“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Şeir saatı rubrikasında bu gün sizlər mərhum gənc şair Rauf Ranın  şeirləri ilə tanış olacaqsınız.Cəmi 23 il yaşadı, özündən sonra sadəcə şeirləri qaldı...

 

Rauf RA (2001–2024)

 

Rauf Qədimov 2001-ci ildə Quba rayonunun Birinci Nügədi kəndində anadan olub. Yaradıcılığa gənc yaşlarından başlayıb. Bir müddət "525-ci qəzet"də çalışıb, mətbuatda mütəmadi yazılarla çıxış edib. 15 noyabr 2024-cü ildə dəm qazından boğularaq vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

 

Persepsiya

 

güzgü üzərində

fırçayla çəkilmiş

avtoportret.

 

 

Biheviorizm

 

atamın ölümünə

üzülməsin deyə,

birinci anamı öldürdüm,

sonra atamı.

 

istəmirdim intiharıma

üzülsünlər.

 

 

Transandans

 

gecə

işığını söndürmək üçün

girmişdim otağa.

yandırdım otağın işığını,

söndürəcəyim yeri

tapım deyə.

 

 

Konfrantasiya

 

pəncərəni bağlayıb,

qapını açıb evdən çıxdım.

 

pəncərəni yoxlamaq,

qapını bağlamaq üçün

geri qayıtdım.

 

 

Refleksiya

 

Yandırdım kibrit qutusunu –

son kibrit sönər deyə.

 

 

Fraqment

 

dünən

uşaq ikən ən sevdiyim

cizgi filminə baxdım,

nədənsə heç bir personaj

böyüməmişdi.

 

 

Süjet

 

uşaq idim,

həkimlər atamın bir ay

ömrü qalıb, demişdilər.

divar saatının

daşını çıxarmaq istəyirdim,

qorxdum ki, anam

işə gecikər.

 

 

Külqabı

 

qəribə idi,

babam ölmüşdü,

mən ağlayırdım,

atam üzülürdü.

 

 

Anons

 

Da Vinçi də

sonuncu şam yeməyi

olduğunu bilmirdi.

 

 

Şəxsiyyət vəsiqəsi

 

Sabah səhər durub

əvvəl ayaqyoluna,

sonra mətbəxə gedəcəm.

təsadüfdən dünən də

belə etmişəm, bu gün də.

 

 

***

 

Hərdən tənhalıq bayrağına çevrilər əllər,

yüksələr gedənlərin arxasıyca.

"Əlvida" yeri boşluq qalar ovcunda.

Bir əclaf darıxmaq məskunlaşar evində,

qalarsan bomboş,

tənha evində kirayənişin kimi.

Ən əvvəl sağ qaldığın yerlərdən başlayır unudulmaq,

unuduram ki, sən də yaşaya biləsən.

Yaşayıb biləsən ki,

insan darıxmaqdan ötrü aparılmış sınaqdı.

Müharibələr olmasaydı,

tarix də darıxardı.

Ölüm – yaşamamaq yox,

biryolluq darıxmamaqdı.

Uzaqlar ayrılığa aparan ən kəsə yoldur.

Ayaq izi olmayan yol varsa,

demək, yoxdur o yolun uzağı.

Bu gecə də yoxdur kimsə

birgə darıxmağa.

Təkcə it hürüşmələri gəlir küçədən,

onlar da hürür öz azadlıqlarına.

Nə isə...

Belə gecələrdə,

div də darıxar tənhalığından.

Deyər, cırtdan olar bu vaxtı oyaq,

Gəlib görər,

Cırtdan da darıxdığından

yatıb hamıdan qabaq.

 

 

***

 

"Dedilər, yazığın bağrı çatladı"

Sonrası daha da qəribə oldu.

qorxular ümidə dönüşdü o gün,

mən sirri hamıyla bölüşdüm o gün,

bir ömür sirrimi bilən olmadı.

Günəş də üfüqdə ilişdi, qaldı,

qarşıma mürdəşir çıxdı sübh çağı,

dedim ki, bu gecə ölən olmadı.

Dedilər, yazığın bağrı çatladı.

 

Sonrası daha da qəribə oldu.

Bir topa adamın içinə girdim,

gizləndim bir azca, kimsə görmədi.

Uzaqdan qapqara tüstü göründü,

qarğalar səs salıb başımı qatdı,

ayağım altında qarışqa qaldı,

gecikdim, deyərək tapşırdı canın.

Dedilər, yazığın bağrı çatladı.

 

Sonrası daha da qəribə oldu.

Bir sümük, bir dəri müqəvva gördüm,

külək də papağın götürdü qaçdı.

Bir dərviş dönürdü getdiyi yerə,

kölgənin kölgədə itdiyi yerə,

soruşdu, ey yolçu, Şəmsi görmədin?

dedim ki, arxama baxmıram heç vaxt.

Dedilər, yazığın bağrı çatladı.

 

Sonrası daha da qəribə oldu.

İşığı güdərkən günəbaxanlar

tarlada bir nəfər yerə baxırdı,

kölgəsi aşağıdan göyə baxırdı.

Dəlinin biriydi rəssamabənzər,

cığıra baxaraq ağac çəkirdi,

ağaca baxaraq cığır çək, dedim.

Dedilər, yazığın bağrı çatladı.

 

Sonrası daha da qəribə oldu.

Azacıq söykəndim ot tayasına,

divartək güvəndim ot tayasına,

mən qalxdım, sökdülər sarı divarı.

Araba gedirdi yoxuşa sarı,

kiçik bir daş atdım dən çuvalına,

qoca dəyirmanın çarxı dayandı.

Dedilər, yazığın bağrı çatladı.

 

Sonrası daha da qəribə oldu,

Ağacın altında bir yolçu vardı,

yuxardan aşağı baxdı halıma,

çək stulu otur, yorğunsan, dedi,

otur, hər ikimiz dincələk, dedi.

Mən çəkdim stulu, oturdum bir az,

o isə ağacdan asılı qaldı.

Dedilər, yazığın bağrı çatladı.

 

Sonrası daha da qəribə oldu.

Ağaclar yoruldu başucalıqdan,

ağaclar yol oldu balacalıqdan.

Bir palıd qurudu gövdəsi üstə,

qəfildən yıxıldı kölgəsi üstə,

oyatdı gecəni şirin yuxudan.

Dedilər, yazığın bağrı çatladı.

 

Sonrası daha da qəribə oldu,

əvvəli onsuz da qəribə idi…

 

 

Yuxu yozmaları

 

Ağaclar yol olar, uzanar ulduzlara, Vinsent,

aypara qaranlıq tərəfindən – yoxluğundan diksinər.

Əl-ələ verər qayıq və yelkən, yarar göy və su üzünü.

Can atar pəncərədən göyə – suyun yuxusuna,

sönən şamın son qığılcımı xəyalında ulduza dönər.

Aldanar görüntüyə, həqiqət sanar.

 

"La tristesse durera toujours”

 

Tumurcuqlar yol olar, uzanar torpağa, Vinsent,

beli bükük ağacın əlinə əsa olar kəsilmiş qolu,

çəpər gecə-gündüz dikər gözünü budaqlara,

daş tutmuş yuxusunda kök atar torpaq boyu.

Aldanar görüntüyə, həqiqət sanar.

 

"La tristesse durera toujours”

 

Tarlalar yol olar, uzanar küləyə, Vinsent,

titrəyən sünbülə cəllad olar aypara,

yaslanası divar bilər özünü ot tayası.

Aldanar görüntüyə, həqiqət sanar.

 

"La tristesse durera toujours”

 

Quşlar yol olar, uzanar üfüqə, Vinsent,

cığır hər gün özündən keçər, sonuna çatmaz.

Aldanar görüntüyə, həqiqət sanar.

 

"La tristesse durera toujours”.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.07.2026)

 

 

Fariz Əhmədov,

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Naxçıvan təmsilçisi

 

İlk dəfə xalq şairi Məmməd Arazın ev muzeyində tanımışdım onu. Mənim kimi o da həmin tədbirdə çıxışçı idi. Çıxışına başladıqda qurduğu cümlələr, misraları süslədiyi donlar və verdiyi izahlarla diqqətimi çəkmişdi. Çox yaxşı yaddaşı sahib idi. Auditoriyanı ani ələ ala bilirdi. Elə məhz o tədbirdə bir-birimizin çıxışını bəyənib dostlaşmışdıq. Çünki ikimizdə söz adamı, ədəbiyyat sevdalısı və bu yolun daimi yolçusu idik. Bax beləcə bu günə qədər o yolda mətin addımlarla irəliləməyə davam edirik.

 

İndi o yarıməsirlik bir ömrün pəncərəsindən durub öz həyatına tamaşa edir. Tamaşa edir gedən gəncliyi ilə günü-gündən artan həyat sevgisinə. Tamaşa edir dosta, tanışa. İndi onun pəncərəsi daha aydın, daha saf göstərir hər şeyi. O bu pəncərədən çıxıb gedənləri də, qalıb sevənləri də, durub dinləyənləri də pürüzsüz seyr edir.

Mənə görə insan adla yox, sözlə yaşayır. Söz insanın özüdür, avtobioqrafiyasıdır, elə lap güzgüsüdür. Ramiz Qasımovda mənə görə sözlə tanınan elm adamıdır. Açığı mən ondan ehtiyat etmişəm həmişə. Çox az adamdan ehtiyat edirəm ki, onlardan biri də Ramiz Qasımovdur. Ehtiyat etdiyim məsələ nədir? Təbii ki, zəkası. Mütaliəli adamla söhbət məni həmişə ehtiyatlı olmağa vadar edir. Çünki onlar ən gözəl dinləyicilərdir.

Ramiz müəllim mənə görə elmi camiədə alim, ziyalı, kitab müəllifi, ictimai həyatda sadə dost, yaxşı yoldaş, milli-mənəvi dəyərlərə bağlı olan bir vətəndaşıdr. Bəlkə də onu bu qədər püxtələşdirən, ürək-dirək verən sözünə lətafət qatan, duruşuna əzm verən böyüyüb boya-başa çatdığı kəndidir. O kənd ki, 14 il Teymur Ləng kimi dünya fatehinin əsarətində qalaraq təslim olmadı. O kənd ki, adının etimologiyasına baxdıqda “kişi” adının daşıyıcısıdır. O kənd ki, qürurunu, duruşunu, əzmini elə həmin “Əlincəqala”dan alır.  Elə Ramiz müəllimində qulağına ilk Azan səsi, ilk ana laylası düz 50 il öncə məhz bu möhtəşəm kəndə yapıncaq olan Əlincə qalasının kölgəsində oxunub.

Onun təhsil yolu kənd orta məktəbindən başlasa da zamanla səsi paytaxt Bakının böyük auditoriyalarından gəldi. O bununla da kifayətlənmədi, gündüzlər dərsdə axşamlar kitabxanalarda biliyinə bilik qatdı. Rahat həyatı seçmədi çünki seçim ehtimalı da yox idi. “Bir həsir, bir Məmmədnəsir”i var idi. O, öz gücünə, bir də ona inanan uzaq kəndtə neft lampasında oturub oğlunun sevincinə gildir-gildir göz yaşı tökən ailəsinin gücünə qazandı bütün nailiyyətlərini.

Təhsili kimi hərbi xidmətini də şərəf və ləyaqətlə başa vurdu. Həyatının bu mərhələsi onun intizamını və dözümlülüyünü daha da möhkəmləndirdi. Ədəbiyyat hisslərinin tərənnümçüsü olduğu kimi hərbi xidmət də Vətən sevgisinə ən yaxşı məlhəm oldu.

Bilgələr deyir elm yoluna çıxan bütün yollar müəllimlikdən keçir. Çünki müəllim olmaq təkcə bilik vermək deyil, həm insan yetişdirmək həm də onların həyatına istiqamət verməkdir. Belə müəllimin şagirdi Respublika Fənn Olimpiadasının qalibi olduğu halda özü “İlin müəllimi” seçilməsi qürurvericidir. Bu gün də Ramiz müəllimin dərs dediyi şagirdlər onu qürur və minnətdarlıqla xatırlayır, ağız dolusu danışırlar.

Ramiz müəllim 20 ildən artıqdır ki, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsində elmi işçi, elmi katib, indi isə Ədəbiyyatşünaslıq şöbəsinin müdiri kimi fəaliyyət göstərir. Əvvəl dosent, 2012-ci ildə “İlin alimi” fəxri adına, 2025-ci ildə isə “Azərbaycan tənqidi realizminin poetikası” mövzusunda doktorluq dissertasiyasını uğurla müdafiə edərək elmlər doktoru adına layiq görülüb. Lakin onu yaxından tanıyanlar yaxşı bilirlər ki, Ramiz müəllim üçün elmi adlar heç vaxt məqsəd olmayıb. O, illər öncə oxuduğu kitabın müəllifini, nəşr ilini, səhifəsini, hansı fikrin hansı mənbədə yer aldığını bəzən kitaba baxmadan xatırlayır. Ədəbiyyat tarixinin onlarla müəllifini, yüzlərlə faktı, minlərlə misalı yaddaşında daşımaq hər adama nəsib olmur. Onun müəllifi olduğu monoqrafiyalar Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında mühüm istiqamətləri araşdıran sanballı əsərlərdir.

Onun “Cəlil Məmmədquluzadə yaradıcılığında “kiçik” adam obrazlarının ictimai-bədii funksiyası”, “Azərbaycan ədəbiyyatında milli düşüncə konsepsiyası və azərbaycançılıq ideologiyası”, “Naxçıvan ziyalıları Azərbaycan mətbuatında”, “Naxçıvan ədəbi mühiti: problemlər, perspektivlər”, “Milli yaddaşın məhək daşı: Xalq şairi Məmməd Araz” kimi əsərləri həm elmi araşdırma həm də qiymətli mənbədir.

Bu gün cəmiyyətimizdə ziyalı sözü çox işlədilir. Ramiz müəllim bu ada haqqı ilə laiq olan ziyalıdır. Vəzifəsindən, elmi adından asılı olmayaraq hər kəsə eyni səmimiyyətlə yanaşır. Gənc tədqiqatçıların məqalələrini diqqətlə oxuyur, faydalı məsləhətlər verir, yeni yazmağa başlayan müəllifləri ruhlandırır və onların məqalələrinin işıq üzü görməsində əlindən gələni əsirgəmir.

Elmi fəaliyyət, kitablar, konfranslar və araşdırmalar insanın həyatının yalnız bir hissəsidir. İnsan bununla yanaşı həm də ailə dəyərlərini qorumalı və vaxt ayırmalıdır. Ramiz müəllim üçün ailə hər zaman müqəddəs anlayış olub.  Yaxşı ailə başçısı, qayğıkeş ata və etibarlı həyat yoldaşı kimi ailəsinin sonsuz sevgisini qazanıb. O həmçinin iki ali təhsilli övlad atasıdır. Çünki bilir ki, insanın yetişdirdiyi ən qiymətli əsər öz övladıdır.

Əlli yaş mənə görə insan ömrünün zirvəsi sayılır. Bu yaş geriyə baxıb qürur duymaq üçün ən ideal yaşdır. Bu yarım əsrlik ömürdə həm alim, həm müəllim, həm dost, həm də ailə başçısı kimi örnək olmaq sizin də payınıza düşüb. Bu yol həm yekun, həm də yeni uğurların başlanğıcıdır.

Mən öz dostuma təmənni edirəm ki, qələmin həmişə məhsuldar, fikrin daim aydın, ömrün sağlam, yolun işıqlı, bəxtin açıq olsun. Elmimiz sizin kimi vicdanlı alimlərə, milli düşüncəyə və kökə bağlı ziyalılara həmişə ehtiyac duyub və duyacaq.  Yeni kitablarının, yeni tədqiqatlarının, yeni uğurlarının şahidi olmaq arzusu ilə əziz dost!

50 illik yubileyin mübarək!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.07.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

"Ögeyana" filmininnövbəti çəkilişlərininbirində özatımı dəyişibbaşqabiratmindim. Baxmayaraqki, oqədərdə yaxşı atçapandeyiləm, atamindim. Atlarisə bunudərhalhissedirlər. Nə isə, atın üstünə oturankimielə götürüldü ki, uçurumunkənarındayüyənini çəkibbirtəhərsaxlayabildim. Yadımadüşdü ki, atı rameləmək üçüngərəkonuyorasan.

Onagörə də onudağadırmaşdırmağabaşladım. Həminoğlanlarisə atınməniuçurumunkənarınaapardığını görübqorxmuş, gedib Ələsgər Ələkbərovaxəbərvermişdilər. Mənqayıdandaelə yorulmuşdumki, atdangüclə düşdüm. Ələsgər Ələkbərovbuvəziyyətdənelə həyəcanlanmışdı ki, mənə bir şillə çəkdi, dediki, biriş görəndənəvvəlfikirləşməklazımdır. Sonra da özünü saxlaya bilməyib ağladı”.

Bu, Xalq artisti Hacı Murad Yagizarovun xatirələrindəndir…

 

Hacı Murad Hacı Əhməd oğlu Yagizarov 18 iyul 1939-cu ildə Bakıda anadan olub. Yagizarov (Yegiazarov tamam başqa şəcərəyə aid soyaddır) soyadı yalnız onun nəslinə mənsubdur. Babası İsmayıl bəy tanınmış vəkil olub. Vaxtilə aktyorun Dağıstanın Buynaksk şəhərindən olan atasını varlı olduqları üçün 1917-ci ilin sosialist inqilabından sonra bütün ailəsi qarışıq Sibirə sürgün ediblər.

Xeyli cəhd göstərəndən sonra, atası Hacı Əhməd Moskvada rəhbər şəxslərdən birinin qəbuluna düşərək ailəsini azad etdirə bilib. Sibirdən qayıdandan sonra, o nəslin nümayəndələrinin yarısı Mahaçqalada, yarısı Kislovodskda, yarısı Qafqazın başqa şəhərlərində məskunlaşıb. Hacı Əhməd isə Bakıya gəlib.

Hələ məktəbdə oxuduğu dövrdə Hacı Murad dram dərnəyində çıxış edib. Çıxışı izləyən görkəmli aktyor Ələsgər Ələkbərov ona Teatr İnstitutuna daxil olmağı məsləhət görüb. M. A. Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun aktyorluq fakültəsində Məhərrəm Haşımovun kursunda təhsil alıb.

1962-ci ildən Səməd Vurğun adına Azərbaycan Dövlət Rus Dram Teatrında işləyib.

Ələsgər Ələkbərovsonralardaaktyorunsənəthəyatındauğurqazanmasındaciddiroloynayıb. Belə ki, aktyorla Ələsgər Ələkbərov uzaq qohum olublar. Hacı Muradın kinoya gəlişində isə böyük aktyor birbaşa iştirak edib. Onun məsləhəti ilə Hacı rejissor Həbib İsmayılovun ekranlaşdırdığı "Ögey ana" filminə sınaq çəkilişi olmadan təsdiq edilib.

“Ögey ana" filmi aktyorun kinoda ilk böyük işi olsa da, o, ilk dəfə "Uzaq sahillərdə" filmində partizan rolunu ifa edib. Hərçənd, aktyor "Uzaq sahillərdə" filmində Mixaylo roluna sınaq çəkilişlərindən keçsə də, Mixaylo rolu üçün çox cavan olduğundan rola təsdiq olunmayıb.

Aktyora ən böyük uğur gətirən rol isə "Arşın mal alan" filmindəki Süleyman obrazı olur. O, özü bu filmə çəkilməsinin tarixini belə xatırlayır:

“Əslində, Tofiq Tağızadə bu filmdə məni Əsgər rolunda çəkilməyə dəvət etmişdi. Çəkiliş meydançasına gələndə Həsən Məmmədovu gördüm. Öyrəndim ki, onu da Əsgərə sınaq çəkilişlərinə çağırıblar. Həsənlə dost idim, aktyorluq fakültəsində birlikdə oxumuşduq. Ona görə Tofiq müəllimə yaxınlaşıb dedim ki, "Mən ssenarini oxudum. Süleyman rolu daha çox ürəyimə yatır".

Doğrudan da, Süleyman mənə ruhən yaxın idi. Tofiq Tağızadə "Sən nə danışırsan? Əsgər əsas roldur, baş roldur. Mən səni Əsgərə çəkmək istəyirəm" deyirdi. Süleyman bəy rolu üçün 18 aktyor sınaq çəkilişlərinə dəvət edilmişdi. Onların arasında Nodar Şaşıqoğlu, Məlik Dadaşov, Səyavuş Aslan var idi.

Əsgər roluna isə Rəşid Behbudov çəkilmək istəyirdi. Tofiq müəllim ikinci "Arşın mal alan"da cavanları çəkmək niyətinı gizlətmirdi. Məni qrimlədilər, bığımın üstünə əlavə bığ yapışdırdılar. Amma, ilk dublda heç nə alınmadı. Kənardan mənə zillənən baxışların altında elə bil əzilirdim.

Tofiq Tağızadə məni çəkmək istəyirdi. Ona görə mənə yaxınlaşıb, "Sənə nə mane olur axı? Özünü ələ al" dedi. Mən "Əlavə yapışdırılan bığlar mənə mane olur" dedim. Tofiq Tağızadə həmin dəqiqə bığları çıxartdırdı. Doğrudan da, ilk dubl uğurlu oldu. 24 yaşım var idi. Amma, məni qrimləyib, bir az qocaltdılar”.

Və ən nəhayət, şəxsi həyatı… Üç dəfə ailə həyatı quran Xalq artisti ilk məhəbbəti və ilk evliliyi barədə bunu danışıb:

“Mənim ilk məhəbbətim həm də ilk həyat yoldaşım gürcü qızı olub. Onu uzun müddət sevdim. Rusiyada tanış olmuşduq. Onun dərdindən dəliyə dönmüşdüm. Həmin xanım aktyorluq fakültəsini bitirmişdi. Atası Gürcüstanın tanınmış teatr rejissoru, qardaşları kinorejissor idi.

Onu mənə vermək istəmirdilər. Böyük mübahisələrdən sonra, bizə evlənmək qismət oldu. Bakıya gəldik. İngilis dilini gözəl bildiyindən Kinematoqrafiya İdarəsində xarici dillər üzrə baş məsləhətçi vəzifəsində çalışırdı. Bütün xarici filmləri ingilis dilindən rus dilinə tərcümə edirdi. Sonralar mənim razılığımla rejissorluq fakültəsini də bitirdi.

Amma Gürcüstanı çox sevirdi. Vətənindən qopa bilmirdi. Ona görə də, 5 gün burda, 5 gün orda olurdu. Mən də yollarda qalmışdım. Gedirdim, gəlirdim. Təbii ki, ailəni belə davam etdirmək çətin idi. Onun atası məni Gürcüstana dəvət elədi və təklif etdi ki, mənim üçün bütün şəraitləri yaradacaq.

3 otaqlı ev, maşın, teatrda da bütün baş rollar mənim olacaqdı. Mən düşündüm və başa düşdüm ki, bu həyat gözəldir, amma mənim üçün deyil. Mən ikinci planda qala bilmərəm. Axı, mən də Bakımı çox sevirdim. Mənim də anam, doğmalarım burada yaşayırdı.

Onları qoyub gedə bilməzdim. Həm də mənə ağır gəlirdi ki, kişi olan qadına sığınıb yaşamaz. Mənim ad-sanım, şöhrətim var. Bunların hamısı vətənimə aiddir. Belə məsələlərə görə bizim ailəmiz dağıldı. Ondan övladım olmadı”.

 

Filmoqrafiya

1. Arşın mal alan (film, 1965)

2. Aygün (film, 1960)

3. Babək (film, 1979)

4. Bağ mövsümü (film, 1985)

5. Bir cənub şəhərində (film, 1969)

6. Birisigün, gecəyarısı... (film, 1981)

7. Bizi bağışlayın (film, 1979)

8. Böyük dayaq (film, 1962)

9. Ən vacib müsahibə (film, 1971)

10. Gəmi saatının sirri (film, 1983)

11. Güllələnmə təxirə salınır!... (film, 2002)

 

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

- Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı

- "Qızıl Dərviş" mükafatı

- "Şöhrət" ordeni

- "Şərəf" ordeni

 

Aktyor 13 sentyabr 2025-ci ildə Almaniyada vəfat edib. 16 sentyabrda nəşi Azərbaycana gətirilib. Təzəpir məscidində vida mərasimi keçirildikdən sonra İkinci Fəxri Xiyabanda dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.07.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Sənətkarmüxtəlifillərdə ağacmaterialdanbir çox şairlərin, dövlətxadimlərininvə sadə əməkadamlarınınportretləriniyaradıb. Buqəbildənonun "SəmədVurğun", "Xalqrəssamı QəzənfərXalıqov", dövlətxadimi, həkimvə yazıçı "NərimanNərimanov", uzunömürlü azərbaycanlı "ŞirəliMüslümov" və başqaportretləriniqeydetməkolar.

Heykəltaraşınyaratdığı portretlərqalereyasındahəmçininmərmər, tunc, gipsmateriallardanyüzlərlə portretmövcudurki, bucürmateriallardasənətkarbirincinövbədə xaricigörünüşlə yanaşı, daxilipsixolojikeyfiyyətləridə göstərməyə müvəffəqolub.

 

Kimdən danışıram? Əlbəttə ki Azərbaycanın Xalq rəssamı Tokay Məmmədovdan.

Mədəniyyət tariximizdə iz qoymuş böyük sənətkar 1927-ci il iyulun 18-də Bakıda anadan olub. Atası Həbib Məmmədov texniki elmlər doktoru, anası Zivər Məmmədova isə Azərbaycanın ilk qadın heykəltaraşı olub. İlk sənət təhsilini anasından alıb. Balaca Tokay həmişə Zivər xanımla bərabər emalatxanaya gələrək rəngli plastilindən müxtəlif fiqurlar düzəldib.

1942-ci ildə yeddinci sinfi bitirdikdən sonra Tokay Bakı Rəssamlıq Məktəbinə imtahan verib. O zaman Bakı Rəssamlıq Məktəbinin nəzdində heykəltaraşlıq şöbəsi yenicə təşkil edilib. P. Sabsay, Fuad Əbdürrəhmanov, Cəlal Qaryağdı həmin heykəltaraşlıq şöbəsində fəaliyyət göstəriblər. Tokay bilavasitə ilk milli heykəltaraşımız Fuad Əbdürəhmanovdan dərs almağa başlayıb. 1951-ci ildə Repina adına Leninqrad Boyakarlıq, Heykəltaraşlıq və Memarlıq İnstitutunu bitirib.

Öz şagirdlərini dünya klassik incəsənətinin ən mütərəqqi ənənələri ilə tanış edib. 1945-ci ildə Tokay Məmmədov Əzim Əzimzadə adına Bakı Rəssamlıq Məktəbinin üçüncü kursunu bitirərək Leninqrad şəhərinə gedib və İ. E. Repin adına Rəssamlıq Akademiyasının heykəltaraşlıq fakültəsinə qəbul olunub. Təhsil illərində o, rus sənətkarları V. Senayski, A. Matveyev və M. Kerezindən dərs alıb.

 

Heykəltaraşın erkən işlərində məzmunun əlamətlərini və personajların həcm-məkan xarakterliyini tutmağın müəllif metoduna məxsus səciyyəvi cəhətləri görünüb. Peşəkar sənətkarlığa yiyələnmə yeni mövzuların, obrazların dərin fərdi dünyagörüşünün təsdiqi sahəsindəki axtarışlarla paralel aparılıb. Akademiyada təhsil aldığı zaman Tokay bir çox sərgidə yaratdığı büstlərlə təmsil olunaraq yüksək qiymətə layiq görülüb.

Ali təhsil aldığı dövrdə, 1947-ci ildə Azərbaycanın xalçaçı rəssamı Lətif Kərimovun portret büstünü hazırlayıb. Bu portretin yaradılması təsadüfi olmayıb. Lətif Kərimovu uşaq vaxtlarından tanıyan heykəltaraş müstəqil şəkildə ilk dəfə alimin portretini canlandırıb. Sonrakı dövrlərdə yaratdığı portretlərdən geri qalmasına baxmayaraq, bu əsər gənc heykəltaraşın ilk uğuru kimi qiymətləndirilib.

Moskvada təşkil edilmiş sərgidə rus şərqşünaslığının banisi, Azərbaycan alimi Mirzə Kazım bəyin portretini nümayiş etdirib. Bu portretdə heykəltaraş daxili psixoloji keyfiyyətləri göstərməkdən qaçaraq, canlı naturadan yox, fotoşəkildən istifadə edib. Bu xırda nüansları nəzərə almasaq, həqiqətən də heykəltaraşın yaratdığı ilk portret əsərləri realistik xüsusiyyətləri ilə diqqət çəkib.

Tokay Məmmədov ali təhsilini bitirdikdən sonra Leninqradda heykəltaraş kimi işə başlayıb və Leninqrad Rəssamlar İttifaqına üzv qəbul edilib. Heykəltaraş Bakıya qayıtdıqdan sonra Əzim Əzimzadə adına Rəssamlıq Məktəbində pedaqoji fəaliyyətə başlayaraq burada yetişən gənc rəssamlara həm rəsm, həm də heykəltaraşlıqdan dərs deyərək onlara sənətin sirlərini öyrədib.

Azərbaycan heykəltaraşlığında ağac materialdan ilk dəfə olaraq Tokay Məmmədov istifadə edib. Ağacın növlərini və onların keyfiyyətlərini dəqiqliklə öyrənən gənc sənətkar bu material əsasında bir çox insan simalarını canlandırıb. Tokayın yaratdığı ağac portretlərində yüksək psixoloji keyfiyyətləri göstərə bilməsi diqqət çəkir.

 

Mükafatları

1. "Azərbaycan SSR Əməkdar incəsənət xadimi" və "Azərbaycan SSR Xalq rəssamı" fəxri adı

2. Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri Fərmanı

3. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fəxri Diplomu

4. Azərbaycan Respublikasının "Şöhrət" ordeni

5. SSRİ "Şərəf nişanı" və SSRİ "Xalqlar Dostluğu" ordeni

6. Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı

7. SSRİ Dövlət mükafatı

8. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

 

Tokay Məmmədov 2018-ci il mayın 2-də, 90 yaşında vəfat edib. II Fəxri Xiyabanda dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.07.2026)

Rəqsanə Babayeva,

”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

 

Adətən bölgələrdə bədii kitab təqdimatı nadir hallarda olur, bu sahədə bir sükut hökm sürür. Amma bu dəfə sükut pozuldu, özü də Beyləqanda, özü də “Sükut” adlı şeirlər kitabı ilə.

 

17 iyul 2026-cı il tarixində Beyləqan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısı Əziz Əzizovun təşəbbüsü, Mil-Muğan Regional Mədəniyyət İdarəsinin Beyləqan rayon Mərkəzləşdirilmiş Kitabxana Sisteminin, Beyləqan Tarix Diyarşünaslıq Muzeyinin və Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Beyləqan bölməsinin birgə təşkilatçılığı ilə Beyləqan rayon Mədəniyyət və istirahət parkında ustad-qiraətçi Həsən Tağızadənin moderatorluğu ilə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Beyləqan bölməsinin və "Araz" ədəbi birliyinin üzvü, gənc şair Məhərrəm Orucsoyun “Sükut” adlı şeirlər kitabının təqdimatı olub.

Tədbirdə Beyləqan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısı aparatının əməkdaşları, rayon ağsaqqallar şurasının sədri, təşkilatçı qurumların üzvləri, ictimaiyyət nümayəndələri və ədəbi-mədəni çevrənin təmsilçiləri iştirak ediblər.

İlk öncə Dövlət Himni səsləndirilib, Ümummilli Lider Heydər Əliyevin və torpaqlarımızın azadlığı  uğrunda canlarından keçmiş qəhrəman şəhidlərimizin əziz xatirəsi ehtiramla yad edilib.

Şairin təqdimatı olan şeirlər toplusunda vətənpərvərlik, vətənə və torpağa sevgi mövzusunda şeirlər yer alıb.

Təqdimatda Beyləqan Rayon İcra Hakimiyyəti başçısı aparatının əməkdaşı Suliddin Əsgərov, Mil-Muğan Regional Mədəniyyət İdarəsinin Beyləqan rayonu üzrə nümayəndəsi Məhəmməd Qələndərov, rayon Ağsaqqallar Şurasının sədri Etibar İmanov, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvləri Əzizə Ağahüseynqızı, Əvəz Qurbanlı, Tahirə Xudaverdiyeva, AYB-nin Beyləqan Bölməsinin sədri Fazil Əsəd və digər çıxışçılar müəllifin yaradıcılığı barədə fikirlərini bildirib, şeirlərindən parçalar səsləndirib, xatirələrini dilə gətirib və müəllifə yaradıcılıq uğurları arzulayıblar.

Sonda müəllif çıxış edərək, tədbirin təşkilinə və yüksək iştirakçılığa görə Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Əziz Əzizova, təşkilatçı qurumların rəhbərliyinə və bütün iştirakçılara təşəkkürünü və minnətdarlığını bildirib.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.07.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

“Elm və Təhsil” nəşriyyatında Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin (DGTYB) yeni nəşri – “Musa Cəlil ömürlüyü…” kitabı çıxıb. Kitab XX yüzil tatar ədəbiyyatının ölməz nümayəndəsi, faşizmə qarşı mübarizənin rəmzinə çevrilmiş Şair-Qəhrəman Musa Cəlilin anadan olmasının 120 illik yubileyinə həsr olunub.

 

Kitab barədə məlumat almaq üçün DGTYB başqanı İntiqam Yaşara üz tutduq. İntiqam bəy bildirdi ki, kitab Tatarıstan Respublikasının Azərbaycan Respublikasındakı Daimi Nümayəndəliyin, Daimi Nümayəndə Murad Qadılşinin dəstəyi ilə nəşr olunub. Layihənin rəhbəri, redaktoru və ön söz müəllifi Beynəlxalq “Alaş” Ədəbiyyat Mükafatı laureatı Əkbər Qoşalıdır. Musa Cəlil haqqında xatirələri Azərbaycan dilinə “İsmayıllı Yazarları” İctimai Birliyinin sədri, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, şair Şahməmməd Dağlaroğlu çevirib.

Nəşrin məsləhətçiləri Tatarıstan Yazıçılar Birliyinin başqanı, Xalq şairi, Tatarıstan Dövlət Şurasının deputatı Rkail Zəydulla və Tatarıstan Respublikasının Azərbaycan Respublikasındakı Daimi Nümayəndəliyinin əməkdaşı Elmira Yusifli, rəyçiləri Tatarıstan Respublikasının Əməkdar incəsənət xadimi, Musa Cəlil adına Respublika Mükafatı laureatı, şair-tərcüməçi və ədəbiyyatşünas Lenar Şeyx, DGTYB başqanı, şair İntiqam Yaşar, layihənin koordinatoru isə Azərbaycan Tatar İcmasının fəalı Rəşad Yusiflidir.

Kitabın hazırlanmasında görkəmli tatar araşdırmaçı-yazarı Rafael Mustafinin Kazanda nəşr olunmuş “Qırmızı çobanyastığı: Şair-Qəhrəman Musa Cəlil haqqında hekayələr” əsərində toplanmış materiallardan yaradıcı şəkildə istifadə edilib. Bu yanaşma Azərbaycan oxucusuna Musa Cəlilin həyat salnaməsini daha dolğun və güvənilir qaynaqlar əsasında təqdim etməyə imkan verib. Əlamətdar haldır ki, bu il həm də Rafael Mustafinin anadan olmasının 95, vəfatının isə 15-ci ildönümüdür.

Nəşrdə Musa Cəlilin ömür və yaradıcılıq yolunu müxtəlif rakurslardan işıqlandıran dəyərli xatirələr, sənədli mətnlər və araşdırmalar toplanıb. Müəlliflər sırasında Əminə Cəlil, Qazı Kəşşaf, Konstantin Simonov, Rafael Mustafin və başqa tanınmış qələm sahiblərinin yazıları yer alır.

Kitabın əsas məqsədi böyük şairin həyat yolunu və yaradıcılığını təqdim etməklə birgə, onun şəxsiyyətini – ailə başçısı, dost, vətəndaş, mübariz insan, bir sözlə, mənəvi örnək kimi oxucuya tanıtmaqdır. Nəşr oxucunu “Moabit dəftərləri”nə aparan mənəvi yolun başlanğıcı ilə tanış edir, Musa Cəlilin iradəsini, yaradıcılıq məsuliyyətini və azadlıq uğrunda mübarizəsini yeni baxış bucağından tanıdır.

DGTYB uzun illərdir türk xalqlarının ortaq ədəbi-mədəni irsinin öyrənilməsi, qarşılıqlı tanıdılması və yeni nəslə çatdırılması yönündə ardıcıl layihələr həyata keçirir. “Musa Cəlil ömürlüyü…” də bu missiyanın davamı olaraq Türk dünyasının ortaq mənəvi yaddaşına xidmət edən nəşrlər sırasına qoşulur. Birlik son illərdə Azərbaycanla digər türk ölkə və topluluqları arasında ədəbi-mədəni bağların gücləndirilməsinə xidmət edən çoxsaylı kitablar, antologiyalar və beynəlxalq layihələr gerçəkləşdirib.

Kitabın nəfis bədii tərtibatı da onun ideya yükü ilə həmahəngdir. Üz qabığında Musa Cəlilin portreti ilə azadlıq uğrunda mübarizəni simvolizə edən abidə kompozisiyasının və tikanlı məftil motivinin vəhdəti nəşrin əsas fəlsəfəsini – əsarət üzərində mənəvi qalibiyyəti dolğun şəkildə ifadə edir.

“Musa Cəlil ömürlüyü…” Azərbaycan oxucusunun tatar xalqının böyük oğlu Musa Cəlilə sayğısının, eyni zamanda Türk dünyasının ortaq ədəbi-mədəni yaddaşına sədaqətinin daha bir ifadəsidir. Bu nəşr həm yubiley kitabıdır, həm də yaddaşı yaşadan, qəhrəmanlıq, ləyaqət və mənəvi məsuliyyət duyğusunu gələcək nəsillərə ötürən dəyərli sənədli topludur.

 

***

Əkbər Qoşalının ktaba yazdığı ön sözü oxucularımızla bölüşürük:

 

Tarix – insan çalışmalarını, ictimai münasibətləri və keçmiş hadisələri sistemli şəkildə öyrənən elmdir – bunu bilirik; bəli, onu da bilir və əlavə edirik ki, tarix insan cəmiyyətinin inkişafını, xalqların yaşamını və baş vermiş prosesləri araşdırır. Bu öyrənilənlər – tarixin predmeti ölkələr, xalqlar, cəmiyyətlər miqyasında olduğu kimi, ayrı-ayrı şəxslərin timsalında da təzahür, təcəlli edə, şəkillənə bilir… – Faşizmin qurbanı olmuş əfsanəvi tatar şairi Musa Cəlilin taleyində olduğu kimi…

Bəli, tarix tribunaya çıxmır, hayqırmır, şüar yazmır. Tarix bəzən bir ailə ortamında, iş otağında, bir yazı masasının qırağında, gecəyarısı yarımçıq qalmış bir əlyazmada da yaşaya bilir… Bəzən də sükutla yaşar və danışar tarix – baxarsan, qarşındakı mətn məhz belə bir sükut içində danışan tarixin özü kimi durub qənşərində. Musa Cəlilin taleyi elə bu cürdür: dərinlikdən gələn səs… gurultudan, bəlağətdən uzaq, sədaqətlə ölçülən bir ömür…

Bu kitabda toplanan mətnlər böyük hadisələrin xronikası olmaq iddiası daşımır; amma böyük hadisələrin insani, mənəvi və etik əsasını göstərir. Burada nə müharibənin böyük gurultusu var, nə mötəbər tribunaların səsi… Burada məsuliyyətin sərrast, amma sakit addımları; zehn-zəhmətin görünməyən tərəfi; yaradıcılığın gündəlik intizamı və ondan da üstün olan ləyaqət var. Musa Cəlil bu mətnlərdə nəinki yalnız şair kimi görünür, bəlkə daha çox dost-yoldaş kimi, ailə başçısı kimi, dost kimi, ictimai məsuliyyət daşıyıcısı, bir sözlə, əsl insan kimi görünür.

Oxucu bu kitabda bir insanın ömrünə baxır; ancaq bu ömür təkcə bir fərdin taleyi sayılmamalıdır. Bu, bir dönəmin mənəvi portreti, bir nəslin davranış kodeksi, aydınlara xas məsuliyyətin gündəlik formasıdır. Burada istedad təriflə ölçülmür – ölçü vahidi zəhmətdir; böyüklük isə iddianı bir yana qoyub, sakit və ardıcıl davamlılıqla müəyyən olunur. Musa Cəlilin yaradıcılıq taleyi bunu aydın şəkildə göstərir: onlarla variant, saysız qaralama, “tələsməyən nəşr”, yazının zaman sınağından keçməsi – bütün bunlar poeziyanın həm də əxlaq məsələsi olduğunu xatırladır.

Bu mətnlərin lirizmi səs-küy doğurmur. O, anıların dərinliyindən gələn işıqdır elə bil. Əminə Cəlilin anılarında ailə münasibətləri, gündəlik vərdişlər, dostluqlar, iş rejimi sadəcə bioqrafik detal olmaqdan çıxır, şəxsiyyətin formalaşma mexanizmi kimi təqdim olunur. Oxucu hiss edir ki, yaradıcılıq burada təsadüfi ilhamdan ötə, intizamın nəticəsidir. Yazmaq istirahətdən irəli – məsuliyyətdir; yaşamaq isə necə deyərlər, bir borcdur.

Musa Cəlilin həyatında yaradıcılıq yazı masası ilə məhdudlaşmır. O, düşüncəni insan içində yetişdirir, obrazı küçədə, işdə, söhbətdə tapır, yazını isə yalnız son mərhələ kimi masaya gətirir. Bu kitab göstərir ki, mədəniyyət yalnız əsərlərlə qurulmur – bəlkə daha çox davranışla, münasibətlə, etik mövqe ilə qurulur...

Bir mədəniyyət nə zaman güclü olur? – Mədəni irsə sayğı göstərildikdə, o irs qorunduqda, öyrənildikdə və yaşadıldıqda,

yeni sənət hadisələri yaradıldıqda,

yeni çağırışlara açıq, amma dəyərlərə sədaqətli olduqda…

Musa Cəlilin taleyi bax, elə bu ardıcıllığın canlı örnəyidir. Sözün məsuliyyəti həyatın məsuliyyətindən ayrı deyil. – Onun yaradıcılığı, dostluqları, ictimai fəaliyyəti, hətta əlyazmalarının taleyi belə bizə bunu göstərir.

Tarixi məsuliyyət bax məhz buradadır. Çünki bu kitab yalnız keçmişi anmır – həm də bu günü sorğulayır. Oxucu istər-istəməz özünə sual verir: biz bu cür məsuliyyətli həyat modelindən nə qədər uzaqlaşmışıq? İstedadı tənbəlliklə, yaradıcılığı səs-küylə, dəyəri tanınmışlıqla qarışdırdığımız bir dönəmdə Musa Cəlilin taleyi sanki bir etik ölçü rolunu oynayır.

Asif Ata üslubu ilə desək,

burada qəhrəmanlıq yoxdur – amma dözümlü ləyaqət var;

burada pafos yoxdur – amma dərin sədaqət var;

burada ideal obraz yaradılmır – amma yaddaş üçün dürüst çərçivə qurulur.

Biz bu ön sözü kitabı izah etmək üçün yazmırıq. Məqsəd – oxucunu tələsmədən oxumağa, sətirlərin aralarını da “dinləməy”ə çağırmaqdır. Çünki bu kitab içdən, içdənliklə oxunmağı haqq edir. Çünki yaddaşın yükünü daşıyır. Musa Cəlilin adı isə bu yaddaşın içində, necə deyərlər, sükutla danışan tarix kimi qalır…

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.07.2026)

17 iyul 2026-cı il tarixində Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı Nigar Arpadarai Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun mənzil-qərargahını ziyarət edərək təşkilatın prezidenti, professor Aktotı Raimkulova ilə görüşüb.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Fonddan verilən məlumata görə, ziyarət çərçivəsində millət vəkili təşkilatın mənzil-qərargahı və Fond tərəfindən nəşr olunan layihələr, həmçinin Türk dünyasının zəngin mədəni irsinin təbliği istiqamətində görülen işlərlə yaxından tanış olub.

Görüşdə sentyabr ayında keçirilməsi nəzərdə tutulan Bakı İqlim Həftəsi çərçivəsində Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun iştirakı məsələlərinə toxunulub.

Nigar Arpadarai ilk dəfə olaraq tədbirin proqramında mədəni irs və ekologiya mövzularının bir araya gətirilməsini təqdirəlayiq təşəbbüs kimi qiymətləndirərək, bu yanaşmanın iqlim gündəliyinə mədəni irs aspektindən yeni baxış təqdim etdiyini bildirib.

Tərəflər həmçinin Fondun son dövrlərdə həyata keçirdiyi disiplinlərarası təşəbbüslər barədə geniş fikir mübadiləsi aparıblar. Söhbət zamanı mədəni irsin ətraf mühitin qorunması, şəhərsalma və davamlı inkişaf kimi sahələrlə əlaqələndirilməsinin müasir dövrün çağırışlarına cavab verən mühüm istiqamətlərdən biri olduğu vurğulanıb və bu xüsusda Fondun fəaliyyətinin xüsusi əhəmiyyət kəsb etdiyi qeyd olunub.

Görüş qarşılıqlı maraq doğuran məsələlərin müzakirəsi və gələcək əməkdaşlıq perspektivlərinin dəyərləndirilməsi ilə yekunlaşıb.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.07.2026)

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Şeir saatı rubrikasında bu cümə günü Rəşad Nağı Mustafanın şeirləri ilə tanış olacaqsınız.

 

Rəşad Nağı Mustafan -  Rəşad Mustafayev Qamboy oğlu 1991-ci il 13 iyun tarixində Bakı şəhərində anadan olub. 2010–2015-ci illərdə Azərbaycan Texnologiya Universitetinin mühəndis iqtisadiyyatı və idarəetmə fakültəsində qiyabi təhsil alıb. “Endorfin” adlı şeirlər kitabının müəllifidir.

 

 

OĞLUM  MİKAİLƏ

 

İlahi, verdiyin nemətə şükür,

İlahi, yerdəki cənnətə şükür.

Məni cümə günü, sübh namazında

Yuxudan oyadan qismətə şükür.

 

Şükür əllərinin xırdalığına,

Şükür ürəyinin döyüntüsünə,

Şükür gözlərinə görsənənlərə,

Şükür evdən gələn körpə səsinə.

 

Bu uşaq atamtək yatır yatanda,

Əlinin içində gizlədir üzün.

Bu uşaq atamı görməyib axı,

Bəs necə atama oxşadır özün?

 

Bu yumru, ölməli dünyada təzədən

Var etdin ayaqdan başacan məni.

Oğlumun xətrinə yaşat, İlahi,

Atamın öldüyü yaşacan məni.

 

İlahi, mən onu başa düşürəm,

Bilirəm, ağlayıb nə deyir mənə.

Mən onun dilini öyrənirəm ki,

Uşaq dilində də yalvarım sənə.

 

 

GİLAS QANI

 

Pəncərədən baxıram ayı tutmuş ağacın

paxıl budaqlarına, şeir mızıldanıram.

Bu havası çatmayan şəhərdə, ey ağaclar,

mən sizə güvənirəm, mən sizə inanıram.

Küçədəki uşaqlar başınızın üstündə

özlərini öyürlər.

Hərdən yıxılanda da ən köhnə söyüşləri

təzə kimi söyürlər.

Mən də çıxıb yıxıldım,

dodağım gilas qanı,

əllərim ərik oldu.

Sizi bağışlamışam...

Sizin budağınızdan

nənəmə yun çubuğu,

babama çəlik oldu.

Qollarınız nə çoxdur, qollarınız açıqdır,

qəfil külək əsəndə məni də qucaqlayın.

Unutqandır adamlar, vəfasızdır adamlar,

siz bizə güvənməyin, yağışa bel bağlayın...

 

 

NƏFƏSİ

 

İndi mən ehtirasın köləsi,

ədəbiyyat sərkərdəsi,

üstündən dünya qoxusu gələnlərin ən yekəsi...

Qafiyə xətrinə qız adları axtarıram sevmək üçün,

sonra ölümdən yazıram yaşamaq istəməyənlərin xoşuna gəlmək üçün,

amma və lakin ölürəm yaşamaqdan ötrü.

Olanları və olacaqları gözümün önünə gətirib

tarix yazan yaşımda şeir yazıb tarixə düşürəm.

Və fikirləşirəm:

Mənim və mənim kimilərin tarixdə qalmağı

haqsızlıqdır on dörd yaşlı Şah İsmayıla.

İndi isə sən,

saçları çiyninə,

nəfəsi ciyərinə çatmayan kəs,

səni əlindəki spreyə bağışlayıram –

məndən tez doğulduğun üçün...

Özünü qoru,

bu dəfə məndən yox, özündən...

 

 

TABUTUN AYAQLARI

 

İnsan gedəndə ayaqlarından istifadə eləmirsə,

doğmaların çiyinləri tabutun ayaqlarına çevrilirsə,

deməli, gedən qayıtmayacaq.

Doğmasını itirməyən biri kimi,

nə atası ölən anamı,

nə qardaşı ölən atamı,

nə də dünən atasının üstünə torpaq atan dostumu başa düşə bilmirəm.

Ancaq dəqiq bilirəm ki,

onun ağlamağı ən yaxşı feil,

mənim susmağım ən yaxşı təsəllidir.

Və susmağım

dilimin “Necəsən?” vərdişini tərgitməyindən bəllidir.

 

 

HƏYA

 

Budaqlar, budaqlar...

Elə bilirlər, böyüyüb

ağac olacaqlar;

mənə budaq ümidi ver, İlahi!

Əsmək üçün budaqlardan istifadə eləyəcək küləklər,

sonra bir gün bir kənara atacaq

və utanıb öz rəngini dəyişəcək yarpaqlar;

mənə yarpaq həyası ver, ilahi.

 

Bir qadının yoxluğuna dözmək üçün

mənə qadın dözümü ver, İlahi.

 

 

BULUDLARIN ANA DİLİ

 

Artsa da evlərimizdəki dərman qutularının sayı,

yenə üç dost adama bir siqaret yandırıb unutmağa çalışırıq

Ayseli, Güneli, Günayı...

Bəh-bəhlə yaşananlardan danışırıq,

sanki fəxr edirik xatirələrimizin çoxluğu ilə.

Amma üçümüz də yaxşı bilirik ki,

ən xoşbəxtimiz xatirəsi ən az olandır,

ən kökümüz ən çox qəm yeyəndir –

bu, söz oyunu deyil.

Depressiya kökəldir,

repressiya arıqladır.

Ən yaxşı şairimiz yaza bilməyəndir,

Ən çox yaşayanımız ölmək istəyib

ölə bilməyəndir.

 

Toz bassa da evimizdəki şəkil qutularını,

qonaqlıq versə də son zəngin oyuncaq ayısı bit-birələrə,

indi boyumuz rahatca çatsa da şkafın üstünə,

səngərdan boylanan yaralı əsgər kimi baxırıq xatirələrə...

 

Sonra yerinə düşür göyün guruldamağı,

yağışın yağmağı.

Buludları ana dilində eşidirik.

Və biz yenə də söz veririk bir-birimizə:

Sabahdan siqareti,

birigündən darıxmağı tərgidirik.

Yenə üç dost adama birini yandırdıq –

Ayseli, Güneli, Günayı...

 

 

MÜHARİBƏ BAŞLAYIB

 

Müharibə başlayıb.

Nəbatat bağındayam.

Hava yaman soyuqdur, özüm də bir az xəstə.

Heyif, evdən çıxanda papaq da qoymamışam,

Anam elə bilir ki, ölüm ayağındayam.

Müharibə başlayıb... Nəbatat bağındayam...

 

Mən səni gözləyirəm...

Eləcə dayanmışam Eldar şamının altda.

Gör e, adam adında ağaclar var həyatda.

Ağacların üstündən yıxılan balacalar böyüyür,

igid olur.

Mən səni gözləyirəm, amma indi, bəlkə də,

bu ağacın adaşı Şuşada şəhid olur.

 

Mən səni gözləyirəm...

Gəlsən, soruşma məndən vətən səninçün nədir?

Bax indi dediklərim hamısı bəhanədir:

Anamın olduğu yer, atamın yatdığı yer,

bir də sən hardasansa, ora mənə vətəndir.

Anam heç vaxt ölməsin, sən də ölmək istəmə.

Mən atamdan bilirəm, ölüm bədahətəndir.

Mən də mütləq öləcəm, elə Eldar şamı da.

Bir əsgər anasının ümidi ölmür heç vaxt,

bir də əziz şəhidlər ölmür, başına dönüm.

Məni bərk qucaqlama, axı atan deyiləm,

məndən barıt qoxusu gəlmir, başına dönüm.

 

Hər şeyə baxmayaraq,

yenə də məni sevmək

çox xoşuna gəldisə,

dua et, ayrılmayaq,

duadan yaxşı nə var,

ürəyin gözəldirsə?..

 

 

***

 

Qırılar qanadın, qırılar qolun,

Uçma, qurban olum, sən hələ xamsan.

Mən yazan şeirdən düşdüsə yolun,

Bəxtəvər adamsan, xoşbəxt adamsan.

Mənə lazım deyil sənin “sağ ol”un,

Bir dəfə ürəkdən sev məni, bəsdir.

Quşların uçmağı aldadır səni,

Onlarda adətdir, səndə həvəsdir.

 

Qanadın buluddan böyük deyilsə,

Kədərin Uhuddan böyük deyilsə,

Lap böyük olsa da, qorxma, mən varam.

Sənin gəlişinə aşiq olmuşam.

Vurulmaq bir dəfə olur, bilirsən,

Bir də gedişinə vurulammaram.

 

Uçma, qurban olum, sən hələ xamsan.

Uçsan da, unutma, yerdə mən varam.

Qırılsa qanadın, yansa qanadın,

Yerə bərk düşməyə səni qoymaram.

 

Sən yaxşı adamsan, yaxşı adamsan.

Atam deyilsən ki, qəfil öləsən.

Əlini qaşığın altına tutub

Anam deyilsən ki, yemək verəsən.

 

Eybi yox, mənimçün nar dənələmə,

Bir dəfə ürəkdən sev məni, bəsdir.

Səni Qış parkında gözləyəcəyəm,

Tələsdir özünü, mənə tələsdir...

 

 

***

 

Qırdım qanadını, qolunu qırdım.

Nə səni uçmağa qoydum, nə özüm

səninlə yanaşı uça bilmədim.

Gəl sənə öyrədim bağışlamağı,

Gəl sənə öyrədim, bağışla məni,

Sənə “gəl” dediyim yerə gəlmədim.

 

Qırdım qanadını, qolunu qırdım.

Qorxma, qanadların qırıq olsa da,

Sən uça bilərsən, uça bilərsən.

Uçmağa qanad yox, ürək gərəkdir,

Mənim də ürəyim naşı ürəkdir,

Eləcə döyünür, sevməyi yoxdur.

Yağış da, bulud da bietibardır.

Mən ki vəfasızam, sən uç, yaxşısı,

Göyün səndən başqa, heç nəyi yoxdur.

 

Qorxma, qanadların qırıq olsa da,

Sənə uçmaq üçün ürək də bəsdir.

Mənim məhəbbətim bir ovuc qumdur,

Məni unutmağa külək də bəsdir.

Yerdə gözləyənin olmadı sənin,

Tələsdir özünü, göyə tələsdir.

 

Bilirsən, nə varsa, göydə var elə,

Yerə səpələnən dənə aldanma.

Mənim Qış parkından yolum düşmədi,

Bir də məni sevmə, mənə aldanma.

 

Qırdım qanadını, qolunu qırdım.

Mən səni Allahdan arzulamışdım,

Səni axtaranda göyə baxırdım.

Bir gün ölüm gəldi, qapını döydü.

Mən evdə yox idim, olsam, açmazdım.

O gün atam öldü. 40 gün keçmədi,

Qəbrinin üstünə bir şeir yazdım.

 

Ağlaya-ağlaya bir şeir yazdım,

Anama oxudum, atam eşitdi.

Atamın üçündə atamı gördüm,

Başını götürüb harasa getdi.

Mən onda bildim ki, atam sağdır, sağ,

Gedib əl açanda baxdığım yerə,

Mən ölən günədək qayıtmayacaq.

 

Bir xeyli dəyişdim atamdan sonra,

Təzə qafiyəsin tapdım yağışın.

Sonra nə oldusa, yadıma gəlmir,

Şeirin əzbərlədim Eldar Baxışın.

Sonra bir qız gördüm, yanağı dəlik,

saçları dalğalı, gözləri belə.

Gördüm, şeir-zad da qanır, üstəlik.

 

Sevdim mən bu qızı, belə, qəribə,

Elə bil xurmanı peyğəmbər sevir.

Necə başa salım, necə sevmişəm?

Atasız yetimlər nə təhər sevir?

 

Sonra atam kimi, fikrə getdim,

sol əlin şəhadət barmağı ki var,

götürüb apardım gicgah tərəfə.

Mənim harda idi sağ əlim onda?

Onu da qoymuşdum Allah tərəfə.

 

Qoymur unutmağa Allah atamı,

Mən də sağ bilirəm, o da sağ bilir.

Mən səni sevmişəm – bunu bilirsən.

Mən necə sevmişəm – bir Allah bilir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.07.2026)

 

 

Kamran Murquzov,

Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Dünya yarandığı gündən etibarən bəşər övladları dünyanın yaradılmasının mahiyyətini, insanın yaradılış səbəbini aradışdırmağa çalışmış və bunun üçün müxtəlif ictimai-siyasi təriqətlər formalaşdırmışlar. Hər bir təriqətin özünəməxsus ideyaları, nizam-intizamı olmuş, təriqətçilər müxtəlif fikir və mülahizələr irəli sürmüşlər, ətraflarına tərəfdarlar toplamağa müəssər olmuşlar. Belə ki, bu təriqətlər hansı ideyanı təlqin etməsindən asılı olmayaq, əskərən müqəddəs kitabımız “Qurani-Kərim”ə istinad etməyi də unutmamışlar.

 

XIII-XIV əsrin Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində daha çox “TƏSƏVVÜF ƏDƏBİYYATI” dövrü kimi səciyyələndiyini nəzərə alsaq, böyük məmnunluq hissi ilə deyə bilərik ki, bu yönümdən əsası Fəzlullah Nəimi Təbrizi tərəfindən qoyulan və Anadilli fəlsəfə qəzəlin ilk nümayəndəsi Seyid Əli İmadəddin Nəsimi tərəfindən uğurla davam etdirilən “SUFİLİK” ictimai-siyasi fəlsəfi cərəyanı xüsusilə diqqəti cəlb edir. “SUFİLİK” fəlsəfə cərəyan olaraq, XIII-XIV əsr Azərbaycan təsəvvüf ədəbiyyatının yaranıb, inkişaf etməsində xüsusi rol oyanıb. Ətrafına minlərlə tərəfdar toplamaqla, böyük bir coğrafi arealı əhavə edib. Fəlsəfi cərəyanın əsas mahiyyəti isə Rəhman və Rəhim olan Uca Allahın müqəddəs və təməl kitabımız “Qurani-Kərim”in surələrinə istinad etməklə, bəndələri kamillik zirvəsinə çatmaqda yardımçı olmaq, nəfsinin qulu deyil, ağası və sahibi olmağı təbliğ etmək, bu yönümdən hikmətamiz fikirlər ilə dünyagörüşünə və dünyaya baxışını dəyişdirməkdən ibarətdir. Bu yönümdən, İmadəddin Nəsiminin “Nəfsini boğan kəs kamil insandır” fikri fəlsəfi cərəyanın əsas mahiyyətini özündə əks etdirir.

Ümumiyyətlə, təsəvvüf ədəbiyyatı yalnız Azərbaycan ədəbiyyatına deyil, eyni zamanda, Türk xalqları ədəbiyyatına da təsirsiz ötüşməyib. Bu baxımdan, Ön Asiyada türkdilli təsəvvüf ədəbiyyatının ilk böyük nümayəndəsi, Təmiz Türk dilinin bayraqdarı, “Vəhdəti-vücud” fəlsəfəsinin qaranlıqlarına dalan, Yunus Əmrənin dini-ürfani şeirləri xüsusilə nəzərə çarpır.

Qələmə sarıldığı ilk gündən etibarən ömrünün sonuna qədər YARADAN ALLAHI və “Qurani-Kərim”i böyük sevgi ilə anıb, daima yada salan Yunus Əmrə üçün ən böyük səadətin Uca Allaha qovuşmaq olduğunu nəzərə alsaq, deyə bilərik ki, “Vəhdəti-vücud” fəlsəfəsi Dərviş Yunus Əmrənin şeirlərinin canına, ruhuna hopub və hər addımbaşı özünə büruzə verir.

Aşıq Yunus, Miskin Yunus imzaları ilə dünyanı heyrətə gətirən əsərləri ilə zərrənin, hissəsinin-insanın tamın, bütövə-ALLAH qovuşmaq ümidi ilə yaşaması və sonucda ALLAHa qovuşması ən böyük xoşbəxtlikdir, əslində, bu qərib və fani dünyada Haqqın sevən hər kəs üçün.

Türk-müsəlman mədəniyyətinin nümayəndəsi, dünya ədəbiyyatı tarixində daha çox “Məsnəvi” əsərinin müəllifi kimi tanınan, bəzi mənbələrdə isə “Həzrət” ləqəbi ilə qeyd olunan Mövlana Cəlaləddin Ruminin yaradıcılığında bəndənin Allaha qovuşması, nəfsə qalib gələrək kamil insan olması kimi mühüm xüsusiyyətlər nəzərəçarpacaq dərəcədə diqqət mərkəzində olan əsas məsələlərdən biridir. Yaradıcılığının şah əsəri “Məsnəvi” əsərində yazır: “Ey qardaş, Sən hiss və duyğudan ibarətsən. Yerdə qalanlar isə ət və sümükdəndir”.

Ağıl, nəfs, şəhvət kimi insan üçün önməli olan məsələlərə əsərlərində toxunan və dərvişvari həyat tərzi keçirən böyük şair Mövlana Cəlaləddin Rumi “Məsnəvi” əsərində insanlar ilə mələklərin fərqini də nəzərə çatdırmağı unutmur: “Mələkləri yaradan ALLAH onlara ağıl verdi, insanlara isə həm ağıl, həm də şəhvət verdi. Kimin ağlı şəhvətindən üstündürsə, o mələklərdən də üstün olar”.

XIII əsr türk təsəvvüf ədəbiyyatının ən böyük şairi Mövlana Cəlaləddin Ruminin əsərlərinin əsas qaynaq mənbəyi “Qurani-Kərim” və Peyğəmbər Əfəndimiz Həzrət Muhəmməd Mustafa (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) müdrik kəlamlarıdır. Əsərlərinin birində müəllif yazır ki, Bu can bu təndə olduğu müddətdə mən “Quran”ın köləsiyəm. Seçilmiş Muhəmmədin ayağının tozuytam. Geniş dünyagörüşünə malik, əsərləri ilə dünyanın-TÜRK-MÜSƏLMAN DÜNYASININ söz sənətkarlarının heyrətə gəldiyi Mövlana zəkası, biliyi, əxlaqı hələ də yaddaşlardan silinməyib.

Mövlana Cəlaləddin Rumi həm də dünya, həyat, qiyamət günü və s. məsələlər ilə bağlı hikmətamiz sözlər-aforizmlər söyləmişdir. Bu mənada, Allah ilə olduqdan sonra ölüm də, ömür də xoşdur aforizmi ən dəyərli nümunələrdən biridir.

XII əsr türkdilli təsəvvüf ədəbiyyatının ilk böyük nümayəndəsi Xoca Əhməd Yəsəvi dünya ədəbiyyatı tarixində “Divani-hikmət” adlı şeirlər kitabının müəllifi kimi tanınmaqla bərabər, həm də “Yəsəvilik” təriqətinin yaradıcısı kimi tanınır. Əslində, “Yəsəvilik” təriqətinin özündə də bəndənin Allaha qovuşması əsas şərt sayılır.

Ümumilikdə, hansı təriqətə qulluq etməsinə baxmayaraq, insanlar ömrü boyu Yaradan Uca Allaha qovuşmaq üçün ən əsas vasitənin məhz ölüm olması faktını qəbul etmişlər.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.07.2026)

 

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı həyatda necə uğur qazanmalı, hədəfi necə seçməli, hədəfə doğru necə irəliləməli, necə lider olmalı – bu sayaq suallara cavab axtarışındadır.

Rubrikanı millət vəkili, motivasiya spikeri, yazıçı Əlibala Məhərrəmzadə aparır.       

 

Liderliyin xüsusi qanunları hansılardır?

 

«Seminarların və kitabların köməyi ilə uzun illər liderlik öyrətdiyim yuz minlərlə insana və özündə liderlik keyfiyyətlərini inkişaf etdirmək istəyən şəxs, sənə ithaf olunur. Bütün yüksəliş və enmələr liderliyin sayəsində baş verir» sözləri ilə başlayan «Liderliyin 21 inkaredilməz qanunu» kitabını – Con Maksvellin bu incisini, yəqin ki, oxumayan əz-əz liderə rast gəlmək olar. Rəsmən onun özünün, yaratdığı EQUIP və The John Maxwell Company təşkilatlarının bu günədək liderliyin sirlərini öyrətdiyi 5 milyon müdavimi var. Bu gün ABŞ-ın Vest Poynt Hərbi Akadesmiyasından tutmuş BMT-yədək, nüfuzlu Fortune 500 siyahısındakı əksər şirkətlər təmsil olunmaqla az qala hər bir qurumda Con Maksvelldən liderlik dərsi almış insanlara rast gəlmək olar.

Con Maksvellin təqdim etdiyi liderlik qanunlarının 21-nə də qısaca da olsa nəzər yetirməyimiz vacibdir. Belə ki, öz şəxsi həyatlarında və bizneslərində bu qanunlara əməl etməklə insanlar dərhal fayda əldə edirlər.

 

Beləliklə, 21 qanundan növbətisi:

 

8.İntuisiya qanunu

«Liderlər hər şeyi liderlik prizmasından qiymətləndirirlər».

 

Reallıq belədir ki, məhz lider intuisiyası görkəmli liderləri yaxşı liderlərdən fərqləndirir. Lider gərək situasiyanı oxusun və instinktiv olaraq hansı hərəkət variantını seçəcəyini bilsin.

Bəzi insanlar liderlik xüsusiyyətləri ilə doğulurlar. Onlarda liderlik intuisiyası da anadangəlmə olur. Bəziləri doğulanda heç bir liderlik instiktinə malik olmurlar, amma yaşadıqca liderlik keyfiyyətlərini əxz edirlər. Eləcə də liderlik intuisiyası onlara sonradan gəlir.

İntuisiya liderlərə liderliklə bağlı bir çox gizlinləri oxumağa kömək edir. Liderlər cari situasiyanı oxumağı bacarırlar. Liderlər tendensiyaları oxumağı bacarırlar. Liderlər öz resurslarını oxumağı bacarırlar. Liderlər öz adamlarını oxumağı bacarırlar. Və nəhayət, liderlər özlərini oxumağı bacarırlar.

Liderlik elmdən daha çox incəsənətdir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.07.2026)