Super User
Doğum gününüz mübarək, ölümsüzlər!
Rusiyadakı rahat həyatını vətənin azadlığına dəyişən zabit: Şəhid Kapitan Altay Məmmədov
Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Azərbaycanın müstəqilliyi və ərazi bütövlüyü uğrunda gedən Birinci Qarabağ müharibəsi xalqımızın yaddaşında təkcə ağrı-acı ilə deyil, həm də misilsiz fədakarlıq nümunələri ilə qalıb. Bu fədakarlığın ən parlaq simalarından biri də xarici ölkədəki qurulmuş həyatını və işini tərk edərək könüllü şəkildə Vətənin müdafiəsinə qalxan Qubanın igid oğlu Altay Seyidrza oğlu Məmmədovdur.
Həyatı və vətən çağırışına cavabı
Altay Seyidrza oğlu Məmmədov 1966-cı il noyabrın 16-da Quba rayonunun Çartəpə kəndində dünyaya göz açıb. Uşaqlıq və gənclik illərindən nümunəvi tərbiyəsi, mərdliyi və el-obasına bağlılığı ilə seçilən Altay gənc yaşlarında Rusiyaya gedərək orada özünə iş qurmuş və sabit həyat şəraiti yaratmışdı.
Lakin 1990-cı illərin əvvəllərində Qarabağda müharibə alovlananda və Vətən torpaqları düşmən təcavüzünə məruz qalanda Altay Məmmədov kənarda qala bilmədi. O, Rusiyadakı işini və rahat həyatını geridə qoyaraq Azərbaycana qayıtdı və könüllü olaraq cəbhəyə yollandı.
Döyüş yolu və komandirlik məharəti
Cəbhənin ən qaynar nöqtələrində xidmət edən Altay Məmmədov qısa müddətdə öz hərbi bacarığı, cəsarəti və təşkilatçılıq qabiliyyəti ilə seçildi. O, Tərtər rayonunun Üçtəpə istiqamətində yerləşən bölüyün (rotanın) komandiri kimi ağır döyüş əməliyyatlarına rəhbərlik edib.
Döyüş yoldaşlarının xatirələrinə görə, Altay Məmmədov təkcə əmr verən komandir deyil, həm də əsgərlərinin önündə gedən, onların qayğısına qalan əsl zabit idi. Şəhid olduğu dövrdə rütbəsi kapitan olsa da, göstərdiyi yüksək peşəkarlığa görə mayor vəzifəsində xidmət aparırdı.
Şəhadəti və xatirəsi
Kapitan Altay Məmmədov 1994-cü il mayın 19-da - atəşkəs rejiminin yenicə elan olunduğu günlərdə Tərtər rayonu istiqamətində xidməti vəzifəsini yerinə yetirərkən minaya düşərək qəhrəmancasına şəhidlik zirvəsinə ucalıb.
O, Quba rayonunun ilk yüksək ali hərbi rütbəli şəhidlərindən biri kimi rayonun hərb tarixinə düşüb. Doğulduğu Çartəpə kəndində dəfn olunan şəhidimizin əziz xatirəsi həmyerliləri və bütün Azərbaycan xalqı tərəfindən daim dərin ehtiramla yad edilir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(16.11.2026)
COP31- Sahil və sualtı mədəni irsin qorunmasına həsr olunmuş panel
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun töhfəsi
13 noyabr 2026-cı il tarixində Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyasının Tərəflər Konfransının 31-ci sessiyası (COP31) çərçivəsində Türkiyə Okean və Dənizlər Pavilyonunda Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun töhfəsi ilə “İqlim Dəyişikliyinin Sahil və Sualtı Mədəni İrsə Təsirləri” mövzusunda panel təşkil olunub.
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı xəbər verir ki, fondun Layihə rəhbəri Nuri Aksunun moderatorluğu ilə keçirilən panelin açılışında Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti Prof. Dr. Aktotı Raimkulova və Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı, COP29-un Yüksək Səviyyəli İqlim Çempionu Nigar Arpadarai çıxış ediblər.
Paneldə İspaniyanın IHCantabria elmi-tədqiqat mərkəzindən Dr. Laro Canoura Gonzales, İtaliyanın Udine Universitetindən Prof. Massimo Capulli, Polşa Elmlər Akademiyasından Prof. Błażej Stanisławski və Antalya Universitetinin UNESCO UNITWIN Sualtı Arxeologiya Şəbəkəsindən dosent Hakan Öniz məruzələrlə çıxış ediblər.
Müzakirələr zamanı dəniz səviyyəsinin yüksəlməsi, sahil eroziyası, dəniz suyunun temperaturunun artması və ekstremal hava hadisələrinin sahil yaşayış məntəqələri, qədim liman şəhərləri və sualtı arxeoloji irs nümunələri üçün yaratdığı təhlükələr diqqət mərkəzində olub.
Çıxış edənlər iqlim dəyişikliyinin yalnız təbii ekosistemlərə deyil, həm də bəşəriyyətin ortaq tarixi yaddaşını əks etdirən mədəni irs nümunələrinə ciddi təsir göstərdiyini vurğulayıblar. Bu baxımdan, sahil və sualtı mədəni irsin sənədləşdirilməsi, monitorinqinin aparılması və qorunması istiqamətində elmi əməkdaşlığın, rəqəmsal sənədləşdirmə metodlarının və beynəlxalq tərəfdaşlığın əhəmiyyəti qeyd olunub.
Panel çərçivəsində, həmçinin mədəni irsin iqlim siyasətləri və iqlim dəyişikliyinə uyğunlaşma strategiyalarının ayrılmaz tərkib hissəsi kimi nəzərə alınmasının vacibliyi vurğulanıb.
Tədbir iqlim dəyişikliyinin yaratdığı çağırışlar fonunda mədəni irsin qorunması, bu sahədə elmi bilik və təcrübə mübadiləsinin genişləndirilməsi, eləcə də beynəlxalq əməkdaşlığın gücləndirilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyıb.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(14.11.2026)
“Biri ikisində” Xaqani Şirvaniyə ithafən
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə “Ulduz” dərgisinin “Biri ikisində” layihəsində bu dəfə sizlərə böyük Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri Xaqani Şirvaninin 900 illik yubileyi çərçivəsində yazılar təqdim edirik.
Nüşabə ARASLI
AMEA-nın müxbir üzvü
NƏVAİNİN FƏLSƏFİ QƏSİDƏLƏRİNDƏ XAQANİ TƏSİRİ
Öz poetik zənginliyi və bədii gözəlliyi ilə məşhur olan klassik Şərq poeziyası dərin mənası və düşündürücü məzmunu ilə seçilmiş, mürəkkəb tarixi proses və ictimai hadisələrə fəal münasibəti ilə səciyyələnmişdir. Şərqin mürəkkəb tarixi şəraitdə yazıb-yaradan qüdrətli sənətkarları baş verən ictimai-siyasi hadisələrdən kənarda qala bilmir, həyati hadisələri diqqətlə izləyir, şəxsi rəylərini çəkinmədən bildirirdilər. Xüsusən, həyatı əsrinin ictimai-siyasi hadisələri ilə bağlı, xalq həyatı ilə yaxından tanış, onunla saray yaşayış tərzi arasındakı fərqi görüb dərk edən görkəmli şairlər bu təzadı ürək ağrısı ilə təsvir etməklə yanaşı, insan ləyaqətinin yüksəkliyini, mənəvi bərabərliyi tərənnüm edir, yetkin insan haqqında mütərəqqi fikirlər söyləyirdilər. Bu baxımdan, dahi Azərbaycan şairi Xaqani Şirvaninin ictimai-siyasi lirikanın yaranma və inkişafındakı rolu xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Xaqani ilk dəfə ərəb zəminində yaranıb farsdilli poeziyada da geniş yayılaraq Nasir Xosrov Ələvi, Sənai Qəzvini, Əbül Üla Gəncəvi, Rəşidəddin Vətvat və başqa sənətkarların da yaradıcılığında öz əksini tapan fəlsəfi şeiri yüksək poetik səviyyəyə qaldırıb, onu bir ənənəyə çevirərək özündən sonra gələn şairlərə də bu baxımdan böyük təsir göstərmişdir. O, dövrün ictimai-siyasi hadisələrinə fəal münasibət bəsləyən, Şərq ədəbiyyatındakı zəngin mifologiya, dini-tarixi, əfsanəvi rəvayətlərlə bərabər, yunan, hind fəlsəfəsinə bələd, habelə Azərbaycan, fars və ərəb mütəfəkkirlərinin fəlsəfi mülahizələri ilə yaxından tanış, mövcud elmi görüşləri mənimsəmiş alim bir şəxsiyyət olub. Elmin müxtəlif sahələrindəki biliklərini yüksək poetik səviyyədə əks etdirir, fəlsəfənin sırf spesifik cəhətlərini belə, bədii poeziya dili ilə ifadə edirdi.
O, fəlsəfi şeirin əsas janrı olan qəsidəni sarayın və ayrı-ayrı adamların xidmətindən qurtarmağa çalışıb onu mühüm fəlsəfi fikirlərin ifadəsinə istiqamətləndirən mütəfəkkir bir şair kimi şöhrətləndi.
Şairin fəlsəfi qəsidələrində ifadə olunan insan ləyaqəti, onun mənəvi yüksəkliyi, qənaətlə yaşamağın əzəməti və s. bu kimi fikirlər Xaqanidən sonra gələn bir çox mütəfəkkir sənətkarlar tərəfindən davam və inkişaf etdirilmişdir. Şərqin bir çox sənətkarları Xaqaninin yolunu izləmiş, mövcud fəlsəfi mülahizələrə ayıq gözlə baxmaq, bədii fikrin mübahisəli məsələlərini mühakimə etmək kimi Xaqani tərəfindən gətirilən xüsusiyyətlər sonrakı mütəfəkkirlərin əsərlərində də davam və inkişaf etdirilmiş, Nizami, Xosrov Dəhləvi, Nəsimi, Cami, Nəvai, Füzuli kimi mütəfəkkir sənətkarların yetişməsində əhəmiyyətli rol oynamışdır.
Xaqani qəsidəsinə ləyaqətli cavab verən, dahi şairin mühüm fəlsəfi və bəşəri ideallarını öz dövrünə uyğun orijinal şəkildə davam etdirən sənətkarlar içərisində özbək xalqının ölməz şairi Əlişir Nəvainin adını xüsusilə qeyd etmək lazım gəlir.
Özünəqədərki mədəni irsi mükəmməl mənimsəyən, Şərq poeziyasının mütərəqqi ənənələrini öz nadir yaradıcılıq dünyası ilə daha da zənginləşdirən Nəvai Nizami ədəbi məktəbinin layiqli davamçısı olmaqla bərabər, Xaqani yaradıcılığı ilə də yaxından tanış idi. Nəvai, xüsusən, “Sitteyi-zəruriyyəsi”ndə Xaqani və fəlsəfi şeirin digər görkəmli nümayəndələrini izləmiş, özünün fəlsəfi mülahizələrini, zəmanə və müasirləri haqqındakı ictimai-siyasi görüşlərini ifadə etmişdir.
Nəvai yaradıcılığının Azərbaycan ədəbiyyatı ilə qarşılıqlı əlaqəsi, dahi şairin öz böyük sələfi Nizamiyə münasibəti, Kişvəri, Füzuli kimi sənətkarlara təsiri barədə ədəbiyyatşünaslıqda bəhs edildiyi halda, onun Xaqani yaradıcılığına münasibəti ətraflı işıqlandırılmamışdır. Bunun səbəbi isə Nəvainin fəlsəfi qəsidələrinin son on ilə qədər bütövlükdə öz vətənində olmaması idi. Görkəmli özbək alimi Həmid Süleymanov tərəfindən Nəvainin altı fəlsəfi qəsidəsini özündə birləşdirən “Sitteyi-zəruriyyə”sinin elm aləminə tanıdılması dahi şairin yaradıcılığının yeni bir xüsusiyyətini — ictimai-siyasi görüşlərini qəsidə janrında gözəl ifadə etmək bacarığını bütün parlaqlığı ilə üzə çıxardı. H.Süleymanov “Sitteyi-zəruriyyə” haqqında qısaca məlumat da verərək dahi şairin ustad Caminin təklifi ilə bu qəsidələri yazıb Xaqani, Əmir Xosrov və Camini izlədiyini, burada öz mütərəqqi görüşləri və fəlsəfi panteist təlimlərini ifadə etdiyini bildirir. Özbək ədəbiyyatşünaslarından Mənzurə Qədimova da şairin “Sitteyi-zəruriyyə”sindən bəhs edərək, onun “Eynül-həyat” qəsidəsini geniş təhlil etmişdir. Bununla belə, Nəvainin Xaqani ilə bədii yaradıcılıq əlaqələri xüsusi tədqiqat kimi işlənmədiyindən, ətraflı öyrənilməmişdir. Bunun digər səbəbi isə Xaqani yaradıcılığının daha çox vasitəli yolla Nəvaiyə təsir göstərməsi idi. Nəvai Xaqaninin “Qəsideyi-şiniyyə”sinə cavab yazsa da, özünün fəlsəfi lirikasında daha çox Xosrov Dəhləvi, Cami sənəti ilə bağlı olmuş, Xaqanidən çox bu şairləri izləmişdir. Odur ki, öz qəsidəsində hökmdara üz tutaraq onun mədhində yazdığı bu əsəri ilk ustad Xaqanidən də gözəl yaradaraq Cami ilə Xosrov Dəhləvinin ruhlarından qüvvət aldığını bildirir:
Ze ruhe in do istimdad kərdəm nəzdə həg leykən
Deləm hər çe ze həg mixast fajez şod bedonsanəş.
Be Cami kər nədarəm rahe də’i əndər in mə’ni
Ke həst ostade-mən vin nəzm kəşte zibe divanəş.
Be Xosrov haçəte dəvi nəbaşəd zonke xanənde.
Şəvəd vaqef ço ajəd dər nəzər həm ino həm anəş.
(Haqq yanında bu iki ruhdan kömək istədim, ürəyim Allahdan nə istəyirdisə, bu cür nail oldum. Camiyə bu mənada iddia yolum yoxdur, çünki o mənim ustadımdır, bu şeir onun divanının bəzəyidir. Xosrov haqqında danışmağa ehtiyac yoxdur, çünki oxucu hər iki şeirə nəzər salarsa, özü məsələdən xəbərdar olacaqdır.)
Ancaq Nəvainin Xosrov Dəhləvi və Cami ilə belə bağlılığı o demək deyildir ki, Nəvai Xaqani təsirindən uzaqda idi. Məlumdur ki, Xosrov Dəhləvi kimi Cami də öz fəlsəfi görüşlərində Xaqanidən təsirlənmiş, onun fəlsəfi lirikasından bəhrələnmişdir. Xüsusən, Əmir Xosrov Xaqaninin adını tez-tez çəkmiş, “Miratüs-səfa”sında böyük Azərbaycan şairini özünün müəllimi adlandırmışdır.
Odur ki, Nəvainin bu sənətkarlar, xüsusilə, Xosrov Dəhləvi ilə bağlılığı vasitəli yolla da olsa, Xaqani yaradıcılığı ilə yaxınlığını göstərir. Təsadüfi deyildir ki, Xaqaninin zəngin həyat təcrübəsi və dəqiq həyati müşahidələrindən çıxardığı fəlsəfi nəticələr Nəvai qəsidələrində də eyni sənətkarlıqla oxucuya təqdim edilir.
Məlumdur ki, öz “Qəsideyi-şiniyyə”sində ürəyini təlimverici ustad bilən Xaqani dizini də məktəb edərək zəki bir uşaq kimi mənəvi müəllimindən nəsihətlər aldığını göstərir. Şair bunun – yəni dizini məktəb edib təlim öyrənməyin hər kəsə qismət ola bilməyən çətin bir iş olduğunu bildirərək yazır:
Dəbestan əz səre zanust xase on şirmərdira
Ke çun sək dər pəse zanu neşanəd şirmərdanəş
(Dizini məktəb etmək şirləri öz qarşısında it kimi diz çökməyə məcbur edə bilən şir ürəkli adamlara məxsusdur).
O, həm də dözümlülük göstərib dizüstə oturmağı bacaranların itqılıq, həris adamlar qarşısında oturmaqdan azad olduğunu söyləyir, ona hər şeydən əvvəl susmağı öyrədib, bütün təlimləri ilə nadanlığını artıran bu məktəbin əzəmətini qələmə alır. Mənəvi ustadından tamaha, nəfsə uymamağı, zahiri dəbdəbədən çəkinmək, düşünmək, hər şeyin əslinə varmaq və s. öyrəndiyini yazır. Xaqani tamahın onu yüksəkliklərə qalxmağa sövq etdiyini, nəfsin yolunu azmaq istədiyini bildirir:
Məkər mixast ta mortəd şəvəd nəfs əz səre adət
Məra in serr ço peyda şod boridəm sər beponhanəş.
(Nəfs öz adəti üzrə yolunu azmaq istəyirdi ki, mənə bu sirr aşkar olan kimi, mən onun başını gizlicə kəsdim.)
Şair nəfsə qalib gələrək ondan qurtardığını çox maraqlı bir şəkildə, oxucunu düşündürən bir tərzdə qələmə alır. Nəfsin gömüldüyü torpaqdan göyərən tikanın xaricdən tikan olsa da, daxilən gülüstan olduğunu bildirir. O, burada nəfsə qarşı insan hümmətini qoyur. Hümmət haqqında geniş danışaraq onu çox yüksək qiymətləndirir:
Məra hümmət ço xorşidəst şahənşah zend asa
Ke çərxəş zire ranəsto səre İsast bər ranəş.
(Mənim üçün hümmət günəş kimidir, çərx onun dizinin altında, İsa ilə diz-dizə oturub.)
Şair can ilə cahanı bu şahənşahın ayağına yıxılmış iki büt, tamah və ehtiyacı isə onun qapısında bağlanmış itə bənzədir. Şair hümmətin yüksəkliyini şahların cah-cəlalı ilə müqayisə edir, onun hind şahı və Çin xaqanından yüksəkdə durduğunu, hümmətin bu yüksəkliyini dərk edənlərin isə ömür boyu ondan ayrıla bilməyəcəyini söyləyir.
Xaqani bu qəsidəsində fəqirlik haqqında danışır, onu dünya nemətlərinə qarşı qoyur, əbədi bir xəzinə adlandırır:
Məra del qoft kənçe fəqr dari dər cəhan mənəkər
Nəime Mesr dide kəs çe bajəd rəhte Kənanəş.
(Mənə ürəyim dedi ki, sənin fəqirlik kimi bir xəzinən var, dünyaya baxma. Misir nemətini görmüş adam Kənan rahətini istəməz.)
Şair özünün mənəvi əzəmətindən söz açır, ürəyini arı yuvası kimi şəbəkəli, bayırı sadə, içərisini isə nemətlə dolu qəsrə bənzədir. Onu hörümçək toru kimi bəzəkli, içərisində isə milçəkdən başqa heç bir şey olmayan həşəmətli saraylardan üstün bilir.
“Qəsideyi-şiniyyə”də şairin həyat, yaradılış haqqındakı görüşləri, şikayət və narazılıqlarının bədii ifadəsi çox maraqlı bir şəkildə verilmişdir. Şair poetik sözün qüdrətindən son dərəcə məharətlə istifadə edərək təbiətin amansızlığından, dövranın ədalətsiz gərdişindən danışır, təbii gözəlliklərin əbədi olmadığını, hər şeyin keçici olduğunu, hər səadəti bir bədbəxtliyin, hər yüksəlişi bir tənəzzülün izlədiyini təbii və həyati qanunauyğunluqlardan aldığı misallarla təsdiq edir. Şair insanlara doğularkən ağladıqlarını xatırladıb bununla da həyata gələnlərin elə ilk andan peşman olduqlarını, bunun üçün dünyaya o qədər də aludə olmamağı, zahiri dəbdəbədən çəkinməyi, daxilən təmiz, mənəviyyatca zəngin yaşamağı öyrədir.
Xaqani bu qəsidəsində hər şeyin əslinə varmağa çağıraraq üzərində gəzdiyi torpağın qanla bəsləndiyini, dünyanın isə bu qanı öz nemətləri ilə insanlara yedirtdiyini bildirərək həç şeyə aludə olmamağı, naz-nemətə uymamağı tapşırır:
Məxor bade ke an xunəst kəz şəxse cəvanmərdan
Zəmin xordəsto birun dade əz take rəzəstanəş.
Zəmin dajəsto to tefli, to şirəş xorde u xunət.
həme xune to zon şiri ke xordəsti ze pestanəş.
(Badə içmə ki, o, cavanların qanıdır. Torpaq onu içmiş və meynə vasitəsilə xaricə vermişdir. Torpaq dayədir, sən uşaqsan. Sən onun südünü içirsən, o sənin qanını. Sənin bütün qanın ondan içdiyin süddəndir.)
Şair burada insan əxlaqı, yüksək əxlaqi sifətlərdən bəhs edir, insana üz tutaraq pis rəftarıyla heç kəsi incitməməyi, yalnız yaxşı işlər görməyi məsləhət bilir. Xaqaninin son dərəcə bədii bir gözəlliklə ifadə etdiyi bu fəlsəfi – didaktik görüşlər onun qəsidəsinə cavab yazan digər şairlərdə olduğu kimi, Nəvainin “Nəsimül-xüld” əsərində də öz əksini tapmışdır. Nəvai öz sələfinin daha çox fəlsəfi-əxlaqi nəsihətlərindən faydalanmış, Xaqani mülahizələrilə səsləşən ibrətamiz fikirlər irəli sürmüşdür:
Moəllem eşgo pire əgl şod tefle dəbestanəş.
Fələk dan bəhre tə’dibe vej inək çərxe kərdanəş.
(Eşq müəllim, ağıl qocası isə onun məktəb uşağı, fələk onun təlimi üçün bir məktəbdir) — deyərək ağılı eşq müəlliminin yanında ədəb öyrənən bir uşaq adlandırır. Şair dərd ünsürünü bu məktəbin divarı, çərxi isə onun eyvanı bilir. Müəllimin, yəni eşqin – nur, şagirdin yəni ağlın – zülmət olduğunu bildirən Nəvai ustadın öz şagirdinə cəhldən uzaq, ürfanla dolu bir elm öyrətdiyini qeyd edir. O, mərifət bağının gözəlliyindən, müəlliminin öyrətdiyi təlimlərin məziyyətlərindən söz açır:
Göründüyü kimi, Nəvai Şərq ədəbiyyatında geniş yayılmış, Xosrov Dəhləvi, Cami, Füzuli və başqa şairlər tərəfindən də sənətkarlıqla işlənən bu mövzunu orijinal bir tərzdə qələmə alır, Xaqani ənənəsini özünəməxsus şəkildə davam etdirir. Şairin öz sələfləri ilə eyniyyət təşkil edən sufi-ürfani görüşləri də Nəvainin yaradıcılıq təbiətinə uyğun tərzdə öz əksini tapır. Mənən təmiz olmanın yollarını nişan verən şair bu çətin yolda ilk əvvəl nəfsə qalib gəlməyin zəruriliyini göstərir:
Əkər mərde rəhi əz nəfse napakət gozər onke
Dəra dər şare, dəşt ke pejmudənd pakanəş.
(Əgər yol əhlisənsə, napak nəfsdən qurtar ki, pak adamların keçdiyi yola gələsən.)
Nəfsi ən qorxulu düşmən hesab edən şair onu məğlub etməyin çətinliyini də bildirir, bu yolda əziyyətlərə qatlaşmağın, dəyanət göstərməyin lazım olduğunu söyləyir. Məhz bunun üçün də şair bu qalibiyyəti hər kəsə nəsib ola bilməyən böyük hünər adlandırır:
Kəsi ku bər çənin doşmən şəvəd qaleb təvan goftən
Ke dər mərdaneki Rostəm nəbaşəd mərde meydanəş.
(Kim belə düşmənə qalib gələrsə, onu mərdlikdə Rüstəmdən də artıq bir pəhləvan hesab etmək olar.)
Nəvai bu qəsidəsindəki fəqirliyin üstünlüyü, qənaətlə yaşamağın əzəməti, dünyaya uymamaq, sərvət xatirinə alçalmamaq və s. didaktik fikirlərin təlqini ilə də Xaqanini xatırlatmaqdadır.
Nəvai dərvişlə şahın qarşılaşdırılması və dərvişin sultandan üstünlüyü kimi ilk dəfə Xaqani şeirlərində gördüyümüz qabaqcıl fikirləri öz qəsidəsində əks etdirməklə də Xaqaniyə yaxınlaşmışdır. Bu mövzu təkcə “Qəsideyi-şiniyyə”də deyil, Xaqaninin bir çox başqa qəsidələrində də çox mənalı verilmişdir. Sadə yaşamağı, dərvişliyi insan üçün şərəf sayan Xaqani bu şərafəti qəsidələrində sultanın cah-cəlalı ilə müqayisə etmiş, şöhrət düşkünü olan tacidarların kasıb mənəviyyata malik olduqlarını bildirmiş, dərvişliyin mənəvi üstünlüyünü söyləmişdir:
Çe azadənd dərvişan ze asibe keranbari
Çe mohtaçənd soltanan be əsbabe cəhanbani.
Bəda soltanija kura bovəd rənçe delaşubi
Xoşa dərvişija kura bovəd kənçe tənasani.
Pəs əz si sal roşən kəşt bər Xaqani in məni
Ke soltanist dərvişivo dərvişist soltani.
(Dərvişlər dünyanın ağır zərərindən azaddırlar. Sultanlar necə də dünyanı saxlamağa möhtacdırlar. Yazıq o sultana ki, ürəyi həmişə həyəcandadır, xoş dərvişin halına ki, azadlıq kimi bir xəzinəyə malikdir. Otuz ildən sonra bu məna Xaqani üçün aydın oldu ki, dərvişlik sultanlıq, sultanlıq isə dərvişlikdir.)
Eyni fikri Nəvai də öz qəsidəsində özünəməxsus bir gözəlliklə ifadə edir:
Bovəd ajine dərvişan kamel in rəveş benekər
Çe ziba ajəd əz sahər konəd şahane dovranəş.
Ze şahən niz nəbud laciq in rotbe çoz şahi
Ke dərvişi ze şahi bərtərəst əz ejni orfanəş.
Şəhe dərvişvəş soltane fəqr ajin ke əz ijəd
Fəraze təxt şahi fəqro dərvişist dər şanəst.
(Dərvişin ayini kamildir, necə gözəl olar ki, dövranın şahları bunu gözləsinlər. Şahlara da şahlıqdan başqa bir ayin layiq deyil, ürfan gözündə dərvişlik şahlıqdan üstündür. Dərviş xasiyyətli şah fəqir ayinli sultandır, Allahın hökmü ilə təxtin üstündə fəqirlik və dərvişlik onun şərəfidir.)
Yeri gəlmişkən, qeyd etmək lazımdır ki, Nəvai təkcə “Nəsimül-xüld” əsərində deyil, “Sitteyi-zəruriyyə”yə daxil olan bütün qəsidələrində özünün ictimai-siyasi görüşlərini ifadə etmiş, həmçinin, “Ruhul quds”, “Töhfətül əfkar”, “Münhəçül nəcat”, “Eynül həyat”, “Qütul qülüb” adlı qəsidələrində öz böyük sələfi ilə səsləşən mülahizələr irəli sürmüşdür. Əvvəldə də dediyimiz kimi, şair təkcə “Qəsideyi-şiniyyə”dən deyil, Xaqaninin bütün fəlsəfi qəsidələrindən faydalanmış, ümumiyyətlə, Xaqani yaradıcılığının mühüm xüsusiyyətlərini əks etdirmişdir. Nəvai, xüsusən, özünün didaktik görüşləri ilə Xaqaniyə çox yaxınlaşır. O, əsərlərinin birində şaha müraciətlə deyir:
Şəha mədhe to nəbovəd hədde mən zanru ke
Rəsulallaha qoftən nəyarəd nə’te həssani.
Vəleykən daştəm təb azmacira həvəs yekrəh
Ke quyəm çənd beyti mozəət dər toure Xaqani.
(Şahım, sənin mədhin mənim həddim deyil. Allahın elçisinə həssan mədhi yaramaz. Ancaq Xaqani dövründə bir neçə nəsihətlər eləməklə təbimi sınamaq istəyirəm.)
Əvvəldə də qeyd etdiyimiz kimi, Xaqani qəsidələrinin çoxunda həyatın hər üzünü görmüş, dünyanın isti-soyuğuna bələd müdrik bir adam kimi çıxış edir, həyat və dünya haqqındakı fəlsəfi mülahizələrini didaktik görüşləri ilə cəmləşdirib oxucusuna təqdim edirdi. Nəvai də Xaqani dövründə nəsihətlər etməklə, təbini sınamaq istədiyini bildirərkən sələfinin yaradıcılığına məxsus fəlsəfi məna və dərin düşündürücü ifadə tərzini nəzərdə tuturdu. Elə bunun üçün də sonrakı beytdə öz şeirinin dərin məna daşıdığını xüsusi qeyd edirdi:
Behər beytəş ketabi dərc kərdəm sərbəsər hekmət
Behər yek dorc ponhan saxtəm səd qohəre kani.
(Hər beytində hikmətlə dolu bir kitab dərc etdim, hər mücrüsündə yüzlərlə gövhər gizlətdim.)
Burada şair öz şeirini tərifləməklə yanaşı, Şərqin böyük dahisi olan Xaqani kimi yazmaq qüdrətinə malik olduğu üçün razı qaldığını bildirir.
Şair təkcə həyati nəsihətlərilə deyil, zəmanə haqqındakı tənqidi fikirləri, dövrünün nüfuz sahibləri və ayrı-ayrı din xadimləri haqqındakı kəskin rəyi ilə də Xaqaniyə yaxınlaşır. Bu cəhətdən şairin Xosrov Dəhləviyə cavabən yazdığı “Töhfətül əfkar” adlı qəsidəsi xüsusilə diqqətəlayiqdir. Şair bu qəsidəsini Əmir Xosrovun Əttara cavabən yazdığı “Bəhrül əhrarı”na cavabən qələmə alsa da, bir çox tənqidi xüsusiyyətləri ilə Xaqani yaradıcılığını da yada salır. Bu əsərdə, xüsusən, şairin vaiz, qazı, fəqih, müfti və digər nüfuzlu din xadimləri haqqındakı tənqidi fikirləri çox maraqlıdır.
Şair öz aqibətini düşünməyib yalnız bu günlə yaşayan şahları “ölkənin bəlası” adlandırır, zahiri cah-cəlalın şahların əzəmətini artırmayıb, onu alçaltdığını bildirir:
Şah ke yad əz mərk narəd zust viraniye molk
Xosrove bi aqebət xəsre bilado keşvərəist.
(Ölümünü yadına gətirməyən şah ölkənin viranəliyinin səbəbkarıdır. Aqibətsiz hökmdar ölkələr bəlasıdır.)
Nəvai bu qəsidəsində də zülmü pisləyir, zülm və ədalətsizliklərdən cəhalət törəndiyini qeyd edir:
Canebe cour ər bekirəd əhl bişək cahələst
Cahəl ər yabəd xelas əz cəhl elməş məzhərəst.
(Zülm yolunu tutan kəs, şübhəsiz ki, cahildir. Cəhalətdən qurtarmaq isə insanın elmini göstərir.)
Yaxud başqa bir yerdə:
Zolmo adel nə yeksanənd dər təmire molk
Xuk dikər dər şiyare molko dehqan dikər əst.
(Zalım və adil ölkənin idarəsində bərabər deyil. Torpağın əkilməsində donuz başqa, kəndli başqadır.)
Bu şeirdə şairin vaiz, fəqih, qazılar haqqındakı tənqidi fikirləri də öz kəskinliyi ilə diqqəti cəlb edir:
Vaeze tame kədaie nan bovəd fəgrəş həminəst
Kin bezire mənbər aməd on fəraze mənbər əst.
(Tamahkar vaiz çörək dilənçisidir. Fərq bundadır ki, o, minbərin altında, vaiz isə üstündədir.)
Fəqhra çon elləte məkro hile sazęd fəqih
Ni fəqih əst anke həpfe elləti fəqh əndər əst.
(Fəqirliyi məkr və hiylə aləti edən fəqih həqiqi fəqih deyil.)
Nəvai qəsidələrində insan əxlaqı, yüksək mənəvi sifətlərin təbliği ilə də Xaqanini izləyir. Şair də öz sələfinin yolu ilə gedərək qürurla yaşamağı, sərvət düşkünü olmamağı, dünyanın zahiri dəbdəbəsinə aldanıb şan-şövkət, mal-dövlət xatirinə insanlıq adını alçaltmamağı tövsiyə edir, insan rəftarı, təmiz əxlaq haqqında faydalı mülahizələr yürüdür:
Xori xakəstər ovla zon bovəd kəz sofle nan çuji
Əkər xod qorse məh başəd təhe xakəstəri nanəş.
(Alçaq adamdan çörək gözləməkdənsə, kül yemək yaxşıdır. Alçağın çörəyi ay külçəsi olsa da, dibi kül kimidir.)
İnsan öz davranışı, ədalətli, insaflı rəftarı ilə də öz yüksək adına sadiq qalmalıdır. Günahsızı incitmək, yaxud qələbə çaldığın düşmənə əziyyət vermək insana yaraşmayan hərəkətdir:
Bikonəhra saxtən azorde əz tiqe zəban
Natəvan kərdən rəke birəncra əz neştər əst.
(Günahsızı dil qılıncı ilə incitmək, ağrımayan bir damara neştər vurmaq deməkdir.)
Ədu kər qəsde canət kərd çun gader şodi bər vey
Ze təgdire həgəş midan yəqin pəs del mərəncanəş.
(Canına qəsd eləyən düşmənə qalib gələrkən bu qalibiyyəti təqdirdən bil, onun ürəyini incitmə.)
Nəvai hümmət haqqındakı yüksək rəyi ilə də Xaqanini xatırladır. Hümmət əhlinin həmişə yüksəkdə durduğunu, heç bir vəchlə alçala bilməyəcəyini söyləyir:
Əhle həmmətra ze nahəmvariye kərdun çe bak
Seyre əncomra çe fəm kəndər zəmin çuye cərəst.
(Hümmət əhli üçün fələklərin hamarsızlığının qorxusu yoxdur. Yer üzərindəki çala-çuxurların ulduzların seyri üçün nə maneçiliyi ola bilər?!)
Nəvai sələfinin əsərlərindəki narahat ruhu, dövranın ədalətsizliyi, insanın kölə vəziyyəti və həyati hadisələr, təbii qanunauyğunluqlar qarşısındakı acizliyindən doğan narazı əhvali-ruhiyyəni yaxşı dərk edir, yeri gəldikcə, insan həyatı, dünyanın vəfasızlığı və s. haqqındakı mülahizələrində bu tənqidi ruhu saxlamağa çalışır:
Became əxzəre gərdun əkər neku nekəri
Ze bəhre qətle to dani ke por ze zəhre fənast.
Bedovre mehpəş əgər benkəri şəvəd məlum
Ke əz şoa bəqəsdət do səd senani bəlast.
(Fələyin yaşıl camına əgər yaxşı baxsan, sənin qətlin üçün zəhər doldurduğunu görərsən. Günəşin dövranına diqqət eləsən, şüasının sənin qəsdində yüzlərlə bəla qılıncı saxladığını bilərsən.)
Dövrün, zəmanənin tənqidinə həsr edilmiş fikirlərindəki bədii ümumləşdirmə Xaqani sənətini yada salır. Nəvai bədii sözün qüdrətindən ustalıqla faydalanmaqla da, fəlsəfi görüşlərini poetik şəkildə yüksək sənət dililə ifadə etməklə də öz sələfinin layiqli davamçısı kimi yüksəlmişdir. Xaqani nəsihətləri məzmun cəhətdən olduğu kimi, bədii forması, ifadə tərzi, çox dəqiq seçilmiş təşbeh, poetik obraz, məcaz və istiarələri, təsirli mübaliğələri ilə də oxucunun diqqətini cəlb edir, onu düşündürür. Şair özünün etik-əxlaqi görüşlərini ibrətamiz bir şəkildə ifadə edir, bədii məqsədini aforizmlər, hikmətli atalar sözləri, təbiətin özündən aldığı həyati misallarla təsdiqə çalışır. Nəvai də öz sələfinin bu mühüm yaradıcılıq xüsusiyyətini davam etdirərək təlqin etdiyi bəşəri görüşlərini xalq məsəlləri ilə təsbitləndirir, atalar sözləri kimi mənalı beytlər yaradaraq, hikmətli aforizmlər işlədir. “Töhfətül əfkar”ında insanı zahiri bəzəkdən çəkindirmək istərkən bu nəsihətamiz fikrini həyati bir məsəllə təsdiq edərək yazır:
Qeyde ziynət məsğətə fərro şekuhe xosrovist
Şire zənçiri ze şire bişe kəm souləttərəst.
(Ziynətə aludəlik şahlıq şövkətini azaldır. Zəncirlənmiş şir meşə şirindən daha qəzəblidir.)
Yaxud:
Nükteye nadan ze bəhre rishxənde u nekust
Mohpeye xər dər xore təzyine əfsare xərəst.
(Nadanın nüktəsi onun özünə rişxənd etməyə yarar, xərmöhrə eşşəyin cilovunu bəzəmək üçündür.)
Başqa bir yerdə:
Pahpəvan ra faqevo nemət konəd məne səluk
Əsbe rah anəst ku ni fərbəho ni lağərəst..
(Yolçunu yoxsulluq və nemət yoldan qoyar. Yola nə kök, nə arıq olmayan at yarar.)
Belə misalların sayını istənilən qədər artırmaq olar. Bütün bunlar Nəvainin öz azərbaycanlı sələfinin yaradıcılığını dərindən mənimsədiyini və onu özünəməxsus bir tərzdə davam etdirdiyini göstərməkdədir. Bununla belə, Nəvainin fəlsəfi görüşlərini Xaqaninin təkrarı kimi anlamaq da səhv olar. Hər iki şair klassik Şərq şeirinin ümumi mövzuları kimi məşhur olan məsələlərdən bəhs edərkən də fərdi yaradıcılıq simalarına sadiq qalmış, yaradıcılıqlarına xas xüsusiyyətlərlə fərqlənmişlər. Məlumdur ki, böyük Xaqaninin sırf fəlsəfi fikirlərin ifadəsinə həsr etdiyi qəsidələrindəki ictimai tənqid, eyni zamanda, şairin şəxsi faciəsindən doğan kəskin bir etiraz, məğrur sənətkarlıq təbiətinə xas bir üsyankarlıq ruhu daşımaqdadır. Zəmanə və əhatəsində olduğu adamlar, ixtiyar sahibləri, hökmdar və ayrı-ayrı nüfuzlu şəxslərə qarşı müəllifin etirazını məharətlə ümumiləşdirdiyi belə şeirlərdə zəmanənin şıltaqlıqlarına dözmək istəməyən, öz fitri istedadından əmin, vüqarlı bir şairin kəskin ittihamları əsas yer tutur. Təsadüfi deyildir ki, belə fəlsəfi şeirlərinin əksəriyyətində şair həç kəsin mədhinə yer ayırmır.
Müasirlərinə gözəl sifətlər aşılayıb nəcib xasiyyətlər tərbiyə etməyə səy göstərən Nəvai isə öz bəşəri fikirlərini dövr və müasirləri üçün daha təsirli, ədəbi mühit və şəraitin tələbilə səsləşəcək bir tərzdə oxucularına təqdim edir.
Misal üçün hər iki şairin doğru yola, pisliklərdən qayıdıb xeyirli işlər ardınca getməyə dəvət edən nəsihətlərini götürək. Xaqani bilavasitə oxucusuna xitabən “əgər pislik etmisənsə, tövbə et, doğru yola qayıt” fikrini belə ifadə edir:
Səki kərdi konun ələfv miğu gər peşimani
Ke sək həm əfv miquyəd məgər del şod peşimanəş.
(İtlik etmisənsə, yəni nəfsə uymusansa, bağışla, əfv et, de ki, it də ürəkdən peşman olarsa, əfv deyir.)
Nəvai eyni fikri öz qəsidəsində daha yumşaq şəkildə ifadə edir:
Vəli əvvəl bəravər qosli əz əşki peşimani
Xoş anku həq nəsazəd zin peşimani peşimanəş.
(Əvvəl gözlərini peşmanlıq yaşı ilə qüsl elə. Xoşdur ki, haqq səni bu peşmanlıq üçün peşman etməyəcəkdir.)
Nəvainin zəmanə və müasirləri haqqındakı tənqidi fikirləri də onun öz humanist təbiətinə uyğun, zəmanənin estetik tələbləri və əhatəsində olduğu cəmiyyətin zövqünə müvafiq ruhda ifadə olunur. Şair öz sələfinin tənqidi görüşləri və mühakimələrindəki qətiyyəti saxlasa da, Xaqani təbiətinə məxsus sərtlik və kəskinliyi yumşaltmağa çalışır.
Bunun bir səbəbi də onda idi ki, Xaqanidən sonrakı dövrlərdə sufizmin bir cərəyan kimi daha da qüvvətlənməsi sonrakı fəlsəfi şeirdə panteist sufi görüşlər və təsəvvüfi təlimlərin daha da genişlənməsinə səbəb olmuşdu. Bu isə Xaqani qəsidələrindəki üsyankar ruhun özündən sonrakı fəlsəfi şeir və xüsusən, Nəvai yaradıcılığında daha çox fəlsəfi didaktika, təsəvvüfi təlimlərlə əvəz olunması ilə nəticələnirdi. Lakin bununla belə, hər iki şairin qəsidələrində gördüyümüz səsləşmələr, Nəvai qəsidələrindəki Xaqani təsiri bir daha təsdiq edir ki, Yaxın Şərq ədəbiyyatında geniş yayılmış Xaqani yaradıcılığı dahi özbək şairi üçün də bir sınaq meydanı olmuşdur. Nəvai bu meydanda öz qələmini müvəffəqiyyətlə sınayaraq Xaqaniyə və Xaqani davamçılarına layiqli cavablar yazmış, dahi şairin mühüm fəlsəfi-didaktik görüşlərini yaradıcılığına məxsus bir sənətkarlıqla davam və inkişaf etdirmişdir.
(Məqalə ilk dəfə “Azərbaycan – özbək ədəbi əlaqələrindən səhifələr” (Bakı: “Elm”, 1985, s.88-109) kitabında nəşr olunmuşdur.)
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(16.11.2026)
Yunus Oğuzun “Qara Yusif” romanı çapdan çıxıb
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı xəbər verir ki, tanınmış yazıçı-publisist Yunus Oğuzun "Qara Yusif" adlı tarixi romanı işıq üzü görüb.
"Üç kitab bir romanda" ( Birinci kitab: Əmir Teymur və Qara Yusif, ikinci kitab:vQara Yusif və teymurilər, üçüncü kitab: Qara Yusif və teymurilər hökmdarı Şahruh") konsepsiyası ilə təqdim olunan əsərdə Qaraqoyunlu dövlətinin hökmdarı Qara Yusifin həyat yolu, siyasi fəaliyyəti və yaşadığı dövrün mühüm tarixi hadisələri əksini tapıb.
Müəllif əsərdə tarixi faktları bədii təhkiyə ilə birləşdirərək oxuculara dövrün siyasi mənzərəsini təqdim edir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(14.11.2026)
V Gəncə Kitab Sərgisinin açılış mərasimi keçirilib
Gəncədə V Kitab Sərgisinin açılış mərasimi keçirilib. Kitabın, mütaliənin və mütaliə mədəniyyətinin təbliğinə xidmət edən sərgi nəşriyyatları, müəllifləri və kitabsevərləri bir araya gətirib.
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı xəbər verir ki, açılış mərasimində Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin Azərbaycan dili və ədəbiyyatı siyasəti şöbəsinin müdiri Vasif Qurbanzadə, Gəncə Şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı Niyazi Bayramov, Hədəf Şirkətlər Qrupunun icraçı direktoru, Azərbaycan Nəşriyyatlar Assosiasiyasının İdarə Heyətinin sədri, yazıçı, dosent Şəmil Sadiq və Gəncə-Daşkəsən Regional Mədəniyyət İdarəsinin rəisi Nail Məmmədov iştirak ediblər.
Sərgi çərçivəsində ziyarətçilərə müxtəlif nəşriyyatların kitabları ilə tanış olmaq, müəlliflərlə görüşmək və ədəbi müzakirələrdə iştirak etmək imkanı yaradılıb. Tədbir Gəncənin mədəni həyatında kitab və mütaliə ənənələrinin təşviqi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Açılış mərasimi musiqi proqramı ilə də yadda qalıb. Royal Musa və Azərbaycan Milli Konservatoriyasının tələbəsi Fatimə Azərqızı çıxış edərək tədbir iştirakçılarına musiqi töhfələrini təqdim ediblər.
Qeyd edək ki, V Gəncə Kitab Sərgisi kitabsevərlərin, müəlliflərin və nəşriyyat nümayəndələrinin görüş platforması olmaqla yanaşı, cəmiyyətdə mütaliə mədəniyyətinin inkişafına və kitaba marağın artırılmasına xidmət edir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(14.11.2026)
İrəvandakı Göy məscidin mərasim zalına erməni şairin adının verilməsi narahatlıq doğurur
“İrəvandakı Göy məscidin tarixi-mədəni və dini kimliyinin qorunması beynəlxalq mədəni irsin mühafizəsi prinsiplərinin tələbidir. Azərbaycanın İşğaldan Azad Edilmiş Ərazilərindəki Tarix və Mədəniyyət Abidələrini Müdafiə Təşkilatı İctimai Birliyi İrəvan şəhərində yerləşən Göy məscidin mərasim zalına erməni şairi Yeğişe Çarentsinin adının verilməsi və həmin məkanda onun büstünün yerləşdirilməsinin nəzərdə tutulması ilə bağlı narahatlığını bildirir. Hesab edirik ki, tarixi dini abidələrin daxilində həyata keçirilən bu kimi təşəbbüslər onların ilkin təyinatı, tarixi funksiyası və mədəni mənsubiyyəti baxımından ciddi elmi və ictimai müzakirə tələb edir.”
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı xəbər verir ki, bu barədə Azərbaycanın İşğaldan Azad Edilmiş Ərazilərindəki Tarix və Mədəniyyət Abidələrini Müdafiə Təşkilatı İctimai Birliyinin AZƏRTAC tərəfindən yayılan bəyanatında qeyd olunub.
Bildirilib ki, hər bir tarixi abidənin qorunması yalnız onun memarlıq quruluşunun saxlanılması ilə məhdudlaşmamalı, həm də həmin abidənin yaranma tarixinə, dini mahiyyətinə, ilkin funksiyasına və tarixi kimliyinə hörmət edilməsini əhatə etməlidir.
“XVIII əsrdə İrəvan xanı Hüseynəli xanın hakimiyyəti dövründə inşa edilmiş Göy məscid Azərbaycan xalqının tarixi-mədəni və dini irsinin mühüm memarlıq nümunələrindən biridir. Məscid İrəvan şəhərinin tarixi memarlıq simasında, bölgənin müsəlman əhalisinin dini və ictimai həyatında mühüm yer tutmuşdur. Onun tarixi İrəvan xanlığının siyasi, sosial və mədəni mühiti ilə sıx bağlıdır. Göy məscidin mərasim zalına başqa bir mədəniyyət xadiminin adının verilməsi və orada büstünün yerləşdirilməsi təşəbbüsü abidənin dini təyinatı və tarixi-memarlıq bütövlüyü baxımından qiymətləndirilməlidir. Söhbət konkret bir ədibin ədəbi irsinin tanınmasına qarşı çıxmaqdan getmir. Yeğişe Çarentsinin ədəbi fəaliyyətinə və yaradıcılığına ehtiram göstərilməsi üçün müxtəlif mədəni məkanlar mövcuddur. Lakin dini ibadət abidəsinin tarixi funksiyasına və memarlıq-mədəni kimliyinə uyğun olmayan memorial təşəbbüslərin həyata keçirilməsi məqsədəuyğun hesab edilə bilməz. Xüsusilə qeyd edirik ki, Göy məscidin bərpasında İran tərəfinin iştirak etməsi, maliyyə və texniki dəstək göstərməsi onun tarixi mənsubiyyətinin müəyyənləşdirilməsi üçün yeganə meyar ola bilməz. Abidənin tarixi kimliyi onun inşa edildiyi dövr, sifarişçisi, yerləşdiyi tarixi-mədəni mühit və memarlıq xüsusiyyətləri əsasında elmi şəkildə araşdırılmalıdır. Bərpa prosesində iştirak edən tərəflərin rolu ilə abidənin tarixi mənsubiyyəti bir-birindən fərqləndirilməlidir. Mədəni irsin qorunması sahəsində beynəlxalq sənədlər də bu məsələyə məsuliyyətli yanaşmanı tələb edir. 1954-cü il Haaqa Konvensiyası silahlı münaqişə zamanı mədəni sərvətlərin qorunmasının hüquqi əsaslarını müəyyən edir. 1972-ci il UNESCO Konvensiyası isə mədəni və təbii irsin müəyyənləşdirilməsi, mühafizəsi və gələcək nəsillərə ötürülməsi sahəsində dövlətlərin öhdəliklərini təsbit edir. ICOMOS-un Venesiya Xartiyasında əksini tapan autentiklik, tarixi dəyər və abidələrin qorunması prinsipləri də bu baxımdan mühüm metodoloji əhəmiyyət daşıyır. Biz hesab edirik ki, tarixi abidələrin istifadəsi və təqdimatı zamanı onların ilkin funksiyasını və mədəni kimliyini arxa plana keçirən yanaşmalardan çəkinmək lazımdır. Dini abidələr müxtəlif xalqların tarixi yaddaşının, mənəvi dəyərlərinin və mədəni özünəməxsusluğunun daşıyıcılarıdır. Onların siyasi, ideoloji və ya başqa məqsədlərlə istifadə edilməsi cəmiyyətlər arasında qarşılıqlı etimadın formalaşmasına xidmət etmir.
Qeyd etmək istərdik ki, Azərbaycan xalqının Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yerləşən dini-mədəni irsinə münasibətdə də eyni prinsiplərin tətbiq olunması vacibdir. İşğal dövründə məscidlərə, qəbiristanlıqlara və digər dini-memarlıq abidələrinə vurulmuş ziyan mədəni irsin qorunmasının nə qədər mühüm məsələ olduğunu bir daha göstərir. Azərbaycan dövləti işğaldan azad edilmiş ərazilərdə tarixi və dini abidələrin bərpası, mühafizəsi və gələcək nəsillərə çatdırılması istiqamətində tədbirlər həyata keçirir. Mədəni irsin qorunması bütün dövlətlər üçün eyni məsuliyyət və obyektiv meyarlar əsasında həyata keçirilməlidir. Yuxarıda qeyd olunanları nəzərə alaraq, təşkilatımız:
* Ermənistan və İran tərəflərini İrəvandakı Göy məscidin tarixi mənsubiyyətinə, dini təyinatına və Azərbaycan xalqının mədəni irsi ilə bağlılığına hörmətlə yanaşmağa çağırır;
* Məscidin mərasim zalına Yeğişe Çarentsinin adının verilməsi və orada büstünün yerləşdirilməsi təşəbbüsünün tarixi abidənin ilkin funksiyası və autentikliyi baxımından yenidən nəzərdən keçirilməsini zəruri hesab edir;
* Göy məscidin tarixi-memarlıq xüsusiyyətlərinin, ilkin dini funksiyasının və tarixi kimliyinin qorunmasını tələb edir;
* UNESCO, ICOMOS və digər beynəlxalq mədəni irs qurumlarını Göy məscidin tarixi-mədəni kimliyinin qorunması məsələsinə diqqət yetirməyə çağırır;
* Tarixi və dini abidələrin siyasi və ideoloji məqsədlərdən kənar saxlanılmasının, onların mənsubiyyətinə və ilkin təyinatına hörmət edilməsinin regional mədəni əməkdaşlıq və etimad mühiti üçün mühüm şərt olduğunu bəyan edir.
Bir daha vurğulayırıq ki, tarixi abidələr ayrı-ayrı siyasi maraqların deyil, bəşəriyyətin ortaq yaddaşının daşıyıcılarıdır. Onların qorunması tarixi həqiqətə, elmi obyektivliyə və mədəni müxtəlifliyə hörmət əsasında həyata keçirilməlidir. Tarixi irsin qorunması onun yalnız divarlarını deyil, yaddaşını, kimliyini və mənəvi mahiyyətini də qorumaq deməkdir”, - deyə bəyanatda vurğulanıb.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(14.11.2026)
Günümüzdəki kitab sevgisinin manifestini davamlı şəkildə yazan “Manifest” kitab evi
Kənan Məmmədli,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi
Sovet dönəmindən sonrakı ilk illərdə ölkədəki kitab mağazalarının kapitalizm cəmiyyətinin tələblərinə uyğun baqqal mağazalarına çevrilməsi prosesi artıq arxada qalıb, xüsusən, 2000-lərin əvvəllərindən ölkədə yeni kitab epoxası başlayıbdır. Paytaxtda bir-birindən gözəl kitab evləri açılır, bu prosesin bölgələrə də sirayət etməsi isə daha təqdiredici fakt kimi kitabsevərləri sevindirir.
Noyabr ayı.
Bomboz hava.
Amma işıq dolu, rəngbərəng bir məkan.
Bura Sumqayıt şəhərindəki “Manifest” kitab evidir. Eksteryer və interyer dizaynı, çoxfunksionallığı, rahatlığı ilə Bakıdakı Xaqani bağındakı füsünkar Bakı Kitab Mərkəzini, eləcə də Avropanın böyük şəhərlərində gördüyümüz anoloji məkanları xatırladan bu ünvanda yazıçı Varislə görüş keçirilir.
Moderator Könül Bəkirova kitablar barədə geniş bilgilər verir, yazıçı ümumən ədəbiyyat barədə, öz yaradıcılığı barədə danışır, sual-cavab prosesi bu xoş atmosferi bir qədər də canlandırır, görüşə qatılan hər kəs nəsə yeni bir şey öyrənir, maraqlandığı hansısa sualına cavab tapır.
2024-cü ilin 29 dekabr tarixindən rəsmi fəaliyyətə başlayan “Manifest” kitab evinin əsas məqsədi mütaliə mədəniyyətini təşviq etmək, oxucular arasında ünsiyyət və fikir mübadiləsi üçün əlverişli mühit yaratmaq, eyni zamanda Sumqayıt şəhərinin mədəni həyatına töhfə verməkdir.
Kitab evinin direktru Rüfət Mahiroğlundan öyrənirik ki, “Manifest”in nəzdində həm uşaqlar, həm də böyüklər üçün nəzərdə tutulmuş iki kitab klubu fəaliyyət göstərir. Klublar çərçivəsində hər ay bir kitab seçilir, klub üzvləri həmin əsəri oxuyur, daha sonra isə təşkil olunan müzakirə günündə kitabın məzmunu, ideyaları və yaratdığı təəssüratlar ətrafında fikir mübadiləsi aparırlar. Bu isə mütaliəyə marağı direktivlər üzərində qurmayaraq daha interaktiv yollar seçməyin üstünlüyünü göstərir.
Kitab evinin qapıları daim giriş-çıxışlıdır, gənclik şəhərinin sakinləri böyük maraqla bu ünvana üs tuturlar. Rahat masada əyləşib gözəl ortamda kofe içərək kitab vərəqləmək bir ayrı zövq yaşadır.
Kitab evinin məqsəd və məramlarında tək kitab mağazası kimi – alqı-satqı obyekti kimi fəaliyyət göstərmək deyil, bir mənəviyyat ünvanı olaraq tanınmaq dayanır, bu da günümüzdə olduqca əhəmiyyətlidir.
Yazıçı Varislə görüş nəzərdə tutulduğu 2 saatdan da çox uzanır, tədbirə qatılanlar üzlərində razılıq ifadəsi kitab evini tərk edirlər. Personal isə dərhal növbəti tədbirin hazırlığına başlayır. Növbəti qonaqlar Dünya Quliyeva və Raqif Raufoğlu olacaqlar.
Qonaqlı-qaralı “Manifest” günümüzdəki kitab sevgisinin manifestini davamlı şəkildə yazmaqdadır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(14.11.2026)
“Transformers”ın Lennoksu - Coş Düamel
İnci Məmmədzadə,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi
Coş Düamel (Josh Duhamel) — amerikalı aktyor, rejissor və prodüserdir. O, xüsusilə “Transformers” film seriyasında Uilyam Lennoks obrazı, «Las Vegas» teleserialında Denni Makkoy rolu ilə tanınır. Hollivudun həm döyüş, həm də romantik komediya janrlarında çəkilən aktyorlarından biridir.
Bu gün onun doğum günüdür, 54 yaşı tamam olur.
Coş Düamel 14 noyabr 1972-ci ildə ABŞ-ın Şimali Dakota ştatının Minot şəhərində anadan olub. Tam adı Coşua Devid Düameldir (Joshua David Duhamel). O, üç bacısı ilə birlikdə böyüyüb. Gənclik illərində idmana, xüsusilə Amerika futboluna böyük maraq göstərib. Minot Dövlət Universitetində təhsil alaraq biologiya ixtisası üzrə bakalavr dərəcəsi əldə edib.
Əvvəlcə stomatoloq olmaq istəsə də, sonradan həyatını incəsənətə və aktyorluğa həsr etmək qərarına gəlib. Coş Düamel karyerasına model kimi başlayıb. 1997-ci ildə Beynəlxalq Modelləşdirmə və İstedad Assosiasiyasının müsabiqəsində ilin ən yaxşı kişi modeli adına layiq görülüb.
1999-cu ildə “All My Children” teleserialında Leo dü Pres obrazı ilə aktyorluğa başlayıb. Bu rol ona böyük tamaşaçı rəğbəti qazandırıb və Daytime Emmy mükafatına namizədliklər gətirib. 2003-cü ildə həmin mükafata layiq görülüb. 2003-cü ildə “Las Vegas” teleserialında Denni Makkoy obrazını canlandırmağa başlayıb.
Bu layihə onun televiziya sahəsində tanınmasına mühüm təsir göstərib. 2007-ci ildə Maykl Beyin rejissorluğu ilə çəkilmiş «Transformers» filmində kapitan Uilyam Lennoks obrazını canlandırması isə onun beynəlxalq şöhrətini artırıb. Aktyor sonrakı filmlərdə də bu obrazı canlandırıb.
Coş Düamelin çəkildiyi tanınmış filmlər:
1. The Picture of Dorian Gray (2004) — Dorian Qreyin portreti
2. Win a Date with Tad Hamilton! (2004) — Tad Hamiltonla görüş qazanın!
3. Turistas (2006) — Turistlər
4. Transformers (2007) — Transformerlər
5. Transformers: Revenge of the Fallen (2009) — Transformerlər: Məğlub olanların qisası
6. When in Rome (2010) — Romada olarkən
7. Life as We Know It (2010) — Bildiyimiz kimi həyat
8. The Romantics (2010) — Romantiklər
9. Ramona and Beezus (2010) — Ramona və Bizus
10. Transformers: Dark of the Moon (2011) — Transformerlər: Ayın qaranlıq üzü
11. New Year's Eve (2011) — Yeni il gecəsi
Aktyorun iştirak etdiyi tanınmış televiziya layihələri:
- All My Children (1999–2002) — Bütün övladlarım
- Las Vegas (2003–2008) — Las-Veqas
- Battle Creek (2015) — Battl-Krik
- 11.22.63 (2016) — 11.22.63
- Unsolved (2018) — Açılmamış sirr
- Jupiter's Legacy (2021) — Yupiterin irsi
- Ransom Canyon (2025–2026) — Ransom Kanyonu
Mükafatları və nailiyyətləri
- 1997-ci ildə ilin ən yaxşı kişi modeli adına layiq görülüb.
- 2003-cü ildə «All My Children» serialındakı roluna görə Daytime Emmy mükafatı qazanıb.
- Müxtəlif televiziya və kino mükafatlarına namizəd göstərilib.
“Ədbiyyat və incəsənət”
(14.11.2026)
Keçmişdən sabaha yol - kəlağayı
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi
Qədim baş örpəyimiz olan kəlağayı 2014-cü ildə UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Reprezentativ Siyahısına daxil edilmiş və xalqımızın mədəni irsinin dünyada tanınmasına mühüm töhfə vermişdir.
13 noyabr 2026-cı il tarixində Gəncliyə Yardım Fondunda Mirvarid Dilbazi Poeziya Məclisi İB və Kəlağayı Ev Muzeyinin birgə təşkilatçılığı ilə şair Brilyant Atəşin “Keçmişdən sabaha yol kəlağayı” adlı kitabının təqdimatı keçirildi.
Tədbiri Mirvarid Dilbazi Poeziya Məclisi İctimai Birliyinin sədri, Kəlağayı Ev Muzeyinin direktoru Güllü Eldar Tomarlı açaraq qonaqları salamladı. O, bildirdi ki, Azərbaycan xalqının milli-mənəvi dəyərlərinin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi hər birimizin mənəvi borcudur. Güllü Eldar Tomarlı çıxışında vurğuladı ki, "Keçmısdən sabaha yol kəlağayı" kitabı müəllifin sayca 5- çi kitabıdır. O qeyd etdi ki, kəlağayının təbliği istiqamətində keçirilən silsilə tədbirlər milli irsimizin daha geniş tanıdılmasına xidmət edir.
Vətənimizin ərazi bütövlüyü və müstəqilliyi uğrunda canlarını fəda etmiş şəhidlərimizin əziz xatirəsinin bir dəqiqəlik sükutla yad edildi.
Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himni səsləndirildi.
Tədbir şair Lalə İsmayılın aparıcilığı ilə davam etdi. O, kəlagayı haqqında yazdıgı şeirləri səsləndirdi.
Tədbirdə kitabın redaktoru, tanınmış yazıçı Vaqif Osmanlı çıxış edərək Brilyant Atəşin yaradıcilığindan, kitabın ideyasından və kəlağayının xalqımızın tarixində tutduğu mühüm yerdən danışdı.
Şəhid Zaur İsmayılzadənin anası, qazi Sevil Hüseynova çıxışında milli-mənəvi dəyərlərimizin qorunmasının şəhidlərimizin bizə əmanəti olduğunu vurğulayaraq, belə tədbirlərin gənc nəslin vətənpərvərlik ruhunda tərbiyəsinə mühüm töhfə verdiyini bildirdi.
Tədbirdə şairlər- Səringül Sadə, Qulu Xaləddinoğlu, Qəzənfər Məsimoğlu, Könül İbrahimsoy, Əzizə Ağahüseynqizı, Nargilə Yusifqızı, asıq Həqiqət Gədəbəyli, Nemət Turan,məclisin idarə heyyətinin üzvü Səyalı Dadaşova, Yeganə Cəfərova, İlhamə Orucova milli dəyərlərimiz, kəlağayının tarixi və mənəvi əhəmiyyəti haqqında çıxışlar etdilər, vətənə, milli irsə və Azərbaycan qadınına həsr olunmuş şeirlər səsləndirdilər.
Daha sonra söz kitabın müəllifi Brilyant Atəşə verildi.
Brilyant Atəş çıxışında bu təqdimat mərasiminin onun üçün xüsusi əhəmiyyət daşıdığını vurğulayaraq dedi:
"Bu gün mənim üçün böyük sevinc və qürur günüdür. Bu təqdimat təkcə kitabımın oxucularla görüşü deyil, həm də uzun illər birgə yol gəldiyim qələm dostlarımla, dəyərli ziyalılarımızla növbəti görüşdür. Mən uzun illərdir ki, Güllü Eldar Tomarlı ilə birlikdə Azərbaycanın milli sərvəti olan kəlağayının təbliği istiqamətində fəaliyyət göstərirəm. Bu illər ərzində Şuşada, Gəncədə, Sumqayıtda, Tovuzda, Naftalanda, Qazaxda, Gədəbəydə, Şamaxıda, Şəkidə, İsmayıllıda, Basqal qəsəbəsində, eləcə də ali təhsil müəssisələrində keçirilən kəlağayı festivallarında, sərgilərdə və müxtəlif maarifləndirici tədbirlərdə iştirak etmişəm.
"Keçmişdən sabaha yol kəlağayı' kitabım kəlağayıya həsr etdiyim şeirlərin toplusudur. Bu şeirlərdə xalqımızın milli ruhunu, ana nəsihətini, Azərbaycan qadınının ləyaqətini və kəlağayının mənəvi dəyərini tərənnüm etməyə çalışmışam. Arzum budur ki, gələcək nəsillər milli-mənəvi dəyərlərimizi dərindən tanısın, xüsusilə gənc qızlarımız kəlağayının tarixini, fəlsəfəsini və müqəddəsliyini öyrənsin, onu sevə-sevə yaşatsınlar. Çünki kəlağayı sadəcə bir baş örtüyü deyil – o, xalqımızın tarixidir, mədəniyyətidir, kimliyidir və nəsildən-nəslə ötürülən mənəvi irsidir. Bu irsi qorumaq və yaşatmaq hər birimizin vətəndaşlıq borcudur. Tədbir çərçivəsində Kəlağayı Ev Muzeyinin qədim və müasir kəlağayılarının sərgisi və birliyin təşəbbüsü ilə nəşr olunan kəlagayı haqqında 12 kitab nümayiş olundu. Sərgidə Azərbaycanın müxtəlif bölgələrinin kəlağayıçılıq ənənələrini əks etdirən nadir nümunələr təqdim edildi.
Sonda Lalə İsmayıl vurğuladı ki, təqdimat mərasimi 26 Noyabr – Azərbaycan Kəlağayı Bayramı münasibətilə keçirilən silsilə tədbirlərin növbəti mərhələsidir. Bildirildi ki, silsilə tədbirlər "Kəlagayı Bayramı" na qədər davam edəcək, yekun olaraq 26 noyabr 2026-cı il tarixində Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində “Kəlağayı Bayramı” ilə başa çatacaq.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(14.11.2026)
Güney Azərbaycanın Aşıq Hüseyn Cavanı
İnci Məmmədzadə,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi
Quzeyli Güneyli Azərbaycanımızın aşıq ədəbiyyatı çoxşaxəlidir, zəmngindir. Bu günə anım günü təsadüf edən güneyli Aşıq Hüseyn Cavan barədə danışacağıq.
Aşıq Hüseyn Əliyev (Cavan) 1916-cı ildə Qaradağ mahalının Uti kəndində anadan olub. Atasının vəfatından sonra anası Zöhrə ilə birlikdə Şimali Azərbaycana köçüblər. Bir müddət Ağcabədinin Şərəfxanlı kəndində, daha sonra isə Dəliməmmədli şəhərində yaşayıblar. 1927-ci ildən Aşıq Ələsgərin qardaşı oğlu Aşıq Musanın şagirdi olub. 1938-ci ildə SSRİ-dən sürgün olunub və Təbrizdə yaşayıb.
1934-cü ildən şeir yazsa da, poetik yaradıcılığa əsasən 1941-ci ildən başlayıb. Özünə "Cavan" təxəllüsü götürüb. İlk şerləri: "Gül Azərbaycan", "Oyan, vətəndaşım", "Ana vətən", "Oktyabr" və digərləri Təbrizdə nəşr olunan "Vətən yolunda" qəzetində dərc olunub.
21 Azər hərəkatında iştirak edib. 1945-ci il noyabrın 20-də Təbrizdə Ərk teatrında Azərbaycan Xalq Konqresi fəaliyyətə başlayıb. Hüseyn Cavan da Azərbaycan Xalq Konqresində nümayəndə kimi iştirak edib. 1945-ci il dekabrın 21-də Azərbaycan Milli Hökuməti qurulub. 1946-cı ilin mart ayında milli-demokratik hərəkatda iştirak etdiyi üçün "21 Azər" medalı ilə təltif olunub.
Eyni ayda Təbrizdə Təbriz Dövlət Filarmoniyası təşkil olunub. Aşıq Hüseyn Cavan filarmoniyada direktor müavini təyin olunub. Onun rəhbərliyi ilə filarmoniyada aşıqlar ansamblı yaradılıb. 1946-cı il dekabrın 5-də Miyanə istiqamətində hücum edən şah qoşunları Qulam Yəhyanın rəhbərlik etdiyi fədailər tərəfindən dayandırılıb.
Bundan sonra Azərbaycanın müxtəlif ərazilərindən insanlar silahlanmaq və şah qoşununa qarşı mübarizə aparmaq üçün Milli Hökumətə müraciətlər etməyə başlayıblar. Nəticədə Mir Cəfər Pişəvərinin rəhbərliyi ilə Müdafiə Komitəsi qurulub. Komitənin ilk işi Təbrizdə hərbi vəziyyət elan edib, "Babək" adlı könüllü dəstələr qurmaq olub. Könüllü dəstələrə ilk etapda 600 nəfər üzv olub. Bundan sonra Pişəvəri yenidən hərbi dəstək üçün Sovet İttifaqına müraciət edib. Lakin bu istəyi də cavabsız qalıb.
1946-cı il dekabrın 11-də Azərbaycan Əyalət Əncüməni qan tökülməsinin qarşısını almaq məqsədilə Qızılbaş Xalq Qoşunlarına və fədai qüvvələrinə şah qoşunlarına qarşı müqavimət göstərməmək və döyüş meydanlarını tərk etmək haqqında qərar verib. Elə həmin gündən etibarən İran ordusu iri şəhərlərə girməzdən əvvəl bu şəhərlərdə ərbabların quldur dəstələri eləcə də mülki geyimli jandarmalar qırğınlar törətməyə başlayıblar.
1959-cu ildə Moskvada keçirilən Azərbaycan ədəbiyyatı və incəsənəti ongünlüyündə Aşıqlar dəstəsinin bədii rəhbəri olub. SSRİ tərəfindən "Şərəf nişanı" ordeni ilə təltif olunub. 1967-ci ildə Azərbaycan SSR Əməkdar Mədəniyyət İşçisi fəxri adını alıb.
Müxtəlif vaxtlarda Bakıda "Azadlıq mahnıları", "Aşığın arzuları", "Şerlər", "Sədəfli saz", "Qoşmalar", "Şerlər", "Danış telli sazım", "El aşığı", "Bahar kimi" adlı kitabları nəşr olunub. 1985-ci il noyabrın 14-də vəfat edib və Kəhrizli kəndində dəfn olunub.
Kitabları
1. Azadlıq mahnıları
2. Aşığın arzuları
3. Şerlər
4. Sədəfli saz
5. Qoşmalar
6. Şerlər
7. Danış telli sazım
8. El aşığı
9. Bahar kimi
Allah rəhmət eləsin!
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(14.11.2026)


