Super User

Super User

Qulu Ağsəs: “Yazdığın şeirləri bir müddət qaranlıqda saxlamalısan,

hansının qanadı çıxsa, yalnız onları çapa vermək olar...”

 

ABŞ-də fəaliyyət göstərən müstəqil “Maskomania News” xəbər və analitika nəşri Azərbaycan şairi, yazıçı və “Ulduz” jurnalının baş redaktoru Qulu Ağsəslə eksklüziv müsahibə yayımlayıb.

 

Qulu Ağsəsin “Ədəbiyyat və incəsənət” portalına verdiyi məlumata görə, “Qulu Ağsəs: İki adla başlayan şeir” (“Gulu Agses: The Poem That Began With Two Names”) başlıqlı müsahibədə şair ədəbiyyatda təxəyyülün rolu, uşaqlıq xatirələri, yaradıcılıq prinsipləri, redaktorluq fəaliyyəti və Azərbaycan ədəbiyyatının beynəlxalq aləmdə tanıdılması haqqında fikirlərini bölüşüb.

 

https://maskomania.com/gulu-agses-the-poem-that-began-with-two-names/

Qulu Ağsəs indiyədək dərc olunmamış “İşğal” adlı şeirini də ilk dəfə təqdim edib. Şeirdə onun yeniyetməlik illərində bir qayanın üzərinə həkk etdiyi iki ad, doğma kəndinin işğalı və illər sonra həmin xatirəyə qayıdışı əks olunur.

İngilis dilində yayımlanmış müsahibəni Azərbaycan dilində sizə təqdim edirik.

 

 

– Qulu müəllim, təsəvvür edin ki, Azərbaycan ədəbiyyatını ümumiyyətlə tanımayan bir amerikalı oxucu Qulu Ağsəsdən cəmi bir şeir oxuyacaq. Hansı şeirinizi onun qarşısına qoyardınız? Burada Azərbaycanı tanıtmaq mənasında demirəm. Mənə daha çox maraqlıdır ki, həmin şeir sizin haqqınızda, bizim hamımız haqqında – yəni insan haqqında o amerikalı oxucuya nə desin istəyərdiniz?

 

– Mənim özüm üçün də maraqlıdır ki, ümumiyyətlə, Azərbaycan ədəbiyyatını tanımayan bir adam Qulu Ağsəsdən bir şeir oxusa, cəmi bir şeir, mən onun qarşısına hansı nümunəni qoyardım? Çox maraqlı sualdır. Özü də, nəzər alanda ki, həmin adam burdan-mənim olduğum yerdən çox uzaqdadır. Yen qitədədir, ABŞ-də – dünyanın ən hegemon ölkəsində yaşayır. Yəqin ki, onun eqosu da çox böyük olar. Axı dünyanın ən qüdrətli ölkəsinin sakinidir. Amma amerikalı oxucunu təəccübləndirmək üçün mən fərqli bir şey eləməzdim heç vaxt. Yəni dünyanın harasında olursa-olsun, mənim üçün oxucunun, elə bilirəm, fərqi yoxdur. Mən də bilirəm ki, ədəbiyyat dünyasında hamımız eyniyik. Əlbəttə, mən yeni Amerika kəşf etmədən bu kiçik parçanı oxuyardım:

 

Bu dünyada

heç kəsə demədim...

O dünyada soruşsalar:

sən kimsən?

– gözümü yumub,

ağzımı açacam!

Deyəcəm ki:

altındakı skamyada

bir yol özü oturmayan

yorğun ağacam...

 

– Sizdə elə bir xatirə varmı ki, illərdir onu şeirə çevirmirsiniz? Yəni ona görə yox ki, yazmaq çətindir. Əksinə, bəlkə o xatirə sizin üçün o qədər canlı və şəxsi bir şeydir ki, onu şeirə çevirəndə elə bil özünü itirəcək. Belə bir xatirəniz varmı?

 

– Var elə xatirələr ki, illərdir şeirə çevirməmişəm, onu yazmaq çətindir. Bir xatirəmi isə mən onu şeirə çevirə bildim illər sonra, amma çap eləmədim. O xatirə çox ağrılı xatirədir. Bunu ilk dəfə sizə danışmaq istəyirəm. Uşaq vaxtı kənddə qayaya özümün, bir də əziz bir adamımın adını yazmışdım. İllər ötdü. Mən məktəbi qurtarandan sonra  kənddən ayrıldım. Sonra müharibə başladı. Kəndimiz, həmin qayalıq, qayanın üstündəki o ad da işğal olundu. Uzun illər o yazı mənim yuxuma gəldi. Uzun illər. Və sonra “İşğal” adında bir şeir yazdım:

 

On beş yaşımda,

uzaq bir kənddə,

qaya başında,

özümün,

bir də əzizimin

adını yazmışdım kirildə,

çəkiclə,

güclə.

Qırx beş yaşımda,

aylı bir gecədə

yuxuda sarılıb çəkicə,

yerimin üstünü altına çevirirəm,

adlayıb postları,

düz üzü yuxarı, baxıram,

həmin qayadı,

o iki adı latına çevirirəm.

 

 

– Qulu müəllim, indiyə qədər yazmaq istəyib, amma yaza bilmədiyiniz bir şey olub? Mən hansısa mövzudan çəkinməyinizi nəzərdə tutmuram. Elə bir hissiniz, fikriniz və ya yaşadığınız bir hadisə olubmu ki, onu daxilən çox yaxşı anlayırsınız, amma sözlə istədiyiniz kimi ifadə edə bilmirsiniz?

 

– İnsan daim çalışır ki, əlçatmayan şeylərə nail olsun. Bəlkə, insan təbiəti belədir, bəlkə, mənim təbiətim belədir, xasiyyətim belədir, bilmirəm. Elə mövzu var ki, ona toxunmaq istəmirəm. Ürəyimdən keçmir. Elə mövzu var ki, fikirləşirəm, bu, xatalı mövzudur, elə buna toxunmasaq, yaxşıdır. Amma yaza bilmədiyim şeylər də var. İstəmişəm, amma yaza bilməmişəm. Yəqin, ona görə-yaza bilmədiyimə görə, yazmaq istədiyim, yaza bilmədiyim şeylərə görə, Allah mənə bir  az da ömür verməlidir. Bir şeyi istəyib, ona nail olmamaq, yəni  yazmaq istəyib, yaza bilməmək – bu, elə bilirəm ki, yazıçı üçün fəlakətdir.  Var elə şeylər. Amma ümid edirəm ki, nə vaxtsa, bu, baş verəcək, mən ona nail olacağam.

 

– Siz uzun illərdir, “Ulduz”da yüzlərlə, bəlkə minlərlə müəllifin yazısını görürsünüz və nəticədə redaktor kimi “hə” və ya “yox” deməli olursunuz. Heç olubmu ki, vaxtilə çap etmədiyiniz bir müəllifi bir neçə il sonra oxuyub öz-özünüzə “Qulu, burada sən səhv etmisən” deyəsiniz? Ümumiyyətlə, redaktor kimi hansı səhv sizi daha çox qorxudur: zəif mətni çap etmək, yoxsa həqiqi istedadı vaxtında görə bilməmək?

 

– Redaktorluq  elə bir işdir ki, burada sən daim ən müxtəlif adamlarla rastlaşırsan. Çap olunmaq istəməyən istedadlı tənbəllərlə,  daha çox da çap olunmaq  üçün sinov gedən ortabablar və istedadsız adamlarla. Adam var, zəng edirsən, yazı vermir. Adam var, səni dəng edir yazı vermək üçün. Redaktə haqqında mənim bir fikrim var, onu istəyirəm Maskomania ilə bölüşüm. Ümumiyyətlə, biz səhər duranda neynirik? Əl-üzümüzü yuyuruq, dişimizi fırçalayırıq, evdən çıxanda əyin-başımıza fikir veririk, ayaqqabımızı təmizləyirik, ən səliqəli köynəyimizi geyirik və s. Redaktor ona təqdim olunan yazılara, bax, bu cür əl gəzdirməlidir. Onu abıra salmalıdır. Onun əl-üzünü yumalıdır, üzünü qırxmalıdır, köynəyinin yaxasını düzəltməlidir, ütüləməlidir. Ki, adam arasına çıxa. Yaxşı redaktor odur ki, hətta onu yerindən oyada!Amma dediyiniz hər iki səhv  qorxuludur. Zəif mətni çap etmək, əlbəttə, qorxuludur, amma daha qorxulusu həqiqi istedadı vaxtında görə bilməməkdir.

 

– Qulu müəllim, sizcə insan, xüsusilə də, şair yaşlandıqca özünü daha yaxşı tanıyır, yoxsa əksinə, özündən daha yaxşı gizlənməyi öyrənir? Məsələn, bugünkü Qulu Ağsəs özü haqqında 30 yaşındakı Qulu Ağsəsin bilmədiyi hansı həqiqəti bilir?

 

– Mən bugünkü Qulu Ağsəslə 30 yaşındakı  Qulu Ağsəs arasında elə də çox fərq görmürəm. Görünür, 7-dən 70-ə belə olmuşam. Xarakterim, xəsiyyətim o qədər də dəyişmir. Amma təbii ki, yaşlandıqca biz çox şeylərdən imtina edirik. Onlardan biri də şöhrət hissidir. Başa düşürsən ki,  dəryada bir damlasan, milyardlarla adamlardan birisən, get-gedə eqo arxa plana keçir, kiçilməyə başlayır. “Bugünkü Qulu Ağsəs özü haqqında 30 yaşındakı Qulu Ağsəsin bilmədiyi hansı həqiqəti bilir?” Əlbət ki, bugünkü Qulu Ağsəs  əvvəlki  Qulu Ağsəs haqqında bir çox şeyləri bilir. Məsələn, mən bilirəm ki, mənim 30 yaşım olub. Amma 30 yaşındakı Qulu Ağsəs mənim 57 yaşım olacağını bilmirdi.

 

– İnsanın həyatda dediyi ən dürüst sözlə yazdığı ən dürüst şeir eyni dərəcədə dürüst ola bilərmi? Bir az başqa cür soruşum: Qulu Ağsəsin adi söhbətdə deyə bilmədiyini şeirdə deməsi daha asandır, yoxsa şeirdə də yalnız özünüzə saxladığınız, oxucuya vermədiyiniz yerlər var?

 

– İnsanın həyatda dediyi ən dürüst sözlə yazdığı ən dürüst şeir eyni dərəcə dürüst ola bilərmi? Ədəbiyyat yalan sənətidir. Təxəyyüldür. Yəni biz yazanda çalışmırıq ki, həyat həqiqətini olduğu kimi oxucuya çatdıraq. Bizim dediklərimizin heç bəlkə də, çoxu həyatda olmayıb, yoxdur. Mən çalışıram ki, qələmimi həyatın rənglərindən daha çox, bədii sözün mürəkkəbqabına batırım. Yəni mənim dediklərimdə həyat həqiqətləri axtarmaq absurd olar.  Realist üslubu nəsrdə sevirəm, amma realist poeziya mənim üslubum deyil. Bir sözlə, realist nəsr sevsəm də, realist poeziyanı sevmirəm. Mənə elə gəlir ki, şair mütləq rəssam olmalıdır.  O, portret çəkəndə adamı quş kimi, ağac kimi də təsvir edə bilər; ürəyindən necə gəlirsə.  O, fotoqraf kimi, adamı necə varsa, lentə almamalıdır.

 

– İllər əvvəl yazdığınız şeirləri indi oxuyanda heç “bunu mən yazmışam, amma bunu yazan adam artıq mən deyiləm” hissi keçirirsiniz? Yəni şeir yerində qalır, müəllif isə dəyişir. Belə baxanda, köhnə şeirlərinizdə artıq tanımadığınız bir Qulu Ağsǝs varmı?

 

– İllər əvvəl yazdığım şeirlərin bir çoxunu elə o vaxt da mən çapa vermədim. İndi də yazandan sonra heç vaxt çapa tələsmirəm. Hesab edirəm ki, şeirlər bir müddət varaqda qalmalıdır, heç kəs onları görməməlidir. Hətta düşünürəm ki, bu şeirləri qaranlıqda saxlamalısan, hansının qanadı çıxsa, yalnız onları çapa vermək olar. O vaxt bir kitablıq şeirim var idi. Onları çapa vermədim. Elə köhnə şeirlər var ki, görürəm, tamam başqa Qulu. İndi yazdıqlarımsa, tamam başqa Quludur. Şeir yerində qalır bəzən, müəllifsə dəyişir.

 

– Qulu müəllim, “Ulduz” 2027-ci ilin yanvarında 60 yaşını qeyd edəcək. Bu jurnalın 60 ilə yaxın tarixində Cabir Novruz, Yusif Səmədoğlu, Ələkbər Salahzadə, Elçin Hüseynbəyli kimi tanınmış ədəbiyyat adamları ona rəhbərlik edib; Anar, Əli Kərim, Məmməd Araz, Musa Yaqub, Seyran Səxavət və Azərbaycan ədəbiyyatının bir çox başqa görkəmli nümayəndələrinin əsərləri onun səhifələrində yer alıb. Siz artıq 60 illik yubileyə hazırlaşdığınızı demisiniz. Ona görə sizdən “hazırlaşırsınızmı?” soruşmaq istəmirəm. Mənə daha maraqlıdır: 60 yaşlı “Ulduz”un yubileyində indiyədək etmədiyiniz nəyi etmək istəyirsiniz? Oxucu 2027-ci ildə “Ulduz”dan hansı sürprizi gözləyə bilər?

 

– 2027-ci ildə “Ulduz” jurnalının 60 yaşı olacaq. Bilirsiniz ki, kifayət qədər tanınmış qələm adamları burda işləyiblər, çap olunublar. “Ulduz” Azərbaycan ədəbiyyatının 60 illik tarixi salnaməsini yaradıb. Yanvarda bu jurnalın 60 yaşı tamam olur. Biz buna ciddi şəkildə hazırlaşırıq. Düşünürəm ki, yaxşı bir nömrə ortaya çıxaracağıq. Xaqani Şirvaninin900 illiyinə həsr olunmuş xüsusi nömrəni çapa vermişik. Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu və “Təhsil” nəşriyyatıilə birgə layihəmizdir.Nəfis şəkildə, rəngli çap olunacaq. Bundan qabaqsa, Güney Azərbaycan buraxılışı çıxarmışdıq. Azərbaycan ədəbiyyatı təkcə Azərbaycanla məhdudlaşmır. “Azərbaycan ədəbiyyatı” deyəndə, dünyada yaşayan azərbaycanlıları, o cümlədən güneyliləri də nəzərdə tuturuq. 2022-ci ildə ilk dəfə olaraq bütün dünyada yaşayan Azərbaycan ədiblərinin əsərlərindən ibarət xüsusi nömrə eləmişdik. İndidən sizə vəd verirəm ki, 2027-ci ildə biz onu davam etdirmək istəyirik. Daha hansı sürprizlərimiz olacaq, inşallah, sizinlə bölüşməyə söz verirəm. Amma iş hasilə gələndən sonra. Mən, ümumiyyətlə, bir iş ortaya çıxmamış, deməyi sevmirəm.

 

– Qulu müəllim, sonda əlavə etmək istədiyiniz, bizim toxunmadığımız hər hansı bir mövzu və ya fikir varmı?

 

– Sonda əlavə eləmək istədiyim, toxunmadığım bir mövzu, yaxud fikrə gəlincə, Maskomania ilə bölüşmək istəyirəm. Azərbaycan ədiblərini, yazıçılarını, şairlərini tez-tez  dünyaya çıxmamaqda ittiham edirlər. Ki, biz niyə dünyaya çıxa bilmirik? Oxucular, əlbəttə, haqlıdır. Onlar bizi daha yüksək mərtəbədə görmək istəyirlər. Daha məşhur,  adlı-sanlı olmağımızı, hətta Nobel almağımızı istəyirlər. Bu da arzuolunandır və təbii hissdir. Bundan ötrü, bu 35  illik müstəqillik  tarixi olan bir ölkənin bütün institutları çalışmalıdır. Tərcümə institutları yaranmalıdır. Çoxlu beynəlxalq layihələr elməliyik, kifayət qədər tanıtmalıyıq ədibləri.  Həm də, xaricdəki məşhur ədibləri ölkəyə  dəvət etməliyik, Azərbaycanla, Azərbaycan ədəbiyyatı, mədəniyyəti ilə tanış etməliyik. Üstəlik, öz əsərlərimizi orda tanıtmalıyıq. Mən sevinirəm ki, tək-tük də olsa, belə nümunələr var.  Onlardan biri də ABŞ-də fəaliyyət göstərən Maskomania News-dur. Sevinirəm ki, Maskomania News Azərbaycanın ədəbiyyatını, mədəniyyətini, ziyalılarını, hətta  iqtisadiyyatını, siyasətini tanıtmaq üçün nəsə eləmək istəyir.

 

– Qulu müəllim, Maskomania News ABŞ-da fəaliyyət göstərir və Azərbaycanla bağlı siyasi və regional mövzularla yanaşı, Azərbaycan ədəbiyyatının, mədəniyyətinin, elminin və ictimai fikrinin tanınmış simalarını da amerikalı və daha geniş beynəlxalq oxucuya təqdim etməyə çalışır. Məqsədimiz, sadəcə, onların bioqrafiyasını yazmaq deyil, əsərlərini, düşüncələrini və qoyduqları izi də göstərməkdir. Siz bu layihəyə və ümumiyyətlə Maskomania News-a ne arzulayardınız? Bir şair və redaktor kimi, Azərbaycanı dünyaya təqdim edərkən bizə nəyi unutmamağı məsləhət görərdiniz?

 

– Mən bu layihəni, əlbəttə, alqışlayıram. Bir halda ki, mədəniyyəti, elmi, ictimai fikrin tanınmış simalarını amerikalılara və daha geniş oxucu kütləsinə  təqdim etməyi qarşınıza məqsəd qoymusunuz, bu işdə əlimdən nə gəlirsə, mən də yardımçı olmağa hazıram. Azərbaycanı dünyaya təqdim edərkən nəyi unutmamağı məsləhət görərdim? Yegənə bir şeyi! O şeyi ki, heç Azərbaycanın özünə də onu təqdim eləmək olmaz. Çox xahiş edirəm ki, bu şeyi heç olmasa kənarda – amerikalılara göstərməyəsiniz.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.11.2026)

 

 

İlhamə Məhəmmədqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Sumqayıt təmsilçisi

 

Zəfər tariximiz xalqımızın milli qürurunun, sarsılmaz iradəsinin və Vətən sevgisinin təntənəsidir. Bu tarixi qələbənin sözə, sənətə və ədəbi düşüncəyə köçürülməsi isə Zəfər ruhunun gələcək nəsillərə ötürülməsində mühüm mənəvi missiya daşıyır.

 

Sumqayıt şəhər Heydər Əliyev Mərkəzində Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Sumqayıt bölməsi ilə adıçəkilən mərkəzin birgə təşkilatçılığı, Abşeron-Xızı Regional Mədəniyyət İdarəsinin tabeliyində olan Sumqayıt Şəhər Mədəniyyət Evinin kollektivinin də iştirakı ilə Zəfər Gününə həsr olunmuş «Sözümüzün zəfəri – Zəfərimizin sözü» adlı layihə çərçivəsində tədbir keçirilib.

Tədbir zamanı mövzuya uyğun sərgi nümayiş etdirilib. Sərgidə Zəfər tariximizin qəhrəmanlıq salnaməsini, Vətən sevgisini və milli-mənəvi dəyərlərimizi əks etdirən nümunələr iştirakçıların diqqətinə çatdırılıb.

Əvvəlcə Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi uğrunda canlarından keçərək şəhidlik zirvəsinə ucalmış Vətən övladlarının əziz xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edilib. Ardınca Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himni səsləndirilib.

Tədbiri Prezidentin fərdi təqaüdçüsü, «Şöhrət» ordenli, Əməkdar müəllim Ofelya Babayeva açaraq Zəfər Gününün xalqımızın tarixindəki müstəsna yerindən, milli birliyimizin və qəhrəmanlıq ruhumuzun təcəssümünə çevrilən bu möhtəşəm qələbənin mənəvi əhəmiyyətindən bəhs edib.

Tədbirin aparıcısı, AYB Sumqayıt bölməsinin sədri Gülnarə Cəmaləddin layihənin əsas məqsəd və məramını açıqlayıb. O, Zəfər tariximizin ədəbi-bədii formada təbliğinin, qəhrəmanlıq salnaməmizin söz vasitəsilə yaşadılmasının, şəhidlərimizin əziz xatirəsinin və qazilərimizin fədakarlığının sənət müstəvisində ifadəsinin əhəmiyyətini vurğulayıb.

Sonra söz ədəbi ictimaiyyətin nümayəndələrinə verilib. Şairlər Gülnar Ümid, Akif Amal, Xaqani Abbasəli Öztürk, Zakir Zahir, Polad İbrahimoğlu, Hikmət Fərzəli, Ədalət Əroğlu və Cabir Ağaoğlu Albantürk Vətənə, torpağa, şəhidlik zirvəsinə, qəhrəmanlıq və Zəfər ruhuna həsr olunmuş şeirlərini səsləndiriblər. Bədii nümunələrdə xalqımızın mübarizə əzmi, milli qüruru, Vətən sevgisi və tarixi Qələbənin yaratdığı mənəvi ucalıq poetik ifadəsini tapıb.

Tədbirdə müharibə veteranları – polkovnik Zeydulla Mustafayev və kapitan Fəxrəddin Behbudov da çıxış edərək Vətən müharibəsinin tarixi əhəmiyyətindən, Azərbaycan əsgərinin misilsiz şücaətindən, döyüş meydanında nümayiş etdirilən qəhrəmanlıq və fədakarlıq nümunələrindən söz açıblar.

Şəhid anaları adından çıxış edən Sürəyya Mehdiyeva şəhid ailələrinin yaşadığı mənəvi ağrıdan, Vətən uğrunda canından keçən igidlərin unudulmamasının vacibliyindən danışıb. Onun çıxışı tədbir iştirakçılarına şəhidlik zirvəsinin müqəddəsliyini, Vətən sevgisinin ən ali fədakarlıq nümunəsi olduğunu bir daha xatırladıb.

Tədbirin bədii hissəsində Abşeron-Xızı Regional Mədəniyyət İdarəsinin tabeliyində olan Sumqayıt Şəhər Mədəniyyət Evinin solisti Zaur Yusiflinin ifasında səslənən Zəfər nəğməsi mərasimə xüsusi ovqat və emosional çalar qatıb.

Sonda Sumqayıt Şəhər Heydər Əliyev Mərkəzinin direktoru Vüsalə Qurbanova və Abşeron-Xızı Regional Mədəniyyət İdarəsinin tabeliyində olan  Sumqayıt Şəhər Mədəniyyət Evinin direktoru Elnarə Rəşidova çıxış edərək hər kəsi Zəfər Günü münasibətilə təbrik edib, bu əlamətdar tarixin milli yaddaşımızda və mənəvi dünyamızda daşıdığı əhəmiyyəti vurğulayıblar. Onlar tədbirin təşkilində əməyi olanlara və iştirakçılara təşəkkürlərini bildirərək belə layihələrin milli-mənəvi dəyərlərimizin, Vətən sevgisinin və Zəfər ruhunun təbliğində mühüm rol oynadığını qeyd ediblər.

Bir sözlə, «Sözümüzün zəfəri – Zəfərimizin sözü» layihəsi çərçivəsində keçirilən tədbir bir daha təsdiqləyib ki, Zəfər yalnız döyüş meydanında qazanılmış tarixi Qələbə deyil, həm də xalqımızın yaddaşına, ədəbiyyatına, sənətinə və mənəvi dünyasına həkk olunmuş əbədi bir dəyərdir. Bu Zəfərin sözü yaşadıqca, qəhrəmanlarımızın adı, şəhidlərimizin müqəddəs xatirəsi və xalqımızın qürur salnaməsi də daim yaşayacaq.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.11.2026)

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə “Ulduz” dərgisinin “Biri ikisində” layihəsində bu dəfə sizlərə böyük Azərbaycan şairi və mütəfəkkiri Xaqani Şirvaninin 900 illik yubileyi çərçivəsində yazılar təqdim edirik.

 

İsa HƏBİBBƏYLİ

AMEA-nın prezidenti, akademik

 

BÖYÜK AZƏRBAYCAN ŞAİRİ

XAQANİ ŞİRVANİ

 

Görkəmli şair və böyük mütəfəkkir Əfzələddin Xaqani Şirvani (1126-1199) çoxəsrlik Azərbaycan ədəbi və ictimai fikrinin qüdrətli simalarından biridir. XII əsr Şərq intibahı dövrünün görkəmli nümayəndəsi olmuş və yaşadığı dövrdə geniş şöhrət qazanmışdır. Onun adı Azərbaycan ədəbiyyatının və Şərqin görkəmli ədəbi simaları ilə birlikdə çəkilir.

Xaqani Şirvani əsərlərində özünün “əcəm türkü” olduğunu, lakin dəricə (farsca – İ.H.) əsərlər yazdığını bəyan etmişdir. Məlum olduğu kimi, orta əsrlərdə, bütün Şərqdə, o cümlədən Azərbaycanda ərəb dili elm, türk dili hərb dili olaraq işlədildiyi kimi, fars dili də şeir dili olaraq qəbul edilmişdir. Qafqazdan Hindistana və Misirə qədərki böyük coğrafiyada yaşayıb-yaradan şairlər, o cümlədən Əfzələddin Xaqani də fars dilində yazılmış əsərləri ilə türk-müsəlman dünyası miqyasında tanınmış, geniş ədəbi rəqabət mühitində böyük sənət uğrunda mübarizə aparmışlar. Xaqaninin əsərləri öz dövründə Şərq ölkələrinə yayılmış, oxunmuş, şeirlərinə həm sağlığında, həm də sonralar çoxsaylı nəzirələr yazılmışdır.

Azərbaycanın qədim elm və mədəniyyət mərkəzlərindən biri olan Şamaxıda mükəmməl mədrəsə təhsili almış Xaqani Şirvaninin keşməkeşli həyatı, əsasən, Dərbənddə, Təbrizdə və Bağdadda keçmişdir. Sadə peşə adamı olan Əli Nəccarın oğlu İbrahim İbn Əli Şirvani Xaqani gənc yaşlarında Şirvanşahlar sarayında dövrünün tanınmış simalarından olan Əbüləlanın “məliküş-şüəra”lıq etdiyi ədəbi məclisin böyük istedada və hərtərəfli hazırlığa malik üzvü kimi tanınmaqla, dövlət katibi vəzifəsinə qədər yüksəlmişdir. Həyatının böyük bir dövrü Şirvanşah hökmdarlarından Mənuçehr və onun oğlu Axsitanın sarayında xidmətdə keçmişdir. Bütün çətinliklərə və fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, Şirvanşahlar sarayında vəzifə tutması onun ictimai dünyagörüşünün inkişafında, həyatın ziddiyyətlərini və insanları daha yaxından tanımasında mühüm rol oynamışdır. Əxilik cərəyanına bələd olması onun dünyagörüşünə müsbət təsir göstərmişdir.

 Xaqani Şirvanşahlar sarayı ilə münasibətlərində yaranmış gərginliyə görə, Şabran qalasında həbs cəzası çəkməli olmuşdur. Mənbələrin yazdığına görə, şair özünün məşhur “Həbsiyyə” qəsidəsini Şabranda ikən yazmışdır. Həyatının sonrakı mərhələsində Təbrizin ictimai-mədəni mühitində adlı-sanlı simalardan biri kimi qəbul edilməsinə baxmayaraq, şair doğulduğu Şirvan diyarına dərin hüsn-rəğbət bəsləmişdir. Saraylarda olduğu illərdə öz xalqını, qürbətdə olarkən Vətənini düşünən şair, bu böyük ideallara ürəkdən bağlanmış, yaradıcılığı da vətənpərvərlik notları üzərində köklənmişdir.

Şairlik istedadı ilə yanaşı, cəmiyyətdə də özünəməxsus fikirləri, ictimai baxışları ilə seçilən Əfzələddin Xaqani, həm də dövrünün tanınmış ictimai-siyasi xadimlərindən biri idi. O, Atabəylər dövlətinin hökmdarı Qızıl Arslan, İraq sultanı Məhəmməd ibn Mahmud və onun baş vəziri Xacə Cəlaləddin Dərgəzini, Xalxal hökmdarı Məhəmməd ibn Əbdürrəhim Toğanyürək, Xarəzmşah Atsız, Mosul Atabəyinin vəziri Cəmaləddin Mosuli kimi tanınmış dövlət adamları ilə münasibətdə olmuş, siyasi məsələlərlə bağlı öz fikirlərini bildirmişdir.

Əsərlərinə əsasən müəyyən edilmişdir ki, Əfzələddin Xaqani Şamaxı, Gəncə, Şabran və Təbrizdən başqa, həm də Dərbənddə, Bağdadda, Reydə, Kuhistanda, Həmədanda, Qəzvində, Diyarbəkirdə, Konyada, Şamda, Kufədə, Məkkədə, Mədinədə olmuşdur.  Səfər etdiyi ölkələrin dini məkanlarını, tarixi abidələrini ziyarət etmiş, görkəmli şəxsiyyətləri, siyasi xadimləri, alimləri, şairləri ilə görüşmüşdür.

Xaqani 1176-cı ildən ömrünün sonuna, yəni 1199-cu ilə qədər Şirvandan ayrılaraq Təbrizdə yaşamalı olmuşdur. Şirvanşahlar sarayında onun böyük istedadına və bacarığına qarşı yersiz qısqanclıqdan doğan mürəkkəb vəziyyətdən çıxış yolu kimi şair Təbrizə köçməyə qərar vermiş və ömrünün, təxminən, 24 ili bu şəhərdə keçmişdir. Xaqani Şirvani Təbrizdə yaşadığı illərdə Atabəylər dövlətinin hökmdarı Qızıl Arslanla görüşsə də, əsasən, “padşahların dərgahından uzaq” olan həyat tərzinə üstünlük vermişdir. O, bu illərdə Atabəylər dövlətinə Qızıl Arslandan əvvəl başçılıq etmiş Məhəmməd Cahan Pəhləvanın kürəkəni Seyfəddin Bəktəmir və Xoy şəhərinin rəisi Xacə İmad Xoylu ilə dostluq etmişdir.

Əfzələddin Xaqani Şirvaninin zəngin bədii yaradıcılığı Azərbaycan ədəbiyyatında humanizm və ədalət uğrunda mübarizənin parlaq bədii salnaməsidir. Erkən yaşlardan bədii yaradıcılığa  başlayan Xaqaninin “Divan”ına müxtəlif mövzularda yazılmış qəsidələr, qəzəllər, qitələr, rübailər və s. daxildir. Bu əsərlərdə o, dövrünün mühüm mətləblərini böyük məharətlə tərənnüm etmişdir. Müasirləri ilə müqayisədə onun şeirlərində ictimai motivlər daha çoxdur. Xaqani Azərbaycan klassik ədəbiyyatında dərin ictimai-fəlsəfi məzmunlu əsərlərin əsas yaradıcılarındandır. Keşməkeşli həyatı, çətin ömür yolu onun şeirlərində dərin ictimai məsələlərin mənalandırılmasını şərtləndirmişdir.

Poeziyada Xaqani daha çox qəsidə ustası kimi fərqlənmişdir. Onun “Qəsideyi-şiniyyəsi” hələ öz dövründə çox məşhur olmuşdur. Şərqin bir çox tanınmış şairi bu əsərə nəzirə yazmışdır.

Şairin dünyaca məşhur əsərlərindən biri də “Mədain xərabələri” (1176-1177) qəsidəsidir. Xaqaninin Məkkəyə ikinci ziyarətinin məhsulu olan bu əsərdə şairin zəmanədən şikayətləri daha kəskin xarakter almışdır. “Mədain xərabələri”  geniş mənada xarabazara çevrilmiş ölkələrə yazılmış mərsiyədir. Xaqani bu əsərində hökmdarların ədalətsizliklərinə, müharibələrə və qarşıdurmalara qarşı üsyan səsini ucaltmışdır.

Böyük sənətkarın məşhur əsərlərindən biri də “Töhfətül-İraqeyn” adlı məsnəvidir. Birinci Məkkə səfərində aldığı təəssüratların nəzmə çəkildiyi bu əsər nəsrlə yazılmış müqəddimədən, altı məqalədən (bəzən yeddi də deyilir),  sonluq bölməsindən ibarətdir.  Əsərin müqəddiməsi Azərbaycan ədəbiyyatında ilk bədii nəsr nümunəsi hesab olunur. Poemanın maraqlı cəhətlərindən biri burada Günəşə edilən xitablardır.  Bu xitablarda şairin müxtəlif fəlsəfi fikirləri əks olunmuşdur.

Poemanın digər qiymətli cəhəti burada şairin özünün tərcümeyi-halının mühüm məqamlarının öz əksini tapmasıdır. Şairin həyatı ilə bağlı bəzi məlumatlar bu əsər sayəsində üzə çıxarılmışdır.

Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında Əfzələddin Xaqaninin həyatı və yaradıcılığının tədqiqi sahəsində mühüm işlər görülmüşdür. Görkəmli Azərbaycan alimi, filologiya elmləri doktoru, professor Qafar Kəndli-Herisçinin “Xaqani Şirvani (həyatı, dövrü və mühiti)” monoqrafiyasında şairin dövrü və mühiti, tərcümeyi-halı və müasirləri ilə əlaqələri geniş tədqiq olunmuş, yaradıcılıq yolu barədə elmi ümumiləşdirmələr aparılmışdır. Bu əsər Azərbaycan xaqanişünaslığının əsas  təməllərindən biridir. Bundan başqa, Məmmədağa Sultanov, Həmid Araslı, Solmaz Rzaquluzadə və s. kimi tədqiqatçıların da şairin həyat və yaradıcılığının, dünyagörüşünün öyrənilməsində əvəzsiz xidmətləri vardır.

Ölməz əsərləri ilə müasir dünyanı da humanizmə, bərabərliyə, ədalətə çağıran Xaqaninin yaradıcılığı, Azərbaycanda dövlət müstəqilliyinin yaratdığı yeni imkanlar sayəsində, bu gün də eyni sevgi və maraqla araşdırılmaqda davam edir. Məsələn, Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun “Ortaq başlanğıc və intibah dövrü Azərbaycan ədəbiyyatı” şöbəsində hazırlanmış “Xaqani Şirvani: həyatı və yaradıcılığı” monoqrafiyası ədəbiyyatşünaslıq elminin müstəqillik dövrü nailiyyətləri  əsasında meydana çıxmış fundamental elmi tədqiqat əsəridir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.11.2026)

 

Xalq yazıçısı, akademik Kamal Abdullanın əsərlərindən seçilmiş bir sıra qranula – cövhər sayıla biləcək məqamları “Ədəbiyyat və incəsənət” oxucularına təqdim edir.

 

Kamal Abdulla özü seçilmiş bu cövhərlər barədə yazır: “İllərdən bəri yazdığım müxtəlif şeirlərin, esselərin, pyeslərin, hekayə və romanların, publisistik məqalələrin və elmi əsərlərin, verdiyim intervülərin hər birinin içində yer almış və bu gün də öz məzmunu, tutumu, forması ilə diqqətimi çəkən misralar, cümlələr günlərin bir günü sanki dil açıb mənə dedilər ki, bizim bir-birimizdən zaman və məkanca ayrılığımıza son qoy və bizi bir-birimizin yanında yerləşdir. Sən görəcəksən ki, bu zaman biz tamamilə yeni bir cazibədə zühur etmişik. Onlar qeyri-səlis məntiq dili ilə desək, içində olduqları mətnin qranulaları (ilkin vacib hissəcikləri) idi. Qranula, başqa cür ifadə etsək, cümlədən (mətndən) bütün artıq hissələri siləndən sonra yerdə qalan cövhərdir.”

 

Bu günlərdə “Everest” nəşriyyatında müəllifin “Seçmələrin seçməsi-qranulalar” adlı kitabı da işıq üzü görmüşdür.

Beləliklə, hər gün Kamal Abdulladan 7 qranula:

 

1.

Füzuli: “Yəni ki, vücud dami-qəmdir, azadələrin yeri ədəmdir.”

Azadə olmaq - insanlığın və insanın ən böyük arzusu...

2.

Şairin mühitlə mübarizəsi onun özünün özü ilə mübarizəsindən başlayır. O özünə suallar verir: Günah işləmişəmmi?! Mənə ən böyük pislik edən adamı bağışlaya bilərəmmi?! İntiqam hissi ilə yaşamaq olarmı?! Budur, əsl suallar. Yoxsa, “çevir tatı, vur tatı” – mən səni sevdim, sən məni sevmədin və əksinə.

3.

İnsanın bilərəkdən, yaxud bilməyərəkdən can atdığı bir əsas hədəf var: daxilən azad olmaq! Azadəlik!..

4.

Mənim “Laokoon, Laokoon” romanım kahin Laokoona inanan Troya haqqındadır. Yəni, fantom haqqındadır.

5.

Sokratın ölümqabağı dostlarından son xahişi: “Mənim Asklepiyə bir xoruz borcum var. O borcu qaytarın.”

İndiyə qədər mübahisə edirlər ki, Asklepi Sokratın qonşusu olub, yoxsa Asklepi sağlamlıq allahıdır və Sokrat ona bir xoruz qurban gətirməli olduğu halda bunu etməyib.

6.

Y.Lotman: “Yüz faiz anlaşılan mətn yüz faiz əhəmiyyətsiz mətndir.”

Yəni, mətn mənə yüz faiz tanışdırsa, o mənim nəyimə gərəkdir kimi nihilist yanaşma.

7.

Heç kimdən və heç nədən qorxmayan adamlar təhlükəli adamlardır.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.11.2026)

 

 

 

 

NigarXanəliyeva,

“Ədəbiyyatvə incəsənət” portalınınXüsusilayihələr şöbəsi

 

TürkMədəniyyətivə İrsiFonduilə Azərbaycan ƏdəbiyyatFondunun “Ədəbiyyatvə incəsənət” portalındayayımlananTürkdünyası məşhurları layihəsində bügünkü təqdimat YavuzSultanSəlim barədədir.

 

YavuzSultanSəlim (ISəlim) 1470-ciildə Amasyayaxınlığındadoğulmuş, Osmanlı imperiyasınındoqquzuncusultanı olmuşdur. Atası IIBəyazid, anası isə GülbaharHatunidi. Şehzadəlikillərində Trabzonsancakbəyliyində idarəçiliktəcrübəsiqazanmış, Qaradənizbölgəsindəkisiyasətivə Qafqazistiqamətində apardığı mübarizələrlə Osmanlı dövlətinin şərqsərhədlərinigücləndirmişdir. 1512-ciildə atasınıntaxtdan çəkilməsiilə YavuzSultanSəlimOsmanlı taxtına çıxmışdır. Onunhakimiyyətidövrü cəmisəkkizil çəkmiş olsada, buillərimperiyanıntarixində dönüş nöqtəsikimidəyərləndirilir. O, Osmanlının ərazisiniikidəfə böyütmüş, dövlətinsiyasivə dininüfuzunubütün İslamaləminə yaymışdır.

YavuzSultanSəlimin ənmühümhərbiaddımı 1514-cü ildə baş vermiş Çaldırandöyüşü olmuşdur. Busavaşdao, Səfəvi şahı I İsmayılaqarşı Osmanlı ordusunarəhbərliketmiş və qətiqələbə qazanmışdır. ÇaldıranzəfəriOsmanlı dövlətinə yalnızyeni ərazilərqazandırmamış, həmdə Anadoluvə Azərbaycanbölgələrində dini-siyasibalansı dəyişdirmişdi. BudöyüşdənsonraOsmanlı imperiyası Qərbi İran, Diyarbəkirvə Van ətrafı torpaqları öznəzarətinə götürmüş, şərqsərhədlərinimöhkəmləndirmişdi.

Selimsultanındigərböyükhərbiyürüşü Misirsəfəriidi. 1516–1517-ciillərdə həyatakeçirilənbuyürüş nəticəsində Memlükdövlətisüqutetdi, Suriya, Fələstin, Misirvə HicazOsmanlı imperiyasınadaxiloldu. HicazınOsmanlıyabirləşdirilməsiilə Məkkə və MədinəninqoruyuculuğuOsmanlı sultanınakeçdi. Buhadisədənsonra İslamxəlifəliyirəsmiolaraqOsmanlıyaverildivə sultan “Xəlifətü’l-müslimin” titulunualdı. BununladaOsmanlı imperiyası yalnızsiyasideyil, diniliderlikstatusuda əldə etdi.

YavuzSultanSəlimhəmdə güclü dövlətislahatçısı kimitanınır. Onundövründə mərkəzihakimiyyətmöhkəmləndirilmiş, feodalasılılıqlarazaldılmış, ordudanizam-intizambərpaedilmişdir. O, sipahivə yeniçəriordularını yenidəntəşkiletmiş, dövlətinvergivə torpaqsisteminitənzimləyənyeniqaydalartətbiqetmişdir. Eynizamanda, dövlətidarəçiliyində səliqə, ədalətvə hərbiintizam əsasprinsiplərkimimüəyyənolunmuşdur.

SultanSəlimmədəniyyətə və elmə də laqeydqalmamış, sarayındaalimlərivə şairlərihimayə etmişdir. O, türkcəniyüksəksəviyyədə bilirdivə farsdilində də şeirləryazmışdır. “Selimi” təxəllüsü ilə qələmə aldığı divanı onunzərifpoetikduyumunugöstərir. Hökmdarkimisərt, ammadüşüncə dünyasındadərinbirfilosoftəbiətli şəxsiyyətidi.

YavuzSultanSəliminsəltənətidövründə Osmanlı imperiyası artıqdünyasiyasətininmərkəzioyunçularındanbirinə çevrilmişdi. Onunhəyatakeçirdiyihərbivə inzibatitədbirlərnəticəsində imperiyanınsərhədləriBalkanlardanQırmızı dənizə qədərgenişləndi. Şərqdə Səfəvilərlə, cənubdaisə Memlüklərlə əldə edilənqələbələrOsmanlı dövlətinihəmsiyasi, həmdə ideolojibaxımdanyüksəltdi.

Sultan 22 sentyabr 1520-ciildə Çorluyaxınlığındavəfatetmişdir. Cəmisəkkizillikhakimiyyəti ərzində dövlətinhərbi, siyasivə dinidayaqlarını möhkəmləndirənYavuzSultanSəlimOsmanlı tarixində “Yavuz” – yəni “Cəsur, sərtvə ədalətli” ləqəbiniqazanmışdır. O, İstanbuldayerləşənYavuzSultanSəlimməscidininhəyətində dəfnolunmuşdur.

Onunmirası Osmanlı imperiyasınınsonrakı yüzilliklərdəkiqüdrətinin əsasını təşkiletmişdir. O, yalnızbirsərkərdə deyil, həmdə türk-islamsivilizasiyasınınformalaşmasındahəllediciroloynamış liderkimitarixdə qalmaqdadavamedir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.11.2026)

 

 

Cümə, 06 Noyabr 2026 15:09

İnsan nə vaxt özündən imtina edir?

Rəqsanə Babayeva,

”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

 

İnsan özündən imtina etdiyini həmişə fərq etmir. Bəzən bunu fədakarlıq adlandırır, bəzən sevgi, bəzən səbir, bəzən də həyatın qarşısında göstərməli olduğu anlayış kimi qəbul edir. Öz istəklərini təxirə salır, sözlərini udur, etiraz etmək istədiyi yerdə susur, getmək istədiyi halda qalır. Hər dəfə özündən bir az güzəştə gedərkən bunun müvəqqəti olduğunu düşünür. Elə zənn edir ki, bir gün hər şey düzələcək, insanlar dəyişəcək, münasibətlər öz yerini tapacaq və o, nəhayət, öz həyatına qayıdacaq. Ancaq bəzən illər keçir, gözlənilən dəyişiklik baş vermir və insan bir gün özünə yadlaşmış halda dayanıb geriyə baxır. Ən qəribəsi isə budur: o, həyatında çox şey yaşamış, çox insan tanımış, çox mübarizə aparmışdır, amma bütün bunların içərisində özünü nə qədər itirdiyini heç vaxt hesablamamışdır.

 

Özündən imtina etmək bir anda baş verən hadisə deyil. Bu, insanın daxilində səssizcə gedən, kənardan görünməyən, bəzən heç özünün də adını qoya bilmədiyi uzun bir prosesdir. İlk dəfə incindiyində susur, çünki münasibəti qorumaq istəyir. İkinci dəfə susur, çünki qarşı tərəfin onu anlamayacağını düşünür. Üçüncü dəfə artıq nə deyəcəyini bilmir. Zaman keçdikcə susmaq onun xarakterinə çevrilir. Halbuki insan susduqca sakitləşmir, sadəcə daxilindəki etirazın səsini eşitməməyə alışır. Bir müddət sonra isə başqalarının rahatlığı naminə öz narahatlığını adi hal hesab etməyə başlayır.

Bəlkə də insanın özündən imtinası məhz burada başlayır: öz ağrısını başqasının rahatlığından daha az əhəmiyyətli hesab etdiyi anda. Öz hisslərini daim izah etməli, öz dəyərini sübut etməli, sevilmək üçün dəyişməli olduğunu düşündüyü anda. İnsan sevilmək istəyərkən özünü sevilməyə uyğunlaşdırmağa çalışırsa, artıq münasibətin içində öz həqiqətindən uzaqlaşmağa başlayıb. Çünki sevgi insanın varlığını kiçiltməməli, onu özündən utandırmamalıdır. Birinin yanında qəbul edilmək üçün başqa birinə çevrilmək məcburiyyətində qalmaq sevginin deyil, itirmək qorxusunun yaratdığı davranışdır.

Psixologiyada insanın öz ehtiyaclarını davamlı şəkildə arxa plana keçirməsi, başqalarının təsdiqinə həddindən artıq bağlanması və şəxsi sərhədlərini qoruya bilməməsi müxtəlif anlayışlarla izah olunur. Bu davranışların arxasında çox vaxt rədd edilmək qorxusu, uşaqlıqdan formalaşmış qəbul edilmə ehtiyacı, tərk edilmə narahatlığı və özünə dəyər verməklə bağlı çətinliklər dayanır. İnsan bəzən uşaqlıqda öyrəndiyi bir münasibət modelini böyüklük həyatında da davam etdirir: yaxşı olarsa seviləcəyini, etiraz etməzsə qəbul ediləcəyini, başqalarının istəklərini yerinə yetirərsə münasibətlərin qorunacağını düşünür. Beləcə, sevgi ilə itaəti, anlayışla özünü inkar etməyi, səbir ilə sonsuz dözümlülüyü bir-birinə qarışdırır.

Amma insanın bütün həyatını başqalarının gözləntilərinə uyğun qurması mümkün deyil. Çünki hər kəsin bizdən bir gözləntisi var. Biri daha səbirli olmağımızı istəyir, digəri daha çox güzəştə getməyimizi, başqası susmağımızı, bir başqası isə özümüzdən daha çoxunu verməyimizi. İnsan hər kəsin istədiyi şəklə düşməyə çalışsa, sonda hansı şəklinin özünə aid olduğunu unudar. Hər kəsi razı salmaq mümkün olmadığı kimi, hər kəsin həyatında özümüzə uyğun bir yer tapmaq da mümkün deyil. Bəzən başqalarının bizi necə görmək istədiyindən imtina etmədən özümüzü necə görmək istədiyimizi müəyyənləşdirə bilmirik.

Ən ağrılı tərəfi isə insanın özündən imtina etməyi çox vaxt yaxşılıq hesab etməsidir. O, qarşısındakını incitməmək üçün özünü incidir. Münasibət pozulmasın deyə həqiqəti gizlədir. Mübahisə yaranmasın deyə haqlı olduğu halda geri çəkilir. Bir insanın həyatında qalmaq üçün öz həyatında yerini daraldır. Sonra da özünü inandırır ki, bunların hamısı böyüklükdür. Halbuki böyüklük hər şeyə dözmək deyil. Anlamaq özünü unutmaq deyil. Bağışlamaq baş verənləri yox saymaq deyil. Səbir isə insanın ruhunu tükədən bir vəziyyətə sonsuza qədər razılıq vermək demək deyil.

İnsan bəzən başqalarının onu tərk etməsindən o qədər qorxur ki, özü-özünü tərk etdiyini görmür. Birinin getməməsi üçün öz arzularından, seçimlərindən, hətta düşüncələrindən belə vaz keçir. Halbuki bir münasibətin davam etməsi onun sağlam olması demək deyil. İnsan kiminsə həyatında qala bilər, amma həmin münasibətin içində öz varlığını itirə bilər. Yan-yana yaşamaqla bir-birini duymaq, eyni məkanda olmaqla bir-birinin dünyasına yer vermək eyni şey deyil. Bəzən insanın ən böyük tənhalığı yanında birinin olduğu halda özünü ifadə edə bilməməsidir.

Bəs niyə insan özünü bu qədər asanlıqla arxa plana keçirir? Çünki insan yalnız sevilmək istəmir, həm də aid olmaq istəyir. Bir yerə, bir insana, bir münasibətə, bir həyata aid olmaq onun ən təbii ehtiyaclarından biridir. Lakin aid olmaq ehtiyacı bəzən insanı öz sərhədlərini pozmağa vadar edir. O, qəbul olunmaq üçün öz fərqliliyini gizlədir, qarşıdurmadan qaçmaq üçün fikirlərini dəyişir, tək qalmamaq üçün ona yaxşı gəlməyən münasibətlərə bağlanır. Zamanla bu davranışlar xarakter kimi görünməyə başlayır. Halbuki bəzən insanın sakitliyi xarakteri deyil, öyrəndiyi müdafiə üsuludur. Onun anlayışlı görünməsi hər zaman daxili rahatlığından xəbər vermir. Bəzən o, sadəcə inciməmək üçün deyil, başqalarını itirməmək üçün özünü susdurur.

 

Cəmiyyət də insanın özündən imtina etməsində az rol oynamır. Bizə uşaqlıqdan müəyyən qəliblər təqdim edilir: necə davranmalı, nə vaxt danışmalı, kimə etiraz etməli, nəyi qəbul etməli, hansı yaşda hansı həyatı yaşamalıyıq. İnsan öz seçimlərini bu qəliblərin içərisində axtarmağa başlayır. Başqalarının doğru hesab etdiyi həyat onun üçün də doğru olmalıdırmış kimi düşünür. Öz arzularına deyil, haqqında deyiləcək sözlərə daha çox əhəmiyyət verir. Bir gün anlayır ki, yaşadığı həyatın bir çox qərarı onun daxilindən deyil, kənardan gələn səslərdən doğulub. Və o zaman özünə çox çətin bir sual verir: Mən həqiqətən belə yaşamaq istəyirdimmi, yoxsa məndən belə yaşamağımı gözləyirdilər?

Bu sualın cavabı həmişə asan olmur. Çünki insan özündən imtina etdikdən sonra özünə qayıtmağın yolunu da dərhal tapa bilmir. O, bəlkə də illərlə başqalarının ehtiyaclarını tanıyıb, amma öz ehtiyaclarının adını çəkməyi unudub. Nədən xoşlandığını, nə istədiyini, nəyə dözə bilmədiyini, hansı həyatın ona yaxşı gəldiyini yenidən öyrənməlidir. Özünü tanımaq yalnız güclü tərəflərini kəşf etmək deyil. Bəzən zəifliklərini, qorxularını, yanlış seçimlərini, özünə qarşı ədalətsiz davrandığın anları da qəbul etməkdir. İnsan özünə qayıdarkən əvvəlcə özünün nə qədər uzaqlaşdığını görür. Bu isə asan bir qarşılaşma deyil.

Bəzən insanın özündən imtina etməsi sevgidə deyil, ailədə baş verir. Valideyn övladının arzularını öz arzularının davamı hesab edir, övlad isə ailəsini məyus etməmək üçün öz yolundan dönür. Bəzən insan ailəsinin rahatlığı üçün bütün məsuliyyəti üzərinə götürür, öz yorğunluğunu gizlədir, öz həyatını təxirə salır. Burada məsələ ailəyə qayğı göstərməkdə deyil. Qayğı insan münasibətlərinin ən qiymətli tərəflərindən biridir. Məsələ qayğının birtərəfli öhdəliyə çevrilməsindədir. İnsan sevdikləri üçün yaşaya bilər, amma onların naminə öz varlığını yox etməyə məcbur deyil. Çünki özünü tükəndirən insanın başqalarına verə biləcəyi sevgi də zamanla yorğunluğun kölgəsində qalır.

Bəzən də insan özündən imtinanı keçmişdə verdiyi qərarları müdafiə etməklə davam etdirir. Yanlış bir seçim etdiyini hiss etsə də, geri dönməyə cəsarət etmir. Çünki artıq çox zaman, çox əmək, çox ümid sərf etmişdir. Düşünür ki, bu qədər şeydən sonra vaz keçmək məğlubiyyət olar. Halbuki keçmişə sərf edilən zaman gələcəyin də eyni şəkildə sərf edilməsini tələb etmir. İnsan bəzən bir münasibətdən, bir işdən, bir düşüncədən və ya illərlə qoruduğu bir xəyaldan ayrılmalıdır. Bu, mütləq hər şeyin yanlış olduğu anlamına gəlmir. Sadəcə insanın dəyişdiyini, ehtiyaclarının fərqli olduğunu və əvvəlki seçimin artıq ona uyğun gəlmədiyini göstərə bilər. Bəzən ən böyük cəsarət başladığını sona çatdırmaq deyil, artıq özünə zərər verən bir şeyi davam etdirməməkdir.

Özündən imtina etməyin başqa bir forması da insanın öz səsini başqalarının səsləri ilə əvəz etməsidir. Bir qərar verərkən əvvəlcə nə istədiyini deyil, insanların nə deyəcəyini düşünür. Bir addım atarkən uğur qazanıb-qazanmayacağını deyil, uğursuz olarsa kimlərin onu mühakimə edəcəyini hesablayır. Beləcə, həyat seçimlərdən çox ehtiyatlardan ibarət olur. İnsan səhv etməkdən qorxduğu üçün yaşamamağı seçir. Halbuki səhv etmək insan olmağın bir hissəsidir. Heç bir həyat tamamilə doğru qərarlardan qurulmur. Əsas məsələ səhvlərin içərisində özünü itirməmək, başqalarının mühakiməsini öz həqiqətindən üstün tutmamaqdır.

İnsanın özünə xəyanəti bəzən çox kiçik görünən anlarda üzə çıxır. İstəmədiyi halda razılaşanda, ürəyindən gəlmədiyi halda gülümsəyəndə, incindiyi halda heç nə olmamış kimi davrananda, yorulduğu halda özünə dincəlmək haqqı verməyəndə... Bunların hər biri ayrı-ayrılıqda böyük bir hadisə deyil. Ancaq təkrarlandıqca insanın öz daxilindəki münasibəti dəyişir. O, öz hisslərinə etibar etməməyə başlayır. Nə hiss etdiyini sorğulayır, öz ağrısını kiçildir, öz narazılığını əsassız sayır. Bir müddət sonra başqasının ona necə davrandığından daha çox, özünün niyə belə hiss etdiyini izah etməyə çalışır. Ən təhlükəli məqam da budur: insan ona edilən haqsızlığı deyil, həmin haqsızlığa verdiyi reaksiyanı problem hesab etməyə başlayır.

Bəs özündən imtina etməmək nə deməkdir? Hər istədiyini etməkmi? Heç kimə güzəştə getməməkmi? Münasibətlərdə yalnız özünü düşünməkmi? Əlbəttə, yox. Özünə sadiq olmaq eqoist olmaq demək deyil. İnsan başqalarını düşünə, fədakarlıq edə, bağışlaya, güzəştə gedə bilər. Ancaq bütün bunları özünü yox sayaraq etməməlidir. Sağlam münasibətdə iki insanın da ehtiyaclarına yer olmalıdır. Birinin səsi digərinin sükutuna çevrilməməlidir. Birinin arzusu digərinin həyatını tamamilə udmamalıdır. Qarşılıqlı sevgi insanı kiçiltmədən də mümkündür.

Özünə hörmət bəzən çox sadə bir cümlə ilə başlayır: “Mən bunu istəmirəm.” Bu cümləni söyləmək üçün insanın kimisə günahlandırmasına, özünü uzun-uzadı müdafiə etməsinə ehtiyac yoxdur. Hər kəsin həyatında öz sərhədlərini müəyyənləşdirmək haqqı var. Hər təklifə razılıq vermək, hər münasibəti qorumaq, hər kəsin gözündə yaxşı görünmək məcburiyyəti yoxdur. İnsan bəzən başqasını məyus etmək bahasına özünü qorumağı öyrənməlidir. Çünki hər kəsi məmnun etmək üçün yaşanan həyatın sonunda insanın özünə verəcəyi ən ağır sual budur: Bəs mənim istəyim harada qaldı?

Özünə qayıtmaq isə bir qərarla tamamlanan proses deyil. Bu, hər gün yenidən seçilən bir münasibətdir. İnsan öz hisslərini dinləməyi, sərhədlərini qorumağı, ehtiyaclarını ifadə etməyi, yanlışlarını qəbul etməyi öyrənir. Bəzən bunun üçün köhnə vərdişlərdən ayrılmaq, bəzən də başqalarının narazılığına dözmək lazım gəlir. Əvvəllər hamının razılığını qazanmağa çalışan insan ilk dəfə öz qərarını müdafiə edəndə özünü günahkar hiss edə bilər. Bu hiss onun yanlış etdiyini sübut etmir. Sadəcə yeni bir davranışa alışmadığını göstərir. İnsan illərlə özünü arxa plana keçiribsə, özünü önə çəkməyi öyrənmək də zaman tələb edəcək.

 

Bəlkə də biz özümüzə qayıtmaq üçün həyatımızı tamamilə dəyişməli deyilik. Bəzən bir münasibətdə ilk dəfə həqiqəti söyləmək, bir istəyə yox demək, özümüz üçün vaxt ayırmaq, uzun müddət təxirə saldığımız arzunun ardınca getmək kifayətdir. Əsas məsələ başqalarının həyatındakı yerimizi qorumaqla yanaşı, öz həyatımızdakı yerimizi də itirməməkdir. Çünki insanın özünə ayırdığı yer başqalarından alınmış bir yer deyil. Bu, onun öz varlığına borclu olduğu sahədir.

Bir gün geriyə baxanda insanın ən böyük peşmanlığı bəlkə də etdiyi səhvlər olmayacaq. Bəlkə də heç vaxt demədiyi sözlər, yaşamağa cəsarət etmədiyi arzular, özünü qorumaq əvəzinə başqalarını razı saldığı anlar olacaq. Çünki səhvlər insana nəsə öyrədə bilər, amma insanın özündən imtina edərək keçirdiyi illər bəzən içində cavabsız suallar saxlayır. Yenə də gec deyil. İnsan özünə qayıtmaq üçün keçmişini dəyişməli deyil. Sadəcə bu gündən etibarən özünü həyatının kənarında saxlamağı dayandırmalıdır

Bəlkə də insanın ən böyük azadlığı heç kimə ehtiyac duymamaq deyil, kiməsə ehtiyacı olduğu halda da öz varlığından vaz keçməməkdir. Sevmək, bağlanmaq, inanmaq, güzəştə getmək, gözləmək... Bunların heç biri insanın özünü itirməsini tələb etmir. İnsan başqasına yer açarkən öz içindəki bütün qapıları bağlamamalıdır. Çünki bir gün hamı gedə bilər, münasibətlər dəyişə bilər, həyat gözlənilməz istiqamətlərə dönə bilər. Amma insanın özündən başqa heç kim onunla bütün ömrü boyunca qalmayacaq.

Və bəlkə də ən vacib sual budur: İnsan özündən nə vaxt imtina edir? Öz arzularını unutduğu günmü, sevdiyi insana görə dəyişdiyi gündəmi, yoxsa başqalarının gözləntiləri qarşısında susduğu andamı? Məncə, insan özündən imtina etməyə öz həqiqətini bildiyi halda ona sahib çıxmadığı gün başlayır. Özünü itirmək bəzən başqasının səni tərk etməsi ilə deyil, sənin özünü tərk etməyinlə baş verir. Özünə qayıtmaq isə bir gün güzgüyə baxıb orada yenidən tanıdığın insanı görmək deyil yalnız. Özünə verdiyin dəyəri, öz sözünün arxasında dayanmaq cəsarətini, öz həyatına sahib çıxmaq haqqını yenidən qəbul etməkdir.

Çünki insan başqalarının həyatında nə qədər vacib olursa-olsun, öz həyatında yoxdursa, orada nəsə çoxdan yarımçıq qalıb.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.11.2026)

XALQ ŞAİRİ VAQİF SƏMƏDOĞLUYA İTHAF OLUNUR

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı  Nüşabə Babayeva-Vəkilovanın həyat yoldaşına – mərhum Xalq şairi, milyonların sevimlisi Vaqif Səmədoğluna ithaf etdiyi “Mən sənin yuxunam” əsərini hissə-hissə təqdim edir.

 

Burada onların tanışlıq səhnəsindən başlayaraq bir ömür qədər uzun görünən dolu-dolu yaşadıqları birgə günlər və əli xəncərli gələn amansız ayrılıq barədə hər şey var.

Əsərdə Vaqif Səmədoğlu ilə yanaşı Nüşabə Babayeva-Vəkilova özü də qəhrəman qismindədir. Onların hər birinin birgə hekayətlərindən başqa, həm də ayrı-ayrılıqdakı hekayətləri də əsərdə dolğun şəkildə yer alıb.

 

34-CÜ DƏRC        

 

29.1.2015.

Səni Azdramaya aparırlar. Cənazən Azdramanın səhnəsinə qoyulur. Səninlə vidalaşma saatları... Kamil Cəlilovun qaboyu səslənir. 20 Yanvar günlərini yada salır... Şairi şeirləri... şeirlərinə yazılan musiqi yola salmalıdır...

1995-ci il. Xaqanidəki evdə üz-üzə oturub, Bill Evansın “All Mine” kompozisiyasına qulaq asırdıq. Siqaret çəkə-çəkə dedin: “Nuşa, məni bu musiqi ilə dəfn edərsiz...”       

Bağışla, sevgilim, bu, mümkün olmadı. O günün ssenarisi Sən istədiyin kimi yazılmadı...  Çıxışlar başlayır... üzüntü, qüssə-kədər əl çalır onlara...

 

Niyə görəsən adam bilmək istəyir

kim nə deyəcək o öləndə?

Kim necə ağlayacaq onun meyiti üstə?

Neçin insan oğlu

gizli bir həsrətlə

öz dəfnini görmək istəyir?

         

Fəxri xiyabana gətirirlər Səni. Atan Səməd Vurğun qoynunu açıb Səni gözləyir. Yusif sağ qolunda, Səni də sol qoluna alacaq indi uşaqlıqda olduğu kimi...

Ömrünün son çiçək yağıçı yağdı... torpağına sarıldı, torpağınla öpüşdü çiçəklər... çiçəklərin arxasından dünyaya, həyata gülümsəyən şəklin ucalır...   

Gündəlikdən: “Mən o dünyada bu dünyadan şikayət etməyəcəyəm. Yalnız yaxşılıqlardan danışacağam”.

Həmin gün bir bayraq endi Sənin adınla...

Ağlıma bir fikir gəlir,

Yalqız şərab içəndə,

Bir bayraq da enməyəcək,                 

Mən dünyadan köçəndə...

Gənc ədib Sərxan Carçı bu şeirini oxuyaraq, evində olan Azərbaycan bayrağını endirdi...                               

Vaqifsizliyə boyanmış evimizə qayıdıram...  Şeirinlə Səni çağırıram...

          Sinəm bəd harayla dolub,

           Qovruluram yana-yana.     

            Bir əlac tap qurban olum,

            Səsin hardadır, Vaqif?

             Bel bağlaya bilməyirəm

             Nə doğruya, nə yalana.

             Yerini itirmişəm,

              Səsin hardadır, Vaqif?

            ...Milyon insan səhrasında

               Yalqızlıqdan dona-dona.

               Günəşlə aram soyuyur

               Səsin hardadır, Vaqif?     

(Son misralarda “səsim”i “səsin”lə, “ay ana”nı “Vaqif”lə əvəz etdim)

2005-ci ildə Sən Strasburqda olanda yazmışdım:

Sən Strasburqdasan...

Darıxıram desəm, yalan olar.

Sənsiz mənsizləşmişəm...

Elə bil, məni bölüblər yarı,

Yarım gedib, yarıma sarı,

Rəngim olub, sarıdan sarı,

Ey Ayrılıq, gəl yaramı sarı...

Səhər zəng etdin. Soruşdun: “Necəsən?” Yazdığım şeiri oxudum. Dedin: “Bəh, bəh, lap Tufarqanlı sayaqdır ki...” Bir neçə gün sonra Sən qayıtdın. Gəlişin yaramı sarıdı...

Mən o şeiri yazanda nə bilərdim ki, 10 il keçəcək və onun ağrılı davamını yazacam...

Arada qısa ayrılıqlar olurdu. Ancaq nə Sən özünə, nə mən özümə qıyırdım uzun müddətli həsrəti...

Dünya fırlanırdı Sənin ətrafında...

Fələk hökmünü verdi... 

İnamı ümidə, ümidi duaya bağladıq. O da qırıldı...

Fələk bizdən güclü çıxdı. Bizi ayırdı...

Dayandı vaxt, dayandı baxt...

Dünya kiçildi, yadlaşdı ətraf...

İndi gəl yaşa, ümidsiz, inamsız, bu sıxılmış məkanda,

Üzünü arxaya, dünənə çevirmiş məhəbbətinlə.

İki zaman ayrıcısında vurnuxa-vurnuxa: keçmiş və indiki...

Dünəni bu gün yaşamaq... Yaşamaq  və yaşatmaq...

Sənin yoxluğundan bir Sən toxumaq,

Sənin xatirələrindən, yazılarından, əşyalarından...

Bu günümün ən sadiq, ən etibarlı həmdəmlərindən.

İlahi, xatirə də insana arxa olarmış...

Hər səhər otağınla salamlaşır, gecələr sağollaşıram,

Sənə boyanmış, Səndən nurlanmış otağınla.

Necə də yüngül nəfəs alınır orda,

Hər əşyada Sənin nəfəsin, əl izlərin...

Əşyalar da yetim qalarmış, ay Allah...

Ən böyük yetimliyi onlar duyur, bəlkə də,

Nə dil deyə bilirlər, nə ağı Sənin üçün...

Toxunuram onlara...

İçimdəki həyəcana necə tab gətirirəm, özüm də bilmirəm.

Araxçınını sıxıram sinəmə bərk-bərk...

Öpüşürəm içində qalan ətrinlə...

İlahi, necə də doğma öpüşdür bu,

Həyatımın ən ehtiraslı, ən dadlı, ən şirin öpüşü...

Dodağımda təkliyimin dadını hiss edirəm

Heç kimə arzulamadığım bir öpüş, bir dad, Sevgilim...

 

Gündəlikdən: “Yazıçının, yaradıcı insanın iki ömrü var: biri yaşadığı dövr, digəri isə ölümündən sonrakı dövr. Və həyatda insan ömür parasını yaşayanda bu ömür parasına ilk addımdan başladığı kimi öləndən sonra da ölüm həyatına ilk addımdan başlayır”. 

Vaqif,  başladı dediyin o ikinci ömür dövrün...

Yazı masan, başqa əşyaların gəldi muzeyə. Yer az olduğundan əşyalarının çoxu evimizdəki kabinetində qaldı. Qəribədir, bu əşyaları elə bil, indi başqa cür görürəm. Yox, onlar dəyişməyib. Onlara baxışım dəyişib. Sənsizlikdən baxan gözlərim... 

 Əşyaların muzeydə olan başqa əşyalara qovuşdu. Atanın, ananın, qardaşının, bacının əşyalarına. Təsəvvür edirəm, onlar yiyəsi haqda necə maraqlı hekayələr danışa bilərdilər. Böyük həvəslə, məhəbbətlə alınan bu əşyalar indi bu səssiz-səmirsiz məkanda hayan olarlar bir-birinə...

Sənin adına mərkəz, Poeziya Teatrı yaratdıq, adına medal təsis etdik. Bu işdə ailənizə, xüsusən də Sənə böyük sevgi bəsləyən Səməd Vəkilov yardımçı oldu. Hüquqşünas kimi onun məsləhətləri yerinə düşür.

Görən mənə nə deyərdin Sənsiz gördüyüm işlərə? Nə replika, atmaca atardın? Axı həmişə Səninlə məsləhətləşmişəm, razılaşdırmışam görəcəyim işləri. Sənin fikrin mənimçün önəmli olub axı həmişə.

Mən ilk dəfə S.Vurğun muzeyinə Səninlə gəldim. Gəncliyin keçən məkana. Sən burada şair kimi, pianoçu kimi yetişmisən. Otaqları mənə göstərdin. Royalda çaldın. Unutdum ki, muzeydəyəm. Sən də özünü evdəki kimi hiss edirdin. Yəqin xeyli müddət yaşadığın, xatirələrlə dolu evi sonradan muzey kimi qəbul etmək çətin olur. Eyni hissi Xavər xanımda, Aybəniz xanımda, Aygündə görürdüm... Xavər xanım desə də ki, bu evdə xoşbəxt olmadım, düşmədi bu ev mənə, ancaq burada rahatlıq tapırdı o. Xavər xanım uzaqgörənliklə Səməd Vurğunun əlyazmalarını, ona mənsub olan əşyaları göz bəbəyi kimi qoruyub saxlayıb. Xavər xanım deyirdi: “Səmədin əzib, zibilliyə atdığı əlyazmalarını götürüb, sığallayıb bir qovluğa yığırdım. Onun böyük şair olduğunu hiss edirdim və nə vaxtsa ona muzey açılacağına ümid edirdim”.

20 ilə yaxın bu əşyalar öz növbəsini gözlədi. Xavər xanımın böyüklüyü həm də ondadır ki, atanın arxasında onun istedadına qiymət verməyi bacaran qadın oldu. Qızı Aybəniz ömrünü atasının yaradıcılığının təbliğinə həsr etdi. Cismani yoxluqla sevgi yox ola bilməz. Görülən bütün işlər bu sevgidən güc alır.      

Mənim heç ağlıma da gəlməzdi ki, zaman ötəcək, ardıcıl itkilər olacaq və tale məni bu muzeylə bağlayacaq. Bu gün mən Yusif Səmədoğlunun ömür-gün yoldaşı Nəmidə xanıma minnətdaram. Onun inadkarlıqla “Yusifin əşyalarını mən ancaq sənə etibar edə bilərəm“ deməsi, məni muzeyə rəhbər gəlməyə inandırdı. Sən bu dünyadan köçəndə dedim: “Vaqif, mənə Sənsizlik reseptini qoymadın...”. Sən demə, bu resept muzey olacaqmış... Sənin adınla görəcəyim işlər olacaqmış...  Muzeydə Yusifə, Sənə həsr olunan ekspozisiyalar, Xavər xanımın, Aybəniz xanımın guşələri yaradıldı. Bu işləri istedadlı xalçaçı-rəssam, nurlu xanım Afaq Kərimovanın dəstəyi ilə gördüm.

-Vaqif, bütün etdiklərimin adı həm də təskinlikdir. Qalan ömrümü təskinlikdə tapıram, təskinliklərlə doldururam günlərimi...         

Evdəki kabinetinə Ayla bir il girə bilmədi. Mən hər dəfə kabinetinin yanından keçəndə yumruğumu sıxırdım özüm də hiss etmədən. Sonradan bu misralar yarandı: 

Sənsiz qalan günlərimi

yığdım ovcuma...

Beləcə,

bir ovuc ömürlə

Sənsiz həyatımı

vururam başa...

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.11.2026)

 

İmran Verdiyev,

            Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi.

           “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

 

Elə günlər var ki, onlar təqvimin adi bir tarixi olmaqdan çıxaraq xalqın yaddaşına, milli düşüncəsinə və mənəvi dünyasına əbədi həkk olunur. Belə günlər zaman keçdikcə öz əhəmiyyətini itirmir, əksinə, hər yeni nəsil üçün daha dərin məna kəsb edir. 8 Noyabr – Zəfər Günü Azərbaycan xalqı üçün məhz belə tarixi günlərdən biridir. Bu gün təkcə hərbi qələbənin deyil, milli iradənin, sarsılmaz birliyin, Vətən sevgisinin və tarixi ədalətin təntənəsidir.  

 

Tarix xalqların yalnız keçmişini deyil, həm də xarakterini müəyyənləşdirir. Hər bir xalqın yaddaşında onun taleyini dəyişən, gələcəyinə istiqamət verən mühüm hadisələr yaşayır. Azərbaycan xalqı da əsrlər boyu öz dövlətçiliyini, torpaqlarını, milli-mənəvi dəyərlərini qorumaq uğrunda mübarizə aparıb. Bu mübarizənin ən ağrılı səhifələrindən biri də ötən əsrin sonlarında erməni işğalçıları tərəfindən torpaqlarımızın istelası, milyonlarla insanın doğma yurd-yuvasından didərgin düşməsi, tarixi abidələrimizin, kənd və şəhərlərimizin dağıdılması, Qarabağın işğalı idi. Qarabağ həsrəti uzun illər xalqımızın qəlbində sağalmayan bir yara, milli yaddaşımızda ağır bir nisgil kimi yaşadı.

İllər ötürdü, nəsillər dəyişirdi, lakin doğma torpaqlara qayıtmaq arzusu dəyişmirdi. Qarabağ haqqında danışılan hər söz, səslənən hər mahnı, yazılan hər şeir bu həsrətin ifadəsinə çevrilirdi. Qarabağ artıq coğrafi məkan olmaqdan daha böyük məna daşıyırdı. O, milli kimliyimizin, tarixi yaddaşımızın, mənəvi bütövlüyümüzün rəmzinə çevrilmişdi.

2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi xalqımızın taleyində yeni bir mərhələnin başlanğıcı oldu. Azərbaycan Ordusu Ali Baş Komandanın rəhbərliyi ilə ərazi bütövlüyümüzün bərpası uğrunda mübarizəyə başladı. Qırx dörd gün davam edən müharibə Azərbaycan əsgərinin döyüş əzmini, peşəkarlığını, fədakarlığını və Vətənə bağlılığını bütün dünyaya nümayiş etdirdi. Hər gün cəbhədən gələn qələbə xəbərləri xalqın inamını və ümidini daha da gücləndirirdi.

Bu müharibədə hər qarış torpaq uğrunda böyük qəhrəmanlıq göstərildi. Azərbaycan əsgəri yalnız hərbi tapşırığı yerinə yetirmirdi; o, həm də illərin həsrətini, anaların göz yaşını, ata-baba yurdlarının nisgilini öz çiyinlərində daşıyırdı. Onun qarşısında müqəddəs bir amal – Vətəni bütövləşdirmək, xalqın pozulmuş haqqını bərpa etmək amalı dayanırdı.

Zəfər tariximizin ən möhtəşəm səhifələrindən biri isə 2020-ci il noyabrın 8-də Şuşanın azad edilməsi oldu. Qarabağın tacı, Azərbaycan mədəniyyətinin beşiyi, musiqimizin, poeziyamızın və mənəviyyatımızın rəmzi olan Şuşanın azadlığı qələbənin taleyini müəyyənləşdirən mühüm hadisəyə çevrildi. Şuşanın azad edilməsi xəbəri bütün Azərbaycanda böyük sevinc və qürur hissi doğurdu. Bu xəbər illərlə qəlbimizdə yaşatdığımız bir arzunun gerçəyə çevrilməsi idi.

Şuşa yalnız dağlar qoynunda yerləşən qədim şəhər deyil. Şuşa Vaqifin poeziyası, Üzeyir Hacıbəylinin musiqisi, Bülbülün ecazkar səsi, Xan Şuşinskinin ifası, Natəvanın zərif ruhu, Azərbaycan mədəniyyətinin zənginliyi deməkdir.

Şuşanın azadlığı milli mədəniyyətimizin, tarixi yaddaşımızın öz doğma məkanına qayıdışı idi. Elə buna görə də Şuşa Zəfər Gününün rəmzinə çevrildi.

Zəfər sevincinin arxasında isə ölçüyəgəlməz bir ağrı, böyük bir fədakarlıq dayanır. Bu qələbə minlərlə Vətən övladının canı, qanı, yarımçıq qalan arzuları bahasına əldə edildi. Şəhidlərimiz öz həyatlarını Vətənin azadlığına fəda etdilər. Onlar bu gün bizimlə deyillər, lakin adları, qəhrəmanlıqları, Vətən qarşısında xidmətləri xalqımızın yaddaşında əbədi yaşayacaq. Şəhidlik elə bir ucalıqdır ki, onun mənasını sözlə ifadə etmək mümkün deyil. Şəhidlər Vətənin torpağını müqəddəs edən, bayrağını ucaldan, gələcək nəsillərə qürur və ləyaqət mirası qoyan insanlardır.

Bu gün Zəfər Gününü qeyd edərkən sevincimizlə yanaşı, şəhidlərimizin xatirəsi qarşısında mənəvi borcumuzu da unutmamalıyıq. Onların bizə əmanət etdiyi Vətəni qorumaq, dövlətçiliyimizi möhkəmləndirmək, milli birliyimizi yaşatmaq hər birimizin vətəndaşlıq məsuliyyəti olmalıdır.

Zəfər Günü həm də xalq birliyinin nə qədər böyük qüvvə olduğunu göstərdi. Müharibə dövründə cəmiyyətin bütün təbəqələri vahid amal ətrafında birləşdi. Cəbhədə əsgər döyüşdüyü kimi, arxa cəbhədə də hər bir insan öz imkanları daxilində Vətənə xidmət edirdi. İnsanları birləşdirən nə yaş, nə peşə, nə də sosial fərq idi. Hamını birləşdirən Azərbaycan sevgisi, torpaq təəssübü və qələbəyə inam idi. Bu birlik bir daha sübut etdi ki, xalqın milli iradəsi və həmrəyliyi ən böyük mənəvi gücdür.

Zəfər yalnız hərbi uğur kimi dəyərləndirilməməlidir. Onun mənəvi, siyasi, tarixi və mədəni əhəmiyyəti də son dərəcə böyükdür. Bu qələbə xalqımızın özünəinamını gücləndirdi, milli ruhumuzu yüksəltdi, dövlətimizin beynəlxalq mövqelərini möhkəmləndirdi. Ən əsası isə uzun illər davam edən Qarabağ həsrətinə son qoyaraq doğma torpaqlara qayıdışın yolunu açdı.

Bu gün azad edilmiş ərazilərdə aparılan bərpa və quruculuq işləri Zəfərin davam edən tarixi mahiyyətini nümayiş etdirir. Yenidən qurulan şəhərlər, bərpa olunan kəndlər, çəkilən yollar, salınan məktəblər, mədəniyyət ocaqları doğma torpaqlarda həyatın yenidən canlanmasının ifadəsidir. Vaxtilə viran qoyulmuş yurdlarımızda yeni həyatın qurulması qələbənin yalnız döyüş meydanında deyil, quruculuq və inkişaf sahəsində də davam etdirilməsinin vacibliyini göstərir.

Zəfər Günü gələcək nəsillərə də mühüm bir mesaj verir: Vətəni sevmək yalnız onu sözlə tərənnüm etmək deyil, onun inkişafı, tərəqqisi və təhlükəsizliyi naminə məsuliyyət daşımaqdır. Hər bir gənc yaxşı təhsil almalı, öz peşəsinin bilicisinə çevrilməli, milli-mənəvi dəyərləri qorumalı, ölkənin gələcəyinə töhfə verməlidir. Çünki Vətənin müdafiəsi yalnız silahla deyil, biliklə, zəhmətlə, mədəniyyətlə, elmlə və yüksək vətəndaşlıq mövqeyi ilə də həyata keçirilir.

Unutmamalıyıq ki, qələbəni qazanmaq nə qədər çətindirsə, onu qorumaq və gələcək nəsillərə layiqli şəkildə ötürmək də bir o qədər məsuliyyətlidir. Zəfər bizə yalnız qürur hissi deyil, həm də böyük tarixi məsuliyyət bəxş edib. Bu məsuliyyətin mahiyyəti güclü, savadlı, həmrəy və inkişaf etmiş Azərbaycan qurmaqdan ibarətdir. 

8 Noyabr bizim üçün sadəcə bir bayram günü deyil. Bu tarix illərlə qəlbimizdə yaşatdığımız ümidlərin gerçəkləşdiyi, milli ləyaqətimizin yenidən təsdiq olunduğu, xalqımızın öz gücünü bütün dünyaya nümayiş etdirdiyi gündür. Bu gün biz həm sevinirik, həm qürur duyuruq, həm də Vətən uğrunda canından keçən qəhrəmanlarımızı ehtiramla yad edirik.

Zəfər Günü tariximizin yaddaşına qızıl hərflərlə yazılıb. Bu qələbənin ən böyük mənası isə ondadır ki, Azərbaycan xalqı öz tarixi yaddaşına, milli kimliyinə və gələcəyinə inamını bir daha təsdiq etdi.

Qoy üçrəngli bayrağımız daim yüksəklərdə dalğalansın! Qoy şəhidlərimizin müqəddəs xatirəsi heç zaman unudulmasın! Qoy Zəfərimizin işığı gələcək nəsillərin yolunu həmişə aydınlatsın!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.11.2026)

 

 

                                                                  

 

Cəfər Cabbarlı adına Respublika Gənclər Kitabxanasında Vətən müharibəsində qazanılmış tarixi Qələbəyə həsr olunmuş “8 Noyabr – Zəfər Günü” adlı tədbir təşkil edilib.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Kitabxanadan verilən məlumata görə, əvvəlcə Ulu Öndər Heydər Əliyevin və şəhidlərimizin əziz xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edilib.

Tədbirdə çıxış edən kitabxananın direktoru Aslan Cəfərov 8 Noyabr tarixinin Azərbaycan tarixində müstəsna əhəmiyyət daşıdığını, xalqımızın milli birliyinin, dövlətimizin qüdrətinin və Azərbaycan ordusunun qəhrəmanlığının təntənəsi olduğunu söyləyərək, Zəfərin Azərbaycan xalqının çoxəsrlik dövlətçilik tarixində yeni bir səhifə açdığını bildirib.

Akademik Nizami Cəfərov çıxışında bu Qələbənin milli özünüdərkin, vətənpərvərlik ruhunun və dövlətçilik düşüncəsinin möhkəmlənməsində mühüm rol oynadığını qeyd edərək, Zəfər Gününün milli yaddaşımızın qorunması və gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından əhəmiyyətindən danışıb, bu gün gənclərin Vətən müharibəsi həqiqətlərinin, qəhrəmanlıq tariximizin və şəhidlərimizin əziz xatirəsinin yaşadılmasında mühüm missiya daşıdığını söyləyib.

Müharibə, Əmək və Silahlı Qüvvələrin Veteranlar Təşkilatının sədri, polkovnik Cəlil Xəlilov qazanılmış tarixi Zəfərin qorunması, onun mahiyyətinin və əhəmiyyətinin gələcək nəsillərə çatdırılması istiqamətində qarşıda hələ mühüm vəzifələrin dayandığını bildirərək, postmüharibə dövründə hərbi və informasiya təhlükəsizliyinin gücləndirilməsinin, ideoloji işin daha sistemli və məqsədyönlü şəkildə qurulmasının xüsusi əhəmiyyət daşıdığını vurğulayıb.

Əməkdar Jurnalist Əlövsət Ağalarov tarixi Qələbənin sənədləşdirilməsi, arxivləşdirilməsi vacibliyini diqqətə çatdıraraq, bu istiqamətdə kitabxanaların elmi və maarifləndirici fəaliyyətinin xüsusi əhəmiyyət daşıdığını söyləyib. Ə.Ağalarov “Azərnəşr” tərəfindən bu günlərdə çap edilmiş “İlham Əliyev. İnkişaf-məqsədimizdir. Zəfər. Tam və qəti qələbə” adlı kitabı kitabxanaya hədiyyə edib.

Türk Dünyası Şair Qadınlar Şurasının sədri Xuraman Muradova Zəfərin Azərbaycan xalqının milli qürur və ləyaqət tarixinin parlaq təzahürü olduğunu bildirərək, Qarabağın azadlığının yüzlərlə qəhrəman şəhidimizin canı və qanı bahasına əldə edildiyini, bu torpaqların hər qarışının böyük fədakarlıq və mübarizənin nəticəsində əldə edildiyini qeyd edib. Yaddaşında dərin izlər buraxan Şuşa səfərindən söz açan Xuraman xanım bu qədim şəhərin hər daşında, hər divarında Vətən uğrunda canından keçən şəhidlərimizin ölməz ruhunun yaşadığını, onların Vətən sevgisinin və müqəddəs amalının duyulduğunu söyləyib və çıxışının sonunda Şuşa fatehlərinə həsr etdiyi “Şuşam” şerini səsləndirib.

UNESCO və Azərbaycan Rəssamlar Birliyinin üzvü Nigar Helmi Abbasbəyli “Qarabağ mirası” layihəsi çərçivəsində ərsəyə gətirdiyi əsərlər haqqında məlumat verib. Rəssam bildirib ki, bu rəsmlərdə Qarabağın tarixi abidələri, Şuşanın memarlıq nümunələri, dağıdılmış mədəniyyət ocaqları və xalqımızın yaddaşında xüsusi yeri olan məkanlar əks olunub. Layihənin əsas məqsədi regionun zəngin tarixi-mədəni irsini və milli-mənəvi dəyərlərini təsviri sənətin dili ilə yaşatmaq, həmçinin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırmaqdır. Nigar Helmi Abbasbəylinin sözlərinə görə, hər bir rəsm əsəri yalnız bir məkanın təsviri deyil, həm də xalqımızın tarixi yaddaşını, yaşadığı ağrıları və torpağa bağlılığını ifadə edir.

Əməkdar Mədəniyyət işçisi Azər Turan çıxışında 8 Noyabr Zəfərinin tarixi köklərinin ötən əsrin əvvəllərində baş verən milli istiqlal hərəkatı, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövrü və Türk dünyasının həmrəyliyi ilə sıx bağlı olduğunu vurğulayaraq, görkəmli mütəfəkkir Əli bəy Hüseynzadənin türkçülük və Turan ideyalarının formalaşmasındakı müstəsna rolundan, bu ideyaların xalqımızın milli düşüncəsində, istiqlal mübarizəsində və dövlətçilik təfəkküründə dərin izlər buraxmasından bəhs etdi. Azər Turan bu qələbənin ideya və mənəvi təməllərinin türkçülük məfkurəsindən, milli birlik və Turan düşüncəsindən qaynaqlandığını söyləyib.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin Siyasi Sənədlər Arxivinin direktoru Elmira Ələkbərova 8 Noyabr – Zəfər Gününün Azərbaycan tarixinin ən şanlı səhifələrindən biri olduğunu vurğulayaraq, bu tarixi Qələbənin əldə olunmasında Ümummilli Lider Heydər Əliyevin müəyyən etdiyi dövlətçilik strategiyasının və Prezident İlham Əliyevin bu siyasi kursu uğurla davam etdirərək həyata keçirdiyi məqsədyönlü siyasətin mühüm rolundan bəhs etdi. Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin qətiyyətli siyasi iradəsinin, diplomatik məharətinin və strateji rəhbərliyinin tarixi Qələbənin əldə olunmasında müstəsna əhəmiyyət daşıdığını diqqətə çatdıraraq, Şanlı Zəfərin xalqın birliyinin, dövlətin gücünün və Azərbaycan Ordusunun qəhrəmanlığının nümunəsi olduğunu bildirib.

Müdafiə Nazirliyinin sektor müdiri Zümrüd Səmədova, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, yazıçı-publisist Şərəf Cəlili, tarixi romanlar müəllifi Yunus Oğuz, yazıçı, publisist, tərcüməçi, tədqiqatçı və jurnalist Elşad Qoca, Nizami rayon Mədəniyyət Mərkəzinin direktoru Laura Quliyeva Azərbaycan xalqının qəhrəmanlıq tarixinin əsrlər boyu formalaşdığını və Zəfərin bu tarixin davamı olduğunu bildirərək, Zəfər Gününün tarixi əhəmiyyəti, Vətən müharibəsinin qəhrəmanlıq salnaməsi, şəhidlərimizin əziz xatirəsi, qazilərimizin fədakarlığı, milli birlik və həmrəylik mövzuları ətrafında çıxış ediblər.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.11.2026)

Rəşad Məcid,

AYB sədrinin müavini.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Bakıdakı son Kitab sərgisində aldığım kitabları oxumağa gənc yazarların əsərlərindən başladım. “Dilləri var, görəsən, dilçəkləri də varmı?” düşüncəsiylə. Ya da məşhur tamaşadakı kimi, sonda “noolsun?” deməyəcəyəm ki?

 

Sərginin elə ilk günü aldığım, Mürşüd Mehdinin bestseller kimi təbliğ olunan “Məktubdakı qadın” kitabını bir günə oxudum. Detektivdir. Asan oxunur. Yəqin, oxucularda detektivə maraq çoxdur.

Verdim anam oxusun.

Orxan Saffarinin müharibədən bəhs edən “404” romanı çap olunub. 44 günlük Vətən müharibəsinin ovqatı, müharibədə iştiraka can atan gənclər, cəmiyyətin şəhid ailələrinə ehtiramı, qazilərə münasibət və s. - müəllifin bu mövzularla bağlı dəqiq müşahidələri və təsvirləri diqqətçəkən idi.

Sərginin onlayn səsverməsinin qalibi olan Kəramətin “Müharibə başlamadı” romanının dili əvvəlki yazılarındakı kimi axıcıdır, rahat oxunur. Kəramət detektivvari süjet seçib, hərbi xidmətdə həlak olan gəncin başına gələnləri yazıb, sevgi xətti də var. Maraqlı qənaətlər yaradır.

Sərdar Aminin miniatür, ovuc içi boyda “Yosma” romanını da birnəfəsə oxudum. Romanda sovet cəmiyyətinin simvolu qismində qonşuları pusan Zinaida Fyodorovna obrazı diqqət çəkir. Kimsəsiz qadın evində ölür, cəsədinin qoxusu ətrafa yayılır. Bir həftə sonra qonşular duyuq düşürlər. Əsərdən belə bir qənaət hasil olur: Sovetlər dağılsa da, onun çürümüş cəsədinin qoxusu bugünkü gəncləri rahat yaşamağa qoymur, həyatdan zövq almağa imkan vermir.

Bəs hansı əsərə “Nolsun?” dedim, hansı müəllifin dilindən əlavə, dilçəyinin də olduğunu gördüm? - indilik bunu gizli saxlayıram. Təkcə bir nüansı deyəcəyəm. Gənclərin problemi onda oldu ki, bu kitablarla yanaşı, İlqar Əlfinin tərcüməsində Çingiz Hüseynovun “Doktor N” romanını da oxuyurdum. Və bu roman özünün ağır, sanballı təhkiyəsi ilə o birilərini üstələyirdi.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.11.2026)

26 -dən səhifə 3206

Sayt Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən 2024-cü ildə “Qeyri-hökumət təşkilatları üçün qrant müsabiqəsi” çərçivəsində Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun həyata keçirdiyi “Yeniyetmə və gənclərdə mütaliə mədəniyyətinin formalaşdırılması” layihəsinin tərəfdaşı olaraq yenilənmiş, yeni bölmələr əlavə ediımiş, layihənin təbliği üzrə funksional fəaliyyət aparılmışdır.