Əkbər Qoşalı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

“Xəttin şifrəsi”… – Bu, bir kitab adıdır. Budur, kitaba verilmiş ad özü ayrıca bir fəlsəfi traktat təsiri bağışlayır.

İlk söz – ilk nöqtə, ilk işarə, ilk xətlə maddiləşib.

Biz indi xəttin şifrəsindən danışırıq, oysa, xətt və şifrə ayrılıqda bir aləmdir; bu iki sözün arasında minilliklər yatır.

Xətt… Şifrə…

Xətt görünəndir, şifrə görünməyəndir.

Xətt formadır, şifrə məna.

Xətt əldən çıxır, şifrə ağıldan.

Xətt gözə görünür, şifrə yalnız yaddaşa…

Azərbaycanın Əməkdar rəssamı, professor Məmmədhüseyn Hüseynovun “Xəttin şifrəsi” kitabını vərəqlədikcə, müəllifin xətt çəkmədiyi, xətt oxuduğu hiss olunur. Daha doğrusu, o, nənə-babaların çəkdiyi xətləri yenidən danışdırır.

Bax, bu, artıq sənətşünaslıqdan bir qədər fərqli (böyük) hadisədir.

Biz çox zaman yazının tarixindən danışarkən mixi yazını, heroqlifləri, Orxon-Yenisey daş bitiklərini yada salırıq.

Ancaq doğal olaraq belə sual doğur:

Bəs yazı yalnız abedən – yəni əlifbadanmı başlanır?

Yoxsa yazı ondan öncə də vardı?

Əgər yazını “anlamın işarə ilə ötürülməsi” kimi qəbul etsək, onda xalça da yazıdır. – Elə deyilmi? – Palaz da, kilim də yazıdır, qayaüstü təsvir də, damğa da, naxış da yazıdır.

Və… xətt onların abesidir.

Müəllif kitab boyu bax bunu göstərməyə çalışmırmı?..

Nə üfüqi xətt təsadüfdür, nə şaquli; nə maili xətt təsadüfidir, nə qırıq xətt… Nöqtə belə təsadüfi deyil, nöqtə.

Bu gün biz onları bəzək elementi kimi qəbul edirik.

Dədələrimiz-nənələrimiz isə onları

duyğu-düşüncə, fikir və ismarıc daşıyıcısı kimi işlədirdi – onlara xarakter verirdi.

Əslində qədim insanın qarşısında bizim malik olduğumuz imkanlar yox idi; onun “Facebook”u, “WhatsApp”ı yox idi; elektron poçtu yox idi. Mətbəəsi, qəzeti yox idi. Kitabxanaları da yox idi.

Lakin onun yaddaşı vardı, yaddaşı.

O yaddaşın dili vardı.

Həmin dil isə xalı-xalçalarda, kilimlərdə, palazlarda, keçələrdə yaşayırdı.

Qabların üzərində yaşayırdı, qayaüstü rəsmlərdə, damğalarda yaşayırdı yaddaş.

Bir sözlə, ulusun bütün maddi mədəniyyəti eyni zamanda ismarıc, bilgi daşıyıcısı idi.

Bu gün biz sosial şəbəkələr üzərindən xəbər göndəririk; əcdad isə ilmə ilə, naxışla xəbərləşirdi.

Biz kod yazırıq, onlar naxış toxuyurdu.

Biz şifrələnmiş fayl göndəririk, onlar şifrələnmiş xalça…

Biz “bulud” yaddaşından danışırıq, onlar isə kollektiv yaddaşı xalçanın üzərinə köçürürdü...

Bu baxımdan “Xəttin şifrəsi” kitabı dekorativ sənət araşdırmasından daha üstün əsərdir.

Bu kitab qədim türk bağqurma (kommunikasiya) sisteminin mümkün modelidir.

Özünüz təsəvvür edin: bir xalça Borçalıdan yüklənib Tovuza yetişdirilir, Tovuzdan qaldırılıb Gəncəyə daşınır, oradan çıxarılıb, Bakıda axşamlayır, Bakıdan danüzü Təbrizə çatdırılır, oradan Kərkükə, Kərkükdən Anadoluya, Anadoludan Balkanlara yolçu edilir…

Yolboyu gömrüklər dəyişir, sınırqoruyucular dəyişir, dil, üslub, yöntəm dəyişir; ancaq dəyişməyən bir nəsnə vardır – o da xalçanın üzərindəki işarələr, işarələrdə yatan ruh diliydi...

Onu yalnız eyni mədəni yaddaşa sahib insanlar tam oxuya bilir.

Bu anlamda xalça həm sənət əsəridir, həm pasportdur;

həm məktubdur, həm qutsal mətn,

həm də, necə deyərlər, kirmişcə danışıq...

Məmmədhüseyn Hüseynov bu kitabda maraqlı bir metodoloji xətt qurur.

O, həndəsəni mifologiya ilə birləşdirir, riyaziyyatı etnoqrafiya ilə danışdırır. Sənətşünaslığı semiotika ilə qovuşduran sənətkar, arxeologiyanı da xalçaşünaslıqla bağlayır, folkloru ornamentlə üz-üzə gətirir.

Beləliklə, xətt artıq sadəcə həndəsə olmaqdan çıxır; yeni anlamlar qazanmağa haqqı çatdığını nümayiş etdirir.

Bəli, xətt semantik hadisəyə çevrilir.

Kitabın diqqət çəkən cəhətlərindən biri də müəllifin istinad dairəsidir.

Fərqli dillərdə yüzə yaxın qaynaqdan yararlanması, Pazırık xalısından Qobustan təsvirlərinə, qədim damğalardan Azərbaycan Milli Xalça Muzeyinin eksponatlarına qədər geniş material bazasına söykənməsi araşdırmanın hissiyyatdan daha çox, elmi təmələ söykəndiyini aydın göstərir.

Bax, bu, özlüyündə kitabın dəyərini artıran önəmli cəhətdir.

Bununla belə, mənim üçün kitabın ən maraqlı tərəfi bir başqa yerdədir.

Müəllif xətti keçmişin qalığı kimi “çəkmir” (göstərmir), onu gələcəyin açarı kimi tanıdır. Bu, olduqca vacib yanaşmadır. Çünki rəqəmsal yüzillik əslində yenidən işarələr dönəminə qayıdır. Qərinələr öncə yol işarələri ilə başlamış spiralvari “xətti dönüm” çağımızda emojilər… piktoqramlar… QR kodları… bar-kodlar… və ya süni intellektin vektor dilləri şəklində təcəlli etmirmi?.. – Bəs elə bunların hamısı yeni dönəmin işarələridir...

Deməli, insanlıq abedən sonra yenidən işarə mədəniyyətinə qayıdır.

Bu anlamda qədim damğalarla rəqəmsal kodlar arasında gözlənilməz bir körpü yaranır.

Və “Xəttin şifrəsi” həmin körpünün qədim dayaqlarını göstərən parlaq kitablardan biridir.

Gəlin bu yerdə bir həqiqəti də vurğulamadan keçməyək: mədəniyyət heç vaxt yalnız muzeylərdə yaşamır. O, öncə insanın düşüncəsində yaşayır. Düşüncə isə işarə yaradır. İşarə xəttə çevrilir. Xətt naxış olur. Naxış yaddaşa çevrilir. Yaddaş ulusu yaşadır… Ulusun qutsal ismarıclardan uzaqlaşdığı anlar ola bilər, ancaq ondan qopa bilməz…

Elə buna görə də bu kitabın əsas qəhrəmanı nə xətdir, nə xalça…

Bu kitabın əsas qəhrəmanı ulusun kodlaşmış yaddaşıdır. Ən azı Yada daşı qədər qədim, Ürək daşı qədər umudlu, Orxon bitikləri qədər sarsılmaz, Qobustan qayaları qədər səssiz, Pazırık xalısı qədər danışqan bir yaddaş…

Məmmədhüseyn Hüseynov “Xəttin şifrəsi” ilə oxucunu sadəcə xalça naxışlarını öyrənməyə çağırmır; o, bizi öz mədəniyyətimizi yenidən oxumağa səsləyir.

Bəzən bir ulusun ən böyük kitabı kağız üzərində yazılmır.

Biz özümüzdən bilirik, o kitab xalçada toxunur; daşda həkk olunur o kitab.

Tarixə enərsən, bir də görərsən, kitab dediyin gil qabın üzərinə çəkilmişdir… damğada yaşamışdır.

Nəhayət, nəsildən-nəslə ötürülərək ulusun “dərin mədəniyyət” koduna çevrilir. – Səməd Vurğunun diləzbəri misralarını xatırlayaq:

Hər saxsı parçası, hər məzar daşı

Nəsildən-nəsilə bir yadigardır…

Əcdadlarımız heç vaxt təsadüfi xətt çəkməmiş, heç vaxt səbəbsiz nöqtə qoymamışdır. Onların hər xətti bir fikir, hər nöqtəsi bir başlanğıc, hər naxışı isə zamanın o üzündən gələn səssiz bir kəlam olmuşdur.

Bu anlamda “Xəttin şifrəsi” Azərbaycan dekorativ sənətinin, türk mədəni yaddaşının və milli semiotik düşüncəsinin açarlarından birini təqdim edən ciddi elmi əsərdir. O, xətti həndəsədən mədəniyyətə, ornamenti bəzəkdən mətnə, xalçanı məişət əşyasından sivilizasiya bəlgəsinə yüksəldir. Bax, elə bunlara görə “Xəttin şifrəsi” əsəri xalçabiliciləri ilə yanaşı, kulturoloqların, folklorşünasların, tarixçilərin, filosofların, semiotika araşdırmaçılarının və bütövlükdə ulus yaddaşının gələcəyi ilə ilgilənən hər bir oxucunun masaüstü kitablarından biri olmağa layiqdir.

Çünki ulusun həqiqi tarixi salnamələrlə birgə, bir ilmədə, bir damğada, bir xətdə də yaşaya bilir. Professorun “Xəttin şifrəsi” həmin dərin keçmişin dilini öyrədən kitablardandır. O, “Xəttin şifrəsi” ilə xətti yalnız izah etməyib, onu yenidən düşüncəyə cəlb edib. Bu isə hər bir ciddi elmi əsərin çata biləcəyi ən yüksək nəticələrdən biridir…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.07.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Şair Lalə İsmayılın "Bəyaz Durnalar" adlı ilk kitabı nəşr olunaraq oxucuların ixtiyarına verilib. Kitab Birinci Qarabağ müharibəsində itkin düşmüş, məzarları olmayan yeddi qəhrəman polis şəhidimizin əziz xatirəsinə ithaf olunub və onların qəhrəmanlığının, Vətənə sədaqətinin gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından mühüm mənəvi əhəmiyyət daşıyır.

Lalə İsmayıl gənc yaşlarından bədii yaradıcılıqla məşğul olur. Onun şeirləri uzun illərdir dövri mətbuatda dərc edilir. Şairin yaradıcılığı müharibənin ağrı-acıları, Vətən sevgisi, yurd həsrəti və insan taleləri ilə yoğrulub. Şeirlərində doğma torpağın gözəllikləri ilə yanaşı, xalqımızın yaşadığı faciələr, şəhidlərimizin müqəddəs xatirəsi və qalibiyyətə aparan mübarizə öz poetik ifadəsini tapıb.

Lalə İsmayılın bu kitabı onun üçün təkcə ədəbi yaradıcılıq nümunəsi deyil, həm də şəxsi ağrısının və müqəddəs xatirənin ifadəsidir. Çünki müəllif "Məzarsız yeddi polis şəhidi"ndən biri olan İsmayıl Barat oğlu İsmayılovun doğma bacısıdır. Bu səbəbdən "Bəyaz Durnalar" kitabı bir bacının qardaşına, həmçinin onunla birlikdə şəhidlik zirvəsinə ucalmış qəhrəman polis əməkdaşlarına ucaldılmış mənəvi abidə kimi böyük dəyər daşıyır.

Kitab Xalq şairi Nəriman Həsənzadənin xeyir-duası ilə nəşr olunub və məzarsız qəhrəman yeddi polis şəhidimizin əziz xatirəsinə ehtiram əlaməti olaraq işıq üzü görüb.

Nəşrin redaktoru Güllü Eldar Tomarlı, məsləhətçisi Tərlan Musayeva, ön sözün müəllifi Türkiyəli yazar Necdet Ekici, üz qabığının müəllifi isə rəssam, professor, dosent M. E. Kayserilidir.

"Bəyaz Durnalar" kitabı Mirvarid Dilbazi Poeziya Məclisi İctimai Birliyinin təşəbbüsü və dəstəyi ilə nəşr olunub. Bu nəşr təkcə bir şeir kitabı deyil, həm də Vətən uğrunda canından keçən qəhrəman polis şəhidlərimizin əziz xatirəsinə ucaldılmış mənəvi abidədir.

Kitabın həsr olunduğu məzarsız yeddi polis şəhidi bunlardır:

- İsmayılov İsmayıl Barat oğlu – 5 avqust 1968-ci il, Zəngilan rayonunun Yuxarı Yeməzli kəndi.

- Bəşirov Fazil Arif oğlu – 27 dekabr 1967-ci il, Zəngilan rayonu.

- Quliyev Aqil Mehralı oğlu – 2 fevral 1969-cu il, Zəngilan rayonunun Ağkənd kəndi.

- Quliyev İlham İmamqulu oğlu – 15 iyul 1970-ci il, Zəngilan rayonunun Orta Yeməzli kəndi.

- İsmayılov Möhlət Bəhmən oğlu – 30 aprel 1968-ci il, Zəngilan rayonunun Dərə Gilatağ kəndi.

- Paşayev Sabir Əziz oğlu – 26 iyul 1969-cu il, Zəngilan rayonu.

- Nərimanov Elşad Əvəz oğlu – 20 oktyabr 1967-ci il, Zəngilan rayonu.

Qəhrəman polis əməkdaşlarının hər biri 25 oktyabr 1993-cü ildə Cəbrayıl rayonunun Dərzili kəndi istiqamətində gedən döyüşlər zamanı şəhid düşmüş, bu günə qədər nəşləri tapılmamışdır. Onların məzar yerləri bu gün də məlum deyil.

Əminik ki, "Bəyaz Durnalar" vətənpərvərlik ruhunu, milli-mənəvi dəyərlərimizi və şəhidlərimizin unudulmaz xatirəsini yaşadan dəyərli nəşrlərdən biri kimi oxucular tərəfindən böyük maraq və rəğbətlə qarşılanacaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.07.2026)

Leyla Səfərova,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

Salamlar dəyərli oxucular. Bugün həm öz həyatımdan danışmaq, həm də yeni kəşf etdiyim, özü köhnə bir filmi sizlərə duyurmaq istədim.

Mən bakılı olmasam da, Bakı şəhərinin kəndlərindən birində doğulub böyümüşəm. Bizim evdə mənim balacalığımdan etibarən hansı universiteti qazanacağımın xəyalları qurulub, hədəf - dərslərimdən heç birinin 5-dən aşağı olmaması olub mənim üçün. Mən başqa həyatlar da olduğunu ilk dəfə 5-ci sinfə keçəndə öyrəndim. Sinif yoldaşlarımın sentyabrda ilk dərsə gəlməməsi, müəllimlərin öz aralarında pıçıldaşması zamanı. Balaca qızların təhsili başa çatmışdı. Adını yazmağı bilməsi, rəqəmləri sayması kifayət idi “ərə getməsi” üçün. Müəllimlər yalvar-yaxar ailəsini razılaşdırıb həmin balaca qızlardan birini məktəbə geri qaytarmışdılar, digərindən isə heç kim bir xəbər ala bilmədi.

Hazırda artıq bu hadisələr tədricən azalıb, ya da gözümüz görmür deyə azaldığını zənn edirik. Lakin hələ də tam mənada bitmiş deyil. Mənim yaradıcılığımın böyük qisminin qadınlara, uşaqlara qarşı zorakılıqlara həsr olunduğunu çox adam bilir artıq. Kiminə görə abardıram, kiminə görə çox diqqətliyəm, bilmirəm. Bəzən elə düşünürəm ki, Allah elə məhz bunun üçün göndərib dünyaya məni. Bəlkə sizə gülməli gələcək amma, mən bu haqda danışmasam, qadın hüquqlarını vurğulamasam, uşaqları qorumasam sanki mənə Allah tərəfindən verilən bir vəzifədən imtina edəcəkmişəm kimi hiss edirəm özümü bəzən. Sanki rəbbimiz səs olum deyə verdi mənə danışma, yazma qabiliyyətini və mən də son nəfəsimə, son səsimə qədər danışmağa davam etməliymişəm.

Bugün bir film izlədim. “Halam geldi”.

Mövzusunu tam detallı danışıb həyəcanını qaçırtmaq istəmirəm, amma film cahil bir kütlənin qız uşaqları üzərindəki hegemonluğundan, məhv edilmiş həyatlardan bəhs edir. Kimiləri baş qaldırır, qarşı çıxır, kimiləri qismətinə boyun əyir, amma sonda yenə məğlub balacalar, körpələr olur, özlərini qorumağa gücləri yetmir. Balaca qızlar ilk gəncliyə addım atdıqları gün öz qohumları ilə zoraki “dini nigahla” evləndirilir, hamilə buraxılır, gözünü açmağa belə imkam vermədən təhsildən yayındırılır. Film baş qəhrəmanın bu gedişatı dəyişdirmə çabası ilə bağlıdır. Bacarıb bacarmadığını filmə baxsanız öyrənə bilərsiniz:) Sadəcə bunun üçün yox, maariflənmək üçün də baxmalısınız fikrimcə.

Hazırda dünyanın çox yerində qız uşaqları üçün təhsil ocaqları var. Amma olmayan yerlər də az deyil. Məsələn, bilirdiniz ki, Əfqanıstanda qadınların bütün təhsil hüquqları əllərindən alınıb? Eyni zamanda yaşama hüquqları da, çünki heç bir qadının nə oxuma nə işləmə haqqı olduğundan, qadınları yoxlanış edə biləcək xanım həkimlər yoxdur.

Pakistanda qanunən qadın hüquqları tanınsa da, hələ də nigah və “namus” zorakılıqları davam edir.

Və daha neçə belə ölkələr… Heç birimiz təkbaşına nəyisə dəyişdirməyə qadir deyilik, amma bir olsaq, birlik olsaq övladlarımıza təmiz, sağlam bir gələcək verə bilərik bəlkə. Tək təmənnam budur…

Sağlıcaqla qalın. Xoş seyirlər…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.07.2026)

Habil Yaşar,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Növbəti təqdimat. Bu dəfə Nəzrin Qəmbərova. Bu günlərdə ilk kitabı çapdan çıxdı və Nəzrin bu barədə belə dedi: “Kitabımı hazırladığım zaman sevdiklərimin yanımda olduğunu və dəstəyini görmək məni həm sevindirdi, həm də həyəcanlandırdı”.

-Nəzrin, ədəbiyyat yoluna 15 yaşında məhz uşaq ədəbiyyatı ilə qədəm qoydun. İlk kitabın olan "Sevimli Meşə Məcərası"nı yazmaq ideyası necə yarandı? Bu hekayənin arxasında hansı ilham dayanır?

-Mən uşaqları çox sevirəm və onların maraqla oxuya biləcəyi, eyni zamanda gözəl dəyərlər öyrənəcəyi bir hekayə yazmaq istəyirdim. "Sevimli Meşə Məcərası" ideyası da məhz bu arzudan yarandı. İstədim ki, uşaqlar kitabı oxuyarkən həm əylənsin, həm də dostluq, xeyirxahlıq və birlik kimi dəyərləri öyrənsinlər.

-Kitabın üz qabığında və səhifələrində meşənin sevimli heyvanlarını görürük. Bu personajları yaradarkən öz uşaqlıq xatirələrindən və ya ətrafındakı hansısa obrazlardan ilham almısanmı?

-Xeyir ətrafdakı hansısa obrazdan ilham almamışam, mənim bir neçə heyvanım olub, ona görədə bu kitabda da heyvanlara üstünlük verməyə çalışdım.

-İlk kitabını oxuculara təqdim etmək hissi necədir? Yazı masasından nəşrə qədər olan bu yolda səni ən çox təəccübləndirən və ya həyəcanlandıran nə oldu?

-Çox həyəcanlı bir hissdir mənim üçün. Kitabım hazırladığımı zaman sevdiklərimin yanımda olduğunu və dəstəyini görmək məni həm sevindirdi həm də həyəcanlandırdı.

-Hekayəni yazarkən və ya personajların xarakterini qurarkən çətinlik çəkdiyin məqamlar oldumu? Yazı prosesi sənin üçün necə keçir – daha çox ilhamı gözləyirsən, yoxsa intizamlı şəkildə hər gün yazırsan?

-Xeyir çətinlik çəkdiyim heç bir məqam olmadı. İntizamlı şəkildə yazıram.

-Gənc yaşda yazıb-yaratmaq həm də böyük bir məsuliyyətdir. Gündəlik həyatın (təhsil, digər məşğuliyyətlər) ilə yaradıcılığı necə əlaqələndirirsən?

-Vaxtımı düzgün planlaşdırmağa çalışıram. Gündəlik işlərimdən sonra yaradıcılığıma vaxt ayırıram. Mənim üçün yazmaq sadəcə məşğuliyyət deyil, həm də özümü ifadə etməyin ən gözəl yollarından biridir.

-"Sevimli Meşə Məcərası" sənin ilk kitabındır, amma əminik ki, son olmayacaq. Gələcəkdə yenə uşaq ədəbiyyatı ilə davam etmək fikrindəsən, yoxsa başqa janrlarda da (məsələn, povest, şeir və ya fantastika) qələmini sınamaq istərdin?

-Bəli uşaq ədəbiyyatı ilə davam edəcəm və fantastika üzrə də kitab yazmaq istəyirəm

-Səninlə eyni yolu getmək istəyən, amma ilk addımı atmağa çəkinən digər gənc qələm dostlarına, yaşıdlarına nə məsləhət görərdin?

-Onlara deyərdim ki, özlərinə inansınlar və ilk addımı atmaqdan qorxmasınlar. Hər böyük uğur kiçik bir başlanğıcdan başlayır. Çox oxusunlar, daim öyrənsinlər və yazmaqdan heç vaxt vaz keçməsinlər. Ən əsası isə ürəklərinin səsini dinləsinlər və xəyallarının arxasınca getsinlər. Çünki insan düşündükcə vardır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.07.2026)

Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Qız Qalası ilə bağlı sosial şəbəkələrdə yayılan yeni görüntülər istifadəçilər arasında maraq doğurub. Tarixi abidəni ziyarət edən şəxsin paylaşdığı kadrlarda tikilinin alt hissəsində diqqətçəkən daş konstruksiyanın olduğu iddia edilir. Bildirilir ki, iri həcmli daş iki sütunun üzərində yerləşir və görünüşü baxımından qədim tikilinin giriş hissəsini xatırladır. Paylaşımda səsləndirilən ehtimallara görə, Bakının altında müxtəlif tarixi dövrlərə aid yaşayış qatları və tikililər mövcud ola bilər. Həmçinin qeyd olunur ki, Xəzər dənizinin səviyyəsinin əsrlər ərzində dəyişməsi nəticəsində bəzi ərazilər su altında qalıb, sonradan isə həmin yerlərin üzərində yeni yaşayış məskənləri formalaşıb.

Bu barədə "Ədəbiyyat və İncəsənət" portalına danışan AMEA-nın şöbə müdiri, türkoloq -alim Faiq Ələkbərli bildirib ki, bu günə qədər Qız Qalası ilə bağlı cəmiyyətə təqdim olunan müəyyən yanlış məlumatlar var:

"Təəssüf ki, biz hələ də bu uydurma məlumatlardan uzaqlaşa bilməmişik. Hətta sovet dövründə bu uydurma hadisələr əsasında cizgi filmi çəkilib, balet hazırlanıb. Həmin versiyaya görə, Qız Qalası bir xan tərəfindən inşa olunur, daha sonra xan öz qızına aşiq olur, qız isə buna etiraz edərək özünü qaladan atır. Sonradan da bu hadisə ilə bağlı rəvayət formalaşdırılır. Vaxtilə Cəfər Cabbarlı da bu rəvayət əsasında "Qız Qalası" poemasını yazıb. Lakin bu qala haqqında belə məlumatların yayılması doğru deyil. Çünki İçərişəhərin və Qız Qalasının özünəməxsus tarixi var. Qalanın tarixini yalnız XI-XII əsrlərlə əlaqələndirmək və ya təhrif olunmuş rəvayətlər əsasında onun haqqında fikir yürütmək düzgün deyil. Mənim fikrimcə, bu, Oğuz qalasıdır. Azərbaycanda Oğuzlarla bağlı çoxlu qalalar mövcuddur. Təəssüf ki, həmin qalaların bir qismi sonradan təhrif edilərək "Qız Qalası" kimi təqdim olunub. Halbuki onların memarlıq xüsusiyyətləri və quruluşu Oğuzlarla bağlı olduğunu göstərir".

Türkoloq vurğulayıb ki, bu qala Xəzər dənizində hərəkət edən gəmiləri – istər düşmən, istərsə də dost gəmilərini müşahidə etmək məqsədi daşıyıb:

"Abbasqulu ağa Bakıxanov yazır ki, vaxtilə indiki Xəzər dənizi Kəsiyadan ibarət olub, indiki Xəzərin ortasından Türkmənistana yol uzanıb və at arabalarının izləri də orada olub. Bu fikir mənə daha inandırıcı görünür.

 Xəzər dənizində yüzə yaxın ada var və onların böyük əksəriyyətinin adları türklərlə bağlıdır. Bu da Qız Qalasının qədim türk qalalarından biri olduğunu göstərən məqamlardan biridir. Bu faktlar təhrif olunur. Hesab edirəm ki, bu qalanın döyüş və istehkam qalası olduğu ön plana çəkilməlidir. Türk xalqlarına aid olmayan rəvayətlər əsasında ona fərqli məna yüklənməsi doğru deyil. Dənizin səviyyəsi çəkildikcə ortaya çıxan yeni tapıntılar da bu ərazinin Oğuzlar və qədim türklərlə bağlı olduğunu göstərir. Tədqiqatlar məhz bu istiqamətdə aparılmalıdır. Bu halda qala haqqında daha dolğun məlumatlar əldə etmək mümkün olacaq. Qalanın XI-XII əsrlərdə daha çox tanınması Şirvanşahlar dövrü ilə bağlıdır. Lakin xanın öz qızına aşiq olması ilə bağlı rəvayət tarixi fakt deyil. Bu cür yanlış yanaşmaların elmi araşdırmalarla aradan qaldırılması vacibdir".

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.07.2026)

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

1965-ci ildə 19 yaşlı uelsli Brayan Robson Avstraliyada  müqavilə ilə işləyirdi. Evi üçün çox darıxdığından və təyyarə bileti üçün pulu olmadığından, vətənə təyyarənin yük bölməsində getmək qərarına gəlir. Bunun üçün o, dostları ilə birlikdə içərisində bir az yemək, su, fənər, kiçik yastıq və özü də olmaqla  təxminən 76 x 66 x 96 sm ölçülü taxta yeşik hazırlayır.  Brayan dostlarındn xahiş edir ki, həmin yeşiyi Melburndan Londona hava yükü kimi göndərsinlər...

Bağlama hava yükü kimi qeydiyyata alınır. Uçuşun 36 saat çəkməsi planlaşdırılırdı, lakin marşrutun dəyişdirilməsi səbəbindən təyyarə ABŞ-a uçur və marşrut təxminən 92 saata qədər uzanır. Bunun da 22 saatını baqajlar – o cümlədən Brayanın bağlaması uçuş fasiləsində yerdəyişməyə məruz qaldıqlarından, Robson baş-ayaq olmaqla, yəni tərs vəziyyətdə keçirir. Ac-susuz qalmaq bir yana, ən dəhşətlisi bədənin qıc olmasıdır. Axıra yaxın gənc tamamilə taqətdən düşür, bədəni keyiyir, zarımağa başlayır...

ABŞ-ın Los-Anceles hava limanında baqaj daşıyıcıları şübhəli bir yeşikdən səs gəldiyini eşidib, polisə məlumat verirlər. Haldan düşmüş Robson təcili yardım işçiləri tərəfindən xilas edilir.

Hadisə geniş rezonans doğurduğundan, uelsli həbsdən yayına bilir. Bundan sonra Avstraliya hökuməti cəsarəti üçün Brayan Robsonun Londona rahat gedə bilməsi qeydinə qalır və ona sərnişin təyyarəsi üçün bilet pulunu ödəyir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.07.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

“Az tanınmışlar” rubrikasında bu gün sizlərə bir mərhum şairi tanıtdıracağam. Uzun illər bir çox məsul vəzifələrdə də çalışıb. Doğma diyarında onu yaxşı tanıyırlar əlbəttə, amma geniş oxucu kütləsi üçün yəqin ki Vaqif Məmmədov adı heç nə demir.

Vaqif Məmmədov 1948-ci il iyul ayının 28-də Azərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikasının Sədərək kəndində anadan olub. Naxçıvan şəhər pedaqoji məktəbini və Naxçıvan Dövlət Universitetinin tarix fakültəsini bitirib. 1970-ci ildən bədii yazıları mətbuatda çap olunur. Qəzet məqalələrindən belə bəlli olur ki, şeirləri Türkiyədə, İranda, İraqda, Rusiyada, Ukraynada, Belarusiyada, Özbəkistanda, Almaniyada, Bolqarıstanda, Yunanıstanda, ABŞ-da çap olunub.

YUNESKO xətti ilə Bağdadda keçirilən Füzuli günlərində, Bayburtda keçirilən 7-ci Uluslararası Dədə-Qorqud Kültür-Sənət Şölənində, Ankarada keçirilən "Erməni iddiaları və Azərbaycan gerçəyi" beynəlxalq simpoziumunda, Tehranda və Təbrizdə keçirilən Şəhriyar günlərində, Hollandiyada keçirilən Xocalı soyqırımına aid beynəlxalq simpoziumda, Pakistanda keçirilən "Sufizm və sülh" beynəlxalq konfransinda iştirak və çıxış edib.

"Daşkənd təranəsi" beynəlxalq poeziya müsabiqəsinin və digər bir neçə beynəlxalq şeir müsabiqələrinin qalibi olub. Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin, İLESAM-ın (Türkiyə Elm və Ədəbiyyat Əsəri Sahibləri Məslək Birliyi) və Avrasiya Yazarlar Birliyinin üzvüdür.

2001-ci ildə "Cəlil Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Müəllimlər İnstitutunun yaranması və inkişaf yolu" mövzusunda dissertasiya müdafiə edib tarix elmləri namizədi elmi dərəcəsi alıb.

1995–2000-ci illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı olub.

1968–1975-ci illərdə Sədərək kənd orta məktəbində müəllim, 1975–1978-ci illərdə Sədərək kənd 1 nömrəli orta məktəbində ibtidai siniflər üzrə direktor müavini, 1978–1982-ci illərdə təlim-tərbiyə işləri üzrə direktor müavini, 1982–1995-ci illərdə həmin məktəbdə direktor vəzifələrində çalışıb. 1996–1998-ci illərdə Naxçıvan MR Dövlət Antiinhisar Siyasəti və Sahibkarlığa Kömək Komitəsi sədrinin müavini vəzifəsində işləyib.

1998-ci ilin iyun ayından Naxçıvan Dövlət Universitetinin "Qeyrət" nəşriyyatının direktoru, həmçinin universitetin "Elmi əsərlər" jurnalının redaktoru, "Fikir" jurnalının məsul redaktoru, universitetin "Jurnalistika və dünya ədəbiyyatı" kafedrasının müəllimi vəzifəsində çalışıb.

V.Məmmədov eyni zamanda Sədərək rayon İcra hakimiyyətinin orqanı olan "Oğuz yurdu" qəzetinin nəşrə başladığı vaxtdan (22/III-2000) 2008-ci ilin fevral ayınadəkredaktoru olub.

2005-ci ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Əməkdar mədəniyyət işçisi fəxri adına layiq görülüb, 2007-ci ildə Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin "Qabaqcıl təhsil işçisi" döş nişanı ilə təltif olunub.

Şeir kitabları

- Yaşadacaq bu yol məni

- Sədərək harayı

- Qeyrət qalası

- Salam oğuz elləri

- Mənə çiçək borclusan

- Özüne dön halkım

- Bu dünyanın sevinci nə, qəmi nə…

- Vətən sığır ürəyimə

Ədib 6 fevral 2016-cı ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.07.2026)