Super User

Super User

Çərşənbə axşamı, 17 Noyabr 2026 09:29

Xalq rəssamı Lətif Kərimovun 120 illiyidir

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Azərbaycan SSR xalq rəssamı Lətif Kərimov! Bu ad çoxlarına tanışdır. Mədəniyyətimiz tarixində silinməz iz qoymuş bu böyük sənətkarın bu gün anadan olmasının 120-ci ildönümüdür.

 

Lətif Kərimov 17 noyabr 1906-cı ildə Şuşa şəhərində anadan olub. Onların nəsli – bütün "Allahverənlər" tayfası toxuduqları qəşəng xalçaları ilə Qarabağ mahalında məşhur olub. 1912-ci ildə onların ailəsi İranın Məşhəd şəhərinə köçüb. Xalça sənətinə məhəbbəti Lətifi burada Mirzə Ələkbər Hüseynzadənin emalatxanasına gətirib çıxarıb.

Şuşa şəhərində "Qarabağxalça" artelində 1928-ci ildə təlimatçı kimi fəaliyyət göstərən Lətif Kərimov, başqa rayonlarda da yerli xalçatoxuma işinin sirlərini öyrənib.  O, 1930-cu ildən xalça sənəti mütəxəssisi kimi "Azərbaycanxalça" birliyində rəssam-təlimatçı vəzifəsində fəaliyyət göstərib.

İlk dəfə olaraq Bakıda və Qubada xalça məktəblərinin açılmasında Lətif Kərimovun böyük zəhməti olub. Lətif Kərimov təkcə xalçaçılıq sahəsində deyil, dekorativ tətbiqi sənətin başqa sahələrində də fəaliyyət göstərib.

1930–1940-cı illər Lətif Kərimovun yaradıcılığında xüsusi yer tutub. Bu illərdə yaratdığı bədii tərtibatlarda və başqa sahələrdə Şərqin bədii sənət xəzinəsindən ilham alan ustad əlinin izlərini görürük.

1937–1939-cu illərdə Moskvada Ümumittifaq Kənd Təsərrüfatı Nailiyyətləri Sərgisində Azərbaycan Respublikasının pavilyonuna verdiyi bədii tərtibat, binanın Milli memarlıq forması ilə möhkəm vəhdət təşkil edib. Tanınmış rəssamlarımız (K.Kazımzadə, İ.Axundov və başqaları) ilə birlikdə 1940–1941-ci illərdə dahi Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvinin yubileyinə həsr edilən beş xalça hazırlayıb. Bu xalçalarda şairin "Xəmsə"sinə daxil olan poemalardan götürülmüş epizodlar təsvir edilib.

Keçən əsrin 40-cı illərində Lətif Kərimov Azərbaycan Radiosunda fars diktoru vəzifəsində çalışıb. 1946-cı ildə Aydın Qaradağlının səsini bəyənib radionun sədri Şəmsəddin Abbasova təqdim edərək görkəmli sənətkarın yaradıcılıq yoluna yaşıl işıq yandırıb. Elmi-yaradıcılıq fəaliyyətinə Azərbaycan SSRİ EA-nın Memarlıq və İncəsənət institutunda başlayan Lətif Kərimov 1945-ci ildə ayrıca xalça şöbəsinin açılmasına nail olub.

Onun "Azərbaycan xalçalarında ornament" kitabı xalçalarımızdakı naxışların, ornamentlərin öyrənilməsi baxımından misilsiz əhəmiyyətə malikdir. Böyük elmi əhəmiyyəti olan bu əsərə görə 1950-ci ildə Lətif Kərimova Leninqrad şəhərində sənətşünaslıq namizədi-alimlik dərəcəsi verilib. Onun monumental tədqiqat işlərindən biri də çoxcildli "Azərbaycan xalçası" monoqrafiyasıdır. Birinci cildi 1961-ci ildə dərc edilən monoqrafiya qırx ilə yaxın aparılan elmi işlərin bəhrəsidir. Lətif Kərimovun təşəbbüsü ilə 1967-ci ildə Bakıda xalça muzeyi təşkil olunub.

 

Filmoqrafiya

1. Hədiyyə xalçası

2. Habil Kaman

3. İşıqlı ilmələr. Lətif Kərimov

4. Onlar belə sevirdilər

 

Mükafatları

1. "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

2. "Stalin" mükafatı (1-ci dərəcə)

3. 2 dəfə "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni

4. "Xalqlar Dostluğu" ordeni

5. "Şərəf nişanı" ordeni

6. "Qafqazın müdafiəsinə görə" medalı

7. "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə" medalı

 

Lətif Kərimovb 8 sentyabr 1991-ci ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.11.2026)

Çərşənbə axşamı, 17 Noyabr 2026 09:13

17 Noyabr – Milli Dirçəliş Günüdür

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

 

          Azərbaycan tarixində elə günlər var ki, onların əhəmiyyəti yalnız baş verdiyi dövrün hadisələri ilə məhdudlaşmır. Belə günlər xalqın milli yaddaşına, azadlıq düşüncəsinə və dövlətçilik tarixinin səhifələrinə əbədi həkk olunur. 17 Noyabr – Milli Dirçəliş Günü də məhz belə tarixi günlərdəndir. Bu tarix Azərbaycan xalqının milli özünüdərkinin güclənməsi, azadlıq iradəsinin ümumxalq hərəkatına çevrilməsi və müstəqil dövlətçilik ideyasının yenidən aktuallaşması ilə səciyyələnir. 17 Noyabr – Milli Dirçəliş Günü Azərbaycan xalqının azadlıq salnaməsinin ən mühüm səhifələrindən biridir.

 

1988-ci ildə Azadlıq meydanında başlayan xalq hərəkatı milli birliyin, siyasi oyanışın və müstəqillik iradəsinin parlaq təzahürü idi. Həmin gün meydanda səslənən azadlıq çağırışları sonradan müstəqil Azərbaycan dövlətinin qurulması ilə nəticələnən tarixi prosesin mənəvi dayaqlarından birinə çevrildi.

XX əsrin 80-ci illərinin sonlarında Sovet İttifaqı ciddi siyasi, iqtisadi və ideoloji böhran yaşayırdı. İmperiyanın əvvəlki gücü zəifləyir, müxtəlif xalqlarda milli hüquq və azadlıq tələbləri güclənirdi. Azərbaycanda isə bu proseslərə Ermənistanın ərazi iddiaları, Qarabağ ətrafında baş verən hadisələr və sovet rəhbərliyinin ədalətsiz mövqeyi əlavə olunmuşdu.

1988-ci ilin əvvəllərindən etibarən Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları açıq xarakter almağa başladı. Ermənistanda yaşayan azərbaycanlıların öz tarixi torpaqlarından kütləvi şəkildə qovulması, Dağlıq Qarabağda separatçı meyillərin gücləndirilməsi xalqın narahatlığını və etirazını artırırdı.

Həmin ilin noyabrında Şuşa yaxınlığındakı Topxana meşəsində ağacların kəsilməsi ilə bağlı yayılan məlumatlar isə xalqın etirazını daha da gücləndirdi. Topxana meşəsi artıq sadəcə təbiət abidəsi deyil, milli varlığa, tarixi torpağa və mənəvi dəyərlərə münasibətin rəmzinə çevrilmişdi. Beləliklə, ayrı-ayrı etirazlar ümumxalq hərəkatına çevrilməkdə idi.

1988-ci il noyabrın 17-də Bakının o vaxtkı Lenin meydanında, indiki Azadlıq meydanında genişmiqyaslı xalq mitinqi başladı. Respublikanın müxtəlif bölgələrindən insanlar Bakıya gələrək öz etirazlarını bildirir, milli hüquqların müdafiəsini, Qarabağda yaranmış vəziyyətə son qoyulmasını və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün qorunmasını tələb edirdilər.

Meydana toplaşan insanlar müxtəlif peşə və sosial təbəqələri təmsil etsələr də, onları birləşdirən əsas amal eyni idi: milli ləyaqətin qorunması və xalqın öz taleyinə sahib çıxmaq hüququ.

Meydan hərəkatının ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri onun ümumxalq xarakteri daşıması idi. Burada ziyalılar, tələbələr, fəhlələr, kəndlilər, müəllimlər və müxtəlif bölgələrdən gəlmiş insanlar bir araya gəlmişdilər.

          Mitinqlərdə azadlıq, suverenlik və milli birlik ideyaları getdikcə daha aydın səslənirdi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin üçrəngli bayrağının meydanda qaldırılması isə xalqın dövlətçilik yaddaşının və istiqlal arzularının yenidən dirçəlməsinin mühüm rəmzinə çevrildi.

Bu hadisə göstərirdi ki, Azərbaycan xalqının milli müstəqillik düşüncəsi sovet hakimiyyətinin uzunmüddətli ideoloji təsirlərinə baxmayaraq, öz varlığını qoruyub saxlamışdır.

Bakıda başlayan mitinqlər sovet rəhbərliyini ciddi narahat edirdi. Çünki meydanda səslənən tələblər artıq yalnız Qarabağ məsələsi ilə məhdudlaşmır, milli suverenlik və siyasi azadlıq ideyalarını da əhatə edirdi.

Noyabrın 22-də Bakıda komendant saatı tətbiq olundu. Şəhərə əlavə hərbi qüvvələr yeridildi. Lakin xalqın etirazı bir müddət də davam etdi. Dekabrın 4-dən 5-nə keçən gecə sovet qoşunları meydana müdaxilə edərək mitinqi dağıtdılar. Beləliklə, 17 noyabrda başlayan fasiləsiz meydan hərəkatı zor gücünə dayandırıldı.

Amma meydanın boşaldılması xalqın qəlbində başlanan milli oyanışı dayandıra bilmədi. Əksinə, bu hadisələr müstəqillik düşüncəsinin daha da möhkəmlənməsinə təkan verdi. 1988-ci ilin noyabr hadisələri Azərbaycan xalqının siyasi tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Meydan hərəkatı milli şüurun oyanışını sürətləndirdi, cəmiyyətdə azadlıq və müstəqillik ideyalarının geniş yayılmasına şərait yaratdı.

Bu prosesin davamı olaraq 1989–1991-ci illərdə milli azadlıq mübarizəsi daha da gücləndi. Xalqın siyasi fəallığı artdı, müstəqil dövlətçilik ideyası artıq ümummilli tələbə çevrildi.

1991-ci il oktyabrın 18-də Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyinin bərpası haqqında Konstitusiya Aktı qəbul edildi. Beləliklə, illərlə qorunub saxlanılan istiqlal arzusu hüquqi və siyasi reallığa çevrildi.

Bu baxımdan 17 noyabr hadisələri Azərbaycanın müstəqilliyinin bərpasına aparan tarixi prosesin mühüm mərhələlərindən biri kimi qiymətləndirilir.  

1992-ci ildən etibarən noyabrın 17-si Azərbaycanda Milli Dirçəliş Günü kimi qeyd olunur.

Bu günün təsis edilməsi 1988-ci il xalq hərəkatına verilən tarixi və siyasi qiymətin ifadəsi idi. Milli Dirçəliş Günü xalqın azadlıq mübarizəsini, milli birliyini və dövlət müstəqilliyinə gedən yolunu xatırladan əlamətdar tarixdir.

Milli dirçəliş xalqın özünü tanıması, öz gücünə inanması və gələcəyini özü müəyyənləşdirmək iradəsidir. 17 noyabr isə bu iradənin Azərbaycan tarixində ümumxalq miqyasında təzahür etdiyi günlərdən biridir.

Bu gün 17 noyabrı qeyd edərkən yalnız keçmişi xatırlamırıq. Eyni zamanda müstəqilliyin hansı tarixi mübarizələr, xalq iradəsi və milli həmrəylik hesabına əldə edildiyini dərk edirik.

İndi həmin tarixi hadisələrə nəzər salarkən bir həqiqəti unutmamalıyıq: qazanılmış müstəqillik həm də qorunmalı, möhkəmləndirilməli və gələcək nəsillərə etibarlı şəkildə ötürülməlidir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.11.2026)

 

 

Çərşənbə axşamı, 17 Noyabr 2026 08:30

Doğum gününüz mübarək, ölümsüzlər!

Dörd dil bilən xüsusi təyinatlı cəngavər: Şəhid Baş Leytenant Həmid Abbasbəyli

 

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

 

Azərbaycanın müasir hərb tarixinə adını qızıl hərflərlə yazdıran zabitlər arasında "Qarabağ" ordenli şəhid baş leytenant Həmid Cavanşir oğlu Abbasbəyli xüsusi yer tutur. O, həm sülh dövründə beynəlxalq hərbi təlimlərdə ölkəmizi layiqincə təmsil etməsi, həm də 44 günlük Vətən müharibəsində nümayiş etdirdiyi əfsanəvi şücaətlə gənc nəsil üçün əsl vətənpərvərlik örnəyinə çevrilib.

 

Həyatı, təhsili və zəngin dünyagörüşü

Həmid Cavanşir oğlu Abbasbəyli 1991-ci il noyabrın 17-də Bakının Binəqədi rayonunda Cavanşir Abbasov və Gülnarə Məmmədovanın ailəsində anadan olub. 1998-2002-ci illərdə Binəqədi rayon Famil İsgəndərov adına 157 nömrəli tam orta məktəbdə, 2002-2006-cı illərdə isə Şəki şəhər 18 nömrəli tam orta məktəbdə təhsil alıb.

Hərb sənətinə olan dərin bağlılığı onu 2006-cı ildə Cəmşid Naxçıvanski adına Hərbi Liseyə gətirib. Liseyi bitirdikdən sonra 2009-2013-cü illərdə Heydər Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbində ali hərbi təhsil alıb. Ardınca Silahlı Qüvvələrin Təlim və Tədris Mərkəzinin "Zabit ixtisas kursu"nu başa vurub. 2013-cü il iyunun 27-də "leytenant", 2017-ci il yanvarın 27-də isə "baş leytenant" hərbi rütbəsinə layiq görülüb.

 

Həmid Abbasbəyli öz üzərində daim çalışan hərtərəfli zabit idi:

Dil bilikləri. O, dörd xarici dili (ingilis, rus, türk və çin dilləri) yüksək səviyyədə bilirdi.

Beynəlxalq kurslar. 2016-2017-ci illərdə Türkiyə Respublikasında, 2017-2018-ci illərdə isə Çin Xalq Respublikasında xüsusi təyinatlıların ağır hazırlıq kurslarında iştirak edərək yüksək nəticələr qazanıb.

Beynəlxalq təmsilçilik. 2020-ci il iyunun 24-də Moskvada Qırmızı meydanda keçirilən Qələbənin 75 illiyinə həsr olunmuş hərbi paradda Azərbaycan Ordusunu təmsil edən 75 hərbçidən biri olub.

İdman nailiyyətləri. Boks və qaydasız döyüş növləri ilə peşəkar məşğul olaraq bir sıra yarışlarda uğurlar qazanıb.

 

Hərbi xidməti və döyüş yolu

Hərbi xidmətə ön cəbhədə - Milli Qəhrəman Mübariz İbrahimovun adını daşıyan bölükdə tağım komandiri kimi başlayan Həmid sonradan Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrin (XTQ) sırasına qoşulub. O, xüsusi əməliyyat taborunda baş kəşfiyyatçı və xüsusi əməliyyat qrupu komandirinin müavini vəzifələrində xidmət edib.

2016-cı ilin Aprel döyüşlərində fəal iştirak edən zabit 2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsinin ilk günlərindən ön xətdə döyüşüb. Füzuli, Cəbrayıl, Zəngilan, Hadrut və Ərgünəş yüksəkliklərinin işğaldan azad olunması əməliyyatlarında düşmənin canlı qüvvəsinin və texnikasının məhv edilməsində müstəsna rol oynayıb. Döyüşlərin birində minaya düşərək ayağından yaralansa da, ilkin tibbi yardımdan dərhal sonra döyüş meydanını tərk etməyib və silahdaşlarının önündə irəliləməyə davam edib.

 

Son döyüşü və əbədiyyətə qovuşması

2020-ci il oktyabrın 19-dan 20-nə keçən gecə Xocavənd rayonunun Qırmızı Bazar qəsəbəsi və Laçın dəhlizinə nəzarət edən strateji yüksəkliklər uğrunda gedən şiddətli döyüşlərdə Həmid Abbasbəyli son nəfəsinə qədər qəhrəmanlıq nümunəsi göstərib. Döyüş yoldaşlarının xatirələrinə görə, o, neytral zonada qalan yaralı əsgərini atəş altından çıxarmağa müvəffəq olub, lakin özü düşmən gülləsinə tuş gələrək şəhidlik zirvəsinə ucalıb.

Şəhidimizin nəşi oktyabrın 24-də Bakıya gətirilərək böyük izdiham və hərbi ehtiramla İkinci Fəxri Xiyabanda (II Şəhidlər Xiyabanı) dəfn olunub. Şəhidimiz subay idi.

 

Təltifləri

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin müvafiq sərəncamları ilə baş leytenant Həmid Cavanşir oğlu Abbasbəyli ölümündən sonra aşağıdakı orden və medallarla təltif edilib:

 

"Qarabağ" ordeni. Döyüş əməliyyatları zamanı göstərdiyi yüksək igidlik və şücaətə görə.

"Vətən uğrunda" medalı. Vətən qarşısında xidməti borcunu şərəflə yerinə yetirdiyinə görə.

"Cəbrayılın azad olunmasına görə" medalı. Cəbrayıl rayonunun azadlığı uğrunda döyüşlərdə iştirakına görə.

"Füzulinin azad olunmasına görə" medalı. Füzuli rayonunun işğaldan azad edilməsində göstərdiyi xidmətlərə görə.

"Xocavəndin azad olunmasına görə" medalı. Xocavənd istiqamətində aparılan uğurlu əməliyyatlara görə.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.11.2026)

Valideyn–övlad münasibətlərində psixoloji ünsiyyət, emosional təhlükəsizlik və düzgün tərbiyə metodları

 

Rəqsanə Babayeva,

”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

 

Uşağı anlamaq heç də həmişə onun dediklərini eşitməklə mümkün olmur. Bəzən uşaq danışmaq əvəzinə susur, izah etmək əvəzinə ağlayır, diqqət istədiyini söyləmək əvəzinə inadkarlıq göstərir, sevgiyə ehtiyacı olduğu halda isə valideynindən uzaqlaşır. Böyüklər çox vaxt bu davranışları tərbiyəsizlik, ərköyünlük, sözə baxmamaq və ya inadkarlıq kimi qiymətləndirirlər. Halbuki uşağın davranışı hər zaman onun daxili dünyasında baş verənlərin bir növ ifadəsidir. Uşaq hələ hisslərini böyüklər qədər aydın tanımaq, adlandırmaq və idarə etmək bacarığına malik deyil. Buna görə də bəzən öz ehtiyacını düzgün ifadə edə bilmədikdə davranışı ilə danışır.

 

Valideyn–övlad münasibətlərində diqqət yetirilməli əsas məsələlərdən biri də məhz budur: biz uşağın nə etdiyini görürük, yoxsa onu həmin davranışa gətirən səbəbi anlamağa çalışırıq?

 

Davranış problemdir, yoxsa kömək çağırışı?

Uşağın davranışını qiymətləndirərkən yalnız görünən nəticəyə əsaslanmaq düzgün yanaşma deyil. Məsələn, dərs oxumaqdan imtina edən uşaq tənbəl olmaya bilər. O, mövzunu anlamadığı üçün özünü bacarıqsız hiss edə, uğursuzluq qorxusu yaşaya və ya üzərindəki gözləntilərin ağırlığı altında qala bilər. Tez-tez ağlayan uşaq sadəcə həssas deyil, emosiyalarını tənzimləməkdə çətinlik çəkən və özünü ifadə etmək üçün dəstəyə ehtiyacı olan biri ola bilər. Aqressiv davranan uşaq isə bəzən qəzəbinin arxasında qorxu, inciklik, rədd edilmə hissi və ya özünü müdafiə etmək ehtiyacı daşıyır.

 

Bu o demək deyil ki, hər arzuolunmaz davranışa bəraət qazandırılmalıdır. Əksinə, valideyn həm davranışa sərhəd qoymalı, həm də onun səbəbini araşdırmalıdır. Çünki davranışı cəzalandırmaqla onun səbəbini aradan qaldırmaq eyni şey deyil.

Uşaq nəyisə qırdıqda, qışqırdıqda, yalan danışdıqda və ya başqasına qarşı aqressiya göstərdikdə valideynin ilk reaksiyası çox vaxt qadağa və cəza olur. Halbuki daha faydalı yanaşma əvvəlcə sakitləşmək, sonra hadisəni araşdırmaq, uşağa davranışının nəticəsini izah etmək və alternativ davranış öyrətməkdir. Məsələn, “Belə etməyə haqqın yoxdur” deməklə yanaşı, “Əsəbiləşə bilərsən, amma əsəbiləşəndə başqasını vurmaq olmaz. Gəl, nə baş verdiyini danışaq” demək uşağa həm sərhədi, həm də emosiyasını düzgün ifadə etməyin yolunu göstərir.

 

Emosional təhlükəsizlik uşağın şəxsiyyətinin formalaşmasında mühüm amildir

Uşağın sağlam inkişafı yalnız fiziki ehtiyaclarının ödənilməsi ilə məhdudlaşmır. Qidalanma, geyim, təhsil və sağlamlıq qədər sevgi, qəbul edilmə, diqqət, güvən və aidiyyət hissi də vacibdir. Uşaq bilməlidir ki, səhv etdikdə də ailəsinin bir üzvüdür, uğursuz olduqda da sevilməyə layiqdir, fikrini bildirdikdə isə alçaldılmayacaq.

Emosional təhlükəsizlik uşağın hər istədiyinin yerinə yetirilməsi demək deyil. Bu, uşağın özünü ifadə edə bildiyi, hisslərinə hörmət göstərildiyi, lakin davranışlarının da müəyyən qaydalarla tənzimləndiyi ailə mühitidir.

Ailədə daim qışqırıq, təhqir, müqayisə və hədələmə varsa, uşaq zamanla öz fikirlərini gizlətməyə, səhvlərini etiraf etməkdən çəkinməyə və problemlərini valideynindən uzaqda həll etməyə alışa bilər. Belə vəziyyətdə zahiri itaətlilik həmişə sağlam psixoloji inkişafın göstəricisi deyil. Bəzən uşaq münaqişədən qorxduğu üçün susur, bəzən də valideynin narazılığından qaçmaq üçün öz həqiqi hisslərini gizlədir.

Sağlam ailə münasibətlərində isə uşaq yalnız valideynin sözünü eşidən deyil, eyni zamanda özünü eşidilmiş hiss edən tərəf olmalıdır.

 

Uşağın hisslərini kiçiltmək onun özünə münasibətinə necə təsir edir?

Böyüklərin tez-tez işlətdiyi bəzi ifadələr uşağın emosional dünyasına düşündüyümüzdən daha çox təsir göstərə bilər: “Bunda ağlayası nə var?”, “Sən hələ uşaqsan, nə dərdin var?”, “Kişilər ağlamaz”, “Qorxmağa nə var?”, “Səndən heç nə çıxmayacaq”.

Bu cümlələr böyüklər üçün adi irad kimi səslənsə də, uşaq üçün öz hisslərinin qəbul edilmədiyi mesajına çevrilə bilər. Uşaq zamanla kədərini gizlətməyi, qorxusunu inkar etməyi, narahatlığını ifadə etməməyi öyrənə bilər.

 

Burada valideynlər üçün mühüm bir psixoloji prinsip var: hissi qəbul etmək davranışı təsdiqləmək demək deyil. Uşağın qəzəbli olmasını qəbul etmək olar, amma qəzəblə kiməsə zərər verməsinə icazə vermək olmaz. Qorxusunu anlamaq olar, lakin qorxudan qaçmağı yeganə çıxış yolu kimi möhkəmləndirmək düzgün deyil.

Məsələn, uşaq məktəbə getmək istəmədiyini deyirsə, dərhal onu danlamaq əvəzinə “Məktəbdə səni narahat edən nədir?” sualını vermək daha məqsədəuyğundur. Bəlkə dostları ilə problemi var, bəlkə müəllimin qarşısında özünü narahat hiss edir, bəlkə də dərsləri çatdırmaqda çətinlik çəkir. Səbəbi öyrənmədən verilən cəza problemi həll etməyə bilər.

 

Valideyn uşağın yerinə qərar verməməli, qərar verməyi öyrətməlidir

Tərbiyə prosesində rast gəlinən digər yanlışlıqlardan biri həddindən artıq nəzarətdir. Bəzi valideynlər övladlarını hər cür çətinlikdən qorumaq istəyərkən onların müstəqil düşünmək və seçim etmək imkanlarını məhdudlaşdırırlar. Uşağın geyimindən dostlarına, maraqlarından gələcək peşəsinə qədər hər şeyi valideyn müəyyən etdikdə onun şəxsi qərarvermə bacarığının inkişafı çətinləşə bilər.

Əlbəttə, uşağın yaşına uyğun nəzarət və istiqamətləndirmə vacibdir. Kiçik yaşlı uşağın təhlükəsizliyi ilə bağlı qərarları böyüklər verməlidir. Lakin yaş artdıqca uşağa seçim imkanı yaratmaq, qərarlarının nəticələrini anlamağa kömək etmək və məsuliyyət hissini inkişaf etdirmək lazımdır.

Məsələn, valideyn uşağın bütün problemlərini onun əvəzinə həll etməkdənsə, “Səncə, bu vəziyyətdə hansı çıxış yolu var?” sualını verə bilər. Bu sual uşağı düşünməyə, alternativləri müqayisə etməyə və öz qərarına məsuliyyətlə yanaşmağa təşviq edir.

Uşağın müstəqilliyi valideynə ehtiyac duymaması deyil. Müstəqillik valideynin dəstəyi ilə öz ayaqları üzərində dayanmağı öyrənməkdir.

 

Müqayisə tərbiyə vasitəsi deyil

“Filankəsin uşağına bax, necə oxuyur”, “Qardaşın səndən daha məsuliyyətlidir”, “Sənin yaşında mən artıq hər şeyi bacarırdım” kimi ifadələr bəzən uşağı həvəsləndirmək məqsədilə işlədilir. Lakin davamlı müqayisə uşağın özünü dəyərsiz hiss etməsinə, bacarıqlarına şübhə ilə yanaşmasına və ailə daxilində rəqabət münasibətlərinin yaranmasına səbəb ola bilər.

Hər uşağın inkişaf tempi, maraqları, temperament xüsusiyyətləri və öyrənmə tərzi fərqlidir. Birinin asanlıqla bacardığını digərinin daha gec mənimsəməsi onun zəif və ya bacarıqsız olması demək deyil.

Valideyn uşağı başqaları ilə deyil, onun əvvəlki inkişaf mərhələsi ilə müqayisə etməlidir. “Keçən ay bu tapşırıq sənə çətin gəlirdi, indi isə daha yaxşı bacarırsan” demək uşağın öz irəliləyişini görməsinə kömək edir.

Tərbiyənin məqsədi uşağı başqasına bənzətmək deyil, onun öz imkanlarını tanımasına və inkişaf etdirməsinə şərait yaratmaqdır.

 

Valideynlə övlad arasında dinləmə mədəniyyəti

Ailədə ünsiyyətin keyfiyyətini müəyyən edən əsas amillərdən biri dinləmək bacarığıdır. Dinləmək yalnız uşağın danışmasına imkan vermək deyil, onun fikrini yarımçıq kəsmədən, əvvəlcədən hökm vermədən və dərhal məsləhətə keçmədən onu anlamağa çalışmaqdır.

Bəzən uşaq valideyninə bir hadisəni danışarkən əslində həll yolu axtarmır. Sadəcə yaşadığı hissi bölüşmək və anlaşılmaq istəyir. Valideyn isə söhbətin ilk dəqiqəsində irad bildirməyə, günahkar axtarmağa və nəsihət verməyə başlayır. Nəticədə uşaq növbəti dəfə danışmaqdan çəkinir.

Gündəlik həyatın intensivliyi, iş yükü, məişət qayğıları və telefon istifadəsi valideynlərin uşaqlara ayırdığı diqqəti azalda bilər. Bu səbəbdən ailədə hər gün müəyyən vaxtın yalnız ünsiyyətə ayrılması faydalıdır. Bu vaxtda valideyn uşağı sorğu-suala tutmamalı, onu dərs nəticələri və davranışına görə qiymətləndirməməli, sadəcə gün ərzində yaşadıqlarını danışmasına şərait yaratmalıdır.

 

Uşağa verilə biləcək sadə, lakin təsirli suallar bunlardır:

- Bu gün səni ən çox nə sevindirdi?

- Səni narahat edən bir hadisə oldumu?

- Bu gün kiminləsə fikir ayrılığın yarandımı?

- Mənimlə bölüşmək istədiyin, amma deməyə çətinlik çəkdiyin nəsə varmı?

Bu sualların məqsədi uşağı danışmağa məcbur etmək deyil, onun üçün açıq ünsiyyət mühiti yaratmaqdır.

 

Valideyn öz emosiyalarını idarə etməyi də bacarmalıdır

Uşağa emosiyalarını idarə etməyi öyrətmək istəyən valideyn ilk növbədə öz davranışına nəzər salmalıdır. Çünki uşaq yalnız deyilən sözlərdən deyil, müşahidə etdiyi davranışlardan da öyrənir.

Valideyn əsəbiləşdikdə qışqırır, mübahisə zamanı təhqir edir, səhv etdikdə üzr istəmir, lakin uşaqdan daim sakitlik və hörmət tələb edirsə, burada tərbiyəvi ziddiyyət yaranır.

Valideynin səhvini etiraf etməsi onun nüfuzunu zəiflətmir. Əksinə, uşağa məsuliyyət, dürüstlük və qarşılıqlı hörmət nümunəsi göstərir. “Bir az əvvəl sənə sərt danışdım, bu düzgün deyildi. Əsəbi idim, amma bu, səni incitməyimə haqq qazandırmır” cümləsi uşağa münasibətlərdə səhvdən sonra düzəliş etməyin mümkün olduğunu öyrədir.

Bu yanaşma uşağın valideynə hörmətini azaltmır. Əksinə, hörmətin qorxuya deyil, etibara əsaslanmasına kömək edir.

 

Ailədə tətbiq edilə biləcək praktik yanaşmalar

Valideyn–övlad münasibətlərini yaxşılaşdırmaq üçün mürəkkəb psixoloji metodlara hər zaman ehtiyac yoxdur. Əsas məsələ gündəlik davranışlarda ardıcıllıq yaratmaqdır.

1. Gündəlik fərdi ünsiyyət vaxtı yaradın. Hər gün heç olmasa 15–20 dəqiqə uşağa diqqətinizi tam ayırın. Bu zaman telefon və digər diqqətyayındırıcı vasitələrdən uzaq olun.

2. Davranışın səbəbini araşdırın. Uşaq qaydanı pozduqda yalnız “Niyə belə etdin?” deməyin. “O anda nə hiss edirdin?”, “Səni buna nə vadar etdi?” suallarından istifadə edin.

3. Hissləri adlandırmağa kömək edin. “Sən indi məyus olmusan”, “Görünür, bu hadisə səni incitdi” kimi ifadələr uşağın öz emosiyalarını tanımasına yardım edir.

4. Qaydaları aydın və ardıcıl müəyyənləşdirin. Uşaq nəyin icazəli, nəyin yolverilməz olduğunu bilməlidir. Qaydalar valideynin əhvalından asılı olaraq dəyişməməlidir.

5. Tənqid əvəzinə davranışı izah edin. “Sən məsuliyyətsizsən” demək əvəzinə “Tapşırığını vaxtında yerinə yetirmədin, indi bunun nəticəsini birlikdə həll edək” demək daha konstruktivdir.

6. Sevgini uğurla şərtləndirməyin. Uşaq anlamalıdır ki, yaxşı qiymət aldığına, yarış qazandığına və ya valideynin istəyini yerinə yetirdiyinə görə deyil, övlad olduğu üçün sevilir.

7. Müstəqil qərar verməsinə imkan yaradın. Yaşına uyğun seçimlər təqdim edin, səhvlərindən öyrənməsinə şərait yaradın.

8. Lazım gəldikdə peşəkar dəstəyə müraciət edin. Uşağın uzun müddət davam edən davranış və emosional çətinlikləri, məktəbə getməkdən ciddi imtina etməsi, sosial təcridi, yuxu və qidalanma dəyişiklikləri müşahidə olunarsa, uşaq psixoloquna və ya müvafiq mütəxəssisə müraciət etmək məqsədəuyğundur.

 

Uşağı dəyişdirməzdən əvvəl onu anlamağa çalışaq

Valideynlik yalnız övladın böyüməsinə nəzarət etmək, onun ehtiyaclarını ödəmək və gələcəyini planlaşdırmaq deyil. Valideynlik həm də uşağın daxili dünyasına hörmət etməyi, onun şəxsiyyət kimi formalaşmasına şərait yaratmağı və zamanla müstəqil həyata hazırlanmasını nəzərdə tutur.

Bəzən uşağın bizdən istədiyi şey yeni oyuncaq, bahalı geyim və ya hər hansı maddi imkan deyil. O, sadəcə danışarkən sözünün kəsilməməsini, səhv etdikdə alçaldılmamağı, qorxduqda ələ salınmamağı, uğursuz olduqda başqaları ilə müqayisə edilməməyi istəyir.

Unutmamalıyıq ki, uşaqlıq dövründə qurulan münasibət modelləri insanın gələcək ünsiyyətinə, özünə münasibətinə və emosional davranışlarına təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən ailədə sevgi qədər sərhəd, sərbəstlik qədər məsuliyyət, qayğı qədər də hörmət olmalıdır.

Uşağın hər davranışını düzgün hesab etmək lazım deyil, lakin hər davranışının arxasında dayanan səbəbi anlamağa çalışmaq lazımdır. Çünki tərbiyə yalnız uşağa necə davranmalı olduğunu öyrətmək deyil, onun niyə belə davrandığını anlamaq və daha sağlam davranış formalarını mənimsəməsinə kömək etməkdir.

Bəlkə də valideynlikdə özümüzə verməli olduğumuz ən vacib sual budur: Övladımız bizim istədiyimiz kimi davranmağı öyrənir, yoxsa özünü tanımağı, hisslərini ifadə etməyi, başqalarına hörmət göstərməyi və müstəqil düşünməyi?

Bu iki istiqamət arasındakı fərq gələcəkdə yalnız bir uşağın deyil, bütöv bir insanın şəxsiyyətinin formalaşmasına təsir edir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.11.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı yazıçı və naşir Rasım Qaracanın təqdimatında əsasən Medium platformasında yazan məşhurmüəllif, esseist və bloger Snehaba Jadejanın “Nə qədər çox oxuyuram, o qədər çox yazıram” essesini təqdim edir.

 

 

 

S n e h a b a   J a d e j a 

“Nə qədər çox oxuyuram, o qədər çox yazıram”

--------------------------------------

 

İlk yazmağa başlayanda beynimdə minlərlə mövzu dövr edirdi. Oxucularıma hər şeyi danışmaq istəyirdim. Öyrəndiyim hər kiçik detalı, kəşf etdiyim hər maraqlı faktı, məni maraqlandıran hər düşüncəni. Hər şeyi bölüşmək istəyirdim. Yazası o qədər mövzum var idi ki, bəzən haradan başlayacağımı belə bilmirdim.

Medium-da (https://medium.com/) məqalələr yazmağa başlayalı hələ çox da zaman keçməyib və düzünü desəm, yazıçılıq rejimim bu günə qədər çox da ardıcıl olmayıb.

Bir gün yazıram. Başqa gün isə ötürürəm. Bəzən əhval-ruhiyyəmdən asılı olur, bəzən həyat mane olur, bəzən də sadəcə yazmaq gəlmir. Mən hər gün yazan biri deyiləm. Amma nə vaxt maraqlı bir şey kəşf etsəm və ya itirmək istəmədiyim bir düşüncəm olsa, onu qeyd edirəm.

Və bilirsiniz nə var? İndi o qədər qeydlərim var ki, bəzən telefonumda təsadüfən başqa bir kitabxana yaratdığımı düşünürəm.

Amma gülməli olan bir şey var.

Nə vaxt yazmaq üçün əyləşib, qeydlərimi açsam və bir fikir seçsəm, bəzən onu ümumiyyətlə niyə qeyd etdiyimi özüm də başa düşə bilmirəm.

Sözlər oradadır. Mövzu ordadır. Amma o qeydi yazmağa vadar edən hiss artıq yoxdur.

Bunu heç yaşamısınızmı?

 

Bir fikriniz olur və həmin an o, dünyada ən maraqlı şey kimi görünür. Onun haqqında yazmaq üçün həyəcanlanırsınız. Amma nəhayət əyləşəndə, sadəcə sizə baxan bir neçə söz qalır.

Bu yaxınlarda yazıçılıq səyahətimlə bağlı yeni bir şey kəşf etdim.

Digər yazarları oxumağın öz yazımızı təkmilləşdirməyə necə kömək edə biləcəyi haqqında bir məqalə oxudum. Və ilk reaksiyam belə oldu: dayan… mənim etməyə başladığım şey məhz elə budur?

Mən məqalələri daha mütəmadi olaraq oxumağa başladım. Sadəcə bitirmək üçün yox, nələrisə fərq etmək üçün.

Yazıçı hekayəyə necə başlayır? Onlar bir düşüncədən digərinə necə keçir? Şəxsi təcrübələrini hekayəyə necə daxil edirlər? Adi bir hadisəni kimsə oxumaq istəyəcək qədər maraqlı hala necə gətirirlər?

Əvvəllər heç vaxt diqqət yetirmədiyim kiçik detalları görməyə başladım.

Bəzi yazıçıların adi bir səhəri necə maraqlı hekayəyə çevirə bildiyini, bir paraqrafda bizi güldürüb, növbətidə isə düşündürə bildiyini gördüm. Onların sadə şəxsi təcrübəsi heç vaxt görmədikləri biri ilə əlaqə yarada bilər.

Anlamağa başladım ki, yazmaq təkcə deyiləsi bir şeyin olması deyil; həm də kimsənin qulaq asmaq istəməsini təmin edən bir yol tapmaqdır.

Və gözlənilməz bir şey baş verdi.

Mən məqalə oxumaqdan məqalə yazmaqdan aldığım qədər həzz almağa başladım.

Əvvəllər əsasən insanların nə demək istədiyim barədə düşünürdüm. İndi isə digər yazıçıların öz hekayələrini necə danışdıqlarına da diqqət yetirirəm.

Və gülməli odur ki, artıq həmişə daha yaxşı yazıçı olmaq məqsədi ilə oxumuram. Bəzən sadəcə kimsənin nə deyəcəyinə maraq duyduğum üçün Medium-u açıram. Yeni bir mövzu kəşf edirəm, bilmədiyim bir şey öyrənirəm və ya özümü tamamilə fərqli bir perspektiv haqqında düşünərkən tapıram.

Bir məqalə açıb sonda daha beşini oxuya bilərəm. Deyəsən, oxuma vərdişim də sonsuz səhifələməyi öyrənib.

Mən kiminsə üslubunu kopyalamağa çalışmıram. Hər yazıçının öz səsi var və mən öz səsimdən daha çoxunu kəşf etmək istəyirəm.

Heyran olduğum birisinin yazısının surəti olmaq istəmirəm. Onların yazısını xüsusi edən şeyin nə olduğunu anlamaq və bundan nə öyrənə biləcəyimi kəşf etmək istəyirəm.

Hekayəyə başlamağın, bir hissi ifadə etməyin və ya bir fikri izah etməyin daha yaxşı yolunu öyrənə bilərəm. Amma yazmaq üçün əyləşəndə ​​yenə də öz düşüncələrimin, öz yumorumun və əşyalara baxışımın öz kiçik tərzimin orada olmasını istəyirəm.

Və düşünürəm ki, bu, səyahətimdə dönüş nöqtəsinə çevrilir.

Məqalələrimdə kiçik dəyişikliklər görürəm. Heç bir xüsusi yazı rejiminə əməl etməmişəm və ya prosesimdə dramatik dəyişikliklər etməmişəm, lakin lüğətim zənginləşir. Cümlələrim daha təbii olur və yaratmaq istədiyim tonu anlamağa başlayıram.

Və düzünü desəm, özümü daha yaxşı yazıçı kimi hiss edirəm.

Bilirəm ki, bu, özünü tərifləməyə bənzəyir. Amma nə edə bilərəm? Səhvlərimi görə bilirəmsə, irəliləyişlərimi də görməliyəm.

Həmçinin düşünməyə başlamışam ki, oxumağı həmişə mürəkkəbləşdirməyə ehtiyac yoxdur. Sadəcə yaxşı bir məqalə oxuya və ondan zövq aldığımız bir şeyi fərq edə bilərik. Bu, başlanğıc, hekayə danışma və ya sadəcə bizdə qalan bir cümlə ola bilər. Hər şeyi xatırlamaq və ya öyrəndiklərimizi dərhal tətbiq etmək məcburiyyətində deyilik.

Hələ öyrənməli çox şeyim var. Hələ də qeydlərimi açıb bir fikir qeyd edərkən ağlımda nə olduğunu başa düşmədiyim günlərim olur.

Amma indi hiss etmirəm ki, hər zaman oturub yeni bir şey istehsal etməliyəm. Bəzən başqasının hekayəsini oxumaq da mənim yazı səyahətimin bir hissəsidir.

Nə qədər çox oxuyuram, yazının nə ola biləcəyini bir o qədər yaxşı başa düşürəm. Və onu nə qədər çox başa düşürəmsə, ö zyazımın nə olmasını istədiyimi bir o qədər çox kəşf edirəm.

Mən hələ də öyrənirəm, hələ də ideyalar toplayıram və hələ də kiçik qeydlər kitabxanamı doldururam.

Amma indi gündəliyimə daha bir şey əlavə olunub: oxumaq. Və mən bu yeni fəsildən həqiqətən zövq alıram.

 

“Ədəbiyyatvə incəsənət”

(17.11.2026)

 

 

 

 

 

 

Panel sahil və sualtı mədəni irsin qorunmasına həsr olunub

 

13 noyabr 2026-cı il tarixində Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyasının Tərəflər Konfransının 31-ci sessiyası (COP31) çərçivəsində Türkiyə Okean və Dənizlər Pavilyonunda Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun töhfəsi ilə “İqlim Dəyişikliyinin Sahil və Sualtı Mədəni İrsə Təsirləri” mövzusunda panel təşkil olunub.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondundan verilən məlumata görə, layihə rəhbəri Nuri Aksunun moderatorluğu ilə keçirilən panelin açılışında Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti Prof. Dr. Aktotı Raimkulova və Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı, COP29-un Yüksək Səviyyəli İqlim Çempionu Nigar Arpadarai çıxış ediblər.

 

Paneldə İspaniyanın IHCantabria elmi-tədqiqat mərkəzindən Dr. Laro Canoura Gonzales, İtaliyanın Udine Universitetindən Prof. Massimo Capulli, Polşa Elmlər Akademiyasından Prof. Błażej Stanisławski və Antalya Universitetinin UNESCO UNITWIN Sualtı Arxeologiya Şəbəkəsindən dosent Hakan Öniz məruzələrlə çıxış ediblər.

Müzakirələr zamanı dəniz səviyyəsinin yüksəlməsi, sahil eroziyası, dəniz suyunun temperaturunun artması və ekstremal hava hadisələrinin sahil yaşayış məntəqələri, qədim liman şəhərləri və sualtı arxeoloji irs nümunələri üçün yaratdığı təhlükələr diqqət mərkəzində olub.

Çıxış edənlər iqlim dəyişikliyinin yalnız təbii ekosistemlərə deyil, həm də bəşəriyyətin ortaq tarixi yaddaşını əks etdirən mədəni irs nümunələrinə ciddi təsir göstərdiyini vurğulayıblar. Bu baxımdan, sahil və sualtı mədəni irsin sənədləşdirilməsi, monitorinqinin aparılması və qorunması istiqamətində elmi əməkdaşlığın, rəqəmsal sənədləşdirmə metodlarının və beynəlxalq tərəfdaşlığın əhəmiyyəti qeyd olunub.

Panel çərçivəsində, həmçinin mədəni irsin iqlim siyasətləri və iqlim dəyişikliyinə uyğunlaşma strategiyalarının ayrılmaz tərkib hissəsi kimi nəzərə alınmasının vacibliyi vurğulanıb.

Tədbir iqlim dəyişikliyinin yaratdığı çağırışlar fonunda mədəni irsin qorunması, bu sahədə elmi bilik və təcrübə mübadiləsinin genişləndirilməsi, eləcə də beynəlxalq əməkdaşlığın gücləndirilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyıb.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.11.2026)


 

 

 

İlk dəfə 2008-ci ildə oxuculara şeirlərini jurnalist İntiqam Mehdizadənin redaktorluğu ilə təqdim edən Pərvanə Bayramqızının 2026-cı ildə “İki aşiq” adlı növbəti şeir kitabı işıq üzü görüb.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı məlum edir ki, “Ulduz” jurnalının baş redaktoru, şair Qulu Ağsəs kitabın redaktoru olmaqla yanaşı, ona ön söz də yazıb.

Yazıçının şeir kitablarından başqa altı nəsr kitabı var.

“Füyuzat” nəşriyyatının növbəti nəşri olan kitaba onun həm yeniyetməlik dövründə, həm də sonrakı illərdə yazdığı şeirlər daxil edilib.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.11.2026)

 

Çərşənbə axşamı, 17 Noyabr 2026 11:05

Qara qitənin ən məşhur yazarlarından biri

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Çinua Açebe (Chinua Achebe) — nigeriyalı yazıçı, şair, ədəbiyyatşünas, tənqidçi və müəllimdir. O, müasir Afrika ədəbiyyatının ən görkəmli nümayəndələrindən biri hesab olunur. Əsərlərində Afrika xalqlarının tarixi, milli kimliyi, adət-ənənələri, müstəmləkəçilik, sosial ədalətsizlik və cəmiyyətin dəyişməsi kimi mövzulara geniş yer verib.

 

Xüsusilə 1958-ci ildə nəşr olunan “Things Fall Apart” romanı ilə dünya şöhrəti qazanıb. Bu əsər Afrika ədəbiyyatının ən mühüm nümunələrindən biri hesab edilir.

Çinua Açebe 16 noyabr 1930-cu ildə Nigeriyanın cənub-şərqində yerləşən Oqidi kəndində anadan olub. Tam adı Albert Çinualumoqu Açebe (Albert Chinualumogu Achebe) idi.

O, xristian ailəsində böyüyüb. Atası kilsədə fəaliyyət göstərib, anası isə ailənin ənənələrinin qorunmasında mühüm rol oynayıb. Açebenin uşaqlıq illəri həm ənənəvi iqbo mədəniyyəti, həm də Avropa təsirləri ilə əhatə olunub. İlk təhsilini doğma kəndində alıb. Daha sonra Umuahiadakı dövlət kollecində oxuyub. 1948-ci ildə İbadan Universitet Kollecinə daxil olub. Əvvəlcə tibb təhsili almaq istəsə də, sonradan ingilis dili və ədəbiyyat sahəsinə yönəlib.

1953-cü ildə universitet təhsilini başa vurub. Açebe yaradıcılığa hekayələr və məqalələr yazmaqla başlayıb. Bir müddət müəllim işlədikdən sonra Nigeriya Yayım Korporasiyasında fəaliyyət göstərib. Radio sahəsində çalışdığı illərdə həm yazıçılıq, həm də ictimai fəaliyyətlə məşğul olub. 1958-ci ildə nəşr olunan ilk romanı Things Fall Apart onun həyatında böyük dönüş yaradıb.

Əsərdə Avropa müstəmləkəçiliyindən əvvəlki Afrika cəmiyyətinin həyatı, ənənələri və sonradan müstəmləkəçilik nəticəsində üzləşdiyi dəyişikliklər təsvir olunur. Açebenin əsas məqsədlərindən biri Afrika tarixinin və mədəniyyətinin yalnız Avropa müəlliflərinin baxış bucağından təqdim edilməsinə qarşı çıxmaq olub. O, Afrika insanının öz tarixini, düşüncəsini və dünyagörüşünü öz səsi ilə ifadə etməsinə çalışıb.

1962-ci ildə Heinemann nəşriyyatının məşhur African Writers Series kitab seriyasının təsisçi redaktoru olub. Bu fəaliyyət onun Afrika yazıçılarının dünya miqyasında tanınmasına verdiyi töhfələrdən biri hesab edilir. 

 

Çinua Açebenin ən tanınmış ədəbi əsərləri bunlardır:

Things Fall Apart (1958) – Hər şey dağılır

No Longer at Ease (1960) – Artıq rahatlıq yoxdur

Arrow of God (1964) – Tanrının oxu

A Man of the People (1966) – Xalqın adamı

Anthills of the Savannah (1987) – Savannanın qarışqa yuvaları

Chike and the River (1966) – Çike və çay

 

Açebenin yaradıcılığında bir neçə mühüm mövzu xüsusi yer tutur:

Müstəmləkəçilik: Avropa dövlətlərinin Afrika xalqlarının həyatına və mədəniyyətinə təsiri.

Milli kimlik: Afrika xalqlarının öz tarixinə, dilinə və ənənələrinə sahib çıxması.

Ənənə və müasirlik: Köhnə həyat tərzi ilə yeni ictimai münasibətlərin toqquşması.

Siyasi korrupsiya: Hakimiyyət, ədalətsizlik və cəmiyyətdəki sosial problemlər.

Mədəniyyət və tarix: Afrika xalqlarının dünyagörüşü, inancları və adət-ənənələri.

 

Çinua Açebe ədəbi fəaliyyətinə görə müxtəlif beynəlxalq mükafatlara layiq görülüb.

1972-ci ildə Birlik Şeiri Mükafatını (Commonwealth Poetry Prize) qazanıb.

2007-ci ildə Beynəlxalq Buker Mükafatına (Man Booker International Prize) layiq görülüb.

2010-cu ildə Doroti və Lillian Giş Mükafatını (Dorothy and Lillian Gish Prize) alıb.

Müxtəlif ölkələrin universitetləri tərəfindən fəxri doktorluq dərəcələri ilə təltif olunub.

O, həmçinin ABŞ-ın Bard Kollecində və Braun Universitetində professor kimi çalışıb.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.11.2026)

Xəbər verdiyimiz kimi, tanınmış şair, jurnalist, Azərbaycan Yazıçılar Birliyi sədrinin müavini, “525-ci qəzet”in baş redaktoru Rəşad Məcidə ağır itki üz verib.Onun anası Yavər xanım 86 yaşında vəfat edib.

 

Mərhum bu gün Ağcabədi rayonunda dəfn ediləcək.

Yavər xanımın 3-7 mərasimi noyabrın 18-i Bakıda, Təzə Pir məscidində, saat 11:00 - 14:00 aralığında keçiriləcək.

Yavər xanım daha çox mütaliə edən, kitablara sevgi bəsləyən bir insan kimi yadımızda qalacaq. Rəşad Məcid hər dəfə onun oxuduğu kitablar barədə həvəslə danışardı.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.11.2026)

Çərşənbə axşamı, 17 Noyabr 2026 14:03

Bunları bilmirdim. Təəssüf...

Rasim Qaraca,

yazıçı, naşir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Bunları bilmirdim. Təəssüf...

1918-ci ildə Şamaxıda ermənilər azərbaycanlılara qarşı qırğınlara başlayanda Abbas Səhhət evini tərk etməyə məcbur olur. O, heç bir əlyazmasını, son illər çap etdiyi kitablarını özü ilə aparmağa imkan tapmır...

 

Çap olunmamış əsərlərini Şamaxıda qoyub çıxdığı üçün Səhhət çox peşman və narahat imiş. O deyirmiş ki, mən ancaq son əsərlərimlə xalqıma əsl xidmət göstərə biləcək, adımı həmişəlik əbədiləşdirəcəkdim. Buna görə də yolların təhlükəli olmasına baxmayaraq, oğulluğu Böyükağanı həmin əlyazmaları gətirmək üçün Şamaxıya göndərir. Lakin Böyükağa şəhərin yaxınlığına qədər getsə də, erməni dəstələrinin əlindən şəhərə daxil ola bilməyib geri qayıdır.

Abbas Səhhət atası, anası, qardaşı və ailəsi ilə birlikdə Şamaxıdan piyada Sabirabada gedir. Səhhət tamamilə taqətdən düşmüş, gözləri tutulan səksən yaşlı atası Əlabbası arxasında aparmalı, səkkiz yaşlı qızı Ruqiyyə Soltanı qucağına almalı olurdu. Onlar yolda min bir məhrumiyyətə və quldurların hücumuna məruz qalırlar. Beləcə Abbas Səhhət Sabirabada xəstə vəziyyətdə çatır.

Ə. Əminzadə xatirələrində qeyd edir ki, artıq xəstə olan Abbas Səhhət ona bunları demişdi: "Yolda bizi iki yerdə soydular. Hətta ikincisində məni döydülər. Ölmə-diril Qalağayına (Sabirabad-red.) çatdıq. Orada dolanmaq çox çətin oldu. Qara arpa çörəyini doyunca yeyə bilməmişik. Özüm də belə azarladım".

İki aya yaxın Sabirabadda qaldıqdan sonra iyun ayının əvvəllərində Səhhət Gəncəyə köçməyə qərar verir. Lakin Gəncəyə gələndən sonra vəziyyəti daha da pisləşir və gəldiyi gündən yatağa düşür.

 

P.S. Görkəmli şair, dramaturq, maarifçi, ədəbiyyatımızda romantizm cərəyanının nümayəndəsi olmuş Abbas Səhhət 1918-ci i 11 iyul tarixində Gəncədə gözlərini əbədi yumur. Onu da erməni təcavüzünün qurbanı adlandırmaq olar.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.11.2026)

 

 

11 -dən səhifə 3206

Sayt Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən 2024-cü ildə “Qeyri-hökumət təşkilatları üçün qrant müsabiqəsi” çərçivəsində Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun həyata keçirdiyi “Yeniyetmə və gənclərdə mütaliə mədəniyyətinin formalaşdırılması” layihəsinin tərəfdaşı olaraq yenilənmiş, yeni bölmələr əlavə ediımiş, layihənin təbliği üzrə funksional fəaliyyət aparılmışdır.