Habil Yaşar,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

“Tanıtım” rubrikasındayıq, istəkli oxucular. Dəyərli yazar Nargilə Yusifqızı təsirli bir şeiri ilə sizlərin görüşünə gəlib. Şeir “Sınan ümidlər” adlanır və kaş ki, heç kəsin ümidi sınmaya.

NARGİLƏ YUSİFQIZI,

SINAN ÜMİDLƏR

Bu, bir sükutun qəlpələnməsidir,

İçimizdəki o şəffaf inamın daxili intiharı.

Bir şüşə sınsaydı, yığıb atardıq,

Amma ümid sınanda...

qəlpələri çölə deyil, ruhun dərinliyinə tökülür.

Ayaqyalın gəzirik o xarabalıqlarda,

Hər addım bir xatirənin iti küncünə toxunur.

Biz o ümidlərdən göydələnlər tikmişdik,

İndi isə bir ovuc tozun içində

Dünənin itmiş açarlarını axtarırıq.

Bax, göy üzü də o qırıqlardan görünür indi –

Tikə-tikə, parça-parça...

Bəlkə də bütöv olanda aldanırdıq,

Gözümüzü o saxta parlaqlıq qamaşdırırdı.

İndi isə həqiqət –

həmin o çatların arasından sızan

Buz kimi soyuq bir işıqdır.

Artıq yapışdırmağa çalışmırıq o qırıqları,

Çünki izi qalan hər sevinc

Bir az da ağrıdır...

Və bəzən ən böyük azadlıq

O sınaqların üzərində

Qanayan xəyallarla rəqs edə bilməkdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.04.2026)

Çağdaş fikir tariximizdə diqqətçəkən bir ad – Aqşin Yenisey

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

BugünAqşinYeniseyindoğumgünüdür.

Aqşin öz yolunu tutaraq gedir, ciddi ədəbiyyata sakitcə xidmət edir. Aqşinin yazdıqları sevilir, orada bəlağət, boğazdanyuxarılıq, hay-küyçülük yoxdur. Sakit bir təmtəraq duyulur kəlmələrində.

Aqşin Yenisey 29 aprel 1978-ci ildə Cəlilabad rayonunda anadan olub. Bakı Dövlət Universitetinin coğrafiya fakültəsini bitirib. Yeni dövr Azərbaycan ədəbiyyatının nümayəndələrindən biridir, Azad Yazarlar Ocağının üzvü olub.

Aqşin Yeniseyin ilk kitabı 2000-ci ildə dərc olunub – "Unutmaq sözünün şəkli". 2005-ci ildə ikinci şeirlər kitabını – "Sizin eradan əvvəl"i çap etdirən Aqşinin qələmə aldıqları türk, gürcü, fransız dillərinə tərcümə edilib.

"Cənnətdə terror aksiyası" (2009) adlı kitabda "Göləqarğısancan" adlı roman, "Cənnətdə terror aksiyası" adlı hekayə və "Xəstə şərqin Rafiq Tağıya dedikləri" adlı şeri toplanıb. Əsərin əsas mövzusu Azərbaycanın üzləşdiyi və çıxmağa heç bir yol qalmayan mənəvi böhrandır.

"Yüz qırx yeddi dənə sən" (2012) A. Yeniseyin sayca dördüncü kitabıdır. Son illərdə yazdığı və əvvəlki kitablarında çap olunmamış şeirləridir.

"Məbədin sükutu" (2013) adlı növbəti kitabında yazarın heç bir digər kitabında çap olunmayan hekayələri, satirik, publisistik yazıları və müasir ədəbiyyatımızın istedadlı simalarına həsr olunan məqalələri toplanıb

Kitabları

- Unutmaq sözünün şəkli. Bakı: 2002.

- Sizin eradan əvvəl. Bakı: "Qanun" nəşriyyatı, 2005

- Cənnətdə terror aksiyası. Bakı: "Qanun" nəşriyyatı, 2009

- Yüz qırx yeddi dənə sən. Bakı: "Qanun" nəşriyyatı, 2013.

- Məbədin sükutu. Bakı: "Qanun" nəşriyyatı, 2013.

- Tarix və Tale. Bakı: "Teas Press" nəşriyyatı, 2019

Düşünürəm ki, düşündürməyi bacaran Aqşin Yeniseydən bu doğum günündə mütləq bir şeylər oxumalıyıq. Əminəm ki, kitab düşmənlərinə bu yazını oxutdura bilsək, düşmən sayını həlledici sayda azalda biləcəyik.

AQŞİN YENİSEY,

“MƏN NİYƏ KİMİNSƏ YAZDIĞI ROMANI OXUMALIYM?”

"Mən niyə kiminsə yazdığı romanı, hekayəni oxumalıyam, nə verəcək mənə?" Dünən belə bir yekəxana sual verdilər.

Ədəbiyyat, xüsusilə roman oxucuya insan çeşidləri təqdim edir. Ədəbiyyat oxumayan adam insanlığı özüylə məhdudlaşdırır. Özü zırramadırsa, elə bilir, hamı zırramadır. Özü mübarəkdirsə, elə bilir, hamı mübarəkdir.

Ədəbiyyat oxuyan adam isə çeşid-çeşid, növbənöv insan tipləri tanıyır. İnsanlığı ağ-qara görmür, rəngli görür. İnsanlığı rəngli görə bilən özünün də, başqalarının da həyatını rahatlaşdırır. Anlayır ki, o, özü kimi olduğu kimi, başqası da başqası kimi olmalıdır.

Azərbaycanda iş yerlərində, ailədə, dostluq münasibətlərindəki boğuşmaların səbəbi insanlarımızın yalnız praktik, "çörəkli" kitabları oxumalardır. Roman oxumadıqları üçün insanlarımız başqasının başqası kimi ola bilməsini qəbul edə bilmir, istəyir ki, ünsiyyətdə olduğu adam onun özü kimi olsun.

Çünki insanı ölçə biləcəyi yeganə ölçü vahidi özüdür. Ədəbiyyat sizə özünüzü tanıtmır, heç bir romanda özünüzü axtarmayın. Ədəbiyyat sizə başqasını tanıdır. Biz başqasını tanıyaraq kim olduğumuzu özümüz üçün aydınlaşdırırıq. Başqası önümüzdəki güzgüdür, ona baxıb özümüzün nə gündə olduğumuzu görürük.

Yuxarıdakı sualın doğru deyilişi, əslində, belədir: "Mən niyə başqalarını tanımalıyam?" Tanımasan, bütün ömrün qarşılaşdığın və mütləq sənə oxşamasını israr etdiyin insanlarla didişmələrdə keçəcək. Başqalarını tanımasan falçıları, pornopsixoloqları, yaşam koçlarını-zadı tanıyacaqsan. Vaxtında 15-20 manat verib oxumadığın roman sonra sənə çox baha başa gələcək. Özün bilərsən.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.04.2026)

Fariz Əhmədov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Naxçıvan təmsilçisi

O, uzun müddət özünə qapanıq, arzularını səssiz yaşayan bir gənc kimi həyatına davam etsə də, Məhdud Fiziki İmkanlılar üçün Naxçıvan Regional İnformasiya Mərkəzinin benefsiarı olduqdan sonra burada yeni biliklər, özünəinam və cəsarət qazandı.

Bu gün o, musiqi sahəsində özünü doğrultmuş, bir çox tədbir və konsertlərdə iştirak etmiş, Brayl əlifbasını öyrənmiş, oxumağı və yazmağı bacaran, gələcəyə böyük ümidlə baxan bir gəncdir.

Ən böyük arzusu ali təhsil almaq və gələcəkdə tələbələr yetişdirərək bildiklərini başqaları ilə bölüşməkdir.

Rəsmiyə ilə ətraflı müsahibəni oxucularımıza təqdim edirik!

-Özünüzü oxuculara necə təqdim edərdiniz?

Mən Rəsmiyyə Xəlilova, 1997-ci ildə Şahbuz rayonunun Keçili kəndində anadan olmuşam. Həyat mənə asan yollar göstərməsə də, mən çətinliklərin içindən keçərək öz yolumu tapmağa çalışdım.

-Hekayənizə haradan başlamaq istərdiniz?

Məncə, mənim hekayəm Naxçıvan Regional İnformasiya Mərkəzinə gəldiyim gündən başlayır. İnsan bəzən ikinci dəfə doğulur. Mən də burada yenidən doğuldum. Mərkəzə gələndə özümə qapanıq, heç nəyi bacarmayan və özünə inamı olmayan biri idim. Artıq burada şən bir həyatım, dostlarım, müəllimlərim var. Onlar mənim istedadıma inanır və bütün uğurlarıma sevinirlər.

-Mərkəzə ilk gəldiyiniz günü xatırlayırsınızmı?

Bəli, çox yaxşı xatırlayıram. Həyəcan, qorxu və ümid qarışıq hisslər idi. Özümü çox zəif hiss edirdim. Elə bilirdim ki, gecikmişəm, artıq heç nə bacara bilmərəm. Lakin burda mənə izah etdilər ki, heçzaman heç nəyə gec deyil. Gülafər müəllim və Elməddin müəllim bu yolda mənə işıq oldular.

-Musiqi sizin həyatınıza necə daxil oldu?

Uşaqlıqdan musiqiyə böyük marağım var idi. Musiqi mənim üçün sadəcə səs deyil həm də sözdür. İnsan bəzən deyə bilmədiklərini mahnı ilə zümzümə edir. Mən də susduğum bütün hissləri musiqidə tapdım.

-Səhnəyə ilk dəfə çıxanda kimə təşəkkür etdiniz?

İlk təşəkkürüm Allaha idi. Sonra valideyinlərimə və müəllimlərimə. Çünki insanın ən böyük sərvəti ona inanan insanlardır. Və o an hiss etdim ki, mən səhnədə tək deyiləm. Və bu uğurun heç kəsin görmədiyi tərəfində isə çoxlu gözyaşı, dua və səbr dayanırdı.

-Mərkəz sizə nə qazandırıb?

Mən bu mərkəzə gələnə qədər adi telefonu belə işlədə bilmirdim. İndi isə həm telefondan, həm sosial şəbəkələrdən rahat istifadə edirəm. Brayl əlifbasını öyrəndim, yazmağı və oxumağı bacardım. Ana dili, riyaziyyat və ingilis dili üzrə hazırlaşmağa başladım. Ən əsası isə  özümə olan inamı qazandım.

-Sizin üçün uğur nədir?

Mənə görə uğur medal deyil. Uğur insanın dünən bacarmadığını bu gün bacarmasıdır. Mənim üçün uğur ilk dəfə oxumaq idi. İlk dəfə səhnəyə qorxmadan çıxmaq idi. İlk dəfə “mən bacardım” deyə bilmək idi.

- Son sözünüz və ya çağırışınız?

Müsahibəmi oxuyan bütün oxuculardan məktub gözləyirəm.

Oxuculara demək istəyirəm ki, istedad maneə tanımır. Heç nə üçün gec deyil. İnsan əvvəlcə özünə inanmalıdır. Barmaqlarımın zəif olduğunu biləndə Brayl əlifbasını öyrənə bilməyəcəyimi düşünürdüm. Amma bu gün kitab oxuyur, hətta şeir də yazıram.

Həyatda həmişə özüm olmağa çalışmışam. Özümü axtarmışam, özümü tapmışam. Mən çəkdiyim əziyyətləri sevirəm, çünki onlar məni görür.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.04.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının oxucularına üç gün dalbadal sizə Təranə Dəmirin yeni şeirlərini təqdim edir.

2-ci gün.

BOŞLUĞUN İÇİNDƏ

Səadətə qucaq açdım sevincək,

Sevincimə tor toxudu hörümçək,

Ömür boyu bir yabanı çiçək tək

Bitib qaldım bu daşlığın içində.

Oyun qurdu qədər mənə, İlahi,

Gəlmədi bir təpər mənə, İlahi,

Nə xoş gəldi kədər mənə, İlahi,

Xumarlandım bu xoşluğun içində.

Qış görmədim bəxtimdəki qış kimi,

Daş görmədim yolumdakı daş kimi,

Hey çırpındım bir yaralı quş kimi

Həyat adlı sərxoşluğun içində.

Bu dünyaya sığammadım, neyləyim,

Qaranlığı boğammadım, neyləyim,

Çox çalışdım, çıxammadım, neyləyim

İçimdəki bu boşluğun içindən.

SƏNİ ADDIM SƏSLƏRİNDƏN TANIYIRAM

Səni addım səslərindən tanıyıram,

Səni küçələrin yel çəkənindən.

Səni dənizin ləpəsindən,

Səni dalğaların pıçıltısından tanıyıram.

Küləklərində nazlanıb saçlarım,

Yağışlarında islanıb.

Gecələri pəncərə-pəncərə sabahlamışam səninlə,

Səhərləri səninlə salamlamışam günəşi,

Baxışlarında xumarlanıb xəyallarım.

Hara getsəm kölgə kimi düşüb baxışların arxamca,

Keçirmisən məni zülmətdən işığa,

Nağıl-nağıl ovutmusan.

Səndə aza-aza tapmışam özümü,

Yoxsa unutmusan?

Səni işıqlarından tanıyıram,

Səni qaranlığından.

Səni yuxusuzluğundan tanıyıram,

Səni yorğunluğundan.

Məni sabaha uğurlyıb dəli Xəzər,

köhnə dalanlar, sürüşkən küçələr.

Səni yanaqlarımda oynaşan qum dənələrindən tanıyıram,

Səni xəzəllərindən.

Bakı, sən ey ayrılığa sevdalı şəhər,

Nöqtələr, nöqtələr, nöqtələr…

ANAMDAN SONRA

Baxıram ki, anam gedəndən evimiz də köhnəlib,

Ayaq üstə güclə dayanıb yazıq,

Beli, buxunu əyilib.

Anamdan sonra düz-əməlli yola da getmir atamla,

Əşyalar, paltarlar, pəncərələr, daşlar, divarlar küskün-küskün danışır adamla.

Hələ anamın cehizlik dolabı--

cır-cır cırıldayır hər açılıb bağlananda,

Qırığından, söküyündən qan damır.

Burda hər nə varsa hamısı yetimləşib elə bil anam gedəndən.

Rəngi solmuş kitab rəfi, toz basmış kitablar,

Divar boyu üst-üstə yığılan yorğan-döşək,

Allı-güllü nalçalar,

İlməsi qaçan xalçalar.

Bir də dəmir çarpayı,

Üstündə qədim örtük,

Üstündə qağayı,

Onun da üstündə anamın göz yaşı,

ağrıları, əzabları, narahatlığı təlaşı.

Toxunanda bir sığal dəyir əlimə,

barmaqlarım darıxır.

Burda hələ anamın nəfəsi var,

Mənsə həsrətlə içimə çəkirəm anasızlığı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.04.2026)

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi. “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

29 aprel peşəkar və ya həvəskar rəqslə məşğul olan, rəqsi sevən hər kəsin bayramıdır. Beynəlxalq Rəqs Günü 1982- ci ildən bəri YUNESKO-nun qərarı ilə qeyd olunur.

Bu tarix Fransız baletmeysteri Jan Jorj Noverin doğum gününə, yəni aprelin 29-na təsadüf edir. Jan Jorj Nover müasir baletin nəzəriyyəçisi hesab olunur.

Dünyanın əksər ölkələrində olduğu kimi, Azərbaycanda da Beynəlxalq Rəqs Günü təsis olduğu tarixdən hər il qeyd olunur. Azərbaycanda rəqsin tarixi olduqca zəngin və qədimdir. İncəsənətin bir qolu olan rəqslərimiz ülvilik, gözəllik və birlik rəmzi sayılır.

Hələ eramızdan 2-3 min il əvvəl Azərbaycan ərazisində rəqslər insanların həyatında müəyyən yer tutmuşdur. Bu baxımdan Qobustan qayaüstü təsvirləri arasında “Yallı” oynayan insanların təsviri xüsusilə maraq doğurur. Bu təsvirlər Azərbaycan xalqının qədim dövrdən rəqsə olan marağından xəbər verir. Bir-birindən maraqlı, məzmunlu xalq rəqslərimiz nəinki Vətənimizdə, dünyanın böyük konsert salonlarında da sevilir.

Onların simasında Azərbaycan milli xoreoqrafiya sənəti inkişaf yolunu tapmışdır. İncəsənətin ayrılmaz hissəsi olan milli rəqslərimiz gözəlliyi, bədiiliyi və zərifliyi ilə seçilir. Folklor, qədim xalq oyunları, rəqs havaları milli incəsənətimizin qızıl fonduna həmişəlik daxil olmuşdur.

Filmlərimizdə də rəqslərdən elementlərə rast gəlmək olar ki, bu da milli rəqs sənətinin inkişafı və təbliğində mühüm rol oynayır.

“Tərəkəmə”, “Naz eləmə”, “Turacı”, “Uzundərə”, “Qoçəli”, “Heyvagülü”, “Vağzalı” xalq rəqslərinə tamaşa etmək kifayətdir ki, xalqımızın zəngin musiqiyə, köklü adət-ənənəyə bağlı olduğunu duyasan.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

“Bir də, barmağı hərəkətə gətirən ürək əsas şərtdir. Cümlə nədir? Bitmiş bir fikri ifadə edən bir və ya bir neçə sözdən ibarət söz birləşməsi... Qarmonda da gərək cümlə olsun. Yoxsa olacaq "qart-qurt"”, Aftandil İsrafilov.

Bu gün Azərbaycan musiqi xəzinəsinə həm ifası, həm də bəstələri ilə incilər bəxş edən Xalq artisti Aftandil İsrafilovun anım günüdür.

Görkəmli qarmon ifaçısı, Xalq artisti Aftandil İsrafilov 1941-ci ilin yanvarın 24-də Bakıda anadan olub. O, 1961-ci ildə Politexnik İnstitutunun (indiki Azərbaycan Texniki Universiteti) mülki tikinti fakültəsinə qəbul olub. Qarmona olan marağına görə təhsilini yarımçıq qoyaraq həyatını musiqiyə həsr edib.

 "Azkonsert"in tərkibində ansambl yaradaraq bədii rəhbərliyini həyata keçirib.  1970-ci ildə Zeynəb Xanlarova ilə birgə Türkiyədə qastrol səfərindən sonra onun ansamblının tərkibində müxtəlif ölkələrdə silsilə konsertlərdə çıxış edib.

Nağıllarda olduğu kimi ona verilən buta – fitri istedadı ustad sənətkarı ölkəmizin hüdudlarından kənarda da tanıdıb. O vaxtilə Moskvada keçirilən Azərbaycan mədəniyyəti və incəsənəti ongünlüyündə respublikanı ləyaqətlə təmsil edib.

 "Zemfira", "Kəmalə", "Nazilə", "Aynurə", "Jalə", "Basqalı" kimi 100-ə qədər musiqi havasının müəllifidir.

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı — 1 dekabr 1982

- "Azərbaycan Respublikasının xalq artisti" fəxri adı — 24 may 1998

- Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü — 5 iyul 2003

- "Dağıstan Respublikasının xalq artisti" fəxri adı — 22 aprel 2008

- "Şöhrət" ordeni — 25 yanvar 2016

Filmoqrafiya

- Ad günü (film, 1977)

- Məhəllə (film, 2003)

- Məhəllə 2 Moskvada (film, 2004)

- Xalq təranələri (film)

A. İsrafilov fəaliyyətinin ilk illərində “Azkonsert”in tərkibində ansambl yaradaraq bədii rəhbərliyini həyata keçirib. 1970-ci ildə Zeynəb Xanlarova ilə birgə Türkiyədə qastrol səfərindən sonra onun ansamblının tərkibində dünyanın dörd bir yanında Azərbaycan musiqisinin təbliği ilə bağlı silsilə konsertlərdə çıxış edib.

Sənətçi bu konsertlər barəsində danışarkən bildirib: “Beş dəfə Amerikada konsert vermişəm. Onun üçündə böyük sənətkar Zeynəb Xanlarova ilə birlikdə olmuşam. Orada bizi elə dinləyiblər ki, özümüzü Azərbaycanda hiss etmişik”.

Peşəkar qarmon ifaçısı müxtəlif illərdə nəhəng sənətkarlarla birlikdə işləyib. Sənətçiyə kino sahəsində çalışmaq da qismət olub. Belə ki, o, rejissor Rasim Ocaqovun “Ad günü” filmində ifa etdiyi “Nazilə” rəqsi ilə böyük şöhrət qazanıb.

Tahir və Cabir İmanovun təklifi ilə isə “Məhəllə” filmində professor rolunda yer alıb. Xalq artisti bu haqda danışarkən qeyd edib: “Qardaşlar gəlib təklif etdilər. Dedim baş üstə. Necə istədilərsə, elə də etdim. Qəti məşq etməmişdik. Həmin kadr da bir dəfəyə çəkilmişdi”.

Görkəmli xanəndə Cabbar Qaryağdıoğlunun atasına hədiyyə etdiyi piano az sonra onun sevimli alətinə çevrilib. Hər dəfə futbol oynadıqdan sonra pianoda ifa edib. Bu, onun musiqiyə olan həvəsini daha da artırıb.

Qarmonda ifa edərkən sənətçinin barmaqlarında həmişə bahalı üzüklər olub. Səbəbini soruşanlara Xalq artisti bu üzükləri sadəcə özünə maraqlı göründüyü üçün taxdığını bildirib.

Sənətçi olduğu məclislərdə tez-tez gəncləri başına yığıb onlara nəsihət verib:

“Yaş ötüb gedir onu saxlamaq olmur. Arzu edirəm ki, bizdən sonra gələn gənc nəsil də yaşlanmağa tələsməsin. Mən bu yaşda elə bilirəm 500 ildir ki, yaşayıram. Bu ömürdə boş keçən dəqiqələrim olmayıb. İndiki gənclərə də bunu arzulayıram”.

Xalq artisti Ramiz Quliyevin sözlərinə görə, o, heç vaxt ölümdən danışmayıb. Həyatı sevən adam olub: “Heç vaxt yasa gedə bilmirdi. Deyirdim, ay Aftandil, niyə getmirsən? Deyirdi ürəyim gəlmir. Heç kimi itirmək istəmirəm...”

Aftandil İsrafilov səhhəti ilə bağlı 2 dekabr 2022-ci ildə reanimasiya yerləşdirilib. 2023-cü ilin mart ayında yenidən səhhətində problemlər yaranıb. 29 aprel 2023-cü ildə vəfat edib. İkinci Fəxri Xiyabanda dəfn olunub.

Allahrəhməteləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.04.2026)

NailZeyniyev,

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Dil üçün “kritik dövr” anlayışı necə işləyirsə, oxuma üçün də oxşar həssas mərhələ var. Uşaqlıqda təxminən 5–12 yaş arası beyin oxuma ilə bağlı bacarıqları daha sürətli və təbii mənimsəyir. Bu mərhələdə oxumaq təkcə hərfləri tanımaq deyil; diqqəti saxlamaq, hekayə xəttini izləmək, empatiya qurmaq kimi qabiliyyətlər də paralel inkişaf edir.

Ailə mühiti burada əsas faktordur. Evdə kitabın olması, valideynin oxuması, uşağa kitab oxuması bunlar vərdişin formalaşmasına birbaşa təsir edir. Uşaq oxumağı davranış kimi görür, sonra onu təkrarlayır. Nümunə yoxdursa, vərdişin yaranması çətinləşir.

Məktəb bu boşluğu doldurmalı olduğu halda, bəzən əks təsir yaradır. Məcburi siyahılar, test yönümlü yanaşma, “oxuduğunu yoxlama” üzərindən qurulan sistem oxumağı zövqdən çıxarıb tapşırığa çevirir. Tapşırıq bitəndə davranış da dayanır.

Buna baxmayaraq, gənclikdə bu boşluğu doldurmaq mümkündür. Sadəcə mexanizm fərqlidir. Uşaqlıqda vərdiş təbii formalaşır, gənclikdə isə şüurlu səylə qurulur. Başlanğıcda oxumaq istəkdən çox intizam tələb edir. Bu mərhələ keçilməsə, davamlılıq yaranmır.

Bu çətin mərhələni aşanlar üçün nəticə fərqli üstünlüklər verir. Yetkin oxucu mətnlə daha dərin əlaqə qura bilir, çünki artıq həyat təcrübəsi var. Oxuduğu fikirləri öz yaşantısı ilə tutuşdurur, nəticə çıxarır. Yəni gec başlanğıc zəiflik deyil, başqa tip gücdür.

Praktik olaraq, gənclikdə oxuma vərdişini qurmağın ən effektiv yolu “doğru ilk kitab”dır. Bu kitab oxucunun marağına, dilinə, ritminə uyğun olmalıdır. Yanlış seçim başlanğıcı yarımçıq qoyur, doğru seçim isə oxumağı vərdişə çevirir. Bu seçim çox vaxt siyahılarla deyil, etibarlı tövsiyə ilə tapılır.

Uşaqlıqda formalaşmayan oxuma vərdişi sonradan bərpa oluna bilər. Amma bu, eyni proses deyil. Daha çox iradə tələb edir, daha yavaş qurulur, amma nəticədə eyni dəyəri verir. Fərq çatılan nöqtədə yox, yolun çətinliyindədir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.04.2026)

Rəqsanə Babayeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

İnsan cəmiyyətlərinin ən dərin qatlarında görünməyən, lakin hər zaman hiss olunan bir güc mövcuddur: mədəni yaddaş. Bu yaddaş yalnız tarix kitablarında, arxiv sənədlərində və ya muzey vitrinlərində deyil, daha çox gündəlik həyatın içində, danışılan sözlərdə, səslənən nəğmələrdə və ötürülən hekayələrdə yaşayır. Bu baxımdan dil sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil; o, bir xalqın keçmişini, bu gününü və gələcəyini birləşdirən görünməz körpüdür.

Dil itirildikdə yalnız sözlər yox olmur. Onunla birlikdə düşüncə tərzi, dünyanı qavrama forması və kollektiv yaddaşın incə qatları da silinməyə başlayır. Bu, xüsusilə qloballaşmanın sürətləndiyi müasir dövrdə daha qabarıq şəkildə hiss olunur. Gənc nəsillərin başqa dillərə yönəlməsi təbii və qaçılmaz proses olsa da, ana dilinə münasibətin zəifləməsi ciddi mədəni boşluqlar yarada bilər.

Mədəniyyət tarixində dilin rolu yalnız ədəbiyyatla məhdudlaşmır. O, həm də milli kimliyin əsas sütunlarından biridir. Hər bir deyim, atalar sözü və xalq ifadəsi əsrlərin süzgəcindən keçərək bu günə gəlib çatmışdır. Bu ifadələrdə yalnız məna yox, həm də həyat təcrübəsi, müdriklik və sosial dəyərlər gizlidir. Məsələn, sadə bir atalar sözü belə bəzən bütöv bir fəlsəfi konsepsiyanı əks etdirə bilər.

Lakin bu zəngin irsin qorunması yalnız dövlət siyasətinin və ya təhsil sisteminin öhdəsinə buraxıla bilməz. Burada fərdin rolu da az əhəmiyyət daşımır. Gündəlik danışıqda ana dilinə diqqət göstərmək, onu düzgün və zəngin şəkildə istifadə etmək bir növ mədəni məsuliyyətdir. Bu məsuliyyət yalnız dilin qorunmasına deyil, həm də onun inkişafına xidmət edir.

Maraqlıdır ki, müasir incəsənət sahələrində – kino, teatr və musiqidə – dilin istifadəsi getdikcə daha eksperimental xarakter alır. Bu, bir tərəfdən yaradıcı azadlığın göstəricisidir, digər tərəfdən isə ənənə ilə yeniliyin toqquşduğu nöqtəni ortaya çıxarır. Sual yaranır: yenilənmək üçün köklərdən uzaqlaşmaq lazımdırmı, yoxsa əksinə, həmin köklərə daha dərindən bağlanmaqmı daha doğru yoldur?

Tarix göstərir ki, ən güclü mədəniyyətlər məhz bu balansı qoruya bilənlərdir. Onlar nə tam konservativ olur, nə də tam assimilyasiyaya uğrayır. Əksinə, öz dəyərlərini qoruyaraq yeni təsirləri özününküləşdirməyi bacarırlar. Bu prosesdə dil əsas alət rolunu oynayır. O, həm qoruyur, həm də dəyişir.

Digər tərəfdən, texnologiyanın inkişafı dilin yayılması üçün yeni imkanlar açır. Sosial media platformaları, rəqəmsal nəşrlər və onlayn təhsil resursları ana dilinin daha geniş auditoriyalara çatdırılmasına şərait yaradır. Lakin bu imkanlar düzgün istifadə olunmadıqda dilin səthi və sadələşdirilmiş formaya düşməsi riski də mövcuddur.

Bu səbəbdən, dilə münasibətdə yalnız emosional deyil, həm də intellektual yanaşma tələb olunur. Onu sevmək kifayət deyil; onu anlamaq, öyrənmək və inkişaf etdirmək də vacibdir. Bu isə yalnız fərdi səviyyədə deyil, həm də ictimai şüur səviyyəsində həyata keçirilməlidir.

Dil bir xalqın səssiz hafizəsidir. O danışdıqca keçmiş danışır, o susduqda isə tarix susur. Bu səssizliyin qarşısını almaq üçün hər bir fərd öz payına düşən məsuliyyəti dərk etməlidir. Çünki dil yaşadıqca mədəniyyət yaşayır, mədəniyyət yaşadıqca isə kimlik qorunur.

Bu üçlük – dil, yaddaş və kimlik – bir-birindən ayrılmazdır. Onlardan biri zəiflədikdə digərləri də təsirlənir. Ona görə də bu əlaqəni qorumaq yalnız mədəni deyil, həm də mənəvi borcdur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.04.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

1975-ci ildə ekranlaşdırılan "Firəngiz" Azərbaycan kinosunda qadın obrazının güc, prinsipiallıq və mənəvi möhkəmlik simvoluna çevrildiyi ən maraqlı filmlərdən biridir. Quruluşçu rejissorlar Ənvər Əbluc və Əbdül Mahmudov bu ekran əsərində bir qadının taleyi üzərindən bütöv cəmiyyətin mənzərəsini yaradıblar.

Firəngiz – sadəcə qadın yox, xarakterdir

Filmin mərkəzində Firəngiz Tahirova dayanır. O, vəzifə sahibidir, tələbkardır, prinsipialdır və güzəşti sevmir. Bu obraz sovet dövrü Azərbaycan kinosunda nadir qadın tiplərindən biridir — yalnız ailənin içində yox, ictimai həyatda da söz sahibi olan qadın. Firəngiz yumşaq görünən, amma içində polad iradə daşıyan qadındır. O, haqsızlığa göz yummur, yaxın adamlarına belə güzəşt etmir. Çünki onun üçün doğmalıq həqiqətdən üstün deyil.

Sevgi ilə prinsip üz-üzə gələndə

Filmdə ən maraqlı xətt Firəngizin ailə həyatı ilə ictimai məsuliyyəti arasındakı toqquşmadır. O, həyat yoldaşı Muradı sevir. Lakin sevgi onu kor etmir. Muradın saxta faktlara əsaslanan elmi işi ilə bağlı həqiqəti gördükdə susmur.

Burada film çox ciddi sual verir:

İnsan sevdiyi adamın səhvini örtməlidir, yoxsa ona qarşı da ədalətli olmalıdır?

Firəngiz ikinci yolu seçir. Və bu seçim onu həm güclü, həm də tənha edir.

Qadının çiynində cəmiyyət yükü

Film göstərir ki, qadın yalnız ailənin dayağı deyil, həm də ictimai vicdan ola bilər. Firəngiz təkcə evini yox, çevrəsini də düzəltməyə çalışan insandır. O, yalanla barışmır, saxtakarlığı qəbul etmir, dost adı ilə gizlənən cinayətləri üzə çıxarır.

Bu səbəbdən o, klassik “məzlum qadın” obrazı deyil. O, mübarizə aparan qadındır.

Filmin gücü nədədir?

“Firəngiz” qışqırmır, pafos göstərmir. Sadə hadisələrlə böyük mövzuları açır:

ailədə dürüstlük

sevgidə məsuliyyət

vəzifədə vicdan

qadında iradə

Bu ekran əsərinin təsiri də bundadır — illər keçsə də mövzusu köhnəlmir.

Yekun

Bəzən bir qadın ev saxlayır.

Bəzən ailə qoruyur.

Bəzən isə bütöv bir dövrün vicdanına çevrilir.

“Firəngiz” bizə xatırladır:

"Güc bəzən səsdə yox, prinsipdən dönməyən sakit insanlarda olur"

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.04.2026)