Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Övlad ana borcundan necə çıxır? Çıxırmı? Ana övladdan nə istəyir, nə arzulayır?

Bu kimi suallara cavab tapmaq üçün bir ana məktubuna göz yetrimək yetərlidir məncə.

Bir ananın oğluna məktubundan:

“Məni gəzməyə apar oğlum, hələ də güclü ayaqlarım var. Səninlə bir yerdə gəzmək üçün heç vaxt özümü çox yaşlı hiss etməyəcəm...

Məni evinə dəvət et oğlum, heç olmasa bazar günləri. Nahar və ya şam yeməyinə. Yanında olmaq və özümü tox hiss etmək üçün...

Mənimlə mehribancasına danış, oğlum. Həmişə məni danlama, əsəbiləşmə. Biz qocalar nəvazişi, gülümsəməyi, qucaqlamağı sevən uşaqlar kimiyik...

İl dönümümü qeyd elə, amma "axmaqlığımı" tənqid etmə. Mən güclü olmağa və bütün ağrılarla qarşı tab gətirməyə çalışacağam...

Məni həyatından çıxarma, mənimlə hirslə danışma. Hələ də fikirlərim aydın, keçmişlə bağlı xatirələrim var...

Hərdən evimə gəl oğlum. Səndən heç nə istəmirəm. Ömrüm boyu sənə sevgi ilə baxmağım üçün sadəcə, varlığını və üzünü görmək üçün.

Məni kədərli və tənha qoyma.  Demə ki, yorulmusan, get yat. Həkimlər səhv edir oğlum, mən xəstə deyiləm. Ağrı qəlbdədir...”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.10.2026)

 “Haqqını halalelə...”

Mahir Hüseyn,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

26 sentyabr 2020-ci il.

Səhər telefonum zəng çaldı.

Zəng edən evin son beşiyi, məndən beş yaş kiçik qardaşım Tahir idi. Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrin mənsubu.

Telefonu açdım.

— Biz putyovka almışıq. Havalar isinəcək. Gəzməyə gedirik. Mamanı qoyma narahat qalsın. Amma havalar çox isti keçəcək.

Sözlərinin arasında qəribə bir rahatlıq vardı. Elə bil adi bir səfərdən danışırdı.

— Bilet almısız?

— Hə. Yəqin siz də məzuniyyətə çıxacaqsız bu günlərdə. İnşallah görüşərik. Ya elə, ya belə... Özünü qoru.

Bir anlıq susdum.

— Başın xarab olub, deyəsən. Gic-gic danışma.

Güldü.

— Öpürəm. Haqqını halal elə. Mamaya zəng edə bilmədim. Çox sual verəcək.

Sonra səsi dəyişdi.

— Mahir...

— Ay can...

— Allah utandırmasın bizi. Nə olur-olsun, özünü qoru. Səndən narahat qalacam. Sənə heç nə olmasın...

— Tahir...

Qəhər boğazımı sıxdı.

Bu, dünən əlindən tutub yeriməyi öyrətdiyim uşaq idi.

İndi isə özü harasa gedirdi.

Özü üçün yox, məndən nigaran qalırdı.

Bəs mən?

Mən içimdə nələr keçirirdim?

Səsimin boğulduğunu hiss etdirməmək üçün susdum. Bir neçə saniyə... sonra on saniyə... sonra uzun bir sükut.

Təxminən otuz saniyə sonra onun səsi məni bu sükutdan çıxardı:

— Di yaxşı, mən getdim. İnşallah qismət olar, orada görüşərik...

Telefon söndü.

Bir müddət ekrana baxdım.

Dünya başıma fırlanırdı.

— Allah qorusun... Allah utandırmasın... — dedim.

Amma artıq eşitmirdi.

Bəlkə də o gün ikimiz də bilirdik.

Sadəcə heç birimiz bunu dilə gətirmədik.

Həmin gün qəribə bir hisslə dolaşdım. İllərdir gözlədiyimiz o ana artıq saatlar qalırdı. İçimdə qürur vardı. Amma qürurun yanında başqa bir hiss də vardı — böyük qardaşlığın ağır məsuliyyəti.

Günortaya yaxın qarşımdan bir əsgər keçdi. Məni görüb hərbi salam verdi.

Dayandım.

— Gəl bura.

Qarşımda farağat dayandı.

— Cənab mayor, əsgər Yunusov!

Bir qədər üzünə baxdım.

— Hansı rayondansan, Yunusov?

— Kürdəmirdən, cənab mayor!

— Qardaşın var?

— Xeyr, cənab mayor.

Bir addım yaxınlaşdım.

Əlimi çiyninə qoymaq, boynundan yüngülcə vurmaq, sonra da qucaqlamaq istədim.

Amma bir anda komandir olduğumu xatırladım. Əlim havada qaldı. Üzümü çevirdim və getdim.

Bəzən insanın içindən keçənləri rütbəsi də susdura bilmir.

Axşam düzülüşündən əvvəl zabit heyətini otağıma çağırdım. Tapşırığım sadə idi:

— Hər kəs hərbi hissədən birbaşa evinə gedəcək. Evdə bazarlıq edəcək. Ailəsinə lazım olan hər şeyi qoyacaq.

Heç kim səbəb soruşmadı.

Bəlkə də hamı səbəbi bilirdi.

27 sentyabr 2020-ci il.

Gecə saat üç olardı.

Kazarmanın qarşısında oturub ulduzlara baxırdım. Növbətçi əsgər pilləkənin kənarını süpürürdü. Guya. Əslində isə gözünün ucuyla mənə baxdığını görürdüm. Mən də bunu görməzdən gəlirdim. Yəqin özümü qəribə aparmışdım. Tez-tez saatıma baxırdım. Sanki zamanın içindən bir xəbər gözləyirdim.

Uzaqdan bir qaraltı göründü. Yaxınlaşdıqca tanıdım. İkinci bölüyün komandiri, kapitan Zeynalov Azad idi.

— Zeynalov, nə gəzirsən burda? Evin-eşiyin yoxdu?

— Yuxum gəlmədi, cənab mayor. Durdum gəldim. Turala da zəng elədim, o da gəlir.

Bir anlıq susdu. Sonra dedi:

— Cənab mayor, indi bir çay dəmlətdirim. Burada, sərin havada bir çay içək.

Növbətçini çağırdı. Bir qədər sonra çay gəldi. Saat beşə yaxın Tural da gəldi.

Birinci bölüyün komandiri, kapitan Zeynalov Tural.

Çay. Bir az şirniyyat. Sərin payız gecəsi. Üç zabit. Və heç birimizin bilmədiyi bir neçə saatlıq gələcək...

Söhbət edirdik. Telefonum zəng çaldı. Briqadanın qərargah rəisi idi. Telefonu açdım. Danışdıqca üzüm dəyişdi. Azadla Tural bunu dərhal hiss etdilər. Amma mən əslində bu zəngi dünən səhərdən gözləyirdim.

Telefonu bağladım. İkisinə baxdım. Heç nə izah etmədim. Sadəcə bir söz dedim:

— Başladı.

Elə həmin an həyəcan siqnalının qulaqbatırıcı səsi gecənin sükutunu parçaladı.

Bir anda hər şey dəyişdi.

Azad telefonu çıxardı. Tural da. Zənglər başladı. Əmrlər verildi. Hərəkət başladı. Bir saat sonra taborun bütün şəxsi heyəti parka, maşınlara doğru qaçırdı. Əsgərlər bir-bir yanımdan keçirdilər. Bəzilərinin üzündə həyəcan vardı. Bəzilərində qorxu. Bəzilərində isə qəribə bir sakitlik.

Mən onlara baxırdım. Və o səhər ilk dəfə tam anlamıyla hiss etdim: Bu, artıq sadəcə bizim gözlədiyimiz döyüş deyildi. Bu səhər yüzlərlə, minlərlə ananın yuxusunun ərşə çəkildiyi səhər idi. Bu səhər ataların telefon başında donub qalacağı, qadınların pəncərəyə baxaraq yol gözləyəcəyi, uşaqların “atam nə vaxt gələcək?” sualına cavab gözləyəcəyi səhər idi.

Bu səhər mənim də üstümə bütün ağırlığı ilə çökmüşdü.

Başladı.

Qırx dörd gün davam edəcək bir yolun ilk addımı atılmışdı.

Və biz hələ bilmirdik ki, bu yolun sonunda kimlər geri qayıdacaq... Kimlər adımıza “qardaşım” deyə bilməyəcək... Kimlərin adı isə bir daha heç vaxt sadəcə ad olmayacaq.

Onlar xatirəyə çevriləcəkdi.

26 sentyabrda “haqqını halal elə” deyən qardaşımın səsi isə həmin 44 günün içində mənimlə birlikdə addımlayacaqdı.

(Davamı var)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.10.2026)

Ömrün yarımçıq qalan səhifəsi: doğum günündə əbədiyyətə ucalan igid

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Erkən illər və hərbi xidmət səlnaməsi

Leytenant Elvin Etibar oğlu Məmmədov 1 oktyabr 1997-ci ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunun Nəzərabad kəndində sadə və zəhmətkeş bir ailədə dünyaya göz açmışdır. Uşaqlıq illərindən hərb sənətinə, hərbi geyimə və Vətən torpaqlarının müdafiəsinə büyük həvəs göstərən Elvin, gələcəyin peşəkar zabiti olmaq yolunda inamla irəliləyib.

Təhsilini uğurla başa vurduqdan sonra o, hərbi karyerasına start verib və 2018-ci ildən etibarən Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin sıralarında həqiqi hərbi xidmət qulluqçusu — zabit kimi şərəflə fəaliyyət göstərməyə başlamışdır. Gənc zabit bütün varlığı və enerjisi ilə özünü hərbi xidmətə və Vətənə töhfə verməyə həsr etmişdi.

Vətən müharibəsi və qəhrəmanlıqla dolu döyüş yolu

2020-ci il sentyabrın 27-də Ermənistan silahlı qüvvələrinin təxribatlarına cavab olaraq başlayan 44 günlük Vətən müharibəsinin ilk günlərindən etibarən leytenant Elvin Məmmədov ön cəbhədə yer alıb.

Strateji rəhbərlik: Tabeçiliyindəki hərbi qulluqçuları döyüşə ruhlandıran gənc zabit, düşmənin uzun illər boyu qurduğu müdafiə sədlərinin yarılmasında şəxsi şücaət nümayiş etdirmişdir.

Füzuli istiqaməti: O, müharibənin ən qanlı və həlledici döyüşlərinin getdiyi Füzuli rayonunun azadlığı uğrunda aparılan əməliyyatlarda iştirak edib. Erməni işğalçılarının postlarının darmadağın edilməsində ön xətdə vuruşub.

Son döyüş: Müharibənin başlanmasından cəmi 4 gün sonra — 1 oktyabr 2020-ci ildə, Füzuli istiqamətində gedən ağır və gərgin döyüşlər zamanı döyüş tapşırığını yerinə yetirərkən qəhrəmancasına şəhid olmuşdur.

Şəhid leytenantımızın nəşi doğulduğu Babək rayonunun Nəzərabad kənd qəbiristanlığında böyük izdiham, hərbi ehtiram və dövlət bayrağımızın dalğalanması altında torpağa tapşırılmışdır.

Ali dövlət təltifləri və ordenləri

Gənc leytenantın döyüş meydanında göstərdiyi misilsiz igidlik, düşmən qruplaşmalarının məhv edilməsindəki xidmətləri və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqları canı bahasına yerinə yetirməsi Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin müvafiq sərəncamları ilə yüksək qiymətləndirilmişdir. O, ölümündən sonra aşağıdakı orden və medallarla təltif edilmişdir:

"Vətən uğrunda" medalı  Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılaraq və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün.

"Füzulinin azad olunmasına görə" medalı  Azərbaycanın Füzuli rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə.

"Cəsur döyüşçü" medalı  Azərbaycan ərazilərinin işğaldan azad olunması zamanı döyüş tapşırıqlarını uğurla yerinə yetirdiyinə, düşmənin əsas qruplaşmalarının məhv edilməsisi ilə qoşunların döyüş qabiliyyətinin qorunub saxlanılmasında fərqləndiyinə görə.

III dərəcəli "Rəşadət" ordeni  Azərbaycan ərazilərinin işğaldan azad olunması zamanı döyüş tapşırıqlarını uğurla yerinə yetirdiyinə, düşmənin əsas qruplaşmalarının məhv edilməsi ilə qoşunların döyüş qabiliyyətinin qorunub saxlanılmasında fərqləndiyinə görə.

Xatirəsinin əbədiləşdirilməsi

Elvin Məmmədovun xatirəsi həm doğma kəndində, həm də bütöv Azərbaycanda hər zaman uca tutulur. Hər il oktyabrın 1-də — onun həm doğum, həm də anım günündə Babək rayon ictimaiyyəti, hərbçi yoldaşları və ailəsi şəhidin məzarını ziyarət edir, ruhuna dualar oxuyurlar. Məktəblərdə və regional tədbirlərdə onun qısa, lakin şərəfli və ordenli ömür yolu gənc nəslə vətənpərvərlik nümunəsi kimi təqdim olunur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.10.2026)

29 sentyabr 2026-cı il tarixində Beynəlxalq Muğam Mərkəzində Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu tərəfindən Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyinin dəstəyi ilə dahi Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri Xaqani Şirvaninin 900 illik yubileyinə həsr olunmuş “Xaqani gecəsi” adlı bədii-musiqili tədbir keçirilib.

Tədbir Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Xaqani Şirvaninin 900 illik yubileyinin qeyd olunması haqqında Sərəncamına uyğun olaraq təşkil edilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı xəbər verir ki, tədbirin açılışında çıxış edən Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti, professor Aktotı Raimkulova Xaqani Şirvaninin əsərlərinin əsrlər boyu türk xalqlarının mənəvi dünyasında xüsusi yer tutduğunu diqqətə çatdırıb. Fondun zəngin nəşr fəaliyyətindən bəhs edən professor Aktotı Raimkulova təşkilat tərəfindən türk dünyasının görkəmli klassiklərinin irsinin müxtəlif dillərdə çap edilərək geniş oxucu auditoriyasına təqdim olunduğunu, bu istiqamətdə həyata keçirilən layihələrin isə ortaq mədəni irsin qorunması və təbliğinə xidmət etdiyini vurğulayıb.

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Gənclər Şurasının sədri Fərid Hüseynin aparıcılığı ilə keçirilən tədbirdə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının prezidenti İsa Həbibbəyli və Milli Məclisin deputatı Hikmət Babaoğlu da çıxış edərək dahi şairin zəngin ədəbi irsi barədə fikirlərini bölüşüb, Fondun bu istiqamətdəki təşəbbüslərinin təqdirəlayiq olduğunu bildiriblər.

Tədbir çərçivəsində Xaqani Şirvaniyə həsr olunmuş pyeslər toplusunun təqdimatı keçirilib, eyni zamanda şairin həyat və yaradıcılığını əks etdirən bədii proqram təqdim olunub. Proqramda Xaqani Şirvaninin uşaqlıq və gənclik illərindən başlayaraq həyatının müxtəlif mərhələlərini əks etdirən səhnə obrazları təqdim edilib, şairin sözlərinə bəstələnmiş və ilk dəfə səsləndirilən musiqi əsərləri ifa olunub.

Bədii proqramda Cahangir Cahangirovun “Nazənin”, Tofiq Quliyevin “Bəxtəvər oldun”, Bəhram Nəsibovun “Gözəl nazənin” əsərləri səsləndirilib, 3 saylı Uşaq - gənclər inkişaf mərkəzinin “Xaqaninin uşaqlığı” mini-tamaşası, “Xaqaninin qəzəl-cavablaşmaları”, Xaqani və Məhəmməd Füzulinin əsərlərindən qiraətlər, həmçinin Xaqani qəzəllərinin muğam üstündə ifası təqdim edilib.

Tədbirdə Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələri, beynəlxalq təşkilatların rəhbərləri, mədəniyyət və incəsənət xadimləri, ədəbiyyatşünaslar, elm adamları, həmçinin media nümayəndələri iştirak ediblər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.09.2026)

“MƏNDƏ SIĞAR İKİ CAHAN”, YOXSA “MƏNDƏ SIĞAR İKƏN CAHAN”?

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

İmadəddin Nəsiminin məşhur “Sığmazam” qəzəlinin ilk misrası uzun illərdir mətnşünaslıq və ədəbiyyatşünaslıq baxımından mübahisə doğurur. Ənənəvi oxunuş “Məndə sığar iki cahan, mən bu cahana sığmazam” şəklindədir. Lakin  Xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadə misranın “Məndə sığar ikən cahan, mən bu cahana sığmazam” kimi oxunmasının daha doğru olduğunu irəli sürmüşdür.  

İ.Nəsimi Azərbaycan klassik poeziyasının ən böyük nümayəndələrindən biridir. Onun yaradıcılığında insan, kainat, varlıq, ruh və ilahi həqiqət kimi fəlsəfi məsələlər xüsusi yer tutur.

Məşhur “Sığmazam” qəzəli də Nəsimi dünyagörüşünün ən parlaq nümunələrindən sayılır. Qəzəlin ilk beyti belədir:

“Məndə sığar iki cahan, mən bu cahana sığmazam,

Gövhəri-laməkan mənəm, kövnü-məkanə sığmazam”.

İlk misranın “Məndə sığar ikən cahan” şəklində oxunmasının daha doğru olduğu barədə də fikir mövcuddur. Bu yanaşmanın ən tanınmış tərəfdarı böyük şairimiz B.Vahabzadədir.

Burada məsələ yalnız “iki” və “ikən” sözlərindən birinin seçilməsi deyil. Bu sözlər misranın fəlsəfi mənasını da dəyişir. Buna görə mübahisəyə həm mətnşünaslıq, həm də Nəsiminin poetik dünyagörüşü baxımından yanaşmaq daha doğru olardı.

“Məndə sığar iki cahan” variantı Nəsimi irsinin ən geniş yayılmış mətn formasıdır. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının və Azərbaycan Milli Kitabxanasının Nəsimi haqqında materiallarında qəzəlin ilk misrası bu şəkildə təqdim olunur.

Nəsimi irsinə dair biblioqrafik nəşrlərdə də eyni variant qorunur. Bu, “iki cahan” oxunuşunun müasir dövrdə təsadüfən yaranmadığını, uzun müddət davam edən mətn və nəşr ənənəsinə söykəndiyini göstərir. Lakin “iki cahan” ifadəsinin mənasını yalnız “bu dünya və axirət” kimi izah etmək düzgün olmaz. Nəsiminin poeziyasında “cahan” daha geniş semantik məna daşıyır: maddi və mənəvi aləm, insan və kainat münasibəti, zahir və batin kimi anlayışlarla əlaqələnir.

Dahi şairimizin başqa bir şeirində belə deyilir:

“Var bu cahandan özgə bizim bir cahanımız,

Surəti bu aləm oldu bizə ol məkanımız”.

Bu nümunə “cahan” anlayışının Nəsimi yaradıcılığında çoxqatlı məna daşıdığını göstərir.

Xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadə “Sığmazam” qəzəlinin ilk misrasının “Məndə sığar ikən cahan” şəklində oxunmasının daha məntiqli olduğunu söyləyirdi. Bu variantda fikir belə qurulur: “Cahan məndə sığır, mən isə cahana sığmıram”. Beləliklə, misranın paradoksu daha aydın görünür. İnsan öz daxilində kainatı ehtiva edir, lakin maddi kainat insanın mənəvi mahiyyətini əhatə edə bilmir.

Vahabzadənin fikrincə, “iki” əvəzinə “ikən” sözünün işlənməsi Nəsiminin insan haqqında fəlsəfi düşüncəsinə daha uyğun gəlir. O, klassik mətnlərin köçürülməsi zamanı qrafik oxunuş fərqlərinin yarana biləcəyini də ehtimal edirdi.

Bu yanaşma fəlsəfi baxımdan inandırıcı olsa da, onun mətnşünaslıq statusu ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Klassik mətnlərdə hansı variantın müəllifə aid olduğunu müəyyənləşdirərkən əsas meyar yalnız məna deyil. Burada əlyazmaların, müxtəlif nüsxələrin və erkən nəşrlərin müqayisəsi həlledici əhəmiyyət daşıyır. Əsas məsələ budur: “Nəsiminin qədim əlyazmalarından hansındasa bu sözün “ikən” kimi yazıldığı və ya belə oxunmasının mümkün olduğu açıq şəkildə təsdiqlənirmi?”

Mövcud açıq mənbələrdə “ikən” variantını qəti şəkildə təsdiqləyən belə bir əlyazma nümunəsi göstərilmir. Əksinə, “iki cahan” oxunuşu Nəsimi mətnlərinin müxtəlif nəşrlərində sabit şəkildə qorunmuşdur. Filoloq-alim S.Şıxıyeva da Nəsiminin anadilli divanının əlyazma və nəşr ənənəsində “iki cahan” variantının olduğunu, “ikən” formasının isə həmin mətnlərdə təsdiqlənmədiyini bildirir. Bu baxımdan “iki cahan” variantı hazırda daha möhkəm mətnşünaslıq əsasına malikdir.

“Sığmazam” qəzəlinin davamı “mən” anlayışının miqyasını da göstərir. Nəsimi yazır: “Cism ilə can mənəm, vəli cism ilə canə sığmazam” və “Can ilə həm cahan mənəm, dəhr ilə həm zaman mənəm, Gör bu lətifeyi ki, mən dəhrü-zəmanə sığmazam”. Burada insan özünü həm cism, həm can, həm cahan, həm də zamanla əlaqələndirir, lakin bunların heç birinə sığmayan varlıq kimi təqdim edir.

Məhz bu kontekst “ikən” oxunuşunun fəlsəfi cazibəsini də artırır. “Məndə sığar ikən cahan” deyildikdə insanın kainatı özündə ehtiva etməsi fikri daha qabarıq görünür.

Lakin bu fəlsəfi uyğunluq “ikən” sözünün mütləq Nəsiminin ilkin mətnində olduğunu sübut etmir. Mətnin fəlsəfi baxımdan uğurlu izahı ilə müəllif mətninin müəyyənləşdirilməsi fərqli məsələlərdir.

Əslində hər iki oxunuş Nəsiminin insan haqqında düşüncəsinin müxtəlif tərəflərini üzə çıxarır. “Məndə sığar iki cahan” variantında insan iki cahanı özündə ehtiva edən varlıq kimi təqdim edilir. “Məndə sığar ikən cahan” variantında isə cahanın insana sığması ön plana çəkilir.

Birinci variantın üstünlüyü onun mətn ənənəsində sabitliyidir. İkinci variantın üstünlüyü isə yaratdığı güclü fəlsəfi paradoksdur. Bu səbəbdən “ikən” oxunuşunu səhv kimi qiymətləndirmək də doğru olmaz. O, Nəsimi fəlsəfəsinin müəyyən bir tərəfini ifadə edən ciddi interpretasiyadır. Lakin onu müəllifin ilkin mətni kimi təqdim etmək üçün əlyazma sübutu lazımdır.

Nəsiminin “Sığmazam” qəzəlinin “Məndə sığar iki cahan”, yoxsa “Məndə sığar ikən cahan” şəklində olması məsələsində mövcud mənbələrə əsaslanan daha ehtiyatlı nəticə “iki cahan” variantının əsas götürülməsidir. 

“İki cahan” variantı Azərbaycan elmi və ədəbi mənbələrində geniş şəkildə sənədləşmişdir.

“İkən” variantı isə əsasən B.Vahabzadənin irəli sürdüyü fəlsəfi-poetik oxunuşdur. Onun məntiqi əsası çox güclüdür. Bununla belə, hazırda bu oxunuşu Nəsiminin ilkin mətni kimi qəti şəkildə təsdiqləyən əlyazma dəlili ortaya qoyulmayıb.

Ona görə elmi məqalələrdə və Nəsimi mətnlərinin təqdimatında əsas variant kimi: “Məndə sığar iki cahan, mən bu cahana sığmazam” forması işlədilməli, “ikən” variantı isə Bəxtiyar Vahabzadənin təklif etdiyi alternativ mətn-fəlsəfi yozum kimi göstərilməlidir.

Məsələnin tam və qəti həlli gələcəkdə Nəsimi divanının müxtəlif əlyazma nüsxələrinin birbaşa və sistemli müqayisəsindən asılıdır. Bu baxımdan mübahisə yalnız bir sözün düzgün oxunuşu haqqında deyil, klassik irsimizin mətnlərinin necə qorunması, köçürülməsi və şərh edilməsi haqqında da mühüm elmi məsələdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.09.2026)

XALQ ŞAİRİ VAQİF SƏMƏDOĞLUYA İTHAF OLUNUR

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı  Nüşabə Babayeva-Vəkilovanın həyat yoldaşına – mərhum Xalq şairi, milyonların sevimlisi Vaqif Səmədoğluna ithaf etdiyi “Mən sənin yuxunam” əsərini hissə-hissə təqdim edir.

Burada onların tanışlıq səhnəsindən başlayaraq bir ömür qədər uzun görünən dolu-dolu yaşadıqları birgə günlər və əli xəncərli gələn amansız ayrılıq barədə hər şey var.

Əsərdə Vaqif Səmədoğlu ilə yanaşı Nüşabə Babayeva-Vəkilova özü də qəhrəman qismindədir. Onların hər birinin birgə hekayətlərindən başqa, həm də ayrı-ayrılıqdakı hekayətləri də əsərdə dolğun şəkildə yer alıb.

7-Cİ DƏRC                                                          

Sənin xatirələrindən: “Atam Azərbaycan SSRİ Kommunist Partiyasının birinci katibi İmam Mustafayevə (1954-1956) məktub yazıb qoymuşdu. Məktubda hansı məsələlərə xüsusi diqqətin ayrılmalı olduğunu yazırdı: “Yollara, Azərbaycanın kənd rayonlarına, kiçik vətənim Qazağı unutmamaq, Cənubi Azərbaycan məsələsinə... Taxıl, taxıl, yenə də taxıl... taxıl məhsulunu artırmaq...

“Çörək bol olarsa, basılmaz vətən”, - deyərək, əminliklə vurğulayırdı: “Pambıqsız dolanmaq olar, çörəksiz yox...”

Səməd Vurğun ailəsinə, uşaqlarına bağlı idi. Qayğıkeş ər, ata idi. Əgər Xavər xanım uşaqlarına qarşı tələbkar idisə, Səmədin övladlarına verdiyi tərbiyə yalnız öz nümunəsi idi. O, uşaqlarıyla təkcə valideyn kimi yox, həm də yaxın bir dost kimi davranırdı. Öz övladlarına zorla nələri isə diqtə eləməyə cəhd göstərməzdi. Hər hansı bir problem olanda onu yalnız əmin-amanlıqla yoluna qoyardı. Onunla məsləhətləşmək işin xeyrinə olurdu.

Sənin xatirələrindən: “Ömrüm boyu çox yazıçılar, şairlər, alimlər, siyasi xadimlərlə durub-oturmuşam, ancaq daxilən Səməd Vurğun qədər demokratik adam görməmişəm. Musiqini sevirdi. Mənə Baxın “Fuqo”sunu, “Xoral”ını...” çaldırırdı. Qazax Seminariyasında skripka, saz, tütək çalmağı öyrənmişdi. Muğamatlarımızı, aşıq havalarını çox yaxşı bilirdi. Caz musiqisinin həvəskarı olmasa da, mənim caz çalmağıma mane olmurdu. Vaqif Mustafazadə və başqa məktəb yoldaşlarım yığışırdılar bizə, bəzən səhərə kimi caz çalardıq. Atam bir dəfə demirdi ki, bəsdirin, başım partlayır. Anam etiraz edəndə onu sakitləşdirərdi: “Xavər, təki çalsınlar, evdə, yanımızda olsunlar, qoymasaq, başqa yerə gedərlər...”. 

Sən uşaqlıqda atanın nüfuzlu insan olduğunu hiss edirmişsən, həm də görürmüşsən ki, Stalin ondan böyükdür. Ona görə də Stalinin ölümünü arzulayırmışsan...

 - Nuşa, uşaq idim, düşünürdüm, nə qədər Stalin sağdır, atam birinci şəxs ola bilməz...

- Elədir, Stalinin nüfuzuyla müqayisə olunmasa da, Səməd Vurğun 40-50-ci illərdə SSRİ məkanında ən çox tanınan, sevilən azərbaycanlı idi. Onu Moskva küçələrində tanıyır, salamlaşırdılar.

- Ətrafdakıların ona olan münasibətini, hörmətini, müəyyən mənada mifə çevrilməsini gözlərimlə görmüşəm. Moskvada, Sovet respublikalarında Səməd Vurğunu respublikanın nümayəndəsi kimi yox, özlərinə bərabər bir insan, böyük sənətkar, yaxın dost kimi qəbul edirdilər. Səməd Vurğun dostluq etməyi bacarırdı. Fadeyev, Şoloxov, Simonovla isti münasibətlər qurmuşdu. Sovet respublikalarında, Şərqi Avropa ölkələrində əziz qonaq idi. Onun əlaqələri Azərbaycan ədəbiyyatına, bütövlükdə mədəniyyəti və elminə çox şey verdi... Fadeyevin həyat yoldaşı Anqelina Stepanova deyirdi ki, insanın xarici görünüşünə görə onun hansı peşənin sahibi olduğunu demək çətindir. Yalnız iki nəfər – Boris Pasternak və Səməd Vurğun haqqında onların şair olduğunu səhvsiz demək mümkündür.

- Səməd Vurğunun yaddaqalan siması, xarizması ilə bağlı Sənin Londonda yaşadığın təsirli hadisəni xatırladım.

- 2002-ci ildə Milli Məclisin nümayəndə heyəti – deputatlar Səməd Seyidov, Asim Mollazadə, Azər Qasımov və mən Londonda olarkən İngiltərə parlamentinin deputatları bizi şam yeməyinə dəvət etdilər. Bizi ingilis deputatlarına təqdim etdilər. İlk olaraq məni təqdim edəndə, “Səməd” adını eşidən 90 yaşlı lord mənə diqqətlə baxıb, dedi: “Siz ikinci Səmədsiz ki, Tauerin qapısından keçirsiz. SSRİ-dən Suslovun rəhbərliyi ilə parlament üzvləri gələndə (1947-ci ildəki səfər nəzərdə tutulur), mən onda lordlar palatasında idim, nümayəndə heyətinin içində Bakıdan Səməd də vardı. Bizim qrupdan kimsə dedi: “Bu həmin Səmədin, Səməd Vurğunun oğludur”. “Mən elə də təxmin etdim. Siz atanıza oxşayırsız”, – deyən lord onun yanında oturmağı təklif etdi”.

Bu hadisəni eşidən Xavər xanım çox pərişan halda: “Səməd, Allah sənə rəhmət eləsin, uzaq İngiltərədə də yaddaşlardasan... yarım əsrdən çox vaxt keçib...”, – dedi.  

Səməd adı Xavər xanımı nə qədər qürurlandırsa da, onun qəmə bürünmüş təəssüfünü də görməmək mümkün deyildi. Onun təəssüf hissinin dərinliyində gənc ikən itirdiyi ərinin, şair ömrüylə insan ömrünü qat-qat üstələyən Səmədinin yoxluğuyla heç cürə barışmaq istəməməsi gizlənirdi...      

Səməd Vurğun ilk dəfə Xavəri sevimli şair, pedaqoq Abdulla Şaiq Talıbzadənin evində görüb vurulub. Abdulla Şaiq Xavərin böyük bacısı Şahzadə xanımla evli idi. O zaman Хavər 14 yaşında olub. Səmədin evlənmək istəyində inad etdiyini görəndən sonra böyüklər onların görüşməyinə icazə veriblər. Bu razılığın alınmasında “Səməd istedadlı şairdir, böyük gələcəyi var”, - deyən Hüseyn Cavidin də böyük rolu olub. Şaiq əfəndinin evində təşkil olunan görüşdə Xavərə keçdiyi çətin və əzablı həyat yolundan danışan, qarşısına çıxan qızların kasıb olduğu üçün onunla ailə qurmaqdan imtina etdiklərini söyləyən Səməd gənc qızı çox kövrəldib, eşitdiklərindən ürəyi yumşalan Xavər tərəddüd etsə də, şairlə ailə qurmağa razılıq verib. Həmin axşam Səməd gənc sevgilisinə məktub göndərib.

 ...Üzümə ilk dəfə gülən sən oldun,

Şairin qədrini bilən sən oldun.

...O gün qapınıza gəldi çoxları,

Fəqət sən dedin ki, ölməz sənətkar,

Mənim ölməzlərə məhəbbətim var.

İki il nişanlı qalandan sonra 1934-cü ildə Səmədlə Xavərə toy məclisi qurulub. O unudulmaz günü Xavər xanım tez-tez xatırlayırdı. Kimlər olmayıb o toyda. Anası Bikə xanımın açdığı təmtəraqlı toy süfrəsinin ətrafına Abdulla Şaiq, Mikayıl Müşfiq, Hüseyn Cavid, Mirzə İbrahimov, Sabit Rəhman, Mehdi Hüseyn, Yusif Vəzir Çəmənzəminli və o dövrün digər tanınmış şəxsləri yığışıb. Məclisin tamadası Əhməd Cavad olub. Xanəndə Hüseynağa Hacıbəyovun tarzən Qurban Pirimovun müşayiəti ilə oxuduğu təranələr toya xüsusi rəng qatıb.

Toy məclisinə bir dəstə qızın əhatəsində daxil olan ağ paltarlı, saçları ağ çiçəklərlə bəzədilmiş gənc gəlini görən Müşfiq ayağa qalxaraq, onun şərəfinə şeir deyir:

Gecəyə Aydımı, bəy gəlib çıxdı,

Günəşmi, yanında gəlinə bir bax!

Taledəndimi bu, qənirsizdilər

Çəmənmi, əlində gülünə bir bax!

Bu el, bu obanın əziz Xavəri,

Olmaz mələklərdə tay bərabəri,

Çağırın, kimlərin yoxdu xəbəri,

Səmədə saldığı meylinə bir bax!

Şairlər yığnağı qan qardaşıdı,

Səməd bəy bu gülün sarmaşığıdı.

Xavər məclislərin yaraşığıdı,

Sünbülmü, süsənmi, telinə bir bax!

Bu yerdə alqış sədaları altında süfrəyə gətirilən plov dolu buludlara baxan Müşfiq gülə-gülə şeirini tamamlayıb:    

Plov gəldi, Müşfiq, təbin dayandı,

Boşqablar səsləndi, məclis oyandı.

Alın çəngəlləri, o yan-bu yandı,

Boşqabın içinə, çölünə bir bax!

O gündən Səmədlə Xavərin birgə enişli-yoxuşlu ailə həyatı başlayıb. Xavər Səmədin ömrünə gözəllik gətirdi. Öz ailəsindən ilham alan şair daha məhsuldar işləyir, kitabları çıxdıqca ailənin ruzi-bərəkəti də artırdı. Səməd ömrünün sonuna kimi onun sevgisini rədd etmədiyinə, həyatda, sənətdə əldə etdiyi uğurlara görə Xavərə minnətdar oldu, qiymətli hədiyyələri ondan əsirgəmədi.

Onların həyatı çox ağır, çətin, sıxıntılarla, əsəb sarsıntılarıyla, haqsızlıqlarla dolu bir dövrə təsadüf etdi. O illərin ağrı-acısını Xavər də Səmədlə birgə yaşadı. Xalqın tarixi, keçmişi ilə bağlı yazdığı əsərlər ona baha otururdu. Millətçilikdə ittiham edilən Səməd Vurğun keçən əsrin 30-40-cı illərində təqib olunurdu.

– Nuşa, o kritik illərdən atamı onun səcdə qıldığım iradəsi çıxara bildi, bir də az da olsa ov... 

Ovçuluq Vəkilovlarda nəsildən-nəslə keçib. Səməd Vurğunun ulu babası, atası Yusif ağa mahir ovçu olublar. Yusif ağa ova tüfənglə yox, qızılquşla çıxırmış. Ata-babalarının ovçuluq ənənəsi Səməd Vurğuna, ondan da Sənə keçib.

-Atam peşəkar ovçu, çox sərrast atıcı olub. Ov ona təkcə həvəsinə, marağına görə yox, həm də səhhətinə, əhval-ruhiyyəsinə görə lazım idi. O, heç olmasa, həftədə bir dəfə gərgin mühitdən aralanmalı, şəhərdən çıxmalı, təbiət qoynuna üz tutmalı idi. Ov ona hava-su kimi vacib idi. Ovla məşğul olmasaydı, Səməd Vurğun 50 yox, bəlkə də 40 il yaşayardı...”.                                                                                                                                                                                                                                          

Xavərlə Səmədin üç uşağı dünyaya gəldi. Yusif, Aybəniz və Sən. 1935-ci il dekabrın 25-də doğulan ilk övladına Səməd atasının adını qoydu – Yusif. Onu “dədə” deyə çağırırdı. Yusifdən iki il sonra, 1937-ci il sentyabrın 9-da dünyaya göz açan Aybəniz Səmədin ən çox sevdiyi övladı idi. Lap uşaqkən anasını itirmiş Səməd Vurğun bu həsrətinə Aybənizlə son qoymuşdu. İki il sonra, 1939-cu il iyunun 5-də Sən dünyaya gəldin. Mikayıl Müşfiq və Frederik Qarsia Lorka ilə bir gündə. 

Sizin hər üçünüzü Poeziyaya, Musiqiyə olan sevgi birləşdirir. Gitara səsini ispan poeziyasına hopduran Lorka, tar nəfəsini, “tar” sözünü şeirimizə qaytaran Müşfiq, klassik və caz musiqisini poeziyamıza gətirən Sən – Vaqif Səmədoğlu...  

Lorka Franko diktaturasının, Müşfiq isə Stalin diktaturasının qurbanı oldu. Sən özünə qeyri-adi tərcümeyi-hal yazaraq, mənən onların aqibətini yaşadın: “Doğuldum 1939-da, tutuldum 1937-də...”.

Bir dəfə Səndən Müşfiq poeziyası haqqında fikrini soruşdum. Üzündəki ifadəni unuda bilmirəm. Təəssüflə, ürək yanğısıyla dedin: “Təpədən dırnağa şairdir. Hər nəfəsi, hər sözü yüksək poeziyadır. Heyif ondan...”. 

Sən doğulandan cəmi bir neçə saat sonra Səməd doğum evinə, Xavərə bir şeir çatdırdı. İlk misraları belə idi:

Demək oğlumuzun Vaqifdir adı!

O da olacaqdır şeirin ustadı!  

- Atanın şair fəhmiylə dediyi bu sözlər, o zaman bir ata arzusu kimi səslənsə də, Sənin gələcək taleyini müəyyən etdi.

- Məni ilk dəfə bu dünyada şair kimi elan edib, adımı qoyan və tanıyan adam məhz Səməd Vurğun olub. Halbuki, mənim də həyatım təsadüflərdən yoğurulmuş bir insan taleyidir, ancaq genetik amilləri də kənara qoymaq olmaz...

Lakin Sən dünyaya gəlməyə də bilərdin (bunu heç təsəvvür etmək belə istəmirəm!). Burada bizim talelərimiz çox oxşardır. Axı mənim də ailənin üçüncü övladı kimi, doğulmağım planlaşdırılmayıb. Üçüncü uşaq valideyndən, xüsusən də, anadan artıq zəhmət, qüvvə, vaxt tələb etdiyindən bəzən arzuolunmaz olur. Xavər xanım danışırdı ki, üçüncü uşağa hamilə qalanda, Səmədin etirazına baxmayaraq, necə olursa olsun ondan azad olmaq qərarına gəlib. Məlumdur ki, 1936-cı ildə SSRİ-də yaranmış mürəkkəb demoqrafik vəziyyət hakimiyyəti abortlara qadağa qoymağa məcbur etmişdi. Buna riayət etməyənləri – istər həkim olsun, istərsə də hamilə qadın – həbs cəzası gözləyirdi. Bu qadağalar çoxlu qadın ölümünə səbəb olan qeyri-leqal abortların sayını artırmışdı. Ancaq heç bir qadağa Xavəri qərarından döndərə bilmədi. Soraqlaşıb təcrübəli bir həkim taparaq Səmədlə onun qəbuluna getdi. Xavər prosedurun başlamasını gözlədiyi vaxt əllərini yuyub, ona yaxınlaşan həkim bərkdən asqırır. Tək səbr gətirir. Əlamətlərə inanan Xavər yerindən sıçrayaraq: “Yox, doktor, fikrimi dəyişdim, tək səbrin düşər-düşməzi olur”, - deyib, otaqdan çıxır. Qapının ağzında onu gözləyən Səməd işin nə yerdə olduğunu biləndə sevincək içəri keçib, həkimi bərk-bərk qucaqlayır. “Çox sağ olun doktor, nə yaxşı oldu, siz asqırdız, tək səbr gətirdiz”, – deyərək, çaşbaş qalmış həkimin böyük burnundan öpür. Xavərə də həmin gün bir üzük alır. 

Anamın məni “məhv etmək” planını isə əmim arvadı alt-üst edib. Gəncədən gələn əmim arvadı anama səhər Qoriyə, atamın yanına gedəcəklərini bildirdikdə, anam məsələni ona danışır, səhər həkimə gedəcəyini söyləyir. Əmim arvadı Qoridə də həkimlərin olduğunu deyir. Anam tanımadığı yerdə, tanımadığı həkimlərə abort etdirməyə qorxur, sonradan məsələdən agah olan atam da anamı fikrindən daşındıra bilir. Hə, Vaqif, Sən bu dünyaya gəlməyinə görə tək səbrə minnətdar olmalısan, mənsə əmim arvadının gözlənilməz gəlişinə. Deyirlər, təsadüf olmur, qanunauyğunluq olur. O qanunauyğunluq ki, bizə – iki ailənin sonbeşiyinə, çox illər sonra onların görüşməsi üçün hər birinə ömür payı bağışlayıb...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.09.2026)                  

Hörmətli, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Baş redaktoru.

Portalınızı izləyir, milli ədəbiyyatımızın təbliği və inkişafı istiqamətində gördüyünüz işləri təqdir edirəm.

Sizdən kiçik bir ricam olacaq. Bu yaxınlarda görkəmli türk yazıçısı Əziz Nesinin "Tülsünü sevmək" adlı hekayəsini Azərbaycan dilinə çevirmişəm, çox istərdim ki, həmin hekayəni portalınızda yayımlayasınız. 

Öncədən sizə və kollektivinizə təşəkkür edirəm.

Hörmətlə: Bəhram Cəfəroğlu,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, ADPU-nun Azərbaycan dili və onun tədrisi texnologiyası kafedrasının baş müəllimi.

“Bir sürgünün xatirələri” əsərində “Düşünmək, sevmək, gülmək... Həyatda əsas bunlardır. Yerdə qalanlar hamısı boş şeylərdir” yazmış böyük türk yazıçısı, dramaturqu, şairi Əziz Nesin bütün yaradıcılığı boyu bu üç prinsipə sadiq qalaraq yazdığı romanlarında, hekayələrində, şeirlərində oxucularını həm düşündürdü, həm güldürdü, həm də onlara sevməyi öyrətdi.

Azərbaycanlı oxucuların əksəriyyəti Əziz Nesini satirik üslubda yazmış, yaşadığı cəmiyyətin problemlərini incə yumor hissi ilə işıqlandırmış nasir,dramaturq kimi tanıyır. Lakin Əziz Nesin həm də məhəbbət mövzusunda yazmış olduğu  “Tut əlimdən Rovni” komediyasının, “Qol kralı Səid hop Səid”(Futbol kralı) romanının, “Dostum badam ağacı”, “Bağışla” kimi lirik şeirlərin və “Tülsünü sevmək”  adlı hekayənin müəllifidir. Məhəbbət mövzusu onun yaradıcılığının ayrılmaz tərkib hissəsidir, desək, səhv etmərik.

Əziz Nesinin məhəbbət mövzusunda yazmış olduğu  əsərlərində elə bir məhəbbətdən danışılır ki, bu məhəbbətin qarşılığı yoxdur. Bu məhəbbət həmişə cavabsızdır, qarşılıqsızdır, bəzən də təhqir edilib, alçaldılıb, lağa qoyulub, lakin hər zaman uca tutulub. Əziz Nesinin təsvir etdiyi məhəbbəti heç bir qüvvə satın ala bilməz, təhqir edilsə belə soyumaz, vaz keçilməz, unudulmaz, tərk edilməz.

Məhəbbət mövzusu onun həyatı ilə bağlıdır, bəlkə də, hələ gənclik illərindən başlamış aldanışlarının ifadəsidir. Onun bu mövzuda yazmış olduğu əsərləri ilə yaxından tanış olduqca insana elə gəlir ki, hadisələr avtobioqrafikdir, sevən də, sevilən də, aldadılan da elə yazıçının özüdür...

Əziz Nesin

Tülsünü sevmək

Hekayə

Sevimli V.D.

“Səni sevirəm, Tülsü” sözləri yazılmış teleqramımı alanda -bu nədir, Tülsü kimdir?- deyib çaşıb qalmısan.

Doğrusu, ağlı başında olan insan belə iş tutmaz. Ancaq teleqramı göndərərkən ağlımın başımda olduğunu deyə bilmərəm. O gün bir az yarıyuxulu kimi idim, istəmədən o teleqramı sənə göndərdim.

Yad bir insanı olduğum bu dünyanın sayılıb-seçilən bir şəhərində, bir həftədən bəri ilk dəfə o gecə təkbaşına yalqız qalmışdım. Yad bir şəhərdə insanın təkliyi daha da dözülməzdir. Yalqızlıqdan nəfəs aldığım hava sanki ağırlaşır və mən bu hava içərisində güclə nəfəs alırdım. Bu ruh düşkünlüyü içərisində fikrimi içki ilə dağıtmaqdan istəyimdən başqa bir istəyim yox idi. Qaldığım otelin ətrafındakı bahalı restoranlara, kazinolara getmək istəmədim. Çünki kübar insanlar, səliqəli masa örtükləri, kübar söhbətlərlə deyil, bürüşük insanlar, bürüşük masa örtükləri, bürüşük söhbətlər arasında sadəcə özümlə baş-başa qalmaq istəyirdim.

Yan küçəyə çıxdım, bir az sonra o böyük şəhərin içərisində itdim. Yad olduğum böyük şəhərlərdə özümü insan axınına buraxıb getməyi sevirəm. Necə olsa da bir taksiyə minib otelə dönə bilərəm.

Könlümcə olan içkili bir yer axtardım. Bəzisinin qapısından içəri girdim, bəzisinin isə dumanlı pəncərəsindən boylandım. Tək başına qala biləcəyim boş masası olan bir yer axtardım. Qarşıdakı yeməkxanada bir tək masası boş olan yer gördüm. Yəqin ki, gediş-gəliş yolu üstündə olduğu üçün boş qalmışdı. Xoşuma gəldi. İçəridəki uğultulu söhbətlərdən belə spirt qoxusu gəlirdi. Yad olduğumu üzümə çırpan heç bir şey yox idi. Burada üç qadın xidmət edirdi. Bunlardan əsmər olanı masama gəlib nə istədiyimi soruşdu. Qarşıq pendirli salat, bir də ağ şərab sifariş etdim. İstədiklərimi gətirən o əsmər qadın  nəzakətlə kiçik bir şüşə güldanda tək bir qərənfil də gətirdi. Onun gətirdiyi o tək qərənfil bəzək üçün olan yekə qərənfillərdən deyildi, ətirli, kiçik qərənfillərdən idi. Qərənfilin bütün qoxusunu içimə çəkib bitirmək istər kimi qoxuladım. İçib yavaş-yavaş özümə gəlirdim. Üzüm qapıya tərəf idi. Qapının açılmağından xəbərim olmsa da, qapının ağzında duran o adamı görmüşdüm. Təxminən mən yaşda olardı. Gözləri ilə oturmağa boş yer axtarırdı. Mən gözünə sataşan kimi yanıma gəldi:

-Üzr istəyirəm, mən də burada otura bilərəmmi?

Könülsüz olsa da:

-Əlbəttə, buyurun,-dedim.

Təkliyimi heç kimlə bölüşmək istəməzdim, özü də beləsi ilə... Ürəyim sıxılmağa başladı.

Təşəkkür edib qarşımda əyləşdi.

O da mənim kimi əsmər qadından qarışıq pendirli salat və ağ şərab istədi. Mənim etdiyim kimi qərənfili dərin-dərin qoxuladıqdan sonra:

-Mən bu kiçik, ətirli qərənfilləri, o bəzək üçün olan yekə qərənfillərdən daha çox xoşlayıram. Onların özündən razı görkəmləri olsa da, ətirləri yoxdur.  Di gəl ki bunlar özlərini öyməz, özlərindən razı halda qışıqrmazlar, sadəcə, yanıqlı-yanıqlı ətir saçırlar,-dedi. Sonra doldurduğu şərab badəsini qaldırıb:

-Şərəfə,-dedi. Badəmi onun badəsi ilə toqquşdurub mən də:

-Şərəfə, dedim.

Artıq danışmağa başladıq. Bu şəhərə gəlmə olduğunu, bir həftədən bəri burada olmasını söylədi.

-Mən də sənin kimiyəm,-dedim. Bu dəfə hörmət əlaməti olaraq söhbəti mən açıb ondan burada nə işlə məşğul olduğunu soruşdum.

-Tülsünü sevirəm,-dedi.

Deyəsən, sualımı səhv başa düşmüşdü.

-Nə iş gördüyünüzü soruşuram -deyə sualımı bir daha təkrar etdim.

-Mən də cavab verdim, mənim işim Tülsünü sevməkdir.

Çaş-baş qaldığımı gördükdə nə demək istədiyini açıqladı.

-Dünyada sevməkdən vacib iş varmı? Bu günə qədər ancaq Tülsünü sevdim. Ölənə qədər də ancaq onu sevəcəyəm.Ən böyük xoşbəxtlik insanın sevdiyi işi görməsidir. Di gəl ki, insanların çoxu, demək olar ki, hamısı sevmədiyi işi görür.

Nə iş gördüyünü soruşandan sonra, nə ilə dolandığını da öyrənmək istədim.

-İşini sevmək nə deməkdir?-deyə sual verib cavabını da özü verdi:

- Hər günün iyirmi dörd saatını, yuxunda belə sevdiyin şeyi düşünməkdir.

Şərabımız qurtarmışdı. Bir şüşə də gətirtdik. Bu yaşda adamın sevgilisi kim bilir necə biridir-deyə ürəyimdən keçirdim.

-Yaşınızı soruşa bilərəm

-Mənim yaşımda birisinin kimisə sevməyi, həyatda ən vacib işi sayması hamı kimi sizə də qəribə gəlir. Yetmiş yaşındayam.

-Deməli, yaşıdıq.

-Yəqin, Tülsünün də yaşıyla maraqlanırsız? Hər kəs maraqlanar, çünki yetmiş yaşında bir adamın sevgilisi...

-Doğurdan da, həyatınızı həsr etdiyiniz bu xoşbəxt qadın haqqında bilmək maraqlı olardı.

Badələrimizi yenə toqquşdurub şərəfə içdik.

-Tülsünü ilk dəfə görməyim gerçəklə xəyal arasında olan bir hadisədir. Çünki Tülsünü ilk dəfə atamın söhbətlərindən tanımışam. O zaman dörd-beş yaşlarında olardım. Axşamtərəfi idi, atamla bir dostunun dükanının qabağında oturmuşduq. Dükan yoxuşda yerləşən köhnə bir zirzəmidən ibarətdi. Qabağımızdan bir qız keçdi, ya da keçmişdi... Uzun saçlı, on dörd-on beş yaşlarında olan bir qız. Mən birdən “Bax bu qızla evlənəcəyəm!” dedim və ya demişəm. Atam sonralar bu hadisəni o qədər danışdı ki, onun danışıqlarından sonra o hadisə gözümdə həqiqətə çevrilməyə başladı və o qız əlçatmaz varlığa çevrildi. Atam deyə-deyə məni inandırdığı yaşamadığım hadisəni yaşamış kimi oldum. Bax, Tülsü o zaman gördüyüm qızdır.

-Elədirsə, indi səksəni aşmış olar.

-Niyə?

Siz dörd-beş yaşlarında olarkən o, on beş yaşındaydı da, ona görə.

-Tülsü yaşlanmır.

-Deməli, sonra gördünüz?

-Elə hey onu axtarır, onu gəzirdim. Mənim başqa iş üçün bu şəhərdə olduğumu fikirləşirsiniz? Dünyanın bilmədiyim bir yerində, bilmədiyim bir ünvanında yaşayan qadındır Tülsü. Onu tapacağıma inanıram. Ona görə də axtarıram. Buna görə bütün dünyanı dolaşıram.

-İlk dəfə gördüyünüz vaxtdan sonra onu heç görmədiniz?

-Gördüm. Mən o zaman otuz yaşındaydım. Yenə onu axtarmaq üçün böyük bir paytaxt şəhərində idim. Metro eskalatoru ilə aşağıya enirdim ki, birdən yanımdan yuxarıya qalxan eskalatorda Tülsünü gördüm. İyirmi yaşı ancaq olardı, şabalıdı saçlarını çox qısa kəsdirmişdi, yanımdan keçib getdi. Ürəyimdən Tülsü!-deyə onu çağırmaq keçdi, amma eskalator artıq enmişdi.

-Daha sonra görmədiniz?

-Bir dəfə də gördüm. Yenə bir şəhərdəydim, o zaman qırx yaşım olardı. Qatardan yenicə yerə enmişdim. Vağzal çox qələbəlik idi, qatara minənlər, qatardan düşənlər ora-bura qaçışırdılar. Bax bu qələbəlikdə biri ilə toqquşdum. Başımı qaldırıb gördüm ki, açıq sarışın saçlı, iri mavi gözlü iyirmi beş yaşı ancaq olan bir qızla-Tülsü ilə toqquşmuşam...Bir an bir-birimizə baxa-baxa qaldıq.Toqquşanda əlindən paketlər düşmüşdü. Çantamı yerə qoyub onun paketlərini yerdən qaldırıb özünə verdim, bağışla dedim. O da təşəkkür etdi. Yanındakı qoca kişi qoluna girib qatara mindirdi.

Sonuncu qarşılaşmağımızdan beş-altı il sonraydı, uzaq Asiya şəhərindəydim, onu avtobusda gördüm. Eyni avtobusda dörd dayanacaq bir yerdə getdik.

-Danışmadınız?-deyə soruşdum.

-Necə danışa bilərdim? Axı onun dilini bilmirdim. Bir dəfə də kiçik bir şimal ölkəsinin paytaxtında bir beynəlxalq toplantıda gördüm Tülsünü. Eyni masada çox qısa vaxt ərzində qarşı-qarşıya oturmuşduq, deyəsən, yanındakı zənci əri idi.

-Əri zənci idi?

-Hə,  Tülsü də zənci idi, gözəl bir zənci.

-Yenə danışmadınız?

-Sizdə üç saylı bülletendən yenə varmı?-deyə məndən soruşdu. Artıq bülletenim yox idi, özümünkünü verdim. Təşəkkür etdi.

-İllər keçsə də, mən hələ də Tülsünü axtarıram.

-Amma onu tapdınız da.

-Tapmağıma tapıram, amma necə... bir anlıq. Bir şimşək parıltısı kimi görünür, birdən yanımda partlayır, bir də sönəndə görürəm, tapar-tapmaz yenə itirirəm. Qovuşmaq deyil bu...Ona qovuşmaq üçün yer kürrəsini neçə dəfə fırlandım...

Bir dəfə də Balkan ölkələrindən birinin  paytaxtında gördüm Tülsünü. Heç otuz yaşı da olmazdı, mənsə altımışı keçmişdim. Tülsüü iki kişinin arasında sürahiyə söykənmiş, əlindəki yekə bakalda al-qırmızı içki vardı. O, ayaqüstə duran iki kişinin söhbətinə güldükcə əlindəki qırmızı içki çalxalanırdı. Saçları qızılı, gözləri qonur idi...

Beş il sonra heç gözləmədiyim bir yerdə...Həmişə ağlıma gəlməyən yerlərdə rastlaşıram Tülsüylə...

Bir dəfə bir banka getmişdim, bir də baxıb gördüm ki, məndən bir az aralıda bir bank işçisi ilə danışır. Gözləri yaşıl idi, saçlarını  isə toplamışdı. O dəqiqə bankdan çıxdı, qapının ağzındakı maşına minib getdi...

Axırıncı dəfə keçən il gördüm, Aralıq dənizinin sahilindəki şəhərdəydim, şəhərin sahil otelində... Mən otağımın qarşısındakıbalkonun kölgəsində kitab oxuyurdum. Birdən lap yaxınlıqda -bağışlayın, saat neçədir? Sözünü eşidib başımı qaldırdım ki, qarşımda Tülsü dayanmışdı, yanında da gənc bir oğlan. Dənizdən təzə çıxmışdılar, üstündə su damlaları par-parıldayırdı... saatı söylədim, təşəkkür etdi, o an ürəyimin dayanacağını sandım... Getdilər, onu bir daha bu oteldə görmədim.

Şərabımız yenə qurtarmışdı.

-Bir şüşə də içəkmi?

-İçək,-dedi.

Əsmər qadın bir şüşə də şərab gətirdi.

-Tülsüyə aşiq olduğumu kimə söyləyirəmsə, məni lağa qoyur, Tülsü oradadır, Tülsü buradadır deyib məni ələ salaraq ora-bura göndərmək istəyir, məni axmaq yerinə qoyub gülürlər. Siz isə Tülsünü sevməyimi dinləyib məni lağa qoymayan ilk insansınız.

Onun bu halına acıyaraq;

-Tülsünü bu qədər sevməyinizin səbəbi nədir?-deyə soruşdum.

-Səbəbi çoxdur. Hər dəfə onu axtarıb tapa bilmədikcə, tapdığım zamanda qovuşa bilmədikcə, Tülsüyə vurğunluğum, sevgim bir az da artır. Bu elə bir sevgidir ki, getdikcə artıb çoxalaraq məni yandırır, içim kök-köz olur, onunla qovuşa bilmədikcə, yanıb kül olacağıma, ölüb gedəcəyimə əminəm. Tülsü elə yaxşı, elə yaxşıdır ki...

-Niyə yaxşıdır?

-Ona görə ki, o özlərini Tülsü sanaraq birlikdə olduğum qadınlar kimi mənimlə dalaşmırdı, dalaşmaq üçün bəhanələr gətirmirdi, o birilər kimi üz verdikcə astar da istəmirdi. Səni sevirəm deyib nə məni, nə də özünü aldadırdı, heç vaxt ikiüzlülük etmədi. Heç bir gizli işi olmadı, çünki bütün bunların ola bilməsi üçün birlikdə keçirdiyimiz vaxtımız da olmadı. Tülsü mənim üçün həmişə bir saniyəlik, bir anlıq yaşam olaraq qalır. Onunla bir şimşək parıltısı qədər yaşaya bilirəm. Buna görə də onu sevirəm və həmişə də sevəcəyəm. Tülsünü sevməkdən başqa bir işim yoxdur, olmayacaq da...

-Bağışlayın, bəs özünüzü nə ilə dolandırırsınız? Bir gəlir yeriniz varmı?

-Heç bir şeyim yoxdur

-Elə isə necə yaşayırsınız?

-Tülsünü düşünməyimə, sevməyimə, axtarmağıma bir saniyə belə mane olmayan işlər işlər görərək yaşayıram. Tülsünü sevməyim vacibdir, amma bu bəs etmir, Tülsünü sevdiyimi bütün dünyaya da car çəkməliyəm. Hər kəs bilməlidir ki, mən Tülsünü sevirəm. Bunu hər kəsə bildirməzsəm, həyatımın, yaşamağımın mənası olmaz. Hər bir insan özünə  görə bu dünyada niyə var olduğunu başqalarına bildirməlidir. Yoxsa, mənası olmayan bu həyat bir heçdir.

Müsahibin danışığını tam anlaya bilməmişdim, ona görə də soruşdum:

-Necə yəni?

-Bir insanın yaşadığını sadəcə özünün bilməsi azdır. İnsan tək başına deyil axı...Bir insanın var olduğunu, yaşadığını  başqa insanların da bilməsi vacibdir və bunu nə qədər çox insana bildirsə, o insan o qədər də xoşbəxtdir. Hər kəsin var olma səbəbi fərqlidir. Mənim də yaşamağımın, varlığımın, həm özüm, həm də başqaları tərəfindən dərk olunmamın səbəbi Tülsünü sevməyimdir. Mən bu dünyada Tülsünü sevməklə və sonu sevdiyimi hər kəsə bildirməklə var ola, yaşaya bilərəm.

-Bunu necə edirsiziniz?

-Hər kəsə bildirərək. Necə etdiyimi sizə deyim. İndi siz bilirsiniz ki, mən Tülsünü sevirəm, buna görə də mən artıq sizin üçün varam, mənim yaşamaqda olduğumu bilirsiniz. Bunu hər kəsə bildirməyə çalışıram. Əvvəllər dağlara, boş çöllərə, meşələrə gedib var qüvvəmlə qışqıraraq  -Tülsü, səni sevirəm!- deyir, səsimin yanğısını dinləyirdim. Həmişə eyni cür qışqırmaq gözəl olmadığı üçün gah sözlərin yerini dəyişərək, gah səsimi qalınlaşdıraraq, gah da incəldərək qışıqırırdım.

O, meşədə, çöldə qışqırdığı kimi, amma o biri masalardakıların duya bilməyəcəyi alçaq bir səslə qışqırdı:

Tülsü, səni sevirəm!

Səni sevirəm, Tülsü!

Tülsü, sevirəm səni!

Sevirəm, Tülsü, səni!

Səni, Tülsü, sevirəm!

Səsimi bütün dünyaya çatdıraraq Tülsünü sevdiyimi hər kəsin öyrənməsini, hər kəs biləndən sonra da yaşadığımı, var olduğumu da hamının bilməsini istəyirəm. Bunu üçün də yollarda, limanlarda, qələbəlikdə mahnı kimi oxumağa başladım, Tülsü, səni sevirəm!

-Səsiniz gözəldir?

-Xeyr, olduqca pisdir. Qulağım da yaxşı eşitmir.

-Bəs sizin?

-Mənim də elədir.

-Qulağım yaxşı eşitmədiyi, səsimin də çirkin olduğu üçün hər dəfə oxumağım da ayrı səsdə, ayrı tərzdə olur. Beləcə, dünyanı dolaşıram. Getdiyim hər yerin poçtundan -Səni sevirəm, Tülsü,-deyə Tülsüyə teleqram vururam. Puluma görə, bir gündə beş-altı teleqram vurduğum da olub.

-Yəqin, Tülsünün ünvanını bilirsiniz.

-Xeyr, haradan bilə bilərəm? Ağlıma gələn bir ünvan yazıb göndərirəm.

-O ünvan  tapılmadıqda həmin teleqram da geri, üstünüzə qayıdır?

-Yəqin ki, amma mənə deyil, çünki  mənim ünvanım da uydurmadır. Çox qaldığım şəhərlərin poçtlarında işçilər məni tanıyıb ələ saldıqları üçün teleqramı fərqli poçtlardan göndərirəm. Ələ salsınlar da əsas odur ki, mənim Tülsünü sevməyimi bilsinlər. Tülsünü sevdiyim  nə qədər çox bilinərsə, mən də o qədər varam.

Ətrafımızdakı insanlar artıq bizə tərəf boylanmağa başlamışdılar. Biz gecə yarısından xeyli keçmiş qalxdıq. Səndələyə-səndələyə gedirdik, ancaq nə danışdığımızı bilməyəcək, danışılanları da anlamayacaq qədər də sərxoş deyildikş

-Dörd gündür ki, günortadan sonra bir-iki saat Mədəniyyət evinin qarşısına gedirəm, səhər siz də ora gəlin.

-Orada nə edirsiniz?

-Orada səsim batana qədər- Tülsü, səni sevirəm!-deyə qışıqırıram. Bayaq nə işlə məşğul olduğumu soruşmuşdunuz, bax bu da mənim işim. O gün sonuncu qəpik-quruşumla Tülsüyə teleqram vurmudum, bir qəpik də pulum qalmamışdı. Əllərimi cibimə salıb o yan bu yana gəzirdim, birdən ağlıma gəldi ki, Mədəniyyət evinin qabağına gedim. Elə də etdim. Mədəniyyət evinin qarşısına gəldim. Bilmirəm, bəlkə də görmüsünüz, çox əyləncəli yerdir. Orada hər kəs öz hünərini göstərir; kimisi it oynadıb iki-üç köpəklə ağıla gəlməyən oyunlar çıxarır, kimisi də tək başına üç-dörd alətdə ifa edib konsert verir. Biri çalıb o biri mahnı oxuyanlara da rast gələ bilərsiniz. Bəzisi arzu edənlərin elə oradaca karikaturasını çəkir, bir az kənarda bir qızla bir oğlan pantomim oynayırlar. Şüşə parçalarının üzərində uzanıb qarnınınüstünə beş-altı adam çıxaran da var, rəngli təbaşirlərlə yerdə rəsm çəkənlər də. Beş meymunu ilə oyunlar çıxaranlar, daha nələr, nələr, kimlər var orada. Ordakıların başına xeyli adam toplaşıb onları seyr edirlər.  Ən yaxşı oyun göstərənin, çalıb-oxuyanın  və başqa oyunçuların qarşısında qoyulmuş  qutulara xırda pullar atırlar. Ora çox gözəl yerdir, ən çox da mənim üçün gözəldir. Çünki burada Tülsünü sevdiyimi elan edə bilirəm. Mən də başqaları kimi özümə bir yer seçib,  özü də hündür bir yer seçib başladım hayqırmağa... Tülsünü necə və nə qədər çox sevdiyimi hayqıraraq hər kəsə anlatmağa çalışırdım. Heç inanmazdım ki, mənim də başıma bu qədər adam toplaşar. Başıma toplaşan insanların kimisi məni lağa qoyur, kimisi qışqırır, kimisi də sakitcə dinləyirdi. Onu sevdiyimi yorulana qədər qışqırıb hər kəsə bildirməyə çalışdım. Sonra susdum. Qarşıma pul atmağa başladılar. Atılan pullar o qədər çox idi ki... El o gün pulları alıb poçta getdim. Getdim ki, Tülsüyə teleqram vurum.  O gündən sonra hər gün axşamtərəfi  o meydana gedirəm. İstəyirsiniz, səhər siz də gəlin.

Təkcə taksiyə birlikdə minməyimiz, sürücüyə otelin adını söyləməyim yadımdadır. Sən demə, əməlli-başlı sərxoş olmuşam.  Ertəsi gün səhər çox gec oyandığım üçün dünənki gecəni yuxu kimi xatırlayırdım. O gün günortadan sonra  Mədəniyyət evinin qarşısına getdim. Doğurdan da, dünənki müsahibimin dediyi kimi çox əyləncəli bir yer idi. Ağzında od yandıran, ilan oynadan, böyük qəfəs içərisindəki göyərçinlərinə havada mayallaq aşdıran, beş dəqiqəyə portret çəkən, bir sözlə burada hər cür  əyləncəli işlə məşğul olan adama rast gəlmək olardı. Adamların arasında xeyli dolaşıb onu tapdım. Meydanın hündür bir yerində  -Sevirəm səni, Tülsü!-deyə hayqırtısını eşitməsəydim onu tapmaq asan olmayacaqdı. Ətrafına xeyli adam toplaşmışdı. Məni görə biləcəyinə inanmırdım. Çünki mən yanına gələndə gözlərini yumub hayqırmaqda idi. Buna ancaq hayqırmaq deyilə bilər. Səsi doğurdan da çirkin idi, amma bu səsdə ağrı, acı, kədər aydın duyulurdu sanki o hayqırmır, inildəyirdi. Ətrafında qadınlar, kişilər, yaşlılar, gənclər-hər cür insan vardı. Kimisi diktafon gətitib səsini yazır, kimisi də ələ salıb ona daş atırdı, amma dinləyənlər daş atanlardan, lağa qoyanlardan çox idi. Mən də yanımda diktafon gətirib hayqırışlarını lentə yazmadığım üçün yanıb-tökülürdüm. Ancaq səhər mütləq diktafon gətirəcəyəm. Bir neçə nəfər onun hayqırtısını kağıza yazırdı. Onları görüb mən də yazmağa başladım. Az çox yaza bildiyim bunlardır: “Heyy, artıq bilin, duyun və öyrənin ki, mən Tülsünü sevirəm, bunu eşitməyən, duymayan, bir nəfər də qalmasın. Uşaqlar belə eşitsin, öyrənsin, bilsin Tülsünü sevdiyimi. Bir-birini sevən gənclərin damarlarında qaynayan qanları belə duysun Tülsünü sevdiyimi.  Sevənlərin ilk dəfə bir-birinə toxunan barmaqları duysun, ilk dəfə öpüşən dodaqları duysun, həsrət acısı çəkənlər duysun, tarix və zaman, bütün dünya duyub öyrənsin ki, mən Tülsünü sevirəm!” Onun hayqırtısında sevən ürəyin can acısı vardı. Yüz min il bizdən əvvəl yaşamış, yüz min il də bizdən sonra yaşayacaq insanın duyduğu can acısından, həsrətdən belə də hayqırtı olmalı idi.Oradakı insanların çoxu onun dilini bilmir, amma yenə də diqqətlə onu dinləyirdi. Onların belə maraqla dinlədikləri adi hayqırtı deyildi, bu hayqırtıda həsrət, nakam məhəbbətin hicran acısı və heç kimə, heç nəyə dəyişilməyən sevgi notları vardı. Arada qulaq deşən, arada ürək dağlayan bir səs idi bu səs.  O, bəzən gülərək, bəzən də ağlamaqdan batmış boğuq bir səslə, o boğuq səsi də çıxmayanda pıçıldayaraq, pışıldaya bilmədikdə dodaqlarını tərpədərək hər kəsə “Tülsü, səni sevirəm!” söyləyirdi. Bu qədər insanın bu iniltili hayqırışa nə üçün belə maraq göstərdiyini düşündüm. Bəlkə, qadın, kişi, gənc, yaşlı olmasından asılı olmayaraq  buradakı insanların hər biri “Tülsü, səni sevirəm!” deyə hayqırmaq istəmiş, bunu etməkdə çətinlik çəkmiş, buna görə də bu adamın yanına gəlib özlərini onun yerində təsəvvür edirlər? Bəlkə də, bu adam ağlayaraq inildəyərək, bağıraraq hamımızın yerinə Tülsünü sevdiyini elan edirdi. Kimin ürəyində öz Tülsüsü yoxdur ki?

Yıxılıb qaldı. Qarşısına pullar tökülməyə başladı.  O, bir qədər eləcə qaldı. Onun etdiklərinin sadəcə bir oyun olduğunu düşündüm. Görəsən, o da bu meydandakı oyunbazlar kimi oyun oynayırdımı? Bir az keçəndən sonra qalxdı. Məni gördü, salamlaşdıq. Yerdən pulları götürdü.

-Haydı, gedək poçta, Tülsüyə teleqram vurmağa.

Ondan bir az əvvəl göstərdiklərini yenidən təkrar edə biləyini soruşdum:

-Hər gün eyni sözləri söyləyirsinizmi?

-Xeyr,mən oyunçu deyiləm, həyat dəyişir, səs və söz də zamana görə dəyişir.

Bir poçta girdik. Yaşına uyuşmayan cəldliklə pilləkənləri qalxdı. Böyük bir salonda teleqramını yazmaq üçün boş masa axtardıq.

O teleqramı yazanda mən də onun yanında durmuşdum.  Teleqrama “Səni sevirəm, Tülsü!” sözlərini yazdı. Bizdən bir qədər kənarda bir poçt işçisinin digərinə onu göstərib lağ etdiyi də gözümdən yayınmadı. Deməli, onu burada da tanıyırdılar, amma teleqramı da geri qaytarmadılar. Poçtdan çıxdıq.

-İndi şəhərin başqa poçtlarından da Tülsüyə teleqram vurub bu şəhərdən ayrılacağam.

-Hara gedəcəksiniz?

-Bilmirəm, Tülsünü tapa biləcəyimi düşündüyüm hər yerə gedə bilərəm.

Əl tutub ayrıldıq. Özümdən ixtiyarsız arxasınca baxmağa başladım. Bir az getdikdən sonra arxasınca baxdığımı hiss edirmiş kimi o da dönüb mənə baxdı. Əl etdi, mən də əl etdim.

Sonra o poçta girdim, bir teleqram kağızı alıb “Səni sevirəm, Tülsü!”-deyə yazdım. Kimə göndərə bilərdim bu teleqramı?

Sevgili, V.D. birdən ağlıma sən gəldin, sənin ünvanını yazdım və teleqramı poçt işçisinə verdim.

“Səni sevirəm, Tülsü!”

Deyəsən, teleqramdan bir şey anlamamışdılar, kim bilir, bəlkə də, çaşıb qalmışdılar.

Bayramoğlu 19 iyun 1984-cü il.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.09.2026)

Təranə Turan Rəhimli,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

“Qənirə Paşayeva və Türk Dünyası: Ədəbiyyat, Mədəniyyət, Siyasət və Birlik İdealı” adlı Beynəlxalq Konqres iki gün davam edən zəngin elmi proqramın ardından uğurla başa çatdı. Qənirə Paşayevanın adına və onun düşüncə irsinə həsr olunmuş ilk beynəlxalq elmi konqres xüsusiyyətini daşıyan tədbir 23 ölkədən 200-dən çox alim, akademik, tədqiqatçı, şair, yazıçı və mədəniyyət xadimini bir araya gətirdi.

Türk Akademisyenler Birliyi tərəfindən 27–28 sentyabr 2026-cı il tarixlərində onlayn formatda keçirilən konqresdə Azərbaycanın görkəmli siyasətçisi, jurnalisti, yazıçısı və Türk dünyası könüllüsü Qənirə Paşayevanın həyatı, düşüncələri, ədəbi və mədəni irsi, eləcə də Türk dünyasına yönəlmiş fəaliyyəti müxtəlif elm sahələrinin baxış bucağından araşdırıldı.

Qənirə Paşayeva haqqında keçirilən ilk beynəlxalq elmi konqres olması tədbirə yalnız akademik deyil, eyni zamanda mədəni və tarixi baxımdan da xüsusi əhəmiyyət qazandırdı. Konqres Qənirə Paşayevanın müxtəlif istiqamətlərdəki fəaliyyətinin elmi araşdırmalar vasitəsilə sənədləşdirilməsinə və onun Türk dünyası ilə bağlı düşüncələrinin müxtəlif ölkələrdən olan tədqiqatçılar tərəfindən dəyərləndirilməsinə imkan yaratdı.

Konqresdə Azərbaycan, Türkiyə, Avstraliya, Almaniya, Cezayir, İngiltərə, Hindistan, İran, İraq, İsveç, İtaliya, Şimali Kipr, Hollandiya, Makedoniya, Kosovo, Qırğızıstan, Qazaxıstan, Malayziya, Rusiya, Serbiya, Türkmənistan, Özbəkistan və Yunanıstandan iştirakçılar yer aldı. İki gün ərzində beş ayrı zalda keçirilən yeddi paralel elmi sessiyada ümumilikdə 201 məruzə təqdim edildi.

Konqresin elmi proqramında ədəbiyyat, mədəniyyət, tarix, siyasət, beynəlxalq münasibətlər, təhsil, sosiologiya, iqtisadiyyat, kommunikasiya, qadın araşdırmaları, texnologiya və mədəni irs kimi çoxsaylı sahələr bir araya gətirildi. Bununla da Qənirə Paşayevanın irsi yalnız siyasi şəxsiyyət kimi deyil; şair, yazıçı, jurnalist, qadın lider, mədəniyyət xadimi və Türk dünyasının müdafiəçisi kimlikləri ilə çoxşaxəli şəkildə araşdırıldı.

Konqresin açılış və bağlanış proqramları Dokuz Eylül Universitetinin Bölmə rəhbəri Prof. Dr. Vahap Tekinin aparıcılığı ilə keçirildi. Açılış proqramında Türk Akademisyenler Birliyinin sədri və Konqresin sədri Dos. Dr. İzzettin Özpolat, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin sədr müavini Rəşad Məcid, Konqresin Təşkilat Komitəsinin sədri və Türk Akademisyenler Birliyinin sədr müavini qismində bəndəniz - Təranə Turan Rəhimli, Kosovonun “Türkçem” dərgisinin redaktoru Zeynel Beksaç, “AjMedia”nın redaktoru Vüqar Ağayev və Qənirə Paşayevanın bacısı Kəmalə Paşayeva çıxış etdik.

Açılış proqramının ən duyğulu məqamlarından biri Qənirə Paşayevanın bacısı Kəmalə Paşayevanın çıxışı oldu. Kəmalə Paşayeva çıxışını Qənirə Paşayevanın məzarı başından etdi. Qənirə xanımın həyatına, şəxsiyyətinə və geridə qoyduğu dəyərlərə dair duyğulu fikirlər səsləndirən Kəmalə Paşayevanın çıxışı konqres iştirakçılarının yaddaşında xüsusi iz buraxdı.

İki gün ərzində keçirilən elmi sessiyalarda Qənirə Paşayevanın Türk dünyası ilə bağlı düşüncələri ədəbiyyat, mədəniyyət, siyasət, diplomatiya, qadın araşdırmaları, tarix, təhsil və beynəlxalq münasibətlər prizmasından dəyərləndirildi.

Konqresdə qadın, liderlik və ictimai kimlik məsələləri mühüm yer tutdu. Qənirə Paşayevanın qadın kimliyi, siyasi və ictimai fəaliyyəti, qadınların ictimai həyatda rolu və Türk dünyasında qadın liderliyi müxtəlif elmi istiqamətlər üzrə araşdırıldı.

Türk dünyasında siyasi birlik, diplomatiya, təhlükəsizlik və ortaq kimlik məsələləri də konqresin əsas mövzuları sırasında yer aldı. Parlament diplomatiyası, mədəni diplomatiya, regional təhlükəsizlik, kollektiv kimlik və beynəlxalq əməkdaşlıqla yanaşı, Şuşa, Qarabağ, Cənubi Qafqaz, Avropada yaşayan türklər və Türk dövlətləri arasındakı münasibətlərə dair məruzələr təqdim edildi.

Ədəbiyyat və mədəniyyət araşdırmaları da konqresin əsas istiqamətlərindən birini təşkil etdi. Qənirə Paşayevanın şeirlərində və əsərlərində vətən, ana, qadın, tarix, kimlik və Türk dünyası düşüncəsi araşdırılarkən, “Dədə Qorqud”dan Ahıska nağıllarına, atalar sözlərindən deyimlərə, Azərbaycan və Özbəkistan ədəbiyyatından Qazax və Türkmən mədəni irsinə qədər geniş bir sahə əhatə olundu.

Konqresin diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri klassik türkoloji və mədəniyyət araşdırmaları ilə müasir texnoloji və ictimai məsələlərin eyni elmi proqram çərçivəsində bir araya gətirilməsi oldu. Təhsildə süni intellekt, türk dilinin xarici dil kimi tədrisi, rəqəmsal materialların hazırlanması, onlayn təhsil, sosial media, rəqəmsal diplomatiya, informasiya təhlükəsizliyi, kibertəhlükəsizlik və texnoloji suverenlik kimi aktual mövzular da alimlər tərəfindən araşdırıldı.

İkinci gün keçirilən sessiyalarda türk dilləri və ləhcələri, folklor, tarix, memarlıq və muzeyşünaslıqla yanaşı, Mərkəzi Asiyanın müasir geosiyasəti, Orta Dəhliz, su təhlükəsizliyi, iqlim dəyişiklikləri, böyük güclər arasında rəqabət və akademik əməkdaşlıq kimi məsələlər də müzakirə edildi. Beləliklə, konqres Türk dünyasını yalnız tarix və mədəniyyət kontekstində deyil, müasir elmi, texnoloji və beynəlxalq məsələlər çərçivəsində də araşdıran genişmiqyaslı akademik platforma yaratdı.

Konqresə göstərilən beynəlxalq maraq da diqqət çəkdi. Konqreslə bağlı xəbər və müsahibələr müxtəlif ölkələrin mətbuatında, televiziya kanallarında, internet xəbər saytlarında və müxtəlif media platformalarında yayımlandı. Azərbaycan, Türkiyə, Şimali Makedoniya, İtaliya, Pakistan, Albaniya, Almaniya, Belçika, Hollandiya, Yaponiya, Keniya və bir çox digər ölkələrdə konqres haqqında xəbərlər dərc olundu.

İki gün davam edən zəngin elmi proqramın ardından keçirilən bağlanış mərasimində Konqresin sədri Dos. Dr. İzzettin Özpolat, , Kərkük Mədəniyyət Dərnəyinin sədri Şəmsəddin Kuzəçi, eləcə də Təşkilat Komitəsinin üzvləri Prof. Dr. Zehra Gencel Efe, Dos. Dr. Minara Əliyeva, Dr. Bedri Şahin, Dr. Alsu Şamsutova, eləcə də mən çıxış etdik.

Bağlanış proqramında mənim Qənirə Paşayevanın xatirəsinə həsr etdiyim “İşıq Qadın” adlı şeirimin səsləndirilməsi konqresin yekununa xüsusi duyğusal məna qatdı.

Bağlanış çıxışlarında Qənirə Paşayeva haqqında keçirilən bu ilk beynəlxalq elmi konqresin onun düşüncə, ədəbiyyat və mədəniyyət irsinin araşdırılması, sənədləşdirilməsi və gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından mühüm başlanğıc olduğu vurğulandı.

22 ölkədən 200-dən çox məruzəçinı eyni elmi çətir altında birləşdirən konqres, Qənirə Paşayevanın adına həsr olunmuş ilk beynəlxalq elmi konqres kimi onun çoxşaxəli irsinin müxtəlif akademik istiqamətlər üzrə araşdırılmasına imkan yaratdı.

Konqres Qənirə Paşayevanın Türk dünyası ilə bağlı düşüncələrinin yalnız keçmişə aid bir irs deyil, eyni zamanda təhsil, elm, mədəniyyət, ədəbiyyat, texnologiya, akademik əməkdaşlıq və beynəlxalq münasibətlər kimi müxtəlif sahələrdə araşdırılmağa davam etdirilə biləcək çoxşaxəli bir mövzu olduğunu ortaya qoyaraq başa çatdı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.09.2026)

Esmira Abdullayeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Ədəbiyyatımız milli ruhu və milli düşüncəni amal etməli, millətə aid məsələləri kiçik də olsa insanlıq səmasında bir göy qurşağı halına gətirməlidir.

Ədəbiyyat xalqın şüurudur, onun mənəvi həyatının diriliyidir.

Hər bir insan öz yaddaşının məhsuludur. Xalqın maddiləşmiş yaddaşı isə yalnız onun ədəbiyyatıdır. Bu mənada ədəbiyyatı xalq yaratmır, ədəbiyyat xalqı, milləti yaradır.

26 sentyabr 2026-cı il tarixində Naxçıvan Muxtar Respublikası M.S.Ordubadi adına kitabxanada ədəbiyyatın,sözün işığına toplaşanlar şahid oldular ki, cəmiyyətın tərəqqi etməsi hər şeydən əvvəl dil və ədəbiyyatın tərəqqisi ilə bağlıdır.

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, şair-publisist, "Kitablar Birliyinin" rəhbəri qismində bəndəniz - Esmira Abdullayeva və yazıçı-publisist Təranə Arifqızının rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən "Zərif Qadınlar" ədəbi qrupunun birgə layihəsi çərçivəsində "Söz sərhəd tanımır" adlı ədəbi tədbir həyata keçirildi.

Bu tədbir sadəcə ədəbiyyatın, söz adamlarının görüşü deyildi.

Bu tədbir iki şəhərin, iki ədəbi mühitin, iki Qadın Birliyinin dostluğa, yoldaşığa atdıqları uğurlu addım idi.

Tədbirdə Kitablar birliyinin üzvlərindən Nigar Səttarzadə, Mehriban Məmmədova,  Sevil Ülvi, Rəna Cəbrayılova, Elmira Kərəmova  və digərləri söz alaraq çıxış etdilər.

Sonra Naxçıvan Yazıçılar Birliyinin sədri, şair Asim Yadigar tədbir iştirakçılarını salamlayaraq, Naxçıvanda yazıb-yaradan ədəbiyyat, söz adamları haqqında məlumat verdi.

O öz çıxışında həmçinin gənc şair və yazıçılara dəstək olaraq, onların daima yanında olduğunu bildirdi.

Tədbirdə şair-publisist Sevinc Azadlı, Naxçıvan ədəbi mühitinin dəyərli nümayəndələri, şair-qəzəlxan İman Naminin rəhbərliyi ilə fəaliyyət göstərən “Sehirli misralar” ədəbi qrupunun bəy yazarları da şeir ovqatları ilə tədbir iştirakçılarını salamladılar.

Həmin gün Naxçıvan Muxtar Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi və onun tabeliyində fəaliyyət göstərən M.S.Ordubadi adına kitabxana qapılarını söz aşiqlərinin üzünə açmışdı.

Tədbirdə Naxçıvanın digər ziyalı, gənc yazıçı və şairləri də söz aldılar.

Ən böyük qürurumuz isə torpaqlarımız uğrunda şəhid igidlərimizin yaxınlarının tədbirdə iştirakı idi.

Tədbirdən sonra torpaqlarımızın müdafiəsi uğrunda canlarından keçmiş şəhidlərimizin müqəddəs məzarlarını ziyarət etdik. Birinci və İkinci Qarabağ müharibəsi şəhidlərinin ruhları qarşısında ehtiramla baş əydik, dualar oxuduq. Qardaş Türkiyə Cümhuriyyətinin şəhidlərinin xatirəsinə ucaldılmış abidəni də ziyarət etdik.

Bu görüşdə “Kitabçılar Birliyi” və “Zərif Qadınlar"- ədəbi qrupu kitablar vasitəsilə insanların düşüncələrini vəhdət halında birləşdirən və onların arasında sıx ünsiyyət yaradan mənəvi körpünün təməl daşını atdılar.

Arzu edirik ki, bizi bir araya gətirən bu mənəvi körpünün sütunları dərin və bərk olsun!

Yaşasın sərhəd tanımayan Söz!

Yaşasın Qadın birliyi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.09.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Əlbəttə, əldə imkanolsabizdə bu dahi aktrisanı təbrik edər, 62 yaşına 61, yaxud 63 qızılgül hədiyyə edərdik. O adi aktrisa deyil, o bir kino kultudur. Monika Belluççi barədə danışıram.

İndi isə təfsilat. Monika Belluççi (Monica Anna Maria Bellucci) — məşhur italyan kinoaktrisası və keçmiş modeldir. O, həm Avropa, həm də dünya kinosunun ən tanınmış simalarından biri hesab olunur. Monika Belluççi 30 sentyabr 1964-cü ildə İtaliyanın Umbria bölgəsində yerləşən Città di Castello şəhərində anadan olub.

O, əvvəlcə hüquq təhsili almağı planlaşdırıb və Peruca Universitetində hüquq üzrə oxuyub. Təhsil xərclərini qarşılamaq üçün model kimi çalışmağa başlayıb. Sonradan modellik onun əsas peşəsinə çevrilib. 1988-ci ildə Milana köçərək Elite Model Management ilə əməkdaşlığa başlayıb.

Dolce & Gabbana, Dior və digər böyük moda markaları ilə çalışaraq beynəlxalq model kimi tanınıb.  Belluççi aktyorluğa 1990-cı illərin əvvəllərində başlayıb. Onun beynəlxalq səviyyədə diqqət çəkməsində “Bram Stoker's Dracula” — “Bram Stokerin Drakulası” (1992) filmi mühüm rol oynayıb.

1996-cı ildə çəkildiyi “The Apartment” — “Mənzil” filmi ona böyük diqqət qazandırdı və aktrisa bu roluna görə Sezar mükafatına namizəd olub.  Onun ən məşhur rollarından biri isə Cüzeppe Tornatorenin “Malèna” — “Malena” (2000) filmindəki Malena Skordia obrazıdır. Film Belluççinin dünya miqyasında tanınmasına böyük təsir göstərdi.

Ən məşhur filmləri

- “Bram Stoker's Dracula” (1992) — Bram Stokerin Drakulası

- “The Apartment” (1996) — Mənzil

- “Malèna” (2000) — Malena

- “Under Suspicion” (2000) — Şübhə altında

- “Brotherhood of the Wolf” (2001) — Qurdların qardaşlığı

- “Asterix & Obelix: Mission Cleopatra” (2002) — Asteriks və Obeliks: Kleopatranın missiyası

- “Irréversible” (2002) — Dönməz

- “The Matrix Reloaded” (2003) — Matrisa: Yenidən yüklənmə

- “The Matrix Revolutions” (2003) — Matrisa: İnqilablar

- “The Passion of the Christ” (2004) — Məsihin ehtirasları

- “The Brothers Grimm” (2005) — Qrim qardaşları

- “Shoot 'Em Up” (2007) — Atəş aç!

- “The Whistleblower” (2010) — İfşaçı

- “On the Milky Road” (2016) — Süd yolu ilə

- “Spectre” (2015) — 007: Spektr

- “Beetlejuice Beetlejuice” (2024) — Bitlcus Bitlcus

2003-cü ildə Belluççi “The Matrix Reloaded” və “The Matrix Revolutions” filmlərində Persephone obrazını canlandırıb. 2015-ci ildə isə “Spectre” filmində Lucia Sciarra rolunda çıxış edib. O zaman 50 yaşında olub və Bond filmlərindəki qadın obrazları haqqında ənənəvi təsəvvürlərin dəyişməsinə nümunə olub.

Belluççi həmçinin səhnə fəaliyyətində də iştirak edib. 2019-cu ildə Mariya Kallas haqqında hazırlanan Letters and Memoirs tamaşasında səhnəyə çıxaraq teatr debütünü edib. Belluççi karyerası ərzində müxtəlif İtaliya və beynəlxalq mükafatlara layiq görülüb.

2006-cı ildə Fransanın İncəsənət və Ədəbiyyat Ordeninin cəngavər dərəcəsinə, 2016-cı ildə isə Fəxri Legion ordeninə layiq görülüb. 2021-ci ildə ona David Speciale mükafatı təqdim edilib.

Monika Belluççinin əsas xüsusiyyəti yalnız gözəlliyi ilə deyil, italyan, fransız və beynəlxalq kino arasında keçid edə bilməsi ilə seçilən, dramatik və müəllif filmlərindən tutmuş böyük Hollivud layihələrinə qədər müxtəlif janrlarda çalışan aktrisa olmasıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.09.2026)