İlhamə Məhəmmədqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Sumqayıt təmsilçisi

Bəzi insanlar var ki, onların ömrü sadəcə yaşanmış illərin cəmi deyil, qurulan zavodların, yetişən mütəxəssislərin, yazılan kitabların, qazanılan hörmətin tarixidir. Zəhməti ilə ucalan, biliyi ilə seçilən, insanlığı ilə sevilən ziyalı Təbrik Müzəffər oğlu Quliyev də məhz belə ömür sahiblərindəndir. 

1946-cı ilin 8 martında, qədim Ordubadın ziyalı ailəsində dünyaya göz açan Təbrik müəllimin taleyinə elm, zəhmət və məsuliyyət yazılmışdı. Uşaqlıq illərindən aldığı ailə tərbiyəsi, mühitin intellektual nəfəsi onun gələcək həyat yolunun təməlini möhkəm etdi. Elmə olan marağı onu 1970-ci ildə Azərbaycan Neft-Kimya İnstitutunun kimya fakültəsinə gətirdi. Bu seçim sadəcə peşə seçimi deyildi, bu, gələcək böyük bir sənaye və elmi fəaliyyət yolunun başlanğıcı idi.

Ali təhsilini başa vurduqdan sonra təyinatla Sumqayıt şəhərində yerləşən Kimya zavodunda əmək fəaliyyətinə laborant kimi başlayan gənc mütəxəssis qısa zamanda öz zəhməti, dəqiqliyi və peşəkarlığı ilə seçildi. Onun üçün vəzifə pillələri heç vaxt məqsəd olmayıb. Əsas amalı işə vicdanla yanaşmaq, nəticə əldə etmək, faydalı olmaq idi. Elə buna görə də o, addım-addım yüksəldi, məsul vəzifələrə layiq görüldü.

1972-73-cü illərdə Ümumdünya Gənclər Festivalının istehsalat göstəriciləri üzrə laureatı adını qazanması gənc mütəxəssisin ilk böyük uğurlarından idi. Ardınca 1983-cü ildə Ümumiittifaq Xalq Təsərrüfatı Sərgisinin “Bürünc” medalı, 1984-cü ildə Azərbaycan Respublikası Dövlət Mükafatı Laureatı adı, 1985-ci ildə “İttifaq ixtiraçısı” fəxri adı gəldi. Bu mükafatlar sadəcə təltif deyil, illərin zəhmətinə verilən dəyərin, peşəkarlığın təsdiqi idi.

Təbrik müəllimin fəaliyyəti yalnız istehsalatla məhdudlaşmadı. O, həm də elmi araşdırmalarla məşğul olaraq 2000-ci ildə kimya elmləri üzrə doktorluq işini uğurla başa çatdırdı. Elm və istehsalatı birləşdirə bilmək hər kəsə nəsib olmur. O isə bu iki sahəni bir-birini tamamlayan qüvvəyə çevirməyi bacardı.

Uzun illər Kimya Birliyində baş kimyaçı kimi çalışdı, 1994-1998-ci illərdə Kimyəvi Reaktivlər və Lak-boya müəssisəsinin direktoru oldu, 1998-2003-cü illərdə isə həmin zavodun baş direktoru vəzifəsini daşıdı. 2005-ci ildə Üzvi-Sintez zavoduna rəhbərlik etdi, 2006-2011-ci illərdə Layihə İnstitutunun baş mühəndisi kimi fəaliyyət göstərdi. Hər vəzifədə onun əsas prinsipi dəyişməz qaldı: məsuliyyət, yenilikçilik və insan amilinə dəyər.

Əməyi dövlət tərəfindən də yüksək qiymətləndirildi. 2009-cu ildə “Əməkdar mühəndis” fəxri adına layiq görüldü, 2013-cü ildə SOCAR-ın fəxri fərmanı ilə təltif olundu, 2016-cı ildə isə “Tərəqqi” medalı ilə mükafatlandırıldı. 2019-cu ildə Sumqayıt şəhərinin 70 illik yubileyi ərəfəsində Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülməsi isə onun şəhərin sənaye və ictimai həyatındakı xidmətlərinə verilən ali qiymət idi.

2011-ci ildən etibarən təqaüdə çıxsa da, o, cəmiyyət həyatından kənarda qalmadı. 2022-ci ilin 6 sentyabrında Sumqayıt şəhər Ağsaqqallar Şurasının sədri seçilməsi bir daha göstərdi ki, onun sözü, mövqeyi və təcrübəsi bu gün də dəyərlidir. Ağsaqqallıq sadəcə yaş göstəricisi deyil, müdriklik, ədalət və nüfuz deməkdir. Təbrik müəllim bu adı da ləyaqətlə daşıyır.

Onun peşəkar ömrünün coğrafiyası yalnız bir ölkə ilə məhdudlaşmayıb. 1987-1988-ci illərdə o, uzaq Kuba Respublikasında yerləşən kimya zavodunda baş mühəndis kimi çalışaraq bilik və bacarığını beynəlxalq müstəvidə nümayiş etdiribdir. Tropik iqlimin istisində, fərqli bir mühitdə Təbrik müəllim öz prinsipiallığı, dəqiqliyi və yüksək təşkilatçılıq qabiliyyəti ilə seçilib, istehsalat prosesinə yeni nəfəs gətiribdir.

Əməyinə verilən yüksək qiymətin göstəricisi olaraq Ernesto “Çe” Gevara adına fəxri fərmanla təltif olunması onun peşəkarlığının və məsuliyyətinin bariz nümunəsidir. Bu mükafat sadəcə bir sənəd deyil, zəhmətin, fədakarlığın və mühəndis təfəkkürünün beynəlxalq səviyyədə qəbulunun təsdiqi idi.

Təbrik müəllim daim öyrənməyə, yeniliyə açıq bir mütəxəssis olubdur. O, biliklərini daha da təkmilləşdirmək məqsədilə University of Californiada kurs keçmiş, müasir elmi-texniki yeniliklərlə yaxından tanış olubdur. Qazandığı təcrübə və bilikləri sonradan öz ölkəsində tətbiq edərək, sənayenin inkişafına mühüm töhfələr veribdir.

Beləliklə, onun həyat yolunda həm uzaq qitələrin təcrübəsi, həm də doğma yurda xidmət amalının vəhdəti aydın şəkildə görünür.

Qəlbi elmlə döyünənTəbrik müəllim üç elmi və dörd bədii kitabın müəllifi kimi düşüncələrini, təcrübəsini və həyat müşahidələrini də oxucularla bölüşüb. Bu kitablar həm elmi irs, həm də mənəvi mirasdır.

Ailəsinə bağlılığı isə onun həyatının ən dəyərli tərəfidir. Üç övlad atası, yeddi nəvə və iki nəticə babası olan Təbrik müəllim üçün ən böyük sərvət ailə ocağının istiliyi, nəsillərin davamıdır. Onun həyat yolu övladları və nəvələri üçün bir məktəb, bir örnəkdir.

Hazırda yubiley yaşını qeyd edən Təbrik Müzəffər oğlu Quliyevin ömrü zəhmətin, elmin və vətənə xidmətin parlaq nümunəsidir. Onun həyat salnaməsi Sumqayıtın sənaye tarixinin ayrılmaz hissəsidir.

Belə ömürlər cəmiyyətin dayağı, gənclərin yol xəritəsidir.

Təbrik müəllimə möhkəm cansağlığı, uzun ömür, ailə səadəti və yeni yaradıcılıq uğurları arzulayırıq. Qoy onun adı həmişə zəhmətin, ləyaqətin və ziyalılığın rəmzi kimi çəkilsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

Aygün Bayramlı, “Ədəbiyyat və İncəsənət”

Azərbaycan musiqi tarixində ilk qadın bəstəkar kimi tanınan Ağabacı Rzayeva yaradıcılığı boyu xalqın ruhuna yaxın melodiyalar yaratmışdır. Üzeyir Hacıbəylinin tələbəsi olaraq, milli melodik xətti ustalıqla qoruyub saxlamış, muğamlarımızın incəliklərini dərindən bilən bəstəkar olmuşdur. Tarzən Mirzə Fərəcin ilk qız nəvəsi olaraq, həm də tar ifaçılığında özünü göstərmişdir.

Ağabacı Rzayeva yalnız musiqini deyil, uşaqların dünyasını da yaxşı bilirdi. Buna görə də onun uşaq üçün yazdığı mahnılar həm sadə, həm də qəlbə toxunan melodiyalardan ibarət olmuşdur. Belə musiqi nümunələrini yaratmaq üçün əlbəttə ki, uşaq psixologiyasını da bilmək vacibdir. O, uşaqların dilində yazan bəstəkar idi. Təxminən 60 uşaq mahnısının müəllifi olan bəstəkarın əsərləri uzun illər boyu sevilmiş, dillər əzbərinə çevrilmişdir.

Onun yaradıcılığının ən tanınmış nümunələrindən biri də “Evimizə gəlin gəlir” mahnısıdır. Segahın əvəzsiz ahəngi altında yaranan bu əsər xalqın toy adət-ənənələrini, sevincini və milli ruhunu əks etdirir. İki yaxın rəfiqə olan Mirvarid Dilbazi və Ağabacı Rzayevanın qələmi ilə yaranan mahnı illərdir hər toy mərasiminin sevimli, arzuolunan musiqisi olmuşdur. Biz bu gün də demək olar ki, bütün toylarda bu mahnını eşidirik. Əsl sənət illər keçsə, yenə yaddan çıxmır, unudulmur və hətta hər dinləndikcə ilk eşitdiyimiz gün kimi təzə, doğma gəlir insana. Çünki, o, xalqın ən zərif duyğuıarını nəğməyə çevirməyi bacarmışdır. Elə Buna görə də Ağabacı Rzayeva milli ruhumuzun bəstəkarıdır.

Özü heç vaxt ailə qurmasa da, ana olmasa da, Ağabacı Rzayeva tarixə düşən toy mahnılarını və unudulmaz uşaq melodiyalarını yaratdı. Bütün bunlar bir insan qəlbinin mənəvi zənginliyindən, dərinliyindən irəli gələn məqamlardır. Onun əsərləri öz dövrünün çətinliklərinə, təzyiqlərinə baxmayaraq milyonlarla qəlbə yol tapmış və musiqi dünyasında əvəzolunmaz yerini tutmuşdur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Olduqca yüksək səviyyədə təqdimat mərasimləri keçirən, bu mərasimləri əsl kitab bayramına çevirən Prezident Kitabxanasında ötən gün yenə qələbəlik idi, tanınmış dilçi alim, şair-publisist, professor Mahirə Hüseynovanın – Mahirə Nağıqızının “Qərbi Azərbaycan: danışan izlərin işığında” kitabının təqdimatı və “O səməndər mənəm, küldən yarandım” adlı ədəbi-bədii görüşü keçirilirdi.

Tanınmış elm və ədəbiyyat xadimlərinin, Qərbi Azərbaycan ziyalılarının qatıldığı tədbiri evsahibi statusunda açıq elan edən Prezident Kitabxanasının direktoru, professor Afət Abbasova müəllifin elmi və bədii yaradıcılığından bəhs etdi, yeni nəşrin Qərbi Azərbaycanın tarixi həqiqətlərinin və mədəni irsinin təbliğindəki əhəmiyyətini vurğuladı.O söylədi ki, professor Mahirə Hüseynova dilçi alim kimi, Qərbi Azərbaycanın qədim türk mənşəli kənd, dağ və çay adlarının əsl etimologiyasını elmi faktlarla sübut edərək, erməni saxtakarlığını ifşa edib.

Daha sonra çıxış edən Qərbi Azərbaycan İcmasının İdarə Heyətinin sədri, Milli Məclisin deputatı Əziz Ələkbərli Mahirə xanımın ortaya qoyduğu əməyin ümumi Qayıdış Konsepsiyasına verdiyi fayda, Milli Məclisin deputatları Hikmət Babaoğlu müəllifin faktlara orijinal baxış bucağı, Məlahət İbrahimqızı və Fazil Mustafa Mahirə xanımın titanik əməyi və onun bəhrələri barədə danışdılar.

Millət vəkili Mehriban Vəliyeva, AMEA-nın Abbasqulu Ağa Bakıxanov adına Tarix və Etnologiya İnstitutunun Qərbi Azərbaycan tarixi şöbəsinin rəhbəri Cəbi Bəhramov, Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun Baş direktoru Varis, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, yazıçı-publisist Şərəf Cəlilli, Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Elmi-təşkilati şöbəsinin müdiri, filologiya elmləri doktoru, professor İbrahim Bayramov və Azərbaycan Şəhər Bələdiyyələri Milli Assosiasiyasının və Nərimanov rayon bələdiyyəsinin sədri Təmraz Tağıyev çıxış edərək professor Mahirə Hüseynovanın həm alim, həm də ziyalı kimi fəaliyyətini yüksək qiymətləndirdilər.

Natiqlər nəşrin onomastik yaddaş və toponimlər üzərində qurulan elmi ağırlığına diqqət çəkdilər. Kitabın həm elmi faktlarla zənginliyini, həm də Mahirə Hüseynovanın şair-publisist ruhundan süzülən bədii təsvirlərin, vətən həsrəti və torpaq nisgilinin oxucuya necə təsirli şəkildə ötürüldüyünü xüsusi olaraq qeyd etdilər.

Prezident Kitabxanasında bir ənənə var, rəsmi hissədən sonra musiqili-bədii hissələr tədbirlərə xüsusi çalar verir. Bu dəfə də belə oldu, tədbir Mahirə Nağıqızının zəngin bədii yaradıcılığına həsr olunan ədəbi-musiqili kompozisiya ilə davam etdi.

Kompozisiyada Xalq artisti Gülyanaq Məmmədova və Əməkdar artist Gülüstan Əliyevanın ifasında Mahirə Nağıqızının sözlərinə bəstələnən mahnılar səsləndirildi. Daha sonra Afət xanımın təşəbbüsü ilə tədbirin qonaqları Mahirə xanımın şeirlərini oxudular.

Sonda xatirə fotosu çəkildi və hər kəs bu bilik və maarif üünvanından böyük təəssüratlarla ayrıldı.

Fotolar AzərTAC-ın fotomüxbiri Səfiyar Məcnunundur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti xanım Aktotı Raimkulova Qazaxıstan Respublikasına rəsmi səfəri çərçivəsində Milli Akademik Kitabxananı ziyarət edib və təşkilat tərəfindən nəşr edilən kitabları Kitabxanaya təqdim edib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Fonddan verilən məlumata görə, səfər zamanı Fondun prezidenti professor Aktotı Raimkulova və Milli Akademik Kitabxananın direktoru Kumis Seitova arasında görüş keçirilib. Görüş zamanı kitabxanaların türk dünyasının ortaq dəyərlərinin qorunmasında və gələcək nəsillərə ötürülməsində xüsusi rolunu qeyd edilib.

Milli Akademik Kitabxananın direktoru Fond tərəfindən hədiyyə edilən kitabların elmi ictimaiyyət və oxucular üçün vacib mənəvi xəzinə olduğunu bildirib.

Sonda tərəflər qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi istiqamətində birgə səylərin davam etdiriləcəyini ifadə ediblər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

Xanım Aydın. “Ədəbiyyat və incəsənət”

Cəlil Məmmədəli oğlu Cavadov (1 avqust 1918 – 6 fevral 1980) – tanınmış azərbaycanlı hərbi xadim, SSRİ tarixində ilk türk və müsəlman kontr-admiral, hərbi dəniz zabiti, ictimai-siyasi fəal. 1954–1971-ci illərdə Azərbaycan SSR Orduya, Aviasiyaya və Donanmaya Könüllü Yardım Cəmiyyətinin (OADKYC) Respublika Komitəsinin sədri, 1959–1963-cü illərdə isə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı olub.

Uşaqlığı və təhsili

Cavadov 1918-ci ildə Abşeronun Fatmayı kəndində ziyalı ailəsində anadan olub. Atası Məmmədəli Cavadov neft sənayesində çalışıb, anası Həmidə xanım isə yerli məscid axundunun qızı idi. Cəlil Cavadov 1929-cu ildə Fatmayı kənd məktəbini, 1935-ci ildə isə Bakıda Nərimanov adına Sənaye Texnikumunun kimya fakültəsini bitirib. Bir müddət "AzNeft" sistemində çalışdıqdan sonra təhsilini Moskva Kimya-Texnologiya İnstitutunda davam etdirmiş, lakin hərbi xidmətə cəlb olunaraq Sevastopoldakı P.S.Naximov adına Hərbi Dənizçilik məktəbinə qəbul olunub.

Böyük Vətən müharibəsində iştirak

Cavadov İkinci Dünya Müharibəsinin ilk günlərindən etibarən Dunay Hərbi Donanmasında xidmətə başladı. Miçman, sonra isə leytenant rütbəsi ilə Dunay çayında, Qara dənizdə, Sevastopolda, Tuapsedə və Şimal Donanmasında döyüşlərə qatıldı.

O, desant əməliyyatlarında, strateji şəhərlərin təxliyəsində, artilleriya dəstəyində və dəniz yollarının minalardan təmizlənməsi əməliyyatlarında xüsusi qəhrəmanlıq göstərmişdir. Sevastopolun müdafiəsi, Kerç–Feodosiya əməliyyatı, Qafqazın müdafiəsi, Liinaxamari desantı, Bratislava və Vyana uğrunda döyüşlər onun iştirak etdiyi mühüm hərbi əməliyyatlardır.

Müharibə dövründə Cavadov bir neçə dəfə yaralanmış, mühasirədən döyüş gəmiləri çıxarmış və kəşfiyyat əməliyyatlarına rəhbərlik etmişdir. O, göstərdiyi igidliyə görə iki dəfə “Qırmızı Ulduz” ordeni, “Sevastopolun müdafiəsinə görə”, “Qafqazın müdafiəsinə görə”, “Qələbəyə görə” medalları və digər mükafatlarla təltif edilib.

Sülh dövründə hərbi və ictimai fəaliyyət

Müharibədən sonra Cavadov Xəzər Donanmasında xidmətini davam etdirmiş, daha sonra Donanmaya Yardım Könüllü Cəmiyyətində rəhbər vəzifələrdə çalışıb. 1954-cü ildən etibarən Azərbaycan SSR OADKYC Respublika Komitəsinin sədri kimi hərbi-vətənpərvərlik tərbiyəsi, gənclərin hərbi hazırlığı və dəniz biliklərinin yayılması sahəsində ciddi fəaliyyət göstərib.

Cavadov həmçinin Bakı Hərbi Dəniz Klubunun formalaşmasında, dəniz idman növlərinin inkişafında mühüm rol oynamışdır. Onun təşəbbüsü ilə müxtəlif təlim-məşq bazaları və kurslar təşkil olunub.

Ali rütbə və siyasi fəaliyyət

1968-ci ildə Cavadov SSRİ Ali Sovetinin qərarı ilə kontr-admiral rütbəsinə layiq görülmüş və bu, onu SSRİ-də bu rütbəyə yüksəlmiş ilk türk və müsəlman zabit etmişdir. Eyni zamanda o, SSRİ və Azərbaycan Kommunist Partiyası qurultaylarının nümayəndəsi, Təftiş Komissiyasının üzvü, SSRİ OADKYC Rəyasət Heyətinin üzvü olub.

Cavadov SSRİ-ni təmsil edən nümayəndə heyətlərində iştirak etmiş, o cümlədən Bolqarıstana və Macarıstana rəsmi səfərlərdə olmuşdur. Onun rəhbərlik etdiyi OADKYC Azərbaycan gəncləri arasında hərbi-vətənpərvərlik işini canlandırmışdır.

Son illəri və vəfatı

1971-ci ildə səhhəti ilə bağlı vəzifədən istefa verən Cavadova Müdafiə Nazirliyi tərəfindən "Silahlı Qüvvələrdə qüsursuz xidmətə görə" təşəkkür və fəxri saat təqdim edilib.

Cəlil Cavadov 1980-ci il fevralın 6-da vəfat edib, Bakıda hərbi ehtiramla dəfn olunub. Onun xatirəsi Azərbaycan hərb tarixinə qızıl hərflərlə yazılıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

Şərəf Cəlilli,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru. “Ədəbiyyat və incəsənət”

Milli dövlətçilik, milli-mənəvi dəyərlər və ədəbiyyat tariximizdə qılıncla qələmin vəhdətində quran bir neçə qüdrətli sima vardır. Qazi Bürhanəddin, Cahan şah Hǝqiqi, Şah İsmayıl Xətai məhz belə qüdrətli simalardan, sərkərdə-xaqanlardandır. Bu böyük söz xiridarları vaxtın, zamanın fövqündə dayanaraq dövləti işləri ilə yanaşı, ədəbi-mədəni proseslərə, ictimai-siyasi və fəlsəfi baxışlar sisteminə də təsir etmişlər. Dövlətin, cəmiyyətin nicatını elmi-irfabda mərifətdə görən bu dahilər cahil insandan kamil insana körpü olmaqla yanaşı, həm də haqq aşiqindən həqiqət elçisinə çevrilmişlər.

Atası Qara Yusifin 1410-cu ildə təməlini qoyduğu Qaraqoyunlu dövlətinin başına keçməmişdən öncə Şərqdə, türk dünyasında sufi fəlsəfi görüşləri ilə tanınan, Nəiminin və Nəsiminin təsiri ilə şeirlər yazan, sənət gülzarına təravətli çiçəklər və zərif incilər bəxş edən Cahan şah Həqiqi hürufi biçimində qələmə aldığı şeirlərində insanı Allaha bərabər tutmasa da, Allahı onda, onun varlığında görürdü:

Təcəlla qıldı camalında vahidi surət.

Bu mənadan sənə məzhəri Allah dedim...

Cahan şah Həqiqinin əsərləri xanəndələr tərəfindən ifa olunardı

Türkcə və farsca lirik şeirlər yazan, "həqiqət" sevən, yeniliyi qəbul edən, iqtisadi, sosial və mədəni islahatları ilə dövlətini tərəqqiyə qovuşduran Cahan şah Həqiqi sənət-söz adamlarını sarayında himayə edər, XIV-XV yüzilliklərdə məşhur olan ziyalılarla, sənətkarlarla dostluqda bulunardı. Şah Qasım Ənvar, Bədr Şirvani, İmadəddin Nəsimi, Əbdül Qadir Marağalı kimi dühalara ehtiram bəsləməsi də onun poeziyaya, musiqiyə xüsusi rəğbəti və ehtiramı ilə bağlı idi.

Sarayında ədəbi məclislər təşkil edən, burada ana dilində və farsca qələmə aldığı şeirləri oxuyan Cahan şah Həqiqinin əsərləri xanəndələr tərəfindən ifa olunardı. Qaraqoyunlu dövlətinin hökmdarı olan Cahan şahın ədəbi əsərlər toplusu "Divan"ı taleyin sərt üzündən öncə əldən-ələ keçərək, İstanbul Saray kitabxanasına, sonra isə Britaniya Muzeyinə –  indi Britaniya Milli kitabxanasına gəlib düşmüşdür. Daha dəhşətlisi, kədərlisi isə odur ki, "Divan"ın ikinci nüsxəsi isə hazırda İrəvanda Maştos adına qədim Əlyazmalar İnstitutunda erməni daşnaklarının nəzarəti altındadır. Analitik təfəkkürü, diplomatik gedişləri, mükəmməl daxili və xarici siyasəti ilə Qaraqoyunlu dövlətinə sabitlik gətirən Cahan şahın uğurlarının əsasında onun məntiqi qərarları, humanist və xeyirxah duyğuları ilə yanaşı, Qaraqoyunlu Qara Yusifin qızı, yəni bacısı Şahsaray dayanırdı.

1447-ci ildə Əmir Teymurun nəvəsi Şahruh xanın ölümündən sonra Qaraqoyunlu dövlətinin Teymurlu xanədanından asılılığını birdəfəlik ləğv edən Cahan şah Şirvanşahlar dövləti ilə münasibətləri normallaşdırmış, bacısı Şahsarayın Şirvan şahlığa isti münasibətinə və Şirvan sufilərinə məhəbbətinə önəm vermişdir.

Cahan şah Əfzələddin Xaqaninin qəzəllərini, qəsidələrini əzbərdən söyləyən, "Mədain xərabələri"ni oxuduqca kövrələn bacısına xüsusi səlahiyyət verərək onu Qara-qoyunlu dövlətinin mənəvi elçisi və himayədarı hesab edirdi.

Cahan şah Həqiqi: “Bu insan əlinin deyil, duyğusunun sehri ola bilər”

Şahsarayın diqqəti və qayğısı sayəsində Cahan şahın zamanında Azərbaycanın bir sıra yörələrində mədrəsələrin təməli qoyulmuşdu. Mədrəsələrdə şəriət dərsləri ilə yanaşı, şərq fəlsəfəsi və klassik şərq ədəbiyyatı da tədris olunmağa başlamışdı.

Qardaşının 32 illik hakimiyyətini müdrikliyi ilə zinətləndirən Şahsaray ədəbi məclislər təşkil edərək şairləri, qiraət ustalarını, xəttatları saraya cəm edərdi.

Qəzəllərin, udun, sazın və kamanın mahir ifaçısı kimi tanınan Şahsaray müqəddəs kitabların üzünü köçürmək, risalələr tərtib etdirmək kimi müqəddəs işləri də həyata keçirmişdir. Tarixi mənbələrə istinad edərək qeyd edə bilərik ki, Təbrizin abadlaşdırılması, tarixi binaların tikilməsi, yaşıllıqların salınması kimi əhəmiyyətli işləri gerçəkləşdirən Şahsaray təməli Cahan şah tərəfindən qoyulan Göy Məscidin tikintisində xüsusi xidmətlər göstərmiş, batini və zahiri kamilliyi ilə hər kəsi heyrətləndirən Göy Məscidin inşasını Şərqdə məşhur olan Nemətulla Bəvvab oğluna etibar etmişdir.

Çini və rəngarəng mərmərlərdən, firuzəyi boyadan istifadə edən nəqqaş tarixi bir sənət əsərinin, memarlıq incisinin qapılarını Cahan şahın və Şahsarayın üzünə açanda Qaraqoyunlu hökmdarı gözəllikdən vəcdə gələrək söyləmişdi: “Bu insan əlinin deyil, duyğusunun sehri ola bilər”. Sonralar xalq arasında İslam Firuzəsi adı ilə tanınan Təbriz Göy Məscidinin tikintisində Şahsarayla birgə şahın ömür-gün yoldaşı Canbəyim xatun və onun qızı Saliyə bəyimin də iştirak etməsinə baxmayaraq, məscid qardaşının fərmanı ilə ona ithaf olunmuşdur.

“İlahi bu qadına hər şey vermişdi. Uca boy, su kimi duru baxış, iti ağıl, nəcib qəlb”

Tarixi mənbələr elmin və mədəniyyətinin himayədarına çevrilən Cahan şahı qüdrətli sərkərdə, xaqan və istedadlı şair kimi təsvir etməklə onu həm də sərt siyasi-fəlsəfi görüşlərdən uzaq bir dövlət xadimi kimi təsvir edir. Mənbələrdə lirik şeirlərin və qəzəllərin müəllifi olan Cahan şahın sərtliyini yumşaldan qüvvə kimi məhz Şahsarayın adı çəkilir. Müdrik, məğrur, olduqca gözəl və nəzakətli olan Şahsarayı xalqla şah arasında vasitəçi, körpü hesab edər və “İlahi bu qadına hər şey vermişdi. Uca boy, su kimi duru baxış, iti ağıl, nəcib qəlb”, - deyərdilər.

Ağlı və analitik təfəkkürü ilə Qaraqoyunlu sarayını bəzəyən Şahsaray Təbrizdə geniş yayılmış Əxi fəlsəfi cərəyanın üzvü olmuşdur. İnsanı dostluğa, qardaşlığa, bərabərliyə, mərifətə və ilahi eşqə səsləyən bu fəlsəfi cərəyanın ideyalarını dəstəkləyən Şahsaray sufilərin və hürufilərin də dostu, sirdaşı olmuşdur.

Cahan şahın elçisi, vəziri qismində bölgələrə səfər edər, əhali ilə görüşər, onların qayğıları ilə maraqlanardı

Hakimiyyəti qorumaq üçün çox zaman kütləvi axınların, dini-fəlsəfi cərəyanların əleyhinə çıxan qardaşının qarşısında sədd olan, qətliamların, edamların qabağını alan Şahsaray Qaraqoyunlu dövlətinin tarixinə fikir və söz azadlığının, humanizmin nümunəsi kimi yazılmışdır. Bu səbəbdən də o, yerli feodalların, vergi yığanların özbaşınalığına son qoymaq üçün sarayda tədbirlər tökən Cahan şahın elçisi, vəziri qismində bölgələrə səfər edər, əhali ilə görüşər, onların qayğıları ilə maraqlanardı. Kəndlilərlə yanaşı, şəhərlərdə yaşayan sənət və ticarət adamları ilə də görüşən Şahsaray onlara diqqət yetirərdi. Qaraqoyunlu dövlətində iqtisadi, sosial və mədəni problemləri həll etmək üçün Şadlı, Baharlı, Düharlı, Qaramanlı, Alpavut, Çakərli, Bayramlı, Ayınlı, Hacılı, Dügərli oymaqlarında, Göyçə və Ağbaba-Şörəyel mahalında, Maku nahiyəsində, Gəncəbasarda nümayəndəliklər yaradar, dinləmələr, sorğular aparar, sənətin və mədəniyyətin qorunmasına nəzarət edərdi.

Qaraqoyunlu dövlətini daxili və xarici hücumlardan xilas etmək üçün o, qardaşı ilə çiyin-çiyinə döyüşmüşdür

Eyni boydan, Oğuz xanın soyundan olan iki oğuz dövləti Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu arasındakı rəqabətdən hər zaman narahat olan, şair təbiətli qardaşını dostluğa səsləyən Şahsaray Qaraqoyunlu sarayında siyasi müşavirələr təşkil edərdi. Şahsaray hər iki dövlətin dost və qardaşlığını bildiyindən müxtəlif boyların başçılarını qonşu dövlətlərlə normal münasibətə çağırardı. Ədəbi-mədəni tədbirləri, sənət-söz adamları ilə görüşlərdə bir növ siyasi proseslərə təsir edən Şahsaray Qaraqoyunlu dövlətinin nicatını el birliyində görərdi. Bu səbəbdən də o, hər zaman Osmanlı – Şırvan, Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu münasibətlərində tarazlığın yaranmasına səy göstərərdi.

1410-cu ildə atası Qara Yusif tərəfindən təməli qoyulan Qaraqoyunlu dövlətini daxili və xarici hücumlardan xilas etmək üçün o, qardaşı Cahan şahın yürütdüyü siyasəti dəstəkləməklə yanaşı, ağır döyüşlərdə onunla çiyin-çiyinə qılınc sıyırıb ox atardı. Şahsaray onlarla eyni soydan olan Bayandur xanın yadigarı Ağqoyunlu Uzun Həsəni və onun anası Sara xatunu döyüşlərdən çəkindirmək məqsədilə danışıqlar aparardı. İki soyun arasındakı münaqişəni yatırmaq, dinc münasibətlər qurmaq üçün Şahsaray bəzən Sara xatundan kömək də istərdi.

Qeyd edək ki, 1468-ci ilə qədər davam edən bu danışıqlar uğursuzluqla nəticələnmiş, Ağqoyunlu Uzun Həsənin altı minlik seçmə ordusu artıq qocalığı boynuna alan Qaraqoyunlu hökmdarı Cahan şahı yenmişdi. Onun ölümü ilə bitən bu döyüş Təbrizin fəthi ilə nəticələnmişdi. Yeni bir Azərbaycan dövlətinin meydana gəlməsi ilə Qaraqoyunlu dövlətinə son qoyulmuşdu. Kədər hiss ilə onu da qeyd edək ki, Milli dövlətçilik tariximizin acı səhifələrindən biri də belə yazılmışdı.

Sonralar Uzun Həsənin, Səfəvi hökmdarı I Şah İsmayıl Xətainin zamanında dirçələn Təbriz səlib yürüşlərinin, rus və fars imperiyalarının dəhşətlərini də görmüşdü.

Bu hadisədən beş yüz il ötəndən sonra isə Qara Yusifin təməlini qoyduğu Qaraqoyunlu dövlətinin sonuncu köçü Ağrı dağının, Göyçə gölünün ətəyindən axırıncı dəfə qopmuşdur. 1988-ci ildə erməni daşnaklarının fitnəsi ilə tarixə Qara Yusif, Qara İsgəndər, Cahan şah Həqiqi, Əleykə Könüldaş, Şahsaray, Miskin Abdal, Abbasqulu bəy Şadlinski, Aşıq Alı, Dədə Ələsgər kimi qüdrətli simalar, sərkərdələr, el sənətkarları bəxş edən Göyçə, Zəngəzur, İrəvan, Dərəçiçək, Dərələyəz, Vedibasar, Ağbaba-Şörəyel mahalları son dəfə ən böyük faciəsini yaşadı. Ermənistanın işğalçılıq siyasəti Dağlıq Qarabağ münaqişəsi zamanı Qara Yusifin, Qara İsgəndərin, Cahan şah Həqiqinin, Əleykə Könüldaşın, Şahsarayın soyundan olan onlarla qəhrəman, məğrur, igid Qaraqoyunlu oğlu Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda şəhidliyi qəbul etmişdir!

Qaraqoyunlu hökmdarları Qara Yusifin, Cahan şah Həqiqinin, Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsənin, Səfəvi hökmdarı Şah İsmayıl Xətainin illərlə saraylarında xan olduğu şəhərlər indi Qərbi Azərbaycanın - Ermənistanın tərkibindədir. Yüz illər boyu bir nəfər də erməninin yaşamadığı bu torpaqlara ermənilər XVIII yüz ildən başlayaraq Rus imperiyasının siyasəti ilə köçürülməyə başladı. Çar Rusiyasının, Avropa və Amerika emissarlarının diktəsi ilə 1906-1917-ci, 1918-1948-ci, 1988-ci illərdə erməni daşnaklar türk-müsəlman soyqırımlarına imza atmışlar. 1948-1988-ci illərdə olan deportasiyalar nəticəsində Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətinin məskəni sayılan Qərbi Azərbaycan təcavüzə məruz qalaraq bütünlüklə boşaldılmışdır. Ermənistanın bu dəhşətli təcavüzkar siyasəti, Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi zamanı da davam etmiş, Azərbaycan ərazisinin 20 faizi işğala məruz qalmışdır.

Biz üzü Qərbi Azərbaycana – Qaraqoyunluların diyarınayıq!

Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu və Səfəvi hökmdarlarının təməlini qoyduğu yüzlərlə tarixi tikili, maddi-mədəniyyət inciləri, qəbirüstü abidələr yerlə-yeksan edilmiş, oronimlər, oykonimlər, toponimlər dəyişdirildi. Azərbaycan sənətkarlarının, qız-gəlinlərinin gözünün nuru, əlinin əməyi ilə yaranan incəsənət nümunələri xarici dövlətlərə erməni xalqına məxsus əsərlər kimi təqdim olunmuşdur. Bu dəhşətləri yaşayan Azərbaycan xalqı təkcə bir milyondan çox qaçqın və məcburi köçkünün problemi ilə yaşamamış, beynəlxalq kürsülərdə haqq davasına qalxmışdır. “Bizim işimiz haqq işidir, biz zəfər çalacağıq. Qarabağ Azərbaycandır!” nidası ilə düşmən üstünə yeriyən Azərbaycan, Müzəffər Ali Baş Komandan, Prezident İlham Əliyevin və qüdrətli Azərbaycan ordusunun iradəsi ilə 44 günlük Vətən Müharibəsində tarixi ədaləti bərpa etmişdir.

Bu gün biz üzü İrpuni qalasına, İrəvan xanlarının sultanlarının diyarına, Qərbi Azərbaycanayıq. Bu torpaqlarda təkcə Qara Yusif, Cahan şah Həqiqi, Əleykə Könüldaş, Şahsaray kimi qüdrətli sərkərdə-xaqanların ruhu dolanmır. Orada həm də Nəiminin Ermənistanın Eçmiǝdzin kitabxanasında yeganə əlyazması olan “Cavidannamə”si, İrəvanda Maştos adına Əlyazmaları İnstitutunda Cahan şah Həqiqinin “Divan”ı, hər səhifəsində Azərbaycan tarixinin böyük bir mərhələsi yaşayan əlyazmaları, kitablar və maddi-mədəniyyət inciləri girova çevrilmişdir. Otuz illik işğaldan, intizardan sonra Şuşa qalasını gavur əlindən aldığımız kimi onu da xilas edəcəyik! Bu, bizim alın yazımız, Tanrıdan tale payımızdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

Əkbər Qoşalı, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

Azərbaycan aşıq sənəti tarixdən gələn ulu səsdir – bəzən könül titrədən bir yanıqlı havada, bəzən haqqın-ədalətin carçısı olan qılınc kimi kəsərli misralarda, bəzən də insan taleyini naxışlayan incə duyğuların ifadəsində yaşayır o... Ustad Aşıq Əli Ürfan (Quliyev) bu böyük sənətin yalnız daşıyıcısı deyil, həm də onu yeni nəfəs, yeni ruhla zənginləşdirənlərdən biridir.

Çağdaş saz sənətinin canlı klassiklərindən, böyük aşıq-ozan gələnəyinin qutsal yolunda yürüyənlərdən Aşıq Əli Ürfan ömrünün 76-cı baharına qədəm qoydu.

Ustadın mənəvi ustadı Aşıq Veysəl necə deyirdi?

Uzun incə bir yoldayam

Gedirəm mən gündüz-gecə;

Bilmirəm ki nə haldayam

Gedirəm mən gündüz gecə…

Yollar yolçusuz, qollar sazsız, dillər sözsüz qalmasın!

Ustadın yubileyi sadəcə bir ömür tarixinin tamamlanması deyil, həm də bir saz ömrünün hesabatıdır. Çünki ustad sazı sadəcə bir musiqi aləti olmaqda qalmayıb, həm də dil açıb danışan bir tarix bitigi (kitabı) kimidir. Onun misraları könüldən gəlir, könüllərə yol tapır. Elə ona görə də ustadın adı çəkiləndə hər kəsin zehnində “Dilqəmi”nin yanıqlı sədaları ucalır. Necə ki, Aşıq Ədalətin adı gələndə “Yanıq Kərəmi”, Cilli Müseyib xatırlananda “Orta Sarıtel”, Aşıq Xanlar deyiləndə “Baş Sarıtel” yada düşür, eləcə də Aşıq Əli Ürfan adını eşidən hər kəs “Dilqəmi” havasına köklənir sanki.

Ürfan Əli sadəcə bir saz ifaçısı deyil, o, həm də söz ustadıdır. Onun şeirləri yalnız klassik aşıq şeirinin çərçivəsində qalmır, ürfani dərinlikdən gələn, ilahi eşqə və insan taleyinə bağlılıq daşıyan misralarla doludur. Ustadın sənət uğurları, ona bəslənən sevgi təsadüfi deyil, o, bu yolun dərvişidir, öz sazının və sözünün ustad xidmətçisidir.

Şair deyir: 

“Bu sabahlar bir qiyamət qopartdı,

Saz Əlinin, Əli sazın eşqinə”… - Bax, bu misralarda da, yalnız bir sazəndənin eşqi deyil, həm də sazın toxunduğu, canlandırdığı ruhda yaşayan minilliklərin səsi, ünü vardır…

Azərbaycan aşıq sənəti, necə deyərlər, yalnız nominal musiqi sayılmamalı, həm də ruh halı, səsin 1001 çalarını ötən hadisə sayılmalıdır; ozan-aşıq sənəti dərin məhəbbətin, üfüqün ötəsinə səslənişin özüdür. Ürfan Əlinin sazında-sözündə bu gözəlliklər çiçək-çiçək, ləçək-ləçək, ürək-ürəkdir...

Aşıq Əli Ürfan öz sazına, öz sənətinə yalnız bir musiqiçi kimi deyil, can verən, ruh gətirən, mənəvi yük daşıyan hadisə kimi baxır. Onun misralarında ulusun dərdləri, sevinc dolu günləri, ağrıları, umudları və güvəncəsi var. O özü də (hələ cavanlıqdan) bu umudun daşıyıcılarından biri olub. Yoxsa, necə deyərlər, özü bal yeyən loğmanın xəstəyə “bal yemə!” hökmü keçməz(di)…

Aşıq Əlinin sənət yoluna nəzər saldıqda, Aşıq Əmrah Gülməmmədov, Mikayıl Azaflı, Hüseyn Saraclı, Kamandar Əfəndiyev, Əkbər Cəfərov, İmran Həsənov, Əlixan Niftəliyev, Ədalət Nəsibov və Xanlar Məhərrəmov… kimi sənətkarlar silsiləsi yada düşür -  Onun adı da bu silsilədə özünəxas yerdə dayanır. Bu, yalnız bir ad sıralaması deyil, həm də ulu sənət yolunun davamılılığının, inkişaf yolunun ifadəsidir. Elə buna görə də, Ürfan Əlinin yetirmələri də artıq neçə illərdir səhnələrdə boy verib görsənir, sənətin gələcəyini nişan verirlər.

Ürfan Əlinin bu gözəl yubiley yaşını, sazın ömrə calandığı bu qutlu günü, könül dolusu sözlərlə salamlayıram. Onun sazını gələcək nəsillər də dinləyəcək, onun qoşmaları, gəraylıları yaddaşlarda yaşayacaq, dillərdən düşməyəcək. Ürfan Əli təkcə sazını deyil, həm də sazın ruhunu yaşadan ustadlardandır.

Saza könül verən, sazda yaşayan, sözün sehrini, sazın hikmətini öz taleyində yoğuran ustad aşığımıza könül xoşluğu içində uzun ömür, sağlam can diləyirik!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Dünən növbəti dəfə dünyada Ümumdünya Yazıçılar Günü qeyd edildi. Alovlanan 3 böyük müharibənin fonunda alova bürünmüş kainatımız bu günü görməzdən gəlməyə məcbur oldu.

Bu gün 4 martdır, artıq ömürlərini qələmə həsr edeən cəfakeş insanların bayramı arxada qalıb. Amma bu yazı dünənki gün barədədir. Daha təmtəraqlı olmağa layiq, ancaq süst keçən gün barədə.

Hər il martın 3-ü dünyada söz sənətinə həyatını həsr edən insanların- yazıçıların peşə bayramı kimi qeyd olunur. Ümumdünya Yazıçılar Günü ədəbiyyatın gücünü, sözün təsirini və insan düşüncəsinin sərhədsiz imkanlarını xatırladan əlamətdar tarixlərdən biridir. Bu bayramın əsası 1921-ci ildə beynəlxalq PEN klub tərəfindən qoyulub. Təşkilatın adı ingilis dilində poets (şairlər), essayists (oçerkçilər) və novelists (roman müəllifləri) sözlərinin ilk hərflərindən yaranıb. PEN klubun ilk beynəlxalq konqresi 1923-cü ildə Londonda keçirilib. 1986-cı ildə keçirilən 48-ci beynəlxalq konqresdə isə martın 3-ü rəsmi olaraq Yazıçının Ümumdünya Sülh Günü elan edilib.Bu gün dünyanın yüzdən artıq ölkəsində fəaliyyət göstərən PEN mərkəzləri söz azadlığının qorunmasına, ədəbiyyat vasitəsilə xalqlar arasında anlaşmanın möhkəmlənməsinə xidmət edir. Bir sıra ölkələrdə isə bu tarix Yazıçılar Günü kimi qeyd olunur və ədiblərin yaradıcılığına xüsusi ehtiram göstərilir.

Yazıçı kimdir?

Yazıçı yalnız kitab müəllifi deyil. O, cəmiyyətin hisslərini duyan, insanların sevincini və ağrısını sözə çevirən, zamanın yaddaşını qoruyan şəxsdir. Yazıçı bəzən tarixçi kimi keçmişi danışır, filosof kimi düşündürür, psixoloq kimi insan ruhunun dərinliklərinə enir.

Hər dövrün öz yazıçısı olur. Müharibələr, dəyişikliklər, sosial dönüşlər və insan taleləri ilk növbədə yazıçı qələmində əbədiləşir. Əgər tarix hadisələri yadda saxlayırsa, yazıçı həmin hadisələrin insan qəlbində yaratdığı izləri gələcək nəsillərə ötürür.

Yazıçıların ən böyük gücü onların azad düşüncəsidir. Onlar bəzən susulan həqiqətləri dilə gətirir, cəmiyyətin problemlərini göstərir, insanları düşünməyə və dəyişməyə çağırırlar. Buna görə də yazıçılar hər zaman mənəvi lider, fikir daşıyıcısı və ictimai vicdan hesab olunublar.

Qələm güclü silahdır. Bir yazı insanın dünyagörüşünü dəyişə, bir əsər bütöv bir nəslin düşüncəsinə təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən yazıçının məsuliyyəti də böyükdür. Doğru sözü qorumaq, həqiqəti təhrif etməmək, insan dəyərlərini uca tutmaq yazıçının əsas missiyalarından sayılır.

Müasir informasiya dövründə hər kəs yazır, paylaşır və fikir bildirir. Lakin yazıçı olmaq sadəcə yazmaq deyil ,  düşünmək, hiss etmək və cəmiyyət qarşısında məsuliyyət daşımaqdır. Əsl yazıçı oxucunun qəlbinə yol tapmağı bacaran, insanı dəyişdirən və ona ümid verən insandır.

Azərbaycan yazıçıları və milli söz ənənəsi

Azərbaycan ədəbiyyatı əsrlər boyu böyük söz ustaları yetişdirib. Bu ənənə xalqın tarixini, milli kimliyini və mənəvi dəyərlərini yaşadaraq bu günə qədər gəlib çatıb. Klassik ədəbiyyatdan müasir nəsrə qədər uzanan bu yol Azərbaycan yazıçılarının zəngin yaradıcılıq irsini formalaşdırıb.

Ölkəmizdə fəaliyyət göstərən PEN klub da milli ədəbiyyatın dünya miqyasında tanıdılması istiqamətində mühüm işlər görür. 2011-ci ildə yaradılan təşkilata Xalq yazıçısı Çingiz Abdullayev rəhbərlik edir. Təşkilat Azərbaycan yazıçılarının əsərlərinin xarici dillərə tərcüməsini təşviq edir və onların beynəlxalq ədəbi mühitdə tanınmasına dəstək verir.

Yazıçı bugünü yazsa da, əslində gələcək üçün yaradır. Onun sözləri illər sonra belə oxunur, düşünülür və yeni mənalar qazanır. Bir kitab nəsilləri birləşdirir, fərqli dövrlərin insanlarını eyni hiss ətrafında toplayır.

Ümumdünya Yazıçılar Günü münasibətilə sözə ömür verən, düşüncəni zənginləşdirən bütün yazıçıları bir gün sonra da olsa təbrik edir, onların qələminin daim həqiqətə, sülhə və insanlığa xidmət etməsini arzulayırıq. Çünki dünya dəyişsə də, insanı yaşadan yenə də sözdür.

Müharibələr bitəcək, amma söz daim yaşayacaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

 Murad Vəlixanov, «Ədəbiyyat və incəsənət»

“Bağ mövsümü” Azərbaycan kinosunun ən zərif, ən səssiz, amma ən çox danışan ekran əsərlərindən biridir. Film 1985-ci ildə ekranlaşdırılıb və rejissoru Tofiq Tağızadədir. Bu fakt filmin ümumi estetik və ideya xəttini anlamaq baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki Tofiq Tağızadə Azərbaycan kinosunda insan xarakterini incə psixoloji çalarlarla açmağı bacaran rejissorlardandır.

Mövzu və süjet xətti

Film zahirən sadə bir süjet üzərində qurulub: yay mövsümündə bağ evində toplaşan insanlar, onların gündəlik həyat epizodları, söhbətləri və münasibətləri. Lakin bu sakitliyin altında dərin daxili gərginlik, gizli incikliklər və illərlə yığılan mənəvi yorğunluq yatır.

Burada böyük hadisə baş vermir. Amma insanın içində böyük dəyişikliklər baş verir. Film bir ailənin və ümumilikdə bir sosial çevrənin mənəvi portretini yaradır. Hər bir personaj zahirən sabit görünür, lakin daxilində suallar və tərəddüdlər daşıyır.

Bağ – məkan yoxsa simvol?

Bağ evi sadəcə istirahət məkanı deyil. O, rəmzdir. Şəhərin səs-küyündən qaçış kimi görünən bu yer əslində qəhrəmanların özləri ilə üzləşdiyi məkana çevrilir. Təbiət sakitdir, hava durudur, amma insanın içində fırtına var.

Mövsüm anlayışı da təsadüfi deyil. Yayın başlanğıcı ümid deməkdir, ortası sabitlik, sonu isə ayrılıq və boşluq. Film bu mövsümi dəyişikliklərlə paralel olaraq insan münasibətlərinin də yetişmə və solma mərhələlərini göstərir.

Psixoloji realizm

Tofiq Tağızadə süni dramatizmdən uzaqdır. Kamera tələsmir, səhnələr uzadılır, pauzalar saxlanılır. Bu pauzalar təsadüfi deyil — onlar personajların daxili aləmini açmaq üçün vasitədir.

Dialoqlar çox vaxt yarımçıq qalır. Baxışlar danışır. Sükut isə sözlərdən daha ağırdır. Tamaşaçı hadisələri izləməkdən çox, onları hiss etməyə məcbur olur.

Sosial alt qat

Film 1980-ci illərin sovet cəmiyyətindəki mənəvi durğunluğu incə şəkildə göstərir. Maddi sabitlik var, sosial status var, amma səmimiyyət çatışmır. İnsanlar bir süfrə arxasında otururlar, lakin düşüncə və duyğu baxımından bir-birindən uzaqdırlar.

Bu ekran əsəri açıq siyasi mövqe sərgiləmir. Lakin o, dövrün insanını göstərməklə artıq sosial sözünü deyir. Çünki cəmiyyətin əsl mənzərəsi fərdi talelərdə əks olunur.

Fəlsəfi qat

“Bağ mövsümü” zaman haqqında filmdir. Gəncliyin ötüb keçməsi, münasibətlərin soyuması, həyata dair ilkin romantik təsəvvürlərin reallıqla toqquşması haqqında filmdir.

İnsan bəzən anlayır ki, ən böyük dəyişikliklər səs-küylə yox, sakitliklə baş verir. Ən dərin ağrılar isə qışqırmır.

Son söz

“Bağ mövsümü” qışqırmayan, amma düşündürən filmdir. O, böyük faciələrdən danışmır, amma kiçik daxili qırılmaların necə böyük izlər buraxdığını göstərir.

Mövsüm bitir. Bağ boşalır. İnsanlar şəhərə qayıdır. Amma o yayda yaşanan – deyilən və deyilməyən hər şey – yaddaşda qalır.

Və bəlkə də film bizə bunu xatırladır: insanın ən mühüm mövsümü təqvimdə deyil, onun içində başlayır və bitir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

Aynur İsmayılova, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Bəzən çox yorğun hiss edirəm. Bu fiziki yorğunluq deyil. Bədənimin heç bir zərrəsində narahatlıq duymuram. Amma ruhumun dərinliklərinə endikcə səssiz bir pıçıltı duyuram. Daha yaxşı eşidə bilmək üçün dərinlərə dalmağa cəhd edirəm… Nəfəsim daralmağa başlayır. Məni özünə çəkən bu səsə çata bilmirəm. Canım ağrımır, amma anlamadığım bir hiss bütün bədənimi haldan salır. Onun nə demək istədiyini az-çox duyuram, hər nə qədər daha dərinə getmək istəsə də. Adını qoymaq istəmədiyim bəzi şeyləri susaraq izləyirəm.

Bəzən içimdəki səs hayqırmaq, üsyan etmək istəyir, sonra isə baxıb səssizcə gülürəm və yenə də susuram. Çünki bəzi şeylər çox gülünc görünür.

İnsanları baxışlarından, hərəkətlərindən, sözlərindən kim olduqlarını hiss etməyi yaxşı bacarıram. Hisslərim məni insanın xarakterini tanımaqda heç vaxt yanıltmır. Bəzən bir söz, bir baxış hər şeyin göstəricisi olur. Saxta gülüşləri, yalançı sözləri, aşağılayan baxışları yaxşı tanıyıram. Əslində bunların arxasında sadəcə bir şey durur: savaş. İnsanlığın savaşı.

Hər kəs qalib olmaq istəyir. Bu qalibiyyət eyni növə sahib olan digər insan üzərində qazanılır. Nə yad bir vücuddur, nə də başqa bir canlı. Sadəcə insanlıq və insan savaşı var. Onlar bir evin sakinidir, amma pəncərələri başqa mənzərəyə açılır. Biri izləməyi seçərkən, digəri sahib olmağı arzulayır. Bax, fərq elə buradan başlayır. Biri əzilən, digəri əzən tərəf olur.

Bəzən düşünürəm: niyə hər kəs qalib gəlmək istəyir? Niyə başqasının zəifliyi, zəif görünüşü digərinin gücü hesab olunur? Həqiqətən yüksəlmək üçün bəzi insanları kiçiltmək, görməzdən gəlmək bir qalibiyyətdirmi?...

İnsanın insana qalib gəlməsi əslində hər iki tərəfin uduzması deməkdir. Çünki insan başqalarını əzməklə qalib olmur. İnsan anlamaqla, dəyər verməklə, həyata olduğu kimi baxmaqla qazanır. Yaşadığımız dünya bizə təqdim olunan bir həyatdır. Baxmalı olduğumuz yer də elə buradır — bir üst səviyyədəki insan deyil.

Əfsuslar olsun ki, biz hələ də bu anın sehrindən çıxa bilməmişik. İnsanlara etdikləri işə, vəzifəyə görə dəyər verildiyi bir zamanda yaşayırıq. Bu hər zaman belə idimi, bilmirəm. Ancaq indi elə olduğunu çox açıq görə bilirəm. Çünki onların gözlərinə baxanda sadəcə öz yalanlarına inanmış narsist bir mənlik görürəm.

Bu baxışlarda heç vaxt öz əksini tapa bilməzsən. Çünki o baxışlar güzgü deyil, sadəcə özlərini göstərmək üçün parıldayan şüşələrdir. Mən o baxışları tanıyanda sanki bir boşluğa baxdığımı düşünürəm. Deyilən sözlərin səsi eşidilməyəcək qədər öz eqolarının gurultusuna qərq olur.

Bilmək istəyirəm, görəsən bu sadəcə bizim yaşadığımız toplumun içindəki gerçəklikdir, yoxsa yerindən asılı olmayaraq hər kəs bir şey istəyir?

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)