Super User
Abşeronu vəsf edən rəssam
İnci Məmmədzadə,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi
Bakı kəndlərinin daha bir məşhir rəssamı...
Mirnadir Zeynalov – yaşasaydı, bu gün 84 yaşını qeyd edəcək bir rəssam...
Mirnadir Zeynalov 12 noyabr 1942-ci ildə Bakının Buzovna kəndində doğulub. 1963-cü ildə ilk peşə təhsili olan Əzim Əzimzadə adına Rəssamlıq Məktəbini, daha sonra isə 1973-cü ildə Moskva Poliqrafiya İnstitutunun Qrafika fakültəsini bitirib. Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının və "Yeni Era" Ümumdünya Sənət Akademiyasının həqiqi üzvü olub.
Mirnadir Zeynalovun peşəkar boyakarlıq karyerası 1970-ci illərdən başlayıb. O, Abşeron rəssamlıq məktəbinin görkəmli nümayəndələrindən, xüsusilə, Cavad Mircavadov, Qorxmaz Əfəndiyev, Kamal Əhmədov, Ənvər Əsgərov, Nazim Rəhmanov, Fərhad Xəlilov kimi rəssamlardan təsirlənib. Rəssamın əsərlərində doğulub böyüdüyü Abşeronun sərt təbiətinin, mənzərələrinin əks olunması mühüm yer tutur. Bunlardan "Tək ağac" (1974), "Köhnə kənd" (1989) əsərlərini xüsusilə fərqlənirlər.
Rəssam öz karyerasının ilk illərində realizm üslubunda, sonralar abstrakt tablolar yaratmağa başlayıb. Realist üslubda işlədiyi zamanlarda ailə üzvlərinin və digər insanların portretləri və naturadan işlər çəkib. Mirnadir Zeynalovun yaradıcılığının əsası başlıca olaraq spektrin əsas rəngləri əsasında qurulub.
Onun kompozisiyalarında kollaj və instalyasiya elementləri ayrılmaz hissəyə sahibdir. Onun yaradıcılığında realizm üslubunda çəkilən portretlərə, lirik mənzərə əsərlərinə, həmçinin, yalnız müxtəlif rəng çalarlarının istifadə edildiyi abstrakt həllərədək fərqli janr və üslublara rast gəlmək mümkündür.
Mirnadir Zeynalovun dəfələrlə fərdi sərgiləri keçirilib. Rəssamın əsərləri Moskva, Kiyev, Hyuston, Los-Anceles və başqa şəhərlərdə sərgilənib, 2013-cü ildə Londondakı "Sothbeys" auksionunda dəyər qazanıb. Onun dəyərli əsərləri Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin və Azərbaycan Dövlət Rəsm Qalereyasının fondunda qorunub saxlanılır.
Mirnadir Zeynalov 4 mart 1992-ci ildə "Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamı", 29 dekabr 2006-cı ildə isə "Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı" fəxri adlarına layiq görülüb. Həmçinin 1976-cı ildə Moskva şəhərində keçirilən ümumittifaq sərgisində SSRİ Rəssamlıq Akademiyasının diplomunu alıb, 1989-cu ildə Bakıda keçirilən "Xəzəryanı ölkələri rəssamlarının bienallesi"ndə "Yaz bağı" əsəri bürünc medala layiq görülüb.
Rəssam 10 mart 2021-ci ildə 78 yaşında vəfat edib.
Allah rəhmət eləsin!
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(12.11.2026)
Fransada “Zəfərə doğru, xatirədən sabaha” adlı tədbir keçirilib
Fransanın Tuluz şəhərində yerləşən Azərbaycan Evində 8 Noyabr – Zəfər Gününün altıncı ildönümünə həsr olunan “Zəfərə doğru, xatirədən sabaha” adlı tədbir keçirilib.
Tədbir Azərbaycan Respublikasının Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin və Fransa Azərbaycanlıları Koordinasiya Şurasının dəstəyi, Fransada fəaliyyət göstərən Azərbaycanlı Gənclər Şəbəkəsi (AYNF) və Azərbaycanlı Tələbələr və Məzunlar Platformasının (ASAP) birgə təşəbbüsü ilə baş tutub. Görüşün təşkilinə Azərbaycan Respublikasının Gənclər Fondu da maliyyə dəstəyi göstərib.
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsindən verilən məlumata görə, əvvəlcə Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himni səsləndirilib, Vətən uğrunda canlarından keçən şəhidlərimizin əziz xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edilib.
Azərbaycan Evinin vitse-prezidenti Rza Mövsümov iştirakçıları salamlayaraq Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə rəşadətli Azərbaycan Ordusunun qazandığı şanlı Zəfərin tarixi əhəmiyyətindən danışıb. Xaricdə yaşayan soydaşlarımızın milli-mənəvi irsimizin qorunması, yaşadılması və gələcək nəsillərə ötürülməsində mühüm rol oynadığını qeyd edib.
Tədbirin fəxri qonaqları qismində Azərbaycan Respublikasının Parisdəki Mədəniyyət Mərkəzinin rəhbəri İsa Məmmədov və Azərbaycanın UNESCO yanında Daimi Nümayəndəliyinin əməkdaşı Hüseyn Səfərov iştirak edib. İsa Məmmədov Zəfər Gününün Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında xüsusi yer tutduğunu bildirib, bu əlamətdar günün hər zaman qəlblərdə yaşayacağını söyləyib.
Ardınca Fransa Azərbaycanlı Gənclər Şəbəkəsinin rəhbəri Səidə Namazova, Azərbaycanlı Tələbələr və Məzunlar Platformasının Bordo şəhəri üzrə nümayəndəsi Arzu Eyyubova və Tuluz şəhəri üzrə nümayəndəsi Nərgiz Şeyxzadə çıxış ediblər. Onlar təmsil etdikləri təşkilatların fəaliyyəti, xaricdə yaşayan və təhsil alan azərbaycanlı gənclərin bir araya gətirilməsi, onların arasında əlaqələrin və şəbəkələşmə imkanlarının genişləndirilməsi, təcrübə mübadiləsi, eləcə də gələcək birgə layihələrin perspektivləri barədə fikirlər səsləndiriblər.
Proqramın davamında 44 günlük Vətən müharibəsinin əsas mərhələlərini, Şuşanın azad edilməsinin tarixi əhəmiyyətini və Zəfər Gününün təsis olunmasını əks etdirən təqdimat nümayiş etdirilib. “Ortaq yaddaşımız – Azərbaycan filmi və musiqisi” adlı bədii-mədəni hissədə Azərbaycan kinosunun və musiqisinin seçilmiş nümunələri təqdim olunub.
Tədbir Azərbaycanın tarixinə, mədəniyyətinə və Zəfər Gününə həsr olunan intellektual oyunlar və əyləncəli fəaliyyətlərlə davam edib. Oyunlarda fəallığı ilə seçilən iştirakçılar xüsusi hədiyyələrlə mükafatlandırılıblar.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(11.11.2026)
“Biri ikisində” Xaqani Şirvaniyə ithafən
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə “Ulduz” dərgisinin “Biri ikisində” layihəsində bu dəfə sizlərə böyük Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri Xaqani Şirvaninin 900 illik yubileyi çərçivəsində yazılar təqdim edirik.
Azadə RÜSTƏM
XAQANİ “MƏN”İ ÖZ SƏNƏTİNDƏ
(Portretdən eskizlər)
Elmi-nəzəri araşdırmalar normativ meyar və normativ-şərti ədəbi qanun-qaydaların orta əsrlər sənət əsərlərinin məzmun və forması arasındakı əlaqəni səciyyələndirən vacib şərt olduğunu qeyd edir. Nəzəri ədəbiyyat orta əsrlər sənətində təsvir edilən hadisə və obrazın təsəvvürlərdə “dünyayabaxış etiketi”, “əxlaq etiketi” və “bədiilik etiketi”nin vəhdətindən ibarət “ədəbi etiket”dən asılı olduğunu da göstərir. Tipoloji qarşılaşdırmalar isə bu tezisi təsdiqləyir, bütün dünya ədəbiyyatlarının orta çağlarda dayanıqlı, sabit ənənələr əsasında özül tapdığını sübut edir. Lakin nəzəri ədəbiyyatda normativlik və ədəbi etiketin orta əsrlər sənət nümunələrini tamamilə real gerçəklikdən və həyatilikdən uzaqlaşdırdığı qənaətində olan yazarlar da tapılır ki, sonuncularla bütövlükdə həqiqət adına razılaşmaq olmur. Şübhəsiz, orta əsrlər bədii təfəkkürünün qanunauyğunluqlarından çıxış edərək bu dövrlərdə yaranan ədəbiyyatın ideya-tematik motivləri və şəkli xüsusiyyətləri – janr, üslub, kompozisiya və məcazlar sistemi də normativ mahiyyət daşıyır. Bununla belə, bu ədəbiyyat, əlbəttə, onun klassik nümunələrində real həqiqətdən uzaq da deyildir. Orta əsrlərdə qələmə alınmış bədii nümunələrdəki hər hansı ştrixin, peyzaj təsvirlərinin və coğrafi yer adlarının qeyd-şərtsiz realistik təsvir üsulu ilə bağlanması nə dərəcədə sadəlövhlükdürsə, həmin nümunələri gerçəklikdən bütövlükdə ayırmaq, onlarda fərdi başlancığı, müəyyən bir sənətkar qəlbinin tərcümanı olan hiss-həyəcanı, od-alovu, hətta tərcümeyi-halından gələn, onu ətraf mühitə bağlayan nöqtələri, xətləri görməmək də düzgün elmi nəticəyə gətirməz. Hələ onu demirik ki, həyati, real, keçirilmiş hissin təsiri altında yazılmayan əsər heç zaman əbədilik hüququ qazana bilməz, yüzillikləri adlayıb oxucu qəlbini və düşüncəsini öz sənət alovu ilə alışdırmaz.
Bu yazıda biz XII əsr Azərbaycan poeziyası səmasında parlayan böyük Nizaminin böyük müasiri Xaqani Şirvaninin çoxcəhətli və zəngin yaradıcılığı fonunda onun portretini, iç aləmini və həyata baxış fəlsəfəsinin bəzi cizgilərini açıqlamaq fikrindəyik. Xoşbəxtlikdən dahi şair-mütəfəkkiri bizdən sürəkli zaman məsafəsi ayırsa da, onun şeir-sənət dünyası qarşıya qoyduğumuz problem çevrəsində söz açmaq üçün imkanlıdır, təlatümlü, coşqun həyatının, demək olar ki, çox məqamlarını şair öz əsərlərində işıqlandırmışdır. Əslində, Xaqani poeziyası küll halında onun həyatda üzləşdiyi, şahidi olduğu sevinclərin, acıların, iztirabların, həyəcanların, fərəhlərin bədiiləşmiş ifadəsidir ki, qərinələri adlayaraq gəlib bizə çatmışdır.
Şairin Azərbaycan ədəbiyyatında ənənəvi məsnəvi formasında ilk nümunələrdən olan, ictimai-fəlsəfi məzmunlu epik-lirik poeması, məşhur “Töhfət ül-İraqeyn” əsəri qarşımızdadır. Bu əsəri, sözün əsl mənasında, Xaqani “mən”i və Xaqani dünyaduyumunun aynası adlandırmaq olar. Bu əsərdə Xaqani sanki keçdiyi mürəkkəb, enişli-yoxuşlu olaylarla zəngin həyat yoluna nəzər salır, təmasda olduğu yaxınları-uzaqları, dostluq etdiyi və ya rəğbət bəsləmədiyi həməsrləri haqqında öz təəssüratını əks etdirir. Əsərin qəhrəmanı şairin özüdür. Poemada düşünən, danışan, sevinən, qəzəblənən, fəxr edən, kədərlənən də elə şairin özü, Xaqani “mən”idir. Biz bu əsərdə şairin siyasi və ədəbi müxalifləri ilə üzləşir, onu ürəkdən sevən, uğurları ilə sevinən qəlb dostları ilə tanış oluruq. Bu əsərdə şair öz tərcümeyi-halının bir çox səhifələrini açıqlayır, sadə zəhmət adamları olan toxucu babasından, atası Əli Nəccardan, can sirdaşı – anası Rabiədən, təbib-filosof əmisi Kafiəyddindən, alim əmioğlusu Vəhidəddindən ürək dolusu, iftixarla bəhs edir... Xaqani bu əsərdə uşaqlıq və gənclik illərinin bəxtiyar, məsud çağları ilə həyatının sonrakı tufanlı-qasırğalı günlərini qarşılaşdırır, çağlayan, coşub-daşan istedadına düşmən mühitdən, düha – şər qarşıdurmasından, hünər və həsəd uyuşmazlığından könül ağrısı ilə danışır. Poemanın “Günəşə xitab”, “Xızırla söhbət” hissələrini sakit, həyəcansız oxuyub keçmək olmur. Bu hissələr işığa, xeyirə, gözəlliyə susayan, düzlük, sədaqət və həqiqət axtarışında olan və onları həyatda, zamanının ictimai uyarsızlıqlarında tapmayan, görə bilməyən, ruhunun bütün hüceyrələri ilə insana-insanlığa, Xaliq tərəfindən xəlq olunmuşlara bir ömür qanuni yaşamaq haqqı uman el müdriki - el ozanının içdən gəlmə hayqırtıları təsiri bağışlayır.
Əlimizdə şairin 17 min beytlik, monumental lirik şeirlər toplusu – “Divan”ı vardır və bu “Divan”da cəm olunan əsərlərin hamısı klassik Şərq şeirinin ənənəvi, sabit, normativ janr və şəkli formalarında qələmə alınmışdır. Əksəriyyəti qəsidələrdir və daha çox mədhiyyə-qəsidələrdir. Bəli, Xaqani də orta əsrlər ədəbi-nəzəri fikrinin tələb etdiyi normativ meyar, normativ-şərti ədəbi qanun-qaydalara riayət edirdi. Lakin bu normativ janr və şəkli formalar daxilində də o, həyat həqiqətlərindən çıxış edərək qələm işlədirdi. Bir çox mədhiyyə-qəsidələrində öz şair-insan-vətəndaş “mən”i – şəxsiyyətinin əlvan çoxcəhətliliyi ilə qarşımızda ucalır. Bu mədhiyyə-qəsidələrində biz Xaqaninin özünü həm də zamanının böyük ictimai xadimi kimi təsdiqlədiyini görür, Şirvanşahlar sarayının məhz onun siyasi fəaliyyəti sayəsində Şərqin bir çox dövlət ocaqları ilə dostluq əlaqələri saxladığını müşahidə edirik. Hələ şairin yazılış tərzi, bədii üslub və dolğunluğu ilə gözəl sənət nümunələri olan məktubları! Bütün bunlar Xaqani “mən”inin və Xaqani şəxsiyyətinin cizgilərini aydınlaşdırmaq, çağının ictimai-siyasi durumunda baş verən mühüm hadisələrə şairin münasibətini izləmək üçün qiymətli qaynaqlardır. Onun Xarəzmşah Əlaəddin Atsıza, Xalxal hakimi Məhəmməd ibn Əbdürrəhman Toğanyürəkə, Səlcuq hökmdarı sultan Məhəmməd ibn Davuda, Darayi-Dərbənd Seyfəddin Aslan Müzəffərə, Mosul atabəylərinə, Azərbaycan atabəyləri – Məhəmməd Cahan Pəhləvan və Qızıl Arslana yazdığı şeirlər, məktublar XII əsr Yaxın Şərq tarixinin bir çox qaranlıq səhifələrinə işıq çiləyən sənəd mövqeyindədirlər.
Onu boya-başa yetirən ana torpağı böyük məhəbbətlə sevirdi. İlhamını doğma Azərbaycanın gözoxşayan mənzərələrindən – bağlı-bağatlı obalarından, çeşməli-sulu meşələrindən, buludlara boylanan, başı bəyaz örpəkli dağlarından almışdı. Əsərlərində tez-tez doğma yurdu Şirvana söz oyunu işlədərək “Şərvan” deməyi vardı. Bu, onun sevimli yurduna deyil, bu yurdda kök salmış şərə-zülmətə gileyinin, nifrətinin ifadəsi idi. Əslində, Xaqaninin Şirvanın torpağına da, adamlarına da məhəbbəti ölçüsüz idi. Faktik material – əsərlərindən alınan nümunələr bunu təsdiq edir. Xüsusilə, qəriblikdə – İraq səfərlərində vətəni üçün bərk darıxır və bir-birinin ardınca vətən nisgilli, vətən həsrətli şeirlər qələmə alırdı.
Qayğıkeş övlad, sevən ata, sadiq ömür-gün yoldaşı, munis qohum idi. Qəlbləri sızladan, damarlarda qanı donduran, həzin-yetim mərsiyələri vardır. Onun vaxtsız dünyasını tərk etmiş əzizləri – sevimli oğlu, çılğın bir məhəbbətlə sevdiyi ilk ömür çiçəyi – qadını, əmisi, qızı və b. haqqında, onların əvəzsiz itkisi ilə bağlı yazdığı mərsiyələr həssas bir qəlbin ruhu sarsıdacaq iztirablarından xəbər verir... Çox kövrək idi. Bu baxımdandır ki, ətrafında baş verən olaylara – Xeyirə də, Şərə də laqeyd, seyrçi münasibət bəsləyə bilmirdi. Bir az əvvəl öz keçmiş məddahlığından xəcalət çəkdiyini elan edir, lakin çağının bu və ya digər el sahibinin xalq üçün, dövlət üçün hər hansı işıqlı hərəkətini görəndə yenə mədhiyyəyə üz tuturdu. Əlbəttə ki, bu mədhiyyələr artıq tamamilə ayrı məzmun, başqa səciyyə daşıyır, şairin humanist və vətənsevər amalına xidmət edirdi. Elsevərlik, mərdlik, mətanət və qürur Xaqani “mən”i və sənətinin fikri yönümünü müəyyənləşdirən başlıca xüsusiyyətlərdir. Və yaradıcılığının bütün məqamlarında bu mənəvi keyfiyyətlər onun şair fenomenini səciyyələndirən amillər olmuşdur. Və bir də səmimiyyət. O, ilk gənclik illərində Şirvanşahlar sarayında hələ ətrafında cövlan edən şəri görüb dərk etmədən mədhlər yazanda da səmimi olmuş, cəmiyyətin içərilərinə kök və rişə salıb, artıb-çoxalan çirkinliklərlə mübarizədə də təbiətinəməxsus bu səmimiyyət hissi onu tərk etməmişdir.
Həyat səhifələrindən Xaqaninin öz ictimai-siyasi əqidəsinə görə iki dəfə zindana atıldığı məlumdur. Zindan həyatına dair onun da müasiri və dostu Fələki Şirvani kimi “Həbsiyyə” başlığı altında bir silsilə şeiri gəlib bizə çatmışdır. Nələr yoxdur bu şeirlərdə!? Burada şair hətta fiziki şərlə üz-üzə dayanır və onun bütün dəhşətlərini tünd, qatı boyalarla qələmə alır. Lakin o, zindanda da yenilməzdir, məğrurdur, “boynunda Zöhhak ilanıtək” zəncir, “ayaqlarında dəyirman daşını xatırladan kündə” özünün “Firudin xəzinəsinə bənzər əql və irfanına” qənim kəsilən bədxahlarına qarşı qələmini süngüyə çevirir, mübarizədən qalmır...
Şanlı-şövkətli Şirvanşahlar sarayı, dəbdəbələr, təntənələr yaradıcı “mən”inin ilkin mərhələlərində Xaqanini də sehrləmişdi və o, bir-birindən təmtəraqlı mədhləri ilə əyan-əşrəf yanında ad-san qazandı. Lakin çox keçmədi ki, sarayın zahiri parıltıları təbiətən məğrur və həqiqətsevən şairi usandırdı, o, bu zərin-zivərin aldadıcı olduğunu duydu və öz sənəti ilə saraya-dövlətə təsir etmək yolunu tutdu. Xaqani şeirinin ictimai kəsəri gücləndi və şair eybəcərlikləri tənqid mövqeyindən çıxış edərək biri digərindən ötkəm, tünd siyasi-lirik şeirlər müəllifi kimi daha çox tanındı. Xaqani böyük cəsarət tələb edən bir məsuliyyətlə çağının şərini atəşə tutdu, saray mühitini qara məhbəs adlandırıb, “zülmkar olarsa bir şah, az yaşar” – deyə haray çəkdi, sadə kəslərin mənafeyini müdafiə edərək, haqsızlıq və riyakarlıq aktlarına qarşı öz etiraz səsini ucaltdı. Yox, yalnız etiraz etmədi, bu qism şeirləri onun öz zəmanəsinə, əsrinə yönəlmiş üsyanın bədii təzahürü kimi səsləndi...
Biz onun yaradıcı “mən”indəki bu fikir intibahını, xüsusilə, şairin sufi ribat-zaviyələri və üxüvvətlə-əxilərlə yaxınlıq etdiyi çağlarda daha vüsətli bir inkişaf dövrü keçirdiyini müşahidə edirik. İndi o, “sərvət, mənsəb və şöhrət axtarmadan”, “bir tikə çörəyə, bir içim suya qane olub” öz yoxsul daxmasında sadə həyat sürməyi möhtəşəm kaşanələrdə yaşamaqdan üstün bilir, özünü vaxtı ilə məddahlıq etdiyi üçün danlayıb-dansayır, sarayları hərc-mərclik yuvası adlandıraraq üzünü haqqın-həqiqətin dərgahına tutur. Xaqani dünyaduyumunda indi ciddi dönüş baş vermişdir. İndi artıq şairin yaradıcı “mən”ində irfani çalar daha tutumlu, daha qabarıqdır. İndi artıq Xaqanini fəlsəfi məzmunlu İnsan və İnsanlıq, həyat, yaradılış, fərd və onun vəzifələri, olum və ölüm ətrafındakı düşüncələr məşğul edir və şair bu düşüncələri əsrarəngiz bədii-romantik uçuşlarla süslənən şeirinin poetik predmetinə çevirir.
Şairin iç aləmində və dünyaduyumundakı bu yönüm, xüsusilə, onun tanımlı “Mədain xərabələri” və “Meratüs-səfa” qəsidələrində bariz şəkildə öz əksini tapmışdır. Birinci – “Mədain-xərabələri” Xaqaninin İraq səfəri zamanı qədim Sasanilər dövlətinin bir vaxt əzəmətli, şanlı-şövkətli, XII yüzillikdə isə artıq qərinələrin qasırğaları – tufanları ilə üzləşib tar-mar olan, dağılan, uçulan qəsrlərinin müşahidəsi zamanı keçirdiyi ruhi-hissi təlatüm və sarsıntılarının bədii inikasıdır. Bir vaxt bu qəsrlərdə çox ölkələrə meydan oxuyan Sasani şahları – Nuşirəvan, Hörmüz, Pərviz cah-cəlallı dövran sürürdülər. Bu qəsrlərdə Şərqin gözəli Şirin yaşamış, bu qəsrlər onun Xosrova olan böyük məhəbbətinin şahidi olmuşlar. Ancaq heyhat! O cah-cəlaldan bu gün əsər də qalmayıb. Fil aciz edən şahlar indi yerlə-yeksan olmuşlar. Torpaq Nuşirəvanın qanını Hörmüzün qafa tasında şərabtək içib... Zaman Pərvizin torpağından küp düzəldib, Şirinin ürək qanını meyə çevirib. Bu sarsıdıcı mənzərə təbiəti belə, həyəcana gətirir. Bu həyəcanın, bu ağrının təsirindən Dəclə ilantək qıvrıla-qıvrıla axır, dağlar-dərələr dilsiz bir sükutla haray qoparır, bir vaxt möhtəşəm qəsrlərin bu gün uçuq tağlarının hər naxışı bir tarix danışır – budur bu qəsidənin məzmunu. Lakin indiki halda bu məzmun bizə Xaqaninin şair “mən”inə yeni bucaqdan nüfuz üçün lazım olmuşdur – bu əsər Xaqani “mən”inin dünyaya, insana hikmət dərsi, ibrət dərsidir. Şair insanlara – insanlığa yaradılışın iç mənasını anlatmaq istəyir – cahanda heç bir şey sabit deyildir – sabit, əbədi olan yalnız haqdır – həqiqətdir. Qəsidənin fikir yükü şairin bu irfani dünyaduyumu üstündə qərar tutmuşdur, lakin iç mənadan düşən şüa Xaqaninin humanist-bəşəri görüşləri üstündə sınır. Məqsəd: bərli-bəzəkli kaşanələr ucaldıb, firəvan həyat sürən qurumu səfərbərliyə almaq. Amal: xəzinələrdə istifadəsiz qalan var-dövləti bir parça çörəyə möhtac olanların ehtiyaclarına yönəltmək. Bəli, Xaqani “mən”inin və irfan dünyasının istiqamətverici özəyini xəlqilik və demokratizm ideyaları təşkil edir. Kimdir insan və insanlığa layiq olan kəs? – bu sual şairin “Meratüs-səfa” əsərindən də qırmızı xətlə keçib gedir. XII əsr Azərbaycan lirik şeirində ilk dəfə məhz bu əsərdə biz İnsan xislətinin zahiri və batini tərəfinin fəlsəfi-irfani obyekt kimi bədii fikrin mövzusuna çevrildiyini və dahiyanə bir müdrikliklə öz həllini tapdığını görürük. Bu əsərdə şair dünyaya iki baxış sistemini üz-üzə gətirir. Həyatı eyş-işrət və zövq mənbəyi hesab edən “həvəs zindanında dustaq olan divlər dünyası” və öz ruhani “mən”inə qapılıb mənəvi ucalığa çatanların dünyası. Qəsidədə fəqir-şah qarşıdurması diqqəti çəkir, şair “Günəş himmətli dərvişi” “şahdan, fəğfurdan” üstün tutur. Qəsidənin hər beyti mənəvi-ictimai şəri inkar pafosu ilə yüklənmişdir, şairin “içi məzarıstan, eşiyi gülüstan” olan dünyaya irfani baxışı da dünyanı şər-zülmət məskəni kimi qəbul edə bilməməsi ilə bağlıdır.
Xaqaninin hətta kiçikhəcmli əsərləri – qəzəl, qitə, rübailərində belə, onun şair – vətəndaş “mən”inin cizgilərini müşahidə etmək olar. Həyatının müxtəlif məqamlarına, təmasda olduğu ictimai-siyasi olaylara toxunan nə qədər qitələri vardır və başlıcası onlar da orta əsrlər ədəbiyyatının romantik şərtilikləri və normativ tələbləri fonunda şairin bu və ya digər həyati olay və problemlə əlaqəli keçirdiyi fərdi hiss və həyəcanlarına qlobal-bəşəri məna və məzmun çaları vermək məharətindədir.
Xaqani şeiri Xaqani şəxsiyyəti və Xaqani “mən”ini bütün incəliklərinə qədər təzahür etdirən bir sənət ensiklopediyasıdır. Beləliklə, Orta əsrlər ədəbiyyatını küll halında onu ərsəyə gətirən tarixi-ictimai zəmindən, real həyat həqiqətlərindən təcrid olunmuş şəkildə qavramaq, bu ədəbiyyatda yalnız ştamp halına düşmüş normativ qanun-qaydalar, ədəbi etiket, əvvəlcədən qəbul edilmiş və bütün sənətkarlar tərəfindən icrası vacib fikri-estetik-bədii qəliblər görmək – klassiki ancaq bu çərçivə içərisində tədqiq etmək tezisi özünü doğrultmur.
1997
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(11.11.2026)
Redaksiyanın poçtundan – Diyarbəkirdən şeirlər və hekayə
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Redaksiyanın poçtundan rubrikasında sizlərə Fatimə Əlihüseyn Yıldızın şeirlərini və hekayəsini təqdim edəcəyik.
FATİMƏ ƏLİHÜSEYN YILDIZ
***
Sevdiyim, hicrin ilən dərdü məlal eyləmişəm...
Sənin eşqinlə nahaq zənni-xəyal eyləmişəm...
Bəs edər, bir bu qədər qəhrinə tab etdi könül,
İncimə, gör nə qədər zəhrini bal eyləmişəm?!
Mən ki, qəlb əhdini sərvətdə ilantək qorudum,
Gözü kor, nəfsi bütöv, nitqimi lal eyləmişəm...
Dərdim ittək qaparaq könlümü qəltan eləyib,
Gözümün yaşını öz dərdimə yal eyləmişəm!
Nə təsadüf, nə zərurət, "olan olmuş" deyəlim,
Qəmi "kəffarə" verib haqqı həlal eyləmişəm...
İstəməz Fatimə gəlmə, buna vardır səbəbi,
Şəmsə dostum demişəm, yarı hilal eyləmişəm...
Əliağa Vahidin qəzəlinə təxmis
Gəlmə sən, üstümə yarım, mən öləndən sonra!
Duya bilməzsən azarım mən öləndən sonra!
Su olub, ovcuna axdıqca itirdim izimi,
Sığınar torpağa arım, mən öləndən sonra!
Xəstəhal oldu qürur, saxta təkəbbürlər ilə,
Nəmə lazım bu vüqarım, mən öləndən sonra?!
Azuqəm, kirli günahlardır alıb xurcunuma,
Yığmışam, vardı naharım, mən öləndən sonra...
Baş alıb, dəhri unutsam, tapacam ruhə şəfa,
Bəlkə, xoş oldu güzarım mən öləndən sonra?!
Fatimə qəm eləməz, ömrünü nakəm yaşayıb...
Qalacaqdır qoşa barım, mən öləndən sonra!
***
Qurmadım bir kimsənin könlündə taxt, bilməzmisən?
Ol zamandan olmadım bir qəlbə yar, görməzmisən?
Həsrətin çəkdim müdam pünhan ki, yadlar gülməsin…
Sən də agah olduğun gündən baxıb, gülməzmisən?
Verdiyin dərd oldu hey, “Qismət” deyib şükr eylədim,
Mən yedim nuş eylədim, sən bir para bölməzmisən…
Etdiyin min-bir xəta, sədparə etmiş ruhumu,
Anlasan bir səhvini, etsən həya, ölməzmisən?
Bitsin artıq, yol yaxınkən dönməyin olsun qazanc,
Tövbənin kəndarına, sən Fatimə, gəlməzmisən?
Axı niyə belə təzaddı dünya?
Kim öz istəyilə zəvvarı oldu?
Qapısın döyənə,inaddı dünya.
Gözündən su içər gəlib-gedənin,
Qonaqpərvərliyə iraddı dünya.
Axı niyə belə təzaddı dünya? ...
Kamsız ümidləri yollarda yoran,
Zahirdə nurani, batini toran,
Körpə mələklərin qanadın qıran,
Acgöz dəvələrə qanaddı dünya,
Axı niyə belə təzaddı dünya?...
Xəyala dalana,min nağıl söylər,
Ruhun taleyindən agahdı göylər,
Çevirib başına sədəqə eylər,
Fitrəsi savabdan kasaddı dünya,
Axı niyə belə təzaddı dünya?...
"Gör-götür", "Ad yetir" ocağındayıq,
Qismətə, qurbanlıq bıçağındayıq,
Ha yana qaçsan da, qucağındayıq,
Özü məhbəs ikən azaddı dünya,
Axı niyə belə təzaddı dünya?
ATAMLA SON GÖRÜŞ
(Hekayə)
Feriha doğulduğu, böyüdüyü yerlərdən, sevdiyi insanlardan çox uzaqlarda idi.
…Səbəbləri çözələməyə gərək yoxdur…
Yaşı yarım əsrə yaxınlaşsa da, qopa bilmədiyi bir an, o anın sehrindən oyanmaq istəmədiyi xatirələri vardı.
Orada, yamyaşıl bir bağda, atası ağaclara su verirdi. O da, daşın üstündə oturub atasının əllərinə baxırdı. O əllər, dünyanın ən təhlükəsiz, hüzurlu, ən sevgili yeri idi. Əslində Feriha atasını on üç ildən çox görmədi… Körpəliyini çıxarsaq, səkkiz il filan… Tez-tez bağa, atasının yanına qaçardı. Dizi üstə oturaraq, gümüşü saçları ilə oynaya-oynaya atasının üzündə və alnında dərin-dərin iz salmış qırışları, uzun bir yol təsəvvür edir, barmaqlarının ucu ilə bu yollarda gəzir, barmağının birinin ata, digərinin isə özü olduğunu təsəvvür edirdi. Uşaq təxəyyülündə, atasının gümüşü saçlarını, yolboyu sıralanmış, ağlı-qaralı yarpaqları olan ağaclar kimi görür və yürüyüş boyu, ağacların doğma qoxusunu içinə çəkirdi. O, bu yolların uzandıqca, uzanmasını istəyirdi. Atası da sanki bu yolların çox qısa olduğunu bildiyi üçün Ferihanın doyunca oynamasına müsaidə edərdi.
Feriha təqaüdçü atasının nə qədər yaşlı və yorğun olduğunun fərqində deyildi.
Onun uşaqlığı, atasının ölümlə pəncələşdiyi illərə təsadüf etmişdi. Altı dəfə əməliyyat olunan atası, anasına – “Feriha daha bizimlə yatmasın, yuxudaykən, yaralarımı təpikləyir ” demişdi … Və ayrılığa doğru uzanan, bu qısa zaman kəsiyində, o atası üçün həmişə darıxırdı…
Hər gün, uşaq bağçasından evə gələndə, əvvəlcə bağa qaçardı. Ev yeməyindən əvvəl, atasının əlindən bir şeylər yeyirdi. Bu, çox vaxt mövsüm meyvələrindən-çiyələk, gilas olurdu.
Məktəbə, birinci sinifə getdiyi ilk gün, Ferihanı məktəbə, atası aparacaqdı.Tezdən bağa enmişdilər. O, ən gözəl güllərdən dərib, böyük bir buket hazırlamış, sonra Ferihanın əlindən tutub məktəbə aparmışdı. Üçüncü sinifdə oxuduğu dərs günlərinin birində, anası işdə olduğuna görə məktəbə hazırlaşan Ferihanın saçlarını, atası hörmüşdü. Hörüklər çox səliqəsiz göründüyü üçün ata-bala nə qədər gülmüşdülər…
Ömrün hansı anı olursa olsun, yaşananlar nə qədər acı olursa olsun, yaddaşının dərinliyinə çökmüş xoş xatirələr, ruhunun xəfif bir titrəyişindən dalğalanaraq, bütün vücudunu sarar, Ferihanın qəlbinə dərman kimi gələrdi…
Sonra…Qış günlərinin birində, atası dərin yuxuya getdi.Tez-tez, həkimlər gəlib-gedir, hər kəs bir-biri ilə pıçıltı ilə danışırdı. Ferihanı atası olan otağa buraxmırdılar. Hər dəfə qapı açılıb- bağlananda, Feriha qapıdan atasına baxırdı. Alnı tərləmişdi, amma üzündə xəfif təbəssüm vardı. Feriha hər dəfə otağa daxil olmaq istəyəndə ona bir iş tapşırıb uzaqlaşdırırdılar.
Anası- “Qızım, ata indi xəstədir, yatır. İnşallah sabah oyanar. Sən aşağı düş, toyuqlara yem ver” deyib bağa göndərdi.
Artıq ikinci gün idi ki, atası yatırdı. Kənddən, qohum-əqrəbalar gəlir, evdə hamı sükut içində, amma hamı bir iş başındaydı. Feriha, ara-sıra açılan qapı arasından atasını izləyirdi. Səhərə doğru, qapını açdılar. Hamı otağa keçdi.
Feriha, onun boynunu qucaqlayıb öpmək, saçlarını qoxlamaq istəyirdi, amma utanırdı. Kimsə Ferihaya - “Qızım, sən mətbəxə get, bizə çay dəmlə”dedi.
Feriha, tələm-tələsik, mətbəxə keçib, padnosa bardaqları yığdı və köhnə dəmli çayları süzüb, otağa keçməyə tələsdi. Bir neçə dəqiqə sonra əlində çay bardaqları dolu olan padnosla otağa daxil olan Feriha, böyük bacı və qardaşlarının atasını qucaqlayıb ağladığını gördükdə gecikdiyini anlamışdı…
Kənardan donuq halda bu mənzərəni izləyən Ferihanın əlindən padnosu alıb, anası-“Gəl, atayla vidalaş”demişdi.Və onu, atasının buz kimi alnından öpdürüb, ayırmışdılar…
O qəfil ayrılıqdan, iyirmi yeddi il keçsə də, Feriha ömrü boyu keçdiyi həyat yollarında, atasının alnında yürüdüyü, o gümüşü saçların doğma qoxusuna bələnmiş sevgi dolu, müqəddəs yolları axtarırdı…
Türkiyə, Diyarbəkir
Oktyabr 2026-cı il.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(11.11.2026)
Sabir Rüstəmxanlının Ramiz Qusarçaylıya açıq məktubu
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlının ustad şair Ramiz Qusarçaylıya açıq məktubunun mətnini təqdim edir.
Əzizim Ramiz! Axırıncı görüşümüzdə mənə “İki gül” adlı şeirlər kitabını vermişdin. Bundan da öncə “Vətən” poemasını oxumuşdum. Əvvəllər olduğu kimi dostlarımızın kitabları haqqında isti-isti ətraflı rəy yazmaq, fikir bildirmək olmur. Yaş artdıqca vaxt sıxıntısı da artır...
“Vətən”- poeziyamızın parlaq nümunələrindən biri kimi ədəbi ictimaiyyət tərəfindən layiqli qiymətini alıb. Bu il nəşr olunmuş “İki gül” kitabı da sənin lirikanın yeni bir uğurudur. Kitab bir çox cəhətləri ilə geniş təhlil oluna və sənin böyük poetik istedadının özəlliklərini, poeziyamızdakı özünəməxsus yerini bir daha göstərə bilər. Kitaba ön söz yazmış dostumuz, Akademik Nizami Cəfərov bu işi ustalıqla yerinə yetirib. Mən də öz növbəmdə səni ürəkdən təbrik edirəm.
Kitabını oxuyarkən 1987-ci ildə, qürbətdən mənə yazdığın məkubu xatırladım.
O məktubda sən “könüllü sürgün”ə getdiyini, Donetsk vilayətinin, Makeevka şəhərində hər gün 1500 metr dərinlikdə daş-kəsəklə əlləşib kömür çıxartdığını yazırdın. Bu sözlərinə Vətəndən ayrılarkən ürək ağrısı ilə pıçıldadığın misralarını da əlavə etmişdin:
Başım çox toxundu bu daş başlara,
Başım öyrəşmədi bu daş-başlara,
Əlim öyrəşmədi bu “daş-qaşlara”
Çıxıb gedəcəyəm “baş saxlamağa”.
Sürən kim, minən kim bu arabanı,
Yıxılan çox oldu bu arabadan.
Mənə kim tanıtdı bu “xarabanı”
Çıxıb gedəcəyəm bu “xarabadan”
Ancaq bundan sonra qürbətə getsən də Vətəndən qopa bilmədiyini, Vətən üçün darıxdığını da yazmışdın:” İndi o”xaraba” üçün burnumun ucu göynəyir. Bilirəm ki, orda Ə.Kərim var, M.Araz var, M. İsmayıl var, S. Rüstəmxanlı var.”
Sonra da Vətəndən üzr istəmişdin. Amma sən şairsən, o üzürxahlıqla ürəyin sakitləşmədi. Çünki o incikliyin arxasında Azərbaycana dəli bir məhəbbət dayanırdı və sən o “xaraba”nın sənin gözündə hansı ucalıqda dayandığını, hansı böyük tarixin sahibi olduğunu,
mənəvi dünyasının cənnət mənzərəsini “Vətən” poemanda yaratdın.
Bəlkə qürbətdə o əziyyətləri görməsən bu gözəl poema da, “Azərbaycan bayrağı”şeirin də yaranmazdı.
Savaşda qələbə qazanan Əsgərdir, Silahdır.
Ancaq əsgəri bu zəfərə hazırlayan bir də Söz silahıdır.
Buna görə də qələbədə ədəbiyyatın rolunu da unutmaq olmaz.
Vətən eşqi və qələbə inamı ilə dolu olan “İki gül” kitabın və Zəfər bayramın mübarək!
(7 noyabr, 2026)
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(11.11.2026)
Hər gün kitablar haqqında 5 qeyri-adi fakt
Könül Əliyeva,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Tqəvim şöbəsi
“Ədəbiyyat və incəsənət” portal insanlarda mütaliəyə maraq oyatmaq üçün ən müxtəlif yollara əl atır. Effekt doğuran bir yol da mütaliə barədə maraqlı faktların dərc edilməsidir. LitRes ədəbiyyat dərgisindən kitablar barədə maraqlı faktları sizinlə bölüşürəm. Üç gün ərzində hər gün 5 maraqlı fakt.
"Alisa möcüzələr ölkəsində" kitabı orada danışan heyvanlardan bəhs edilməsi olması səbəbindən Çində qadağan edilib. Sən demə bu, Çində kommunistin əxlaq kodeksinə, hakim ideologiyaya ziddir.
R. R. Tolkin "Üzüklərin hökmdarı" trilogiyasının bütün mətnini kompüterdə ikicə barmaqla yığıb.
“1001 gecə" nağıllarında sehirli çırağı olan Ələddin əvvəlcə çinli olub, sonradan onun vətəndaşlığını dəyişiblər.
"Hamlet" in rus dilinə ilk tərcüməsini yazıçı Aleksandr Sumarokov yerinə yetirib və əsəri "Hamlet - Danimarka şahzadəsi" adlandırıb.
Harvard Universitetinin kitabxanasında 4 qeyri-adi kitab qorunub saxlanılır. Bu hüquqi kitablar insan dərisində yazılıbdır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(11.11.2026)
Səhnəmizin unudulmaz Ərəbzəngisi
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi
Simuzər Hətəmovanın "Ərəbzəngi" rolunu ifa etdiyi "Şah İsmayıl" operasının 1957-ci ilin yazısı günümüzə çatıb. 1958-ci ildə bu operanın radio-montajı hazırlanıb, orada Simuzər Hətəmovaya "Ərəbzəngi" rolu verilib.
Sonradan heç bir qadın ifaçı bu rolu o cür oynaya bilməyib. Həqiqətən də möhtəşəm ifadır.
Bu gün anım günü olan Simuzər Hətəmova 23 fevral 1923-cü il tarixində Ağdamda anadan olub. Uşaqlıqda Ağdam pionerlər və məktəblilər evində vokal qrupunun üzvü olub. 1938-ci ildə, təqribən 15 yaşı olanda, Moskvada Azərbaycan incəsənəti dekadasında çıxış edib.
Gənc yaşından Ağdam dram teatrında işləməyə başlayıb. Orada "Arşın mal alan" musiqi kamediyasında "Telli", "Əsli və Kərəm" operasında "Əsli", "Arşın mal alan"da "Gülçöhrə", "Fərhad və Şirin"də "Şirin", "Solğun çiçəklər"də "Sara", "Leyli və Məcnun" operasında "Leyli", "Aşıq Qərib" operasında "Şahsənəm" kimi rolları ifa edib.
Böyük Vətən müharibəsi dövründə Simuzər Hətəmova tez-tez sənət dostları ilə birgə qastrollarda əsgərlər qarşısında konsertlər verib. 1955-ci ildən M. F. Axundov adına Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrında işləyib. Orda ilk rolu "Leyli" ("Leyli və Məcnun") olub. Bu rolun bir çox ifaçıları kimi, Simuzar Hətəmova zamanla "Leylinin anası" rolunun ifaçısı olub.
Azərbaycan incəsənəti və ədəbiyyatının inkişafı sahəsindəki görkəmli xidmətlərinə görə və Moskva şəhərində Azərbaycan incəsənəti və ədəbiyyatı ongünlüyü ilə əlaqədar olaraq, SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin 9 iyun 1959-cu il tarixli Fəramanı ilə Simuzər Hətəmova "Əməkdə fərqlənməyə görə" medalı ilə təltif edilib.
1962-ci ildə Simuzər Hətəmova Naxçıvan Muxtar SSR əməkdar artisti fəxri adına layiq görülüb. 1974-cü ildə "Gəlin qayası" operasında "Ana" rolunu ifa edib.
1977-ci ildə "Aşıq Qərib" operası lentə köçürülüb, orada Simuzər Hətəmova "Qəribin anası" rolunu ifa edib. Simuzər Hətəmova 11 noyabr 2005-ci ildə Bakıda vəfat edib.
Allah rəhmət eləsin.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(11.11.2025)
Uşaq ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi
Azərbaycan Sovet uşaq ədəbiyyatının ən görkəmli nümayəndələrindən biri olubdur. Jurnalistika, nəçriyyat işi, ictimai fəaliyyət, digər fəaliyyətlər onu uçaq şeirləriyazmaqdan çəkindirməyibdir.
Azərbaycan şairi, Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının üzvü Mirmehdi Seyidzadə 1907-ci il noyabr ayının 11-də Türkmənistanın Aşqabad şəhərində dənizçi ailəsində anadan olub. İbtidai təhsilini İranda Məşhəd şəhərində alıb. 1920-ci ildə ailəliklə Bakıya köçüb, burada 1921–1925-ci illərdə Pedaqoji texnikumda təhsil alıb. 1926–1930-cu illərdə Qubadlı və Şəmkir rayon komsomol komitələrində bir il işlədikdən sonra Bakıda kitabxana müdiri olub. 1930–1932-ci illərdə isə Maarif işçiləri kitabxanasına rəhbərlik edib. Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun qiyabi şöbəsində 2 il təhsil alan yazıçı 1932–1939-cu illərdə Azərnəşrdə redaktor, şöbə müdiri işləyib.
1938–1939-cu illərdə yenidən təşkil olunan "Uşaqgəncnəşr"də bədii ədəbiyyat şöbəsinə rəhbərlik edib. 1941-ci ildə Sovet ordusunun tərkibində İranda "Qızıl əsgər" qəzeti redaksiyasında xüsusi müxbir isl6. Xəstəliyinə görə ordudan tərxis olunub, Azərbaycan Radio Verilişləri Komitəsində məsul redaktor, bir ildən sonra 1944-cü ildə Azərnəşrdə şöbə müdiri təyin olunub.
Ədəbi yaradıcılığa 1925-ci ildə "Şərq qadını" jurnalında çap etdirdiyi "Kənd qızı" adlı ilk şeiri ilə başlayıb. Seyidzadə 1927–29-cu illər uşaq şeirləri "Zirək Səməd" mənzum nağılını, "Şanlı gün" poemasını yazıb, "Nərgiz", "Ayaz", "Qızılquş", "Elsevər" və şairə mənzum pyesləri tamaşaya qoyulub, bir neçə şeirlərinə isə mahnılar bəstələnib.
1932-ci ildə mükafata layiq görülən "Şanlı gün" poeması ayrıca kitab şəklində nəşr edilib. Bakıda onun bir sıra başqa kitabları, o cümlədən "Balaca təyyarəçi", "Ceyran", "Neft haqqında", "Kim güclüdür", "And" kitabları çıxıb. Mirmehdi Seyidzadə yaradıcılıqdan əlavə A. S. Puşkin, Jukovski, Krılov, Ömər Xəyyam və digər sənətkarların əsərlərindən tərcümələr edib.
1. Keçəl Səməd
2. Şanlı gün
3. Kiçik təyyarəçilər
4. Neftə doğru
5. Pinti Həsən
6. Uşaq şeirləri
7. Qızıl quş
8. Nərgiz
9. Pilotlar
10. Kiçik pyeslər
11. Şeirlər və poemalar
Mirmehdi Seyidzadə 1966-cı ildə "Əmək veteranı" medalı, "Şərəf nişanı" ordeni, 1958-ci ildə Lenin komsomolu mükafatı, Azərbaycan Ali Soveti Rəyasət heyətinin Fəxri Fərmanı, 1975-ci ildə "Lenin" ordeni ilə təltif edilib.
1976-cı il avqust ayının 30-da vəfat edib.
2017-ci ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində Mirmehdi Seyidzadənin 110 illik yubileyi qeyd olunub.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(11.11.2026)
Bu gün Xalq artisti İslan Rzayevin doğum günüdür
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi
Azərbaycan musiqisi xəzinəsinə nə qədər muğam, təsnif bəxş edən, olduqca gözəl səs tembrinə malik olan müğənnilərimizdən olan İslam Rzayevin bu gün doğum günüdür. Anadan olmasının 92-ci ildönümüdür.
İslam Rzayev 11 noyabr 1934-cü ildə Füzuli rayonunun Sərdarlı kəndində dünyaya gəlib. Qarabağ xanəndəlik məktəbinin layiqli davamçılarından biri olub. Onun səsini ilk dəyərləndirən Seyid Şuşinski olub. Peşəkar musiqi təhsilini Bakıda Asəf Zeynallı adına Azərbaycan Dövlət Musiqi Texnikumunda alıb, Seyid Şuşinskinin sinfində muğam dəstgahlarını mükəmməl öyrənib. Həmçinin Zülfü Adıgözəlovdan və Həqiqət Rzayevadan muğam dərsləri alıb, sənətini təkmilləşdirib. Daha sonra 1976-cı ildə Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunu bitirib.
1958-ci ildən ömrünün sonunadək Azərbaycan Dövlət Akademik Filarmoniyasının solisti kimi fəaliyyətə göstərib. Pedaqoji işlə də məşğul olub, yetirdiyi tələbələr xanəndəlik məktəbinin layiqli davamçıları kimi tanınıblar. İslam Rzayevin təşəbbüsü ilə 1989-cu ildə Bakıda ilk Dövlət Muğam Teatrı yaradılıb. Həyatının sonunadək Muğam Teatrının bədii rəhbəri vəzifəsində çalışıb.
Onun oxuduğu "Çahargah", "Bayatı-Kürd", "Mahur–Hindi", "Rast" muğam dəstgahları AzTV-nin fonduna daxil edilib. Bir sıra mahnılar da bəstələyib, onlardan "Gəl inad etmə", "Dağlar başı", "Almadərən" mahnıları geniş yayılıb. Öz yaradıcılığında bəstəkar əsərlərinə də müraciət edən, Cahangir Cahangirovun "Nəsimi", "Aşıq Alı" və s. kantatalarında solo partiyanı ifa edib.
Filmoqrafiya
1. Azərbaycan elləri
2. Bakı bağları. Türkan
3. "Hacı Mail" nağılı...
4. Havalansın Xanın səsi
5. Sevil
Mükafatları
1. Azərbaycan SSR əməkdar artisti
2. Azərbaycan SSR xalq artisti
3. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü
4. "Şöhrət" ordeni
Xanəndə 26 yanvar 2008-ci ildə Bakı şəhərində vəfat edib. Fəxri Xiyabanda dəfn olunub. Allah rəhmət eləsin!
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(11.11.2026)
“Molla Nəsrəddin”də Oğuz izləri
İmran Verdiyev,
Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi.
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi
Söhbət Molla Nəsrəddin lətifələrindən yox, Ümummilli liderimiz H.Əliyevin qeyd etdiyi kimi, xalqımızın milli şüurunun formalaşmasında misilsiz rolu alan məşhur “Molla Nəsrəddin” jurnalından gedir.
1906-cı il aprelin 7-də Tiflisdə nəşrə başlayan jurnal Azərbaycan xalqının iştimai-siyasi, ədəbi-mədəni həyatını geniş işıqlandırır, ayrı-ayrı bölgələrdəki problemləri satira və publisistika vasitəsi ilə öz oxucularına çatdırırdı. Ölkənin şimal-qərb bölgəsi də bu baxımdan istisna deyildi və qədim Vartaşen (hazırkı Oğuz) də həmin arealın tərkib hissəsi idi.
Düzdür, jurnalın səhifələrində Vartaşenə həsr olunmuş konkret yazılara, yerli müəlliflərin imzası ilə dərc edilmiş materiallara və bir istisna xaric, Vartaşen adının çəkildiyi digər hər hansı məlumata rast gəlinmir. Amma bu orada Vartaşenə aid materialların olmadığı demək deyil. Şübhəsiz ki, şimal-qərb bölgəsinin içtimai bəlalarını və qüsurlarını hədəf alan tənqidi qeydlər dolayısı ilə bu regiona da aid idi. Lakin jurnalın səhifələrində Vartaşenə (Oğuza) aid konkret materialın mövcudluğu bir başqa məsələdir.
“Molla Nəsrəddin”in səhifələrində Vartaşen adına toponim (oykonim) kimi cəmi bir dəfə təsadüf olunur. Belə ki, jurnalın 28 iyun 1909-cu il tarixli 26-cı sayında Qax rayonunda anadan olmuş Həmzət bəy Həbibulla bəy oğlu Qəbulov-Şirvanlının “Sofi Zənbil” imzası ilə çap olunmuş “Viveska” felyetonununda oxuyuruq:
“Molla əmi! Bağışlıyasınız, bir balaca nağıl danışacağam. Biri var idi, biri yox idi, Allahdan başqa kimsə yox idi. Bir Car bazarı var idi. Bir günü xəbər çıxdı ki, bazarın filan yerində təzə bir bağlı mağazanın qabağında bir böyük vıveska asılıb və çox gözəl xətt ilə yazılıbdır: füruş olunur:
İncu, mərcan, kəhrəba, yaqut,
İpək, qumaş, zər, əba, mahut.
Vıveskanın bu məzmunu mağazanın qabağına cəm olan məxluqu ziyadə şövqləndirib, hər kəsə bəqədri-qüvvə mal almaq əfkarilə mağazanın açılmağına müntəzir elədi. Xülasə, bir növ ilə mağazanı açdılar; bir də gördülər nə?
Köhnə süpürgə, köhnə çarıq, qurbağa,
Köhnə çuval, köhnə çanaq, tısbağa.
Köhnə başmaq, köhnə cəhrə, bir oraq,
Köhnə çaxmaq, köhnə dəhrə, qır çıraq.
Müxtəsər, vıveskanın zahiriylə batinində çox da fərq yox imiş. Hə, vıveska dedim nə fikrimə düşdü? Madaxlı Molla Həmid ilə bəzzaz Sofi Vahid hələ məzlum kəndlilərin haqlarını da vermiyib özləri şıxlarnan durub-otururlar deyə, saqqal vıveskasilə avam camaatı şeyxlərə mürid olmağa dəvət edirlər ki, özlərinə də bir qədər komissiyalıq haqqı çatsın...İndi, a Molla əmi! And verirəm səni Şeyx oğlu Molla Məhəmmədin əlini öpüb ona pul verən Car mahalının müsəlmanlarının müvəqqət imanlarına ki, tezlik ilə məcmuəniz vasitəsilə bir xəbər verəsiniz. Əvvələn, sofilər özlərindən asan saqqal vıveskaları ilə yuxarıda zikr olunan vıveskanın çoxmu fərqi? Saniyən, bu vıveskalı sofilər behiştə daxil olanda bəs Vartaşen sofiləri necə olacaqlar?” (https://525.az/news/98830-hemzet-bey-qebulovun-molla-nesreddin deki-yazilari)
“Viveska” felyetonu XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda dini nüfuzdan şəxsi mənafe naminə istifadə edən, özlərini təqva və mənəviyyat sahibi kimi təqdim edərək sadə insanların inamını istismar edən zümrənin ifşasına həsr olunmuşdur və dərin satirik məna daşıyır.
Felyetonun əsas hədəfi dinin özü və ya səmimi dini inanclar deyil. Sofi olmaq da öz-özlüyündə mənfi xüsusiyyət deyil. (Sofi (sufi) – təsəvvüf yolunu qəbul edən, mənəvi kamilliyə, Allaha yaxınlaşmağa, nəfsin tərbiyəsinə və daxili saflığa can atan, zahidliyə yönələn şəxslərə deyilir.)
Müəllifin tənqid etdiyi zümrə isə dini ad və zahiri əlamətləri özü üçün qazanc mənbəyinə çevirən, xalqın dini duyğularından istifadə edən saxta sofilər və vasitəçilərdir.
Əsərin ideya mərkəzində zahiri görünüşlə həqiqi mahiyyət arasındakı ziddiyyət dayanır. Qəbulov-Şirvanlının demək istədiyi budur: insanın özünü necə təqdim etməsi ilə əslində kim olması eyni şey deyil.
Müəllif bu ziddiyyəti mağazanın üzərindəki reklam lövhəsi – “viveska” vasitəsilə açır. Lakin hadisə təsadüfi bazar əhvalatı kimi təqdim edilmir. O, cəmiyyətdəki dini riyakarlığın bədii modeli kimi qurulur.
Həmzət bəyin işlətdiyi “saqqal viveskası” ifadəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Adi mağazanın viveskası onun nə satdığını bildirir. Saqqal isə burada dini nüfuzun zahiri göstəricisinə çevrilir.
Felyetonda satirik məntiq belədir: mağazanın lövhəsi qiymətli mal vəd edir, amma içəridə yararsız əşyalar var. Sofinin saqqalı da dini kamillik və mənəviyyat təsəvvürü yaradır, amma onun davranışında maddi maraq və şəxsi mənfəət görünür. Deməli, saqqal insanın mənəvi keyfiyyətlərinin sübutu deyil.
Bu ifadə ilə müəllif dini simvolun kommersiya reklamına çevrilməsini göstərir. Sofi öz zahiri görünüşünü bir növ nüfuz vasitəsi kimi istifadə edir. Burada satirik istehza xüsusilə güclüdür: mağaza sahibi malını reklam lövhəsi ilə, saxta dini nüfuz sahibləri isə saqqalları ilə reklam edirlər.
Vartaşen sofiləri ilə əlaqə – felyetonun ən maraqlı məqamıdır. Vartaşen adını çəkməklə müəllif artıq Car mahalının konkret şəxslərini tənqid etməkdən çıxaraq Vartaşen sofilərini də müqayisə müstəvisinə gətirir. Burada üç mühüm məna görürük: regional dini mühitə işarə, dini nüfuzun meyarı məsələsi, yerli dini qruplar arasındakı münasibətlər.
Qənaətimizcə, felyetonun ən qiymətli tarixi işarəsi məhz sonuncu – “bu vıveskalı sofilər behiştə daxil olanda bəs Vartaşen sofiləri necə olacaqlar?” cümləsidir. Həmin cümlə 1909-cu ildə Vartaşendə “sofi” adı ilə tanınan müəyyən dini çevrənin mövcudluğu barədə dövrü mətbuatda qeydə alınmış maraqlı bir məlumatdır.
Bu məlumat “Molla Nəsrəddin”in səhifələrində Vartaşenə verilən yeganə coğrafi-mədəni istinad olmaqla yanaşı, ərazidəki sofilərin dövrün insanlarına tanış bir ictimai-dini çevrə olduğunu ehtimal etməyə də əsas verir. Felyetonun ümumi məzmunundan belə anlaşılır ki, müəllif Vartaşen sofilərini Car sofiləri ilə müqayisədə daha müsbət səciyyələndirir və onların davranışlarını nisbətən təqdirəlayiq hesab edir. Burada Cardakı kimi kəskin tənqidə məruz qalan sofilərin adlarının çəkilməməsi də maraq doğurur.
XX əsrin əvvəllərində Vartaşen sofilərinin fəaliyyəti, onların cəmiyyətdəki yeri və yerli əhali ilə münasibətləri isə ayrıca və dərindən araşdırılmağı gözləyən maraqlı mövzulardandır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(11.11.2026)


