Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və İncəsənət”

Əli Hacı Zeynalabdin oğlu Rəhimov – Əli Məhzun (1886, İrəvan – 1934) mollanəsrəddinçi ədəbi mühitin nümayəndəsi, şair və publisist kimi tanınmış, yaradıcılığında “Məhzun” təxəllüsündən istifadə etmişdir. Geniş dünyagörüşünə və zəngin mütaliəyə malik olan Əli Məhzun hələ gənc yaşlarından ədəbiyyata ciddi maraq göstərmiş, qələm fəaliyyəti ilə diqqət çəkmişdir.

 Onun əsərləri “Molla Nəsrəddin”, “Məzəli”, “Babayi-Əmir” jurnallarında, eləcə də “İqbal”, “Sədayi-həqq” kimi qəzetlərdə dərc olunmuşdur.

Müəllif müəyyən dövrlərdə “Anaş qurbağa” və “Yetim cücə” imzalarından da istifadə etmiş, bununla özünü təzyiq və təqiblərdən qorumağa çalışmışdır. 25 mart 1913-cü ildə Əli Məhzun Rəhimzadə və Əsgər Axundovla birlikdə İrəvanda “İslam Dram Şirkəti”nin yaradılması üçün rəsmi icazə almışdır. Onun təşəbbüsü ilə formalaşan bu teatr kollektivi qısa müddətdə “Kimdir müqəssir?”, “Pul dalınca”, “Ac həriflər”, “Sevgili övlad”, “Millətpərəstlər, yaxud ürəfa qiyafəsində süfəha”, “İbrahim bəy, yaxud istibdad qurbanı”, “Aldandılar”, “Səfalətin sonu” kimi əsərləri səhnələşdirmişdir.

1917-ci il yanvarın 1-də Əli Məhzunun redaktorluğu və müdirliyi, İrəvan ziyalısı Həsən Mirzəzadə Əliyevin naşirliyi ilə “Bürhani-həqiqət” məcmuəsinin ilk nömrəsi çapdan çıxmışdır. Ədəbi, siyasi, tarixi və elmi istiqamətli bu nəşrin meydana gəlməsi İrəvanın ictimai-siyasi və mədəni həyatında mühüm hadisə kimi qiymətləndirilmişdir. “Luys” mətbəəsində ayda iki dəfə nəşr olunan məcmuənin ümumilikdə 9 sayı işıq üzü görmüşdür. Əli Məhzun müxtəlif sahələr üzrə fəaliyyət göstərən ziyalıları, həmçinin İrəvan Müəllimlər Seminariyasının tələbələrini maarifçilik məqsədilə bu nəşrlə əməkdaşlığa cəlb etmişdir. Məcmuə cəhalətə qarşı mübarizə aparmaqla yanaşı, ictimai hadisələri obyektiv şəkildə izah etməyi, müxtəlif siyasi qüvvələrin məqsədlərini ifşa etməyi, qırğın və talanların arxasında dayanan amilləri üzə çıxarmağı, eləcə də İrəvandakı maddi-mədəni irsin tarixinin saxtalaşdırılmasına qarşı çıxmağı qarşıya məqsəd qoymuşdur.

1918–1920-ci illərdə İrəvanda azərbaycanlılara qarşı törədilən qırğınlar zamanı Əli Məhzun şəhəri tərk edərək Azərbaycana köçmüş və burada müxtəlif mətbuat orqanlarında fəaliyyətini davam etdirmişdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.02.2026)

Qazaxıstanın «Egemen Qazaqstan» dövlət nəşrinin həyata keçirdiyi I Türkoloji Qurultayın 100 illiyinə həsr edilmiş Dəyirmi masanın materiallarının Azərbaycan, Türkiyə və Özbəkistanda dərcini Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu həyata keçirir.

Materialı qazax dilindən Azərbaycan dilinə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qazaxıstan təmsilçisi Erkinbek Serikbay uyğunlaşdırmışdır.

1926-cı ildə Bakı şəhərində keçirilən ilk Türkoloji qurultay taleyi və tarixi ortaq olan türk­dilli xalqların XX əsrdəki elmi və mədəni həyatında xüsusi yer tutan bir hadisədir. Bu il həmin mühüm elmi toplantının yüz illiyi tamam olur. Sözügedən qurultayın əhəmiyyətini təhlil və müzakirə etmək məqsədilə xüsusi dəyirmi masa təşkil edilib. Tədbirdə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun direktoru, filologiya elmləri doktoru, professor Nadir Məmmədli, Özbəkistan Respublikası Nəubət Qurbanları Dövlət Muzeyinin baş elmi əməkdaşı Bəxrom İrzayev, Beynəlxalq Türk Akademiyasının eksperti, elmləri doktoru Nurdin Useyev, həmçinin Əhməd Baytursınulı adına Dilçilik İnstitutunun Əhmədşünaslıq şöbəsinin müdiri, elmləri doktoru Ermuhammet Maralbek iştirak ediblər. Dəyirmi masanı «Egemen Qazaqstan» Qazaxıstan qəzetinin əməkdaşı Düysenəli Əlimaqın idarə edib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı dəyirmi masadakı əsas çıxışları diqqətinizə çatdırır. .

– Həmin toplantının o dövrdəki əhəmiyyəti və bütövlükdə türk dünyasına təsiri necə oldu?

Nadir Məmmədli:

– Bu qurultay tarixi hadisə olmaqla yanaşı, davamlı bir prosesin başlanğıcı idi. Onun təsiri yalnız qəbul edilən qərarlarda deyil, cavabsız qalan suallarda da yaşayır. Məhz bu suallarla birlikdə inkişaf edən türkologiya düşüncəsi keçmişindən qaçmadan, gələcəyini yenidən qurmağı öyrəndi. Qurultaydan sonrakı dövr sadəcə illərin ardıcıllığı deyil, türkologiyanı daha dərindən anlamağa aparan uzun bir yol oldu. Bu mərhələdə türkologiya tədqiqatlarında yeni konsepsiyalar formalaşdı və Azərbaycan tədricən bu elmi istiqamətin nüfuzlu mərkəzlərindən biri kimi tanınmağa başladı. Lakin bu inkişafı yalnız elmi nailiyyət kimi deyil, türk xalqlarının mədəni və mənəvi birliyini dərk etməyə yönəlmiş bir təşəbbüs kimi də qiymətləndirmək lazımdır. Bu qurultayın başladığı proses parçalanmış, uzaqlaşmış tarixi yaddaşı yenidən birləşdirmək cəhdi idi.

Bu yolun ən mürəkkəb tərəfi əldə olunmuş elmi nailiyyətlərin ağır tarixi faciələrlə yanaşı getməsidir. “Türkologiya – güllələnmiş alimlərin elmi” ifadəsi əvvəlcə metafora kimi görünsə də, əslində XX əsr faciəsinin qısa və sərt xülasəsidir. Bu fikir təsadüfən yaranmayıb: 1926-cı ildə Bakı şəhərində keçirilən qurultayın iştirakçılarının sonrakı acı taleləri bunu tam təsdiqlədi. Ümumittifaq Türkoloqlar Qurultayı yalnız türk xalqları üçün əhəmiyyətli hadisə olmadı. O, akademik müzakirə çərçivəsini aşaraq, elmi nəticələri ilə yanaşı ümumbəşəri və mənəvi dəyərləri, doğrulmamış ümidləri və məhv olmuş taleləri ilə də tarixdə qaldı. Zahirdə rəsmi elmi platforma kimi görünsə də, zaman keçdikcə onun iştirakçıları siyasi şübhə və ideoloji repressiyaların hədəfinə çevrildi.

1930-cu illərdəki totalitar Sovet mühiti elmi əsasən ideoloji sədaqət prizmasından qiymətləndirir və elmi nailiyyətləri potensial təhlükə kimi qəbul edirdi. Bu kontekstdə qurultaya fəal qatılan bir çox türkoloq və ictimai xadimlər burjua millətçiliyi, pantürklük, panislamizm, ideoloji diversiya, antisovet fəaliyyət, xarici casusluq kimi əsassız, lakin siyasi baxımdan sərt ittihamlara məruz qaldı. Repressiv mexanizmin əsas ölçüsü ittihamların məntiqi yox, ideoloji məqsədə uyğunluğu idi. Nəticədə, elmi düşüncə məhkəmə protokollarında cinayət sayıldı, nəzəri müzakirələr isə dövlətə qarşı təhlükə kimi qiymətləndirildi. Bu proses yalnız fərdi taleləri deyil, həm də türkologiyanın inkişafını ciddi şəkildə ləngitdi. Elmi məktəblər məhv oldu, bilik ötürülməsi kəsildi, davamlılıq pozuldu. Buna baxmayaraq, türkologiyanı tamamilə boğmaq mümkün olmadı: fiziki olaraq itirilmiş alimlərin ideyaları, metodları və gündəmə gətirdikləri məsələlər zaman keçdikcə daha da həyat qabiliyyətli və təsirli oldu.

Elm totalitar zorakılıqdan üstün duraraq öz gələcəyini qorumağı bacardı. Bu mənada “türkologiya – güllələnmiş alimlərin elmi” ifadəsi yalnız faciənin simvolu deyil, eyni zamanda elmin müqavimət göstərmək potensialının göstəricisi oldu. Bu, öz həyatlarının qiyməti hesabına türkologiyanı qoruyub saxlayan alimlərin mənəvi irsini xatırladır. Türkologiyanın tarixi – məhz bu mənəvi irsin hansı ağır sınaqlardan keçdiyini və bütün bunlara baxmayaraq necə yaşayıb qaldığını əks etdirir. Elmi və intellektual potensiala malik türkologiya öz nümayəndələrinin sayəsində totalitar sovet cəmiyyətinin sistemli təzyiqi və məhdudiyyətlərinə qarşı durdu, elmi ənənəsini qoruyub saxladı və möhkəm konseptual mövqelər formalaşdırdı.

– Ortaq razılıq yolu ilə yeni əlifbaya keçidin o dövrün tələbi olduğu bir həqiqətdir. Bunun vasitəsilə savadlılığın artırılması, elm və təhsilin yenilənməsi, türk xalqları arasında mədəni-intellektual əlaqələrin gücləndirilməsi, habelə türk dünyasının beynəlxalq elmi məkana yaxınlaşdırılması məsələsi gündəmdə idimi?

Baxrom İrzayev:

– Bundan yüz il əvvəl Bakı şəhərində Birinci Ümumittifaq Türkoloji Qurultayında latın əlifbasına keçid haqqında qərar qəbul edilmişdi. Əslində, əlifbanın yenilənməsi məsələsi Qafqaz müsəlmanları, Türkiyə və tatar ziyalıları arasında daha əvvəl qaldırılsa da, Türküstanda bu məsələ yalnız Sovet hökuməti qurulduqdan sonra konkret şəkildə gündəmə gəldi.  1918-ci ildə Daşkənddə, 1923-cü ildə Buxarada, 1924-cü ildə Xarəzmdə keçirilən imla konfranslarında latın qrafikasının əlverişliliyi haqqında bəzi fikirlər səslənsə də, əsas diqqət ərəb əlifbasının sadələşdirilməsi və optimallaşdırılması məsələlərinə yönəlmişdi. 1922-ci ildə Daşkənddəki «Behbudi» klubunun binasında professor Polivanov və Nemət Hakimin iştirakı ilə keçirilən imla məsələlərinə dair böyük müzakirədə Münəvvər Qari Abdurəşidxanov imla islahatında tələskənliyə yol verməməyə çağıraraq, ilk növbədə dilin bütün qanunauyğunluqlarını hərtərəfli və tam öyrənməyin vacibliyini vurğulamışdı. Bu gün Avropa alimlərinin Şərqin mənəvi irsindən, kitablarından istifadə etmək və araşdırmaq məqsədilə bütün ömürlərini həsr etdikləri bir vaxtda, biz öz əlimizlə öz övladlarımızı öz xəzinəmizdən məhrum etməyə çalışırıq. Ataların yazısını övladların, övladların yazısını isə ataların başa düşməyəcəyi, gələcəyi qeyri-müəyyən olan əlifbalara qarşı çıxırlar. 1922-ci ildə Sovet respublikaları ərazisində ilk olaraq Azərbaycan latın qrafikasına keçdi və 1923-cü ildə latın əlifbası dövlət əlifbası elan edildi. 1924-cü il fevralın 18-də Moskvada keçirilən tatar və başqırd maarifçilərinin qurultayında Alimcan İbrahimov ərəb qrafikasından imtina edilməsi və bütün türk xalqları üçün ortaq latın əlifbasının tətbiqi barədə təklif irəli sürdü. 1926-cı ilin əvvəlindən etibarən, Sovet hökumətinin qəti tələbi ilə Özbəkistan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədri Y.Axunbabayevin rəhbərliyi altında nüfuzlu dövlət xadimləri, dilçi alimlər və mütəxəssislərdən ibarət 44 nəfərlik «Yeni Əlifba Komitəsi» yaradıldı. Məhz həmin 1926-cı il Bakı qurultayından sonra genişmiqyaslı işlər başladı. Bu siyasi tədbir milli ziyalılar üçün təkcə yeni əlifba məsələsi deyil, həm də xalqı savadsızlıqdan qurtarmaq yolu, türk ölkələri arasında elmi və mədəni əlaqələrin qurulması və inkişafı üçün bir imkan kimi qəbul edildi. Hesab edirəm ki, bu gün yenidən aktuallaşan vahid əlifba yaratmaq işində onların təklifləri, təcrübələri və ideyaları hələ də çox mühümdür.

– Türkologiya haqqında düşüncələr müvəqqəti olaraq boğulsa da, tamamilə yox edilmədi. Sözügedən qurultayda iştirak edən görkəmli alimlərin sonrakı taleyi necə oldu?

Nurdin Useyev:

– Bakıda keçirilən I Ümumittifaq Türkoloji Qurultayında Qırğızıstanı Qasım Tınıstanov və Bazarkul Daniyarov təmsil etmişdilər. Qırğızıstanın qurultayda iştirakı məsələsinə Qara-Qırğız Muxtar Vilayətinin Xalq Maarif Şöbəsinin nəzdindəki Elmi Komissiyanın 1925-ci ildəki iclaslarından birində baxılmışdı. Həmin iclasın 26 nömrəli protokolunda Q. Tınıstanovun qurultayın təşkili işləri haqqında məruzə etdiyi, qurultaya Q. Tınıstanov, B. Daniyarov və İ. Arabayevin göndərilməsi barədə qərar qəbul edildiyi qeyd olunub. Lakin naməlum səbəblərdən İ. Arabayev qurultayda iştirak etməmişdir. 1926-cı ildə Qara-Qırğız Muxtar Vilayətinin Xalq Maarif Şöbəsinin Elmi Komissiyasının üzvü olmaqla yanaşı, «Erkin-Too» qəzetinin redaktoru vəzifəsində çalışan Q. Tınıstanov qurultayda Təşkilat Komitəsi və Rəyasət Heyətinin üzvü kimi iştirak etmiş, qırğız dilinin latın qrafikalı əlifbası haqqında məruzə ilə çıxış etmişdir. O, öz çıxışında yeni latın əlifbasına keçidin zəruriliyini xüsusilə vurğulamışdır. Qurultayın fəaliyyəti və nəticələri haqqında «Bakıdakı Türkoloji Qurultay və onun əhəmiyyəti» adlı məqalə yazaraq, onu 8 aprel 1926-cı ildə «Erkin-Too» qəzetində dərc etdirmişdir. 1926-cı ildə Mərkəzi Pedaqoji Texnikumda fəaliyyət göstərən B. Daniyarov qurultayda Qara-Qırğız Muxtar Vilayətinin Xalq Maarif Şöbəsi adından iştirak etdi. Məlum olduğu kimi, I Ümumittifaq Türkoloji Qurultayının əsas məqsədlərindən biri türk dilləri üçün latın qrafikasına əsaslanan yeni yazının qəbul edilməsi idi. Qurultayda türk dilləri üçün latın əsaslı yeni əlifbanın qəbulu Qırğızıstanda latın əlifbasına keçid prosesini sürətləndirdi. Bu barədə Q. Tınıstanov belə yazırdı: «Qəbul edilmiş yeni qırğız əlifbası da nəzərdə tutulan məqsədinə tam çata bilmədi, çünki 1926-cı il iyulun 1-də Frunze (indiki Bişkek) şəhərində keçirilən qırğız mədəni-maarif və məsul işçilərinin şurasında qırğız əlifbasının SSRİ-dəki digər türk xalqlarının əlifbaları ilə unifikasiya edilməsi (eyniləşdirilməsi) məsələsi müzakirə olundu.

1926-cı ilin iyun ayında Bakı şəhərində yeni türk əlifbalarının unifikasiyası üzrə komissiyanın işindən sonra vahidləşdirilmiş əlifbanın tətbiqi haqqında yenidən geniş izahat tədbirləri aparıldı və kadrların yenidən hazırlanmasına başlanıldı...» Q. Tınıstanov 1938-ci il noyabrın 5-də SSRİ Ali Hərbi Məhkəməsinin qapalı səyyar sessiyasında, 1921-ci ildən etibarən millətçi «Alaş-Orda» təşkilatına, daha sonra isə burjuaziya-millətçi, diversiyaçı-ziyankar xarakterli «Sosial-Turan» partiyasının rəhbər qrupuna üzv olmaqda ittiham edilərək güllələnməyə məhkum edildi. Hökm dərhal icra olundu və noyabrın 7-də güllələndi. B. Daniyarov da siyasi ittihamlarla həbs edildi və 1942-ci ildə Rusiyanın Sverdlovsk vilayətindəki siyasi məhbus həbsxanasında vəfat etdi.

– Bu qurultayda qazax elindən qatılan nümayəndələrin (deleqatların) mövqeyi necə idi?

Yermuxamet Maralbek:

– Bakı qurultayında ölkəmiz adından Əhməd Baytursun oğlu, Eldos Ömər oğlu, Nəzir Töyrəqul oğlu, Bilal Süleyman oğlu və Əziz Bayseydulin iştirak etmişdir. Qurultayda elmi terminologiyanın formalaşdırılması ilə bağlı bir sıra təkliflər irəli sürüldü. Bunların arasında ortaq terminoloji bazanın yaradılması, hər respublikada terminologiya komissiyasının qurulması, türk xalqları üçün ortaq elmi terminlər lüğətinin hazırlanması kimi aktual məsələlərin təşəbbüsü qaldırıldı. Qurultayda Əhməd Baytursun oğlunun əsas məruzələrindən biri terminologiya mövzusunda idi. Alim məruzəsində xüsusilə iki mövzuya diqqət çəkdi: birincisi – terminologiyanın xalq dilinə necə yaxınlaşdırılması; ikincisi isə – termin yaradıcılığında rəhbər tutulacaq prinsiplər. Ə. Baytursun oğlu qazax terminologiyası ilə bağlı mövqeyini və mülahizələrini 1911-ci ildən bəri həyata keçirdiyi, qazax və tatar nəşrlərində mütəmadi qeyd etdiyi üçün, qurultay nümayəndələrinin bu mövzudakı fikirləri ilə tanış olduğunu bildirmişdir. Buna görə də o, köhnə fikirləri təkrar etməyərək, diqqəti yuxarıda qeyd olunan iki məsələ üzərində cəmləməyi xahiş etmişdir.

Digər respublikalarla müqayisədə, Əhməd Baytursun oğlunun rəhbərlik etdiyi qazax ziyalılarının güclü müqaviməti səbəbindən Qazaxıstanda latın əlifbasına keçid gecikmələrlə həyata keçirildi. Türkoloji qurultaydan sonra ölkədə latın əlifbası tərəfdarları ilə ərəb qrafikalı qazax əlifbası tərəfdarları arasında kəskin mübahisələr başladı. 1926–1928-ci illəri əhatə edən bu dövrdə hələ də «Baytursun oğlu əlifbası» istifadədə idi, dövri mətbuat və kitablar bu əlifba ilə işıq üzü görürdü. 1927-ci il iyunun 3–7-də Bakıda «Ümumrusiya Yeni Əlifbaçılar Mərkəzi Komitəsinin iclası» keçirildi və yeni rəyasət heyəti seçildi. Komitənin sədri vəzifəsinə azərbaycanlı Səməd ağa Ağamalıoğlu seçildi. Ülvilik sırasına Qazaxıstandan dörd nəfər: Töyrəqul oğlu, Kölbaşar oğlu, Aspandiyar oğlu və Dimanşteyn daxil edildi. Çox keçmədən Qızılordada «Mərkəzi Yeni Əlifba Komitəsi» yaradıldı. Komitənin sədri Oraz Jandos oğlu, katibi isə Teljan Şonan oğlu təyin edildi. Komitə latın qrafikalı yeni qazax əlifbasının hazırlanması, təbliği və tətbiqi işləri ilə məşğul oldu.

1928-ci il aprelin 3-də Qazaxıstan Maarif Komissarlığının Kollegiyası (Şurası) və Qazaxıstan Mərkəzi Əlifba Komitəsi latın qrafikalı yeni qazax əlifbası layihəsini təsdiq etdi. Bu, respublika nəşrlərində Qazaxıstan Yeni Əlifba Mərkəzi Komitəsinin sədri Oraz Jandos oğlu və katib Teljan Şonan oğlunun imzası ilə «Qəti təsdiq olunmuş yeni qazax əlifbası» adlı anons məqalə vasitəsilə elan edildi. Məqalədə əlifba variantının artıq dəyişməyəcəyi, başqa layihələrin qəbul edilməyəcəyi xəbərdarlığı edilərək, bu variantla müxtəlif kitabların nəşr olunması və əhalinin onu tam şəkildə qəbul etməsi vəzifə olaraq qoyuldu. Bu layihə baş hərfi olmayan, Baytursun oğlu imlasına xas olan diakritik işarələr (dəyekşi) sisteminə əsaslanan yeni bir əlifba idi.

1928–1929-cu illərdə «Baytursun oğlu əlifbası» istifadədən çıxarıldı və yeni əlifbanın kütləvi qəbulu məcburi edildi. I Ümumittifaq Türkoloji Qurultayını türk xalqları tarixində elmi və siyasi çəkisi baxımından misli görünməmiş dərəcədə nəhəng bir hadisə adlandırmaq olar.

Xülasə, 1926-cı ildə Bakıda keçirilən birinci türkoloji qurultay – yaddaşımızda əbədi həkk olunmuş bir xatirədir. O, xalqla birlikdə yaşayan ideyalar silsiləsidir. Bir əsr əvvəl ucalan o səs, bu gün yenidən eşidilməkdədir. Türk xalqlarının ortaq dili və ortaq yaddaşı qorumaq canatımı hələ də aktualdır. Bu tarixi toplantı – elmin, fikir azadlığının və mənəvi birliyin rəmzidir. Zaman nə qədər keçsə də, onun əhəmiyyəti əsla azalmayacaqdır.

https://egemen.kz/article/406648-turkitanudynh-izashar-dgiyny-ghasyrdan-da-uzaq-un

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.02.2026)

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi. “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

XX əsr tatar ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi olan Musa Mustafa oğlu Cəlilovun -  Musa Cəlilin ötən gün doğum günü idi, anadan olmasının 120 iliyi idi. Ümumən türk xalqları ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi olan Musa Cəlil ölkəmizdə də kifayət qədər tanınır, yaradıcılığı təbliğ olunur.

Musa Cəlil 1906-cı il fevral ayının 15-də Orenburq vilayətinin Şarlık rayonundakı Mostafa kəndində anadan olub. İlk təhsilini mollaxanada alan Musa 1914-1917-ci illərdə Orenburqdakı Hüseyniyyə mədrəsəsində oxuyub.   

Musa Cəlil on yaşından şeir yazmağa başlamış, şeirlərini vətən, xalq, ayrılıq mövzularında yazmışdır. Rusiyada vətəndaş müharibəsinin iştirakçısı olmuşdur. Onun “Xoşbəxtlik”adlı ilk şeiri 1919-cu ildə “Ulduz” qəzetində dərc olunmuşdu. Sonralar mübariz inqilalbçılar, gizli təşkilatçılar, çar həbsxanalarının dəhşətini görmüş adamlar, cəbhələrdə vuruşmuş döyüşçülər Musa Cəlilin 1925-ci ildə nəşr olunmuş “Biz gedirik” ilk şeirlər kitabının əsas lirik qəhrəmanlarına çevrilmişlər. 1929-cu ildə isə şairin "İptaşka" şeir kitabı çap olunub. 

1931-ci ildə Moskva Dövlət Universitetinin ədəbiyyat fakültəsini bitirən Musa Cəlil əvvəl tatar dilində nəşr olunan bəzi uşaq jurnallarının redaktoru, sonralar isə yenə tatar dilindəki "Kommunist" qəzetinin redaktor müavini olmuşdur.     

“Gənc yoldaşlar” və “Oktyabr balaları” uşaq jurnallarındakı redaktorluq və jurnalistlik fəaliyyəti onun poetik inkişafinda böyük rol oynamışdır. 30-cu illərdə çapdan çıxmış “Ordenli milyonlar”, “Şeirlər və poemalar” kitabları Musa Cəlilin hələ müharibədən əvvəlki yaradıcılığının zənginliyini nümayiş etdirirdi.   Həmin illərdə Tatarıstan Dövlət Nəşriyyatı Musa Cəlilin tərcüməsində XII əsr gürcü şairi və dövlət xadimi Şota Rustavelinin, rus şairi, dramaturqu Samuil Marşakın, rus uşaq şair və yazıçısı Aqniya Bartonun və başqalarının kitablarını çap etmişdir. Tatar dövri mətbuatında şairin görkəmli rus şairi və dramaturqu, müasir rus ədəbi dilinin banisi Aleksandr Sergeyeviç Puşkin, rus ədəbiyyatının klassiki Nikolay Vasilyeviç Nekrasov, tanınmış ukraynalı şair Taras Şevçenko, unudulmaz rus şairləri Vladimir Vladimiroviç Mayakovski, Vasili İvanoviç Lebedyev-Kumaç, fransız inqilabçısı Ejen Potyedən tərcümə etdiyi yüzlərlə şeir oxucular tərəfindən maraqla qarşılanmışdı.

1935-ci ildə o, Moskva Dövlət Universitetində açılan Tatar Opera Studiyasına işə dəvət edilib, studiya 1938-ci ildə Tatarıstana köçürüləndə Musa Cəlil də Kazana gəlib və ədəbi hissə müdiri vəzifəsində işləyib. 1935-1941-ci illərdə yazdığı "Altunsaç", 1940-cı ildə tamamladığı “İldar” librettolarını Tatarıstan Dövlət Opera Balet Teatrına səhnələşdirmək üçün təhvil verib. Musa Cəlilin şairliyi ilə yanaşı, musiqi və rəssamlıq qabiliyyəti də olub, musiqi istedadı libretto yazmasında ona çox kömək edib.

O, 1939-cu ilin iyulunda Sovetlәr Birliyi Yazıçılar İttifaqının Tatarıstan şöbəsinin katibi seçilib.

Musa Cəlil 1941-ci ilin yayından "Otvaqa" (“İgidlik”) cəbhə qəzetində hərbi müxbir kimi fəaliyyətə başlayıb,  sovet ordusunun tərkibində vuruşmuş, 1942-ci ildə almanlara əsir düşərək Şpandau toplama düşərgəsinə göndərilmişdir. Əsirlikdə də fəallıq göstərmiş, almanların tatarlardan təşkil etdiyi İdil-Ural Legionunun üzvləri arasında antifaşist qüvvələrin yaradıcılarından olmuşdur. 1944-cü ilin avqustunda əsirlərin kütləvi şəkildə qaçışını təşkil etmişdir. Lakin onları satmışlar və Musa Cəlil tutularaq 25 avqust 1944-cü ildə Berlindəki Plötzenzee həbsxanasında digər məşhur tatar yazıçısı Abdulla Alişlə birlikdə edam edilmişdir.

Sovet hökuməti ona Vətən xaini damğası vurmuş, ailəsini isə sürgün etdirmişdir. 1949-cu ildə Musa Cəlilin belçikali əsir yoldaşı SSRİ-nin Brüsseldəki konsulluğuna gələrək onun əsirlikdə olarkən antifaşist qüvvələrinin döyünən ürəyi və düşünən beyni olduğunu söyləmiş, əvvəlcə onun bir neçə şeirini, bir müddət sonra isə iki kitabını konsulluğa təqdim etmişdir. Bu kitablar tezliklə çap olunmuş, 1956-cı ildə şairə bəraət verilmiş və onun əsərlərinin çapına qoyulan qadağa birdəfəlik aradan qaldırılmışdır.

Həmin il Musa Cəlilə ölümündən sonra Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı, 1957-ci ildə isə Lenin mükafatı verilmişdir. Kazan şəhərində onun heykəli ucaldılmış, tatar milli dram teatrına onun adı verilmiş, adına ədəbi mükafat təsis olunmuşdur.

Alman əsirliyində yazdığı "Moabit gündəliyi" adlı şeirlər toplusuna görə ölümündən sonra Lenin mükafatına layiq görülmüşdür.

1954-cü ildə Kazanda keçirilən faşizm üzərində qələbənin yubileyində Xalq şairimiz Səməd Vurğun Musa Cəlili “adını ölməz əsərləri ilə bərabər, qəhrəmanlıq nümunəsi olan ölümü ilə də əbədiləşdirən” şair adlandırmış və ona həsr etdiyi (“Musa Cəlilə” adlı) şeirində demişdi:

Mənim şair dostum, şair qardaşım,

Vüqarın böyükdür uca dağ kimi.

Sənin hünərinlə mənim də başım,

Ucaldı göylərə bir bayraq kimi.

Neçə sərhəd aşır, el gəzir şeir,

Yurd salır neçə min ürəkdə, canda.

Sənə oğlum deyir, öz balam deyir,

Mənim ana yurdum Azərbaycan da.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.02.2026)

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Susduqlarımız bizi necə dəyişdirir?

Bəzən insanı ən çox incidən deyilən sözlər deyil. Deyilməyənlərdir.

Ürəkdə qalıb boğaza düyün olan cümlələrdir.

“İndi yox” deyə təxirə salınan etiraflardır.

“Boş ver” adı altında basdırılan ağrılardır.

Biz çox şeyi susaraq yaşayırıq.

Susuruq ki, kimisə itirməyək.

Susuruq ki, problem yaranmasın.

Susuruq ki, zəif görünməyək.

Susuruq ki, başa düşülməməkdən qorunaq.

Amma susduqca özümüzü itiririk.

Uşaqlıqdan bizə öyrədilir: “Böyüklərin yanında danışma.”

“Səsini çıxartma.”

“Səbirli ol.”

“Döz.”

Zamanla bu sözlər içimizdə qaydaya çevrilir.

Hər ağrı qarşısında susuruq.

Hər haqsızlıq qarşısında udqunuruq.

Hər inciklikdə gülümsəyirik.

Və deyirik: “Keçər…”

Amma keçmir.

Sadəcə içimizə yığılır.

Hər susduğumuz söz ürəyimizdə bir daş olur.

Daşlar yığıldıqca ürək ağırlaşır.

Ağırlaşdıqca da sevinmək çətinləşir.

Bəzən bir insana çox şey demək istəyirsən.

“Canım ağrıyır.” “Məni incitdin.” “Səni sevirəm.” “Mənə lazımsan.” “Getmə…”

Amma demirsən.

Çünki qorxursan.

Rədd edilməkdən, lağa qoyulmaqdan, anlaşılmamaqdan…

Ona görə də susursan.

Və gecələr özün-özünlə danışırsan.

Deyilməmiş cümlələr beynində dönüb-dolanır.

Ssenarilər qurursan: “Kaş desəydim…” “Bəlkə belə cavab verərdi…” “Əgər onda danışsaydım…”

Amma artıq gecdir.

Susmaq insanı yavaş-yavaş dəyişdirir.

Əvvəl daha sakit olursan.

Sonra daha soyuq.

Sonra daha məsafəli.

Axırda isə — laqeyd.

İnsan hiss etməmək üçün özünü bağlayır.

Çünki hiss etmək ağrıdır.

Susmaq bəzən müdriklik kimi göstərilir.

“Dillənmə, ağıllı ol.” deyilir.

Amma hər susmaq ağıllılıq deyil.

Bəzən susmaq qorxaqlıqdır.

Bəzən özünü satmaqdır.

Bəzən də ruhunu yormaqdır.

Mən də çox susmuşam.

Məni incidən dostların yanında susmuşam.

Haqqımı yeyənlərin qarşısında susmuşam.

Sevdiyim insana hisslərimi deməmişəm.

Və sonra özümə qəzəblənmişəm.

“Niyə danışmadım?” “Niyə özümü qorxaq apardım?” “Niyə yenə susdum?”

Susduqca içimdə iki insan yaranıb.

Biri gülümsəyən, “yaxşıyam” deyən.

Biri isə içində qışqıran, ağlayan, yorulan.

Bu ikilik adamı məhv edir.

Çünki insan ikiüzlü deyil, ikiürəkli olur.

Zamanla bir şeyi anladım:

Hər şeyi demək lazım deyil.

Amma vacib olanları deməmək də xəyanətdir — özünə xəyanət.

Hissini deməmək, Sərhədini çəkməmək, “Yox” deməmək, “Yetər” deməmək…

Bunlar insanı tükədir.

Danışmaq riskdir, bəli.

Amma susmaq daha təhlükəlidir.

Danışanda itirə bilərsən.

Susanda isə özünü itirirsən.

İndi çalışıram ki, ürəyimdə daş saxlamayım.

İncidiləndə deyim.

Sevəndə gizlətməyim.

Narahat olanda susmayım.

Hər dəfə bacarmıram.

Hələ də qorxuram. Hələ də tərəddüd edirəm.

Amma artıq bilirəm:

Susduqlarımız bizi səssizcə dəyişdirir. Sərtləşdirir. Uzaqlaşdırır. Yorur.

Və bir gün baxırsan ki, artıq əvvəlki sən deyilsən.

Ona görə də…

Bəlkə bu gün ürəyində bir söz var.

Deyilməmiş. Gizlədilmiş. Qorunmuş.

Bəlkə vaxtıdır deməyə.

Çünki səsin — sənin varlığındır.

Və sən susmağa məcbur deyilsən.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.02.2026)

Kübra Quliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bəzi insanlar var ki, onların taleyi mənsub olduqları xalqın tarixi ilə eyni vaxtda yazılır. Onların yaradıcılığı sadəcə kağız üzərindəki kəlamlar deyil, yaşanmış bir tarixin, itirilmiş yurdun və sarsılmaz əqidənin səsidir. Belə şəxsiyyətlərdən biri də ömrünün 81-ci baharını yaşayan şair-publisist, ictimai xadim Əhməd İsmayıl oğlu Əhmədov - Əhməd Vedilidir.

​

Vedibasardan başlayan yol

​

1945-ci ilin dekabrında Şidli şəhərində anadan olsa da, Əhməd müəllimin ruhu və kökü ata yurdu olan Vedibasarın Xalisa və Şədli kəndləri ilə bağlıdır. Onun bu vətən sevgisi bu gün çox aktual olan Qərbi Azərbaycana Qayıdış Konsepsiyasının təbliği baxımından gənc nəslə bir örnək ola bilər.

İlk satirik şeirini hələ 1959-cu ildə "Sovet Ermənistanı" qəzetində çap etdirən gənc Əhməd, o vaxtdan bəri haqsızlığa qarşı qələmini silah edib. Bakıda aldığı texniki və iqtisadi təhsil (Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetini bitirib) onu rəqəmlərin dünyasına çəksə də, sözün sehrindən qopara bilməmişdir.

​

Fərman Kərimzadə dostluğu və əqidə möhkəmliyi

​

Əhməd Vedilinin bir şəxsiyyət kimi formalaşmasında Vedibasarın ab-havası ilə yanaşı, görkəmli yazıçı Fərman Kərimzadə ilə olan dostluğu böyük rol oynamışdır. Fərman müəllimin məsləhətləri, onun ədalətli və vicdanlı mövqeyi Əhməd Vedilinin yaradıcılığında sarsılmaz bir bünövrəyə çevrilmişdir.

​Təsadüfi deyil ki, 1986-cı ildə erməni millətçiliyinin oyanması şəraitində sovet generallarının hədəfinə tuş gələn məhz o idi. SSRİ xüsusi mühafizə xidmətinin generalı Malışkinin "Burada Əhməd adında bir şair var, o, anti-sovet təbliğatı ilə məşğuldur" deyərək onu susdurmağa çalışması, əslində Vedilinin sözünün gücünün və qorxmazlığının təsdiqi idi.

​Heydər Əliyev ideallarının təbliğatçısı

​Əhməd Vedili hər zaman dövlətçilik ənənələrinə sadiq qalıb. 1992-ci ilin avqustunda, Naxçıvanda Ulu Öndər Heydər Əliyevlə görüşü onun həyatında dönüş nöqtəsi oldu. O dövrün çətinliklərinə baxmayaraq, "Vətənə lazımdır Xan Heydər Paşa" deyərək Ümummilli Liderin qurtuluş missiyasını misralara düzdü. Bu cəsarətli addım onun həm şair, həm də vətəndaş kimi uzaqgörənliyinin göstəricisi idi.

​

Cəbhədə və ictimai həyatda

​Vedililər ailəsi üçün Vətən sadəcə poetik bir obraz deyil, uğrunda qan tökülən müqəddəs torpaqdır. Əhməd müəllimin iki oğlu, qızı və bacısı Qarabağ müharibəsinin iştirakçıları olublar. Bacısı Xanımzər 7 ildən çox cəbhədə baş leytenant kimi xidmət etmiş, qardaşı Pənah isə döyüşlərdə sağlamlığını itirərək II qrup əlil olmuşdur. Belə bir ocağın başçısı olan Əhməd müəllim, 1988-ci ildən sonra Bakıya köçən soydaşlarımızın hüquqlarının müdafiəsində (QADOSİB sədri kimi) hər zaman ön cərgədə dayanıb.

​

"Türk Elidir, Bizimdir!"

​On kitabın müəllifi olan şairin poeziyası geniş bir coğrafiyanı əhatə edir. O, Borçalıdan Dərbəndə, Ağbabadan Zəngəzura qədər hər bir qarış torpağı "Türk elidir, bizimdir!" sədası ilə tərənnüm edir:

​"Şimalı can, cənubu can,

İkiyə bölünmüş bir can,

Başdan-başa Azərbaycan,

Türk elidir, bizimdir."

​Səksənin Zirvəsində

​Bu gün Əhməd Vedili 80 illik ömrün ucalığından geriyə baxarkən, "Qızıl Qələm", "Üstad Sənətkar" kimi mükafatların, 14 nəvənin və saysız-hesabsız oxucu sevgisinin qürurunu yaşayır. O, həm "Hökm" qəzetinin redaktoru, həm də ictimai xadim kimi hələ də yorulmadan çalışır.

​

Dəyərli Əhməd müəllim, sizin yurd sevginiz, "ədalət və həqiqət həyat nizamnaməmdir" prinsipiniz gənc nəsil üçün hər zaman örnək olaraq qalacaqdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.02.2026)

Şərəf Cəlilli,

 filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

“Ən böyük nailiyyətim ailəm, ən qiymətli əsərim övladlarımdır.” (Mir Cəlal Paşayev)

1945-ci ildə SSRİ Elmlər Akademiyasının prezidenti, akademik Vladimir Leontieviç Komarov Sovet İttifaqı rəhbərliyinə təqdim etdiyi  hesabatda iki tarixi cümlə işlətmişdi: “Yusif Məmmədəliyev kimi bir alimi olan respublika öz akademiyasını qurmağa layiqdir”. “Mir Əsədulla Mirqasımov elmin nüfuzu və vicdanıdır”.

Akademik səviyyəsi, nəzəriyyə və ixtiraları ilə elmin ümumbəşəri dəyərlər xəzinəsini zənginləşdirən bu qüdrətli alimlərin sırasında yer alanlardan biri də  akademik Arif Mir Cəlal oğlu Paşayevdir.

O, bütün varlığı ilə alim, müəllim, ziyalı adına şərəf gətirənlərdən, intellektual potensialı, kübarlığı ilə mövcud olduğu çevrəni zinətləndirən tarixi şəxsiyyətlərimizdən, elmin nüfuzu və vicdanı olan mütəfəkkir alimlərimizdəndir.

Azərbaycan Respublikasının Dövlət mükafatı laureatı, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor, akademik Arif Paşayev 1934-cü il fevralın 15-də Bakıda, üç zirvənin fatehi:  yazıçı müəllim, alim Mir Cəlal Paşayevin  ailəsində  dünyaya gəlmişdir.

Dünyanın qüdrətli elmi mərkəzləri tərəfindən fizika, texnika və kosmik tədqiqatlar sahəsində nüfuzlu alim kimi qəbul edilən, əsərləri senzuradan kənar dərc olunan, yarımkeçiricilər fizikası istiqamətində xüsusi nailiyyətlərə imza atan görkəmli alim, pedaqoq, elm və təhsil təşkilatçısı, ictimai xadim kimi tanınan Arif Paşayev Odessa Elektrotexnika Rabitə İnstitutunda radiofizika ixtisası üzrə ali təhsil almışdır. 1957-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetində (indiki BDU) laborant kimi əmək fəaliyyətinə başlamışdır.  Sonralar AMEA-nın Astrofizika sektorunda kiçik elmi işçi, Fizika İnstitutunda kiçik və böyük elmi işçi, Zədəsiz ölçmə və nəzarətin fiziki üsulları və Yarımkeçiricilərdə elektromaqnit və akustooptik proseslərin fiziki- texniki problemləri laboratoriyalarının müdiri vəzifələrində uzun illər  çalışmışdır. 1966-cı ildə “Yüksək və ifratyüksək tezliklərdə yarımkeçiricilərin parametrlərini ölçmək üçün kontaktsız üsul və cihazların işlənməsi” mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə edərək texnika elmləri namizədi, bir neçə il sonra eyni əsaslı doktorluq dissertasiyası ilə fizika-riyaziyyat elmləri doktoru elmi dərəcəsinə layiq görülmüşdür. Elmi fəaliyyətinin əsas istiqamətini yarımkeçiricilər fizikası və yarımkeçirici cihazların tədqiq edilməsi olan akademik Arif Paşayev 1989-cu ildə Azərbaycan EA-nın müxbir üzvü, 2001-ci ildə AMEA-nın həqiqi üzvü seçilmişdir.

1996-cı ildən “Azərbaycan Hava Yolları” Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin Milli Aviasiya Akademiyasına rəhbərlik edən akademik Yarımkeçirici materialların mühüm elektrofiziki parametrlərini ölçmək məqsədilə yüksək tezlikli cərəyanlardan istifadə etməklə materialı zədələmədən kontaktsız ölçü üsullarının elmi əsaslarını yaratmış, müxtəlif təyinatlı çeviricilər sahəsində yeni elmi istiqamətin əsasını qoymuşdur. Onun rəhbərliyi və bilavasitə iştirakı ilə yaradılan silindr şəkilli yarımkeçirici hissələrin xüsusi müqavimətinin kontaktsız ölçülməsi üçün “Siqma”, yüksək aşqarlı yarımmetalların kontaktsız tədqiqi üçün “RO”, lövhə və silindirvari nümunələrin qeyri-bircinsliyinin kontaktsız ölçülməsi üçün “BİN” seriyalı cihazlar ölkəmizdə bu istiqamətdə əldə olunan elmi nailiyyətlərin göstəricisi olmaqla yanaşı, dünyanın elmi mərkəzləri tərəfindən də elmi yenilik olaraq qəbul edilmişdir.

Akademik Arif Paşayevin elmi tədqiqat işlərinin digər bir hissəsi fotoelastik material kimi daha sadə hazırlanma texnologiyasına malik olan kristallik kvars əsasında akustooptik modulyatorun işlənilməsi məsələləri ilə bağlıdır. 1993-1997-ci illərdə ilk dəfə olaraq əldə etdiyi elmi nailiyyətləri bir sıra radiofizika və radiotexnika məsələlərinin həllinə tətbiq edən alim siqnalların zaman təhriflərinə korreksiyasının, çevrilməsinin, tezlik modulyasiyalı siqnalların izləyici qəbulunun akustooptik üsullarını və bu üsulları reallaşdıran qurğuları sintez etməklə kifayətlənməmiş, onların parametrlərini hərtərəfli şəkildə araşdırmış, alınan nəticələrə aid elmi məqalələri dünyanın bir çox nüfuzlu elmi nəşrlərində dərc etdirmişdir.

Müxtəlif elektromaqnit sahələrinin keçirici mühitlə qarşılıqlı təsirinin tədqiqi nəticəsində maşınqayırma məmulatlarına cərəyan burulğanları ilə nəzarət üçün yeni üsullar və qurğular yaradan akademik Arif Paşayev elektron mikrometri, dərinlik nasoslarının içliklərinin diametrini və dərin deşikləri ölçmək üçün proqram təminatlı xüsusi elektron qurğular, SD-1 kondisionerlərinin diaqnostikası üçün stend ixtira etmiş, yenilikləri, elmi nailiyyətləri ilə elmin ümumbəşəri dəyərlər sisteminə layiqli töhfələr vermiş,  Azərbaycanın elmi potensialını, intellekt kapitalını dünyaya nümayiş etdirmişdir. Onun əldə etdiyi nailiyyətlər, ixtiralar, yeni fiziki elementlər gəmiqayırmada, neftmaşınqayırmada, müdafiə, tibb sənayelərində və digər sahələrdə geniş tətbiq edilir, həmçinin onlardan yüksək çevikliyə malik nəzarət sistemlərinin yaradılmasında tətbiq olunmaqla yanaşı, qeyri-neft sektorunun inkişafına da müsbət təsir göstərir.

Mənalı ömrünün böyük bir mərhələsini, bir qərinəyə yaxın zaman kəsiyini ölkəmizdə mülki aviasiyanın qurulması və inkişafına həsr edən  Arif Paşayev 29 ildir Milli Aviasiya Akademiyasının rektoru kimi fəaliyyət göstərir. Bu nüfuzlu elm, tədris mərkəzində qüdrətli elm təşkilatçısının rəhbərliyi ilə tədris prosesi, elmi-metodiki işlər yüksək səviyyədə təşkil edilib, bir sıra kafedralar açılıb, yeni, müasir standartlara, tələblərə cavab verən ixtisasların tədrisinə başlanılıb. Mülki Aviasiyanın bütün istiqamətləri üzrə milli kadrların hazırlanması üçün münbit şərait yaradılıb. 

Milli Aviasiya Akademiyasının fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindən biri də tarixi Zəfərə imza atan Vətənimizin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi, ordu quruculuğunun möhkəmləndirilməsi kimi mühüm və vacib məsələlərin həllinə təkan vermək olmuşdur.  Müharibə dövründə və ondan sonrakı illərdə xüsusi əhəmiyyət kəsb edən pilotsuz uçuş aparatlarının, minaların axtarılması və zərərsizləşdirilməsi üzrə robotların, radiotexniki təminat obyektlərinin texniki vəziyyətinə avtomatlaşdırılmış nəzarət sistemlərinin yaradılması Milli Aviasiya Akademiyasının ən böyük elmi nailiyyətlərdən biridir. İstər ikinci Qarabağ savaşında, Vətən müharibəsində, 44 günlük haqq davasında, istər də ondan sonrakı məsuliyyətli dövrdə mülki aviasiyaya məxsus təyyarə və helikopterlərin, düşmən üstünə göydən qartal kimi şığıyan pilotsuz uçuş aparatlarının, radio texnoloji avadanlıqların idarəetməsində, minaların zərərsizləşdirilməsində Milli Aviasiya Akademiyasının mühüm rolu vardır. Müharibə dövründə son 30 ildə akademiyada yetişdirilən peşəkar kadrların nümayiş etdirdiyi intellektual potensial tarixi Zəfərə Ali Baş Komandan iradəsi ilə imza atan millətin, məmləkətin qüdrətini dünyaya nümayiş etdirdi.  

Milli Aviasiya Akademiyasında ölkəmizdə analoqu olmayan, dünya standartları səviyyəsində şəhərciyin salınması, davamlı islahat proqramlarının həyata keçirilməsi, təhsilin səviyyəsinin yüksəldilməsi, sağlam elmi-pedaqoji mühitin yaradılması, nüfuzlu elm xadimlərinin və mühəndislərin tədris prosesinə cəlb olunması akademik Arif Paşayevin bir təşkilatçı rəhbər kimi mənəvi əzəmətinin göstəricisidir.

Olur ki, çox böyük müəllim, ixtiraları ilə elm tarixini zənginləşdirən qüdrətli bir alim olur, məşhur imza kimi tanınırsan. Amma adınla bağlı məktəbin olmur. Akademik Arif Paşayev bir rektor, pedaqoq və alim kimi yetirmələri ilə həmişə fəxr edib, qürur duyub, onların əllərindən tutub, dayaq olub, həm də onlara  inanıb,  arxalanıb. Əl-Biruni, əl-Kindi, əl-Qəzali, əl-Fərabi, İbn Sina kimi öz məktəbini yaradıb. Məhz bu arzuolunan ustad-şəyird münasibətlərinin nəticəsidir ki, Milli Aviasiya Akademiyası Dövlətlərarası Aviasiya Komitəsinin qərarı ilə “Mülki Aviasiya ali təhsil müəssisəsi” sertifikatına layiq görülüb, Beynəlxalq Mülki Aviasiya Təşkilatının ali təhsil müəssisələrinin siyahısına daxil edilib. 

Böyük alimin rəhbərlik etdiyi Azərbaycan Milli Aviasiya Akademiyası “Azərbaycan Hava Yolları” QSC (AZAL) ilə birgə aviasiya sahəsində kadrların peşəkarlıq səviyyəsinin inkişafı və təkmilləşdirilməsi, maddi-texniki bazasının genişləndirilməsi istiqamətində də səmərəli işlər görür, mühüm nailiyyətlərə imza atır. Akademiyanın nəzdində olan Pilotların Hazırlıq Mərkəzi Azərbaycanın mülki aviasiya kadrlarının hazırlanması üçün əsas baza hesab olunur. Geniş elmi-praktiki, elmi-təşkilati, pedaqoji fəaliyyəti ilə yanaşı, Azərbaycanda aviasiya təhsilinin müasir səviyyədə inkişafına gərgin əmək sərf edən, gənc nəslin yüksək vətənpərvərlik ruhunda tərbiyəsini daim diqqətdə saxlayan, atası Mir Cəlalın mürşid-mürid ucalığını yaşayan Arif Paşayev hər bir əməkdaşa fərdi, insani münasibət bəsləyir, əsl ziyalıya xas keyfiyyətləri ilə bir nümunəyə çevrilir.

Akademik Arif Mir Cəlal oğlu Paşayevin  zərrə-zərrə qurduğu, pillə-pillə ucaltdığı, varlığı ilə qürur duyduğu, şah əsəri hesab etdiyi Azərbaycan Milli Aviasiya  Akademiyası Azərbaycan universitetlərində təhsilin keyfiyyətinin idarə edilməsi, yüksəkixtisaslı mütəxəssislərin hazırlanması istiqamətində mühüm işlər görür. Eyni zamanda, burada gənc alimlər üçün “Aviakosmos” istiqaməti üzrə hər il seminarlar və məktəblər təşkil edilir. Bütün həyatını ölkənin elmi potensialının inkişafına, yüksək texnologiyaların sənayedə tətbiqinə, peşəkar aviator, mühəndis kadrların yetişdirilməsinə həsr edən  Arif Mir Cəlal oğlu 1991-ci ildə avtonom hidroakustika informasiya sisteminin yaradılması sahəsindəki nailiyyətlərinə görə Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı laureatı adını qazanmışdır. İlk dəfə olaraq funksional elektronikanın müstəqil elmi istiqaməti olan neqatronika sahəsi məhz akademik Arif Paşayevin elmi məktəbində üzə çıxmış və inkişaf dinamikası ilə dünya alimlərini heyrətləndirmişdir.

500-dən çox elmi əsərin, 30-dan çox kitab və monoqrafiyanın, 60-dan çox ixtira, respublika və beynəlxalq səviyyəli patentin müəllifi olan akademik  Arif Paşayevin  məsləhətçiliyi və rəhbərliyi ilə onlarla namizədlik və doktorluq dissertasiyaları hazırlanaraq müdafiə olunmuşdur. Bununla yanaşı, Rusiya, Ukrayna, Latviya və Estoniya kimi ciddi elmi mərkəzləri olan ölkələrdə müdafiə olunan doktorluq dissertasiyaları üzrə rəsmi opponent kimi çıxış etmiş, elmi yeniliklərə imza atan alimlərə öz ustad xeyir- duası vermişdir.

Beynəlxalq Nəqliyyat, Beynəlxalq Mühəndislik, Beynəlxalq Ekoenergetika, Beynəlxalq Eller, Beynəlxalq İnformasiyalaşdırma akademiyalarının həqiqi üzvü, Rusiya Mühəndislik Akademiyasının fəxri üzvü seçilən  akademik Arif  Mir Cəlal oğlu Paşayev “Azərbaycan Mühəndislik Akademiyasının xəbərləri”, Milli Aviasiya Akademiyasında nəşr olunan “Elmi məcmuələr” jurnalının, “Elmi əsərlər” toplusunun, “Səma” beynəlxalq elmi-kütləvi jurnalının baş redaktoru kimi publisistikadan elmi maarifçilik yolunda uğurla  istifadə etmişdir.  

Şeyx Nizami Gəncəvinin: “Elmlə, biliklə başqa cür heç kəs, heç kəsə üstünlük eyləyə bilməz!” nidasını  amalına çevirən böyük alimin elm sahəsindəki xidmətləri diqqətdən kənarda qalmamış, dəfələrlə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin sərəncamları ilə 2004-cü ildə “Şöhrət”, 2009-cu ildə “Şərəf”, 2014-cü ildə “İstiqlal” ordenləri ilə təltif olunmuş, 2005-ci ildə Əməkdar elm xadimi fəxri adına layiq görülmüşdür.

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının ilk prezidenti akademik Mirəsədulla Mirqasimovun tarixi bir kəlamı var: “Həyatdan mükafat gözləməyin, əgər sizin addımlarınız düzgündürsə, gördüyünüz işlər doğrudursa, mükafat sizə veriləcək. Siz mükafatı düşünürsünüzsə, onda onu görməyəcəksiniz. İş görün, düzgün yaşayın, onda mükafat özü sizi tapacaq”. Akademik Arif Paşayev heç bir təşəkkür, mükafat gözləmədən analitik təfəkkürü, ensiklopedik biliyi, intellektual potensialı, dəyişməz xarakteri ilə düz 91 ildir ömür sürür, elmi fəaliyyətini davam etdirir, klassikləşən müasirimiz olaraq tarix yaradır, xalqa, dövlətə, sonsuz məhəbbətlə, sədaqətlə xidmət edir.

Ulu öndər Heydər Əliyevin tarixi bir kəlamı var: “Hər bir alim qiymətlidir. Ancaq nəzəriyyəni təcrübə ilə birləşdirən, fikirlərini tətbiq edə bilən və onlardan əməli nəticə görə bilən, cəmiyyətə, ölkəyə, xalqa konkret fayda gətirən insanlar alimlərin sırasında xüsusi yer tuturlar”. Akademik Arif  Mir Cəlal oğlu Paşayev məhz belə bir mütəfəkkir alim, qüdrətli ziyalı, nüfuzlu şəxsiyyət, xeyirxaxlıq və yaxşılıq nümunəsi olan Böyük İnsandır!

Akademik Arif Mircəlal oğlu Paşayev mütəfəkkir alim, nüfuzlu ictimai xadim, müdrik şəxsiyyət, eyni zamanda böyük Vətəndaşdır! Onun üçün Vətən millətə, məmləkətə təmənnasız sevgidən ibarətdir. “İnsanları dinləmək, anlamaq, düşüncələrinə hörmətlə yanaşmaq, qayğısına qalmaq gərəkdir”- deyir, həmişə Arif  Mir Cəlal oğlu. Onun həyatda ən böyük arzusu sükanı arxasında yetirmələrinin, milli aviatorların dayandığı təyyarələrimizi Qarabağın, Şərqi Zəngəzurun səmasında görmək idi. Bu gün Müzəffər Ali Baş Komandan, Prezident cənab İlham Əliyevin qətiyyəti, qüdrətli Ordumuzun iradəsi, bir parası Vətən olan Qazilərin, al qanı ilə tarix yazan Şəhidlərin Vətən sevgisi ilə Şuşa qalasında, Murovun zirvəsində, Ağoğlan qəsrində, Xudafərin körpüsündə Azərbaycan Bayrağı dalğalanır! Səmamızın şahinləri, Milli Aviasiya Akademiyasının məzunları Qarabağa, Şərqi Zəngəzura uçuşlar edir. Akademik Arif Paşayevin övladları, nəvələri Torpaq qalan, hər şey yalan-nidası ilə Odlar Yurdu Azərbaycanın ən teni tarixini yaradır.

Ulu Tanrı akademik Arif  Paşayevi həm də, bir türk, Azərbaycan kişisi kimi əbədi sevginin imtahanından keçirib. Vaxtsız  gedişi ilə doğmalarının əyninə  hicran köynəyi biçən Aida xanımdan sonra o, sədaqətin, etibarın nümunəsi kimi canlı heykələ, abidəyə çevrilib. Tanrı Arif Mir Cəlal oğlu Paşayevi  həm də, gözəl ailə, bir-birindən qiymətli övladlar, nəvə-nəticələrlə mükafatlandırıb. Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti, Heydər Əliyev Fondunun prezidenti xanım Mehriban Əliyeva adını milli dövlətçilik və milli-mənəvi dəyərlər tariximizə həkk edib. Moskva Dövlət Universitetinin Bakı filialının rektoru, AMEA-nın vitse-prezidenti  akademik Nərgiz Arif qızı Paşayeva hər gün babasının, atasının, anasının qalxdığı kürsüləri alim, müəllim, ictimai xadim kimi zinətləndirir. Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyevanın, Bakı Media Mərkəzinin qurucusu Arzu Əliyevanın, “Yarat” Müasir İncəsənət Məkanının rəhbəri Aida Mahmudovanın, “Nərgiz” dərgisinin təsisçisi və baş redaktoru Ülviyyə Mahmudovanın əldə etdiyi nailiyyətlər onda xoş ovqat və sevinc hissləri yaradır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.02.2026)

Ağalar İdrisoğlu, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

 Şahmar Qəriblinin  2018-ci ilin fevral ayının 16-da dünyasını dəyişməsini qardaşı Elman mənə xəbər verəndə çox sarsıldım. Əlim heç yana çata bilmədi və heç onun dəfninə də gedə bilmədim. Çünki özüm də həmin vaxtı Sumqayıtdakı 1 Nömrəli Xəstəxanada idim, infarkt  olmaq dərəcəsinə gətirmişdilər məni yüksək rütbəli məmurlar və ciddi müalicə olunurdum. Şahmar da  Bakıda xəstəxanada yatdığına görə fevral ayının 13-də qardaşı Elmana zəng vurub demişdim ki, mənim adımdan onun ad gününü təbrik eləsin. Üç gün sonra isə bu ağır xəbəri eşitmək mənə çox pis təsir elədi... Yaman sarsıldım...

 Cəmi 66 il, 3 gün ömür sürən  tanınmış aktyor-rejissor, maraqlı yazıçı, tamaşaçıların sevimlisi, adını Azərbaycan teatr və kino sənətinə yazmış Şahmar Qəriblinin keşməkeşli həyat yolunun düz 47 ili mənim gözlərim qarşısından keçib. Xəstəxanada olduğum müddətdə bütün bu ağlı-qaralı, acılı-şirinli, keşməkeşli illər kino lenti kimi yenidən gözlərim qarşısından keçdi...

Yadıma saldım 1971-ci ilin iyun ayını. O vaxt biz Mirzə ağa Əliyev adına  Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun ( indiki Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti) dram və kino aktyorluğu fakültəsinə imtahan verirdik. Şahmar orta məktəbdən sonra sənədələrini bu ali məktəbə vermişdi, mən isə ordu sıralarından yenicə qayıtmışdım. Həmin il aktyorluq fakültəsinə cəmi  30 nəfər tələbə qəbul olunacaqdı, amma bir  yerə 50 nəfərdən çox adam sənət vermişdi. İlk sənət imtahanları çox çətin keçirdi. Çünki imtahan götürən tanınmış sənətkarlar,  Azərbaycan teatr və kino sənətinin korifeyləri Rza Təhmasib, Adil İsgəndərov, Mehdi Məmmədov, Tofiq Kazımov, Fikrət Sultanov  və başqaları hər bir müdavimi çox  ciddi formada sorğu-suala tutur, ondan daha çox şeylər soruşurdular. Həm də o ilki qəbul böyük eksperiment idi. Belə ki, institutun tarixində ilk dəfə idi ki, dram və kino aktyoru kursları yığılırdı. Yəni qəbul olanlar həm teatr və həm də kino sahəsində çalışa biləcəkdilər. Onlara həm teatr və həm də kino sənətinin bütün sirrləri birlikdə öyrədiləcəkdi. Ona görə də həmin il bu ali məktəbə qəbul olmaqçün daha çox adam sənət vermişdi. Yuxarıda dediyim kimi imtahanlar da çox ciddi keçirdi. Burada yalnız və yalnız istedada, biliyə qiymət verilirdi. Tanışlıq, qohumbazluq, pul rol oynamırdı.

Biz, Şahmarla elə imtahanların gedişi vaxtı tanış olduq. Məlum oldu ki, o, Kürdəmir rayonunda 1952-ci ilin fevral ayının 13-də anadan olub. Şahmarda teatr və kino sənətinə maraq hələ orta məktəbdə oxuduğu zaman olub. Məktəbin və rayonun dram dərnəyində bir neçə səhnəciklərdə, tamaşalarda da oynayıb. Elə ilk tanışlığımızdan da onun daxilində böyük yumor hissinin və hazırcavablığının şahidi oldum. Belə ki, o, danışdığı ən kiçik bir məsələni, söhbəti elə maraqlı lövhələrlə, obrazlı ifadələrlə deyirdi ki, ətrafında olanlar istər-istəməz ona maraqla qulaq asırdılar. Bu da əlbəttə, onda olan Allah vergisindən irəli gəlirdi. Şahmar sənət imtahanlarının hamısından “5” qiymətlər aldı. O biri imtahanları da uğurla verdi.

Həmin il hər kimiz ali məktəbə qəbul olduq. Şahmar Adil İsgəndərovun, mən isə Mehdi Məmmədovun sinifinə. Bizim sənət dərslərimiz ayrı keçsə də qalan bütün dərslərimiz bir yerdə keçirdi. Sənət imtahanları vaxtı isə bir-birimizin hazırladığı sözsüz, sözlü etüdlərə, tamaşalardan parçalara, tamaşalara baxırdıq və bir-birimizin işlərinə, oynadığı rollara obyektiv qiymət verirdik. Rəhmətlik Adil İsgəndərov da Şahmarın gələcəkdə maraqlı aktyor ola biləcəyini elə kurs yoldaşlarının yanında deyir və onun öz üzərində daha ciddi işləməsini dönə-dönə tapşırırdı. Aktyor sənətinin sirrlərini də ona dərindən öyrədirdi. Şahmar Qəribli artıq ikinci kursada oxuyandan Azərbaycan Dövlət Televiziyası ilə əməkdaşlıq eləyirdi. Orada həm ədəbi-dram verlişlərində və həm də estrada verilişlərində maraqlı rollara çəklirdi və həm də bəzi verilişlərin aparıcısı da olurdu. Beləcə o, hələ tələbə olan vaxt artıq aktyor kimi tanınmağa başladı. Hətta artıq tamaşaçılar onu küçədə görəndə maraqla sorğu-suala tuturdular. Ondan  aftoqraf alırdılar. Biz də tələbə yoldaşımızın bu uğuruna, papulyarlığına sevinirdik.

Beləcə dörd illik təhsilimizi başa vurandan sonra ali təhsilli aktyorlar kimi biz, təyinatla Şəki Dövlət Dram Teatrını yaratmağa getdik. Amma altı aydan sonra Sumqayıt Dövlət Dram Teatrının dəvəti ilə hər ikimiz Sumqayıta işləməyə gəldik. 1976-cı ilin yanvar ayının sonundan burada işə başladıq. Mərkəzi Domna Peçlərinin Təmiri müəssisəsinin yataqxanasında bizə bir otaq verdilər və bizi Sumqayıta daimi qeydiyyata götürdülər. Biz, artıq  Şahmarla həmin otaqda bir yerdə qaldıq. Bir qazandan çörək yedik. Aramızda heç vaxt umu-küsü olmadı. Bir-birimizi yarım sözdən başa düşürdük. Mən ondan iki yaş böyük olduğuma görə, mənə həmişə böyük qardaş kimi hörmət eləyirdi. Verdiyim məsləhətlərə də qulaq asırdı. Artıq mən onun, o isə mənim valideynlərim, qardaşlarım ilə tanış olmuşdu. Yataqxanada bir yerdə qalmağımız bizim dostluğumuzu daha da möhkəmlətdi.

Şahmarın Sumqayıt Dövlət Dram Teatrında aktyor kimi ilk işi İsgəndər Coşqunun “Komsomol poeması” pyesində ( Səməd Vurğunun eyni adlı poeması əsasında) və  Xalq artisti Vaqif Şərifovun quruluşunda bu tamaşadakı Şahsuvar rolu oldu. O, bu rolu çox maraqla oynadı və teatr rəhbərliyinin, kollektivin, tamaşaçıların rəğbətini qazandı.

1976-cı ilin dekabr ayında Şahmar Qəribli ordu sıralarına çağrıldı. Əsgərlik elədiyi ilk ayda, andişmə mərasiminə bir neçə gün qalmış dediyinə görə hərbi hissədə qəzaya düşüb. İş zamanı üztünə böyük dəmir-beton pilitə düşdüyünə görə onu ağır vəziyyətdə xəsətəxanaya çatdırıblar. Orada həkimlərin böyük səyi nəticəsində onu həyata qaytarıblar. Üç il o,  Hərbi Hospitalda müalicə almışdı. Onu tam sağaltsalar da, hətta dünya səviyyəli həmyerlimiz, məşhur həkim-travmatoloq Yelizarov onun müalicəsi ilə özü məşğul olsa da amma ayağının birini tam sağalda bilməmişdilər...

1980-ci ildə Azərbaycana qayıdan Şahmarı, Sumqayıt teatrının  rəhbərliyi yenidən  aktyor ştatına işə götürdü. Üç il teatrdan ayrı düşməsinə görə səhnə üçün çox darıxdığından o, daha böyük ciddiliklə, cavabdehliklə tamaşalarda bir-birindən maraqlı rollar oynadı. Oynadığı bu rollar da təkcə tamaşaçılar tərəfindən yox, həm də teatr mütəxəssisləri tərəfindən böyük əks-səda yaratdı. Bu rollardan- “Dost əli”də Həmid, “Adamın adamı”nda Fağır Bağır, “Bütün Şərq bilsin”də Jandarm, “Dəyirman”da Temir müəllim, “Bayramın birinci günü”ndə Rüstəm, “İtirilmiş məktub”da Sərxoş vətəndaş, “Müfəttişdə”də  Qumarbaz, “Diribaş adamlar”da Aristarx onun ifasında daha maraqla qarşılanırdı. Həmin vaxtı mən də Moskvada  A. V. Lunaçarski adına Dövlət Teatr Sənəti İnstitutunda ( indiki Beynəlxalq Teatr Sənəti Akademiyası)  rejissorluq təhsili aldığıma görə teatrda rejissor kimi tamaşalar hazırlayırdım. İlk işlərimdən biri olan Camal Yusifzadənin “Səhər qatarı” tamaşasında baş qəhərəman rolu olan Kərim rolunu Şahmara vermişdim. Şahmar Qəribli çox xarakterik olan bu rolu obraz səviyyəsinə qaldırdı və tamaşaçıların, mütəxəssislərin böyük hörmətini qazandı. Həyatda bir-birimizi yarım sözdən başa düşdüyümüzə görə bu tamaşanın məşqlərində də Şahmar mənim ondan bu rol üçün nə istədiyimiz tez başa düşür və aktyor kimi mən istədiyimdən də çox iş göstərirdi. Bu rolu uğurlu oynaması  Şahmara qarşı teatrda rejissorların marağını daha da artırdı...

Mən, Moskvada təhsil aldığım axırıncı kursda Mədəniyyət Nazirliyinin təyinatı ilə Ağdam Dövlət Dram Teatrına quruluşçu rejissor vəzifəsinə göndərildim. Və bir ildən sonra həmin teatrın baş rejissoru, direktoru vəzifələrinə təyin olundum. Amma arzum Sumqayıta qayıtmaq idi...

Beləliklə, 1989-cu ilin yanvar ayından Sumqayıta qayıdıb,  Hüseyn Ərəblinski adına Sumqayıt Dövlət Dram Teatrına rəhbərlik eləməyə başladım. Həmin vaxtı Şahmar Qəriblinin də rejissorluğa həvəsi olduğunu görüb, bir neçə tamaşaya quruluş verməsinə şərait yaratdım. Tələbəlik illərindən bilirdim ki, Şahmar həm də maraqlı şeirlər, səhnəciklər, ssenarilər, pyeslər yazır. Onun səhnəcikləri və ssenariləri həmin vaxtı Azərbaycan Dövlət Televiziyasında hazırlanırdı və şeirləri qəzetlərdə çap olunurdu. Ona görə də şərait yaratdım ki, onun özünün yazdığı “Gəlin açıq danışaq” və “Sehirli açar” pyeslərinə  teatrda quruluş versin. Hər iki tamaşa da maraqlı alındı. Tamaşaçıların bu tamaşalara marağı çox oldu.

1991-ci ildə mənim ideyam və təşkilatçılığımla Sumqayıt Dövlət Dram Teatrının janrı dəyişdirilib, Musiqili-Dram Teatrı oldu. Teatra əlavə 80 ştat verildi. Bu teatrda musiqili  tamaşalar hazırlamaqda Şahmar da mənə yaxından köməklik elədi. Bundan sonra Şahmarın istedadı daha da parladı. Çünki onun yaxşı musiqi duyumu və çox lirik, ürəyə yatımlı səs tembri vardı. Hər bir mahnını da peşəkar müğənnilər səviyyəsində ifa eləyirdi.

Hazırladığı tamaşalara peşəkar quruluş verdiyini görüb, 1992-ci ildə Şahmar Qəriblini teatrın öz hesabına iki illik rejissorluq kursunda təhsil almaq üçün Moskvaya göndərdim. O, iki il məşhur rejissor və ustad pedaqoq Leonid Yefimoviç Xeyfitsin kursunda təhsil aldı. Xeyfitsin sevimli tələbələrindən biri oldu. Şahmar diplom tamaşası kimi Sumqayıt Dövlət Musiqili-Dram Teatrında Cəlil Məmmədquluzadənin “Ölülər” tamaşasına çox maraqlı quruluş verdi. Tamaşanı qəbul eləməkçün Moskvadan gələn mütəxəssislərin də bu tamaşa xoşlarına gəldi. Azərbaycan mətbuatı bu tamaşa haqqında maraqlı ressenziyalar yazdı.

Bu tamaşanın ardınca Şahmar teatrımızda Akif Həsənoğlunun “Dəfn”, Feyruz Məmmədovun “Anasının gül balası”, Əvəz Mahmud Lələdağın “Qorxaq” və eləcə də özünün yazdığı “Gülməyəsən neynəyəsən”, “Dünyanın qurtaracağındakı ev” tamaşalarına da quruluş verdi. Bu tamaşaların da hamısı bir-birindən maraqlı idi. Sonra biz onunla birlikdə Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin “Ağa Məhəmməd Şah Qacar” pyesi və Jan Keverin “Xacə Şah” romanı əsasında  Çingiz  Ələsgərovun səhnələşdirdiyi  “Ağa Məhəmməd Şah Qacar” adlı tamaşa hazırladıq. Bu tamaşa da çox yüskək qarşılandı.

Mən istəyirdim ki, Şahmarla birlikdə Sumqayıt teatrının nəzdində Estrada Teatrı açım. Çünki onda estrada janrına maraq çox böyük idi. Özü də bu janrda çoxlu səhnəciklər və monoloqlar yazmışdı. Mənim  1997-ci ilin sentyabr ayından Sumqayıt Dövlət Musiqili-Dram Teatrının bədii rəhbəri və direktoru vəziflərindən işdən çıxıb Dağıstana işləməyə getməyim bizim planlarımızı yarımçıq qoydu... Sonra Şahmar Qəribli  də teatrdan çıxıb, taleyini Lider Televiziyası ilə bağladı. O, səkkiz il orada işlədi. Bu müddətdə 19 bədii və sənədli filmlər çəkdi. Bu filmlərin də hamısı respublika istimaiyyəti tərəfindən maraqla qarşılandı. Hətta o, unudulan, yaddan çıxan sənətkarları belə ekran həyatına gətirib, əbədi yaşatdı. Çəkdiyi filmlər isə özünün peşəkarlığı ilə seçildi. Bunlardan- “Ağ dünya”, “Özümüz”, “Pirlər”, “Ötən əsrdən gələn adam”, “Öxu tar”, “Yastı balaban”, “Udun nağılı”, “Həsrətli gözlərin rəngi”, “Mirzə Cəlil-ömrün qürub çağı”, “Həmidə xanım Cavanşir” və başqaları təkcə Lider Televiziyasının yox, Azərbaycan televiziyasının tarixinə  yazıldı. Şahmar televiziyada rejissor işlədiyi müddətdə aktyorluq sənətini də davam etdirdi. Quruluş verdiyi həmin filmlərin çoxunda özü də çəkildi. Eləcə də başqa bədii filmlərdə də rol aldı. Həmin vaxtı on üç bədii filmdə maraqlı rollar oynadı Şahmar. Bunlardan- “Fəryad”da Boris, “Yay gününün xəzan yarpaqları”nda Müavin, “Qəzəlxan”da Şair, “Fatehlərin divanı”nda Şaman, “Hökmdarın taleyi”ndə İrəvan vəziri, “Seçim”də Professor, “Qraf Kistovski”də Yunan, “Hüseyn Cavid”də Abdulla Şaiq, “Dolu”da Mühasib və başqaları onun ifasında bir-birindən maraqlı rollar, obrazlar idi.

Şahmar Qəribli yenidən taleyini Sumqayıt Dövlət  Musiqili-Dram Teatrı ilə bağladı. Burada quruluşçu rejissor kimi Marat Haqverdiyevin “Məhəbbət yaşa baxmır” tamaşasına özünə məxsus maraqlı quruluş verdi.Yenə də Şahmar tamaşaçıların, teatr mütəxəssislərinin sevimlisi oldu...

Ömrünün 47 ilini aktyor və rejissor kimi teatr və kino sənətinə  bağlayan Şahmar Qəribli bu sahələrdə gözəl mütəxəssis olduğunu sübut eləmişdi. O, teatr və kino sənətində tarixə düşən işlər gördü. Amma onun bu sənəti yüksək rütbəli məmurlar tərəfindən əfsus ki, layiqincə qiymətləndirilmədı. Xalqın sevimli aktyoru və rejissoru olan Şahmar Qəribliyə nə Əməkdar artist, nə də Xalq artisti fəxri adları verlimədi. Baxmayaraq ki, hər dəfə respublikanın sənətkarlarına ad veriləndə biz siyahıda Şahmarın adını da görmək istəsək də əfsus ki, bunu görmürdük. Ona qarşı haqsızlıq və biganəlik də çox kövrək insan olan Şahmar Qəribliyə pis təsir eləyirdi. O, özünü tox tutsa da mən onun yaxın dostu kimi bu incikliyi duyurdum və görürdüm. Hətta onunla bağlı yazdığım və 2010-cu ilin  26 may tarixində  “Azad Azərbaycan” qəzetində çap olunan “Fitri istedadlı sənətkar” portret cizgiləri yazımdan sonra fikirləşirdim ki, yaddan çıxan Şahmar Qəribli hökmən yada düşəcək və ona fəxri ad veriləcək. Amma  əfsus ki,  o, yenə də yaddan çıxdı... Bəli. Gəlin açıq danışaq ki, bu məmləkətdə ölünün də, dirinin də yiyəsi olmalıdır. Əgər yoxsa sən, heç bir uğur əldə eləyə bilməzsən. Lap böyük istedadlı insan olsan belə...

Son vaxtlar Şahmar Qəribli öz tərcüməsində Qulgerrme Fiqeyredonun “Ezop” faciəsi üzərində işləyirdi. Bu əsərə quruluş verməyi planlaşdırıdı. Ezop rolunu da özü oynamaq istəyirdi. Bu tamaşa ilə elə bil ki, o, illərlə özünə qarşı olan haqsızlıqları səhnədə göstərmək istəyirdi...

Ona qarşı uzun illər olan haqsızlığa mərdanəliklə sinə gərən Şahmar Qəribli ömrünün axırıncı illərində yazıçı kimi özünü bədii yaradıcılığa daha çox həsr elədi. O, bir-birindən maraqlı pyeslər, hekayələr, şeirlər  yazdı. Onun yazdığı “Kəfən pulu”, “Biri var idi, biri yox idi”, “Allah xeyir versin” hekayələri, “Xoşbəxt adamlar və yaxud əvvəla salam”, “Dünyanın qurtaracağındakı evimiz”, “Gəlin açıq danışaq” pyesləri,  “Yuxun çin olsun” kino-ssenarisi, Yusif  Vəzir Çəmənzəminlinin “Bir qəpik”, “Polis patronu” və “Ağsaqqal” hekayərəli əsasında yazdığı “Bir gün” kino-ssenarisi, yenə də Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin “Sərhəd məsələsi” hekayəsi əsasında yazdığı “Hikkə” kino-ssenarisi mənim daha çox xoşuma gəlir. İnanıram ki, bu pyeslər əsasında nə vaxtsa tamaşalar hazırlansa və ssenarilər əsasında kinofilmlər çəkilsə,  Azərbaycan incəsənəti bununla çox şeylər qazanar. Onu da vurğulayım ki, Şahmar, Yusif  Vəzir Çəmənzəminli yaradıcılığını çox sevirdi və belə böyük yazıçının Azərbaycanda niyə təbliğ olunmamasına  həmişə təəssüflənirdi. Elə bil ki, Yusif Vəzir Çəmənzəminli ilə Şahmar Qəriblinin taleyində də bir oxşarlıq vardı. Biri dünyasını dəyişəndən sonra, o birisi isə hələ sağ ikən yaddan çıxmışdı. Yəqin elə buna görə də Şahmar, Cabir Novruzun “Sağlığında qiymət verin insanlara” şeirini tez-tez deyiridi. Şeirdə olan bu sətirləri isə bir neçə dəfə təkrar eləyirdi:

Ay adamlar, bir arzum var, qoyun deyim,
Sağlığında qiymət verin insanlara...
Yaxşılara sağlığında yaxşı deyin,
Sağlığında yaman deyin yamanlara...

Sonra susub, uzaqlara baxır və yəqin ki, həyatı boyu ona olan haqsızlıqlar, onun əməyini unudan, vaxtında qiymət verməyən mədəniyyət sahəsinə rəhbərlik eləyən ürəyi daş, laqeyid məmurlar yadına düşürdü... O, istəsə də, istəməsə də bu taleyi ilə barışırdı... Çünki dünyanı bürüyən bu haqsızlığın, hegemonluğun qarşısında bizim gücsüz olduğumuzu tam başa düşürdü... Dərk eləyirdi.

Əziz qardaşım!

Sənə  on il bundan qabaq həsr elədiyim “Fitri istedadlı sənətkar” portret cizgiləri  yazımda belə sətirlər yazmışdım: “Dostum, mən bilirəm ki, sən heç vaxt fəxri ad ardınca qaçan sənətkar olmayıbsan. Hətta bu gün çoxlu fəxri ad alanlar var ki, sənin sənətkarlığının yanında deletantdır. Hətta özləri bəzən utanıb fəxri adları olduğunu sənin yanında dilinə gətirmirlər. Onu da bil ki, tarixdə fəxri ad yox, sənət və sənətkar yaşayır.  Bu, əsrlər boyu təsdiq olunmuş bir həqiqətdir. Sən də özünün bənzərsiz sənətinlə, Allah vergisi olan istedadınla adını Azərbaycan teatr və kino sənətinə layiqincə yazıbsan. Buna görə də qəm eləməyə dəyməz”.

Bəli, əziz qardaşım! Zaman gələcək ki, sən bir sənətkar kimi tez-tez yada düşəcəksən. Televizorda, kino teatrlarda sən oynadığın kino filmlər göstəriləndə. Teatrla bağlı söhbətlər olanda...

Necə ki, mart ayının 10-da Azərbaycan peşəkar teatrının yaranması qeyd olunan gün,  bütün dostlar, tanışlar həmin gün xoş xatirələrlə səni yad edirlər. Mart ayının 14-də isə sənin uzun illər işlədiyin Sumqayıt Dövlət Dram Teatrının yarandığı gündür. Belə ki, 1969-cu ildə bu teatrın ilk tamaşası olan Mirzə Fətəli Axundzadənin yazdığı “Müsyo Jordan və Dərvişi Məstəli şah” tamaşasını oynadığı tarixi gün. Həmin gün də həmkarların tərəfindən yad olunursan. Biz, Sumqayıt teatrında işləyən vaxt uzun illər həmin günü teatrın bayramı kimi yüksək səviyyədə qeyd eləmişik.

Taleyin hökmünə bax ki, sənin dünyanı dəyişməyinin 40-cı günü, yəni mart ayının 27-də beynəlxalq teatr günüdür. Bax bu da yəqin ki, alın yazısıdır, əziz qardaşım.

Əzizim Şahmar!

Sən, bir ata kimi qızın Nərgizin toyunda böyük fəxarət hissi keçirib, çox sevinirdin. Əfsus ki, atanın adını qoyduğun və həmişə “dədə” deyib çağırdığın oğlun Qəribin  ( Kənanın)  toy günü görmək sənə qismət olmadı. Nə deyim taleyin yazısına... Amma həmişə ona sevinirdin ki, qızın Nərgiz bu gün Türkiyədə öz istedadı ilə tanınan cavan şairələrdən, jurnalistlərindən  biridir. Oğlun Qərib ( Kənan) Qəribli isə çox istedadlı portret rəssamıdır və bu gün Türkiyədə onun çəkdiyi rəsm əsərləri yaxşı qəbul olunur. Onun gələcəyinə də böyük ümidlə baxılır. O, Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvüdür.

Bu yazını işləyib çapa verdiyim ərəfədə dostumuz, ağsaqqalımız, maraqlı və yüksək təfəkkürlü şair, Əməkdar mədəniyyət işçisi, “Tərəqqi” medallı  Əşrəf  Veysəlli mənə zəng vurub dedi ki, sənə bir şeir həsr eləyib. O, səni bir aktyor- rejissor kimi çox sevirdi. Hətta sən onu təqlid eləyəndə uşaq təbəssümü ilə ucadan gülür və sənə deyirdi: “ Şahmar, sən hökmən bir aktyorun teatrını yaratmalısan. Bu sahədə sən, daha məşhur olarsan”. Sən də istəyirdin ki, öz teatrını yaradasan. Əfsus ki, bu da sənə qismət olmadı...

Mən, bu elegiyanı Əşrəf  Veysəllinin maraqlı şeiri ilə tamamlayıram.

Eşitdim ki, ürəyi susub Şahmar Qəribin,

Gəlib durdu qarşımda gülüşü, zarafatı.

Gözləri bu dünyadan küsüb Şahmar Qəribin,

Necə də solğunlaşıb mənası bu həyatın.

Zarafatla doluydu, hər günü hər saatı,

Yolu sənət yoluydu, gülüş idi həyatı.

Heç bilən də olmadı nəydi dərdi-azarı,

Gül kimi solanların, gül bitirər məzarı.

Eşitdim bu ölümü...

İnanmadım, a Şahmar.

Açan vaxtı olmurmu solub gedən güllərin?

Nə qədər ki, dünyada təbəssüm var, gülüş var,

Ən əziz qonağısan duyğulu könüllərin.

Qəbrin nurla dolsun əziz dostum, qardaşım Şahmar Qəribli. Bəli. Sən duyğulu insan idin. Elə belə də yaddaşımızda qalıbsan.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Daşı, onun fakturasını, çəkisini, sükutunu, səssiz, müdrik sükutunu sevən heykəltaraş deyirdi ki, daşda çoxlu enerji, sirr və hekayələr var, mən daşa vurulmuşdum və biz bir-birimizi qarşılıqlı məhəbbətlə sevirdik...

Tanınmış heykəltaraş, Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı Fazil Nəcəfovun sözləridir bunlar.

O, 16 fevral 1935-ci ildə Bakıda dünyaya göz açıb. 1955-ci ildə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbini bitirib. Burada Fuad Əbdürrəhmanov və Səlim Quliyev kimi sənətkarlardan heykəltaraşlığın sirlərini öyrənib. 1961-ci ildə V. İ. Surikov adına Moskva Ali Rəssamlıq İnstitutundan məzun olub. 1960-cı illərdən sərgilərdə iştirak edən rəssamın "İzahat" adlı heykəl kompozisiyası, daha sonra isə "Neftçi" əsəri ictimaiyyətin diqqətini cəlb edib.

 Heykəltəraşın emalatxanasında "Qara ay", "Korlar", "Mələk", "Həyatın mərtəbələri", "Zamanın sədası", "Söhbət", "İstirahət edən qoca", "Minillik insan", "İbadət", "Əkizlər", "Fontan" kimi nümunələr var. 2014-cü ildə Nəcəfov Bakının mərkəzində quraşdırılmış görkəmli Azərbaycan bəstəkarı Qara Qarayevin abidəsini hazırlayıb.

2014-cü ildə F.Nəcəfov Bakının mərkəzində quraşdırılmış görkəmli Azərbaycan bəstəkarı Qara Qarayevin abidəsini yaradıb. O, 2015-ci ildə Heydər Əliyev Fondunun və IDEA-nın (Ətraf Mühitin Mühafizəsi naminə Beynəlxalq Dialoq) dəstəyi ilə 56-cı Venesiya Biennalesində 8 əsəri ilə iştirak edib. Heykəltəraşın “Osvensim” (1965) adlı heykəl-kompozisiyası “Sülhün keşiyində” adlı sərgidə müvəffəqiyyət qazanıb.

Nonna Müzəffərovanın onun barəsindəki essesində bu ünlü rəssamın bütün yaradıcılıq mahiyyəti açılır. Diqqət edək:

I Fəsil

Fazil eşqini etiraf edir.

Mən daşı sevirəm. Onun fakturasını, çəkisini, sükutunu sevirəm. Səssiz, müdrik sükutunu. Daşda çoxlu enerji, sirr və hekayələr var. Mən daşa vurulmuşdum və biz bir-birimizi qarşılıqlı məhəbbətlə sevirdik. Daşlar fərqli olur. Uzunsov və yumru, ölü və diri, dələduz daşlar... Dələduz daş nə deməkdir? Baxırsan ki, yol kənarında baxımsız düşüb qalıb, amma, lənət şeytana, diqqəti özünə cəlb edir!

Bir dəfə heykəltəraşlar simpoziumuna qaya parçaları gətirdilər. Onlar arasında bir nəhəngi var idi, işə başlamazdan öncə onu bölmək lazım idi. Daş karxanasında çalışan, nəhəng əlləri olan ustalar gəldilər. Bir kəsik etdilər və qaya bölündü. Diqqətimi nə çəkdi? İlk dəfə gün işığı görən hamar bətn! Onun daxilində nə isə, yenicə pöhrələnən lobya rəngində, aloe kimi xırda bir şey var idi... Daşın daxilində! Hamı baxdı və çıxıb getdi, mən isə hələ də unuda bilmirəm.

Bu nə idi? Bu canlı elementi daşın bətnində hansı sirr saxlayırdı?! Daşlar milyon illər boyu suyun altında qalıblar, sakitcə yetişiblər, bayıra çıxdıqdan sonra isə heykəltəraşların əlinə düşüblər. Biz onlara böyük hörmətlə yanaşmalıyıq. Onlara təməldən xas olan fəlsəfəni qaytarmalıyıq. Məsələn, Misir heykəltəraşlığı.

O, istənilən ölçüdə monumentaldır! Bu hələ də məni təəccübləndirir. Onun fotoşəklini çəksən belə heç kim miniatür olduğunu söyləməyəcək. Belə fiqura baxırsan – barmaq ölçüdə qranit, kiçik fiqurdur, amma hər şeyi ehtiva edib! Sovet heykəltəraşlığında isə hər şey əksinədir – monumental deyil, amma nəhəng miqyası var.

ll Fəsil

Heykəltəraşlıq nədən başlayır?

Təsviri incəsənətin əsası rəsmdir. Rəssamlıq, heykəltəraşlıq isə - həmin rəsmdir, lakin artıq onun davamıdır, təkamülüdür. Mənim üçün rəsm – istirahətdir. Nə isə maraqlı bir şey gözümə dəyərsə - vacib deyil nə - model və ya sadəcə küçədə nə isə marağıma səbəb olarsa, əgər məni cəzb edərsə, o artıq mənimdir. Onun mənim olması üçün nə tələb edilir?

Birincisi, parlaq xarici görünüşə malik insanlar var. Parlaq xarici görünüş – parlaq xarakter deməkdir. Daxili məzmunun yarısı xaricdə əks olunur. Amma həmişə yox – səhvlər də olur... Bir də var boz insanlar. Elə bil hər şey yerindədir – gözlər, burun, amma necə isə... adidir. Geniş istifadə üçündür. Bax, bu qeyri-adi daxili məzmunun xarici görünüşlə nisbəti yaddaşda iz buraxır.

Sərrast atıcılar kimi yaradan rəssamlar var. Matiss asanlıqla nişan alırdı! Hərçənd, bu ancaq kənardan asan görünür. Əlbəttə ki, buna dərhal nail olmaq mümkün deyil. Rahatlıq bəxş edən xətlər var. Sanki düz xətdir, amma sakitlik verir. Bu ustalıq hətta rəssamları valeh edir. Pikassoda da yaxşı xətlər var, amma o, nəcib deyil – gah oynayır, gah zarafat edir, gah qorxudur...

 Ancaq böyük ustad olduğu üçün, ona hər şeyi keçirlər. Matiss isə - sevgi insanıdır! Mən tez-tez Puşkin muzeyinə Mattisə baxmaq üçün gedirdim və o həmişə mənə sakitlik bəxş edirdi. Sadəcə balıq akvariumu və ya dekorativ divanda qadın, amma necə təsirlidir! Bir sözlə - fransız! Orta məktəbi bitirdikdən sonra rəssamlıq məktəbinə daxil oldum. Moskvadan yenicə gəlmiş müəllimimiz var idi.

 O, bildiyi hər şeyi bizə öyrədirdi və rəsm dərsi əsl bayrama çevrilirdi. Vərəqi çərçivəyə bərkidirdik və nə isə yenilik gözləyirdik! İş uğurlu alınanda zövq alırdım, alınmayanda isə evə çox pis əhval-ruhiyyədə gəlirdim. Səhəri günü səbirsizliklə gözləyirdim ki, gedib hər şeyi düzəldim. Yadımdadır, Surikov institutunun birinci kursunda auditoriyaya görkəmli bir professor – Qleb Borisoviç daxil oldu.

 “Qələmləri buraxın, məni dinləyin. Rəsmi belə çəkirik: bir kağızda 3 baş”. Mən düşündüm: “Bir kağızda 3 baş! Bu nədir, rəsm dərnəyi?!”. Moskvanın ali məktəbi məni çox məyus etdi. O illərdə Bakıda çox güclü məktəb var idi. Tələbə yoldaşlarım yaxınlaşıb rəsmlərimə baxanda özlərinə belə təsəlli verirdilər: “Bu, axı Bakı məktəbidir”.

lll fəsil

Qəhrəman Sovet ideologiyası tikanlıqlarından öz istedadına tərəf irəliləyir

Son kursda Neft Daşlarına yollandım. Bu, qışa təsadüf etmişdi; estakadalar ayaqlarımın altında yellənirdi... Bəndlərin taxtaları arxasında – tünd yaşıl rəngli su var idi, qağayılar alçaqdan uçurdu, sərt külək üzümə vururdu... Neft Daşlarına material toplamaq, hər şeyi öz gözümlə görmək üçün gəldim və orada 3 gün keçirdim; soyuq linoleumda yatırdım, nəm yorğanla örtünürdüm... Səhəri insan siluetlərini gördüm, dayanıb siqaret çəkirdilər.

Çox danışmırdılar... Bir sözlə, buranın sərt gözəlliyi məni valeh etdi. Qayıtdım və eskizlərə başladım. Üç fiqurdan ibarət kompozisiya seçdim... Diplom müdafiəsi ərəfəsində emalatxanaya rəhbərim, professor Tomskiy gəldi. İşimə baxdı və dedi: “Fazil, yarım litr al, iç və bu iki fiquru yığışdır. Birini saxla – diplom alarsan. Əks halda qalmaqal olacaq”. Düşündüm ki, bu nə axmaqlıqdır? Axı onlar əlaqəlidirlər!

O, sadəcə adət etməyib. İmtahan komissiyasının sədri hansısa ordenli heykəltəraş idi: o qədər dəqiqliklə işləyirdi ki, ona hind quşu versəydin, bütün ziyilləri göstərərdi. Bax, bu adam başladı deyinməyə: “Bu tələbə haqqında əlaçı olduğunu deyirlər, amma o, belə işlər hazırlayır, - və mənim kompozisiyamı göstərir. – Ona diplom verməyəcəyik, “iki” də yaza bilmərik...”. Bir neçə gündən sonra məni Rəssamlıq Akademiyasına çağırdılar.

O zamanlar bacarıqlı tələbələrə sifariş yerinə yetirməyi təklif edirdilər və yaxşı da pul verirdilər. Mənə də dedilər: “Bu nə katorqa adamlarıdır bizə göstərirsiniz? Bu sovet fəhləsinin obrazı deyil! Bizə pioner çəkin, buna görə həm diplom, həm də pul alacaqsınız”. Mən isə heç vaxt mübahisə etməyi sevmirdim. Onlara “yaxşı, çox sağ olun” dedim, özlüyümdə isə düşündüm: “Öz pionerinizlə gedin e”, - beləcə, pulsuz və diplomsuz, amma təmiz vicdanla çıxıb getdim.

IV Fəsil

İki rəssam və bir heykəltəraş dünyaya baxmağa getdilər və əjdahalar, kələzlər və digər əcaiblərə rast gəldilər

Bir dəfə Rasim Babayev və Tofiq Cavadov Qobustana getməyi təklif etdilər. Soruşdum: “Necə gedəcəyik?” – “Qurd qapısından”. – “Piyada?” – “Hə”, heç nə olmamış kimi Rasim cavab verdi. “Yaxşı, - düşündüm, - onlar bacarırlarsa, mən niyə cəhd etməyim?” Yola düşdük, qəbiristanlıqdan sonra boş ərazilərə çıxdıq: torpaq çat-çat, bol gilli idi... Təsviri olaraq çox gözəldi... Nəhayət Qurd qapısına çatdıq... Öz-özümə düşünürəm ki, “ala, bunlar necə adamdırlar!”, amma bir söz demirəm. Yolumuza davam edirik.

Lökbatanda çoban itləri bizə hücum etdilər və biz geri döndük. Səhər oyandım, hiss edirəm ki, ayaqlarım ağrıdan sızıldayır. Dünən nə baş verdiyini soruşsanız, xatırlamaram, amma həmən piyada gəzintidən yaranan təəssürat hələ də yadımdadır. Biz dünyaya yeni nəzərlə baxmağa gedirdik! Sonra isə ardı gəldi: elə ki birimiz nə isə maraqlı bir şeydən xəbər tutur, dərhal o biriləri dəvət edir.

Bir dəfə nəhayət ki, alabaş avtobusu ilə Qobustana gedib çıxdıq. Biz nağıla bənzər, sirli aləmə rast gəldik! Elə bir əjdaha vüsəti var ki, sanki burada div çalışıb! Qobustan indi bəzədilib, o zaman belə deyildi! Çöl kərtənkələləri, mamır, əzəmətli qədimlik... Qırmızı ağızlı nəhəng kərtənkələ qayanın başına dırmanır və orada quruyub qalır... Tamamlanmış monument! Bax, belə şeylər iz buraxır. Bu palitranı dəyişmək kimi bir şeydir – kiçikdən böyüyə. Elə o zamanlar da daşı sevdim.

V fəsil

Qranit, bürünc və əhəngdaşından nadir bəhərlər haqqında

Günəş hamı üçün eyni parlamır – həyat çoxmərtəbəlidir: kimsə yuxarıda səadətdən zövq alır, kimsə də kölgədə mövcudluğunu sürdürür... Bürünc “Həyat mərtəbələri” heykəlim də bundan bəhs edir. Azərbaycan heykəltəraşlarının birinci simpoziumu 1983-cü ildə keçirilmişdi. Hərəyə bir sal qaya verib dedilər: “Nə istəyirsiniz edin, bu marafondur!”. O zaman laqunda yox idi, hər şey əl ilə edilirdi, mən də öz çılpağımı yondum. Xatırlayıram, “Səhər” əsərinə görə birinci yerə layiq görülmüşdüm.

“Duaçı” dünyanı gəzdi, sonra bizdə məskən saldı. Mən dua edən insanın obrazını yaratmaq istəyirdim. Nənəm belə idi – həmişə oturub təsbeh çevirirdi, dünya vecinə deyildi... Düşündüm ki, evdə əvəzimizə dua edən fiqur olsaydı, heç də pis olmazdı. Reallığı hər kəs əks etdirə bilər, lakin incəsənət – başqa materiyadır! Görünməyəni, çəkiyə malik olmayanı göstərmək, bu enerjini formaya salmaq lazımdır...

 Qara Qarayev obrazının çox sayda eskizlərini hazırladım və onların içində azdım, nə isə çatışmırdı... Mən onu cəld, impulsiv görürdüm, bütün bunları qranitdə əks etdirmək istəyirdim. Əsas heykəli, öz heykəlimi yaratmaq və onda Qarayevin ruhunu, onun dinamikasını təcəssüm etdirmək idi. Qara Qarayevin heykəli – kitabdır, onun ətrafına dolanmaq və onu oxumaq lazımdır.

Bəli, bu açıqlamalar həm də daşların dilini bilən bir dahinin yaradıcılıq sirlərini də açır. Bu sirlərin başında isə bir şey dayanır – peşənə sevgin!

Hazırda Bakıda Müasir İncəsənət Muzeyinin toplusunun əhəmiyyətli hissəsi Fazil Nəcəfovun əsərlərindən ibarətdir.  2019-cu ilin yanvarında onun yaradıcılığına həsr olunmuş "Göyə baxan daşlar" sənədli filminin təqdimatı keçirilib.

Heykəltaraş "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi", "Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı" fəxri adlarına layiq görülüb. Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafında xidmətlərinə görə "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilib.

Filmoqrafiya

- Üfüqlü ötənlər

Fazil Nəcəfov 2023-cü il iyulun 11-də, 88 yaşında vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu günə təsadüf edən təqvim qeydlərindən daha birinə toxunmaq istəyirəm - Bəstəkar, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar artisti Fərhəng Hüseynovun anım günüdür. Bəzi adlar geniş ictimaiyyətə məlum deyil, onları yada salmaq bizim borcumuzdur.

Fərhəng Hüseynov 16 iyul 1949-cu ildə Bakıda doğulub. 1975-ci ildə P.İ.Çaykovski adına Moskva Dövlət Konservatoriyasının ifaçılıq fakultəsini (violino - professor L.Koqanın sinfi), 1976-77-ci illərdə həmin Konservatoriyanın assistentiura-stajorluğunu, 1982-ci ildə isə Ü.Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının bəstəkarlıq fakultəsini (professor F.Qarayevin sinfi) bitirib.

“Böyük İpək Yolu” Beynəlxalq müsabiqənin laureatı, “Sülh naminə” Beynəlxalq müsabiqənin və “Xose Asunsyon Flores” adına I Beynəlxalq müsabiqənin laureatıdır. Bakı Musiqi Akademiyasının “Simli alətlər” kafedrasının dosenti olmuş, uzun müddət Türkiyədə çalışıb.

Simfonik orkestr üçün “Zaman üzrə səyahət”, “Kiçik şahzadə” operası, Orqan üçün “Mərasimlər”, “Kodayu” operası, Solistlər, xor və simfonik orkestr üçün “Qoy dünyada sülh olsun!”, “Kiçik cantata”, 4 romans, Skripka və piano üçün Sonata, Soprano və simli kvartet üçün “Stabat Mater”, Simfonik orkestr üçün “Quarani kapriççiosu”, 2 saylı Simli kvartet və s. əsərlərin müəllifidir.

1991-ci ildə Yaponiyada YUNESKO-nun təşəbbüsü ilə «İpək yolu» beynəlxalq simfonik musiqi müsabiqəsi keçirilir. Tədbir bir çox ölkələrin musiqiçiləri tərəfindən maraqla qarşılanır və müsabiqəyə 278 əsər göndərilir. Fərhəng Hüseynovun bu müsabiqəyə təqdim etdiyi 5 hissədən — «Böyük düzənlik», «Hərb və sülh», «Böyük elçilik», «Oyunlar», «Kəhkəşan» — ibarət olan «Zaman üzrə səyahət» əsəri II mükafata layiq görülür.

Bütün dünya xalqlarını sülhə, əminamanlığa səsləyən bu orkestr kompozisiyasında bəstəkar əsərin əsas qayəsini ustalıqla təcəssüm etdirmişdir. «Yaponiya ilk dəfə Azərbaycanı sizin simanızda tanıdı!» — bu sözləri müsabiqə təşkilatçıları F.Hüseynova diplomu təqdim elərkən söyləmişlər. 1992-ci ildən F.Hüseynov Türkiyənin Adana şəhərinin Çukurova Universitetində simli alətlər kafedrasının müdiridir.

 Tələbələrinə skripka alətinin sirlərini öyrədən, dəfələrlə Ankara, İzmir, Mersin, Bursa və başqa şəhərlərdə müvəffəqiyyətlə çıxış edən F.Hüseynov təkcə Universitetin deyil, həm də türk ictimaiyyətinin dərin məhəbbətini qazanmışdır. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, uzun illər F.Hüseynovun və onun tələbələrinin konsert çıxışlarını bəstəkarın həyat yoldaşı, istedadlı pianoçu Leyla Hüseynova müşayiət edir.

Fərhəng Hüseynovun İsrail dövlətinin dəvəti ilə Hayfa şəhərində dünyanın bir çox ölkələrindən bura toplaşan tələbələrlə birlikdə konsertdə çıxışları musiqisevərlər tərəfindən rəğbətlə qarşılanmışdır. Professor Roberto Kanettinin həmyerlimiz haqqında dediklərini misal gətirmək yerinə düşərdi:

«Mən skripkaçı, bəstəkar, pedaqoq, professor F.Hüseynovu çoxdan tanıyıram. O, bizim musiqi festivalımıza dəvət almış və bu böyük sənətçinin tələbələri həmin tədbirdə uğurlu çıxışları ilə müəllimlərinin yüksək professionallığını nümayiş etdirdilər»

Mütəmadi olaraq ayrı-ayrı ölkələrin tanınmış musiqiçilərindən müxtəlif tədbirlərdə iştirak etmək üçün dəvətlər alır. Belə ki, o, 2003-cü ildə Lissabonda (İspaniya), 2004-cü ildə Kremonada (İtaliya) keçirilən skripka müsabiqələrində münsiflər heyətinin üzvü olmaqla yanaşı, gənc musiqiçilərlə master klass nümayiş etdirmişdir.

 2005-ci ildə isə Macarıstanda dünyanın bir çox ölkələrindən toplanmış professional musiqiçilər heyətində skripka üzrə kurslar keçirmişdir. Fərhəng Hüseynovun irihəcmli əsərlərindən biri Mersin Opera və Balet Teatrının sifarişi ilə yazdığı «Kraliça Aba» baletidir. Baletin musiqi dili Azərbaycan və türk folklorunun ritm-intonasiyalarının üzvi vəhdəti ilə diqqəti cəlb edir. Klassik balet janrının, xüsusilə də rus baletinin təsiri burada özünü büruzə verir.

«Kraliça Aba» baleti Türkiyədə böyük uğur qazanaraq, antik mövzuda ilk balet kimi qəbul olundu. «Mərmərə Balet Yarışması» müsabiqəsində həmyerlimiz Fərhəng Hüseynovun baleti birinci mükafata layiq görülüb.

Fərhəng Hüseynov 16 fevral 2010-cu ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.02.2026)