28 oktyabr 2026-cı il tarixində Ankarada Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti professor Aktotı Raimkulova Yunus Əmrə İnstitutunun yeni təyin olunmuş prezidenti professor doktor Selim Argun ilə görüşüb.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portal xəbər verir ki, görüş zamanı professor Aktotı Raimkulova Selim Argunu yeni vəzifəyə təyin olunması münasibətilə təbrik edərək ona gələcək fəaliyyətində uğurlar arzulayıb. O, həmçinin Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə Yunus Əmrə İnstitutu arasında əməkdaşlığın gələcəkdə daha da genişlənəcəyinə və yeni birgə layihələrlə zənginləşəcəyinə ümidvar olduğunu bildirib.

Öz növbəsində, professor doktor Selim Argun Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun fəaliyyətini yüksək qiymətləndirərək, Fondla əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsində və bu istiqamətdə birgə fəaliyyətə hər zaman maraqlı və hazır olduqlarını bildirib.

Görüşdə tərəflər türk xalqlarının ortaq mədəni irsinin qorunması, öyrənilməsi və beynəlxalq səviyyədə təbliği istiqamətində əməkdaşlığın genişləndirilməsi məsələlərini müzakirə ediblər.

Söhbət zamanı birgə nəşrlərin hazırlanması, elmi və mədəni tədbirlərin təşkili, təcrübə mübadiləsi, eləcə də rəqəmsal platformalar vasitəsilə Türk dünyasının zəngin mədəni irsinin daha geniş auditoriyaya çatdırılması imkanlarına diqqət yetirilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.10.2026)

28 oktyabr 2026-cı il tarixində Ankarada Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti professor Aktotı Raimkulova Türkiyə Respublikasının Mədəniyyət və Turizm nazirinin müavini Serdar Çam ilə görüşüb.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portal xəbər verir ki, görüş zamanı Fond ilə Türkiyənin müvafiq qurumları arasında əməkdaşlığın hazırkı vəziyyəti və gələcək fəaliyyət istiqamətləri müzakirə olunub. Türk xalqlarının ortaq mədəni irsinin qorunması, öyrənilməsi və təbliği, eləcə də bu sahədə birgə layihələrin həyata keçirilməsi məsələlərinə diqqət yetirilib.

Tərəflər mədəni irs nümunələrinin qanunsuz dövriyyəsinə qarşı mübarizə, tarixi abidələrin qorunması və bərpası, muzeylər arasında əməkdaşlıq, mədəni irsin rəqəmsallaşdırılması, elmi araşdırmalar və birgə nəşrlər sahəsində görülən işlər barədə fikir mübadiləsi aparıblar.

Söhbət zamanı, həmçinin türk xalqlarının folklorunun, musiqi irsinin və ənənələrinin yaşadılması, ortaq mədəni dəyərlərin gələcək nəsillərə ötürülməsi istiqamətində həyata keçirilən təşəbbüslər nəzərdən keçirilib. 2027-ci il üçün nəzərdə tutulan birgə layihələr və gələcək əməkdaşlıq imkanları da müzakirə olunub.

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun  prezidenti professor Aktotı Raimkulova Türkiyənin müvafiq qurumları ilə əməkdaşlığın əhəmiyyətini vurğulayaraq, ortaq mədəni irsin qorunması və beynəlxalq səviyyədə tanıdılması istiqamətində birgə fəaliyyətin davam etdirilməsinin vacibliyini qeyd edib.

Görüş qarşılıqlı maraq doğuran məsələlər ətrafında fikir mübadiləsi ilə başa çatıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.10.2026)

Şuşanın zirvəsində şəhadətə ucalan "Qarabağ" ordenli qəhrəman: Gizir Anar Nağıyev

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Azərbaycan Respublikasının suverenliyi, torpaqlarımızın işğaldan azad edilməsi uğrunda canından keçən oğulların şücaəti hərb tariximizin ən şanlı səhifələrini təşkil edir. Belə fədakar və peşəkar Vətən övladlarından biri də 44 günlük Vətən müharibəsində cəbhənin ən qaynar nöqtələrində vuruşan, Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrin əfsanəvi kəşfiyyatçısı, gizir Anar Sahib oğlu Nağıyevdir. O, göstərdiyi misilsiz qəhrəmanlıqlarla həm ailəsinin, həm də bütöv bir millətin qürur mənbəyinə çevrilmişdir.

Anar Nağıyev 30 oktyabr 1989-cu ildə Gəncə şəhərində dünyaya göz açmışdır. Erkən yaşlarında ailəsi ilə birlikdə Qazax rayonunun Ürkməzli kəndinə köçmüş və uşaqlıq illərini burada keçirmişdir. Orta təhsilini fəxri şəhid mühitində alan Anar, hərbi xidmət müddətində nümayiş etdirdiyi intizamı və qətiyyəti ilə seçilmişdir. Vətənə xidmət etməyi özünə müqəddəs borc bilən gənc, həqiqi hərbi xidmətini başa vurduqdan sonra orduda qalmağa qərar verir. O, Müdafiə Nazirliyinin xüsusi hazırlıq kurslarını uğurla keçərək "Gizir" rütbəsini alır və Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin elit birliyi sayılan Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrin (XTQ) heyətinə qəbul edilir. Peşəkar kəşfiyyatçı kimi sağlığında da komandanlıq tərəfindən yüksək qiymətləndirilən Anar, müxtəlif fəxri fərmanlar və medallarla təltif olunmuşdur.

2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi gizir Anar Nağıyevin peşəkarlığını nümayiş etdirdiyi ən böyük döyüş meydanı oldu. Xüsusi təyinatlı qrup komandiri və kəşfiyyatçı kimi o, müharibənin ilk saatlarından etibarən ən çətin strateji tapşırıqların icrasına cəlb olundu. Anar Murovdağ zirvəsinin, Cəbrayıl rayonunun və Hadrut qəsəbəsinin işğaldan təmizlənməsi əməliyyatlarında bilavasitə iştirak etdi. Sıldırım qayalıqları aşaraq düşmənin arxasına sızan və onların canlı qüvvəsini, eləcə də hərbi texnikasını darmadağın edən qrupların önündə məhz o gedirdi.

Anar Nağıyevin son və ən şanlı döyüş yolu Şuşa şəhərinin azad edilməsi əməliyyatı oldu. Dünya hərb tarixinə düşən əlbəyaxa və yüngül silahlarla aparılan Şuşa döyüşlərində gizir Nağıyev böyük rəşadət göstərdi. Noyabrın 8-də – Şuşanın tam azad olunduğu tarixi gündə, düşmən qüvvələrinin son müqavimət ocaqlarının məhv edilməsi və strateji mövqelərin qorunması zamanı Anar qəhrəmancasına döyüşərək şəhidlik zirvəsinə ucaldı. Onun nəşi böyük izdiham, hərbi ehtiram və dövlət rəsmilərinin iştirakı ilə Qazax rayonunun Ürkməzli kənd qəbiristanlığında torpağa tapşırıldı.

Gizir Anar Nağıyev ailəli idi, ondan geriyə Vətənə əmanət qalan iki övladı yadigar qaldı. Şəhidimizin döyüş meydanında göstərdiyi misilsiz rəşadət dövlətimiz tərəfindən ən yüksək səviyyədə qiymətləndirilmişdir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamları ilə o, ölümündən sonra Azərbaycanın ən ali hərbi mükafatlarından biri olan "Qarabağ" ordeni, eləcə də "Vətən uğrunda", "Cəbrayılın azad olunmasına görə", "Kəlbəcərin azad olunmasına görə" və "Şuşanın azad olunmasına görə" medalları ilə təltif edilmişdir. Onun adı və qəhrəmanlıq irsi Azərbaycan xalqının qəlbində əbədi yaşayacaqdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.10.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Pol Valeri (Paul Valéry) — fransız şairi, filosofu, esseisti və ədəbiyyat tənqidçisidir. O, XX əsr Fransa ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən biri hesab olunur. Valeri poeziyanı yalnız hisslərin ifadəsi kimi deyil, həm də insan zehninin, düşüncəsinin və dilin imkanlarını araşdıran mürəkkəb bir sənət kimi qəbul edirdi. Onun yaradıcılığında gözəllik, şüur, zaman, ölüm, insan təfəkkürü və sənət məsələləri mühüm yer tutur.

Pol Valeri 30 oktyabr 1871-ci ildə Fransanın Aralıq dənizi sahilində yerləşən Set şəhərində anadan olub. Atası gömrük xidmətində çalışırdı, anası isə italyan mənşəli ailədən idi. Atasının korsikalı, anasının genuyalı kökləri onun ailə tarixinin müxtəlif mədəniyyətlərlə bağlı olduğunu göstərib.

Valeri uşaqlıqdan dənizə, musiqiyə, rəsmə və ədəbiyyata maraq göstərirdi. İlk vaxtlar dənizçilik sahəsində təhsil almaq və hərbi-dəniz məktəbinə daxil olmaq istəyib. Lakin sonradan bu fikrindən daşınıb və 1888-ci ildən Monpelye şəhərində hüquq təhsili almağa başlayıb

Onun maraqları yalnız ədəbiyyatla məhdudlaşmırdı. Riyaziyyat, memarlıq, fəlsəfə və musiqi də Valerinin düşüncə dünyasının formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Bu müxtəlif sahələrə marağı sonralar onun poetik üslubuna və esseistikasına təsir göstərib

Valeri hələ gənc yaşlarında şeir yazmağa başlayıb. 1889-cu ildə onun ilk şeirlərindən biri Revue maritime jurnalında dərc olundu. Həmin dövrdə Fransa ədəbiyyatında simvolizm cərəyanı geniş yayılıb. Simvolistlər adi sözlərin arxasında gizlənən mənaları, duyğuları və simvolları ifadə etməyə çalışıblar.

Valerinin yaradıcılığının formalaşmasında fransız şairi Stefan Mallarme mühüm rol oynayıb. Valeri onunla tanış oldu, yaradıcılığına böyük hörmət bəslədi və poetik dilə münasibətindən təsirlənib. Bununla belə, Valeri zaman keçdikcə özünəməxsus yaradıcılıq yolu seçib. O, poeziyada yalnız ilhamın deyil, intellektual zəhmətin, dəqiq hesablamanın və söz üzərində ciddi işin də əhəmiyyətini vurğulayıb.

1894-cü ildə Parisə köçən Valeri əvvəlcə dövlət qurumunda, daha sonra isə Havas xəbər agentliyinin rəhbəri Eduar Lebeyin şəxsi katibi kimi çalışıb. Bu işlər ona dolanışığını təmin etməklə yanaşı, mütaliə və düşüncə ilə məşğul olmaq üçün vaxt verib. Pol Valerinin həyatında ən maraqlı məqamlardan biri onun uzun müddət şeir yazmaqdan uzaqlaşmasıdır.

1892-ci ildə yaşadığı ciddi mənəvi və emosional böhrandan sonra o, ədəbiyyata münasibətini dəyişib. Valeri hisslərin və romantik ilhamın insan üzərində hökmranlığını azaltmaq, öz düşüncəsini daha dərindən anlamaq istəyirdi. Nəticədə, təxminən iyirmi il ərzində poeziya yaradıcılığına çox az vaxt ayırıb.

Bu müddətdə o, özünü fəlsəfəyə, riyaziyyata, insan şüurunun öyrənilməsinə və dil məsələlərinə həsr etdi. Hər gün apardığı qeydlərdə fikirlərini, müşahidələrini və zehni təcrübələrini yazıb. Sonradan bu qeydlər onun məşhur Cahiers — “Dəftərlər” adlı irihəcmli irsinin əsasını təşkil edib.

Bu dövr Valerinin dünyagörüşünə ciddi təsir göstərib. O, yaradıcılığı yalnız ilhamın nəticəsi hesab etmirdi. Onun fikrincə, sənətkar öz düşüncəsini müşahidə etməli, dilin imkanlarını araşdırmalı və yaratdığı əsər üzərində davamlı işləməlidir.

Valeri 1917-ci ildə La Jeune Parque əsəri ilə poeziyaya böyük dönüş edib. Əsər ədəbiyyat aləmində diqqət çəkdi və onun adını geniş oxucu kütləsinə tanıdıb. Bundan sonra o, ən məşhur şeirlərindən birini — Le Cimetière marin əsərini 1920-ci ildə nəşr etdirib. 1922-ci ildə isə Charmes adlı şeirlər toplusu işıq üzü görüb. Bu əsərlər Valerinin poetik istedadını, dil üzərində ustalığını və mürəkkəb fəlsəfi düşüncələrini nümayiş etdirib.

Onun poeziyası oxucudan diqqət və düşüncə tələb edir. Şeirlərində dəniz, günəş, ölüm, zaman və insan şüuru sadəcə təsvir edilmir, həm də fəlsəfi məna daşıyır.

Ən məşhur əsərləri

Pol Valerinin əsərləri əsasən poeziya, fəlsəfi esse, ədəbiyyat tənqidi və sənət nəzəriyyəsi sahələrini əhatə edir.

1. “Leonardo da Vinçinin metoduna giriş”

1895 · Esse

Valeri bu əsərində böyük italyan rəssamı və ixtiraçısı Leonardo da Vincinin yaradıcılıq metodunu araşdırır. O, istedadın arxasında müşahidənin, təhlilin, biliyin və sistemli düşüncənin dayandığını göstərməyə çalışır.

2. “Müsyö Test ilə bir axşam”

1896 · Fəlsəfi nəsr

Fransızca orijinal adı La Soirée avec Monsieur Teste olan əsər Valerinin ən maraqlı mətnlərindəndir. Müsyö Test obrazı ağlını daim müşahidə edən, düşüncəsini nəzarətdə saxlamağa çalışan və intellektual müstəqilliyə üstünlük verən insanı təmsil edir.

3. “Gənc Parka”

1917 · Fəlsəfi poema

Orijinal adı La Jeune Parque olan bu poema onun poeziyaya qayıdışını simvolizə edir. Əsərdə şüur, həyat, ölüm, seçim və insanın öz varlığını dərk etməsi kimi mövzular işlənir.

4. “Dəniz qəbiristanlığı”

1920 · Şeir

Le Cimetière marin Valerinin ən məşhur şeirlərindən biridir. Əsərdə dəniz mənzərəsi, günəş, ölüm və həyatın keçiciliyi arasında fəlsəfi əlaqə qurulur. Şeir insanın ölümlülüyü ilə yaşamaq iradəsi arasındakı ziddiyyəti araşdırır.

5. “Tilovlar” və ya “Cazibələr”

1922 · Şeirlər toplusu

Orijinal adı Charmes olan bu kitab Valerinin poetik yaradıcılığının əsas nümunələrindəndir. Burada onun dilə, ritmə, şüura və poetik formaya verdiyi böyük əhəmiyyət aydın görünür. Adın Azərbaycan dilinə tərcüməsi kontekstdən asılı olaraq dəyişə bilər.

Pol Valeri 20 iyul 1945-ci ildə, 73 yaşında Parisdə vəfat edib. Fransa dövləti ona milli dəfn mərasimi təşkil edib. O, doğulduğu Set şəhərində, dəniz mənzərəsi ilə tanınan qəbiristanlıqda dəfn edilib. Bu məqam simvolik məna daşıyır: Valerinin ən məşhur əsərlərindən biri də məhz Le Cimetière marin — “Dəniz qəbiristanlığı” adlanır. Onun həyatı və yaradıcılığı dənizlə, düşüncə ilə və insan varlığının sirləri ilə sıx bağlı idi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.10.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Aqoşta Kristof XX əsr Avropa ədəbiyyatının diqqətəlayiq nümayəndələrindən biri, macar əsilli isveçrəli yazıçı idi. O, müharibənin insan həyatına təsiri, sürgün, tənhalıq, yaddaş, həqiqət və yalan kimi mövzuları özünəməxsus üslubda qələmə alıb. Yazıçının həyatını xüsusilə maraqlı edən cəhətlərdən biri də odur ki, o, yetkin yaşlarında yeni bir ölkədə yaşamağa və yeni dil öyrənməyə məcbur olub, sonradan isə həmin dildə dünya miqyasında tanınan əsərlər yazıb.

Aqoşta Kristof 30 oktyabr 1935-ci ildə Macarıstanın kiçik Çikvand kəndində dünyaya gəlib. O, uşaqlıq illərini Macarıstanda keçirmiş, erkən yaşlarından oxumağa və yazmağa maraq göstərib. Kitablar onun dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Lakin onun böyüdüyü dövr Avropa tarixinin ən mürəkkəb mərhələlərindən biri idi. İkinci Dünya müharibəsi və müharibədən sonrakı siyasi dəyişikliklər insanların həyatına ciddi təsir göstərib.

Macarıstanda siyasi vəziyyət, ictimai gərginlik və sonradan baş verən hadisələr Kristofun həyat yolunu da dəyişdirib. Gənclik illərində o, tarix müəllimi olmuş bir şəxslə ailə qurmuş və ana olub. Gələcəkdə yaşadığı mühacirət, ailəsindən və vətənindən uzaq düşməsi, yad ölkədə həyat qurmaq məcburiyyəti onun ədəbiyyatında mühüm mövzulara çevriləcəkdi.

Aqoşta Kristofun həyatındakı ən mühüm dönüş nöqtəsi 1956-cı ildə baş verən Macarıstan üsyanı olub. Həmin il Sovet qoşunları üsyanı yatırdıqdan sonra Kristof həyat yoldaşı və cəmi dörd aylıq qızı ilə birlikdə ölkəsini tərk etməyə məcbur qalıb. Ailə əvvəlcə Avstriyaya, daha sonra isə İsveçrənin fransızdilli bölgəsinə köçüb. Onlar Nöşatel şəhərində məskunlaşıblar.

Beləliklə, Kristof doğma ölkəsindən, tanıdığı insanlardan və ana dilindən uzaqda yeni həyat qurmağa başlayıb. İsveçrəyə köçdükdən sonra onun həyatı asan olmayıb. O, dolanışığını təmin etmək üçün fabrikdə, xüsusilə saat istehsalı ilə bağlı işlərdə çalışıb. Eyni zamanda fransız dilini öyrənməyə çalışıb. Bu, onun üçün sadəcə yeni bir dil mənimsəmək deyildi.

Macar dili onun uşaqlıq xatirələrinin, düşüncələrinin və şəxsiyyətinin bir hissəsi idi. Fransız dilində yaşamaq və yazmaq isə onu tamamilə fərqli bir dünyaya daxil edib. Kristof sonradan avtobioqrafik əsərində bu təcrübədən bəhs etmiş, yeni dilə uyğunlaşmağın və ana dilindən uzaq düşməyin yaratdığı çətinlikləri səmimi şəkildə təsvir edib.

Kristofun ədəbi fəaliyyəti dərhal böyük romanlarla başlamayıb. O, əvvəlcə macar dilində şeirlər yazmış, daha sonra fransız dilində dramaturgiya ilə məşğul olub. 1970-ci illərdə teatr əsərləri yazmağa başlayan müəllif tədricən öz ədəbi üslubunu formalaşdırdı. Fransız dilini sonradan öyrənməsinə baxmayaraq, bu dil onun əsas yaradıcılıq vasitəsinə çevrilib

Onun yaradıcılığında maraqlı bir ziddiyyət var: Kristof fransız dilində yazmaqla beynəlxalq oxucu auditoriyasına çatmışdı, lakin əsərlərinin bir çoxunda vətən həsrəti, dil itkisi və yad ölkədə yaşamağın yaratdığı təcrid hissi duyulurdu. Yazıçı 51 yaşında ilk romanını nəşr etdirdi. Bu roman onun adını dünya ədəbiyyatında tanıdan əsər olub.

Ən məşhur əsəri

Böyük dəftər

Le Grand Cahier — 1986

Kristofun ilk romanı olan bu əsər ona beynəlxalq şöhrət qazandırıb. Kitab müharibənin ortasında böyüməyə çalışan iki əkiz qardaşın həyatı üzərində qurulub.Böyük dəftər Aqoşta Kristofun yaradıcılığının ən mühüm əsəri hesab olunur. Roman 1986-cı ildə fransız dilində nəşr edilib və Avropa ədəbiyyatı mükafatına layiq görülüb. Sonradan çoxsaylı dillərə tərcümə olunub.

Hadisələr müharibənin dağıtdığı, adı dəqiq göstərilməyən bir ölkədə baş verir. İki əkiz qardaş təhlükəsizlik məqsədilə nənələrinin yanına göndərilir. Onlar burada ağır şəraitdə yaşamağı, aclığa, ağrıya və zorakılığa dözməyi öyrənirlər. Qardaşlar öz təcrübələrini böyük bir dəftərə qeyd edirlər. Onların yazı üslubu quru, qısa və emosional ifadələrdən uzaqdır.

Başlarına gələn hadisələri hisslərini açıq şəkildə bildirmədən təsvir etmələri əsərin ən fərqli xüsusiyyətlərindən biridir. Roman oxucunu mühüm suallarla qarşılaşdırır: müharibə insanın mənəvi dünyasını necə dəyişir? Sağ qalmaq üçün insan hansı sərhədləri keçə bilər? Həqiqət və qəddarlıq arasındakı münasibət necə formalaşır? Kristof bu suallara hazır cavablar vermir. O, oxucunu hadisələri müstəqil qiymətləndirməyə sövq edir.

Əkizlər trilogiyası

Yazıçının dünya şöhrətini möhkəmləndirən əsas yaradıcılığı bir-biri ilə əlaqəli üç romandan ibarətdir.

1. Böyük dəftər — Le Grand Cahier (1986)

Müharibə şəraitində yaşayan iki qardaşın sağ qalmaq mübarizəsi, qəddarlıq və insanın özünü qorumaq üçün dəyişməsi təsvir edilir.

2. Sübut — La Preuve (1988)

Birinci romandakı hadisələrin davamı olan əsərdə ayrılıq, yaddaş, gözləmə və insanın keçmişi ilə münasibəti ön plana çıxır.

3. Üçüncü yalan — Le Troisième Mensonge (1991)

Trilogiyanın son hissəsində həqiqət, yalan, şəxsiyyət və yaddaş məsələləri daha mürəkkəb xarakter alır. Oxucu əvvəlki hadisələrə və qəhrəmanların danışdıqlarına yenidən nəzər salmağa məcbur olur.

Bu üç romanı birlikdə oxumaq xüsusilə maraqlıdır. Çünki sonrakı kitablar əvvəlki hissələrdə baş verənlərə dair təsəvvürləri dəyişə bilər. Müəllif oxucu ilə həqiqət arasında qeyri-müəyyənlik yaradır və hadisələrin hansı hissəsinin gerçək, hansının isə qəhrəmanların yaddaşına və ya təsəvvürünə bağlı olduğunu düşündürür. Trilogiyanın əsas xüsusiyyətlərindən biri müharibənin yalnız şəhərləri və ölkələri deyil, insanın düşüncə tərzini, münasibətlərini və mənəvi dünyasını da dağıtmasıdır.

Kristofun yaradıcılığı müxtəlif ölkələrdə tanınıb, əsərləri çoxsaylı dillərə tərcümə edilib.

- Avropa ədəbiyyatı mükafatı: 1986-cı ildə Böyük dəftər əsəri ilə bağlı qazandığı mühüm uğur.

- Qotfrid Keller mükafatı: 2001-ci ildə İsveçrədə aldığı nüfuzlu ədəbi mükafat.

- Avropa ədəbiyyatı üzrə Avstriya Dövlət mükafatı: 2008-ci ildə təltif edilmişdir.

- Kossuth mükafatı: 2011-ci ildə, vəfat etdiyi il Macarıstanın mühüm dövlət mükafatlarından biri ilə təltif olunub.

Bu uğurlar onun həm macar ədəbi ənənəsi, həm də fransızdilli Avropa ədəbiyyatı daxilində əhəmiyyətli yer tutduğunu göstərir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.10.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Haqqında danışdığım şəxs teatr və kino sahəsində xeyli əmək qoyub, əsl peşəkar olub. Xüsusən, gəncəlilər onu gərək unutmasınlar. Ən azından, bugünkü anım günündə xatırlasınlar.

Hilal Həsənov 10 sentyabr 1943-cü ildə Gəncə şəhərində anadan olub. 1959-cu ildə Gəncə şəhəri 20 saylı tam orta məktəbi bitirib. Həmin ilin oktyabr ayının 1-də Gəncə Dövlət Dram Teatrının yardımçı heyətinə aktyor kimi qəbul olunaraq əmək fəaliyyətinə başlayıb. Sənətə olan məhəbbəti onu 1962-ci ildə Mirzağa Əliyev adına Azərbaycan Dövlət Teatr İnstitutunun rejissorluq fakültəsinə gətirib.

İnstitutda təhsil alarkən onun sənət müəllimi və kurs rəhbəri Rza Sarabski olub. Hilal Həsənov 1963–1966-cı illərdə hərbi xidmətə çağrıldığından ali təhsilini 1970-ci ildə bitirə bilib. Azərbaycan Dövlət Akademik Musiqili Teatrında suflyor, rejissor köməkçisi və rejissor assisenti kimi də fəaliyyət göstərib.

Bu teatrın səhnəsində 27 sentyabr 1969-cu ildə səhnəyə qoyulan dramaturq Asif Zeynallı və bəstəkar Nəriman Məmmədovun "Məmmədəli kurorta gedir…" pyesinin tamaşasında quruluşçu rejissor Səftər Turabovun və 7 mart 1970-ci ildə dramaturq Şıxəli Qurbanovla bəstəkar Süleyman Ələsgərovun "Sevindik qız axtarır" pyesinin tamaşasında quruluşçu rejissor Şəmsi Bədəlbəylinin assisenti olub.

Burada diplom işi üçün dramaturq Məhərrəm Əlizadə və bəstəkar Ağası Məşədibəyovun "Toy kimindir?" musiqili komediyasının quruluşu ona tapşırılıb. O, rəssam Adil Quliyev və dirijor Kamal Abbasovla birlikdə tamaşanı 1970-ci il iyulun 4-də uğurla təhvil verə bilib. Daha sonra o, 1971–1975-ci illərdə İrəvan Dövlət Azərbaycan Dram Teatrında aktyor və rejissor olaraq çalışıb.

1975–1977-ci illərdə Moskvada Vaxtanqov adına Akademik Dram Teatrında təcrübə keçib. Təcrübə müddəti başa çatdıqdan sonra Gəncə Dövlət Dram Teatrına gəlib. O, burada səhnə fəaliyyətinə aktyor olaraq başlayıb. Belə ki, H. Cavidin "Səyavuş"da Birinci məmur, C. Cabbarlının "Nəsrəddin şah"da İkinci silahlı, Ə. Məmmədxanlının "Şərqin səhəri"də Fəhlə, A. Məmmədovun "Həmyerlilər"də Gənc, Ə. Yusiflinin "Ürək sevərsə"də Poçtalyon, İ. Coşqunun "Komsomol poeması"da Şahsuvar, Y. Əzimzadənin "Anacan"da Qulu və başqa obrazlarını böyük ustalıqla yarada bilib.

1986-cı ilə kimi burada aktyor və rejissor kimi fəaliyyət göstərib. Gəncə Dövlət Dram Teatrının səhnəsində V. Şukşinin "Diribaş adamlar", İ. Coşqunun "Komsomol poeması", S. Rəhmanın "Xoşbəxtlər", S. Qədirzadənin "Gözəllik ondur…", Q. Rəsulov və Ə. Şərifovun "Molla Nəsrəddin zarafatları", Y. Əzimzadənin "Anacan", M. Qorkinin "Qoca", R. Əlizadənin "Doğmalar", O. Zaqradnikin "Zəngli saat", K. Vəliyevin "Üçtelli durna", L. Rəşidzadənin "Toya üç gün qalmış", C. Cabbarlının "1905-ci ildə", U. Şekspirin "III Riçard", E. Radzinskinin "Sokratla söhbətlər", İ. Şıxlının "Odlu çarpazlar", F. Əlyarbəylinin "Qonşular", N. Həsənzadənin "Atabəylər", N. Gəncəlinin "Səadət yağış deyil" və digər quruluşları maraqla baxılan səhnə traktofkalarındandır.

1979-cu ilin payızında Gəncə Dövlət Dram Teatrının bazasında yaradılan "Zərrabi" Nizami Poeziya Teatrının 1979–1990-cı illər ərzində repertuar zənginliyinin təmin olunmasında məhz rejissor olaraq Hilal Həsənovun xidmətləri əvəzsiz olub. Bu teatrın səhnəsində Nizami Gəncəvinin əsərləri əsasında özünün səhnələşdirdiyi "Xarəzm gözəli haqqında əfsanə", "Ədalət sorağında", "Qılıncla gələn, qılıncla ölər" pyeslərinə uğurlu səhnə həyatı bəxş etməklə müasir və maraqlı rejissor traktofkası ilə diqqəti cəlb edə bilib. İstedadlı rejissor Hilal Həsənov 30 oktyabr 2019-cu il tarixində 76 yaşında İstanbulda vəfat edərək orada dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.10.2026)

Yazıçı Varisin “Elm və təhsil” nəşriyyatında “23 saat 43 dəqiqə” adlı kitabı işıq üzü görüb. “Heç kəs unudulmur, heç nə yaddan çıxmır” alt başlığı ilə çıxan 528 səhifəlik kitab unikaldır, burada 2023-cü ilin 19-20 sentyabr tarixində keçirilmiş və Azərbaycanın suverenliyinin tam bərpası ilə nəticələnmiş lokal antiterror əməliyyatı barədə demək olar ki bütün məlumatlar öz əksini tapıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı xəbər verir ki, kitabda əməliyyatı zəruri edən səbəblər, əməliyyatın saatbasaat gedişi, Azərbaycan prezidentinin əməliyyatla bağlı çıxışları, müsahibələri, Azərbaycan ordusunun tərkibi, xüsusi təyinatlılar və komandoların misilsiz şücaəti, aparılan hərbi əməliyyatın xarakteri, silah növləri, cəbhələrin təsnifatı, əsas döyüşlər, düşmənin kapitulyasiyası, əldə edilən silah-sursat, düşmənin yeraltı hərbi baza və qərargahlarının təsviri, müharibə canilərinin həbsi, Xankəndiyə üçrəngli bayrağın sancılması, Yevlaxdakı reinteqrasiya görşüşləri, Xankəndi zəfər paradı, əməliyyata dünya siyasətçilərinin, mediasının, hərbi ekspertlərin verdiyi qiymət, əməliyyatdan sonra Qafqazın siyasi düzəninin tam dəyişməsi mənzərəsi öz əksini tapıb, əməliyyatda iştirak edən səhra komandirlərindən tutmuş adi əsgərlərə qədər bir çoxlarının şərhləri, mülahizələri, xatirələri yer alır.

Kitab özlüyündə 3 fəsildən ibarətdir, kitabın 1-ci fəsli əməliyyata qədərki dövrü və əməliyyatı əhatə edir. 3-cü fəsil əməliyyatdan sonrakı prosesləri əks etdirir. Kitabı unikal edən isə 2-ci fəsildir. Burada antiterror əməliyyatında şəhid olan 52 hərbçimizin kimisinin ata-anası, kimisinin bacı-qardaşı, kimisinin həyat yoldaşı, kimisinin övladı kitabın həmmüəllifi ampluasında öz şəhidinin həyat hekayətini təqdim edir.

“23 saat 43 dəqiqə” kitabının Azərbaycanın müasir tarixinin bədii-sənədli səlnaməsini əks etdirən dəyərli vəsait kimi faydası böyük olacaq, çünki nəşr Azərbaycanın dövlət suverenliyinin tam bərpası prosesini büsbütün tərənnüm etməklə gələcək nəsillərin yaddaşına köçürmək missiyasını yerinə yetirir.

Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin 2026-ci il üçün elan etdiyi orta qrant müsabiqəsi üzrə Azərbaycan Yazıçılar Birliyi Ədəbiyyat Fondunun icra etdiyi “Antiterror əməliyyatı mövzusunda bədii əsərin işlənməsi” layihəsi çərçivəsində nəşr olunmuş kitabın baş rəyçisi Prezident Yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının dosenti, polkovnik Cəlil Xəlilov, redaktorları Əkbər Qoşalı və İntiqam Yaşar, fəsil şeirlərinin müəllifi Nigar Həsənzadə, naşiri Akif Şahbazovdur.

Kitabın nüsxələri şəhid ailələrinə, müxtəlif qurumlara, ictimaiyyət nümayəndələrinə hədiyyə ediləcəkdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.10.2026)

Çexiyanın paytaxtı Praqada yerləşən Lapidarium Qalereyasında dünya şöhrətli müğənni və bəstəkar Müslüm Maqomayevin xatirəsinə həsr olunan “Sonetlər sevginin sinonimləridir” adlı musiqi və poeziya gecəsi keçirilib.

Bu barədə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsindən məlumat verilib.

Gecədə görkəmli sənətkar Müslüm Maqomayevə həsr olunan sonet dinləyicilərdə duyğulu anlar yaşadıb. Əsəri Çexiyadakı “Natəvan” Cəmiyyətinin və Praqadakı Azərbaycan Mədəniyyət Evinin rəhbəri, tanınmış şairə Leyla Begim Cəfərova ifa edib. Bu əsər Müslüm Maqomayevin 75 illik yubileyi münasibətilə Düsseldorf və Bakıda keçirilən tədbirlərdə də səsləndirilib.

Gecənin musiqi proqramını Beynəlxalq Antonin Dvorjak və Avropa Qustav Mahler mükafatlarının laureatı, skripkaçı Aleksandr Şonert müşayiət edib. Onun məşhur “Melodiya” əsərini skripkada səsləndirməsi gecənin ən yaddaqalan anlarından olub. Natalya Şonertin fortepiano ifaları isə proqramı daha da zənginləşdirib.

Proqramda, həmçinin tanınmış jurnalist və yazıçı Boris Qoldberq, eləcə də aktrisa və şair Nataliya Volkova öz sonetlərindən parçalar təqdim ediblər.

Poeziya və klassik musiqinin bir-birini tamamladığı gecə Müslüm Maqomayevin əziz xatirəsinə ehtiramın ifadəsi ilə yadda qalıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.10.2026)

prof. Ramazan Siracoğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Ah, mən gündən-günə bu gözəlləşən

           İşıqlı dünyadan necə əl çəkim?..

Poeziya aləminə gəldiyi vaxtdan çağdaş günümüzədək diqqət mərkəzində  qalan  həmişəyaşar şairimiz Mikayıl Müşfiq o məşum, qanlı-qadalı repressiya illərində, bədxahları tərəfindən nə qədər unutdurulmağa çalışılsa da,  Azərbaycan xalqı onu heç zaman unutmadı. 1930 - 1950-ci illərdə məqsədyönlü şəkildə məşhurlaşdırılan, populyarlaşdırılan, fəxri titullara tutdurulan,  “bəh-bəh”lə təriflənib  göylərə qaldırılan, cəmiyyətimizə “ilahi nemət” kimi təqdim olunan ədiblər içində Müşfiq adını bizə daha doğma və  munis qılan, özümüzünküləşdirən, onu ülviləşdirən səbəb nədir görəsən? Azərbaycanın fitrəti şeiriyyətdən yoğrulmuş əbədicavan şair oğlu Mikayıl Müşfiq şeiriyyət kəhkəşanının parlaq dan ulduzudur. O kəhkəşanın ki, orada Nizami, Nəsimi, Füzuli, Sabir, Cavid və Vahid kimi parlaq səyyarələr bərq vurur. Bu yazı gənc yaşında qətlə yetirilmiş şair Mikayıl Müşfiq,  adı xalqı vahiməyə salan NKVD-nin— Daxili İşlər Xalq Komissarlığının - 1937-1938-ci illərdəki fəaliyyəti  və o quruma canla- başla yardım etmiş bəzi “proletar şairlər” haqqındadır.

4 iyun 1937-ci il gecəsi Bakının Nijno Priyutskaya küçəsindəki 108 saylı evin qarşısında dayanan qara rəngli  M-1 markalı maşından çıxan əməliyyat müvəkkilləri Mikayıl Müşfiqin mənzilinin qapısını döydülər. Qapını Müşfiq açdı. Özünü NKVD əməkdaşı olaraq təqdim edən N. Petrunin gənc şairə barəsində həbs qətimkan tədbiri görülməsi təsbit olunmuş 508 saylı orderi göstərib amiranə tərzdə əlavə etdi: - Mənzilinizdə  axtarış aparılacaq. N. Petrunin təklif gözləmədən onu müşayiət edən daha iki nəfərlə içəri keçdi və axtarış başladı. NKVD-çilər Müşfiqə aid bütün kitab- dəftərləri ələk-vələk edirdilər. Onlar Türkiyədə və İranda nəşr olunmuş nəşrlərə xüsusi diqqət yetirirdilər. Axtarışda iştirak edən A. Şevçenko adlı əməliyyatçı onunla bərabər çalışan NKVD əməkdaşı M. Mustafayevə ərəb hərfləri ilə yazılmış kitab və dərgiləri göstərib tapşırıqlar verırdi: - Bunlara diqqət et, gör harada çıxıb, adı nədir? M. Mustafayev də həmin nəşrləri nəzərdən keçirib qeyd edirdi: - T. Fikrət- “Rübabi- şikəstə”, Ə. Hamid- “Məqbər”, M. E. Yurdakul- “Cəngə gedərkən”, N. Kamal- “İntibah”, Ö. Xəyyam- “Rübailər”, Sədi Şirazi- “Gülüstan”, Ə. Firdövsi- “Şahnamə”...

Əməliyyat müvəkkilləri N. Petruninə və A. Şevçenkoya  bu adlar çox məchul idi. Petrunin Mikayıl Müşfiqə  tərəf baxıb donquldandı:

-Mənzilinizdə nə üçün yoldaş Stalinin, Leninin, Marksın, Engelsin, Puşkinin, Qorkinin kitabları olmadığı halda  bu lazımsız kitabları dəyərli sərvət kimi xüsusi qayğı ilə saxlayırsınız? Yoxsa, onları bəyənmirsiniz?

Müşfiq gecənin bir aləmində onun mənzilinə basqın etmiş bu qaba və cahil əməliyyat işçisinin anlaya biləcəyi tərzdə cavab verməyə çalışdı:- Sadaladıqlarınızın əsərləri  mənim əzbərim olduğuna görə  onların kitablarını evdə saxlamağı lazım bilməmişəm.

Axtarış bir neçə saat çəkdi. Əməliyyatçılar gedərkən Müşfiqlə bərabər ona aid olan bütün kitabları, jurnalları, şəkilləri, əlyazmaları və şəxsi əşyaları da özləri ilə apardılar. Müşfiq qapıdan son dəfə çıxarkən gözlənilməz axtarışdan bərk qorxuya düşmüş ömür-gün yoldaşı Dilbər xanıma ürək-dirək verdi: - Qorxma, bu işdə nəsə bir anlaşılmazlıq olub. Dövlət və hökumətə qarşı heç bir cinayət əməlim, qanunsuz hərəkətim olmayıb. İnşallah, şöbədə hər şey aydınlaşar. Məndən nigaran olma, tezliklə qayıdacağam. Özündən muğayat ol.

Dilbər xanım da Müşfiq üçün dua etdi: ALLAHa əmanət ol.

Uydurma ittihamla NKVD təcridxanasına gətirilmiş Müşfiqə çox işgəncə veriblər. Onu nəyin bahasına olursa-olsun sındırmağa,  sinfi düşmən olduğunu etiraf etməyə nail olmağa çalışıblar. Müşfiq ilk mərhələdə qeyri- insani işgəncələrə baxmayaraq barəsindəki saxta ittiham qətiyyətlə təkzib edib. NKVD cəlladı müstəntiq Q. Platonov Müşfiqi əvvəlcə inandırmağa çalışıb ki, əgər o, cinayətini etiraf etsə, o zaman ədalətli sovet məhkəməsi onun  çox gənc olmasını nəzərə alcaq və    maksimum 8 il həbs cəzası verəcək. Müşfiq isə israrla heç bir cinayət əməli törətmədiyini, heş bir gizli antisovet təşkilatın üzvü olmadığını bildirib. İstədiyi cavabları ala bilməyən müstəntiq Müşfiqə çox əzablar verib. Müşfiq uzun zaman ona verilən   müxtəlif ağlasığmaz  işgəncələrə dözüb dayanıb. İşgəncələrlə şairin iradəsini ram edə bilməyəcəyini anlayan NKVD müstəntiqi Müşfiqi  həyat yoldaşı Dilbər xanımla təhdid edib və 1937-ci ilin noyabr ayının 2-də onu da tutuqlayaraq təcridxanaya gətiriblər. Dilbər xanım  işgəncəyə məruz qalmış  Müşfiqi görəndə ağır ruhi sarsıntı keçirib:

Görəndə Müşfiqinin məhbəsdə Dilbər üzünü,

Qançır olmuş bədənin, qanlar sığanmış gözünü,

Dağınıq saçlarını, qəddi bükülmüş belini

Qışqırıb qəşş elədi,  dərhal itirdi  özünü…

Müstəntiq Q. Platonov gənc şairi qəbuledilməz seçim qarşısında qoyub: “Əgər  etiraf etməsən...” Çarəsiz qalan Mikayıl Müşfiq dünyalar qədər sevdiyi Dilbərini qorumaq naminə  "boynuna almışdır" ki, o, sovet dövlətini devirmək istəyən  əks-inqilabi təşkilatın üzvü olmuş və o təşkilatın  bütün qərarlarını müntəzəm şəkildə yerinə yetirmişdir.  1937-ci ilin noyabr ayının 27-də keçirilən istintaqda İsmayılzadə Mikayıl Müşfiq özünü Azərbaycan SSR cinayət məcəlləsinin 64-cü, 70-ci və 73-cü  maddələri ilə təqsirli bilmişdir. 1938-ci il yanvar ayının 5-də SSRİ Ali Məhkəməsinin 20 dəqiqəlik məhkəmə iclası Müşfiq barəsində güllələnmə hökmü vermişdir. Hökm yanvarın 6-sına keçən gecə ( ehtimal ki, Böyük Zirə - Nargin- adasında ) yerinə yetirilmişdir.

Keçmiş SSRİ-də 10 iyul 1934-cü ildən  15 mart 1946-cı ilə qədər fəaliyyət göstərmiş NKVD ( Народный Комиссариат Внутренних Дел ) 1937-1938-ci illərdə keçmiş Sovet İttifaqı ərazisində, o cümlədən Azərbaycan SSR-də,  tüğyan etmiş kütləvi repressiyanın  birmənalı şəkildə təşkilatçısı və icraçısıdır.  Xatırlatmaq lazımdır ki, o illərdə bütün Sovet İttifaqında “staxanovçuluq” adlı gülünc bir kampaniya  başlamışdı ( Donbas kömür mədənində işləyən A. Staxanov adlı bir fəhlə, guya, bir iş növbəsində 7 ton əvəzinə 102 ton kömür çıxararaq planı 15 dəfə artıq yerinə yetirmişdi). Bütün sahələrdə olduğu kimi, NKVD işçiləri də “vətənə normada nəzərdə tutulduğundan daha artıq cinayətkarı yaxalayıb zərərsizləşdirmək, kommunist əməyi zərbəçisi” adını almaq üçün canfəşanlıq göstərir, müstəntiqlər daha qısa müddət ərzində “etiraf”lar əldə etməyə səy göstərirdilər. İnsani dəyərlər, əxlaq, humanizm, ədalət onlar üçün heç nə idi. Ona görə də NKVD-yə gətirilənləri nəyin bahasına olursa-olsun “danışdırmağa”, “sındırmağa”, “cinayət əməllərini etiraf”a məcbur edirdilər. SSRİ prokuroru A. Vışinskinin söylədiyi “etiraf bütün dəlillərin şahıdır” ifadəsi NKVD müstəntiqlərinin devizinə çevrilmişdi. Qeyd olunmalıdır ki, bütün təşkilat, idarə, müəssisə və iş yerlərində cani-könüldən NKVD-yə bacardığı “köməyi” əsirgəməyən titullu və ya titulsuz adamlar mövcud idi. Onlar NKVD tərəfindən barəsində həbs qətimkan tədbiri seçilən şəxslər haqqında dərhal “ifşaedici” məlumatlar yazır, mətbuata çıxış imkanı olanlar isə, qəzetlərdə uzun sicilləmə yazaraq dünənə qədər dostluq etdikləri şəxsi  ən ağlagəlməz ifadələrlə təhqir edən yazılarla, barəsində ən ağır cəza hökmü çıxarılmasını tələb edirdilər.

Azərbaycanda keçmiş zamanda, 1911-1923-cü illərdə, “Müsavat”, “İttihad”, “Əhrar” və sair partiyalarla bu və ya digər dərəcədə bağlılığı olanların hamısına, birmənalı şəkildə, güllələnmə cəzası verilmişdi. O məhkumların arasında Mikayıl Müşfiq də vardı.  İ. O. Matuleviçin sədrliyi ilə SSRİ Ali Məhkəməsi Hərbi Kollegiyasının mütəmadi olaraq yerlərdə təşkil etdiyi  səyyar iclaslar məhkumların və vəkillərinin iştirakı olmadan  keçirilirdi. Məhkumlara, adətən, güllələnmə hökmü bildirilmirdi. Gecə yarısı onları “etap olunma” bəhanəsilə xüsusi yerə gətirir, həkim müayinəsindən keçirilmək gərəkçəsi ilə soyundurur və əllərini bağlayırdılar. Bir söz soruşmaq istəyəni dərhal “kolotuşka- toxmaq” deyilən iki kiloluq xüsusi çəkiclə və ya tüfəngin qundağı ilə başlarına vurub susdururdular. Məhkumları gecənin qaranlığında üstü brezent örtüklü maşınla dörd silahlı nəzarətçinin müşayiəti ilə sahildə dayanmış  gəminin yanına gətirib oradan Böyük Zirə ( Nargin) adasına daşıyırdılar.

Oradakı silahlı nəzarətçilər məhkumları təhvil alıb  onları NKVD-nin xüsusi atıcı dəstəsinin ( onlara “çistilşik (чистильщик)-təmizlikçi- deyirlərmiş ) hazır vəziyyətdə gözlədiyi yerə  aparırdılar. Məhkumları üzüstə yerə yatırdıqdan sonra hökmün icrasına başlanırdı. Sonra məhkəmə həkimi qətlə yetirilənlərin gözlərini fənərlə nəzərdən keçirib ölüm aktını imzalayırdı. Əksər hallarda məhkumların cəsədlərinə ağır daş bağlayıb dənizə atırlarmış. “Bəxti gətirən”ləri toplu halında  basdırırmışlar.  Qətlə yetirilənlərin yaxınlarına isə yalan məlumat verir, məhkumun sürgün olunduğunu və on il məktublaşmamaq cəzası aldığını söyləyirdilər.  Mikayıl Müşfiq haqqında çıxarılmış hökmün dəqiq olaraq harada icra olunduğunu müəyyənləşdirmək üçün “son dərəcə məxfi” qrifli arxiv sənədlərinin hamısının açılmasına ehtiyac var.

Xalq arasında parlaq şəxsiyyət və nadir istedad sahibi Müşfiq haqqında çox əfsanələr gəzir. Bəzi rəvayətlərə görə, guya, 1938-ci ilin yanvarında M. A. Bağırov telefonla  Müşfiqlə bağlı olaraq L. P. Beriyaya zəng edib, o da “artıq gecdir”  söyləyib. Xatırladaq ki, L.P. Beriya  22 avqust 1938-ci ilə qədər NKVD sistemində işləməyib və N. Yejovun zamanında fövqəlkomissarlıq olan NKVD-yə heç kim, həm də L. P. Beriya,   müdaxilə edə bilməzdi. M. Bağırov və L. Beriya  subordinasiyanı yaxşı bilirdilər.

Başqa bir rəvayətə görə isə,  Mikayıl Müşfiqi  şəxsən M. A. Bağırov özü güllələdib.  Guya, Mikayıl Müşfiq ərköyün xasiyyətli, dəliqanlı cavan imiş, istədiyi cür hərəkət edərmiş, yazıçı və şairləri, hətta  döyməkdən də qalmazmış. Onun bu cür hərəkət etməsi xəbəri M. Bağırova çatmış, o da əsəbiləşib  “onu gözümün önündən yox edin” deyib. Çekistlər də əmri yanlış anlayıblar və Müşfiqi güllələyiblər.  Tamamilə məntiqsiz fikirdir. Ali təhsilli, dərin savadlı, ictimai mühitin qayda-qanunlarını gözəl bilən, mərifət və ədəb sahibi Müşfiqi  sıradan bir dəliqanlı kimi təqdim etməyə çalışanlar nə qədər də dayaz düşünürlər?!  Bu iddianın hüquqi və məntiqi əsası, demək olar ki, yox dərəcəsindədir. Zənnimizcə, bu versiya 1956-cı ildən sonra Sovet dövlətinin o zamankı rəhbəri N. S. Xruşşov, SSRİ-nin baş  prokuroru R. Rudenko və onun satrapı A. Çeptsovun göstərişi ilə cəmiyyət arasında  M. A. Bağırova qarşı ikrah doğurmaq, onu alçaltmaq və xalqın nəzərini əsl günahkarlardan yayındırmaq məqsədilə uydurulmuşdur. 

Mikayıl Müşfiq gənc olmasına baxmayaraq, cəmiyyətdə baş verən  dəyişiklikləri, siyasi orientasiyanı, dövrün tələblərini çox  yaxşı görür və bütün təfərrüatı ilə dərk edirdi. Onun sosializm realizmi müstəvisində, xalqlar dostluğu zəminində, o dövrün ictimai-siyasi tələbləri ilə səsləşən çox şeiri var. Müşfiqin qələminə məxsus olan “Stalin” poeması o zamankı siyasi lirikanın ən bariz nümunəsi hesab olunurdu:

Bu yeni dünyanın məhvəri sənsən,

Fəcri Lenindirsə, səhəri sənsən!

Əsrin qan qırmızı alovlarından

Qurtaran bu yazıq bəşəri sənsən…

Yaddaqalan uğurlu şeirlərinə görə Mikayıl Müşfiq respublika komsomolu mükafatı laureatına layiq görülmüşdü.

M. A. Bağırovun razılığı olmasaydı,  komissiya üzvləri, çətin ki, cürət edib Müşfiqə bu mükafatı verərdilər.  Mikayıl Müşfiq “Azərnəşr” kimi çox ciddi bir nəşriyyatda redaktor idi. Respublikada nəşr olunan bütün ciddi siyasi-ictimai əsərlər məhz orada nəşr olunurdu.  Müşfiqə etibar edilməsəydi kim onu o vəzifəyə irəli sürə bilərdi? Bizcə, Müşfiqi NKVD qurbanına çevirənlər onun poetik istedadını, gündən-günə artan şöhrətini qısqananlar, paxıllığını çəkənlər, özlərini ona dost kimi tanıdıb ailə sirrini öyrənənlər, “partiya və vətən qarşısında  proletar borcunu yerinə yetirməyə çalışanlar”, “orden-medal həvəsinə düşənlər”, “o getsə daha rəqibim qalmaz” düşüncəsiylə hərəkət edənlərdi. Axı Moskvada sovet   rəsmiləri hardan bilirdilər ki,  Müşfiqin həyat yoldaşı Dilbər xanım Əhməd Cavadın qardaşı qızıdır? NKVD-nin iki-üç sinif təhsili olan soldafon müstəntiqləri “Azadlıq dastanı”ndan, “Səadət nəğməsi”ndən, “Göygöl”dən, “Duyğu yarpaqları”ndan, “Küləklər”dən nə anlayırlardı axı? Məgər onların Müşfiqi oxumaq qabiliyyətləri vardı?  “Bizimkilər” isə Müşfiqi NKVD-yə, Moskvaya  “Müsavat” ideoloqu  Əhməd Cavadın yaxın qohumu, ideoloji varisi, sinfi düşmən  kimi tanıtmışdılar.

Yeri gəlmişkən, M. A. Bağırov Əhməd Cavad   birinci dəfə həbs olunanda xəbər tutub onu həbsdən azad etmişdi. Bu hadisə M. A. Bağırovun ÇK-da ( Fövqəladə Komissiyada)  işlədiyi vaxt olub. Bir  məqamı da xatırlatmaq lazımdır ki, M.A. Bağırov bir dəfə NKVD-yə müdaxilə etmək işinə görə Stalindən xəbərdarlıq alıb. NKVD şefi Sumbatov-Topurudze M. A. Bağırovla görüşəndə   necə olursa, sözarası Cavid əfəndinin NKVD tərəfindən saxlanıldığını söyləyir.  M.A. Bağırov sakit tərzdə, “ailəsinə toxunmayın” deyib. Sumbatov-Topurudze də bu sözləri  az sonra onun xələfi olmuş M. Rayevə  çatdırır. Azərbaycan SSR NKVD-nin yeni şefi M. Rayev bu məlumatı Moskvaya, baş komissar N. Yejova xəbər verir.  SSRİ prokurorluğunda məsul vəzifədə çalışan İ. O. Matuleviçin (İ. Matuleviç SSRİ Ali Məhkəməsi Hərbi Kollegiyasının sədr müavini idi) dəstəyinə arxalanan Azərbaycan NKVD-nin şefi M. Rayev gizli şəkildə N.Yejova M. Bağırov haqqında vaxtaşırı donoslar  ötürür, onu məhv etmək üçün məkrli planlar hazırlayırmış.

N. Yejov Kremldə M. A. Bağırov barədə tədbir görülməsi üçün İ. V. Stalinə müraciət edərkən İ.V. Stalin, “bu gedişlə sən, yəqin, mənim də haqqımda  kompromat yığırsan” - deyə istehza edib. Stalin də Bağırovla görüşəndə “Yejova bəhanələr verməyin” deyib. 1938-ci ilin 22 avqustunda L. Beriyanın SSRİ NKVD-nin birinci müavini vəzifəsinə gətirilməsi və N. Yejovun həmin ilin noyabrında vəzifədən qovulması  M. A.  Bağırovu faktik olaraq cəzadan xilas edib.

Mikayıl Müşfiq haqqında böhtan və iftira dolu, tənqid adı altında təhqiramiz ifadələrin baş alıb getdiyi yazıları “Kommunist”, “İnqilab və mədəniyyət”, “Yeni yol”, “Gənc işçi”, “Ədəbiyyat”, “Hücum” qəzetlərinə yazanlar, hər halda, NKVD rəsmiləri deyildi. Onların bunları yazmağa  nə dərin savadları, nə  də vaxtları çatardı. Müşfiqin şeirlərini öz istədikləri şəkildə yozaraq onu rus dilinə öz bacardıqları şəkildə çevirərək qəti tədbirlər görülməsi məqsədilə  Moskvaya göndərənlər də özgəsi deyildi.  Müşfiqin “Küləklər” şeirindəki

Ey çılğın küləklər, nəşəniz daşarkən,

Bağların şehindən mey sorub coşarkən,

Nalqıran dağları atlayıb aşarkən,

Məni də alınız, uçayım dağlara,

Könlümdə nə varsa, açayım dağlara!-

bəndinə irad tutmuşdular:  “Müşfiq dağlara qaçmaq, ürəyindəki gizli fikirləri orada söyləmək istəyir. Əgər onun gizli qara niyyətləri yoxsa, nə səbəbə dağlara qalxmaq istəyir?”

1930- cu illərdə bütövlükdə muğamata, tara, kamana,  qəzələ, qəsidəyə mənfur keçmişin ətalət qalığı kimi baxan, özlərini proletar ədəbiyyatının və mədəniyyətinin qızğın tərəfdarı sayan bir qrup “proletarkult”çu bolşevik ədib Müşfiqin “Oxu, tar” şeirini marksizm ideologiyasına, Lenin- Stalin partiyasına meydan oxumaq kimi anladıqlarından yuxarılara “donos” yazır, gənc şairi susdurmanın zamanı gəldiyini bildirirdi:  “Sovet Azərbaycanın şəhər və kəndlərindəki sosialist reallığını görmək istəməyən averbaxçı Müşfiq kontrrevolyusyon düşüncələri ilə oxucuları çaşdırmağa, onları mühafizəkarlığa  çağırır:

Gözləri qibləyə açılan hasarlı binalar

dinləmiş əzəldən səsini;

Papaqlı atalar, çadralı analar

ötürmüş sayəndə köksünü.

Düşmüşlər gah şirin, gah acı toruna,

sevinə-sevinə, qoruna-qoruna.”

Müşfiqin  “Tozanaq” şeirini təftiş edən “Krıtik” imzalı bir bədxah,  oxucuları həmin əsərdə gizli antisovet fikirləri olduğunu inandırmağa çalışmışdı: “Uzun zaman siyasi mənsubiyyətini gizlədərək formaca milli, məzmunca sosialist ədəbiyyatı yaradanların sıralarına daxil olan bu sinfi düşmən, sovet Bakısında baş verən cahanşümul dəyişikliyi görmür, əlindəki mənhus zərrəbinlə onda qüsurlar axtarır, proletar sinfinin çalışdığı fabrik və zavodlardan ucalan tüstünü müzir, zəhərli ünsür olaraq görür:

Yеnə toz... aman, bu toz buludları nə istər

Bilməm səndən, еy Baкı, sən еy atəş diyarı!

Sən birdən dirçəlib, birdən boy atan şəhər,

Üzərindən qovsana bu iynəli ruzgarı!..

O dilbərin... qaşları altındaкı güllər, ah,

Rəvamıdır bulansın zəhərli tozlarınla?”

Başqa bir “vətənsevər” isə Müşfiqin romantik səpkili  “Kimidir” şeirində şifrəli  məlumat olduğu yazmışdır:

Sevgilim əyninə yaşıl geyinmiş,

Sallanışı sərvi-çəmən kimidir.

Bu bənzətmə bir az üzdən olsa da,

Tamaşa görkəmi səmən kimidir.

“Nədən Müşfiq sevgilisini yaşıl libasda təsvir etmişdir? Bu  rəngin islam dininin rəmzi olması məlum deyilmi? Əcəba, başqa rəng yoxdurmu?”

Bədxahları Mikayıl Müşfiqin məharətli  təbiət təsviri verilmiş lirik “Buludlar “şeirinə əksinqilabçı çağırış mənası “tapmışdılar”:

Çünki keyfim kökdür, damağım çağdır,

Şimşək çaxdırmaya mən də hazıram,

Buludlar başında partlayacaqdır,

Könlümdə qıvrılan böyük ildırım.

“Uzun müddət maskalanaraq sıralarımıza daxil olmağı bacarmış Müşfiq öz oxucularını “Buludlar” şeirində silahlı üsyana səsləməyə  də cəsarət bulmuşdur.”

O zamankı dövri mətbuatda M. Müşfiqin “Dağlar” şeirini təhlil edən bərk gedənlərdən biri məqaləsində bərk əsib-coşmuşdu:

“Dağlara çəkilən yolları müsibət və vəhşət olaraq görən, cəzasız qalacağından əmin olan, cılız düşüncəli bu səadət düşməni öz kontrrevolyusioner fikirləri ilə sovet oxucularında tərəddüd, inamsızlıq yaratmaq istəmiş, staxanovçu sovet fəhlələrini cəllad adlandırmışdır:

Aya, hanкı cəlladın pəncəsinə кеçdiniz,

Niçin böylə qəddiniz sındı, büкüldü, dağlar?...

İnsan oğlu – əzəldən o sinə dağlayandı,

Yoхsa onun хəncəri кöкsünüzə dayandı?!

Başınıza кül oldu, кönlünüz oda yandı,

Onda кi, yеrinizdə raylar çəкildi, dağlar!”

 Faktlar sübut edir ki, Müşfiqi şəxsən tanıyan bəzi “həmkarları”nın  yorulmaq bilmədən  “dəniz kənarına” ( adamlar NKVD adını çəkməkdən ehtiyat etdikləri  üçün oranı belə adlandırırdılar) ünvanladıqları məlumatlar ( oxu: donoslar ) əsasında 1937-ci ilin may ayının sonlarında Müşfiqin həbsi üçün  artıq “hüquqi zəmin” yaradılmışdı.

Mətbuatda Mikayıl Müşfiqin şəxsən Mircəfər Bağırov tərəfindən həbs etdirilməsi barədə mülahizələr irəli sürülsə də bu iddia bizə inandırıcı görünmür. Zənnimizcə, respublikanın siyasi rəhbəri o qədər iş-gücün arasından Müşfiqin şeirlərini oxumağa nə vaxtı, nə də   NKVD-yə  onun həbs edilməsi barədə göstəriş verməyə təşəbbüsü olardı. Bəziləri düşünürlər ki, Bağırovun Müşfiqə antipatiyası varmış. Sual yaranır:  M. Bağırov qeyri-adi qabiliyyəti ilə könülləri fəth etmiş gənc Müşfiqə qarşı niyə ədavət bəsləməliydi ki? 1936-cı ildə M. A. Bağırovun sədr olduğu dövlət komissiyası Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin qurulmasının 15 illiyi münasibətilə keçirilən şeir müsabiqəsinə Mikayıl Müşfiqin təqdim etdiyi “Səhər” poemasını  "Yeddi yaxşı ədəbi əsər" mükafatına layiq görmüşdü.

Mərkəzi Komitənin ideoloji iş üzrə katibliyi respublikanın siyasi rəhbərinə çıxışlar üçün mətn hazırlayırdı. Mətn hazırlanan zaman müxtəlif sahələrin rəhbərlərindən yazılı məlumatlar tələb olunurdu. Müvafiq qurumların rəhbərliyi də tələb olunan məlumatları Mərkəzi Komitəyə təqdim edirdi.  Təbii olaraq, yazıçı və şairlərin fəaliyyəti barədə məlumatları da Yazıçılar İttifaqının rəhbərliyi hazırlayırdı. Kimin hansı mövzuda, nə yazdığını, necə yazdığını Yazıçılar İttifaqından daha yaxşı  kim biləcəkdi ki?

Müşfiqin şairlik qabiliyyəti qarşısında, söz meydanında aciz qalanlar, çağlayan təbinə duruş gətirə bilməyənlər Mərkəzi Komitəyə və NKVD-yə göndərdikləri məlumatlarla - “donos”larla onu təcrid edə bildilər. Təsəlliverici tərəf budur ki, Müşfiqin günahsız qanı yerdə qalmadı. Cavidi, Müşfiqi, Mümtazı, Sanılını Nəzərlini, Çobanzadəni, Xuluflunu və başqalarını xüsusi qəddarlıqla istintaq etmiş Qalustyan K.B. 22.04.1938-ci ildə  Platonov Q.A. 26.08.1938-ci ildə güllələndi; Tsinman L.A. 28.11. 1937-ci ldə  tutuldu, 20 il həbs cəzası aldı, 1952-ci ildə dəlixanada öldü; Azərbaycan SSR “üçlüyü”nə 10.01.1938- 11.11.1938-ci il tarixində başçılıq etmiş NKVD şefi Rayev Mixail Qriqorieviç  (əsl familiyası və adı Kaminskiy Yakov Semyonoviç imiş, uzun müddət saxta sənədlərlə çalışıb ) 12. 11. 1938-ci ildə həbs olundu və  04.03.1939-cu ildə güllələndi. 

1936-cı ilin mayında oxucularla görüşündə Mikayıl Müşfiqdən soruşmuşdular ki, onu ən çox qorxudan nədir? Müşfiq də bir anlığa susmuş, sonra da bu misraları söyləmişdi:

Bağdadda xurmalıqlar,

Su dibində balıqlar.

Ölüm ALLAHın əmri,

Olmaya ayrılıqlar…

4 iyun 1937-ci il gecəsi Müşfiqi Bakıdakı Nijno Priyutskaya, 108 ( keçmiş Kamo, indiki S. Rəhimov küçəsi ) ünvanında yerləşən mənzilindən  alıb gedən məhbus maşını  istedadlı şairi xalqdan cismən ayırsa da, mənəvi olaraq heç ayıra bilmədi. Qədirbilənlərin qəlbində Müşfiq sevgisi özünə yer tapdı. Onun adını unutdurmağa çalışanların özləri tarixin dolanbaclarında unudulub getdilər. Yazdıqları kitablar makulaturalıq oldu, məddahlıq etdikləri rejimlə bərabər özləri də tarixin tozlu arxivinə gömüldülər, ciblərində “üzvlük vəsiqəsi” gəzdirsələr də şair ola bilmədilər, qafiyəli söz yığınından ibarət olan “ədəbi irsləri” oxucusuz qaldı. Müşfiq isə hər gün daha da doğmalaşdı, daha da  məşhurlaşdı.  İllər nə qədər gəlib keçsə də özünün “Səməndər” şeirinin qəhrəmanı kimi, yanıb külə döndükdən sonra yenidən öz külündən ehya edən gur saçlı, şux baxışlı Müşfiq elə  29 yaşında, dodaqlarında donmuş təbəssümlə qalacaq, onu sevənlərlə bərabər daha firavan, daha məsud günlərə addımlayacaqdır.

İllər ötüb keçəcək, çevriləcək fəsil- fəsil,

Qalacaqdır yenə də  amma əsilzadə əsil.

O illərdə əminəm,  hər gələcək şanlı nəsil

Oxuyub yad edəcək şair Müşfiqin sözünü…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.10.2026)

Əziz oxucular!

Tanınmış ictimai-siyasi xadim, yazıçı-publisist, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, mərhum Sadıq Murtuzayev, publisist, Əməkdar hüquqşünas Müzəffər Ağazadə və yazıçı-rejissor, publisist-jurnalist, Əməkdar incəsənət xadimi Ağalar İdrisoğlu səmavi insanların, dünya dahilərinin  və Azərbaycan mütəfəkkirlərinin on mindən çox kəlamlarını, sitatlarını, aforizmlərini toplayıb, tərcümə  eləyib və  “Sözdən  yaranan incilər” adlı çox qalın bir kitabı  çapa hazırlayırlar. 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı olaraq həmin kəlamları, sitatları, aforizmləri səhifələrimizdə çap edirik.

İnanırıq ki, sözdən yaran bu incilər sizin xoşunuza gələcək və onları öz yaddaşınıza köçürəcək, gündəliyinizə yazacaq, dostlarınızla, yaxınlarınızla bölüşəcəksiniz.

Çünki bu incilər, hər insana  lazım olan ən qiymətli sözlərdir. Onun daha yaxşı, mükəmməl  kamilləşməsi üçün əvəzsiz bir məktəbdir.

 SƏDİ  ŞİRAZİ   (1203, 1210 arası – 1292-ci illər), şair

-       Düşünüb, sonra de sözü müxtəsər,

          O qədər danışma “bəsdir” desinlər.

-       Döyüş meydanında can versə insan,

          Xoşdur, namərdliklə qoyub qaçmaqdan.

-       Düzlüyü çox sevər taleyi yazan,
Görmədim düz yolda yolunu azan.

-       Yaxşı da, yaman da keçər dünyada,

           Çalış yaxşılıqla düşəsən  yada.

-       Arif ol, söhbəti müxtəsər eylə,

          Uzun danışandan qaç, həzər eylə.

-       Yüz əyri ox atsan olmaz dəyəri,

           Bir ox at, hədəfdən getməsin əyri.

-       Zəmanə dərdindən çəkmə qəm-kədər,

          Səbr acı olsa da şirin bar verər.

-       İnsanın qəlbini göstərməz paltar,

         Yazan özü bilər, kağızda nə var.

-       Düzlüyü çox sevər taleyi yazan,

          Görmədim düz yolda yolunu azan.

-       Oxşa könülləri, xalqı sal yada,

          Təkcə öz halına qalma dünyada.

-       Kim səndən qorxursa, qıl ondan həzər,

          Olsan da yüz elə şəxsə bərabər.

Sədi  Şirazidən soruşanda ki, “elmdə bu dərəcəyə necə çatdın?”

Cavab verir: -  Heç vaxt bilmədiyim şeyi soruşmaqdan utanmadım.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.10.2026)