Super User
10 noyabr Ümumdünya gənclər günüdür
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi
Gənclər, xəbəriniz varmı bu günün hansı gün olduğundan?
1945-ci ilin 10 noyabr günündə Londonda keçirilən Ümumdünya Gənclər Konfransında dünyanın gənclər təşkilatlarının bir təşkilatda birləşməsi qərara alındığına görə həmin tarix Ümumdünya gənclər günü kimi qeyd edilir.
Bu gün dünya gəncləri öz birləşmiş təşkilatlarında beynəlmiləlçilik çağırışları edir, irqçiliklə, millətçiliklə mübarizə aparır, xalqların müstəqilliyinə səs verir. Bu gün gənclər heç vaxt olmadığı kimi aktivdirlər, onlar milyonlar şəklində birləşib könüllülülük hərəkatında iştirak edir. Statistikaya görə dünya gənclərinin 52 faizi fəal vətəndaş olmağı prioritet sayır, 72 faizi haqq işinə, ədalətə inanır, 26 faizi xeyriyyəçilik fəaliyyətinə qoşulub. Hazırkı yeniyetmə isə son 100 ilin ən ictimai fəal yeniyetməsidir.
Bu yerdə Azərbaycanımızın dünyaya örnək olan ASAN könüllülük – gənclər hərəkatını qeyd etməmək günah olar. Eləcə də gənclər siyasətinin əsas halqalarından olan Gənclər Fondunun apardığı diqqətçəkən, məqsədyönlü fəaliyyət göz önündədir. Azərbaycan gənci bu gün dünyadakı qabaqcıl gənclik normalarına əməl edir, fəaldır, məqsədyönlüdür.
Bayramınız mübarək, əziz gənclər!
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(10.11.2026)
Ən unikal memarlıq nümunələri - Qarnye Operası
Nihad Alimoğlu,
“Ədəbiyyat və incəsənət”
Uzun fasiilədən sonra davam edən rubrikamızda bu dəfə Parisə səfər edəcəyik. Bəli,
ən unikal memarlıq nümunələrindən biri də Parisdəki Qarnye operasının binasıdır.
Binanın interyeri də, eksteryeri də göz oxşayır.
Əvvəlki adı Paris operası, Qrand opera olan Qarnye Operası dünyanın ən mühüm opera və balet teatrlarından biridir.
1862-ci ildə yaranıb. Qarnye sözü binanın memarı Şarl Qarnyenin soyadından götürülüb.
4 il ərzində ərsəyə gələn Qarnye sarayı III Napoleon, bozar və eklektika üslublarını özündə birləşdirir.
Baş pilləkənin vestübülü binanın ən əsas yeridir. Müxtəlif rənglərdə mərmərdən inşa edilmiş vestibül teatral foyeyə və zalın mərtəbələrinə aparır.
Tavanda müxtəlif mysiqi alleqoriyaları yer alıb.
Pilləkənin aktında əllərində çıraq tutmuş dörd qadının bürünc heykəlləri yer alıb.
Tamaşa zalını isə sadəcə iki göz istəyir səhərdən axşama baxsın.
Burada məskunlaşan Qarnye operasının dirijoru Filip Jordandır.
Yolunuz Parisə düşsə, Eyfel qülləsi, Luvr museyi, Zəfər tağı kimi Qarnye operasını da ziyarət edin mütləq.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(10.11.2026)
Bu gün Mikayıl Rzaquluzadənin anım günüdür
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi
Görkəmli ədib, pedaqoq, tərcüməçi, ictimai xadim...
Onu necə təqdim edim, bilmirəm. Amma bir onu bilirəm ki, o, həqiqətən də böyük ziyalı olub, ömrü boyu xalqına xidmət edib.
Mikayıl Rzaquluzadə 1905-ci il martın 17-də Bakı şəhərində doğulub. İbtidai təhsilini yeni üsullu "Mədrəsəyi-nur" məktəbində və mollaxanada alıb. Yeni üsullu 5 saylı "Rus-müsəlman" məktəbində, həm də xüsusi müəllim yanında hazırlaşıb Bakı ticarət məktəbinə daxil olub. 1917-1918-ci ildə Bakı birinci realni məktəbi milliləşib "Edadi" adını alıb.
Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqda həmin məktəb II dərəcəli Şura zəhmət məktəbinə, daha sonra Birinci Azərbaycan Ali Pedaqoji İnstitutu nəzdində "A.Şaiq adına nümunə məktəbi"nə çevrilib. O, həmin məktəbin son sinfində ikən ekstern imtahan verib Ali Pedaqoji İnstitutun tarix fakültəsinə daxil olub.
Bütün təhsil müddətində müvazi olaraq: Azərbaycan hərbiyyə-bəhriyyə komissarlığında rabitəçi, Bakı vilayət hərbi komissarlığında jurnalist, Bakıda Sabir adına kitabxanada və fəhlə rayonlarının kitabxanalarında kitabxanaçı, Bakı mərkəzi kitabxanasında kollektor müdiri, pedaqoji institut kitabxanasının müdir müavini, müdiri vəzifələrində işləyib.
İnstitutu bitirdikdən sonra Gəncə pedaqoji texnikumunda, həm də fəhlə fakültəsində ədəbiyyat və pedaqogika-psixologiya müəllimi işləyib. Bu dövrdə Gəncə müəllimlər evində ədəbiyyat dərnəyinin rəhbəri, "Qızıl Gəncə" jurnalı redaksiya heyətinin və Azərbaycan Proletar Yazıçıları İttifaqı Gəncə şöbəsinin büro üzvü və s. ictimai işlərdə çalışıb
Moskvada İkinci Dövlət Universiteti yanında olan Pedaqoji Psixologiya-Pedologiya Elmi-Tədqiqat İnstitutunun aspiranturasında təhsil alıb. Eyni zamanda SSRİ Xalq Komissarları Şurası yanında qanun və qərarlar nəşriyyatının Azərbaycan şöbəsində tərcüməçi və stenoqrafiya kurslarında ədəbiyyat müəllimi işləyib.
Bakıda Azərbaycan Dövlət Elmi-Tədqiqat Pedaqogika İnstitutunda uşaq ədəbiyyatı sahəsində elmi işçi, Azərnəşrdə tərcüməçi və redaktor olub, qısa fasilələrlə "İnqilab və mədəniyyət" jurnalı redaksiyasında məsul katib, "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında, Xarici Ölkələrlə Mədəni Əlaqələr Cəmiyyətində baş redaktor, "Azərbaycan" jurnalı redaksiyasında baş redaktorun müavini vəzifələrində çalışıb.
Əsərləri
1. Qaranquş yuvası
2. Xanım Züleyxa
3. El gücü
4. İstək
5. Özbək qızı Tara
6. Sirli saz
7. Qu gölü
8. Ovçu Elişlə qoçaq Aytəkinin nağılları
9. Ölkənin çiçəkləri
Farscadan və ruscadan tərcümələri
1. Nizami Gəncəvi. İsgəndərnamə (iqbalnamə)
2. Y.Lebedinski. Həftə
3. F.Panfyorov Brusski (II kitab)
4. T.Oldriç. Amerika məktəblisinin xatirələri
Mikayıl Rzaquluzadə 1984-cü il noyabrın 10-da Bakıda vəfat edib. Bakı küçələrindən birinə onun adı verilib.
Allah rəhmət eləsin!
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(10.11.2026)
“Maraqlı söhbətlər” Bayraqdar Natiq Qasımov barədə
Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi
9 Noyabr - Dövlət Bayrağı Günü qeyd olunursa, mütləq Milli Qəhrəman, Bayraqdar Natiq Qasımov yada salmalıyıq.
Natiq əlində üçrəngli Bayrağımız erməni yaraqlılarının arasında irəliləyərkən orada olan xarici jurnalistlər sözügedən məşhur fotonu çəkdilər.
Moskvada nəşr edilən “Oqonyok” jurnalının 1992-ci il aprel ayında (№14-15) müxbir Konstantin Smirnovun “Qorxu” məqaləsi çap olunub. Həmin məqalədə italiyalı fotomüxbir Enriko Sarsinin çəkdiyi bir görüntü verilib. Bu fotoda azərbaycanlı döyüşçü Natiq Qasımov ermənilərin əhatəsində olmasına baxmayaraq üçrəngli Bayrağı vermir.
Bu, savaşlar tarixində baş verən çox heyrətamiz bir hadisədir.
Natiq Qasımov 1971-ci ildə yanvarın 2-də Gədəbəy rayonunun Kiçik Qaramuradlı kəndində anadan olub. Sonradan ailəsi ilə Mingəçevir şəhərinə köçüb. Məktəbi bitirdikdən sonra Azərbaycan DRES-də çilingər, “Kosmos” kinoteatrında kinomexanik işləyib. Rusiyanın Krasnoyarsk vilayətində Daxili Qoşunlarda hərbi xidmətdə olub.
Bi isə sonrakı tarix – o tarix ki onu qəhrəmanlığa aparır.
1991-ci ildə ordudan tərxis olunduqdan sonra Natiq Qasımov könüllü olaraq Vətənin müdafiəsinə gedir, Ağdamda Yaqub Rzayevin (“Ala Yaqub”) başçılıq etdiyi “Qarabağ şahinləri” batalyonunda vuruşur. Döyüş bölgəsindən evə qayıtdıqdan az sonra “Xocalı” soyqırımı baş verir. O, yenidən döyüş bölgəsinə gedir.
1992-ci ilin martında “Qarabağ şahinləri” batalyonundan olan 31 nəfərlik dəstə Ağdamın Xramort kəndi yaxınlığındakı əhəmiyyətli bir yüksəkliyi ələ keçirir. Döyüşdə həlak olanlar da olur, digərləri isə geri qayıdır. Həmin yüksəklikdəki qədim alban kilsəsində Natiqlə birlikdə altı nəfər dostu qalır. Onlara kömək göndərilmir. Bütün dostları həlak olan Natiq beş gün təkbaşına ermənilərlə döyüşür və mövqeyi tərk etmir. Sonda ermənilər əsir götürdükləri iyirmi nəfər Xocalı sakinini o təslim olmayacağı halda qətlə yetirəcəklərini bildirirlər. Bu xəbəri Natiqə əsir götürülmüş, Xocalıda məktəb direktoru işləmiş Cəfər Cəfərov çatdırır.
C.Cəfərovun dedikləri: “...Yuxarı baxdım. Gecədən islanmış üçrəngli Bayraq ağır-ağır yellənirdi. Bayrağa baxa-baxa ağladım. O, üzü üstə yıxılmışdı. Yaxınlaşıb yaralı olub-olmadığını soruşdum. Güclə cavab verdi ki, yaralı deyil. Su istədi. Su olmadığından ona bir neçə parça quru çörək verdim. Könülsüz də olsa çörəyi yedi. Dedi ki, komandirim məni altı nəfərlə bura göndərib. Yoldaşlarımdan üçünü ermənilər öldürdü, üçündən isə xəbərim yoxdur. Beş gündür ki, tək qalmışam.
Natiqdən niyə postu tərk etmədiyini soruşdum. Dedi ki, komandirə söz vermişəm, Bayrağı və postu qoyub gedə bilmərəm. Kömək gözlədim, gəlmədi.
Natiqə ermənilərin tələbini çatdırdım. Eşitdiklərinin ürəyincə olmadığını hiss etdim. Dedi ki, iki gülləsi qalıb, axıradək vuruşacaq. Xahiş etdim ki, məni vur, qoy heç olmasa özümüzünkünün gülləsindən ölüm. Bir anlığa xəyala daldı: Tutaq ki, Sizi vurdum, bəs mənə görə iyirmi nəfər əsirin güllələnməsinə necə razı olum? Bunu deyib havaya güllə atdı, ermənilərə tərəf qışqırıb onları yanına çağırırdı. Ermənilər əvvəlcə tərəddüd etsələr də, məni görüb tökülüşdülər. Natiqin üst-başını axtardılar. Onun bir neçə gün burada təkbaşına vuruşmasına heç cür inana bilmirdilər. Kilsəni aramsız avtomat atəşinə tutdular. Heç kimin olmadığını görəndə pərtliklərindən daha da qəzəbləndilər...”
Xatırladaq ki, Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə 25 iyun 2024-cü il tarixdə Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünün qorunub saxlanılmasında xüsusi xidmətlərinə və döyüş tapşırığını yerinə yetirərkən göstərdiyi şəxsi igidliyə görə Natiq Səlim oğlu Qasımova ölümündən sonra “Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı” adı verilib.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(09.11.2026)
Mütaliə saatında Nüşabə Babayeva-Vəkilova, “Mən sənin yuxunam” -SON
XALQ ŞAİRİ VAQİF SƏMƏDOĞLUYA İTHAF OLUNUR
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Nüşabə Babayeva-Vəkilovanın həyat yoldaşına – mərhum Xalq şairi, milyonların sevimlisi Vaqif Səmədoğluna ithaf etdiyi “Mən sənin yuxunam” əsərinin hissə-hissə təqdimatını yekunlaşdırır.
Burada onların tanışlıq səhnəsindən başlayaraq bir ömür qədər uzun görünən dolu-dolu yaşadıqları birgə günlər və əli xəncərli gələn amansız ayrılıq barədə hər şey yer almışdı.
Əsərdə Vaqif Səmədoğlu ilə yanaşı Nüşabə Babayeva-Vəkilova özü də qəhrəman qismindədir. Onların hər birinin birgə hekayətlərindən başqa, həm də ayrı-ayrılıqdakı hekayətləri də əsərdə dolğun şəkildə verilmişdi.
Əminik ki, bu təsirli, sentimental əsəsri bəyəndiniz.
36-CI DƏRC
VƏ SON
Cümə axşamlarının birində Natavan Faiqqızı rəssam Mir Teymurla gəldi. Natavan Faiqqızı Sənin haqda rus dilində “V pulse mejmirya” (“İki dünya arası vuran nəbzdə”) kitabını yazıb. Görmədin nəfis tərtibatda çıxan bu kitabı. Bircə müsahibəndən doğuldu bu kitab. Natavan dedi ki, Sənsiz ev, elə bil kiçilib. Bir də Natavan dedi ki, Sən ona ölümdən qorxmamağı öyrətdin. Mir Teymur həm də məzarüstü abidənlə bağlı söhbət üçün gəlmişdi. Ona abidəni necə görmək istədiyimi dedim. Məzar üstündə “Mən burdayam, İlahi...” cümləsinin olması mütləq idi. Sən deyirdin, harada oluramsa olum, ora darıxmağın ünvanıdır... Beynimdə iki qəbrüstü ideya fırlanırdı. İkinci gün Fəxri xiyabana gələndə torpağının üstə bir ağ kağıza əllə yazılmış,
Məzarıma
nə başdaşı qoyun, nə heykəl.
Bir cüt ayaqqabı qoyun,
ayağıyalın geyinib getsin...
şeirini və kağızın üstünə qoyulmuş bir cüt idman ayaqqabısı gördüm. Təsirləndim... Gördüyüm mənzərə beynimdə fırlanan ideyalardan birini təsdiqlədi. Ayaqqabını, şeiri kimin gətirdiyini soruşanda, dedilər ki, bir gənc qız. Məzar nəzarətçisi Müzəffərdən xahiş etdim, üstün götürülənə kimi nə yazıya, nə də ayaqqabıya toxunulsun. Azərbaycan mədəniyyətinin böyük təəssübkeşi olan Müzəffər əsl bələdçi kimi Fəxri xiyabana gələn qonaqlara burada son, daimi ünvanlarını tapmış ictimai-siyasi, elm, mədəniyyət xadimləri haqda bildiklərini böyük həvəslə danışır. Müzəffər bunu öz istəyi ilə edir, kiminsə tapşırığı ilə yox. Bu arada gənc yazar Lamiyə Mərdanın müsahibəsini oxudum. Sənin məzarın üstə ayaqqabıları, şeiri qoyan o gənc qızın Lamiyə olduğunu bildim.
“...Yanvarın 28-i ölüm xəbərini oxuyanda, anladım ki, çox böyük bir tarixin bitiş nöqtəsinə çatmağımıza lap az qalır və bütün bunları canlı görürük. Şair ağrılardan azad olmuşdu, ancaq məni gün boyu narahat edən bir nüans vardı. Şairin 1963-cü ildə ölümünə bu qədər uzaq, bəlkə də bir o qədər də yaxınkən yazdığı bu misralar:
Məzarıma nə başdaşı qoyun....
Ən sevdiyim ayaqqabılarımı çıxartdım qutusundan... Vaqif Səmədoğlunun misraları kağızda qalmamalıydı... Bəzi insanlar doğrudan da ölmür, sözlərdə, alqışlarda, iki sevgilinin ən xoş anında, bir xəstənin ümid dolu baxışında yaşayır... Ayaqqabılar sadəcə simvol idi... Mənimçün şeirin hərfi mənasından çox həyatıma qatdıqları önəmlidir...”.
Kim 52 il qabaq deyə bilərdi ki, 24 yaşında yazdığın şeir məzarüstü abidən olacaq...
Mir Teymur iki eskiz çəkdi. Birini o dəqiqə bəyəndim. Gözümün önündə Sənin təbəssümlü, nurlu üzün canlandı. Nə deyir mənə? Bəyəndinmi ideyanı? Mən istədim, həyatda qeyri-adi olduğun kimi, S o n M ə n z i l in də fərqli, qeyri-adi olsun. Mir Teymur işin icrasını istedadına bələd olduğu gənc heykəltəraş Fəqan Qasımova verməyə məsləhət gördü. Fəqanla görüşdük, ayaqqabıları və şeiri ona verdim. Fəqan iri hərflərlə yazdığı bu şeiri evdə masanın üstünə qoyub, yerə də ayaqqabıları. Fəqanın anası, sevimli bəstəkarımız Elnarə Dadaşova şeiri və ayaqqabıları görcək çox təəccüblənib. Xəyalən 40 il əvvələ, Bakı Konservatoriyada təhsil aldığı illərə qayıdıb. O vaxtlar müəllimi Qara Qarayev Elnarə xanıma xor əsəri yazmağı tapşırıb. Elnarə xanım xatırlayır ki, bizim dərslərdə Həsən Adıgözəlzadə (sonradan tanınan bəstəkar, dirijor oldu) də iştirak edirdi. Səhəri gün o mənə nazik bir kitab verdi: “Götür, buna bax. Yəqin xoşuna gələr”. Kitabın üstündə Vaqif Vəkilov “Yoldan teleqram” yazılmışdı. Mən rusdilli idim. Azərbaycan poeziyasını yaxşı bilmirdim. Kitabdan üç şeir (“Dünən adını yazdım”, “Təklik” və “Məzarıma...”) seçdim, Arfa, marimbafon və litavrların müşayiətiylə qarışıq xor üçün üç miniatür, triptix yazdım. Neçə il sonra evdə bu şeiri və ayaqqabıları görəndə içimdə qəribə duyğular baş qaldırdı. Elə bil, Vaqif müəllimin öz seçimi olub oğluma onun məzar üstünün tapşırılması. Çünki adətən Fəxri xiyabanda eyni adamlar heykəllər yapır. Bu, bir tərəfdən təəccüblü gəlsə də, bir tərəfdən də təbii göründü mənə...
Sən söyləyirsən ki, bizim bayraqda bir qəm, kədər var. Məndə bu bayraq həm qürur hissi doğurur, həm də kədər. Bunu heç nə ilə izah edə bilmirəm. Dəqiq başa sala bilmirəm, niyə? Necə ki, niyə bu ağac xoşuma gəlir, o ağac yox, bunu anlada bilmirəm. Bayraq məsələsində də bu kədərin haradan gəldiyini başa sala bilmirəm... Dəqiqlik çətin məsələdir. Bu yerdə mən Lütfi Zadənin qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsini xatırlayıram. Deyirlər ki, fəlsəfəm Lütfi Zadənin fəlsəfəsinə bənzəyir...
İndi təkcə fəlsəfəniz, ruhlarınız yox, məzarlarınız da bir-birinə yaxındır. Çox yaxın. Bu da bir Təsadüf... Sanki Sənin Taleyin Təsadüflərdən yoğurulub. Bəlkə də bu Təsadüflərdə Yaradanın barmağı var... İndi Fəxri xiyabana gələndə mütləq onun da məzarı üstə gül qoyuram.
Hüznlü günlərdə adama ürək-dirək verən çox olur. Mən isə özüm-özümlə, öz dərdimlə baş-başa qalanda, az da olsa, sakitlik tapa bilirəm. “Dərdimə dərman aradım, dərdim mənə dərman imiş”. Yunis Əmrə deyib bunu da...
Ancaq bir nəfərin zəngi – tanımadığım xanım mənə nağıllardakı qəhrəmanın çətin vəziyyətində dadına çatan xeyirxah pərini xatırlatdı. Onun ürək yanğısıyla dedikləri məni silkələdi sanki... “Ağlama, qızım, başını uca tut. Əyilmə, sınma, sənin ixtiyarın yoxdur. Sən elə bir kişinin arvadı olmusan. Sənin qarşıda hələ çox işin var...”. Çoxlu dualar etdi. Həyəcanlı, bir qədər xırıltılı səsli bu xanımın adı Nuriyyə idi. Ürəkdən gələn sözlərində bir doğmalıq eşitdim. “91 yaşım var, qızım, – dedi, – onkoloqam, Səməd Vurğun xəstə olanda, gənc həkim idim, evlərində olmuşam”. Nuriyyə xanım çox sərras, aydın danışırdı. Sonralar bildim ki, Nuriyyə xanım əslən Şuşadandır, Abbasqulu bəy Zöhrabbəyovun qızı olub. Nuriyyə xanım vaxtaşırı bizə zəng edir, hal-əhval tutur, dualar edib, sağollaşırdı. Birdən onun zəngləri kəsildi, nigaran qaldım, ona zəng etdim. Telefon zənginə özü cavab verdi. Dedi:
- Qızım, yaşım 94-ə çatır. Qulağım da pis eşidir. Pəncərənin qabağında durub, Allaha yalvarıram ki, vaxtdır, aparsın məni...
Nuriyyə xanım artıq iki ildir yoxdur həyatda. Onun ölümü mənə bir yaxın adamımın itkisi qədər təsir etdi.
Bu gün təmasda olduğum insanlarla məni Sənin yaradıcılığın tanış edib. Onların Sənin şəxsiyyətinə, yaradıcılığına olan sevgiləri, ehtiramları... Yadındadı, təzə evlənəndə demişdim: “Sənin dünyanı sevən adam mənim də əzizimdir”. Heç nə dəyişməyib...
Vaqif, darıxıram desəm yalan olar... bəzən zilə qalxır sənsizliyimin yalquzaq səsi...
Bu yaxınlarda taksidə gedirdim. Sürücü İlqar Muradovun ifasında “Kimindi indi o əllər” mahnısına qulaq asırdı. “Kimindi indi o əllər”misrası o qədər təkrarlandı ki, özümdən asılı olmayaraq pıçıldadım: İndi o əllər mələklərindi...
Səni düşündüm, Vaqif...
Fərid Hüseyn mənimlə müsahibəsində soruşdu ki, sənsizliyi mən necə ifadə edə bilərəm?
Cavabım özümçün də gözlənilməz oldu. Fikirləşmədən verdiyim cavab, gəldiyim qənaət:
U ş a q l ı ğ ı m ı n,
g ə n c l i y i m i n,
b ü t ü n ö m r ü m ü n ü s t ü n ə
V A Q İ F S Ə M Ə D O Ğ L U
a d ı y a z ı l d ı...
Deyirlər, ömrü təkrar yaşamaq olmaz. Ancaq olurmış... uşaqlığımı, gəncliyimi... ilk görüşdən son görüşə kimi Sənli ömrü yaddaşın içində əridərək, sözbəsöz, cümləbəcümlə təbəssümlə, göz yaşıyla, ölüb-dirilərək kağız üzərinə köçürmək ömrü təkrar yaşamaq deyilmi?
2014-cü ilin sentyabrında Nizami Muzeyindəki Son çıxışında məni o dünyada 50 il gözləyəcəyini söylədin... Öz aramızdı, həddən artıq çox vaxt qoydun axı görüşümüzə...
İndi Sən O r ad a, mən y o l d a...
Adam kaş ölüb yerə basdırılmaya. Yağışa dönüb, yavaş-yavaş hopa torpağın canına. Gün çıxandan sonra körpə ahı kimi buxarlanıb üzə çıxa.
Kaş...
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(11.11.2026)
Mütaliə saatında Nüşabə Babayeva-Vəkilova, “Mən sənin yuxunam”
XALQ ŞAİRİ VAQİF SƏMƏDOĞLUYA İTHAF OLUNUR
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı bir müddət idi ki, Nüşabə Babayeva-Vəkilovanın həyat yoldaşına – mərhum Xalq şairi, milyonların sevimlisi Vaqif Səmədoğluna ithaf etdiyi “Mən sənin yuxunam” əsərini hissə-hissə təqdim edirdi. Bu sondan əvvəlki təqdimatdır.
“Mən sənin yuxunam”da onların tanışlıq səhnəsindən başlayaraq bir ömür qədər uzun görünən dolu-dolu yaşadıqları birgə günlər və əli xəncərli gələn amansız ayrılıq barədə hər şey var.
Əsərdə Vaqif Səmədoğlu ilə yanaşı Nüşabə Babayeva-Vəkilova özü də qəhrəman qismindədir. Onların hər birinin birgə hekayətlərindən başqa, həm də ayrı-ayrılıqdakı hekayətləri də əsərdə dolğun şəkildə yer alıb.
35-Cİ DƏRC
YENƏ PARİSDƏ
2017-ci il iyun ayının 6-da Parisdə Azərbaycanın Fransada tanıdılması, mədəniyyətinin, tarixinin təbliğinə xidmət edən “Azərbaycan Evində” fransız dilində Sənin “Mən bir gün təbəssüm olmuşdum...” kitabının təqdimatını keçirdim. Tədbirin təşkilində “Azərbaycan Evi”nin sədri, vətənpərvər xanım Mirvari Fətəliyeva öz köməyini əsirgəmədi. Şeirlərini fransızcaya bu dilin bütün incəliklərini bilən Aliyə xanım Səmədova tərcümə etdi. “Vaqif müəllimin şeirləri mənim ruhumu tutdu, bütün hisslərimi alt-üst etdi” - deyən, zəngin dünyası olan bu xanım Sənin poeziyanı dərindən duyub, içindən keçirərək fransız dilinə çevirmişdi. Həmin gecədə fransalı şair və ədiblər, jurnalistlər, Azərbaycanın Fransadakı səfiri iştirak etdi. “Vaqif Səmədoğlu dünya ədəbiyyatında xüsusi çəkisi olan şairdir. O, dərin mənalı şeirlərini dünyanın ən mütəfəkkir söz adamları kimi sadə, həzin dildə yazıb...”. Fransız mütəxəssislərinin Sənin şeirlərin haqda söylədikləri bu kimi fikirlər, o deməkdir ki, Aliyə xanım orijinala xas olan əhval-ruhiyyəni ustalıqla yarada bilib. Aliyə xanım Sənin şeirlərini fransızcaya tərcümə edə-edə özü də fransızca şeir yazmağa başlayıb. Betti Bleyer bunu ingiliscə edən kimi.
Bu dəfə sevgililər şəhərinə Sənsiz getdim. Yaddaşımda isə ilk dəfə Səninlə Parisə getməyim, mənə bağışladığın sevinc... O zaman biz Parisdə altı gün qaldıq. Tanımaqdan ötrü çox az vaxt olsa da, vurulmaqçün kifayət idi. Ora çatdığımız gün qəribə hal yaşadım, heç bir başqa şəhərdə keçirmədiyim hisslər. Yadındadır, elə hey Sənə deyirdim: “Hər kəs burada tanış gəlir mənə, hər yer yaxın, doğma. Mən bunları görmüşəm axı...”.
Sanki Hüqonun, Merimenin, Mopassanın qəhrəmanlarıyla birgə gəzirik ətrafı həmişə qaynayan Eyfel qülləsini, möhtəşəm Notrdamı, Parisin ən romantik və gözəl bağlarından olan Lüksemburq bağını, gözəl, əyri-üyrü küçələri olan Monmartrı... Qarşımızda yerli bohem həyatının mərkəzi olan Monparnas, məşhur “Klozeri de Lila” kafesi... Heminqueyin ən sevdiyi kafe. Kimlər olmayıb burada: Emil Zolya, Pol Verlen, Oskar Uayld, Jan Pol Sartr... XX əsrin əvvəllərində burada keçirilən ədəbi gecələrə gələn yaradıcı adamlar kafenin ab-havasından və tünd qəhvəsindən ilham alırmışlar. Heminquey “Fiesta” romanını burada yazıb. Sənin də üzündən təbəssüm əskik olmurdu Parisdə olduğumuz günlərdə... Qaldığımız “Kastilyon” hotelinin yaxınlığında sevilən aktyor, rejissor Rober Osseynin adıyla tanınan, bədii rəhbəri olduğu “Teatr-Marinyi-Rober Osseyn”... Tikildiyi vaxtdan bu teatr binasının arxitekturasında dəfələrlə dəyişiklik edilib. Dairəvi formada tikilən teatrda XX əsrin əvvəllərinə kimi müzikl, balet tamaşaları böyük uğurla oynanılıb. Biz fəvvarəli bağçada yerləşən bu teatr binasını görəndə, o, yenə də təmirə bağlı idi. Onun yanından keçəndə xəyalımda teatrın bağlı qapıları arxasında səhnə, Rober Osseynin özünəməxsus oyunu, “bravo” sədaları altında səhnəyə atılan güllər canlandı. Sənə bu xəyalımdan bəhs edəndə gülümsəyərək: “Çox romantiksən...”, – dedin...
Qayıtdıqdan sonra yorulmadan Sənin çəkdiyin fotolara, filmə, bir də divardan asdığım portretimə baxır, ötəri də olsa, təsəlli tapırdım onlarla. Şəkildə anı saxlamaq olar. Şəkildə xatirələr donur. Portretimlə bağlı o donmuş xatirəni yaddaşım əridir, xəyalım məni Parisin ən cəlbedici yerlərindən biri olan Monmartra, portretim çəkilən o may gününə aparır...
Bazar günü idi. Parisin üzünü buludlar örtmüş, narın yağış yağırdı. Əsl gəzməli yaz havası idi. Sənin və mənim xoşladığım hava. Vaxtıyla azad düşünən və azad yaşayan şair və rəssamların sevdikləri Monmartr indi də öz cazibəsini itirməyib. Rəssamlıq edənlər, rəsm əsəri satanlar, turistlər, yerlilər, bir sözlə canlı bir guşə dururdu qarşımızda. Buradan rəsmsiz getmək günah olardı. Hər halda mən belə düşünürdüm. Düşündüyüm kimi də etdim. Bir rəssamın qarşısında oturdum. Rəsmim çəkilən vaxt özümü sərbəst hiss etməkçün, eyni zamanda Səni və Əsgəri ayaq üstə dayanmaqdan xilas etmək üçün, yaxınlıqdakı kafedə gözləməyinizi məsləhət gördüm. Təklifim ürəyinizcə oldu. Portretimin çəkilməsi çox yorucu oldu, bir saata yaxın vaxt apardı. Hövsələmi güclə toplamışdım, rəssam da bunu hiss etdiyindən səs-səmirsiz əsəbiləşirdi. Bizim onunla dialoqumuz pantomimanı xatırladırdı. Rəsmim hazır olandan sonra məlum oldu ki, rəssam, sən demə, dillərinə bələd olduğum fars imiş (Bəlkə də İran azərbaycanlısı idi...).
Rəsmim çəkilən zaman ətrafıma xeyli adam yığıldı. Onlar üzlərində xoş bir ifadə portretin çəkilmə prosesinə tamaşa edib, başlarıyla razılıq əlaməti bildirərək yollarına davam edirdilər. Boy-buxunlu, yaşlı, kübar görünüşlü qadınla kişi isə getməyə tələsmirdilər. Onlar məni və çəkilməkdə olan rəsmimi diqqətlə izləyir, öz aralarında nəsə müzakirə edir, arada “Marqarita” deyirdilər. Bu səhnə beş dəqiqə, bəlkə də bir az çox davam etdi. Sonra qadın baş barmağıyla mənə əla işarəsini göstərib, ucadan “Marqarita” dedi. Yanındakı kişi də başıyla qadının dediyini təsdiqlədi. Beləcə, onlar “Marqarita” deyə-deyə mehribancasına mənə əl edib getdilər.
Səninlə Əsgər kafedən qayıdanda portretim demək olar ki, tamamlanmışdı. Sən şəklə baxıb, canlı portretimi daha çox bəyəndiyini söylədin. Sənə bir qadınla kişinin məni hansısa Marqaritaya oxşatdıqlarını dedim. “Yəqin onlar səni Bulqakovun Marqaritasına oxşadıblar”, - deyib, çox diqqətlə mənə baxdın. Deyəsən, Sən də mənimlə Bulqakovun Marqaritası arasında bir oxşarlıq axtardın. Yanılmamışdım. Birdən özünəməxsus bığaltı gülümsəyib dedin: “Qəribədir, görən onlar hardan biliblər ki, sən, mən – Master Vaqif Səmədoğlunun Marqaritasısan ...”.
Parisdən qayıtdıqdan sonra sakit olmayan duyğularım mənə bu misraları yazdırdı:
Anam fransız olmasa da,
Parisdə doğulmuşam,
Uşaqlığım keçib orda,
Sorbonda oxumasam da,
tələbəliyim keçib orda..
Fransıza vurulmasam da,
sevgimi tapdım orda,
fransız balaları doğmasam da,
ana oldum orda,
nənə də olacam, qocalacam orda...
Orda ölməsəm də, ruhum qalacaq orda –
Parisdə, Parisdə, yenə Parisdə…
Bu gəlişimdə isə... Yox, Paris dəyişməyib. Paris həmin Parisdir. Dəyişən mənəm Sən gedəli... Bilirsən, ilk dəfə duyduğum doğmalığı da hiss etmədim. Səninlə Parisdə yaşadığım doğmalığı. O doğmalığı mənə Sən yaşatmışdın, Sənin varlığın...
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(10.11.2026)
Bəlkə də mən həyatımı yaşamağa çox gec başlayacağam...
”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi
Parkda oturmuşdum. Qarşımda, şüşə pəncərələrinin arxasından içərisi görünən kiçik bir kafe vardı. Orada çox yaşlı bir turist oturmuşdu. Əynində şortik, başında kepka, qarşısında bir fincan kofe... Heç yerə tələsmirdi. Nə üzündə bir narahatlıq, nə də davranışlarında hansısa tələsiklik hiss olunurdu. Sadəcə oturmuşdu və sanki həyatın ona təqdim etdiyi həmin kiçik anın dadını çıxarırdı. Kofesindən aramla içir, ətrafına baxır, bəlkə də heç nə haqqında düşünmədən, sadəcə orada olmağın rahatlığını yaşayırdı.
Bilmirəm, niyə məhz o mənzərə diqqətimi bu qədər çəkdi. Bəlkə də ona görə ki, mən onun yaşında deyildim, amma içimdə çoxdan yorulmuş bir insan daşıyırdım. Bəlkə də onun sakitliyində özümə həsəd apardığım bir həyat gördüm. Bir anlıq düşündüm: görəsən, mən də nə vaxtsa belə otura biləcəyəmmi? Heç bir işə, heç bir məsuliyyətə, heç kimin gözləntisinə tabe olmadan, sadəcə bir fincan kofe içərək həyatın dadını çıxara biləcəyəmmi?
Sonra ağlımdan qəribə, bir az da kədərli bir fikir keçdi: deyəsən, mən həyatımı yaşamağa ancaq onun yaşında fürsət tapacağam.
Bu fikir məni özümlə üz-üzə qoydu. Çünki mən hələ də gəncliyimi yaşaya bilmədiyimi hiss edirəm. Təqvimdə yaşım artır, illər bir-birini əvəz edir, amma insanın yaşadığı illərlə yaşaya bildiyi həyat həmişə üst-üstə düşmür. Bəzən insan illərlə yaşayır, amma özünə aid bir ömür keçirə bilmir. Günləri başqalarının ehtiyaclarına, məsuliyyətlərə, qayğılara, həll olunmalı problemlərə, gözlənilməz hadisələrə bölünür. Bir gün başını qaldırıb ətrafa baxanda isə görür ki, həyat davam edib, zaman keçib, amma o, hələ də öz həyatına başlamaq üçün münasib şərait gözləyir.
Mən də bəzən elə hiss edirəm. Sanki həyatımın əsas hissəsi hazırlıq mərhələsidir. Nəyəsə çatmaq, nəyisə yoluna qoymaq, kiminsə yükünü yüngülləşdirmək, bir problemi həll etmək, sabahı təmin etmək, bu günü birtəhər başa vurmaq... Həmişə bir iş var, bir qayğı var, bir narahatlıq var. Elə bil həyatın qapısının ağzında dayanmışam, içəri keçmək üçün əvvəlcə bütün işlərimi bitirməliyəm. Amma o işlər heç vaxt bitmir. Bir məsələ həll olunur, digəri başlayır. Bir narahatlıq arxada qalır, başqa bir narahatlıq onun yerini tutur. İnsan bəzən problemlərdən qurtulmağı həyatın başlanğıcı hesab edir. Halbuki həyat elə problemlərin içərisində də davam edir.
Ən qəribəsi budur ki, insan gəncliyinin fərqinə çox vaxt onu yaşaya bilməyəndə varır. Gənclik deyəndə ağlımıza gələn yalnız gözəllik, enerji, əyləncə, səyahət, sevgi və arzular deyil. Gənclik həm də qayğısızlıq haqqıdır. Səhər hara gedəcəyini bilmədən evdən çıxmaq, ürəyin istədiyi yerdə oturmaq, səbəbsiz gülmək, gecəni düşünmədən keçirmək, bir qərar verərkən onun sabahkı nəticələrini hesablamamaqdır. Bəzən sadəcə özün üçün nəsə etmək, heç kimə izah vermədən bir gününü istədiyin kimi yaşamaqdır.
Amma elə insanlar var ki, gəncliklərini özlərinə ayıra bilmirlər. Onlar erkən yaşlardan məsuliyyətlə tanış olurlar. Həyat onlara arzularından əvvəl öhdəlikləri öyrədir. Başqalarının ağrısını hiss etməyi, çətinliklərə dözməyi, möhkəm dayanmağı, yıxılmamağı, hər şeyə rəğmən davam etməyi öyrənirlər. Bəzən özləri də bilmədən yaşlarından böyük olurlar. Hamı onlardan güclü olmağı gözləyir, amma heç kim soruşmur ki, bu qədər güclü olmaqdan yorulmayıblarmı?
Belə insanların içində qəribə bir təxirəsalma yaranır. Özlərinə aid hər şeyi sonraya saxlayırlar. Bir gün rahat yaşayacağam, bir gün səyahət edəcəyəm, bir gün ürəyim istəyən kimi geyinib küçələrdə gəzəcəyəm, bir gün heç nədən narahat olmadan səhər yeməyimi edəcəyəm, bir gün özümü düşünəcəyəm... O bir gün isə həmişə gələcəyin hansısa uzaq nöqtəsində dayanır.
Bəlkə də insanın özünə etdiyi ən böyük haqsızlıq budur: həyatını yaşamaq üçün əvvəlcə hər şeyin qaydasına düşməsini gözləmək.
Çünki hər şeyin qaydasına düşdüyü bir həyat varmı? Hər kəsin öz qayğısı, öz yarımçıq işi, öz itirdikləri, öz qorxuları var. Kimi maddi çətinliklərin, kimi ailə məsuliyyətlərinin, kimi xəstəliklərin, kimi də heç kimə danışmadığı daxili mübarizələrin içində yaşayır. Kənardan baxanda rahat görünən insanların belə öz daxilində hansı fırtınaları daşıdığını bilmirik. Bəlkə də o yaşlı turistin də keçmişində mənim təsəvvür edə bilmədiyim qədər çətinliklər, itkilər, yorğunluqlar olub. Bəlkə o da vaxtilə mənim kimi bir yerdə oturub, qarşısındakı insanlara baxaraq nə vaxtsa rahat yaşaya biləcəyi günlərin xəyalını qurub. İndi isə sadəcə həmin günlərin içindədir.
Amma mənim diqqətimi çəkən onun yaşlı olması deyildi. Onun yaşına baxmayaraq, həyatdan zövq almağı bacarması idi. Sanki yaşamaq üçün xüsusi bir səbəb axtarmırdı. Bir fincan kofe, bir masa, sakit bir gün, ətrafındakı mənzərə... Ona bəs edirdi. Həyatın bütün mənasını böyük hadisələrdə deyil, kiçik anlarda tapmış kimi görünürdü.
Mən isə hələ də həyatın mənə rahatlıq verəcəyi zamanı gözləyirəm.
Bəzən özümə sual verirəm: görəsən, mən nə vaxtsa heç nəyi düşünmədən yaşaya biləcəyəm? Telefonuma gələn zənglərə cavab vermək məcburiyyətində qalmadan, kiminsə məndən nə gözlədiyini hesablamadan, sabah həll etməli olduğum işlərin siyahısını beynimdə daşımadan bir gün keçirə biləcəyəmmi? Bir şəhərdə heç bir məqsəd olmadan gəzə, tanımadığım bir küçədə dayanıb vitrindəki əşyalara baxa, sevdiyim bir kafedə saatlarla otura biləcəyəmmi? Özümə vaxt ayıranda vicdan əzabı çəkməyəcəyim bir yaşa, bir həyata çatacağammı?
Bəlkə də məsələ yaşda deyil. Bəlkə mənim gözlədiyim şey qocalıq deyil, azadlıqdır. İnsanın öz ömrü üzərində bir az söz sahibi olmasıdır. İllərlə başqalarının ehtiyaclarına, həyatın məcburiyyətlərinə, gözlənilməz hadisələrə uyğunlaşdıqdan sonra nəhayət öz istəyinə uyğun yaşamaq imkanıdır. İnsan bəzən yaşlanmaqdan yox, gecikməkdən qorxur. Öz həyatına gecikməkdən. Sevməyə, sevilməyə, gəzməyə, gülməyə, arzulamağa, özünü xoşbəxt hiss etməyə gecikməkdən...
Ən ağır tərəfi isə budur ki, gənclik geri qayıtmır. İnsanın sonradan qazandığı rahatlıq əvvəlki illərin əvəzi ola bilmir. Qırxında, əllisində, altmışında da gözəl günlər yaşamaq mümkündür, əlbəttə. İnsan hər yaşda sevinə, sevə, səyahət edə, yeni bir həyata başlaya bilər. Amma iyirmi yaşın həyəcanını, otuz yaşın enerjisini, gəncliyin o səbəbsiz cəsarətini heç bir sonrakı yaş geri qaytara bilməz. Hər dövrün öz gözəlliyi, öz təkrarsızlığı var.
Bunu qəbul etmək də asan deyil.
Bəzən insan itirdiyi illərə görə kədərlənir. Halbuki həmin illərdə əlindən gələni edib. Bəlkə də başqa cür yaşamaq imkanı olmayıb. Bəlkə seçimləri yox, məcburiyyətləri olub. Bəlkə bir az rahat nəfəs almaq üçün belə çox şeydən keçib. İndi isə geriyə baxanda anlayır ki, başqaları üçün ayırdığı vaxtın içində özünə çox az yer qalıb.
Mən o yaşlı turistə baxarkən bunları düşündüm. Onun həyatını bilmirdim, amma öz həyatım haqqında çox şey anladım. Mənim həsəd apardığım onun yaşı deyildi. Mən onun yerindəki rahatlığa, qayğısız görünən davranışına, özünə ayıra bildiyi vaxta həsəd aparırdım. Əslində, mən də elə yaşamaq istəyirəm. Amma bunu altmış, yetmiş yaşımı gözləmədən istəyirəm.
İstəyirəm ki, həyatın gözəllikləri mənim üçün yalnız bütün problemlər bitdikdən sonra başlamasın. İstəyirəm ki, yorğunluğumun arasında da sevinməyə yer qalsın. Bir fincan kofeni içərkən növbəti günün qayğılarını düşünməyim. Bir yerə gedərkən vaxtı, pulu, məsuliyyəti, sabahı hesablamayım. Bəzən sadəcə yaşadığım üçün xoşbəxt olum.
Bəlkə də bizə öyrədilən ən böyük yanlışlardan biri budur: əvvəlcə həyatını qur, sonra yaşa. Əvvəlcə hər şeyi təmin et, sonra özünü düşün. Əvvəlcə məsuliyyətlərini yerinə yetir, sonra arzularına vaxt ayır. Ancaq heç kim demir ki, bu ardıcıllıq bəzən insanın bütün gəncliyini əlindən alır. Çünki həyat gözləmə otağı deyil. Biz orada oturub növbəmizin çatmasını gözləmək üçün dünyaya gəlməmişik.
O gün parkdan qalxanda həmin yaşlı turist hələ də kafedə oturmuşdu. Bəlkə kofesini bitirmişdi, bəlkə yenisini sifariş etmişdi. Mən isə özümlə bir fikir götürüb oradan ayrıldım: görəsən, mən də bir gün həyatın dadını çıxarmağı bacaracağammı, yoxsa bütün ömrüm boyu yaşamağa hazırlaşacağam?
Bu sualın cavabını bilmirəm.
Amma bir şeyi bilirəm: insanın ən böyük arzusu bəzən varlanmaq, məşhur olmaq, böyük uğurlar qazanmaq deyil. Bəzən onun istədiyi yalnız səhər yuxudan oyananda qarşısında həll etməli olduğu yüz məsələ görməməkdir. Bir günün ona aid olmasıdır. Heç kimə çatdırmalı olmadığı, heç kim üçün yetişməli olmadığı, heç kimə nəyisə sübut etməli olmadığı bir gün...
Bəlkə də mənim arzuladığım həyat elə budur.
Və nə qədər qəribə olsa da, bu arzunu düşünərkən özümə bir az da yazığım gəldi. Çünki mən hələ gəncəm, amma bəzən özümü çoxdan yaşlanmış, çox şey görmüş, çox şey itirmiş biri kimi hiss edirəm. Hələ görmək istədiyim yerlər, yaşamaq istədiyim hisslər, qurmaq istədiyim xəyallar var. Amma sanki onların hamısı məndən bir az səbir, bir az da zaman istəyir.
İstəmirəm ki, həyatımın ən gözəl günləri yalnız geriyə baxanda gözəl görünsün. İstəmirəm ki, bir gün yaşlı bir turist kimi hansısa kafedə oturub keçmişə baxarkən özümə deyim: kaş o vaxtlar da yaşamağı bacaraydım.
Mən o yaşlı insan kimi olmaq istəyirəm, amma onun yaşına çatanda yox. İndi. Bu gün. Hələ gəncliyim əlimdən tam çıxmamışkən...
Çünki bəlkə də insanın ən böyük faciəsi yaşlanmaq deyil. Ən böyük faciəsi bütün ömrünü bir gün rahat yaşayacağına inanaraq keçirmək və həmin gün gələndə yaşamağa sərf edəcəyi gəncliyinin artıq geridə qaldığını görməkdir.
Mən qocalmaqdan qorxmuram. Mən bütün ömrüm boyu yaşamağı sonraya saxlayan insana çevrilməkdən qorxuram.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(10.11.2026)
Bir gün sənin də növbən çatacaq – 2-Cİ YAZI
Harun Soltanov,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi
Sivilizasiya kosmosa qədər genişlənib, insanın daxilində isə bəzi otaqlar hələ də daş dövrünün qorxuları ilə idarə olunur.
Bütün bu absurdluğun ən mükəmməl səhnəsi, məncə, bir dövlət idarəsinin dəhlizində qurula bilər. Uzun, soyuq bir dəhliz. Divarlarda qaydalar, elanlar, müxtəlif möhürlər və insanlara xidmət göstərildiyini bildirən rəsmi lövhələr. Dəhlizin sonunda bir qapı var. Qapının arxasında insanların həyatına dair qərarlar qəbul edilir. Hər kəs əlində nömrə talonu gözləyir. Birinin xoşbəxtlik üçün, digərinin uğur üçün, başqa birinin azadlıq, sevgi və ya öz həyatına qovuşmaq üçün növbəsi var. Hamı səbirli görünməyə çalışır. Arada kimsə etiraz edir, amma digərləri ona sakit olmağı məsləhət görür. Çünki qayda belədir. Burada hamı gözləyir, heç kim isə gözləməyin nə üçün lazım olduğunu dəqiq bilmir. Bu dəhlizdə illər keçir. Bəziləri növbəsini gözləyərkən qocalır, bəziləri ailə qurur, bəziləri arzularından imtina edir, bəziləri isə artıq nə üçün gəldiyini unudur. Vaxtilə həyatın böyük planları olan gənc adam indi əlindəki kağızı qatlayıb cibinə qoyur. Bir vaxtlar dünyanı dəyişəcəyini düşünən qadın artıq növbədə özündən əvvəl dayananların yerini qorumaqla məşğuldur. Onlar həyatlarını qapının açılacağı günə uyğunlaşdırırlar. Kimsə deyir ki, hələ tezdir, kimsə deyir ki, növbə çatanda hər şey düzələcək, başqa biri isə bu sistemin çoxdan belə işlədiyini izah edir. Dəhlizdəki ən yaşlı adam hamıdan sakitdir. O, artıq qapının açılacağına inanmır, amma yerindən də qalxmır. Çünki illərdir gözlədiyi növbəni itirmək fikri ona qapının heç vaxt açılmayacağı ehtimalından daha qorxulu gəlir. İşin tragikomik tərəfi odur ki, həmin dəhlizdə heç kim özünü əsir hesab etmir. Hər kəs könüllü gəldiyini düşünür. Bəziləri hətta gözləməyi həyatın təbii qaydası kimi müdafiə edir. Bir nəfər qapının arxasında həqiqətən kimsənin olub-olmadığını soruşanda digərləri ona qəribə baxırlar. Axı bu qədər insan boş yerə gözləyə bilməz. Bu qədər adamın inandığı bir şey mütləq həqiqət olmalıdır. Kollektiv inamın ən təhlükəli tərəfi də budur: insan bəzən həqiqəti araşdırmaq əvəzinə, başqalarının da onunla birlikdə yanılmasına ehtiyac duyur. Beləcə, mənasızlıq çoxluğun təsdiqini aldıqdan sonra ənənəyə çevrilir. Bəlkə də biz həmin dəhlizin müxtəlif otaqlarında yaşayırıq. Birimiz cəmiyyətin qəbul etdiyi yaşda evlənmək, digəri müəyyən maddi səviyyəyə çatmaq, başqası ailəsinin gözləntilərini doğrultmaq, bir başqası isə nəhayət özünü xoşbəxt hiss etmək üçün gözləyir. Hər kəs həyatının başlanmasını hansısa gələcək hadisəyə bağlayır. Diplom alandan sonra yaşayacaq, yaxşı iş tapandan sonra nəfəs alacaq, borclarını ödəyəndən sonra sevinəcək, ev alandan sonra özünü azad hiss edəcək, müəyyən yaşa çatandan sonra isə nəhayət, özünə icazə verəcək. Həyatın özü isə bu hazırlıqların arasında sakitcə keçib gedir. İnsan yaşamaq üçün hazırlıq görərkən yaşamağı unudur. Bir gün geriyə baxanda görür ki, bütün ömrünü gələcəkdə baş verəcək bir hadisənin gözləmə otağında keçirib.
Bununla belə, insanın özünü itirməsi həmişə yalnız cəmiyyətin günahı deyil. Bəzən o, öz seçimlərinin məsuliyyətindən qaçmaq üçün başqalarının hökmünü bəhanəyə çevirir. Bəzən azadlıq istəyir, amma azadlığın gətirdiyi qeyri-müəyyənliyi qəbul etmək istəmir. Bəzən öz həyatını seçməkdən çox, seçimin nəticələrinə görə məsuliyyət daşımamaq istəyir. Çünki hazır qaydalar insana yalnız məhdudiyyət vermir, həm də rahatlıq təklif edir. Əgər hamı belə yaşayırsa, deməli, mənim də başqa cür yaşamağa ehtiyacım yoxdur. Əgər ailəm belə istəyirsə, deməli, qərarımın məsuliyyəti yalnız mənə aid deyil. Əgər cəmiyyət bunu normal hesab edirsə, deməli, mənim şübhələrim əsassızdır. İnsan bəzən öz həbsxanasının açarını azadlıq adı ilə başqasına verir.
Axşam evə qayıdıram. Pəncərədən şəhərə baxıram. İşıqlar yanır, avtomobillər hərəkət edir, insanlar tələsir. Hər kəsin harasa çatmağa çalışdığı bu şəhərdə heç kimin hara getdiyini soruşmağa vaxtı yoxdur. Masamın üstündə köhnə bir nömrə talonu təsəvvür edirəm. Üzərində neçə yazıldığını bilmirəm. Bəlkə də çoxdan mənim növbəm çatıb, sadəcə, öz adımı eşitmədiyim üçün yerimdən qalxmamışam. Bəlkə də qapının arxasında heç kim yoxdur. Bəlkə də illərdir gözlədiyimiz şey, sadəcə, bizə həyatımızı təxirə salmaq üçün verilmiş inandırıcı bir bəhanədir.
Güzgüyə son dəfə baxıram. Orada yenə tanış bir adam dayanıb. Bu dəfə onun kim olduğunu müəyyənləşdirməyə çalışmıram. Çünki bəzən insan özünü tanımaq üçün əvvəlcə başqalarının ona verdiyi adlardan imtina etməlidir. Amma bunun üçün də gec ola bilər. İllərlə uyğunlaşdığın, susduğun, gözlədiyin və təxirə saldığın həyatın içindən çıxmaq üçün sadəcə qapını açmaq kifayət etmir. Bəzən insan qapının açarını belə itirdiyini xatırlamır. Şəhər isə sabah yenə oyanacaq. Hamı işə gedəcək, hamı normal olacaq, hamı öz həyatından razı görünəcək. Bir nəfər yenə nəyinsə yanlış olduğunu hiss edəcək. Onu da müayinəyə aparacaqlar. Həkimlər əvvəlki diaqnozu təsdiqləyəcəklər. Çünki sistemin sağlamlığı üçün həqiqəti görən gözlərdən daha təhlükəli heç nə yoxdur.
Və bəlkə də insanın bu dünyada ən böyük faciəsi yanlış həyat yaşaması deyil. Öz həyatını heç vaxt yaşamamış olduğunu anladığı gün belə, başqalarının növbəsini pozmamaq üçün yerində oturmağa davam etməsidir...
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(11.11.2026)
Bir gün sənin də növbən çatacaq – 1-Cİ YAZI
Harun Soltanov,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi
Yəqin ki, hər kəsin bu dünyada öz taleyi, Tanrı qarşısında da bir hesabı var. Kimisi ömrünü sadəcə yaşamaqla keçirir, kimisi isə bu yaşamağın arxasında gizlənən səbəbi anlamağa çalışır.
Bir xalq üçün yazmaq, sözlərin arasına basdırılmış həqiqətləri üzə çıxarmaq, görünənlərin arxasında görünməyənləri axtarmaq, bəzən də bütün bu axtarışların sonunda insanın özünə rast gəlməsi... Bunlar vaxtını dedi-qodu ilə, başqalarının həyatını müzakirə etməklə dolduran adamlara, əlbəttə, mənasız görünə bilər. Onları qınamaq da çətindir. Hər kəs düşüncəsinin çatdığı yerə qədər maraqlanır, zehni dünyasının icazə verdiyi qədər əylənir. Amma bir həqiqət var ki, bəzən bir cümlə yazmaq üçün insanın daxilində bütöv bir dünyanın uçması, illərlə toxunulmamış yaraların yenidən açılması, hətta öz həqiqətləri ilə üz-üzə gəlmək cəsarəti tələb olunur. Çünki söz həmişə mürəkkəblə yazılmaz, dostum. Bəzən insanın susduğu illərin, udduğu etirazların və heç kimə danışmadığı məğlubiyyətlərin hesabına yaranır.
Təəssüf ki, dağıntıdan yalnız daş-qaş axtaranlar heç vaxt anlamayacaqlar ki, bəzi insanlar xarabalıqda nəsə tapmaq üçün deyil, orada nəyin dağıldığını başqalarına göstərmək üçün dolaşırlar. Gəl dostum, keçək əsas məsələyə.
Bir səhər təsəvvür et ki, gözlərini açırsan və şəhərin bütün sakinləri eyni vaxtda psixiatriya xəstəxanasından sağlamlıq arayışı alıblar. Həkimlər heç kimi müayinə etməyiblər, çünki buna ehtiyac görməyiblər. Şəhərdə hər şey qaydasındadır. İnsanlar işə gedir, avtobuslarda bir-birinin ayağını tapdalayır, mağazalarda qiymətlərdən şikayət edir, axşamlar ailə süfrəsi arxasında başqalarının həyatını müzakirə edir, gecələr isə sosial şəbəkələrdə mənəviyyat haqqında mühazirələr oxuyurlar. Hamı özünü normal hesab edir. Yalnız bir nəfər bu mənzərədə qəribəlik görür. O, insanların bir-birinə münasibətindən, ədalət anlayışından, danışdıqları ilə etdikləri arasındakı uçurumdan narahat olur. Bir müddət sonra həmin adamın davranışları diqqət çəkir. Çox sual verir, bəzi qaydaları qəbul etmir, bəzən susur, bəzən də hamının güldüyü yerdə gülmür. Nəhayət, onu müayinəyə aparırlar. Həkimlər uzun müzakirədən sonra diaqnozu müəyyənləşdirirlər. Cəmiyyətə uyğunlaşmaqda çətinlik çəkən fərd. Müalicə planı da sadədir. Bir az susmaq, bir az güzəştə getmək və mümkün qədər başqalarına bənzəmək. Beləliklə, şəhərin sağlamlığı qorunur. Xəstə isə artıq özünü sorğulamağa başlayır.
Əslində, insanın ən böyük bədbəxtliklərindən biri öz həqiqətini başqalarının razılığı ilə ölçməyə başlamasıdır. Əvvəlcə ona necə danışmalı olduğu öyrədilir, sonra necə geyinməli, kimlə dostluq etməli, nə vaxt evlənməli, hansı peşəni seçməli, nəyə inanmalı və hansı arzularından imtina etməli olduğu izah edilir. Bu göstərişlərin hər biri müəyyən qədər təcrübədən, qorxudan, ənənədən və bəzən də səmimi qayğıdan doğa bilər. Ancaq zaman keçdikcə insanın həyatına dair tövsiyələr onun həyatını idarə etmək hüququna çevrilir. Cəmiyyət öz narahatlıqlarını fərdin gələcəyi adı altında təqdim edir. Özünün cəsarət etmədiyi seçimləri başqasına qadağan edir, özünün yaşaya bilmədiyi həyatı başqasına təhlükəli göstərir. Sonra da bütün bunları tərbiyə adlandırır.
Çox qəribədir, insanın azadlığını əlindən almaq üçün bəzən həbsxana tikməyə ehtiyac yoxdur. Onun ətrafında kifayət qədər narahat qohum, qayğıkeş tanış və əxlaq keşikçisi toplamaq kifayətdir.
İndi bir anlıq güzgünün qarşısında dayandığını düşün. Orada gördüyün adamın üz cizgiləri sənə tanışdır, ama onun həyatına nə qədər bələd olduğunu bilmirsən. Seçdiyi peşəni həqiqətən istəyibmi? Qurduğu münasibətləri özü seçibmi? İmtina etdiyi arzularından hansını qorxduğu üçün, hansını başqalarının xətrinə dəyməmək üçün basdırıb? Bəlkə də illər əvvəl özünə verdiyi sözlərin heç birini xatırlamır. Bəlkə də vaxtilə nifrət etdiyi adamlara bənzəyib, sadəcə, bunu qəbul etmək istəmir. İnsan özündən belə yavaş-yavaş uzaqlaşa bilir. Əvvəlcə müəyyən mühitə uyğunlaşmaq üçün davranışını dəyişir, sonra həmin davranış xarakterinə çevrilir. Bir müddət sonra maskanı çıxarmaq istəyəndə üzünün də onunla birlikdə dəyişdiyini görür. Ən qəribəsi, artıq maskanı daşımaq ona ağır gəlmir. Çünki yadlaşma həmişə ağrı ilə müşayiət olunmur. Bəzən insan özünün yoxluğuna da alışır.
Cəmiyyət bu prosesdə kifayət qədər səxavətlidir. Sənə hazır şəxsiyyət təqdim edir, onunla birlikdə istifadə qaydalarını da verir. Uğur qazanmalısan, amma başqalarının müəyyən etdiyi uğur meyarları ilə. Xoşbəxt olmalısan, amma bunun üçün təsdiqlənmiş sosial ssenaridən kənara çıxmamalısan. Fərqli düşünə bilərsən, təki bu fərqlilik heç kimin rahatlığını pozmasın. Öz həyatını yaşaya bilərsən, təki həmin həyat ətrafındakı insanların gözləntilərinə uyğun gəlsin. Beləcə, insanın qarşısına qəribə bir seçim qoyulur. Ya özün ol, ya da hamının səni qəbul etdiyi adam. Əksəriyyət ikinci variantı seçir. Çünki tənhalıq azadlığın ən ağır vergilərindən biridir. İnsan bəzən başqalarının sevgisini itirməmək üçün özünə olan hörmətini hissə-hissə girov qoyur. Maraqlıdır ki, bu girov əməliyyatının ən fəal iştirakçıları çox vaxt mənəviyyatdan danışan adamlardır. Onların hər kəs üçün bir əxlaq qaydası, hər səhv üçün bir hökmü, hər fərqlilik üçün hazır diaqnozu var. Başqasının həyatına baxarkən hakim kürsüsündə əyləşirlər, öz həyatlarına baxarkən isə müttəhimlər kürsüsünü təmirə bağlayırlar. Birinin yalanını xarakter pozuntusu, öz yalanlarını zərurət hesab edirlər. Başqasının sevgisini mühakimə edir, öz xəyanətlərinə həyatın mürəkkəbliyi adı verirlər. Hər kəsin günahını görmək üçün optik cihazları var, amma öz daxilindəki kićik cinayətləri aşkar etmək üçün mikroskopları işləmir. Əxlaqın qəribə bazarı yaranı. Burda hər kəs başqasının qüsurunu satır, öz qüsurunu isə mənəvi endirimlə bazara çıxarır.
Bəlkə də insanın başqasını mühakimə etməyə bu qədər ehtiyac duymasının səbəbi öz daxili ziddiyyətləri ilə üzləşməkdən qorxmasıdır. Çünki başqasının səhvi haqqında danışmaq insanın öz səhvlərini bir müddətlik görünməz edir. Kollektiv qınaq bu baxımdan çox rahat psixoloji sığınacaqdır. Bir nəfəri ortalığa çıxarıb hamılıqla mühakimə edəndə heç kim öz həyatına baxmağa vaxt tapmır. Kütlə içində fərdi məsuliyyət hissi də qəribə şəkildə zəifləyir. Təkbaşına utanc verici hesab etdiyimiz bir davranışı on nəfərlə birlikdə etdikdə onu adi hadisə kimi qəbul edə bilirik. Bir insanı alçaltmaq qəddarlıqdır, yüz insanın eyni adamı alçaltması isə bəzən ictimai rəy adlandırılır. Sanki qəddarlığın iştirakçı sayı artdıqca onun mənəvi məsuliyyəti azalır. İnsanlığın texnoloji tərəqqisi ilə mənəvi davranışları arasındakı ziddiyyətə baxanda bu mənzərə daha da absurdlaşır. Biz kainatın dərinliklərini araşdırır, süni intellekt yaradır, insan beyninin mürəkkəb mexanizmlərini öyrənirik. Bir neçə saniyədə dünyanın o biri başındakı hadisədən xəbər tuta bilirik. Ancaq eyni otaqda oturduğumuz insanın niyə susduğunu anlamağa səbrimiz çatmır. Marsda həyat axtarırıq, amma öz ailəmizdəki insanın illərdir niyə bədbəxt yaşadığını soruşmuruq. Kainatın sirlərini açmaq üçün milyardlarla vəsait xərcləyirik, lakin başqasının fərqli həyat seçiminə dözmək üçün bir az emosional yetkinlik belə sərf etmək istəmirik.
2-ci yazı sabah, eyni vaxtda.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(10.11.2026)
“Maraqlı söhbətlər”də karantinin tarixçəsi
Nemət Tahir,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi
Dilimizdə işlətdiyimiz “karantin” sözü necə yaranıb və niyə 40 gün davam edir?
"Karantin" sözü italyanca "quarantana" (və ya quarantena) sözündən gəlir və mənası "qırx" (40 gün) deməkdir. Daha sonra bu anlayış fransız dilinə “quarantaine” (quarante və ya qırx sözündən götürülmüşdür) kimi daxil olur və oradan sonradan rus dili də daxil olmaqla bir çox başqa dillərə yayılır.
XIV əsrdə Avropa liman şəhərləri özlərini vəbadan qorumağa çalışırdılar. 1377-ci ildə vəba kimi təhlükəli yoluxucu xəstəliklərin yayılmasının qarşısını almaq üçün Venesiya limanlarına dənizdən gələn gəmilər, onların sərnişinləri və yükləri şəhərə buraxılmırdı. Yoluxmuş ərazilərdən gələnlər 30 gün təcrid olunmuş vəziyyətdə qalmalı idilər. Daha sonra isə bu müddət 40 günə qədər artırılır. Gəmilər dənizdə və ya sahilə yaxın xüsusi yerdə 40 gün saxlanılırdı ki, əgər göyərtədə hər hansı bir gizli xəstəlik varsa, bu müddət ərzində özünü büruzə versin.
Beləliklə, orta əsrlərdə vəbaya qarşı mübarizə bizə bu gün də istifadə etdiyimiz bir sözü hədiyyə edir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(10.11.2026)


