İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Sizə haqqında danışacağım heykəltaraş Görüş Babayevdir. Onu dost-tanışları həmişə emalatxanasında tapardı, bu deyim də ordan yaranıb - Görüşlə görüş yeri  emalatxanadır.

Görüş Babayev 17 fevral 1943-cü ildə Bakıda, Nurəddin Babayevin ailəsində anadan olub. O, 12 nömrəli musiqi məktəbinin fortepiano sinfində oxuyub və 1959-cu ildə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbinin heykəltaraşlıq şöbəsinə daxil olub. Məktəbi bitirdikdən sonra təhsilini Leninqradda Rəssamlıq Akademiyasının monumental heykəltaraşlıq fakültəsində davam etdirib.

Bakıya qayıtdıqdan sonra Ömər Eldarovun rəhbərliyi altında yaradıcılıq emalatxanasında heykəltaraşlıq sənətini öyrənməyə davam edib. Görüş Babayev həm Azərbaycanda, həm də digər ölkələrdə təşkil olunan müxtəlif sərgilərdə iştirak edib, beynəlxalq müsabiqələrin qalibi olub.  Heykəltaraş pedaqoji fəaliyyətlə də məşğul olub. O, on il Türkiyədə müəllim kimi fəaliyyət göstərərək heykəltaraşlıqdan dərs deyib və "Türkiyə yuxuları" silsiləsindən əsərlərini işləyib

Onun əsərləri sırasına 1981-ci ildə Mirzə Şəfi Vazehə Gəncədə ucaldılmış abidə, Türkiyənin Ərzurum şəhərində "Arfa çalan qız", Sumqayıtda "Nizami Gəncəvi", "20 Yanvar şəhidlərinə abidə" və başqaları daxildir. Heykəltaraşın əsas işləri Rusiyanın Sankt-Peterburq şəhərində Nizami Gəncəvinin heykəli və Bakıdakı "Dədə Qorqud" abidəsinin hesab olunur.

"Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamı" fəxri adına layiq görülüb

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

100 il! Qızıl yubiley!

Azərbaycan xalq artisti, teatr sənətçisi, Sofiya Hüseynovanın bu gün 100 illiyidir.

O, 17 fevral 1926-cı ildə Naxçıvanda anadan olub. Atası Həsən İsmayılov hərbçi, anası Xədicə Qazıyeva isə aktrisa olub. Sofya Hüseynova orta məktəbi Naxçıvanda bitirib. Şagird vaxtlarında uşaq rollarında səhnəyə çıxıb. Anasının tövsiyəsi ilə 1944-cü ildən teatrın truppasına daxil olub.

1945-ci ildə qısa müddət Zaqatala Dövlət Dram Teatrında işlədikdən sonra yenə Naxçıvana qayıdıb. 3 yaşı olanda anası onu teatra aparıb. Sofiya Cəfər Cabbarlının “Sevil” tamaşasında balaca Gündüzün sözsüz səhnələrini oynayıb. İlk peşəkar rolu isə Səməd Vurğunun “Vaqif” dramında gürcü qızı Tamara obrazı olub. Erməni dilini mükəmməl bilirdi.

Sofiya Hüseynova həyatı boyu Naxçıvan teatrın aktrisası olub, bir-birindən maraqlı və rəngarəng obrazlar yaradıb. Gülnar və Xuraman, Fitnə ("Vaqif" və "Fərhad və Şirin" Səməd Vurğun), Sara və Gülnisə, Susanna, Nadya ("Solğun çiçəklər", "Aydın" və "Oqtay Eloğlu", Cəfər Cabbarlı), Tərgül ("Məhsəti", Kəmalə Ağayeva), Humay ("Komsomol poeması", İsgəndər Coşqun) və s. rollar aktrisanın yaradıcılıq nailiyyətləri sayılır

Milli koloriti həmişə əsas götürən aktrisa, eyni zamanda əcnəbi dramaturqların pyeslərinin tamaşalarında oynadığı obrazların yaşadığı dövrün etiket qaydalarını, sosial mənşəyini, kübar davranış tərzini dərindən mənimsəyib. Mənimsədiklərini isə ifa etdiyi rollarda yaradıcılıqla reallaşdırıb.

Bu baxımdan kruçinina, Larisa ("Günahsız müqəssirlər" və "Cehizsiz qız", Aleksandr Ostrovski), Liana ("Bostan iti", Lope de Veqa), Xanuma ("Xanuma", Avksenti Saqareli) rolları aktrisanın ifasında məharətlə oynanılıb. Mütənasib uca boyu, zərif bədən quruluşu aktrisaya müxtəlif rollar oynamağa geniş imkan yaradıb.

Filmoqrafiya

- Tale yükü

Mükafatları

1. "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

2. "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

3. "Naxçıvan MSSR əməkdar artisti" fəxri adı

4. "Şöhrət" ordeni

5. Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fəxri fərmanı

6. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

7. "Teatr Xadimi" qızıl medalı

Aktrisa 30 iyul 2015-ci il tarixində 89 yaşında Naxçıvanda vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.02.2026)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Yazıçının ev kitabxanası onun beyni deyil, amma beyninə açılan pəncərədir. Orada təsir mənbələri dayanır. Rəflərdə nə varsa, əsərində də onun izi var bəzən açıq sitat kimi, bəzən gizli ruh, bəzən də inkar edilən ata kölgəsi kimi.

Kitabxanaya baxanda yazıçının təkcə nə oxuduğunu yox, nə olmaq istədiyini görürsən. Hər kəs rəflərinə öz ədəbi əcdadlarını düzür və bu düzülüş təsadüfi olmur. Tolstoyun yanında Dostoyevski, Kafkanın yanında Borxes, Platonovun yanında Xarms dayanırsa, bu qonşuluq yazıçının daxili dialoqlarından xəbər verir.

Bəzi yazıçılar rəflərində yalnız klassikləri saxlayır, müasir ədəbiyyata yer vermirlər. Bunu çox vaxt “təsir altına düşməmək”lə izah edirlər. Amma məsələ başqa ola bilər: klassiklərlə rəqabət yoxdur, onlar artıq tarixdir. Müasirlərlə müqayisə isə canlı rəqabətdir. Bəzən qorxu da buradan başlayır.

Kitabın cildi də danışır. Köhnəlmiş, saralmış, qeydlərlə dolu kitablar yazıçının həqiqi müəllimləridir. Yeni, toxunulmamış kitablar isə ya “oxuyacam” vədidir, ya da sadəcə prestij. Əsl oxunmuş kitabı tanımaq çətin deyil.

Rəflərdə gözlənilməz kitablar da olur. Böyük roman müəllifinin kitabxanasında uşaq nağılları, şairin masasındasa texniki vəsait. Məhz bu gözlənilməzliklər yazıya fərqli ton verir. Yazıçı yalnız öz sahəsini oxuyanda daralır, başqa sahələrə keçəndə düşüncə genişlənir.

Qeyd edilmiş kitablar isə ayrıca söhbətdir. Altı cızılmış cümlələr, kənar qeydlər, bükülmüş səhifələr — bunlar müəlliflə qurulan dialoqdur. Razılaşma da var, etiraz da, təəccüb də. Sonra həmin cümlələr yazıçının öz mətnində başqa formada yenidən doğulur.

Bəziləri kitabxanalarını gizlədir. Müstəqil görünmək istəyirlər. Halbuki hər yazıçı başqasından qidalanır və bunu gizlətmək mümkün deyil. Mətn özü haradan gəldiyini göstərir.

Bəzən vacib olan rəfdəki kitablar yox, olmayanlardır. Məsələn, yazıçı bilərəkdən Prustu oxumur, çünki o üslubun onu udacağından çəkinir. Bu da bir seçimdir, hətta bir müdafiə mexanizmi.

Eyni kitabın müxtəlif tərcümələri də maraqlıdır. Yazıçı eyni mətni fərqli səslərlə eşitmək istəyir. Çünki hər tərcümə bir təfsirdir və o təfsirlərdən nəsə götürmək mümkündür.

Kitabxanada ədəbiyyatdan başqa nə var, bu da önəmlidir: tarix, fəlsəfə, psixologiya. Tarixi roman yazan birinin rəfində arxiv materialları, psixoloji mətn yazanın masasındasa Freydin kitabları olması təsadüf deyil. Bunlar dekor yox, tikinti materialıdır.

Kitabxananın düzülüşü də xarakteri göstərir. Əlifba sırası ilə düzənlər sistematik düşünür. Mövzuya görə ayıranlar analitikdir. Heç bir qayda tanımayanlar isə intuisiyaya güvənir. Bu nizam və ya xaos yazı üslubunda da görünür.

Yazıçı öləndə onun kitabxanası ən dürüst tərcümeyi-halı olur. Orada maraqları, obsessiyaları, təsir mənbələri və susduqları görünür. Tədqiqatçılar məhz bu rəflərə baxaraq intellektual yol xəritəsini bərpa edirlər.

Yazıçı bəzən “mən heç kimdən təsirlənmirəm” deyə bilər. Amma rəflər susmur. Homerdən Borxesə, Dantedən Kamusya qədər səslər oradadır. Yazı təkcə şəxsi səs deyil; oxunmuş səhifələrin cəmidir.

Yazıçının ev kitabxanası dekor deyil. O, laboratoriya və arxivdir. Hər böyük əsərin arxasında görünməz bir rəf dayanır. Yazıçı sadəcə o rəfdəki səsləri öz dili ilə yenidən qurur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.02.2026)

Heyran Zöhrabova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Məni sorğulara tutma sən əbəs, 

Arzumu qəlbimdə, baxışımda gəz. 

Könlümü hər naşı oxuya bilməz, 

Onu dünyagörmüş insanlar bilər.

Poeziyası başdan-başa intizar notları ilə pərçimlənmiş, ömrü boyu bir gün bu intizarının bitəcəyi ümidi ilə yaşamış xalq şairi Mədinə Gülgün.

O, 17 yanvar 1926-cı ildə Bakıda əslən Cənubi Azərbaycandan olan dəmiryol işçisinin ailəsində dünyaya gəlib. 1938- ci ildə Mədinə xanım da ailəsi ilə birlikdə Ərdəbilə, daha sonra isə Təbrizə köçüb.

Əmək fəaliyyətinə Təbrizdə toxuculuq karxanasında başlayan Mədinə xanım daha sonra Təbriz dram teatrında və Azərbaycan qəzetinin redaksiyasında işləyib. O, da həmkarları kimi 1945-1946-cı illərdə Cənubi Azərbaycan milli azadlıq hərəkatına qoşulub və hərəkatın ən fəal üzvlərindən birinə çevrilib. Hətta hərəkat və teatrdakı fəaliyyətinə görə o, Azərbaycan qəzetinə xüsusi müxbir kimi dəvət olunub. Şairin ilk şeirləri də məhz bu dövrlərdə çap olunub. Milli Azadlıq hərəkatı qələbə ilə nəticələndiyi zaman hərəkatın fəal iştirakçısı olaraq Mədinə Gülgün də  "21Azər" medalı ilə təltif olunub. 1947-ci ildə milli hökumət devrildikdən sonra Mədinə xanım ailəsindən ayrılaraq bir qrup hərəkat iştirakçısı ilə birlikdə Bakıya gəlib. Burada o, Bakı Dövlət pedaqoji universitetinin dil və ədəbiyyat fakultəsində təhsil alıb. 

Qəzəbi şimşəklərdən,

Atəşi ürəklərdən, 

Ətrini çiçəklərdən

Alıbdır şerim mənim  

Deyən Mədinə Gülgünün 1945-1949-cu illər ərzində yazdığı şeirlərinin toplandığı "Təbrizin baharı" adlı ilk kitabı 1950-ci ildə Bakıda çap olunub. Sonralar isə şairin müxtəlif illərdə Bakıda və Moskvada  Savalanın ətəklərində”, “Sülhün səsi”, “Yadigar üzük”, “Təbriz qızı”, “Firudin” , “Dünyamızın sabahı”, “Durnalar qayıdanda”, “Dünya şirin dünyadır”, “Çinar olaydı”, “Arzu bir ömürdür”, “Yora bilməz yollar məni”, “Könlümü ümidlər yaşadır” və s. kimi kitabları işıq üzü görüb, əsərləri hələ sağlığında bir sıra xarici dillərə tərcümə olunub.

Sözlərinə "Sən gəlməz oldun", '"Məhəbbət olmayanda" və başqa dillər əzbəri olan mahnılar bəstələnib. 

Biz ki özgə deyilik -

Bölünək bölük-bölük.

Bir obayıq, bir elik -

Bakıdan Təbrizəcən. 

Vüsal olsa, nə dərdim,

Quşlarla bəhs edərdim,

Mən piyada gedərdim -

Bakıdan Təbrizəcən... 

Vətənə məhəbbət, Təbriz həsrəti Mədinə Gülgün yaradıcılığının əsas leytmotivini təşkil edib.

O, üç dəfə Azərbaycan SSRİ Ali soveti rəyasət heyyətinin fəxri fərmanına, "21Azər" və əmək veteranı medallarna, Şərəf nişanı ordenininə layiq görülüb.

Şair Bakıya gəldikdən sonra Təbrizdəykən tanış olduğu və "21Azər" hərəkatında çiyin-çiyinə mübarizə apardığı, özü kimi Təbriz həsrətli xalq şairi Balaş Azəroglu ilə ailə həyatı qurub.

Bir də Təbrizə getməyi, ailəsi ilə görüşməyi çox istəsə də, şairin bu arzusu heç vaxt baş tutmayıb. O, ömrü boyu Təbrizə və anasına həsrət qalıb. Uzun müddət ürək xəstəliyindən əziyyət çəkən Mədinə Gülgün 1991-ci il fevralın 17-də Bakıda dünyasını dəyişib, fəxri xiyabanda dəfn olunub.

Onun yazdığı son şeir 1990-cı il dekabrın 11-də Balaş Azəroğluna xitabən yazdığı "Bir gün" şeiri olub. 

Bir gün ağlayacaqsan, 

Yaman ağlayacaqsan, 

Lap körpə uşaq kimi. 

Tökdüyün göz yaşları, 

İnan ki, məzarda da 

Yandıracaq qəlbimi... 

Çalış nə gizlində, 

Nə də aşkarda ağla, 

Faydasızdır göz yaşı. 

Tapa bilməzsən məni, 

Lap axtarsan soraqla, 

Ay ömrümün yoldaşı. 

Sən ağlama, ağlasan 

Daşım, torpağım ağlar. 

Məzarım dönər oda,

Torpaq yatağım ağlar. 

Məzarda da mən gərək 

Özüm ağlayım səni. 

Məndən sonra, bilirəm, 

Qalacaqsan tənha, tək, 

Ey ömrümün yelkəni. 

Sən ağlama, amandır, 

And verirəm mən səni 

Allaha, yerə, göyə. 

Ağlasan, məzarda da 

Mən bataram günaha 

Sən tək qalıbsan deyə....

“Ədəbiyyat və incəsənət!

(17.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bilməm bu nazənin kimin istəkli yarıdır?

Ya hansı bəxtiyarıların bəxtiyarıdır!

Hər kim deyirsə, sevmə bu rəna gözəlləri,

Bilmir ki, sevgi aləmi biixtiyarıdır.

Bir gün gələr ki, mən gedərəm, xəlq söyləyər:

Biçarə Vahidin bu qəzəl yadigarıdır.

Bəli, bu gün xalqın sevimlisi, qəzəlləri dillər əzbəri Əliağa Vahidin doğum günüdür.

O, 17 fevral 1895-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. O, mədrəsədə oxumağa başlasa da, daha sonra ehtiyac üzündən təhsilini yarımçıq qoyaraq xarratlıq etmişdir. Gənc yaşlarında Bakıdakı "Məcməüş-şüəra" ədəbi məclisində iştirak edib, Azər (İmaməliyev), Müniri və b. şairlərin təsiri ilə lirik şeirlər yazıb. Satirik şeirlərində ictimai nöqsanları, mövhumatı, zülm və haqsızlığı ifşa edib. Onun "Tamahın nəticəsi" adlı ilk kitabı nəşr olunub

Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Vahid inqilabi təbliğat sahəsində fəal çalışıb, yeni həyatı tərənnüm edən çoxlu şeir ("Əsgər və fəhlə yoldaşlarıma", "Məktəb nə deməkdir", "Ucal, mələyim" və s.) yazmış, "Kommunist" qəzeti, "Molla Nəsrəddin" jurnalı ilə əməkdaşlıq etmişdir. Onun "Kupletlər" (1924), "Mollaxana" (1938) kitablarındakı şeirlərdə yeniliyə mane olanlar kəskin satira atəşinə tutulur.

Böyük Vətən müharibəsi illərində yazdığı əsərlərdə "Döyüş qəzəlləri" (1943), "Qəzəllər" (1944) kitablarında Əliağa Vahid Vətənə məhəbbət, düşmənə nifrət, qələbəyə inam hissləri təbliğ edirdi. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 7 may 2019-cu il tarixli, 211 nömrəli Qərarı ilə şairin adı Azərbaycan Respublikasında əsərləri dövlət varidatı elan edilən müəlliflərin siyahısına daxil edilib.

O, içki içən deyildi ancaq repressiyaya görə özünü içki içən kimi göstərirdi ki, ona toxunmasınlar. Bir gün Mircəfər Bağırova represiyya ilə bağlı bir siyahı veriblər. Onun da adı orda olub. Mircəfər Bağırov onun adının üstündən xətt çəkib ki, bütün günü sərxoş olan adamdır. Ondan bizə nə ziyan gələcək. Vahid bir müddət yaxşı şəraitdə yaşamayıb. Hətta, bununla bağlı Bağırova şeir də yazıb.

Sonralar Bağırov Vahidi yanına çağırtdırıb, ona 1951-ci ildə 2 otaqlı mənzil verib. Onun adına Bakıda bir məktəb, park, bağ (keçmiş Qubernator bağı), ədəbiyyat evi və küçə vardır. 1991-ci ildə Azərbaycanfilm kinostudiyasında Vahidin həyat və yaradıcılığına həsr olunmuş "Qəzəlxan" adlı film çəkilib

Füzuli ənənələrinin davamçısı olan Vahid müasir Azərbaycan ədəbiyyatında qəzəl janrının görkəmli nümayəndəsidir. Qəzəlləri poetik dilinin sadəliyi, xəlqiliyi və ahəngdarlığı ilə seçilir, xanəndələrin repertuarında mühüm yer tutur. Nizami, Xaqani, Füzuli, Nəvai və başqalarının qəzəllərini Azərbaycan dilinə tərcümə edib. 1 oktyabr 1965-ci ildə Bakı şəhərində vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.02.2026)

Bəs "Qırmızı tabor"un yaradıcısı Abbasqulu bəy Şadlinskini kim öldürdüyünü necə, bilirsiniz?

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Tariximizin ağ ləkələri hələ çoxdur. Zaman-zaman onları üzə çıxarmaq lazımdır. Elə Qərbi Azərbaycanın gerçək tarixini götürək. Tədqiqatlar, səhih məlumatlar azdır, onlar da yalnız son illərin məhsiuludur. "Qırmızı Tabor", onun yaradıcısı Abbasqulu bəy Şadlinski barədə daha dolğun məlumata almaq üçün Əntiqə Rəşid Aslanın yazısına müraciət edirik.

Ermənilərə dayaq olan rusların  oğuz türkərinin kökünü kəsmək planları qarşıya məqsəd qoyulur və bu plan daşnak ermənilərin əli ilə həyata keçirilməyə başlayır.  Həmin vaxt İrəvan, Dərələyəz, Zəngəzur, Naxçıvan və b. ərazilərdəki azərbaycanlılara qarşı  qırğınlar törədilir . Həmin ərazilərdə yaşayan azərbaycanlı kişilər  yığışıb bir çarə axtarır və  xalq könüllülərindən ibarət partizan birləşməsi yaradırlar.  "Qırmızı tabor" Abbasqulu bəy Şadlinskinin başçılığı ilə 1918-ci ilin yayında Vedibasar bölgəsində yaradılmışdı. "Qırmızı tabor" dəstələri erməni-daşnak quldur dəstələrinin Azərbaycan xalqına qarşı törətdikləri qanlı cinayətlərin, soyqırımların qarşısını almaqda mühüm rol oynamışdı.

 1918 ilin iyulunda daşnakların Vediyə birinci hücumu zamam "Qırmızı tabor" hissələri onlara ciddi müqavimət göstərmiş, düşməni canlı qüvvə və texnika sarıdan çoxlu itki verərək, qaçmağa məcbur etmişdilər. Bu əməliyyat zamam "qırmızı tabor"çular qənimət kimi çoxlu silah və sursat ələ keçirmişdilər. 1919-cu ilin iyulunda daşnakların Vediyə ikinci hücumu zamanı "Qırmızı tabor" dəstələri yenə də qəhrəmancasına müqavimət göstərmiş, lakin düşmənin üstün qüvvələri qarşısında vuruşa-vuruşa öz mövqelərini tərk etməyə və İrəvan şəhərinə doğru geri çəkilməyə məcbur olmuşdular. Bundan sonra Vedibasar, Zəngibasar əhalisinin əksər hissəsi ilə İran ərazisinə keçən "Qırmızı tabor" hissələri əvvəlcə Xoy şəhəri yaxınlığındakı Qəzənfərdağ adlı yerdə, sonra isə Mərənd şəhəri ətrafında mövqe tutmuşdular.

Naxçıvanda sovet hakimiyyəti elan edildikdən (1920, 28 iyul) sonra Naxçıvan hərbi inqilab komitəsinin və Nəriman Nərimanovun dəvəti ilə A. Şadlinskinin başçılığı ilə 200 nəfərlik "Qırmızı tabor" dəstəsi sentyabrın 17-də Naxçıvana gəlmiş, buradakı qırmızı qvardiya dəstələri "Qırmızı tabor"la birləşmişdi. "Qırmızı tabor"a, əvvəlcə, Naxçıvan sərhədlərinin qorunması tapşırılmış, sonra isə, onun döyüşçüləri daşnaklara qarşı Zəngəzur istiqamətində döyüş əməliyyatları aparmışlar. 1921 ilin fevralında Ermənistanda sovet hakimiyyətinə qarşı daşnak qiyamı zamanı Ermənistan SSR hökumətinin dəvətilə köməyə gəlmiş "Qırmızı tabor" hissələri həmin qiyamın yatırılmasında mühüm rol oynamışdılar. Onlar cəllad Dronun daşnak qüvvələrini darmadağın edərək, Naxçıvanda Sovet Hakimiyyətini qurmuş, burada ingilis-daşnak işğalına son qoymuşdur. Abbasqulu bəy Şadlinski bu xidmətləri müqabilində Nəriman Nərimanov tərəfindən "Qızıl Ulduz" medalı ilə təltif edilmişdir. Bundan başqa A. Şadlinski başda olmaqla "Qırmızı tabor"un 19 üzvü Daşnaklara qarşı döyüşlərdə göstərdikləri şücaətə görə Ermənistan SSR-in "Qırmızı bayraq" ordeni ilə təltif olunmuşdu. "Qırmızı tabor" hissələri Zəngəzurun daşnaklardan təmizlənməsində də böyük qəhrəmanlıq göstərmişdilər. Ermənistanda və Zəngəzurda sovet hakimiyyəti bərqərar olduqdan sonra "Qırmızı tabor" Naxçıvanda saxlanılmış və onun sərhədlərinin qorunmasında fəal iştirak etmişdir.

 Bu mənə məxsus məqalə deyil... Vikipediyadan götürmüşəm... Amma  ona görə  paylaşdım ki, bəzi özünə jurnalist deyib araqarışdıranlar bu məsələlərə işıq salsın, xalqı birləşdirən, bir-birinə  mehriban edən, bir-birinə sevdirən  çıxışlar etsin.

Abbasqulu bəy Şadlinski - Siz onu tanıyırsınız?

 Qeyd edək ki, tarixçi-şair Aqil Kəngərli araşdırıb ki,  Azərbaycan xalqının 20-ci əsr qəhrəmanlıq tarixində xalq qəhrəmanı Abbasqulu bəy Şadlinskinin mühüm yeri var. O, 1886-cı ildə qərbi Azərbaycanda - Vedibasar mahalının Vedi kəndində anadan olub:"Abbasqulu bəyin dəstəsində Kərbalayı İsmayıl, Qəmlo, Keçəl Teymur, Səttar oğlu Musa, Məhərrəm kimi igidlər döyüşüb. Bir müddət cənubi Azərbaycanda qalan Abbasqulu bəy yenicə Sovet hakimiyyəti qurulmuş Naxçıvana çağırılır. Naxçıvana gələn Abbasqulu bəy 400 nəfərdən ibarət "Qırmızı tabor" yaradır və Zəngəzurun, Dərləyəzin daşnaklardan təmizləməsində mühüm rol oynayır. Ermənistan sovetləşdirildikdən sonra dinc əməklə məşğul olur, sement zavodunun tikintisində çalışır . bolşevik cildinə girən daşnaklar 1918-20-ci illəri unutmamışdılar və Abbasqulu bəydən qisas almağa çalışırdılar. Kolxoz quruculuğu ilə razılaşmayan, sovet hökümətinə tabe olmayan və Abbasqulu bəyin keçmiş silahdaşı və dostu olan el ağsaqqalı Kərbəlayı İsmayılı dilə tutmaq, yola gətirmək üçün məhz onu göndərdilər. Onun həyatının bu hissəsi mərhum yazıçımız Fərman Kərimzadənin "Qarlı aşırım" əsərində əks olunur. Burda əsas məqsəd Abbasqulu bəyi aradan götürmək, həmçinin keçmiş dostları, onların tərəfdarlarını, qohum-əqrəbalarını üz-üzə qoymaq idi. Bu, erməni xislətidir. Əslində Abbasqulu bəyin ölümündə nə Qəmlonun (onun əsl adı Qəmbəralı olub), nə Kərbəlayı İsmayılın günahı var. Bu, Ermənistanın o vaxtkı xüsusi xidmət orqanlarının əli ilə törədilib. Bu haqda bizim tədqiqatçılarımız kifayət qədər yazıblar. Mənim babamdan eşitdiyim isə odur ki, Abbasqulu bəy və Xəlillə (o, kolxoz sədri olub) birlikdə olan 3-cü şəxs - yəni Talıbov Ermənistan xüsusi xidmət orqanlarının əmakdaşı olub.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.02.2026)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Bir anlıq ətrafda baş verən hadisə insana tanış gəlir, sanki bu anı daha əvvəl yaşamış kimi hiss edir. Küçədə, işdə və ya adi bir söhbət zamanı anidən yaranan bu duyğu “deja vu” adlanır. Demək olar ki, insanların böyük əksəriyyəti həyatında ən azı bir dəfə bu hissi yaşayır.

Araşdırmalara görə, deja vu psixoloji və neyroloji proseslərlə bağlıdır. Alimlər hesab edirlər ki, bu hal beyində məlumatın qısa müddətlik yanlış emalı nəticəsində yaranır. Yəni yaşanan an real vaxtda baş versə də, beyin onu artıq xatirə kimi qəbul edir.

Araşdırmalar göstərir ki, “deja vu” xüsusilə gənclər arasında daha çox müşahidə olunur. Stress, yuxusuzluq, zehni yorğunluq və diqqət dağınıqlığı bu hissin yaranmasına təsir edən əsas amillər sırasında göstərilir. Bəzi mütəxəssislər isə “deja vu”nun əvvəl görülmüş yuxularla və ya oxşar hadisələrlə əlaqəli ola biləcəyini istisna etmirlər.

“Deja vu” əksər hallarda təhlükəli deyil və qısa müddət ərzində keçib gedir. Lakin bu hiss tez-tez və uzunmüddətli şəkildə təkrarlanarsa, nevroloji müayinə tövsiyə olunur. “Deja vu” hələ də elmi baxımdan tam izah edilməsə də, insan beyninin nə qədər mürəkkəb və maraqlı quruluşa malik olduğunu bir daha ortaya qoyur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.02.2026)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və İncəsənət”

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalında yayımlanan Türk dünyası layihəsində bügünkü söhbətimiz Məşhur türklərdən Uzun Həsən barədədir.

Uzun Həsən XV əsrdə Yaxın və Orta Şərqdə mühüm siyasi fiqur kimi çıxış edərək Ağqoyunlu dövlətini regional imperiya səviyyəsinə yüksəltmişdir. Onun hakimiyyəti dövründə dövlət modeli klassik türk-müsəlman siyasi ənənələri ilə mərkəzləşmə meyllərinin sintezindən ibarət olmuşdur. Ağqoyunlu siyasi sistemi köçəri tayfa konfederasiyası əsasında formalaşsa da, Uzun Həsən bu sistemi tədricən oturaq, yəni şəhər idarəçiliyi ilə uyğunlaşdırmağa çalışmışdır. Dövlətin dayağını Bayandur tayfası təşkil etsə də, digər türk tayfaları da siyasi strukturda təmsil olunurdu və bu, konfederativ xarakteri qoruyurdu.

Uzun Həsənin hakimiyyət konsepsiyasında ali hakimiyyət sultanın şəxsində cəmləşirdi. O, həm hərbi başçı, həm ali hakim, həm də siyasi lider idi. Hakimiyyətin legitimliyi həm türk törə hüququna, həm də islam siyasi-dini ənənəsinə əsaslanırdı. Bu baxımdan onun titulaturasındakı “sultan” və “padşah” anlayışları dini-siyasi legitimliklə yanaşı, dünyəvi suverenliyi də ifadə edirdi. Dövlət idarəçiliyində divan sistemi mühüm rol oynayırdı. Mərkəzi idarə aparatında vəzir, bəylərbəyi, əmirül-üməra və digər vəzifələr mövcud idi. Bu struktur əvvəlki türk-islam dövlətləri, xüsusilə Teymuri imperiyası və Qaraqoyunlu dövləti təcrübəsi ilə səsləşirdi.

Ağqoyunlu dövlət modelində torpaq münasibətləri hərbi-siyasi sistemlə sıx bağlı idi. İqta və soyurğal tipli torpaq bölgüsü vasitəsilə hərbi xidmət müqabilində torpaq paylanır, bu isə feodal münasibətləri gücləndirirdi. Lakin Uzun Həsən mərkəzi hakimiyyəti gücləndirmək məqsədilə iri feodalların müstəqilləşmə meyllərini məhdudlaşdırmağa çalışmışdır. Onun qanunvericilik təşəbbüsləri tarixşünaslıqda “Qanunnamə” kimi tanınan hüquqi qaydalar, vergi sistemini və inzibati münasibətləri nizamlamağa yönəlmişdi. Bu addım dövlətin fiskal əsaslarını möhkəmləndirmək və iqtisadi sabitliyi təmin etmək məqsədi daşıyırdı.

Uzun Həsənin xarici siyasəti də dövlət modelinin tərkib hissəsi idi. O, həm Osmanlı imperiyası, həm də regionun digər gücləri ilə mübarizə aparmış, Avropa dövlətləri ilə diplomatik əlaqələr qurmağa çalışmışdır. Xüsusilə Venesiya Respublikası ilə əlaqələr Osmanlılara qarşı mümkün hərbi-siyasi ittifaq kontekstində inkişaf etdirilirdi. Bu diplomatik xətt göstərir ki, Ağqoyunlu dövlət modeli yalnız tayfa əsaslı quruluş deyildi, həm də beynəlxalq münasibətlər sistemində fəal iştirak edən siyasi subyekt idi.

Məhkəmə sistemi şəriət hüququ ilə yanaşı, türk adət hüququna əsaslanırdı. Qazılar dini-hüquqi məsələlərə baxır, yerli idarəçilər isə inzibati və hərbi funksiyaları yerinə yetirirdi. Şəhərlərdə sənətkarlıq və ticarət inkişaf etmiş, Təbriz kimi mərkəzlər siyasi-iqtisadi paytaxt funksiyası daşımışdır. Təbrizin dövlətin əsas mərkəzinə çevrilməsi köçəri konfederativ modeldən mərkəzləşmiş monarxiya modelinə keçidin göstəricisi idi.

Beləliklə, Uzun Həsənin formalaşdırdığı Ağqoyunlu dövlət modeli tayfa aristokratiyasına söykənən, lakin mərkəzləşməyə meylli, islam hüququ ilə türk törə ənənəsini birləşdirən, hərbi-feodal xarakterli siyasi sistem idi. Bu model sonrakı Səfəvi dövlət quruluşunun təşəkkülündə də müəyyən institusional və idarəçilik təcrübəsi baxımından təsir göstərmişdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.02.2026)