Adilə Nəzər,

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru,

şair-publisist

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Əkbər Qoşalının "Dərvişə sual" poeması klassik Şərq təsəvvüf fəlsəfəsi ilə çağdaş fəlsəfi-kulturoloji düşüncənin özünəxas poetik kəsişməsidir.

​

Şeir sərbəst vəznin dinamikasından bəhrələnsə də, daxili ritmi və qafiyə ahəngini itirmir. Müəllif folklor elementlərindən – məsələn, saqqalın yorğanın üstünə, yoxsa altına qoyulması haqqında məşhur lətifə-məsəldən və Aşıq Veysəlin “Uzun incə bir yoldayam” poetik-fəlsəfi motivindən assosiasiya yaradaraq, mətni folklor yaddaşına bağlayır.

​Dialoq quruluşu – sual verən lirik qəhrəman ilə hikmət sahibi Dərviş arasındakı təzadlı və tamamlayıcı nitq mətni dramatik poetik monoloq-dialoqa çevirir.

Şeirin ən orijinal leksik və məna tapıntılarından biri dərvişə “dərdiş” deyə müraciət edilməsidir. Şeir kontekstində “dərdiş” sözü “dərd” və “dərviş” arasında yaranan səs və məna yaxınlığını xüsusilə aktuallaşdırır.

“Dərdiş" semantik bütövlük kimi gəldi mənə. ("Dərdiş" ən çox Tovuz-Qazax bölgəsində işlənsə də, artıq çoxumuza tanış və doğmadır. Onun orfoqrafik sözlüyə düşməsini təklif edərdim.) Şair mövcud dialektal (şivə) sözünü yeni poetik-semantik yükdə işlədib.

Bəlli olduğu kimi, irfan fəlsəfəsində dərd adi kədər olmaqdan çıxaraq, Həqiqətə olan ilahi həsrət, axtarış və ehtiyacdır. Müəllif “dərdiş”lə dərvişliyin, belə demək mümkünsə, sadəcə xirqə (zahir) hadisəsi olmadığını, daxili bir "dərd" halı olduğunu göstərir. Eyni zamanda, bu ifadə irfan əhli arasındakı doğmalığı, dərdortaqlığını da vurğulayır; lirik qəhrəmanla dərviş arasındakı rəsmi, uzaq məsafəni qaldıraraq onları eyni mənəvi səfərin səmimi yol yoldaşlarına çevirir.

​Şeirdə irəli sürülən hər bir sual və dərvişin verdiyi cavab insan varlığının fərqli tərəflərinə işıq tutur.

Örnək verək:

-Lirik qəhrəmanın məişət səviyyəsində göründüyü "saqqal yorğanın üstündə, yoxsa altında?" sualına Dərviş cismani yox, zaman baxımından cavab verir: “Mən onu qoymuşam illərin üstə...” Burada saqqal yaşlanmağın yox, qazanılmış təcrübənin simvoludur.

-“Atı tərsinə nallayan hara getsə, izi başqa səmtə çəkər...” obrazı öz həqiqətindən qaçan və özünü başqa cür göstərməyə çalışan insan tipajıdır. Dərvişin “Yol ayağı tanıyar” cavabı isə aldadıcı izlərin qarşısında mütləq həqiqətin və mahiyyətin qalib gələcəyini vurğulayır.

-Oğruluq və doğruluq anlayışı fiziki və mənəvi baxımdan ayrılır. Qapı qırıb könül sındıran – oğrudur, amma öz arzusu ilə açılan ürəyə daxil olmaq – oğruluq sayılmır. “Kilidi iç üzdədi” ifadəsi irfan ədəbiyyatında qəlbin yalnız insanın öz iradəsi və sevgisi ilə açıla biləcəyinə işarədir.

-Gül və Su ayrı-ayrılıqda iki müstəqil varlıqdır - biri ətri, biri təmizliyi təcəlli, tərənnüm edir. Onların bir araya gəlib "Gül suyu"na çevrilməsi təsəvvüfdəki fəna (özündən keçmə) və vəhdət (birolma) anlayışları ilə yozula bilər: “Birisi özündən keçib, o birisi özgə qatıb özünə…”

-Fiziki məsafə ilə ruhani məsafənin təzadı burada çox dəqiq qoyulur. Yanında olub uzaq olanlarla, aralarında dənizlər, böyük çöllər olub hər addımda nəfəsi duyulanlar – insanın maddi dünyadan daha çox ruhi aləmdə yaşadığının göstəricisidir.

​Şeirin ən pik, fəlsəfi cəhətdən ən dərin nöqtəsi Dərvişin son sözləridir:

​“...düz cavabı axtaranlar bir gün əlbət dayanar.

Düz sualı axtaransa ömrü boyu yol gedər…”

Burada "Yol" anlayışı təsəvvüfün özüdür – seyri-sülukdür. Cavab tapan insan dayanır, çünki axtarışı bitir; amma doğru sualı axtaran insan daim mənəvi hərəkətdə, təkamüldədir.

Təsəvvüfdə seyri-süluk nəfsin tərbiyəsi və qəlbin təmizlənməsi yolu ilə mənəvi kamilliyə doğru daxili yolçuluqdur. Bu baxımdan şeirin “yol”u insanın öz içinə və Həqiqətə doğru bitməyən səfəridir...

Əkbər Qoşalının bu şeiri sadə dildə yazılmış, lakin dərin irfani, fəlsəfi və insani qatları olan kamil bir poetik mətndir. Şeirdəki səmimiyyət, obrazların oynaqlığı və fikrin dərinliyi oxucunu mənəvi bir “yola çıxmağ”a və özünün Dərvişə (məncə, özünə!..) suallarını verməyə təhrik edir…

Bəlkə də şeirin ən gizli dialoqu elə buradadır: lirik qəhrəman Dərvişə üz tutur, amma verdiyi hər sualın əks-sədası öz içinə qayıdır. Beləcə, Dərviş ayrıca bir obraz olmaqla yanaşı, insanın öz içindəki sorğu, vicdan və hikmət səsinə çevrilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.09.2026)

Aytac Quliyeva,

NDU-nun Filologiya ixtisası üzrə II kurs tələbəsi

Biz dünyaya gələndə heç nəyi özümüz seçmirik.Nə adımızı,nə ailəmizi,nə də bizə bəxş edilən həyatı.Sonra böyüyürük və seçim etməyi öyrəndiyimizi düşünürük. Lakin qəribə olan budur ki,seçimlərin çoxu artıq bizə "qəlib"olaraq gəlmişdir. Bizə necə yaşamalı olduğumuzu deyirlər.Nəyi günah,nəyi savab hesab edəcəyimizi,nə vaxt sevməli,nə vaxt evlənməli olduğumuzu,nəyin normal,nəyin "anormal" olduğunu.Sonra bütün bunlara bir ad verirlər:

"AZADLIQ"

Guya "biz azad dünyada yaşayırıq" deyirlər.

Lakin insanın seçimi başqaları üçün qəbuledilməzdirsə, həmin seçim həqiqətən azad sayıla bilərmi? Niyə insan mütləq bir qəlibə sığmalıdır? Niyə hər kəs kor-koranə bir kütlənin arxasınca getməlidir?

Bir insanın sakitliyi başqasının səs-küyüdür. Birinin arzuladığı həyat digərinin qaçmaq istədiyi həyat ola bilər. Azadlıq hamının eyni yolu seçməsi deyil. Azadlıq öz seçdiyin həyat üçün yalnız özünə cavabdeh olmaqdır.

İnsanın qərarları bəzən onu yanıldır, bəzən heç kimə izah edə bilmədiyi bir yolu seçir. Bunun üçün üzr istəməli deyil. Çünki həyat bizdən qüsursuz seçimlər tələb etmir. Biz yaşayırıq, seçirik, itiririk, yenidən başlayırıq. Və bütün bunlar yalnız bizim həyatımızdır.

Bəzən bir insanın ömrü başqasının həyatında qoyduğu kiçik bir izdən ibarət olur. Bir ömrün mənası onun sahibinə yox,toxunduğu insanlara məlum olur. Ona görə həyatın məqsədinin arxasınca qaçmadan öncə onu yaşamaq lazımdır. Başqasının yazdığı cümlələri əzbərləmədən,başqasının sərhədlərini öz həbsxanamıza çevirmədən, "belə yaşamalısan" deyən səslərin arasından öz səsini eşidərək.

Həə, bir də hələ də bitmək bilməyən günah-savab mübarizəsi var..

Doğulmamışdan əvvəl belə hansı əməlin günah, hansı əməlin savab olduğunu deyiblər. Biz isə onları sorğulamadan mənimsəmişik. Çünki insanoğlu əvvəlcə inanır, inandığı yerdən qırılandan sonra şübhə edir.

Amma günah həqiqətən nədir?

Şablonlarmı var nəyin günah, nəyin savab olduğu barədə?

Əgər günah insanın etdiyi hərəkətdirsə, onda onu günah edən nədir-niyyət ,nəticə, yoxsa əvvəlcədən müəyyən olunmuş "qaydalar"?

Məgər bir insanın niyyəti yaxşı, etdiyi hərəkətin nəticəsi pisdirsə,o günahkardırmı?

Günah insanın azadlığı ilə məsuliyyəti arasındakı ziddiyyətdir. İnsanın ən böyük günahı özünü seçməməkdir. Kim olacağını, nə edəcəyini, necə davranacağını seçməmək...

Və insanı bu günah savab anlayışıyla yaşamağa alışdırırlar.

Ölüm qapını döyəndə insanın əlində tonlarla günah və savab yox,bütün ömrü boyu qaçdığı həqiqət qalır.

Ölümü eşidəndə qorxuruq. Çünki onu son kimi qəbul edirik. Amma doğulanda nə ilə qarşılaşacağımızı bilmirdik. Qorxduğumuz ölüm deyil, nə olduğunu bilməməkdir. Və bilinməyən hər şey qorxunc olmaq məcburiyyətində deyil.

Ona görə yaşamaq yalnız ölməmək deyil. Yaşamaq öz həyatına sahib çıxmaqdır. Heç kimin müdaxiləsi olmadan sadəcə öz həyatına sahib çıxmaq.

Qorxulu olan ölüm deyil.

Qorxulu olan dünyanın qəlibləri içində özünü unutmaqdır.

Qorxulu olan yaşamaq üçün verilmiş ömrü sadəcə mövcud olaraq başa vurmaqdır.

Ölüm son deyil.

Sadəcə bilmədiyimiz qapıdır.

Amma bir şey dəqiqdir: o qapıya çatana qədər,bu tərəfdə həqiqətən, qəlibləri sındıraraq yaşamaq lazımdır.

Həyatınızı doya-doya yaşayın. Kim olacağınızı, necə davranacağınızı, nə istədiyinizi özünüz seçin.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.09.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Təqvim rubrikamızda istirahət gününə düşməsi səbəbindən bir yazını bu günə saxladım. Bu yazı elə bir qələm əhli nümayəndəsindən gedir ki, cəmi bir kitabla yatanları oyadıb, beyinləri duruldub, milyonlarla insana keçmişini xatırladıb, acı və qürurlu tarixdən olduğu kimi bəhs edib. “Eşitdiklərim, oxuduqlarım, gördüklərim” – bu kitabı tanımayan varmı?

Şənbə günü onun anım günü idi.

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü Manaf Süleymanov 1912-ci il martın 3-də Azərbaycanın İsmayıllı rayonunun Lahıc qəsəbəsində anadan olub. Pedaqoji təmayüllü 18 saylı Bakı şəhər məktəbini bitirib, sonra M. Əzizbəyov adına Azərbaycan Neft-Kimya İnstitutunun Geoloji kəşfiyyat fakültəsində təhsil alıb. İnstitutu birinci dərəcəli fərqlənmə diplomu ilə bitirib kəşfiyyatçı-dağ mühəndisi adını alıb.

Əmək fəaliyyətinə Qaradağ neftqaz mədənləri idarəsində mühəndislikdən başlayıb. Azərbaycan Sənaye İnstitutunda assistent, dosent, institutun neft-qaz yataqları geologiyası axtarışı kafedrasının dosenti olub. Ədəbi yaradıcılığa 1947-ci ildə "Azərbaycan" jurnalında dərc olunan "Yerin sirri" romanı ilə başlayıb. İngilis dilindən bədii tərcümələr etmiş, dövri mətbuatda məqalələrlə də çıxış edib, bəzən onları "Fərəcoğlu" imzası ilə çap etdirib.

Oxucular onun tərcüməsində Cek London, Con Steynbek, O’Henri, M. Kopelen, A. Qrasi, Oqoto, Aleks La Çuma, Y. A. Makmani, Piter Abrahams, R. Riv, A. Paton, Fillis Altman, Somerset Moem kimi görkəmli ingilis yazıçılarının əsərləri ilə tanış olublar. Azərbaycan Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri fərmanı və bir medalla təltif edilib.

Manaf Süleymanov ingilis, fars, ərəb dillərini bilməklə yanaşı, rus dilində də yazıb. Onun əsərlərinin ilk əlyazmaları sözsüz doğma Azərbaycan dilindədir, lakin ərəb əlifbasındadır. Süleymanovun zəngin ədəbi irsi arasında onun xatirələri xüsusi yer tutur. Məqalə, hekayə və təsviri sənədləri, fotoşəkilləri də şəxsi fondunda olan maraqlı sənədlərdəndir. "Şagirdlik illərim" adlı xatirəsi daha maraqlıdır. "Azərbaycan diyarı. Lahıc" ədibin Vətən, ocaq sevgisinin parlaq təsviridir.

Onun 636 saylı şəxsi fondunda məşhur Bakı milyonçusu Hacı Zeynalabdin Tağıyev haqqında topladığı arxiv sənədləri, Azərbaycan klassik musiqisinin atası, məşhur musiqiçi, bəstəkar, Şərqdə ilk operanın banisi Üzeyir Hacıbəyovun məktubunun surəti və s. arxiv sənədləri də qorunur. Romanları, povestləri, ssenariləri oçerk, hekayə, xatirə və tərcümələri müəllifin arxivdəki 2-ci elmi siyahısında rəsmiləşdirilib.

Əsərləri

1. Yerin sirri

2. Fırtına

3. Dalğalar qoynunda

4. Zirvələrdə

5. Eşitdiklərim, oxuduqlarım, gördüklərim

6. Neft milyonçusu (sənədli roman)

7. Şagirdlik illərim

8. Son bahara çatdıq

Tərcümələri

- Ana heykəli

- Ernest Heminquey, Qoca və dəniz

Təltifləri

1. "Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

2. "Azərbaycan SSR əməkdar mədəniyyət işçisi" fəxri adı

3. Hacı Zeynalabdin Tağıyev adına xatirə medalı

Manaf Süleymanov 2001-ci il sentyabrın 12-də Bakıda vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.09.2026)

Rəqsanə Babayeva,

”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

Bu gün evdə illərdir dibçəkdə saxladığım kaktus çiçək açdı. İllərdir eyni yerdə dayanırdı. Mən onun böyüdüyünü görmüşdüm, tikanlarını görmüşdüm, bəzən yeni pöhrələr verdiyini də görmüşdüm. Amma çiçək açmasını heç vaxt görməmişdim. Bəlkə də ona görə bu gün o balaca çiçək mənə çox böyük göründü. Sadəcə bir çiçək deyildi sanki... Uzun bir sükutun cavabı idi.

İllərdir çiçək açmayan bir kaktusun birdən-birə çiçək açması mənə qəribə bir şəkildə özümü xatırlatdı. Çünki insanın da həyatında elə dövrlər olur ki, zahirən hər şey yerindədir. Yaşayırsan, işləyirsən, danışırsan, insanlarla görüşürsən, gündəlik həyatını davam etdirirsən. Amma içində nəsə çoxdan susub. Heç kim bunu görmür. Heç kim bilmir ki, gülüşünün arxasında nə qədər yorğunluq var. Heç kim bilmir ki, bəzən insan sadəcə yaşadığı üçün güclü görünür.

Mən də bəzən özümə baxıb düşünmüşəm: Görəsən, mənim həyatımda nə vaxtsa başqa cür olacaqmı? Nə vaxtsa gözləməkdən yorulmadan bir şeyə çata biləcəyəmmi? Nə vaxtsa ürəyim “artıq rahatam” deyə biləcəkmi? Bəzən elə gəlir ki, həyat bəzi insanlara asanlıqla verdiyi şeyləri məndən həmişə bir az uzaqda saxlayır. Mən yaxınlaşdıqca məsafə artır. Ümid etdikcə zaman keçir. Gözlədikcə insanın içində başqa bir səs yaranır: “Bəlkə olmayacaq?”

Ən ağır sual da budur. Çünki insan hər şeydən əvvəl ümidini itirəndə yorulur.

Amma bu gün kaktusum çiçək açdı. Və mən düşündüm ki, bəlkə həyat mənə çox kiçik bir şeylə böyük bir həqiqəti xatırladır: Bəlkə hər şeyin vaxtı var. Bəlkə illərdir baş verməyən şeylər heç vaxt olmayacaq demək deyil. Bəlkə mən sadəcə öz çiçəklənmə vaxtımı başqalarının vaxtı ilə müqayisə etmişəm.

Kiminsə həyatı iyirmi yaşında açılıb, kiminsə otuzunda. Kiminsə yolu çox erkən aydınlaşıb, kiminsə isə uzun illər qaranlıqda qalıb. Bəs bunun nə fərqi var? Çiçəyin gözəlliyini onun nə vaxt açması müəyyən etmir. Əsas odur ki, açdığı gün hələ də həyat var.

Kaktusum illərlə çiçək açmadı. Amma o illərdə ölməmişdi. Sadəcə mən onun içində gedənləri görə bilmirdim. Bəlkə insan da belədir. Bəzən həyatımızda heç nə baş vermirmiş kimi görünür. Əslində isə içimizdə görünməyən bir hazırlıq gedir. Biz dəyişirik, böyüyürük, ağrılardan keçirik, insanları tanıyırıq, bəzi şeyləri itiririk, bəzi həqiqətləri anlayırıq.

Sonra bir gün çiçək açırıq.

Və geriyə baxanda anlayırıq ki, o uzun illər boşuna deyilmiş.

Bəlkə mənim də keçdiyim yolların hamısının bir mənası var. Bəlkə itirdiklərim məni daha həssas etmək üçün idi. Bəlkə aldığım yaralar məni başqasının ağrısını daha yaxşı anlamağa öyrətdi. Bəlkə gözlədiklərim məni səbrə hazırladı. Bəlkə tək qaldığım vaxtlar özümlə danışmağı öyrətdi. Bəlkə bütün “niyə?”lərimin cavabı hələ qarşıdadır.

Bunu bilmirəm. Amma bu gün ilk dəfə uzun müddətdən sonra bir şeyə baxıb “bəlkə” sözünü ümidsizliklə yox, ümidlə dedim.

Bəlkə mənim də vaxtım çatır.

Bəlkə mənim həyatımda da çoxdan bağlı qalan bir qapı açılacaq. Bəlkə illərdir ürəyimdə saxladığım hansısa arzu öz yolunu tapacaq. Bəlkə bir gün mən də arxaya baxıb deyəcəyəm: “Deməli, bütün bunlar bunun üçün imiş.”

İnsan bəzən möcüzəni böyük hadisələrdə axtarır. Göydən gələn bir işarə, həyatını bir anda dəyişdirəcək xəbər, gözlənilməz bir dönüş... Amma bəzən möcüzə pəncərənin qarşısındakı balaca bir dibçəkdə açır. Səssizcə. Heç kimə xəbər vermədən. Heç kimin alqışını gözləmədən.

Bu gün mənim evimdə bir kaktus çiçək açdı. Bəlkə onun bundan xəbəri belə yoxdur ki, mən bu çiçəkdə öz həyatımı gördüm.

Tikanların arasında açan bir çiçək... Məncə, bunun özündə böyük bir həyat hekayəsi var. Çünki mən də həyatda həmişə yumşaq yerlərdən keçməmişəm. Mənim də tikanlarım olub. Məni qoruyan, amma bəzən özümü də insanlardan uzaqlaşdıran tikanlarım... Amma bütün tikanların arasında insanın içində bir yer həmişə çiçək olaraq qalır. O yeri qorumaq lazımdır. Çünki həyat nə qədər sərt olsa da, insanın içində ümid öldüsə, ən gözəl çiçək belə mənasını itirir.

Bu gün kaktusuma baxıb öz-özümə bir söz verdim: Daha heç nə üçün “mənim üçün gecdir” deməyəcəyəm. Çünki gecikmək başqa şeydir, bitmək başqa. Bəzən həyat bizi sadəcə gözlədir. Bizi hazırlayır. Səbrimizi yoxlayır. Sonra bir səhər, heç gözləmədiyimiz anda, tikanların arasından bir çiçək çıxır.

Və biz anlayırıq: Bəlkə də həyat məni unutmayıb. Bəlkə mən sadəcə öz vaxtımı gözləyirmişəm.

Bu gün evimdə bir kaktus çiçək açdı. Mən isə içimdə çoxdan susan bir ümidə yenidən baxdım. Və ilk dəfə ona “gecikmisən” demədim. Sadəcə pıçıldadım: “Gəl. Mən hələ buradayam.”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.09.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

“Tanış olaq” rubrikamızda bu gün sizlərə kanadalı yazıçı, Buker mükafatçısı Maykl Ondatje barədə danışacağam. Əslində, yetərincə məşhur yazıçıdır. Amma bizdə elə də təbliğ olunmayıb və oxunmayıb.

Michael Ondaatje — həm yazıçı, şair, həm esseist və kino ssenaristidir, müasir ingilisdilli ədəbiyyatın ən tanınmış simalarından biridir. O, xüsusilə “The English Patient” (“İngilis pasienti”) romanı ilə dünya şöhrəti qazanıb. Əsər 1992-ci ildə Booker Prize mükafatına layiq görülüb və sonradan məşhur filmə uyğunlaşdırılıb. Filmə isə yəqin ki baxmısınız. Baxmayanlar isə YouTube vasitəsilə mütləq baxsınlar, Oskar almış bu unikal filmə baxmamaq günahdır.

Michael Ondaatje 12 sentyabr 1943-cü ildə Şri-Lankanın Kolombo şəhərində anadan olub. Tam adı Philip Michael Ondaatjedir. O, Şri-Lankada (həmin dövrdə Seylon) böyüyüb. Uşaqlıq illəri onun sonrakı yaradıcılığına ciddi təsir göstərib. Şri-Lankanın təbiəti, tarixi, müxtəlif mədəniyyətlərin qarşılaşması, ailə münasibətləri və uşaqlıq xatirələri onun əsərlərində tez-tez görünür.

1952-ci ildə, təxminən doqquz yaşında olarkən İngiltərəyə köçüb və burada təhsil alıb. Daha sonra Kanadaya gedərək ali təhsilini davam etdirib.

O, Bishop's University və University of Torontoda təhsil alıb, daha sonra Queen's Universitydə magistr dərəcəsi əldə edib. Ondaatje əvvəlcə daha çox şair kimi tanınıb. İlk şeir kitabı “The Dainty Monsters” 1967-ci ildə nəşr olunub.

 Sonrakı illərdə poeziya ilə yanaşı roman, nəsr, esse və kino ssenariləri də yazmağa başlayıb. Onun yaradıcılığında poeziya ilə nəsr arasında güclü əlaqə var. Romanlarında belə dili çox vaxt poetik, obrazlı və musiqili olur. Ondaatjenin dünya şöhrətinin əsas səbəbi “The English Patient” romanıdır.

Qeyd etdiyim kimi, əsər 1992-ci ildə nəşr olunub və həmin il Booker Prize qazanan əsər olub. Roman İkinci Dünya müharibəsinin sonlarına yaxın İtaliyada yerləşən tərk edilmiş bir villada yaşayan bir neçə insanın taleyindən bəhs edir.

Əsas personajlar:

- ağır yanıq xəsarətləri almış sirli bir kişi

- gənc tibb bacısı Hana

- kanadalı oğru və kəşfiyyatçı David Caravaggio

- hindistanlı mina təmizləyicisi Kip

Onların hər birinin müharibə ilə bağlı travmaları və gizli keçmişi var. Romanın maraqlı tərəfi odur ki, hadisələr yalnız indiki zamanda baş vermir. Personajların xatirələri, keçmişi və yaddaşları əsərin mühüm hissəsini təşkil edir. Roman 1996-cı ildə rejissor Anthony Minghella tərəfindən filmə uyğunlaşdırılıb.

Baş rollarda:

Ralph Fiennes

Juliette Binoche

Willem Dafoe

Kristin Scott Thomas

oynadılar. Film böyük uğur qazandı və 9 Oskar mükafatı aldı. Bunların arasında Ən yaxşı film və Ən yaxşı rejissor mükafatları da var. Beləliklə, Ondaatjenin romanı həm ədəbiyyatda, həm də kinoda böyük iz buraxdı.

“In the Skin of a Lion”

1987-ci ildə nəşr olunan bu roman Kanadanın Toronto şəhərinin inkişafı fonunda müxtəlif insanların həyatlarından bəhs edir.

Əsərdə immiqrantların, fəhlələrin və cəmiyyətin kənarında qalan insanların taleyi mühüm yer tutur.

Bu əsər sonradan “The English Patient” ilə də əlaqələndirilib.

“Coming Through Slaughter”

1976-cı ildə nəşr olunmuş romandır. Əsər caz musiqiçisi Buddy Boldenin həyatından ilhamlanıb. Ondaatje burada musiqi, yaradıcılıq, azadlıq və insanın daxili dünyasını araşdırıb.

“Anil's Ghost”

2000-ci ildə nəşr olunan roman Şri-Lankadakı siyasi zorakılıq və müharibə fonunda yazılıb. Əsərin baş qəhrəmanı Anil adlı hüquq-məhkəmə antropoloqudur. O, ölkəsinə qayıdaraq insan qalıqlarının kimliyini müəyyənləşdirməyə çalışır. Romanın əsas mövzularından biri həqiqəti üzə çıxarmaq və yaddaşın qorunmasıdır.

“Divisadero”

2007-ci ildə nəşr olunan romandır. Ailə, sevgi, travma, ayrılıq və yaddaş mövzularını araşdırır.

“Warlight”

2018-ci ildə nəşr olunan bu roman İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı London mühitində yaşayan iki bacı-qardaşın hekayəsindən bəhs edir. Əsərdə uşaqlıq xatirələri ilə sonradan öyrənilən həqiqətlər arasında ziddiyyət yaradılır.

Qeyd etdim, Ondaatje yalnız roman yazıçısı deyil, həm də ciddi şəkildə şairdir. Onun məşhur şeir kitablarından bəziləri:

1. The Dainty Monsters

2. The Collected Works of Billy the Kid

3. Elimination Dance

4. There’s a Trick with a Knife I’m Learning to Do

Xüsusilə “The Collected Works of Billy the Kid” əsəri onun poeziyada tanınmasına böyük təsir göstərib. Bu əsərdə tarix, əfsanə və bədii təxəyyül birləşdirilib.

Michael Ondaatje müxtəlif mühüm ədəbi mükafatlara layiq görülüb. Ən mühüm uğurlarından biri isə əlbəttə ki başlığa çıxardığım uğurudur:

1992 — Booker Prize — “The English Patient”

Bundan başqa, onun poeziyası və digər romanları da müxtəlif Kanada və beynəlxalq ədəbi mükafatlarla təltif olunub. 2016-cı ildə Golden Man Booker üçün “The English Patient” 50 illik Booker Prize tarixinin ən yaxşı romanı seçilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.09.2026)

ABŞ-də yaşayan azərbaycanlı alim və təhsil mütəxəssisi Sevinc Məmmədova Corc Vaşinqton Universitetinin prorektoru təyin olunub.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsindən verilən məlumata görə, 15 ildən artıq təhsil, beynəlxalq inkişaf və tədqiqat sahəsində təcrübəyə malik olan Sevinc Məmmədova bu təyinatadək universitetdə dekan müavini vəzifəsində çalışıb. O, Texas-Arlinqton Universitetində magistr, Corc Vaşinqton Universitetində isə Təhsil Administrasiyası və Siyasəti üzrə doktorluq təhsili alıb. 

Professor Sevinc Məmmədova Azərbaycan və ABŞ universitetləri arasında akademik əməkdaşlığın inkişafına mühüm töhfələr verib. Onun təşəbbüsü ilə Corc Vaşinqton Universiteti və Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti arasında yaradılan magistr proqramı çərçivəsində 2020-ci ildə ilk tələbə qəbulu həyata keçirilib. O həmçinin 2025-ci ildə Corc Vaşinqton Universiteti ilə Bakı Dövlət Universiteti arasında elmi-tədqiqat, akademik mübadilə və ikili diplom proqramları üzrə əməkdaşlıq imkanlarının müzakirəsində iştirak edib. Soydaşımız ABŞ-də fəaliyyət göstərən azərbaycanlı alim və tədqiqatçıları bir araya gətirən Amerika Azərbaycanlı Akademiklər Şəbəkəsinin təsisçilərindəndir. Şəbəkə çərçivəsində Stanford, Berkli Kaliforniya və Corc Vaşinqton universitetləri də daxil olmaqla, ABŞ-nin nüfuzlu ali təhsil müəssisələrində elmi forum və konfranslar təşkil olunub. Sevinc Məmmədova, eyni zamanda Dünya Azərbaycanlı Alimlər Birliyinin üzvüdür.

Onun fəaliyyəti Azərbaycan alimlərinin beynəlxalq akademik mühitdə təmsilçiliyinin gücləndirilməsinə, Azərbaycan və ABŞ ali təhsil müəssisələri arasında əməkdaşlığın genişlənməsinə, eləcə də diaspor alimlərinin vahid akademik şəbəkə ətrafında birləşdirilməsinə xidmət edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.09.2026)

10 senyabr 2026-cı il tarixində, Bakı İqlim Fəaliyyəti Həftəsi çərçivəsində Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun təşkilatçılığı ilə “Türk sivilizasiyasında mədəni irsin və biomüxtəlifliyin qorunması: Ortaq ənənələrdən birgə fəaliyyətə” adlı dəyirmi masa təşkil olunub.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı xəbər verir ki, tədbir Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti, professor Aktotı Raimkulovanın moderatorluğu və açılış nitqi ilə öz işinə başlayıb. Fondun prezidenti dəyirmi masanın keçirilməsinə yaradılan şəraitə və göstərilən dəstəyə görə bütün tərəfdaşlara təşəkkürünü bildirib.

Dəyirmi masada Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin iqlim məsələləri üzrə nümayəndəsi və COP29-un prezidenti Muxtar Babayev, COP29-un yüksəksəviyyəli iqlim çempionu, Milli Məclisin deputatı Nigar Arpadarai, Milli Məclisin Ailə, qadın və uşaq problemləri komitəsinin sədri Hicran Hüseynova, Milli Məclisin deputatı Fariz İsmayılzadə, Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidmətinin rəhbəri Səbinə Hacıyeva, “İçərişəhər” Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu İdarəsinin İdarə Heyətinin üzvü Aytac Əlisultanlı, Qazaxıstanın “International Green Technologies and Investment Projects Center” QSC-nin İdarə Heyətinin sədri Saken Kalkamanov, “ZHASYL DAMU” ASC-nin Direktorlar Şurasının üzvü, müstəqil direktor Kambar Omarov,  Akdeniz Universitetinin Mədəni İrsin Bərpası və Mühafizəsi Departamentinin rəhbəri, Dünya Sualtı Konfederasiyasının Elmi Komitəsinin direktoru Dr. Hakan Öniz, ICOMOS Türkiyə Milli Komitəsinin və ICOMOS-un Sualtı Mədəni İrs üzrə Beynəlxalq Komitəsinin üzvü Ceyda Öztosun rəsmi spiker qismində çıxış ediblər.

Çıxışlar zamanı iqlim dəyişmələrinin mədəni irsə təsirləri, mədəni və təbii irsin qarşılıqlı əlaqəsi, biomüxtəlifliyin qorunması, ənənəvi bilik və təcrübələrin yaşadılması, mədəni irsin iqlim risklərinə qarşı dayanıqlılığının artırılması, eləcə də bu sahədə dövlət qurumları, beynəlxalq təşkilatlar, ekspertlər və müxtəlif ölkələr arasında əməkdaşlığın gücləndirilməsi məsələlərinə toxunulub. Həmçinin ortaq türk irsinin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi istiqamətində birgə layihələrin və praktiki fəaliyyətlərin genişləndirilməsinin əhəmiyyəti vurğulanıb.

Tədbirdə, həmçinin Azərbaycan Respublikasının İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkili (Ombudsman) Səbinə Əliyeva, Türkiyə Respublikasının Azərbaycan Respublikasındakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Birol Akgün, Meksika Birləşmiş Ştatlarının Azərbaycan Respublikasındakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Mariya Viktoriya Romero Kabalyero, Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpusun nümayəndələri, TÜRKPA, ICESCO və digər beynəlxalq qurumların təmsilçiləri, elm adamları, dünyanın müxtəlif ölkələrindən ekspertlər, eləcə də media nümayəndələri iştirak ediblər.

Dəyirmi masa çərçivəsində aparılan müzakirələr mədəni irsin və biomüxtəlifliyin qorunması sahəsində ortaq yanaşmaların formalaşdırılması, mövcud təcrübələrin bölüşdürülməsi və türk dünyası ölkələri arasında əməkdaşlığın yeni istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi baxımından əhəmiyyətli fikir mübadiləsi platforması yaradıb.

Tədbir müzakirələrlə davam edib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.03.2026)

9 sentyabr 2026-cı il tarixində Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) ev sahibliyi ilə Bakıda “Altayşünaslığın keçmişi, bu günü və gələcəyi” mövzusunda XIV Beynəlxalq Altay Topluluqları Simpoziumunun açılış mərasimi keçirilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı xəbər verir ki, simpozium Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, Xaricdə Yaşayan Türklər və Əqrəba Topluluqları Baş İdarəsi, Türk Əməkdaşlıq və Koordinasiya Agentliyi (TİKA), Türk Tarix Qurumu, Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT), Türk Akademiyası və Əl-Fərabi adına Qazaxıstan Milli Universitetinin dəstəyi ilə keçirilir.

Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illik yubileyinə həsr olunan beynəlxalq elmi tədbirdə dünyanın müxtəlif ölkələrindən tanınmış alim və tədqiqatçılar, eləcə də türk dünyasının elm və mədəniyyət qurumlarının nümayəndələri iştirak ediblər.

Simpoziumun açılışında fəxri qonaq qismində çıxış edən Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti, professor Aktotı Raimkulova XIV Beynəlxalq Altay Topluluqları Simpoziumunun Bakıda, Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyinin qeyd olunduğu bir ildə keçirilməsinin xüsusi əhəmiyyət daşıdığını vurğulayıb. Professor Aktotı Raimkulova, eləcə də Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illik yubileyi çərçivəsində Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun həyata keçirdiyi beynəlxalq layihələrdən də söz açıb.

Açılış mərasimində həmçinin AMEA-nın prezidenti, akademik İsa Həbibbəyli, Türkiyənin Azərbaycandakı Fövqəladə və Səlahiyyətli səfiri, professor Dr. Birol Akgün, Beynəlxalq Türk Akademiyasının prezidenti, akademik Şahin Mustafayev, Türk Tarix Qurumunun prezidenti, professor Dr. Haluk Selvi, AMEA-nın vitse-prezidenti, akademik Gövhər Baxşəliyeva və Altay Topluluqları Simpoziumunun rəhbəri, professor Dr. İlhan Şahin çıxış ediblər.

XIV Beynəlxalq Altay Topluluqları Simpoziumu çərçivəsində Altayşünaslığın müxtəlif istiqamətləri, türk xalqlarının qədim tarixi, dili və mədəni əlaqələri, eləcə də müasir elmi tədqiqatların perspektivləri ilə bağlı məruzə və müzakirələr aparılır.

Simpoziuma sabah yekun vurulacaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.09.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Stanisław Lem — XX əsrin ən böyük polyak yazıçılarından biri, filosof, futurist və xüsusilə elmi-fantastika ədəbiyyatının ən mühüm nümayəndələrindən hesab olunur. Onun əsərlərində kosmos, yadplanetli həyat, süni intellekt, texnologiyanın gələcəyi, insan şüuru, elm və insanın özünü dərk etməsi kimi mövzular ön plana çıxır. Əsərləri 40-dan çox dilə tərcümə olunub və dünya üzrə milyonlarla nüsxə satılıb.

Stanisław Lem 12 sentyabr 1921-ci ildə Lvovda — həmin dövrdə Polşanın tərkibində olan, bu gün isə Ukraynaya daxil olan şəhərdə anadan olub. Atası Samuel Lem otorinolarinqoloq, yəni qulaq-burun-boğaz həkimi idi. Lem uşaqlıqdan qeyri-adi maraq və güclü təxəyyülü ilə seçilib. Öz avtobioqrafik yazılarında uşaqlığını maraqlı, bəzən yumoristik şəkildə təsvir edib. O, erkən yaşlarından oxumağa, müxtəlif əşyaları araşdırmağa və mexanizmlərin necə işlədiyini öyrənməyə həvəs göstərib.

1939-cu ildə orta məktəbi bitirib və Lvovda tibb təhsili almağa başlayıb. Lakin İkinci Dünya müharibəsi onun həyatını kökündən dəyişdirib. 1941-ci ildə Almaniyanın Lvovu işğal etməsindən sonra Lem təhsilini davam etdirə bilməyib. Müharibə illərində müxtəlif işlərdə çalışıb, o cümlədən mexanik köməkçisi və qaynaqçı olub. Sonradan yenidən tibb təhsilinə qayıdıb. 1946-cı ildə ailəsi ilə birlikdə Lvovdan Krakov şəhərinə köçüb və Yaqellon Universitetində tibb təhsilini davam etdirib. Lakin həkim kimi işləmək əvəzinə ədəbiyyata yönəlib.

 Lemin ilk əsərlərindən biri “Marsdan gələn adam” (Człowiek z Marsa) olub. Əsər 1946-cı ildə hissə-hissə dərc olunub. 1948-ci ildə ilk ciddi romanı olan “Transfiqurasiya xəstəxanası” üzərində işləməyə başladı. Əsər senzura səbəbindən dərhal nəşr olunmayıb. Onun yazıçılıq karyerasında dönüş nöqtəsi “Astronavtlar” romanının 1951-ci ildə nəşr olunması olub. Kitabın uğuru Lemə elmi-fantastika sahəsində daha geniş yazmaq imkanı verib.

Lemin adı ən çox “Solaris” romanı ilə bağlıdır. Roman 1961-ci ildə nəşr olunub və onun yaradıcılığının zirvələrindən biri hesab edilir. Əsərdə insanın yadplanetli həyat forması ilə əlaqə yaratmaq cəhdi təsvir olunub. Lakin “Solaris” sadəcə kosmos haqqında roman deyil. Əsərin əsas suallarından biri budur: İnsan həqiqətən özündən tamamilə fərqli bir zəkanı anlaya bilərmi?

Lem burada yadplanetliləri sadəcə “başqa planetdən gələn canlılar” kimi təqdim etmir. O, insanın kainatı öz düşüncə və təcrübəsinə uyğun şəkildə anlamağa çalışmasının məhdudluğunu göstərib. Bu səbəbdən “Solaris” həm elmi-fantastika, həm də fəlsəfi roman kimi qəbul edilib. Lem.in rəsmi saytında da əsər dünya elmi-fantastikasının əsas klassiklərindən biri kimi təqdim olunub.

“Solaris”də əsas mövzular

- İnsan və yadplanetli zəka

- Şüur və yaddaş

- Sevgi və itki

- İnsan psixologiyası

- Kainatın dərk edilməsi

- Elmin imkanları və məhdudiyyətləri

- “Başqasını” anlamağın mümkünsüzlüyü

- İnsanların özlərini kainatın mərkəzi hesab etməsi

Əsas əsərləri

Lemin çox zəngin yaradıcılığı var. Qeyd etdik ki, “Solaris” onun ən məşhur romanıdır. Ən məşhur digər əsərlərindən bəziləri:

“Məğlubedilməz”

Kosmik ekspedisiya və naməlum planetdə qarşılaşılan sirli hadisələr haqqında elmi-fantastik romandır.

“Eden”

Naməlum planetdə yad sivilizasiya ilə qarşılaşan insanların hekayəsidir.

“Ulduz gündəlikləri”

İjon Tiçi adlı kosmik səyyahın macəralarından ibarət satirik əsərlər toplusudur.

“Kiberiada”

Lem yaradıcılığının ən maraqlı və yumorlu nümunələrindəndir. Robotlar, texnologiya, elm və insan cəmiyyəti haqqında fəlsəfi fikirlər fantastik və satirik formada təqdim olunur.

“Ulduzlardan qayıdış”

Uzaq gələcəkdə Yerə qayıdan kosmonavtın tamamilə dəyişmiş insan cəmiyyəti ilə qarşılaşmasından bəhs edir.

“Lord Voosunun gündəliyi”

Kosmos, insan xarakteri və texnologiya mövzularını birləşdirən əsərlər silsiləsidir.

“Uğursuzluq”

Lemin sonrakı dövrünün mühüm əsərlərindən biridir və insanla yad sivilizasiya arasındakı əlaqənin uğursuzluq ehtimalını araşdırır.

“Futurologiya konqresi”

Gələcək cəmiyyət, texnologiya, gerçəklik və insan şüurunun manipulyasiyası haqqında satirik və fəlsəfi əsərdir.

“Kiberiada”nın xüsusi yeri

“Kiberiada” Lemin yaradıcılığında ayrıca yer tutur. Burada Trurl və Klapavsi adlı iki robot ixtiraçının macəraları təsvir olunub. İlk baxışdan əsər sadəcə fantastik və yumorlu görünə bilər. Əslində isə Lem:

- insan təbiətini,

- hakimiyyət ehtirasını

- müharibəni

- elmin məsuliyyətini

- texnologiyanın təhlükələrini

- cəmiyyətin absurd tərəflərini

- robotların dünyası 

vasitəsilə satirik şəkildə göstərir.

Stanisław Lem 27 mart 2006-cı ildə Krakovda, 84 yaşında vəfat edib. Onun ölümündən sonra da əsərləri dünya ədəbiyyatında öz əhəmiyyətini qoruyub saxlayıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.09.2026)