Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Biz bir neçə gündür ki, biznesdə, peşə fəaliyyətində uğur qazanmağın yolunu göstərən ən çox tələb olunan kitablara nəzər yetiririk. Ümumiyyətlə adi insanı uğurlu insana çevirən, insanın düşüncə tərzini, adət və xasiyyətini, xarakterik cəhətlərini dəyişən ən populyar kitablar əlbəttə ki, çox faydalıdır.

Devid C.Şvarts, «Masştablı düşünmək sənəti

Müəllif öz kitabında masştablı düşünmə prinsiplərini, praktik məsləhətlər və metodikalar təqdim edir ki, bunları mənimsəməklə oxucu istənilən fəaliyyət sferasında uğur qazanmağa müvəffəq olur.

Masştablı düşünmək, ilk öncə, məqsədinizin dəqiq ifadə edilməsi üçündür. «Əgər siz can atdığınız hədəfi dəqiq görməyə başladınızsa, onda bütün enerjinizi həmin hədəfi vurmağa yönəldin», - deyir Devid C.Şvarts.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.03.2026)

Nərgiz Mustafayeva, Gəncə. “Ədəbiyyat və incəsənət”

Kiçik çillədən sonra Novruzadək qalan 30 gün, yəni fevral ayının 20-dən mart ayının 20-dək olan dövr Boz ay adlanır. Boz ay qış fəslinin xalq arasında sonuncu ayıdır. Boz ay fevral ayının 20-si, yəni Kiçik çillənin qurtardığı vaxt girir və mart ayının 21-dək, yəni Novruza qədərki, dövrü əhatə edir.

Xalq arasında bu dövrə müxtəlif adlar verirlər: “Boz ay”, “Alaçalpo”, “Çillə-beçə”, “Ağlar-gülər ay”.

“Xalq coğrafi terminlərinin izahlı lüğəti” kitabında “Alaçalpo”nun fevral ayının 22-dən mart ayının 22-dək olduğu qeyd olunur. “Alaçalpo” ifadəsinin “qışın sonunda yağan qar” olduğu deyilir. Beləliklə, Boz ay qışın son yarım ayını və yazın əvvəl yarım ayı olan dövrü əhatə edir.

Belə rəvayət edirlər ki, qədim zamanlarda insanlar ayı, günləri hesablamaqda çətinlik çəkirmişlər. Belə çaşqınlıqları aradan qaldırmaqdan ötrü insanlar ili aylara, ayları isə günlərə bölürlər. İlə 12 ay, hər aya isə 32 gün verirlər. Lakin Boz aya cəmi 14 gün düşür. Aylar arasında bərabərlik yaransın deyə hər aydan bir gün götürüb Boz ayın günlərinə əlavə edirlər. Yenə də düzgün alınmır: hər ayın 31 günü, Boz ayın isə 25 günü olur. Yenidən bir ay bir gün, digəri iki, zavallı fevral isə Boz aya üç gününü verir və Boz ay olur 31 gün.

Beləliklə, Boz ay öz günlərini ilin müxtəlif fəsillərindən aldığı üçün hava baxımından qarışıq olur. Havalar tez-tez dəyişir, bir gün isti olur, səhəri gün soyuq olur.

Boz ay dövründə əkinçilikdə bəzi işlərin görülməsinə başlanılır. Yazın müjdəçisi hesab olunan Novruzgülü Kiçik çillənin sonu, Boz ayın əvvəlində açır. Tətqiqatçıların deyiminə görə, Novruzgülü Boz ay girməmiş heç vaxt açmır. 

“Boz ay”ın böyük bir hissəsi mart ayına düşür. Mart ayını “vuruş, savaş ayı” da adlandırırlar. Rəvayətə görə, mart ayında soyuqla isti döyüşür və sonda isti qalib gəlir. Bu savaş Cəmlələrlə başlayır. Azərbaycanın müxtəlif böləgələrində Çərşənbələrə “Cəmlələr”, “Cəmilə”, “Cəlimə” deyilir. Bununda izahı onunla verilir ki, ilk Cəmlənin suya düşməsindən sonra sular donmur. Elə Cəmilə sözünün mənası “günəşin ilk isti şüası” deməkdir.

Türk xalqlarının mifologiyasında da od - istilik, Günəş anlamını verən “Cəmrə” anlayışı mövcuddur. Fevralın 20-də, Kiçik çillənın çıxdığı gün Cəmrə havaya baxır, hava isinir. Bir həftə sonra, yəni fevralın 27-də Cəmrə suya, martın 6-da isə torpağa baxır və Günəşin vasitəsilə havanın, suyun, torpağın isinməsi baş verir.

“Boz ay” bir həftə çəkməklə dörd çilləbeçəyə (Çərşənbəyə) bölünür. Bu ayda olan dörd Çərşənbə müqəddəs sayılır. Çərşənbələr təbiətin dəyişməsində dörd ünsür olan: su, od, yel və torpaq ilə əlaqləndirilir.

Çərşənbələrin ilk üçünü “Doğru üskü”, sonuncunu isə “İlaxır çərşənbə” deyə adlandırırlar. Bu Çərşənbələr Novruza hazırlıq dövrünü təşkil etdiyi üçün bu Çərşənbələrə “Novruz çərşənbələri” də deyilir. Bəzi deyimlərdə Çərşənbənin ilki “Əzəl”, “Müjdəçi” çərşənbə adlanır, ikinci çərşənbə “Kül”, üçüncü çərşənbə “Gül”, sonuncu çərşənbə “İlaxır” çərşənbə sayılır. Coğrafi relyefə görə bəzi bölgələrimizdə çərşənbələrin yeri fərqli qeyd olunur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.03.2026)

Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

4 il öncə - 11 mart 2022-ci ildə uzun sürən xəstəlikdən sonra Rüstəm İbrahimbəyov 83 yaşında Moskvada vəfat etdi. 13 martda sənətkar ilə Moskvadakı Mərkəzi Kinematoqrafçılar Evində vida mərasimi keçirildi. 16 martda nəşi Bakıya gətirildi, Birinci Fəxri Xiyabanda dəfn olundu.

Beləcə, Azərbaycanın, Rusiyanın, eləcə də postsovet məkanının ən tanınmış kino xadimlərindən olan, qızıl elitada yer tutan, dünyanın ən nüfuzlu kino mükafatlarının nominantı və sahibi olan bir şəxslə bağlı bütöv bir epoxa sona çatdı.

Rüstəm İbrahimbəyov müasir Azərbaycan ədəbiyyatının və kino sənətinin görkəmli nümayəndəsi, tanınmış nasir, dramaturq, ssenarist və rejissor, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüsü, Dövlət mükafatları laureatı, Əməkdar incəsənət xadimi, Xalq yazıçısıdır.

O, 5 fevral 1939-cu ildə Bakıda anadan olub. Onun əsərləri əsasında 40-dan çox bədii film, televiziya filmləri və tamaşaları çəkilib. 1989-cu ildə əsası qoyulan "İbrus" (İB- İbrahimbəyov, RUS-Rüstəm) şirkətinin və eyniadlı teatrın təsisçisidir. 1962-ci ildən yazıçılıqla məşğul olub.

Onun 15 pyesi dünyanın 100 dən çox ölkə teatrlarından tamaşaya qoyulub. 1969-cu ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Rusiya Rəssamlıq Akademiyasının fəxri üzvüdür.

Rüstəm İbrahimbəyov həm Azərbaycanda, həm keçmiş postsovet məkanında, həm də bütün dünyada peşəkar ssenarist, dramaturq və rejissor kimi tanınır. Onun qardaşı da Azərbaycanın xalq yazıçısıdır, “Bütün yaxçılıqlara ölüm”, “Kərkədan buynuzu” kimi məşhur əsəsrlər yazmış Maqsud İbrahimbəyovun yaradıcılığı bu ailənin mənəvi dəyərlərinin necə üstün olmasına bariz sübutdur.

Rüstəm İbrahimbəyovun həyatında bir siyasi meyillənmə dönəmi də var. Demokratik Qüvvələrin Milli Şurasının əvvəlcə sədri, ardınca da fəxri sədri olub. O, Milli Şuranın Azərbaycan Respublikası prezidentliyinə vahid namizədi də olub. Ancaq siyasətdən danışmayaq.

Ondansa Rüstəm İbrahimbəyovun kino nailiyyətlərindən danışaq.

Ssenari müəllifi Rüstəm İbrahimbəyov, rejissoru Nikita Mixalkov olan və ABŞ-də "Cənnətə bağlı" (Close to Eden) adıyla tanınan "Urqa – məhəbbət dairəsi" (1991) filminin Venesiya Film Festivalının Qızıl Şir mükafatına, Avropanın ən yaxşı filmi kimi Berlində "Feliks" mükafatına, ən yaxşı xarici dildə tərcüməyə görə 1992-ci ildə "Amerika film"də Oskar mükafatına namizədliyi irəli sürülüb.

Ssenari müəllifi olduğu "Günəşdən usanmışlar" filmi (rejissor Nikita Mixalkov) 1994-cü ildə "Ən Yaxşı Xarici Dilli Film" kimi Oskar mükafatına, Jurinin Böyük Prizinə və 47-ci Kann Beynəlxalq Film Festivalında mükafata layiq görülüb. Rüstəm İbrahimbəyovla Nikita Mixalkovun daha bir müştərək filmi olan "Sibir bərbəri" 1998-ci ildə Avropanın ən böyük büdcəli filmi sayılıb.

1999-cu ildə Rüstəm İbrahimbəyovun Sergey Bodrovla birgə ssenarisini yazdığı  "Şərq-Qərb" filmi ən yaxşı xarici film nominasiyasında "Oskar" mükafatına namizədlərdən biri olub. Rüstəm İbrahimbəyovun ssenarisi əsasında çəkilən "Səhranın bəyaz günəşi" filmi bir vaxtlar keçmiş SSRİ-də ən çox baxılan film olub, yəqin orta yaşlı və yaşlı nəsil bu filmi yaxşı xatırlayır.

Mükafatları

SSRİ dönəmində

Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi fəxri adı

Lenin komsomolu mükafatı

Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı

SSRİ dövlət mükafatı

Azərbaycanda

Azərbaycan Respublikasının Xalq Yazıçısı fəxri adı

"Şöhrət" ordeni

Rusiyada

4 dəfə Rusiya Federasiyasının dövlət mükafatı

Rusiya Federasiyasının əməkdar incəsənət xadimi fəxri adı

Rusiya Federasiyasının III dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni

Moskva Dövlət Dumasının fəxri fərmanı

Və digər

"Qızıl Portağal" mükafatı

Müstəqil Dövlətlər Birliyinin fəxri fərmanı

"Teatr Xadimi" qızıl medalı

 Fransanın Ədəbiyyat və İncəsənət ordeni komandoru

Yaşasaydı, dünya kinosunu yeni şedevrlərlə zənginləşdirərdi.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.03.2026)

Kübra Quliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

Ramazan ayının ən gözəl anlarından biri iftar vaxtıdır. Gün boyu davam edən səbrdən sonra ailə üzvlərinin eyni süfrə ətrafında toplanması, çayın buxarı və təzə bişmiş yeməklərin qoxusu evə xüsusi bir istilik gətirir. Bəzən isə süfrənin ən sevilən yeməyi sadə, amma sevgi ilə hazırlanan bir ev təamı olur.

Göyərti və müxtəlif pendirlərin harmoniyası ilə hazırlanan bu börek iftar süfrələrinə həm rəng, həm də ləzzət qatır. Xırtıldayan qatları və aromatik içliyi ilə qonaqların da ən çox bəyəndiyi təamlardan birinə çevrilir.

Lazım olan ərzaqlar (bir porsiya üçün)

4–5 ədəd yuxa

150 qram holland pendiri

150 qram quru Bərdə pendiri

1 dəstə keşniş

1 dəstə şüyüd

1 dəstə cəfəri

1 dəstə turşəng

1 dəstə yaşıl soğan

1 dəstə yaşıl sarımsaq

1 ədəd yumurta

100 ml süd

50 ml duru yağ və ya əridilmiş kərə yağı

Üzəri üçün 1 yumurta sarısı

Hazırlanma qaydası

İlk olaraq bütün göyərtilər yaxşıca yuyulur və xırda doğranır. Keşniş, şüyüd, cəfəri, turşəng, yaşıl soğan və yaşıl sarımsaq bir qabda qarışdırılaraq ətirli bir göyərti qarışığı hazırlanır.

Daha sonra holland pendiri və quru Bərdə pendiri rəndələnərək göyərtilərin üzərinə əlavə edilir və içlik hazır vəziyyətə gətirilir.

Ayrı bir qabda yumurta, süd və yağ qarışdırılaraq sous hazırlanır. Yuxalar açılır, üzərinə bu sousdan çəkilir və içlik bərabər şəkildə yayılır. Xəmir rulet formasında bükülür, dilimlənir və soba qabına düzülür.

Üzərinə yumurta sarısı çəkildikdən sonra böreklər əvvəlcədən 180°C qızdırılmış sobada təxminən 25–30 dəqiqə bişirilir. Üzəri qızardıqdan sonra süfrəyə təqdim edilə bilər.

Süfrəyə təqdimat

İsti-isti sobadan çıxan böreklərin qoxusu iftar süfrəsini daha da cazibədar edir. Çay və ya ayran ilə birlikdə təqdim edilən bu börek həm yüngül, həm də doyumlu bir seçimdir.

Ramazan süfrələrinin gözəlliyi yalnız yeməklərin çoxluğunda deyil, o yeməklərin paylaşılmasındadır. Bəzən bir boşqab isti börek belə ailəni bir araya gətirən ən gözəl səbəbə çevrilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.03.2026)

Nail Zeyniyev,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Əliağa Vahid haqqında danışmaq, Bakının o qədim, dar və ətirli küçələrindən danışmaq deməkdir. Tez-tez sual verirlər: Niyə Vahid? Niyə ondan əvvəl gələn böyük ustadlar yox, məhz o, xalqın dilinin əzbəri oldu? Cavab bəlkə də onun həyatının sadəliyində və misralarının səmimiyyətində gizlənib.

Vahid qəzəli o qədər "insanlaşdırdı" ki, bu janr artıq sadəcə elitar məclislərin yox, Bakı çayxanalarının, kənd toylarının və hətta ən adi emalatxanaların dilinə çevrildi. Vahidin böyüklüyü ondadır ki, o, klassik qəzəl ənənəsini Füzulidən, Seyid Əzimdən gələn o ağır və dərin irsi götürüb, xalqın öz danışıq dilinə uyğunlaşdırdı. Onun qəzəllərindəki o duruluq, o axıcılıq insanı yormur. O, eşqi elə təsvir edir ki, ən savadsız bir adam belə oradakı dərdi dərhal anlayır. Vahid üçün şeir bir nümayiş vasitəsi deyildi, şeir onun nəfəsi idi. Deyilənə görə, o, misraları kağıza yox, yaddaşına və masaların üzərinə yazarmış. Bu, bir şairin xalqla olan o qırılmaz bağının ən gözəl sübutudur.

Hər aşiqə öz istədiyi yarı gözəldir,

Hər bülbülə öz sevdiyi gülzarı gözəldir.

İlqarı gözəl olmayanı istəməz aşiq,

Can ver elə cananə ki ilqarı gözəldir.

Vahidin dövrü çox ağır idi. Sovet ideologiyası qəzəli "köhnəliyin qalığı", "din və saray ədəbiyyatı" kimi qələmə verib qadağa etməyə çalışırdı. Amma Vahid o sərt qadağaların içindən qəzəli elə bir ustalıqla keçirdi ki, hətta rejimin özü belə onun qarşısında aciz qaldı. O, müasir mövzuları qəzələ gətirdi, zəmanədən gileyləndi, insanları güldürərkən düşündürdü. Onun qəzəllərindəki Bakı yumoru, o incə kinayə və səmimiyyət Vahidi "Xalq şairi" adından daha yüksək bir məqama — "Millətin şairi" məqamına qaldırdı.

Muğam və Vahid... Bu iki anlayış bir-birindən ayrı təsəvvür edilə bilməz. Azərbaycan xanəndəsi ağzını açanda, tarın telləri titrəyəndə ilk yada düşən Vahidin qəzəlləridir. Çünki onun misralarında bir musiqi var, o misralar sanki oxunmaq üçün doğulub. "Vahid, içənlərin dostudur" ifadəsi isə sadəcə bir ziyafət rəmzi deyil. Bu, dərdini bölüşməyə adam axtaran, hər kəsin tərk etdiyi anda səmimiyyətə sığınan insanın harayıdır.

Bilməm, bu nazənin kimin istəkli yarıdır?

Ya hansı bəxtiyarların bəxtiyarıdır!

Açdıqca gül cəmalını, ellər fərəhlənir,

Guya, gözəllik aləminin novbaharıdır.

Vahid sevgini sadəcə uzaqdan seyr edilən bir ilahə kimi yox, həm də canı yanan, küsən, barışan, real bir varlıq kimi vəsf edirdi. Onun misralarında həm klassik eşqin əzabı, həm də modern dövrün insan münasibətləri var. O, ölümsüzdür, çünki o, xalqın dilini kitab dilindən üstün tutdu. O, ölümsüzdür, çünki o, Bakının ruhunu, Xəzərin səsini və Azərbaycan insanının ən gizli duyğularını bir neçə beyitə sığdırmağı bacardı. Bu gün də hansısa bir məclisdə "Vahid" adı çəkiləndə hamı bir anlıq susub o böyük ruhun qarşısında baş əyirsə, deməli, sənət qələbə çalıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Milli musiqimizdən, muğamdan damışanda əsasən 3 alət başda gəlir – tar, kaman və qaval. Zaman-zaman kamanın Habil Əıliyev, Şəfiqə Eyvazva kimi dahiyanə ifaçıları olub. Bu sırada Toğrul Əsədullayev də yer tutmaqdadır.

Toğrul Əsədullayev 11 mart 1982-ci ildə Bakı şəhərində musiqiçi ailəsində anadan olub. O, 1991–1996-cı ildə Tofiq Quliyev adına 12 saylı UMM-ni, 1996–2000-ci ildə Asəf Zeynallı adına musiqi kollecini, 2000–2004-cü ildə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin "Musiqi sənəti" fakültəsinin bakalavr pilləsini, 2004–2006-cı ildə magistratura pilləsini "Fərqlənmə diplomu" ilə bitirib, 2006–2009-cu ildə aspirantura pilləsində təhsil alıb.

1994-cü ildə "Qönçə 94", 1995-ci ildə tarzən Hacı Məmmədovun xatirəsinə həsr olunmuş məktəblərarası "II Bakı müsabiqəsi"nin, 1996-cı ildə "Qönçə 96" festivalının, 1998-ci ildə "VII Respublika müsabiqəsi"nin, Muğam Assosiasiyasının təşkil etdiyi "Muğam-98", "Muğam-99" və "Muğam-2000" festivalının qalibi olub.

1997–2000-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Teleradio Şirkətinin Əhməd Bakıxanov adına XÇA (Xalq Çalğı Alətləri) ansamblında, 2000–2004-cü ildə həmin şirkətin Baba Salahov adına "Araz" XÇA ansamblında fəaliyyət göstərib. 2004-cü ildə ADMİU-də, Sumqayıt Musiqi Texnikumunda və Bülbül adına Musiqi məktəbində solo konsertlərlə çıxış edib

2005-ci ildə Alman-Azərbaycan Mədəniyyət Birliyi Kopellhaus sarayında "İki ziddiyyət" adlı solo konsert verib. 1998–2008-ci illərdə Tofiq Quliyev adına 12 saylı UMM-də, 2008-ci ildən bu günə kimi Azərbaycan Milli Konservatoriyasının "İnstrumental Muğam" kafedrasında kamança müəllimi vəzifəsində çalışır.

O, 2005-ci ildə Özbəkistanın Səmərqənd şəhərində "Xalqlararası Şərq Təranələri" festivalında I yerə, 2008-ci ildə Kanadada keçirilən "Niaqara kamera musiqisi" festivalında muğam üçlüyü tərkibində Qran-Pri mükafatına layiq görülüb. Heydər Əliyev fondunun dəstəyi ilə Azərbaycan Mədəniyyətinin Dostları Fondunun layihəsi əsasında keçirilən "Muğam 2007", "Muğam 2011", "Muğam 2013", "Muğam 2015" Televiziya müsabiqəsində kamança ifaçısı kimi iştirak edib.

 2009, 2011, 2013 və 2015-ci illərdə Qəbələ Musiqi Festivalının iştirakçısı olub. Toğrul Əsədullayevin ifa etdiyi "Nəva", "Bayatı-Şiraz", "Çahargah", "Şur", "Hümayun", "Rahab" kimi müğamlar Azərbaycan Dövlət Telaradio Şirkətinin Qızıl Fondunda saxlanılır. 2012-ci ildə Azərbaycanda keçirilən "Eurovision 2012" mahnı müsabiqəsinin finalında çıxış edən məşhur müğənni Emin Ağalarovu müşayiət edib.

2015-ci ildə "kamança ifaçıları və onların muğam sənətinin inkişafında rolu və əhəmiyyəti" adlı mövzusunda sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktorluq dissertasiyasını müdafiə edib. 2015-ci il sentyabrın 14-də Azərbaycanın Əməkdar artisti fəxri adına layiq görülüb.

1997-ci ildən etibarən ABŞ, Meksika, Kanada, Çin, BƏƏ, İngiltərə, Almaniya, Norveç, İtaliya, Avstriya, İspaniya, Fransa, İsveç, İsveçrə, Yunanistan, Litva, Latviya, Rumıniya, Slovakiya, Polşa, Türkiyə, İran, Ukrayna, Gürcüstan, Özbəkistan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Türkmənistan həmçinin Rusiyanın bir sıra şəhərlərində dəfələrlə Azərbaycanın milli musiqisini təmsil etməkdədir. 1 may 2017-ci ildə, 9 may 2018-ci ildə və 10 may 2019-cu ildə Prezident Mükafatına layiq görülüb

Filmoqrafiya

- Qala

- Muğam

- Kaman

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Sizə bir neçə milli filmlərimizdən danışacağam ki, bu şöhrətli aktyor onların hər birində möhtəşəm rollarla yadda qalıb.

Bu gün anadan olmasının 132-ci ildönümü qeyd edilən Mustafa Mərdanov həqiqətən də kino korifeylərimizdən biridir.

Mustafa Mərdanov 11 mart 1894-cü ildə Mərənddə anadan olub. Rejissor Səməd Mərdanovun qardaşıdır. O hələ uşaqkən ailələri Tiflisə köçüb və 1924-cü ilə qədər burada yaşayıblar. Atası Həşim kişi oğlunu ali təhsilli ziyalı kimi görmək istəyib. Bu arzu ilə də onu Tiflis gimnaziyasına təhsil almağa göndərib, amma Mustafa teatra daha böyük maraq göstərib. 1917-ci ildə gimnaziyanı bitirən Mustafa Mərdanov Rostova gedərək oradakı Tibb Universitetinə daxil olub.

Eyni zamanda da dram studiyasında çalışıb, lakin Rostov mühitinə alışa bilməyərək 1918-ci ildə yenidən Tiflisə qayıdıb. Ali təhsil almaq arzusu ilə Moskvaya gedən gənc aktyor orada Dövlət Teatr Sənəti İnstitutuna daxil olub, məşhur sənətkarlardan bu peşənin incəliklərini öyrənib. 1924-cü ildə Moskva Dövlət Teatr Sənəti İnstitutunu bitirərək Bakıya gəlib, ömrünün sonunadək Azərbaycan Dövlət Dram Teatrında çalışıb.

Tiflisin mədəni mühiti onun həyata baxışını hələ uşaqkən formalaşdırıb. Buradakı kişi gimnaziyasına daxil olan gənc Mustafa teatra böyük maraq göstərib. Şəhərin müsəlman dram dərnəklərində 1910-cu ildən çıxış edən Mustafa Mərdanov 1921–1922-ci illərdə Tiflis Azərbaycan Dövlət Teatrının direktoru vəzifəsində çalışıb. 1924-cü ildə Moskva Dövlət Teatr Sənəti İnstitutunu bitirərək Bakıya gəlir və burada Azərbaycan Dövlət Dram Teatrında öz fəaliyyətini davam etdirib.

Yüksək aktyorluq texnikası, obrazı özününküləşdirmək bacarığı, yumşaq yumor onun sənəti üçün çox xarakterik olan cizgilər olub. Mustafa Mərdanovun hələ ilkin olaraq yaratdığı rollarda klassik ənənələr çox güclü olub. Onun ətrafında böyük sənətkarlar çalışıb. Azərbaycanın formalaşan aktyor məktəbi Mustafa Mərdanov üçün də əsl təcrübə məktəbinə çevrilib.

Abbas Mirzə Şərifzadə, Sidqi Ruhulla, Ağasadıq Gəraybəyli, Ələsgər Ələkbərov və onlarla sənətkardan öyrəndikləri bu aktyorun sənət yoluna işıq salıb, onu yeni yaradıcılıq axtarışlarına ruhlandırıb. "Hacı Qara"da Kərəməli, "Yağışdan çıxdıq yağmura düşdük"də Qəmbər, "Nadir Şah"da Ədhəm kimi rolları Tiflis teatrında yaradan aktyor, Bakı teatrında daha ciddi rollar oynamalı olub.

O vaxtlar Mustafa Mərdanovun Xlestakovunu ("Müfəttiş") qəzetlər kifayət qədər tərifləyirdilər. İmamverdi ("Sevil"), Luka ("Həyatın dibində"), Şmaqa ("Günahsız müqəssirlər"), Poloni ("Hamlet") və onlarla səhnə qəhrəmanları onun ifasında uğurlu alınıb. Mustafa Mərdanov teatrda işlədiyi vaxtlar tez-tez filmlərdə də çəkilməyə dəvət alıb.

Muzdur Qulu (Bismillah (film, 1925) “Bismillah") onun kinoda ilk rolu olub. Bu film Abbas Mirzə Şərifzadənin ilk rejissor işi  olub. Səssiz kino nümunələrindən olan bu film 1925-ci ildə Bakı ekranlarına çıxarılıb və orada Mustafa Mərdanov da maraqlı rol ifa edib. Bir il sonra isə ekranlarda Aleksandr Litvinovun "Müxtəlif sahillərdə" ("Əlbəyaxa") filmi göstərilib. Aktyor bu filmdə Abbas rolunda çəkilib.

Filmdə onun qəhrəmanı yerli mütəxəssisdir. Amerikadan dəvət olunan mütəxəssislərlə Abbasın tərəfdarları arasında baş verən münaqişə filmin əsasını təşkil edib. Mustafa Mərdanovun kinoda ilk böyük rolu isə "Hacı Qara" filmindəki Kərəməli olub. Sonralar onu daha tez-tez filmlərə dəvət edirdilər. 1929-cu ildə çəkilən "Sevil" filmində aktyor Atakişinin rolunu ifa edib.

1932-ci ildə kinorejissor Nikolay Şengelaya "Azərfilm"də çəkdiyi "26 komissar" filmində Mustafa Mərdanova menşevik rolunu verib. Bu rol kiçik də olsa öz hərəkətləri, jestləri ilə yadda qalıb. Ümumiyyətlə, 20-ci illərin sonu, 30-cu illərin əvvəllərində yaranan əksər filmlərdə bu aktyora rollar verilib və o da səssiz kinonun imkanları daxilində öz personajlarına həyat verib.

Digər menşevik rolunu isə o, "Bakılılar" filmində yaradıb. Amma qardaşı, məşhur kinorejissor Səməd Mərdanovun "Kəndlilər" filmi aktyorun yaradıcılığında yeni bir hadisə olub. Belə ki, o, filmdə iki rol yaradıb. Bir-birinə zidd olan kəndli Təhməz və menşevik rolları aktyor sənəti baxımından olduqca təqdirəlayiqdir. Mustafa Mərdanov, demək olar ki, hər il filmə çəkilib.

"Kəndlilər"dən sonra 1940-cı ildə "Yeni horizont" (trest müdiri), 1941-ci ildə "Səbuhi" (akademiya rəisi) filmlərində çəkilib. Bu rolları kiçik olsa belə tamaşaçı diqqətindən yayınmır. Müharibə Azərbaycan kinematoqrafının inkişafına öz təsirini göstərsə də, bu illərdə də filmlər yaranıb. Çox təəəsüf ki, Mustafa Mərdanov bu illərdə çəkilən filmlərə dəvət olunmayıb. O, yenidən 1955-ci ildə "Görüş" filmində çəkilib. 

Burada adi kolxozçu rolunu ifa edən aktyor, bir il sonra "Qara daşlar"da Dəmirov kimi çox ciddi rolda görsənib. Onun ən uğurlu rollarında biri "O olmasın, bu olsun" filmindəki "intellegent" Həsən bəy oldu. Bu obraz Mustafa Mərdanovun yeni aktyorluq keyfiyyətlərini üzə çıxardı. O, filmdəki çox güclü aktyor ansamblı içərisində öz məxsusi ifa tərzi ilə seçilə bilir.

Xüsusilə, qonaqlıq səhnəsində Məşədi İbadla dialoqu tamaşaçıda xoş əhvali-ruhiyyə doğurur.  "Əhməd haradadır?" filmində Məhəmməd kişi rolu aktyorun yaradıcılığında xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu, aktyorun ömrünün yetkin çağında yaratdığı son rollardan biri olub. Bundan sonra o, 1968-ci ildə "Qanun naminə" filminə çəkilib. Murtuzov rolu ilə aktyor ömrünün son akkordlarını vurdu.

Müstəntiq Murtuzov əslində yaramaz, öz peşəsinə xəyanət edən, min bir fırıldaqdan çıxan insandır. O, hər vəch ilə Mehmandan qisas almağa çalışıb. Çünki bu rüşvətxor müstəntiqin əməllərinə Mehmanın gəlişi ilə son qoyulub. Mustafa Mərdanov bu rolu çox təbii yaradır, o, mənfi tip olsa da, tamaşaçının yadında qalır.

Mustafa Mərdanovun "50 il Azərbaycan səhnəsində xatirələrim" kitabı 1959-cu ildə çap edilib. Ölümündən sonra – 1973-cü ildə "Mənim müasirlərim" xatirə kitabı nəşr edilib oxuculara çatdırılıb. Mustafa Mərdanov bir neçə il Teatr Xadimləri İttifaqına rəhbərlik edib.

Tiflis teatrı

"Hacı Qara" — Kərəməli

"Yağışdan çıxdıq yağmura düşdük" — Qəmbər

"Nadir Şah" — Ədhəm

Azərbaycan Dövlət Dram Teatrı

Xlestakov ("Müfəttiş")

İmamverdi ("Sevil")

Luka ("Həyatın dibində")

Şmaqa ("Günahsız müqəssirlər")

Bismillah (rol: muzdur Qulu)

Müxtəlif sahillərdə (rol: Abbas)

Hacı Qara (rol: Kərəməli)

Sevil (rol: Atakişi)

Mükafatları

1. "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

2. "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

3. "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni

4. "Qafqazın müdafiəsinə görə" medalı

5. "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə" medalı

Mustafa Mərdanov 28 dekabr 1968-ci ildə Bakıda vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Yeni dalğa müğənniləri içində özünəməxsus ifa tərzi olan Çingiz Mustafayevin bu gün doğum günü – yubileyidir, 35 yaşı tamam olur.

Çingiz Mustafayev 11 mart 199-ci ildə Moskvada anadan olub və uşaqlıq illərini orada keçirib. Amma Sovet İttifaqı dağıldıqdan sonra baş verən qarışıqlıq dövründə o, ana vətəninə — Qazaxa köçüb. Onun atası işinə vurğun həvəskar musiqiçi olub və dostları ilə birlikdə toplaşanda tez-tez piano çalıb və mahnı ifa edib. Baxmayaraq ki, Çingizə atasının musiqi qabiliyyəti irsən keçib, amma o, saza, pianoya, milli musiqiyə deyil, öncə ispan musiqisinə bağlanıb, alovlu, ritmik ispan musiqisinə sevgi onda gitara çalmaq həvəsi oyadıb.

Qazaxdakı sakit kənd həyatı Çingizə saatlarca çalğı alətinə köklənmək imkanı verib, uzun yay günləri, diqqətin az yayılması və intuitiv musiqi qabiliyyəti təkrarsız və ritmik ifa üslubunun formalaşmasına gətirib çıxarıb.

Çingiz Mustafayev bir çox gənclər kimi “Yeni ulduz” telemüsabiqəsinin çinelindən çıxıb, 2011-ci ildə İctimai TV-də yayımlanan Avroviziya milli seçim turunda iştirak edib. 2012-ci ildə "Palmas" musiqi qrupunu yaradıb.

2013-cü ildə Azərbaycanı Yurmalada keçirilən Yeni Dalğa müsabiqəsində təmsil edib, müsabiqə çərçivəsində Polina Qaqarina ilə bir səhnə alaraq 11-ci yerdə qərarlaşıb. O 2016-cı ildə Ukraynanın Holos Krainy (Голос країни) səs yarışmasında iştirak edib. Yarışmada iştirakını dayandırdıqdan sonra Çingiz özünün qurduğu "Palmas" qrupu ilə birlikdə çıxışlar etməyə başlayıb. Onlar əsasən Azərbaycan milli musiqisini flamenko, rok və pop musiqisi ilə qarışdıraraq ifa edirlər.

Bəli, o yenilikləri, fərqlilikləri çox sevir. Elə bu da onun uğurlarının rəhnidir.

Mahnıları

"Qürbət"    

"Get"

"Tənha Gəzən"    

"Truth"

"Bir Sözlə"

"Can can"  

"Vətənim Kimiyəm"

"Yanıma gəl"

"Dayan zaman"

"Gülzar istərəm (Məhəmməd Füzuli)"

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bakı kəndlərinin koloriti bir ayrıdır. Xəzər, qumlu sahil, günəş – bunlar bitkin bir kompzisiya təşkil edirlər. Buranın rəng çaları da isti rənglərdən frmalaşır adətən. Odur ki, buralardan tanınmış rəssamlar çıxmaqdadır. Ötən dəfə Əmircandan Səttar Bəhlulzadə, Buzovnadan Mirnadir Zeynalov barədə danışmışdıq. Bu gün növbə Nardarandan Adil Rüstəmovundur.

Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamı, professor Adil Rüstəmov 11 mart 1943-cü ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1965-ci ildə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbini, 1973-cü ildə M. Əliyev adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Universitetini bitirib. 1975-ci ildə Rəssamlar İttifaqına qəbul edilib. 1981-ci ildə 3 qrafik rəssam ilə birgə sərgi keçirib. 1985-ci ildə Arktika adlı fərdi sərgisini, 1991-ci ildə Lirika və Poeziya adlı fərdi sərgisini keçirib.

 1993-cü ildə Məmməd Araz adına müsabiqənin laureatı adına layiq görülüb. 1994-cü ildə "Əliağa Vahid — 100" adlı fərdi sərgisini, 1996-cı ildə "Füzuli — 500" adlı fərdi sərgisini keçirib. 1996-cı ildə Novosibirsk şəhərində BİENAL-qrafika 99 Beynəlxalq Sərgisində iştirak edib. 2000-ci ildə Azərbaycanda və Türkiyədə fərdi sərgiləri təşkil edilib. Rəssamlıq Akademiyasında müəllim kimi çalışıb.

2010-cu ildə Xocalı soyqırımının ildönümü münasibətilə Rəssamlar İttifaqının Vəcihə Səmədova adına sərgi salonunda Adil Rüstəmovun "Qarabağ şikəstəsi" adlı fərdi sərgisi keçirilib. Sərgidə 40 qrafika nümunəsi nümayiş etdirilib. 1993-cü ildə Məmməd Araz adına müsabiqənin laureatı olub. 1997-ci ildə "Humay" mükafatına, 30 may 2002-ci ildə isə "Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamı" fəxri adına layiq görülüb.

Əməkdar rəssam ömrünün son günlərini Fransada yaşayıb. Müsahibələrindən birinə nəzər saldıqda, onun xarakterinə də bələd luruq, yaradıcılıq sirlərinə də.

-Oxucuya özünüzü necə təqdim edərdiniz?

-Mən təmiz bakılı, ata-babadan nardaranlı, 1943-cü ildə Bakının yuxarı məhəllələrində doğulub, boya-başa çatmış, 71 yaşlı əməkdar rəssam, professor, hal-hazırda bir neçə xəstəliyimlə əlaqədar təqaüddə olan rəssam. Füzuli demişkən:

Ömrüm nə mənasız, nə hədər keçdi,

Sənətdən hələ çox bixəbər keçdi,

Ömrüm keçdisə də "əfsus" demirəm,

Əfsus o ömrə ki, bisəmər keçdi.

-Vətəndən uzaq olan sənətkar, yəqin ki, yaradıcılıqdan uzaq deyil...

-Böyük türk şairi Nəcib Fazil Qısakürəyin aforizmi var: "Könlüm uçmaq dilərkən səmavi ölkələrə, ayaqlarım takılıyor yerdəki kölgələrə". Mən xəstəxanada, hətta əməliyyatdan çıxandan sonra da, infarktdan yatanda da əlim karandaşa, fırçaya "takılıb". Yanıma gələnlərə zarafatca deyirəm ki, hər biri çox vaxt ölüm ilə nəticələnə biləcək xəstəliklərdən çıxmağıma səbəb sənətim olub. Əzrayıl hər gələndə görür ki, əlimdə işim var, deyir, işini qurtarsın, sonra aparım. Tərslikdən, iş də qurtarmır.

-Avropada yaşayırsız və yəqin ki, avropa təsirli, Azərbaycan ruhlu yeni işləriniz olur. Bəs o işlərinizdən ibarət sərgi düşünmüsünüzmü?

-İstər-istəməz həmişə yaradıcılığında axtarışda olan, yeni ab-havasız yaşaya bilməyən, daim işləyən sənətkar sənətdə heç vaxt bir yerdə dayanmır, dayanırsa, deməli, tükənib. F.Qoca "Şairlər cavan qalmağın sirrini bilir, şairlər çox gec qocalır, Bəlkə də heç qocalmır, cavan olur" deyib. Rəssamlar və bütün yerində təpik vurmayan yaradıcı insanlar daim axtarışda olurlar. Mən deyərdim, insanlar ağır xəstəliklərə də düçar olsalar, zaman və məkana uyğun əsərlər yaradırlar. Bir də sənət aləmində başlıca meyar nə gənclikdir, nə də qocalıq. İstedad və idrakdır.

-Hal-hazırda ürəyinizdən nə keçir?

-Zər qədrini bilən zərgərlərlə bir yerdə olmaq, görüşmək, ikincisi, Abşeronun, Xəzərin sahilləri, üçüncüsü Rəssamlıq Akademiyasındakı tələbələrimi, müəllim kollektivini görmək. Hamısından yüksək hörmət görmüşəm, yerim xüsusi idi. Bir maraqlı insan kimi, söhbətcil insan kimi, dostların ev qonaqlıqlarında çox dadlı yeməklər bişirən kimi, toy mərasimlərində, ad günlərində hamıdan fərqli sağlıq deyən kimi, ən əsas rəssam kimi öz millətimin məni sevənlərinin yanında olmaq ürəyimdən keçir.”

Rəssam 22 mart 2018-ci ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.03.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

TürkMədəniyyətivə İrsiFonduilə “Ədəbiyyatvə incəsənət” portalının birgə layihəsində Türk dünyasının tarixi mövzusuna txunacağıq.

Tarixvə rəvayətarasında

1220-ci ildə Çingiz xan rəhbərliyindəki monqol ordusu Orta Asiyanın ən mühüm şəhərlərindən biri olan Buxaraya daxil olub. Bu yürüş təkcə hərbi qələbə deyildi. O, bölgənin siyasi, dini və mədəni həyatında dərin iz buraxan dönüş nöqtəsi idi. Şəhər müqavimət göstərsə də qısa müddətdə ələ keçirilib və ağır dağıntılara məruz qalıb.

Lakin bu dağıntılar fonunda bir memarlıq abidəsi xüsusi diqqət çəkir. Bu memarlıq abidəsi Kalon minarəsidir.

Tarixi kontekst

Monqolların Mərkəzi Asiyaya yürüşü Xarəzmşahlar dövləti ilə münaqişədən sonra başlayıb. 1219-1221-ci illər arasında Səmərqənd, Buxara, Ürgənc kimi şəhərlər ard-arda işğal edilib. Tarixi mənbələr xüsusilə Cüveyni və Rəşidəddin kimi müəlliflərin əsərləri  Buxaranın tutulmasını geniş təsvir edir. Şəhərin müdafiəsi yarılıb, əhalinin bir hissəsi qətlə yetirilib, bir hissəsi əsir aparılıb, tikililərin əksəriyyəti dağıdılıb.

Bu dağıntılar zamanı Buxaranın əsas cümə məscidi olan Kalon məscidi ciddi ziyan görüb. Lakin onun yaxınlığında yerləşən və 1127-ci ildə Qarakitay hökmdarı Arslan xanın inşa etdirdiyi Kalon minarəsi salamat qalıb.

Memarlıq xüsusiyyətləri və strateji məqam

Kalon minarəsi təxminən 45-47 metr hündürlüyündədir və XII əsr Mərkəzi Asiya memarlığının şah əsərlərindən hesab olunur. Silindrik forması, bişmiş kərpicdən hörülmüş mürəkkəb ornamentləri və konstruktiv möhkəmliyi onu həm estetik, həm də texniki baxımdan nadir abidəyə çevirir.

Bəzi tədqiqatçılar minarənin dağıdılmamasını onun memarlıq möhkəmliyi ilə əlaqələndirirlər. Bu ölçüdə və bu konstruksiyada tikilini qısa müddətdə dağıtmaq çətin idi. Digər ehtimal isə onun hərbi müşahidə nöqtəsi kimi istifadəyə yararlı olmasıdır. Monqollar praktik düşüncəyə malik idilər və strateji baxımdan faydalı tikililəri saxlayırdılar.

Rəvayət: əyilən ordu və qorunan minarə

Xalq yaddaşında isə hadisə daha simvolik formada yaşayır. Rəvayətə görə, Çingiz xan minarənin əzəmətinə baxarkən başındakı qalpaq yerə düşür. O, qalpağını götürmək üçün əyiləndə arxasındakı əsgərlər bunu hökmdarın baş əyməsi kimi qəbul edib birlikdə əyilirlər. Çingiz xan ayağa qalxanda ordusunun baş əydiyini görür və belə dediyi söylənilir: “Mənim ordumun başını əydirən bu tikilini dağıtmaq olmaz". Bundan sonra minarənin qorunmasını əmr edir.

Bu epizod klassik tarixi mənbələrdə sənədləşdirilən fakt kimi deyil, daha çox sonrakı dövrlərin ədəbi və şifahi ənənələrində qorunan motiv kimi qiymətləndirilir. Lakin onun yayılması təsadüfi deyil. Bu hekayə iki mühüm ideyanı simvolizə edir: hakimiyyətin gücünü və memarlığın heyranedici təsirini.

Tarixi reallıq

Mənbələr göstərir ki, Buxara şəhəri ciddi şəkildə dağıdılıb və dini mərkəzlər belə toxunulmaz deyildi. Çingiz xanın Buxara məscidində çıxış etdiyi və şəhər əhaləsinə sərt mesaj verdiyi barədə məlumatlar mövcuddur. Bu kontekstdə minarənin salamat qalması ya təsadüfi, ya texniki, ya da strateji səbəblərlə izah oluna bilər.

Ancaq bir fakt dəyişmir: XIII əsrdən bu günə qədər Kalon minarəsi ayaqdadır. O, monqol istilasından, siyasi dəyişikliklərdən və zamanın sınaqlarından keçərək Buxaranın simvoluna çevrilib.

Nəticə olaraq qeyd edək ki,

1220-ci ilin faciəli hadisələri Buxaranın tarixində silinməz iz buraxıb. Lakin Kalon minarəsinin salamat qalması tarixçilər üçün araşdırma mövzusu, xalq üçün isə qürur və rəmz mənbəyidir. Rəvayət fakt olmasa belə, o, bir həqiqəti ifadə edir: bəzən memarlıq və mədəniyyət öz əzəməti ilə zorakılığın qarşısında belə dayanmağı bacarır.

Tarix sənədlərlə yazılır, yaddaş isə hekayələrlə yaşayır. Kalon minarəsi isə hər ikisinin kəsişdiyi nöqtədə dayanır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.03.2026)