Super User

Super User

Bazar ertəsi, 16 Noyabr 2026 17:32

Çox vaxt qədəri, fələyi suçladıq, amma...

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

 

 

İnsan ömrü boyu öz taleyini anlamağa, başına gələnlərin səbəbini müəyyənləşdirməyə çalışır. Uğursuzluqla qarşılaşanda qədəri, bəxti, fələyi günahlandırır, uğur qazandıqda isə bunu öz ağlına, bacarığına və zəhmətinə bağlayır. Halbuki həyatın həqiqəti bu qədər sadə deyil. Bəlkə də, insanın ən böyük yanılğısı öz həyatında baş verənlərin məsuliyyətini həmişə kənarda axtarmasıdır.

 

Biz hər dəfə qədəri, fələyi suçladıq, amma heç vaxt öz seçimlərimizi, qərarsızlığımızı, susqunluğumuzu və bəzən də cəsarətsizliyimizi sorğulamadıq. İstədiyimizə nail olmayanda bəxtimizin gətirmədiyini söylədik, qarşımıza çıxan fürsətləri dəyərləndirməyəndə isə bunu taleyin hökmü hesab etdik. Bəzən bir addım atmağa cəsarət etmədik, sonra illərlə o addımın atılmamasını qədərin yazısı kimi qəbul etdik. 

Bəli, insan həyatında elə hadisələr də var ki, onların baş verməsi birbaşa bizim iradəmizdən asılı deyil. Dünyaya harada gələcəyimizi, hansı ailədə böyüyəcəyimizi, hansı dövrün ictimai-siyasi və iqtisadi şəraitində yaşayacağımızı özümüz seçmirik. Xəstəliklər, təbii fəlakətlər, gözlənilməz itkilər də insan iradəsindən kənarda baş verə bilər. Bunları insanın öz səhvi kimi qiymətləndirmək ədalətli olmazdı.

Lakin həyatımızın böyük bir hissəsi də seçimlərimizdən, davranışlarımızdan, münasibətlərimizdən və verdiyimiz qərarlardan formalaşır. Məhz burada insanın məsuliyyəti başlayır. Hər şeyi qədərin üzərinə atmaq bəzən özümüzü hesabat verməkdən azad etmək üçün tapdığımız rahat bir bəhanəyə çevrilir.

Nədir qədər: hökm, yoxsa ehtimal? Qədər haqqında düşüncələr bəşəriyyətin ən qədim fəlsəfi mübahisələrindən biridir. İnsan əsrlər boyu öz həyatının əvvəlcədən müəyyənləşdirilib-müəyyənləşdirilmədiyini anlamağa çalışıb. Bir tərəfdən, insanın iradəsindən asılı olmayan hadisələr mövcuddur. Digər tərəfdən, insanın seçim etmək, düşünmək, dəyişmək və öz davranışlarına istiqamət vermək imkanı var. Bu iki həqiqəti bir-birinə qarşı qoymaq düzgün olmazdı.

Qədərə inanmaq insanın iradəsini, ağlını və məsuliyyətini inkar etmək demək deyil. Əksinə, insanın qarşısında duran imkanlardan necə istifadə etməsi onun həyat fəlsəfəsinin mühüm hissəsidir. Məsələn, qarşımıza bir fürsət çıxır. Biz onu görürük, lakin tərəddüd edirik, qorxuruq, addım atmırıq. İllər sonra həmin fürsəti xatırlayıb deyirik: “Qismətimdə, qədərimdə yox imiş”. Halbuki, bəlkə də, məsələ qədərdə deyil, vaxtında verilə bilməyən qərardadır.

Bəzən də əksinə, bütün səylərimizə baxmayaraq istədiyimiz nəticəni əldə edə bilmirik. Belə məqamlarda özümüzü günahlandırmaq əvəzinə həyatın bizdən asılı olmayan tərəflərini qəbul etməyi bacarmalıyıq.

Deməli, müdriklik nə hər şeyi öz üzərinə götürməkdədir, nə də bütün məsuliyyəti taleyin boynuna qoymaqdadır. Müdriklik insanın öz payını və həyatın öz payını ayırd edə bilməsidir.

Susqunluğumuzun da burda bir məsuliyyəti var. Bəzən insanın həyatında baş verən ən böyük itkilər onun etdiyi səhvlərdən deyil, etmədiyi hərəkətlərdən qaynaqlanır. Vaxtında söylənməyən bir söz, verilməyən bir qərar, müdafiə olunmayan bir haqq, qarşısı alınmayan bir haqsızlıq sonradan ağır peşmanlığa çevrilə bilər.

Biz çox vaxt susmağımızı müdriklik, geri çəkilməyimizi təmkin, qorxumuzu isə ehtiyatlılıq adlandırırıq. Ancaq hər susqunluq müdriklik deyil. Bəzən susmaq haqsızlığa şərait yaratmaq, bəzən geri çəkilmək öz haqqından imtina etmək, bəzən də qorxuya təslim olmaqdır.

Sonra da baş verənləri fələyin adına yazırıq. Halbuki insan özünə bir sual verməlidir: Mən nə edə bilərdim və etmədim? Hansı məqamda başqa cür davrana bilərdim? Hansı fürsəti öz əlimlə əldən verdim? Bu suallar insanı keçmişin əsiri etmək üçün deyil, gələcəyin daha məsuliyyətli qurucusuna çevirmək üçündür.

Başqalarını suçlamaq daha asandır. İnsan təbiətində özünü haqlı çıxarmaq meyli var. Çünki səhvini etiraf etmək, özünə kənardan baxmaq, davranışlarını təhlil etmək hər zaman asan olmur.

Bəzən uğursuzluğumuzun səbəbini cəmiyyətdə, bəzən yaxınlarımızda, bəzən dövrdə, bəzən də bəxtimizdə axtarırıq. Əlbəttə, insanın həyatına sosial mühitin, iqtisadi vəziyyətin, ədalətsizliyin və başqalarının davranışlarının təsiri danılmazdır. Hər kəs eyni imkanlara malik deyil. Hər kəs eyni başlanğıc nöqtəsindən həyata başlamır. Ancaq bütün bunlarla yanaşı, insanın öz daxilinə dönüb baxması da vacibdir.

Bəlkə, bəzi münasibətlərin pozulmasında bizim də səhvimiz olub?  Vaxtında dinləmədiyimiz, anlamadığımız, dəyər vermədiyimiz insanlar olub? Bəlkə də qürurumuzu ağıldan üstün tutmuş, haqlı olmaq naminə sevdiklərimizi incitmişik? İnsan bəzən başqalarının səhvlərini illərlə yadda saxlayır, öz səhvlərini isə unutmağa çalışır. Halbuki ədalət yalnız başqalarına qarşı tələb etdiyimiz ölçü deyil, özümüzə münasibətdə də tətbiq etməli olduğumuz mənəvi prinsipdir.

Zaman keçir, amma peşmanlıq qalır. Ömrün müəyyən mərhələsində insan geriyə baxıb yaşadıqlarını yenidən qiymətləndirməyə başlayır. Bir zamanlar çox böyük hesab etdiyi problemlərin əslində nə qədər kiçik olduğunu anlayır. Əhəmiyyət vermədiyi hadisələrin isə həyatında dərin izlər buraxdığını görür.

Gənclikdə zamanın sonsuz olduğunu düşünürük. Elə bilirik ki, qarşıda həmişə yeni imkanlar, yeni başlanğıclar, yeni görüşlər olacaq. Sonra illər keçir və anlayırıq ki, hər fürsət təkrar olunmur, hər insan yenidən qarşımıza çıxmır, hər sözün öz vaxtı var.

Bəzən bir insanın qədrini onu itirdikdən sonra bilirik. Bəzən söyləməli olduğumuz sözləri susaraq içimizdə saxlayırıq. Bəzən də illərlə bir addım atmaq üçün uyğun zamanı gözləyirik, amma zamanın özü gözləmədən ötüb keçir.

Sonra deyirik: “Belə yazılıbmış”. Bəlkə də, bəzi hadisələr həqiqətən bizim dəyişdirə bilməyəcəyimiz qədər həyatın hökmündədir. Ancaq bütün peşmanlıqları qədərin hesabına yazmaq keçmişdən dərs almaq imkanımızı əlimizdən alır. Çünki peşmanlıq yalnız keçmişə baxmaq deyil, həm də gələcək üçün nəticə çıxarmaq imkanıdır.

Ən böyük müdriklik özünlə üzləşməkdir. İnsan özünü tanımağa başladığı gün başqalarını daha yaxşı anlamağa başlayır. Öz səhvlərini qəbul etdikcə başqalarının səhvlərinə daha ədalətli yanaşır. Hər uğursuzluqda bəxtini, hər çətinlikdə fələyi suçlamaqdan vaz keçdikcə həyatın həqiqi mənasını daha dərindən dərk edir.

Özünlə üzləşmək özünü ittiham etmək deyil. Bu, insanın öz həyatına sahib çıxmasıdır. Hər şeyə görə özünü günahlandırmaq nə qədər yanlışsa, heç bir hadisədə öz məsuliyyətini görməmək də bir o qədər yanlışdır. İnsan bəzən dəyişə bilmədiyi hadisələrlə barışmalı, dəyişə biləcəyi vəziyyətlərə isə müdaxilə etməlidir. Onun gücü də məhz bu fərqi dərk etməsindədir. Bəlkə də, həyatın ən böyük dərsi budur: keçmişi dəyişə bilmərik, amma keçmişdən çıxardığımız nəticələrlə gələcəyimizi dəyişə bilərik.

Biz hər dəfə qədəri, fələyi suçladıq, amma bəzən özümüzə verməli olduğumuz suallardan qaçdıq. Niyə vaxtında danışmadıq? Niyə haqqımızı müdafiə etmədik? Niyə bir insanın qədrini sağlığında bilmədik? Niyə düşünmədən qərar verdik, düşünməli olduğumuz məqamda isə susduq?

Bəlkə də, bu sualların hamısının cavabı bizdə deyil. Həyatın elə tərəfləri var ki, insan onları yalnız qəbul edə bilər. Ancaq insanın öz seçimlərinə, münasibətlərinə və davranışlarına görə məsuliyyət daşıdığını da unutmamalıyıq. Qədərə inanmaq insanı məsuliyyətdən uzaqlaşdırmamalı, əksinə, onu daha səbirli, daha təmkinli və daha düşüncəli etməlidir.

Fələkdən gileylənmək asandır, öz səhvini etiraf etmək çətin. Bəxtdən şikayətlənmək asandır, dəyişmək üçün addım atmaq çətin. Keçmişi günahlandırmaq asandır, gələcəyin məsuliyyətini üzərinə götürmək çətin.

Amma həyat məhz bu çətinliklərin içərisində mənalanır. Biz fələyin yazdığı taleyi deyil, öz seçimlərimizlə formalaşdırdığımız həyatı yaşayırıq. Fələyin hökmünə çatmadığımız yerdə dayanırıq, amma öz iradəmizin çata biləcəyi yerdə dayanmağa haqqımız yoxdur.

Nəhayət, insan ömrünün sonunda özünə yalnız “Mənim başıma nələr gəldi?” sualını deyil, “Mən bu ömrə nə verdim, nəyi dəyişə bildim, nəyə laqeyd qaldım?” sualını da verməlidir. Çünki ömür yalnız başımıza gələn hadisələrin cəmi deyil, həm də həmin hadisələr qarşısında göstərdiyimiz münasibətin tarixidir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.11.2026)

 

 

 

Xalq yazıçısı, akademik Kamal Abdullanın əsəsrlərindən seçilmiş bir sıra qranula – cövhər sayıla biləcək məqamları “Ədəbiyyat və incəsənət” oxucularına təqdim edir.

 

Kamal Abdulla özü seçilmiş bu cövhərlər barədə yazır: “İllərdən bəri yazdığım müxtəlif şeirlərin, esselərin, pyeslərin, hekayə və romanların, publisistik məqalələrin və elmi əsərlərin, verdiyim intervülərin hər birinin içində yer almış və bu gün də öz məzmunu, tutumu, forması ilə diqqətimi çəkən misralar, cümlələr günlərin bir günü sanki dil açıb mənə dedilər ki, bizim bir-birimizdən zaman və məkanca ayrılığımıza son qoy və bizi bir-birimizin yanında yerləşdir. Sən görəcəksən ki, bu zaman biz tamamilə yeni bir cazibədə zühur etmişik. Onlar qeyri-səlis məntiq dili ilə desək, içində olduqları mətnin qranulaları (ilkin vacib hissəcikləri) idi. Qranula, başqa cür ifadə etsək, cümlədən (mətndən) bütün artıq hissələri siləndən sonra yerdə qalan cövhərdir.”

 

Bu günlərdə “Everest” nəşriyyatında müəllifin “Seçmələrin seçməsi-qranulalar” adlı kitabı da işıq üzü görmüşdür.

Beləliklə, hər gün Kamal Abdulladan 7 qranula:

 

1.

F. de Sössür: “Dil dünyaya baxanın eynəyidir.”

Böyüdücü eynək ola bilər, kiçildici ola bilər. Amma eynək hökmən var.

2.

Dünya ilə bizim aramızda çox ciddi maneələr var. Bu maneələrin birincisi, əsla səksənməyin... bizim dilimizdir.

3.

“Sən demə...” ifadəsinin ilkin dərin qatı elə zil qaranlığa bürünüb ki, burada göz-gözü görmür.

4.

Xalqın böyüklüyü o böyüklüyü addım başı izhar etməklə yaranmır.

Böyüklüyün dili olmur, o laldır,

 O özündən danışmır.

O hər adamın içində yaşayır.

5.

 Azad Mirzəcanzadə: “Əsl problemi nəyin bahasına olursa olsun, həll eləməyə çalışmaq sadəlövhlükdür. Problemlərlə yaşamağı, onlarla “dil tapmağı” bacarmaq lazımdır.” Amma problem də problem olmalıdır, çətin məsələ – yox.

6.

Vaxt olur ki, yuxarı baxırsan bığ, aşağı baxırsan saqqal... Hər ikisinə tüpürmək istəyirsən.

7.

Mənim ilk müəllimim Bakı şəhəri olub. 190№-li məktəbdəki əziz və sevimli müəllimlərimdən, evdəki ağsaqqallarımdan əvvəl ensiz küçəmiz, məhəlləmiz, qarşılaşdığım adamların mülayim, bəzilərinin qaşqabaqlı baxışı olub.

Misralarım Bakının küçələri, cümlələrim, abzaslarım məhəllələri idi.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.11.2026)

 

 

 

 

G.ƏLİBƏYLİ YARADICILIĞINDA TARİXİ ƏDƏBİ PORTRETLƏR

 

Salidə Şərifova,

filologiya elmləri doktoru, Rusiya Təbiət Elmləri Akademiyasının həqiqi üzvü, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun əməkdaşı.

“Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

 

Gülrux Əlibəyli qələmə almış olduğu “Axtarışlar, tapıntılar”, “Daim yolda”, “Düşünən dünyamız”, “Çırpınan Dünyamız”, “Dəyişən Dünyamız”, “Dağılan Dünyamız” kimi əsərlərində ədəbiyyatşünaslıq sahəsində xidmətləri olmuş tarixi şəxsiyyətlərin ədəbi portret və xarakteristikalarını deyil, həm də əsrlərə meydan oxuya biləcək ədəbiyyatımız haqqında geniş analitik məlumat vermişdir. Gülrux Əlibəyli müəllifi olduğu ədəbi portretlərdə konkret təsvir etdiyi şəxsdən əlavə, ədəbiyyat və mədəniyyətimizin tərəqqisində iz buraxmış ədiblərin yaradıcılıqlarını dəyərləndirmişdir. G. Əlibəylinin ədəbi portretləri müasir ədəbi mühitin açıqlanması, nəzəri problemlərin işıqlandırılması, orta əsr Azərbaycan ədəbiyyatının örnəklərinin təhlili nöqteyi nəzərindən xüsusi maraq kəsb edir.

 

Ədəbi portretlər və müasir ədəbi mühit

 

Ədəbi portretlərdə öz dövrünün ən mühüm, vacib məsələlərini əks etdirmiş Gülrux Əlibəyli Yaşar Qarayevin, Bəkir Nəbiyevin, Rəsul Rzanın, Mirzə İbrahimovun, Cəfər Cəfərovun, Məmməd Arif Dadaşzadənin, Nigar Rəfibəylinin, İsmayıl Şıxlının, Həsən Seyidbəylinin, İsa Hüseynovun, Anarın, Afaqın və digər ədiblərimiz haqqında ədəbi portretləri estetik dəyərə malik olan bədii əsərlər kimi maraq kəsb edir.

Bədiiləşmiş həqiqət olan ədəbi portret bədii düşüncənin vacib faktoru kimi müəllifin təqdim etdiyi şəxslərin özünün obrazını yaratmaqla bərabər, təqdim etdiyi şəxsin mühitini, o dövrdə baş verən siyasi olay və hadisələrə də nəzər salıb qiymətləndirməsini zərurətə çevirir. Bu baxımdan da, Gülrux Əlibəylinin müəllifi olduğu ədəbi portretlər dövrün təsvirini verən sənət əsərləri kimi də əhəmiyyətlidir.

Gülrux Əlibəylinin qələmə aldığı ədəbi portretlərdə yalnız tarixi şəxsiyyətlər obraz səviyyəsinə qaldırılmır, həmçinin müraciət etdiyi dövr, mühit, hadisə canlı obraz səviyyəsinə qaldırılmışdır. Məsələn, G. Əlibəyli “Rəsul Rza” ədəbi portretində şairin ədəbi portreti ilə yanaşı, dövrün ağrısına çevrilmiş Xəzər dənizinin çirklənməsi probleminə də nəzər salmış, Xəzər dənizini canlı obraz kimi oxucuya təqdim etmişdir: “...Amma Xəzər dənizimiz bu gün xəstədir!”

G. Əlibəylinin qələmə almış olduğu “Mirzə İbrahimov” adlı ədəbi portretində isə tarixi şəxsiyyətlər arasında baş verən hadisələr və bir-birilərini qərəzli dəyərləndirmə, gərgin münasibətlər o dövr cəmiyyətinə xas xüsusiyyət kimi əksini tapmışdır. İki ədibin bir-birinə olan gərgin münasibətləri açıqlayan G. Əlibəyli bunu hər iki şəxsiyyətə xələl gətirmədən təsvir edir: “Cəfər Cəfərovun fikrincə - Mirzə İbrahimov mühafizəkar mövqeli, qeyri-səmimi adamdır, Mirzə İbrahimovun fikrincə - Cəfər Cəfərov simasız kosmopolit, millətə yuxarıdan baxan nihilistdir...” Hər iki ədibi “Azərbaycan xalqının böyük, istedadlı şəxsiyyətləri və... tam kontrastlı simalar” adlandırdığı Mirzə İbrahimov və Cəfər Cəfərovun peşmançılıq hisslərini göstərməyə nail olmuşdur. Cəfər Cəfərovun ölüm ayağında “insan mərhəmətinə, insan xeyirxahlığına və alicənablığına hələ də laqeyd qala bilmirəm ...” deməsi, Mirzə İbrahimovun “... Böyük istedad sahibi həmişə müxtəlif hücumların, anlaşılmazlıq və dedi-qodunun obyektinə çevrilir” kimi fikirləri cəmiyyətdə baş verən hadisələr haqqında təsəvvür yarada bilir.

Gülrux Əlibəyli dövrünün mənzərəsini, mühitdə baş verən haqsızlıqların təsvirini “Cəfər Cəfərov” adlı ədəbi portretində də verməyə nail ola bilmişdir. M. Rəfili və C. Cəfərovun “xalq düşmənləri” kimi “ifşa” olunmalarına toxunması məhz totalitar quruluşun xalqımıza qarşı aparmış olduğu represiyaları, siyasi oyunların faciəsini əks etdirməyə qadirdir. Cəmiyyətdə baş vermiş siyasi əyinti və eybəcərliklərin təsviri, yəni totalitar quruluşun aparmış olduğu siyasətin qurbanlarından birinə çevrilmiş insanların təsviri “Nigar Rəfibəyli” adlı ədəbi portretdə Gülrux Əlibəyli tərəfindən məhz Nigar Rəfibəylinin öz dili ilə çatdırılmışdır: “Mənim əleyhimə tərtib olunan məktubda Rəsul Rzanın da qolu var idi.”

Gülrux Əlibəyli Azərbaycan bədii ədəbiyyatının tərəqqisində əvəzsiz xidmətləri olmuş şair və yazıçıların yaradıcılıqlarını tədqiq etmiş, onları özünün ədəbiyyatşünaslıq prizmasından təhlil süzgəcindən keçirmişdir. Mirzə İbrahimov, Həsən Seyidbəyli, Rəsul Rza, Nigar Rəfibəyli, İsmayıl Şıxlı, İsa Hüseynov, Anar, Afaq və digər qələm sahiblərinin yaradıcılıqlarına xas xüsusiyyətləri ədəbi portretlərdə açıqlamağa nail olmuşdur.

Gülrux Əlibəyli bir tərəfdən görkəmli Sovet şairi kimi tanınmış, digər tərəfdən isə Sovet dövrünədək Azərbaycan ədəbiyyatının ənənələrini öz şəxsiyyətində və yaradıcılığında cəmləşdirməyə nail ola bilmiş və SSRİ hakim dairələrin destruktiv təsirindən qoruyaraq gələcək nəsillərə bu ənənələri ötürməyi bacarmış Rəsul Rza haqqında qələmə aldığı “Rəsul Rza” ədəbi portretində şairin ədəbi yaradıcılığını təbiətlə vəhdətdə tədqiq etmişdir. “Dəniz nəğmələri” əsərini şair yaradıcılığının “dinamizminin zirvəsi” kimi təqdim edir. G. Əlibəyli “Dəniz nəğmələri” silsiləsinə daxil olan poetik nümunələri şairin “fantaziyasının geniş fəzalarda pərvazlanmasını, hiss və həyəcanlarının coşmasını, fəlsəfi ümumiləşdirmə qüvvəsini nümayiş” etdirməsinə toxunmuşdur. G. Əlibəyli daha sonra qeyd etmişdir ki, “Dəniz nəğmələri” əsərinə daxil olan şeirlərdə “həm qəribə ahəng, musiqi harmoniyasının zəngin çalarları səslənir, həm də təfəkkürümüzün  inkişafına təkan verən, bizi düşündürməyə məcbur edən fikirlər ifadə olunur.”

 “Nigar Rəfibəyli” adlı ədəbi portretində Gülrux Əlibəyli həmcins olduğu xanımın söz sənətini yüksək dəyərləndirməyi bacarmışdır. İlk əvvəl onun Rəsul Rza ilə nikahına toxunmuş, bu ailənin uzunömürlüyünün əsas səbəblərini oxucusuna çatdıra bilmişdir. İstedadlı qələm sahiblərinin ailə ittifaqının möhkəmliyini üç amil üzərində dayandığına toxunaraq qeyd etmişdir ki, “Rəsul Rza və Nigar Rəfibəylinin ailə ittifaqının möhkəmliyi üç əsas amil üstündə qurulmuşdur: əsil məhəbbət, şəxsiyyətlərin zəngin mənəviyyatı və alicənablığı, əsrlər boyu möhkəmlənmiş milli ailə ənənəsi”. Gülrux Əlibəyli Nigar Rəfibəylinin “...həzin hisslər və incə duyğular tərənnüm edən poeziyası”nın “milli ədəbiyyat tariximizdə möhkəm yer” tutduğunu qeyd etmiş, “Azərbaycan qadınlığına xas ülvi, mərd, şairin mürəkkəb şəxsiyyətinə dayaq olmaq qüdrəti, özünün də gözəl şairliyində qalmaq bacarığı olan nadir qəhrəman qadınlarımızdan” biri kimi dəyərləndirmişdir.

Gülrux Əlibəylinin Azərbaycan xalqının istedadlı şəxsiyyətlərindən biri kimi təqdim etdiyi “Gələcək gün”, “Pərvanə”, “Böyük dayaq”, “Kəndçi qız”, “Yaxşı adam” və s. kimi əsər və pyeslərin müəllifi olan Mirzə İbrahimovu “Mirzə İbrahimov” adlı ədəbi portretdə ədibi məhz “özü-özünü yaradan, formalaşdıran nadir” şəxsiyyət kimi, “...millətimizin mentalitetini özündə ali formada təcəssüm” etdirmiş şəxs kimi dəyərləndirmişdir. Gülrux Əlibəyli Mirzə İbrahimovun “Yaxşı adam” pyesini klassik əsər nümunəsi kimi dəyərləndirərək, ideyasının ümumbəşəri olmasına toxunur, əsəri müəllifin həyat təcrübəsinin bəhrəsi olmasına toxunaraq qeyd edir ki, “«Yaxşı adam» yazıçının həyat təcrübəsinin bəhrəsi kimi səmimi, emosional və psixoloji cəhətdən maraqlı əsər idi”.

Gülrux Əlibəyli “İsmayıl Şıxlı” adlı ədəbi portretdə yazıçı İsmayıl Şıxlının bir yazıçı kimi Dostoyevskini sevməməsinə toxunur, səbəbini isə yazıçının öz dili ilə oxucuya açıqlayır: “Ömür yoldaşı Ümidə xanım mənə deyirdi:

- Gecələr Dostoyevskini oxuyur, az qala səhərəcən...

Mən sevincək o günü yazıçı haqqında söhbət açırdım. Deyirdi:

- Yox, yox. Qəbul edə bilmirəm. Təbiətim qəbul etmir. Həyat onsuz da ağırdır, çətindir, ədəbiyyat insanlara işıq ucu göstərməlidir, amma o hey eşələyir, qaranlıq uc-bucaqları açıb göstərir, onsuz da mürəkkəb həyatı çətinləşdirir, məni sevincdən məhrum edir...”

Gülrux Əlibəyli ədəbi portretləri yaradarkən, ədəbi proseslərdən kənar qalmamış, özünün münasibətini bildirmişdir. Məsələn, “İsmayıl Şıxlı” ədəbi portretində yazıçının “Dəli Kür” romanına münasibətini bildirmişdir. “Dəli Kür” romanının “sırf reallıqla qidalanmasına” toxunmuş Gülrux Əlibəyli Cahandar ağa obrazına biganə qalmamış, obrazın müəllif tərəfindən böyük məhəbbət və ustalıqla işlənilməsinə rəğmən, nadanlıq kimi xüsusiyyətə malik olmasını, daha doğrusu mübahisə doğuran fikirlərini belə işıqlandırır: “Cahandar ağanın faciəsi onun nadanlığındadır.

Nadanlıq – mühafizəkar qüvvələrin həqiqəti bilmək istəməməyidir”. Cahandar ağanı nadan kimi təqdim etməsinə baxmayaraq, obrazın psixoloji cəhətdən maraq kəsb edən obraz olmasına Gülrux Əlibəyli belə aydınlıq gətirməyə cəhd etmişdir: “İ. Şıxlının mərhəməti ondadır ki, Cahandar ağanın surətini ən kiçik detallardan başlayaraq böyük, dərin mənalı ştrixlərə qədər zəngin realist boyalarla çəkmişdir. Məhz ona görə psixoloji cəhətdən də bu obraz maraqlıdır”.

“Həsən Seyidbəyli” adlı ədəbi portretdə” Astaraya gedən yol” povestini “yeni söz, yeni üslub, yeni nəsr” nümunəsi kimi, “Telefonçu qız” povestini “sxematizmdən azad, lirika, dərin psixologizm və həyatilik” əsas cizgilərə malik olan əsər kimi dəyərləndirən Gülrux Əlibəyli H. Seyidbəylinin faciəli vəfatının əsas səbəblərinə də işıq salmağa nail ola bilmişdir. “Babək” filmi ətrafında gedən mübahisələrin görkəmli yazıçı və rejissorun həyatı bahasına başa gəlməsi və onu “sistemin qəddarlığı məhv” etməsi Gülrux Əlibəyli tərəfindən ədəbi portretdə əksini tapır. “Nəsimi” filminin rejissoru kimi adını tarixə yazmağı bacarmış Həsən Seyidbəyli “insan təfəkkürünün, insan qəlbinin, insan ağlının, insan iradəsinin ən yüksək zirvəsi” olan Nəsimi fəlsəfəsini tamaşaçısına çatdırmağa nail ola bilmişdir. G. Əlibəyli bunun “İ. Hüseynov, H. Seyidbəyli və Rasim Balayev estetik üçbucağı” sahəsində həyata keçməsini, Həsən Seyidbəylinin gözəl nasir olması ilə yanaşı, rejissor kimi yüksəkliklərə qalxmasını ədibin istedadı ilə əlaqələndirir.

 “İsa Hüseynov” ədəbi portretində Gülrux Əlibəyli İsa Hüseynovun “60-cı illərdən başlayaraq sırf realistik üsluba arxalanaraq psixoloji dərinliklə seçilən povestlər”inin “...şəxsi təcrübə, zəngin bədii təxəyyülün, adi insana məhəbbətin məhsulu kimi” yaratmasına toxunmuşdur. G. Əlibəyli yazıçının əsərlərində “xeyir və şər, olum və ölüm, şəxsiyyət və hakimiyyət, insan və zaman – vacib fəlsəfi məsələlər burada adi, sadə, aydın, əhatəli formada əks” olunduğunu da qeyd etmişdir. Yazıçının yaratdığı qəhrəmanların “totalitar sistemin hökumət başçısı tərəfindən əzilən və təqib olunan “kiçik” insan” olmasına rəğmən, “heç cür sovet ədəbiyyatının qəhrəmanlarına” oxşamadığı G. Əlibəyli tərəfindən vurğulanır. Yazıçının əsərlərinin isə “dinamizm, dramatik gərginlik, psixoloji vəziyyətlərin incəlik və əsaslığı” ilə fərqlənməsi də G. Əlibəyli tərəfindən qeyd edilmişdir.

Gülrux Əlibəyli İsa Hüseynovun kino dövrünü, yəni “Ulduzlar sönmür”, “Nəsimi”, “Nizami” və digər filmlərə yazmış olduğu ssenarilərlə “fəlsəfi romanlar dövrünə keçid dövrü kimi” səciyyələndirmişdir.

Gülrux Əlibəyli Anar yaradıcılığına biganə qalmamış, “Anar” adlı ədəbi portretində “Azərbaycan xalqının nadir və işıqlı şəxsiyyətlərindən” hesab etdiyi yazıçının ədəbi portretini canlandırmağa nail olmuşdur: “Anar heç vaxt millət, xalq haqqında təmtəraqlı sözlər, hündürdən deyilən şüarlar demir. O, xalqa məhəbbətini konkret işi, həyat tərziylə təsdiqləyir”.

Gülrux Əlibəyli “Uzun ömrün akkordları” filmi haqqında da da ədəbi portretdə yer vermiş, yüksək dəyərləndirmişdir. “Uzun ömrün akkordları”nın baş qəhrəmanı kimi musiqi, muğamat olmasını qeyd etməklə yanaşı, həm də “Azərbaycan xalqının mütləq,  ilahi, yenilməz, məhvolmaz milli sərvəti” olmasına toxunur.

G. Əlibəyli Anarın yaradıcılığını dəyərləndirərkən yazıçının qələmə aldığı əsərləri “bədii cəhətdən bütöv” olmasına toxunmuş, “gələcəyin ədəbiyyatında” gördüyü “Əlaqə” povestini isə “insanın idrak imkanlarının hüdudsuzluğundan, insan beyninin mürəkkəbliyindən, onun potensial imkanlarından bəhs” edən əsər kimi dəyərləndirmişdir. Əsərin güclü alınmasının səbəbi isə “Anarın bədii fantaziyasının zənginliyindən, məntiqinin möhkəmliyindən” asılı olması qeyd edilir.

“Afaq” ədəbi portretində G. Əlibəyli Afaqın həssas nasir olmasına toxunur, “psixoloji nəsrin, psixoloji hekayənin ustası” kimi dəyərləndirir, “həyatı, qadın qəlbini və düşüncələrini əsil yazıçı cəsarəti və səmimiyyəti ilə açıb göstərməyə qorxmayan”, özünə güvənməsini də vurğulayır.

Gülrux Əlibəyli şair və yazılarımızın ədəbi portretlərini yaratdığı kimi, Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığı, onu tədqiq edən ziyalılarımız haqqında maraqlı ədəbi portretlər qələmə almağa nail ola bilmişdir. Gülrux Əlibəylinin tənqidçi, tədqiqatçı, nəzəriyyəçi alimlər kimi təqdim etdiyi Cəfər Cəfərov, Məmməd Arif Dadaşzadə, Yaşar Qarayev, Bəkir Nəbiyev kimi alimlərimiz haqqında irəli sürdüyü fikir və mülahizələr ədiblərimizin yaradıcılığına verilmiş dəyərdir. Gülrux Əlibəyli konkret bir dövrün mənzərəsini yaratmaqla bərabər, dövrün insanları olmuş bu tarixi şəxsiyyətləri tam açmağa, onları olduğu kimi cəmiyyətə təqdim edə bilir. Ədəbi portretin təsvir imkanları Gülrux Əlibəyliyə məhz həmin tarixi şəxsiyyətlərə məxsus özəllikləri tam açıqlamaqla bərabər cəmiyyətin mənzərəsini də müəyyənləşdirməyə imkan yaratmışdır.

Gülrux Əlibəyli “Cəfər Cəfərov” adlı ədəbi portretdə alimin ədəbi portretini müasirlərinin yaddaşlarında necə həkk olunması ilə açıqlamağa nail ola bilmişdir. Müasirlərinin yaddaşına ilk növbədə bütöv, kamil, səmimi, təmiz, əyilməz insan kimi hopmuş Cəfər Cəfərovun canlı obrazını müəllif belə təqdim edə bilir: “...əlində tor zənbil, içində bir kefir şüşəsi fit çala-çala keçmiş “Kommunist” küçəsini üzü aşağı gedən görürdülər!” Gülrux Əlibəyli ensiklopedik biliyə malik olan Cəfər Cəfərovun ədəbi portretini onun öz sözləri ilə də oxucunun gözündə canlandırmağa nail ola bilir: “Məni məhv etmək olar, lakin tabe etmək, ruhən öldürmək olmaz!”

Ədəbiyyat nəzəriyyəsi sahəsində əvəzsiz mütəxəssis kimi iz qoymuş Məmməd Arif Dadaşzadə haqqında qələmə aldığı “Məmməd Arif Dadaşzadə” adlı ədəbi portretdə tədqiqatçı alimin təhlil üsulunun genişliyi və müasirliyi baxımından fərqli olmasına toxunan G. Əlibəyli ədibi belə dəyərləndirmişdir: “M. Arif Dadaşzadənin əsas aparıcı xüsusiyyətlərindən bəlkə ən vacibi milli sənətimizdə, ədəbiyyatda baş qaldıran yenilikləri görmək, onlara yaradıcılıq yolu göstərmək, yenilikləri mühafizəkarların hücumu və haqsız tənqidlərindən qorumaq idi”.

Universal tədqiqatçı adlandırdığı Yaşar Qarayevə həsr etdiyi “Yaşar Qarayev” ədəbi portretində müəllif ədibin həm ədəbi portretini, həm də əvəzolunmaz alim kimi obrazını açıqlamağa nail ola bilmişdir. Yaşar Qarayev təcrübəli idarəçi və məhsuldar alim kimi (ədəbiyyat tarixi, ədəbiyyat nəzəriyyəsi, ədəbiyyat fəlsəfəsi) Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında iz qoymuşdur. “İşləmək, düşünmək” Yaşar Qarayev həyatının ana xəttini təşkil etməsini vurğulayan G. Əlibəyli onu ilk növbədə nəzəriyyəçi alim kimi təqdim edir. Y. Qarayevin “Tarix: yaxından və uzaqdan” əsərini ədibin “40 illik yaradıcılıq yolunun bir növ yekunu” kimi fundamental əsər kimi dəyərləndirmişdir: “Zəngin və geniş erudisiya, əsaslı elmilik, millilik və ümumbəşərililik, estetik təfəkkürün dərinliyi, - Azərbaycan tənqidinin tarixində bu nadir xüsusiyyətlərin sintezi Y. Qarayevin son kitabında əks edilmişdir”.

Ümumiyyətlə, Y. Qarayev ədəbiyyat tarixinin bir sıra problemlərini tədqiq etmiş, elmi yeniliyi və əhəmiyyəti ilə seçilən nəzəri konsepsiya və tezislər irəli sürməyə nail ola bilmişdir. Ədəbiyyatda Şərqdə çoxetaplı intibah konsepsiyası, «Təsəvvüf intibahı»nın Şərq ədəbiyyatına təsir formaları, Nizaminin Şərq İntibahında xüsusi yer tutması, Şərq İntibahı və Avropa İntibahı arasında əlaqələrin və tipoloji həmahəngliyin olması, Füzuli yaradıcılığının Şərq İntibahı çərçivəsində türkcənin Şərqdə hakim dil səviyyəsinə qaldırılmasına təsiri, M.F. Axundovun Azərbaycanda realizmin inkişafında fərdi və milli konkretlik gətirməsi, o cümlədən, latın əlifbasına keçməsi probleminin ictimai və elmi dairələr qarşısında qaldırılmasında rolu, milli ədəbiyyatın «Ən yeni dövrü»nü ADR-la başlamaq təklifi və s. Yaşar Qarayev yaradıcılığının tərkib hissəsinə çevrilmişdir.

Gülrux Əlibəyli “filantrop tipli insan” kimi dəyərləndirdiyi akademik Bəkir Nəbiyevin Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının inkişafı və zənginləşməsində xidmətləri əvəzolunmazdır, milli ədəbiyyatımızın tədqiq edilməsini öz taleyüklü qismətinə çevirmişdir. B. Nəbiyev elmi araşdırmalarında ədəbiyyat tarixçiliyinə, ədəbi-nəzəri məsələlərə, Azərbaycan ədəbiyyatında milli dəyərlərin qorunub inkişaf etdirilməsinə, tərcümə ədəbiyyatının və ədəbi əlaqələrin inkişafına xüsusi diqqət ayırmışdır. B. Nəbiyevin yaradıcılığında Azərbaycan dilinin təmizliyinin qorunması problemi xüsusi yer tutur. B. Nəbiyevin Azərbaycan dilinin qayğısına qalmağı əsas vəzifə kimi həyata keçirməsinə toxunan G. Əlibəyli qeyd edir ki, “Bəkir Nəbiyev Azərbaycan dilinin böyük bilicisidir. O bu dili elə incəliyiylə, elə zəngin çalarlarıyla və elə gözlənilməz tapıntılarıyla işlədir ki, qeyri-adi düşünürsən: bu dil – dahi xalqın dilidir, bu dil ölməzdir, tükənməzdir”. Gülrux Əlibəyli akademik Bəkir Nəbiyevin ədəbi portretini yaradaraq onun elmi yaradıcılığına yüksək qiymət verir. “Alimin geniş erudisiyası, ağlı, fəlsəfi dünyagörüşü, həyata və insanlara vurğunluğu, milli ədəbiyyatımızın keçmişini, bu gününü dərindən bilməsi və hədsiz sevməsi” kimi fikirləri irəli sürən G. Əlibəyli akademik Bəkir Nəbiyev yaradıcılığını olduğu kimi dəyərləndirməyə nail olur.

G. Əlibəyli “Mehdi Məmmədov” ədəbi portretində rejissor, alim, ictimai xadim Mehdi Məmmədovun ədəbi portreti ilə yanaşı böyük Hüseyn Cavidin də ədəbi portretini oxucuya çatdırmağa nail ola bilmişdir. “H. Cavidin əsərinin yüksək poetik və romantik ruhunu, fəlsəfi məğzini müasir səhnə vasitələriylə tamaşaçıya çatdırmaq üçün” “milli mədəniyyətimizin parlaq şəxsiyyətlərindən” biri kimi dəyərləndirdiyi Mehdi Məmmədovun gərgin iş görməsinə də müəllif tərəfindən aydınlıq gətirilmişdir.

 

Ədəbi portretlərdə nəzəri problemlər

 

G. Əlibəyli qələmə aldığı ədəbi portretlərdə ədəbiyyatşünaslığı düşündürən və diqqətində olan nəzəri problem və məsələlərə də diqqət yetirmişdir. G. Əlibəyli faciə, fantastika, esse, mahnı və s. janrlara ədəbiyyatşünas alim kimi münasibətini bildirməyə nail ola bilmişdir. Belə ki, “Anar” ədəbi portretində yazıçının “Əlaqə” povestinin janr xüsusiyyətinə toxunan G. Əlibəyli əsəri “müasir dünya fantastik ədəbiyyatının gözəl nümunələrindən” biri kimi təqdim edir. Fantastik əsərdə realistik detalın qüvvətli olması amilinə toxunmuş G. Əlibəyli, həmçinin həmin realistik detalın “hadisələri gerçəklikdən təcrid olmağa qoymamasını” da qeyd edir.

G. Əlibəyli “Mehdi Məmmədov” ədəbi portretində əsasını ictimai mühit arasındakı ziddiyyətlər, barışmaz həyat konfliktləri, xarakter və ehtirasların kəskin toqquşmasını təşkil edən, böyük ümidin, yüksək ideyaların, xoş arzunun məhvi və adətən qəhrəmanın ölümü ilə nəticələnən faciə janrını tədqiq etmiş, ona münasibətini bildirərək, “faciə ən dərin, ən fəlsəfi janr” kimi təqdim edir. Faciə janrında insanın “Ölüm və ya olum”la qarşı-qarşıya qalmasını göstərir. Faciədə cismən məhv olan qəhrəmanların mənən yaşamaları onların təbliğ etdiyi ideyaların məhv olmayacağına, daim yaşayacağına bir işarədir. G. Əlibəyli “Aristotelin “Katarsis”i – cismən, mənən, ruhən təmizlənmə deməkdir və faciənin məğzini təşkil edir” fikirlərini daha sonra aktyor və rejissorların onları narahat edən suallara cavabı da “məhz faciə janrında tapa” bilmələrinə toxunmuşdur.

Gülrux Əlibəyli musiqini xalqın arzu və düşüncələrini, onun dünyagörüşünü, həyat tərzini və məişətini, əmək prosesini, adət və ənənələrini, mərasimlərini əks etdirən mahnını xalqın arzu və istəkləri ilə yaranmasını, söz və musiqinin birləşməsi əsasında formalaşmasını nəzərə alsaq “ən xəlqi, ən humanist janr” kimi dəyərləndirməsində haqlıdır. G Əlibəylinin “ən demokratik janr” kimi təqdim etdiyi mahnı insanların hiss və duyğularının ifadəsi olaraq yaranmış, şifahi surətdə, yaddaş vasitəsilə təkmilləşərək nəsildən-nəslə keçmiş, dəyişikliklərə uğrayaraq müxtəlif variantlarda dövrümüzə gəlib çıxmışdır.

G. Əlibəyli özünün məmuniyyətlə müraciət etdiyi esse janrına ədəbiyyatşünas alim kimi münasibəti də diqqəti cəlb edir. Onun “Yaşar Qarayev” adlı ədəbi portretində esse janrının xüsusiyyətlərinə toxunur və qeyd edir ki, “bəllidir ki, esse janrı elmin, bədii sözün, tənqidi baxışın və fəlsəfi təfəkkürün orqanik sintezidir. Esse düşünən və düşündürən janrdır. Esse – həyatla incəsənəti fəlsəfənin vasitəsilə tutuşdurur və yüksək məcazlarla, çoxmənalı ümumiləşdirmələrlə oxucuya yüksək intellektual formada çatdırır”. Ümumiyyətlə, tənqid və ədəbiyyatşünaslığın müəyyən bir problemini sərbəst surətdə izah etməsi ilə fərqlənən esse kiçik və ya orta həcmdə olan, bir çox elmi sahəyə müraciət olunan nəsr janrıdır. Essedə məqsəddəki fikri bildirmək üçün fəlsəfi ifadə, yanaşma, təhlildən istifadə edilir. Esse problemin sərbəst şəkildə qoyuluşudur. Essenin müəllifi seçdiyi problemi təhlil və izah edərkən ifadə tərzinin sistemli, gəldiyi nəticələrin əsası hamı üçün eyni dərəcədə məqbul olmasını diqqətə almır. Bu baxımdan, G. Əlibəyli məhz Y. Qarayevin esselərini “müstəqil düşüncələrin, keçirdiyi həyəcan və hisslərinin təmərküzləşmiş emosional və intellektual forması” kimi təqdim edir.

Gülrux Əlibəyli ədəbiyyatşünaslıqda “çoxcəhətli və hüdudsuz” kimi təqdim etdiyi “bədiilik” anlayışı haqda irəli sürdüyü mülahizələri diqqəti cəlb edir. Dinamik proses kimi qəbul etdiyi bədiiliyi mükəmməllik, harmoniya, sənət əsərinin tamlığı, vahidliyi kimi qəbul edən G. Əlibəyli qeyd edir ki, “bədiilik oxucunu laqeydlikdən çıxardıb müəllifin həmsöhbəti, həmfikiri edən qapalı qüvvədir.  Hər bir bədii əsər bədiiliyin çərçivəsini genişləndirir, elə bil onu yenidən açır”. G. Əlibəyli bədiiliyi araşdırmaq üçün üç vacib tərkibi tədqiq etməyi qeyd etmişdir: 1. Sənətkarın şəxsiyyəti, 2. Yaradıcılıq prosesi - bədii əsər. 3. Qavrayış prosesi.

Gülrux Əlibəyli əsərin bədii ideyasına biganə qalmamış, bu problemə də münasibətini bildirmişdir. Bədii ideyanın “yazıçının həyat təcrübəsindən” qidalandığını, “müəllifin varlığının dərinliyində, şüuraltı” yarandığına toxunur. Əsərin ideyası təsvir etdiyi hadisə haqqında qənaəti və təlqin etdiyi fikri təbliğ edir. G. Əlibəylinin ideyanın inkişaf edərək obrazlar sisteminə çevrildiyini qeyd etmişdir. Belə ki, ideyada müəllifin seçilmiş mövzu, təsvir edilən surət və hadisələr vasitəsilə oxucuya çatdırmaq istədiyi, təbliğ və təlqin etdiyi başlıca fikir, müəllif niyyəti əsas faktdır.

Gülrux Əlibəyli Azərbaycan ədəbiyyatında sərbəst şeir formasına toxunmuş, ona münasibətini bildirmişdir. “Poeziya. “Rənglər”” başlıqlı yazısında Rəsul Rzanın “Rənglər” əsərini təhlil obyektinə çevirməklə, şairin “yalnız fərdi vəzndə deyil – metodda, şeirə yanaşmada, üsulda sərbəst” olmasını qeyd edir, şeirlərinin isə “konkret bir poetik sistemin qanunlarına tabe olmamasına” toxunur. Gülrux Əlibəyli “sərbəst şeir ən müxtəlif ritmik əsaslara malik olur. Müxtəlif vəznlərdə yaranır” fikri isə bir qədər mübahisə doğurur. Belə ki, sərbəst şeir və ya səpkili şeir standart vəzn, bölgü, qafiyə, bənd və s. tələblərdən müəyyən qədər kənara çıxır, bu baxımdan Gülrux Əlibəylinin qeyd etdiyi kimi müxtəlif vəznlərdə yaranmaq iqtidarında deyil. Sərbəst şeirdə digər şeir vəznlərində tələb olunan texniki şərtlərə tam şəkildə riayət edilmir. Misraların ölçüsü, hecaların sayı və qafiyələrin düzülüşündə sərbəstlik olur, ahəng tarazlığı vurğu və intonasiya ilə düzəlir, yəni sərbəst şeirdə ahəngdarlıq gözlənilir. Şərbəst şeirdə şeirin ölçü, bölgü, qafiyə sistemindən istifadə sərbəst şəkildədir, sözlər misralara ahəngdar şəkildə səpələnir. Bununla bağlı qafiyə, ölçü, bölgü, misraların həcmi, hecaların misralardakı sayı, ahəngi tamamilə formal səciyyə daşıması ilə diqqəti cəlb edir. Şeirdə qafiyə ardıcıl şəkildə deyil, bir neçə misradan sonra da gəlir, bəzən isə dalbadal da işlənir. Şeirdəki bənddəki misraların və hecaların sayı da müxtəlifdir. Şair sərbəst vəzndə müxtəlif ölçülü misralardan, misradaxili fasilələrdən və hecalardan istifadə etmişdir. Şeirdə hisslərin tərənnümü, poetik fikrin emosional təsviri qabarıq şəkildə özünü göstərmişdir. Ədəbiyyatşünaslıqda sərbəst şeiri üç qrupa yarılması da mövcuddur:

I. Vəznli - qafiyəli sərbəst şeir;

II. Vəznsiz-qafiyəli sərbəst şeir;

III. Vəznsiz-qafiyəsiz sərbəst şeir. (H. İlaydı)

Ancaq Gülrux Əlibəylinin Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində sərbəst şeir formasının inkişafına təkan vermiş,sərbəst şeirin formalaşmasında ardıcıl axtarışlar aparmış, əsərlərinin çox hissəsini bu şeir vəznində qələmə almış Rəsul Rza olmasını, onun yaradıcılığında bu formanı tədqiq etməsi təqdirəlayiqdir. Gülrux Əlibəyli şairin sərbəst şeir formasında yazmasını ədibin yaradıcılığını tam ifadə edən forma olmasına da toxunur: “Rəsul Rza ştampdan, dəmir qəlibdən azad olan bədii təfəkkürün əksi üçün yeni sərbəst forma axtarıb tapır. Müəllifin fikrini, hiss və düşüncələrini, dünyagörüşünü bütövlüklə ifadə etməyə imkan yaradan forma kəşf edir”.

 

Orta əsr Azərbaycan yazarlarının əbədi portretləri

 

Gülrux Əlibəylinin Nizami və Nəsimi ədəbi portretləri xüsusi diqqət cəlb edir. G. Əlibəyli Nizami Gəncəvi haqqında mülahizələrini “Düşündürən təfəkkür” başlıqlı yazısında irəli sürmüş, Nizami fenomeninin “alicənab şəxsiyyət və qaynar təfəkkür” kimi iki tərkib hissəsindən formalaşmasını qeyd etmişdir. Nizaminin “Xəmsə”sini həyat simfoniyası adlandırmış, “gözəllik, ülvilik, faciəvilik və komiklik kateqoriyalarının mahiyyətini hərtərəfli və dərindən açmaq üçün “Xəmsə”nin obrazlar sistemini təhlili” isə ona kifayət etməsi vurğulanmışdır. “Estetika elmi baxımından “Xəmsə”ni estetik ensiklopediya hesab” edən Gülrux Əlibəyli estetik kateqoriyalar içərisində ən ali və dolğun, insanların ülvi hadisə və faktları qavrayan hissləriylə bağlı olan gözəlliyin hamı tərəfindən eyni cür qəbul edilməməsini, yəni bəzi insanlar üçün gözəlliyin əllə toxunula biləcək var-dövlət, maddi nemət və pul olduğunu, bəzi insanlar üçün isə harmoniyaya intuitiv şəkildə meyl göstərməsini qeyd etmişdir. Gözəlliyi reallığın ən saf, təmənnasız əksi kimi təqdim etmiş G. Əlibəyli “forma və məzmunun harmoniyası” hesab etdiyi gözəllik hissinin ucalığını cəmiyyətdə formalaşmış ənənə və tərbiyədən, həmçinin şəxsi istəklərdən asılı olduğunu açıqlamağa nail olmuşdur: “gözəllik hissinin ucalığı həm milli ənənədən, həm də şəxsi istək və anlamdan asılıdır.” Faciəvilik kateqoriyasına münasibət bildirən Gülrux Əlibəyli buna müxtəlif aspektdən yanaşmışdır. Həyatın özünü əsl faciə hesab etmiş G. Əlibəyli insan təfəkkürünün yüksək olmasını, həmçinin kamilliyi də faciə kimi təqdim etmişdir: “Və onun (insanın - S.Ş.) ağlı, təfəkkürü nə qədər yüksəkdirsə, intellektual cəhətdən nə qədər kamildirsə, o, bir o qədər faciəvidir.”

Gülrux Əlibəyli qələmə aldığı  “İsa Hüseynov” ədəbi portretində Azərbaycan söz sənətinin xiridarlarından olan İmaməddin Nəsimiyə ədəbiyyatşünas alim kimi münasibətini bildirməyə nail olmuş, yaradıcılığına qiymət verməyi bacarmışdır. İsa Hüseynovun “Nəsimiyə ehtiraslı məhəbbətlə aşılanmış” “Məhşər” romanına münasibət bildirərkən G. Əlibəyli romanın hürufizmə həsr olunmasını, qəhrəmanlarından biri isə “fəlsəfi poeziyamızın banisi” hesab etdiyi Nəsimi olmasına toxunur. G. Əlibəyli “fitrətən ilahi bir istedada” malik olan Nəsiminin məhz “tariximizin ən qaranlıq, ən mürəkkəb dövründə əzilən, təhqir olunan insan uğrunda mübarizəyə” başlamasına toxunmuşdur.

G. Əlibəyli “Həsən Seyidbəyli” ədəbi portretində Nəsiminin Dante, Nizami, Şekspir kimi dahilərlə bir sırada dayanmasına toxunur, şairi “Orta əsrlər Azərbaycan intibah dövrünün nəhəng fiqurası” kimi dəyərləndirərək qeyd edir ki, “Nəsiminin həyatı, əməli, idealı - əvvəldən axıra fəlsəfədir”

Sonda qeyd etmək olar ki, Gülrux Əlibəylinin qələmə almış olduğu ədəbi portretlərin hər biri ayrılıqda  tədqiq etdiyi şairin, yazıçının, alimin, sənətkarın və digər ədiblər haqqında xatirələri əsasında, həyatdan köçmüş şəxsiyyətlərin şəxsi tanışlığı və xatirələri əsasında yaradılmış sənədli-bioqrafik ədəbi obrazlar kimi də maraq kəsb edirlər. Gülrux Əlibəylinin qələmə almış olduğu ədəbi portretlər memuar – avtobioqrafik ədəbiyyatın ayrılmaz tərkib hissəsi kimi özünü göstərir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.11.2026)

 

Bazar ertəsi, 16 Noyabr 2026 16:40

Liza Bonet – kaprizsiz teleulduz

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Bugün özünün 59 yaşını qeyd edən LizaBonet (LisaBonet) — amerikalı aktrisa, rejissorvə televiziyaulduzudur. O, xüsusilə 1980-ci illərdə məşhurlaşmış, The Cosby Show televiziya serialında canlandırdığı Deniz Haks­tabl (Denise Huxtable) obrazı ilə geniş tamaşaçı auditoriyasının rəğbətini qazanmışdır. Bonet özünəməxsus xarici görünüşü, təbii aktyorluğu və fərqli obrazları ilə tanınır.

Məşhur olduğu qədər də sadədir, kaprizsizdir o.

 

Liza Mişel Bonet (Lisa Michelle Bonet) 16 noyabr 1967-ci ildə ABŞ-ın Kaliforniya ştatının San-Fransisko şəhərində anadan olub. Atası Allen Bonet opera müğənnisi, anası Arlin Coys Litman (Arlene Joyce Litman) isə müəllimə idi. Atası afroamerikalı, anası isə aşkenazi yəhudi mənşəli idi. Valideynləri o, hələ kiçik yaşlarında olarkən ayrılıblar və Liza əsasən anasının himayəsində böyüyüb.

 Uşaqlıq illərindən incəsənətə maraq göstərən Bonet 11 yaşında reklam çarxlarında çəkilməyə başlayıb. Daha sonra aktyorluq təhsili alaraq peşəkar sənət fəaliyyətinə qədəm qoyub. Liza Bonetin aktyorluq karyerasında əsas dönüş nöqtəsi 1984-cü ildə baş verib. Həmin il o, The Cosby Show serialında Deniz Haks­tabl obrazını canlandırmağa başlayıb.

Serial ona böyük şöhrət gətirib və aktrisanın televiziya dünyasında tanınmasına səbəb olub. 1987-ci ildə A Different World serialında da həmin obrazı canlandırıb. Eyni ildə Alan Parkerin rejissoru olduğu Angel Heart filmində çəkilərək kino sahəsində daha ciddi və fərqli rollara müraciət edib. Bu filmdəki Epifani Proudfoot obrazı onun aktyorluq imkanlarını nümayiş etdirib.

1990-cı illərin sonlarında kino fəaliyyətini yenidən genişləndirən Bonet, 1998-ci ildə Uill Smit və Cin Hekmanın da iştirak etdiyi Enemy of the State filmində rol alıb. 2000-ci ildə High Fidelity filmində canlandırdığı Mari De Sal obrazı da onun tanınmış rollarından biridir. Sonrakı illərdə televiziya və kino layihələrində iştirak edən aktrisa ailəsinə və şəxsi həyatına daha çox vaxt ayırmaq məqsədilə sənət fəaliyyətini nisbətən məhdudlaşdırıb.

 

Filmoqrafiya

Angel Heart (1987) — Mələk ürəyi

Bank Robber (1993) — Bank soyğunçusu

Dead Connection (1994) — Ölümcül əlaqə

Enemy of the State (1998) — Dövlətin düşməni

High Fidelity (2000) — Yüksək sədaqət

Biker Boyz (2003) — Motosikletçilər

Whitepaddy (2006) — Ağ Peddi

Road to Paloma (2014) — Palomaya gedən

 

Televiziya layihələri

The Cosby Show (1984–1992) — Kosbi şousu

A Different World (1987–1988) — Fərqli bir dünya

New Eden (1994) — Yeni Eden

Life on Mars (2008–2009) — Marsda həyat

The Red Road (2014) — Qırmızı yol

Ray Donovan (2016) — Rey Donovan

 

Mükafatları və nailiyyətləri

- 1986-cı ildə The Cosby Show serialındakı roluna görə Primetime Emmy mükafatına namizəd olub.

- 1988-ci ildə Angel Heart filmindəki çıxışına görə Saturn mükafatına namizəd göstərilib.

- Gənc yaşlarından etibarən aktyorluq fəaliyyətinə görə Young Artist Awards mükafatlarına layiq görülüb.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.11.2026)

Bazar ertəsi, 16 Noyabr 2026 13:32

Hollivudun ən ümidverici gənclərindən biri

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Pit Devidson (Pete Davidson) — amerikalı aktyor, komediyaçı, ssenarist və prodüserdir. O, xüsusilə Saturday Night Live televiziya şousunda iştirakı, özünəməxsus yumor tərzi və Hollivud filmlərində yaratdığı obrazlarla tanınır. Devidson həmçinin şəxsi həyatından və yaşadığı hadisələrdən ilhamlanan komediya çıxışları ilə diqqət çəkir.

 

Pit Devidson 16 noyabr 1993-cü ildə ABŞ-ın Nyu-York şəhərinin Staten-Aylend bölgəsində anadan olub. Tam adı Piter Maykl Devidsondur (Peter Michael Davidson). Anası Emi Devidson, atası Skott Devidson olub. Atası yanğınsöndürən idi və 2001-ci il sentyabrın 11-də ABŞ-da baş vermiş terror hücumları zamanı xilasetmə əməliyyatında həlak olub. Bu faciə Pitin həyatına və gələcək yaradıcılığına ciddi təsir göstərib. O, sonralar çıxışlarında uşaqlıq xatirələrindən, ailə həyatından və yaşadığı çətinliklərdən tez-tez bəhs edib.

 Devidson komediyaya yeniyetməlik illərində maraq göstərməyə başlayıb. İlk stand-up çıxışını 16 yaşında Staten-Aylenddəki boulinq mərkəzində edib. Daha sonra televiziya layihələrində iştirak edərək tədricən tanınmağa başlayıb. 2014-cü ildə NBC telekanalının məşhur Saturday Night Live komediya proqramının aktyor heyətinə qoşulub. Həmin vaxt cəmi 20 yaşı olan Devidson verilişin ən gənc iştirakçılarından biri kimi tanınıb. O, bu proqramda 2014–2022-ci illərdə fəaliyyət göstərib.

Saturday Night Live onun karyerasında mühüm mərhələ olub. Verilişdəki yumoristik səhnələri və şəxsi həyatına dair zarafatları geniş tamaşaçı auditoriyasının diqqətini cəlb edib. Pit Devidson kino sahəsində də uğurlu fəaliyyət göstərib. O, komediya, dram, romantika və döyüş janrlarında çəkilən filmlərdə müxtəlif obrazlar yaradıb. 2020-ci ildə nümayiş olunan The King of Staten Island filmi onun yaradıcılığında xüsusi yer tutur.

Devidson bu filmdə baş rolu canlandırmaqla yanaşı, ssenarinin hazırlanmasında və prodüserlik işində də iştirak edib. Film onun şəxsi həyatından müəyyən elementlər əsasında hazırlanıb. O, həmçinin 2021-ci ildə The Suicide Squad filmində, 2022-ci ildə isə Bodies Bodies Bodies və Meet Cute filmlərində rol alıb.

 

Pit Devidsonun çəkildiyi filmlərin Azərbaycan dilində tərcümələri:

 

Trainwreck (2015) — Qatar qəzası

Set It Up (2018) — Görüş təşkil et

What Men Want (2019) — Kişilər nə istəyir?

The Dirt (2019) — Çirkab

Big Time Adolescence (2019) — Böyük yeniyetməlik

The Angry Birds Movie 2 (2019) — Qəzəbli quşlar 2

The Jesus Rolls (2019) — İsa yenidən səhnədə

The King of Staten Island (2020) — Staten-Aylend kralı

The Suicide Squad (2021) — İntihar dəstəsi

Marmaduke (2022) — Marmadük

Bodies Bodies Bodies (2022) — Cəsədlər, cəsədlər, cəsədlər

 

Pit Devidson müxtəlif televiziya proqramlarında və seriallarda da iştirak edib:

 

Guy Code (2013) — Oğlan qaydaları

Wild 'N Out (2013) — Sərhədsiz əyləncə

Brooklyn Nine-Nine (2013) — Bruklin 9-9

Saturday Night Live (2014–2022) — Şənbə gecəsi canlı

The Freak Brothers (2020–2021) — Qəribə qardaşlar

Bupkis (2023) — Heç nə

The Pete Davidson Show (2026) — Pit Devidson şousu

 

2023-cü ildə yayımlanan Bupkis serialında Devidson həm baş rolu ifa edib, həm də layihənin yaradılmasında, ssenarisinin yazılmasında və prodüserliyində iştirak edib. Serial onun həyatından ilhamlanan komediya layihəsidir.

Pit Devidson stand-up komediya sahəsində də fəaliyyət göstərir. Onun tanınmış komediya proqramları arasında aşağıdakılar var:

 

Pete Davidson: SMD (2016)

Pete Davidson: Alive from New York (2020)

Pete Davidson: Turbo Fonzarelli (2024)

 

2016-cı ildə Forbes jurnalının 30 yaşdan aşağı ən perspektivli 30 şəxsi siyahısına daxil edilib. 2022-ci ildə isə Time jurnalının dünyanın ən nüfuzlu 100 şəxsi siyahısında yer alıb.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.11.2026)

Azərbaycan Respublikasının Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin sədri Fuad Muradov Almaniyanın Düsseldorf və ətraf şəhərlərində yaşayan soydaşlarımızla görüşüb. Tədbir Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin dəstəyi, Almaniya Azərbaycanlıları Alyansının və “Muğam” Alman-Azərbaycan Musiqi Cəmiyyətinin birgə təşkilatçılığı ilə baş tutub.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsindən verilən məlumata görə, görüş Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himninin səsləndirilməsi, ölkəmizin ərazi bütövlüyü və suverenliyi uğrunda canından keçən Vətən oğullarının əziz xatirəsinin ehtiramla yad olunması ilə başlayıb.

“Muğam” Alman-Azərbaycan Musiqi Cəmiyyətinin sədri, Almaniya Azərbaycanlıları Alyansının üzvü Səbinə Məmmədova Azərbaycan musiqisinin və mədəniyyətinin Almaniyada tanıdılması istiqamətində görülən işlərdən bəhs edib. O, diaspor fəaliyyətinə göstərilən dövlət dəstəyinə və soydaşlarımıza yaradılan imkanlara görə minnətdarlığını bildirib.

Alyansın İdarə Heyətinin sədri Altay Rüstəmov Almaniyadakı Azərbaycan diaspor təşkilatlarının əməkdaşlığının daha da gücləndirilməsinin əhəmiyyətindən diqqət çəkib. Alyansın səmərəli fəaliyyətində bu ölkədə yaşayan soydaşlarımızın müstəsna xidmətləri olduğunu vurğulayıb.

Komitə sədri iştirakçıları səmimi salamlayaraq Zəfər Günü ərəfəsində keçirilən icma görüşünün xüsusi rəmzi məna daşıdığını bildirib, soydaşlarımızı əlamətdar bayram münasibətilə təbrik edib. Bildirib ki, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin qətiyyətli rəhbərliyi ilə rəşadətli Ordumuz tarix yazıb, torpaqlarımız işğaldan azad olunub. Daha sonra komitənin və diasporun həyata keçirdiyi uzunmüddətli layihələr, xaricdəki Azərbaycan Evləri, Koordinasiya Şuraları, həftəsonu Azərbaycan məktəbləri, soydaşlarımız arasında uğurla gedən icmalaşma prosesi və diaspor fəaliyyətinin digər vacib istiqamətləri barədə danışıb. Soydaşlarımıza diaspor işinə verdikləri töhfələrə görə təşəkkürünü ifadə edib.

Tədbirin gedişində Zəfər Gününə həsr olunan videoçarxın nümayişi böyük maraqla izlənilib.

Görüşün əsas mövzularından biri Düsseldorf şəhərində Azərbaycan Evinin yaradılması istiqamətində atılan ilkin addımlar olub. Gələcək mərkəzin fəaliyyəti, soydaşlarımızın vahid məkan ətrafında birləşməsi, ana dilimizin, milli mədəniyyətimizin və adət-ənənələrimizin yaşadılmasına verəcəyi töhfələr müzakirə edilib.

Görüşdə soydaşlarımızın sualları cavablandırılıb. İştirakçılar diaspor fəaliyyətinin daha da gücləndirilməsi, gənc nəslin milli kimlik ruhunda yetişdirilməsi və qarşılıqlı əlaqələrin genişləndirilməsi ilə bağlı fikirlərini bölüşüblər.

Tədbirin bədii hissəsində Almaniyada doğulub böyüyən azərbaycanlı uşaqların ifasında Azərbaycan musiqiləri səsləndirilib.

İcma görüşündə Almaniyanın Düsseldorf, Köln, Essen, Merbuş, Qrevenbroyx, Duysburq, Gelzenkirxen, Vuppertal, Velbert, Mülhaym-an-der-Rur, Viersen, Bonn, Noys, Krefeld, Bottrop, Ştutqart, Horstmar, Oberhauzen, Münster, Boxum, Qummersbax, Dortmund, Kleve və Hilden şəhərlərindən 150-dən çox soydaşımız iştirak edib.

Qeyd edək ki, son illər Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsi müxtəlif ölkələrdə yaşayan azərbaycanlılarla sistemli şəkildə görüşlər təşkil edir, soydaşlarımızın təklif və problemləri dinlənilir, vahid diaspor şəbəkəsinin yaradılması istiqamətində görülən işlər nəzərdən keçirilir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.11.2026)

Bazar ertəsi, 16 Noyabr 2026 12:38

Sözün işığında keçən ömür

QAZİ-ŞAİR ƏDALƏT NİCATIN 60 İLLİYİ QEYD OLUNUB

 

İlhamə Məhəmmədqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Sumqayıt təmsilçisi

 

Sumqayıt Poeziya Evində I Qarabağ qazisi, şair Ədalət Nicatın 60 illik yubileyi və “Sözümə işıq düşür” kitabının təqdimatı münasibətilə ədəbi-bədii məclis keçirilib.

 

Noyabrın 14-də Sumqayıt Poeziya Evi növbəti yaddaqalan ədəbi-mədəni tədbirə evsahibliyi edib. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin (AYB) üzvü, qazi-şair Ədalət Nicatın 60 illik yubileyinə həsr olunmuş tədbir Sumqayıt ədəbi mühitinin tanınmış nümayəndələrini, Bakıdan, respublikanın müxtəlif bölgələrindən gəlmiş şair və yazıçıları, elm, mədəniyyət və ictimaiyyət təmsilçilərini bir araya gətirib.

Ömrünün altmışıncı zirvəsinə yetişən şairin yubileyi qələm adamının doğum gününün qeyd olunması ilə birgə, həm də Vətən sevgisinin, döyüşçü iradəsinin, sözə sədaqətin və mənəvi bütövlüyün təntənəsi kimi yadda qalıb. Ədalət Nicatın şəxsiyyətində Vətənin müdafiəsinə qalxmış döyüşçü ilə sözün keşiyində dayanan şairin mənəvi dünyası birləşir. Onun ömür yolu və yaradıcılığı haqqında səslənən fikirlər də məhz bu vəhdətin müxtəlif çalarlarını üzə çıxarıb.

Tədbiri AYB-nin Poeziya seksiyasının rəhbəri, Əli Kərim adına Poeziya Evinin direktoru, tanınmış şair İbrahim İlyaslı açaraq, yubilyarı əlamətdar yaş münasibətilə təbrik edib. O, Ədalət Nicatın ədəbi mühitdə qazandığı sayğıya, sözə və sənətə bağlılığına diqqət çəkərək, belə yubileylərin ədəbi nəsillər arasında mənəvi bağlılığın möhkəmlənməsi baxımından da önəmini vurğulayıb.

Yubiley məclisinin aparıcısı, Beynəlxalq “ALAŞ” Ədəbiyyat Mükafatı laureatı Əkbər Qoşalı Ədalət Nicatın ömür və yaradıcılıq yoluna nəzər salıb, onun şair və qazi kimliyinin mənəvi məzmunundan söz açıb. Bildirilib ki, döyüş yolu keçmiş yaradıcı insanın sözündə Vətən anlayışı həm poetik mövzu, həm də yaşanmış taleyin, vətəndaş məsuliyyətinin, milli yaddaşın ifadəsidir.

Əkbər Qoşalı Milli Məclisin İctimai birliklər və dini qurumlar komitəsinin sədri Fazil Mustafanın yubilyara ünvanladığı təbrik məktubunu oxuyub. Məktubun təqdimatı vətəndaş mövqeyinə, qazi şəxsiyyətinə, ictimai və yaradıcı əməyə göstərilən sayğının ifadəsi kimi qarşılanıb.

 

Ədəbi məclisin mühüm məqamlarından biri Ədalət Nicatın 60 illiyi münasibətilə işıq üzü görmüş “Sözümə işıq düşür” adlı yeni kitabın təqdimatı olub.

Tanınmış ictimai xadim, şair-publisist, “Vektor” BEA-nın qurucu başqanı, professor Elçin İsgəndərzadənin naşirliyi, önsözü ilə ərsəyə gələn kitab yubilyarın əlamətdar yaşına dəyərli töhfə kimi qiymətləndirilib.

Kitabın adı – “Sözümə işıq düşür” – də məclisin ümumi ovqatı ilə səsləşib. Bu ifadə şair ömrünün mənəvi axtarışlarını, sözün insan taleyindəki yerini, yaradıcı şəxsiyyətin yaşadıqlarını poetik yaddaşa çevirmək istəyini simvolik şəkildə əks etdirir.

Təqdimat zamanı vurğulanıb ki, bir şairin yubileyi münasibətilə kitab nəşr edilməsi onun yaradıcılığına sayğıduyarlıq olmaq etibarıyla, həm də ədəbi düşüncənin tanıdılması baxımından önəmli hadisədir. Xüsusilə qazi-şairin ömür və yaradıcılığına həsr olunan belə nəşrlər fərdi tale ilə ümummilli yaddaş arasında mənəvi körpü rolunu oynayır.

Çıxışçılar kitabın ərsəyə gəlməsindəki naşirlik təşəbbüsünə görə professor Elçin İsgəndərzadənin xidmətini təqdir edib, yubilyarı yeni nəşr münasibətilə ürəkdən təbrik ediblər.

Yubiley tədbiri bir daha Sumqayıtın Azərbaycanın çağdaş ədəbi-mədəni həyatındakı özünəməxsus yerini nümayiş etdirib.

Zəngin ədəbi ənənələrə malik Sumqayıt uzun illərdir müxtəlif bölgələrdən gələn yaradıcı insanların qovuşduğu, fərqli poetik nəfəs və üslubların qarşılaşdığı mühüm mədəniyyət mərkəzlərindən biridir. Gənclik şəhəri, sənaye şəhəri kimi tanınan Sumqayıtın həm də poeziya şəhəri olaraq öz simasını qoruması burada formalaşmış ədəbi mühitin, sözə bağlı aydınların və davamlı yaradıcılıq ünsiyyətinin nəticəsidir.

Bu mənada Ədalət Nicatın yubileyinin məhz Sumqayıt Poeziya Evində keçirilməsi ayrıca rəmzi anlam daşıyıb. Məclis bir daha göstərib ki, ədəbi mühit kitabların, şeirlərin, imzaların və habelə dostluğun, vəfanın, qarşılıqlı sayğının və mənəvi həmrəyliyin yaşadığı məkandır.

Tədbirdə çıxış edən AYB-nin Quba bölməsinin sədri, tanınmış şair Ramiz Qusarçaylı, AYB-nin Sumqayıt bölməsinin rəhbəri Gülnarə Cəmaləddin, Sumqayıt şəhər Mədəniyyət İşçilərinin Həmkarlar Təşkilatının sədri Şahin Şəfiyev və yazıçı-dramaturq Əyyub Qiyas yubilyara səmimi təbriklərini çatdırıb, ona yeni yaradıcılıq uğurları arzulayıblar. Çıxışlar zamanı şeirlər səsləndirilib, Ədalət Nicata xatirə hədiyyələri təqdim olunub.

Yubiley məclisində tanınmış ictimai xadim Allahyar Eyyuboğlu, yazıçı Şərif Ağayar, ustad şair Rafail İncəyurd, şair və yazarlar Xaqani Abbasəli Öztürk, Əli Nəcəfxanlı, Qafqaz Əvəzoğlu, Polad İbrahimoğlu və pedaqoq-şair Çingiz Salmanov da çıxış edərək yubilyarla bağlı ürək sözlərini bölüşüblər.

Görkəmli ədəbiyyatşünas alim, filologiya elmləri doktoru Vaqif Yusiflinin çıxışı isə məclisin ədəbiyyatşünaslıq məzmununu daha da zənginləşdirib. Beləliklə, yubiley yalnız təbriklərin səsləndiyi mərasim çərçivəsində qalmayıb, şair şəxsiyyəti, yaradıcılıq taleyi, ədəbi dəyərlər və sözün mənəvi missiyası çevrəsində səmimi fikir mübadiləsinə çevrilib.

Məclisdə müxtəlif ədəbi nəsillərin, fərqli bölgələri təmsil edən qələm adamlarının bir araya gəlməsi də diqqətəlayiq olub. Bu, Azərbaycan ədəbi mühitinin canlı ünsiyyətə, qarşılıqlı diqqətə və yaradıcı həmrəyliyə söykənən gözəl ənənələrinin davamı kimi dəyərləndirilib.

Yubileyin bədii hissəsi də zənginliyi və səmimiyyəti ilə seçilib. Sənətçilər İlham Əsgəroğlu və Səyyad Aydınoğlunun, gənc aşıq Cahid İlyaslının ifaları məclisə xüsusi ovqat bəxş edib.

Özəlliklə aşıq sənətinin canlı nəfəsi ilə çağdaş poeziyanın bir araya gəldiyi bu görüşdə sazın və sözün doğmalığı bir daha duyulub. Azərbaycan poetik düşüncəsinin kökündə sözlə musiqinin, duyğu ilə yaddaşın, fərdi yaşantı ilə el-oba ortaq mənəviyyatının ayrılmaz bağlılığının dayandığı bir daha görünüb.

İfalar, şeir söyləntiləri, xatirələr və təbriklər yubileyə həm yüksək sənət ovqatı, həm də doğma dost məclisi səmimiyyəti qazandırıb.

Tədbir boyu səslənən fikirlərdə Ədalət Nicatın qazi və şair olaraq keçdiyi həyat yoluna ehtiram ifadə edilib. Qeyd olunub ki, Vətən uğrunda mübarizə aparmış insanın yaradıcılığında yaddaş, mənəvi borc, sədaqət və insan taleyi kimi anlayışlar ayrıca məna qazanır.

Altmış yaş yaradıcı insan üçün həm hesabat, həm də yeni sözün, yeni düşüncənin, yeni mənəvi üfüqlərin başlanğıcıdır. Ədalət Nicatın yubileyi də bu baxımdan bir ömrə verilən qiymətlə gələcək yaradıcılığa bəslənən ümidlərin qovuşduğu məclis təsiri bağışlayıb.

Tədbirin sonunda söz yubilyara verilib. Ədalət Nicat yubileyinin təşkilatçılarına, məclisə qatılan qələm dostlarına, aydınlara, sənət adamlarına və ictimaiyyət nümayəndələrinə iştiraklarına, diqqət və sayğılarına, səmimi təbriklərinə görə təşəkkürünü bildirib. O, yeni qələmə aldığı şeirlərini oxuyaraq, yubiley sevincini sözün doğmalığı ilə bölüşüb.

Beləliklə, Sumqayıt Poeziya Evində keçirilən yubiley məclisi bir qazi-şairin altmış illik ömür yoluna göstərilən ehtiramla yanaşı, Azərbaycan ədəbi mühitinin vəfa, dostluq və mənəvi birlik ənənələrinin parlaq ifadəsi kimi yadda qalıb.

Ədalət Həqiqət oğlu Nicatın yubileyində bir həqiqət yenidən təsdiqini tapıb: Vətən uğrunda göstərilən fədakarlıq xalqın yaddaşında, səmimi və istedadlı söz isə ədəbiyyatın yaddaşında yaşayır. Bu iki yaddaşın qovuşduğu yerdə insan ömrü öz illərindən daha böyük anlam qazanır.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.11.2026)

Bazar ertəsi, 16 Noyabr 2026 11:35

Nə demək istəyirsən, “Komedixana”?

Varis,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Baş redaktoru.

Azərbaycanın Əməkdar jurnalisti

 

Hazırda Azərbaycanın komediya bazarı şit və ucuz gülüş üzərində formalaşmaqdadır. İşbazlar bayağı komedik filmlər çəkməklə, televiziya və sosial media meydanında hegemonluq etməklə zövqü korşalmaqda olan kütləni “ha-ha-ha, hi-hi-hi” mənasızlığına sürükləməkdədirlər. Yalnız söz oyunu, vulqar ifadələr, qışqır-bağır üzərində qurulan komediya mədəniyyətimizin faciəsinə çevrilib.

Bəşir Səfəroğluların, Lütvəli Abdullayevlərin, Əliağa Ağayevlərin, Nəsibə Zeynalovaların, Hacıbaba Bağırovların, Səyavuş Aslanların yerinə, bir görün, kimlər gəlibdir, dağıl, ay dünya.

Günümüzün bəlalarından biri də bax budur.

 

Keyfiyyətli yumoru yalnız qismən  “Planeta Parni iz Baku KVN teatrı” ortaya qoyurdu, onlar da mərhum Cabir İmanovdan sonra səhnədən çıxıblar. Ayrı-ayrı səhnələri həqiqətən də gülüş doğuran, satira və yumorun nə olduğunu digərlərindən xeyli daha yaxşı anlayan “Komedixana” komandasını da qeyd etmək yerinə düşərdi. Hazırda böyük tamaşaçı auditoriyası toplamış komedixanaçılar öz yollarını tutub hədəflərinə çataraq irəliləməkdədirlər. Həftəlik teleproqramlar bir yana, solo konsertlər belə verir, zalları doldurub kassa gəlirlərindən bacarıqla faydalanırlar.

Amma və lakin. Bəzən onlar elə şeyləri təbliğ edirlər ki, adamın ayağının altından yer qaçır.

Elə bir səhnələri üzərində dayanaq. Kişinin ad günüdür. Həyat yoldaşı deyir ki, qızımız gəlib səni təbrik etmək istəyir. Qızları qədim peşə ilə məşğuldur, kişi də bu səbəbdən adlarına ləkə gətirən qızı həyatından silibdir, buna görə də onun gəlişini istəmir, deyir, qapıdan qovacam. Əla qərardır, azərbaycanlı kişisinin mentalitetinə tam uyğundur. Pozğun, əxlaqsız qızını bu yoldan daşındıra bilməyən ata daha radikal tədbirlərə əl ata bilməsə də, heç olmasa onu həyatından silirsə, bunu da təqdir edirik. Lakin qız gəlir, ona qapını göstərib ağır sözlər deyən atasına söyləyir ki, get deyirsən, gedərəm, amma hədiyyəmi qəbul elə. Atasına onunçün aldığı avtomobilin açarını verir. Dərhal hər şey dəyişir, kişinin gözlərinə işıq gəlir, sevincindən qızını qucaqlayır, xoş sözlər deyir və onun tutduğu yola bəraət qazandırır.

Siz deyin, belə Azərbaycan kişisimi olar?

Hələ ardına qulaq asın. Qapı döyülür, evin kişisinin qardaşı, qızın da əmisi gəlir. Qardaşını təbrik etməyə gəlmiş əmi qardaşqızını görəndə nəslin adını batırdığına görə ona olmazın sözlər deyir - əlbəttə ki, alıqşlayırıq buna görə əmini - və geri qayıtmaq istəyır. Bu zaman qız həmin hədiyyənin birini də əmisi üçün edir. Əmi də sevinc içində qızın ayaqlarına düşür və onu nəslin fəxri adlandırır.

Bununla nə demək istəyirsiniz, komedixanaçılar? Sizi izləyən auditoriyaya – hansında ki uşaq, yeniyetmə və gənclər də az deyil – hansı yolu göstərirsiniz?

Bu səhnə ilə gülüş yaradandan sonra, yumorun, satiranın tələblərinə uyğun olaraq, qəhrəmanlarınızın mənfi olduğunu diqqətə çatdırıb, onları islah etməlisiniz, dramaturji həll üçün baş sındırmaq istəmirsinizsə, barı bircə kəlmə mesaj verməlisiniz, deməlisiniz ki, səd əfsus, cəmiyyətimizdə bu cür düşünən antipodlar da var, belə olmaq azərbaycanlı kişisinə yaraşmaz. Amma siz bunu etmirsiniz, nəticədə də səhnəniz sadəcə əxlaqsızlığın təbliğinə yönəlmiş olur, ucuz gülüş xatirinə min illərdən bəri formalaşan milli-mənəvi dəyərlərimizə bu cür hörmətsizlik yaranır.

Mədəniyyətin hər bir sahəsi həm asudə vaxtı təşkil edir, həm mənəvi zövq yaşadır, bunlar öz yerində. Amma əsas funksiya bu sahələrin hansı mesajı verməsidir. Bu səbəbdən də istəyərdik ki, komedixanaçılar cəmiyyətin, insanlığın əsas problemlərinə toxunsunlar, çatışmazlıqları ortaya qoysunlar, öz mesajları ilə xalqımıza və dövlətimizə fayda gətirsinlər. Populyarlıqdan istifadə edib insanların maariflənməsinə, mənəvi saflaşmasına xidmət etsinlər.

İnanırıq ki, olduqca bacarıqlı, istedadlı təşkilatçı, ssenarist və aktyor Ənvər Abbasovun başçılığı altında uğurlar sıralayan bu kollektiv dediklərimizi nəzərə alacaq.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.11.2026)

Bazar ertəsi, 16 Noyabr 2026 15:36

İnsan niyə öz həqiqətindən qorxur?

Rəqsanə Babayeva,

”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

 

İnsanın özündən gizlətdiyi həqiqətlər var. Elə həqiqətlər ki, onları başqasına söyləməkdən əvvəl öz daxilində etiraf etməyə cəsarət etmir. Çünki insan bəzən başqalarının onu necə tanımasından deyil, özünün kim olduğunu kəşf etməkdən qorxur. Özünə verdiyi sualların cavablarını eşitmək istəmir. Bəlkə də ona görə ki, bəzi cavablar həyatında qurduğu bütün mənəvi nizamı bir anda dəyişə bilər.

 

Biz özümüz haqqında müəyyən təsəvvürlər yaradırıq. Kim olduğumuzu, nə istədiyimizi, nəyə dözə biləcəyimizi, nələri əsla qəbul etməyəcəyimizi düşünürük. Zaman keçdikcə bu təsəvvürlər şəxsiyyətimizin bir hissəsinə çevrilir. Lakin həyat həmişə özümüz haqqında düşündüklərimizi təsdiqləmir. Bəzən elə bir vəziyyətlə qarşılaşırıq ki, illərdir müdafiə etdiyimiz fikirlərin arxasında əslində qorxularımızın dayandığını anlayırıq. Bəzən sədaqət adlandırdığımız şeyin tərk edilmək qorxusu, səbir hesab etdiyimizin acizlik, susqunluq kimi təqdim etdiyimizin isə öz həqiqətimizdən qaçmaq olduğunu görürük.

Bəs insan niyə bunu etiraf etmək istəmir?

Çünki həqiqət yalnız nəyisə öyrənmək deyil, həm də məsuliyyət daşımaqdır. Bir şeyi dərk etdikdən sonra əvvəlki kimi yaşamaq çətinləşir. Artıq bilmirmiş kimi davrana bilmirsən. Sevmədiyin bir həyatın içində olduğunu anlayırsansa, dəyişmək ehtimalı ilə üzləşməlisən. Bir münasibətdə özünü itirdiyini görürsənsə, qalmaqla getmək arasında seçim etməlisən. Ən çətini isə odur ki, bəzən insanın dəyişməyə gücü çatır, amma dəyişdikdən sonra nə ilə qarşılaşacağını bilmir.

Naməlumluq insanın ən qədim qorxularından biridir. Hətta bədbəxtliyə belə alışa bilirik. Çünki tanıdığımız ağrı, tanımadığımız xoşbəxtlikdən daha təhlükəsiz görünür. İnsan bəzən onu incidən vəziyyətdə qalır, çünki oradan çıxandan sonra kim olacağını təsəvvür edə bilmir. Beləcə, öz həqiqətini susdurur və bu susqunluğa uyğun bir həyat qurur.

Əslində, insanın özünə söylədiyi ən böyük yalanlar çox vaxt başqalarını aldatmaq üçün deyil, özünü qorumaq üçündür. “Mənə fərqi yoxdur”, “belə də yaxşıdır”, “artıq öyrəşmişəm”, “başqa cür mümkün deyil” deyirik. Halbuki bəzi şeylər bizə fərq edir, bəzi vəziyyətlərdə xoşbəxt deyilik, bəzi insanlardan ayrılmaq istəmirik, bəzi arzularımızdan isə yalnız qorxduğumuz üçün imtina etmişik.

Bəlkə də insanın daxilində iki ayrı səs yaşayır. Biri həqiqəti söyləyir, digəri isə həmin həqiqətlə yaşamağın çətinliyini xatırladır. Birincisi azad olmaq istəyir, ikincisi təhlükəsiz qalmağı seçir. Birincisi “get” deyir, ikincisi “bir az da döz” pıçıldayır. Birincisi “sən bunu istəmirsən” deyir, ikincisi “indi hər şeyi dəyişmək olmaz” cavabını verir. Və biz çox vaxt ikinci səsə inanırıq. Çünki o, bizi rahat buraxır, heç bir qərar tələb etmir.

Lakin insanın daxilində basdırdığı həqiqətlər yox olmur. Onlar bəzən səbəbsiz narahatlıq, bəzən heç nə ilə dolmayan boşluq, bəzən də izah edə bilmədiyimiz qəzəb kimi üzə çıxır. İnsan hər şeyə sahib olduğu halda nəyinsə çatışmadığını hiss edə bilər. Çünki maddi və sosial təminat insanın daxili razılığı ilə eyni şey deyil. Həyatımızın zahiri qaydasında ola bilər, amma daxilimizdə illərdir cavab gözləyən bir sual qala bilər: “Mən həqiqətən belə yaşamaq istəyirdimmi?”

Bəlkə də ən ağrılı məqam insanın özünü tanıdığını zənn etdiyi halda, əslində başqalarının ondan gözlədiyi şəxsə çevrildiyini anlamasıdır. Yaxşı övlad, anlayışlı dost, səbirli insan, məsuliyyətli əməkdaş olmaq naminə öz istəklərini daim sonraya saxlayır. Bir müddət sonra isə öz istəyinin nə olduğunu belə xatırlamır. Çünki başqalarının ehtiyaclarını anlamaqla öz ehtiyaclarını unutmaq arasında çox incə bir sərhəd var.

Öz həqiqətini qəbul etmək hər zaman hər şeyi dağıtmaq, münasibətləri bitirmək, insanlardan uzaqlaşmaq demək deyil. Bəzən bu, sadəcə özünə qarşı dürüst olmağa başlamaqdır. Sevmədiyini sevir kimi göstərməmək, yorulduğunu etiraf etmək, bilmədiyini qəbul etmək, yanıldığını söyləmək, ən əsası isə öz duyğularını kiçiltməməkdir. İnsan öz daxilində baş verənlərə ad verməyi bacarmadıqca, onların təsiri altında yaşamağa davam edir.

Mənə elə gəlir ki, insanın ən böyük cəsarəti başqalarına qarşı sərt dayanmaq deyil, öz daxilindəki həqiqətin qarşısında qaçmadan dayana bilməkdir. Çünki başqalarına söylədiyimiz sözləri dəyişmək mümkündür, amma özümüzə etiraf etdiyimiz həqiqət artıq yaddaşımızdan silinmir.

Bəlkə də biz həqiqətdən deyil, onun bizdən tələb edəcəyi dəyişiklikdən qorxuruq. Çünki həqiqəti qəbul etmək bəzən illərlə qurduğumuz bəhanələri itirmək, özümüzə yazdığımız bəzi rollardan çıxmaq və həyatımıza başqa gözlə baxmaq deməkdir.

Amma bir sual var ki, ondan nə qədər qaçsaq da, gec-tez qarşımıza çıxır:

Əgər heç kim bizi mühakimə etməsəydi, heç kimin gözləntisi olmasaydı, heç nəyi izah etmək məcburiyyətində qalmasaydıq, biz yenə də bu gün yaşadığımız həyatı seçərdikmi?

Bəlkə də insanın öz həqiqətinə gedən yol məhz bu sualdan başlayır. Və həmin yolun sonunda özümüzdən qaçmaq üçün yaratdığımız bütün səbəblər yox olur. Orada nə tamaşaçı var, nə mühakimə edən, nə də bizi xilas edəcək başqa biri. Sadəcə biz və özümüzə verməli olduğumuz cavab qalır.

İnsan nə vaxtsa anlamalıdır: öz həqiqətini gizlətməklə onu dəyişmək mümkün deyil. Sadəcə, onunla qarşılaşmağı gecikdirirsən. Həyat isə heç kimin özündən sonsuza qədər qaça biləcəyi qədər uzun deyil.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.11.2026)

Bazar ertəsi, 16 Noyabr 2026 12:00

Şeir saatı Malik Atilayın şeirləri ilə

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Şeir saatı” rubrikasında bu gün sizlərə  Malik Atilayın şeirlərini təqdim edirik.

Malik Atilay poetik dildə gözəl lövhələr və bitkin süjetlər qurması ilə fərqlənir. Elə bu parça hər şeyi deymirmi?

Hər tik-takında

Bir xatirə yatan divar saatını,

Xatirələri oyatmaqdan qorxurmuşcasına

Üsulca götürdü divardan…

 

 

Malik ATİLAY

 

BİR İNTİHARIN TARİXÇƏSİ

 

Siqnal səsi daş kimi düşüb

Şüşə kimi çilik-çilik edər fikirlərini,

Anidən ayılar sərxoş adam,

Ayılar xəyala getdiyi yolun ortasında, 

Ayılar ağrılarından, acılarından...

 

Bir az geriyə qaçar,

Bir az qabağa. 

Sürücü yazıq bilməz 

Sağa qaçsın, 

Sola qaçsın.

Heç bilmədiyi bir oyunun içində,

Hara gedəcəyini bilmədən qalar...

 

Sərxoş adamın film kimi gözünün önündən keçər yaşamadıqları,

Qızının əlindən tutub dərsə aparmamağı,

Yoldaşının üzünə gülməməyi,

Oğlunun çiyninə əlini qoymamağı...

 

Əyləc səsi.

İçini qurd yemiş ağac kimi yerə yıxılan adam.

Sıraya düzülər maşınlar

Tanımadıqları adamın cənazə namazına...

 

 

KİMİN GÖZ YAŞIDI BELƏ?..

 

Kimin göz yaşıdı belə?.. 

Bir evdə bir cüt gözdən çıxıb.

Min evin damından axır,

Min-min adamı isladır.

 

Kimin göz yaşıdı belə?..

Oğluna sarı açılan

İsti-isti güllələri

Bir damcısıyla soyudur…

 

Kimin göz yaşıdı belə?.. 

Sahibsiz əsgər məzarının

Qapqara mərmərdəki

Üzünü-gözünü yuyur…

 

Kimin göz yaşıdı belə?..

 

 

GƏMİLƏR FİT VERİR YUXULARIMDA

 

Tərk edilib suyun dibinə batmış 

Gəmilər fit verir yuxularımda.

Əlsiz-ayaqsız düşmənim,

Dili lal, gözləri kor dünənim.

Hücum çəkir üstümə qoşun-qoşun.

Qarsız, amma qaranlıq bir gecəsiydi qışın,

Dörd dost idik, 

Qaranlığa yelləncək qurub 

Söyüşlü şeirlər oxuyurduq…

Qaranlığı qan qırmızısı şəraba boyamaq istəyərək

Dənizə qarşı.

Yaşamağa çalışırdıq uduzub-udub.

Üstündən illər keçib həmin gecənin, 

Mən burdayam,

Xoşbəxtəm evimdə,

Xoşbəxtəm hər səhər gözümü açanda sevdiyim qadını gördüyüm üçün,

Dünənki Malik ölüb,

Sabahkı Malik tərk edib bizi,

Bircə söyüşlü şeirlər oxuyan Malik qalıb.

Hələ də 

O qaranlıq gecədə...

Dodaqaltı şeirlər pıçıldayır...

 

 

DİVAR SAATI

 

1.

Hər tik-takında

Bir xatirə yatan divar saatını,

Xatirələri oyatmaqdan qorxurmuşcasına

Üsulca götürdü divardan.

 

2.

Həyatın hər anına

Şahidlik edən divar saatının

Yazdığı cümləyə nöqtə qoydu,

Kəllə sümüyünü deşib çıxan gülləylə.

 

3.

Yalnız adamlar

Bir yerdən sonra əşyalarına çevrilirlər.

Məsələn, ürəyi əsir yalnızların,

Birdən ürək döyüntüsü,

Divar saatının tik-takından ayrı döyünər.

 

 

KƏDƏRLİ UŞAQLAR

 

1. 

Bəlkə də, oyuncaqçı,

Əli yetməyən oyuncaqlarda 

Gözü qalan uşaqların

Kədərli baxışlarını

Silirdi vitrindən…

 

2.

Mən qar yağmasın deyə, dualar edən

Uşaqlar gördüm,

Allah!

Mən

Və o uşaqların cırıq çəkmələri şahiddir

O gecələrə.

 

 

XƏYAL PARADI

 

Başucundakı divara cızıq ataraq

Çəkəcəyi cəzanın hesabını tutan dustaq kimi

Ürəyində suya düşmüş xəyalların paradı var.

 

İlk cızıq atandan yadigardı ürəyində,

Səni necə tərk etmişdi, xatırlayırsan?

Gələcəyəm, demişdi.

O gün gözləyə-gözləyə öyrənmişdin

Həyatın ağzından tikə kimi torpağa düşən

heç kəs geri qayıtmır.

 

Ananı itirdiyin gecə

Heç xəbərin olmamışdı yan otaqda

Bir yuxudan daha dərin yuxuya adlayan qadından.

O gündən sayı-hesabı yox

ömrünə qar kimi enən ağrıların, dərdlərin –

O gündən ürəyin mil-mil şagird dəftəri...

 

 

USTA DİRİJOR

 

Qollarını itirsə də geri dönməyən əsgər,

Olmayan qollarıyla

Yol göstərmək istəyirdi yoldaşlarına…

İndi

Fərqi yox idi, amma 

Ondan uzaqda döyüşən qolları

Öncəbhədə

Ustadirijorkimi

Qələbə nəğmələribəstələyirdi…

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.11.2026)

 

 

 

12 -dən səhifə 3206

Sayt Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən 2024-cü ildə “Qeyri-hökumət təşkilatları üçün qrant müsabiqəsi” çərçivəsində Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun həyata keçirdiyi “Yeniyetmə və gənclərdə mütaliə mədəniyyətinin formalaşdırılması” layihəsinin tərəfdaşı olaraq yenilənmiş, yeni bölmələr əlavə ediımiş, layihənin təbliği üzrə funksional fəaliyyət aparılmışdır.