“Allah bizi utandırmasın”

 

Mahir Hüseyn,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 

27 sentyabr 2020-ci il.

Briqadanın maşın kolonu ucsuz-bucaqsız bir ilan kimi cəbhə istiqamətində sürünürdü.

Səhərdən içimizdə yığılan qorxunun bir hissəsi artıq çəkilmişdi. İnsan qorxunun içində çox qaldıqda, qəribədir, ona alışmağa başlayır. Qorxu yox olmur, sadəcə səninlə yanaşı oturub yol gedir.

Hamı cəbhədə nə baş verdiyini öyrənməyə çalışırdı. Hansı istiqamətdə döyüş gedir? Harada irəliləmişik? Harada müqavimət var? Hansı kəndlər alınır?

Rəsmi məlumatlar hələ az idi. Əsl xəbərlər isə maşından-maşına, əsgərdən-əsgərə ötürülürdü.

Bəzən doğru olurdu.

Bəzən yarımçıq.

Bəzən isə heç bir həqiqətə söykənməyən bir cümlə bütün kolonun içində xəbər kimi dolaşırdı.

Müharibədə informasiya da güllə kimidir. Hara düşəcəyini bilmirsən, amma adamı yaralaya bilir.

Mənim isə qulağımda tamam başqa bir cümlə vardı.

Qardaşımın səhər dediyi:

“Haqqını halal elə...”

O cümlə yol boyu məni buraxmırdı.

Sanki maşının mühərrik səsinə qarışmışdı.

Rabitə tağım komandirinin Füzuli, Beyləqan istiqamətində vəziyyət haqqında nəsə danışdığını eşitdim. Telefonumu çıxarıb xalam oğlu Rihat Pashayev nömrəsini yığdım.

Cavab vermədi.

Bir daha yığdım.

Yenə yox.

Qardaşımın telefonuna zəng etdim.

Sönülü idi.

Elə həmin an telefon zəng çaldı.

Anam idi.

Telefonu açdım.

Sual atəşinə tutdu məni.

— Hə, mama... Yox, narahat olma. Bir az əvvəl Rihatla da, Tahirlə də danışdım...

Sözlər ağzımdan çıxırdı, amma özüm də bilirdim ki, yalan danışırdım.

— Yox... narahat olma. İndi yəqin şəbəkə tutmur. Mən rabitə ilə danışmışam. Hə, salamatçılıqdır. Uşaqlar nətərdi? Üzlərindən öpərsən...

Bəlkə də anam da mənim yalan danışdığımı bilirdi.

Bəlkə o da mənim kimi rol oynayırdı.

Mən guya onu sakitləşdirirdim.

O isə guya mənə inanırdı.

Ana ilə övlad arasında bəzən belə qəribə bir anlaşma olur. Həqiqəti demədən də həqiqəti anlayırlar.

Telefonu söndürdüm.

Bir müddət ekrana baxdım.

Sonra yolun qabağına.

Briqadanın kolonu hərəkət edirdi.

Bizim tabor əsas istiqamətdən ayrılıb Goranboy istiqamətində hərəkətə davam etdi.

Yol boyu insanlar düzülmüşdü.

Magistral yolların üst keçidlərində bayraqlar dalğalanırdı.

Şüarlar səslənirdi.

İnsanlar əsgərlərə əl edir, alqışlayırdı.

Bəziləri əvvəlcədən hazırladığı siqaret bloklarını, su qutularını, isti paltarları maşınların bortuna atırdı.

Bəziləri isə öz avtomobilləri ilə kolonun yanına yaxınlaşır, sürəti azaltmadan əllərindəki ərzaqları əsgərlərə ötürürdü.

O an əsgərlərin üzündə qəribə bir təbəssüm görürdüm.

Kimsə əl yelləyirdi.

Kimsə başını çıxarıb salam verirdi.

Kimsə alqışlayırdı.

Amma mənim içimdə tamam başqa bir hiss böyüyürdü.

Yenə Tahirin dediyi cümlə yadıma düşdü:

“Allah bizi utandırmasın.”

Bu dəfə həmin cümlə beynimdə daha ağır səsləndi.

Çünki yol kənarında dayanan insanlar bizə sadəcə su, çörək, siqaret vermirdilər.

Onlar bizə inanclarını verirdilər.

O gün ilk dəfə düşündüm:

Bizim artıq məğlub olmaq haqqımız yoxdur.

Bu insanların qarşısında yox.

Bu uşaqların dalğalandırdığı bayrağın qarşısında yox.

Əllərində isti paltar tutub əsgər gözləyən anaların qarşısında yox.

Səhərdən yol kənarında dayanıb övladına deyil, bütün əsgərlərə “Allah sizi qorusun” deyən insanların qarşısında yox.

Çünki müharibənin ən ağır yükü bəzən belindəki silah olmur.

Bəzən ən ağır yük sənə olan inamdır.

İnsan güllədən qaça bilər.

Amma ona bəslənən inamdan qaça bilmir.

Tez-tez maşın başçılarından məruzələr alırdım.

Sürücülərə diqqətli olmalarını, yuxulamamalarını tapşırırdım.

Kolonun nizamını qorumağa çalışırdım.

Amma əslində hər birimiz öz içimizdə başqa bir kolon idarə edirdik.

Qorxularımızdan, xatirələrimizdən, yarımçıq qalmış söhbətlərimizdən ibarət bir kolon...

Gecə saatlarında Qızılhacılı kəndinə çatdıq.

Dərhal maşınları təhlükəsizlik qaydalarına uyğun məsafələrdə yerləşdirdik.

Bölmələri bir-birindən uzaq saxladıq.

Hər şey sakit görünürdü.

Amma müharibədə sakitlik heç vaxt tam sakitlik olmur.

Bir qulağım rabitədə idi.

Növbəti komandaya qədər burada gözləməli idik.

Telefon isə əlimdən düşmürdü.

İnsan bəzən ən pis xəbərin gələcəyini hiss edir.

Amma yenə də telefona baxır.

Çünki bilməmək bəzən bilməkdən daha ağırdır.

Telefon yenidən zəng çaldı.

Ekranda anamın adı göründü.

Bu dəfə danışmaq istəmirdim.

Çünki verəcəyi sualların cavablarını əvvəlcədən düşünməli idim.

Bir neçə saniyə telefona baxdım.

Sonra açdım.

— Mama...

Anam danışmağa başladı.

Mən isə onun ilk cümlələrindən sonra artıq nəsə baş verdiyini anladım.

Və elə həmin an Rihatın yaralanması barədə xəbəri aldım.

Donub qaldım.

Beynimdə hər şey bir anlıq dayandı.

Rihat...

Mənim xalam oğlum.

Cəmi bir il əvvəl ali hərbi məktəbi bitirmişdi.

Gənc tağım komandiri.

Beyləqan korpusunun həmlə taborunda döyüşürdü.

Sonralar öyrənəcəkdim ki, həmin istiqamətdə ön xəttin yarılmasında iştirak edib, düşmən səngərini keçib, müdafiənin ikinci eşalonundakı səngərdə bir neçə güllə yarası alıb.

Amma o gecə mən bunları bilmirdim.

Bildiyim yalnız bu idi:

Rihat yaralanmışdı.

Nə deyəcəyimi bilmirdim.

Amma anam məndən daha iradəli çıxdı.

Səsi sakit idi.

— Yüngül yaralanıb, salamatdır. İndi gözləyirik hospitala gətirsinlər. Sən narahat olma. Diqqətli ol. Özünü qoru...

Bir anlıq susdu.

Sonra adımı çəkdi:

— Mahir?..

— Ay can, mama...

Səsindəki o tanış istilik birdən bütün cəbhəni mənim üçün dəyişdi.

— Haqqım sizə halaldır. Allah qorusun... səni də, əsgərlərini də. Diqqətli ol, qadan alım.

Heç nə deyə bilmədim.

Telefonu qulağımda saxladım.

“Qadan alım...”

Gəncəli ananın, min dəfə eşitdiyim o şirin ifadəsi həmin gecə mənə dünyanın ən ağır və ən gözəl cümləsi kimi gəldi.

Bəzi sözlərin mənası zamanla dəyişir.

Uşaqlıqda adi səslənən bir söz, ölümün bir addımlığında sənə vəsiyyət kimi gələ bilir.

Rihata zəng etdim.

Cavab vermədi.

Bir daha yığdım.

Yenə cavab yox idi.

Narahatlığım daha da artdı.

Amma ən azı birimiz evə qayıda bilərdi.

Yaralı da olsa...

Birimiz.

Qaldıq ikimiz.

Tahirdən isə hələ xəbər yox idi.

Telefonu cibimə qoydum.

Rabitəyə qulaq asdım.

Uzaqdan partlayış səsləri gəlirdi.

Gecənin qaranlığında həmin səslər bəzən yaxın, bəzən uzaq eşidilirdi.

Hər partlayışdan sonra sükut yaranırdı.

O sükut isə növbəti partlayışa qədər adamın beynində min cür fikir yaradırdı.

Mən o gecə səhərə qədər yatmadım.

Əsgərlərimin bir hissəsi yatmağa çalışırdı.

Bəziləri səssizcə oturmuşdu.

Kimsə siqaret çəkirdi.

Kimsə telefonda evdəkilərlə danışırdı.

Kimsə isə heç kimə zəng etmirdi.

Bəlkə də zəng etməyə qorxurdu.

Mən rabitədən bir an belə ayrılmadım.

Çünki artıq anlayırdım:

Müharibə xəritədə çəkilən oxlardan ibarət deyil.

Müharibə bəzən bir telefon zəngidir.

Bəzən ananın səsində gizlənən titrəyişdir.

Bəzən qardaşının səhər dediyi “haqqını halal elə” cümləsidir.

Bəzən yol kənarında sənə uzadılan bir butulka sudur.

Və bəzən də bir ananın gecənin içində oğluna dediyi:

“Haqqım sizə halaldır...”

Səhər açılırdı.

Biz hələ də Qızılhacılıda idik.

Qarşımızda müharibə vardı.

Arxamızda isə bir ölkənin bizə olan inamı.

O gecə mən bir şeyi çox aydın başa düşdüm:

Bəzi yollar insanı cəbhəyə aparmır.

Bəzi yollar insanı öz taleyinin içinə aparır.

Bizim yolumuz da artıq geri dönülməz yerə çatmışdı.

Və səhərin ilk işığında mən yalnız bir şeyi düşünürdüm:

Allah bizi utandırmasın...

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.10.2026)

 

 

Qərənfil Dünyaminqızı,

Əməkdar jurnalist, BDU-nun professor.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Muğamımızın ecazkar sənətkarı, Xalq artisti Mənsum İbrahimovun bu gün doğum günüdür. Azərbaycan muğam sənətinin inkişafına və dünyada tanıdılmasına böyük töhfələr verən sənətkar özünəməxsus ifa üslubu, zəngin repertuarı və bənzərsiz səs tembri ilə milli musiqi mədəniyyətimizin ən parlaq simalarından biridir.

 

Mənsum İbrahimov uzun illərdir səhnə fəaliyyətini uğurla davam etdirərək muğam sənətimizin ənənələrini yaşadır və onları gənc nəsillərə ötürür. Onun ifasında səslənən muğam və təsniflər Azərbaycan musiqisinin dərinliyini, zənginliyini və bənzərsiz ruhunu özündə əks etdirir.

Sənətkarın yaradıcılığı Azərbaycan sərhədlərini aşaraq ölkəmizin milli musiqi irsinin beynəlxalq səviyyədə təbliğinə də xidmət edir. O, həmçinin uzun illər ərzində gənc xanəndələrin yetişdirilməsinə və muğam sənətinin gələcək nəsillərə çatdırılmasına öz töhfəsini verib.

Əziz Mənsum müəllim, Sizi doğum gününüz münasibətilə ürəkdən təbrik edir, möhkəm cansağlığı, uzun ömür, ailə səadəti və zəngin yaradıcılıq uğurları arzulayırıq. Qoy ecazkar səsiniz və sənətiniz uzun illər Azərbaycan musiqisevərlərini sevindirsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.10.2026)

 

 

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Stinq dünya musiqisinə öz məhürünü vura bilmiş bir müğənnidir, onun ölkəmizdə də çoxlu pərəstişkarı var.Bu gün böyük müğənni öz yubiley yaşını – 75-ini qeyd edir.

 

Stinq (Sting) — əsladı QordonMetyuTomasSander (GordonMatthewThomasSumner) olanməşhuringilismüğənni, bəstəkar, bas-gitaraifaçısı və aktyordur. O, həm The Police qrupunun solisti kimi, həm də solo sənətçi kimi dünya musiqisinin ən tanınmış simalarından birinə çevrilib. 2 oktyabr 1951-ci ildə anadan olub.

Qordon Sander gəncliyində caz qruplarında bas-gitara ifa edirdi. O dövrdə qara-sarı zolaqlı sviter geyinməyi xoşlayırdı. Musiqiçi Qordon Solomon onu arıya bənzətdiyi üçün “Sting” ləqəbini verdi. Bu ad sonradan onun bütün dünyada tanındığı səhnə adına çevrilib.

Sting musiqi karyerasından əvvəl məktəb müəllimi kimi çalışıb. Eyni zamanda axşamlar caz qruplarında bas-gitara ifa edirdi. Newcastle Big Band, Phoenix Jazzmen, Earthrise və Last Exit kimi qruplarda çıxış edib. 1970-ci illərin ikinci yarısında Londona köçməsi onun həyatında böyük dönüş yaradıb.

1977-ci ildə Sting Stüart Kopeland (Stewart Copeland) və gitaraçı Henri Padovani (Henri Padovani) ilə birlikdə The Police qrupunu yaradıb. Sonradan Padovanini Endi Sammers (Andy Summers) əvəz etdi və qrup klassik üçlük formasını alıb. The Police qısa müddətdə dünya şöhrəti qazandı. Qrupun ən məşhur mahnıları arasında:

- Roxanne — “Roksan”

- Message in a Bottle — “Şüşədəki məktub”

- Every Breath You Take — “Aldığın hər nəfəs”

- Don't Stand So Close to Me — “Mənə bu qədər yaxın dayanma”

- Walking on the Moon — “Ayın üzərində gəzmək”

- De Do Do Do, De Da Da Da

vardır.

 The Police 1980-ci illərin ən mühüm rok qruplarından biri olub. Sting isə qrupun əsas vokalisti, basçısı və bəstəkarı kimi ön plana çıxıb. 1985-ci ildə Sting solo fəaliyyətə başlayıb və “The Dream of the Blue Turtles” adlı ilk solo albomunu buraxıb. Albom böyük uğur qazanıb.

Daha sonra onun məşhur solo mahnıları meydana çıxıb:

- If You Love Somebody Set Them Free — “Əgər kimisə sevirsənsə, onu azad burax”

- Englishman in New York — “Nyu-Yorkdakı ingilis”

- Fragile — “Kövrək”

- Fields of Gold — “Qızıl tarlalar”

- Shape of My Heart — “Ürəyimin şəkli”

- Desert Rose — “Səhra gülü”

- Brand New Day — “Tamamilə yeni gün”

 

Sting solo yaradıcılığında rokla yanaşı caz, reggi, klassik və dünya musiqisinin elementlərindən də istifadə edib.

 

Məşhur albomları

The Police ilə:

- Outlandos d'Amour — 1978

- Reggatta de Blanc — 1979

- Zenyatta Mondatta — 1980

- Ghost in the Machine — 1981

- Synchronicity — 1983

 

Solo:

- The Dream of the Blue Turtles — 1985

- ...Nothing Like the Sun — 1987

- The Soul Cages — 1991

- Ten Summoner's Tales — 1993

- Mercury Falling — 1996

- Brand New Day — 1999

- Sacred Love — 2003

- 57th & 9th — 2016

- The Bridge — 2021

 

Sting karyerası ərzində çoxsaylı beynəlxalq mükafatlar qazanıb. GRAMMY tarixçəsində onun 17 qalibiyyəti və 45 nominasiyası göstərilir. O, həm The Police ilə, həm də solo sənətçi kimi Grammy mükafatlarına layiq görülüb. O, həmçinin Rock and Roll Hall of Fame-ə The Police qrupunun üzvü kimi daxil edilib və Kennedy Center Honors, Polar Music Prize kimi nüfuzlu təltiflərə layiq görülüb.

 

Aktyorluğu

Sting yalnız musiqiçi deyil, həm də aktyordur. Müxtəlif illərdə filmlərdə və televiziya layihələrində rol alıb. Onun aktyor kimi tanındığı filmlər arasında “Dune” (1984) və “The Adventures of Baron Munchausen” (1988) kimi ekran işləri var.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.10.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Gülşəndə açıb səba ilə gül tək,

Könlüm düşdü bir aşiqə könül tək.

Ey Natəvan, bu sevda bir atəşdir,

Yandırar canı, qoymaz səni tək-tək.

                                Xurşidbanu Natəvan

 

1858–1859-cu illərdə böyük fransız yazıçısı Aleksandr Düma Qafqaz səfəri zamanı Bakıya gələrkən burada xan qızı Natəvanla və onun həyat yoldaşı knyaz Xasay bəy Usmiyevlə tanış olub. Həmin vaxt Natəvan 26, Düma isə 56 yaşında idi. Onlar şahmat oynayıblar. Gərgin keçən şahmat oyununda gənc Natəvan təcrübəli yazıçı Aleksandr Dümanı məğlub edərək mat edib. Oyun bitdikdən sonra Düma Natəvanın zəkasına və şahmat bacarığına heyran qalıb. O, Parisdən gətirdiyi Napoleon büstünü və fil sümüyündən hazırlanmış şahmat dəstini Natəvana hədiyyə edib.

Mən Natəvan barədə söhbəti məhz bu epizodla başlayıb onun tək bədii yaradıcılığını deyil, zəkasını da yüksək qiymətləndirməyi vacib hesab etdim.

Bu gün onun anım günüdür.

 

1832-ci il

Xurşidbanu Natəvan 6 avqust 1832-ci ildə Şuşa şəhərində anadan olub. O, Qarabağ xanlığının sonuncu hakimi olan Mehdiqulu xan Cavanşirin qızı olub. Belə nəcabətli ailədən gəlməsi və xan nəslinə mənsub olması səbəbindən "Xan qızı" ləqəbi ilə tanınınıb. Onun ailəsi Azərbaycan tarixində görkəmli iz qoyan nəsillərdən biri sayılır.

 

Təhsil və dünyagörüşü:

Natəvan yaxşı təhsil alıb, ərəb və fars dillərini öyrənib, Şərq poeziyasını dərindən mənimsəməyib. Onun ədəbi və fəlsəfi bilikləri dövrün bir çox kişi müasirlərindən belə üstün olub. O, həm də klassik Şərq ədəbiyyatının – xüsusən də Sədi, Hafiz, Füzuli kimi sənətkarların əsərlərini dərindən bilirdi.

 

Ədəbi fəaliyyəti:

Xurşidbanu Natəvan poeziyada əsasən qəzəl və rübai janrlarında yazıb. Əsərlərində sevgi, tənhalıq, ayrılıq, insani dəyərlər, könül çırpıntıları və qadın hissləri əsas mövzular olub. Natəvan ilk dövrlərdə "Xurşid" təxəllüsündən istifadə etsə də, sonradan "Natəvan" (aciz, gücsüz) adını seçib. Bu təxəllüs onun həyatda üzləşdiyi faciələrə – xüsusilə oğlunun  ölümünə – bir işarə olub.

Natəvanın şeirləri həm klassik, həm də milli ruhla yoğrulub. Onun dili bədii, zəngin və hissiyyatla doludur. Natəvanın qəzəlləri sonralar Azərbaycan xalq musiqisində və muğamlarında da ifa olunub.

 

Ədəbiyyat Məclisi – "Məclisi-üns":

1864-cü ildə Natəvan Şuşada "Məclisi-üns" adlı ədəbi bir cəmiyyət yaradıb. Bu məclis Qarabağda və ümumilikdə Azərbaycanda ədəbi həyatın canlanmasında mühüm rol oynayıb. Məclisdə dövrün görkəmli şair və ədibləri toplaşır, ədəbi müzakirələr aparılır, yeni əsərlər təqdim edilib. Bu məclis qadın rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən ilk ədəbi qurumlardan biri olub.

 

Xeyriyyəçilik və ictimai fəaliyyət:

Xurşidbanu Natəvan təkcə şair deyil, həm də böyük xeyriyyəçi və ictimai xadim olub.

 O, Şuşada bir çox sosial layihələr həyata keçirib. Ən məşhuru 1872-ci ildə Şuşa şəhərini içməli su ilə təmin etmək üçün çəkdirdiyi su xətti – "Xan qızı bulağı" olub. Bu bulaq Natəvanın öz şəxsi vəsaiti hesabına tikilib, şəhər əhalisinin böyük ehtiyacını qarşılayıb.

Bundan başqa, o, yoxsul ailələrə kömək edib, məktəblərin, məscidlərin və digər ictimai binaların tikilməsinə maddi dəstək göstərib. Onun bu fəaliyyəti dövrün ziyalıları və xalqı tərəfindən yüksək qiymətləndirilib.

 

Ölümü və xatirəsi:

2 oktyabr 1897ci ildə vəfat edib. Onun cənazəsi Şuşadan Ağdama qədər piyada daşınıb və İmarət qəbiristanlığında dəfn olunub. Onun vətənə, ədəbiyyata, insanlara olan sevgisi bu gün də xatırlanır və dərin hörmətlə anılır.

 

Mirası və əhəmiyyəti:

Xurşidbanu Natəvan Azərbaycan ədəbiyyatının ilk qadın nümayəndələrindən biri olaraq milli poeziyamıza yeni nəfəs gətirib, qadın şairlərin yolunu açıb. Onun həm ədəbiyyatda, həm də xeyriyyəçilikdə qoyduğu iz bu gün də yaşayır.

Onun adı məktəblərə, küçələrə verilib, onun irsi əsasında sənədli filmlər çəkilib. Natəvan həm poetik istedadı, həm də yüksək mənəviyyatı ilə Azərbaycan tarixinə unudulmaz bir qadın kimi daxil olub.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.10.2026)

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

 

      Oğuz (keçmiş Vartaşen) rayonu yarandığı tarixdən (1930-cu il 08 avqustdan) sonra burada  nəşrə başlayan ilk qəzetin adı “Vartaşen kolxozçusu” olmuşdur. Sonralar bu qəzet "Varlı həyat", "Lenin bayrağı", “Oğuz yurdu” adı ilə nəşrini davam etdirmişdir.

     Adından asılı olmayaraq qəzet müntəzəm olaraq öz oxucularına rayonun içtimai-siyasi həyatı, onun tarixi, sosial-iqtisadi inkişafı, quruculuq işləri, təhsili və mədəniyyəti ilə bağlı məlumatları çatdırmış, bölgənin tarixi salnaməsinin yaradılmasında böyük rol oynamışdır.

      Təəssüf ki, qəzet maddi imkansızlıq səbəbindən 2023-cü ilin avqust ayından öz fəaliyyətini dayandırmağa məcbur olmuşdur.

 

      Nə xoş ki, təxminən iki il aralıqdan sonra “Oğuz xəbərləri” adı ilə yenidən öz fəaliyyətini bərpa etmişdir. İlk nömrəsi 25 oktyabr 2025-ci il tarixdə işıq üzü görmüşdür.

      2025-ci ilin sentyabr ayından Media Reyestrində qeydiyyatdan keçmiş; “Şəki Ensiklopediyası” MMC-nin rəhbəri Aydın Məmmədovun təsisçiliyi; AYB və AJB-nin üzvü, Prezident təqaüdçüsü, Tərəqqi medallı, “Qızıl qələm” media mükafatı laureantı, 40 ilə yaxın rayon qəzetinin redaksiyasında müxbir, redaktor müavini və redaktor olmuş, təcrübəli mətbuat işçisi N.Hüseynlinin məsul redaktorluğu ilə fəaliyyətə başlayan “Oğuz xəbərləri” qəzeti hazırda  ayda bir dəfə 8 səhifə olmaqla 500 nüsxə ilə çap olunur.

      Yenilənmiş formatda və yeni adla fəaliyyətini bərpa edən qəzetin əsas məqsədi Oğuz rayonunda baş verən ictimai-siyasi, sosial-iqtisadi, mədəni və təhsil sahələrinə dair yenilikləri işıqlandırmaq, rayonun inkişafı istiqamətində həyata keçirilən tədbirləri, layihələri və uğurları ictimaiyyətə çatdırmaqdır.

      “Oğuz xəbərləri” qəzeti həm ənənəvi mətbuat dəyərlərini qoruyaraq, həm də müasir informasiya tələblərinə uyğun şəkildə fəaliyyət göstərir. Nəşr Oğuz rayonunun həyatında baş verən hadisələri operativ və obyektiv şəkildə təqdim etməklə yanaşı, rayon sakinlərinin təşəbbüslərini, uğurlarını və bölgənin sosial-mədəni inkişafını əks etdirməyi qarşısına məqsəd qoyub.

      Bu ay qəzetin fəaliyyətə başlamasının bir ili tamam olur. Bu müddət ərzində qəzetin səhifələrində verilmiş materialları mövzu və tematik bölgü baxımından belə təsnif etmək olar:

      * yerli idarəetmə və ictimai həyat. Ölkədə baş vermiş içtimai-siyasi və iqtisadi yeniliklər, Rayon İcra Hakimiyyətinin tədbirləri, bələdiyyə layihələri, infrastruktur yenilənmələri (yol, qaz, su, elektrik təchizatı) və dövlət proqramlarının icrası ilə bağlı rəsmi və xəbər xarakterli materiallar.

 * təhsil və maarifçilik. Oğuz rayon məktəblərinin fəaliyyəti, qabaqcıl müəllimlərin iş təcrübəsi, buraxılış və qəbul imtahanlarının nəticələri,   məktəblərdə keçirilən tərbiyəvi və vətənpərvərlik tədbirləri.

 * diyarşünaslıq, tarix və toponimika. Qəzetin ən dəyərli yükünü təşkil edən bölmələrdən biridir. Oğuzun kəndlərinin (Yaqublu, Filfili, Calut, Padar, Bucaq və s.) etimologiyası, mikrotoponimləri, tarixi abidələri və yerli el ağsaqqalları haqqında sənədli-publisistik yazılar.

 * hərbi-Vətənpərvərlik və Şəhidlərin xatirəsi: 44 günlük Vətən müharibəsi və lokal antiterror əməliyyatlarında şəhid olmuş oğuzlu döyüşçülərin həyat yolu, qazilərin sosial vəziyyəti və xatirə gecələri barədə anım yazıları.

 * ədəbi-bədii həyat. Yerli şair və yazarların (o cümlədən regionda tanınan imzaların) şeirləri, hekayələri, ədəbi esse və yubiley məqalələri.

 * kənd təsərrüfatı və iqtisadiyyat: Qoz-fındıq bağlarının vəziyyəti, tütünçülük, heyvandarlıq, yerli sahibkarlıq subyektlərinin fəaliyyəti və fəsillərə uyğun aqrar təsərrüfat xəbərləri.

      Qəzetin janr və üslub xüsusiyyətlərini də belə təsnif etmək olar:

 * rəsmi-xəbər janrı. Rayon miqyaslı xəbərlər informativ, neytral və rəsmi publisistik dildə təqdim olunur.

 * oçerk və portret yazıları. Təhsil xadimləri, müharibə veteranları, zəhmətkeşlər və mədəniyyət nümayəndələri haqqında bədii-publisistik çalarlarla zəngin fərdi təsvirlər.

 * araşdırma və tədqiqat məqalələri: Yerli toponimiya, folklor və tarixə dair elmi-kütləvi üslubda yazılmış analitik yazılar.

      Qəzetin funksional və sosial rolu haqqında isə demək olar ki, qəzet Oğuz rayonunun gündəlik ictimai-mədəni salnaməsini yaradır və gələcək tədqiqatçılar üçün ilkin mənbə rolunu oynayır. O həmçinin ünsiyyət və ictimai rəy körpüsüdür. Yerli sakinlərin uğurlarını işıqlandırmaqla yanaşı, regionun ziyalı qatının, müəllim və tədqiqatçılarının tribunasına da çevrilir. Qəzetə çap olunan materiallar müəyyən dövrün ictimai-siyasi, sosial, mədəni və ədəbi həyatını öyrənmək üçün gələcəkdə mühüm yazılı mənbə olacaqır. 

      Sonda xüsusi olaraq vurğulamaq istərdik ki, “Oğuz xəbərləri” rayonun mədəni-maarif, səhiyyə və təhsil obyektlərinə, digər idarə və təşkilatlara, oz oxucularına tamamilə pulsuz çatdırılır. Bu, bəlkə də, ölkədə oxucularına pulsuz çatdırılan yeganə qəzetdir.

      “Oğuz xəbərləri”nin təsisçisini, məsul redaktorunu və yazarlarını qəzetin bir yaşının tamam olması münasibəti ilə təbrik edir, onlara Oğuz rayonunun salnaməsini yaratmaq yolunda uğurlar arzu edirik.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.10.2026)

 

                                                                  

 

   

       

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

 

"Desert Rose" ("Səhra qızılgülü") mahnısı Qərb pop-rok musiqisi ilə Şərq (Şimali Afrika) ritmlərinin dünya musiqi tarixindəki ən mükəmməl sintezlərindən biri hesab olunur.

 

1999-cu ilin sentyabrında Britaniyalı ulduz Sting-in altııncı solo albomu olan "Brand New Day" çərçivəsində təqdim edilən və 17 yanvar 2000-ci ildə ayrıca sinql kimi buraxılan bu əsər, qısa müddətdə qlobal bir fenomenə çevrilmişdir.

Mahnının yaranma və uğur tarixçəsi arxiv sənədlərinə, musiqi analizlərinə və Sting ilə Əlcəzairli ifaçı Cheb Maminin müsahibələrinə əsasən tam dəqiqliyi ilə aşağıdakı mərhələlərdən ibarətdir:

 

Parisin "Ray" klublarından gələn ilham

1990-cı illərin sonlarında Sting Parisdə yaşayarkən şəhərin şimal hissəsində yerləşən ərəb və Şimali Afrika mühacirlərinin toplandığı gecə klublarına tez-tez baş çəkirdi. O, burada Əlcəzairin ənənəvi xalq musiqisi ilə modern elektronikanın birləşməsindən yaranan "Ray" (Raï) musiqi janrı ilə yaxından maraqlanmağa başlayır. Bu musiqinin daşıdığı mistika və daxili ehtiras Stingə o qədər təsir edir ki, o, studiyada gitarası ilə bu janra ehtiram olaraq şərq ladlarında improvizasiya etməyə başlayır.

Mahnının ingiliscə sözlərini və ritmik bazasını qurduqdan sonra Sting başa düşür ki, Qərb alətləri ilə yaradılan bu musiqinin həqiqi və orijinal səslənməsi üçün ona mütləq şəkildə otentik bir Şərq vokalı lazımdır.

 

Cheb Mami ilə görüş və dil baryerini aşan möcüzə

Sting özünə tərəfdaş axtararkən Parisdəki "Bercy" arenasında Əlcəzairli məşhur "ray" sənətçisi Cheb Mami-nin konsertində iştirak edir. Maminin unikal, eyni zamanda kədər və həsrət hissi ötürən güclü səsinə heyran qalan Sting, konsertdən sonra səhnə arxasına keçərək ona duet təklif edir və mahnının demo versiyasını ona göndərir.

 

Mahnının qeyd prosesində musiqi tarixçilərini bu gün də heyrətləndirən mistik bir hadisə baş verir:

O dövrdə Sting ərəb dilini bilmirdi, Cheb Mami isə ingiliscə heç bir söz başa düşmürdü.

Sting Mamiyə ingiliscə yazdığı sətirlərin mənasını izah etmir. Sadəcə musiqini dinləyərək daxili hisslərinə uyğun şəkildə ərəb dilində sözlər yazıb improvizasiya etməsini xahiş edir.

Cheb Mami ərəb dilində məşhur "Layli ya layli" (Gecəm, ay gecəm...) ritmləri üzərində öz hissəsini oxuyur.

Sonradan studiyada Maminin ərəbcə sözləri fransız və ingilis dillərinə tərcümə edilərkən məlum olur ki, hər iki sənətçi bir-birindən xəbərsiz eyni mövzudan — əlçatmaz bir sevgiyə duyulan dərin intizar və həsrətdən yazmışdır. Sting bunu "musiqinin bütün dillərdən üstün olan universal ruhu" kimi xarakterizə edirdi.

 

Fəlsəfi Mövzu: Sufizm və Frank Herbertin "Dune" Romanı

Lirik baxımdan "Desert Rose" sadə bir sevgi mahnısı deyil. Sting mahnının fəlsəfəsini izah edərkən bildirirdi ki, buradakı "səhra və yağış həsrəti" metaforası insan ruhunun romantik eşqlə yanaşı, İlahi sevgiyə (Sufizmdəki Yaradana qovuşmaq arzusu) olan təşnəliyini ifadə edir.

Eyni zamanda, mahnının mətnində Frank Herbertin məşhur Dune (Düna) elmi-fantastik romanının təsirləri aydın görünür. Sting 1984-cü ildə çəkilən "Dune" filmində rol almışdı və romandakı susuz, quraqlıq səhra mühitində canlanan həyat axtarışı ("I dream of rain...") mahnının ana xəttini təşkil edirdi.

 

Marketinq strategiyası və "Jaguar"ın rolu

Mahnı hazır olduqdan sonra albomun istehsalçısı olan A&M Records və bir çox ABŞ/Avropa radiostansiyaları mahnını yayımlamaqdan imtina etdilər. Səbəb olaraq, Qərb radiosunda tamamilə ərəb dilində vokal ilə başlayan bir pop-rok mahnısının kommersiya uğuru qazanmayacağını iddia edirdilər.

Mahnının qlobal hitə çevrilməsini isə Sting-in meneceri Maylz Kouplendin dahi marketinq gedişi təmin etdi. Mahnının rejissor Paul Boyd tərəfindən Kaliforniyanın Mojavi səhrasında çəkilən klipində Sting Jaguar S-Type markalı lüks avtomobildə hərəkət edirdi. Kouplend radio büdcəsi olmamasından istifadə edərək birbaşa Jaguar şirkətinə müraciət etdi və klipi pulsuz olaraq onların yeni modelinin qlobal televiziya reklamı kimi istifadə etmələrini təklif etdi.

 

2000-ci ildə televiziyalarda yayımlanan bu reklam çarxı o qədər böyük vizual və akustik effekt yaratdı ki, dinləyicilər radioları zəng atəşinə tutaraq "reklamdakı o sehrli ərəb motivli mahnını" tələb etməyə başladılar.

 

Qlobal uğur və cədvəllər

Bu unikal marketinq dalğasından sonra "Desert Rose" dünya musiqi cədvəllərini alt-üst etdi:

ABŞ-ın məşhur Billboard Hot 100 cədvəlində 17-ci pilləyə yüksəldi (xarici dilli girişə malik mahnı üçün bu böyük uğur idi).

Kanada cədvəllərində 2-ci, İsveçrədə 3-cü, İtaliyada isə 4-cü yerə çatdı.

Mahnı həm ərəb ölkələrində, həm də eyni vaxtda İsraildə hit-paradların zirvəsinə yüksələrək siyasi və coğrafi sərhədləri aşan nadir sənət nümunəsi olduğunu sübut etdi.

Sting və Cheb Mami bu kompozisiyanı 2000-ci il Qremmi Mükafatları gecəsində və 2001-ci il Superbowl oyununun açılış mərasimində milyonlarla tamaşaçı qarşısında canlı ifa etdilər.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.10.2026)

4 Oktyabr Cəbrayıl şəhəri günü tarixi mədəni irsin yaddaşda qorunması və Böyük Qayıdışın humanitar mahiyyəti

 

Gülxarə Əhmədova,

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Cəbrayıl Azərbaycanın qədim tarixini, zəngin maddi və mənəvi mədəni irsini yaşadan bölgələrdən biridir. Araz çayının sahilində yerləşən bu qədim yurd əsrlər boyu müxtəlif tarixi və mədəni proseslərin şahidi olmuş, ərazisində qədim yaşayış məskənləri, kurqanlar, türbələr, məscidlər, ziyarətgahlar, körpülər və digər memarlıq nümunələri formalaşmışdır.

 

Bu baxımdan Cəbrayıl yalnız coğrafi məkan deyil, həm də Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşının mühüm daşıyıcılarından biridir. Rayonun zəngin tarixi keçmişini “Divlər Sarayı” mağarası, müxtəlif kurqan və məqbərələr, “Başıkəsik Gümbəz”, “Qala”, “Qız qalası”, Xudafərin körpüləri, Çələbilər kəndindəki məscid kompleksi, Sultan Məcid hamamı və Xubyarlı kəndindəki səkkizguşəli türbələr kimi çoxsaylı maddi mədəniyyət nümunələri əks etdirir.

Cəbrayılın tarixini özünəməxsus edən əsas xüsusiyyətlərdən biri də onun ərazisində müxtəlif dövrlərə aid zəngin maddi-mədəniyyət nümunələrinin qorunub saxlanmasıdır. Rayonun müxtəlif ərazilərində aşkar edilmiş arxeoloji abidələr burada qədim yaşayış məskənlərinin və zəngin mədəni həyatın izlərini günümüzə çatdırır. Kurqanlar, qədim yaşayış yerləri, mağaralar, qalalar və digər arxeoloji abidələr Cəbrayılın keçmişi haqqında mühüm məlumatlar verir. Bu abidələr yalnız rayonun deyil, bütövlükdə Azərbaycanın qədim və orta əsrlər tarixinin öyrənilməsi baxımından da böyük əhəmiyyət daşıyır. Onların hər biri torpağın yaddaşında qorunan bir tarix səhifəsi olmaqla, Cəbrayılın əsrlər boyu formalaşan zəngin mədəni irsinin izlərini yaşadır.

Cəbrayılın zəngin mədəni irsində dini və memorial məkanların da xüsusi yeri var. “Cəbrayıl Ata”, “Hacı Qaraman”, “Mazannənə”, “Mərmərnənə”, “Dül-dül” kimi ziyarətgahlar əsrlər boyu bölgə sakinlərinin mənəvi dünyasında mühüm yer tutub. Bu məkanlar yalnız insanların ziyarət etdiyi müqəddəs yerlər deyil, həm də nəsildən-nəslə ötürülən xatirələrin, inancların və yerli yaddaşın daşıyıcıları olub. Onlarla bağlı yaranmış rəvayətlər, xalq arasında qorunan inanclar və tarixi xatirələr Cəbrayılın zəngin mənəvi dünyasını əks etdirir. Bu baxımdan həmin ziyarətgahlar rayonun maddi irsi ilə yanaşı, xalq yaddaşında yaşadılan qeyri-maddi mədəni irsin də mühüm nümunələri hesab olunur. Tarixi-mədəni irs nümunələri arasında Xudafərin körpülərinin xüsusi yeri var. Araz çayı üzərində yerləşən bu qədim tikililər yalnız öz dövrünün mühüm mühəndislik və memarlıq nümunələri kimi deyil, həm də əsrlər boyu müxtəlif yaşayış məkanlarını birləşdirən tarixi yolların şahidi kimi diqqət çəkir. Mədəniyyət Nazirliyinin məlumatına görə, 11 tağlı Xudafərin körpüsü XI–XII əsrlərə, 15 tağlı körpü isə XIII əsrə aid edilir. Əsrlər boyu Arazın hər iki sahili arasında əlaqənin təmin olunmasında mühüm rol oynayan bu körpülər bu gün də bölgənin zəngin tarixi keçmişini yaşadan nadir memarlıq nümunələrindən biri kimi əhəmiyyətini qoruyur.

Lakin bu zəngin tarixi-mədəni mühit XX əsrin sonlarında Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi nəticəsində ağır sınaq qarşısında qaldı. 23 avqust 1993-cü ildə rayonun işğal olunması ilə Cəbrayıl sakinləri doğma yurdlarından məcburi şəkildə didərgin düşdülər. Şəhər və kəndlərlə yanaşı, əsrlər boyu formalaşmış tarixi-mədəni irs də ciddi zərər gördü, bir sıra abidələr dağıntıya məruz qaldı. Bununla da yalnız yaşayış məkanları deyil, həmin məkanlarla bağlı tarixi yaddaşın və mədəni ənənələrin yaşadığı mühit də uzun illər öz təbii həyatından məhrum oldu. Lakin bütün bu itkilərə baxmayaraq, doğma yurda bağlılıq və tarixi yaddaş insanların xatirəsində yaşamaqda davam etdi.

Mədəni irsin dağıdılması yalnız memarlıq abidələrinin və tarixi tikililərin itirilməsi ilə məhdudlaşmır. Hər bir abidə keçmişlə bu gün arasında əlaqə yaradan, müəyyən bir məkanın tarixini və yaddaşını yaşadan maddi bir izdir. Məscidin, türbənin, qədim qəbiristanlığın, körpünün, yaşayış məskəninin və ya arxeoloji abidənin məhv edilməsi həmin məkanın tarixi haqqında gələcək nəsillərə ötürüləcək məlumatların da itirilməsi deməkdir. Bu baxımdan tarixi irsin qorunması həm də insanların yaddaşının, ailə tarixlərinin, qədim yer adlarının və nəsillər arasında ötürülən mənəvi bağların qorunması deməkdir. Cəbrayılın timsalında bu məsələ daha aydın görünür: dağıdılmış və ya zədələnmiş abidələrlə yanaşı, onların yaşatdığı xatirələrin və məkan yaddaşının qorunması da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İşğal illərində Cəbrayıllıların doğma yurdla bağlı yaddaşı yalnız evlər və həyətlərlə məhdudlaşmırdı. Məktəb, məscid, qəbiristanlıq, bulaq, ziyarətgah, kənd yolu, qədim tikili, ata-baba ocağı və illər ərzində formalaşmış yer adları da bu yaddaşın ayrılmaz hissəsi idi. İnsan üçün doğma yurd yalnız yaşadığı ev deyil, həm də uşaqlığının keçdiyi küçələr, ailəsinin və əcdadlarının izlərini daşıyan məkanlar, gündəlik həyatının ayrılmaz parçasına çevrilmiş tanış ünvanlardır. Bu səbəbdən məcburi köçkünlük sadəcə fiziki məkandan uzaq düşmək deyil, bütöv bir həyat mühitindən ayrılmaq anlamına gəlirdi. Buna baxmayaraq, Cəbrayılın tarixi və doğma yurd xatirəsi ailələrdə, şəxsi yaddaşlarda və nəsildən-nəslə ötürülən xatirələrdə yaşamaqda davam etdi.

Bu baxımdan 4 Oktyabr Cəbrayıl şəhəri günü yalnız 2020-ci ilin mühüm hadisələrindən birini xatırladan tarix deyil, uzun illər yaddaşlarda yaşadılan doğma yurdun yenidən öz sakinlərinə yaxınlaşdığı gün kimi də xüsusi məna daşıyır. 2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan hərbi əməliyyatlar zamanı rayonun kəndləri mərhələli şəkildə azad edildi və oktyabrın 4-də Cəbrayıl şəhərinin azad olunması ilə bu tarixi yolun mühüm səhifələrindən biri yazıldı. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi xronologiyasında sentyabrın 27-də Böyük Mərcanlı və Nüzgar kəndlərinin, oktyabrın 3-də bir sıra yaşayış məntəqələrinin, oktyabrın 4-də isə Cəbrayıl şəhəri və digər kəndlərin azad edildiyi qeyd olunur. 4 oktyabr Cəbrayılın tarixində uzun illərdən sonra yeni bir səhərin başlanğıcı oldu. Həmin gün şəhərdə Azərbaycan Dövlət Bayrağının ucaldılması təkcə bir bayrağın yüksəldilməsi deyildi. Bu, doğma torpağın yaddaşına, onun tarixinə və illərlə həsrət qalmış məkanlara qayıdışın rəmzinə çevrildi. Sanki illər boyu insanların xatirələrində yaşatdığı Cəbrayıl yenidən öz küçələrinə, daşlarına, torpağına qovuşurdu. Bu hadisə şəhərin yalnız coğrafi məkan kimi deyil, insanların yaddaşında yaşayan doğma yurd kimi də yenidən aktuallaşmasını ifadə etdi. Prezident İlham Əliyevin həmin gün xalqa müraciətində Cəbrayıl şəhərinin azad edilməsini xüsusi tarixi hadisə kimi qeyd etməsi də bu günün yaddaşdakı yerini daha da möhkəmləndirdi.

2023-cü ildə imzalanmış sərəncamla 4 oktyabrın Cəbrayıl şəhəri günü kimi təsis edilməsi bu tarixin yaddaşımızda daha möhkəm yer tutmasına şərait yaratdı. Hər il 4 oktyabrın qeyd olunması Cəbrayılın azadlıq tarixinin yeni nəsillərə çatdırılması, həmin günün daşıdığı mənanın yaşadılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Lakin şəhərin azad olunması ilə qarşıda duran yol başa çatmırdı. Əslində, bundan sonra daha uzun və məsuliyyətli bir mərhələ başlayırdı. Dağıdılmış şəhərin və kəndlərin yenidən qurulması, insanların illər boyu həsrətində olduqları doğma torpaqlara qayıtması, tarixi yaddaşın bərpası və mədəni irsin qorunması bu mərhələnin əsas istiqamətlərini təşkil edirdi.

Bu mənada Cəbrayılın yenidən qurulmasını yalnız yeni binaların, yolların və infrastrukturların inşası ilə məhdudlaşdırmaq olmaz. Söhbət təkcə daşın və divarın deyil, uzun illər əvvəl yarımçıq qalmış həyatın yenidən qurulmasından gedir. Çünki şəhər yalnız küçələrdən və binalardan ibarət deyil. Şəhərə ruh verən onun insanları, uşaqların səsi, məktəbləri, məscidləri, parkları, meydanları, gündəlik həyatı və illər ərzində formalaşmış xatirələridir. Buna görə Cəbrayılın bərpası həm də vaxtilə burada yaşayan insanların həyatının, sosial münasibətlərinin və doğma məkanla bağlı mənəvi bağlarının yenidən canlandırılması deməkdir. 2021-ci ildə Cəbrayıl şəhərinin bərpasının təməl daşının qoyulması bu yolun mühüm başlanğıc mərhələlərindən biri oldu. Həmin gün gələcək şəhərin siması ilə yanaşı, onun keçmişinin necə yaşadılacağı məsələsi də diqqət mərkəzində idi. Şəhərdə Memorial Kompleksin yaradılması ilə bağlı fikirlər bu baxımdan xüsusi məna daşıyırdı. İşğal illərinin dağıntılarının müəyyən hissəsinin yaddaş naminə qorunması və gələcəkdə muzey ekspozisiyasında nümayiş etdirilməsi ideyası keçmişi unutmaq yox, onu gələcək nəsillərə göstərmək məqsədi daşıyırdı. Yeni Cəbrayılın qurulması ilə köhnə Cəbrayılın yaddaşının qorunması eyni yolun iki istiqamətinə çevrilir. Bir tərəfdə yeni evlər, küçələr və müasir şəhər həyatı qurulur, digər tərəfdə isə bu torpağın yaşadığı tarix, itirdikləri və insanların illərlə qoruduğu xatirələr gələcəyə daşınır. Məhz bu vəhdət yurd yerinin bərpasına yalnız şəhərsalma deyil, həm də dərin humanitar məna qazandırır.

Bu yanaşmanın humanitar mahiyyəti xüsusilə diqqətəlayiqdir. Çünki bərpa yalnız dağıdılmışı yenidən qurmaq deyil, həm də keçmişi unutmadan gələcəyə addımlamaq deməkdir. Yeni şəhər qurularkən köhnə şəhərin yaddaşının qorunması da bu prosesin mühüm hissəsinə çevrilir. Dağıntıların müəyyən hissəsinin yaddaş məkanı kimi saxlanılması keçmişlə bu gün arasında mənəvi bir körpü yarada, gələcək nəsillərə yaşanmış hadisələri yalnız sözlə deyil, real tarixi izlər vasitəsilə anlatmağa imkan verə bilər. Bu gün tarixi-mədəni irsin qorunması da yeni mərhələyə qədəm qoyur. İşğal illərində dağıdılmış və ya zərər görmüş abidələrin müəyyənləşdirilməsi, sənədləşdirilməsi, köhnə fotoşəkillərin və arxiv materiallarının toplanması, onların tarix və memarlıq baxımından araşdırılması qarşıda duran mühüm vəzifələrdəndir. Mümkün olan hallarda həmin abidələrin elmi əsaslarla bərpası ilə yanaşı, onların tarixi mühitinin və əvvəlki funksiyalarının da yaddaşda yaşadılması vacibdir. Çünki abidəni yalnız daş və divar kimi qorumaq kifayət etmir. Onun ətrafında formalaşmış tarix, xatirə və insan hekayələri də yaşadılmalıdır.

Bu irs xəritəsində Xudafərin körpüləri isə xüsusi yer tutur. Arazın üzərində əsrlərdir dayanan bu möhtəşəm tikililər keçmişin səssiz şahidləri kimi müxtəlif dövrlərin izlərini bu günə qədər daşıyır. Onlar yalnız memarlıq və mühəndislik sənətinin qiymətli nümunələri deyil, həm də tarixən müxtəlif yaşayış məkanlarını birləşdirən yolların, ticarət və mədəni əlaqələrin yaddaşını yaşadan abidələrdir. Xudafərin körpülərinin qorunması və tədqiqi bu ərazinin tarixini daha geniş coğrafi və mədəni kontekstdə anlamağa imkan verir. Bu baxımdan həmin abidələrin gələcək nəsillərə çatdırılması yalnız bir rayonun tarixinin qorunması anlamına gəlmir. Xudafərin və digər tarixi tikililər bütövlükdə Azərbaycanın zəngin mədəni keçmişinin mühüm səhifələrini yaşadır. Onların hər biri keçmişdən bu günə uzanan bir yaddaş körpüsüdür. Bu körpülərin qorunması isə yalnız daşın və memarlığın deyil, tarixlə insan arasında qurulan mənəvi bağın da qorunması deməkdir.

Bərpa prosesinin ən mühüm tərəflərindən biri isə insan amilidir. Tarixi məkanın həqiqi mənada dirçəlişi yalnız yolların, binaların və infrastrukturların yenilənməsi ilə deyil, illər boyu doğma yurd həsrəti çəkən insanların geri qayıtması ilə tamamlanır. Bu baxımdan Böyük Qayıdış doğma torpağın tarixində yeni bir mərhələnin başlanğıcıdır. Keçmiş məcburi köçkünlərin öz yurdlarına qayıtması yalnız sosial və iqtisadi hadisə deyil, həm də dərin humanitar məna daşıyır. Çünki insanın doğulduğu torpağa qayıtması ilə ailə yaddaşı, yerli adətlər, sosial münasibətlər və nəsildən-nəslə ötürülən mədəni ənənələr yenidən öz təbii mühitinə qovuşur. Şəhərdə yaşayış komplekslərinin, məktəblərin, sosial obyektlərin və digər infrastrukturun yaradılması da bu qayıdışın mühüm hissəsidir. 2024-cü ildə yaşayış kompleksinin istifadəyə verilməsi ilə yeni şəhər həyatının formalaşması istiqamətində mühüm addım atıldı. Rəsmi məlumata görə, kompleksdə yaşayış binaları ilə yanaşı sosial-məişət obyektləri, istirahət və idman məkanları da yaradılıb. Beləliklə, quruculuq prosesi yalnız insanların yerləşdirilməsini deyil, onların gündəlik həyat üçün zəruri olan bütün şəraitlə təmin olunmasını nəzərdə tutur.

Bu gün qarşıda gedən bərpa prosesini iki bir-birini tamamlayan istiqamətdə görmək mümkündür. Bir tərəfdən müasir şəhər və kənd infrastrukturu qurulur, digər tərəfdən isə illər ərzində qorunub saxlanılan tarixi və mədəni yaddaşın doğma məkanda yenidən yaşadılması üçün imkanlar yaradılır. Bu iki istiqamətin vəhdəti gələcək şəhər mühitinin yalnız müasir tələblərə cavab verməsinə deyil, həm də öz tarixi kökləri ilə bağlı olmasına şərait yaradır. Yeni mərhələ, eyni zamanda, iqtisadi və sosial həyatın yenidən canlandırılması ilə səciyyələnir. “Araz Vadisi İqtisadi Zonası” Sənaye Parkının yaradılması, yol və enerji infrastrukturunun inkişaf etdirilməsi, yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması bölgədə yeni sosial-iqtisadi mühitin formalaşmasına xidmət edir. Lakin bu dəyişikliklərin humanitar əhəmiyyəti yalnız tikilən obyektlərin və iqtisadi göstəricilərin sayı ilə ölçülmür. Əsas məna uzun illər boş qalmış məkanların yenidən insan səsi ilə canlanması, gündəlik həyatın bərpası və doğma yurdun yaddaşla birlikdə yenidən yaşaması ilə bağlıdır. Böyük Qayıdış yalnız bir köç prosesi deyil. Bu, insanın öz evinə, küçəsinə, məktəbinə, torpağına və xatirələrinə qayıdışıdır. Yeni həyat qurulduqca illər ərzində yaddaşlarda qorunan doğma yurd obrazı da yenidən real məkana çevrilir.

Bu məqamda rayonun maddi-mədəni irsinin yenidən araşdırılması və sənədləşdirilməsi xüsusi əhəmiyyət qazanır. Uzun illər işğal altında qalmış ərazilərdəki tarixi abidələrin bir qismi dağıdılıb, bir qisminin ilkin görünüşü dəyişib, bəziləri haqqında məlumatlar isə əsasən fotoşəkillər, arxiv sənədləri və əvvəlki tədqiqatlar vasitəsilə günümüzə gəlib çatıb. Bu materialların toplanması və sistemləşdirilməsi gələcəkdə ərazinin bütöv mədəni irs xəritəsinin hazırlanmasına imkan verə bilər. Belə bir xəritə yalnız bu gün qorunub saxlanılan abidələri deyil, zamanında mövcud olmuş, lakin dağıdılmış və ya itirilmiş irs nümunələrini də əhatə etməlidir. Qədim yaşayış məskənləri, kurqanlar, türbələr, məscidlər, ziyarətgahlar, qəbiristanlıqlar, körpülər, hamamlar, qalalar və yerli memarlıq nümunələri ilə yanaşı, həmin məkanlarla bağlı xalq rəvayətləri, inanclar və toponimlər də bu yaddaş xəritəsinin mühüm hissəsini təşkil edə bilər. Belə yanaşma maddi irslə yanaşı, nəsildən-nəslə ötürülən mənəvi yaddaşın da qorunmasına şərait yaradar.

Bu yaddaşın gələcək nəsillərə çatdırılmasında muzeylərin və memorial məkanların da xüsusi rolu ola bilər. Muzey yalnız keçmişdən qalan əşyaların nümayiş etdirildiyi məkan deyil, həm də bir xalqın öz tarixini tanıdığı, yaddaşını qoruduğu və gələcəyə ötürdüyü canlı mədəniyyət ocağıdır. Gələcəkdə yaradılacaq muzey və memorial məkanlarda rayonun qədim tarixi, arxeoloji irsi, memarlıq nümunələri, işğal illəri, məcburi köçkünlük həyatı, azadlıq və Böyük Qayıdış mərhələləri vahid yaddaş xətti üzərində təqdim edilə bilər. Belə bir təqdimat xüsusilə gənc nəslin doğma yurdun tarixini daha yaxından tanımasına və həmin tarixi şəxsi yaddaşla əlaqələndirməsinə imkan verər. Burada əsas məsələ keçmişlə müasirliyi bir-birinə qarşı qoymaq deyil, onların vəhdətini yaratmaqdır. Yeni şəhər mühiti nə qədər müasir və yenilənmiş olsa da, onun mənəvi dəyəri tarixi yaddaşla bağlandıqda daha dolğun məna qazanır. Çünki yeni qurulan küçələrdə, meydanlarda və yaşayış məhəllələrində yalnız bu günün deyil, əsrlər boyu formalaşmış bir yaddaşın da izi yaşayır. Tarixi irsin qorunması buna görə yalnız keçmişi xatırlamaq məsələsi deyil. Bu, gələcək nəsillərin öz köklərini, mənsubiyyətini və doğma yurdla bağlarını daha dərindən dərk etməsi üçün vacib bir vasitədir. Bu gün qurulan yeni həyatın keçmişin yaddaşı ilə qovuşması isə Böyük Qayıdışın yalnız fiziki deyil, həm də mənəvi və mədəni məzmununu ortaya qoyur.

Tarixin göstərdiyi mühüm həqiqətlərdən biri də budur ki, mədəni irsə qarşı təhlükə yalnız abidələrin fiziki şəkildə dağıdılması ilə bitmir. Dağılan hər abidə ilə birlikdə onun haqqında yaranmış xatirələrin, yerli ənənələrin, məkanla bağlı hekayələrin və nəsildən-nəslə ötürülən yaddaşın da zamanla zəifləməsi təhlükəsi yaranır. Buna görə də bərpa prosesində tarixi sənədlərin, köhnə fotoşəkillərin, xəritələrin, şifahi tarix nümunələrinin və yerli sakinlərin xatirələrinin toplanması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki bəzən bir fotoşəkil, bir xatirə və ya yaşlı bir sakinin danışdığı hekayə artıq mövcud olmayan bir məkanın yaddaşda yaşamasına imkan verir. Bu baxımdan 4 Oktyabr – Cəbrayıl şəhəri günü yalnız 2020-ci ildə şəhərin azad edilməsini xatırladan bir tarix deyil. Bu gün çoxəsrlik keçmişi, işğal illərinin ağrılarını, yaddaşda qorunan doğma yurd obrazını və azadlıqdan sonra başlayan bərpa prosesini bir araya gətirən mühüm yaddaş günüdür. Bu tarixdə torpağa qayıdışla yanaşı, yaddaşa, tarixə və mədəni irsə qayıdışın mənası da özünü göstərir. Bu gün qarşıda duran əsas vəzifələrdən biri həmin yaddaşı gələcək nəsillərə bütöv şəkildə çatdırmaqdır. Maddi-mədəni irsin araşdırılması, dağıdılmış abidələrin sənədləşdirilməsi, mümkün olan hallarda bərpası, muzey və memorial məkanların yaradılması, yerli tarix və şifahi yaddaş nümunələrinin toplanması bu istiqamətdə mühüm addımlar ola bilər. Çünki yeni salınan küçələr, tikilən evlər və qurulan müasir şəhər mühiti yalnız bu günün deyil, həm də uzun illər yaddaşlarda yaşadılan bir keçmişin üzərində yüksəlir.

Bu mənada aparılan quruculuq yalnız şəhərin və kəndlərin yenidən inşası kimi başa düşülməməlidir. Burada daha dərin bir proses gedir: illər boyu fiziki məkandan ayrı düşmüş yaddaş yenidən öz məkanına qovuşur. Vaxtilə xatirələrdə, fotoşəkillərdə və ailə söhbətlərində yaşadılan küçələr, evlər, məscidlər, ziyarətgahlar, bulaqlar və doğma yerlər yenidən real həyatın bir hissəsinə çevrilir. 4 Oktyabrın mənası da məhz bu geniş mənzərədə daha aydın görünür. Bu tarix yalnız azadlığın deyil, həm də yaddaşın yenidən doğma məkanda canlanmasının rəmzidir. Uzun və ağrılı bir ayrılıqdan sonra qayıdışla birlikdə keçmişin izləri də yeni həyatın içində öz yerini tapır. Beləliklə, bu tarixi yol şərti olaraq itkidən yaddaşa, yaddaşdan qayıdışa, qayıdışdan isə bərpaya doğru uzanan bir xətt kimi görünür. Əslində, Cəbrayılın yenidən qurulması bu yolun sonu deyil, yeni mərhələsidir. Qarşıda yalnız müasir şəhərin və yaşayış məntəqələrinin qurulması deyil, həm də tarixi irsin öyrənilməsi, qorunması və canlı mədəni mühitin yenidən formalaşdırılması vəzifəsi dayanır. Keçmişin yaddaşı ilə bu günün həyatı bir araya gəldikcə Böyük Qayıdışın humanitar mahiyyəti də daha aydın görünür.

Çünki doğma yurda qayıtmaq yalnız bir məkana dönmək deyil. Bu, həmin məkanın yaddaşına, tarixə, ailə xatirələrinə, yerli ənənələrə və nəsillər arasında davam edən mənəvi bağlara qayıtmaqdır. Bu baxımdan Cəbrayılın tarixi və mədəni irsinin yaşadılması keçmişin qorunması ilə yanaşı, gələcəyin qurulması deməkdir. Bu gün yenidən qurulan hər küçə, ucalan hər bina, bərpa olunan hər tarixi abidə və yaşadılan hər xatirə həmin böyük yaddaşın bir parçasıdır. Cəbrayılın hekayəsi də məhz burada tamamlanmır: itirilmişdən yadda qalanlara, yadda qalanlardan qayıdışa, qayıdışdan isə yeni həyata uzanan bu yol onun gələcək tarixinin əsas səhifələrindən birini təşkil edir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.10.2026)

 

Xalq artisti, professor Tofiq Bakıxanovun vəfatından bu gün 40 gün ötür. Bu münasibətlə Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının sədri Firəngiz Əlizadə açıqlama verib. “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı açıqlamanın mətnini təqdim edir.

 

Bu gün Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin parlaq və unudulmaz simalarından biri, Xalq artisti, professor Tofiq Bakıxanovun aramızdan ayrılmasından 40 gün ötür. Vaxtın sürəti qarşısında aciz qaldığımız bu məqamda bir daha dərk edirik ki, Tofiq müəllimin yoxluğu təkcə yaxınları üçün deyil, bütöv bir sənət dünyası, musiqi ictimaiyyəti üçün əvəzsiz bir itkidir.  

​Tofiq Bakıxanov mahiyyətcə nurlu, ətrafına daxili işıq və nəzakət saçan nadir insanlardan idi. Abbasqulu Ağa Bakıxanov kimi nəhəng maarifçimizin, məşhur tarzan Əhməd Bakıxanovun varisi olan bu kübar şəxsiyyətin həm virtuoz skripkaçı, həm də mahir bəstəkar kimi forma tapan böyük sənət yolu bilavasitə korifeylərimizin xeyir-duası ilə başlayıb. Hələ gənc yaşlarında onun ecazkar skripka ifasını dinləyən dahi Üzeyir bəy Hacıbəyli gəncin parlaq istedadına heyran qalaraq: "Bu gəncdən imtahan götürməyə ehtiyac yoxdur, o, artıq hazır və böyük sənətkardır" deməklə onun parlaq gələcəyini proqnozlaşdırmışdı.  

​Sonralar Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında dahi Qara Qarayevin bəstəkarlıq sinfini bitirən Tofiq Bakıxanov məhz bu böyük məktəbin bədii ənənələrini şərəflə yaşatdı. Onun yaradıcılıq irsi nəhəng miqyası ilə seçilir: bəstəkarın qələmindən çıxan 8 simfoniya, 5 simfonik poema və 5 simfonik muğam Azərbaycan simfonizminin inciləridir. Atası Əhməd Bakıxanovun ifasından ilhamlanaraq qələmə aldığı "Nəva" və Xocalı faciəsinə həsr etdiyi "Hümayun" simfonik muğamları, 7-ci "Qarabağ harayı" Simfoniyası, dahi Üzeyir bəyin xatirəsinə əbədiləşdirdiyi 8-ci Simfoniyası və vizit kartına çevrilən "Xəzər balladası" baleti Qara Qarayev bəstəkarlıq məktəbinin parlaq bəhrələridir.  

​Bəstəkarın kamera-instrumental musiqi sahəsindəki töhfələri də müstəsna əhəmiyyət kəsb edir. Müxtəlif alətlər üçün bəstələdiyi 26 sonata, trio, kvartet və 26 konsert, Şərq xalqlarının mövzularında qələmə aldığı 5-ci, 6-cı, 7-ci sonataları və Tofiq Quliyevə ithaf etdiyi 8-ci Sonatası onun sənət üfüqlərinin genişliyini göstərir.  

​Tofiq müəllim ömrünün son günlərinədək Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqı ilə sıx bağlı idi. O, İttifaqın Ağsaqqallar Şurasının fəal və dəyərli üzvü kimi hər zaman gənclərə dayaq durar, öz zəngin təcrübəsini doğma ocağımızdan əsirgəməzdi. 

​40 gündür ki, Tofiq Bakıxanov fiziki olaraq aramızda yoxdur, lakin onun unudulmaz musiqisi, xalqına və sənətinə sadiq şəxsiyyəti, Azərbaycan mədəniyyətinə qoyub getdiyi silinməz izlər hər zaman bizimlə yaşayacaqdır.
​Ruhu şad, məkanı cənnət olsun.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.10.2026)

 

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

 

Kapitan Rövşən Mahmud oğlu Pənahov, Azərbaycanın müasir hərb tarixinə adı qızıl hərflərlə yazılmış, iki böyük döyüş sınağından keçərək şəhadət zirvəsinə ucalmış rəşadətli zabitlərimizdəndir. Onun ömür yolu hər bir azərbaycanlı üçün vətənpərvərlik, şərəf və fədakarlıq nümunəsidir. Rövşən Pənahovun həyat hekayəsini xüsusi edən həm də odur ki, onun dünyaya göz açdığı gün ilə əbədiyyətə qovuşduğu gün eyni tarixə – 2 oktyabr tarixinə təsadüf edir.

 

Erkən illəri və hərbi təhsili

Rövşən Pənahov 2 oktyabr 1989-cu ildə Qazax rayonunun Birinci Şıxlı kəndində anadan olmuşdur. Hərbi peşəyə sevgisi hələ uşaq yaşlarından formalaşan Rövşən, orta məktəbi bitirdikdən sonra ömrünü tamamilə orduya həsr etmək qərarına gəlir.

2006-cı ildə Heydər Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbinə (AAHM) daxil olur.

2010-cu ildə həmin ali məktəbi uğurla bitirərək leytenant rütbəsi ilə zabit kimi xidmətə başlayır.

2010–2020-ci illər ərzində Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin müxtəlif regional "N" saylı hərbi hissələrində, xüsusilə ön xətt bölgələrində nümunəvi xidmət göstərir, motoatıcı bölüyün komandiri vəzifəsinə qədər yüksəlir.

 

Aprel döyüşlərindən vətən müharibəsinə

Rövşən Pənahov peşəkar zabit kimi ilk böyük döyüş təcrübəsini 2016-cı ilin Aprel döyüşlərində qazanır. 1–5 aprel tarixlərində cəbhə xəttində Ermənistan silahlı qüvvələrinin təxribatlarının qarşısının alınmasında və strateji mövqelərin azad edilməsində göstərdiyi xüsusi şücaətə görə vaxtından əvvəl "kapitan" hərbi rütbəsi ilə təltif olunur.

27 sentyabr 2020-ci ildə başlayan İkinci Qarabağ müharibəsində bölük komandiri kimi ilk günlərdən ön cəbhəyə atılır. Onun rəhbərlik etdiyi bölük çətin relyefə malik olan Murovdağ silsiləsinin və Kəlbəcər istiqamətindəki strateji yüksəkliklərin azad edilməsi uğrunda gedən şiddətli döyüşlərdə iştirak edir.

 

Son döyüşü və şəhadəti

Kapitan Pənahov Göygöl rayonunun Toğanalı kəndi istiqamətində və Kəlbəcərin "Tufandağ" döyüş mövqeyində, eləcə də Ömər aşırımı yaxınlığında düşmən hücumlarının qarşısının alınmasında mərdliklə vuruşur.

2020-ci il oktyabrın 2-də cəbhənin çətin və mürəkkəb nöqtələrindən birində düşmənin atdığı minaatan mərmisinin partlaması nəticəsində aldığı ölümcül qəlpə yarasından qəhrəmancasına şəhid olur. Şəhid olduğu gün qəhrəman zabitin 31 yaşı tamam olurdu. O, doğum günündə doğulub boya-başa çatdığı Qazax rayonunun Birinci Şıxlı kəndində izdihamla torpağa tapşırılır. Ailəli idi, Elay adında bir oğlu və Nilay adında bir qızı yadigar qalıb.

 

Dövlət təltifləri

Sağlığında aldığı təltiflər:

"Qüsursuz xidmətə görə" 3-cü dərəcəli medalı

"Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 95 illiyi" yubiley medalı

"Azərbaycan Ordusunun 100 illiyi" yubiley medalı

Ölümündən sonrakı təltifləri:

3-cü dərəcəli "Rəşadət" ordeni

"Vətən uğrunda" medalı

"İgidliyə görə" medalı

"Kəlbəcərin azad olunmasına görə" medalı

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.10.2026)

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

 

 

Elektron poçt – (Electronic Mail və ya E-Mail) hazırkı dövrdə insanlar arasında ən çox yayılmış ünsiyyət növüdür. Bu ünvan bir neçə saniyə ərzində İnternet şəbəkəsinin yerləşdiyi istənilən yerə nəinki mətn, veb-səhifə, hətta məktub halında olan istənilən faylı göndərməyə imkan verir.

 

ABŞ və Avropadan başlayaraq bu rabitənin adı "email" və ya "email" formasında yazılır. Elektron poçt – ünvan sahibinin asudə vaxtlarda açıb və oxuduğu rəqəmli poçt qutusuna göndərilən elektron poçt, mətn göndərişləridir.

İlk elektron poçt da bir çox texnoloji yeniliklərin başlanğıcı kimi əsgəri işlərdən ötəri çıxmışdır. 1960- cı illərin sonlarında hərbi sistem üçün sistemlər inkişaf etdirməyə çalışan Rels Tomlinson ilk olaraq 1971-ci il oktyabr ayında iki kompüter arasında fayl mübadiləsini həyata keçirmişdir. Tomlinson "The Times" qəzetinə müsahibəsində deyirdi: “İlk emailimdə nə yazdığımı mən də xatırlamıram. Yalnız aralarında bir metr məsafə olan iki kompüter arasında həyata keçirilən fayl transferi idi. Mesajlaşma üçün kiçik bir addım, insanoğlu üçün isə böyük bir sıçrama idi”.

E-mail 1990-cı illərə qədər çox inkişaf etdi. İnternetin 90-cı illərdə yayılmasıyla birlikdə e-mail çox əhəmiyyətli bir vasitəyə çevrildi. Belə ki, Amerikanın Kaliforniya Universiteti, Berkeleyin 2001-ci ildə açıqladığı statistik rəqəmlər bizə emailin nüfuzunu göstərdi. Araşdırmaya görə 2001-ci ildə gündə ortalama 31 milyard email göndərilirdi. 2008-ci ildə isə bu rəqəm 170 milyarda qədər çatdı. 2011-ci ildə isə bu rəqəmlər biraz daha artaraq 294 milyarda çatdı.

Elektron ünvanla işləyərkən SMTP və POP3 protokollarından istifadə edilir. SMTP protokolu məktubun göndərilməsinə, POP3 protokolu isə məktubun çatdırılmasına cavabdehdir. Göndəriləcək poçt "elektron poçt qutusuna" yazılır. Bu poçt serverin daimi yaddaşında yerləşən kataloqdur və ona yalnız həmin poçt qutusunun abonenti daxil ola bilər. Abonent serverə müraciət edərkən poçtu oradan çıxarır, poçt qutusundan çıxarılan məktub serverdə saxlanılmır. Elektron məktubların ünvanı DNS sistemlərində qəbul olunmuş ünvanlardan fərqlənir. Abonent @ ünvan – @ ("ət" və ya "doq") işarəsi kompüterə məktubun göndərildiyi server ünvanı ilə abonentin adını ayırmağa kömək edir. Abonentin adını istifadəçi özü seçir. Sonra o poçt ünvanının qeydiyyatını keçirir və proqram təminatını nizamlayır.

Müasir dövrdə ən geniş yayılmış poçt hostinq serverləri kimi Gmail.com, Yahoo!, Hotmail tanınır. MDB məkanında isə Yandex, Mail.ru, Rambler kimi poçt servisləri məşhurdur.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.10.2026)