Super User
“Biri ikisində” Xaqani Şirvaniyə ithafən
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə “Ulduz” dərgisinin “Biri ikisində” layihəsində bu dəfə sizlərə böyük Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri Xaqani Şirvaninin 900 illik yubileyi çərçivəsində yazılar təqdim edirik.
Mahmud İSMAYILOV
HƏBSDƏ
(“Xaqani” romanından bir parça)
Cəllad Xaqanini həbsxanaya göndərməzdən qabaq onu sarayın zirzəmisinə, dustaqlar saxlanan yerə gətirdi. Bura palçıq döşəməsinə qamış həsir sərilmiş, qaranlıq qapısından başqa hava görən yeri olmayan, iki adamın yerləşə bilməyəcəyi nəm zirzəmi idi. Xaqani sarayda həbs olunanların həbsxanaya göndərilənə kimi, zirzəmidə saxlanılmalarından xəbərdar olsa da, bu üfunətli yeri görməmişdi. Xaqani içəri girəndən sonra cəllad qapını arxadan bağladı. Zirzəmiyə zülmət gecənin qaranlığı çökdü. Xaqani qapını döydü. Hələ də qapı arxasında olan cəllad qapını açdı. Xaqani:
– Mümkündürsə, bir az gözlə, qoy qapıdan düşən işıqda burada nə olduğunu, harada oturmaq, haraya söykənmək mümkün olmasını görüm, – dedi.
Cəllad dinmədi, sağa-sola boylandı. Aydın görünürdü ki, onunla danışmağa qorxur. O, Xaqaninin güclə eşidə biləcəyi səslə pıçıldadı:
– Dustaq zirzəmisində nə ola bilər ki?! Bir həsir, bir də Məmmədnəsir. Divarlara söykənmə, yaşdır, lap ortada uzan. Axşamdan keçmiş sənə altına salmağa bir həsir, üstünə salmağa da keçə gətirəcəyəm.
Şirvanşahın çağırışı ilə içəri girəndə cəlladın gözlərində qorxu qarışıq rəhm görəndə şairə qəribə gəlmiş, onun nəzərlərini baş vəzirin nəzərləri ilə müqayisə etmişdi. İndi də cəlladın onunla belə yumşaq, qayğıkeşliklə danışması Xaqaniyə qəribə göründü. Cəllad və qayğıkeşlik? Ona bir-iki sual vermək istədi, ancaq cəlladın ehtiyatla ətrafa boylandığını görüb sualını sonraya saxlamağı lazım bildi və dedi:
– Adını da bilmirəm. Səni hamı “cəllad” çağırır, mən adınla çağırmaq istəyirəm.
– Adım Həmzədir.
– Həmzə, səndən bir şey rica eləyə bilərəmmi?
Həmzə zirzəmiyə düşdüyü pillələri qalxdı, ətrafı gözdən keçirib qayıtdı və dedi:
– Şair, sən məndən bir deyil, yüz rica da eləyə bilərsən, ancaq indi yox, xatası çıxar. Gecə gələcəyəm, nə sözün var, onda deyərsən.
Xaqani başını tərpətdi, cəlladı bir də gözdən keçirtdi. Bu iri cüssəli, saqqallı, qalın bığlı, heybətli adamın gözlərinin dərinliyinə diqqətlə baxanda, orada zəhm, hiddət qarışıq mehribanlıq, nəvaziş görmək olardı.
Həmzə şairə gülümsünüb qapını örtdü, arxadan bağladı. Onun pillələri qalxan ayaq səsləri tezliklə eşidilməz oldu. Şair ayaq səslərinin uzaqlaşmasının ona qüssə gətirdiyini hiss etdi. Qəribədir, şairə cəlladın uzaqlaşması kədər gətirdi. Xaqani oturdu, o, heç bir şey görmürdü. Bir qədərdən sonra gözləri qaranlığa alışdı, həsiri seçdi. Divarlar, tavan görünmürdü, onlar da zirzəminin özü kimi qara rəngdə idi. Xaqani həsirin üstündə uzandı, ancaq tez də qalxdı, həsirdən bədəninə rütubət keçirdi. Dərviş xirqəsinə oxşayan üst geyimini çıxarıb, bir neçə qat bükərək altına qoydu. Ancaq bir azdan üşüdü, qızınmaq üçün durub gəzinmək istədi, iki addım atmamış divara dəydi. Xoşbəxtlikdən zərbə bərk olmadı. O, ayaqüstə durub atlanıb-düşməklə qızınmaq istədi, lakin bunu da eləyə bilmədi, zirzəminin tavanı çox alçaq idi. Xaqani oturdu. “Demək, sətəlcəm, sonra isə o dünyalıq olmaq üçün burada bir gecə qalmaq kifayət eləyər. Yaxşı ki, cəllad gecə həsir, keçə gətirəcək. Gətirəcəkmi?” – deyə fikirləşdi: “Qəribədir, cəlladdan imdad gözləyirəm, o cəlladdan ki, yüzlərlə günahkarı və günahsızı həyatdan məhrum eləyir”. Şairin xəyalı saraya uçdu, şirvanşahla baş vəziri, Şahqulu ilə Fəxri Saray gözləri önündə canlandı. “Bunların hansı cəlladdır? Şirvanşahın fərmanı ilə günahkar hesab edilən adamın boynunu vuran, kəndirə keçirən adam, yoxsa min cür fitnə-fəsad düzəldib günahsız adamı cəlladın baltasının altına sürükləyənlər? Cəllad, pis yol olsa da, bu yolla, cəlladlıq etməklə uşaqlarına bir parça çörəyin pulunu qazanır. O, bu çörəyi başqa iş də görüb qazana bilərdi, ancaq nə fərqi var ki... Həmzə olmasaydı, başqası olacaqdı, sarayın cəlladı olmalıdır. Bəs baş vəzir? Üzdə ağıl dəryası, müdrik görünən, ancaq hiyləgər olan bu adamın cəlladdan fərqi nədir? Ona heç kim “cəllad” demir, halbuki o, əsl cəlladdan da cəlladdır, günahsızların, zərər görəcəyindən qorxduğu adamların cəlladıdır. Bəs şirvanşah? O da cəllada yaxın adamdır. Baş vəzirdən bir fərqi var ki, o, ölümə göndərdiyi adamların çoxunun günahkar olmasına, ölümə layiq olmasına inanır. Bəs o bədəni əprimişlər, qarınları başlarında olan, adlarını şair qoyanlar? Onlara nə ad verək? Cəlladmı? Yox, onlar heç cəlladlığı da bacarmazlar. Onlar həşəratdırlar, ilandırlar, özü də xain ilan. İlan ilanlığı ilə ona dəyməyənləri, quyruğunu basmayanları vurmur”.
Xaqani dərin fikir-xəyal içində xeyli oturdu, vaxtın necə keçməsini hiss etmədi. Pillələri düşən ayaq səsi, sonra isə zirzəminin qapısının açılması şairi xəyal dünyasından ayırdı. O durdu. Gələn Həmzə idi. Həmzə gətirdiyi həsiri zirzəmidəki həsirin üstünə sərib, üstünə keçə saldı. O, iki keçə gətirmişdi. Həmzə dedi:
– Möhtərəm şair, keçənin ikincisini üstünə salmağa gətirmişəm. Səni sabah Şabrana aparacaqlar, burada bir gecə qalacaqsan. Şabran həbsxanası hər halda bu yaş, rütubətli zirzəmidən yaxşıdır.
Xaqani ona minnətdarlığını birdirdi. Həmzə gətirdiyi çırağı da qoydu:
– Bunu da sənə gətirmişəm, – dedi və əlavə etdi: – Bayaq məndən nə barəsindəsə rica eləmək istəyirdin. Buyur, qulaq asıram.
Xaqani üzünə çırağın zəif, titrək işığı düşmüş cəllada – Həmzəyə baxdı və soruşdu:
– Həmzə, ricamı deməmişdən qabaq səndən bir şey soruşmaq istəyirəm, cavab verərsənmi?
Həmzə etiraz etmədi. Xaqani davam etdi:
– Sualım sənə qəribə görünməsin, həm də qəlbinə dəyməsin.
Həmzə dinmədi. Xaqani soruşdu:
– Sən heç cəllada oxşamırsan, sənin ürəyin cəllad ürəyi deyil, sən hamıyamı belə mərhəmətlisən?
Həmzə şairin sözlərindən nəinki incidi, hətta gülümsündü də. Ancaq suala cavab verəndə ciddiləşdi:
– Yox, hamıya mərhəmətli deyiləm, – dedi və susdu.
Şair onun daha danışmaq istəmədiyini görüb öz ricasını demək istədi, ancaq ağzını açmamış Həmzə sözünə davam etdi:
– Möhtərəm şair, mən altı ildir ki, Şirvanşahların cəlladlarından biriyəm. Saraydan kənarda da cəlladlar var, ancaq mən məhz saraya düşməyə çalışmışam, arzuma nail olmuşam.
Xaqani fikirləşdi: “Demək, bu da mənim kimi saray həsrətində olmuşdur. Mənim nə üçün saraya can atmağımın səbəbi məlumdur, bəs bu, niyə?”
Cəllad əlavə etdi:
– Əvvələn onu deyim ki, cəlladların da arasında mərhəmətli adamlar az deyil, doğrudur, əsl başkəsənlər, ürəklərində bir zərrə rəhm olmayanları da var. Cəlladların bir qismi özləri istəmədən cəllad olub, bəxtləri belə gətirib.
Cəllad susdu, bayıra çıxdı, ətrafa boylanıb geri qayıtdı:
– Mənim sarayda cəllad olmaq istəyim sənə qəribə göründü, mən zəif çıraq işığında belə, bunu sənin üzündən hiss etdim. Səhv eləmirəm ki?
Xaqani başını buladı. Həmzə davam etdi:
– Bu, hamıya qəribə görünə bilər. Ancaq mən bir qəribəlik görmürəm. Mən bərdəliyəm, ailəm, üç uşağım, anam vardı. Bir gün yağılar Bərdəyə soxuldular, talan saldılar, mənim də evimi qarətə başladılar. Başçıları özünü çox təşəxxüslü aparan ağa idi. O, mənim gözəl arvadımı da aparmaq istədi. Arvad-uşağa toxunmasınlar deyə, talan zamanı onlara müqavimət göstərmirdim. Arvadımı dartışdıranda dözmədim, əlimə keçən baltanı ağanın başına endirdim, onu o dünyalıq elədim, talançılar qaçdılar. Mən onların yenə də qayıdacaqlarına əmin idim, ona görə də, uşaqları götürüb gizlənmək istəyirdim. Ancaq macal tapmadım, üstümüzə çoxlu yağı töküldü, anamı da, arvadımı da, uşaqlarımı da öldürdülər, mən də başımdan aldığım qılınc zərbəsindən yerə sərilmişdim. Onlar məni də ölmüş bilib getdilər. Haçandan-haçana özümə gəldim, gecə idi. Anamın, arvadımın, yaxud uşaqlarımdan heç olmasa birinin sağ qala biləcəyini zənn edib onlara yaxınlaşdım. Hamısı ölmüşdü. Həyətdə qəbir qazıb, hamısını bir yerdə basdırdım. Baş götürüb Bərdədən getdim. Ürəyimi intiqam hissi yandırırdı. Harada bir ağa, bir qoşun başçısı görürdüm, əllərim gicişirdi. Cəllad olmağı, padşah fərmanı ilə olsa da, onlardan beş-onunun boynunu vurmaqla uşaqlarımın, anamın, arvadımın intiqamını almağı qət etdim. Dedilər ki, rüşvət versən, cəllad ola bilərsən. Gecəni gündüzə qatıb pul yığmaqdan ötrü işlədim. Yığdım, baş vəzirə verdim, arzuma yetdim.
Həmzə sözünü bitirdi. Xeyli vaxt heç biri danışmadı. Nəhayət, Həmzə dərindən ah çəkib dedi:
– Mən gedim, görən olar, onda vay halıma.
O qalxdı, qapıya çatanda dedi:
– Möhtərəm şair, arxayın ol, ricana da can-başla əməl eləyərəm. Söylə...
– Şəhərə gedənlərin birinə tapşır, bizim evə getsin, mənim məhbəsdə olmağım barədə xəbər versin. Ancaq elə adama tapşır ki, evdəkiləri qorxutmasın, ehmallı desin.
Həmzə fikrə getdi və dedi:
– Vallah, elə bir adam bilmirəm. Özüm gedərdim, onsuz da, sabah şəhərə gedəcəyəm, ancaq...
Həmzə susdu, Xaqani bunun səbəbini başa düşdü. Həmzə onların qapısında görünməyə ehtiyat edirdi. Həqiqətən də, Həmzə bu barədə fikirləşirdi: cəllad hara, şairin evi hara?! O, Xaqaninin evinə girəndə hamının nəzərini cəlb edəcəkdi. Bu isə onun saraydan qovulmasına, bəlkə də, daha pis şeyə səbəb ola bilərdi. Həmzə hələ saraydan getmək istəmirdi, o, intiqamını alıb qurtarmamışdı. Xaqani bütün bunları başa düşə-düşə:
– Niyə susdun? – deyə soruşdu.
Həmzə cavab verməyə çətinlik çəkdi:
– Nə deyim, vallah, bu iş məndən ötrü çox çətindir, – dedi, amma birdən-birə dəyişdi, sevincək əlavə etdi: – Yaxşı, eləyərəm. Necə də ağlıma gəlməyib, uşaqların anasını göndərərəm. Fikirləşmə ki, arvad xeylağıdır, işləri korlayar. Bizim arvad saraydakı kişilərin çoxundan ağıllıdır. Üç ildir evlənmişik. – Həmzə yenə susdu. Başını yerə dikib səsini alçaltdı: – Onun mənim sarayda nə iş görməyimdən xəbəri yoxdur. Bilsə, Allah bilir, neynəyər, nə tufan qoparar, lap iki uşağımı – iki yaşlı oğlumla altıaylıq qızımı üstümə atıb gedər.
Xaqani Həmzənin arvadının getməsinə razı oldu. Həmzə gedəndə dedi:
– Səni sabah aparmağa gələnlərə tapşırmışam, onlar özləri həsirləri, keçələri aparacaqlar. Şabrana öz atınla gedəcəksən, sonra qaytarıb evinizə gətirəcəklər.
Xaqani atının evlərinə qaytarılmasına razı olmadı. Həmzə atı saxlamağı öz üzərinə götürdü, şairlə xudahafizləşib getdi.
***
Xaqaninin həbs olunmasının səhəri günü Fəxri Saray Şahqulu ilə birlikdə sevincək Əbül-Ülanın yanına gəldi. Onlar qoca şairi bikef gördülər. Salam-kalamdan sonra Fəxri Saray dedi:
– Gördün lələşini, arxasını necə yerə vurdum?
Şahqulu narazı halda:
– Bilmirəm səndə nə adətdir ki, bir işi on adam da görsə, yenə öz adına çıxarsan. Əşi, axı bu işin mayasını mən qoydum. Şirvanşahın qulağına birinci pıçıldayan kim oldu? Sən, yoxsa mən?
Qoca şairin onları dinləməyə nə vaxtı, nə də həvəsi var idi. Ona görə də, səsini qaldırmalı oldu:
– Yaxşı. Deyin görək nəyə gəlmisiniz? Yıxdınız onu, qurtardı. İndi nə istəyirsiniz?
Şahqulu ona xas olan həyasızlıqla hırıldadı, uzun keçi saqqalını sığalladı və:
– Yox, usta, hələ yıxıb qurtarmamışıq. Onun ev-eşiyini külli-küf eləmək lazımdır – dedi.
Məlik-üş-şüəranın gözləri alacalandı. O, ağzını açmağa macal tapmamış onunla üzbəüz dayanıb sallaq bığlarını eşən Fəxri Saray dedi:
– Bəs necə? Düşməni axıra kimi əzmək gərəkdir. Gəlmişik sənin dalınca. İndi gedəcəyik baş vəzirin yanına, qoy adamlarını göndərib Xaqaninin evini alt-üst elətdirsin.
Əbül-Üla qışqırdı:
– Siz nə danışırsınız?! Heç bir günahı olmaya-olmaya dustaqxanaya saldırdınız, bəs deyil?
Bu vaxta kimi Əbül-Ülanı da özlərinin həmdili hesab edən Fəxri Saray acıqlandı:
– Ustad, nə “aldırdınız”, “saldırdınız” salmısan? Nə əlini yuyub qırağa çəkilirsən? Belə çıxır ki, sənin bu işdə iştirakın olmayıb?
Qoca şair qışqırdı:
– Səsini kəs, haramzada! Mənim nə iştirakım ola bilərdi? – səsini alçaldıb öz-özünə danışırmış kimi davam etdi: – Görünür, təqsirkaram ki, sizin fitnə-fəsadınızın şahidi ola-ola şirvanşahı ayıq salmamışam.
Şahqulu dilləndi:
– Deyəsən, peşman olmusan, ustad, ancaq çox gecdir. Atalar yaxşı deyiblər ki, sonrakı peşmanlıq fayda verməz. – Fəxri Saraya göz vurub davam etdi: – İndi səninlə gedəcəyik baş vəzirin yanına. Fəxrinin dediklərinə əməl eləməliyik, Xaqaninin evini ələk-vələk eləmək üçün silahlı dəstə göndərtməliyik.
Əbül-Üla dinmədi. Fəxri Saray hırıldadı:
– Soruşa bilərsən ki, baş vəzir müsəlləh dəstəni Xaqaninin evinə nə adla göndərə bilər? Bax, bu lələşin buna da əncam çəkib. Demək lazımdır ki, Xaqani vətən xainidir, o, abxazlarla, sultanlarla, daha nə bilim kimlərlə yazışıb, namələri onun evində axtarmaq gərəkdir.
Qoca şair əsəbi halda:
– Elə bilirsən ki, baş vəzir də sən ağıldadır, buna inanar? – deyə soruşdu.
Şahqulu bərkdən güldü, Fəxri Saray da ona qoşuldu:
– Nə qəribə adamsanmış, ay kişi. Baş vəziri inandırmaq nəyə gərək? Biz ona bəhanə vermək istəyirik, vəssalam.
Fəxri Saray Şahquluya:
– Dur gedək, ustad həs verib, – dedi və Əbül-Ülaya baxdı.
Qoca şair qışqırdı:
– Bəsdirin, heç olmasa, Allahdan qorxun!
Fəxri Sarayla Şahqulu getdilər. Heç bir saat keçməmişdi ki, onlar baş vəzirlə görüşüb məqsədlərini bildirdilər. Baş vəzir nəinki etiraz etmədi, Xaqaninin evində axtarış aparmağı ona məsləhət görmələrinə və bunun üçün tutarlı səbəb göstərmələrinə görə, ikisini də təriflədi və onlara hədiyyə verdi.
***
Özünü olduqca pis hiss eləyən Əli Nəccar bu gün emalatxanasını lap tez - hələ günorta olmamış bağladı. Oğlunun həbsindən sonra xeyli qocalmış, beli əyilmiş Əli Nəccar yavaş-yavaş evə tərəf addımlayırdı. Saç-saqqalı tamam ağarmış, gözləri çuxura düşmüş Nəccar o qədər dərin xəyala dalmışdı ki, evlərinin yaxınlığında olsa da, həyət darvazalarının qarşısına toplaşmış izdihamın qopardığı hay-küyü eşitmirdi. O, qeyri-ixtiyari başını qaldırıb izdihamı gördüsə də, əhəmiyyət vermədi, irəliləməkdə davam etdi. İzdiham Nəccar kişini görüb sakitləşdi, aralanıb ona yol verdi. Əli Nəccar ancaq həyət darvazasına yetişəndə toplanmış izdihamın onun evinə dəxli olduğunu dərk etdi, canına qorxu düşdü. Yanında dayanmış qocadan soruşdu:
– Hacı, bizdə nə hadisə baş verib ki, camaat belə yığışıb?
Hacı dedi:
– Qorxma, elə bir şey yoxdur. Padşah adamları sənin evində axtarış aparırlar.
Əli Nəccar addımlarını sürətləndirib həyətə girdi, eyvana qalxdı, ev qapısını açdı. O, evin ələk-vələk olduğunu görüb özünü saxlaya bilmədi. Əllərini belinə qoyub hər yeri eşən, əllərinə keçəni döşməyə atan, döşəyi belə, yırtmaqdan çəkinməyən şah fərraşlarına göstəriş verən yüzbaşıya yaxınlaşdı, titrək əllərilə onun yaxasından tutdu, qapıdan bayıra sürükləyib eyvandan həyətə atdı. Bu, o qədər sürətlə baş verdi ki, fərraşlar öz başçılarını müdafiə eləyə bilmədilər. Onlar başçıları eyvandan atılandan sonra Əli Nəccarın üstünə düşdülər, onu itələyib yıxdılar, ayağa qalxmağa imkan verməyib təpiklədilər. Qoca Nəccarın təpiklər altında eşələndiyini görən Rəbiə, Xurşud, uşaqlar qışqırışdılar, bayırda dayanmış camaat həyətə doluşdu. Bu vaxt həyətdən yenə eyvana qalxmış yüzbaşı Əli Nəccarı təpikləyirdi. Qonşuluqda yaşayan sərrac Qasımın cavan oğlu eyvana sıçradı, çəlimsiz olmayan yüzbaşını həyətə tulladı. Əsgərlər sərrac oğlunun üstünə düşmək istədilər. İzdiham hərəkətə gəldi, onlar geri çəkildilər, həyətin ortasında uzanıb zarıldayan yüzbaşılarını götürüb getdilər. Yaralı yüzbaşı qapıdan çıxanda sərrac oğlunu, camaatı hədələməyi unutmadı:
– Yaxşı, sizə göstərərəm, sərrac Qasımın oğluna da borc olsun.
Hacı kişi camaata müraciətlə dedi:
– Ay camaat, dağılışın, gedin evinizə, birdən üstünüzə qoşun tökülər.
Hamı evinə dağılışdı, bir an içində həyət boşaldı. Dizlərini qucaqlayıb oturmuş Əli Nəccar həyətdə tək qaldı.
***
Döşəmə rütubət idi, divarlardan su sızırdı. Xoşbəxtlikdən şeirin, şairin qədir-qiymətini bilən bir hami tapıldı. O, şairin altına, söykəndiyi divara həsir vurdurdu, ona döşək, mütəkkə, üstünə salmağa keçə göndərdi. O adam kim idi, Xaqani nə qədər çalışdısa da, dustaqxanadan azad olana kimi, öyrənə bilmədi. O adam hər həftə şairə yemək göndərirdi. Hamisinin onun görüşünə gəlməməsi Xaqaniyə qəribə göründü. Şair bilmirdi ki, o adam heç vaxt həbsxanaya gəlmir, gələ bilmir. Şabranda adlı-sanlı adamdır, padşah adamıdır, onunla görüşməyə ehtiyat edir. Həbsxanaya şeyləri həftədə bir adamla göndərir.
İlk günlər rütubətdən çox əziyyət çəkən, gecələri soyuqdan yata bilməyən şair gözəgörünməz hamisi sayəsində nisbətən rahatlamışdı. Lakin həbsxana nəzarətçilərindən quru, özündən razı, arıq, uzun, eşməbığlı biri Xaqaniyə göz verib-işıq vermir, onu hər vəchlə incitməyə çalışırdı. O, şairin ayaqlarına zəncirli kündə vurdurmağı da unutmamışdı. Xaqani dar qəfəsdə yeriməyə çətinlik çəkirdi. Kündənin dəmir halqaları onun ayaqlarını kəsir, zəncirlər qıçlarını yara eləyirdi. Xaqani zəncirlərə baxanda böyük iztirab keçirirdi. O, həbsxanadan çıxandan sonra həbsdə olduğu günləri xatırlayanda deyirdi:
– Bəbəklərim canımı üzən zəncirləri görməsin deyə, zəncirləri ətəklərimin altında gizlədirdim.
Xaqaninin gizli hamisi burada da onun imdadına yetişdi, şairin ayaqlarını kündədən, zəncirdən qurtardı. Həbsxana xidmətçisi özündən böyüyün əmrinə əməl etməli oldu.
Günlər, həftələr ötüşür, şair üçün zaman acı, yeknəsəq keçirdi. O, yazmaq, ürəyinin qubarını kağız üstə tökmək, bu yolla bir qədər yüngülləşmək istəyirdi, ancaq dəfələrlə etdiyi xahiş nəticəsiz qaldı. Xaqani gizli hamisinə müraciət etməyi qərarlaşdırdı. Ancaq necə? Şair növbəti bağlamanı qəbul etməkdən boyun qaçırmağı, bağlamanı gətirəni görməyincə, onu qəbul etməməyi qət etdi. Belə də etdi. Doğrudur, o, gizli hamisini görə bilmədi, bağlama gətirən onun xahişini ağasına çatdırmağı boynuna götürdü və ertəsi gün qələm, mürəkkəb, kağız gətirdi. Xidmətçi onları qəbul etmədi, ancaq bu dəfə də gizli hami güclü çıxdı. Ertəsi gün yazı ləvazimatını həbsxana xidmətçisinin özü gətirməli oldu.
Xaqaninin sevincinin hüdudu yox idi. O, bütün günü bardaş qurub oturdu, dizinin üstündə yazdı. Şair tez-tez bel ağrısından əziyət çəkib ayağa qalxmalı və gəzinməli olurdu. Ağrı keçən kimi, o, yenə oturur, yazıya girişirdi. Yazı-pozuya o qədər aludə olurdu ki, bəzən yeməyi də unudurdu. Xaqaninin yeni yazdığı şeirlər həbsxanadan şikayətlə dolu idi.
Şair Şirvanın vəzirinə məktub yazdı: “Baxma ki, sadə bir xarratın oğluyam. Nə olar ki... İbrahim Xəlil peyğəmbər də, onun atası Azər də dülgər olmuşlar”. Xaqani o həbsə alınan vaxt Gürcüstana gəlmiş Rum qeysərinə də məktub yazdı, ondan azad olunması üçün şirvanşaha dil yetirməyi xahiş etdi: “Zəmanə mənim ziddimədir, məni həbsxanada, zəncirdə saxlayırlar. Bu zəmanə alçaqların, yalançıların xeyrinə hərəkət edir. Mən günahsızam. Məryəmin möcüzələrinə xurma ağacı zamin olan kimi, mənim də təbimin bakirliyinə əsərlərim şahiddir. Hər tərəfdən mənə tənə ilə hücum edirlər. Mən nə özləri köməksiz olan Abbasilərdən, nə də bir-birləri ilə düşmən olan səlcuqlardan imdad diləyirəm. Sənə, Rum hökmdarı Qüstətinə aparılan yazımın hər kəlməsi hünüt olar ki, ölülər çürüməsin, dirilərə sürmə olsun”.
Günlər, aylar bir-birini əvəz edir, şair isə yazır, hey yazırdı... Təklik, kimsəsizlik, heç kimi görməmək, heç kimlə qonuşmamaq da şairi sıxırdı. Xaqanidə yenə gizli hamisi ilə görüşmək arzusu baş qaldırdı. “Madam ki, o, mənə hamilik edir, demək, şeiri başa düşür, onunla iki kəlmə danışmaq hər şeyə dəyər” – deyə fikirləşirdi. Ancaq hami gəlmədi.
Payız ötdü, qış gəldi. Təbiət ağ yorğanın altına girib dərin yuxuya getdi. Xaqaninin hamisi soyuqlar düşən kimi, şairə iki əlavə ağ keçə göndərdi – biri altına, digəri üstünə. Şair bütün qışı həbsxanada keçirməli oldu. Üzü yaza dönəndə gözətçi bir səhər ona xas olmayan gülər üzlə gəldi, qapını açıb Xaqanini salamladı və dedi:
– Şair, buyur çıx, səni yuxarıda gözləyirlər.
Xaqaninin ona heyrətlə baxmasından nə demək istədiyini başa düşən gözətçi gülümsünüb dedi:
– Yəqin, fikirləşirsən ki, bu quru, əzazil gözətçi nə əcəb gülür? Görəsən, gün haradan çıxıb ki, mənimlə belə mehriban danışır? Dünənə kimi, sən şahımızın düşməni idin, mən də padşah adamıyam, demək, mənim də düşmənim idin. İndi fərman gəlib, səni dustaqdan buraxırlar. Demək, daha padşahın da, mənim də düşmənimiz deyilsən, sən də oldun padşah adamı, keçdin bizim sıramıza. Bundan sonra sən mənə pis sifət göstərsən də, mən sənə göstərmərəm, ixtiyarım yoxdur...
Şair gördü ki, gözətçi hələ çox çərənləyəcək. Ondan yaxa qurtarmaq üçün soruşdu:
– Fərman gəlib?
– Gəlib ki, səni buraxırlar da...
– Hanı fərman?
– Qalx yuxarı, orada səni gözləyirlər, fərman da oradadır.
Xaqani yığışdı, ilk növbədə, yazılarını götürdü, zirzəmini tərk etdi, altı pillə qalxıb həyətə, oradan altı pillə qalxıb eyvana çıxdı və gördüyü birinci qapını itələdi. Qapı açıldı. Otaqda iki nəfər var idi. Onlar ayağa durub Xaqaniyə əl verdilər. Kişilərdən biri yaşı yetmişi keçmiş yaşlı adam idi. Onun sinəsinə düşən saqqalında, qalın bığlarında, uzun qaşlarında, ağ keçə papaq qoyduğu başında bir dənə də qara tükün olmamasına baxmayaraq, üzündə qırış yox idi. Yalnız güləndə onun nurani sifətilə həmahəng olan gözlərinin kənarlarında və enli alnında çox da dərin olmayan qırışlar əmələ gəlirdi. İkinci kişi nisbətən cavan idi, yaşı əllini təzəcə keçmişdi, ancaq o, daha qoca görünürdü. Arıq sifətini saqqal örtsə də, yanaqları boyu çapığa oxşar qırışlar aydın görünürdü. Saç-saqqalı gümüşü rəngdə, baxışları qəmli idi. O, Xaqaniyə əl verəndə gözləri güldü:
– Səni görməyimə çox şadam, şair. Gözəl, xoşbəxt bir təsadüf məni bu şərəfə yetirdi. Şabrana bu gün gəlmişəm, səfərim uzağadır. Əmim Mahmudun qonağıyam. Sənin burada olmağını da mənə o dedi. Dustaqsanmış, xoşbəxtlikdən Allah şirvanşahın ürəyinə rəhm salıb.
Məbud – onun adı belə idi – sözünü bitərəndən sonra Xaqaninin əlini bir də sıxdı. Mahmud kişinin də gözləri gülür, sifətindən nur tökülürdü. O, əlində tutduğu şah fərmanını Xaqaniyə uzadıb dedi:
– Şirvanşah səni azad eləyir, özünü də təcili Şamaxıya – saraya çağırır. Fərmandan belə çıxır ki, əlahəzrət peşmanlıq keçirir.
Xaqani fərmanı gözdən keçirdi və Mahmud kişiyə dedi:
– Bağışla, mən sənin kim olduğunu bilmək istərdim.
Mahmud kişi gülümsündü:
– Mən şah xidmətçisiyəm, Şabranın şəhər rəisiyəm.
Xaqaninin içi qaynadı, ürəyində şirvanşaha qarşı təlatüm edən kin-küdurəti onun – şirvanşahın sadiq nökərinin üstünə tökmək istədi. Bir an içində şairdə əmələ gəlmiş dəyişikliyi kor da görə bilərdi. Xaqani gözlərini gizlətmirdi. Şəhər rəisi də, xüsusən, şirvanşahdan az çəkməmiş Məbud da bunun səbəbini tez başa düşdülər. Məbud dedi:
– Özünü ələ al, şair. Mənim başım çox çəkib, hamısı da dilimə görə, kim olmasına əhəmiyyət verməyib sözümü birbaş üzünə dediyimə görə. Deyəsən, sənin belə bir beytin də var ki, “dil insanın başına bəla gətirir, susmaq isə onu qurtarır”.
Məbud susdu, onu öskürək tutdu, dəsmalını ağzına dirədi, nəhayət, sakitləşdi və davam etdi:
– Bilirəm, sən də dilini saxlayan deyilsən. Belə çıxır ki, özün yazdığının əleyhinəsən?
Xaqani təmkinlə dedi:
– Mən demirəm ki, danışma. Mənim sözlərimin mənası aydındır. O sözlər baş dolandıranlara aiddir.
Nəhayət, şair özünü ələ ala bildi və şəhər rəisinə müraciət etdi:
– Mən ya bu gün, ya da sabah yola çıxacağam. Ancaq bir adam var ki, onu görməmişdən bu şəhəri tərk eləyə bilmərəm.
– Buyur de, çağırtdırım.
Xaqani:
– Bilirsənmi, mən onu tanımıram, üzünü görməmişəm. Mənə bircə o məlumdur ki...
Xaqani sözünün ardını gətirmədi. Şəhər rəisi:
– Niyə susdun, şair? Buyur, – dedi.
Şair söhbəti dəyişmək istəyib, “heç” dedi. Şəhər rəisi gülümsünüb dedi:
– Şair, demək istəyirsən ki, sənə bircə o məlumdur ki, o adam dustaqxanada səninlə əlaqə saxlayırdı. Demədin, ehtiyat elədin ki, o adama şəhər rəisindən ziyan yetişə bilər, eləmi?
Xaqani başını tərpətdi və dedi:
– Əlaqə saxlayıb demək düz olmaz. O adam olmasaydı, yəqin ki, mən indi sizinlə üzbəüz oturub söhbətləşmirdim, soyuqdan, rütubətdən, aclıqdan çoxdan tələf olmuşdum. Hələ onu demirəm ki, ayaqlarımdan kündəni açdırdı, yazı ləvazimatı göndərdi. Ancaq nə qədər çalışdımsa, onu görüm, mümkün olmadı, o, həmişə məndən qaçırdı. Görünür, o da şirvanşahdan qorxub.
Xaqani danışdıqca, şəhər rəisi gülümsünürdü. Şairin sözləri Məbuda da təsirsiz qalmadı:
– Dünya fani deyil, şair, yaxşı adamlar da var, ancaq qorxuram, onu tapa bilməyəsən.
Xaqani onunla razılaşmadı:
– Mən başqa cür fikirləşirəm. Ayaqlarımdan kündəni çıxartdırmağa qüdrəti olan adam adi, sıravi adam olmamalıdır, şəhərdə çəkisi olan adamlardan biri olmalıdır. Demək, onu tapmaq olar.
Məbud əmisinə baxdı, o isə gülümsünmükdə davam edirdi. Xaqaninin nəzərləri daim onda idi.
Məbud əmisini yaxşı tanıyırdı, Xaqani yaradıcılığının əsiri olmasını da bilirdi. O gülümsünüb dedi:
– Bu, sənin işindir.
Şəhər rəisi dinmədi, ancaq o, gülümsünməkdə davam edirdi. Xaqani heyrətlə şəhər rəisinə baxdı. O, nəsə demək istəsə də, sarsıntı keçirən adam kimi danışa bilmirdi, sanki nitqi batmışdı. Nəhayət, o:
– Sənsən, əlbəttə, sənsən, şəhərdə daha ayrı kimin belə qüdrəti ola bilər?! – dedi və yerindən qalxdı.
Şairin ona tərəf gəldiyini görən şəhər rəisi də durdu. Xaqani əlini ona uzatdı, şəhər rəisi isə qollarını açdı, şairi bağrına basdı və pıçıldadı:
– Bağışla, oğlum, səni intizarda qoydum, görüşünə gələ bilmədim, gələ bilməzdim. – O, Xaqanini qolları arasından buraxıb davam etdi: – Səbəbini məndən pis bilmirsən. Bayaqdan qardaşoğlum Məbud sənə sənin öz sözlərinlə cavab vedi. İndi mən də sənin sözlərini deyirəm: “Özünü təhlükədən uzaq etmək istəyirsənsə, şirvanşahın ayaqlarından öpməlisən, yaşamaq istəyirsənsə, Mənüçöhrü tərifləməlisən”. Neynəyək, onun ayaqlarına düşmürəm, tərifləmirəm, ancaq ehtiyat edirəm.
Xaqani dinmədi, şəhər rəisi oturdu, şairi yanında oturdub dedi:
– Şair, bilirəm, bu sözləri özün üçün deməmisən, ancaq sarayda ayrı cür mümkün deyil.
Xaqani dərindən ah çəkib dedi:
– Sarayda özümü qanadı qırılmış quş kimi dəmir qəfəsdə hiss edirəm. Bir yandan da rəqiblər və bədxah saray xadimləri mənim çəkdiyim ahı belə, narazılıq əlaməti kimi şaha çatdırıb, necə olur-olsun, məni ləkələməyə çalışırlar.
Şəhər rəisi Xaqaninin sözlərinə qüvvət verdi:
– Saraylar həmişə belə olub. Mənüçöhrün atasının vaxtında da, elə Mənüçöhr taxta çıxandan sonra da bir neçə il sarayda olmuşam. Sarayda gördüklərim məni o qədər incitdi ki, axırı, şirvanşahdan məni başqa yerə işə göndərməyi xahiş etdim, o da məni Şabran şəhərinə rəis təyin etdi. Saray adamlarının sözlərindən baş çıxarmaq çətin işdir.
Xaqani başını tərpətdi:
– Düz buyurursan, saray fitnə-fəsad yuvasıdır, heç kimin dediyi sözlə əməlinin tutduğunu söyləmək olmaz, – dedi və özü də hiss etmədən özünə tərif söylədi: – Haqsızlara qarşı fəryad etməkdən dilim tükə dönsə də, mən dünyada hər sözdən tük çəkən söz ustası olmuşam. – gülümsünərək davam etdi: – Deyəsən, özümü təriflədim axı, təvazödən kənara çıxdım.
Şəhər rəisindən qabaq Məbud dilləndi:
– Lazımsız təvazö insana ziyan gətirir. Sənin dediklərin həqiqətdir, ləyaqətli şairsən, həqiqətən də, söz ustasısan, bunu heç kim, heç sənin bədxahların da inkar etmirlər.
Xaqani acı-acı gülümsündü:
– Eh, ləyaqətə kimdir baxan, ləyaqətin olub, var-dövlətin yoxdursa, bu ləyaqət mənasız ada bənzər.
Məbud dedi:
– Şair, səhv eləmirəmsə, bu fikri başqa cür də demisən.
Məbud şairin, “əgər zəmanəmizdə var-dövlətin yoxdursa, ağıldan nə fayda, ağıl kasıbın nəyinə gərəkdir?” deyən misralarını əzbərdən dedi.
Xaqani heyrətlə:
– Sənin yaddaşın heyrətamizdir! – dedi.
Məbud gülümsündü və:
– Lazımlı şeylərə yaddaşım pis deyil, – dedi və sağ əlini alnına, sinəsinə vurub: – Heç bilirsən burada sənin nə qədər sözün, şeirin var? – söylədi, əmisini göstərib davam etdi: – Mən o kişinin yanında yalanam, onunla mübahisəyə girişə bilmərəm.
Xaqani şəhər rəisinə baxıb:
– Çox dövlət də bir şey deyil, başa bəladır, – dedi və iki misra şeir oxudu:
Dövlət bənzər al şəraba, az içdinmi, ruh verər,
Çox düşərsə, ağlı pozar, yaradar min fəlakət.
Bu dəfə şəhər rəisi Xaqaninin iki misrasını dedi:
Kim dövlətlə, malla məğrur olarsa,
Atəş meydanında qarğı at çapar.
Xaqani yenə şəhər rəisinə baxıb başını tərpətdi və dedi:
– Bəli, yoxsulların, dünya malına əsir olmayanların mənəvi yüksəkliyini ancaq müqəddəs yazıların qaranlıq sirlərini başa düşənlər anlaya bilərlər.
Məbud dilləndi:
– İnsan yer üzünə mal-dövlət üçün gəlmir, xoşbəxtlikdən ötrü, səadətdən ötrü gəlir.
Xaqani Məbuda tərəf dönüb dedi:
– Elədir, dostum, elədir. Ancaq bu, mümkündürmü? Biz aləmdən səadət diləyirik, amma onun özündə o istədiyin yoxdur. Ay hilal vaxtında gündən-günə artıb gözəlləşdiyi halda, on iki bürcün biri olan Sərtən, əksinə, düşkünlüyə doğru gedir.
Xaqani qalxdı, şəhər rəisinə bir də dərin minnətdarlığını bildirdi, onu elə indi yola salmağı xahiş etdi. Şəhər rəisi Xaqanini bir-iki gün qonaq saxlamaq istədi, ancaq şair evə – uşaqlarının, arvadının, valideynlərinin yanına tələsirdi. Şəhər rəisi də bunu başa düşdüyündən, təkid etmədi. Xaqani yola çıxanda şəhər rəisi:
– Get, qarşına uğur çıxsın, Allah köməyin olsun, – dedi.
Xaqani onunla, Məbudla bir də görüşdü və bir rübai dedi:
Zənn etmə fələyin çərxi düzələr,
Ömür dolandıqca, artır dərdü-sər.
Fələyin başına, demə, kül olsun,
Bir ovuc külə də dəyməz fələklər.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(12.11.2026)
Ədəbiyyat və Konstitusiya
İmran Verdiyev,
Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi.
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi
Ədəbiyyat və Konstitusiya ilk baxışdan fərqli sahələr təsiri bağışlasa da, mahiyyət etibarilə onları birləşdirən əsas məqam insana, onun hüquq və azadlıqlarına, ləyaqətinə və cəmiyyət qarşısındakı məsuliyyətinə münasibətdir. Ədəbiyyat insanın mənəvi dünyasını, azadlıq və ədalət axtarışlarını bədii söz vasitəsilə ifadə edir, Konstitusiya isə bu dəyərlərin hüquqi əsaslarını müəyyənləşdirir. Başqa sözlə, ədəbiyyat insanın haqqını mənəvi müstəvidə müdafiə edir, Konstitusiya həmin haqqın hüquqi təminatını yaradır. Qısası, konstitusiya və ədəbiyyat cəmiyyətin, insanın və dövlətçiliyin inkişafında iki fərqli, lakin bir-birini tamamlayan mühüm müstəvilərdir.
Əsl ədəbiyyat yalnız həyat hadisələrini təsvir etməklə kifayətlənmir, həm də cəmiyyətdəki haqsızlıqları, ziddiyyətləri və mənəvi problemləri üzə çıxarır. Əsrlər boyu yazıçı və mütəfəkkirlər ədalət, bərabərlik, insan ləyaqəti, vicdan və azadlıq məsələlərinə müraciət etmişlər. Nizami Gəncəvinin ədalətli hökmdar və insan məsuliyyəti haqqında düşüncələri, Füzulinin insanın mənəvi azadlığına və daxili aləminə verdiyi dəyər bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Bu əsərlərdə müasir konstitusion hüququn konkret müddəalarını axtarmaq düzgün olmazdı. Lakin onların ifadə etdiyi mənəvi prinsiplər sonrakı dövrlərdə demokratik cəmiyyətlərin əsas dəyərləri ilə səsləşir.
Azərbaycan ədəbiyyatında hüquq və azadlıq düşüncəsinin inkişafında XIX əsr maarifçilik hərəkatı xüsusi mərhələ təşkil edir. Mirzə Fətəli Axundzadə cəhalətə, özbaşınalığa və köhnəlmiş ictimai münasibətlərə qarşı çıxaraq cəmiyyətin yeniləşməsini, idarəçilikdə islahatları və azad düşüncəni müdafiə edirdi. Onun əsərlərində insanın düşüncə azadlığı ilə cəmiyyətin tərəqqisi arasında sıx əlaqə yaradılırdı. Həsən bəy Zərdabi isə “Əkinçi” qəzeti vasitəsilə xalqın maariflənməsinə, ictimai problemlərin müzakirəsinə və insanların öz taleyinə münasibət bildirməsinə şərait yaratmağa çalışırdı. Beləliklə, maarifçilik yalnız təhsilin yayılması deyil, həm də hüquqi və ictimai şüurun formalaşması istiqamətində mühüm addım idi.
XX əsrin əvvəllərində bu düşüncələr daha geniş ictimai-siyasi məzmun qazandı. Cəlil Məmmədquluzadənin rəhbərliyi ilə nəşr olunan Molla Nəsrəddin jurnalı cəhaləti, sosial bərabərsizliyi, qadın hüquqsuzluğunu və məmur özbaşınalığını kəskin tənqid edirdi. Yazıçının “Ölülər” əsərində insanın sərbəst düşünmək imkanından məhrum edilməsi, həqiqətin gizlədilməsi və cəhalətin cəmiyyət üzərində hökmranlığı göstərilir. Bu əsərlərin əsas ideyası insanın düşünmək, sorğulamaq və öz fikrini ifadə etmək haqqının qorunmasının vacibliyidir.
Həmin dövrdə ədəbiyyatda və publisistikada inkişaf edən azadlıq, bərabərlik və milli özünüdərk ideyaları 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması ilə yeni mərhələyə qədəm qoydu. Mayın 28-də qəbul edilmiş İstiqlal Bəyannaməsi demokratik dövlətçilik və vətəndaşların hüquq bərabərliyi prinsiplərini dövlət səviyyəsində ifadə etdi. Cümhuriyyət mövcud olduğu 23 ay ərzində ayrıca Konstitusiya qəbul edə bilməsə də, İstiqlal Bəyannaməsi müstəqil dövlətin əsas hüquqi prinsiplərini müəyyənləşdirən mühüm sənəd oldu. Beləliklə, uzun müddət ədəbi və ictimai fikirdə formalaşan azadlıq və hüquq düşüncəsi real dövlətçilik təcrübəsi ilə birləşdi.
Sovet dövründə isə ədəbiyyatda insan, bərabərlik, sosial ədalət və azadlıq məsələləri müxtəlif formalarda davam etdirildi. Cəfər Cabbarlının “Sevil” əsərində qadının hüquqsuz vəziyyətdən çıxması və cəmiyyətdə şəxsiyyət kimi formalaşması, Bəxtiyar Vahabzadənin yaradıcılığında isə milli azadlıq, ana dili və sərbəst düşüncə məsələləri ön plana çəkilirdi. Bununla belə, həmin dövrün ədəbi yaradıcılığı ciddi ideoloji məhdudiyyətlərlə üzləşirdi. Ədəbiyyatda müdafiə olunan azadlıq və ədalət idealları ilə mövcud siyasi reallıq arasında yaranan ziddiyyət yazıçıların yaradıcılığında mühüm mövzulardan birinə çevrilirdi.
1991-ci ildə dövlət müstəqilliyinin bərpası Azərbaycanda hüquqi dövlət quruculuğunun yeni mərhələsini başlatdı. 1995-ci il noyabrın 12-də ümumxalq səsverməsi ilə Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası qəbul edildi. Bu sənəddə insan hüquq və azadlıqları, qanun qarşısında bərabərlik, fikir və söz azadlığı, vicdan azadlığı və digər fundamental hüquqlar dövlətin əsas hüquqi prinsipləri kimi təsbit olundu.
Müstəqil Azərbaycanın Konstitusiyasında əksini tapan bu prinsiplər milli ədəbiyyatımızın müxtəlif mərhələlərində müdafiə edilmiş bir sıra ideyalarla səsləşir. Məsələn, Cəlil Məmmədquluzadənin düşüncə azadlığı uğrunda mübarizəsi ilə Konstitusiyanın 47-ci maddəsində təsbit olunan fikir və söz azadlığı arasında məzmun yaxınlığı vardır. Həsən bəy Zərdabinin maarifçilik fəaliyyəti də insanların məlumat əldə etmək və ictimai həyatda iştirak etmək hüquqlarının əhəmiyyəti ilə səsləşir. Bu, ədəbi əsərlərin birbaşa hüquqi normalar yaratması deyil, ictimai düşüncədə formalaşan dəyərlərlə sonradan qanunvericilikdə təsbit edilən prinsiplərin mənəvi və tarixi bağlılığıdır.
Ədəbiyyatla Konstitusiyanın ən mühüm kəsişmə nöqtələrindən biri söz azadlığıdır. Ədəbiyyatın inkişafı sərbəst düşüncə və ifadə imkanlarından asılıdır. Yazıçı cəmiyyətdəki problemləri tənqid etmək, həqiqəti söyləmək və ictimai münasibətlərə öz mövqeyini bildirmək imkanına malik olmalıdır. Çünki tənqid olmayan yerdə nöqsanlar görünməz qalır, fərqli düşüncəyə hörmət göstərilməyən cəmiyyətdə isə inkişaf çətinləşir. Söz azadlığı yalnız yaradıcı insanların deyil, bütövlükdə cəmiyyətin tərəqqisi üçün zəruri şərtdir.
Bununla yanaşı, hüquqi dövlətin möhkəmliyi yalnız qanunların mövcudluğu ilə ölçülmür. İnsanların həmin qanunlara hörmət etməsi, bir-birinin hüquqlarını tanıması və azadlığın məsuliyyət tələb etdiyini anlaması da vacibdir. Konstitusiya insanın hüquqlarını müəyyənləşdirir, ədəbiyyat isə bu hüquqların mənəvi dəyərini dərk etməyə kömək edir. Başqa sözlə, konstitusiya ilk növbədə toplumun, xalqın və dövlətin ümumi mənafeyini, hüquqi-siyasi sistemini və nizamını müəyyən edir. Ədəbiyyat isə daha çox fərdin daxili aləmindən, insanın mənəvi narahatlıqlarından, ümumbəşəri dəyərlərdən və hisslərdən çıxış edir. Qanun insanın hansı hüquqlara malik olduğunu göstərir, ədəbiyyat isə başqasının haqqına hörmət etməyin, ədalətli və vicdanlı olmağın əhəmiyyətini insanın şüuruna çatdırır.
Nəticə etibarilə, ədəbiyyat və Konstitusiya insan və cəmiyyət münasibətlərinin iki mühüm ifadəsidir. Ədəbiyyat insanın vicdanına və mənəvi dünyasına, Konstitusiya isə onun hüquqi mövcudluğuna müraciət edir. Onların ortaq məqsədi insanın azad, ləyaqətli və ədalətli cəmiyyətdə yaşamasına xidmət etməkdir. Hər iki anlayış milli dövlətçilik ənənələri, suverenlik və vətəndaşlıq ideyaları üzərində birləşir.
Konstitusiya insanın haqqını hüquqi baxımdan qoruyur, ədəbiyyat isə ona haqqın, azadlığın və ədalətin dəyərini dərk etdirir. Hüquqla mənəviyyatın, qanunla vicdanın bir-birini tamamladığı cəmiyyətdə isə ədalət yalnız yazılı norma və ya gözəl arzu olaraq qalmır, həyat prinsipinə çevrilir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(12.10.2026)
Özümüzə gecikdiyimiz həyat...
”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi
Bəzən insan heç yerə getmədən də itə bilir. Nə bir şəhər dəyişir, nə evini tərk edir, nə də tanıdığı adamlardan uzaqlaşır. Sadəcə, bir gün öz daxilində əvvəlki adamı tapa bilmir. Sanki illərdir yaşadığı həyatın içində özü olmadan yaşayıb.
Uşaqlıqda qurduğumuz xəyalları xatırlayırsanmı? O vaxt həyatın qarşısında nə qədər cəsarətli idik. Böyüyəndə heç nədən qorxmayacağımızı, heç kimə bənzəməyəcəyimizi, öz yolumuzu seçəcəyimizi düşünürdük. Sonra böyüdük. Öyrəndik ki, bəzi sözləri demək olmaz, bəzi istəkləri dilə gətirmək düzgün deyil, bəzi arzular üçün artıq gecdir. Bir az susduq, bir az güzəştə getdik, bir az da başqalarının bizi necə görmək istədiyinə uyğunlaşdıq. Beləcə, özümüzdən xəbərsiz özümüzü dəyişdirməyə başladıq.
Ən qəribəsi budur ki, insanın özündən uzaqlaşması həmişə böyük hadisələrlə baş vermir. Bəzən istəmədiyin bir görüşə getməklə, demək istədiyin sözü udmaqla, sevmədiyin bir vəziyyətə razılaşmaqla başlayır. Hər dəfə özünü bir az inkar edirsən və bunu həyatın tələb etdiyi zərurət hesab edirsən. Halbuki insanın ruhu hər güzəşti unutmur. Daxilində bir yer bütün susqunluqları, yarımçıq qalan arzuları, yaşanmamış ehtimalları qoruyub saxlayır.
Bəlkə də buna görə bəzən səbəbini bilmədiyimiz bir narahatlıqla oyanırıq. Hər şey yerindədir, amma nəsə çatmır. Ətrafımızda insanlar var, amma özümüzə yaxın deyilik. Gülürük, danışırıq, gündəlik işlərimizi görürük, ancaq içimizdə bir nəfər var ki, çoxdan bizimlə danışmır. O, vaxtilə olmaq istədiyimiz insandır. Bəlkə də hələ də haradasa bizi gözləyir.
Maraqlıdır, insan başqalarına verdiyi sözləri tutmaq üçün özünə verdiyi sözləri niyə bu qədər asanlıqla unudur? Niyə hamının yorğunluğunu anlayırıq, amma öz yorğunluğumuzu izah etməyə söz tapmırıq? Niyə başqalarının xoşbəxtliyi üçün zaman ayırırıq, amma özümüzə gələndə həmişə sabahı gözləyirik?
Bəlkə də ən böyük gecikməmiz elə özümüzə gecikməyimizdir.
İllər keçir. Bir vaxtlar qorxduğumuz şeylərin bəziləri əhəmiyyətini itirir, uğrunda mübarizə apardığımız bəzi məsələlər mənasızlaşır. İnsan anlayır ki, həyatın ən qiymətli tərəfi hər şeyi əldə etmək deyilmiş. Bəzən heç kimə izah vermədən yaşamaq, istədiyin yerdə dayanmaq, istəmədiyin qapını döyməmək, ürəyinin qəbul etmədiyi heç nəyə məcbur qalmamaq imiş.
Bunun adı eqoizm deyil. Bu, insanın öz varlığını tanımasıdır.
Məncə, hər kəsin həyatında bir gün gəlməlidir: insan özündən üzr istəməlidir. Vaxtında dinləmədiyi qəlbindən, qorxduğu üçün yarımçıq qoyduğu xəyallarından, başqaları inciməsin deyə incitdiyi öz ruhundan üzr istəməlidir. Çünki insan bəzən ən ağır haqsızlığı başqasına deyil, elə özünə edir.
Və bəlkə də həyatın bizə verdiyi ən böyük fürsət yenidən başlamaq deyil, nəhayət, özümüzə qayıtmaqdır.
Çünki insanın itirdiyi hər şeyi tapmaq mümkün olmaya bilər. Amma özünü itirdiyi yerdən geri dönmək üçün bəzən bircə cəsarətli qərar kifayətdir.
Kaş ki, bir gün hamımız öz həyatımıza vaxtında çata bilək...
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(12.11.2026)
İlahinin Yer üzündəki əks-sədası - ANA
Tural İbrahim,
Yazıçı-publisist, Azərbaycan Yazıçılar vəJurnalistlər Birliklərinin, Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin üzvü.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
Kainatın səssizliyində elə bir qüdrət gizlidir ki, o, heç bir qanunla, heç bir fəlsəfə ilə ölçülmür. Bu qüdrət – Anadır. Tanrının öz yaratmaq sirrini, mərhəmətini və səxavətini insan övladına əmanət etdiyi yeganə körpüdür.
Yer üzünün daşını-torpağını, ulduzların səmasını yaradan Tanrı, yeni bir cana nəfəs vermək qüdrətini məhz ananın ürəyinə yazmışdır. Hz. Məryəmdən Hz. İsanı var edən ilahi iradə, hər bir ana ilə bu yaradılış möcüzəsini yenidən dirildir.
Ana, Tanrının bu dünyadakı əli, gözü, qoruyucu kölgəsidir. Körpəsinin ilk nəfəsindən tutmuş, ömrünün sonuna qədər övladına ruzini daşıyan ilahi bir vasitəçidir. Hz. Məhəmməd vasitəsilə "Cənnət anaların ayaqları altındadır" hökmünü buyuran uca əmr, təsadüfi deyil. Çünki cənnət hüzurdur, təhlükəsizlikdir, sevginin ən saf zirvəsidir; və bu zirvə məhz ananın addım basdığı ocaqdadır.
Bir qadının ana olandan sonra keçirdiyi hisslər, kainatın yaranışından daha böyük bir möcüzədir. O, gecələri yuxusuz qalan, övladının üzündəki kiçik bir narahatlıq kölgəsindən bütün kainata savaş açan bir döyüşçüdür. Zəif görünən o zərif qollar, övladına gələn hər hansı bir bəlanın qarşısında poladdan bir qalxana çevrilir. Dünyanın bütün fırtınaları üstünə gəlsə, ana övladını qorumaq üçün özünü sipər edər. Bu, sadəcə bioloji bir instinkt deyil; bu, ruhun başqa bir ruhda əriməsi, ilahi məhəbbətin yer üzündəki təcəssümüdür.
Ancaq insanlıq bəzən bu böyük möcüzənin qədrini ancaq onu itirəndə anlayır. Varlığının dəyərini zamanında bilməyib itirənlər, ömürlük yetim qalırlar. Çünki dünyada hər şeyin əvəzi tapılar, hər itki bir şəkildə unudular, amma ananın yeri, o boş qalan baş tacı heç vaxt dolmaz. Ananın duası, yer üzündə görünməyən hüceyrələri, kainatın gizli mexanizmlərini lərzəyə gətirən bir qüvvədir. Bir ananın "Allah səni qorusun" deməsi, milyardlarla mələyin həmin övladın ətrafında səngər qurması deməkdir.
Ey analar! Siz Tanrının şah əsərisiniz. Sizə tabe olmamaq, sevginizə qarşılıq verməmək günəşin istiliyini inkar etmək kimidir. Sizin varlığınız bu dünyanın üzərindəki ən böyük məbəddir. Və bu məbədin hər daşı göz yaşları, hər sütunu isə səssiz fədakarlıqlarla hörülmüşdür. Nə qədər ki, analarımız sağdır, yer üzü hələ də mərhəmət üzərində dayanır. Onları qorumaq, dualarını almaq isə hər bir insanın bu dünyada edə biləcəyi ən uca ibadətdir.
Hz. Musanın anasının Nilə buraxdığı sandıq necə ki ilahi qoruma altına alındı, bu gün də hər bir ananın övladı üçün səmaya qaldırdığı əllər, səssizcə pıçıldadığı dualar görünməz bir qalxan olaraq övladlarını qoruyur. Ananın duası o qədər safdır ki, o, ən qaranlıq qapıları belə açmağa qadirdir.
Var-dövlətin, şöhrətin, dünyəvihər şeyinbirgünmütləqitəcəyibudünyadaananınyeri heç bir şeylə əvəzolunmayan, heç birqızılınsatınalabilmədiyitəksərvətdir. Onlarınqədrinisağ ikənbilək...
Redaksiyadan:
Tural İbrahimistedadlı gəncyazarlarımızdanolmaqlayanaşı, həmdə əsilli-nəsillidir. O, Pənahəlixanınvarisi, İbrahimxəlilxanınkötücəsidir. Onagözəldavamçılıqvə yeni-yeniyaradıcılıquğurları arzulayırıq.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(12.11.2026)
O, “Cənnətin qəbzi” ilə tanındı, sevildi - YENİLƏNİB
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi
Sumqayıtda “Dostluq” klubuna rəhbərlik edirdi. Əməkdar mədəniyyət işçisi, Prezident mükafatçısı idi. Moskvada vəfat etdi.
Aslan Fətullayev barədə danışıram.
Yaxınları 70 yaşlı aktyorun bir müddət öncə Moskvada əməliyyat olunduğunu bildiriblər. Azərbaycan Dövlət Kukla Teatrından isə bildirilir ki, Aslan Fətullayev bağırsağında olan problemlə bağlı Moskvaya müayinəyə yollanmışdı. Geriyə dönüşü olmadı.
Azərbaycan teatr və kino sənətində özünəməxsus dəst-xətti, yaratdığı yaddaqalan obrazları və çoxşaxəli fəaliyyəti ilə seçilən Aslan Fətullayev 20 oktyabr 1956-cı ildə Lerik rayonunun Çayrud kəndində anadan olub. O, 10 noyabr 2026-cı ildə, qeyd etdiyimiz kimi, Moskvada vəfat edib.
Aslan Fətullayevin sənətə marağı hələ uşaqlıq illərindən başlayıb. Cəmi yeddi yaşından doğma kəndinin mədəniyyət evində təşkil olunan teatr tamaşalarında iştirak edib. 1963-cü ildə Yusif Əzimzadənin “Nəsrəddin” komediyasında İnkir obrazını canlandıraraq səhnəyə ilk addımlarını atıb. Bu çıxış onun gələcək sənət yolunun başlanğıcı olub.
1974-cü ildə Çayrud kənd orta məktəbinin onillik təhsil pilləsini başa vuran Aslan Fətullayev həmin il Bakı Kitabxanaçılıq Texnikumunun Mədəni-maarif fakültəsinə daxil olub. 1974–1976-cı illərdə burada özfəaliyyət teatr kollektivinin rəhbəri ixtisası üzrə təhsil alıb. Sənətə olan sevgisi və peşəkar biliklərə yiyələnmək arzusu onu 1977–1982-ci illərdə M. A. Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun Mədəni-maarif fakültəsində təhsilini davam etdirməyə sövq edib.
Onun teatr və televiziya fəaliyyəti
Aslan Fətullayevin sənət həyatında diqqətəlayiq məqamlardan biri 1975–1978-ci illərdə Abdulla Şaiq adına Bakı Kukla Teatrında keçirilən Yeni il şənliklərində aparıcı aktyor kimi çıxış etməsidir.
1975-ci ildə “Canlı şahid” televiziya tamaşasında Şani obrazını canlandırması onun yaradıcılıq həyatında xüsusi yer tutur. Bu obrazla 19 yaşı tamam olmadan Azərbaycan Televiziyasının “Qızıl Fond”una daxil edilən ilk aktyor kimi teatr və televiziya tarixində özünəməxsus iz qoyub. 1981-ci ildə “Cənnətin qəbzi” tamaşasında cənnətdə qəbz yığan obrazını yaradaraq məşhurlaşıb, aktyorluq imkanlarının fərqli çalarlarını nümayiş etdirib.
O, Azərbaycan televiziyasının «Səhər görüşləri», «Gecə kanalı», «Komediyalar aləminə səyahət», «45 dəqiqə», «Ordan-burdan», «Məzəli əhvalatlar» və «Bir bazar günü» kimi tanınmış verilişlərində də iştirak edib.
2003-cü ildən Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrında fəaliyyət göstərən aktyor 2008-ci ildən etibarən Abdulla Şaiq adına Azərbaycan Dövlət Kukla Teatrında çalışıb. Bu teatrın səhnəsində «Ələddin», «O olmasın, bu olsun», «Zınqırovlu pişik» və «Cırtdan» tamaşalarında müxtəlif obrazları canlandırıb.
Onun teatr yaradıcılığında «Anacan» tamaşasında Qulu, «Təxribatçılar»da polis generalı, «Mən sənin dayınam»da dramaturq, «Varlı qadın»da Pəhləvan Zərlinski və «Mesenat»da H. Z. Tağıyevin xidmətçisi obrazları da xüsusi yer tutur.
Aslan Fətullayev teatr səhnəsi ilə yanaşı, kino sənətində də öz istedadını nümayiş etdirib. O, müxtəlif filmlərdə yaratdığı fərqli xarakterli obrazlarla tamaşaçıların yaddaşında qalıb.
«Mosfilm» kinostudiyasının istehsalı olan «Oğlan və maral» filmində fotoreportyor, «Azərbaycanfilm» kinostudiyasının çəkdiyi «Cin mikrorayonda» filmində kiçik cin, «Papaq» filmində papaqçının dostu, «Qorxma, mən səninləyəm» filmində İvan Spirodonoviç, «Qətl günü» filmində isə zindanban obrazlarını canlandırıb.
Həmçinin «Mozalan» satirik kinojurnalının «Kapitan» buraxılışında basketbol komandasının kapitanı rolunda çıxış edib. «Ağ gəmi», «Stepanın yadigarı» və «Baş tutmayan ezamiyyət» filmlərinin dublyajında da iştirak edərək Azərbaycan kino sənətinə töhfə verib.
Aslan Fətullayevin fəaliyyəti yalnız aktyorluq sənəti ilə məhdudlaşmayıb. Qeyd etdiyimiz kimi, 1979-cu ildən Sumqayıt şəhərinin mədəniyyət müəssisələrində çalışıb. «Gənclik» klubunda bədii rəhbər, «Dostluq» mədəniyyət evində isə direktor vəzifələrini icra edib.
O, mədəniyyətin inkişafı, xalq yaradıcılığının qorunması və yaşlı nəslin nümayəndələrinə diqqətin artırılması istiqamətində də təşəbbüslərlə çıxış edib. «Dostluq» mədəniyyət evində qocaman musiqiçilərdən ibarət «Bahar» xalq çalğı alətləri ansamblını yaradaraq onların sənət fəaliyyətinin davam etdirilməsinə şərait yaradıb.
1989-cu ildə Bakıda keçirilən «Qızıl payız-89» müsabiqəsinin qalibi olmuş «Yuxu» rok qrupunun yaradıcılarından biri olub. “Dostluq” klubu Sumqayıtın 8-ci mikrorayonunda fəaliyyət göstərirdi, “Yuxu” qrupunun uşaqları da bu mikrorayonun uşaqları idi, mikrorayon o yana, eyni binadan idilər həm klub, həm İbrahim Emin, Çingiz və qeyriləri.
Onun təşəbbüsü ilə formalaşan bu kollektiv 1990-cı ildə Almaniyada keçirilən «MAYEN-ROK-90» beynəlxalq festivalında da qalib gəlib. Bu uğurlar Aslan Fətullayevin musiqi və təşkilatçılıq sahəsindəki bacarığının göstəricisi idi.
Beynəlxalq fəaliyyət və təltifləri
Aslan Fətullayev Ümumittifaq Xalq Yaradıcılığı Festivalının laureatı olub. Türkiyə, Kipr, Rusiya və digər ölkələrdə qastrol səfərlərində iştirak edərək Azərbaycan incəsənətini və milli mədəniyyətimizi layiqincə təmsil edib.
2009-cu ildə Tatarıstan Respublikasının Kazan şəhərində Azərbaycan Akademik Milli Dram Teatrının, eləcə də Rusiya Federasiyasının Həştərxan şəhərində Abdulla Şaiq adına Azərbaycan Dövlət Kukla Teatrının aktyoru kimi səhnəyə çıxıb.
Uzunillik səmərəli fəaliyyəti, milli mədəniyyətin inkişafına verdiyi töhfələr dövlət tərəfindən də yüksək qiymətləndirilib. 2016-cı ildə «Əməkdar mədəniyyət işçisi» fəxri adına layiq görülüb. 2026-cı ilin may ayında isə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin mükafatı ilə təltif edilib.
Sənətkarın xatirəsinə
Aslan Fətullayevin həyat yolu sənətə bağlılığın, yaradıcılıq axtarışlarının və zəhmətin nümunəsidir. O, uşaqlıqdan könül verdiyi teatr sənətini ömrünün əsas amalına çevirərək aktyor, rejissor-təşkilatçı və mədəniyyət xadimi kimi müxtəlif sahələrdə fəaliyyət göstərib.
Lerikin qədim və ziyalı yetirən Çayrud kəndində başlayan bu sənət yolu onu Azərbaycan teatrının, televiziyasının və kinosunun səhnələrinə qədər aparıb. Doğulduğu torpağın yetirməsi kimi qazandığı uğurlar, yaratdığı obrazlar və mədəniyyətimizə verdiyi töhfələr onun adını sənət tariximizdə yaşadacaq.
10 noyabr 2026-cı ildə Moskvada dünyasını dəyişən Aslan Fətullayevin vəfatı sənət aləmi, doğmaları, onu tanıyanlar və doğma yurdunun insanları üçün ağır itkidir.
Sənətkarlar fiziki olaraq həyatdan köçsələr də, yaratdıqları obrazlarla, sənətə bəxş etdikləri töhfələrlə və yaddaşlarda qoyduqları izlə yaşayırlar. Aslan Fətullayev də yaratdığı obrazlarla və zəngin sənət irsi ilə xatırlanacaq. Xüsusən, leriklilər və sumqayıtlılar onu unutmayacaqlar.
Allah rəhmət eləsin!
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(11.11.2026)
Doğum gününüz mübarək, ölümsüzlər!
Uşaqlıq andına sadiq qalan qəhrəman: Şəhid kiçik çavuş Əjdər Dadaşov
Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Azərbaycanın müasir hərb tarixinə qızıl hərflərlə yazılan 44 günlük Vətən müharibəsi xalqımızın igid oğullarının şücaəti sayəsində böyük Zəfərlə başa çatdı. Bu qələbənin memarlarından biri də uşaqlıqdan verdiyi vədə sadiq qalaraq torpaqlarımızın azadlığı uğrunda canından keçən Salyan rayonunun igid övladı, kiçik çavuş Əjdər Pənah oğlu Dadaşovdur.
Həyatı və uşaqlıq arzusu
Əjdər Dadaşov 1996-cı il noyabrın 12-də Salyan rayonunun Xələc kəndində zəhmətkeş bir ailədə dünyaya göz açmışdır. Atası Pənah Dadaşov və anası İlhamə xanımın tərbiyəsi ilə böyüyən Əjdər hələ uşaq yaşlarından vətənpərvərliyi, istiqanlılığı və mehribanlığı ilə seçilirdi. Yaxınlarının və anasının xatirələrinə görə, o, ətrafındakı heç kəsin xətrinə dəyməyən, böyük-kiçik yeri bilən bir gənc idi.
Hərbçi olmaq Əjdərin ən böyük uşaqlıq arzusu olmuşdur. Hələ balaca olarkən atasına "Böyüyəndə torpaqlarımızı yağı düşməndən geri alacağam" deyə söz vermişdi. Orta məktəbi bitirdikdən sonra həqiqi hərbi xidmətə yollanan Əjdər, ordu sıralarındakı xidmətini başa vurduqdan sonra da bu şərəfli peşədən ayrılmamış və müddətdən artıq həqiqi hərbi xidmət hərbi qulluqçusu (MAHHXHQ) kimi Vətənə xidmətini davam etdirmişdir.
Qardaşına nümunə olan vətən sevgisi
Əjdərin tükənməyən Vətən sevgisi və hərb sənətinə bağlılığı ailəsində, xüsusilə də qardaşı Amilin həyat yolunun seçilməsində mühüm rol oynamışdır. Qardaşı Amil Dadaşov onun təsiri ilə hərbçi olmağa qərar verdiyini və Əjdərin ona daim "Gəl sən də mənim yanımda ol, birlikdə Vətənə xidmət edək" deyərək ruh yüksəkliyi verdiyini qürurla xatırlayır.
Döyüş yolu və şəhadəti
2020-ci il sentyabrın 27-də Ermənistan silahlı qüvvələrinin genişmiqyaslı təxribatlarına qarşı Azərbaycan Ordusunun əks-hücum əməliyyatı - Vətən müharibəsi başlayanda, kiçik çavuş Əjdər Dadaşov da xüsusi təyinatlı bölmələrin tərkibində ilk gündən ön cəbhəyə atıldı.
O, müharibənin ən ağır və strateji istiqamətlərindən biri olan Suqovuşanın işğaldan azad edilməsi uğrunda gedən şiddətli döyüşlərdə böyük şücaət göstərmişdir. Döyüşlərin qızğın çağında - ömrünün 24-cü baharına qədəm qoymağa hazırlaşarkən, 2020-ci il sentyabrın 29-da Suqovuşan istiqamətində gedən ağır döyüşlərdə qəhrəmancasına şəhidlik zirvəsinə ucalmışdır.
Ailəsinin sözlərinə görə, şəhadətindən bir qədər əvvəl atasına zəng edən Əjdər sanki son döyüşünə gedəcəyini hiss edərək ondan halallıq istəmiş, ailə üzvləri ilə vidalaşmışdır.
Dövlət təltifləri və əbədi xatirəsi
Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarında göstərdiyi şəxsi igidlik və şücaətə görə kiçik çavuş Əjdər Pənah oğlu Dadaşov Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin müvafiq sərəncamları ilə ölümündən sonra aşağıdakı orden və medallarla təltif edilmişdir:
3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni
"Vətən uğrunda" medalı (15.12.2020)
"Laçının azad olunmasına görə" medalı (29.12.2020)
Bu gün doğulduğu Salyan rayonunun Xələc kəndində və bütövlükdə Azərbaycanda Əjdər Dadaşovun xatirəsi dərin ehtiramla yad edilir. Uşaqlıq andına sadiq qalaraq azadlığı uğrunda canını fəda etdiyi torpaqlarda bu gün Azərbaycan bayrağı dalğalanır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(12.11.2026)
Dövlətçiliyimizin hüquqi təməli: 12 Noyabr – Konstitusiya Günüdür
Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Hər bir müstəqil dövlətin varlığını, idarəetmə formasını və vətəndaşlarının hüquqlarını müəyyən edən ən ali sənəd onun Konstitusiyasıdır. Azərbaycan xalqı üçün 12 noyabr təkcə bir təqvim günü deyil, həm də milli dövlətçilik tariximizdə yeni bir mərhələnin — müstəqil, demokratik və hüquqi dövlət quruculuğunun rəsmi başlanğıc nöqtəsidir.
Tarixi zərurət və konstitusiya quruluşunun keçmişi
Azərbaycanın konstitusiya tarixi zəngin və mürəkkəb mərhələlərdən keçib:
Cümhuriyyət dövrü: 1918–1920-ci illərdə cəmi 23 ay mövcud olmuş Şərqin ilk demokratik respublikası — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti gərgin tarixi-siyasi şərait səbəbindən dövlətin Əsas Qanununu qəbul etməyə macal tapmamışdı.
Sovet dövrü: Ölkəmizin ilk Konstitusiyası 1921-ci il mayın 19-da qəbul edilib. Daha sonra SSRİ konstitusiyalarına uyğunlaşdırılmış 1925, 1927, 1937 və nəhayət 1978-ci il konstitusiyaları qüvvədə olub. Xüsusilə 1978-ci il Konstitusiyasında Ümummilli Lider Heydər Əliyevin prinsipiallığı sayəsində Azərbaycan dilinin dövlət dili statusu təsbit olunmuşdu.
1995-ci İl: müstəqil Azərbaycanın ilk əsas qanunu
1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra ölkədə baş verən siyasi böhranlar və idarəetmə boşluqları yeni, müstəqil dövlətin tələblərinə cavab verən Konstitusiyanın hazırlanmasını zəruri edirdi. 1995-ci ilin mayında Heydər Əliyevin sədrliyi ilə xüsusi Konstitusiya Komissiyası yaradıldı və layihə ümumxalq müzakirəsinə çıxarıldı.
1995-ci il noyabrın 12-də keçirilən ümumxalq səsverməsində (referendumda) seçicilərin 86 faizi iştirak etdi və onların 91,9 faizi yeni Konstitusiyanın qəbuluna səs verdi. Əsas Qanun 1995-ci il noyabrın 27-də rəsmi olaraq hüquqi qüvvəyə mindi. 1996-cı il fevralın 6-da imzalanmış Fərmanla isə 12 noyabr ölkəmizdə Konstitusiya Günü elan edildi.
Konstitusiyanın quruluşu və əsas prinsipləri
Müstəqil Azərbaycanın 5 bölmə, 12 fəsil və 158 maddədən ibarət olan Konstitusiyası müasir dünya standartlarına uyğun mütərəqqi dəyərləri özündə birləşdirir:
Xalq hakimiyyəti: Konstitusiyaya görə, Azərbaycan dövlətində hakimiyyətin yeganə mənbəyi Azərbaycan xalqıdır.
Hakimiyyət bölgüsü: Dövlət hakimiyyəti qanunvericilik (Milli Məclis), icra (Prezident) və məhkəmə hakimiyyəti olmaqla üç müstəqil qola bölünür.
İnsan hüquq və azadlıqları: Əsas Qanunun maddələrinin təxminən üçdə biri (48 maddə) bilavasitə insan və vətəndaş hüquqlarının, azadlıqlarının təminatına həsr olunub. Burada yaşamaq hüququ, fikir və söz azadlığı, vicdan azadlığı, mülkiyyət hüququ və təhsil hüququ ali dəyər kimi qorunur.
Zamanın tələbinə uyğun yenilənmələr
Cəmiyyətin və dövlətin inkişafı ilə paralel olaraq, Konstitusiyamız da təkmilləşdirilib. Ölkəmizdə indiyədək üç dəfə — 24 avqust 2002-ci il, 18 mart 2009-cu il və 26 sentyabr 2016-cı il tarixlərində ümumxalq referendumları keçirilərək Əsas Qanuna mühüm əlavə və dəyişikliklər edilib. Bu islahatlar insan hüquqlarının daha səmərəli müdafiəsinə (məsələn, vətəndaşların birbaşa Konstitusiya Məhkəməsinə müraciət hüququ), dövlət idarəçiliyinin çevikliyinin artırılmasına (vitse-prezidentlik institutunun yaradılması) və iqtisadi azadlıqların genişləndirilməsinə xidmət edib.
Tam suverenlik və ərazi bütövlüyü şəraitində konstitusiya
Uzun illər ərzində torpaqlarımızın işğal altında olması səbəbindən Konstitusiyamızın hüquqi qüvvəsi ölkəmizin bütün ərazisində tam tətbiq oluna bilmirdi. Lakin 2020-ci ilin Vətən müharibəsi və 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilən antiterror tədbirləri nəticəsində Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi tam bərpa edildi. Bu gün Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası ölkənin hər bir qarışında — Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda da tam hüquqi qüvvəyə malikdir.
Nəticə etibarilə, 12 Noyabr – Konstitusiya Günü hər bir vətəndaşın öz hüquq və vəzifələrini dərk etməsi, qanunun aliliyinə hörmət və müstəqil dövlətçiliyimizin qorunması baxımından böyük mənəvi-siyasi əhəmiyyət daşıyır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(12.11.2026)
Mədəni həyatına bol rəng qatılan Naxçıvanda yeni müsabiqə
Fariz Əhmədov
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Naxçıvan təmsilçisi
Ulu diyarın mədəni həyatı son günlər xeyli rəngarəng olub. Noyabrın 6-da isə növbəti tədbir diqqət mərkəzinə düşüb - Naxçıvan Muxtar Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin və Naxçıvan Muxtar Respublikası Yazıçılar Birliyinin birgə təşkilatçılığı ilə keçirilən “Dəmir yumruğun nağılı” yazı müsabiqəsinin qaliblərinin mükafatlandırma mərasimi keçirilib.
Müsabiqə Muxtar Respublikanın mədəniyyət naziri səlahiyyətlərini icra edən Fazil Məmmədovun iştirakı ilə keçirilən mərasimdəqeyd olunub ki, müsabiqəyə 18 əsər təqdim olunub, onların da müəlliflərindən 16-sı muxtar respublika, 1-i Gəncə şəhər, 1-i isə Bərdə rayon sakinidir.
Təqdim olunan əsərlər 5 nəfərdən ibarət Münsiflər Heyəti tərəfindən qiymətləndirilib.
Yekun qərara əsasən ilk 3 yerin qalibləri aşağıdakılar olublar:
1-ci yer:
Abbasov Alməmməd Eldar oğlu,
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü.
2-ci yer:
Fariz Məhəmməd oğlu Əhmədov,
“Məktəbli” qəzetinin baş redaktoru, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Naxçıvan təmsilçisi.
3-cü yer:
Hicranə Əflatun qızı Əhmədova,
Naxçıvan Dövlət Universitetinin tələbəsi.
Qaliblərə müvafiq diplom və pul mükafatı Naxçıvan Muxtar Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən təqdim edilib.
Müsabiqənin məqsədi “Dəmir yumruq” rəmzinin ifadə etdiyi milli birlik, həmrəylik, dövlətçilik və qələbə ruhunun uşaqlara bədii əsərlər vasitəsilə aşılanmasıdır. Eyni zamanda, müsabiqədə yer tutan əsərlərin gələcəkdə dərsliklərə daxil edilməsi, məktəblərdə tədris və təbliğ olunması gözlənilir.
Növbəti gün Fariz Əhmədova uğur gətirən hekayəni sizlərə təqdim edəcəyik.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(12.11.2026)
Ən yaxşı qadın roluna görə Oskar alan Monako şahzadəsi
İnci Məmmədzadə,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi
Ən yaxşı qadın roluna görə Oskar alanda söylədi ki, mən bu mükafatı daha öncə, öncəki filmlərimə görə almalıydım...
Qreys Kelli (Grace Patricia Kelly) — amerikalı kinoaktrisa, model və Monako şahzadəsi olan tarixi şəxsiyyətlərdən biridir. O, 1950-ci illərdə Hollivudun ən məşhur aktrisalarından biri kimi tanınmış, Alfred Hiçkokun filmlərindəki rolları, zərif görünüşü və aktyorluq istedadı ilə böyük şöhrət qazanıb. Karyerasının zirvəsində kino fəaliyyətini dayandıraraq Monako knyazı III Renyeyə ərə getmiş və Şahzadə Qreys kimi tarixə düşüb.
Qreys Kelli 12 noyabr 1929-cu ildə ABŞ-ın Pensilvaniya ştatının Filadelfiya şəhərində anadan olub. O, Cek Kelli və Marqaret Majerin ailəsində dünyaya gələn dörd övladdan biri idi. Atası Cek Kelli uğurlu iş adamı olmaqla yanaşı, avarçəkmə idmanında Olimpiya çempionu olub. O, ABŞ-ı təmsil edərək üç Olimpiya qızıl medalı qazanıb. Anası Marqaret isə təhsil sahəsində fəaliyyət göstərib.
Qreys uşaqlıqdan incəsənətə və aktyorluğa maraq göstərib. Ailəsinin ilkin gözləntilərindən fərqli olaraq, o, gələcək həyatını səhnə və kino sənəti ilə bağlamaq istəyib. Orta məktəbi bitirdikdən sonra Nyu-Yorka köçərək Amerika Dramatik Sənətlər Akademiyasında aktyorluq təhsili alıb. 1949-cu ildə teatr səhnəsində debüt edib. Daha sonra model kimi də çalışdı və televiziya tamaşalarında iştirak etməyə başlayıb.
Qreys Kellinin kino karyerası 1951-ci ildə çəkildiyi Fourteen Hours filmi ilə başlayıb. Lakin onun geniş auditoriya tərəfindən tanınmasına 1952-ci ildə çəkilən High Noon filmi böyük təsir göstərib. Bu ekran əsərində o, Qari Kuperlə tərəf-müqabil olub. 1953-cü ildə Con Fordun rejissorluğu ilə çəkilən Mogambo filmindəki çıxışı aktrisanın beynəlxalq şöhrətini daha da artırıb.
Bu rola görə o, Qızıl Qlobus mükafatına layiq görülüb və Oskar mükafatına namizəd göstərilib. Qreys Kelli xüsusilə məşhur rejissor Alfred Hiçkokla əməkdaşlığı sayəsində kino tarixində özünəməxsus yer qazanıb. Onun Hiçkokun üç filmindəki rolları bu gün də klassik Hollivud kinosunun yaddaqalan nümunələri hesab olunur.
Həmin filmlər:
- Dial M for Murder (1954) – Qətl üçün zəng.
- Rear Window (1954) – Arxa pəncərə.
- To Catch a Thief (1955) – Oğrunu tutmaq.
Bu filmlərdəki obrazları onun aktrisa kimi istedadını, ekran cazibəsini və dramatik səhnələrdəki bacarığını nümayiş etdirib. 1954-cü ildə çəkilən The Country Girl filmi isə onun karyerasında xüsusi əhəmiyyət daşıyıb. Qreys bu filmdə Georgi Elcin obrazını canlandırıb. Əvvəlki zərif və məftunedici obrazlarından fərqli olaraq, burada daha ciddi, emosional və mürəkkəb xarakterli qadını təqdim edib.
Bu rol ona 1955-ci ildə Ən yaxşı qadın roluna görə Akademiya mükafatını (Oskar) qazandırıb.
Əsas filmləri
- Fourteen Hours (1951) — On dörd saat
- High Noon (1952) — Günorta çağı
- Mogambo (1953) — Moqambo
- Dial M for Murder (1954) — Qətl üçün zəng
- Rear Window (1954) — Arxa pəncərə
- The Country Girl (1954) — Kəndli qız
- The Bridges at Toko-Ri (1954) — Toko-Ridəki körpülər
- Green Fire (1954) — Yaşıl alov
- To Catch a Thief (1955) — Oğrunu tutmaq
- The Swan (1956) — Qu
- High Society (1956) — Yüksək cəmiyyət
Onun son bədii filmlərindən olan High Society musiqili komediyasında Frenk Sinatra və Binq Krosbi ilə birlikdə rol alması da diqqətəlayiqdir. Qreys Kellinin həyatında ən böyük dəyişiklik 1955-ci ildə Kann Film Festivalı zamanı baş verib. O, festival çərçivəsində Monako knyazı III Renye ilə tanış olub. Onların münasibətləri qısa müddət ərzində ciddi xarakter alıb. 18 aprel 1956-cı ildə Qreys Kelli III Renye ilə nikaha daxil olub.
Şahzadə Qreys yalnız keçmiş aktrisa kimi deyil, həm də xeyriyyəçilik fəaliyyəti ilə tanınıb. O, Monakoda mədəniyyətin, incəsənətin və təhsilin inkişafına xüsusi diqqət yetirib. Qırmızı Xaç təşkilatının Monako bölməsinin fəaliyyətində iştirak edib, müxtəlif humanitar layihələrə dəstək göstərib. Həmçinin uşaqların müdafiəsi, incəsənət və yaradıcı gənclərin inkişafı istiqamətində təşəbbüsləri ilə yadda qalıb.
Mükafatları
- Oskar mükafatı (1955) – The Country Girl filminə görə Ən yaxşı qadın rolu.
- Qızıl Qlobus (1954) – Mogambo filminə görə ikinci planda ən yaxşı qadın roluna görə.
- Qızıl Qlobus (1955) – The Country Girl filminə görə dram filmində ən yaxşı qadın roluna görə.
- Qızıl Qlobus (1956) – Dünya kinosunun sevimli qadın ulduzu nominasiyası.
- 1999-cu ildə Amerika Film İnstitutunun klassik Hollivud kinosunun ən böyük qadın ulduzları siyahısında 13-cü yerdə qərarlaşıb.
14 sentyabr 1982-ci ildə Qreys Kelli 52 yaşında Monakoda vəfat edib. 13 sentyabr 1982-ci ildə qızı Stefani ilə avtomobildə səfərdə olarkən yol qəzasına düşüb. Hadisə zamanı onun səhhətində yaranan ciddi problem nəticəsində avtomobil idarəetmədən çıxaraq dağlıq yoldan aşağı yuvarlanıb. Qızı Stefani qəzadan sağ çıxsa da, Qreys Kelli aldığı ağır xəsarətlərdən xəstəxanada dünyasını dəyişib. Onun dəfn mərasimi 18 sentyabr 1982-ci ildə Monakodakı Müqəddəs Nikolay kilsəsində keçirilib. Böyük izdiham onunla vidalaşmağa gəlib.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(12.11.2026)
Rok musiqisinin ulduzu – Nil Yanq
İnci Məmmədzadə,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi
Nil Yanq (Neil Young) — kanadalı müğənni, bəstəkar, gitaraçı, musiqiçi və kinorejissordur. O, rok musiqisinin ən nüfuzlu nümayəndələrindən biri hesab olunur. Folk-rok, kantri-rok, hard-rok və alternativ rok janrlarında yaratdığı əsərlərlə dünya musiqi tarixində özünəməxsus yer qazanıb. Xüsusilə emosional səsi, fərqli gitara ifası, dərin məzmunlu mahnıları və musiqidə daim yenilik axtarması ilə tanınır. Onu bəzən "Qrancın xaç atası" da adlandırırlar.
Nil Persival Yanq (Neil Percival Young) 12 noyabr 1945-ci ildə Kanadanın Toronto şəhərində anadan olub. Atası Skott Yanq (Scott Young) tanınmış idman jurnalisti və yazıçı, anası Edna Blount (Edna Blow) isə ailə həyatına bağlı bir qadın olub. Valideynlərinin ayrılmasından sonra Nil anası ilə birlikdə Vinnipeq şəhərinə köçüb.
Uşaqlıq illərində müxtəlif musiqi janrlarına maraq göstərib.
Yeniyetməlik dövründə gitara ifa etməyi öyrənib və məktəb musiqi qruplarında çıxış etməyə başlayıb. 1960-cı illərin əvvəllərində musiqi fəaliyyətini daha ciddi şəkildə davam etdirərək müxtəlif qruplara qoşulub. Sonralar ABŞ-a köçməsi onun musiqi karyerasında mühüm dönüş nöqtəsinə çevrilib. Nil Yanq 1960-cı illərin ortalarında Buffalo Springfield qrupunun yaradıcılarından biri kimi tanınıb
Qrup Stiven Stills (Stephen Stills) və Riçard Füre (Richie Furay) kimi musiqiçilərlə birlikdə fəaliyyət göstərib. 1966-cı ildə qrupun məşhurlaşmasına səbəb olan For What It's Worth mahnısı böyük diqqət qazanıb. Bu əsər xüsusilə müharibə əleyhinə və ictimai etiraz ruhu ilə əlaqələndirilir. 1968-ci ildə Buffalo Springfield dağıldıqdan sonra Nil Yanq solo karyerasına diqqət yetirib.
1969-cu ildə ilk solo albomunu təqdim edib. Həmin il Crazy Horse qrupu ilə əməkdaşlığa başlayıb. Bu əməkdaşlıq onun musiqi həyatında uzun illər davam edən mühüm yaradıcılıq istiqamətinə çevrilib. 1970-ci ildə Devid Krosbi (David Crosby), Stiven Stills (Stephen Stills) və Qrem Neş (Graham Nash) ilə birlikdə Crosby, Stills, Nash & Young qrupunun üzvü olub. Qrupun Déjà Vu albomu böyük uğur qazanıb.
Ən məşhur albomları
- After the Gold Rush (1970)
Qızıl axtarışından sonra.
Müğənninin ən məşhur albomlarından biridir. Folk-rok və kantri-rok elementlərini birləşdirir.
- Harvest (1972)
Məhsul yığımı. Onun kommersiya baxımından ən böyük uğur qazanan albomlarından biridir.
- On the Beach (1974)
Çimərlikdə. Daha düşüncəli, introspektiv və melanxolik musiqi nümunələrini əhatə edir.
- Rust Never Sleeps (1979)
Pas heç vaxt yatmır. Rok musiqisinin tanınmış albomlarından biri hesab olunur.
Nil Yanqın yaradıcılığında xüsusi yer tutan mahnılar:
- Heart of Gold — Qızıl ürək
- Old Man — Qoca
- Harvest Moon — Məhsul yığımı ayı
- Rockin' in the Free World — Azad dünyada rok
- Like a Hurricane — Qasırğa kimi
- The Needle and the Damage Done — İynə və onun vurduğu zərər
- Cinnamon Girl — Darçın qız
- Down by the River — Çayın kənarında
- After the Gold Rush — Qızıl axtarışından sonra
- Only Love Can Break Your Heart — Yalnız sevgi sənin ürəyini qıra bilər
- Ohio — Ohayo
- Comes a Time — Elə bir zaman gəlir
Nil Yanq yalnız musiqi fəaliyyəti ilə deyil, ictimai mövqeyi və xeyriyyəçilik təşəbbüsləri ilə də tanınır. 1985-ci ildə Ferma Yardımının (Farm Aid) yaradılmasında iştirak edib. Təşkilatın əsas məqsədi fermerlərə və ailə təsərrüfatlarına dəstək göstərməkdir. O, həmçinin xüsusi təhsil ehtiyacları olan uşaqlara dəstək məqsədilə yaradılmış Bridge School təşkilatının və onun xeyriyyə konsertlərinin təşkilində mühüm rol oynayıb. Ətraf mühitin qorunması, fermerlərin hüquqları və sosial problemlər onun yaradıcılığında tez-tez diqqət yetirdiyi mövzulardır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(12.11.2026)


