“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı sizlərə filologiya elmləri doktoru, professor Buludxan Xəlilovun Xalq yazıçısı Mehdi Hüseynin “Nizami” pyesi barədə yazdığı məqaləsini təqdim edir.

 Mehdi Hüseynin “Nizami” pyesi:

 “DÜNYADA ƏBƏDİ OLAN BİR ŞEY VARDIR: MƏHƏBBƏT!..”

Mehdi Hüseyn “Nizami” pyesində Nizaminin dili ilə bu sözləri deyir: “Dünyada əbədi olan bir şey vardır: Məhəbbət!..” Pyesdə memar obrazı olan Əbdək Nizamidən soruşur ki, dünyada səadət varmı? Nizami deyir:, “İnsan olan yerdə səadət də vardır, gözəllik də!” Bu zaman Əbdək “Lakin bu gözəllik əbədi deyildir” söyləyir. Nizami isə belə cavab verir: “Dünyada əbədi olan bir şey vardır: Məhəbbət!.. Bu gözəlliyi məhəbbət yaşadacaqdır”. Nizami əlini qardaşı Qivaminin çiyninə qoyaraq aşağıdakı şeiri oxuyur:

Bərdə nə gözəldir, oh, nə göyçəkdir!

Yazı da, qışı da güldür, çiçəkdir!

Yayında dağlara lalələr səpər;

Qışını baharın nəsimi öpər...

Oxuyur kəkliyi, ötür turacı,

Qırqovul yuvası hər sərv ağacı...

Səssizlik içində dincəlir gülşən,

Torpağı azaddır qayğı, kədərdən...

Quşlar yığılırkən bu gözəl yurda,

Quş südü istəsən, taparsan burda…

Belə şux, sevimli gülşən harda var?

Harda var xəzinə saçan bu diyar?!

Nizaminin bu sözləri Əbdəkin qəlbinin kədərini artırır. Nizami ona deyir ki, qəhrəman insanların ən böyük düşməni məyusluqdur. Əbdəkdən soruşur ki, onun kədərinin səbəbi nədir? Əbdək öz kədərinin səbəbini açıqlayır. Qeyd edir ki, bu görünən sarayları quran, onlara baxdıqca ən çox sevinən odur. Ancaq ürəyinin dərdi odur ki, gözəl Bərdəni fəlakət gözləyir. O deyir ki, Xəzərlər onun yaratdığı bu sənət abidələrini uçurub xarabaya döndərməyə gəlirlər. Əbdək Nizamiyə söyləyir: “Budur, dünəndən bəri at belində Bərdənin istehkamlarını gəzərək yoxlayırıq... Ümidimizi yalnız öz qolumuzun gücünə bağlayırıq... Dedilər ki, Şirvan hökmdarı Bərdəyə ova çıxmışdır. Biz onunla görüşüb kömək istəyəcəyik. Dərbənd əmiri bizə kömək verməkdən boyun qaçırtdı. Bərdənin dostu yoxdur”. Nizami Bərdənin kimsəsiz olmadığını deyir və bu torpağın oğullarının hər şeydən yoxsul olsalar da, namusdan yoxsul olmadıqlarını söyləyir. Nizami özü Gəncədə yaşasa da, Bərdə cəngavərlərinə qüvvət verir, onların qəlbinə yaxın olduğunu belə söyləyir: “Eşidirsinizmi? Ölərik, amma basılmarıq! Siz də eşidin, igid dostlarım. Nizami yalnız Azərbaycan igidlərinin eşqilə yaşayır”. Cəngavərlərə ruh verən Nizami təkcə şair kimi deyil, həm də ovçu kimi mahirdir. O nişan alır və ceyran ovlayır. Bu zaman Şirvan şahı öz adamları ilə gəlir. Vəzir Şirvan şahına deyir ki, o ovçulara (yəni Nizami, Əbdək və Nizaminin dostu Yusifə) deyərik ki, vurulmuş ceyranı sizə bağışlasınlar. Şirvan şahı belə bir ovun heç bir qiyməti olmadığını söyləsə də, vəzir bu yerlərə onların bələd olmadığı üçün belə bir ovun məqbul olduğunu deyir. Birdən Şirvan şahı ovçuların (Nizami, Əbdək və Yusifin) onlara tərəf gəldiyini görür. Vəzir onların Şirvan sarayından olduqlarını deyir. Bu məqamda Nizami vurulmuş ceyranı gətirir və deyir: “Alın! Hər şeydə taleyim belə gülsə, xoşbəxtlikdə heç kim mənimlə rəqabətə girişməz...” Yusif xəncərini qınından çıxararaq Nizamiyə uzadır və deyir ki, al, ceyranın başını kəs. Nizami “Şair baş kəsməz” deyir, bu işdə Yusifin məharətinin daha çox olduğunu ona deyir. Şirvan şahı görür ki, o, şair Nizami ilə üz-üzədir. O, Nizamidən soruşur ki, sən şair Nizamisən? Nizami deyir ki, bəli, ancaq mən hələ özümü şair adlandırmağa cəsarət etmirəm. Şirvan şahı Nizamiyə deyir: “Yox, belə təvazökar olma! Bu ad sənə layiqdir. Xaqani səni təriflədi. Mən sənə ürəkdən vuruldum”. Nizami Şirvan şahına Xaqani ilə məktublaşmasından, Bərdəyə xəzərlər tərəfindən hazırlanan hücumdan danışır. Nizami Şirvan şahını düşündürməyə çalışır. Bu baxımdan Mehdi Hüseynin “Nizami” pyesindən Nizaminin fikirlərini xatırlatmaq yerinə düşər: “Xaqanini mən hələ görməmişəm. Mən onu yalnız məktublarından tanıyıram. Böyük şair nədənsə son məktublarını mürəkkəblə yox, göz yaşları ilə yazır…Onun sözlərindən Azərbaycanın dərin kədəri oxunmaqdadır… Ey şah, Bərdəyə hazırlanan hücumdan xəbərdarsınızmı?” Şirvan şahı isə Nizamiyə deyir ki, şair bütün dərdini unut, sarayıma gəl. “Məcnun eşqinə dair dürr kimi bir söz de! Bacarsan, bakirə Leyli kimi iki-üç kəlmə bakirə söz yarat!” Vəhşi xəzərlərin Bərdəyə hücum edəcəkləri xəbəri şah üçün təzə xəbər olsa da, “...Bərdə Şirvan hökmdarının ixtiyarında deyildir” deyə söyləyir. Bu məqamda Nizami ilə Şirvan şahı və vəziri arasındakı fikir mübadiləsini Mehdi Hüseyn belə verir:

“Nizami (dərindən köksünü ötürərək). Elədir, Odlar yurdu on yerə parçalanmışdır. Hər dərənin bir hökmdarı var! Nə üçün, ey şah? Məgər bir insanın qəlbi belə xırda hissələrə bölünərkən, yaşaya bilərmi?

Şah. Əzəldən belə olmuşdur, şair… Bunun günahı məndə deyil, tarixdədir.

Nizami. Əsl qüvvət də, tarixin səhvini düzəldən hökmdardadır. Azərbaycanın belə bir hökmdara ehtiyacı vardır. Siz də çalışın, bir ürək on yerə parçalanmasın. Bunu sabah sizdən bütün xalq tələb edəcəkdir!

Şah. Səndən cavab gözləyirəm, şair, sənin kimi mahir bir şeir ustadı sarayda, naz-nemət içində yaşamalıdır!

Nizami. Məncə, şair hər şeydən əvvəl insanların qəlbində yaşarsa, daha gözəl olar, ey şah! Bir də, mən də bu yerlərdə ötən quşlar kimi azadə nəfəs almaq istərdim. Mən bu yerləri sevirəm. Sevgi isə mənim ən böyük ilham mənbəyimdir.

Vəzir. Sizcə, bu yerlərdən uzaqda yaşayan saray adamlarının hamısı bədbəxtdirmi?

Nizami. Baxın, bu gün mənim bəxtimdən ceyran sürülərinin sayı-hesabı yoxdur. İzninizlə biz gedək.

Şah. Buyurun, mən sizi saxlamıram. Amma yaxşı düşün!..

Nizami. Mən ömrüm boyu düşünəcəyəm... Dünyanın, həyatın sirlərini kəşf etmək istəyən bir insan üçün düşünmək həm ilk, həm də son vəzifədir. Yusif, qardaşım, gəl! (Gedirlər)

Şah. Vəzir, Nizami saraya gəlib mənim qanadım altında böyüməlidir. O, Gəncədə nə qədər çox qalarsa, bizə bir o qədər də ziyan verə bilər. İndi biz buradan Gəncəyə gedirik. Demək, qət olundu. Qoy Nizaminin şöhrəti mənim sarayımla bağlansın...”

Nizami Gəncəvini Odlar yurdunun, yəni Azərbaycanın on yerə parçalanması narahat etdiyi halda, Şirvan şahı bunun günahını tarixdə görür və əvvəldən belə olması ilə təsəlli tapır. Nizami tarixin səhvini düzəldən hökmdara ehtiyac olduğunu bildirdiyi halda, Şirvan şahı şairin naz-nemət içində yaşamalı olduğunu deyir. Nizami şairin insanların qəlbində yaşamasını, azad nəfəs almasını, sevginin (yaşadığı yerə sevginin) ən böyük ilham mənbəyi olduğunu təsdiq etdiyi halda, Şirvan şahının vəziri bu yerlərdən uzaqda yaşayan saray adamlarının heç də bədbəxt olmadıqlarını söyləyir. Nizami hər bir insanın ömrü boyu həyatın sirlərini kəşf etmək istəyi ilə düşünməsini ilk və son vəzifə hesab etdiyi halda, Şirvan şahı Nizaminin sarayda yaşamasını, onun qanadı altında böyüməsini, bununla da sarayının şöhrətinin artmasını istəyir. Bütün bu söhbətlərdən sonra yenə də məhəbbət və gözəllik hər şeyin fövqündə dayanır. Nizaminin "İnsan olan yerdə səadət və gözəllik vardır, dünyada əbədi olan bir şey məhəbbətdir, gözəlliyi məhəbbət yaşadacaqdır" fikirləri Mehdi Hüseyn tərəfindən pyesdə bir daha qabardılır. Belə ki, Afaqın (O, Əbdəkin bacısıdır), Dəstəgülün (Bərdə cəngavəri Toğrulun bacısı), Bərdə qızlarının ceyran ovundan sonra Nizami, Qivami və Yusiflə qarşılaşması səhnəsini verir. Bir daha səadət, gözəllik, məhəbbət dünyanın fövqündə dayanan nemətlər kimi təqdim olunur. Nizami qızlara yaxınlaşaraq Bərdənin gözəlliklərini salamlayır, dağları, dərələri gəzib yorğun düşmüş qərib ovçulara su vermələrini istəyir. Afaq el-obasının qonaqsevər olduğunu deyir, qərib ovçuların onların gözləri üstündə yeri olduğunu söyləyir. Bardağı su ilə doldurub Nizamiyə verir. Nizami Afaqı süzür, onun gözəlliyinin qarşısında sarsılır və öz-özünə deyir: “Aman Allah, onun gül yanaqlarına, dağ çeşməsi kimi qaynayan gözlərinə baxdıqca ürəyimin çırpıntılarını nə qədər aydın eşidirəm! Bəlkə, o, göydə axtardığım ulduzdur? (Afaqa) Pərilər sultanı, sən bir həqiqətsən, yoxsa xəyal?” Təbii ki, bu, (yəni Afaq) xəyal deyil, həqiqətdir. Bu həqiqətin qarşısında Nizaminin əli titrəyir, bardaq əlindən yerə düşüb qırılır. Pərilər sultanı Afaqın verdiyi su ona qismət olmur. Onun eşqi, məhəbbəti şərab kimi qədəhə tökülsə də, əlindən düşüb daşlara toxunur. Afaq belə olan vəziyyətdə Nizamiyə ovcunda su vermək istəyir. Ancaq Nizami yox deyir və ona belə söyləyir: “Sən səadət timsalı olan bu qara gözlərindən mənə həyat suyu verdin... Sağ ol...” Afaq qəmgin bir görkəm alır. Dəstəgül ona təskinlik verir, deyir ki, təki sınan bardaq olsun. Afaq deyir: “Yox, sınan o deyil, Dəstəgül, sınan ürəyimdir! O gözlər… o baxışlar... ömrümün sonuna kimi mən o gözləri unutmaram! Görəsən, o, həqiqətdir, yoxsa xəyal?!” Bəli, o, həqiqətdir. Bəli, Nizami də, Afaq da həqiqətdir. Onların hər ikisinin qəlbində bir-birinə məhəbbət var.

Mehdi Hüseyn Nizaminin “Dünyada əbədi olan bir şey vardır: Məhəbbət!..” fikrinə aşağıdakı açıqlamalarla aydınlıq gətirir.

a) Yer kürəsi böyükdür. Yer kürəsini gəzdikcə hər budaqda bir bülbülün səsini eşidirsən , çiçəklərin dilini öyrənirsən;

b) İnsanın gözləri heç zaman İlahinin yaratdğı gözəllikdən doymayacaqdır;

c) İlahinin yaratdığı ən böyük gözəllik insandır;

ç) İnsan olan yerdə səadət, gözəllik və məhəbbət vardır. Gözəllik əbədi olmasa da, məhəbbət əbədidir və o, gözəlliyi yaşadacaqdır;

d) Nizami Gəncəvi Azərbaycan igidlərinin eşqi ilə yaşayır, Odlar yurdunun, yəni Azərbaycanın parçalanması onu narahat edir. Ona görə də Nizami Azərbaycanın tarixi səhvləri düzəltməyi bacaran hökmdarlara böyük ehtiyacı olduğunu bəyan edir;

e) Nizamiyə görə, dünyanın, həyatın sirlərini kəşf etmək istəyən insan üçün düşünməyin ilk və son vəzifə olduğu unudulmur;

ə) Nizami insanların qəlbində yaşamağı, azad nəfəs almağı sarayda naz-nemət içində yaşamaqdan üstün tutur;

i) Nizami gözəllik və məhəbbət qarşısında acizdir. O, insanın gözəlliyi və məhəbbəti ömrünün sonuna qədər unutmayacağı bir nemət və bir həqiqət hesab edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.02.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair ABŞ-da mühacirətdə olan Məhəmmədrza Ləvayidir.

Məhəmmədrza Ləvayi

Çikaqo

ZAMAN

Zaman alnında, üzündə qırışa dönür yavaş-yavaş

Bir zamanlar söykəndiyin o ağacın indi nə olduğunu hardan bilə bilərsən ki?

Tabutmu? Taxtmı? Qələmmi? Baltamı?

Zaman yavaş-yavaş diş tökür sənin üzündə

Çikaqodan uzanıb ayaqlarını Azərbaycana sallayırsan

Başını Uilles Tauerin şominəsi qızışdırır

Ayaqlarını Azərbaycan kəndlərindəki kürsülər.

Bu qış da belə keçəcək sürgünüm...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.02.2026)

Sərtyel, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Babalı Sərvərin boynuna, deyirlər belə bir hadisə həqiqətən də olubdur. Özü də Tramp müəllimin 1-ci prezidentlik dönəmində. Onda ki o, Britaniyaya rəsmi səfərə getmişdi…

Donald Tramp Britaniya kraliçası ilə görüşdə çay süfrəsi zamanı soruşur:

– Ülyahəzrət, siz böyük bir dövləti necə belə effektiv idarə edirsiniz? Bunun sirrini mənə deyə bilərsinizmi?

– Burda bir sirr yoxdur, – deyə kraliça cavab verir, – Özünüzü ağıllı adamlarla əhatə edin.

Tramp alnını qırışdırıb, bir neçə dəqiqə fikrə gedir və soruşur:

– Bəs mən hardan bilim ki, mənim əhatəmdəki adamlar ağıllıdırlar?

Kraliça çaydan bir qurtum içib deyir:

– Ooo, bu çox asandır. Siz sadəcə, onlardan bir ağıllı tapmacaya cavab vermələrini xahiş edin. İndi sizə nümunə göstərəcəm.

Sonra kraliça yanındakı köməkçisinə tapşırır ki, Boris Consonu onun yanına çağırsın.

Az sonra Baş nazir Conson otağa daxil olur. Kraliça onunla görüşəndən sonra soruşur:

– Cənab Conson, xahiş edirəm sualıma cavab verəsiniz. Sizin ata-ananızın övladı var. Bu uşaq sizin nə qardaşınızdır, nə də bacınız. Bəs o kimdir?

– O mənəm, – deyə Conson dərhal cavab verir.

– Bəli! Çox yaxşı, – deyib kraliça razılıqla Trampa baxır.

...Tramp Amerikaya qayıdır. Vitse-prezident Mayk Pensi çağırıb, ondan soruşur:

– Mayk, sualıma cavab ver. Sənin ata-ananıın övladı var. Bu uşaq sənin nə qardaşındır, nə də bacın. Bəs o kimdir?

Pens dərhal cavab verir:

– Mənim, əlbəttə, cavabım var, lakin mən onda əmin deyiləm. İcazə verin, mən bu sual ətrafında bir gün fikirləşim.

Tramp ona bir gün vaxt verir.

Pens bütün müşavirlərini bir yerə yığıb, eyni sualı onlara verir, lakin heç kim bu suala qənaətbəxş bir cavab verə bilmir. Əlacsız qalan Pens gecə restoranda işləyən gənclik dostu Cək Mörfinin yanına gəlir və eyni sualı ona verir. Mörfi gülüb deyir:

– Çox asan sualdır. Bu mənəm!

Pens ona təşəkkür edib, sevincək evinə qayıdır.

Səhər işə gələn kimi Pens Trampın kabinetinə daxil olub, deyir:

– Mən dünən bütün günü düşünüb, bir neçə tədqiqat aparıb, verdiyiniz sualın cavabını tapdım. O uşaq mənim dostum Cək Mörfidir!

Tramp yerindən durub, əsəbi halda Pensə yaxınlaşır və qışqırır:

– Sən axmaqsan, axxxmaq!!! O uşaq Boris Consondur!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.02.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı bu gün “Nəsr saatı” rubrikasında sizlərə Əli Bağışın “Dörd tabut” hekayəsini təqdim edir.

***

“Qızıl saraylarda fərman verildi,

Tarix gəldi keçdi ac komalardan”.

                           Bəxtiyar Vahabzadə

***

Əri onu – Sonanı atıb Rusiyaya qazanc dalınca gedəndə Nihadının 2 yaşı vardı. And-aman etmişdi ki, gedib özünə yer eləsin, qayıdıb gələcək, öz əzizlərini aparacaqdı ora. Sonanın içində bir hiss yaranmışdı ki, o - Səttar bir daha qayıtmayacaq və onu bir da ha görməyəcək. Vaxt vardı, kənd cavanlarının çoxunun vurulduğu, dəli-divanəsi olduğu idi Sona. Maqnitofonlarında onun üçün Qədirin “Sona bülbüllər”i yorulub-yorulub heydən düşənəcən oxuyardı. Sona isə nə yanıqlı səsə fikir verərdi, nə də ona yanıqlı yanıqlı baxan kənd oğlanlarına.

Və bir gün Sonanı sevənlərdən biri Səttarın (Səttar da boylu buxunlu, atıb-tutan, vurub-yıxan bir oğul idi ha…) anası uzun tumanının ətəyindən tutub onların taxta qapısından içəri girdi, Səttarın tərifini toz basmış küçələrdən göyün yeddinci qatına qaldırdı. Sonanın anası qızından “hə” cavabı yerinə “özünüz bilərsiniz” aldıqdan sonra da Səttarın anası elə göyün yeddinci qatına qaldırdığı oğluna şad xəbəri çatdırmaq üçün göyün yeddinci qatına qanadlanmışdı.

Elə o gündən Qədirin “Sona bülbüllər”i o kəndin tozlu-torpaqlı küçələrindən birdəfəlik uçub getmişdilər, elə Sonanın dərdindən dəli-divanə olan cavanlar kimi. Sonanın dərdindən dəli-divanə olanlardan Yanıq Kərəm kimi yanan Kərəm də bir bənd şeir yazıb bacısına - Gülgəzə vermişdi ki, mütləq Sonaya çatdırsın. Bacısı da o dörd misranı oxumuşdu və heç nə başa düşməmişdi.

Nə səkkizillik ortabab təhsili, nə baxdığı hind filmləri, nə də Meksika serialları köməyinə gəlmişdi. Məktubda yazılmışdı:

“Səni də gora verdilər,

Gəlin getdin, qız gəldin.

Elə bir ilə verdilər,

Yaz getdin, payız gəldin”.

Sona da Gülgəz kimi heç nə başa düşməmişdi və eləcə kağızı parça-parça edib vermişdi yellərin ağzına… O gün, bu gün Kərəmi görən olmamışdı…

…Və beləcə, günlərin bir günü Sona Səttarın evinə gəlin köçdü. Gün günü qovdu, ay ayı qovdu və Sona buz baltası kimi oğul doğdu. Nihad qoydular adını. Səttar-Sona sevgisinin bu gözəl payının gəlişi hamını sevindirdisə, işsiz-gücsüz Səttarın qaşqabağını heç açmadı: “Heç özümü, ailəmi saxlaya bilmirəm, bu körpəni ne cə saxlayacam?”- dedi və üz tutdu gedər-gəlməzin sinonimi olan ucsuz-bucaqsız Rusiya çöllərinə. Səsi gah Uzaq Şərqdən, gah Sibirdən, gah Moskvadan, gah Murmanskdan gəldi. Bu arada da böyük bir qanlı imperiya öz qanlı ömrünü başa vurdu. Səttarın adı xoşagəlməz işlərdə hallanırdı, yeni təbirlə deyildiyi kimi, böyük “avtoritet” olmuşdu. Adı-sanı, pulu-parası, şanı-şöhrəti hər yana yayılsa da, bundan təkcə Sona narahat idi. Hər gün körpəsini tənha ürəyinə sıxıb göz yaşlarını yaz yağışı kimi səpir, çox gecəni dirigözlü səhərə çıxarırdı. Səttarın anası öldü, gəlmədi, atası öldü, gəlmədi. Səttardan gələn isə təkcə “yaşıl” rəngli pullar idi və Sona da o pullara gözü nün ucuyla belə baxmırdı. Baldızı o “yaşıl”ları dəyişdirib, geninə boluna bazarlıq edib evə daşıyırdı. Beləcə, bir neçə il keçdi. Bir səhər tezdən Sonagilin evinin qapısının önü Sonanın ömründə görmədiyi qara maşınlarla doldu. Yox, Səttar gəlməmişdi, Səttarı gətirmişdilər. Bütün kənd qara-qara, bahalı-bahalı maşınlarla doluydu. Hətta məktəb uşaqları saymışdılar da, düz 345 maşın idi. Sona o saat başa düşdü ki, nə olub, nə baş verib. Heç nə deməyib, heç nə danışmayıb 4 yaşlı körpəsini qucaqladı, səssizcə göz yaşlarını heç nə anlamayan körpə Nihadının üstünə axıtdı.

Nəhəng cüssəsi güclə tabuta yerləşən Səttarı qara maşınlar dan düşən, barmaqları iri üzüklü, boyunları qızıl zəncirli, belləri qara tapançalı, at ağızlı dostları aparıb dəfn elədilər və 7 gün məc lis verəndən sonra Sonanın hüzuruna gələn əli təsbehli, ən yaşlısı bir daha kədərlə başsağlığı verib dedi: – Bacım, qızım! Səttarın hamımızın üstündə tonlarla haqqı var. Biz ölənə kimi onun haqqını qaytara bilmərik. Səttar tək mərd oğul deyildi, həm də millətin başçısı idi. Elə millət yolunda qurban getdi. Erməni dığasının, bizlərə “azərbaran” deyən Surenin bağırsaqlarını qarnından çıxarıb boğazına doladı. O namərd də yekəpərin biri idi, özündə güc tapıb tapançasıyla Səttarı güllələdi.

Bu çamadanda 1 milyon dollar pul var. Səttarın pullarıdır. Mənə vermişdi ki, başıma bir iş gəlsə, ailəmə çatdırarsan. Səttarın namusu bizim namusumuzdur. Nihad bizim balamızdır. O da bizim himayəmizdə olacaq. Kişi kimi böyüdəcəyik…

Adam hey danışırdı. Bəzən elə qəribə sözlər eşidirdi ki, Sona heç nə başa düşmür, daha doğrusu, başa düşmək belə istəmirdi. Səttardan daha çox öz taleyinə və yetim körpəsinin taleyinə ağla maqdan gözləri qanla dolan Sona körpəsinin əlindən tutub qapıya doğru getməyə başladı. Qapıya çatanda geri döndü. Sakit səslə dedi:

– Bu pullar Səttarın qan pullarıdır. Bu pullar nə mənə, nə də mənim körpəmə lazımdır. Mən sizi qovmalıydım, amma özümü qovuram. Gəldiyim atam evinə qovuram özümü. Nə məni, nə də mənim balamı bundan sonra  tanımırsınız. Öz namusumu özüm də qoruya bilərəm. Mən kişi qızı və kişinin xanımı olmuşam!

– Bəs bu pulları nə edək?

– Yetim qoyduğunuz, ərsiz qoyduğunuz, Rusyetdə öldürüb meyitlərini göndərdiyiniz adamların ailəsinə paylayın…

Sona belə Sonaydı. Sona Səttarın tabutuna getmədiyi kimi, qəbrinin üstünə də getmədi. Hətta Səttarın böyük bir heykəli düzəldilib qəbrinin üstünə qoyulandan sonra da getmədi. Sevgisini, gözəlliyini, bəxtini torpağın altına aparanı heç vaxt bağışlamadı…

Səttarın meyidi ata yurduna çatan səhərin axşamı Surenin meyiti də dağ kəndindəki evlərinə çatdı. Hamının öz aralarında Sofi Loren dediyi gözəl Anuş 4 yaşlı Armenini sinəsinə sıxıb göz yaşı tökürdü. Qara maşınlarla bütün kənd yolları doluydu. Sureni qara maşınlılar basdırmağa aparanda Anuş da öz körpəsinin əlindən tutub ata evinə tərəf gedirdi…

Ata evinə qayıdandan sonra Sonanın məşəqqətli günləri daha da şiddətləndi. (Bu hadisələr paralel olaraq Anuşun da başına gələnlərin aşağı-yuxarı eynisi olduğu üçün onu da yazıb oxucunu bezdirmək istəmirəm. Fərqlilikləri yazacağam…)

Bir tərəfdən ataana qınağı, digər tərəfdən subay, dul kişilərin öz “aradüzəldən lər”i ilə Sonanı (həm də Anuşu eyni ilə) bezdirməsi… Bir tikə çörəyi qazanıb özünü və Səttarın yetimini böyütmək zillətini yaşa yan Sona səhərdən axşama kimi günü 1-2 “şirvan”a işləyir, işdən qayıdandan sonra həyətlərində əkdiyi göy-ğöyərtini becərib, dəstə bağlayıb satırdı.

Gələn bütün “kavaler”lərin adamlarını “yox” cavabıyla yolasalır, ata-anasının dirənişinə isə sakitcə, amma çox kəskin cavab verirdi:

– Səttarın iti belə olmayandan mənə ər olmaz!

Lap abırlısı gələndə isə belə cavab göndərərdi:

– Onu başa düşürəm. Özümə də arxa lazımdır. Amma bir balamın - Nihadımın qəlbini ögey atayla qıra bilmərəm.

Gecələr bütün bədəni işləməkdən, yorulmaqdan gücsüz olan da belə oğluna heç nəyi bildirməz, qucaqlayıb dünyanın ən xoş bəxt qadını və anası kimi yuxunun ağır addımlarını gözləyərdi.

Nihad böyüyüb orta məktəbə gedəndə Sona toyunda sevindi yindən çox sevinmişdi. Nihad dərslərini babat oxuyar, anasına da çox kömək edərdi. Nihad böyüdükcə sualları da çoxalardı. 4-cü sinifdə oxuyanda uşaqlarla dalaşmış və iki-üçünü də döymüşdü.

Atası Səttar kimi atıb-vuran böyüyürdü Nihad. Bu, Sonanı həm qorxudur, həm də qürurlandırırdı.

Bir gün qonşu qadını döyülən oğlunun qisasını yeddimərtəbəli qarğışla aldı:

– Görüm dədən kimi meyidin gəlsin! Qanına qəltan olasan!

Sona bu qarğışı yeyib göz yaşlarını oğlunun kürəyinə tökə-tökə dedi: – Ana qurban! Mənim dərdim özümə bəsdir. Söz ver ki, heç kimlə dalaşmayacaqsan. Demirəm ki, başıqapazlı ol. Amma ədalətli ol. Özündən zəifə əl qaldırma, özündən güclünün də qabağından qaçma. Mərd ol!

Nihadgili məktəbdən qəbristanlığa – Qarabağda həlak olan kəndin ilk şəhidinin qəbri üstünə aparanda, haradasa, 2-3 metr hündürlükdəki heykəl gözünə sataşdı. Şəhid qəbrindən adamlar dağılaşanda qəbrə tərəf getdi. Abidənin üstündə “Millət Səttar” yazılmışdı. Bunun atasının abidəsi olduğunu bildi.

Nə atasının qranitdən yonulan heykəlinin əzəməti, nə heykəlin sərt baxışları, nə əzələli, iri əlləri, nə enli çiyinləri onu həyəcan landırdı. Sadəcə, abidənin üstündəki yazı onu çox düşündürdü:

“Millət Səttar!” Atası nə etmişdi ki, ona o adı vermişdilər? Cəmi 28 il yaşayan bu adamı niyə “Millət Səttar” deyə çağırırmışlar, niyə?!

Qəbir üstündən qayıdan Nihad anasını sorğu-suala tutdu:

– Atamın heykəlini kim qoyub?

– Dostları!

– Atam nə edib ki, adına “Millət Səttar” deyiblər?

– Rusiyada azərbaycanlıları incidən, təhqir edən ermənini öldürdüyü üçün.

– Bəs atamı kim öldürüb?

– Elə həmin erməni. Son anda tapançasını çıxara bilib, 2-3 atəş açıb…

Sona Nihadı bağrına basıb yetim balasına və öz taleyinə ağlayırdı…

…Haradasa, eyni hadisə eyni vaxtda Anuşun başına gəldi.

Qarabağda ölən erməni əsgərini dəfn edən zaman Armenin gözü qəbristanlıqda qəbir üstə qoyulmuş böyük heykələ sataşdı. Uşaq lardan ayrılıb heykələ tərəf getdi. Heykəlin üstündə belə bir yazı vardı: “Tapança Suren”.

Evə gəlib anasından soruşdu:

– Atama heykəli kim qoyub?

– Dostları.

– Bəs atamı kim öldürüb?

– Cavan bir türk.

– Niyə?

– Atan atıb-vuran igid idi, oğul. Bu Qarabağı xaraba qalsın (necə ki, qaldı), Qarabağ söhbətindən sonra iki qonşu millət arasında düşmənçilik başladı. Atan da Rusiyada at oynadır, türkləri incidir, təhqir edirmiş. Atan türkləri təhqir edən lətifə danışanda hələ heç kimin yaxşı tanımadığı türk atanı yortub. Atan da güclü adam idi, çox güclü. Bütün gücünü toplayıb tapançasını çıxardıb, iki atəş açıb. İkisi də elə orada - restoranda ölüblər. Anuş Sona kimi balasını bağrına basıb hönkürməyə başlamışdı…

Bu söhbətdən sonra Nihad qəti qərarını vermişdi: hərbçi ola caqdı. Elə Armen də. Hər ikisi hərbi məktəbə daxil oldular. Nə analarının göz yaşları, nə qohum-əqrəba nəsihətləri kömək etdi.

Hər ikisinin beynində yalnız bir fikir vardı: “Atamı erməni öldürüb!”, “Atamı türk öldürüb!”

…Atəşkəs rejimi idi. Bəzən atışmalar olur, 24 apreldə erməni diversantları cəbhə xəttini keçir, Xocalı qətliamı günü azərbaycanlı diversantlar cəbhə xəttini keçir, başqa günlərdə isə kəşfiyyat dəstələri fəaliyyətdə olur, tez-tez atışmalar düşürdü. Amma aşağı yuxarı, hamı atəşkəs rejiminə əməl edirdi.

Nihad da, Armen də snayper məktəbinin yolunu tutdu.

Snayper məktəbinin əziyyəti, fiziki hazırlığı, nəzəri dərsləri, ən vacibi - kamuflyaj dərsləri çox yorucu olurdu. Meşədə gizlənir və kamuflyajlanmalısan ki, ən azı, səni 24 saat tapa bilməsinlər! Tapıldın, deməli, yaxşı gizlənə bilməmisən. İlk atəşlə hədəfi vurmalısan. İkinci şansın yoxdur.

Beləcə, bir il də gəlib keçdi. Hər ikisi yüksək nəticələrlə snayper məktəbini bitirmişdilər. Kəndlərinə gələndə bədbəxt analar sevindilər. Nişan apardılar. Hər ikisi analarını inandırırdılar ki, atəşkəsdir. Nəinki düşmən, heç silahlı adam görmürlər. İnstruktor kimi əsgərlərə təlim keçirlər. Və az keçmiş hər ikisi toy elədi.

Sevdikləri gözəllə evləndi. Aldıqları məvacib ailələrinin dolanışığına bəs edirdi. Üstəlik, ezamiyyə pulları verilirdi, tez-tez xaricdə təşkil olunan kurslarda dünya ölkələrini gəzirdilər.

Bu arada hər ikisi atalarının qatillərinin adlarını, çətinliklə də olsa, öyrənmişdilər. Təbii, bu işdə orduda olan nüfuzlarının da rolu az olmamışdı: Əhmədov Səttar Həsən oğlu / Mikaelyan Suren Amayakoviç.

Heç özləri də bilməzdi və ağıllarına gəlməzdi ki, haçansa buadlar lazımları olacaq. Daha bir neçə il keçdi. Hər ikisinin övlad ları oldu. Hər ikisi oğullarına atalarının adını verdilər. Paytaxtdaevləri olmasına baxmayaraq, anaları elə kənddə yaşayırdı, həyat yoldaşları da onlarla.

…MDB ölkələrinin ordularının elit snayper yarışması Belarusda keçirilirdi. Qaçmaq, üzmək, baryerləri aşmaq, gizlənmək, hər növ silahdan atəş açmaq və ən sonda da 1500 metrlik 3 hədəfi 3 atəşlə vurmaq… Son finalçıların adlarını elan etdilər: Əhmədov Nihad Səttar oğlu, Azərbaycan / Mikaelyan Armen Surenoviç, Ermənistan.

İki hündürboy, yaraşıqlı zabit kürsüyə çıxanda öncə Armen dilləndi:

– Səttarın oğlusan?!

– Sən də Surenin!

İkisi də bir-birilərini ilk dəfə görmələrinə baxmayaraq, artıq düşmən idilər; həm milli, həm şəxsi. Hər ikisi birinci yeri tutub ölkələrinə qayıtdılar. Heç vaxt ondan sonra MDB adı altında olan yarışmalara qatılmadılar…

Bir gün öz analarına danışdılar. Analar ağlaşdılar, vay-şüvən qurdular, özlərini dağa-daşa çırpdılar. Anuş yalvardı, Sona yalvardı: “Öz həyatınızı yaşayın. Düşmənçilik etməyin. Biz çəkdiyimiz əzablara öz həyat yoldaşlarınızı salmayın. Körpələrinizə yazığınız gəlsin. Özünüzə yazığınız gəlsin…”

…Bir gün Nihada komandirin çağırdığını dedilər. Hərbi təzim edəndə polkovnik işarəylə stulu göstərdi. Və ağır-ağır sözə başladı:

– Nihad, bir erməni dığası bir snayperimizi və bir kapitanı vurub. Bizdə deyirlər ha, “quşu gözündən vurur”. Eyni ilə, hərikisini gözündən vurub. Çoxdan belə hadisə olmurdu. Atəşkəs dövründə az qalsın bizim əsgərlər ilə onların əsgərləri səngərdən-səngərə, bir-birinə siqaret göndərmək dərəcəsinə çatmışdı.

Nihad sakitcə dedi:

– Armendir!

Polkovnik duruxdu, lakin tez də əlavə etdi:

– Belarusda səninlə yarışan?

– Onun dəst-xəttidir, cənab polkovnik!

– Onu susdurmaq lazımdır.

– Oldu, komandir. Olar indi gedim?

– Bəs evə dəymirsən?

– İşi qurtarandan sonra gedərəm. Bu iş, onsuz da, gec-tez bitməlidir.

– Nihad, doğrudan, sənin atan onun atasını öldürüb?

– Onun atası da mənim atamı.

– Taleyə bax ey!

Nihad gündüzlər yatır, gecələr isə gözü snayper tüfənginin binoklunda dünyaya baxır, hərəkət edən, etməyən hər şeyi gözdən dəqiqliklə keçirir, qarşısındakının da eyni ustalıq və cəldiklə hər şeyi gözündən keçirdiyini çox gözəl bilirdi. Snayperçi də minatəmizləyən kimidir, bir dəfə səhv edir.

Oğullarının telefonlarına zəng çatmayan bədbəxt analar nəgecə yata bilirdilər, nə gündüz. Dilləri duada, əlləri göylərdə gəzirdilər. Bilirdilər ki, yerdən də kömək yoxdur, göydən də. Amma nə duadan əl çəkirdilər, nə də göydən…

…Gecə saat 3 idi. Nə Sona əməlli-başlı yata bilirdi, nə Anuş!

Sadəcə, mürgüləyirdilər. Birdən ikisi də yataqdan dik atıldılar.

Dəhşətli səslə qışqırdılar: – Allah, özün kömək ol!

Ağlaya-ağlaya bu iki bədbəxt qadın və ana göylərdən kömək istədilər… Kömək çatmadı… İki güllə səsi gecənin ölü sükutuna bənzər səssizliyi pozdu. İki parçalanmış başdan qan fışqırırdı. Hər ikisi bir-birilərini gözlərindən vurmuşdular…

…İki tabut, haradasa, eyni vaxtda son mənzilinə yetişdi. Analar meyit kimi, 4 yaşlı körpə nəvələrinin əllərindən tutmuş, basdırılan tabutları göz yaşları ilə son mənzilə göndərirdilər. Nə oxu nan qəhrəman təltiflərə, nə ərlərinin heç vaxt görmədikləri heykəlinə baxırdılar. Basdırılan, torpağın altına gedən ana sevgisindən doğduqları ümidlərinə baxıb, sadəcə, balasını itirmiş qurd kimi ulayırdılar. Sonra çürümüş iki tabutun yanına iki tabutu da qoyub getdilər.

Qırx gündən sonra atalarının yanında yatan oğulların heykəlini qucaqlayıb ağladılar, ağladılar. Sonra nəvələrin əlindən tutdular, qəbirlərin üstünə uzanıb “məni niyə qoyub getdin?” deyən gəlinləri ağlaya-ağlaya dikəltdilər, birbaşa paytaxta getdilər.

…Bakıda yaşayan Sona bir gün - Nihadın ilindən sonra Moskvadan bir teleqram aldı. Belə yazılmışdı: “Tbilisidə, Kürün qırağında, Baqrationun heykəlinin yanında. Bu yayın axırıncı gü nü yerli vaxtla 15:00-da görüşək. Gəlinini və nəvəni də gətir”.

…Başdan-ayağa qara geymiş Sona, eyni ilə qara geyinmiş gəlini və nəvəsi deyilən yerə çatanda eyni ilə qara geyinmiş iki qadın və bir körpə gördülər. Sonanın dalağı sancdı. Bu qadın kim ola bilər axı? Yaxınlaşdı. Qadın təmiz Azərbaycan dilində dedi:

– Sən Sonasan.

– Bəs sən kimsən?

– Mən Anuşam, Surenin arvadı.

– Bizim dildə nə təmiz danışırsan?

– Bizim başıdaşlılar sizləri qovana qədər sağımız-solumuz türklər idi. Bir evli idik. Dinimiz fərqli idi ancaq.

- Anuş Sonanı qucaqlayıb dedi:

– Biz bədbəxt qadınlarıq, Sona. Sənin nəvən yetim, mənim nəvəm yetim, mənim gəlinim başsız, sənin gəlinin başsız.

Sona dedi:

– Bəlkə, oturaq?

– Oturaq.

– Qoy körpələr oynasın.

– Yaxşı…

İki nənə və iki ana ilk dəfə görüşən və əllərindəki oyuncaqları bir-birinə göstərib hərəsi öz dilində danışan bu məsumları dodaqlarında təbəssüm, göz yaşlarıyla, ən ülvi sevgiylə seyr edirdilər.

Anuş çəkinə-çəkinə dedi:

– Bizimkinin adı… Surendi…

– Bizimkinin adı Səttar… Məni niyə çağırmısan?

– İstəyirəm ki, heç olmasa ildə bir dəfə görüşək.

– Bəlkə, iki dəfə?

– Yaxşı fikirdi. Amma niyə ironiya ilə dedin?!

– Mən körpələrin doğum günün nəzərdə tutdum. Bəs sən demədin axı görüşməyimizin məqsədi nədi, Anuş xanım?

– Eh, Sonacan! Onsuz da böyüyəndə bir-birlərini öldürəcəklər! Əsrlər boyu gedən qan davasının qurbanı biz kasıb-kusub oluruq. İstədim ki, heç olmasa bir-birlərini tanıyıb öldürsünlər…

Dəli Kür heç kimi vecinə almayıb min illər boyu getdiyi yol ilə gedir və onu səbirlə gözləyən Dəli Xəzərə çatmaq istəyirdi.

Dörd bədbəxt qadından və iki xoşbəxt körpədən xəbərsiz-xəbərsiz axırdı…

Anuş suya, iki körpəyə, gəlininə, Sonaya və Sonanın gəlininə baxa-baxa pıçıldadı: – Siz türklərdə su aydınlıqdı. Bəlkə, heç bir-birlərini öldürmədilər…

                                                                   (2023, may-2024, aprel)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.02.2026)

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bəzən insan böyüməyin nə demək olduğunu düşünür. Yaşla ölçülmür bu, diplomlarla da, uğurlarla da. Bəzən görürsən ki, yaşca böyük insanlar hələ uşaq kimi qorxurlar, hələ xəyallarından qorxaraq qaçırlar. Və bəzən ən gənc ürək ən böyük böyüklüyü daşıyır.

İnsan nə vaxt böyüyür?

Bəlkə böyümək ürəyin qırıldığını hiss edəndə başlayır. İlk dəfə itki qarşısında susanda, içində min sual yarananda, amma heç kimsə sənin yerinə ağlamır, ağlamırsa da səni tamam başa düşmür, işdə o an insan böyüyür. Çünki anlamaq lazımdır — həyat hər zaman ədalətli deyil. Hər zaman sənin istədiyin kimi olmur.

Böyümək elə bir vaxtdır ki, səhvlərinə baxıb onları üzərinə götürə bilirsən. Başqasını günahlandırmaq asandır, amma böyüyən insan bilir ki, hər səhv həm də onun dərsidir. Ürəyin ağrıyır, amma onu ört-basdır etmirsən. Qorxursan, amma qorxunu görməzlikdən gəlmirsən.

Böyümək yalnız ağılla deyil, hisslə də olur. Hər duyğuya sahib çıxmaq, onu anlamaq, ona görə davranmaq böyüklüyün əsl ölçüsüdür. Bəzən sevinc, bəzən qürur, bəzən də həsrət — hər biri böyümək üçün bir dərsdir.

Bəzən insan böyüyür, amma bunu heç kim görmür. Çünki böyümək səssiz olur. Sən artıq daha az qışqırırsan, daha az üsyan edirsən. Daha az qəzəblənirsən, amma qəzəbini gizləmir, onu idarə etməyi öyrənirsən. Daha çox düşünürsən, daha çox dinləyirsən. Və ən əsası — başqalarını da eyni diqqətlə dinləyə bilirsən.

Böyümək həm də tənhalığı tanımaqdır. İnsanlar arasında olarkən, tək qaldığında, xoşbəxt olduğunda və kədərlənəndə — hər zaman özünü kəşf edə bilmək böyüklüyün əlamətidir. Bəzən böyümək üçün tək qalmaq lazımdır. Tək qalanda ürəyin səsini eşidirsən. Orada səhvlərini, arzularını, qorxularını görürsən. Orada gücünü anlayırsan.

Böyümək həm də bağışlamaqdır. Həm başqalarını, həm də özünü bağışlamaq. İnsan bağışlayanda xırda incikliklərdən azad olur. İnsan bağışlayanda ürəyi rahatlayır. Və böyüyən insan bilir ki, həyat çox qısa, amma çox dəyərlidir.

Bəzən böyümək gecikmiş bir dərsdir. İnsan illərlə səhvlər edir, yıxılır, özünü incidir, yenə qalxır və nəhayət başa düşür: böyümək heç də yaşla ölçülmür. Böyümək ürəyin, ağlın və ruhun ölçüsüdür.

Və bəzən insan böyüyür, amma bunu heç kimlə paylaşmır. Çünki böyümək tək bir prosesdir — yalnız sənin ürəyinə, yalnız sənin ruhuna aiddir. Amma bunu sən hiss edirsən, özünü tanıyırsan, keçmiş səhvlərindən güc alırsan və artıq yarımçıq qalan xəyallarını tamamlayacaq gücə sahib olduğunu bilirsən.

İnsan böyüyür, bəzən gözləmədiyi anda. Bəzən ağrı ilə, bəzən itki ilə, bəzən də sadəcə həyatın sadəcə axarı ilə. Amma böyüyən insan bilir: böyümək qorxmaq deyil, davam etməkdir. Ürəyində sarsılmaz bir ümid saxlamaqdır. Xəyallarını qorumaqdır. Və ən əsası — özünü itirmədən, başqalarını da incitmədən yaşamağı öyrənməkdir.

Böyümək yalnız yaşamaq deyil. Böyümək, hər şeyə baxanda yenə də sevməkdir. Hər itkidən sonra ümid etməyə davam etməkdir. Hər səhvdən sonra yenidən başlamaqdır.

İnsan böyüyür, amma bunu hiss etdirmək üçün danışmağa ehtiyac yoxdur. Sadəcə baxışları daha dərin olur, gülüşü daha sakit, addımı isə daha qərarlı olur. O zaman bilirsən ki, sən artıq böyümüsən.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.02.2026)

Heyran Zöhrabova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Uşaqkən nə çox istərdik böyüməyi, böyük adam sayılmağı…

Nə çox istərdik 18 yaşı ötüb keçməyi. Elə deyilmi?

Bəs indi?

İndi hamımız 18 yaşı çoxdan vurub keçmişik.

Artıq hamımız böyük sayılırıq.

Amma o zaman xəyalını qurduğumuz şey tam olaraq bu günkü halımız deyildi, elə bil.

Çünki əvvəllər tez keçməsini istədiyimiz zamanın bu gün artıq tez keçməsini istəmirik.

Çünki əvvəllər bizə nələrsə verən zaman indi bizdən nələrsə alır.

Əvvəllər zamanla böyüyürdük, indi isə yenə zamanla yaşlanırıq.

Əvvəllər zaman gələcək vəd edirdi, indi isə hər keçən gün sona yaxınlaşmağı vəd edir.

Çünki artıq həyatın zəmanəti olmadığını anladığımız yaşdayıq.

Əvvəllər böyüyüb qərarlar vermək istəyirdik.

İndi isə gözləntilər, qayğılar, arzular hərəsi bir yandan yaxamızdan yapışdığı bir vaxtda çox zaman bir qərar vermək iqtidarında belə olmuruq.

Əvvəllər nağıllara inanardıq.

İndi isə heç birimiz nağıllara inanmırıq.

Nəinki nağıllara inanmaq, hətta bəzən həyat qapımızı elə sürprizlərlə döyür ki, acı olduğu üçün reallığa belə inanmaq çətin olur.

Uşaqkən “Gəl dost olaq” deyə başlayan sadə bir cümlə ilə böyük dostluqlar qurulardı.

Halbuki bu gün birinə “dost” deyə bilməyimiz üçün min şahid lazımdır.

Uşaqkən sevgi sadəcə xoşbəxtlik gətirərdi.

İndi isə xoşbəxt sonluqla bitən bir roman belə tapa bilmirik.

Bəli…

Əvvəllər bizə nələrsə qatan zaman indi hər keçən gün bizdən nələrsə alır:

bir gün gəncliyi, bir gün güvəni, bir gün sevinci, bir gün dostu,

başqa bir gün isə bir yaxını…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.02.2026)

Aynur İsmayılova, “Ədəbiyyat və incəsənət” 

Xoşbəxt hiss etdiyində ən gözəl mahnılar sənin üçün çalar, ən gözəl kəlimələr sənə ünvanlanar, ən gözəl anlar səninlə yaşanar və ən gözəl duyğular qəlbini bəzəyər. O an, sənə hər şeyi elə gözəl şəkildə təsvir edir ki, özündə məğlubedilməz bir güc hiss edirsən, sanki bütün çətinliklərin öhdəsindən təkbaşına gələ biləcəyini düşünərsən.

Çünki sən xoşbəxtsən. Xoşbəxtlik insana anlam verə bilmədiyim bir özgüvən bəxş edir. Problemin nədən ibarət olduğunu bilmədən belə, bir yol tapılacağına ümid bağlayırsan.

Bir də bunun əksi olan bədbəxt insan...

O, ən gözəl mahnıları eşitsə belə, ruhu sükuta qərq olar. Ən gözəl kəlimələr belə ona təsir etməz. Onu xoşbəxt etmək üçün nə qədər çalışsan da, heç nəyi dəyişə bilməzsən. Çünki onun içində dərin bir boşluq var və bu boşluğu doldurmaq mümkünsüz görünür. Bədbəxt insan üçün gələcək qeyri-müəyyən, indi isə qaranlıq bir yol kimidir. Bu yolun sonu bəlkə də heç vaxt aydınlanmır, əksinə, sonsuz qaranlığa qərq olaraq uçuruma aparır.

Hər dəfə qarşılaşdığı çətinliklərə qarşı apardığı mübarizədən məğlub tərəf kimi çıxmaq onu gücsüz edir. Ümidini itirəndə özünü uğursuz, bədbəxt biri kimi görməyə və bunu qəbullanmağa başlayır. Nə savaşacaq gücü, nə qalib olacağına ümidi, nə də həyatına yenidən bir günəşin doğacağına inamı qalır.

Ancaq bir şeyi unutmamaq lazımdır ki, bu bədbəxtlikdən çıxış yolu var. Bəzən kiçik bir parıltı, bir gülüş, bir ümid qığılcımı insanın həyatını xilas edə bilər...

 “Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.02.2026)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə layihəsində sizə maraqlı faktlar təqdim edəcəyik. Axı türklərin tarixi və mədəniyyəti zəngin və maraqlı faktlarla doludur. Budur, türklər haqqında bəzi maraqlı məlumatlar:

 1.Türk adının mənası

 “Türk” sözü qədim türk dilində “güclü” və ya “qüvvətli” mənasını verir. Bu ad ilk dəfə Göytürk Yazılarında qeyd olunmuşdur.

 2.Dünyanın ilk atlı ordusu

 Türklər dünyanın ilk atlı ordusunu qurmuşlar. Xüsusilə Hunlar və Göytürklər atlı döyüş taktikaları ilə məhşur olmuş və bu üsul sonralar başqa xalqlar tərəfindən də mənimsənilmişdir.

 3.Qədim Türk yazısı

 Orxon-Yenisey Yazıları dünyada ilk türk yazılı abidələri hesab olunur. Bu yazılar 8-ci əsrə aid olub, Göytürk Kağanlığının hakimiyyəti dövründə yazılmışdır.

4.Dövlət idarəçiliyi və demokratik elementlər

 Qədim türk dövlətlərində xaqan xalq məclisi olan “Kurultay” ilə məsləhətləşərək qərarlar verirdi. Bu, dövrünün demokratik idarəetmə formalarından biri kimi qəbul edilir.

 5.Qədim Türk təqvimi

 Türklər özlərinə məxsus 12 illik dövrü olan təqvimdən istifadə etmişlər. Hər il bir heyvan adı ilə adlandırılmışdır (məsələn, İt ili, Əjdaha ili).

 6.Qadınların yüksək statusu

 Qədim türklərdə qadınlar yüksək statusa malik idi. “Xatun” adlanan hökmdar xanımları dövlət işlərində söz sahibi olurdular və bəzən elçiləri qəbul etmək səlahiyyətinə də malik idilər.

 7.Qəhrəmanlıq dastanları

 Türklərin zəngin ədəbiyyatı qəhrəmanlıq dastanları ilə doludur. “Oğuz Kağan Dastanı”, “Alp Ər Tonqa” və “Dədə Qorqud Kitabı” qədim türk mədəniyyətinin ən qiymətli nümunələrindəndir.

 8.Şamanizm və inanc sistemi

 İslamdan əvvəl türklər Şamanizmə inanırdılar. Onlar Göy Tanrıya (Tengri) ibadət edir və təbiət qüvvələrinə hörmət edirdilər. Şamanlar (kamlar) isə dini ayinləri idarə edirdilər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.02.2026)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

1991-ci ildə Ermənistanın Azərbaycana qarşı təcavüzü nəticəsində Qubadlı rayonunun Cibikli kəndi mütəmadi hücumlara məruz qalırdı. Erməni silahlı birləşmələri qəfil hücumlarla yerli sakinləri qorxudaraq doğma yurdlarını tərk etməyə məcbur etməyə çalışırdılar. Bu gərgin dövrdə Sovet zabiti, ukraynalı leytenant Oleq Babakın komandanlıq etdiyi rota Yuxarı Cibikli kəndində yerləşdirilmişdi. Sovet ordusunun bu bölməsi dinc əhalinin təhlükəsizliyini təmin etmək və mümkün silahlı toqquşmaların qarşısını almaq vəzifəsini icra edirdi.

Lakin erməni yaraqlılarının növbəti təxribatı nəticəsində iki kənd sakini itkin düşdü, kənd isə ağır atəşə tutuldu. Məsələ barədə dərhal xəbərdar edilən leytenant Oleq Babak vəziyyəti yerində qiymətləndirmək və mülki əhalini qorumaq üçün kəndə yollandı. Lakin erməni yaraqlıları Sovet əsgərlərinə də atəş açmağa başladı. Döyüş başlayanda Babak kəndin sahə müvəkkili və iki serjantla birlikdə əhalinin müdafiəsinə qalxdı. Sakinlər arasında yaralananların sayı artdıqca, leytenant Babak serjantlara yaralıları dərhal kənddən çıxarmağı əmr etdi. O, döyüş meydanında tək qalaraq iki saata yaxın erməni silahlılarına qarşı qəhrəmanlıqla mübarizə apardı.

Babak geri çəkilmək əvəzinə, mühasirədə qalan Cibikli kənd sakinlərinin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün düşmənlə üzbəüz dayandı. O, Sovet zabiti olduğunu bildirərək atəşin dayandırılmasını tələb etdi. Lakin erməni yaraqlıları onu mühasirəyə aldı. Bu an Babak keçmiş döyüş yoldaşı olan bir erməni döyüşçüsünü gördü və ondan xilas olub-olmayacağını soruşdu. Cavab isə amansız oldu: "Sən mənim millətimin nümayəndələrini öldürmüsən, səni necə diri saxlamaq olar?" Qeyri-bərabər döyüşdə təkbaşına 30-a yaxın düşməni zərərsizləşdirən Babak arxadan açılan xain güllə ilə şəhid edildi.

Həmin döyüş zamanı cəmi 24 yaşı olan Babakın xidməti bitməyə və vətəninə qayıdıb nişanlısı ilə ailə qurmağa bir ay qalırdı. Lakin o, şərəf və vicdanı naminə son nəfəsinə qədər döyüş meydanında qaldı.

Babakın qəhrəmanlığı təkcə Azərbaycanda deyil, bütün postsovet məkanında böyük hörmətlə xatırlanır. Onun fədakarlığına görə 1991-ci ilin 17 sentyabrında ona Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı verildi və Lenin ordeni ilə təltif olundu. Və o, bununla həm də tarixə düşdü. Bu mükafat SSRİ tarixində verilən sonuncu mükafat oldu.

SSRİ-nin dağılmasından sonra belə, Babakın adı unudulmadı. Moskva vilayətinin Puşkin rayonundakı parkda onun abidəsi açıldı, doğma kəndindəki məktəb və Moskva yaxınlığındakı küçələrdən biri onun adını daşıdı.

Qubadlı əhalisi Babakı böyük hörmətlə xatırlayır. O, Cibikli kəndinə gəldiyi gündən yerli əhali ilə dostlaşmış, Azərbaycan dilini öyrənməyə çalışmış və uşaqlarla ünsiyyət qurmaqdan xüsusi zövq almışdı. Kənd sakinləri onu "Babək" deyə çağırırdılar, çünki o, tarixi qəhrəman Babəkin cəsarətini xatırladırdı. Babakın nəşi çətinliklə də olsa, ermənilərdən geri alındı və böyük ehtiramla vətəninə göndərildi.

Onun xatirəsi bu gün də Azərbaycan xalqının və keçmiş Sovet hərbçilərinin yaddaşında qəhrəmanlıq nümunəsi kimi yaşayır. Qəhrəmanlığın milliyyət tanımadığını sübut edən Oleq Babak Azərbaycanın haqq mübarizəsində canını fəda edən əcnəbi bir igid kimi daim ehtiramla anılacaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.02.2026)

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi. “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

Fəlsəfə elmləri doktoru, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar incəsənət xadimi F.Mustafa demişkən, “görəsən, dünyada elə bir dil varmı ki, orada türkizmlər olmasın?” Bir həvəskar kimi hansı dillə maraqlanıramsa, orada az və ya çox sayda türkizmlərin varlığını görürəm.

Dünya dillərində türkizmlər halay çəkib, “rəqs edirlər”. Amma onların bu dillərdə nə vaxtdan mövcud olması barədə konkret tarix göstərmək çətindir. Bizcə, bu proses elə türk dilinin (biz bu ad altında başda Osmanlı və Azərbaycan türkcəsi olmaqla bütün 41 türk dilinin hamısını nəzərdə tuturuq) formalaşma prosesi başlayan vaxtdan – çox qədimdən başlamışdır.

Türkizimlər hələ bir yana qalsın. Yer üzərindəki müxtəlif dillərin türk dilləri ilə oxşar və ortaq cəhətlərinin olması da tamam ayrı bir aləmdir. Bunlar

 mənim çox xoşuma gəlir və türk dilinin qüdrəti, gücü və gözəlliyiilə qürur duyuram. 

Türkizmlərin işləndiyi və türk dili ilə oxşar cəhətləri olan belə dillərdən biri də yapon dilidir. Yapon dili Yaponiyanın rəsmi dövlət dilidir. Bu dildə 140 milyona yaxın insan danışır. Əlifbası çin dilinin "kanci" xəttindən formalaşmışdır.

 Türk-yapon mədəniyyətləri arasında çoxlu oxşarlıqlar olsa da, dil münasibətləri daha fərqli dərinliyə malikdir. Tədqiqatçılar tarixi inkişaf baxımdan türk və yapon dilləri arasında bir sıra oxşar və ortaq cəhətlərin olduğunu qeyd edirlər. 

Birincisi, hər iki dilin formalaşmasına və təşəkkülünə digər dillərin də təsiri danılmazıdr. Türk dilinin inkişafında şumer, çin, monqol, ərəb, fars, rus və digər dillərin, yapon dilinin formalaşmasında isə sanskrit, aynu, avstroneziya, koreya, çin və s. dillərin təsiri az olmamışdır. Bunların izləri hələ də görünməkdədir.

İkincisi, həm türk, həm də yapon dilləri qədim zamanlardan Çin dili ilə sıx əlaqədə olub. Bu dillərdəki eyni mənalı və səs bənzəməsi ortaq olan, ümumi sözlər kimi göstərilən leksik vahidlərin əksəriyyəti indi də çin dili vasitəsilə izah olunur.

Üçüncüsü, yapon dil də türk dilləri kimi iltisaqi (aqqlütinativ) dildir. (Lakin zaman keçdikcə bu xüsusiyyətini müəyyən qədər itirmişdir.) Türk və yapon dilləri arasında səs, söz və cümlə quruluşu baxımından oxşarlıqların olması isə danılmazdır və s.

Bəzi tədqiqatçılar bu oxşarlıqların səbəbini belə izah edirlər ki, tarixin müəyyən bir dövründə ulu Altay dili (proto-türk) mövcud olmuşdur. Türklər, yaponlar, koreyalılar, yakutlar, monqollar, eskimoslar və yerli amerikalıların (hinduların) dillərinin kökü həmin ulu Altay dilinə bağlı olub. Min illər əvvəl onlar Altay bölgəsindən dünyaya yayılmış qohum xalqlardır. (Yaponların adalara təxminən eramızdan əvvəl 300-cü illərdə getdikləri söylənilir.) Ona görə də dillərində və mədəniyyətlərində oxşarlıqların olması normaldır.   

Altay dilləri üzrə ekspert Roy Endryu Miller Koreya və Yapon dillərinin Altay dillərinə aid  olması fikrini müdafiə edirdi. Bu məsələyə geniş şəkildə toxunan Miller deyirdi: “Yapon dili ilə qədim türkcə arasında səs, söz və cümlə quruluşu baxımından oxşarlıqlar o qədər açıqdır ki, başqa dəlillər olmadığı halda belə, bu oxşarlıqlar yapon və türk dillərinin ortaq bir kök dildən qaynaqlandığını sübut etmək üçün kifayətdir”.

Yaponşünaslardan A.R.Zifeldt-Simumyaqi isə  yazır: “Mən hər dəfə əlimə yapon dili lüğəti götürəndə o qədər Ural-Altay kökünə rast gəlirəm ki, yapon milləti və onun dilinin əmələ gəlməsində aynu və malay-Polineziya, sonra isə Çin ünsürləri ilə yanaşı iştirak edən ünsürlərdən birinin Ural-Altay təbiəti barəsində şübhələrə yer qalmır. Müqayisəyə qədim yapon sözlərini cəlb edəndə bu oxşarlıq daha qabarıq olur”.

Ona görə də əvvəllər Altay dil ailəsinə türk, monqol, tunqus-mancur dilləri daxil edilirdisə, sonralar Y.D.Polivanov və Q.İ.Ramstedt Altay dil ailəsinin hüdudlarını genişləndirərək yapon və Koreya dillərini də bu ailəyə daxil etmişlər. Yapon dilinin Ural-Altay dilləri ilə qohum olması fikri  alimlər V.Şott, De Rosni, O.Altay və J.Hoffman tərəfindən də irəli sürülmüşdür. 

Mütəxəssislər yapon dilində xeyli türkizmlərin (məsələn: iyi-İi, çok-şhokku, ne-nani, yak-yakedo, tepe-teppen, kara-kuro, su-sui, yabajin-yabançı, yama-yamaç və s.) olduğunu müəyyən etmişlər.   Məşhur türkoloq Osman Nedim Tuna altay dilləri nəzəriyyəsi haqqındakı məqaləsində belə türkizmlərin yaponcadakı səs fərqlərini ada faktoru ilə izah edir. T.Quliyev isə “Altay dillərinin qohumluğu məsələsi” əsərində türk dilləri ilə yapon dili arasında müvafiq leksik paralelliyin digər dillərlə nisbətdə az olmasını yapon dilinin Altay dil ailəsindən - kök dildən çox-çox erkən ayrılması ilə əlaqələndirir. Ümumiyyətlə, əgər türk-yapon dillərində həm məna, həm də səs baxımından oxşar ümumi sözlər varsa, bu, hər iki dilin ortaq kök dildən törəndiyi ehtimalını meydana çıxarır. Lakin bunun əksini iddia edənlər də var. Klouson, Şerbak, Ligeti, Kotviç kimi dilçi alimlər türk və yapon dillərindəki eyni mənalı oxşar sözlərin ortaq miras deyil, bir-birləri ilə yüz illərlə sürən siyasi, iqtisadi və mədəni əlaqələrin təsirinin nəticəsi hesab edirlər. Bəs digər oxşarlıqlar? Onlar da siyasi, iqtisadi və mədəni əlaqələrin hesabına olub? Axı bu dillər arasında başqa bir sıra oxşarlıqlar da vardır.

Məsələn, hər iki dildə  sait-samit harmoniyasının olması, törəmə və fleksiya şəkilçilərinin kök sözləri dəyişməməsi,  hər iki dildə kişi və qadın arasındakı fərqi (cins kateqoriyasını)  göstərən heç bir ön sözün olmaması, hər iki dildə sözdən sonra prefiks əvəzinə əlavə olunan şəkilçilərin varlığı, hər iki dildə fellərin lüğəvi mənalarından asılı olaraq iş, hal, hərəkət, vəziyyət, proses, hadisə və s. bildirən leksik-semantik məna qruplarına ayrılması və adətən cümlənin sonunda işlənməsi, subyektin cümlənin əvvəlində, təyin olunan sözün təyindən sonra gəlməsi və s. və ia. yapon dili ilə türk dillərinin  əhəmiyyətli ortaq dil xüsusiyyətlərindən sayıla bilər.   

Bu dillərin bənzərliyini dəstəkləyən ən mühüm amillərdən biri də cümlə və söz strukturlarındakı oxşarlıqlardır. Məsələn, türkcə “Evə gedəcəyəm.” cümləsi yapon dilində “İe-e iki-masu” şəklindədir. Başqa bir misal, türkcə “Evdə gözləyəcəyəm.” cümləsi yapon dilində “Ie-de matchi-masu” kimidir. Yəni yapon dilində hazırlanmış bir cümlə sözbəsöz türk dilinə tərcümə edildikdə eyni strukturda eyni mənanı ifadə edir. Qrammatik quruluş əksər cümlələr üçün, demək olar ki, eynidir. Ona görə də türklərin yapon dilini və ya yaponların türk dilini öyrənmək sürəti və müddəti (xüsusilə danışmaq və danışılanı anlamaq) əksər xalqları qabaqlayır. Əhməd Zəfər Öztürk yazır ki, “25 il əvvəl mən Boğaziçi Universitetində işləyirdim. Yapon tələbə qızla tanış oldum. Türkcə çox gözəl danışırdı. Bir gün ondan türkcə öyrənməyin çətin olub-olmadığını soruşdum. O bildirdi ki, türk və yapon dilləri dil və qrammatika baxımından çox oxşar olduğu üçün heç də çətin deyil”. Yuiki Umemoto “Türk və yapon dillərində sintaksis” adlı doktorluq dissertasiyasına yazdığı ön sözdə göstərir ki, “xarici dil olaraq türk dilini öyrənməyə başlayanda çox təəccübləndim. Sintaksis baxımından türk dili ilə yapon dili arasında oxşarlıqlar var...Bu isə onların əlaqəli olduğunu göstərir”. Y.Umemoto türk və yapon dilləri arasında tarixi baxımdan ortaq nöqtələrin  çox olduğu qənaətindədir.  

              Mütəxəssislərin fikrincə, nə qədər oxşarlıqlar olsa da, bunlar, hələlik, genetik qohumluğu təsdiq etmək üçün kifayət deyildir. Ona görə akademik A.Qurbanov yazırdı ki, son dövrlər bəzi Koreya alimləri və yaponşünaslar Koreya və yapon dillərinin Altay dilləri ailəsinə məxsus olduğu fikrini irəli sürsələr də, korey və yapon dilinin bu dillərlə qohumluğu tam sübut olunmamışdır. Filologiya elmləri doktoru Q.Cəlilbəyli də qeyd edir ki, yapon dilinin hansı dil qrupuna malik olması hələ qəti şəkildə müəyyənləşdirilməmişdir

              Altayçı Şiro Xattorinin fikrincə, iki dil arasındakı qohumluğu sübut etmək üçün sinonim sözlər arasında səs fərqlərini kompensasiya edən qaydalar da olmalıdır. Oxşarlıq ilk öncə o dillərdəki təməl sözlərdə (xüsusən say, əvəzlik və qohumluq bildirən sözlərdə) axtarılmalıdır. Hattori bu prinsipi öz təcrübə sahəsində tətbiq edib və altay dilləri ilə yapon dili arasında 10-dan çox struktur oxşarlıqları müəyyən etmişdir. Lakin dünya türkoloqları bunları qənaətləndirici saymamışlar.

Altaist Şichiroo Murayamaya görə, yapon dilinin fonetika və leksikologiya baxımından mənşəyi avstroneziya dilləri olub. O, yapon dilini Altay dillərinin də qarışmış xüsusiyyətlərinə malik “mixed language” – “qarışıq dil” adlandırır. Rus yaponşünaslığın ilk nümayəndələrindən olan Y.D.Polivanov da öz axtarışlarının nəticəsi olaraq yapon dilini Cənubi Okeaniya ünsürləri ilə kontinental ünsürlərin əks olunduğu hibrid dil hesab etmişdir. Hansı variant olsa da, gördüyünüz kimi, yapon dili yenə də türk dillərindən uzaq düşmür.

 P.S. Maraqlıdır, görəsən,  yapon və türk dilləri həqiqətən eyni dil qrupunda olduqları üçün oxşardırlar, yoxsa oxşar olduqları üçün (zəndyana) eyni dil qrupuna aid edilirlər? Adamın yadına lap “ toyuq əvvəl olub, yoxsa yumurta?” məsəli düşür. 

 Yəqin ki, bu sualların cavabı gələcəkdə aparılacaq ətraflı tədqiqatlardan sonra məlum olacaq. Gəlin, bunu zamanın və mütəxəssislərin ixtiyarına buraxaq. Onsuz da başqa əlacımız yoxdur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.02.2026)