Şuşa zirvəsində sancılan arzu: Şəhid Pəhli Qəribov

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası uğrunda keçilən 44 günlük müqəddəs Vətən müharibəsi hər bir əsgərimizin canı və qanı bahasına qazanılan böyük tarixi Zəfərlə nəticələndi. Bu döyüşlərdə özünə kəşfiyyatçı keçmişini sipər edərək ilk günlərdən ön cəbhəyə atılan və ən böyük arzusu Şuşaya üçrəngli bayrağı sancmaq olan qəhrəmanlarımızdan biri də Pəhli Xaləddin oğlu Qəribovdur.

Erkən illəri və kəşfiyyatçı keçmişi

Pəhli Qəribov 17 sentyabr 1993-cü ildə Kürdəmir rayonunun Xırdapay kəndində anadan olmuşdur. Orta təhsilini doğulduğu rayonda başa vurduqdan sonra müddətli həqiqi hərbi xidmətə yollanmışdır.

O, hərbi xidmət borcunu 2012-ci ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasında peşəkar kəşfiyyatçı kimi qüsursuz şəkildə tamamlamışdır. Hərbi xidmət müddəti bitdikdən sonra mülki fəaliyyətlə məşğul olan Pəhli ailə həyatı qurmuş və bu evlilikdən onun Nərmin adlı bir qız övladı dünyaya gəlmişdir. Övladı bu gün xalqımıza və dövlətimizə müqəddəs bir əmanətdir.

Səfərbərlik və cəbhə yolu

2020-ci ilin iyul ayında baş verən Tovuz döyüşlərindən sonra Pəhli də minlərlə vətənpərvər gənc kimi könüllü olaraq qeydiyyatdan keçmiş, iyul-sentyabr aylarında aparılan səfərbərlik çağırışı ilə sentyabr ayında rəsmi olaraq ordu sıralarına cəlb edilmişdir.

2020-ci il sentyabrın 27-də Ermənistanın təxribatlarına cavab olaraq başladılan əks-hücum əməliyyatlarında Azərbaycan Ordusunun əsgəri kimi ön cəbhədə xidmətə başlamışdır. Pəhli Qəribov kəşfiyyat hazırlığı və fiziki dözümlülüyü sayəsində müharibənin ən ağır cənub istiqamətindəki döyüş xəttinə göndərildi. O, sırası ilə aşağıdakı rayonların azad edilməsi uğrunda gedən qanlı döyüşlərdə fəal iştirak edərək düşmənin xeyli canlı qüvvəsini şəxsən zərərsizləşdirmişdir:

Füzuli döyüşləri

Cəbrayıl döyüşləri

Xocavənd döyüşləri

Daşaltı-Şuşa əməliyyatı və şəhadət

Müharibənin son günlərində, Azərbaycan hərbi birləşmələrinin Şuşa şəhərini azad etmək üçün keçirdiyi çətin və strateji əməliyyat zamanı Pəhli ön sıralarda vuruşurdu. Onun ən böyük amalı Şuşa qalasına ucalıb üçrəngli bayrağı ora sancmaq idi.

Düşmən qüvvələrinin müqavimətini qırmaq üçün Daşaltı və Şuşa istiqamətində noyabrın ilk günlərindən başlayan şiddətli və yaxın məsafəli döyüşlərdə xüsusi rəşadət nümayiş etdirmişdir. 8 noyabr 2020-ci ildə — Şuşanın azad olunduğu tarixi gündə, döyüş tapşırığının yerinə yetirilməsi zamanı qəhrəmancasına döyüşərək şəhidlik zirvəsinə ucalmışdır. Şəhidimizin nəşi doğulduğu rayona gətirilərək Kürdəmir rayon Şəhidlər Xiyabanında böyük izdihamla torpağa tapşırılmışdır.

Ali dövlət təltifləri

Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarında iştirak edərək igidlik və mərdlik göstərdiyinə, hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyinə görə əsgər Qəribov Pəhli Xaləddin oğlu ölümündən sonra Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamları ilə aşağıdakı medallarla təltif olunmuşdur:

"Vətən uğrunda" medalı

"Füzulinin azad olunmasına görə" medalı

"Xocavəndin azad olunmasına görə" medalı

"Şuşanın azad olunmasına görə" medalı

Ruhu şad olsun!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.09.2026)

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

Müasir təhsil diskursunda məktəbin cəmiyyətdəki rolu və onun effektivliyinin ölçülməsi kriteriyaları ən çox mübahisə doğuran məsələlərdən biridir. Qloballaşan dünyada neoliberal təhsil siyasətlərinin təsiri ilə məktəblərin fəaliyyəti getdikcə daha çox standartlaşdırılmış imtahan nəticələri və ali təhsil müəssisələrinə qəbul faizləri kimi kəmiyyət indikatorları ilə qiymətləndirilir. Valideynlər övladlarını "ali məktəbə qəbul faizi yüksək olan" təhsil müəssisələrinə yerləşdirməyə çalışır, media fərqlənən məktəbləri toplanan yüksək ballarla təqdim edir, hətta təhsil idarəçiləri də çox vaxt keyfiyyət hesabatanı bu rəqəmlər üzərində qururlar.

Lakin müasir pedaqogika və qlobal təhsil tendensiyaları göstərir ki, nə qədər əhəmiyyətli və vacib olsa da, məktəbin uğurunu yalnız ali məktəbə qəbul sayı ilə ölçmək həm elmi, həm də sosial baxımdan yanlış bir yanaşmadır. Bu, təhsilin fəlsəfəsini, onun insan kapitalı formalaşdırmaq missiyasını dar bir çərçivəyə həbs edir. "Test təhsili" təhlükəsini və repetitorluq asılılığını gücləndirir. Bir çox hallarda şagirdlərin qəbul imtahanındakı uğuru məktəbdəki tədrisin keyfiyyətindən daha çox, ailələrin repetitorlara xərclədiyi resursların nəticəsi olur. Məktəbin bu uğuru bütünlüklə öz adına çıxarması isə təhsil sistemindəki real vəziyyəti pərdələyir.

Universitetlərə qəbul imtahanları adətən standartlaşdırılmış testlər üzərindən aparılır. Bu imtahanlar şagirdin analitik təfəkkürünü, yaradıcılığını, komandada işləmək bacarığını və ya emosional intellektini deyil, daha çox yaddaş tutumunu və spesifik imtahan texnikalarını ölçür.

Bu akademik mərkəzçi yanaşma təhsil müəssisələrini sadəcə imtahanlara şagird hazırlayan mexaniki bir struktura çevirərək, təhsilin fundamental sosial və pedaqoji missiyasını arxa plana keçirir. Nəticədə, məktəbin fəaliyyətinin keyfiyyət göstəricisi şagirdin şəxsiyyət kimi formalaşması ilə deyil, yalnız topladığı test balları ilə ölçülür.

Halbuki məktəb təkcə akademik biliklərin ötürüldüyü məkan deyil, həm də fərdin sosiallaşdığı, etik dəyərləri mənimsədiyi, tənqidi təfəkkür və emosional intellekt qazandığı sosiokulturoloji mühitdir. Qiymətləndirmə sisteminin yalnız universitetlərə qəbul göstəricilərinə fokuslanması isə şagirdlərdə psixoloji gərginliyə, fərdi potensialın məhdudlaşdırılmasına və əmək bazarının real tələblərindən yayınmaya gətirib çıxarır.

Məktəbin əsas vəzifəsi təkcə akademik bilik ötürmək və şagirdləri ali məktəbə hazırlamaqla məhdudlaşmamalı, sosial-emosional, etik və peşəkar bacarıqlara malik hərtərəfli fərdlər formalaşdırmaq olmalıdır. Təhsil müəssisələrinin effektivliyi şagirdlərin rifahını və şəxsi inkişafını əks etdirən çoxölçülü qiymətləndirmə indikatorları ilə ölçülməlidir.

Təhsil sistemində standartlaşdırılmış testlərin və ali məktəblərə qəbul göstəricilərinin yeganə uğur meyarı kimi qəbul edilməsi, pedaqoji prosesin təşkilinə də köklü şəkildə təsir edir. Məktəblərin reytinq xalları uğrunda mübarizəsi tədris metodologiyasında "Teaching to the Test" (yalnız imtahana yönəlik tədris) fenomeninin yaranmasına gətirib çıxarır. Bu şəraitdə müəllimlər şagirdlərdə tənqidi düşüncə, analitik təhlil və yaradıcı problem həlletmə bacarıqlarını inkişaf etdirmək əvəzinə, vaxtı yalnız test suallarının mexaniki həlli texnikalarını öyrətməyə sərf etməyə məcbur olurlar.

Bu yanaşma həmçinin təhsildə dərin struktur bərabərsizliyini alovlandırır. Akademik göstəricilər üzərində qurulmuş qiymətləndirmə modeli incəsənət, idman və ya praktiki təşkilatçılıq meylləri, qabiliyyətləri olan, peşə məktəblərinə və ya kolleclərə yönələn şagirdləri "uğursuzlar" kateqoriyasına aid edir. Nəticə etibarilə, fərdi potensialı və şagirdlərin müxtəlif qabiliyyətlərini nəzərə almayan bu birtərəfli sistem onların böyük bir qisminin istedad və bacarıqlarının kölgədə qalmasına, erkən yaşlardan təhsil mühitindən uzaqlaşmasına və təhsilə yadlaşmasına səbəb olur.

Məktəb fərdin cəmiyyət daxilində formalaşdığı əsas sosioloji məkandır. Sosioloji nəzəriyyələrə əsasən, təhsil müəssisəsinin fundamental öhdəliklərindən biri şagirdlərdə sosial-emosional bacarıqları (Social-Emotional Learning), empatiyanı, etik, milli-mənəvi dəyərləri və vətəndaşlıq məsuliyyətini aşılamaqdır. Məktəb mühiti şagirdə komandada işləmək, münaqişələri konstruktiv idarə etmək və fərqli baxış bucaqlarına hörmətlə yanaşmaq vərdişləri qazandırmalıdır.

Məktəbin fəaliyyətinin həqiqi keyfiyyəti onun məzunlarının 5, 10 və ya 15 ildən sonra harada olması ilə ölçülməlidir. Universitetə daxil olan, lakin ilk ildəcə universiteti tərk edən və ya məzun olduqdan sonra iş tapa bilməyən fərd təhsil müəssisəsinin uğuru sayıla bilməz. Əksinə, orta məktəbi bitirib cəmiyyət üçün faydalı, məsuliyyətli bir vətəndaş olan, öz peşəsini sevən fərdlər məktəbin daha böyük uğurudur.

Bundan əlavə, müasir əmək bazarının tələbləri ilə akademik imtahan proqramları arasında ciddi uçurum mövcuddur. Müasir dövrdə işəgötürənlər üçün kəmiyyət göstəricilərindən ziyadə, adaptasiya olunma qabiliyyəti, rəqəmsal savadlılıq, emosional intellekt və mürəkkəb problemləri həlletmə bacarığı ön plana çıxır. Yalnız universitetə qəbul yönümlü tədris alan məzunlar ali təhsil müəssisəsinə daxil olsalar da, real iş mühitində və sosial həyatda ciddi adaptasiya çətinlikləri ilə üzləşirlər.

Qlobal təhsil təcrübəsi göstərir ki, akademik nailiyyətlərlə şagirdin hərtərəfli inkişafı arasında balans yaradan ölkələr daha dayanıqlı nəticələr əldə edirlər. Məsələn, Finlandiya təhsil modelində məktəblərin fəaliyyəti standartlaşdırılmış mərkəzi imtahanlarla deyil, şagirdlərin psixoloji rifahı (well-being), sosial layihələrdə iştirakı və fərdi irəliləyişi əsasında dəyərləndirilir. Bu modeldə məktəblər arasında rəqabət əvəzinə əməkdaşlıq, mexaniki əzbərçilik əvəzinə isə tədqiqat yönümlü öyrənmə əsas götürülür. 

Alternativ qiymətləndirmə sistemləri məktəbin uğurunu kompleks göstəricilərlə ölçməyi təklif edir. Buraya şagirdlərin məktəb mühitində psixoloji təhlükəsizlik səviyyəsi, icma xidmətləri və könüllülük fəaliyyətlərinə cəlb olunma dərəcəsi, dərnək, incəsənət və idman uğurları, eləcə də məzunların peşə təhsilinə və ya birbaşa əmək bazarına uğurlu inteqrasiyası və s. daxildir.

Nəticə etibarilə, tədqiqatlar da sübut edir ki, məktəbin fəaliyyətinin və effektivliyinin yalnız ali təhsil müəssisələrinə qəbul göstəriciləri ilə qiymətləndirilməsi təhsilin fundamental sosial, pedaqoji və insani missiyasını məhdudlaşdırır. Standartlaşdırılmış imtahan mərkəzçiliyi tədris prosesini mexanikləşdirərək şagirdlərin fərdi potensialını kölgədə qoyur, təhsildə bərabərsizliyi dərinləşdirir və XXI əsrin tələb etdiyi tənqidi təfəkkür, emosional intellekt və sosial məsuliyyət kimi kritik bacarıqların formalaşmasına mane olur. Təhsil müəssisəsi sadəcə akademik biliklərin sınaqdan keçirildiyi sınaq meydanı deyil, fərdin hərtərəfli şəxsiyyət kimi formalaşdığı sosiokulturoloji mühit olaraq bərpa edilməlidir.

Bu baxımdan təhsil siyasətini həyata keçirən qurumlar qiymətləndirmə mexanizmlərində unidimensional (təkölçülü) kəmiyyət göstəricilərindən imtina edərək holistik (çoxölçülü) qiymətləndirmə modelinə keçid etməlidirlər. Məktəblərin reytinq xallarına və uğur meyarlarına şagirdlərin psixoloji rifahı, sosial-emosional inkişafı, icma xidmətlərində iştirakı, idman, incəsənət və peşə-əmək istiqamətlərindəki fərdi irəliləyişləri və s. də daxil edilməlidir.

Yalnız akademik nailiyyətlərlə şəxsi inkişaf arasında balans yaradan, hər bir fərdin unikal potensialını dəyərləndirən təhsil modeli cəmiyyətin dayanıqlı inkişafına və yetkin, məsuliyyətli vətəndaşların yetişməsinə xidmət edə bilər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.09.2026)

İlqar İsmayılzadə,

fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, "Həməşəra" mətbu orqanının təsisçisi və baş redaktoru, AYB, AJB-nin üzvü, teoloq, araşdırmaçı, tərcüməçi, yazıçı-publisist.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Qələm müqəddəs, söz isə dəyərdir. Qələmin yad və nalayiq əllərdə olması, sözün isə nalayiq kəslərə verilməsi bu günümüz və gələcəyimiz üçün danılmaz təhlükədir. Etiraf etmək lazımdır ki, bu gün müqəddəs sayılan qələm və eləcə də söz haqqı bəzən nalayiq adamların ixtiyarındadır.

Bu gün Odlar Yurdu Azərbaycanımızda ədəbiyyat sahəsində olanlar müxtəlif ədəbi birliklərin üzvü olaraq tanınırlar. Lakin təəsüflər olsun ki, qələm əhli olaraq müxtəlif ədəbi birliklərin üzvlük vəsiqəsini daşıyanlardan insanı təəccübləndirəcək səviyyədə olan bir qismi öz mənfi və qeyri-etik davranışları ilə ədəbiyyat adını aşağılayır, eyni halda mənsub olduqları ədəbi birliyin adına ləkə gətirirlər. Bunun da bir səbəbi tərbiyə məsələsidirsə, digər səbəbi əsasən nevroloji və psixoloji xəstəliklərdən ibarətdir...
Təəssüf hissi ilə qeyd etmək lazımdır ki, bu gün onların arasında olduqca ciddi və kompleks ruhi xəstəlik və psixi pozuntu növlərindən sayılan şizofreniya (reallığı qiymətləndirmə bacarığının itirilməsi), narsistlik (şəxsiyyət pozuntusu, özünə həddindən artıq heyranlıq duyulması), sadizm (başqasına acı verməkdən həzz alma) və s. bu kimi müxtəlif nevroloji və psixoloji xəstəliklərdən əziyyət çəkənlər heç də az deyil. Bunu sübut etməyə lüzum yoxdur. Çünki ölkənin ədəbi mühitinə diqqətlə baxdıqda, bunun çoxsaylı, həm də acı nümunələrini müşahidə etmək mümkündür. Əslində isə heç uzağa getməyə da ehtiyac yoxdur. Bunun üçün "Facebook", "Tik-tok", "İnstagram" və "Youtube" kimi sosial şəbəkələrdə özünü "şair", "yazıçı", "ədəbi tənqidçi" və ya "bədii qiraətçi" kimi təqdim edib min bir oyundan çıxan, insana utanc hissi gətirən, böyük-kiçik saymayan, həmçinin, ətrafa nifrət, tərbiyəsizlik və ədəbsizliyi püskürən "qələm sahibləri"ni görmək kafidir. Bəziləri də özünü bəzi "şou-biznes" nümayəndələri kimi gündəmdə qalmaq hədəfi ilə yalnız kimlərləsə qalmaqal yaşamaq, ətürpədici və ürəkbulandırıcı "fotosessiyalar"la gündəmdə qalmağa can atırlar. Heç şübhəsiz, bütün bunlar çağdaş Azərbaycan ədəbi mühitinin acı dərdlərindən sayılır. Mövcud durum onu deməyə əsas verir ki, bu gün ədəbi mühitdə yad və nalayiq ünsürlər var...

Bu qəbil psixoloji və nevroloji xəstəliklər nəticəsində tez-tez sosial şəbəkələrdə tənqid adı altında ağır təhqirlərin şahidi oluruq. Nadanlıq isə digər tərəfdən baş alıb gedir. Sözün həqiqi mənasında hər növ təhqiri "tənqid", Qanun qarşısında məsuliyyət xatırlatmasını isə "təhdid" kimi təsəvvür edən əli qələmli və özünü ali savadlı, ziyalı kimi təsəvvür edən modern cahillərimiz də var...
Mən fürsətdən istifadə edib, bu problemin əsaslı şəkildə həlli üçün üç təkliflə çıxış etmək istəyirəm:
1. Hər hansı bir ədəbi birliyin üzvlüyünə qəbul üçün lazım olan sənədlər arasında həm də namizədlərdən psixoloji və nevroloji baxımdan sağlamlıq haqqında ayayış tələb edilsin...
2. Namizədlərdən tələb olunan "zəmanət məktubu" xüsusi sifariş, dostluq, qonaqlıq və "şirinlik"lə, eyni halda şablon formada imzalanmış kağızlarla deyil, daha etibarlı, həm də qarşı tərəfin cəmiyyət arasında formalaşmış mədəniyyəti, tərbiyəsi və eləcə də bədii yaradıcılıq qabiliyyətini bəyan edən formada olsun...
3. Ədəbi birliklərin nizamnaməsi və idarəçilik sistemində "Nəzarət şurası" və ya "Etika şurası" adları altında birliyə üzv olanların davranışlarına nəzarət mexanizmi təsis edilsin və beləliklə də ədəbiyyat və qələm adına ləkə gətirənlərlə müxtəlif (xəbərdarlıq cərimə və üzvülükdən qovulma kimi) mərhələlər əsasında davranılsın və beləliklə də kimsə özünü toxunulmaz saymasın...
Qələmi müqəddəs, ədəbiyyatı isə ədəb-ərkan və etika vadisi sayan bütün əziz, ziyalı və dəyərli qələm əhlinə dərin sayğılarımla!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.09.2026)

Bakı daha bir beynəlxalq mədəniyyət hadisəsinə ev sahibliyi edir. 18–20 sentyabr 2026-cı il tarixlərində Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu və Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin birgə təşkilatçılığı ilə I Türk Dünyası Bəstəkarları Qurultayı keçiriləcək.

​

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondundan verilən məlumata görə, tədbirin iştirakçısı, İstanbul Universiteti Dövlət Konservatoriyasının Musiqişünaslıq kafedrasının müdiri Prof. Dr. Abdullah Akat Qurultay münasibətilə salamlama videosu ilə çıxış edib.

O, öz müraciətində Qurultayın Türk dünyasının bəstəkar və musiqişünasları arasında elmi-yaradıcılıq əlaqələrinin daha da möhkəmlənməsinə xidmət etdiyini diqqətə çatdırıb. Azərbaycanın belə bir möhtəşəm platformaya ev sahibliyi etməsini yüksək qiymətləndirən musiqişünas, bu əməkdaşlığın gələcəkdə yeni birgə layihələrin həyata keçirilməsinə bünövrə yaratdığını qeyd edib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.09.2026)

18–20 sentyabr 2026-cı il tarixlərində Bakıda Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin birgə təşkilatçılığı ilə I Türk Dünyası Bəstəkarları Qurultayı keçiriləcək.

​“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondundan verilən məlumata görə, mötəbər tədbirdə iştirak edən macarıstanlı musiqişünas-tədqiqatçı Sandor Szabo Qurultay ilə bağlı təəssüratlarını bölüşdüyü salamlama videosu yayımlayıb.

Tədqiqatçı öz çıxışında Türk dünyasının zəngin və köklü musiqi irsinin öyrənilməsi, qorunması və gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından bu tədbirin müstəsna əhəmiyyət kəsb etdiyini vurğulayıb.

 Bakıda keçirilən bu tarixi görüşdə iştirak etməkdən şad olduğunu bildirən Sandor Szabo təşkilatçılara öz dərin minnətdarlığını ifadə edib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.09.2026)

Artyk Toksanbayev,

Qazaxıstan Bəstəkarlar Assosiasiyasının sədri.

"Ədəbiyyat və incəsənət"

Üzeyir Hacıbəylinin yaradıcılığına həsr olunmuş XVIII Beynəlxalq Musiqi Festivalı çərçivəsində Bakıda Türk ölkələri bəstəkarlarının Birinci Qurultayının keçirilməsi ayrı-ayrı yaradıcılıq əlaqələrindən daimi peşəkar əməkdaşlığa keçmək üçün imkan yaradır. Qarşıda duran əsas sual isə budur: gələcək birlik yaradıldıqdan sonra bəstəkarın həyatında real olaraq nə dəyişəcək?

Əgər nəticə yalnız illik görüşlərdən, konsertlərdən və mədəni birlik haqqında bəyanatlardan ibarət olacaqsa, bu, kifayət etməyəcək. Birlik əsərin müəllif əlyazmasından başlayaraq peşəkar nəşrə, ifaya, lisenziyalaşdırmaya və beynəlxalq səhnəyə çıxışa qədər bütün yolu keçməsinə kömək etməlidir. Onun fəaliyyətini məhz belə nəticələrlə qiymətləndirmək lazımdır.

Türk ölkələrinin müasir akademik musiqisi güclü milli məktəblərə və dünya səviyyəli bəstəkarlara malikdir. Lakin ayrı-ayrılıqda götürdükdə əksər dövlətlərimizin musiqi bazarı böyük deyil. Bəstəkar öz ölkəsində yaxşı tanınır, amma onun musiqisi qonşu ölkələrdə nadir hallarda səslənir, iri xarici orkestr və festivalların proqramlarına isə daha az düşür.

Səbəb yalnız bədii rəqabət deyil. Çox vaxt əsərin peşəkar nəşriyyat müşayiəti, hüquqi baxımdan rəsmiləşdirilmiş müəllif hüquqları, yüksək keyfiyyətlə hazırlanmış partiturası və sistemli beynəlxalq təbliği çatışmır.

MÜXTƏLİF ÖLKƏLƏRİN İMKANLARINI BİRLƏŞDİRMƏK

Türk dünyasının hər bir ölkəsinin ümumi iş üçün faydalı ola biləcək təcrübəsi var. Türkiyədə musiqi sənayesinin bazar mexanizmləri, peşəkar musiqi nəşriyyatı və müəllif hüquqları ilə iş sahəsində davamlı təcrübə daha əvvəl formalaşıb. Azərbaycan, Özbəkistan, Qırğızıstan, Qazaxıstan və digər dövlətlər isə öz bəstəkarlıq məktəblərinə, ifaçılıq ənənələrinə və mədəniyyət institutlarına əsaslanırlar.

Bu gün Qazaxıstanda musiqi yaradıcı sənayesində köklü islahat həyata keçirilir. Bu proses peşəkar birliklərin fəaliyyətini, müəllif hüquqlarını, rəqəmsallaşmanı və nəşriyyat infrastrukturunu əhatə edir. Bu təcrübə həmkarlarımız üçün faydalı ola bilər. Lakin heç bir milli model mexaniki şəkildə bütün türk dünyasına tətbiq edilməməlidir. Hər bir ölkənin qanunvericiliyinin, bazarının və mədəniyyət müəssisələri sisteminin özünəməxsus xüsusiyyətləri var.

Ümumi vəzifəmiz müxtəlif ölkələrin kompetensiyalarını birləşdirmək və uyğun iş qaydaları barədə razılığa gəlməkdir. Hüquqların necə rəsmiləşdiriləcəyi, əsərləri xaricdə kimin təmsil edəcəyi, partituraların və kataloqların hansı tələblərə cavab verməli olduğu, lisenziya müqavilələrinin necə bağlanacağı və müəllif qonorarlarının necə ödəniləcəyi müəyyənləşdirilməlidir.

BİRLİK BƏSTƏKAR ÜÇÜN İŞLƏMƏLİDİR

Yeni birliyin yalnız o halda mənası olacaq ki, bəstəkar onun vasitəsilə konkret peşəkar imkanlar əldə etsin. Müəllifə partituranın peşəkar nəşri, hüquqlarının qorunması və hüquqi müşayiət lazımdır. O, digər ölkələrdəki ifaçılara və sifarişçilərə çıxış əldə etməlidir. Musiqisinin harada və hansı əsaslarla istifadə olunduğunu bilməli və ona çatan qonorarını almalıdır.

Bu gün bir çox əsər premyeradan sonra, demək olar ki, mədəni dövriyyədən çıxır. Onlar müəllifin şəxsi arxivində qalır və ya bəstəkarın dirijorlara və ifaçılara özü göndərdiyi PDF faylı formasında mövcud olur. Belə model nə musiqinin geniş yayılmasını, nə davamlı gəliri, nə də əsərin gələcək ifalar üçün qorunmasını təmin edir.

Türk ölkələri bəstəkarlarının birliyi yalnız təmsilçilik təşkilatı deyil, həm də işlək peşəkar mexanizmə çevrilərsə, bu vəziyyəti dəyişə bilər. O, bəstəkarı nəşriyyat, ifaçı, festival, orkestr, agentlik və lisenziya alan tərəflə əlaqələndirməlidir.

Bununla yanaşı, yaradıcılıq qərarları müəllifin özündə qalmalı, təşkilati sistem isə bir insanın təkbaşına həyata keçirməsinin çətin olduğu funksiyaları öz üzərinə götürməlidir.

ÜMUMİ NƏŞRİYYAT VƏ RƏQƏMSAL İNFRASTRUKTUR

İlk praktiki vəzifələrdən biri ümumi nəşriyyat və rəqəmsal infrastrukturun yaradılması ola bilər. Onun forması birgə müəyyənləşdirilməlidir. Vahid beynəlxalq musiqi nəşriyyatı, milli nəşriyyatların birliyi və ya bir neçə təşkilatın ümumi kataloqu təqdim edəcəyi rəqəmsal platforma kimi müxtəlif variantlar mümkündür.

Əsas məsələ hüquqi forma deyil, işin keyfiyyətidir. Beynəlxalq tərəfdaşa təsadüfi fayllar toplusu deyil, peşəkar şəkildə hazırlanmış və hüquqi baxımdan şəffaf kataloq lazımdır. Kataloqda müəlliflər və hüquq sahibləri, ifa heyəti, əsərlərin müddəti, lisenziyalaşdırma şərtləri və mövcud materiallar dəqiq göstərilməlidir.

Partituralar və partiyalar orkestr kollektivlərinin praktiki istifadəsi üçün yararlı olmalıdır. Mümkün olduğu hallarda kataloq annotasiyalarla, yüksək keyfiyyətli audio və video yazılarla tamamlanmalıdır.

Belə resurs geniş musiqi ictimaiyyəti adından iri musiqi nəşriyyatları, orkestrlər, festivallar və peşəkar agentliklərlə danışıqlar aparmağa imkan verəcək. Əməkdaşlıq formaları müxtəlif ola bilər: birgə nəşr, subnəşriyyat, beynəlxalq təmsilçilik və ya ayrı-ayrı kataloqların lisenziyalaşdırılması.

Heç bir təşkilat inhisara iddia etməməlidir. Daha vacib olan türk dünyası bəstəkarları ilə dünya musiqi sənayesi arasında etibarlı və peşəkar körpü yaratmaqdır.

Bununla yanaşı, yalnız türk dünyasının daxili məkanı ilə məhdudlaşmaq olmaz. Ölkələrimiz arasında birgə konsertlər və mübadilələr zəruridir, lakin bunlar daha geniş beynəlxalq təmsilçilik üçün hazırlıq mərhələsinə çevrilməlidir.

Ümumi kataloq təkliflərin miqyasını genişləndirir və xaricdə ayrı-ayrı bəstəkarı yalnız bir partiturası ilə deyil, bir neçə ölkənin müasir musiqi mədəniyyətini bütöv şəkildə təqdim etməyə imkan verir.

NƏTİCƏ MÜƏLLİFLƏRİN İMKANLARI İLƏ ÖLÇÜLMƏLİDİR

Yeni Birliyin səmərəliliyi iclasların və imzalanmış sənədlərin sayı ilə ölçülməməlidir. Bir neçə ildən sonra konkret praktiki suallara cavabımız olmalıdır.

Neçə yeni əsər sifariş edilib? Neçə partitura peşəkar şəkildə nəşr olunub? Neçə əsər müəllifinin ölkəsindən kənarda səsləndirilib? Bəstəkarlar nə qədər müəllif qonorarları əldə ediblər? Neçə gənc müəllif beynəlxalq ifaçılar tapa bilib? İri orkestrlərin və festivalların proqramlarında hansı yeni adlar meydana çıxıb?

Məhz bu göstəricilər mədəni birliyin işlək peşəkar sistemə çevrilib-çevrilmədiyini anlamağa imkan verəcək. Bəstəkar üçün həmkarlarının hörməti və vətənində tanınmaq vacibdir, lakin əsərin sonrakı həyatı da olmalıdır. O, ifa edilməli, nəşr olunmalı, lisenziyalaşdırılmalı, müəllifinə gəlir gətirməli və yeni dinləyicilər qazanmalıdır.

Bakıda keçirilən ilk Qurultay bu böyük müştərək işin başlanğıc nöqtəsinə çevrilə bilər.

Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyinə və şəxsən mədəniyyət naziri Adil Kərimliyə, həmçinin Türk Mədəniyyəti və İrsi Fonduna və onun prezidenti Aktotı Raimkulovaya forumun təşkilinə, peşəkar dialoqun dəstəklənməsinə və türk ölkələrinin bəstəkarlarını və musiqi ictimaiyyəti nümayəndələrini bir araya gətirən təşəbbüsə görə səmimi təşəkkürümü bildirirəm.

Biz dünya musiqi bazarının qanunlarını dəyişə bilmərik, lakin orada iştirakımızın miqyasını dəyişə bilərik. Bunun üçün ümumi Birliyə aydın qaydalar, nəşriyyat və hüquq infrastrukturu, rəqəmsal kataloq və beynəlxalq tərəfdaşlarla davamlı əməkdaşlıq lazımdır.

O zaman türk dünyası bəstəkarlarının musiqisi özünün bədii səviyyəsinə uyğun mövqe tuta biləcək.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.09.2026)

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Sentyabrın 15-də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) müsəlman dini idarə rəhbərləri Şurasının üzvləri və müşahidəçiləri, Yəhya Bakuvi Beynəlxalq Konfransının həmtəşkilatçıları və Qafqaz Xalqları Ali Dini Şurasının üzvlərindən ibarət nümayəndə heyətini qəbul etdi. Görüşdə Ağdam məscidinin bərpası işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən ilk bərpa layihələrindən biri kimi qeyd olundu.

Bəzən bir tikilinin taleyi bütöv bir şəhərin taleyini özündə əks etdirir. Ağdam Cümə məscidinin tarixində də belə bir məna var. XIX əsrin sonlarında ucaldılan bu məscid illər sonra bir şəhərin işğalına, dağıdılmasına, yerlə yeksan edilməsinə və nəhayət, yenidən dirçəlişinə şahidlik etdi.

Ağdam məscidi Qarabağın zəngin memarlıq irsinin mühüm nümunələrindən biridir. Məscid XIX əsrin sonlarında məşhur Qarabağ memarı Kərbəlayi Səfixan Qarabaği tərəfindən inşa edilib. Onun iki minarəli monumental görünüşü Ağdamın memarlıq panoramının ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdi.

Məscid yalnız ibadət yeri deyildi. O, şəhərin ictimai və mənəvi həyatının mühüm mərkəzlərindən biri idi. Burada insanlar ibadət edir, dini bayramları qeyd edir, mühüm günlərdə bir araya gəlirdilər. Başqa sözlə, məscidin divarları yalnız daş və kərpicdən ibarət deyildi – onların arxasında nəsillərin xatirələri vardı.

Sonra şəhərin taleyi dəyişdi.

1993-cü ildə Ağdamın işğalından sonra şəhər genişmiqyaslı dağıntıya məruz qaldı. Yaşayış binaları, məktəblər, mədəniyyət müəssisələri, qəbiristanlıqlar və dini abidələr zərər gördü. Ağdam Cümə məscidi də bu dağıntıdan kənarda qalmadı.

İllər ərzində Ağdamın adı ilə yanaşı məscidin xarabalığının görüntüləri də işğalın nəticələrini göstərən simvollardan birinə çevrildi. Minarələri qalan, lakin ətrafındakı şəhəri dağıdılmış məscid sanki susaraq bir dövrün şahidliyini edirdi.

2020-ci ilin Vətən müharibəsindən sonra isə bu mənzərə dəyişməyə başladı.

Ağdam azad edildi. Şəhərin qarşısında yeni həyat qurmaq kimi nəhəng vəzifə dayandı. Bu proses yalnız yolların, yaşayış binalarının və infrastrukturların inşasından ibarət deyildi. Dağıdılmış şəhərin tarixi simasını da bərpa etmək lazım idi.

Məhz buna görə Ağdam məscidinin bərpası xüsusi məna daşıyır.

Çünki şəhər yalnız yeni binalardan ibarət deyil. Şəhəri şəhər edən onun yaddaşıdır. Küçələri, meydanları, məbədləri, məscidləri, məktəbləri, qəbiristanlıqları, tarixi binaları və insanların həmin məkanlarla bağlı xatirələridir.

Ağdamın yenidən qurulması prosesində tarixi-mədəni irsin bərpasına diqqət yetirilməsi də bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Cümə məscidinin bərpası keçmişlə gələcək arasında əlaqənin qorunması deməkdir.

Məscidin bərpası həm də bir mühüm həqiqəti xatırladır: mədəni irs yalnız qorunduğu zaman yaşayır.

Daş kitabələr, memarlıq üslubu, minarələr, günbəzlər və ibadət məkanları tarix haqqında kitabların söyləyə bilmədiyi məlumatları gələcək nəsillərə çatdırır. Onlar müəyyən bir xalqın, şəhərin və mədəni mühitin keçmişini maddi şəkildə yaşadırlar.

Ağdam məscidinin bərpasına görə bu işin memarlıq tərəfi qədər onun simvolik tərəfi də diqqət çəkir. Vaxtilə dağıntı içərisində qalan məscidin yenidən bərpa olunması Ağdamın da xarabalıqdan müasir şəhərə çevrilməsi prosesinin bir hissəsidir.

Bu baxımdan Prezident İlham Əliyevin 15 sentyabr 2026-cı ildə Türk Dövlətləri Təşkilatının Müsəlman Dini Rəhbərləri Şurasının nümayəndələri, Yəhya Bakuvi Beynəlxalq Konfransının həmtəşkilatçıları və Qafqaz Xalqları Ali Dini Şurasının üzvlərindən ibarət nümayəndə heyətini qəbul etməsi zamanı Ağdam məscidinin bərpasının işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən ilk bərpa layihələrindən biri kimi xatırladılması da diqqətəlayiqdir.

Bu fakt Ağdam məscidinin təkcə yerli deyil, daha geniş dini-mədəni kontekstdə də əhəmiyyət daşıdığını göstərir.

Ağdamın yenidən qurulması ilə məscidin bərpası arasında mənəvi bir paralel var. Şəhər kimi məscid də dağıntıdan sonra yenidən həyata qayıdır. Bir zamanlar insanların səsini eşidən divarlar yenidən ibadət, dua və həyat səslərinə şahidlik etməyə başlayır.

Tarixin ən ağır sınaqlarından keçmiş abidələrin bərpasında əsas məqsəd yalnız onların əvvəlki görünüşünü qaytarmaq deyil. Əsas məqsəd həmin abidələrin daşıdığı mənanı gələcək nəsillərə ötürməkdir.

Ağdam Cümə məscidi də bu mənada yalnız XIX əsrdən qalmış memarlıq əsəri deyil.

O, Ağdamın yaddaşıdır.

Onun dağıntıları şəhərin keçmişindən xəbər verirdi. Bərpa olunmuş məscid isə Ağdamın gələcəyindən xəbər verəcək.

Dağıntı şəhərin tarixinin bir səhifəsi idi. Bərpa isə həmin tarixin davamıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.09.2026)

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

Şəhidlik – bir insanın vətən, torpaq, azadlıq və ali dəyərlər uğrunda öz şüurlu seçimi ilə canından keçməsi, mənəviyyatın və fədakarlığın çata biləcəyi ən uca zirvədir. Bu, sıradan bir ölüm deyil; cəmiyyətin yaddaşında, xalqın tarixində və mənəvi aləmində əbədiləşən müqəddəs bir məqamdır.

Şəhidlik konsepsiyasının kökündə fərdin maraqlarından üstün olan milli və bəşəri məna dayanır. İnsan ən şirin payı olan həyatını daha böyük bir amala – gələcək nəsillərin azadlığına və təhlükəsizliyinə bəxş edir. Onlar öz həyatlarını tərəddüdsüz qurban verirlər ki, Vətən və xalq müstəqil və məğrur yaşasın. Məhz bu səbəbdən şəhidlər təkcə bir ailənin deyil, bütöv bir millətin övladına çevrilirlər. Onların fədakarlığı cəmiyyətin birliyini möhkəmləndirir, milli kimliyi və vətənpərvərlik ruhunu diri tutur.

Azərbaycan xalqının tarixində şəhidlik anlayışı xüsusi mənəvi-psixoloji çəkiyə malikdir. Müasir tariximizdə 20 Yanvar hadisələri, Birinci və İkinci Qarabağ müharibələri xalqımızın azadlıq və ərazi bütövlüyü uğrunda verdiyi ağır, lakin şərəfli imtahanlardır. Qarabağ torpaqlarının azad edilməsi ilə nəticələnən Zəfər tarixi şəhidlərimizin qanı və qəhrəmanlığı bahasına yazılmışdır.

Bu baxımdan şəhidlik həm də tarixi ədalətin bərpa olunmasının və milli qürurun dirçəlişinin simvoludur. Azərbaycanın azad olmuş hər qarış torpağı bir şəhidin son nəfəsi, hər bir zəfər bayrağı bir qəhrəmanın al qanı ilə yoğrulmuşdur.

Ancaq şəhidliyi yalnız keçmişə aid bir qəhrəmanlıq aktı kimi qiymətləndirmək qətiyyən düz deyil. Şəhidlərin xatirəsini yaşatmaq, onların qoyub getdiyi irsə, ailələrinə və əmanət etdikləri vətənə sahib çıxmaq hər bir vətəndaşın mənəvi borcudur. Həqiqi ehtiram yalnız hüznlə deyil, həm də onların uğrunda can verdikləri dəyərləri qorumaq və dövləti daha da gücləndirməklə ifadə olunur. Məzar daşı deyil şəhidin yeri; elin yaddaşı, elin qəlbidir.

Şəhidlik fiziki ömrün bitməsi ilə bitməyən, əksinə, əbədi yaşamın başlanğıcı olan uca bir məqamdır. Şəhidlər öz fədakarlıqları ilə təməl daşlarını qoyduqları azad və suveren gələcəyin işıqlı yolçularıdır.

Şəhidlik – həyatın fani ipini qırıb, onu əbədiyyət yumağına sarımaq sənətidir. Şəhid olmaq yalnız cəbhədə vurulmaq deyildir. Şəhidlik – hələ döyüşə getməzdən əvvəl öz ruhunda fani dünyanı kiçiltmək, sevdiklərinin təbəssümünü Vətənin azadlığına qurban verməyə hazır olmaqdır. Bu, insanın öz mənliyindən imtina edib, daha böyük bir mənə – Vətənə çevrilməsidir. Torpaq o zaman "Vətən" adlanır ki, onun hər qarışında bir ürək döyünür, hər daşının altından bir Vətən sevdalısının ruhu pıçıldayır.

Gözlərinizi yumun və səhər şəfəqləri ilə birlikdə dağların zirvəsinə bürünən dumanı təsəvvür edin. O duman yalnız rütubət deyil; o, Vətən səmasını qoruyan ruhların pərdəsidir. Şəhid də fani bədənini torpağın ağuşuna verib, ruhunu millətin bayrağına bükən əbədi keşikçidir.

 Rənglər çoxdur bu dünyada. Amma bəzi rənglər var ki, onlar boyaq qablarından deyil, birbaşa ürəyin dərinliklərindən süzülür. Al qırmızı rəng... Biz onu tarlalarda açan lalələrdə görürük, günəşin batarkən üfüqə saçdığı şəfəqdə görürük. Lakin bayrağımızın üzərindəki o al qırmızılıq nə lalədən gəlir, nə də günəşdən. O rəng azadlıq naminə atılan son nəbzin, son çırpıntının rəngidir.

Döyüş meydanı bir səhnədir, amma burada heç kəs rol oynanmır. Burada soyuq dəmir sıcak bədənlərlə qarşılaşır. Güllə səsləri, mərmilərin nəriltisi altında bir gənc zabit və ya əsgər son addımını atır. O an nə soyuq hiss olunur, nə də ağrı. O an ruhun bədən qəfəsindən azad olduğu, ən uca məqama pərvaz etdiyi andır. Döyüşçünün torpağa düşən bədəni, əslində torpağı qucaqlayır. O, düşərkən belə diz çökmür, torpağı bağrına basır ki, onu heç kim tapdalaya bilməsin.

Şəhid qanı – tarixin mürəkkəbidir. Tarixi krallar, sərkərdələr yazır zənn edirlər; lakin tarixi yazanlar adını dərsliklərə sığışdıra bilmədiyimiz, adsız-soraqsız, amma ruhu dağlar qədər əzəmətli olan o şəhid qəhrəmanlardır. Onların tökdüyü hər damcı qan torpağın altında bir toxuma çevrilir. O toxumdan sabahın azadlığı, körpələrin maneəsiz qəhqəhəsi, anaların dinc yuxusu boy atır.

Bayraq yüksəlir... Onun küləkdə dalğalanması sadəcə hava axını deyil. Bayraq dalğalanarkən çıxardığı o xışıltı – şəhidlərin pıçıltısıdır. Onlar bizə deyir: "Biz buradayıq, bu qumaşın hər ililməsində, göyün hər qatındayıq. Bizim qanımızla boyanmış bu al rəngə kölgə düşməyə qoymayın."

 Hər bir şəhid bir ananın qucağından çıxıb Vətənin qoynuna gedir. Vətən sevgisi böyükdür, amma ananın övlad sevgisi bəşəriyyətin anladığı daha dərin sevgi ummanıdır. Bir ananın doqquz ay bətnində gəzdirdiyi, gecələr yuxusuz qalıb böyütdüyü, boyuna-buxununa baxıb qürurlandığı övladını al qanlı tabutda qarşılaması... Bu, sözlərin bitdiyi, dilin lal olduğu məqamdır.

Şəhid anasının göz yaşı adi göz yaşı deyil. O yaşın hər qətrəsində həm sonsuz bir kədər, həm də uca bir qürur çağlayır. O göz yaşı torpağa düşəndə torpaq utanır, səma ağlayır. Amma şəhid anası qəddini bükmür. O bilir ki, övladı fani bir ömür yaşayıb unudulmaqdansa, əbədi bir dastan yazaraq mənəviyyat zirvəsinə ucaldı. O, "Vətən sağ olsun!" deyəndə, yalnız iki kəlmə söz demir; o, öz ciyərparasını Vətənin varlığına fəda etdiyini təsdiqləyir.

Atanın sakit, içinə axan göz yaşları, bacının saçını yolub fəryad etməsi, qardaşın yumruğunu sıxıb intiqam andı içməsi... Bu kədər bir evi, bir kəndi, bir şəhəri bürüyür. Amma bu kədər sarsıdıcı, məhvedici kədər deyil. Bu kədər insanı saflaşdıran, onu öz kökünə, öz kimliyinə qaytaran müqəddəs bir kədərdir.

Şəhid evi hər zaman fərqlənir. O evin qapısında asılmış bayraq yalnız bir rəmz deyil, o evin artıq cənnətin bir guşəsi olduğunun göstəricisidir. O evdə sükut var, amma bu sükutda bir məğrurluq nidası gizlənib. O evdə hər xatirə, hər fotosürət canlı bir tarixə çevrilib. Övladın son zəngi, son cümləsi: "Ana, özündən muğayat ol, Vətən bizə əmanətdir..." sözləri bir ailənin deyil, bütün millətin yaddaşına həkk olunur.

 Bəşəriyyət var olandan bəri onun övladları unudulmaqdan qorxub. İnsanlar adlarını daşlara, abidələrə həkk edib ki, gələcək nəsillər onları xatırlasın. Amma əsl unudulmazlıq daş üzərində yazılan yazılarla deyil, insanların qəlbinə həkk olunan izlərlə qazanılır. Şəhidlər adlarını xalqın mənəvi yaddaşına elə bir silinməz xətlə yazırlar ki, zamanın heç bir tufanı o yazını silə bilmir.

Xiyabanlar... Şəhidlər xiyabanı bir qəbiristanlıq deyil. Orada ölümün soyuqluğu deyil, diri bir ruhun hərarəti duyulur. Yan-yana düzülmüş o qara mərmər daşlarının üzərindən bizə baxan gənc simalar... Onların gözlərində qorxu yoxdur, onların gözlərində gələcəyə, bizə olan inam var. Onlar sanki mərmər daşların arxasından pıçıldayırlar: "Biz borcumuzu ödədik, bəs siz bu əmanəti necə qoruyacaqsınız?"

Hər bir şəhid mərməri yarımçıq qalmış bir ömür dastanıdır. Biri toyuna hazırlaşırdı, birinin körpəsi təzəcə "ata" demişdi, biri tələbə idi, biri xəyalında böyük planlar qururdu... Onlar öz gələcəklərini bizim gələcəyimiz üçün qurban verdilər. Onlar yaşamalı olduqları baharları Vətənin payızına, qışına fəda etdilər ki, biz dinc baharlarda yaşaya bilək.

Buna görə də, şəhidlərin qarşısında baş əymək sadəcə bir ehtiram hərəkəti deyil. Bu, öz vicdanımızla baş-başa qalmaq, "Biz bu fədakarlığa layiq ola bilirikmi?" sualını özümüzə verməkdir. Onların azad etdiyi, qanları ilə yoğurduqları torpaqda addımlayarkən hər addımımızı düşünərək atmalıyıq. Çünki o torpağın hər zərrəsində bir qəhrəmanın son nəfəsi var.

 Şəhidlik fəlsəfəsi yalnız dünyəvi dəyərlərlə ölçülə bilməz. O, eyni zamanda ilahi, mənəvi bir zirvədir. Bütün müqəddəs inanc sistemlərində, xüsusən də bizim mənəvi dünyamızda şəhidlik ölümün bitdiyi, həqiqi həyatın başladığı məqamdır. "Onlara ölü deməyin, onlar diridirlər, lakin siz bunu hiss etmirsiniz." Bu ifadə şəhidlik məqamının mahiyyətini tam olaraq açır.

Ölüm bədənin torpağa qovuşması, funksiyasını bitirməsidir. Amma şəhidlikdə ölüm bir son deyil, ruhun təmizlənərək ən ali məqama ucalmasıdır. Şəhid fani dünyanın bataqlığından sıçrayıb, əbədi işığın köksünə qovuşan varlıqdır. O, fiziki olaraq aramızdan getsə də, mənəvi olaraq hər an yanımızdadır. O, bir əsgərin addımında, bir müəllimin dərsində, bir körpənin gülüşündə, bayrağın hər dalğalanmasında yaşayır.

Bu mənəvi zirvəyə ucalmaq hər kəsə nəsib olmur. Bu, seçilmişlərin yoludur. Bu yola qədəm qoymaq üçün insanda böyük bir sevgi, sarsılmaz bir inam və ali bir fədakarlıq hissi olmalıdır. Vətəni sevənlər çox ola bilər, amma Vətən üçün canından keçməyi bacaranlar tarixin axarını dəyişən qəhrəmanlardır.

Şəhidlik – ölümə meydan oxumaqdır. Qorxunun gözünün içinə dik baxaraq, "Mənim Vətənim var, mənim namusum var, mənim azadlığım var və bunlar mənim fani ömrümdən müqəddəsdir!" – deyə qışqırmaqdır. Məhz bu hayqırtı əsarət zəncirlərini qıran, millətləri dirildən və onları tarixin səhnəsində əbədi edən qüvvədir.

 Şəhidlər keçmişimiz deyil, onlar bizim gələcəyimizdir. Onlar bizə yalnız azad edilmiş torpaqlar, qalib bir ölkə qoyub getmədilər; onlar bizə böyük bir məsuliyyət əmanət etdilər. Bu əmanət  Vətəni sevmək, onu qorumaq, onu inkişaf etdirmək və şəhidlərin ruhuna layiq bir cəmiyyət qurmaq əmanətidir.

Şəhidlik – bir məşəldir. O məşəl qaranlıq gecələrdə yolumuzu işıqlandırır, bizə kim olduğumuzu, hardan gəldiyimizi və haraya getdiyimizi xatırladır. Biz o məşəlin işığında özümüzü tapırıq. O məşəl sönərsə, biz mənəviyyatımızı, kimliyimizi, azadlığımızı itirərik. Buna görə də o məşəli nəsildən-nəslə ötürmək, onun işığını sönməyə qoymamaq hər birimizin müqəddəs borcudur.

Gələcək nəsillər şəhidləri yalnız dərsliklərdən oxumamalıdırlar. Onlar şəhidliyin nə olduğunu küçələrimizin adında, məktəblərimizin güşələrində, ən əsası isə valideynlərinin, soydaşlarının gözlərindəki ehtiramda görməlidirlər. Bir uşaq şəhid büstünün önündən keçərkən ayaq saxlayıb baş əyirsə, deməli, o millət əbədi yaşayacaqdır.

Sonda gözlərimiz yenidən o ucsuz-bucaqsız göy üzünə dikilir. Orada, buludların üstündə, ulduzların arasında bir nur axını var. O nur Vətən uğrunda canından keçmiş, əbədiyyətə qovuşmuş ruhların işığıdır. O işıq heç vaxt sönməyəcək.

Şəhidlər ölümsüzlərdir, onlar Vətənin daşına, torpağına, bayrağına və millətin əbədi yaddaşına çevrilərək həmişə bizimlə qalacaqlar!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.09.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Hekayə saatı rubrikasında Xalq yazıçısı Kamal Abdullanın yeni "Bulud xatun və Beyrək" adlıhekayəsini təqdim edir.

Gecənin bir vaxtı on altı ilin dustağı olan Beyrəyi qala divarlarından orqanla sallayıb Oğuz elinə qaçırandan sonra Bayburd bəyinin məhbub qızı bir xeyli həsrətlə onun arxasınca baxdı. Beyrək kölgə kimi divar dibinə sığına-sığına qala atlarının saxlandığı tövləyə tərəf gəldi. O bilirdi ki, qardaşı qədər sevdiyi Boz ayğır burda saxlanır. Uzun zamandır çıxarmadığı kişnərti səsini ciyərinin ən dərin yerindən çıxarıb hayqırmadımı, hayqırdı. Vaxtilə o bu cür Boz ayğırını çağırar, Boz ayğır da onun səsinə çaparaq gələrdi. İndi də elə oldu. Heç elə bil, aradan on altı il keçməmişdi. Boz at Beyrəyin səsinə ağız dolusu kişnəyib səs verdi və atların arasından sıyrılıb Beyrəyə tərəf götürüldü. Beyrək ona yalmanan atını bir tumarladı, bir tumarladı, Boz ayğırın gözləri ləzzətdən süzüldü. Bu ləzzətin içində köhnə, əziz günlərin sevgi dolu sevinci hər ikisinin canından bir anlıq da olsa ildırım sürətilə çaparaq keçib getdi.

Artıq ləngimək olmazdı. Ata minib yola düşmək zamanı idi. Beyrək durduğu yerdəncə elə bir sıçramaq sıçradı ki, Boz atın belinə qonmamış qala divarının üstündə heykəl kimi dayanıb donmuş Bayburd qızının bərabərinə uçub qalxdı və qızın məhzun, işıq saçan baxışları Beyrəyin üzünə meh kimi dəyib qəribə bir cazibə ilə onu havadaca öz qənşərində tutub saxladı. Qızın ona deyəcəyi vardı. Qız dedi:

- Əgərsağlıqlagedibelinə, obanaqovuşarsansa, geridönübmənihalallığaalarsanmı? Mən ki sənə könlümü verdim, bilirsən. Bunu unutma.

Beyrəyin şəfqət damarı qeynədi. Gözlərini yumdu, bu qızla keçirdiyi və dərdi-qəmi unutduğu, deyib-güldüyü, qızın ona danışdığı cürbəcür rəvayətləri, nağılları xatırladı. Bayburd qızının gözlərindən süzülən işıq Beyrəyi ahənrüba kimi hələ də havada tutub saxlayırdı. Bu sevimli kafir qızı intizarla ondan cavab adına bir söz gözləyirdi. Beyrək düşünüb-daşınmadan qətiyyətlə ona belə bir cavab verdi:

- Oxuma sancılayım! Qılıncıma doğranayım! Əgər gəlib səni halallığa almaz isəm. Oğuz yolu - əzab dolu. Burax məni, gedim... İşığını çevir məndən. İnan, mənə... İnan!

Beyrəyin bu sözlərindən sonra Bayburd qızının gözləri yaşla, qəlbi inamla doldu. Onun gözlərindən süzülən və Beyrəyi hələ də tutub saxlayan işıq son dəfə parladı və daha sonra işığın arası kəsildi. İşıq kəsilən kimi, Beyrək canını bu məşəqqətli işıqdan qurtaran kimi o, bir quş tükü olub, yavaş-yavaş havada yellənə-yellənə aşağıdaca durub qulaqlarını şəkləmiş Boz ayğırın belinə qondu. Boz ayğır daha gözləmədi. Balası yanına qaçırmış kimi dördnala Oğuza aparan yola düşdü. Kafir qızı hasar üstə qaldı tənha, tək...

Beyrək əvvəllər də şübhələnirdi ki, Bayburd qızının bəzi sehrbazlıq səriştəsi vardır. İndi də at belində yolun bağrını yardıqca şübhəsinin həqiqət olduğuna inandı və belə düşündü: "Əlbəttə, bu belədir. Əgər belə olmasa idi, o zaman necə ola bilərdi ki, bu on yeddi il boyu bir dəfə də olsun doğma yurdumu, el-obamı, atamı, anamı, hələ sevdiyim, könül verdiyim, beşikgərtmə nişanlım Banuçiçəyi xatırlamadım?! Dostlarımı, düşmənlərimi yada salmadım?! Bazirganlar qala divarlarının altında Dədəm Qorqud sazını çalıb doğma nəğmələri oxumasa idilər, bu huşsuzluq, bu ayrılıq nə zamana qədər sürəcəkdi?!"

Boz ayğır ağır-ağır nəfəs alıb on dörd günlük ayın ona göstərdiyi yolun bağrını yardıqca Beyrək xatırlayırdı. Onun yadına sevdiyi, könül verdiyi Banuçiçəyi də elə bəzirganlar salmadımı, bazirganlar saldı. Atasını, anasını, bacılarını yadına bazirganlar saldı. Oğuz ellərini -- çəmənləri, düzləri, qayaları, dağları, buz kimi soyuq bulaqları, ceyranları, cüyürləri, aslan yataqlarını bazirganlar onun yadına saldı. Beyrək sanki bütün bu illər ərzində ölmüş, böyücük bir uyquya getmiş, indi isə bazirganların doğma səslərini eşidəndən sonra bircə anın içində dirilmiş, bu uyqudan oyanmışdı. Bayburddakı Beyrək Beyrək deyildi, Oğuz yolunda isə o yenidən Beyrəyə döndü.

Bazirganlar onun atası Baybura bəyin bazirganları idi və Baybura bəy Banuçiçəyin düyünündən bir qədər əvvəl son ümidlə onları Beyrəyi axtarmağa göndərmişdi. Onlar da oba-oba, yurd-yurd gəzib on altı il səsi-sorağı gəlməyən Beyrəyi, nəhayət ki, Bayburd hasarında tapmışdılar. Oğuzda belə bir adət vardı: kimisə axtarırdınsa saz götürüb çala-çala, ondan da eyni şəkildə cavab ala-ala istəyinə çatırdın. Bu dəfə də əlləri hər yerdən üzülən bazirganların Qorqud sazının səsinə Bayburd hasarından Beyrək səs vermiş, onlar beləcə tapışmış və Beyrək Oğuzda onsuz baş verənləri bazirganlardan öyrənmişdi. Sevimli atası Baybura bəyin Beyrəyin həsrətilə ağlamaqdan kor olması, Basatın Təpəgözlə ölüm-dirim savaşı, Salur Qazanın əsir düşməsi və sonra əsirlikdən xilas edilməsi, Dəli Domrulun öz xatununu Əzrayılın əlindən alması, Dirsə xanın sadəlövhlüyündən istifadə edən qırx namərd arxadaşının onun başına gətirdikləri və Buğacın comərdliyi bazirganların ona saz ilə oxuduqları dəhşətli xəbərlər idi. Onun sevgilisi Banuçiçəyi Yalançı oğlu Yalançıya ərə verəcəkdilər. Yalançı oğlu onun ölüm xəbərini Oğuza gətirmişdi. Bunları eşidən Beyrəyin başı hərləndi, ürəyi dayandı. Sonra o guphagupla vuran ürək döyüntülərini qulağında apaydın eşitdi. Beyrək elə bu zaman bir anın içində bütün olub-keçənləri xatırladı və pərişan bir halda yerə çöküb ah-zar etməyə başladı. Bayburd hasarından qaçıb canını qurtarmaq və beşikgərtməsi Banuçiçəyə qovuşmaq üçün yollar aradı. Çıxış yolu Beyrəyin heç gözləmədiyi bir yöndən gəlmədimi, gəldi. Çıxış yolu nə qədər qəribə olsa da Bayburd qızından gəldi...

...Sabaha qədər Beyrək durmadan at çapdı. Günəşin ilk şüaları onun yolunu işıqlandıranda yol qırağında gözünə bir nəhəng ağac və bu ağacın altından fışqırıb axan bir bulaq göründü. Bu bulağın suları dəcəl-dəcəl bir-birilə boğuşur kimi axıb gedirdi. Bulağın başındakı qollu-budaqlı palıd ağacının budaqları isə göylərə baş vururdu. Bu budaqlar sanki çoxlu-çoxlu qollara dönüb torpağa üz tutaraq bulağı bağrına basmaq, qucaqlamaq istəyirdi. Budaqların, yarpaqların xışıltısı bulağa sanki ağac dilində nəsə deyir, bulaq da ona su dilində cavab verirdi. Beyrək onların dilini anlamadı. O ağacın altında Beyrək Boz ayğırın yalmanına əlilə tanış bir tumar çəkdi və Boz ayğır qəfildən yerə mıxlanıb dayandı, ayaqları ilə torpağı eşməyə başladı. Beyrək sıçrayaraq atdan endi. Boz ayğır suya getdi, Beyrək özünü qədd-qamətli ağacın altına verdi. Yerə uzandı, əllərini başına yastıq edib sakitcə qaldı. Yol yorğunu olmuşdu. Canından yorğunluq çıxmağa başlarkən yuxu onu yavaş-yavaş ahənrüba kimi çəkib hansısa başqa bir dünyaya apardı. Ol zamanlar Oğuz igidləri uzun bir yola çıxıb yorğunluq əlindən yatdığı zaman sanki bu dünyadan ayrılır, gözlərinə mələklər və şeytanlar, qəribə məxluqlar, cin-şəyatin dolu yuxular girirdi. Onlar özlərini bu yuxuların qəribə məxluqlarının arasında görür və onları bu şirin və maraqlı uyqudan oyandırmaq heç cür mümkün olmurdı. Bu halın adına küçücük ölüm derlərdi. Beyrək xatırlayırdı: Salur Qazan, Qanturalı da beləcə küçücük ölümə dalmışdılar. Onları ancaq yeddi gün, yeddi gecədən sonra oyandıra bildilər. İndi də küçücük ölüm onu gəlib tapmışdı.

Beyrək uyquya getməzdən bir an öncə yorğunluqdan süzülən gözlərilə səmaya nəzər saldı və uzaqlarda böyük bir bulud topası sezdi. Bu bulud topasının altı ilə böyük bir qoşun əhli əllərində qılınc qara-qara atların üstündə qışqıra-bağıra uçaraq keçib uzaqlarda əriyirdi. Qoşunun başında başı yox birisi kəsik kəlləsini əlində tutub sinəsinə sıxmış halda uçurdu. Bu kəsik kəllədə bir göz var idi. Təkgöz uçduqca hiddətli-hiddətli arxasınca gələnləri, bəlkə də arxada qoyub gəldiklərini təhdid edirdi. Bir xeyli bu qoşun Beyrəyin başı üstdən uçub getdi, uzaqlarda əriyib gözdən itdi. Beyrək baxışları ilə Təkgözün sonuncu əskərini də yola saldı. Göylə uçub gedən bu ordu kimin ordusu idi?! Təkgöz kim idi?! O niyə oğuz tərəfdən uçu-uça Oğuzda qalanları təhdid etmiş olsun?! Amma Beyrək bilmirdi ki, Oğuz elinə gəlib Oğuzu zəbun etmiş Təpəgöz elə bu Təkgöz idi. Onunla savaşan neçə igidi qanına qəltan bu etmişdi. Aruz Qocanın oğlu Basat Təkgözün başını kəsəndən sonra Təkgöz də, ordusu da göyün yeddi qatına qalxıb gözdən itmişdilər. İndi də hansı məkandan ki Oğuza gəlmişdilər, naəlac oraya uçub qayıdırdılar.

Beyrəyin gözləri yumuldu, o, ağır bir uyquya dalmağa başladı. Beyrək sanki dərin və qaranlıq bir quyuya yuvarlanırdı. Qocaman ağacın budaqları, budaqların yarpaqları xışıldaya-xışıldaya ona lay-lay deyirdilər.

Beyrək uyquya gedər-getməz mavi səmadan bir böyük ağ bulud topası ağacın altına qədər süzülüb gəldi və Beyrəyin başının üstünü aldı. Bulud topasının dərinində gözəl bir saray göründü. Bu saraydan Beyrəyin yatdığı yerədək bir ağappaq mərmərdən pilləkən açıldı. Bu saray da, bu pilləkən də, bu sarayın içindəki qul-xəlayiq də hamısı buluddan ibarət idilər. Hər tərəfində bəyaz çiçəklər açmış və qızıl şamdanlara sancılmış şamlar yanırdı. Onlar da eynən bulud idilər. Ətrafı əsrarəngiz işıq bürüyürdü. Şamlar elə şövqlə yanırdı ki, ətrafda işığın sahibi olan sabahın hər bucağını zülmətdəymiş kimi işıqlandırırdı. Sarayın qapısından açılan pilləkənlə Beyrək tərəfə böyük bir ehtiramla qəribə geyimli qul-xəlayiq enməyə başladı. Onlar yatmış Beyrəyə ehtiyatla yanaşdılar və onu əlləri üstünə aldılar. Sonra başları üstünə qaldırdıqları Beyrəklə bir yerdə haman pilləkənlə bulud topasının içinə doğru qalxmağa başladılar. Beyrək uyquya getdiyindən bunların heç birini duymadı.

Bu göylərə baş vuran sarayın, bu sarayın ətrafındakı buludlar aləminin sahibəsi Bulud xatun adlı gözəllər gözəli bir mələk idi. Saray da, qul-xəlayiq də, sarayın ətrafındakı qəribə və əcayib məxluqat da ona məxsus idilər.

Bulud xatun Beyrəyi özünün ağ mərmərdən ucaldılmış sarayının qapısında qarşıladı. Beyrəyi ehtiyatla onun qarşısındakı ağ sandalyaya oturtdular. Bulud xatun Beyrəyə diqqətlə və sınayıcı baxışla nəzər yetirib heç nə demədən əlilə yaxından üzüb keçən bir parça buludu havadaca tutdu. O bulud parçası onun gözəl əlində ağ şərbətlə dolu bir piyaləyə çevrildi. Bulud xatun Beyrəyin başı üstünə əyilib bu piyaləni Beyrəyin dodaqlarına tutdu. Bir damla ağ şərbətdən ona içirdi. Beyrək anındaca gözlərini açdı. Küçücük ölüm şeytani qiyafəsiylə Beyrəyin canından istəməyə-istəməyə ayrıldı, Bulud xatuna bir nifrətli baxış atdı və ətrafdakı buludların arasıyla uzaqlaşıb əridi. Beyrək gözlərini açandan sonra sonsuz bir maraqla ətrafını seyr eləməyə başladı.

Beyrək burada nə görürdüsə buluda oxşadırdı. Amma əli nəyə dəyirdisə hiss edirdi ki, canlı bir nəyəsə toxunur. Bulud xatun nəvazişlə ona baxmaqda idi. Beyrək onun gözəlliyindən əriyərək kəmali-ədəb ilə soruşdu:

- Sən kimsən, xatun? Mən burada nə edirəm?

Bulud xatun özü qədər incə səsilə ona cavab verdi:

- Bura artıq sənin yeni evindir, Beyrək. Sən ki mənim niyyət ağacımın altında oturdun, mən səni yardımsız qoya bilməzdim. Sən yardım istədin, mən də o yardımı sənə verəcəyəm. Mən qoymanam, sən getmək istədiyin yerə gedib namərd əlilə qətlə yetirilmiş olasan. Bax ətrafına. Burda nə varsa, gözünə nə görükürsə artıq sənindir. Sən isə mənimsən.

Beyrək bu gözəl xatunun sözlərindən heç nə anlamadı. Sualını təkrar etdi:

- Hələ bir de görüm, sən kimsən?

- Eləmi dersən? Amma bir düşün, mən dediyimi sən necə görəcəksən? Sən deyilənləri görə bilirmisən? Amma əgər sən dediklərini həm də görmək istərsənsə mən onu dəxi sənə göstərərəm. İstərmisən?!- Bulud xatun naz ilə gülümsəyərək onun sualına sual ilə cavab verdi.

Beyrək həqqən bu xatunun dediklərinə bilmədi ki, nə söyləsin. Bulud xatun camal yiyəsi olduğu qədər, həm də kamal yiyəsi idi. Bulud xatun onun çaşqınlığını görüb bu dəfə xeyli nazikcəsinə səsləndi:

- Mən Bulud xatunam, igidim. Bu gördüyün yaxındakı, uzaqdakı buludların sahibəsi mənəm. O buludlara mən həyat verə bilirəm və mən onları əridib yox edə bilirəm. Bax, o bulud topasına bax. Əslində, onlar bulud parçaları deyillər. Onlar mənim atlarımdır. Sənin Boz ayğırın da artıq onların içindədir. Amma onu hər necə çağırsan da, o səninlə bir yerdə yer üzünə qayıda bilməyəcək. Yüksəklikdən yerə dəyib param-parça olacaqsınız. Beynindən keçənləri unutsan yaxşıdır.

Bulud xatun Beyrəyin beynindən keçənləri o andaca duymuşdu və onu bu fikrindən daşındırmaq istədi.

Beyrək daha dinmədi. Anladı ki, gözəllər gözəli Bulud xatun onun nə düşündüyünü oxuya bilir. Onun üçün də heç bir şey barədə düşünməməyə qərar verdi. Bulud xatun işarə etdi və qullar yenə Beyrəyi əhatəyə aldılar. Onu oturduğu sandalyadan qaldırdılar və hər iki qolundan yapışaraq sarayın yuxarısına, onun üçün xüsusi hazırlanmış bəmbəyaz, geniş bir otağa apardılar. Bu otaq səliqəsi və düzəni ilə göz qamaşdırırdı. Beyrək otağa baxıb orada sağ küncdə bir böyük pəncərə gördü. Yaxınlaşıb pəncərədən baxdı. Bulud xatunun sarayı səmada sürətlə uçurdu. Hər tərəf ağappaq bulud idi. Alçaqdan, hündürdən uçan, gah aslana, gah ceyrana, gah dəvəyə, gah ata çevrilən bulud topaları hər tərəfi tutmuş idi. Aşağıda, çox-çox uzaqlarda evlər, saraylar, qəsrlər, şəhərlər, ölkələr var idi. Onlar bir-birini yavaş-yavaş əvəz edirdi. Beyrək onu bura gətirənlərə dedi:

- Dinlənmək istirəm.

Qullar bir an içində əriyib yox oldular. Beyrək çarpayıya uzandı. Aşağıda, böyük ağacın altında yatdığı yuxu o qədər şirin və o qədər rahat idi ki... Bir daha belə bir rahat yuxuya gedəcəyinə inanmırdı. Amma o düşünən kimi olmadı. Rahat və şirin bir yuxu yenə də onu öz ağuşuna aldı.

Beyrək yuxudan ayılanda gördü ki, Bulud xatun onun yanında uzanıb, gözlərini onun gözlərinə dikib və bir əli ilə onun saçlarını tumarlayır.

Bulud xatun dedi:

- Mən heç vədə sənin qədər yaraşıqlı igidə rast gəlmədim. Bilirsınmi, mənim yaşım dünyanın yaşı qədərdir. Bura da niyyət ağacımın altından çox igidləri alıb gətirdim. Heç biri sənin kimi deyildi.

Beyrəyin şəfqət damarı yenə də qeynəməyə başladı.

Bulud xatun sevgi dolu bir nəvazişlə ona baxırdı.

Beləcə zaman ötüb keçməyə başladı. Amma bulud içindəki və yer üzündəki zaman eyni zaman deyildilər. Yer üzündəki zaman ağır-ağır keçirdi, çünki üstündəki yük - insanlar, evlər, qəsrlər çox idilər. Bu, ağırlıq demək idi. Buludlar isə quş lələyi kimi yumşaq və çəkisiz... Onlardakı zamanın sürəti böyük idi. Bu zamanlar bir-birinə uyuşmur və bu uyuşmazlığa cavab olaraq buludlar tərəfindən aşağı uzun sürəli yağışlar, sellər axırdı. Onlar insanları, obaları yuyub aparmaq, yer üzünün sonundan o yandakı boşluğa atmaq dilərdilər. Onlar bu şəkildə yer üzünü əlavə yükdən xilas etmək istərdilər. Amma yer üzünün sürəti bundan artırdımı, artmırdı. Hərdən bu buludlar yer üzünə yağış əvəzinə dəvələr, şirlər göndərir, yer üzündəkilərin sayını bu şəkildə azaltmaq istirdilər. Bu da bir nəticə vermirdi. Çünki insanlar durmadan çoxalmaqda idilər.

Beyrək bir müddət Bulud xatunun himayəsində beləcə ömür sürüb durdu. Bulud xatun Beyrəyə isinişmişdi. Onların söhbəti tuturdu. Bulud xatun Beyrəyə yer üzündəki insanlardan, ellərdən, obalardan, yurdlardan, dağlardan, çaylardan, dənizlərdən danışır, bəzən sözlərinə sübut kimi uzaq-uzaq dənizlərdə üzən balıqlardan söz açır, hətta bu balıqları bulud halında Beyrəyin gözünə görükdürürdü. Bu zaman haman balıqlar Bəyaz sarayın qabağından dənizdə üzən kimi üzüb keçir, hətta başları ilə Beyrəyə salam belə verirdilər. Beyrəyin hər bir arzusu anındaca yerinə yetirdi. Bulud xatun bütün mehrini Beyrəyə salmışdı. Xatun Beyrəyi sevmişdi. Beyrək tam olaraq onun qəsd etdiyi bir cəngavər idi. Yaraşıqlı, sözünün düzənini bilən, elinə, obasına sədaqətli birisi idi. Bulud xatun Beyrəklə sonsuza qədər bu buluddan ucaldılmış sarayda yaşamaq istərdi. Amma gərək idi ki, bunu Beyrəyin özü də istəyə idi. Beyrək isə məhzun-məhzun buludların üstündə, içində gəzib-dolaşır, yuxarıdan aşağı yer üzünə baxdıqca baxır, sanki nəyisə xatırlamaq istəyir, amma xatırlaya bilmirdi. Beyrək nə isə itirmiş adama bənzəyirdi, amma nə itirdiyini özü də bilmirdi. Beyrəyin qəlbinin dərinlikləri nəyisə, kimisə xatırlamaq istirdi, amma özü də bilmirdi ki, bu nə isə, bu kim isə nədir və kimdir. Beyrəyin ürəyi sıxıldıqca sıxılırdı. Beyrək ətrafına baxdığı zaman hansısa qəribə və əcaib məxluqlar görürdü. Beyrək artıq bilirdi ki, bunlar buluddular. Bu bulud parçaları gah aslana dönür, gah buğaya, buğraya çevrilir, gah da şahə qalxmış atlar olurdular. Bulud xatun Beyrəyin belə əhvalından əndişələnərək onu şənləndirmək üçün hərdən bu qəribə məxluqları bir-birilə boğuşdururdu. Aslanlar aslanlarla, dəvələr dəvələrlə, köpəklər köpəklərlə boğuşur, sonra da əriyib yox olurdular. Beyrək bir müddət bu boğuşmaya diqqət edib həvəslə seyr edər, boğuşmadan sonra yenidən qəlbinə haman anlamadığı kədər və qüssə gəlib dolardı. Get-gedə Beyrək saralır, solur, gözlərinin dərinliyindəki qüssə baxışlarına qədər gəlib orada özünə məskən salırdı...

Nəhayət, Bulud xatun Beyrəyin bu halına dözə bilmədi. Bir gün o, Beyrəyə belə dedi:

- Sənin yaddaşını səndən alıblar. Bunu Bayburd bəyinin sehrbaz qızı edibdir. Mən dəxi yaddaşını sənə qaytarmağı diləmədim. İndi isə mən bir qərara gəldim. Sənə bir sualım vardır.

- Nədir sənin sualın? - Beyrək təəccüb içində sordu.

- Əgər mən sənin yaddaşını sənə qaytararamsa, gedib elində-obanda istədiklərinə qovuşarsansa, geri dönüb mənimlə burada əbədi olaraq yaşamağına söz verirsənmi? Bir şeyi də bilməni istərəm. Burada səni böyük bir azadlıq gözləyir. Üz bu səma dənizində haraya istərsən. Amma Oğuzda sənin ölümün səni arar. Orada qalsan bu ölümdən qaça bilməyəcəksən...

Beyrək bu sözlərdən diksindi. Amma yenə də heç nə anlamadı. Özündən asılı olmadan Bulud xatuna da eynən Bayburd qızına verdiyi sözlə belə dedi:

- Oxuma sancılayım. Qılıncıma doğranayım əgər gəlib burada səninlə sonsuza qədər ömür sürməz isəm...

Beyrək dediyi sözlərə özü də inanmırdı. O bilirdi ki, Bulud xatun onun üzünə baxan kimi qəlbindən keçənləri duyacaqdır. Onun üçün də üzünü qaçırıb pəncərədən aşağıları seyr etməyə başladı.

Bulud xatun əllərini uzadıb bir əlilə qara, o biri əli ilə ağ bulud parçasını tutdu. Bu bulud parçalarını bir piyaləyə sıxaraq suyunu çıxardı. Sonra piyaləni Beyrəyə uzatdı. Beyrək piyaləni Bulud xatundan alıb böyük bir heyranlıqla ona baxdı. Baxışı ilə onunla vidalaşdı. Sonra heç bir şey sormadan piyaləni tələsik başına çəkdi. Elə o andaca onun gözlərini qırmızı bir qaranlıq bürüdü. Bütün bədəninə isti tər yayıldı. Huşu uçub harasa getdi. Bir ayıldığında özünü yenə də haman uca niyyət ağacının altında uzanmış bir halda gördü. Başının üstündən böyük bir bulud topası süzüb keçirdi. Beyrək o bulud topasının içində öz möhtəşəm sarayının qapısında bütün əzəməti ilə durmuş və ona böyük bir sevgi ilə baxan Bulud xatunu gördü. Bulud xatunun sözləri qulaqlarında cingildədi:

- Unutma, Beyrək. Sən mənə söz verdin. Azadlığını unutma. İşlərini bitirəndən sonra niyyət ağacının altında gəlib durmanı istərəm. Unutma...

Beyrək daha dayanmadı, o uzandığı yerdən ayağa qalxıb ciyərlərinin dərinindən gələn haman səslə Boz ayğırını harayladı. Boz ayğır anındaca Beyrəyin səsinə səs verdi və haradansa uçaraq gəlib niyyət ağacının altında peyda oldu. Beyrək son dəfə göy üzünə baxıb Bulud xatunu, onun sarayını görmək dilədi. Amma saray da, Bulud xatun da, qul-xəlayiq də, sarayın ətrafındakı əcaib məxluqat da yavaş-yavaş uzaqlaşır, əriyib yox olurdu. Yağış yağmağa başladı.

Beyrək Boz ayğırına minib Oğuz yolu ilə getməyə çalışdı. Oğuz yoluna düşmək asan olmadı. Nəhayət, Boz ayğır yol kənarında bitən otları, kolları qoxlaya-qoxlaya Oğuz yolunu tapdı və bundan sonra dördnala bu əzablı və sirr dolu yolla var gücülə çapmağa başladı. Beyrək artıq xatırlayırdı. Ağlamaqdan gözləri tutulmuş atasını, onun həsrətilə iztirablar keçirən anasını, bacılarını və əlbəttə ki, sevdiyi, könül verdiyi beşikgərtmə nişanlısı Banuçiçəyi xatırlayırdı. Beyrək naibi olduğu Salur Qazanı, gənclik dostları Uruzu, Şirşəmsəddini, Qanturalını, Bəkili, alp Rüstəmi xatırlayırdı. Xatırladıqca Beyrək qəlbində qəribə bir rahatlıq hiss edirdi.

Oğuza dönüşün əzablı yolu beləliklə, sona çatdı. Yetdiklərində Boz ayğır birbaşa Baybura bəyin evinin qarşısına getdi. Beyrək baxıb gördü ki, beş-altı çoban yol kənarından daş yığıb yola tökürlər. Əvvəlcə Beyrək qəzəbləndi:

- Çobanlar! - deyə bağırdı. - Nə edirsiniz? Yolda daş görən o daşı alıb kənara atar. Siz niyə daşı yola tökürsünüz?

Çobanlar Beyrəyə belə cavab verdilər:

- Bizim bəyimizin bir oğlu vardı. Adına Beyrək derlərdi. On altı ildir qeyb olub. Ondan bir xəbər yox. Nişanlısının bu gün başqası ilə düyünüdür. Yola daş tökürük ki, bu yol ilə o düyünə gedən olmasın.

Beyrəyin qəzəbi göydəki bulud kimi əriyib getdi:

- Halal olsun sizə ağanızın çörəyi.

Elə bu sözləri deyərkən Beyrək bir də gördü ki, qarşı tərəfdən əlində Dədəm Qorqudun sazı bir ozan gəlir. Bu ozan düyünə gedirdi...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.09.2026)