”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi
İnsan həyatının ən böyük paradokslarından biri budur ki, o, faniliyini bildiyi halda əbədiyyət arzusundan heç vaxt əl çəkmir. Hər bir insan bir gün bu dünyadan köçəcəyini anlayır. Lakin bu həqiqəti qəbul etmək nə qədər çətin olsa da, əslində insanı daha çox düşündürən ölümün özü deyil. İnsan üçün ən ağır düşüncə bəzən ondan sonra heç nə qalmayacağı, adının, xatirələrinin və həyatının zamanın dərinliklərində itib gedəcəyi ehtimalıdır. Məhz buna görə də unudulmaq qorxusu bəşəriyyətin ən qədim və ən güclü hisslərindən biri hesab olunur.
Tarix boyu insanlar öz varlıqlarını gələcək nəsillərə çatdırmaq üçün müxtəlif yollar axtarmışlar. Bəziləri kitablar yazmış, bəziləri şəhərlər qurmuş, bəziləri isə sənət əsərləri yaratmışdır. Min illər əvvəl yaşamış hökmdarların tikdirdiyi saraylar, şairlərin qələmə aldığı misralar və alimlərin ortaya qoyduğu kəşflər bu gün də onların adlarını yaşadır. Bu fakt göstərir ki, insan təkcə yaşamaq deyil, həm də yadda qalmaq istəyir.
Psixoloqlar hesab edirlər ki, unudulmaq qorxusunun kökündə insanın öz varlığını mənalı hesab etmək ehtiyacı dayanır. İnsan hiss etmək istəyir ki, onun həyatı təsadüfi olmayıb, müəyyən bir məqsədə xidmət edib. Bir insanın çəkdiyi zəhmətin, qazandığı uğurların və ya göstərdiyi fədakarlıqların tamamilə yox olub getməsi fikri daxildə narahatlıq yaradır. Çünki insan yalnız fiziki deyil, mənəvi varlıqdır. O, öz həyatının bir hekayə olduğunu düşünür və bu hekayənin tamamən silinməsini qəbul etməkdə çətinlik çəkir.
Bu qorxu uşaqlıq illərindən başlayır. Uşaq valideynlərinin diqqətini cəlb etməyə çalışır, məktəbdə müəllimindən tərif gözləyir, dostları arasında seçilmək istəyir. İnsan böyüdükcə bu ehtiyac fərqli formalarda davam edir. Kimisi yaxşı mütəxəssis olmaqla, kimisi sənət yaratmaqla, kimisi isə cəmiyyətə xidmət etməklə özünü təsdiq etməyə çalışır. Əslində bütün bunların arxasında bir istək dayanır: “Mənim varlığımın mənası olsun.”
Tarixə nəzər saldıqda görürük ki, böyük şəxsiyyətlərin əksəriyyəti öz dövrlərini aşaraq zamanın yaddaşına çevrilmişlər. Şairlərin misraları, bəstəkarların musiqiləri və alimlərin əsərləri onları fiziki ömürlərindən daha uzun yaşatmışdır. Lakin burada maraqlı bir sual meydana çıxır: Hər kəs tarixdə qalmalıdırmı? Əgər insanın adı dərsliklərə düşmürsə, bu onun həyatının əhəmiyyətsiz olduğu anlamına gəlirmi?
Bu suala cavab axtararkən anlayırıq ki, yadda qalmağın müxtəlif formaları vardır. Bir müəllim öyrətdiyi yüzlərlə şagirdin həyatında iz buraxa bilər. Bir ana və ya ata övladının xarakterinin formalaşmasında mühüm rol oynaya bilər. Bir həkim yüzlərlə insanın sağlamlığına qovuşmasına səbəb ola bilər. Onların adları tarix kitablarında yazılmasa da, gördükləri işlər insanların həyatında yaşayır. Deməli, əbədi olmaq yalnız məşhur olmaq demək deyil.
Müasir dövrdə isə unudulmaq qorxusu yeni bir forma almışdır. Sosial şəbəkələr insanlara özlərini göstərmək üçün geniş imkanlar təqdim edir. İnsanlar hər gün şəkillər paylaşır, fikirlər yazır, həyatlarını nümayiş etdirirlər. Bir çox hallarda bunun arxasında sadəcə ünsiyyət ehtiyacı deyil, həm də görünmək arzusu dayanır. Bəyənilmək və izlənilmək müasir insan üçün müəyyən mənada yadda qalmağın simvoluna çevrilmişdir. Lakin rəqəmsal dünyanın yaddaşı çox vaxt qısamüddətli olur. Bu gün böyük maraq doğuran bir hadisə sabah unudula bilir. Ona görə də virtual şöhrət həmişə insanın mənəvi boşluğunu doldura bilmir.
Əslində insanın aradığı əbədiyyət çox vaxt şöhrətdə deyil, mənada gizlənir. İnsan həyatı boyunca yaratdığı xeyirxah əməllərlə, verdiyi biliklərlə, paylaşdığı sevgi ilə yadda qalır. Bəzən bir insanın dediyi bir cümlə başqa bir insanın həyatını dəyişdirə bilir. Bəzən kiçik görünən bir yaxşılıq illər sonra belə xatırlanır. Məhz buna görə də insanın geridə qoyduğu mənəvi iz onun ən böyük mirası hesab oluna bilər.
Unudulmaq qorxusu insanı narahat edən hiss olsa da, eyni zamanda onu yaradıcılığa, zəhmətə və inkişaf etməyə sövq edən güclü bir motivasiyadır. Əgər insanlar unudulmaqdan qorxmasaydılar, bəlkə də bir çox kitablar yazılmaz, sənət əsərləri yaradılmaz, elmi kəşflər edilməzdi. Bu mənada unudulmaq qorxusu bəşər mədəniyyətinin inkişafında mühüm rol oynamışdır.
İnsanın ən böyük arzusu adının daş üzərində yazılması deyil, həyatının mənasız olmamasıdır. Hər bir insan öz əməlləri, düşüncələri və insanlara göstərdiyi münasibətlə bir iz qoyur. Bu iz bəzən böyük tarix kitablarında, bəzən isə yalnız bir insanın qəlbində yaşayır. Lakin həqiqi dəyər də məhz bundadır. Çünki insanı əbədi edən onun şöhrəti deyil, başqalarının həyatına qatdığı işıqdır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(04.06.2026)
