Super User
“1 şeir, 1 şair”də Zülfi Vellidağ və “Ey türk özünə güvən”
Təqdim edir: Nigar Həsənzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “1 şair, 1 şeir” rubrikasında bu gün Cəlilabadda yaşayıb yaradan şair Zülfi Vellidağın "Ey türk özünə güvən” şeiri təqdim edilir.
Zülfi Vellidağ Cəlilabad ədəbi mühitinin tanınmış nümayəndəsi, Cəlilabad Rayon Ağsaqqallar Şurası İdarə heyətinin üzvü, ədəbiyyatşünas və şairdir.
EY TÜRK, ÖZÜNƏ GÜVƏN
Ey türk özünə güvən,
Pay umma özgələrdən.
Dirilik suyu axtarma,
Kimsənin çeşməsindən.
Bir böyüklük tapılmaz,
Yadların qapısından.
Öz ulağın yaxşıdır,
Özgənin yabısından.
Yad ruhunun qatqısı,
Səni özündən alar.
Bədənin özününkü,
Ruhun özgənin olar!
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(18.03.2026)
Adil Kərimli: ICESCO ilə əlaqələrin inkişaf etdirilməsi ölkəmiz üçün xüsusi önəm daşıyır
Martın 17-də İslam Dünyası Təhsil, Elm və Mədəniyyət Təşkilatı – ICESCO üzrə Azərbaycan Respublikası Milli Komissiyasının 3-cü iclası keçirilib.
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Mədəniyyət Nazirliyinə istinadən xəbər verir ki, ICESCO-nun Bakı şəhərində yerləşən regional ofisində gerçəkləşən iclasda Milli Komissiyanın sədri, Azərbaycan Respublikasının mədəniyyət naziri Adil Kərimli gündəlik haqqında məlumat verib, ölkəmizin ICESCO ilə əməkdaşlığından danışıb.
Qeyd olunub ki, ICESCO ilə əlaqələrin inkişaf etdirilməsi ölkəmiz üçün xüsusi önəm daşıyır. Bu əməkdaşlıq Azərbaycanın İslam dünyasındakı mövqeyini möhkəmləndirir, multikulturalizm və tolerantlıq modelimizi təbliğ edir, həmçinin beynəlxalq səviyyədə humanitar və mədəni diplomatiyamızın effektivliyini artırır.
Nazir bildirib ki, Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi və Birinci vitse-prezident, ICESCO-nun xoşməramlı səfiri Mehriban xanım Əliyevanın dəstəyi ilə Azərbaycan–ICESCO əməkdaşlığı daha da inkişaf edərək yeni səviyyəyə yüksəlib. Diqqətə çatdırılıb ki, Azərbaycan Respublikası tərəfindən təşkilatın fəaliyyətinə davamlı dəstək göstərilir. Heydər Əliyev Fondu da Azərbaycanın ICESCO ilə əlaqələrində xüsusi rol oynayır. Fondla ICESCO arasında əməkdaşlıq çərçivəsində müxtəlif layihələr, tədbirlər həyata keçirilib və bu istiqamətdə fəaliyyətin qarşıdakı illərdə daha da genişləndirilməsi nəzərdə tutulur.
Sonra Milli Komissiyanın baş katibi, Mədəniyyət Nazirliyinin Beynəlxalq əməkdaşlıq şöbəsinin müdiri Fərrux Cumayev Katibliyin fəaliyyəti ilə bağlı hesabatı təqdim edib.
ICESCO-nun Bakı regional ofisinin direktor müavini Məryəm Qafarzadə çıxışında qısa müddətdə regional ofisin fəaliyyətinin tam formalaşdırıldığını deyib. Bildirib ki, bu prosesdə dövlət başçısının göstərişi ilə Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən ofisin fəaliyyətinə zəruri dəstək göstərilib.
Daha sonra Milli Komissiyanın 2026–2028-ci illərə dair Fəaliyyət planı müzakirə olunub, Komissiya üzvlərinin rəy və təklifləri dinlənilib.
Heydər Əliyev Fondunun Beynəlxalq əlaqələr departamentinin rəisi, Milli Məclisin deputatı Soltan Məmmədov Fondla ICESCO arasında gələcək əməkdaşlıq barədə məlumat verib.
İclasda, həmçinin Milli Komissiyanın veb-səhifəsinin də təqdimatı olub.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(18.03.2026)
Bostonda azərbaycanlı tələbə və gənclərlə görüş olub
Azərbaycan Respublikasının Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin ABŞ-də səfərdə olan əməkdaşları Bostonda bir qrup azərbaycanlı tələbə və gənclərlə görüşüb. Görüş Harvard Universitetində yeni fəaliyyətə başlayan Azərbaycanlı Tələbə Cəmiyyətinin (“Harvard Undergraduate Azerbaijani Society-HUAS”) təşkilatçılığı ilə eyniadlı universitetdə baş tutub.
Bu barədə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsindən məlumat verilib.
Tədbirdə ABŞ-nin aparıcı ali təhsil müəssisələri olan Massaçusets Texnologiya İnstitutu (Massachusetts Institute of Technology), Boston (Boston University), Şimal-Qərb (Northwestern University) və Saffolk (Suffolk University) universitetlərinin tələbələri də iştirak ediblər.
Görüşdə gənclərə komitənin həyata keçirdiyi layihələr, xaricdə yaşayan soydaşlarımızla qurulan əlaqələr və diaspor fəaliyyətinin inkişaf perspektivləri barədə məlumat verilib. Diaspor Gənclərinin Yay Düşərgələrinin, gənclər forumlarının, “Diaspor Gəncləri 1+1” proqramının gənclərin bir araya gəlməsini, fikir mübadiləsi aparmasını təmin edən mühüm bir platforma olduğu diqqətə çatdırılıb.
Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin şöbə müdiri Səlhət Abbasova bildirib ki, harada yaşamasından asılı olmayaraq hər bir soydaşımız üçün Azərbaycan müqəddəs torpaqdır. Azərbaycançılıq ideologiyası birləşdirici amal, dövlətimiz isə dayaq yeridir. Bu bağlar qırılmazdır və hər bir azərbaycanlı məskunlaşdığı ölkəyə nə qədər yaxşı inteqrasiya etsə də, öz milli kimliyini qorumalı və assimilyasiyaya olmamalıdır. O həmçinin gənclərə dərslərində uğurlar arzulayıb.
Tələbələr təhsil aldıqları universitetlərin ictimai və akademik fəaliyyətləri, diaspor mühitində qazandıqları təcrübələr və yeni təşəbbüslər barədə danışıblar. Qeyd olunub ki, ABŞ universitetlərində fəaliyyət göstərən Azərbaycanlı Tələbə Təşkilatları gənclər arasında əməkdaşlığı gücləndirir və ölkəmizin zəngin tarixi, mədəni və multikultural dəyərlərinin beynəlxalq aləmdə tanıdılmasına mühüm töhfə verir.
Harvard Universitetinin Azərbaycanlı Tələbə Təşkilatının rəhbəri Qəndab Məmmədova Massaçusets ştatında təhsil alan və məzun olan bütün gəncləri birgə fəaliyyətə dəvət edib.
Massaçusets Texnologiya İnstitutunun tələbələri burada 9 azərbaycanlının təhsil aldığını qeyd edərək, bu görüşün ABŞ-dəki soydaşlarımız arasında əlaqələrin genişlənməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıdığını vurğulayıblar.
Boston Universitetində tibb üzrə rezidentura pilləsinin tələbəsi Firuzə və Nihad Hüseynovlar öz ixtisasları, tibbi sığorta məsələləri üzrə gənclərə tövsiyələr verməyə hazır olduqlarını bildiriblər. Universitetdə 15 azərbaycanlı tələbənin olduğu və burada Azərbaycanlı Tələbələr Təşkilatının yaradılmasının planlaşdırıldığı da diqqətə çatdırılıb.
Tədbir gənclərə təcrübə mübadiləsi aparmaq, gələcək layihələrdə əməkdaşlıq imkanlarını müzakirə etmək fürsəti yaradıb. Həmçinin gənclər diaspor fəaliyyətinin daha səmərəli təşkili və əlaqələrin gücləndirilməsi yolları barədə fikirlərini səsləndiriblər.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(18.03.2026)
Kitablar səltənətinin inciləri: “Qılınc və qələm”
Bakı Şəhər Mədəniyyət Baş İdarəsi Yasamal rayon Mərkəzləşdirilmiş Kitabxana Sisteminin (MKS) M.Ş.Vazeh adına Mərkəzi Kitabxanasında Mədəniyyət Konsepsiyasının icrası ilə əlaqədar həyata keçirilən “Kitablar səltənətinin inciləri” adlı mütaliə silsiləsindən izləyicilərə M.S.Ordubadinin “Qılınc və qələm” romanından “Tarixi ziyafət” fəsli təqdim olunur.
Bu barədə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Kitabxanadan məlumat verilib.
M.S.Ordubadinin şah əsərlərindən biri “Qılınc və qələm” tarixi romanı ədəbiyyatımızın son dərəcə zəngin bir sənət incisidir. Gərgin bir dövrü əhatə edən əsərdə, dahi şairimiz Nizami ilə qəhrəman sərkərdə Fəxrəddinin timsalında qılınc və qələmin vəhdəti göstərilir. Böyük tədqiqat nəticəsində ərsəyə gəlmiş tarixi romanda bir çox hadisələrə toxunulmuş, başda Nizami olmaqla Gəncə ruhaniləri tərəfindən sürgün olunan Məhsəti xanımın Gəncəyə qaytarılması və bu yoldakı böyük mübarizə də əks olunmuşdur. Nizaminin ağsaçlı, xəstə Məhsəti Gəncəviyə olan rəğbəti romanın “Tarixi ziyafət” fəslində öz əksini tapmışdır. Kitabxananın Fəxri oxucusu, yazıçı Şahzadə İldırım “Tarixi ziyafət” fəslindən maraqlı epizodu səsləndirərək izləyicilərə təqdim edir. Epizodda Məhsəti xanımla Nizaminin səmimi görüşü, onu “mənim anam”, “ustadım” adlandırması diqqətə çatdırılır.
Videoçarxda səsləndirilən şeirin tərcüməsi kitabxananın Fəxri oxucusu, şair Zeynəb Cəmaləddinə aiddir.
Videoçarx kitabxananın YouTube kanalında verilib:
https://www.youtube.com/watch?v=cU7F4w02VQw
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(18.03.2026)
Respublika Uşaq Kitabxanasında yazıçı Zahid Xəlil ilə görüş keçirilib
Martın 15-də F.Köçərli adına Respublika Uşaq Kitabxanasında “Müəllif saatı” layihəsi çərçivəsində Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, yazıçı, filologiya elmləri doktoru, professor Zahid Xəlil ilə məktəblilərin görüşü təşkil olunub.
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Kitabxanadan verilən məlumata görə, tədbirdə Bakı şəhəri 333 nömrəli tam orta məktəbin 7-ci sinif şagirdləri iştirak ediblər.
Tədbirin əsas məqsədi məktəblilərdə mütaliə vərdişlərini inkişaf etdirmək, onları Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının tanınmış nümayəndələri ilə yaxından tanış etmək, həmçinin Azərbaycan dilinin və milli ədəbiyyatın təbliğini gücləndirməkdən ibarət olub.
Görüş zamanı şagirdlər yazıçı ilə səmimi söhbət apararaq onun yaradıcılığı, ədəbiyyata gəliş yolu və kitablarının yaranma prosesi haqqında suallar ünvanlayıblar. Məktəblilər müəllifin müxtəlif əsərlərindən parçalar səsləndirərək mütaliə edib, əsərlərin mövzusu və ideyası ətrafında fikir mübadiləsi aparıblar.
Tədbir çərçivəsində yazıçının “Şəkərabad şəhərinin uşaqları”, “Kralın kreslosu” və “Göy qurşağı” kitabları haqqında şagirdlərə ətraflı məlumat verilib. Əsərlərdə uşaq dünyasının zənginliyi, dostluq, xeyirxahlıq və milli-mənəvi dəyərlərin təbliği xüsusi vurğulanıb.
Zahid Xəlil çıxışında mütaliənin uşaqların intellektual inkişafında və dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm rol oynadığını qeyd edərək şagirdləri Azərbaycan ədəbiyyatını daha yaxından tanımağa və ana dilinin zənginliyini qorumağa çağırıb.
Sonda məktəblilər yazıçı ilə xatirə şəkilləri çəkdirib və kitablarını müəllifə imzaladıblar.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(18.03.2026)
Xalq artisti Rafiq Babayevin 90 illik yubileyinə videoçarx hazırlanıb
Bakı Şəhər Mədəniyyət Baş İdarəsi Yasamal rayon Mərkəzləşdirilmiş Kitabxana Sisteminin (MKS) M.Ş.Vazeh adına Mərkəzi Kitabxanasında həyata keçirilən “Yubileylər silsiləsi” tədbirləri çərçivəsində novator bəstəkar, cazmen, Xalq artisti Rafiq Babayevin 90 illik yubileyinə həsr olunmuş videoçarx hazırlanıb.
Bu barədə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Kitabxanadan məlumat verilib.
XX əsrin 60-cı illərində ikinci baharını yaşayan milli caz Rafiq Babayevin töhfələri ilə səsini bir daha bütün dünyaya çatdırır. Milli musiqini cazla sintez edərək ona yeni nəfəs verən istedadlı bəstəkar 20-dən çox bədii və sənədli ekran əsərinə, həmçinin cizgi filminə musiqi bəstələyib. Videoçarxda Xalq artistinin həyat və yaradıcılığı, onun mükafatları, xatirəsi və filmoqrafiyası haqqında qısa məlumat verilir. Qızı və sənət dostlarının xatirələri təqdim edilir.
Videoçarxda Rafiq Babayevin ifası da yer alır.
Videoçarx kitabxananın YouTube kanalıda izləyicilərə təqdim olunur: https://www.youtube.com/watch?v=2-cEdjt5rtk
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(18.03.2026)
Redaksiyanın poçtundan – Cavidanın 2 şeiri
Salam, hörmətli “Ədəbiyyat və incəsənət”!
Sizi narahat edən Cavidan Hacıyevdir. Zəhmət olmasa bu şeirləri nəzərdən keçirin. Əgər bəyənilərsə və saytda nəşr edilərsə çox məmnun olaram. Öncədən təşəkkürlər.
CAVİDAN HACIYEV
YARA
Qız əlinə qənimmiş bıçaqlar dəstə-dəstə.
Dəsmal yoxdur — nərdədir, nər həmişə yol üstdə.
Dəvə çatar - kəsiklər şəfa tapa bir gözdə.
Amandır qəlbə düşsə — sağalmaz ki yaralar.
Aman qəlbə düşməsin, qəlbin iti yaddaşı.
Dəcəllikdən həsrətə dad dəyişər gözyaşı
Qız qəlbi sözlə dolu — ancaq əngəl baş daşı.
Qəbrin o tayında da, bəlkə duyur atalar?
Atanın sevgisinə məzar ki əngəl deyil.
Ata görünməz olar, ona yazılmaz şeir.
Elə ki balasına bu dünya çətin gəlir,
Ata yuxuya gələr — Yoxsa niyə yuxu var?
Vaxt keçdikdə sanarlar, unudubdur dərdini.
Dərdsə o qızla qalar gizlətdiyi dost kimi.
İllər gəlib keçsə də, — sanar yaş on yeddidir:
Ata gedəli gündən böyümür ki uşaqlar.
Ata gedəli gündən hey tələsir zaman da.
Ürkək bir yavru idi -- dayaq oldu bir anda.
Tanrı, bu nə fəryaddır o qızın sükutunda?
Bir vaxtın dəcəl qızı çevrilib şeir olar.
Hərə təsəlli verər, «döz» vardır hər ağızda.
Dərdlər ki yarpaq deyil — itib batsın payızda.
Bu şeir də saralıb, gedəcək bir kağızda.
İlahi, nə ağrılı olur Şeir-qadınlar.
AĞACLAR
İnsan — ruha çarıqdı,
Bir almaya karıxdı.
Dar ağacı darıxdı -
Ağacdan soranmı var?
Bizlərdik alma dərən
İndi tabut düzəldən.
Bəlkə elə əzəldən
Ağaclar ölüm doğar?
Yaşayıb — nə bilmişik?
Ömrə — kino demişik
Spoylerin yemişik:
Ən sonda ölüm olar.
Dərdli dərdə səbr edir.
Zaman bizi qəbr edir
Yaranışdan dövr edir:
Oğul, daxma, ağaclar.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(18.03.2026)
Gülüşün külə çevrilmədiyi məkan – Bakı Sirkinin əfsanəsi
Xanım Aydın, “Ədəbiyyat və incəsənət”
Sirk – müxtəlif nömrələrlə zəngin olan, insan bacarığının sərhədlərini nümayiş etdirən və tamaşaçını həm güldürən, həm də heyrətləndirən unikal bir sənət sənətidir. Klounların məzhəkəli çıxışları, akrobatların nəfəskəsən nömrələri, illüziyaçılıq, heyvanlarla olan nömrələt və musiqili səhnələr – bunların hamısı bir arenada birləşərək tamaşaçını başqa bir aləmə aparır. Dünyada sirk sənətinin yüzilliklərə dayanan tarixi olsa da, bu sənətin Azərbaycandakı inkişafı və xüsusilə Bakı Sirkinin yaranması əslində, həm tarixi, həm də mədəniyyət baxımından olduqca maraqlı və keşməkeşlidir.
Başlanğıc – Nikitin qardaşlarının irsi
1900-cü illərdə rus sirk sənətinin baniləri sayılan Nikitin qardaşları (Akim, Dmitri və Pyotr) Bakıda ilk stasionar sirk-heyvanxananı yaratdılar. 1904-cü ildə onlar keçmiş "Tarqovı" və "Bolşaya Morskaya" küçələrinin kəsişməsində, hazırkı Nəsimi bağının yerində, Şərqdə ilk Sirk-Teatr inşa etdilər. Bu bina, ilk illərdə Nikitinlərin rəhbərlik etdiyi qrupun çıxışlarına ev sahibliyi edirdi.
Lakin 1906-cı ildə baş verən yanğın bu sirk binasını məhv etdi. Elə həmin il qardaşlar bu ərazidə daşdan yeni sirk binası tikdilər. 1916-cı ildə Yefimovlar Nikitin qardaşlarının sökülmüş sirkinin yerində, başqa bir sirk binası tikdilər. Nəticə dəyişmədi! 1924-cü ilin dekabrında yanğın bu sirki də məhv etdi və çox keçmədi ki, Kudryavtsev burada öz sirkini qurdu. Lakin o da əvvəlkilər kimi yanğınla məhv oldu. Beləliklə, Bakıda sirk sənəti sanki hər dəfə odla sınanaraq, irəliyə doğru addımlayırdı.
Milli ruhun səhnə canlanması
Bakı Sirkinin binası dəfələrlə yansa da, həmi illər ərzində Sirk yerində addımlamadı, inkişaf etdi, irəlilədi. 1930-cu ildə Bakı Sirkinin kolxoz filialı yaradıldı. Burada kəndirbazlar, xalq pəhləvanları və özfəaliyyətçilər çıxış edirdilər. Bu mərhələ, milli sirk məktəbinin əsasını qoydu.
1945-ci ildə Azərbaycanın ilk peşəkar sirk kollektivi formalaşdı. Onların ilk proqramı "Azərbaycan toyu" bəstəkar Üzeyir Hacıbəyovun rəhbərliyi ilə hazırlandı. Bu tamaşa milli adət-ənənələri, xalq çalğı alətlərini və rəqsləri sirk sənəti ilə birləşdirirdi. Rejissor Soltan Dadaşov, bəstəkar Səid Rüstəmov, baletmeyster Əminə Dilbazi və şair Süleyman Rüstəm də bu layihədə iştirak etmişdilər. Proqramda məşhur kəndirbaz Rza Əlixan, sim üzərində rəqs edən “Ulduz bacıları”, jonqlyor Xosrov Abdullayev, ilanoynadan Sofu Cəfərov, akrobat İsmayıl Mirzəyev və digər sənətkarlar çıxış edirdi. Tamaşa Moskvada və digər Sovet şəhərlərində nümayiş etdirilmişdi və 1951-ci ilə qədər repertuarda qalmışdı.
Sirkə yeni nəfəs: 1950–60-cı illər
1950-ci illərin əvvəlində bədii rəhbər Mikayıl Cəbrayılov milli poeziyanı və musiqini sirklə birləşdirərək proqramları yenilədi. 1959-cu ildə Moskvada keçirilən Azərbaycan Ədəbiyyatı və İncəsənəti dekadasında “Biz Bakıdanıq” proqramı nümayiş olundu. Ssenari müəllifi Fink, bəstəkarı Rauf Hacıyev, rejissoru Soltan Dadaşov olan bu proqram milli ənənələrin sirk dili ilə ifadəsiydi.
1966-cı ildə təqdim olunan "Qayada nişanə" adlı süjetli tamaşa ilə kollektiv yeni bir dövrə qədəm qoydu. Akrobatlar, jonqlyorlar, klounlar və digər ifaçılar bu tamaşada həm sənətlərini nümayiş etdirdi, həm də Azərbaycanın ruhunu səhnəyə gətirdi.
1967 – Bakı Sirkinin qızıl dövrü
1967-ci il Bakı Sirkinin həyatında dönüş nöqtəsi oldu. Memarlar Ənvər İsmayılov və Faina Leontyevanın layihəsi ilə inşa edilən, müasir avadanlıqlarla təchiz olunan 2000 nəfərlik sirk binası istifadəyə verildi. Bu bina SSRİ-də ilk stasionar sirk olmaqla yanaşı, su, buz və kauçuk maneji olan yeganə sirk kompleksi idi. Yeni bina Bakı şəhərinin amfiteatr quruluşunda elə bir nöqtədə yerləşirdi ki, bir çox rayonlardan aydın görünürdü. Onun fasadları böyük şüşələnmiş səthlərlə və aşağıya doğru daralan dik xətlərdən ibarət idi. Sovet arxitekturasının funksionallığı ilə estetik harmoniyası burada birləşmişdi.
Moskva Sirki isə yalnız 1971-ci ildə, Bakı Sirkindən 4 il sonra istifadəyə verilmiş və 3310 yerlik zalı ilə onu ölçü baxımından ötə bilmişdi. Amma Bakı Sirki ilk olma şərəfini daşıyır.
Bu günə baxış
Hazırda Bakı Dövlət Sirki Səməd Vurğun küçəsi 68 ünvanında yerləşir. 1967-ci ildən bu günə qədər bu Sirk Azərbaycanın sirk sənətində atdığı ilk addımların, xalq sənətkarlarının, milli musiqi və rəqslərin, minlərlə tamaşaçının xatirələrinin mərkəzidir. Od içindən doğulan və sənətin zirvəsinə yüksələn Bakı Sirki, hələ uzun illər boyu Azərbaycan mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsi olaraq yaşayacaq.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(18.03.2026)
Qədim türklər Novruzu necə qeyd edirdi və indi türklər Novruzu necə qeyd edirlər?
Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”
Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının növbəti birgə layihəsi olan Türk xalqlarında Novruz bayramı layihəsinin II buraxılışını təqdim edirik.
Novruz bayramı türk xalqlarının ən qədim və ən müqəddəs bayramlarından biridir. Onun kökləri türklərin əcdadlarının kosmoqonik dünyagörüşü, qədim inancları və təbiətə bağlılıqları ilə sıx əlaqəlidir. Bu bayramın yaranması və inkişafı türklərin tarix boyu keçdiyi yollarla sıx bağlıdır.
Bu yazıda Novruz bayramının qədim türklərdən başlayaraq müasir dövrə qədər necə qeyd edildiyi, hər türk xalqında bu bayramın necə yaşadıldığı və onun mədəni irs kimi qorunub saxlanıldığı araşdırılacaqdır.
1. Qədim Türklərdə Novruz bayramı
Novruzun mənşəyi və türk mifologiyasındakı yeri
Novruz qədim türklərin kosmoqonik dünyagörüşü ilə sıx bağlı olan bir bayramdır. Qədim türklər təbiətin canlanmasını və yeni ilin başlanmasını müqəddəs hesab edirdilər. Novruzun əsası Günəşə sitayişə və yazın gəlişi ilə təbiətin dirçəlməsi inancına dayanır. Türklərin əsas inanclarında yer alan Göy Tanrı və Yer-Su kultları Novruz bayramında mühüm rol oynayırdı.
Bəzi tarixçilər Novruzun köklərinin Hun, Göytürk və Uyğur dövlətlərinin dövrünə qədər uzandığını bildirirlər. Göytürklərin Ergenekon dastanı da Novruzla bağlıdır. Dastana görə, Göytürk türkləri uzun müddət Ergenekon adlı bir vadidə mühasirədə qalmışdılar. Nəhayət, dəmir dağın əridilməsi ilə oradan çıxaraq azad olmuş və yeni bir dövrə qədəm qoymuşdular. Bu hadisə yazın ilk günündə baş vermiş və türklər bunu bayram kimi qeyd etməyə başlamışdılar.
Uyğurların inanclarında Novruz Kün toyu (Günəş toy günü) adlanırdı. Bu gün insanlar Günəşin qayıdışını və torpağın canlanmasını şərəfləndirirdilər.
Türklər Novruz bayramında xüsusi ayinlər keçirirdilər:
• Atəş yandırmaq və onun üstündən tullanmaq – Göy Tanrıya qurban vermək və təmizlənmək rəmzi idi.
• Su ilə bağlı rituallar – çay kənarında yuyunmaq, suya daş atmaq gələcək ilin bərəkətli keçməsinə işarə idi.
• Heyvan qurbanı kəsmək – Göy Tanrıya şükranlıq etmək məqsədilə həyata keçirilirdi.
• İgidlik oyunları – oxatma, atçılıq yarışları, güləş, qılınc döyüşləri təşkil olunurdu.
2. Orta əsrlərdə Türk dövlətlərində Novruz
Orta əsrlərdə türklərin qurduğu müxtəlif dövlətlərdə Novruzun qeyd edilməsi yeni xüsusiyyətlər qazandı. Bu dövrdə İslamın türklər arasında yayılması Novruz bayramına da təsir göstərdi.
Səlcuqlular dövründə Novruz rəsmi bayram kimi qeyd olunurdu. Səlcuq sultanları bu bayramda xalqı üçün xüsusi mərasimlər təşkil edir, əhali üçün hədiyyələr paylayırdılar. Novruz günü qapılara yaşıl budaqlar taxılır, hökmdarlar xüsusi mərasimlərlə xalqın qarşısına çıxırdılar.
Osmanlı imperiyasında Novruz bayramı “Sultan Novruzu” kimi qeyd olunurdu. Saraylarda şeir müsabiqələri keçirilir, sultanlara Novruziyyə adlanan şeirlər təqdim olunurdu. Saray aşpazları xüsusi Novruz şirniyyatları hazırlayırdılar.
Azərbaycan və Qızıl Orda dövründə Novruz daha geniş xalq bayramı kimi qeyd edilirdi. İnsanlar tonqal qalayır, evlərini təmizləyir, bayram süfrəsi açır və bir-birinə “Novruz bayramın mübarək olsun!” deyirdilər.
3. Müasir dövrdə Türk xalqlarında Novruz bayramı
Hazırda türk xalqları arasında Novruz müxtəlif formalarda qeyd edilir. Hər xalq bu bayramı öz adət-ənənələrinə uyğun şəkildə yaşadır.
Azərbaycan
Azərbaycan Novruz ənənələrini tam qoruyub saxlayan türk dövlətlərindən biridir. Bayramdan əvvəl dörd çərşənbə qeyd olunur: Su, Od, Yel və Torpaq çərşənbələri. İnsanlar bayram axşamı tonqal qalayır, xonçalar hazırlayır, papaqatdı oyunu oynayır, qulaq pusqusuna çıxır, yumurta döyüşdürürlər.
Türkiyə
Türkiyədə Novruz əsasən Şərqi Anadolu və Güneydoğu Anadolu bölgələrində geniş qeyd edilir. Ənənəvi olaraq atəş üstündən tullanmaq, halay çəkmək, qədim türk musiqi alətləri ilə bayramı qarşılamaq adətləri var.
Qazaxıstan
Qazaxlar Novruza Naurız deyirlər. Bu bayramda Naurız köje adlı xüsusi yemək hazırlanır. Güləş yarışları, atçılıq oyunları keçirilir və insanlar bayram axşamı axsaqqalların xeyir-duasını almağa gedirlər.
Özbəkistan
Özbəklərdə Novruz süfrəsi zəngin olur. Sumalak adlı xüsusi bayram şirniyyatı bişirilir. Şəhərlərdə böyük şənliklər, konsertlər təşkil edilir.
Türkmənistan
Türkmənlərdə Novruz günü çadırlar qurulur və qədim türk mətbəxi təqdim olunur. At yarışları və xalq oyunları keçirilir.
Tatarlar və başqırdlar
Tatar və başqırd xalqları Novruzu xüsusi mərasimlərlə qeyd edirlər. Bu xalqlarda Novruz gecəsi həqiqət gecəsi sayılır. İnsanlar gələcəklə bağlı niyyət tuturlar.
Uygurlar
Uygurlar Novruz bayramında ailəvi süfrə açır, qohumlar və dostlar bir-birini ziyarət edir. Tonqallar qalayır və yeni ilin xoş keçməsi üçün dua edirlər.
Novruz bayramı türklərin tarixi, mədəniyyəti və inancları ilə sıx bağlı olan bir bayramdır. Qədim türklərdən başlayaraq, Göytürklər, Səlcuqlular, Osmanlılar və müasir türk xalqları bu bayramı yaşadaraq gələcək nəsillərə ötürmüşlər.
Bu gün də Novruz birliyimizin, bərəkətimizin və milli kimliyimizin simvoludur. Türk xalqları bu bayramı eyni coşqu ilə qeyd edərək tarixi köklərinə sahib çıxırlar.
Qədim türkcədə Novruz təbriki:
“Kun tugı bolsun! Qutluq tuğ, uluq qut!” (“Günəşin doğuşu mübarək olsun! Mübarək bayram, böyük xoşbəxtlik!”)
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(18.03.2026)
Ölmədiyimizi özümüzə sübut etmək üçün səhərlər yuxudan oyanırıq… - ESSE
Harun Soltanov,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi
Yuxu - şüurumuzun sərhədləri aşdığı, zamanın öz hökmünü itirdiyi, məkanın yox olduğu həmin o izafi sahədir. Biz bura düşəndə bədənimiz, eləcə də bütün materiya bizə aid deyil. Hətta düşüncəmiz belə bizə aid deyil.
Yuxu bəlkə də Tanrının insana bəxş etdiyi ən sirli, ən paradoksal bir nemətdir. Ölümə bənzəyir, amma həyatın içindədir.. Həqiqətə bənzəyir, amma sadəcə bir illuziyadır..
Bəzən biz yuxularımızda daha real yaşayrığ. Hisslərimiz daha kəskin, daha güclü olur. Qorxularımız daha əzici olur. Orada özümüzə, həyatımıza, bəlkə də, heç vaxt deməyə cəsarət etmədiyimiz həqiqətləri etiraf edirik. Amma səhər açılır, günəş bizimçün yenidən yerini dəyişdikdə bütün o həqiqətlər buxarlanıb yox olur. Biz yuxunu unutmaq üčün tələsirik, çünki əgər onu xatırlasaq, gerçəkliyin saxtalığını dərk edəcəyik.
Görəsən, buz yuxularmıza nə qədər inanmalıyıq? Yuxular bizim şüurmuzla təhtəlşüurumuzun inhikasıdır, yoxsa fövqəltəbii bir hadisədir? Onlar bizə gələcəyi gostərir, yoxsa sadəcə, şüurmuzun bizimlə oynadığı bir hiylədir?
Amma mən düşünürəm ki, yuxular bizim ruhumuzun həqiqətən azadlığda olduğu andır. Biz yatanda o "bədən" adlı qəfəsdən çixır və sərhədsiz bir dünyada səyahətdə olur.
Bəzən istəyirsən ki, heç oyanmayasan. Çünki yuxular gerçəklikdən daha daha gerçəkdir. O dünya daha az ədalətsiz, daha az qəddar və daha az riyakar görünür. Bəlkə də həyat bir yuxu, yuxular isə bir reallığdır.
Ya da biz sadəcə ölmədiyimizi özümüzə sübut etmək üçün səhərlər oyanırıq.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(18.03.2026)
