Murad Vəlixanov

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Bəzən insanın qarşısına elə bir seçim çıxır ki, o seçim təkcə bir ailənin deyil, bütöv bir dəyər sisteminin taleyini müəyyən edir. Bəzən bir güllə sadəcə bir insanı deyil, əsrlər boyu formalaşmış anlayışları – şərəf, sədaqət və xəyanət arasındakı sərhədi də müəyyənləşdirir. 1961-ci ildə çəkilmiş “Matteo Falkone” filmi məhz belə ağır mənəvi dilemmanı tamaşaçının qarşısına qoyan ekran əsərlərindən biridir.

Filmin rejissoru Azərbaycan kinosunun tanınmış sənətkarlarından biri olan Tofiq Tağızadədir. Film məşhur fransız yazıçısı Prosper Mériméenin eyni adlı novellası əsasında ekranlaşdırılmışdır. Rejissor bu klassik hekayəni ekran dilinə çevirərək insan vicdanının ən ağır sınaqlarından birini kino vasitəsilə tamaşaçıya təqdim etmişdir.

Dağların qanunu

Filmin hadisələri sərt və qürurlu dağ mühitində baş verir. Bu mühitdə insanlar yalnız qanunlarla deyil, həm də yazılmamış qaydalarla yaşayırlar. Bu qaydaların ən sərti isə xəyanətin bağışlanmamasıdır.

Matteo Falkone həmin mühitdə böyük hörmət sahibi olan bir kişidir. Onun adı təkcə var-dövlətinə görə deyil, sözünün çəkisi və şərəf anlayışı ilə tanınır. Dağ insanları üçün belə nüfuz təsadüfi qazanmır; bu nüfuz illərlə formalaşır və ən kiçik ləkə ilə məhv ola bilər.

Lakin həyat bəzən insanın ən böyük sınağını məhz ən yaxınından – öz ailəsindən göndərir.

Bir uşağın səhvi, bir atanın hökmü

Hadisələrin mərkəzində Matteo Falkonenin oğlu dayanır. Kiçik və sadəlövh görünən bu uşaq bir qərar verir – və həmin qərar ailənin taleyini dəyişir.

Qaçaq bir adam ondan gizlənmək üçün kömək istəyir. Uşaq əvvəlcə razı olur və onu gizlədir. Lakin bir müddət sonra gələn əsgərlər uşağı şirnikləndirərək qaçağın yerini öyrənirlər.

Uşağın verdiyi bu məlumat bir insanın tutulmasına səbəb olur.

Bu hadisə isə dağların sərt qanunlarına görə bağışlanmaz xəyanət sayılır.

Matteo Falkone üçün bu artıq sadəcə bir ailə məsələsi deyil. Bu, onun şərəfi ilə bağlı məsələdir.

Şərəfin ağır hökmü

Filmin ən sarsıdıcı məqamı məhz burada başlayır. Matteo Falkone anlayır ki, oğlunun etdiyi hərəkət sadəcə bir səhv deyil; bu, onun yaşadığı mühitin qanunlarına görə xəyanətdir.

Ata qarşısında iki seçim dayanır:

oğlunu bağışlamaq və öz nüfuzunu itirmək...

ya da şərəf anlayışını qorumaq.

Rejissor Tofiq Tağızadə bu dramatik anı emosional patetika ilə deyil, sakit və ağır bir atmosferlə təqdim edir. Sükut, baxışlar və qısa dialoqlar filmin dramatik yükünü daha da artırır.

Nəhayət, Matteo Falkone qərar verir.

Və o qərar tamaşaçının yaddaşında uzun müddət silinməyən bir səhnə ilə nəticələnir.

Fəlsəfi sual

“Matteo Falkone” sadəcə bir dram filmi deyil. Bu film tamaşaçıya ağır bir sual verir:

Şərəf nədir?

İnsan üçün ən böyük dəyər nə olmalıdır – qanun, vicdan, yoxsa ailə?

Film bu suallara açıq cavab vermir. Əksinə, tamaşaçını düşünməyə vadar edir. Çünki bəzən həyatın ən çətin suallarının cavabı qara və ağ rənglər arasında deyil, onların arasındakı boz sahədə gizlənir.

Azərbaycan kinosunda xüsusi yer

1960-cı illər Azərbaycan kinosu yeni bədii axtarışlarla yadda qalan bir dövr idi. “Matteo Falkone” həmin dövrün ən maraqlı ekran əsərlərindən biri kimi seçilir.

Rejissor Tofiq Tağızadə bu filmdə insan xarakterinin ən sərt tərəflərini göstərməkdən çəkinmir. O, tamaşaçını rahat buraxmır, onu düşündürür, bəzən isə sarsıdır.

Məhz buna görə film təkcə bir ədəbi əsərin ekranlaşdırılması deyil, həm də insanın mənəvi sərhədləri haqqında çəkilmiş güclü kino əsəridir.

Son söz

Bəzən tarixdə ən ağır qərarları verənlər qəhrəmanlar deyil, sadəcə öz dəyərlərinə sadiq qalan insanlardır.

“Matteo Falkone” filmi bizə bir həqiqəti xatırladır:

bəzən insanın qarşısında elə seçim dayanır ki, o seçimdən sonra həyat əvvəlki kimi olmur.

Və bəzən bir güllə təkcə bir taleyi deyil, bir dəyər anlayışını da tarixə həkk edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.03.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Qərb bölgəmiz sazın, sözün vətənidir. Burada Qazax-Akstafa, Tovuz və Gədəbəy aşıq məktəbləri çox populyardır. Bu gün aşıqdan danışacağıq.

Aşıq musiqisi xalqın şifahi yaradıcılığının ən geniş yayılmış qoludur. Tanınmış aşıqlarımızdan birinin bu gün doğum günüdür.

Cavan Alay 1942-ci il 17 martda Tovuz rayonunun Əlimərdanlı kəndində anadan olub. Şeirlərində xalq ədəbiyyatı ənənələri üstünlük təşkil edib. Lirik duyğular, məhəbbət, Vətən və xalqa bağlılıq mənəvi ucalıq el şairinin yaradıcılığının əsas mövzusu olub.

O, aşıq şeirinin, demək olar, bütün janrlarında dillər əzbəri olan şeirlər yazıb. Hələ sağlığında onun yaradıcılıq örnəkləri aşıqların repertuarında özünəməxsus yer tutub. Uzun müddət yerli dövlət orqanlarında müxtəlif vəzifələrdə çalışmış Cavan Alayın şəxsiyyəti və yaradıcılığı hər zaman yaradıcı insanlar, onu tanıyanlar, iş yoldaşları və oxucuları üçün əziz olub.

"Mənim də qəlbimin bir arzusu var" kitabının müəllifidir.

Tovuzlu Alayam, yırtıb kəfəni,

Sevindirrəm məni candan sevəni.

Ölsəm də, həyatda hər zaman məni

Yaşada biləcək duyğularım var.

Cavan Alay 1996-cı ildə vəfat edib. 2012-ci ildə onun 70 illiyi geniş çəkildə qeyd edilib. Hazırda YuTube platformasına çıxışları da yüklənib, baxıb yaradıcılığına qiymət verə bilərsiniz.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.03.2025)

Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bəzi insanlar qalın kitablar oxuyur, amma illər sonra həmin kitabdan yalnız bir cümlə yadında qalır.  Bəziləri isə kitab oxumasa da daim o kitabların içərisindəki sitatları axtararlar. O cümlə isə təkcə bir fikir deyil, sanki insanın öz həyatı ilə bağlı düşündüyü bir sual olur. Ədəbiyyatın gücü də bir qədər bundadır. Yazıçılar bəzən bir neçə sözlə insanın hisslərini, səhvlərini və həyatın müxtəlif tərəflərini ifadə edə bilirlər.

Müxtəlif dövrlərdə yaşamış yazıçıların fikirləri bir-birindən fərqli olsa da, onların hamısını birləşdirən bir mövzu var: insan və onun daxili dünyası.

“İnsani borcunuzdan, öz dostlarınızdan imtina eləməmisiniz, siz təkcə qumarda uduşdan başqa hər hansı məqsəddən imtina eləməmisiniz, siz hətta öz xatirələrinizdən imtina etmisiz…”  Qumarbaz, Fyodor Dostoevsky

Bildirək ki, Dostoyevski insanın zəif tərəflərini ən açıq şəkildə təsvir edən yazıçılardan biridir. Onun əsərlərində qəhrəmanlar çox zaman öz ehtiraslarının və seçimlərinin nəticələri ilə üz-üzə qalırlar. Bəzən insan bir istəyə və ya bir ehtirasa o qədər aludə olur ki, həyatında dəyərli olan digər şeyləri görməz olur.

“İnsan bütün ömrü boyu çox şeylər görsə də gördüklərinin az bir qismini dərk edir”. On Dördüncü Adam, Elxan Elatlı

İnsan həyat boyu saysız-hesabsız hadisələr yaşayır. Amma bu hadisələrin hamısının mənasını dərhal anlamaq mümkün olmur. Bəzən illər keçəndən sonra insan bir vaxt yaşadığı bir hadisəyə başqa cür baxır və onun əsl mənasını yalnız o zaman anlayır.

“İnsan axtaran zaman elə ola bilər ki, məqsədində ilişib qalsın və elə bu səbəbdən axtardığını tapmasın…” Siddhartha, Hermann Hesse

Hesse insanın həyat boyu davam edən axtarışını təsvir eliyir. Bəzən insan bir məqsədə o qədər fokuslanır ki, ətrafında olan başqa həqiqətləri görməz olur. Halbuki bəzi həqiqətlər çox uzaqda deyil, insanın lap yaxınlığında olur. Biz isə onları görə bilmirik. Bəlkə də görmək istəmirik...

“Bu, insan psixologiyasının çox möhtəşəm qabiliyyətidir. İnsan kosmosu araşdırır, yerin dərin qatlarına qədər gedə bilir, ancaq özünü tam olaraq öyrənə bilməyib hələ də”. Abaddon, Rövşən Abdullaoğlu

Müasir dövrdə insan texnologiya və elm vasitəsilə böyük kəşflər edir. Oxuyur, işləyir,  hətta alim belə ola bilir. Amma bütün bu inkişaflara baxmayaraq, insanın öz daxili dünyası hələ də tam olaraq açılmamış bir sirr olaraq qalır.

“Əgər öz ad-sanına hörmət edirsənsə yaxşı keyfiyyətli adamla otur-dur, çünki tək olmaq pis dostluqdan yaxşıdır”. George Waşinqton

İnsan həyatında ətrafında olan insanlar böyük rol oynayır. Dostluqlar insanın düşüncəsinə, qərarlarına və hətta taleyinə təsir edə bilir. Buna görə də bəzən tək qalmaq belə yanlış insanlarla birlikdə olmaqdan daha doğru seçim hesab edilir. Çünki yanlış dost səni öz bataqliğına çəkər, aparar...

“Daha o gün anlamışdım mən ömürüm boyu səninlə sınanacaqdım. Çünki insan daim ən sevdiyiylə sınanar…”- Çalıquşu, Rəşad Nuri Güntəkin

Sevgi insan həyatının ən güclü hisslərindən biridir. Amma sevgi yalnız xoşbəxtlik və sevinc deyil. Bəzən sevgi insanın dözümünü, səbrini və sədaqətini sınayan bir hissə də çevrilə bilir.

“İnsan çox zaman qiymətli bir şeyi əldən verəndən, onun qədrini bilməyib itirəndən sonra ayılır”.  Dəli Kür, Ismayil Şıxlı

İnsan təbiətində qəribə bir xüsusiyyət var ki, sahib olduğu şeylərin dəyərini çox vaxt onları itirəndən sonra anlayır. Bu, münasibətlərdə də belədir, gündəlik həyatda da. Bəzən bir şeyin dəyərini başa düşmək üçün onun yoxluğunu hiss etmək lazım gəlir.

“Sadəcə kitab oxumaq bəs etməz insana. Bəzən meydan oxuya bilməli: özünə, həyata, dünyaya…”- İnsanı Yaşadan Nədir?, LevTolstoy

Onu hər birimiz tanıyırıq. Tolstoy... Tolstoyun bu fikri insanın həyat qarşısında passiv olmamalı olduğunu xatırladır. Oxumaq və düşünmək vacibdir, amma insan bəzən həyatın özü ilə üz-üzə gəlməli, suallar verməli və cavablar axtarmalıdır.

Ədəbiyyatın gözəl tərəfi odur ki, müxtəlif ölkələrdə və müxtəlif dövrlərdə yaşamış yazıçılar insan haqqında eyni sualları verirlər. Onların dilləri fərqli olsa da, yazdıqları fikirlər bir-birinə çox bənzəyir.  Çünki insanın sevinci də, qorxusu da, səhvləri də əsrlər keçsə belə dəyişmir. Yenə də olduğu kimi qalır.

Bəzən bir roman yüzlərlə səhifədən ibarət olur, amma oxucunun yaddaşında yalnız bir cümlə qalır. Həmin cümlə isə illər sonra belə insanı düşündürməyə davam edir. Elə buna görə də bəzi sitatlar sadəcə ədəbiyyat nümunəsi deyil. Belə ki, onlar həyatın müxtəlif məqamlarında insanın qarşısına çıxan bir növ kiçik xatırlatmalardır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.03.2026)

Kübra Quliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

Hardasan ay Müşfiq, sözün küləydi, gəl əs,

Bu şəhər dar gəlir, nəfəsim sinəmdə həbs.

De ki, mənə toxunmasınlar, ruhum şüşə kimidir,

Bir baxış yetər sınmağa, ürəyim kövrək izidir.

De ki, məni incitməsinlər, səsim batır qışda,

Gülüşüm maskadı yalnız, ağrı yatır içimdə.

Bu səhnədə hər kəs rol, hər üz bir tamaşa,

Kod adı V.X.A – gizlənir bir başqa başa…

                                       Orxan Hüseyn

Bəzən bir tamaşa sadəcə səhnədə oynanan hekayə olmur. Bəzən o, bir dövrün yaddaşı, bir xalqın susdurulmuş ağrısı və tarixin gizlədilmiş səhifəsi olur. V.X.A – Vətən xainlərinin arvadları məhz belə tamaşalardandır. Bu tamaşa yalnız bir neçə qadının taleyindən bəhs etmir; o, bütöv bir dövrün ədalətsizliyini, damğalanmış həyatları və səssiz qalan həqiqətləri səhnəyə gətirir.

O səhnədə Şükriyyə, Dilbər, Xədicə, Ayna və daha neçə qadın dayanır. Hər biri bir ad, bir insan, bir tale kimi görünür. Amma onların taleyini birləşdirən ortaq bir damğa var: “vətən xaininin arvadı”. Tarixin ən ağır dövrlərindən birində insanlar yalnız öz əməllərinə görə deyil, yaxınlarının taleyinə görə də mühakimə olunurdular. Bu qadınların günahı isə sadəcə sevmək, ailə qurmaq və həyatlarını bir insanla bağlamaq olmuşdu.

Onların üzərinə qoyulan damğa təkcə söz deyildi – o, bir ömürlük hökm idi. Bu hökm onları cəmiyyətdən ayırır, susmağa məcbur edir, həyatlarını görünməz bir zindana çevirirdi. Amma buna baxmayaraq, o qadınların hər biri sındırılmayan bir iradənin simvoluna çevrilmişdi. Onlar susa bilərdilər, amma yox olmurdular; əzab çəkə bilərdilər, amma qürurlarını itirmirdilər.

Bu gün “azad qadın” deyəndə çox vaxt bu anlayışı sadə və adi bir reallıq kimi qəbul edirik. Təhsil almaq, işləmək, fikir bildirmək – bütün bunlar müasir həyatın normal hissəsi kimi görünür. Lakin bu günün azadlığı dünənin ağrılarından doğub. Keçmişdə dimdik duran, damğalara və təzyiqlərə baxmayaraq yaşamağa davam edən qadınlar bu azadlığın səssiz memarları olublar.

Teatr isə bu həqiqətləri bizə yenidən xatırladan güclü bir sənətdir. Bəzən deyirik ki, ölkədə yaxşı ssenari yoxdur, aktyor və aktrisalar zəifdir, auditoriyanın teatra marağı ölüb. Amma reallıq hərdən bu fikirləri dağıdır. Çünki yaxşı hekayə, səmimi oyun və güclü bir mətn olanda səhnə də yaşayır, tamaşaçı da.

150–200 nəfərlik bir zalda toplaşan gənc tamaşaçılar bunu bir daha sübut etdi. Hər yaşdan insanın eyni səhnəyə baxması, eyni anda susması, eyni anda kövrəlməsi teatrın hələ də canlı olduğunu göstərir. Tamaşa boyu zalda yaranan sükut bəzən alqışdan da güclü olur. Çünki o sükut tamaşaçının içində baş verən düşüncənin, ağrının və qürurun əlamətidir.

Bu tamaşaya baxarkən insanın içində iki hiss eyni anda yaşayır. Bir tərəfdən qürur hissi doğur – çünki o qadınlar sındırıla bilməmiş bir ruhun simvoludur. Digər tərəfdən isə dərin bir ağrı yaranır. Çünki səhnədə gördüyün hadisələr sadəcə dramatik təsvir deyil; əsarətin, təcavüzün, işgəncələrin və satılmışlıqların real tarixidir.

Teatrın ən böyük gücü də bundadır. O, keçmişi sadəcə danışmır – onu yenidən yaşadır. Tamaşaçı səhnəyə baxarkən artıq sadəcə izləyici olmur; o, həmin tarixə şahidlik edən bir insan olur. Və bəlkə də bu səbəbdən belə tamaşalar bitdikdən sonra zalı tərk edən insanlar əvvəlki kimi olmur.

Çünki bəzən bir səhnə, bir monoloq, bir qadının susaraq dediyi bir cümlə insanın yaddaşında uzun müddət qalır. O zaman anlayırsan ki, teatr sadəcə əyləncə deyil. O, yaddaşdır, vicdandır və bəzən də tarix qarşısında verilən səssiz bir etirafdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.03.2026)

Aynur İsmayılova,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

Hər gün eyni vaxtda küçəyə çıxıb avtobus gözləyirdim. Çox zaman eyni avtobusla dərsə gedirdim. Onun gəldiyini görəndə artıq əl etməyimə ehtiyac yox idi; məni tanıyırdı. Bu gün də eyni şəkildə avtobusu saxladı. Salamlaşıb oturmaq üçün boş yerin olub-olmadığına baxdım. Avtobus demək olar ki, dolu idi. Ən arxalarda bir boş yer gözümə dəydi. Yavaş-yavaş həmin yerə doğru addımladım. Boş yer olduğuna çox sevinmişdim. Hər səhər yuxulu-yuxulu dərsə gedən biri üçün bundan xoşbəxt nəsə ola bilməzdi.

Yerimi rahatlayıb ətrafa göz gəzdirdim. Oturduğu yerdə dərin yuxuya dalan kim, avtobusun aynasına söykənib uzaqlara dalan kim, əlində telefon, qulağında qulaqcıqla heç nə ilə maraqlanmayan kim… Hər kəs öz düşüncəsinə çəkilmişdi. Mən isə arxada oturub sadəcə onları izləyirdim. İçəridə qəribə bir səssizlik var idi. Bəlkə də mənim üçün yad idi; çünki mən də hər gün onlardan biri idim. Bir gün aynadan çölü izləyən, bir gün oturduğu yerdə yuxuya dalan, bir gün isə əlində telefon, qulağında qulaqcıqla öz dünyasına qapanan… Bu gün isə heç nə etmədən onları izləyirdim. Və onların həyatını düşünməyə başladım. İçəridəkilərin baxışı, duruşu, hərəkətləri əslində onlar haqqında çox şey deyirdi. Bəlkə də bunu hər kəs görürdü, ancaq kimsə müşahidə etmirdi. Mən isə bu səhər çox şeyin şahidi oldum. Onların hər biri öz içində bir dünya daşıyırdı. Hər kəsin bir hekayəsi var.

O gün anladım ki, bu avtobus bizi sadəcə bir yerdən digər yerə aparmır; o, eyni zamanda hər kəsi öz hekayəsi ilə bir yerdə daşıyır. Və mən bu gün bu hekayələrin səssiz şahidi oldum. Heç kim danışmırdı, amma baxışlarında başqa bir dünya vardı. Onu görmək üçün bəzən sadəcə ən arxada oturmaq kifayətdir.

Bu günün hekayəsi avtobusun ən axırıncı dayanacağa çatması ilə sona çatdı. Ən sonda çantamı çiynimə alıb səssizcə avtobusdan düşdüm. Arxamı dönüb baxanda avtobusa yeni insanlar mindiyini gördüm. Anladım ki, avtobusda hekayələr heç vaxt bitmir — sadəcə şəkil dəyişdirir və hər dəfə yenidən başlayır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.03.2026)

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Beyləqan-İmişli təmsilçisi,

Azərbaycan xalqının minilliklərdən süzülüb gələn mənəvi xəzinəsində elə bayramlar var ki, onlar yalnız bir günün şənliyi deyil, bütöv bir həyat fəlsəfəsinin ifadəsidir. Bu bayramların ən parlaq və ən qədimi isə Novruz bayramıdır. Novruz sadəcə təqvimin dəyişməsi deyil; o, zamanın nəfəsi, torpağın dirçəlişi, insan ruhunun yenilənməsi kimi dərin mənalar daşıyan bir mədəni yaddaşdır. Qışın uzun və bəzən yorucu gecələrindən sonra baharın ilk işığı görünəndə insanlar hiss edirlər ki, təbiət yenidən canlanmağa başlayır. Günəş daha uzun qalır, torpağın qoxusu dəyişir, ağacların budaqlarında görünməz bir həyat tərpənir.

Lakin Novruzun gəlişi birdən-birə baş vermir. Sanki təbiət bu böyük bayramın gəlişini addım-addım hazırlayır. Hər həftə gələn bir çərşənbə təbiətin bir ünsürünü oyadır və insanlara xəbər verir ki, bahar artıq uzaqda deyil. Bu çərşənbələr su, od, yel və torpaq çərşənbələri kimi tanınır. Xalq arasında bu mərasimlər təkcə adət deyil, həm də bir növ təbiətlə dialoqdur. İnsanlar bu günlərdə təbiətin dəyişməsini müşahidə edir, onunla birlikdə yaşadıqlarını hiss edirlər.

Bu çərşənbələr sanki qədim bir nağılın dörd fəslidir. Hər fəsildə təbiət bir az daha oyanır, insan isə bir az daha ümidlə dolur.

Su çərşənbəsi: təmiz başlanğıcın hekayəsi

Novruza aparan yolun ilk addımı su çərşənbəsidir. Bu çərşənbə xalq arasında bəzən “əzəl çərşənbə” də adlandırılır. Qədim inanclara görə dünyada həyatın başlanğıcı su ilə bağlıdır. Su təmizlik, saflıq və həyat deməkdir. Ona görə də Novruz mərasimlərinin ilk ünsürü məhz sudur.

Köhnə kəndlərin birində yaşayan bir nənə vardı. Onun saçları qar kimi ağarmış, üzündə zamanın izləri görünürdü. Lakin gözlərində həmişə bir işıq var idi. Hər il su çərşənbəsi günü o, səhər tezdən oyanardı. Hələ gün doğmamış kəndin üzərinə incə bir duman enər, torpaq gecənin sükutunu qoruyardı.

Nənə asta addımlarla həyətə çıxar, başına yaylığını bağlayar və əlinə mis bir qab alardı. Sonra kəndin yaxınlığındakı bulağa tərəf yola düşərdi. Bulağın suyu qışın uzun susqunluğundan sonra yenidən şırıltı ilə axırdı. Suyun səsi sanki baharın ilk nəğməsi idi.

Nənə suyu qabına doldurarkən pıçıldayardı:

— Ey axar su, saf ol. Evimizə nur, qəlbimizə rahatlıq gətir.

Sonra o suyu evə gətirib həyətə səpərdi. Bu hərəkət sadə bir adət deyildi. Bu, sanki yeni ilin başlanğıcı üçün edilən bir dua idi.

Kəndin uşaqları isə su çərşənbəsini başqa cür qeyd edirdilər. Onlar bulaq başına qaçar, suyun üstündən tullanaraq gülərdilər. Bəzən su damcıları günəş işığında parlayar və uşaqların üzünə düşərdi. O an hər şey bir nağıl səhnəsi kimi görünərdi.

Su çərşənbəsi insanlara xatırladır ki, həyatın başlanğıcı təmizlikdən keçir. İnsan ruhu da su kimi saf olmalıdır.

Od çərşənbəsi: alovun danışdığı hekayə

Su çərşənbəsindən sonra gələn ikinci mərhələ od çərşənbəsidir. Od qədim türk dünyagörüşündə müqəddəs sayılmışdır. O, istilik, işıq və qorunma deməkdir. Qədim insanlar qaranlıq gecələrdə odu həyatın qoruyucusu kimi qəbul edirdilər.

Od çərşənbəsinin axşamı kəndlərdə və şəhərlərdə həyətlərdə tonqallar qalanır. Günəş üfüqdə batarkən tonqalın alovu qaranlıq səmanı işıqlandırır. Alovun dili sanki göyə doğru uzanır və ulduzlara toxunmaq istəyir.

Uşaqlar tonqalın ətrafında dövrə vurur, böyüklər isə alovun yanında dayanaraq xatirələr danışırlar. Sonra hamı növbə ilə tonqalın üzərindən tullanır və belə deyir:

“Ağırlığım-uğurluğum odda yansın.”

Bu sözlər insanın keçmişdə qalan bütün çətinlikləri arxada qoymaq istəyini ifadə edir. Alov sanki insanın içindəki kədəri və qorxunu yandırıb külə çevirir.

Tonqalın qığılcımları göyə qalxarkən sanki bir mesaj göndərir: qaranlıq nə qədər güclü olsa da, işıq onu məğlub edə bilər.

Yel çərşənbəsi: təbiətin pıçıltısı

Üçüncü çərşənbə yel çərşənbəsidir. Bu gün küləyin oyanması ilə bağlıdır. Qədim inanclara görə yel təbiətin nəfəsidir. O, ağacları oyadır, buludları hərəkətə gətirir və baharın gəlişini yaxınlaşdırır.

Bir dəfə kəndin yaxınlığında yaşayan bir çoban səhər tezdən sürüsünü otarmağa aparmışdı. Hava sakit idi. Birdən uzaqdan gələn yüngül bir külək hiss olundu. Külək ağacların budaqlarını tərpətdi, quru yarpaqları havaya qaldırdı.

Çoban başını qaldırıb dedi:

— Demək bahar yaxınlaşıb.

Külək sanki təbiətin pıçıldayan səsi idi. O, ağacların budaqları ilə danışır, çəmənlərin üzərində gəzir, torpağın üstündə qalan son qar izlərini silirdi.

Yel çərşənbəsi insanlara xatırladır ki, həyat daim dəyişir. Hərəkət və dəyişiklik həyatın təbii qanunudur.

İlaxır çərşənbə: torpağın dirçəlişi

Novruza ən yaxın olan çərşənbə isə ilaxır çərşənbədir. Bu çərşənbə torpaq çərşənbəsi də adlanır. Qədim inanclara görə bu gün torpaq oyanır və həyat yenidən başlayır.

Kənd evlərində bu gün xüsusi hazırlıqlar görülür. Qadınlar mətbəxdə şirniyyatlar bişirir, qoxular bütün evi bürüyür. Süfrələr bəzədilir, səməni qoyulur.

Səməninin yaşıl rəngi torpağın yenidən dirçəlməsini xatırladır. Hər gün bir az daha böyüyən səməni sanki insanlara ümid verir.

Axşam düşəndə evlərin pəncərələrində şamlar yanır. Hər şam bir insanın arzusunu təmsil edir.

Uşaqlar isə papaq atmaq adətini böyük həyəcanla gözləyirlər. Onlar qapıya papaq qoyur və gizlənirlər. Ev sahibi papağın içinə şirniyyat qoyur.

Bu kiçik adət uşaqlar üçün böyük sevincdir. Onların gülüşü sanki baharın gəlişini daha da yaxınlaşdırır.

Novruz gecəsi: zamanın yenidən başladığı an

Nəhayət bütün bu çərşənbələrdən sonra Novruz gecəsi gəlir. Bu gecə qışın son nəfəsi, baharın isə ilk addımı sayılır.

Evlərdə böyük süfrələr açılır. Süfrədə səməni, boyanmış yumurtalar, şamlar və müxtəlif şirniyyatlar olur. Hər şey bir simvol daşıyır.

Yumurta həyatın başlanğıcını, səməni isə yenilənməni ifadə edir.

İnsanlar bir-birinə qonaq gedir, küsülülər barışır, ailələr bir araya gəlir. Hər kəs yeni ilin daha xoşbəxt olacağına ümid edir.

O gecə sanki zaman dayanır. İnsanlar keçmişi xatırlayır, gələcək haqqında düşünür və həyatın gözəlliyini daha dərindən hiss edirlər.

Novruzun əbədi mənası

Çərşənbələr və ilaxır çərşənbə Novruz bayramının sadəcə hazırlıq mərhələsi deyil. Onlar xalqın qədim dünyagörüşünün, təbiətə olan hörmətinin və həyat fəlsəfəsinin bir ifadəsidir.

Su, od, yel və torpaq – bu dörd ünsür həyatın əsasını təşkil edir. İnsanlar əsrlər boyu bu ünsürlərin oyanmasını qeyd edərək təbiətlə harmoniya içində yaşadıqlarını göstərmişlər.

Novruz isə bütün bu mərasimlərin zirvəsidir. Bu bayram insanlara ümid verir, onları bir-birinə yaxınlaşdırır və həyatın daim yeniləndiyini xatırladır.

Bahar hər il qayıdır. Torpaq yenidən oyanır. Ağaclar yenidən çiçəkləyir.

Və insan hər bahar bir daha anlayır ki, həyat – tükənməyən bir yenilənmə nağılıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Deyir, Qərbi azərbaycanlılar içində ən kür olanlar vedibasarlılar olublar, ermənilər onlardan qorxublar, gen gəziblər. Elə Şadlinski kimi qəhrəmanlar da oradan çıxıbdır. Amma mən sizə yazıçı barədə danışmaq istəyirəm, Fərman Kərimzadə barədə, Bu gün onun anım günüdür. Martın 3-ü doğum günü barədə yazmışdım, budur, 17-si də ölüm günü barədə yazmalı oluram.

Yazıçı-nasir, kinoredaktor, bir çox filmlərin ssenari müəllifi Fərman Kərimzadə 1937-ci il martın 3-də Qərbi Azərbaycanın - Ermənistan SSR-in Vedi rayonunun Böyük Vedi kəndində anadan olub. İbtidai təhsilini orada alıb, orta məktəbi isə Beyləqan rayonunun Şahsevən kəndində bitirib. Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq məktəbində təhsil alıb. İsmayıllı və Jdanov (indiki Beyləqan) rayonlarında orta məktəb müəllimi olub.

Sonra "Yüksəliş" rayon qəzeti redaksiyasında ədəbi işçi, şöbə müdirü, məsul katib işləyib. Moskvada Ümumittifaq Dövlət Kinematoqrafiya İnstitutunun ssenari fakültəsinin ikinci kursunu bitirib. Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində tərcüməçi, baş redaktor, "Abşeron", "Ədəbiyyat və incəsənət" qəzetlərinin redaksiyasında şöbə müdiri, ədəbi işçi, C. Cabbarlı adına "Azərbaycan film" kinostudiyasında kollegiya üzvü, "Ədəbiyyat və incəsənət" qəzetinin xüsusi müxbiri olub.

 Şüvəlan yaradıcılıq evinin direktoru işləyib. F. Kərimzadə "Çaldıran döyüşü", "Xudafərin körpüsü" tarixi əsərlərinin, "Təbriz namusu", "Qarlı aşırım" (bu əsərin əsasında "Axırıncı aşırım" bədii filmi çəkilmişdir), "Qoca qartalın ölümü" və sair məşhur əsərlərin müəllifidir.

Kitabları

- Sonuncu eksponat

- Ömrümüz-günümüz

- Qarlı aşırım

- Xudafərin körpüsü

- Çaldıran döyüşü

- Təbriz namusu

- Qoca qartalın ölümü

Filmoqrafiya

- Arvadım mənim, uşaqlarım mənim

- Axırıncı aşırım

- Bizim küçənin oğlanları

- Camışçılıq

- Çətirimiz buludlardır

- Daş dözür

- Dərviş Parisi partladır

- Dörd bazar günü

- Mükafat, yoxsa…

- Oxuyur Şövkət Ələkbərova

- Şah və xidmətçi

- Tütək səsi

- Yağışlı havalarda

***

Jurnalist Məcid Rəşadətoğlu yazıçının şah əsəri olan "Qarlı aşırım” romanı barədə yazıb:

“Fərman Kərimzadə "Qarlı aşırım" romanını yazanda cəmi 27 yaşı var idi. Bu əsər o zaman hissə-hissə "Ulduz" jurnalında çap olundu. 1971-ci ildə isə kitab halında oxucuları ilə görüşdü. Və roman qısa zaman ərzində ittifaq məkanında böyük rezonans yaratdı. "Qarlı aşırım" romanına qədər yazıçının bir neçə əsəri çap olunmuşdu. Həmin əsərlərin hər biri gənc yazıçıya böyük uğur və oxucu məhəbbəti gətirmişdi.

Təsadüfi deyildir ki, Fərman Kərimzadə 30 yaşında artıq SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü idi...  "Qarlı aşırım"a qədər Azərbaycan ədəbiyyatında kollektiv təsərrüfatdan bəhs edən, o cümlədən sinfi mübarizəni əks etdirən onlarla əsər çap olunmuşdu. Məsələn, "Yoxuşlar" (Əbülhəsən Ələkbərzadə), "Saçlı" (Süleyman Rəhimov), "Tərlan" (Mehdi Hüseyn), "Qəhrəman" (Əli Vəliyev)... Bu romanların hər biri otuzuncu illər kollektiv təsərrüfat uğrunda gedən mübarizələri əks etdirirdi və nə qədər maraqlı, sənətkarlıq baxımından gözəl romanlar olsa da, hər halda, dövrün ədəbi ştamplarından xali deyildilər. Ancaq "Qarlı aşırım" romanı bu əsərlərdən fərqli olaraq, yalnız dövrün ictimai - siyasi, sosial və mədəni həyatını özündə əks etdirmədi.  Bu roman özündən əvvəlkilərdən fərqli olaraq, Azərbaycan oxucusunun qəlbinə, ruhuna yenməyi bacardı.

Sinfi mübarizənin fonunda insanların daxili dünyasını, onların mənəvi keyfiyyətlərini bütün gerçəkliyi ilə tanıda bildi. Fərman Kərimzadə "Qarlı aşırım"la xalqın üzünə bir güzgü tutdu; xalq bu güzgüdə özünü gördü, özünü tanıdı; sevincinə, qəminə, ağrı-acılarına yaxından bələd oldu.  Yazıçı bu əsərlə mövcud quruluşa boyun əyməyənlərin daxili aləminə baş vurdu, onların mübariz ruhu ilə oxucunu tanış etdi.

Kərbəlayi İsmayılın monoloqunda həqiqəti olduğu kimi, qorxmadan, çəkinmədən güc sahiblərinin üzünə söylədi: "Mənə dəyən kimə dəysəydi, indiyə qədər on dəfə silah götürərdi. Adamın varına da toxunarlar, torpağını da götürərlər, nə olar, elə bilərəm əl çirkidi. Bəs hörmətə sözün nədir? Kişiliyə sözün nədir? Axı, birdən-birə hər şeyi adamın əlindən almazlar..."

Fərman Kərimzadə 1989-cu il mart ayının 17-də vəfat edib.

Allahrəhməteləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.03.2026)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Elə adamlar var ki, Allah onlara müdriklərə xas olan dərrakə verib. Ola bilsin ki, söylədiklərinin fərqinə o qədər də varmırlar, amma bu bir faktdır ki, özlərindən asılı olmayaraq, həmin adamların dedikləri hər fikir aforizmə çevrilir. Bu dəfə sizə belə maraqlı adamlardan biri haqqında söhbət açmaq istəyirəm.

Amma, gəlin əvvəlcə ona məxsus hikmətli sözlərdən başlayaq:

“Qadınla kişinin dostluğu tutar, ancaq yetmiş yaşdan sonra. Çünki bu yaş insanların müdriklik dövrüdür...”, “Elə xalqlar var qadınları ilə yadda qalırlar, gündəm olurlar, elə xalqlar da var ki, kişiləriylə...”, “Bütün həyatım üzr istəməklə keçdi...”, “Əsas olan insanların bir-birlərinə inamıdır, nəyə inanması yox…”, “Bütün sevgilərin sonu ayrılıqdırsa, dərindən sevmək gerçəkdən də axmaqlıqdır…” və s..

Deyir ki:- “İnsan bir ömür yaşayıb, yaşadığı həyatı dərindən dərk etmədən bu dünyadan köçür. Və hər kəs öz doğrularıyla yaşayır. Bir çoxları da hamı kimi düşünməyib, fərqli düşünən, fərqli yol tutub yaşayan insanların yanlış yolda olduğunu iddia edir. Bunu çox eşitmişik- dindarın ateistə, ateistin dindara cahil dediyini... İnsanın savadlı olması onun doğru düşunə bildiyinə dəlalət etmir. O qədər öz sahəsini yaxşı əzbərləyib, düşüncədən kəm olan insanlar var ki... Düşünmək, anlamaq zəka işidir. Zəka işıq deməkdir. Zəkalı insan bir çox qaranlıq məqamlara işıq saça bilir. Pisi yaxşıdan, xeyiri şərdən ayırmaq üçün çıraq rolunu oynayır. Başqasının görə bilmədiyini görə bilir. Bunun əksi olaraq, bir çox hallarda əksər insanların adi məsələlərdə nə qədər bəsit düşündüyünün şahihidi oluruq. Məncə, gətirəcəyim bu nümunəni hər birimiz müşahidə etmişik. Olur ki, yaşlı və ya orta nəslin nümayəndələri gənclərə öyüd-nəsihət verərək, öz həyatlarından nümunələr gətirib, "mən bu səhvi etmişəm, sən bu səhvi təkrarlama, mənim səhvlərimdən nəticə çıxart", deyirlər. Ancaq bir həqiqət var ki, səhv etmək hər bir insanın fitrətindədir. Odur ki, o “cığırdan” hər kəs keçməlidir. Gənc nəsil də bu səhvləri dadmalıdır. Səhv edərək doğrunun izinə düşmək yaradılışın qanunayğuluğudur. Səhv etməkdən qorxmaq insanı inkişafdan saxlayır. Əslində, səhv etmək- deyilən bir şey də yoxdur. Sadəcə, hadisələrə fərqli rakurslardan baxmaq var və kimin nə qədər halqı olduğunu zaman qiymətləndirir...”

O, 15 mart 1969-cu ildə Cəlilabad rayonunun Ağusəm kəndində anadan olub. İbtidai və orta təhsilini Cəlilabadda alıb. Ədəbiyyata, poeziyaya erkən yaşlarından maraq göstərdiyindən orta məktəb illərində gündəlik tutaraq, fikir və kiçik həcmli hekayələrini oraya yazıb. 2011-ci ildən “Facebook” sosial platformasında özünə səhfə yaradandan sonra yazılarını orada ictimailəşdirməyə başlayıb. Maraqlı fikirlər paylaşdığına görə, tezliklə insanların diqqətini özünə cəlb edib və minlərlə izləyici qazanıb. İcləyicilərinin arasında Təranə Musayeva adlı bir xanım bir az da irəli gedərək, onun necə deyərlər, “status”larını bir yerə toplayıb və “Sabirlə bacara bilsəm” adlı bir kitab tərtib edib. Kitab 2017-ci ildə işıq üzü görüb, etüd, aforizm və söz inciləri ilə zəngindir...

“Heç şübhəsiz ki, Allah insanları yaratmayıb, insanlar özləri üçün bir Allah adında Tanrı yaradıblar. Ancaq bu proses də səmavi kitablar kimi göydən yerə asanlıqla düşməyib. Bu fikirin formalaşması üçün tarix uzun bir zaman qət edib. Əvvəllər hər qəbilənin, hər tayfanın bir Tanrısı olub. Daha sonra ölkələr və çəmiyyətlər formalaşdıqca hər toplum özü üçün bir Tanrı fikirləşib və çoxallahlıq formalaşıb. Kimi Günəşə, kimi Oda, Ağaca, Daşa inanıb. Axı, insanlar tanrılarını gildən, daşdan, ağacdan yonub düzəldirdilər. Belə olan şəraitdə hökmdarlar Tanrını real yox, mücərrəd, ən yaxşı halda taxtadan, daşdan düzəldiyini görüb, özləri allahlıq iddiasına düşüblər. Başlayıblar allahlıq etməyə. Hər hökmdar öz qüdrəti qədər, idarə etdiyi ərazilərdə öz allahlıq missiyasını həyata keçirib. Onsuz da hökmdarların etdikləri zülmün bədəlini onlardan heç kim soruşmur. Əksinə, adamlar zalım, baş kəsən insanları tarixdə qəhrəman kimi qəbul ediblər. Belə bir şəraitdə insan oğlu çoxallahlığın doğru olmadığının fərqini anlayıb, özləri üçün daha mükəmməl bir allah fikirləşib tapıblar. Artıq bu Allah taxtadan, gildən yox, nədən hazırlanması haqda düşünülməsi belə günah olan, mücərrəd bir varlıqdır. Həm də daha müqəddəs və əlçatmaz olsun deyə, insanlar onu göydə qərarlaşdırıblar. Bir müddət insanların fikirlərdə yaratdığı Allaha heç kimin əli çatmayıb. Lakin zamanla daha ağıllı adamlar özlərini peyğəmbər elan edərək, insan təxəyyülünün məhsulu olan, göydə qərar tutmuş Allahla "əlaqə yaratmağa" nail olublar. Və belə ağıllı insanlar nə az, nə çox düz 124 mindir. Dünya elmi yaranışın necə baş verdiyini elmi əsaslarla aça bilmədiyi üçün, bu sferada hələ də boşluq qalmaqdadır. Odur ki, uzun illərdir bu boşluğu uydurulmuş dinlər tutur. Bu gün dinlər təkallahlığı sözdə və öz kitablarında qəbul etsələr də, görünən o ki, dünyamız, insanın öz təxəyyülündə yaratmış olduğu tək Allah tərəfindən idarə olunmur. Əslində, bu gün də çoxallahlıq davam etməkdədir. Amerikanın öz Allahı var. Rus, İngilis, Çin, Yaponun da öz. Hamısı da deyir ki, Allah eynidir. Məsələn, ABŞ dövlət başçısı istəsə bu gün İrak, Misir, Liviyanı təzədən "şumlayar". Necə ki, ABŞ Fələstində bu "əkinçilik" işini ən yüksək texnologiyalarla həyata keçirir. Əhalisi və ərazisi təcrübə mərkəzinə çevrilmiş bu regionda yaşayan insanların naləsi ərşə çatsa da, göydəki Allah onların ərizəsini qəbul etmir. Ümid qalır yenə də yerdəki allahlara. Maraqlı və ağrılı hal ondan ibarətdir ki, bütün millətlərdən qabaq özləri üçün Göy Türk tanrısı yaradan türklər neçə illərdir ki, tanrısız qalıblar. Yüz illərdir türklər ərəbin Allahına ibadət etməyə məcbur qalıblar. Hələ ki, tanrılar Allaha uduzur...”- söyləyir.

Özünü publisist kimi təqdim etməsə də, onu belə tanıyanlar az deyil. Üstəgəl, o, bədii qiraətçi kimi də tanınır. Buna da səbəb, sevdiyi müxtəlif müəlliflərin şeirlərini “Youtube” platformasındakı kanalında səsləndirməsi olub. O, hətta televiziya məkanında da ara-sıra görünüb və müxtəlif verilişlərdə ekspert kimi iştirak edib...

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, şair Bilal Alarlı “Yazılı ədəbiyyatda yeni janr: Sabir Zəkullaoğlunun mənsur deyimləri” adlı məqaləsində onun haqqında yazır: “Sabir Zəkullaoğlu maraqlı bir janra üz tutub. Onun qələminin məhsulu olan müdrik fikirlər, aforizmlər, deyimlər, söyləmələr real həyat hadisələrindən, təcrübədən gəlir. Folklorda atalar sözləri, məsəllər kimi janr qəlibinə salınan bu cür deyimlər yazılı ədəbiyyata da təsirsiz ötüşmür. Azərbaycan klassik ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələri Nizami, Füzuli, Xətayi, Zakir, Seyid Əzim, Sabir və digərlərinin yaradıcılığında müdrik deyimlər aparıcı yer tutur. Maraqlıdır ki, tədqiqatçılar bəzən belə aforizm xarakterli fikirlərin folklordan gəldiyini söyləyirlər. Əslində, şair və yazıçılar ictimai münasibətlərə, tarixi hadisələrə münasibət bildirərkən fikirlərini lakonikləşdirməyə çalışmış, böyük tutumlu ideyaları bir cümlədə, yaxud bir-iki misrada vermişlər...”

...Bəli, sizə hazırda Fransada yaşayan publisist Sabir Zəkullaoğludan danışıram. Martın 15-i onun növbəti ad günü idi. Bu dəfə 57 yaşı tamam olurdu. Onu bu münasibətlə təbrik edir, möhkəm can sağlığı arzulayırıq...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Ey, gənc, bir anlıq ayaq saxla, dur. Əgər sənə Əli bəy Hüseynzadə adı heç nə demirsə, demək ki, bu yolu getməyinə dəyməz. Demək ki, sən əsl azərbaycanlı, millətsevər, vətənpərvər deyilsən. O, Azərbaycan Cümhuriyyətinin ideoloji banisidir.

“Türklər ya ölər, ya hicrət edərlər, fəqət, qul olmazlar” – bu sözlər ona aiddir.

Bu gün böyük azərbyacanlı, böyük türkçü Əli bəy Hüseynzadənin anım günüdür.

Əli bəy Hüseynzadə 7 mart (köhnə təqvimlə 24 fevral) 1864-cü ildə Salyanda dindar ailədə anadan olub. Əslən Sabirabad rayonunun Quruzma kəndindəndir. Atası Molla Hüseyn Qafqaz müsəlman ruhani məclisinin Tiflisdəki altısinifli məktəbinə müəllim təyin olunduğundan Əli bəy də bu şəhərdə yaşayıb və ilk təhsilini də bu məktəbdə alıb. Lakin atasının çox erkən ölümündən sonra o, ana babası Qafqaz şeyxülislamı Axund Əhməd Salyaninin himayəsində böyüyüb.

Tiflis gimnaziyasını bitirib, uşaqlıq və tələbəlik illərində türk, fars, ərəb, alman və rus dillərini öyrənib. Əli bəy Hüseynzadə babası Şeyx Əhməd ilə onun dostu Azərbaycan dramaturgiyasının banisi, ictimai xadim Mirzə Fətəli Axundzadənin söhbətlərindən faydalanıb və onların tərbiyəsi altında zamanının ədəbi çevrəsini tanınıb. Gimnaziyada təhsil aldığı dövrdən etibarən türkcəyə, türkçülüyə və Türkiyəyə dayanmaq gərəkdiyi fikrinin yaranmasında Şeyx Səlyaninin və Mirzə Fətəli Axundzadənin böyük təsiri olub.

Görkəmli ictimai xadim Ziya Gökalp Əli bəy Hüseynzadədən bəhs edərkən onun Rusiyadakı millətçilik cərəyanlarının təsiri ilə türkçü olduğunu, kollecdə ikən gürcü gənclərindən son dərəcə millətsevər olan bir yoldaşının ona millət sevgisini aşıladığını yazıb. Əli bəy Hüseynzadə, babası Qafqaz Şeyxülislamı Əhməd Hüseynzadənin və Mirzə Fətəli Axundzadənin tərbiyəsi, onların söhbətlərinin təsiri altında böyüyüb. Şübhəsiz ki, onda artıq millət sevgisi uşaqlıqdan formalaşıb.

Digər tərəfdən, Hilmi Ziya Ülkənin qeyd etdiyi kimi, Türkçülüklə bağlı fikirlərin formalaşmasında Əli bəy Hüseynzadəyə bu iki şəxsiyyətin böyük təsiri olub. Mirzə Fətəli Axundzadə Ziya Gökalp tərəfindən də böyük Türkçü kimi qəbul edilib. Bu faktlar Ziya Gökalpın Əli bəy Hüseynzadə haqqında yazdıqlarını təkzib edib. Ziya Gökalp Rusiyadan İstanbula gələn Əli bəy Hüseynzadənin Tibbiyyədə Türkçülüyün əsaslarını izah etdiyini, "Turan" adlı şeirinin Turançılıq (Pan–Turanizm) ideologiyasının ilk görünümü kimi dəyərləndirib.

Əıi bəy 1885-ci ildə Sankt-Peterburq Universitetinin riyaziyyat fakültəsinə daxil olub, həm də şərq fakültəsində görkəmli professorların mühazirələrini dinləyib. Burada dövrün məşhur elm xadimləri – Dmitri Mendeleyev, Yeqor Vaqner, Nikolay Menşutkin, Nikolay Beketov, Valentin Jukovski və başqalarından dərs alan Ə.Hüseynzadə imperiyanın paytaxtında gedən ictimai-siyasi proseslərlə də yaxından tanış olub, "Xalqçılar" hərəkatına rəğbət bəsləyib.

Bir sıra inqilabçı tələbələr kimi, o da Sankt-Peterburqdan uzaqlaşmaq məcburiyyətində qalıb. Rusiya imperiyasının paytaxtındakı ictimai-siyasi təlatümlərlə əlaqədar olaraq Ə. Hüseynzadə Türkiyəyə, İstanbula gəlib və burada Darülfünunda əsgəri-tibbiyyə fakültəsində tədris almaqla dermatoveneroloq ixtisası və yüzbaşı hərbi rütbəsi qazanıb. 1897-ci ildə o, Qırmızı Aypara Cəmiyyəti heyətinin tərkibində İtaliyaya gedib. Üç ildən sonra geri qayıdaraq müsabiqə yolu ilə İstanbul Darülfünunda əsgəri-tibb fakültəsində professor köməkçisi vəzifəsinə təyin edilib.

Ə. Hüseynzadə bütün şüurlu ömrü boyu öz məhsuldar qələmi ilə ümumtürk mənəvi dəyərlərini tədqiq və təbliğ etmiş, türkün tərəqqisi naminə öz parlaq istedadının bütün gücü ilə çarpışıb. Türkiyədəki təqiblərdən sonra Azərbaycana qayıdan Ə. Hüseynzadə "Kaspi" qəzeti ilə əməkdaşlığa başlayıb, publisistik yazılarını dərc etdirib və "Gənc türkçülük nədir?" adlı məqaləsi ilə türk tənzimat hərəkatının mahiyyətini açıqlayıb. Ə. Hüseynzadə bu zaman islahatçı-reformist ideya adamı kimi tanınıb

Az sonra o, dövrünün məşhur teoloq alimi, ictimai xadim və publisisti Əhməd bəy Ağaoğlu ilə birlikdə milyonçu Hacı Zeynalabdin Tağıyevin maliyyəsi ilə "Həyat" qəzetinin nəşrinə başlayıb. Bu qəzet Ə. Hüseynzadəni Azərbaycana "ağır başlı" filosof, "sədrə şəfa verən" sözlər (ağla qida verən sözlər) söyləyən mütəfəkkir kimi tanıdır. Onun səhifələrində əsərlərini dərc etdirməklə ictimai-mədəni mühitə yeni ab-hava gətirib, ümumxalq dünyagörüşünün məntiqi əsaslarını yeni prinsiplərlə zənginləşdirməyə çalışıb. Ə. Hüseynzadənin fəlsəfi mühakimələri bu mənada maraqlıdır. Məsələn, o deyirdi:

Həqiqətin də dadı və ləzzəti var.

Hürriyyət!.. O nə qüvvədir ki, zehinləri, fikirləri, xəyalları, bəşərin bütün ruh və mənəviyyatını sövq ediyor!..

Qalib olmaq o camaatındır ki, həyata açıq göz ilə nəzər edər, zəmanənin ruhunu, icabatını anlar, dərk edər…

Hər kəsə ki uşaqlıqda ədəb və tərbiyə verilməsə, böyüklükdə onun nicatı olamaz. Yaş ağacı hər tövr istəsən əymək mümkündür, lakin quru ağacı ancaq od ilə düzəltmək mümkün olur…

***

XX əsrin əvvəllərində ictimai-siyasi fikrin təşkili və tənzimlənməsində, informasiya mühitinin formalaşmasında milli mətbuat nümunələri əhəmiyyətli rol oynayıb. Jurnalistikanın ictimai fikir tribunasına çevrilməsi də həmin tarixi mərhələnin məhsuludur. "Füyuzat" jurnalı və onun redaksiya heyətinin xidmətləri bu mənada diqqətəlayiqdir. Çünki onlar yalnız bir jurnal nümunəsi nəşr etməklə məhdudlaşmadılar, füyuzatçılıq xətti-hərəkatını, "Füyuzat" jurnalistikası məktəbini yaratmaqla tarix səhifələrinə öz imzalarını həkk ediblər.

"Füyuzat"da Əli bəy Hüseynzadə məqalələrinin birində yazırdı:

 "Bizə fədai lazımdır! Türk hissiyyatlı, islam etiqadlı, Avropa (müasir) qiyafəli fədai!"

 Bu fikir füyuzatçı mətbuat orqanları tərəfindən təkmilləşdirildi və "Tazə həyat", "İrşad", "Yeni füyuzat", "Həqiqət", "Tərəqqi", "İqbal", "Sədayi-həqq", "Şəlalə", "Açıq söz", "Bəsirət", "Qurtuluş", "Dirilik", "Azərbaycan", "Övraqi-nəfisə" mətbuat orqanları tərəfindən "Türkləşmək, islamlaşmaq, müasirləşmək" – azərbaycançılıq şəklində formulə edilərək təbliğ olundu.

Əli bəy Hüseynzadənin İslam–Türk millətlərin qalxması və müasirləşməsində üç düstura görə hərəkət edilməsinin zəruriliyini iddia etdiyini bildirən Hilmi Ziya Ülkən bu düsturun Türkləşmək, İslamlaşmaq və Avropalaşmaq olduğunu yazıb:

Bu üçlü görüş daha öncə bir az qeyri–müəyyən, sistemsiz bir şəkildə Əli Suavi tərəfindən irəli sürülüb və müdafiə edilib. Fəqət Əli Suavi, hələ Türkçülüyün oyanmadığı və Namiq Kamalın Osmanlı–İslam görüşünün hakim olduğu bir dövrdə yaşadığı üçün fikirləri unudulub. Əli bəy Hüseynzadənin təklifi tam zamanındaydı.

Əli bəy Hüseynzadənin Türkçülüyə dair baxışlarının Ziya Gökalpa təsiri ilə əlaqədar məsələlər Hilmi Ziya Ülkənin yaradıcılığında parlaq şəkildə öz əksini tapıb: 1905-ci ildə Tiflisdə Əli bəy Hüseynzadə tərəfindən irəli sürülən Türkləşmək, İslamlaşmaq və Avropalaşmaq fikri, 1911-ci ildə hərarətli tərəfdarlar tapıb. Ziya Gökalp "Türkləşmək, İslamlaşmaq, Müasirləşmək" adlı məqalələrini və 1918-ci ildə bu məqalələrdən ibarət kitabını çıxarıb.

Azərbaycan Cümhuriyyətinin ideoloji banisi Əli bəy Hüseynzadənin 1918-ci ilin may ayının 28-də öz təsdiqini tapan və arzuladığı dövlətin təşəkkülündə iştirakı barəsində xeyli faktiki materiallar mövcuddur. Siyasi türkçülüyü sistem halına salan, "Türkləşmək, islamlaşmaq, avropalaşmaq" düsturunun müəllifi Əli bəy Hüseynzadə yeni dünya düzənində tək Azərbaycan deyil, Rusiya əsarətində olan türklərin dövlət qurmaq imkanlarının nəzəriyyəsinin də müəllifidir

1917-ci ilin sonlarından başlayaraq Türkiyənin siyasi və hərbi çevrələrində, ədəbi-bədii mühitində böyük nüfuza malik Əli bəy Hüseynzadə və Əhməd bəy Ağaoğlunun sayəsində Azərbaycan Cümhuriyyəti mövzusu Türkiyədə yetərincə dəstək qazanıb. Ziya Göyalp, Yunis Hadi, Əhməd Rəfiq kimi şəxsiyyətlər sayəsində Türkiyənin "İqdam", "Təsviri-əfkar", "Tan" kimi mətbu orqanlarda Azərbaycanın müstəqilliyi ideyası gündəmə gətirir, Qafqazda türk dövlətinin qurulması üçün siyasi dəstəyin gərəkliyi təbliğ olunub.

Əsərləri

- Qırmızı qaranlıqlar içində yaşıl işıqlar

- Türklər kimdir və kimlərdən ibarətdir?

- Qərbin iki dastanında türk

- Seçilmiş əsərləri

- Seçilmiş əsərləri 1-ci cild

- Seçilmiş əsərləri 2-ci cild

- Əbədi gözəlliklər

- Nicat məhəbbətdədir

Azərbaycanın mütəfəkkir yazıçısı Əli bəy Hüseynzadə 17 mart 1940-ci ildə 76 yaşında vəfat edib.

Xatirəsi

- 2014-cü il yanvarın 21-də Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev "Əli bəy Hüseynzadənin 150 illik yubileyinin keçirilməsi" haqqında sərəncam imzalayıb.

- Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 7 may 2019-cu il tarixli, 211 nömrəli Qərarı ilə Əli bəy Hüseynzadə Azərbaycan Respublikasında əsərləri dövlət varidatı elan edilən müəlliflərin siyahısına daxil edilib.

- Bakı, Bərdə, Şirvan, Xankəndi, Quba, Göygöl, Salyan, Şəmkir və s. şəhərlərində küçələrdən biri Əli bəy Hüseynzadənin adını daşıyır.

- Bakı və Mingəçevir şəhərlərində Əli bəy Hüseynzadənin adını daşıyan parklar açılıb.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.03.2026)