Aida Eyvazlı, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə “Türk mədəniyyətini Azərbaycanda tanıdaq” layihəsi çərçivəsində bu gün sizlərə Saxa Yakutiya Respublikasının xalq şairi Natalya Xarlampyevanın şerləri təqdim edilir. Şeirləri mən tərcümə etmişəm. 

“Gəldidm Bakıya...”  şerini Natalya Xarlampyeva 2019-cu ildə yazıb, Bakı təəssüratlarını bölüşüb. 1926-cı ildə uzaq Yakutiyadan Bakıda 1-ci Türkoloji qurultayda iştirak etmək üçünBakıya  gəlmiş həmyerlilərini yad edib.“Mavi qurd” isə türklərin totemi barədədir.

GƏLDİM BAKIYA

Buludlara yoldaş olub o gecə,

Yol tutmuşam türk yurduna beləcə.

Uzun yolum Moskvadan keçincə,

Ağırlığın hiss elədim bu yolun.

Türkçülüyün yolu asan olmadı,

Yol açanlar özü yolda qalmadı.

Bizim yolun adı Qızıl almadı,

Xəyalını gerçək etdim bu yolun.

Yol gəldim ki, köküm ilə görüşüm,

Yol gəldim ki, ruhum ilə birləşim.

“Yol”- dediyin bəzən ağır səfərdir,

Əvvəlində nələr vardı bu yolun?!

…Eksekül, Alampa, İsidor, Künde,

Bakıya gəlirdi dördü bir yerdə.

Türkün birliyinə qoşulurdular,

Elə bil yenidən doğulurdular.

Türklərin birinci qurultayına

Onlar altı aya yetişmişdilər.

İndi mən də gəldim həmin Bakıya,

Daşı-divarları qədim Bakıya.

Bu geniş, işıqlı böyük salonda

Türkün şövqlə keçən  qurultayında

Çıxış eyləmişdi saxa yakutlar,

Türkün birliyindən, əlifbasından,

Türkün kimliyindən danışmışdılar.

Palçıq balaqandan çıxan dahilər,

Heyrətlə baxmışlar bu gözəlliyə.

Qurultay sarayı geniş, işıqlı

Ürəklər dolmuşdu dosta sevgiylə.

İndi o salonda, sirli ocaqda

Dayanıb ətrafı seyr edirəm mən.

Deyirəm görəsən o sələflərim

Hansı səmtdə durub çıxış ediblər?

Saxa Yakutların şirin dilindən,

Bir də varlığından bəhs eləyiblər.

Bir səs oyandırır ruhumu həmən,

Deyir: divarın yanında orta sırada

Yan-yana oturub yakut alimi…

Mən də divarlara çəkdim əlimi.

Orta oturacaq, orta sırada

Saxa sözü ilə döyüşə çıxan,

Saxa heysiyyatın sevib qoruyan

Həmin babaların ruhun görürəm.

Səsləri də hopmuş bu divarlara…

Dönür yanağımdan axan yaşlara.

Bir istilik axır canıma burda,

Ruhum pərvazlanır zəngin sarayda.

Xalqıma yol açan əcdadlarımın
Ruhunu hiss etdim mən həmin anda.

Bu möhtəşəm qala, elm ocağında

Ulu babaların ruhunu tapdım.

Onların iziylə Bakıya gəlib,

Onların adıyla arzuya çatdım.

MAVİ QURD

Bir baxın, bir baxın mavi canavar,

Dağların, çayların üstündə qaçır.

Səhralardan keçir, çöllərdən keçir,

Türklərin izində yeni iz açır.

Bir baxın, bir baxın o mavi qurda,

Keçir düşmənlərin, hiyləgərlərin

Qurduğu tələlənin, torların üstdən

Keçir zəmanənin, tarixin üstdən.

Bir baxın, bir baxın o mavi qurda,

Yurdumun içində yanar alovlar,

Odlar da qorxutmur daha gözünü.

Bizdən daha azad bilir özünü.

Bir baxın, bir baxın mavi canavar,

Türklüyün özüdür, gərəyidir o.

Damarlarda axan mavi qanımız,

Bütün törələrin göbəyidir o.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.05.2026)

Harun Soltanov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

Heç fikirləşmisiniz, niyə bəziləri dənizə tamaşa edər, digərləri isə ora atılar? Birinci qrup həyatın müşahidəçiləridir. Oturub sahildə, əlində çay, ağıllı görünmək üçün "Kafka" deyərlər. İkinci qrup isə, suyun dadını bilmədən rahatlıq tapanlara inanmayanlardandır. Baxanlar təhlükəsizliyin həzzini, atılanlar isə batmağın həqiqətini tanıyır. Mən o ikinci qrupdayam. Sadəcə oxumaqla yox, düşünməklə batmaq istəyənlərdən. 

Mən kitab oxumağa belə başlamadım. Mən sadəcə bir səhifəni çevirdim və o andan etibarən geri dönüş olmadı. Çünki bəzi kitablar qapı deyil, girdabdır. Və sən özünü sadəcə itirmək üçün deyil, bəzən tapmaq üçün itirirsən.

Ədəbiyyat mənim üçün sadəcə qəhrəmanlar, süjetlər, müəlliflər deyil. Ədəbiyyat, ayaqqabısı itmiş fikirlərin gəzdiyi sonsuz çimərlikdir. Və mən bu çimərliyə gəzməyə gəlmədim. Mən burda doğuldum. Dənizin kənarında yox, içində. Suyun dərinliyində Dostoyevskinin qaranlığı, Kamyunun absurdluğu, Sartrın yorucu fəlsəfəsi var. Elə bil 100 nəfər eyni vaxtda boğulmaq haqda fikirlərini bölüşür və mən onları dinləməkdən nəfəs ala bilmirəm.

Ona görə də bir gün dedim: “Yetər. Kitab oxumaq yox, onun içində yaşamaq istəyirəm.” Və beləliklə, əlimdə bir Dostoyevski, ürəyimdə bir Nitşe, çiynimdə Sartrın varoluş yükü, başımı tutub dənizə tullandım…

Bəli, burdayam. Üzürəm, boğuluram, batıram. Və qəribəsi budur ki, bunu könüllü edirəm. Mən bu sulara təsadüfən düşmədim, özüm tullandım. Çünki quru torpaqda ayaq üstə qalmaqdan daha yorucudur yaşamaq. Dəniz isə dürüstdür. Səni ya udur, ya da səni sən edən yerə çırpır.

Məni suyun səthində Dostoyevski qarşıladı. Dedi, “Əgər Tanrı yoxdursa, hər şey icazəlidir,” və mən onun gözlərinə baxıb düşündüm. Cavabında, "Elədirsə, bəlkə bu qədər suyun ortasında üzmək də haram sayılmaz” dedim. Bəlkə heç nə icazəli deyil, sadəcə artıq heç kimin icazə verəsi halı qalmayıb. Ardınca Sartr gəldi. İçi boş bir qayıqda, varoluşun mənasızlığına dair uzun bir monoloqla. Dedim, “Sən bu qədər danışarkən biz boğuluruq,” o isə cavab verdi: “Hər kəs öz mənasını öz sualtı tənhalığında tapmalıdır.”

Bəli, tənhayam. Amma bu tənhalıq kitabların qoxusu ilə boğur məni, kağız kimi islanmış, fikir kimi ağır.

Bir gün Nitşe fırtına oldu bu dənizdə. Hər şeyi yıxıb-yaxdı, sonra isə içimə səssizcə bir cümlə atdı. “Əgər kifayət qədər uzun müddət dənizə baxsan, dəniz də sənə baxmağa başlayar.” Bəlkə də mən artıq dənizəm. Başqasına baxan, amma anlamadığına görə qəzəblənən.

Kamyu isə sahil xəritəsi kimi görünür ilk baxışda. Sanki yolu göstərir. Amma o da xəritənin kənarına yazıb ki, “Həyat absurddu.” Mən ona dedim ki, bəlkə də absurdluq xilas yoludur. O isə cavab verdi: “Onda niyə batmırsan?” Cavab vermədim. Mən artıq batıram.

Kirqard axşam sükutu kimi keçdi üstümdən. İnancı soruşdu. Dedim, “İnanıram, amma nəyə olduğunu bilmirəm.” Dedi, “Bütün inamlar, səbəbsizliklə doğulur.” Onda başa düşdüm ki, mən bu suda inamı yox, suyun özünü axtarıram. İnanmaq üçün deyil, hiss etmək üçün. Əlimi sudan keçirdim. Heç nə dəyişmədi. Ədəbiyyat məni özünə çəkmir, mən onun içində çoxdan parçalanmışam.

Borxes isə bir dəfə yuxuma girdi. Dənizin mərkəzində bir kitabxana vardı. Sonsuz kitablar, sonsuz variantlar, sonsuz mənasızlıqlar. O dedi: “Oxuduğun hər kitab, oxuya bilmədiklərinin kabusudur.” Gülümsədim. Onda bildim ki, mən oxuduğumdan çox, oxuya bilmədiklərimin adamıyam.

Hələ Kafka.. O, təkcə boğulan deyil, həm də sənə kim olduğunu xatırladan hayqırtıdır. Məni “Günahsız” adlandırdı. Amma o söz dodağında ironiyadan yapışqan kimi qaldı. Mənə məhkəmə qurulmamışdı. Çünki mən artıq hökmümü özümə vermişdim. Yalnız oxuyanlar belə edər.

Və indi... bu dənizdə nəhayət danışmağı dayandırıram. Çünki çox danışanlar, çox az üzürlər. Mən isə susaraq batmaq istəyirəm.

Ədəbiyyat məni öyrətmədi, məni uddu. Amma nə xoş, öyrədənlərin arasında yox olmaq... Bu, sadəcə batmaq deyil. Bu, yazılmaqdır.

Kənardan görünmür, amma içimdə belə bir cümlə əbədi yaşayacaq: “Mən sözlərin içində batmadım. Sadəcə nəfəs almağı unudacaq qədər çox düşündüm.”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.05.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının və “Ulduz” jurnalının birlikdə həyata keçirdikləri “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizlərə Nahidə İsmayılın debüt hekayəsi dəyərli şair və pedaqoq Ramil Əhmədin ön sözü ilə təqdim edilir.

Layihə ən yaxşı ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıbdır.

Xoş mütaliələr.

DEBÜT

ESTAFETİN İŞIĞINDA BİR ÖN SÖZ

Universitetin birinci kursunda oxuyarkən yazdığım şeirlər haqqında rəy almaq məqsədilə onları professor Yaşar Məmmədliyə təqdim etmişdim. Bir neçə gün sonra Yaşar müəllim mənə şeirlərimlə bağlı əl ilə yazdığı bir ön sözü verdi və həmin mətnləri kompüterə köçürərək “Ulduz” jurnalına aparmağımı tövsiyə etdi. Onun haqqımda belə bir yazı yazacağını gözləmirdim. Bu, mənim üçün həm bir təşviq, həm də uzun bir ədəbiyyat yolunun başlanğıcı oldu.

Bu hadisədən on beş il sonra tələbəm Nahidə yazdığı mətnləri mənə göstərdi və onlarla bağlı rəy istədi. Tarix özünü təkrar edirdi: indi mən tələbəm haqqında ön söz yazır, onun mətnini “Ulduz” jurnalına təqdim edirəm.

Onun “Sökdüyüm şərf” adlı hekayəsi də bir müəllimin öz tələbələrinə verdiyi dərslə bağlıdır. Sadə bir toxuma məşğuliyyətinin ardında müəllim, fərdi psixologiyanın quruluşu və onun necə müdafiə olunmalı olduğu simvolik dillə izah edilir. Bu hekayədə müəllim – bilik verən deyil, düşünməyi öyrədən bir simadır. Bəli, biz min illərdir müəllimlərimizdən aldığımızı növbəti nəslə – tələbələrimizə ötürürük. Bu mətn yeni yazmağa başlayan bir gəncin ətrafına saçdığı ilk işıqdır. Mən Nahidənin bu mətnini “Ulduz” jurnalına bir qığılcım olaraq göndərirəm. Ümid edirəm ki, bu qığılcım zamanla böyüyəcək, əvvəlcə alova, sonra isə parlaq bir yaradıcı ocağa çevriləcək. Və bu ocaq on beş il sonra bir başqa gənci isidəcək...

Ramil Əhməd

oktyabr, 2025

NAHİDƏ İSMAYIL

SÖKDÜYÜM ŞƏRF

Riyaziyyat müəllimimiz hadisələrə fərqli yanaşan biri idi. Onu dərsi yaxşı izah etməyindən ziyadə, bu xarakterinə görə daha çox sevirdim.

Bir dəfə dərsə əlində torbalarla gəldi. Hər birimizin önünə bir paket qoydu. Mən paketin içində riyaziyyata aid bir şey olacağını düşündüm. Paketi açdım. İynə? İp yumağı? Müəllim riyaziyyat əvəzinə texnologiya dərsi keçəcəkdi, görəsən?

O gün riyaziyyat dərsi keçmədik. Dərs boyu sadəcə toxumağı öyrəndik. Toxumaq düşündüyümdən daha maraqlı və asan idi. Müəllim hər birimizin parçasında ilk bir neçə sıranı özü toxumuşdu. Növbəti günə ev tapşırığımız parçaya bir neçə sıra əlavə etmək idi. Hədəfimiz şərf toxumaq oldu. Beləliklə, mənim “toxuma macəram” o gün başladı.

Hər gün dərsin bitməyinə az qalmış müəllim əl işimizə baxırdı. Əl işini gətirməyənlərin kifayət qədər olmasına baxmayaraq, bəzi şagirdlər artıq şərfi toxuyub üzərinə fərqli naxışlar əlavə etməyə başlamışdılar. Mən isə öz bənövşəyi şərfimdə yoluma davam edirdim.

Bir neçə həftə beləcə keçdi. İlk günkü kiçik toxumam uzun şərfə çevrilmişdi. Səhər çantamı yığanda masamın üzərindəki parçamı əlimə götürdüm. Barmaqlarımı toxuduğum düyünlərin üstündə gəzdirdim. Toxumağın həyatımın bir parçasına çevrildiyini düşündüm. Parçanı masamın üstündə saxlayır, harasa gedəndə çantamda özümlə gəzdirir, dincəlmək adına sadəcə bu işlə məşğul olurdum. Toxuduqca fərqli şeylər düşünmüşdüm. Hər bir düyünün arasında keçmiş xatirələr, gələcək xəyallar, beynimdəki mənasız suallar, səssiz müzakirələr var idi. Əlimdə isə bu düşüncələri səbirlə dinləyən bir sirdaş var idi. Elə bu düşüncələrimdən toxunmuşdu bu parça.

Həmin gün müəllimlə şərfin sonunu düyünlədik. Növbəti günün “toxuma macərası”nın son günü olacağını dedi və hər birimizindən dərsə qayçı gətirməyimizi istədi. Nə üçün lazım olacağını çox da fikirləşmədim. “Yəqin, o biri  uşaqlar da düyün bağlamaqda istifadə edəcəklər”, – deyə düşündüm və ertəsi gün olacaqlardan xəbərsiz, xoşbəxt halda şərfi çantama qoydum.

Növbəti gün gəlib çatdı. O gün dərs başlamazdan əvvəl son dəfə əl işlərimizi göstərəcəkdik. Çantamdan parçamı çıxardırdım. Birdən, gözləmədiyimiz bir şey baş verdi. “Qayçıyla parçanızı sökməyə başlayın”, – cümləsini eşitdim. Səsin yumşaqlığı və mənanın sərtliyi beynimdə təzad oyatdı. “Neyləyək?!”, – qızın biri beynimdəki sualı səsləndirdi. “Qayçını götürün, toxuduğunuz şərfləri bir tərəfindən kəsməyə başlayın”, – səs daha yumşaq idi. Çevrilib uşaqlara baxdım. Hamının gözündə eyni sual var idi: “Əziyyət çəkib toxuduğumuz şeyi axı niyə sökək?”

Müəllimin istəyinə heç bir məna verə bilmirdim. İlk partadakı sinif yoldaşlarımın başının üstündə dayanıb toxumanı kəsmələrini gözləyirdi. Deyəsən, zarafat deyildi. Bir aylıq əziyyətimiz bir neçə dəqiqədən sonra heç olacaqdı.

Yavaş hərəkətlərlə çantamdan qayçını çıxartdım. Ağzını parçaya dirədim. Bu hərəkəti evdə tək olanda eləsəydim, yəqin, gözümdən sel-su axardı. Mən əşyalarla tez bağ quran biri idim və bu şərflə də həmin bağı qurmuşdum. İndi onu öz əlimlə sökmək nəinki vəfasızlıq, xəyanət kimi gəlirdi. Müəllim gəlib başımın üstündə dayandı. Başqa çarəm yox idi.

Kənarından bir az kəsdim, “xarç” səsi qulağımda cingildədi. Yumşaq səslə “Bir az da kəs”, – dedi. Çarəsiz vəziyyətdə gözlərinin içinə baxıb insafdan əsər-əlamət görməyəndən sonra bir az da kəsməyə məcbur oldum. Üzündən məmnunluq oxunmasa da, başımın üstündən çəkildi. Bu gün nə olmuşdu müəllimə? Görəsən, dərsi yaxşı oxumadığımıza görə bizə mənəvi işgəncə verib intiqam almaq istəyirdi?

Müəllim hər kəsin parçasını kəsdirdikdən sonra keçib yerində əyləşdi. Jurnalı açdı və heç bir şey olmamış kimi davamiyyəti yoxlamağa başladı. Mən o bir neçə dəqiqə boyunca gözümü parçamdan çəkmədim. Artıq nəsə düşünmürdüm, ya da fərqində deyildim.

Müəllimin “Deməli, uşaqlar…” sözləri gözümü şərfdən ayırdı. Nəhayət, o dramatik hadisənin izahı gəldi:

– İçinizdən fərqli duyğular keçirdiyinizi bilirəm, amma əhəmiyyətli bir mövzunu izah etmək üçün bunun vacib olduğunu düşündüm.

Təsəvvür edin ki, o şərf sizin psixologiyanızdır. İplər düşüncələriniz, ip yumağı isə beyninizdir. Psixologiyanızı həyatınızın ilk bir neçə ili sadəcə ətraf mühit formalaşdırır – mənim parçanın ilk bir neçə sırasını toxumağım kimi... Həyatı başa düşdükdən sonra iynələri öz əlinizə götürürsünüz və öz psixologiyanızı özünüz formalaşdırırsınız, özünüz toxuyursunuz. Bu, həyatın sonuna qədər davam edən toxuma prosesidir. Beyninizdəki düşüncələr psixologiyanıza davamlı təsir edir, ona görə düşüncələri sağlam olan insanın psixologiyası da güclü olur. Psixoloji cəhətdən problem yaşayanlar isə şərfi qayçılara məruz qalanlardır.

Qayçı – gündəlik həyatınızdakı mənfi hadisələr, problemlər və ya sadəcə insanlardır. Onlar istəyərək və ya istəməyərək zehni sağlamlığınıza mənfi təsir göstərə bilərlər. Əgər belə “qayçılar”ın fərqində olsanız və beyninizi onlardan qorumağı bacarsanız, şərfinizə zədə gəlməyəcək. Əgər qoruya bilməsəniz, qayçılar sizi doğramağa başlayacaq.

Əlinizdəki toxumalar üzərində bir aydan az zaman ayırdığınız, bəlkə də, şkafa qoyub ildə bir neçə dəfə üzünü görəcəyiniz sadə parçalardır. Amma onun kəsilməsi sizə necə də ağır gəldi. Düşünün ki, zehni sağlamlığınız – psixologiyanız – həyatda sahib olduğunuz ən dəyərli sərvətdir. Zehninizin bu dəyərini unutmayın və onu bir zümrüd kimi qorumağa çalışın.

O gün müəllimə qarşı içimdə oyanan mənfi duyğular onun sözlərinə haqq qazandırmağa imkan verməmişdi. Nə olursa-olsun, o parçamı kəsməməli olduğumu, bir psixologiya dərsinin bu qədər baha başa gəlməməli olduğunu düşünürdüm. Lakin içimdəki hirs soyuduqca müəllimin dediklərini daha dərindən düşünməyə başladım. Əslində, fikirlərimiz bəzi nöqtələrdə üst-üstə düşürdü. Mən də bu şərfin düşüncələrimdən formalaşdığını fikirləşmişdim. Məncə də, bu toxumanı o “xarç” səsi çıxardan qayçılardan qorumaq lazım idi.

Bir qayçının şərfi kəsməsinə icazə vermək – çox qorxulu görünürdü. Amma məni başqa bir şey daha çox qorxudurdu. Toxunmuş şərf ən dəyərli sərvət idisə, qayçı olmaq ən qorxulu rol idi…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.05.2026)

Kənan Məmmədli,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

“Sosial mediadan” rubrikasında bu gün yenə də növbətçiniz mənəm. Facebook-dan insan ürəyini ağrıdan bir status seçmişəm sizlər üçün. Müəllifi Anar Tağıyevdir. Söhbət SSRİ Xalq artisti Həşim Qadoyevin gedir. Məşhur aktyorun, həm də fəlsəfi kitablar müəllifinin hazırkı durumu ürək ağrıdır. Düşənbədə yaşayan aktyora aidiyyatı qurumlar niyə sahib çıxmırlar, bax bu sual doğurur. Və inanırıq ki, bu statusu daha geniş auditoriyaya yaymaqla orada qaldırılan məsələnin tezliklə öz həllini tapmasına yardımçı olacağıq. Ən azı o, bizim kinoya da tacik kinosu qədər qatqı veribdir.

Kinomuzun "Qazan"ı, ehtiyac üzündən küçədə kitablarını satan SSRİ Xalq artisti Həşim Qadoyevin 89 yaşı tamam olur. Bir neçə filmimizə çəkilsə də onu bizə sevdirən ən məşhur rolu Qazan xan olub.

Aktyor deyir: "Sənətdə Qaqarin idim. Nə sağlamlığımı, nə ayaqlarımı, nə də əllərimi əsirgəmədən özümü yandırdım. Həm teatrda, həm də filmlərdə çox çalışdım. Film çəkilişi zamanı barmaqlarımı qılıncla qırdılar, "Rüstəm və Söhrab" filmində isə qaşımı ox ilə vurdular, sonra tikdilər və barmaqlarımı gipsə qoydular. Bu günə qədər heç bir lüksüm yoxdur. Avtomobilim, hətta adi velosipedim də yoxdur".

Tacikistanın, Azərbaycanın və bir sıra xarici rejissorların 50-dən artıq filmində çəkilib. Onun fəlsəfi düşüncələri "Çərxi qardun" həftəliyində 10 ildən artıq çap olunub. Həşim Qadoyev 11 kitabın - "Rozho", "Asso", "Tanho", "Əndişaho", "Mən!?", "Kunc", "Kometalar", "Donbuz", "Ku", "Düşüncələr", "Mənim Söhrabım"ın müəllifidir. Kitabları rekord sayda - 100 cilddən çox nəşr olunub. Aktyor Tacikstanın paytaxtı Düşənbədə yaşayır. Bir müddət əvvəl o, kasıblıqdan əziyyət çəkdiyi üçün öz kitablarını satmağa başlayıb. Onun küçələrdə kitab satması barədə xəbərləri ictimaiyyət arasında böyük səs-küyə səbəb olub. Pərəstişkarları onunla görüş keçirərək maddi yardım göstərirlər. Amma bu, dəryada damladır.

1979-cu ildə Tacikistanın Xalq artisti, 1988-cu ildə SSRİ xalq artisti fəxri adlarını layiq görülüb.

Aktyor ahıl yaşında ona qarşı olan diqqətsizlikdən şikayət edərək deyir: "Bütün yetkin həyatımı teatr və kinoya həsr etdim. Tacik sənətinin şöhrəti üçün gecə-gündüz çalışdım. Hələ də daha çox işləmək üçün güc və enerjim var. Lakin dayandırıldım. Mənə dedilər ki, dincəlməyin vaxtı gəldi. Bu gün - mən quruya düşmüş balıq kimiyəm. Bütün gücümlə suya çatmağa çalışıram - amma bacarmıram. Heç kim mənə kömək etmir. Hər il yalnız ad günüm ərəfəsində məni xatırlayırlar, tələsik təriflər yazır, rollarımı göstərir, nə qədər böyük sənətkar olduğumu söyləyirlər. Vəssalam".

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.05.2026)

Könül Əlizadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Sizin çox bəyəndiyiniz rubrika uzun fasilədən sonra yenidən görüşünüzə gəlib. Bu dəfə də rubrikamızda tez-tez görüşdüyünüz Əlizadə Nurinin şeiri ilə tanış olacaqsınız. Sevən sevdiyi üçün nələrə qadirdir? Mərhum aktyorumuz Haclıbaba Bağırov “Alma almaya bənzəyər” filmində vurulduğu qadına “İsətyirsən səninçün göydən ulduz qoparım, istəyirsən səninçün texnikuma girim” deyir. Əlbət ki, bunlar imkansız şeylərdir və sadəcə, tamaşaçıda gülüş doğurur. Amma Əlizadə Nurinin şeirində metafora, mübaliğə əsl dramatizm, lirizm, hiss və həyəcan fonunda verilir və həqiqətən də oxucu inanır ki, sevən sevdiyi üçün dönüb ağac olubdur...

Xoş mütaliələr.

ƏLİZADƏ NURİ,

“DÖNÜB BİR AĞAC OLDUM”

Gördüm ki darıxırsan

Adamların yanında,

Tək sənin yaşadığın

Təzə ölkə yaratdım!

Çiçəklər əllərini

Qoxlamağa gəlibmiş,

Tələsən çiçəkləri

Yığıb cərgə yaratdım.

Hər gün "günah" eyləyib-

Əsir düşdüm mən sənə.

Bu "əsir "günlərimdən

Bir düşərgə yaratdım...

Ağac kölgəsinə də,

 Qısqanırdım mən səni-

Dönüb bir ağac oldum

Özüm kölgə yaratdım...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.05.2026)

Təranə Turan Rəhimli,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Dəyərli oxucularımızla bu dəfə qiyabi olaraq Afrikaya səfər edəcəyik.

Avadifo Olqa Kili uqandalı hüquqşünas, hüquq alimi, şair və yazıçıdır. Onun yaradıcılığı hüquq, ədəbiyyat və mənəvi araşdırmaların vəhdətini özündə əks etdirir.

O, 1 mart 1998-ci ildə anadan olmuşdur. Yazılarında xüsusilə münaqişə, bərabərsizlik və zərərli irsi ənənələrin təsiri altında formalaşmış cəmiyyətlərdə insan ləyaqətinin etik və hüquqi problemlərini araşdırır. Ədəbiyyat vasitəsilə hüququn insan həyatına əhəmiyyətli təsir aspektlərini ön plana çıxarır, hüquqi müdafiədən kənarda qalan, lakin cəmiyyətin mənəvi vicdanı üçün mühüm önəm daşıyan insanların həyatlarını bədii  təhlil mərkəzinə gətirir.

O, “Qalib hekayələr”, “Nalələrin əks-sədası” və “Sədəf qabığındakı ləkələr” adlı əsərlərin müəllifidir. Bu əsərlərdə zorakılığın uzunmüddətli izləri, zərərli ənənələrin davamlılığı və rəsmi hüquq sistemlərindən kənarda ədalət anlayışı kimi mövzular araşdırılır.

Onun şeirləri beynəlxalq ədəbi jurnallarda və antologiyalarda geniş miqyasda nəşr olunmuş, ispan, ivrit, fransız, italyan və çin dillərinə tərcümə edilmişdir. Avadifo Olqa Kill həmçinin sülh quruculuğu, insan hüquqları və barışığa həsr olunmuş ədəbi platformaya rəhbərlik edir ki, bu da onun etik dəyərlərə, tarixi yaddaşa və cəmiyyətin sağlam düşüncəsinə sadiqliyini əks etdirir.

2025-ci ildə o, Uqandanın ən nüfuzlu qadınları sırasında göstərilmiş və “The New Vision” nəşriyyatı tərəfindən ədəbiyyata, insan hüquqları sahəsində ictimai diskursa və intellektual ictimai həyata verdiyi töhfələrə görə xüsusi mükafatla təltif olunmuşdur.

Şeirlərini dilimizə çevirib sizlərin ixtiyarına buraxıram.

SİLAHSIZ OLDUĞUMUZ GÜN

Silahsız olduğumuz gün yer titrəmədi, dinlədi.

Köhnə yaralar quraqlıqda toz kimi qalxdı, inlədi.

Aramızda bir ağrı asılı qaldı, nə basdırıldı,

nə də susduruldu.

Sən qəzəbini bürüdün atalar sözlərinə,

mən  sinəmdə təbil çalan ürəyimin səsinə. 

Hər ürək döyüntüsü — düşmənini unutmuş savaş nidası kimi,

Biz bağışlamaqdan başlamadıq.

Yox!  Biz adlarla başladıq.

Adını çək — öldürülmüş uşağın.

Adını çək — yanmış ocağın.

 Adını çək — qardaşını bütöv udmuş gecənin.

Qoy hər ad bir toxum olsun,  könülsüz torpağa səpilən.

Çünki sülh, dəvətsiz gələn bir quş deyil.

O, yavaş-yavaş yonulur həqiqətin inadkar ağacından.

Və səsin çatlayanda daşa çırpılan su tası kimi, toplamadım parçaları o anda

 səni ittiham etməkçün. Topladım ki, onları mən

 nə qədər kövrəkik deyə görəsən.

Günəş bizi ayrı ayrı isitməkdən yorulunca oturduq,

kölgələr də bağışladı ayrı dayanmağımızı.

Sonra, sakitcə, şahidsiz, nəğməsiz silahımızla yerin ağzını qapatdıq.

Və yer,

bütün savaşlardan daha yaşlı olan yer,

dodaqlarını sıxıb bir də heç nə demədi.

SÜKUTUN QURDUĞU KÖRPÜ

Kim deyib ki, sülh sakitlikdir?

O nə qorxaqların sükutudur, 

Nə də unudulmuş sümüklərin yuxusu.

Sülh — dinləməyin qabırğalarından qurulan körpüdür.

Gəl, şimşəyini yerə qoy. İçindəki o yağışı eşitməyimə izn ver.

Sənin hekayəndən bir bıçaq olmaz,

onu mənim qorxumla itiləməsən.

Daşın kənar bucağından yol tapan bir çay kimiyəm,

Qəmini qəmimlə kəsməyəcəyəm.

 Ehmalca tutaraq onu,  su saxlanan gil qab kimi,

 qoymayacağam çatlasın ağırlıqlar altında.

Və növbə mənə çatanda qəm meşəsindən çıxmağa əsla tələsməyəcəyəm,

Orda hələ kölgələr var, tanınmaq istəyən.

Gəl yavaş-yavaş gedək,

 addım-addım, söz-söz,

 ta ki gerçəyimizə toqquşmaqdan qorxmayıb  yan-yana durmaq öyrədək,

 axşamüstü ağsaqqallar bir yerə toplandığı tək.

Körpülər belə qurulur. Dəmirdən yox,

qanundan yox,

eşitmək və eşidilmək üçün inadkar cəsarətdən.

Və biz körpüdən keçəndə, qalib tək yox,

 bir-birinin ağrısına yad qalmağı rədd edən insanlar kimi çatacağıq mənzil başına.

BÖLÜNMƏYİ RƏDD EDƏN ÇAY

Aramızdan bir çay axar,

Bizi onun ayırdığı deyildi.

Yalan idi.

Hər səhər o ikimizin səmasından su içirdi,

İkkmizin əksimizi daşıyırdı,  əsla tərəf seçmədən.

Kim öyrətdi bizə onun keçidindən qorxmağı?

 Kim ona sərhəd dedi ki, xeyir-dua əvəzinə?

Dinlə onu, çay daşlarla dava etmir,

Üstünə düşən ağacı lənətləmir.

Qıvrılır, dolanıb keçir, yenə yola davam edir.

Bəs biz niyə danaymışıq beləcə sərt, sanki nifrət gücmüş kimi?

Gəl, ayağını suya qoy.

Hiss et, o səndən nə tayfa, nə dil, nə də yaralı tarix soruşur.

O yalnız bir sual verir: Hərəkət edəcəksənmi?

Çünki barışıq bir abidə deyil.

O bir axındır.

Onu qurub kənara çəkilmək olmaz.

Ona daxil olmalısan, yenidən və yenidən, dünənin ağırlığı sümüklərinin üzərindən sürüşənə qədər.

Qoy çay bizə öyrətsin: incitmədən daşımağı, zorlamadan düzəlməyi,

 haradan gəldiyini unutmadan yol getməyi.

Və bir gün, uşaqlar soruşanda bizi nə ayırdı, biz çayı göstərib deyəcəyik:

Heç nə.

O, həmişə bizi evə gətirmək üçün idi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.05.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

2004-cü ildə ekranlaşdırılan District 13 (“13-cü zona”) filmi, rejissor Pierre Morel tərəfindən çəkilmiş və aksiyon janrında yeni nəfəs yaradan ekran əsərlərindən biri hesab olunur.

Film bizi gələcəyin Parisinə aparır. Cinayətkarların və yoxsulluğun nəzarətdən çıxdığı “13-cü zona” adlı ərazi hökumət tərəfindən divarlarla şəhərdən ayrılıb. Burada qanun demək olar ki, işləmir. İnsanlar dövlətin unutduğu, sistemin taleyinə buraxdığı həyat yaşayırlar.

Amma “13-cü zona” sadəcə aksiyon filmi deyil. Onun arxasında çox sərt sosial fikir dayanır:

Cəmiyyət bəzi insanları xilas etmək yerinə onlardan sadəcə qurtulmağa çalışır.

Leito – küçənin içindən çıxan üsyan

Filmin əsas qəhrəmanı Leito yaşadığı zonanı cinayətkarların əlindən qorumağa çalışan biridir. O, sistemə inanmır, çünki sistem çoxdan onları unudub.

Leito üçün mübarizə şəxsi məsələ deyil. Bu, yaşadığı məhəllənin, insanların və ləyaqətin savaşıdır.

Onun parkurla dolu qaçış səhnələri sadəcə vizual effekt deyil — azadlığa çatmaq istəyən insanın simvoludur. O qaçır, tullanır, divar aşır… çünki yaşadığı dünya onu sıxır.

Damien və sistemin içində qalan vicdan

Digər tərəfdə Damien var — xüsusi təyinatlı polis. O əvvəlcə sistemi təmsil edir. Amma “13-cü zona”ya daxil olduqca həqiqəti görməyə başlayır.

Film burada maraqlı xətt qurur:

bir tərəfdə küçənin yetişdirdiyi adam,

digər tərəfdə dövlətin yetişdirdiyi adam.

Və zaman keçdikcə ikisi anlayır ki, əsl düşmən bir-birləri yox, insanları bu vəziyyətə salan sistemdir.

Aksiyonun arxasındakı reallıq

Pierre Morel filmi yalnız döyüş və təqib üzərində qurmur. O, şəhərlərdəki sosial parçalanmanı göstərir.

Varlı məhəllələr və unudulmuş zonalar…

Təhlükəsiz küçələr və ölümün adi hala çevrildiyi yerlər…

Film göstərir ki, divarlar təhlükəni yox etmir. Sadəcə onu gizlədir.

Parkurun kinodakı partlayışı

“13-cü zona”nın kino tarixində ən böyük fərqlərindən biri parkur səhnələridir. Xüsusilə David Bellein performansı aksiyon janrına tam yeni dinamika gətirdi.

Filmdəki qaçış, tullanış və parkur səhnələrinin çoxu kompüter effekti ilə deyil, aktyorların real hərəkətləri ilə çəkilmişdi. Bu da aksiyonu daha canlı, sərt və inandırıcı göstərirdi.

Yekun

Bəzən şəhərlər insanları ayırmaq üçün divarlar tikir.

Amma ən təhlükəli divarlar beton yox, laqeydlikdən qurulur.

“13-cü zona” bizə xatırladır:

İnsanları cəmiyyətdən təcrid etdikcə cinayət yox olmur — sadəcə daha böyük partlayışa çevrilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.05.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Fotoda irəlidə qaçan bu qaradərili idmançı Keniyanı təmsil edən Abey Mutaydır. O, qaçış üzrə yarış zamanı finiş xəttinə bir neçə metr qalmış dayanır və səhvən finiş xəttini keçdiyini düşünərək qələbə sevincini yaşayır...

Onun arxasıncaisə ispan idmançısı İvan Fernandes qaçırdı və nə baş verdiyini başa düşərək Keniyalı idmançıya qışqırmağa başlayır ki, o qaçışı davam etdirsin. Lakin Mutay ispanca heç nə başa düşmürdü. Belə olan halda ispaniyalı idmançı Mutayı az qala əli ilə itələyərək finiş xəttini birinci keçməsinə kömək edir.

-Niyə bunu etdiniz -deyə jurnalist Fernandesə sual verir.

-Mənim arzum nə vaxtsa insanlar arasında birlik olan bir cəmiyyətdə yaşamaq olub - deyə Fernandes cavab verir.

 -Nə üçün Keniyalıya imkan verdin ki, o qələbə qazansın -jurnalist soruşur.

-Mən ona imkan vermədim. Qələbəni o qazandı- deyə Fernandes bildirir.

Jurnalist təkid edir:

-Axı siz onun əvəzinə bu yarışı uda bilərdiniz.

 Fernandes:

-Onda mənim qələbəmin nə qiyməti ola bilərdi ki? Alacağım bu medal mənə hansı şərəfi gətirəcəkdi? Mənim anam mənim haqda nə düşünərdi?

 İvan Fernandesin bu hərəkəti milyonlarla insana nümunə olacaq bir addım idi. Həmin gün o qızıl medal qazanmasa da, milyonlarla insanın sevgisini qazandı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.05.2026)