“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının müsahibi Albaniyanın “Nacional” qəzetinin baş redaktoru, görkəmli alban şairi, jurnalist və tədqiqatçı alim, ədəbiyyatşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru Mujo Bucpapajdır.

Musahibəni  filologiya elmləri doktoru Təranə Turan Rəhimli götürüb.

 

T.T.Rəhimli: Şeir və jurnalistika — biri daxili aləmin səsi, digəri zamanın ifadəçisidir. Sizin yaradıcılığınızda bu iki sahə hansı nöqtədə qovuşur, hansı məqamda bir-biri ilə toqquşur?

 

M. Buçpapaj: Nəzəri nöqteyi-nəzərdən poeziya və jurnalistika arasındakı əlaqəni estetika, hermenevtika və mediaşünaslıq arasında fənlərarası qarşılıqlı əlaqə kimi anlamq olar. Poeziya və publisistika sadəcə ifadə formaları deyil, Fukoldin terminləri ilə fərqli həqiqət rejimləri tərəfindən idarə olunan diskursiv sistemlərdir. Jurnalistika istinad və yoxlanıla bilən paradiqma daxilində fəaliyyət göstərdiyi halda, poeziya həqiqətin sübut olunmadığı, daha çox yaşanan və şərh edilən simvolik rejim daxilində fəaliyyət göstərir. Estetik nöqteyi-nəzərdən poeziya Teodor V.Adornonun “sənətin nisbi muxtariyyəti” kimi təsvir etdiyi şeyi təmsil edir: sosial reallığın mexaniki surətdə təkrar istehsal olunmadığı, əksinə forma vasitəsilə çevrildiyi məkanı. Jurnalistika isə Yurgen Habermasın ictimai sfera adlandırdığı sahəyə aiddir, burada dil fərd və cəmiyyət arasında kommunikativ, rasional və vasitəçi qüvvə kimi fəaliyyət göstərir. Bu iki sferanın yaxınlaşması ancaq dilin estetik forması və ictimai funksiyası bir-birinə qarışdıqda reallıq və həssaslığın birgə mövcud olduğu hibrid diskurs meydana gətirdikdə baş verir. Hermenevtika şərh üçün başqa bir açar təqdim edir. Hans-Georg Qadamerin fikrincə, məna mətnlə oxucunun tarixi üfüqü arasındakı dialoqdan yaranır. Jurnalistika aniliyin diktə etdiyi dar bir zaman üfüqü daxilində fəaliyyət göstərdiyi halda, poeziya tarixi təcrübəyə zamansız ölçü verməklə hermenevtik üfüqü genişləndirir. Bu mənada poeziya çox vaxt publisistika vasitəsilə yaşanan reallıqların gecikmiş hermenevtikası kimi fəaliyyət göstərmişdir: siyasi, etik və ya peşəkar məhdudiyyətlər üzündən dərhal deyilə bilməyən şeylər sonralar poetik formada ifadə edilmişdir.

Media nəzəriyyəsi nöqteyi-nəzərindən müasir jurnalistika Paul Virilionun “dromologiya” adlandırdığı şeylə, sürət məntiqi ilə – real zamanın tiranlığı ilə şərtlənir. Poeziya isə öz daxili ritmini tətbiq etməklə, informasiya inflyasiyasına qarşı əks-hegemon məkan yaratmaqla bu məntiqə müqavimət göstərir. Poeziya ilə publisistika arasında konflikt məhz burada baş verir: biri dərhal reaksiya tələb edir, digəri isə əks etdirən məsafəni tələb edir. Lakin bu münaqişə yaradıcı sintez yaradır. Kapuścińskidən tutmuş Tom Vulfa qədər "yeni jurnalistika" və ədəbi reportaj ənənəsinin nümayiş etdirdiyi kimi, jurnalistika informativ funksiyasını itirmədən povest və simvolik vasitələri mənimsəyə bilir. Necə ki, mənim şeirim də jurnalistikanın faktiki həssaslığını, etik məsuliyyətini mənimsəməklə “şahidlik şeiri” adlandırıla biləcək bir formaya çevrilib.

Nəticə etibarilə, poeziya və jurnalistika sadəcə arabir kəsişən və ya toqquşan iki yaradıcı sahə deyil, müasir cəmiyyətdə məna yaratmağın iki fərqli yoludur. Onlar estetika ilə etika, əbədiyyət və reallıq arasındakı gərginliyi təcəssüm etdirir; mənim yaradıcılıq təcrübəmdə zəruri şərt olan gərginlik intellektual və bədii dərinlik üçün maneə deyil.

 

T.T.Rəhimli: Müasir dünyada həqiqət anlayışı getdikcə nisbiləşir. Sizin üçün həqiqət hansı meyarlarla ölçülür?

 

M. Buçpapaj: Mən bir ədəbiyyatşünas və təcrübəli jurnalist kimi həqiqəti iki səviyyədə dərk edirəm. Jurnalist müstəvisində bu, ciddi faktların yoxlanılması, sənədləşdirmə və hətta şəxsi zərəri bahasına da olsa danışmaq cəsarəti ilə ölçülür. Ədəbi səviyyədə həqiqət Milan Kunderanın “varlığın həqiqəti” adlandıracağı şeydir, yəni insan təcrübəsi ilə bədii ifadə arasındakı harmoniyadır. Həqiqətin nisbiləşməsi həmişə mənəvi böhranın əlamətidir; ona görə də mənim üçün son ölçü vicdan, peşəkar dürüstlük və insani dürüstlükdür.

 

T.T.Rəhimli: Söz azadlığı çox vaxt ideal bir dəyər kimi təqdim olunur. Sizcə, sözün də mənəvi və etik sərhədləri varmı?

 

M. Buçpapaj: Aristoteldən tutmuş Hanna Arendtə qədər Qərb düşüncə tarixi bizə dilin həmişə məsuliyyətlə bağlı olduğunu öyrədir. İfadə azadlığı məhv etmək icazəsi deyil. Media direktoru və Albaniya müəllif hüquqları orqanının keçmiş rəhbəri kimi mən həmişə inanmışam ki, etika olmadan dil azadlığı farsa çevrilir. Məhdudluğa senzura deyil, insan ləyaqəti nəzarət etməlidir.

 

 T.T.Rəhimli: XXI əsrdə şair cəmiyyətin vicdanı ola bilirmi, yoxsa bu artıq romantik bir gözləntidir?

 

M. Buçpapaj: Şair özünü peyğəmbər kimi təsəvvür edirsə, bu, romantik gözləntidir. Amma özünü şahid kimi görüb başa düşürsə, onun rolu yenə də əvəzsizdir. 21-ci əsrdə şair kütləni idarə etmir, dilin bayağılaşmasına qarşı çıxır. Çeslav Miloşun dediyi kimi, poeziya “unutmağa qarşı yaddaş aktıdır”. Bu hələ də onu əvəzolunmaz edir.

 

T.T.Rəhimli: Beynəlxalq nüfizlu “National” qəzetinin redaktoru kimi şair həssaslığı ilə jurnalist məsuliyyəti arasında necə bir tarazlıq qurursunuz?

 

M. Buçpapaj: "Nacional"ın baş redaktoru və təsisçisi kimi mən poetik həssaslıqla jurnalist məsuliyyəti arasındakı tarazlığı gərginlik və ya kompromis olaraq deyil, bir-birini tamamlayan münasibət kimi təsəvvür edirəm. Mənim istinad modelim həmişə seçilən Avropa mədəni jurnalistikası olub, burada dil sadəcə sürətli məlumat ötürmə vasitəsi deyil, estetik, etik və intellektual intensivliyi qoruyub saxlayır. Bu mənada mən Alber Kamyunun “yazıçının vəzifəsi həm həqiqətə, həm də azadlığa xidmət etməkdir” prinsipindən ilham aldım; bu prinsip ədəbiyyata da, mədəni jurnalistikaya da aiddir.

Bu anlayışla "Nacional" müasir ədəbiyyatın, incəsənətin və tənqidi düşüncənin dəstəklənməsində əhəmiyyətli beynəlxalq təsiri olan intellektual və estetik ünsiyyət üçün möhkəm platforma kimi qurulmuşdur. Poetik həssaslıq mətnin insani, simvolik və əks etdirici ölçülərini qoruyub saxlamağa kömək edir, onu müxtəlif mədəniyyətlərdən olan yazıçıların, şairlərin, alimlərin və rəssamların şərh və mübahisələri vasitəsilə qarşılıqlı əlaqədə olduğu dialoq məkanına çevirir. Jurnalist məsuliyyəti metodoloji və etik nizam-intizam qoyur, reallıq, dəqiqlik və həqiqətin ayrılmaz prinsiplər olaraq qalmasını təmin edir.

Beləliklə, "Nacional" təkcə məlumatlandırıcı bir vasitə kimi deyil, həm də milli ədəbi ənənələrin qlobal sənət və düşüncə cərəyanları ilə müqayisəli dialoqa girdiyi, alban sözünü transmilli məkanda yerləşdirdiyi və mədəniyyətin dialoq, anlaşma və mədəniyyətlərarası vicdan vasitəsi kimi təsdiqləndiyi beynəlxalq mədəni mübadilə üçün görüş yeri kimi fəaliyyət göstərir.

 

 T.T.Rəhimli: Balkanlar ağrı, parçalanma və kədərli talenin zamanla milli yaddaşa çevrildiyi bir coğrafiyadır. Bu tarixi yük sizin poeziyanıza və publisistikanıza yalnız mövzu səviyyəsindəmi sirayət edib, yoxsa düşüncə tərzinizə, sözlə gerçəklik arasındakı münasibətinizə də təsir göstərib?

 

M. Buçpapaj: Balkanlar tez-tez yadellilər tərəfindən "tarix yaradılan" bir yer kimi təsvir edilmişdir; yəni tarixi hadisələr, münaqişələr və böyük siyasi dəyişikliklərlə zəngin, lakin insanlar üçün çox vaxt rahatlıq və sabitliyin olmadığı bir bölgədir. Alban yazıçısı İsmayıl Kadare öz esse və romanlarında tez-tez bu “tarixi yük”ə işarə edərək, insanların keçmişin ağırlığı altında yaşadıqlarını, tarixin təkrarlandığını vurğulayırdı. Balkanlar Avropanın XX əsrin sonlarına qədər davam edən Bosniya və Kosovoda amansız müharibələr və etnik təmizləmə ilə yadda qalan bölgəsidir. Birinci Dünya Müharibəsinin özü Balkanlarda Avstriya-Macarıstan varisinin öldürülməsi ilə başladı. Tarix boyu region hər an münaqişənin alovlana biləcəyi daimi gərginlik şəraitində olub. Albanlar üçün bu tarixi yük daha da ağırdır, çünki onlar dünyanın ən qədim yerli xalqlarından birini təmsil edir, kökləri min illərə gedib çıxır. Avropa və Amerikada tarixi, arxeoloji və dilçilik tədqiqatları alban sivilizasiyasının təxminən səkkiz min il yaşı olduğunu və alban dilini bu gün də danışılan ən qədim üç dildən biri kimi təsvir edir. Bu qədimlik təkcə tarixi fakt deyil, həm də simvolik və mənəvi yükdür və Alban xalqını mədəni davamlılıq və şiddətli tarixi qırılmalar arasında daimi gərginlik vəziyyətində qoyur.

Beş əsrlik Osmanlı işğalından və digər parçalanmalardan sonra albanlar siyasi, iqtisadi və demoqrafik cəhətdən şikəst olmuşlar. Lakin Alban faciəsi təkcə bunlarla da bitməyib. 1913-cü ildə Avropa Böyük Dövlətləri tərəfindən təşkil edilən London Konfransı alban millətini büsvbütün parçaladı, ərazisinin və əhalisinin yarıdan çoxunu 1912-ci ildə yeni yaradılmış Alban dövlətindən kənarda qoydu və onları Yunanıstan, Serbiya və Monteneqroya verdi. Bu tarixi ədalətsizlik bizim milli-tarixi şüurumuzda əbədi bir yara oldu. Albanlar bu ədalətsizliklə, tarixi məhrumiyyət hissi ilə doğulub böyüyüblər. 1999-cu il iyunun 12-də Kosovonun Serb işğalından azad edilməsi təkcə siyasi və hərbi akt deyil, həm də XX əsrin əvvəllərində Avropanın alban xalqına qarşı törətdiyi ədalətsizliyin çoxdan gecikmiş mənəvi düzəlişi idi. Bu mənada Kosovo tarixi ədalətsizliyə tarixi cavabdır.

Bu gün albanlar Balkanlarda hökmranlıq deyil, sülh, azadlıq və birgə yaşamaq istəyən Avro-Atlantik yönümlü bir millətdir. Bu tarixi təcrübə mənim düşüncələrimi və yazılarımı dərindən formalaşdırıb. Epistemoloji cəhətdən bu, mənə sadələşdirilmiş və əsaslandırılmış hekayələrə inamsızlığı və tarixə tənqidi, fənlərarası və etik yanaşmanın zəruriliyini öyrətdi. Mənim poeziyam və akademik tədqiqatlarım Balkanlardakı bu alban dramını əks etdirir. Bu dram məni formalaşdırdı və ilhamlandırdı. Təkcə son iki əsrdə mənim böyük Buçpapaj ailəmin iyirmi üç üzvü Alban torpaqlarını yadelli işğalçılardan müdafiə edərkən həyatını itirib, şəhid olub. Mən Balkanların və millətimin tarixi ilə yaxından tanışam. Bu mövzuda iki cildlik ictimai müzakirə və onlarla akademik əsər yazmışam və poeziyam bu tarixi təcrübəni yaşadır. Alban faciəsi mənim poeziyamda ritorika kimi deyil, xatirə kimi, estetik işlənmiş iztirab kimi, mənəvi şahidlik aktı kimi hiss olunur.

Bu kontekstdə dil heç vaxt neytral deyil. Həmişə məsuliyyət daşıyır. Balkanlar və Albanlar haqqında yazmaq dilin unutmağa qarşı müqavimət forması və tarixi iztirabları mənalandırmaq cəhdi olduğunu dərk edərək yazmaq deməkdir; və bunu edərkən o iztirabları boş mifologiyaya çevirməkdən çəkinmək lazımdır.

 

T.T.Rəhimli: Müasir oxucu sürət və səthilik dövründə yaşayır. Sizcə, dərin fəlsəfi, psixoloji bədii mətnlər hələ də insanı dəyişdirmə gücünə malikdirmi?

 

M. Buchpapaj: Bəli, çünki insanlıq mahiyyətcə eyni qalır. Texnologiya həyatın ritmini dəyişdi, lakin ekzistensial narahatlığı dəyişdirmədi. Dostoyevski, Kafka və Kamyu ümumbəşəri gərginliyə toxunduğu üçün oxunmağa davam edir. Bu gün də əsl ədəbi mətn dünyanı dərhal dəyişdirmir, ancaq insanın onun daxilində özünü dərk etmə tərzini dəyişir. Fəlsəfi və psixoloji dərinliyə malik ədəbi mətnlər təkcə bilik səviyyəsinə deyil, həm də şüurun, empatiyanın, özünü dərk etmənin daxili strukturlarına təsir göstərdiyi üçün öz transformasiya gücünü saxlayır. Fyodor Dostoyevskinin qeyd etdiyi kimi, bu cür ədəbiyyat mənəvi konflikti, ekzistensial narahatlığı, fərdi məsuliyyəti üzə çıxarmaq, oxucunu özüylə qarşı-qarşıya qoymağa məcbur etmək üçün “insan ruhunun uçurumuna enir”.

Müasir fəlsəfi nöqteyi-nəzərdən Martha C. Nussbaum iddia edir ki, ədəbiyyat əxlaqi təxəyyülü artırır, çünki oxucu personajlarla eyniləşdirmə yolu ilə onların başqalarının həyatını anlamaq qabiliyyətindən istifadə edir ki, bu da bilavasitə etik mühakimə və sosial həssaslığı formalaşdırır. Eynilə, Paul Ricoeur-un hermenevtikası vurğulayır ki, oxuma aktı özünü yenidən qurma prosesidir, burada mövzu başqalarının hekayələrini şərh etməklə transformasiya olunur. Bu mənada, hətta sürətli informasiya axınının bürüdüyü bir dövrdə belə, dərin ədəbiyyat ani cavablar vermək deyil, tənqidi təfəkkür və ekzistensial həssaslıq formalaşdırmaq, şəxsiyyəti qalıcı və daxili şəkildə transformasiya etmək məqsədi daşıdığından imtiyazlı düşüncə sahəsi olaraq qalır.

 

  T.T.Rəhimli: Şair susanda dünya nə itirir, jurnalist susanda nə baş verir?

 

M. Buçpapaj: Şair susduqda dünya öz simvolik dərinliyini və estetik cəhətdən cillanmış iztirab dilini itirir. Jurnalist susanda şəffaflıq, vətəndaş azadlığı yox olur. Şəxsi təcrübəmdə görmüşəm ki, zorla tətbiq edilən susqunluq həmişə zorakılığın müttəfiqidir.

 

T.T.Rəhimli: Media və ədəbiyyat güc mərkəzlərinə qarşı real müqavimət vasitəsi ola bilirmi, yoxsa zamanla sistemin bir parçasına çevrilir?

 

M. Buçpapaj: Bəli, media və ədəbiyyat hakimiyyətdən istənilən sui-istifadəyə qarşı real və əsas müqavimət alətləri ola bilər, ancaq öz mənəvi muxtariyyətlərini, intellektual müstəqilliklərini və peşəkar bütövlüklərini qoruduqları halda. Onlar sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil, həqiqətin qorxuya, dilin isə zorakılığa qarşı durduğu tənqidi vicdan məkanlarıdır. Müasir tarix göstərir ki, qapalı cəmiyyətlərdə və ya zorakı keçid dövrlərində azad media və ədəbiyyat çox vaxt vətəndaş müqavimətinin ən erkən formaları olur. Onlar yaddaş yaradır, ədalətsizliyi dilə gətirir və gücün susdurmağa çalışdığı insanlara səs verirlər. Corc Oruell həqiqətə və ağıla əsaslanan tənqidi dilin totalitarizmə qarşı ən davamlı və uzunmüddətli müqavimət forması olduğunu başa düşən yazıçı-jurnalistin klassik nümunəsi olaraq qalır.

Bir yazıçı, şair, alim, pedaqoq və jurnalist kimi şəxsi təcrübəm bu prinsipi parlaq şəkildə təsdiq etdi. Plüralizmin ilk illərindən, demək olar ki, əlli illik kommunist diktaturasından sonra ilk müxalifət partiyası və ilk müxalifət qəzeti olan "Gazeta e Tiranës", "Tribuna Demokratike" və daha sonra "Rilindja Demokratike" ilə uzun müddət əməkdaşlıq etdiyim zaman mən heç vaxt həqiqət baxımından güzəştə getmədim. Bu redaksiya müstəqilliyi və peşəkar dürüstlük ifrat zorakılıqla ödənildi: 1997-ci ilin avqustunda, 1997-ci ilin yazında üsyan nəticəsindlə yaranan müəyyən dəstələr tərəfindən Tirananın mərkəzində Kalaşnikov güllələri ilə altı dəfə güllələndim.

Qorxuya boyun əymədən, geri çəkilmədən jurnalistikaya qayıtmağım media və ədəbiyyatın təkcə peşə deyil, həm də mənəvi missiya olduğunun sübutudur. Onlar yalnız gücün, təbliğatın və ya qorxu "biznesi"nin uzantılarına çevrildikdə uğursuz olurlar. Nə qədər ki, onlar həqiqətin və fikir azadlığının ifadəçisi olaraq qalırlar, nəinki müqavimət göstərirlər, həm də cəmiyyətin demokratik vicdanını fəal şəkildə formalaşdırırlar. Bu həm də dərs dediyim universitet auditoriyasında tələbələrimə çatdırdığım mesajdır.

 

  T.T.Rəhimli: Əgər söz sizin üçün yalnız bir vasitə deyil, həm də taledirsə, bu talenin ən ağır yükü nədir?

 

M. Buçpapaj: Əgər dil mənim taleyimdirsə, bu taleyin ən ağır yükü təkcə danışıq və ya yazı bacarığı deyil, hər bir sözün dünyaya və zamana buraxdığı təsirdədir. Heidegger bizə dilin varlığın evi olduğunu öyrədir (Unterwegs zur Sprache, 1959) və buna görə də düşüncədən sətirlərə və ya səsdən eşitməyə keçən hər bir söz bizə varlığın səssiz icrasını xatırladan, təkcə özümüzlə deyil, həmişə dinləyən dünya ilə danışdığımızı xatırladan bir ağırlıq daşıyır.

Hannah Arendt dilə tarixi və kollektiv yaddaşı formalaşdıran bir akt kimi baxaraq, dil qarşısında məsuliyyət məsələsini qaldırır (The Human Condition, 1958); buna görə də poeziya və elmi əsər təkcə şəxsi baxışı ifadə etməyin yolları deyil, hər bir sözün inşa və ya məhv edə, gizlədilənləri üzə çıxara və ya həqiqəti gizlədə bildiyi əxlaqi və vətəndaşlıq aktlarıdır. Baxtin dialoqizm nəzəriyyəsi ilə (The Dialogic Imagination, 1981) vurğulayır ki, hər bir söz digər səslər arasında yaşayır və canlı qarşılıqlı əlaqə şəbəkəsinin bir hissəsinə çevrilir. Bu, yükü ikiqat artırır, çünki danışmaq kifayət deyil; dinləmək, ziddiyyətləri hiss etmək və dilin həmişə dünyanın və onun duyğularının güzgüsü olduğunu etiraf etmək lazımdır.

Mənim üçün bir şair və alim olaraq dil həm varlığın sirlərini açmaq üçün açar, həm də zamanın titrəyişini daşıyan bir ağırlıqdır; həqiqəti axtarmaq, səssizliyə qulaq asmaq və yazı ilə, nirqllə baş tutan dialoa, hörmətlə yanaşmaq öhdəliyidir.

 Danışmaq, hər səsi ölçmək və dilin ölməz yükünü çiynimdə daşımaq: Bu mənim taleyimdir. Mən ölkəmdə söz və ifadə azadlığının müdafiəsi üçün gərgin mübarizə aparmışam və bunun üçün hədsiz əvəz ödəmişəm.

 

T.T.Rəhimli: Lev Tolstoy dünya bədii düşüncəsinə “ruhun dialektikası” hadisəsini, Fyodor Dostoyevski isə polifonik roman modelini bəxş etdi. Sizcə, müasir dövrdə bədii fikir tarixində bu miqyasda dərin və qalıcı təsir göstərmiş yazıçı imzaları hansılardır və onların yaradıcılığını fərqləndirən əsas estetik və fəlsəfi keyfiyyətlər nədən ibarətdir?

 

M. Buchpapaj: Müasir incəsənətin düşüncə tarixində dərin və qalıcı iz buraxmış yazıçılar, ilk növbədə, bəşəriyyəti və dünyanı tanımağın yeni yollarını üzə çıxarmaq, ədəbiyyatı reallıq güzgüsündən qnoseoloji alətə çevirmək qabiliyyəti ilə seçilirlər. Tolstoy və Dostoyevski bu fundamental gücün paradiqmatik nümunələridir: birincilər insanlığı daim inkişaf edən əxlaqi-psixoloji proses kimi başa düşürlər, ikincilər isə fərdləri parçalanmış və cəmləşmiş bir varlıq kimi təsəvvür edir, burada vicdan, inam, şübhə və üsyan səsləri vahid hakimiyyət altında birləşmədən yanaşı mövcud olur. Bu müəlliflərin imzasını fərqləndirən təkcə nəsri məharətlə yerinə yetirmələrində deyil, həm də bədii düşüncə modellərinin yaradılmasındadır. Tolstoyun “ruhun dialektikası” fərdin heç vaxt tam olmadığını, həmişə mənəvi seçim, statik xarakterdən dinamik xarakterə keçid prosesində olduğunu bildirir. Bu, onun ədəbi külliyyatını nəsrin vicdanın təhlilinə çevrildiyi etik məkana çevirir. Dostoyevski Mixail Baxtinin konseptuallaşdırdığı polifonik roman vasitəsilə personajı müəllifin mütləq nüfuzundan azad edir və romanı rəqabətli ideyalar meydanına çevirir, hər bir səsə öz fəlsəfi muxtariyyəti ilə danışmağa imkan verir.

Müasir dövrdə oxşar təsirə malik müəlliflər bir neçə əsas xüsusiyyəti bölüşürlər: Birincisi, Kafka ontoloji absurdluqla, Prust daxili zamanla, Coys şüur axını ilə və ya parçalanmış perspektivlə, Folkner irsi formalara meydan oxumaq və yeni estetik strukturlar yaratmaq cəsarəti ilə. İkincisi, onlar tezis kimi deyil, estetik təcrübə kimi özünü göstərən, oxucunu sadəcə bir hekayəni izləməkdənsə, düşünməyə vadar edən fəlsəfi dərinliyə malikdirlər. Başqa bir fərqləndirici xüsusiyyət yerliliyə əsaslanan universallıqdır. Tolstoy dərin rus, lakin universaldır; Dostoyevski də belədir. Bu, Latın Amerikasının qlobal mifə çevrildiyi Markesdə və ya müasir insanın Əlcəzair təcrübəsinin ümumbəşəri fəlsəfi ölçülər qazandığı Kamyuda da aydın görünür. Bu müəlliflər ideyaları nümunə göstərmək üçün deyil, insan varlığının əsas gərginliklərini: günah, azadlıq, məsuliyyət, iman və absurdluğu açmaq üçün yazırlar.

Nəhayət, bu müəllifləri fərqləndirən ən mühüm xüsusiyyət estetika ilə etika arasındakı üzvi əlaqədir. Onların əsərlərində bədii forma bəzək deyil, düşüncə tərzidir. Onların ədəbiyyatı əbədidir, çünki o, təkcə öz dövrlərinə aid deyil, həm də bəşəriyyətin sorğu-sualının davamlı ölçüsünə aiddir. Odur ki, Tolstoy, Dostoyevski və onların böyük davamçıları təkcə oxunmalı müəlliflər deyil, bu gün də dialoq aparmalı olan mütəfəkkirlərdir.

 

 T.T.Rəhimli: Müasir bədii fikrə dərin və davamlı təsir göstərən əsas yazıçıların uğurunu təmin edən cəhətlər hansılardır?

 

M. Buçpapaj: Müasir sənət düşüncəsinə dərin və davamlı təsir göstərmiş yazıçılar təkcə üslub ustalığı ilə deyil, hər şeydən əvvəl fərdi qavrayışı, sosial münasibətləri və tarixi trayektoriyaları yenidən şərh edən ifadə modelləri yaratmaq qabiliyyəti ilə seçilirlər. Onların insan təcrübəsi üçün “mənanın hermenevtik paradiqması” yaratmaq bacarığı həmin yazıçıları qlobal ədəbi diskursun mərkəzinə yerləşdirir və təsirlərinin daimiliyinə zəmanət verir. Tolstoy estetik və fəlsəfi müstəvidə vicdanın dialektikası sayıla biləcək şəkildə romanı zahiri nəsrdən dərin mənəvi-psixoloji təhlilə keçirir, etik şüuru nəsr quruluşunun mərkəzinə qoyur.

Dostoyevski özünün məşhur polifoniyası vasitəsilə ideoloji plüralizmi və fərdi etika ilə sosial strukturlar arasındakı gərginliyi əks etdirən heterojen avtonom səslər sistemini ifadə edir ki, bu model povestin çoxsəsliliyinin müasir nəzəriyyələrinə təsir göstərir. İyirminci əsrdə Heminqueyin minimalizmi sükunətin estetikləşdirilməsi funksiyasını yerinə yetirir, burada linqvistik iqtisadiyyat insan təcrübəsinin ekzistensial çəkisini ifşa edir, Qabriel Qarsia Markesin magik realizmi isə mif, tarix və kollektiv təcrübənin simvolik epikulturoloji kainat kimi bir-birinə qarışdığı povest hibridi kimi fəaliyyət göstərir. Balkan ədəbi kontekstində və onun qlobal miqyasında İsmayıl Kadare xüsusilə simvolik bir paradiqmanı təmsil edir. O, tarixi, mifi və fərdi faciəni estetika, etik düşüncə və siyasi şüurun hermenevtik vəhdətdə birgə mövcud olduğu universalist povestə inteqrasiya edir. Kadare geniş şəkildə tərcümə edilmiş və beynəlxalq səviyyədə təhlil edilən əsərləri ilə Albaniyanı dünya ədəbiyyatı xəritəsində yerləşdirməklə yanaşı, ədəbiyyatın ümumbəşəri rezonansla ictimai tarixi və ictimai sosial tənqidi cəlb etmək qabiliyyətini nümayiş etdirir.

Kafka, Coys və Folkner kimi fiqurlar ədəbi və qnoseoloji qavrayışda transformasiyaları daha çox xatırladır. Kafka bürokratik hakimiyyət qarşısında ekzistensial narahatlıq və yadlaşmanı ifadə edir; Coys şüur axınını subyektivliyin tədqiqi üçün qnoseoloji alət kimi konseptuallaşdırır; Folkner nəsrdə zamanı parçalayaraq, keçmiş və indinin zaman və şəxsiyyət polifoniyasında birgə mövcud olduğu mürəkkəb yaddaş məkanı yaradır. Nəticə etibarilə, davamlı təsirə malik olan önəmli müəlliflərin imzaları təkcə stilistik yeniliklərdən deyil, həm də onların estetika, fəlsəfə və etikanı hermenevtik povest birliyinə çevirmək bacarığından ibarətdir. Onlar insan reallığını dərk etmək üçün təkcə şərh modelləri deyil, həm də mürəkkəb paradiqmalar təklif etməklə həm müasir bədii fikrin nəzəriyyəsi və praktikası, həm də qlobal ədəbi kanon üçün davamlı istinad nöqtələri yaradırlar.

 

T.T.Rəhimli: Zəif mətnləri dünya mətbuatına çıxaran, bununla da öz xalqının ədəbiyyatını zəif təqdim edən çoxsaylı "şairlər", "yazıçılar" var. Sizcə yaza bilməyən müəlliflərin mətnlərini dərc edən mətbuat və naşir nə dərəcədə təqsirlidir?

 

M. Buçpapaj: Böyük ölçüdə, bəli, mətbuat və naşirin də təqsiri var. Bir naşir və redaktor kimi bilirəm ki, ortabablığa hər hansı güzəşt mədəniyyətə zidd bir hərəkətdir. Nəşriyyatçı sadəcə bazar meneceri deyil, standartların mühafizəçisidir.

 

 T.T.Rəhimli: Dünya şairlərinə və oxucuya sözünüz...

 

M. Buçpapaj: Şairlər sadəcə söz yaradıcısı deyillər; onlar sonsuzluğun şahidləri, idrakın memarları və sükutun bələdçiləridir. Homer bizə öyrədir ki, səyahət sadəcə kosmosda hərəkət deyil, ruhun səyahəti, cəsarət və taleyin vəsiyyətidir: hər başa vurulan dəniz insanlığın daxili güzgüsüdür. Dante Aligeri bizi cəhənnəmə və cənnətə girməyə çağırır, həyatın mənasının daxili qaranlıqla üzləşməyi və hər addımda özümüzü tanımağı tələb etdiyini öyrədir.

 Uollt Uitman sözlərin bədən və ruh olduğunu, poeziyanın kainatın bir hissəsi olan hər bir fərdin məkanı olduğunu ortaya qoyur. Puşkin xatırladır ki, poeziya şəxsiyyəti tarixə, millətə bağlayır; Sergey Yesenin öyrədir ki, təbiət ruhu əks etdirir; Pablo Neruda bizi poeziyanı sevgi və üsyan aktı kimi görməyə dəvət edir; T. S. Eliot bizi müasirliyin fraqmentləri və boşluqları ilə qarşı-qarşıya qoyur; Viktor Hüqo şeiri əxlaqi məşğuliyyət kimi öyrədir; Paul Eluard və Rumi xatırladır ki, məhəbbət və transsendensiya yalnız müqəddəs dildə ifadə tapır; Odysseas Elytis və Ali Podrimja poeziyanın zaman və varlıqla əbədi dialoq olduğunu göstərir.

Oxucu passiv deyil, səyahətçi və həqiqət axtarandır. Ədəbiyyat həyatı sadələşdirmir; mürəkkəbliyini ortaya qoyur və insan ruhunun özünü tanıdığı bir güzgü təqdim edir. Dünya şairlərinə və oxucularına mesajım sadə və təvazökardır: Ey şairlər, düzlük və cəsarətlə yazın; oxucular, səbirlə oxuyun və ürəyinizi açın. Sözlə yaşayın, cəsarətlə oxuyun və unutmayın ki, poeziya bizi bir-birimizə, zamana, varlığın əbədi mənasına bağlayan körpüdür. Təşəkkür edirəm, hörmətli Təranə Turan Rəhimli!

 

T.T.Rəhimli: Ədəbiyyat və jurnalistikanın mahiyyətinə yönəlmiş dərin düşüncələrinizi bölüşdüyünüz üçün mən təşəkkür edirəm, hörmətli Mujo Bucpapaj.

 

ÖZKEÇMİŞ

Şair və ədəbiyyatşünas alim Dr. Mujo Buçpapaj müasir alban poeziyasının ən görkəmli nümayəndələrindən biridir. Ölkəsində və beynəlxalq miqyasda tanınan yazıçı, alim kimi əsərləri bir çox dillərdə nəşr olunub, bir sıra nüfuzlu uluslararası ədəbi mükafatlarla təltif edilib

O, şair, ədəbiyyatşünas alim, publisist, tərcüməçi, esseist və beynəlxalq ədəbiyyat və mədəniyyətin sadiq təbliğatçısıdır, regionda və onun hüdudlarından kənarda yüksək nüfuzlu mədəniyyət xadimi kimi qəbul edilir. Mujo Bucpapaj həm də universitetdə müəllim kimi fəaliyyət göstərir, ədəbiyyatşünaslıq üzrə fəlsəfə doktorudur. Albaniyanın 10.000 tirajla nəşr edilən, Albaniya, Kosovo, Makedoniya və Monteneqroda bütün qəzet köşklərində satılan və nəşrindən sonra hər sayı 3 gün bütün televiziya kanallarında ardıcıl olaraq Press Review-da təqdim edilən, beynəlxalq nüfuzlu bir mətbuat orqanının, 32 səhifəlik həftəlik ədəbi-mədəni "Nacional" qəzetinin təsisçisi və baş redaktorudur. Avropanın ən məşhur qəzetlərindən biri olan "National" Albaniyanın paytaxtı Tiranada çap olunur və onlayn nəşri gündəlik yayınlanır. O, həmçinin bir çox görkəmli regional və beynəlxalq yazıçı və şairlərin əsərlərini nəşr edən "Nacional" Nəşrlər Evinin qurucusu və direktorudur.

Doktor Buçpapaj müəllim olan həyat yoldaşı və universitet tələbəsi olan iki qızı ilə Albaniyanın paytaxtı Tiranada yaşayır.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.02.2026)

Ramiz Göyüş, yazıçı-publisist. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

 

Dəqiq yadımda deyil nə vaxtsa, hardasa oxumuşam ki,  hazırda İslandiyada yaşayan islandlar mənsub olduqarı nəslin 32-ci törəmələrini yaşayır və hər evdə bir ailə kitabı var. Həmin kitabın nüsxələri yeni yaranan hər bir ailəyə ötürülür və davam etdirilir. Buna görə də hər bir island hansı kökə mənsub olduğunu,  ulu babalarının kim olduğunu bilir. Səmimi desək çox örnək bir nümunədir. Təəssüf ki, bizdə belə bir nümunə yoxdur və indi bizim  nəslin nümayəndələrinin böyük əksəriyyəti özünün 4-5-ci nəslinin kim olduğunu, hansı nəslə mənsub olduğunu bilmir və beləliklə nəsillər arasında bağlılıq, elə bu səbəbdən də birlik itir...

 

Bu günlər “Ədəbiyyat” qəzetinin sonuncu - 23 yanvar 2026-cı il  tarixli nömrəsində Xalq yazıcısı Anar şərti olaraq  ”Üç əsrin ailə dastanı” adlandırdığı əsərinə yazdığı “Keçən keçdi, olan oldu” başlıqlı “Söz baş”ı  məqaləsini oxucularına təqdim etdi. Hesab edirəm ki, böyük ziyalımız və yazıçımız  bununla da yeni bir örnək ilkə addım atdı. Bundan əvvəl, 1981-ci ildə valdeynləri- Azərbaycan ədəbiyyatının iki görkəmli siması və ziyalısı - Rəsul Rzanı və Nigar Rəfibəylini itirəndə “Sizsiz” xatirə-romanını yazmaqla o,  bir örnək nümunə göstərərək, övladın öz valideynlərinə olan münasibətin, hörmətin və böyk məhəbbətin nümunəsini təqdim etmişdi. Anar yazırdı: “ANAM NİGARA, ATAM RƏSULA. Sizsiz qalıb sizdən  yazdığım bu yazını sizin solmaz, sönməz, yadımızdan silinməz xatirənizə həsr edirəm”. Böyük  həssaslıqla və göynərti hisslərlə, munis və səmimi duyğularla qələmə alınmış, xatirələrlə, anılarla, faktlarla zəngin olan  bu əsər şəxsi olmaqla bərabər milli,  milli olmaqla bəşəri bir məhəbbət nümunəsi idi.

Ötən il Anar müəllim daha bir örnək nümunə göstərməklə Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafında müstəsna xidmətlər göstərmiş, ədəbiyyat xəzinəmizə misilsiz töhvələr bəxş etmiş iki məşhur ailə,  onların, fəaliyyəti,  şəxsiyyəti yaradıcılığı, dostluq və yaradıcılıq münasibətləri barədə “2=3+4, yaxud iki ailədə üç Xalq yazıçısı, dörd Xalq şairi” kitabını oxuculara təqdim etdi. ”Kitabı tərtib edən Xalq yazıçısı Anar uzun illər ərzində təkcə öz yazdıqlarını yox, qəhrəmanlarının - Səməd Vurğun, Rəsul Rza, Nigar Rəfibəyli, Vaqif Səmədoğlu, Ənvər Məmmədxanlı, Yusif Səmədoğlu yazdıqlarını eyni ideya estetik yaradıcılıq məcrasına qoşaraq, onları eyni axında birləşdirərək ən yeni ədəbiyyatn ən milli paradiqması olaraq təqdim etmişdir.” (Akademik Nizami Cəfərov). Düşünürəm ki, müəllif kitabda dörd Xalq şairinin və üç Xalq yazıçısının əsərlərindən, fikirlərindən, məktublaşmalarından, düşüncələrindən nümunələr gətirməklə onların istedadı, xidmətləri, Azərbaycanın ictimai-siyasi və ədəbi həyatında tutduqları mövqe barədə müasir oxucuda və gələcək nəsillərdə aydın və obyektiv təsəvvür yaratmaqla həm də uzun illər Səməd Vurğun və Rəsul Rza arasında (guya həm də onların ailələri arasında) ədəbi cameədə mövcud olan yanlış təsəvvürlərə və dedi-qodulara, Rəsul Rzanın Nigar xanıma yazdığı məktubdan aşağıdakı nümunəni  gətirməklə son nöqtəni qoyur. ”...Bizim aramızda mübarizəmi deyək, davamı deyək-paxıllıqdan bəzi çaqqallar çox istifadə edirlər. Səməd ilə mənim aramda yaradıcılıq mübarizəsi (bu sözün yaxşı mənasında) hər zaman olacaq. Mən heç bir zaman”səmədləşə” bilməyəcəyim kimi, o da “rzalaşa” bilməz.”

Kitabda eyni zamanda Səməd Vurğun və Rəsul Rzadan sonrakı dövrdə onların oğulları Anarla Yusif və Vaqif Səmədoğulları arasında mövcud olan və ömürlərinin sonunadək davam edən dostluq münasibətləri aydın şəkildə, səmimi və mükəmməl formada öz əksini tapmışdır.

Anar müəllimin ”Üç əsrin ailə dastanı” adlanan yeni kitaba yazdığı ön sözdən aydın olur ki, fasilələrlə otuz il ərzində üzərində işlədiyi bu dastanı artıq bitirib. Və yəqin ki,  yaxın zamanlarda kitab şəklində işıq üzü görəcək. Anar kimi bir nəhəng ədəbiyyat adamının 30 il üzərində işlədiyi, “beynində gəzdirdiyi, qəlbində becərdiyi, qəfil yaddaş qığılcımlarını bir əlcə kağızlara yazıb  saxladığı xatirələrin  əsasında  araya-ərsəyə gətirdiyi, pərakəndə duyğuların, dağınıq fikirlərin, pərən-pərən düşmüş anıların, dərbədər düşüncələrin əl-ayağı bir yerə yığılan” bu kitabın son dərəcə maraqlı olacağına əminəm. Ən azı ona görə ki, bu kitab həyatın hər üzünü görmüş, zəngin dünya görüşünə və  informasiyaya malik, müdrik bir yazarın “bir neçə ömrü yenidən kağız üzərində yaşatmaq təşəbbüsüdür. Bəlkə iddialı görünsə də, ölümsüzlük təmannası, keçən keçəndən, olan olandan sonra Dünyada, Zamanın axarında qaçıb uçan Vaxtın içində  qalmaq niyyətidir.” (Anar)

Yaradıcılığa gənc yaşlarından - 1950-ci illərdən başlayan, 75 illik bir yaradıcılıq yolu keçən, çoxşaxəli yaradıcılq diapazonuna malik, onlarca hekayə, povest və romanların, senarilərin, esse və xatirələrin, yüzlərlə şeirin müəllifi, çoxsaylı filmlərə quruluş vermiş, “Mİn beş yüz ilin oğuz şeiri” antologiyasının müəllifi,  görkəmli yazıçı, dramaturq, ssenarist, şair, rejissor, ictimai xadim olan Anar müəllim yeni ərsəyə gətirdiyi və yüksək dəyər verdiyi bu kitab haqqında fikrlərini belə ifadə edir: “Bu yazımı bitirib sahmana sala, nəşr edə bilsəm, ömrümün yəqin ki, ən vacib, ən önəmli işini gömüş olaram”.

 Düşünürəm, Xalq yazıçısı Anarın başa çatırdığı yeni dastanı, əslində  “Sizsiz”in və “2=3+4, yaxud iki ailədə üç Xalq yazıçısı, dörd Xalq şairi” kitabının davamı, bu üç əsəri isə trilogiya kimi də qəbul etmək olar. İstər-istəməz belə bir sual yaranır. Bu dastandan əvvəl iki mükəmməl xatirə -toplu hazırlamış Xalq yazıçısının bu əsəri yazmaq istəyi nədən və hardan yaranmışdı? Suala mütəfəkkir yazıçının özü cavab verir: ”Üç əsrin ailə dastanı” əlbətdə şərtidir. Amma hər halda məqbuldur, çünki yazının mahiyyətini əks etdirir... Üç ömrün (Rəsul Rza, Nigar Rəfibəyli və Anar nəzərdə tutulur. R.G) və bu üç ömrün fonunda bir neçə nəslin, üç əsr boyu həyat yolunu, təəssüratlarını əks etdirən dastandır. Bu nə sırf anılar, xatirələrdir, nə də sırf düşüncələr-esselər. Bu iki janrın ünsürlərindən əmələ gələn üçüncü bir janrdır. Amma sadəcə dastan deyil, sənədli dastan, real insanlar haqqında anılar, düşüncələr dastanıdır”.

Məqalədən aydın olur ki, kitabda  həmçin müəllifin tariximizdəki və ədəbiyyatımızdakı Stalin və onun Azərbaycanda “kopyası” olan Mir Cəfər Bağırov dövrü, “20-ci illərin təhsil dövrü, 30-cu illərin ədəbi həyatı, məşum 37-ci ilin və ondan sonrakı illərin repressiyaları və bununla bağlı baş verən müdhiş olaylar, Vətən müharibəsinin təhlükələri və çətinlikləri, 45-ci ilin Cənubi Azərbaycan fərəhi və ümidi, 46-cı ilin  Cənubi Azərbaycan faciəsi... Stalinin ölümü və  ona inamın darmadağın olması, Xruşşovun hökmranlığı və süqutu, Brejnyev dövrünün durğunluğu...Qarabağ faciəsinin başlanması, 90-cı ilin Qara yanvar müsibəti, 91-ci ilin Moskvada avqust qiyamı, SSRİ –nin dağılması, Azərbaycanın müstəqilliyinin bərpası, Xocalı qırğini, 91-ci ilin helikopter faciəsi, Xalq Cəbhəsinin iqtidarda olduğu müddət, Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı” ilə bağlı, həmçinin Üzeyir bəy və Nazim Hikmətlə bağlı xatirələri, düşüncələri, qənaətləri yer alıb və güman edirəm ki, bu fikirlər, düşüncələr kitabı daha maraqlı və daha oxunaqlı edəcəkdir. Əsər həm də əhatə etdiyi dövrün real mənzərəsini əks etdirməklə, gələcək araşdırıcılar üçün zəngin bir mənbədir.

Müəllifin kitabı yazmaqda məqsədi, həm də özünə verdiyi “Mən kiməm?” sualına cavab tapmaqdan ibarətdir. Bu suala cavab vermək üçün Anar müəllim öz nəsil şəcərəsinə, tarixə səyahət edir: “Əslimizdən, nəslimizdən söhbət açanda  hadisələr... XIX əsrə qədər uzanır. Xanlıqlar dövrü, çar Rusiyasının Qafqazı zəbt etməsi, ulu babamız Məmmədxanın yaşadığı illərə düşür. Bayat boyundan, şahsevən tayfasından Məmmədyar oğlu Məmmədxan rus soldatlarına müqavimət göstərdiyi üçün çar hökuməti tərəfindən həbs edilir, zindana atılır, və zəhərləndirilərək öldürülür.

Anam tərəfindən Rəfibəylilər nəslinin də tarixdə öz yeri var. Ulu babam Ələkbər bəy Rəfibəyli-Azərbaycanın ilk siyasi partiyası- Difai partiyasının Gəncədə qurucusu, partiyanın fəxri sədri və nüfuzlu el ağsaqqalı olub. Onun oğlu, anamın atası Xudadat bəy-müstəqil azərbaycanın ilk səhiyyə naziri, daha sonra Gəncə quberniyasının general-qubernator vəzifəsini daşıyıb. 1920-ci ilin mayında Gəncə üsyanının təşkilatçılığında ittiham olunaraq... erməni müstəntiqinin...ittihamı ilə, erməni hakimin çıxardığı hökm əsasında güllələnib.”

Müəllif özünə verdiyi ritorik suala cavab tapmaq üçün kitaba övladlarını, nəvələrini, nəticələrini də daxil edir. Qəribədir. Müəllif “Mən kiməm?” sualına cavab axtardığı bir zamanda, bu yazıyla paralel olaraq “Min beş yüz ilin oğuz şeiri” antologiyasını hazırlayarkən Füzulinin “Mən kiməm?-Bir bikəsi biçarəvi-bir xaniman, taleyim aşüftə, iqbalım nixun, bəxtim yaman” beytinə, həmin ərəfədə Vilayət Quliyevin “Ağaoğlular” kitabında Əhməd bəy Ağaoğlunun” “Mən kiməm?” essesinə rast gəlir. Və  bir qəribə təsadüf. Müəllifin beyninin  “Mən kiməm?” sualı ilə məşğul olduğu bir vaxatda  iki yaş dörd aylıq qız nəvəsi balaca Deniz ona yaxınlaşaraq soruşur: - Mən kiməm? “...

Yazının sonunda müəllif  ”Üç əsrin ailə dastanı” kitabını yazmağının bir məqsədini də açıqlayır: “...mən nəslimin, ulu babalarımın iticəsi (itmək, uzaqlaşmaq, unutmaq anlamında) olmadığım kimi, nəvələrimin də əcdadlarının xatirələrinə yadlaşmalarını, yadırğamalarını, yadıca olmalarını istəmirəm. Bu kitbın bir məqsədi də budur.”

Hesab edirəm ki, Anar müəllimin bu yazıda misal gətirdiyim son fikirləri bir çağırışdır və bu çağırışı o, təkcə öz nəvə və nəticələrinə deyil, Azərbaycan xalqının bütün övladlarına, nəvələrinə və nəticələrinə ünvanlayıb, bu fikirlər təkcə çağırış deyil, həm də Anar müəllim kimi müdrik bir qocanın, el ağsaqqalının gələcək nəsillərə bir nəsihətidir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.02.2026)

 

 

 

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

 

Bu dəfə sizə bir ingilis əhvalatını danışacağam. İngiliskər and-aman eləyirlər ki, bu əhvalat həqiqətən baş veribdir.

 

Bir dəfə bağban saçını qaydaya salmaq üçün bərbərin yanına gəlir. Bərbər işini bitirdikdən sonra bağban borcunu ödəmək istədikdə bərbər deyir: “Hesabı ödəmək lazım deyil. Bu həftə mən hər kəsə pulsuz xidmət göstərirəm”. Bağban təşəkkür edərək gedir. Növbəti gün bərbər işə gəldikdə qapının önündə təşəkkür məktubu və 12 qızılgül olduğunu görür.

Bu gün isə çörəkçi saçını vurdurmaq üçün bərbərin yanına gəlir. O da sonda hesabı ödəmək istədikdə eyni – “Hesabı ödəmək lazım deyil. Bu həftə mən hər kəsə pulsuz xidmət göstərirəm” cümləsi ilə qarşılaşır. Çörəkçi də təşəkkür edərək gedir. Bərbər növbəti səhər işə gəldikdə qapının önündə minnətdarlıq ifadəsi olan məktub və 12 şirniyyat görür.

Növbəti gün senator bərbərin qonağı olur. Sonda bərbər yenə pul ala bilməyəcəyini və bu həftə pulsuz xidmət göstərdiyini bildirir. Senator sevinir və gedir.

Növbəti gün bərbər işə gəldikdə qapının önündə 12 senator, 10 deputat, 15 məsləhətçi, mer və bir neçə nazir, merin həyat yoldaşı və 6 övladını görür. Onların hər biri pulsuz xidmət görmək üçün bərbəri gözləyirdilər.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.02.2026)

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi. “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

 

 Mən Məsim Kərimi (Kərimov Məsim Abdulkərim oğlunu) yaxşı tanıyırdım.  Bir müddət təhsil sahəsində və icra (sovet) orqanlarında onunla birlikdə işləmişdik.  

 

O, 1937-ci ildə Oğuzun qədim kəndlərindən olan Padar kəndində ruhani ailəsində anadan olmuşdu. İndiki BDU-nun mexanika-riyaziyyat fakültəsinin məzunu idi. Qabaqcıl riyaziyyat müəllimi, gözəl təşkilatçı, məsuliyyətli rəhbər, sözü ilə əməli bir olan qayğıkeş insan idi. Onun kamil riyaziyyatçı kimi yetişməsində qəlbən şair ruhlu olması böyük rol oynayıb. Alman riyaziyyatçısı Karl Beyerştrassın dediyi kimi, “Qəlbən şair olmadan riyaziyyatçı olmaq mümkün deyil”. “O da əsil riyaziyyatçı idı, ona görə ki, əsil şair idi”. (S.Oğuz)

M.Kərim Oğuzda sayılıb-seçilən şəxslərdən olub. Övladı Rəhman Məsim oğlu yazırdı ki, “O, ömrü boyu oxuyar, öyrənməyə çalışardı. Xalqı maarifləndirmək ən böyük amalı idi. O, sənətini sevən, ona qəlbən bağlı olan, bunu böyük fəxarət sayan gözəl müəllim, kamil ixtisas sahibi idi. Kəndimizdə, rayonumuzda hamı onu gözəl bir müəllim, qabil bir şair kimi tanıyır, sevir və hörmət edirdi. Ona hamının ehtiramı vardı. Yetirmələri də onu çox istəyirdilər, onun vüqarı, ad-sanıydı onlar”.

M.Kərim həm də Oğuzun seçilən qələm sahiblərindən olub. XIX əsrdə yaşayıb-yaratmış şair Şeyx Abdulla Padarlının nəslindən idi və öz əsl-nəcabəti ilə fəxr edərdi. Şeirlərinin birində deyirdi ki,

 

Haqq ədalət səsiyəm,

Xalqımın nəfəsiyəm.

Abdulla Padarlının

Mən şair nəvəsiyəm.

 

Tələbəlik illərindən ədəbi fəaliyyətə başlayan M.Kərimin ən yaxın sirdaşı qələmi idi. “Qələmim” adlı şeirində özü də etiraf edərək yazırdı ki,

 

Sən Məsimin ruhu, canı, cananı,

Şərəfisən, şöhrətisən, həm kamı.

Mən səndən almışam eşqi, ilhamı,

Sən sirlisən, sehirlisən, qələmim.

 

Məsim Kərim, demək olar ki, şeirin bütün vəznlərində və janrlarında yazıb-yaratmışdır. Minlərlə şeirin müəllifidir. “Vardır deməyə” şeirində də yazır ki, “Şeirimin sayı çatıb üç minə, Vardır hələ sözüm, vardır deməyə”.

SSRİ Yazıçılar və Rəssamlar İttifaqlarının, AYB-nin üzvü, Əməkdar incəsənət xadimi, yazıçı Sara Oğuz M.Kərim haqqında yazırdı: “M.Kərim təbii şairdir. Xalqın dilindən, həyatdan götürdükləri onun şeirlərinin mayasıdır. O, dərin ədəbi-bədii təxəyyülə malik, canlı xalq dilində yazıb-yaradan, hər bir kəlamını, sözünü eldən, həyatdan alan lirik şairdir. Onun şeirləri həyatın inikasıdır. O, şeirlərində atalar sözlərindən, zərb-məsəllərdən, təşbeh və bənzətmələrdən, bayatı və xalq deyimlərindən bacarıqla istifadə edən, bütün varlığı ilə tanrısına bağlı, məhəbbət şairi, sevgi şairidir. Məsim Kərim poeziyası həyatın özü, sözü, sədasıdır, - desək daha doğru olar”.

Yunan filosoflarına görə, təxəyyül şeirin mahiyyətinə daxildir, ərəb və fars şairləri isə onu şeirin yaranmasının vasitələrindən sayırlar. M.Kərim də belə dərin ədəbi-bədii təxəyyülə malik idi. Özü də “Seçilmiş şeirlər” kitabında yazır ki, təxəyyül şairin qanadıdır, onu söz dünyasına qovuşdurur. Əsərlərində toxunduğu hər hansı həyat hadisəsi onun yaradıcı təxəyyülündən, təcrübəsindən və dövrün idoloji təsirindən   keçərək məzmun kəsb edir.

Şairin əsərlərində həssas oxucuları düşündürəcək mötivlər çoxdur. O, hər şeydən əvvəl öz xalqının, Vətəninin, elinin-obasının vurğunu idi. Şeirlərində Vətənin tərənnümü, xalqa bağlılıq ülvi bir məhəbbətlə təsvir olunur. Vətən istəyi şairin yaradıcılığının ana xəttini təşkil edir. Bu duyğuları onun  “Vətənsiz bircə gün yaşaya bilməm”, “Azərbaycanım”, “Balalarım, olmayaq biz Vətənsiz”, “Ana Vətənimdir mənim bu Oğuz”, “Padarın”, “Olmaz Şəkidən doyan”, “Vətən eşqi ilə yaşayıram mən” və digər şeirlərində aydın duymaq mümkündür. Şair şeirlərinin birində deyir:

 

Şairəm, şeirəm, qəlb sirdaşıyam,

Doğma Vətənimin vətəndaşıyam.

Mən Vətən oğluyam, bağlıyam elə,

Bu adı vüqarla gərək daşıyam.

 

“Vurğunam mən Oğuza” və “Ay gözəl Oğuz” adlı şeirlərdə isə şairin anadan olduğu, böyüyüb boya-başa çatdığı doğma elinə, obasına sonsuz məhəbbəti öz əksini tapıb:

 

Gül qoxuyur nəfəsi,

Tutub aləmi səsi.

Heyran edir hər kəsi,

Bənzəyir gözəl qıza,

Vurğunam mən Oğuza...

 

Uludur torpağın, uludur daşın,

Dilərəm bəlalar görməsin başın.

Olmuş Qorqud Dədə sənin sirdaşın,

Bir zaman sinəndə çalmışdır qopuz,

Mənim qeyrətimsən, ay gözəl Oğuz...

        

M.Kərimin şeirlərində  xalq yolunda fədakarlıq göstərmiş, qeyrətli və qürurlu vətən övladlarının, o cümlədən oğuzluların obrazları ön plandadır. Şairin xalqın keşiyində duran, onu qoruyan fədakar insanları təsvir edən  belə şeirləri də çoxdur. “Heydərsiz bircə gün biz yaşamayaq”, “Şair Məmməd Araza”, “Xalidə, ay Xalidə”, “Ziya Bünyadovun əziz xatirəsinə”, ”Xalqına güvənən...” (F.Şuşinskiyə), “Bu Oğuz elinə sən bir fərəhsən” (Ə.Seyidova), “Hədiyyə,  ay Hədiyyə”, “İgid polisim mənim” (V.Əhmədova), “M.Müşviqin 90 illiyinə”, “Ayağım altında bu torpaq durur”, “A Zabit”, “Kamandar, ay Kamandar” (Aşıq Kamandara), “Ay bizim Carı dayı”, “Yetər xala” və s. şeirləri bunlara nümunə göstərmək olar. O, belə əsərlərinin oxunaqlı olması üçün təsvir etdiyi dövrü, şəxsiyyətləri tarixi baxımından düzgün təsvir etməklə yanaşı, fərdi yaradıcılıq təxəyyülünə də geniş meydan verir.  

Şair  Azərbaycanın tanınmış həkimi, tibb elmləri namizədi, Ali Sovetin deputatı, 4 saylı Şəhər Xəstəxanasının baş həkimi, "Sağlamlıq" verilişinin aparıcısı, 91-lərdən biri olmuş, böyük el hörməti qazanmış Ə.Abdullayevə həsr etdiyi “Xalqın tarixində yaşasın adın” adlı şeirində  yazır:

 

Xeyir mələyisən insan donunda,

Qoymadın kimsəni əli qoynunda.

Yanar çıraq oldun xalqın yolunda,

Xalqın sənə, sən xalqına arxasan,

Görüm səni min illər yaşayasan.

 

Və yaxud Xalq şairi M.Araza həsr olunmuş şeirdə oxuyuruq:

 

Yoxdur bir kimsədən, yoxdur minnətin,

Düşübdür dillərə şanın, şöhrətin.

Sən şair oğlusan bizim millətin,

Yazginən bəşərin himnini sən yaz!

Şairlərin atası, a Məmməd Araz!

 

M.Kərimin şeirlərinin böyük bir qismi də Qarabağ məsələlərinə həsr olunmuşdur. Bu əsərlərdə müharibənin doğurduğu faciələr, itirilmiş torpaqların ağrısı, şəhidlərin xatirəsi, milli kimlik və azərbaycanlıların Vətənə olan sevgisi müxtəlif aspektlərdə özünü göstərir. O, cəsarətlə başımıza gətirilən müsibətlərə qarşı çıxır, xalqı ayıq-sayıq olmağa çağırır, Azərbaycanın comərd kişilərini haraylayır, gəncləri babalarına layiq olmağa şağırır. “Ağlar qalıbdı”, “Dığalara qalıbdı”, “Gəl tüpürək erməninin üzünə”, “Ruhu ağlayar”, “Erməni dığası, yağı balası”, “Alaq gavurlardan biz Qarabağı”, “Ay oğul, olginən milli qəhrəman” və digər şeirlərdə Qarabağ probleminin yaranmasının səbəbləri obyektivcəsinə açılır. Bu şeirlərlə M.Kərim sanki bir məhkəmə qurur və düşmənə ağır cəza hökmü kəsir. Vətən övladlarını bu hökmü icra etməyə, “ululardan qeyrət alıb Vətən keşiyində hünərvər olmağa, ermənini bəndə-kəməndə salmağa”, onlara öz yerini göstərməyə çağırır.

 

Çəkin nərə, haray salın ellərə,

Zəfər marşı yenə qosun dillərə.

Necə deyək bizim böyük Üzeyirə

Sənin Şuşan dığalara qalıbdı,

Vətən oğlu, bu ad bizə ayıbdı.

 

Məsim Kərimin “Komandir oğlum” adlı yeganə poeması da Qarabağ mövzusuna həsr olunmuşdur. Bu poema şairin öz oğlu, Qarabağ əlili və veteranı Qılman Kərimə həsr olunmuşdur. Poemada qəhrəmanın anadan olması, uşaqlıq, tələbəlik və hərbi xidmət illəri, toyu, Qarabağ döyüşlərindəki qəhrəmanlıqları, hərbi qospitaldakı hadisələr elə real və canlı təsvir olunur ki, oxucu özünü hadisələrin şahidi və iştirakçısı kimi hiss edir. Şair Qılmanın simasında Qarabağın azad edilməsi uğrunda qazi və şəhid olmuş cəngavər ruhlu oğullarımızın qəhrəmanlıqlarını təsvir etmiş, onların xatirəsini əbədiləşdirmişdir.

Şairin yaradıcılığında məhəbbət mövzusu xüsusi yerə malikdir. Müəllim, uzun illər Padar məktəbinin direktoru işləmiş Əntiqə Tahirli onun 2005-ci ildə Bakıda “Müəllim” nəşriyyatında çap olunmuş “Seçilmiş şeirlər” kitabına yazdığı “Cavan ruhlu şair” adlı ön sözdə qeyd edir ki, “Bəşəri poeziyanın əbədi və əzəli mövzusu olan məhəbbətin tərənnümü Məsim Kərimin poeziyasının əsas məğzini, qayəsini təşkil edir”.

Şairin məhəbbət mövzusunda olan əsərlərini şərti olaraq iki qismə bölmək olar: gözəllərin təsviri və saf məhəbbətin tərənnümü.

Birinci qismə aid olan şeirlərdə təqdim olunan gözəllər onun şəxsən gördüyü və tanıdığı insanlardır; bu şeirlərdə gözəlin aydın və konkret təsviri ilə bərabər, müəllifin özünün ona olan münasibəti də ifadə olunur. Şair B.Vətənoğlu demişkən, “Gözəl ürək ilham alır gözəldən”. Şairin “Ləzgi qızının”, “A qaçqın qızı”, “Əzəl gündən vurğunuyam gözəlin”, “A Gəncə gözəli, Gəncə gözəli”, “A dağların gözəli“, “Bizim bu gözəllərin”, “Gözəlin vəsfinə söz tapanmıram”, “Bəlkə, axtarmağa gedəm göylərə” və digər  əsərlərində gözəllər o qədər canlı və füsünkar şəkildə təsvir olunurlar ki, həmin lirik qəhrəmanlar sanki oxucu ilə təmasdadır və onun gözü önündə canlanırlar. “Ləzgi qızının” şeirində bunu aydın görmək mümkündür:

 

Ucadır qaməti, incədir beli,

Sözləri şəkərdir, şirindir dili.

Bənzəməz onlara nülufər gülü,

Tapılmaz tayı ləzgi qızının.

 

Və yaxud “A dağların gözəli” şeirində oxuyuruq:

 

Qaşın ayın haləsi,

Yanağın dağ laləsi.

Öldürür görən kəsi,

A dağların laləsi.

 

Şairin məhəbbətin tərənnümünə həsr olunmuş əsərlərinin irik qəhrəmanları aşiq və məşuq; əsas mövzusu - problematikası isə aşiq-məşuq münasibətləridir. Hicran dərdi, vüsal həsrəti, ümid və kədər, nalə və əfqan, kəskin daxili təlatümlər, həyəcan və iztirablar bu əsərlərin ana xəttini, əsas leytmotivini təşkil edir. Şair məhəbbət mövzusunda olan şeirlərini müəyyən bir hadisə ilə əlaqələndirir ki, bu da emosionallığı xeyli gücləndirir. M.Kərimin belə şeirlərinə “Sən məni əlacsız dərdə salmısan”, “Qədəminə qurban olum a dilbər”, “Əzəl gündən vurğunuyam gözəlin”, “Niyə məndən gileylisən” və başqa əsərlərini misal gətirə bilərik. Şairin “Dayana bimərəm sənsiz, sevgilim” şerində bu hissləri daha aydın görürük:

 

Qəlbimdə istəyin mahnı olubdur,

Canımı üzübdür, tamam yorubdur.

Məni çox əlacsız dərdə qoyubdur,

Dayana bilmirəm sənsiz, sevgilim.

 

Bu dünya gözümə görünür duman,

Qalmayıb vüsala nə ümid, güman.

Keçir hər günüm belə nagüman,

Dayana bilmirəm sənsiz, sevgilim.

 

M.Kərimin şeirlərinin bir qismi də Azərbaycanın, onun dilbər guşələrindən olan Oğuzun təbiətinin təsvirinə həsr olunmuşdur. Şair əsərlərində təbiət təsvirlərinə yer verməklə gözəl poeziya nümunələri hasilə gətirir. Təbiətə qayğıkeş münasibət tərbiyə edən belə şeirlər, həm də oxucuların estetik zövqünü oxşayır və formalaşdırır. Bu şeirlərdəki Vətən təbiətinə olan sevgi və qayğıkeş münasibət şairin vətənpərvərliyini bir daha qabarıq şəkildə üzə çıxarır.  Onun “Lalələr”, “Baharda dünyanın xoş olur halı”, “Əzəldən vurğunam gözəlliklərə”, “A qartal”, “Cır-cır bulaq”, “Ay bizim dağlar” şeirlərində vətən təbiətinin gözəllikləri böyük sevgi və şövqlə təsvir olunur. Təbii obyektlər poetik obrazlara çevrilir. Beləliklə də, bizim gözümüzdə o, tamamilə yeni bir lövhənin canlanmasına, yeni duyğuların yaranmasına səbəb olur. “Cır-cır bulaq” və ya “Lalələr” şeirlərində olduğu kimi:

 

Cır-cır bulaq, cır-cır bulaq,

Qoy suyundan içək doyaq.

Suyun olsun bizə məlhəm,

Deyək sənə abi zəm-zəm…

 

Tarlanı, çəməni, çölü, düzəni,

Baharda boy verib bəzər lalələr.

Tapanmaz özünə könül həmdəmi,

Axtarıb hər yanı gəzər lalələr.

 

Libası qırmızı, bağrı qapqara,

Daim həsrətlidir bir gözəl yara,

Tapanmaz dərdinə tapanmaz çara,

İntizar içində üzər lalələr…

 

Məsim müəllimin şeirlərinin xeyli qismi də uşaqlara həsr olunmuşdur. Bu şeirlərin əsas məziyyəti ailəyə və uşaqlara olan segvi və məhəbbətdir. Bu şeirlərdə səmimilik, ürəyəyatımlı bir yumor vardır. Bunu şairin uşaqlara həsr etdiyi“Bu gözəl bala”, “Şaxta nənənin mahnısı”, “Bağçamız”, “Bizim pişik”, “Balaca Türkan”, “Yat, balam” və digər şeirlərində aydın duymaq mümkündür. Burada uşaqların dünyasına uyğun obrazlar, sadə dil və müasir mövzular ön plandadır. Bu əsərlərdə xeyirə, gözəlliyə, qəhrəmanlığa, vətənpərvərliyə, əməyə, halallığa, dostluğa  sevgi və məhəbbət duyğuları əxz edilir. Bu da azyaşlıların dünyagörüşlərinin formalaşmasında, onların sosiallaşmasında  əhəmiyyətli rola malikdir.

 M.Kərim həm də mahnı sözlərinin (“Göy-gölüm”, “Laləyəm”, “Pəri-pəri, Simuzər”, “Şəlalə” və s.), bayatıların və bir neçə qəzəlin müəllifidir. Bayatı janrına xüsusi münasibəti olan şair yazır ki,

 

Bayatı elimin təmiz nəfəsi,

Bayatı dilimin həzin nəğməsi.

Bayatı canımın eşqi, həvəsi,

Dolaşar dillərdə, gəzər ellərdə.

 

Onun bayatı və mahnı mətnlərinin dili çox sadə və anlaşıqlıdır  Xalqın dilindən, həyatdan götürdükləri bu şeirlərinin mayasıdır.

 Şairin qəzəllərində (“Rəbbəna”, “Aşüftəyəm bir gözəlin gül rüxuna”, “Qəmzə satar” və s.) isə ənənəvi açiq-məşuq münasibətləri, aşiqin sevgilisindən gördüyü etinasızlıq, biganəlik və bu səbəbdən də onun şikayətləri əsas yer tutur. Amma onun sevdiyi gözəl öz hüsnü ilə bu sevgi iztirablarına layiqdir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.02.2026)

 

 

                                                                            

 

 

 

 

 

 

Kübra Quliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Deyir, dünya sənin, dünya mənim, dünya heç kimin. Bu cümlə təkcə söz deyil — bir gerçəklikdir. Mən əməkdaşımız Harunun yazısını oxuyanda qulaqcıqlarımda Niyaməddin Musayev səslənirdi: dünya heç kimə məxsus deyil. Və doğrudan da, dünya nə sənin, nə mənim, nə də bir özgənindir. Bəs onda biz kimin dünyasıyıq? Kimin həyatındakı günəş, kimin gecəsinə ayıq?

 

Əgər dünya heç kimindirsə, biz dünyanın nə vecinəyik?

 

Məni xəlq eyləmiş öncə Xuda, sonra vermiş nəşvü-nüma… Palçıqdan yaradılmış bədənə ruh üfürüləndə sadəcə bir canlı yox, bir məsuliyyət yaranır. Tanrı səni, məni, onu-bunu yaratdı və sanki dedi: Ey palçıqdan yaradıb ruh verdiyim ən gözəl əsərim — yaşa.

Amma sadəcə nəfəs almaq üçün yox. Sadəcə günləri bir-birinə bağlamaq üçün yox. Yaşa — anlayaraq. Yaşa — soruşaraq. Yaşa — özünü tanıyaraq.

Sorğusuz-sualsız yaşamaq küləyə buraxılmış bir yarpaq kimi sürüklənməkdir. Halbuki insan yarpaq deyil. İnsan öz kökünü axtaran, küləyin istiqamətini soruşan, varlığının səbəbini düşünən bir varlıqdır. Tanrının insana verdiyi ən böyük nemətlərdən biri də düşünmək və soruşmaq haqqıdır.

Yaşa, amma niyə yaşadığını bil. Kimliyini sorğula. Xətalarını gözardı etmə — çünki xətalar insanın ən dürüst güzgüsüdür. Günahlarına bax və özünü sevməyi öyrən — çünki insan özünü sevmədən tövbənin mənasını anlaya bilməz. Gəl Mənə, danış Mənimlə, Məni dinlə — səssizliyində belə.

Hər şeyi dad. Sevincin şirinliyini də, kədərin acısını da. Çünki dadmadığın hiss, yaşamadığın həyat deməkdir. Ağla, amma daşlaşma. Sev, amma özünü itirmə. Yıxıl, amma qalxmamağı seçmə.

 

Ömrünü bada vermə — zaman borc kimidir, hər gün onun faizini ödəyirik. Hər ötən gün, geri qaytarılması mümkün olmayan bir əmanətdir. Bu əmanəti dəyərsizləşdirən ən böyük təhlükə laqeydlikdir.

Bəlkə də biz dünyanın sahibi deyilik. Amma biz — dünyanın şahidləriyik. Gördüklərimizi mənalandıran, yaşadıqlarımızı hekayəyə çevirən, ağrıdan inci düzəldən varlıqlarıq. Dünya heç kimindir, amma biz — həyatın əmanətiyik.

Bəs biz kimin dünyasıyıq? Bəlkə birinin ümidiyik. Bəlkə birinin duasıyıq. Bəlkə birinin həyatındakı günəş, gecəsinə ayıq. Bəlkə də ən əsası — öz taleyimizin müəllifiyik.

Dünya bizim deyil. Amma yaşamaq bizim məsuliyyətimizdir. Və bu məsuliyyəti dəyərli edən tək şey var: onu şüurlu yaşamaq.

Çünki insanın əsl mirası malik olduğu şeylər yox, yaşadığı məna qədərdir.

 

Və bəlkə də biz öz dünyamızıq

 

İnsan bəzən soruşur: əgər dünya heç kimindirsə, onda bu qədər savaş niyə var? Bu qədər ehtiras, bu qədər mübarizə, bu qədər sahib olmaq istəyi niyə doğur? Cavab bəlkə də sadədir — biz dünyanı deyil, öz qorxularımızı sahiblənmək istəyirik.

Halbuki əsl zənginlik nəyə sahib olduğunda yox, nəyə çevrildiyində gizlidir. İnsan varlığının ölçüsü mal-mülklə deyil, vicdanla, mərhəmətlə, anlayışla ölçülür. Çünki dünya bizə verilmiş bir torpaq parçası yox, yaşanacaq bir imtahandır.

Bəzən elə gəlir ki, həyat bizi sınamaqdan yorulmur. Gah sevdirir, gah itirdirir. Gah yüksəldir, gah yerlə bir edir. Amma hər sınavın içində gizli bir dərs var — insanın özünü daha dərindən tanıması üçün.

Biz bu dünyaya təkcə yaşamağa yox, iz buraxmağa gəlmişik. Böyük, məşhur izlər yox — bəzən bir ürəyə toxunmaq, bir insana ümid olmaq, bir anı gözəlləşdirmək qədər sadə və müqəddəs izlər.

Bəlkə də Tanrı insanı ona görə yaratdı ki, kainat təkcə ulduzlarla yox, şüurla və hisslə də şahidlik edilsin. Və hər bir insan bu kainatın içində nadir bir şahiddir — öz ağrısı ilə, öz sevgisi ilə, öz hekayəsi ilə.

Sən bəzən yorula bilərsən. Həyatdan, insanlardan, özündən belə… Amma unutma: yorğunluq son deyil, sadəcə nəfəs almaq üçün verilmiş bir fasilədir. İnsanı yaşadan tək şey güc deyil — ümiddir.

Ümid — insanın ruhuna pıçıldayan ən səssiz, amma ən güclü səsdir. Deyir ki, davam et. Hələ deyil. Hələ bitməyib. Hələ deyəcək sözün, yaradacaq mənan, sevəcək bir anın var.

Və bəlkə də ən sonda anlayırıq: dünya heç kimindir, amma biz öz həyatımızın məsuliyyət daşıyıcılarıyıq. Hər seçimimizlə öz dünyamızı qurur, hər səhvimizlə onu yenidən yazırıq.

Dünya heç kimindir. Amma biz öz dünyamızıq. Öz ağrımızla, öz nurumuzla, öz yolumuzla…

Və yaşamaq — bu yolu qorxmadan getməkdir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.02.2026)

 

 

Şərəf Cəlilli,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

  

Laliş məbədindən Şahid Bincar əfsanəsinə

 

Xristianlığın mənəvi əzəmətindən, zərdüşdülüyün nurundan bəhrələnən, özlərinə yeni bir dünya, aləm və inanc sistemi yaradan, Mələk Tausun, Şahid Bincar soyunun, Laliş məbədinin müqəddəsliyinə bağlı olan yezidilər barədə az danışılıb, az yazılıb. Orta Şərqin ortasında savaşların, dinlərin, imperiyaların arasında bərqərar olan, amma hər birindən təcrid edilən yezidilər yüz illər boyu cəmiyyətdən uzaq tutulmuşdur. Sürgünə məhkum edilsələr, cəmiyyətdən kənar saxlanılsalar da, hələ də varlıqlarını qorumaqdadırlar.

Mesopotamiyanın minillik mədəniyyət xəritəsindən boylanan, zərdüşdülükdən od, atəş və günəş inancını alan, xristianlıqdan vaftizəbənzər arınma ayinlərini, islamdan isə surə və ayələrin, dini mərasimlərin özəlliyini götürən yezidilər ayaqda qalmaq, varlıqlarını qorumaq üçün mübarizə apardılar. Ayrı-ayrı xalqlardan və dinlərdən əxz etdikləri düşüncə sistemindən özlərinə məxsus inanc sistemi yaratdılar.

 

 

Mən yalnız məni yaradan Tanrıya itaət edərəm

 

Yezidilərə görə, Tanrı aləmi yaratmış, sonra onu yeddi mələyin ixtiyarına vermişdir. Bu yeddi mələyin ən önəmlisi Mələk Tausdur. Mələk Taus tovuzquşunun qanadlarında göy üzünün bütün rənglərini özündə ehtiva edən, həm gözəgəlimli, həm də sirli, möcüzəvi bir varlıqdır. İslamda şeytan kimi qəbul edilən bu varlıq – Mələk Taus yezidilikdə yaradılışın ən mühüm ünsürlərindən biri sayılır. Tanrı ona insanları yaratmaq izni və eyni zamanda vəzifəsidir.

Tanrı Mələk Tausa həm də belə bir göstəriş də verir: Tanrıdan ruh, vəzifə və səlahiyyət almasına baxmayaraq, Mələk Taus “Mən yalnız məni yaradan Tanrıya itaət edərəm” deyərək, buna etiraz edir. Qüruru, daha doğrusu, hikkəsi üzündən Tanrıya etiraz edən Mələk Tausun cəzası “40 min il odda yanmaq olur. Bir gün odda yanarkən göz yaşlarını sel kimi tökən Mələk Tausun ah-naləsi Tanrını yumşaldır. Onun göz yaşları təkcə alovu söndürmür, Tanrı ilə barışmasına da vəsilə olur. Bu səbəbdən Mələk Taus yezidilər üçün həm yaxşılığın, həm də pisliyin qaynağı kimi qəbul edilir. Yer üzündəki düzən və mizanı o yaradır”.

 

 

Tanrı Şahid Bincara bir mələk göndərir...

 

Yezidi inancının mərkəzində dayanan Şahid Bincar hekayəsi – əfsanə, nağıl və dastan özəlliyi ilə yaddaşdan yaddaşa ötürülərək günümüzə qədər gəlib çatmışdır. Əfsanəyə görə, Tanrının yaratdığı ilk iki insandan 80 uşaq dünyaya gəlir. Lakin aralarındakı səmimiyyət və hüzur uzun sürmür və onlar bir imtahana çəkilirlər. Tanrıdan nida gəlir: hər biri ruhunu və düşüncələrini bir küpəyə dolduracaq, ağzını bağlayıb 40 gün gözləyəcək. Qırx gün sonra küpələr açılır. Kişinin küpəsindən Şahid Bincar çıxır, qadının küpəsindən isə əqrəblər, ilanlar, sürünənlər və qorxulu varlıqlar, məxluqlar çıxır.

İlk baxışda ata və anaları Şahid Bincarı elə sevirlər ki, digər uşaqları unudarlar. Söhbətin böyüməsi digər 79 övladın kininə, nifrətinə, paxıllığına səbəb olur və onları bir araya gətirərək Şahid Bincarın öldürülməsinə qərar verirlər. Küpədən ilan, çayan, əqrəb çıxan qadın tayının gizli xəbər verməsindən sonra edam başlanacaqdı. Hər şeyi duyan və görən Mələk Taus dörd cinə əmr verir. Gecə olarkən cinlər bu 79 uşağın ağızlarına üfürərək onlara yeni nəfəs verirlər. Səhər oyandıqlarında artıq onlar başqa bir ruh halında idilər. Ana “öldürün” əmri verərkən artıq kimsə onu dinləməz. Beləliklə, Şahid Bincar ölüm hökmündən, edamdan xilas olur.

Sonra Tanrı Şahid Bincara bir mələk göndərir. Onun mələklə izdivacından doğulan körpə bu gün yezidilər kimi tanıdığımız soyun atası, soy ağacı olaraq qəbul edilir. Bu səbəbdən də yezidilik üzərindən keçiləcək adi bir din və ya sadə bir xalq deyil; ulu Tanrıdan doğulmuş, törə-mirası olan bir qövmdür. Onu da qeyd edək ki, dinə sevgi və inanc kitabdan öyrənilmir. Yezidilərdə bu ali məqam yazı mədəniyyətinə deyil, yaddaşdan yaddaşa ötürülmə ənənəsinə bağlıdır. Hələ də yaşayan və yaşadılan bir tarix kimi dəyərlidir.

 

 

Bir yezidi yalnız öz inancına mənsub biri ilə ailə qurub nəsil artıra bilər

 

Dinlənilən, anlaşılan və yaddaşdan yaddaşa ötürülən bu inanc sayəsində yezidilər yüz illərdir ayaqdadırlar. Əldə olunan məlumatlardan bəlli olur ki, dinini, dilini, mədəniyyətini, adət-ənənələrini, tarixini və inancını bir bütöv halda qoruyan yezidilər milli kimliklərini və mənəvi əzəmətlərini qorumaq üçün bir toplum olaraq üç istiqamətdə idarə olunurlar. Əsas qatda inancı qoruyan və mühafizə edən zümrə, ikinci səviyyədə cəmiyyəti idarə edən rəhbərlik, alt qatda isə rəhbər strukturların qaydalarını və inancın mahiyyətini icra edən xalq dayanır.

Yezidi təliminə əsasən, bir yezidi harada doğulubsa, orada qalmalı, artıb-çoxalmalı, inancına və dəyərlərinə sahib çıxmalıdır. Ailə münasibətləri, evlilik məsələsi və nikah mərasimi yezidiliyin əsas şərtlərindəndir. Yezidilik dininin qaydalarına görə, bir yezidi yalnız öz inancına mənsub biri ilə ailə qurub nəsil artıra bilər. Bir yezidi özgə dinin və millətin daşıyıcısı ilə nikaha girib genetik kodlarını qarışdıra bilməz. Hətta eyni inanca sahib olsa belə, özgə soya və ya etnik qrupa mənsub biri ilə də nikah qadağandır. Kənardan baxanda qəribə görünən bu fakt sübut edir ki, yezidilər də yəhudilər kimi gen və qan bağlarını, inanclarını qoruyan qövmlərdəndir. Qapalı həyat tərzi sürən, milli və dini kimliyini qoruyan yezidilər məhz bu səbəbdən min illərdir yaşayır, mənəvi əzəmətlərini qorumaq uğrunda mücadilə edirlər. Qoyduqları sərt qanunlarla keçmişdən bu günə gəlib çıxan yezidilər minillər boyu çoxsaylı soyqırımlar, qətliamlar, müharibələr və sürgünlər görsələr də, məhz bu qaydalarla özlərini yaşadıblar. Din dəyişdirməyi, inancdan dönməyi və yaddaşdan qopmanı ölümdən ağır hesab edirlər.

 

 

 

İŞİD-in Şənqala hücumu yezidiləri yurdundan didərgin saldı

 

Yezidilərin üzləşdiyi ən böyük təcavüz və təhdid dolu hücum isə 2014-cü il hadisələri ilə bağlıdır. İŞİD-in Şənqala hücumu yezidiləri yurdundan didərgin saldı, kütləvi soyqırıma səbəb oldu. Minlərlə yezidinin öldürülməsi, on minlərlə insanın dağlara çəkilməsi, qocaların, qadınların, körpələrin köləyə çevrilməsi, ailələrin dağıdılması insan haqlarından danışan dünyanın sükutu ilə müşayiət olunub, səssizliyini ortaya qoydu. Şənqal qalasının süqutu, Şənqalın yerlə-yeksan edilməsi onu sadəcə bir xatirəyə və soyqırım ünvanına çevirdi.

Bütün bunlara baxmayaraq, yezidilər hələ də həyatda qalmaqda, yurda dönmək arzusu ilə mübarizə aparmaqdadırlar. Bəziləri Avropada yeni həyat qursalar da, böyük əksəriyyəti köçkün şəhərciklərində yaşayır, kiçik bir qismi isə Şənqala dönərək ata-baba yurdlarında dağılmış yuvalarını yenidən qurur. Beynəlxalq siyasətin dəstəyindən məhrum qalan, unudulan Şənqalın da, yezidilərin də etiraf edək ki, bu gün hələ də bir ümidi var – özlərinə və Tanrıya.

 

 

 

Şimali Mesopotamiya – Yezidiliyin döyünən qəlbi

 

Yezidilik bir məzhəb din, daha doğrusu dini düşüncə və inanc sistemi kimi Şimali Mesopotamiyada, xüsusilə Şənqalda döyünür. Yezidilər üçün İraqın Laliş vadisi Yer üzündə ən müqəddəs, qudsal yer hesab edilir. Harada yaşamasından asılı olmayaraq, hər bir yezidi ömründə bir dəfə də olsa Laliş vadisinə ziyarətə gəlməyi, hac etməyi mənəvi borc bilir.

Əldə olunan məlumatlardan görünür ki, Yezidilər ibadət zamanı qibləni günəşin doğduğu yer olaraq qəbul edir. Üzü günəşə tərəf ibadət edir, gündə üç dəfə dua edərək səcdəyə dururlar. Suyu, odu və atəşi arınmanın simvolu kimi qəbul edən yezidilər bunu Tanrıya ibadətin və təbiətə sevginin nümunəsi sayırlar.

Əski gələnəklərini, oda, işığa, atəşə və axar suya inancını qorumaq üçün yezidilər İŞİD-in dəhşətli hücumlarına baxmayaraq ibadətlərini dayandırmamışlar.

 

 

Kahı – yezidilərin rasionundan niyə çıxarıldı?

 

Yezidilik haqqında tez-tez yanlış başa düşülən məsələlərdən biri də onların müəyyən qidaları yeməməsi ilə bağlıdır. Bəziləri bunu sadəcə qida qadağası kimi qəbul etsə də, əslində arxasında dərin bir həqiqət dayanır. Əfsanəyə görə, Mələk Taus bir kahı bitkisindən qorunma üçün yardım istəyir. Lakin kahı bu istəyini geri çevirir və yarpaqlarını yumub içində gizlənir. Bu səbəbdən də kahı və oxşar tərəvəzlər – iç-içə keçən kahı-kələm formalı bitkilər – Yezidilər tərəfindən qida rasionundan çıxarılır. Bu ənənə, Mələk Tausun kədər yeri ilə bağlı yaddaşdan yaddaşa ötürülür.

Genetik kodlarını, dini etiqadlarını qorumağa çalışan yezidilər yalnız inancına mənsub olan biri ilə evlənir və nəsil artırırlar. Bu qaydalar minillər boyu dəyişməyib. Yezidilərin inanc və etiqadlarını qorumaq üçün qoyduğu sərt qaydalar onları həm də hörmətə layiq edir. Baxmayaraq ki, dini tarixi mənbələrdə onlar müsəlman cəmiyyətlərində xüsusi statusda qeyd olunub.

 

 

Zülfi Livanelinin “Huzursuzluq”undan Ahmet Umutun “Kavim”inə

 

Şərqin məşhur ədiblərindən biri, Zülfi Livaneli, “Huzursuzluq” romanında Şənqal faciəsini, yezidilər üzərində törədilmiş soyqırımı və qətliamı işıqlandırır. Bu əsər həm tarixi, həm də ədəbi baxımdan Yezidilərin yaşadıqları faciələri sənədləşdirən ciddi bir mənbədir.

Romanını bir sevgi hekayəsi ilə başlayan müəllif, savaşın faciəsini və bir şəhərin yerlə-yeksan edilməsini tarixi faktlarla təsvir etdiyi kimi, yəhudi mədəniyyətinin inancını, insan sevgisini də ilmə-ilmə, naxış-naxış toxuyur.

Ahmet Umutun “Kavim”i romanı isə hüquq-mühafizə orqanları daxilində yezidiləri diqqət mərkəzinə çəkir. Əsər, onları azsaylı xalq, qövm olaraq aşağılayanların ikili standartlarla üzləşdiyini göstərir. Hər iki müəllif yezidilərin yalnız tarix kitablarında və arxiv sənədlərində deyil, həm də insani münasibətlərdə, sevgi hekayələrində, tarixi romanlarda və bədii-publisistik yazılarda tanınmasının vacib olduğunu vurğulayır.

Yezidilər dünyanın ən qədim, eyni zamanda ən az tanınan qövmüdür. Minillər boyu üzləşdikləri faciələr, soyqırımlar, qətliamlar, deportasiyalar və miqrasiyalar onların yalnız inancını deyil, varlığını da sınağa çəkmişdir. Buna baxmayaraq, onlar ömür boyu milli mənlik və kimlik uğrunda mücadilə edərək ayaqda qalmağı bacarmışlar.

Təhdidlərə, hücumlara baxmayaraq, Yezidilər hələ də Yaxın və Orta Şərqin ürəyində mövcuddur. Laliş Məbadində hacc ziyarəti edən, Şahid Bincar əfsanəsini dinləyən, qan və gen bağlarını, yaddaşdan yaddaşa ötürülən ənənələrini qoruyan Yezidilər var. Onlar dağılan yurdlarını – Şənqaı yenidən tikir, günəşin doğduğu tərəfə üz tutaraq ibadətlərini davam etdirirlər.

Millət və məmləkət də insan kimidir: Yaddaşı ilə yaşayır, doğulur, ümid edir, sevilir, köç edir və geri dönür. Yaddaş yeri, irsi və mirası ilə yaşayır.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.02.2026)

 

               

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Həmişə qapısı qonaqlar üçün açıq olan Müharibə, Əmək və Silahlı Qüvvələr Veteranları Təşkilatına təşkilatın sədri, polkovnik Cəlil Xəlilovla müsahibə üçün yollanmışdıq. Və deyim ki, çox maraqlı bir müsahibəmiz alındı.

 

-Сəlil müəllim, qədəm qoyduğumuz 2026-cı ilin artıq ilk ayı geridə qaldı. Gəlin biz 2025-ci ilə yekun vuraq. 2025-ci il ölkəmiz üçün hansı hadisələrlə əlamədar oldu?

 

- Bildiyiniz kimi, möhtərəm Prezidentimiz cənab İlham Əliyevin 28 dekabr  2024-cü il tarixli sərəncamı ilə 2025-ci il Azərbaycan Respublikasında "Konstitusiya və Suverenlik İli" elan edilmişdir. Bu il, 1995-ci il noyabrın 12-də qəbul olunmuş müstəqil Azərbaycan Respublikasının Əsas Qanunu olan ilk Konstitusiyasının qəbul edilməsinin 30 illiyi və Vətən müharibəsində tarixi Zəfərin 5-ci, dövlətimizin beynəlxalq səviyyədə tanınmış əraziləri üzərində suverenliyinin tam bərpa edilməsinin 2-ci ildönümü təntənəli qeyd olundu.

2025-ci ilin 8 avqust tarixində Vaşinqtonda ABŞ-ın iştirakı ilə Azərbaycanla Ermənistan arasında sülh müqaviləsimətninin paraflanması da bu ilin ən mühüm hadisələrindən biri oldu.

İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə abadlıq-quruculuq işləri bu il də tam vüsətlə davam etdirildi, onlarla müəssisənin, yaşayış binasının, yol və körpünün açılışı reallaşdı.

Amnistiya aktı ilə ağır və xüsusilə ağır cinayətlərə görə məhkum olunan veteranlar istisna olmaqla, Vətən müharibəsində və antiterror əməliyyatında iştirak etmiş şəxslər və onların yaxın qohumları, İkinci Dünya müharibəsi dövründə faşizmə qarşı döyüşlərdə iştirak etmiş, eləcə də həmin dövrdə keçmiş SSRİ-nin Silahlı Qüvvələrində və arxa cəbhədə xidmət etmiş və qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada bunlara bərabər tutulan şəxslər, həmçinin bu döyüşlərdə həlak olmuş və ya xəbərsiz itkin düşmüş şəxslərin yaxın qohumları, habelə keçmiş SSRİ-nin orden və medalları ilə təltif olunmuş şəxslər cəzalarından tam azad edildilər. Elan edilmiş bu amnistiya tərəfimizdən Prezident İlham Əliyevin bütün vətəndaşlara, eləcə də qazilərə olan humanist münasibəti, onlara verdiyi yüksək dəyər kimi xarakterizə edilir və bu hər şeydən öncə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin humanizminin göstəricisidir. Bu amnistiya bir daha sübut etdi ki, Azərbaycan dövləti öz vətəndaşlarına qarşı son dərəcədə humanistdir və onların rahatlığı, sevinc və xoşbəxtliyi üçün hər bir imkandan istifadə edir.

Bir sözlə, 2025-ci ildə dövlətimizin və xalqımızın maraqları baxımından kifayət qədər uğurlu oldu.

 

-2025-ci ili rəhbəri olduğunuz Təşkilatın fəaliyyəti baxımından nə dərəcədə uğurlu hesab edirsiniz?

 

-2025-ci il Təşkilatımız üçün də uğurlu il olmuşdur. Hesabat ilində Respublika Veteranlar Təşkilatı Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasını,  beynəlxalq aktları, “Veteranlar haqqında”, “Qeyri-hökumət təşkilatları haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunlarını, qüvvədə olan digər normativ hüquqi aktları və Təşkilatın Nizamnaməsini rəhbər tutaraq müvafiq icra hakimiyyəti orqanları, dövlət qurumları və digər təşkilatlarla birgə veteran hərəkatının genişlənməsində, şəhid ailələrinin, Təşkilatımızda təmsil olunan veteranların həyat və məişəti üçün lazımi şəraitin yaradılmasında və onların ölkənin ictimai həyatında fəallığının artırılması istiqamətində işlərini uğurla davam etdirmişdir.

Hesabat ilində Ümummilli lider Heydər Əliyevin anadan olmasının 102-ci ildönümü ilə əlaqədar vaxtilə sovet dövründə və müstəqilliyin bərpasından sonra onunla birgə, bilavasitə rəhbərliyi altında işləmiş rəhbər işçilərin, Birliyin əməkdaşlarının, şəhər (rayon) veteranlar təşkilatı sədrlərinin və müxtəlif kateqoriyadan olan üzvlərin, ictimaiyyət nümayəndələrinin iştirakı ilə tədbirlər keçirilmiş, Fəxri Xiyaban ziyarət edilərək Ulu öndərin xatirəsi ehtiramla yad edilmişdir.

Hər il olduğu kimi cari ilin ötən dövrü ərzində də Təşkilatın inzibati binasında veteranların və ictimaiyyət nümayəndələrinin iştirakı ilə  20 Yanvar - Ümumxalq Hüzn günü, Xocalı soyqırımının ildönümü, 31 Mart - Azərbaycanlıların soyqırımı günü, 26 iyun - Azərbaycan Silahlı Qüvvələri Günü, 27 sentyabr Anım Günü, 8 Noyabr - Azərbaycan Respublikasında Zəfər Günü və digər dövlət bayramlarına həsr olunmuş tədbirlər keçirilmiş, həmçinin dövlət səviyyəsində keçirilən tədbirlərdə Respublika Veteranlar Təşkilatının nümayəndələri fəal iştirak etmişlər.

Azərbaycan Respublikasında 2025-ci ilin “Konstitusiya və Suverenlik İli” elan edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 28 dekabr 2024-cü il tarixli Sərəncamından irəli gələn vəzifələrin icrası ilə bağlı Təşkilatımız tərəfindən xüsusi Tədbirlər Planı hazırlanmış, İctimai Birliyin Rəyasət Heyətinin 2025-ci il 11 mart tarixli iclasında təsdiq edilmişdir. Həmin plan üzrə respublikanın şəhər və rayonlarında Təşkilatımız tərəfindən “Konstitusiya və Suverenlik İli” çərçivəsində  bir sıra tədbirlər təşkil edilmişdir. Belə ki, mart ayının 18-də Təşkilatın inzibati binasında “Konstitusiyamız və Suverenliyimiz – dövlətimizin təhlükəsizliyinin qarantıdır” mövzusunda, aprel ayının 23-də Şəki şəhərində Təşkilatımızın və Şəki Şəhər İcra Hakimiyyətinin birgə təşkilatçılığı ilə “Zəfərdən zəfərə gedən yol”, aprel ayının 24-də Gəncə şəhəri Heydər Əliyev Mərkəzində Təşkilatımızın və Gəncə şəhər İcra Hakimiyyətinin birgə təşkilatçılığı və Gəncə-Daşkəsən Regional Mədəniyyət İdarəsinin dəstəyi ilə “Zəfərdən zəfərə gedən yol”, may ayının 19-da Naxçıvan şəhərində Təşkilatımızın və Naxçıvan şəhər İcra Hakimiyyətinin birgə təşkilatçılığı, iyun ayının 19-da isə Laçın rayonunda Təşkilatımızın və Azərbaycan Respublikası Prezidentinin xüsusi nümayəndəliyinin birgə təşkilatçılığı ilə “8 Noyabr Zəfəri suverenliyimizin qarantıdır” mövzularında konfranslar keçirilmişdir. Naxçıvan səfəri zamanı Muxtar Respublikanın rəhbərliyi ilə görüş keçirilmiş, konfransın mövzusunun mahiyyəti və əhəmiyyəti barədə fikir mübadiləsi aparılmışdır.

 

-Təşkilatınıza yeni üzvlərin qəbulu ilə bağlı vəziyyət necədir?

 

-Ötən dövrdə Təşkilata müraciət etmiş 76 nəfər - Qarabağ müharibəsi veteranı,  40 nəfər - Əmək veteranı, 26 nəfər - 44 günlük Vətən müharibəsi iştirakçısı, 131 nəfər - veteran hərəkatının fəal üzvü, 5 nəfər - Əfqanıstan müharibəsi veteranı, 2 nəfər - şəhid ailəsi üzvü,  6 nəfər - Silahlı Qüvvələr veteranı, 1 nəfər - Çernobl əlili, 1 nəfər – hərbi xidmət əlili olmaqla ümümilikdə 286 nəfər müxtəlif kateqoriyadan olan veteranların sənədləri öyrənildikdən sonra Təşkilatımıza üzvlüyə qəbul edilmiş, məlumat bazasına yerləşdirilmişdir.

Ad günləri və yubileylərlə əlaqədar Təşkilatın sədri adından veteranlara təbrik məktubları, Fəxri Fərmanlar hazırlanmış və ünvanlara göndərilmişdir.

 

-2025-ci ildə gənclərin vətənpərvərlik tərbiyəsinin gücləndirilməsi istiqamətində hansı işlər görülüb?

 

-Hesabat ilində gənclərin vətənpərvərlik tərbiyəsi və ideoloji hazırlığı istiqaməti üzrə işlər davam etdirilmişdir. Belə ki, gənclərin vətənpərvərlik tərbiyəsinin gücləndirilməsi, gənc nəslin Azərbaycan dövlətinə və xalqına sədaqət ruhunda hazırlanmaları məqsədi ilə keçirilən tədbirlər ölkənin bütün rayon və şəhərlərini əhatə etmişdir. Bu tədbirlərdə Təşkilatın rəhbərliyi və əməkdaşları, rayon veteranlar təşkilatının sədrləri, tədbirin təşkil oluduğu ərazidə yaşayan fəal veteranlar, yerli icra orqanlarının və ictimaiyyətin nümayəndələri iştirak etmişlər. Ümumiyyətlə, tədbirlərimiz mövzu və auditoriya baxımından kifayət qədər zəngin olmuşdur. Bakı şəhəri üzrə Nərimanov, Nəsimi, Yasamal, Nizami, Suraxanı, Səbaıl, Xəzər, Xətai, Binəqədi, Sabunçu və Pirallahı rayonlarında yerləşən orta məktəb, gimnaziya və liseylərdə, Azərbaycan Dillər və Slavyan universitetlərində, Müdafiə Nazirliyinin N saylı hərbi hissəsində İkinci Dünya müharibəsində 416, 402, 77, 396, 223-cü  Azərbaycan Diviziyalarının keçdikləri döyüş yolları haqqında, ordu quruculuğuna və 2016-cı ilin aprel döyüşlərinə aid mövzularda, Heydər Əliyevin anadan olmasının 102-ci ildönümünə, “8 noyabr - Zəfər Günü” və s. mövzulara həsr edilmiş tədbirlər keçirilmişdir. Keçirilən tədbirlərdə başlıca diqqət gənclərin hərbi vətənpərvərlik ruhunda tərbiyə olunmaları ilə yanaşı, yeniyetmə və gənclərin hərbi xidmətə, vətəni qorumağa daim hazır olmalarına yönəldilmişdir.

 

-Veteranların müalicəsi və istirahətinin təmini istiqamətində necə hansısa addımlar atıldımı?

 

-Şübhəsiz. 2025-ci il ərzində Mərdəkan Veteranlar Xəstəxanasında müxtəlif kateqoriyalardan olan 1520  nəfər veteran və təqaüdçü müalicə kursu keçmişdir. Onlardan 9 nəfərinə Respublika Veteranlar Təşkilatı tərəfindən göndəriş verilmiş, 2 nəfər veteranın sanatoriya-kurort vərəqələri ilə təmin edilməsinə köməklik göstərilmişdir.

Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin Bakı şəhər Herontoloji mərkəzi RVT-nin yaşlı veteranlarını təmənnasız tibbi müayinə və müalicə olunmalarını öz himayələrinə götürərək 5 illik müqavilə bağlanmış, il ərzində mərkəzin həkimlər briqadası tərəfindən 62 nəfər veteran tibbi müayinədən keçirilmişdir. Bundan əlavə Bakı səhəri Herontoloji Mərkəzi RVT ilə birgə 50 nəfərdən artıq veteranlarla  “Veteranların Tibbi maarifləndirilməsi” mövzusunda tədbir keçirmişdir. Müalicəyə ehtiyacı olan bir çox veteranla bağlı isə əlaqədar tibbi müəssisələrinə müraciətlər edilmiş, onların müalicəsi istiqamətində konkret addımlar atılmışdır.

Hesabat ili ərzində Təşkilata daxil olmuş müxtəlif məzmunlu 267 sənəd, 158 ərizə, elektron poçt vasitəsi ilə daxil olmuş 276 müraciət müvafiq qaydada cavablandırılmış, digər təşkilatlara 234 sənəd göndərilmişdir. 

 

  -Müharibə, Əmək və Silahlı Qüvvələr Veteranları Təşkilatının beynəlxalq müstəvidə də aktiv fəaliyyət göstərdiyi məlumdur. Maraqlıdır, Təşkilatınız  beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsi ilə bağlı ötən il hansı yeniliklərə imza atıb?

 

-2025-ci ildə İctimai Birliyin beynəlxalq əlaqələrinin daha da genişləndirilməsi istiqamətində işlər uğurla davam etdirilmişdir. Respublika Veteranlar Təşkilatının Türk Dövlətləri Təşkilatı, MDB və Avropa ölkələrinin müvafiq veteranlar təşkilatları ilə ikitərəfli, beynəlxalq veteranlar təşkilatları ilə çoxtərəfli əlaqələrin gücləndirilməsi, onların qabaqcıl təcrübələrinin öyrənilməsi, eyni zamanda II Dünya Müharibəsi zamanı döyüş əməliyyatlarında iştirak etmiş 416-cı, 402-ci, 77-ci, 396-cı və 223-cü Azərbaycan diviziyalarının döyüş yolu haqqında əlavə məlumatların əldə edilməsi, həmçinin, Türkiyənın, Qazaxıstanın, Özbəkistanın, Qırğızstanın, Rusiyanın, Belarusun, Gürcüstanın, Tacikistanın, Moldovanın, Almaniyanın, Avstriyanın, Macarıstanın, Serbiyanın, Sloveniyanın, Polşanın, Cexiyanın, Slovakiyanın, İtaliyanın veteranlar təşkilatları haqqında məlumatların toplanması məqsədilə və qarşılıqlı səfərlərin təşkili ilə əlaqədar Prezident Administrasiyasına və Xarici İşlər Nazirliyinə müvafiq müraciətlər göndərilmişdir.  

II Dünya Müharibəsində qələbənin 80 illik yubileyi ilə əlaqədar "Müstəqil Dövlətlərin veteranlarının (pensiyaçıların) İctimai Təşkilatları Birliyi" Beynəlxalq Birliyinin Koordinasiya Şurasının cari ilin 30 aprel - 1 may tarixlərində Moskva şəhərində keçirilən növbəti plenumunda və “Vətən müdafiəçilərinin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi veteran təşkilatlarının, komitələrin, nəsillərin davamlılığını qoruması veteran şuralarının, gənclərin hərbi-vətənpərvərlik tərbiyəsinin mühüm tərkib hissəsidir” mövzusunda keçirilən beynəlxalq konfransda, Moskva şəhərində "Müstəqil Dövlətlərin veteranlarının (pensiyaçıların) İctimai Təşkilatları Birliyi" Beynəlxalq Birliyinin Koordinasiya Şurasının Rəyasət Heyətinin “Müstəqil dövlətlərin Beynəlxalq Veteranlar Birliyinin növbəti IX qurultayına hazırlığının son mərhəsində Birliyin (MDB) veteranlar təşkilatlarının fəaliyyətinin aktivləşdirilməsi üzrə vəzifələri” və “Koordinasiya Şurasının Rəyasət Heyətinin növbəti Plenumu haqqında” iclaslarında Təşkilatımızın iştirakı təmin edilmiş, müzakirələr zamanı aidiyyəti üzrə tərəfimizdən konkret təkliflər irəli sürülmüşdür..

Hesabat ilində  Belarus Respublikasının Azərbaycan Respublikasındakı yeni təyin olunmuş Fövqəladə və Səlahiyyətli səfiri Pineviç Dmitriy Leonidoviçlə Təşkilatımızda görüş keçirilmişdir.  Görüş zamanı ikitərəfli əlaqələrin daha da genişləndirilməsi müzakirə edilmişdir. Bundan əlavə cari ilin mart ayında Rusiya Federasiyası Dağıstan Respublikasının Bakı şəhərindəki Nümayəndəsi Abdullayev Əliyar Tanrıverdi oğlunun xahişi ilə Təşkilatımızda görüş təşkil edilmişdir. Görüşdə Ümumrusiya veteranlar ictimai təşkilatlarının Dağıstan regional bölməsi tərəfindən cari ilin 17 aprel tarixində keçiriləcək II Dünya Müharibəsində Qələbənin 80 illiyinə həsr olunmuş Dağıstan və Azərbaycan Respublikalarının veteranlarının birgə forumunda iştirakı ilə əlaqədar dəvətnamə təqdim olunmuş və nümayəndə heyətimizin həmin forumda iştirakı təmin edilmişdir.

Ötən dövr ərzində Respublikanın Mərkəzi Arxivindən II Dünya Müharibəsində Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüş Azərbaycanlılar haqqında əlavə məlumatlar toplanaraq Təşkilatın məlumat bazasına daxil edilmişdir. MDB dövlətləri və Avropa ölkələri ərazisində qardaşlıq və hərbi məzarlıqlarda dəfn olunmuş həmvətənlərimizin məzarlarının aşkarlanması və qo­runub saxlanılması istiqamətində işlər həmin şəhərlərdə fəaliyyət göstərən səfirlik və diaspor təşkilatları ilə birgə davam etdirilmişdir. Yeni il ərəfəsində müvafiq səfirliklərə, MDB Veteranlar Şurasına və Dünya Veteranlar Federasiyasına təbrik məktubları göndərilmişdir.

 

 -Cəlil müəllim, mümkünsə bir qədər də Təşkilatın media ilə əməkdaşlığı, informasiya təminatındakı fəaliyyəti haqqında məlumat verərdiniz.

 

 -2025-ci ildə İctimai Birliyin “veteran.gov.az” saytının texniki və təhlükəsizlik baxımından funksionallığı təmin edilib, saytın təkmilləşdirilməsi üzrə işlər davam etdirilib.Təşkilatın İnformasiya Təhlükəsizliyinin təmin edilməsi məqsədilə müvafiq dövlət orqanları ilə (Xüsusi Dövlət Mühafizə Xidməti) əlaqələr yaradılmış, sistem və tətbiqi proqram təminatları, texniki avadanlıqların və internet şəbəkəsinin fasiləsiz işlək vəziyyətdə olması təmin edilmişdir. Təbliğati işin qurulmasında Təşkilatın “veteran.gov.az” saytının mühüm yeri var. İl ərzində Təşkilatın keçirdiyi tədbirlər barədə internet saytına ümumilikdə 480-dən artıq məlumat və məqalənin, foto-video qalereya bölməsinə 1549 fotonun, 46 video materialın, facebook və twitter sosial şəbəkələrdəki səhifələrin hər birində 58 məlumatın hazırlanaraq yerləşdirilməsi təmin edilmişdir.

Eləcə də ötən müddət ərzində əməkdaşlarımızın  “ Az TV ”,  “ Real TV ”-də,  “ Yeni TV” youtube kanalında, “ AzərTac ”, “ Moderator.az”,  “ AzadMedia.az ”,  “ İki sahil ”,  “ Trend ”,  “Redaktor.az ” , “ 24 informedia.az ”saytlarında, həmçinin “Xalq qəzeti”, “525-ci qəzet” və s. qəzetlərdə, eləcə də sizin “Ədəbiyyat və incəsənət” portalınızda məqalələrinin, müsahibələrinin dərci təmin edilmişdir.

Birinci ayını başa vurduğumuz bu ildə bütün digər müstəvilərdə olduğu kimi, informasiya sahəsində də fəaliyyətinizimi genişləndirməyi hədəfləyirik.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.02.2026)

 

İlhamə Qəsəbova,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı bu dəfə sizə çoxunuzun ilk dəfə adını eşitdiyi qımqımalar barədə danışacaq. Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent İlhamə Qəsəbova “Aşıq yaradıcılığında qımqımalar” araşdırmasını Qazax aşıq mühiti əsasında ərsəyə gətirmişdir. Bəri başdan deyək ki, oxuyanda əsla peşiman olmayacaq, bu baməzə janrın nümunələrindən hətta həzz alacaqsınız.

 

İllərdi Aşıq yaradıclığında araşdırmalar aparılsa da, aşıqların yaradıcılığı toplanılmasına baxmayaraq yenə də toxunulmamış mövzular qalmaqdadır. Bu baxımdan Qazax aşıq mühitinə mənsub "qımqıma”lar maraq kəsb edəcəkdir. Qımqıma sırf oynaq və ritmik janrdır. Onun əsas mahiyyəti sözlərin deyil, ahəngin və hərəkətin üzərində qurulmasıdır. Qımqıma, bayatı və bədihə formada səslənən janrlarla oxşardır və şifahi xalq ədəbiyyatının üslubudur. Qımqımalarda Folklor obrazları da vardır: ciji, nənə, Göyçək, Aşıq, Məmməd, çoban.  Qımqıma çox vaxt satirik tənqid janrı funksiyasını yerinə yetirir. Burada içkiyə qurşanmış, ailəsində zorakılıq edən, amma cəmiyyətdə “havalı” görünməyə çalışan adamlar yumşaq tərzdə tənqid edilir. Yəni burada həm zarafat, həm də sosial mesaj var. Bu gün bəzi qımqımalar daha çox meyxanalarda olduğu kimi kişi məclislərində, özəlliklə də gənclərin və cavanların yığışdığı məclislərdə söylənilir. Bəzi qımqımalar isə artıq toylarda səslənməkdədir, məclislərdə şənlik yaratmaq, dinləyiciləri güldürməklə yanaşı həm də eyibləri yumorla göstərməkdir.  Qımqımalar təkcə aşıqlar tərəfindən deyil qadınlar tərəfindən də yaradılır.

Qazax mahalının folkloru həm zəngin, həm də özünəməxsusluğu ilə seçilir. Qazax mahalının aşıq mühiti elmi müstəvidə öz əksini tapmağına baxmayaraq bir çox sahələri vardır ki, xalq tərəfindən yaşadılsa da elmi baxımdan araşdırılmamış qalmışdır. Düşünürük ki, bu baxımdan "Söz biliciləri"nin iti yaddaşı və bilicilik yükü, eləcə də  "Qımqıma"lar elmi araşdırılmalı və təhlil edilməlidir. “Qımqıma” Azərbaycan aşıq sənətində bəzi bölgələrdə, xüsusilə Qazax‑Ağstafa ərazilərində bədahətən söylənən bədihə üsulunu ifadə edən lokal termindir. ​Bu söz danışıq dilində, əsasən narazı, qaşqabaqlı, dodaq büzən, mızıldanan halı ifadə edir. Rəsmi ədəbi dildə normativ söz sayılmır amma bədii mətnlərdə və canlı danışıqda işlədilir. Uşaq yenə qımqıma edib, heç nəyə razı olmur, Qımqıma-qımqıma danışma kimi ifadələr buna misal ola bilər.  Qımqıma termini bu mühitdə bədahətən, zərif şəkildə ifadə olunan şifahi poeziya janrını işarə edir. Qımqıma bayatı və bədihə formada səslənən janrlarla oxşardır və şifahi xalq ədəbiyyatının üslubudur. Əsasən toylarda, şənliklərdə, saz-söz məclislərində, bəzən də kənd camaatı arasında ritmik, satirik, bir az da lağlağı üslubunda oxunur.

Qımqıma Qazax mühitində məşhur olan komik-improvizə janrıdır desək daha doğru olar. Əsas funksiyası məclisi əyləndirmək, dinləyicini güldürmək və gündəlik həyatdakı kiçik eyibləri, adətləri satirik tərzdə, heç kimin qəlbinə toxunmadan  söyləməkdir.

Qımqıma janrına aid konkret aşıqların ifasında nümunələr, onların sözlü mətnləri və strukturu vardır. ​ Aşıq Avdı Qaymaxlının yaratmış olduğu "İncə Gülü" aşıq  havası vardır ki, bu da qımqımadır. Hər bir havacatın yaranma səbəbi və tarixi olduğu kimi, Aşıq Avdının şəyirdlərinin  dediyinə görə “İncə gülü” havası da 1948-ci ildə belə yaranıb: Aşıq Avdının evinin arxa tərəfi kolxoz bağı olub. Aşıq həmişə bu bağa çəkilər təbiət qoynunda fikrə dalar, təbiətdən ilham alarmış. Deyilənə görə, cavanlığında sevgilisi Mehribanla da burada görüşərmiş. Bir gün yaxın dostu Kəmərli İdris oğlu Məmməd Aşıq Avdıgilə qonaq gəlir, görür ki, aşıq evdə yoxdur. Aşığın həyat yoldaşı Yasəmən xanım görür ki, yenə adəti üzrə aşıq kolxoz bağına çəkilib nəsə yazır. Elə bu vaxt Aşıq Cəlal və Aşıq Yəhya da ustadın yanına şəyirdliyə gəliblər. Bir az keçməmiş görürlər ki, aşıq Qımqıma deyə-deyə evə sarı gəlir. Soruşurlar ki, usta nə oxuyursan? Cavab verir ki, təzə hava yaratmışam, bu da sözləridir. Elə oradaca havanı şəyirdlərinə öyrədir. Havanın yaranmasının ən etibarlı şahidi aşığın oğlu Aşıq Sadıq Avdıoğlu da deyilənləri təsdiqləyirdi (toplama mətni 2007-ci il Aşıq Sadıq).

O gün bu gün “İncə gülü” havası aşıqların dilində məclislərdə ifa olunur. Aşıq Avdının “İncə gülü” havası oynaq şən havadır. Sözləri isə aşağıdakı kimidir:

 

                                   Bir gün durdum çıxdım gülşən seyrinə,

                                   Gördüm ki, bülbüllər gülə yalvarır.

                                   Bənövşə boynunu büküb nərgizə,

                                   Nərgiz özü şirin dilə yalvarır.

 

                                   Bir yanda dayanmış xumar gözlü yar,

                                   Bağda hər çiçəyin bir nəşəsi var.

                                   Bir neçə addım da bulaqdan kənar,

                                   Lilpar batıb dərin lilə yalvarır.

 

                                   Hər otun başında var bir piyalə,

                                   Yasəmən dalğındı batıf xiyalə.

                                   Mehriban çıxanda sorğu-suvala,

                                   Avdı yaşın silə-silə yalvarır.

         

Bir versiyaya görə isə İncə gülü aşıq  havası bir məclisdə Qımqıma şəklində ortaya çıxıb.  Bu  bəndlər həm də bədahətən  şifahi səslənmə nəticəsində əzbərlənərək yadda qalıb və havacata çevrilib.

          Daha bir nümunə: Ələddin adlı bir şəyird Aşıq Avdının yanına gəlirmiş ki, ustaddan aşıqlıq sənətini öyrənsin. Ancaq bu şəyirdin davranışı, ürcöyüşü (Qazax ağzında ürcöyüş oturub-durması, davranışı deməkdir) ustad aşığın xoşuna gəlmir. Bir gün aşıq həyat yoldaşına deyir ki, heyvanı çölə qatanda Ələddinlə get. Qayıdanda soruşur ki, arvad, bu uşaq, gedib gələndə heç qımqıma dedimi? Yasəmən qarı deyir ki, vallah, a kişi, qımqıma nədi, heç ağzını belə qımıldatmadı. Aşıq Avdı deyir ki, arvad, onda bundan aşıq olmaz. O gündən Aşıq Avdı o uşağı aşıqlıqdan uzaqlaşdırır. Çünki aşıqlar ən azından ilk mərhələni Qımqıma ilə başlayırlar.

  “İncəgülü” havasının arxetipində İncə dərəsində məşhur olan “qımqıma” – el havacatı və folklor janrı durur. “Hər bir vəzn ayrı-ayrılıqda müəyyən bir musiqi ahəngi ilə əlaqədar meydana gəldiyi üçün aşıq şeiri öz təbiəti etibarı ilə daha oynaq və rəvan olur”. Qımqıma folklor-nitq janrının ahəngi bu saz havasının melodiyasını müəyyənləşdirmişdir. Qımqımalar daha çox İncəli yörəsində geniş yayılmış folklor janrıdır, onu həm də “nitq janrı” (M.M.Baxtin) kimi səciyyələndirmək olar. Qımqımılar improvizasiya şəklində müəyyən havacatla oxunan yığcam söyləmlərdir, adətən qadınlar tərəfindən də söylənilir.

Oqtay Xaloğlunun “Layla de Layla” qımqıması da dillər əzbərinə çevrilib. Azərbaycan aşıqları ilə yanaşı Türk aşıqlarından Maksut Fəryadi də ifa etmişdir. Məmməd Dəmirçioğlu yazır ki, “Oqtay başını onun dizləri üstünə qoyub, əllərini ovcunun içində tutaraq barmaqlarını sığallayırdı. Nişan üzüyü barmağında laxlayırdı. Xeyli sınıxmışdı Oqtayın dilbər xanımı. Sevgilisinin dizləri üstündə xumarlanan Oqtay, çılğınlığı ilə ətrafını lərzəyə gətirən Oqtay yaman fağırlamışdı. Gözləri məchul bir nöqtəyə zillənmişdi. Dodaqaltı pıçıltıları qımqımıya, sonra isə zümzüməyə çevrildi. Oqtay oxuyur, Vəzzuhənin göz yaşları puçur-puçur olub Oqtayın dən düşmüş saçlarını suvarırdı. Bədahətən, dərdin sinəsinə dağ çəkə-çəkə oxuyurdü Xaloğlu:

 

Ötüb ömrün köçü, çata bilmirəm,

Al məni qoynuna, layla de, layla.

Özgə laylasına yata bilmirəm,

Al məni qoynuna, layla de, layla.

 

Bir layla de, yuxum ərşə calansın,

Bir layla de, yolnan gedən dayansın.

Bir layla de, küskün könlüm oyansın,

Al məni qoynuna, layla de, layla.

 

Xalloğlu dayanıb yoların üstə,

Belə şirin qeylü-qalların üstə.

Qapansin gözlərim qolların üstə,

Al məni qoynuna, layla de, layla.

 

Qımqımaların  Janr xüsusiyyətini aşağıdakı kimi sıralamaq mümkündür:

1) Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında satirik-yumoristik janra aiddir.

2) Məişət yönümlülük – gündəlik həyat, ailə münasibətləri, qonşuluq və sosial mühit mövzularını əks etdirir.

3) Satira və yumor – əsas məqsədi tənqid etmək, istehza və zarafat yolu ilə eybəcərlikləri göstərməkdir.

4) Şifahi ənənə – xalq arasında söz atma, qarşılıqlı dialoq və improvizə formasında yaranır.

5) Sadə quruluş – qısa, yığcam və asan yadda qalan bədii formaya malikdir.

6) Funksiya – həm əyləndirici, həm düşündürücü, həm də sosial tənzimləyici rol oynayır.

7) Mədəni dəyər – xalqın yumor hissini, estetik düşüncəsini və məişət üslubunu qoruyub saxlayır.

Aşıq Qərib İncəlinin ifa etdiyi “Yetərəm ədə” qımqıması Yetər qarının dilindən deyilir:

 

Ədə belə deyir Yetərəm ədə,

Yertərəm  ağrın alem.

Ədə malını qoynunu istəmerəm

Ədə quruca canına betərəm ədə.

 

 Yertərəm  ədə. 

Deyir Leyli kimdi,

Məcnun kimdi Ədə

 vallah mən Leylidən betərəm Alı,

 betərəm Alı.

 

 Ədə soruşollar kimin qızısan.

 Eyib oğlu Usufun qızı Yetərəm ədə

 Yetərəm ədə.

 

Sənnən ötrü maral inəyi sataram Alı,

 sataram Alı.

Yetərəm ədə Yetərəm Alı.

 Ədə Əlim qurud əzer,

 gözüm səni gəzer,

 Yarınam Alı, yarınam Alı,

Səninəm Alı, Yetərəm ədə Yetərəm Alı.

 

Aşıq Qərib İncəlinin də ifasında “Yetərəm Alı” qımqıması ifa edilir. Mövzu  etibariyə eyni olsa da bəzi fərqliliklər də vardır. Qeyd edək ki, qımqımalarda çoxvariantlılıq vardır. İmprovizə vaxtı Aşıq bədahətən məclisə və məclisdəkilərə uyğun sözlərdə dəyişiklik edə bilir.

 

Deyir Qara, Qara, qaşqarlı Qara,

Lilləndi, neynim, lilləndi, neynim.

Əyə, qora-qora saçları külləndi, neynim,

Ədə, Qara, Qara, qaşqarlı selləndi, neynim.

 

Selləndi, neynim, ədə, bə deyirdin:

– Yaz olanda gələjəm, yonca bitəndə gələjəm.

Yaz açıldı, yonca da bitdi,

Bə niyə gəlmədin, ay Qara,

Qara Məmməd, qap qara Məmməd.

 

Deyir: xançalına gülşən,

Bostanına yemşəm,

Ədə, tərsən, tərsən demişəm,

Qara, qap qara Məmməd.

 

Qara balan ağlıyır,

Sana balan ağlıyır.

Dağlara, dağlara, göy dağa göndər,

Çələmə döndər, çiyələməyə döndər.

 

Ayə deyir: Qara balan ağlıyır,

Sana balan ağlıyır, ay Qara Məmməd,

Qara Məmməd, qap qara Məmməd.

 

Ayə deyir: ağ qoynun ağlara qaldı,

Ağ şalın dağlarda qaldı,

Dağlara, dağlara qaldı.

Kələmə döndər, bələ göndər,

Ay Qara Məmməd.

 

Ağ donun ağlara qaldı,

Ağ şalın dağlara qaldı,

Dağlara göndər, gön dağa göndərmə,

Dəli dağa göndər, ay Qara Məmməd,

Ay Qara Məmməd.

 

Qara Məmmədin qımqıması da ritmik oxunuş formasındadır. Ümumiyyətlə Qımqıma sırf oynaq və ritmik janrdır. Onun əsas mahiyyəti sözlərin deyil, ahəngin və hərəkətin üzərində qurulmasıdır. Adətən bir nəfər oxuyur, digərləri isə vurğularla qoşulur, bəzən “ayə”, “ədə” kimi nidalarla müşayiət olunur. Başlayan aşıq və ya ifaçı ilk bəndi oxuyur. Digərləri isə təkrar olunan misraları (“Qara Məmməd, qap qara Məmməd”) oynaq şəkildə cavablaya bilirlər. Ritm 3/4 və ya 6/8-lik oynaq ölçü ilə gedir; oxuma zamanı əllə çalınan ritm -diz, masa və ya qaval üzərində müşayiət edilə bilir. Bəzən rəqs hərəkətləri də paralel icra olunur. Burada rəqs xüsusilə çiyinlər, əl-qol hərəkətləri ilə olur.

“Deyir Qara, Qara, qaşqarlı Qara,

Lilləndi neynim, lilləndi neynim”... bunu birlikdə, xorla da oxumaq mümkündür.

“Qara Məmməd, qap qara Məmməd!” beləcə, hər bənddə oxuyan əsas mətni deyir, kütlə isə təkrar olunan misraları ritmik şəkildə cavablayır. Bu da məclisdə oynaq ab-hava yaradır. Qımqımanın gözəlliyi ondadır ki, hər dəfə ifa zamanı sözlər bir az dəyişə, improvizə oluna bilər – əsas məsələ ritm, ahəng və zarafatlı ab-havadır.

Aşıq Şaiqin yaradıcılığında yer alan "İncə qımqımıları", o cümlədən “Ay bava gödək bava” və “Danaçı İrvam” kimi ifalar repertuarını daha da genişləndirir. Aşağıda Çovan İvraamahəsr olunmuş qımqımanı təqdim edirik.

 

Ayə belə, mənə dərman, ay İvraam,

Çovan İvraam, aya İvraam.

Məni sənnən eyliyən ölsün,

Çovan İvraam, ay İvraam.

 

Çovan İvraam, ay İvraam,

Çovanların çovanıydın, ay İvraam.

Söz vermişdin gələjəm, ay İvraam,

Bə niyəlmədin, ay İvraam.

 

Gözlədim, gəlmədim, ay İvraam,

Ay İvraam, çovan İvraam, aya İvraam.

Söz vermişdin dağa gedək, ay İvraam,

Bə niyəlmədin, ay İvraam.

 

Gəl dağa gedək, ay İvraam,

Qoşa gedək, ay İvraam.

Çovan İvraam, ay İvraam,

Danaçı İvraam, ay İvraam,

Yalançı İvraam, ay İvraam, ay İvraam.

Gəl dağa gedək, ay İvraam…

 

Bu qımqıma da olduqca maraqlı satirik-yumoristik xüsusiyyət daşıyır. Mətnin mərkəzindəki obraz  olaraq  Çovan İvraam dayanır. Çovan İvraam (Çoban İbrahim) vədlərinə əməl etməyən, yalançı bir şəxs kimi təqdim olunur. Burada əsas məqsəd həm zarafat və istehza, həm də sosial tənqid yaratmaqdır. Qaravəllinin srtukturundakı təkrarlar (“Ay İvraam”, “çovan İvraam”) şeirə ritm və melodikliyi gətirir. Qısa misralar, sadə söz seçimi və təkrarlar şifahi ənənəni xatırladır. Bu struktur həm yadda qalan, həm də icra olunanda təbiiliyi qoruyan bir formadır. Bəlkə də elə buna görədir ki, tez yadda qalaraq dildən-dilə keçib.  Obraz olaraq Çovan İvraam həm satirik, həm də yumoristik obraz kimi verilir. “Danaçı İvraam”, “yalançı İvraam” kimi ifadələr məhz istehzalı tənqid vasitəsidir. Obraz vasitəsilə həm də gündəlik həyat və sosial münasibətlər əks olunur. Bu qımqımada  sosial və mədəni aspekt çobanlıq və dağ həyatıdır. Bəllidir ki, Qazax bölgəsi həyat tərzinə görə həm də “Tərəkəmə” həyatı yaşayanlardır. Elə bu Qımqıma çobanlıq və dağ həyatına aid mövzuları ifadə edir. Bu da xalqın həyat tərzi və mədəni ənənələrini əks etdirir. Qımqımalar ictimai münasibətləri yumorla tənzimləyən, həmçinin əyləncə və düşündürücülük funksiyasına malikdir. “Çovan İvraam” qımqımaların klassik xüsusiyyətlərini özündə birləşdirir. Burada daha çox rastlanan sadə dil və gündəlik mövzular, Ritmik və təkrarlanan quruluş, yumor və satira ilə sosial tənqid, Şifahi xalq ədəbiyyatının ritm və melodikliyi  birləşir. Bu nümunəni həm şən və əyləncəli, həm də sosial mesaj daşıyan bir folklor məhsulu kimi dəyərləndirmək olar. Aşıq Əsgərin (Osmanov) “Havalan ədə” qımqıması da bu baxımdan xarakterikdir.

 

Ayə deyir, atmağa qrantamyotun da yoxdu,

Aralan ədə, aralan ədə.

Ayə, cijin də səni mənə vermədi,

Havalan ədə, havalan ədə, havalı Göyçək.

 

Civində bir nizamin də yoxdur,

Aralan ədə, aralan ədə.

Ayə deyir, gedif işdiyif gəlirsən,

Axşam bədəni tərli gəlirsən.

Arxın qırağında yaxalan ədə,

Yaxalan ədə, havalı Göyçək.

 

Gedif içif gəlirsən,

Evdə arvad-uşağı döyörsən.

Gedək mənnən məscidə,

Tovalan ədə, tovalan ədə, tovalan ədə.

 

Savaxdan yeyif içirsən,

Aşığa verməyə

Bir Məmmədin də yoxdur,

Aralan ədə, aralan ədə.

 

 Janr xüsusiyyətinə görə bu nümunə klassik Qımqıma janrına aid olmaqla  həm oynaq havaya, həm də söz oyunu və improvizasiya ilə qurulan məzmununa görə seçilir. Hər bir misrada təkrar elementləri (“aralan ədə”, “havalan ədə”, “tovalan ədə”) ritmi gücləndirir, kollektiv ifa imkanını artırır. Qımqımanın satirik çaları çox olduğundan mətn zarafatla başlayır (“atmağa qrantamyotun da yoxdu”), amma ardınca gündəlik məişət problemlərinə yönəlir. Məsələn “gedif içif gəlersən, evdə arvad uşağı döyörsən” deməklə həm də məişət problemi qabardılır. “Arxın qırağında yaxalan”, “məscidə getmək”, “aşığa verməyə pulun da yoxdur” kimi ifadələrdə xalq həyatının məişət reallıqları əks olunur. Ritmik olaraq “aralan ədə”, “tovalan ədə” kimi təkrarlar həm ritmik, oynaq səs yaradır, həm də məclis iştirakçılarının cavab verməsini təmin edir.

Qımqıma çox vaxt satirik tənqid janrı funksiyasını yerinə yetirir. Burada da içkiyə qurşanmış, ailəsində zorakılıq edən, amma cəmiyyətdə “havalı” görünməyə çalışan adam tənqid edilir. Yəni həm zarafat, həm də sosial mesaj var. Əsas sətirləri bir nəfər oxuyur; Təkrar olunan “aralan ədə”, “havalan ədə”, “tovalan ədə” misralarını isə kütlə birlikdə cavablayır; Bu cür cavablaşma məclis ab-havasını oynaq və gülməli edir. Bu cür qımqımalar daha çox meyxanalarda olduğu kimi kişi məclislərindən, özəlliklə də gənclərin və cavanların yığışdığı məclislərdə söylənilir. Bu bir növ məclislərdə şənlik yaratmaq, dinləyiciləri güldürməklə yanaşı həm də eyibləri yumorla göstərməkdir. 

Son zamanlar Aşıq Ceyhunun  ifasında səslənən daha bir məşhir “qaynanan ölsün” qım-qıması çox geniş yayılıb.

 

Ədə, öylən toyunu görmək istər,

Öylən ay nənən ölsün, öylən ay nənən ölsün.

Öylən ay nənən ölsün, öylən ay nənən ölsün.

 

Ədə, nənə pensiyasınnan kişi olubsan,

O day-day, nənən ölsün,

Öylən ay nənən ölsün.

O day-day, nənən ölsün,

Öylən ay nənən ölsün.

 

Deyir: belə hey qarğar yandığından,

Ədə qarğamar ha qandığından,

Elə verəcək sandığından,

Sənə pay – nənən ölsün,

Öylən ay nənən ölsün,

O day-day, nənən ölsün.

 

Dedim: hey, hər qanunu bir olacaqsa,

Ədə, qızınnan əlbir olacaqsa,

Elə mənim qaynənəm kimi kür olacaqsa,

Onda qaynənən ölsün,

Görüm qaynənən ölsün,

Onda qaynənən ölsün.

 

Öylən ay nənən ölsün,

Vapşe qaynənən ölsün,

Öylənmə – ay nənən ölsün!

 

Yuxarıda təqdim etdiyimiz Qımqıma Aşıq Ceyhun tərəfindən yaradılıb. Bu tip nümunələr həm məişət satirası, həm də məclis yumoru üçün çox xarakterikdir.  “Ədə öylən toyunu görməy ister”         11 hecalıdır. “İster” isə  dialekt sözüdür.  “Öylən ay nənən ölsün, öylən ay nənən ölsün” 7  heca ya düşür və təkrar olunaraq ritmik güclənmə yaradır. “Öylən ay nənən ölsün, öylən ay nənən ölsün” misrasının ikinci dəfə təkrar olunması isə  istehza və yumoru daha da gücləndirir. “Ədə nənə pensiyasınnan kişi olufsan” deməklə isə satirik nəticə yaradılır, hətta bu ifadə   məclisi daha da güldürən qüvvətli zarafatdır. Bu qımqımada göründüyü kimi bəzi misralar 11-li, 7-li bəzi misralar isə 14-lü heca işlədilmişdir. Bu isə xalq şeirinin ənənəvi vəznlərindən biri olan qoşma şeir şəklindən kənar çıxmış, daha çox sərbəst vəzndədır. Tez-tez təkrar olunan “öylən ay nənən ölsün” qımqımanın əsasən ritmik texnikasıdır. Qafiyə –sən, –sün, –ster arasında sərbəstdir. Göründüyü kimi sərt qaydalar gözlənməyib. Çünki qımqıma improvizədir. Sərbəst vəzn sayılır. Hətta havacat da sərbəstdir. O da şərtidir deyə bilərik. Qımqımalarda dil və üslub xüsusiyyətləri əsasən Qazax dialektində işlənən sözlərdir. Burada dialekt sözlər olan “ister”, “olufsan” – danışıq dilinə yaxınlaşdırır. “Ədə” isə müraciət formasıdır. Bölgəyə xas çağırış, müraciətdir. Qımqımalarda daha çox diqqəti cəlb edən lağlağı və satiradır. Kişi öz gücünü nənəsinin pensiyası ilə göstərir, bu isə gülüş doğurur. Bəzən isə tam da həqiqətə uyğunlaşdırılır. Gerçək real həyat tərzindən yaranmış qımqımalardır.

Təkrar olunması həm musiqi, həm də ironik vurğu yaradır.  Qımqımalar məzmun və məna baxımından elə də əhəmiyyət kəsb etmir. Əsas məzmun məişət hadisəsidir.  Toy görmək istəyi, amma əslində kişinin gücünü nənəsinin pensiyasına bağlamaq. Burada bir neçə yumor var. Həm toy görmək, həm nənən ölsün deyərək ona “day-dayılıq” edən nənəyə məcazi mənada ölüm diləmək, həm də evlənmək arzusunda olanı qaynanayla qorxutmaq.  “Öylən ay nənən ölsün” – həm istehza, həm də “toy arzun boşdur” mənasında işlənmiş lağlağıdır.  “Nənə pensiyasınnan kişi olufsan” bu isə sosial satira, ironik məzmundur. “Elə mənim qaynənəm kimi kür olajaxsa”, “onda qaynənən ölsün”,  yaxud sonda daha kəskin məsləhətlə “Öylənmə, ay nənən ölsün” deməklə aşıq öz qaynansından da “dad-hoy” çəkir. Məclisdə gülüş yaratmaqla sonda evlənməməyi məsləhət görür. Qımqımalar xalq yumorunu, ironik tənqidi tam əks etdirən nümunədir.

Qımqıma daha çox sərbəst şeir növüdür. Burada həm məişət zarafatı, həm də sosial yumor (pensiya, kasıblıq, “kişi olmaq” iddiası) mövcuddur. Təkrarlar və dialekt sözləri isə qımqımanın tipik üslub elementləridir.

Qımqıma əsasən toy məclislərində, el şənliklərində oxunur, məclisdə insanların darıxmaması, gülməsi, oynaq əhvalın qalxması üçün deyilir. Çox vaxt aşıqların sazla, ya da söz ustalarının improvizə şəkildə söylədiyi şeir olur. Qımqıma xalqın gündəlik həyatındakı kiçik eyibləri satirik tərzdə göstərir. Nümunələrdən də görünür ki, çox içmək, sərxoşluq, kasıblıq, nənə-baba pensiyasına möhtaclıq, bəzən avaraçılıq, evlənmək arzusu və s.  kimi eyibləri acılamadan, lağlağı və yumorla ifadə edir. Qımqıma improvizə janrı olduğundan adətən məclisdə bir nəfər başlayır, digər məclis iştirakçıları cavab verir. Beləcə dialoq formasında gülüş doğuran mübahisə yaranır. Kollektiv şənlik və birləşdirici funksiya daşımaqla əyləncəni gücləndirir, camaatı birləşdirir.

Qazax  bölgəsində Qımqıma bu gün gənc aşıqların yaradıcılığının ayrılmaz hissəsi olaraq yaşamaqdadır. Bu janr xalqın dilini, yumorunu, məişət baxışını qoruyur. Eyni zamanda, xalqın özünütənqid mədəniyyətini də göstərir.  İnsanlar sanki burada öz eyiblərinə özləri də bilmədən aşığın dili ilə gülməyi bacarır. Qımqıma həm əyləndirici (toy şənliyi), həm də tərbiyəedici (eybi yumorla göstərmək) funksiyaya malikdir. Xalqın dilində doğulub, məclislərdə yaşayıb, bu gün də xalq mədəniyyətinin canlı ünsürlərindən biridir. Müasir dövrdə  gənc aşıqlar tərəfindən daha geniş yayılır. Aşıq Şaiq İncəli, Aşıq Qərib İncəli, Aşıq Coşğun Rəhimov, Aşıq Əsgər Osmanov, Aşıq Şahin Qazaxlı, Aşıq Samir Cəlaloğlu, Aşıq Ceyhun, Aşıq Sənan, Aşıq Şahmurad kimi aşıqlar bu gün el məclislərində bədahətən qıqımalar yarada bilirlər.

Aşıq Coşğun Rəhimovun ifa etdiyi Çobanlara aid qımqımalar da maraqla qarşılanır:

 

Ayə deyir o vaxtın çovannarı ölöm

Yaman hörmətdi olub,

Ayə  ən kasıvıda ay dərdin alem yaxşı surfa salef,

Ayə bu vaxta öyün yıxılmasın,

sənin tayınmı qalıf,

Öylən ədə, öylən ədə.

 

Qım-qımaların misraları 7 və 11 olmaqla metrik quruluşu aşağıdakı kimidir:

Araqdan yüz vurufsan (7)

Qavağımda durufsan (7)

Ə yazıxsan, hayıfsan (7)

7-li heca xalq şeirinin ən çox işlənən vəznlərindən biridir. Bu isə qımqımanın asan yadda qalmasına və ritmik oxunuşuna şərait yaradır. Qafiyə sistemi olaraq -ufsan / -ufsan / -ıfsan” misraları daxili qafiyələnmə yaradır. Sonrakı hissədə “məmmə, məmmə, məmmə” təkrarları var. Bu təkrarlar ritmik-ritorik təsir bağışlayır, dinləyicinin diqqətini daha çox cəlb edir. Bu mətn improvizə olunan məzəli qoşmalardan biridir.

Qımqımaların dil və üslub xüsusiyyətləri mətn etibariylə sadə xalq danışıq dilində, Qazax dialektindədir: “qavağımda”, “vurufsan”, “hayifsan” kimi sözlərdə dialekt və şifahi üslubun izləri var. Şifahi üslub, sadəlik, dialekt sözlər qımqımanın əsas xüsusiyyətləridir. Mövzu olaraq “araq içmək, sərxoş olub kiminsə qabağında dayanmaq” isə məişət mövzusu, satirik yanaşmadır. Qımqımanın mətnindən aydın olur ki, şəxs (Məmmə) məclisdə çox içib, özünü qəribə aparır. Müəllif (oxuyan aşıq) isə onun halına  həm gülür, həm də ustalıqla onu tənqid edir:

“Araqdan yüz vurufsan” - çox içmisən.

“Qavağımda durufsan” - mənim qabağımı kəsirsən.

“Ə yazıxsan, hayıfsan” - halına acıyıram.

Son hissədə isə təkrarla və lağlağı ilə məsxərə güclənir:

 

A Məmmə Məmmə

Araqdan yüz vurufsan,

Qavağımda durufsan,

Ə yazıxsan, hayıfsan

A Məmmə, Məmmə, Məmmə

Səni qanına bələnmə.

 

“A məmmə, məmmə, məmmə / Səni qanına bələnmə”  burada həm ritm var, həm də zarafatla bir xəbərdarlıq var. Bu qımqıma 7-li heca üzərində qurulmuş, satirik məzmunlu, improvizə üslubunda yaranmış nümunədir. Mövzusu məişət içkisi, sərxoşluq üzərindən qurulub. Dilində dialekt sözləri, təkrarlar və ritmik oyun qımqımanın əsas üslub xüsusiyyətlərini daşıyır. “A Məmmə Məmmə” qımqıması həm də şirin məzəli, “naz” yaratmaq üçün də deyilmişdir:

 

Məmmə, Məmmə, Məmmə,

Ot basıfdı çəmənnə,

Əyil bir gilə dərem,

Verim canı bədənnə,

A Məmmə, Məmmə, Məmmə,

Səni qanına bələnmə.

 

Qımqımalar Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatının janr müxtəlifliyi içərisində satirik-yumoristik məzmun daşıyan xüsusi bir qoldur. Onlar gündəlik məişət münasibətlərindən, insanların qarşılıqlı ünsiyyət və davranış formalarından qaynaqlanaraq yaranmışdır. Qımqımalarda əsasən istehza, tənqid və zarafat üslubu üstünlük təşkil edir. Bu janr vasitəsilə xalq bir tərəfdən sosial həyatdakı müəyyən eybəcərlikləri, mənfi xüsusiyyətləri ifşa etmiş, digər tərəfdən isə əyləncə və şənlik məzmunlu ovqat yaratmışdır.Qımqımaların poetik strukturu sadə olsa da, semantik baxımdan zəngindir. Onlarda həm ailədaxili münasibətlər, həm də ictimai münasibətlər öz əksini tapır. Bu xüsusiyyətinə görə qımqımalar həm sosial-mənəvi tənzimləyici rol oynamış, həm də xalq yumorunun daşıyıcısına çevrilmişdir.

Beləliklə, qımqımaları Azərbaycan folklorunun xalq satirasını, məişət yumorunu və şifahi təfəkkürün incəliklərini özündə əxz edən janrı kimi dəyərləndirmək mümkündür. Onlar xalqın həyat tərzinin, dünyagörüşünün, məişət mədəniyyətinin ifadə vasitəsi olmaqla yanaşı, həm də sosial münasibətlərin qorunmasında mühüm funksional əhəmiyyət kəsb edir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.02.2026)

 

 

Habil Yaşar, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Bugünkü müsahibimiz dəyərli kitabxanaçı Lalə Hacıyevadır. “Sadə peşə sahibləri” rubrikasında, düşünürəm ki, kitabxanaçılıq peşəsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

 

-Salam Lalə xanım. İlk olaraq özünüz haqqında qısa məlumat verməyinizi xahiş edərdik.

 

Salam. Mən, Hacıyeva Lalə Ucar rayon Əlikənd kənd kitabxanasında kitabxanaçı kimi fəaliyyət göstərirəm.

 

-Niyə məhz kitabxanaçı olmaq istəmisiniz?

 

Kitabxanaçı olmaq istəməyimin əsas səbəbi kitablara və biliyə olan marağımdır. İnsanlara düzgün məlumat tapmaqda kömək etmək, onları oxumağa həvəsləndirmək və biliklərini artırmalarına töhfə vermək qürurverici bir işdir.

 

-Sizcə, müasir dövrdə kitabxanaçı peşəsinin rolu nədir?

 

Kitabxanaçı peşəsinin rolu müasir dövrdə olduqca vacibdir. Kitabxanaçılar daim cəmiyyətlə ünsiyyətdə olduğu üçün uşaqlarda, gənclərdə və yaşlı insanlarda kitaba marağın artırılmasında mühüm rol oynayırlar.

 

-Gələcəkdə kitabxananın inkişafı üçün hansı ideyalarınız var?

 

Gələcəkdə kitabxanada oxu zalının sayının artırılmasını və müəlliflərlə görüşlərin təşkil olunmasını istərdim. Kitabxananın daha əlverişli avadanlıqlarla təchiz olunması, kitab sayının artırılması müxtəlif yaş qruplarına uyğun tədbirlərin çox sayda keçirilməsinə şərait yaradacaq. Düşünürəm ki,bu cür yeniliklər kitabxananı müasir və cəlbedici edəcək.

 

-Oxucu tələbatını necə müəyyən edirsiniz və yaşadığınız məkanda mütaliə səviyyəsi sizi qane edirmi?

 

Oxucu tələbatını müəyyən etmək üçün ilk növbədə oxucuların hansı mövzulara maraq göstərdiyini, hansı janrları oxuduğunu müəyyənləşdirmək lazımdır. Yaşadığım məkanda mütaliə qismən məni qane edir. Oxumağa maraq göstərən insanlar var, lakin ümumilikdə mütaliəyə marağın daha da artırılmasına ehtiyac olduğunu düşünürəm. Xüsusilə gənclər arasında oxu vərdişlərinin formalaşdırılması üçün tədbirlər, kitab müzakirələri və maraqlı layihələr təşkil olunsa, mütaliə səviyyəsi daha da yüksələ bilər.

 

-Kitab itkisi və ya zədələnməsi hallarında hansı tədbirləri görürsünüz?

 

Kitab itkisi və zədələnməsi hallarında kitabın nə zaman, kim tərəfindən götürüldüyünü araşdırıram. Əgər itki oxucu ilə bağlıdırsa, oxucu ilə əlaqə saxlanılır. Zədələnmə hallarında mümkün olduqda kitab bərpa olunur, istifadəyə yararsızdırsa fondan çıxarılması üçün müvafiq tədbirlər görülür.

 

-Ən çox sevdiyiniz klassik yazıçılarımızdan kimlərdir?

 

Ən çox üstünlük verdiyim yazıçılar İlyas Əfəndiyev və Bəxtiyar Vahabzadədir.

 

-Gənclərə hansı tövsiyələriniz var?

 

Gənclərə tövsiyyəm odur ki, çox kitab oxusunlar və oxumağı vərdiş halına gətirsinlər. Öz maraqlarını inkişaf etdirsinlər və faydalı işlərdə iştirak etsinlər.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.02.2026)