“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Ədəbi tənqid bölümündə ədəbiyyatşünas Sərvanə Dağtumasın “Müasir azərbaycan ədəbiyyatında polifonik və retrospektiv izlər:Qan Turalının “Gənc Qadının və Şaxta Babanın qətli” hekayəsində bir cinayətin mozaikası - dörd səs, dörd həqiqət” məqaləsini təqdim edir.

Yazıçı Qan Turalının “Gənc qadının və Şaxta Babanın qətli” hekayəsi müasir Azərbaycan ədəbiyyatında struktur baxımından fərqlənən, polifonik (çoxqatlı) həqiqət axtarışını əsas götürən, hüquqi, psixoloji, sosioloji və iqtisadi problemləri əks etdirən mozaika janrında yazılmış bədii nümunədir. Müəllif cəmiyyətdə geniş yayılmış patriarxal düşüncə tərzi, məişət zorakılığı, qadın hüquqlarının istismarı, kişilərin paranoyak qısqanclıqla “öz həqiqətini” zorla qəbul etdirməsini və bunun doğurduğu faciəvi nəticələri fərqli prizmadan işıqlandırır.

Çağdaş ədəbiyyatımızın görkəmli nümayəndələrindən biri hesab olunan Qan Turalı “Elektronik sevdalar” şeirlər kitabı, “Mustafa”, “Fələk qırmancı” romanları, “Füzulinin qayıdışı”, “Gənc qadının və Şaxta Babanın qətli” hekayələri və bir sıra bədii nümunələrin müəllifidir. Yazıçının “Gənc qadının və Şaxta Babanın qətli” hekayəsinin əsas süjet xəttini toplumun patriarxal düşüncə tərzi, insan taleyinin dekonstruksiyası, qadınların məişət zorakılığına məruz qalması, Othello sindromundan əziyyət çəkən və stereotiplərin yükü altında əzilməyə məhkum edilmiş kişilər, sənət adamlarının çətin həyat tərzi təşkil edir.

Hekayədə baş vermiş cinayət hadisəsinin təfərrüatları dörd “şahidin” dilindən verilir. “müstəntiqi” oxucudur. Törədilən qətl hadisəsinin izinə düşən “müstəntiq” dörd nəfərin gözü ilə hadisələri müşahidə edir, araşdırır, hər obrazı “dindirir”. Dörd “şahidin” verdiyi “ifadəni” analiz edərək, “protokollaşdıraraq” hadisələri müxtəlif prizmalardan dəyərləndirməyə çalışır, “doğru” ilə “yalan” arasındakı sərhədləri öz vicdanı ilə aydınlaşdırmağa başlayır. Onun məqsədi cinayət motivini müəyyən etmək və obrazları anlamağa çalışmaqdır. Hər “şahid” (obraz) daxili monoloqu ilə çıxış edir, öz “həqiqətlərini” danışır, “ifadələrini” verir.  Müəllif heç bir “şahidin” (obrazın) səsini boğmur. Hər obrazın özünəxas arqumentləri və həqiqəti “payı” var. Hekayə daha çox şəxsi qənaətlər və qəhrəmanların hiss etdiyi duyğulara əsaslanan fraqmentlərdən ibarətdir. Bu baxımdan hekayənin strukturu ədəbiyyatşünas Mixail Baxtinin polifonik mətn konsepsiyası ilə səsləşir.

Polifonizmdə qəhrəman özü ilə daxili polemikadadır, onun digərləri ilə etdiyi konflikləri, aqressiyası əslində özünə yönəlib. Müəllif bu tip mətnlərdə tək bir həqiqəti vurğulamır, hər obrazı dinləyir və oxucunu mühakimə etməyə dəvət edir, ixtiyarı onun vicdanına buraxır, müəllif düşüncəsi digər düşüncələri də özündə cəmləşdirir. Biz bütün qəhrəmanların səsini “eşidirik”. Bu barədə M.Baxtin yazır: “Polifonik romanın müəllif-yaradıcısı bu qəhrəmanların hər birində “olmaqda qalır” [11] və ya “Müəllif öz qəhrəmanı ilə mübahisə etmir və onunla heç bir razılığa gəlmir. Müəllif qəhrəmanla danışmır, onun haqqında danışır ”. [3, s.108].

Hekayə mozaika formasında yazılıb. (çoxqatlı həqiqət axtarışı)  Mozaika latınca “musalara həsr olunmuş əsər” deməkdir, təbii və ya süni materiallardan hazırlanmış, xırda detallardan ibarət sənət əsəridir. Mozaikanın özəlliyi ondan ibarətdir ki, onun elementləri möhkəm və davamlı olur, və tərkibindəki materialların yüksək keyfiyyətə malik olması maddi dəyərini artırır. Mozaika formasında yazılmış bədii mətnlərin sabit süjet xətti yoxdur,  qəhrəman, məkan, zaman və mövzu hər fəsildə fərqli ola bilər: “Detektiv hekayələrdə daha çox mozaikaya sənət obyekti kimi deyil, parçalardan tam mənzərə yaratmaq üsulu kimi rast gəlinir, çünki janrın mənası məhz bundan ibarətdir”. [10]. Bütün bunların kontekstində hekayənin süjet xəttini bir yerdə saxlayan ümumi ip və əsas kök (ağacın kökü kimi düşünə bilərik) mövcud olur. Mozaika formasında yazılmış romanlar adətən, fəsillərdən deyil, bir-birinə bağlı qısa hekayələr silsiləsidən ibarətdir. Bu janrda yazılmış əsərlərdə obrazlar çox vaxt bir-birini tanımır, bir-birilə görüşmür, ancaq hansısa səbəb onları bir araya gətirib görüşdürür.Hər kəs fərqli rakursdan çıxış edir.Mozaika janrına kino sahəsində də rast gəlinir.  (antologiya və ya omnibus filmi)

Karnaval elementlərinin (Mixail Baxtinin konsepsiyası) yer aldığı hekayədə müəllif  “ciddi və nümunəvi” ailə modelini ironik şəkildə ələ salır, ailə institutunun deformasiyaya uğradığını bədii dillə ifadə edir. “Karnavalı seyr etmirlər və ciddi şəkildə desək, hətta onu ifa da etmirlər, karnavalda yaşayırlar, onun qanunlarının qüvvədə olduğu müddətdə bu qanunlarla oturub-dururlar, yəni karnaval həyatını yaşayırlar. Karnaval həyatı isə öz adi cızığından çıxarılmış həyatdır, müəyyən dərəcədə “həyatın astar üzü”dür, “tərsinə dünya”dır”. [3, s.166]. Qan Turalının əsərində də mövcud normalar, gizli maskalar ifşa edilir, karnaval ruhu hekayədə ön plana keçir: ata qoruyucu yox, qatil olur, ana ilə uşaqlar karnavalın qurbanına çevrilir. Hekayədə bir çox karnaval elementlərinə rast gəlirik: Şaxta Baba yeni ilin simvoludur, ancaq kədərli və talesiz bir insandır;“müqəddəs ailə” anlayışı hekayədə alt-üst edilir; Elman sadəcə, ailəsini, namusunu qorumağa çalışır və günahsızdır. “Karnaval mqəddəsi naşı ilə, yüksəyi alçaqla, dəyərlini dəyərsizlə, müdriki axmaqla yaxınlaşdırır, əlaqələndirir və birləşdirir”. [3 s.167].

Müəllif  müşahidəçi qismində çıxış edir və oxucu - müstəntiq” zərərçəkmiş və qətlə yetirilən qurbanları, (viktimoloji təhqiqat) cinayətkarı (kriminoloji təhqiqat) “dindirir”. Bununla da o, obyektiv bir baxış bucağı yaradır. Cinayət niyə baş verdi və bunu edən şəxs kimdir? (kriminologiya) Cinayətkar nəyi düşünüb hərəkətə keçdi, onun psixoloji durumu necədir, ruhi sağlamlığı yerindədirmi? (məhkəmə-tibbi ekspertiza) Cinayət necə törədilib və maddi sübutlar bizə nə deyir? (kriminalistik təhqiqat)

Qan Turalının “Gənc qadının və Şaxta Babanın qətli” hekayəsinin əsas qəhrəmanları Şaxta Baba, Gülgün, Nailə və Elmandır. Uşaqlar atalarını görmək istəmir, Şaxta Baba çaşqınlıq içərisindədir, Nailə ərini günahlandırır, Elman “namusunu təmizlədiyini” düşünür. Həqiqət bütöv deyil, parçalanıb, şüşə qırıqları kimi hər yerə səpələnib, ayağını basdıqca canını “yandırır”. “Müstəntiq” (oxucu) bu hissələri, fraqmentləri dinlədiyi “izahatları”, sınıb ətrafa dağılan şüşə qırıntılarını ehtiyatla toplayıb mətnin (və özünün) daxilində birləşdirməlidir. O baş vermiş hadisəni dörd nəfərin gözü ilə anlamağa çalışmalı, dinləyib sonda nəticə çıxarmalıdır. (dörd səs və dörd həqiqət)

Bədii əsərdə hadisələr fraqmental şəkildə irəliləyir və subyektiv yaddaş prizmasından təqdim olunur. Oxucu mətni çoxqatlı istintaq obyektinə çevrilmiş hadisələr toplusu kimi dərk edir. Hər obraz ayrı-ayrılıqda “istintaqa cəlb olunur” . Gəlin şahidlərin “ifadələri” ilə  tanış olaq.

İfadə protokolu № 1.

Tarix:Məsum ruhların sükutu radələrində

Məkan: Uşaqlıq yaddaşının qaranlıq otağında

İfadə verən:Gülgün - azyaşlı şahid

Müstəntiq: Oxucu

Gülgün  “izahatında” qeyd edir ki, 3 yaşı olduğu üçün çox şeyi xatırlamır, sadəcə anasının onunla bacısı Gülnuru Yeni ilə görə parka aparması, Şaxta Baba ilə şəkil çəkdirmələri, atasına məktub yazması, məktubla birgə şəkili poçtla göndərmələri, daha sonra isə atasının qəzəblə evə gəlməsi və anası ilə mübahisə etməsi, ona güldan atması və sonra onları bir də heç vaxt görməməsi yaddaşında qalıb. “Daha anamızı görmədik. Atamızı da. Anamı həkimlər apardı, atamı polislər”.  [5]. Gülgünün izahatında ailənin necə dağılmasının onun həyatında yaratdığı fəsadları görürük. Azyaşlı keçmişdə yaşadığı, şahidi olduğu hadisələri fraqmental şəkildə xatırlayır, bütün bunlar onun gələcəyinə də təsir edir. Gülgünün danışdığı hekayə ilk baxışdan bəsit görünür, ancaq bütün bunlar onun kiçik yaddaşında yer edən, uşaqlıq ruhunda dərin izlər qoyan acı xatirələrdir. Gülgün ömür boyu bu travmaların təsiri altında böyüyür. Ailənin “damı” uşaqlardır, “dam” uçulsa, evin altında qalıb əzilən ilk qurbanlar günahsız uşaqlar olacaq. Gülgün də Gülnur da ataları tərəfindən yetimə çevrilən məsum qurbanlardır. Atalarının etdiyi yanlış hərəkət bütün ailənin taleyini kökündən dəyişir. Hadisənin azyaşlı şahidi atasını günahkar bilir, onunla görüşmək istəmir, travmatik hadisənin təsiri altında böyüyüb. Birbaşa qurban seçilməsə də onun məsum ruhu zədələnib.

İfadə protokolu № 2.

Tarix:Aktyorsuz səhnədən aktyorlu cinayətə uzanan vaxtradələrində

Məkan: Arzuların dar küçəsində

İfadə verən:Şaxta Baba -zərərçəkmiş şəxs (viktim) 

Müstəntiq: Oxucu

Şaxta Baba “izahatında” əvvəlcə öz həyatından danışır:İncəsənət Universitetini bitirib, akytordur, “Aydın” obrazını (Cəfər Cabbarlının “Aydın” pyesi) çox sevir, kasıb həyat tərzi var, toylara da gedə bilmir, kirayə pulunu güclə ödəyir, vaxtının çoxunu mütaliə ilə keçirir. Qarşılaşdığı haqsızlıqlardan, korrupsiyadan təngə gəlib. Həyatında davamlı uğursuzluqlar yaşayır, dramı oğurlanır, maddi ehtiyaclarını qarşılamaq üçün çabalayır. “İcra başçısının atası dramaturq idi. Ancaq onun əsərlərini qoyurdular. Polisin rəşadəti, Qarabağ, vətənpərvərlik haqda dramlar yazırdı. Mənə də elə-belə rollar verirdilər”. [5].  (onun eyhamını başa düşdüz?) Çətin həyat şərtləri onu Şaxta Baba libasını geyinməyə məcbur edir. Səhnədə bir çox rolları canlandıran aktyor Parkda oynadığı Şaxta Baba “obrazı” uğur gətirmir, qazancını artırmaq yerinə az qala canından olur. Gənc aktyor tanımadığı bir kişinin qurbanına çevrilir. “Cibindən çıxartdığı bıçağı ürəyimə soxdu. “Sən kimsən ki, əlini mənim arvadımın çiyninə qoyursan?” Eşitdiyim son söz bu oldu. Yerə yıxıldım. Xəstəxanada ayıldım. Bir ay xəstəxanada yatdım”. [5]. Şaxta Baba öz xəyalları ilə yaşayan, həyatda özünə yer tapa bilməyən bir qəhrəmandır. Yazıçı Afaq Məsud hekayə haqqında yazır: “Mənə isə bu, günümüzün acı reallığını – öz nəhəng yaradıcı niyyəti və arzularıyla sosiallığın öldürücü qəzalarına uğrayan istedadlı sənət adamlarının son ucda hüquqları tapdanmış, alçaldılmış və təhqir edilmiş acıqlı Şaxta Baba taleyini xatırladır.” [1]. Maddi ehtiyaclarını qarşılamaq üçün seçdiyi yol Şaxta Babanı toplumun “təhlükəli” fərdinə çevirir. Halbuki, onun heç kəslə işi yoxdur, sənəti sevən, öz işində olan gəncdir, qəfildən təsadüfi bir hadisənin qurbanına çevrilir.

İfadə protokolu № 3.

Tarix:Ailənin çat verdiyi anlar radələrində

Məkan: Cehiz xalçasında qurulan qəbir otağında

İfadə verən:Nailə - qətlə yetirilən şəxs (viktim)

Müstəntiq: Oxucu

Qətlə yetirilən şəxsin - Nailənin verdiyi “ifadəyə” görə, o, Elmanın əmisiqızı idi. Elmanla evlənmək istəmirdi, ancaq Moskvada yaşayan Elmanın onun təhsil həyatına dəstək ola biləcəyi ümidi ilə razılaşdı. Elmanla öncədən şərt kəsdi. Elman da Nailənin şərtini qəbul etdi. Nailə sırf təhsil almaq üçün bu evliliyə razı oldu. Gənc qız imtahandan uğur qazanıb Moskva Dövlət Universitetinə qəbul oldu. Dediyinə görə, onun bəxti gətirmir, başqalarının tənələri və təsirinə məruz qalan Elman onun təhsil almasına etiraz edirdi. Gənc yaşlarında çarəsiz qalıb evləndirilmiş, təhsil almaq arzusundan imtina etməyə məcbur olmuş və arzuları əlindən alınmış Nailənin tək təsəllisi uşaqları olur. O, uşaqlarını böyütmək üçün mübarizə aparır. Onun verdiyi “ifadədən” belə anlaşılır ki, sosial təzyiqin təsirilə böyümüş, duyğularını ifadə etməkdə çətinlik çəkən, azadlığı əlindən alınmış, ərinin kompleksi altında əzilib incidilən qadın olub. Elman Moskvada istədiyi kimi yaşayır, amma Nailə üçün sərhədlər qoyur, onu məhdudiyyətlər içində boğur. Nailə cəmiyyətin əsəridir. Təhsil almaq, övladlarına gözəl gələcək vermək istəyir, yoldaşının şübhəçi, obsessiv düşüncələri və paranoyak davranışları onu təngə gətirib. Sonra isə əri onu başqalarının təsirinə qapılıb qısqanclıq zəmində qətlə yetirir. Nailə ölümündən öncə susub dilə gətirə bilmədiyi düşüncələrini öldürüləndən sonra  “müstəntiqə” “ifadəsində” “etiraf edir”. “Bu qədər əziyyət çək, onlara atalıq elə, analıq elə, müəllimlik elə, ataları da gəlib səni bu vəziyyətə salsın. Axırda bezdim. Dedim, sən yaxşı kişi olsan, uşaqlarının üstündə olarsan, gedib orda rus qızlarıyla gəzməzsən. Bunu deyən kimi gözümə qaranlıq çökdü. Yerə yıxıldım. “Rədd ol get matişkə məşuqənin yanına”. Eşitdiyim sön söz bu oldu. Cehiz xalçama qan damırdı. Elə o xalçanın üstündə öldüm”. [5].Niyə məhz cehiz xalçası? (məhkəmə-trasoloji ekspertiza) Bəlkə, Nailə “məni valideynlərim öldürdü” demək istəyirdi?

 İfadə protokolu № 4.

Tarix:Cəmiyyətin qınağına bükülmüş ömür radələrində

Məkan: Həbsdəki ailə bağçasının solmuş gülləri otağında

İfadə verən:Elman - qəsdən adam öldürməkdə təqsirləndirilən şəxs

Müstəntiq: Oxucu

Həyat yoldaşını qətlə yetirməkdə təqsirli bilinən Elman “izahatında” verdiyi ifadəyə görə, qətlə yetirdiyi həyat yoldaşı Nailə onun əmisi qızıdır. Dediyindən belə məlum olur ki, Nailə ilə onu sevdiyi üçün yox, “gözünün qabağında böyüyən yaxşı qız” olduğu üçün evlənmişdi. Dostlarının, yaxınlarının rişxəndləri, ailəsini ələ salmaları, onun psixologiyasına ciddi şəkildə təsir edirdi. Bu səbəbdən Elmanın Othello sindromundan (patoloji qısqanclıq sindromu) əziyyət çəkən və sosial təzyiqin qurbanına çevrilmiş biri olduğu anlaşılır. Onun “ifadəsindən” belə nəticəyə gəlirik ki, xaraktercə zəifdir, tez təsirə düşür, həyat yoldaşına və ən əsası özünə güvənmir. Paranoyak və obsessiv davranışlara sahibdir, həyat yoldaşına psixoloji zorakılıq göstərir. “Düz bir həftə arxasınca getdim. Bir-iki dəfə də gözünə göründüm, yalandan dedim ki, burda işim vardı. Məqsədim oydu ki, narahat olsun, bilsin ki, onu izləyirəm, ağlına başqa şey gətirməsin”. [5].Verdiyi “ifadədən” belə nəticəyə gəlmək olar ki, Elmanın narsist təbiəti var, şiddətə meyllidir, yoldaşını yox, “nəslini davam etdirmə potensialına sahib uşağı sevir”.  “2-3 ay gününü göy əskiyə bükdüm. Amma çox vurmurdum. Hamilə idi çünki. Uşağa bir şey olardı. Analıq məzuniyyətinə çıxdı. Daha qoymadım getməyə”. [5]. Elman yoldaşına seçim haqqı tanımır, onu patriarxal ənənənələrin təsirilə “sıxır”. Həyat yoldaşını hamilə olduğuna görə çox döyə bilməməsi Elmanın (cəmiyyətin) şiddəti və zorakılığı normallaşdırmasına işarədir. O, atalıq məsuliyyətini dərk etmir, sadəcə formal olaraq, cəmiyyətin gözləntilərini qarşılamağa, ailədəki “hüquqlarını” icra etməyə, toplumun təlqin etdiyi “ailə modelini” tətbiq etməyə çalışır. “Adını da Nailə qoydu: Gülnur. Ad xoşuma gəlmişdi. Ona görə də razılıq verdim”.  [5].

Elman “izahatında” qeyd edir ki, toplumun “tələbi” ilə qızını da həyat yoldaşı kimi Moskvada oxuda bilmir və ailəsini Azərbaycana göndərib Moskvadakı “fəaliyyətinə” davam edir. Həyat yoldaşı Nailə və uşaqlarının Şaxta Baba ilə çəkdirdiyi şəkili görür, daha doğrusu yoldaşı ona şəkli göndərir. Daha sonra “ifadəsində” qeyd edir ki, sosial “vəsvəsələr”in təsirinə düşüb (toplumun içindəki nifrətini təzahürü) affekt vəziyyətində həyat yoldaşını bıçaq zərbəsilə (məhkəmə-trasoloji ekspertiza) qətlə yetirir və gedib polisə təslim olur.

“Dindirmədən” yekun nəticə çıxarsaq, deyə bilərik ki, törətdiyi cinayəti etiraf edən Elman sadəcə ailəsini qorumağa çalışırdı, “günahsızdır”. Elman əslində, cəmiyyətin yaratdığı patriarxal kodları öz daxilində yaşadır, sosial qınaqdan qorxur. Elman bu hərəkətləri ilə ailəsini qoruduğu, özünü cəmiyyətə sübut etdiyini və “namusunu təmizlədiyini” qeyd edir. Elman səhvini dərk etmir, mühakimələrin absurd və ya məntiqli olmasını sorğulamır, əksinə özünü günahsız və qurban gözündə görür, qızlarının onunla görüşməməsini sanki özünə qarşı edilən haqsızlıq kimi qəbul edir. Məsuliyyətdən qaçır, yersiz bəhanələr uydurur, etdiyi əməllərinin fərqində deyil, özünə bəraət qazandırır. Bəli, hüquqi müstəvidə Elman azadlıqdan məhrum olunacaq, bəs mənəvi müstəvidə?  “Qardaşlarım pul töküb məni ömürlük həbsdən qurtardılar. 15 il iş aldım. Keçən dəfə evə zəng vurub anama dedim ki, uşaqları gətirin yanıma. Qızlarım məni görmək istəməyiblər. İndi Gülgünün 15 yaşı var, Gülnurun 18”.  [5].

Elman dərk edir ki, adam öldürmək hüquqi baxımdan ağır cinayətdir və cəzasız qalmayacaq. O bilir ki, qanundan qaça bilməz, onsuz da törətdiyi cinayətə görə azadlıqdan məhrum ediləcək. (Maddə 120.) O, qanundan çox qınaqdan qorxur, cəmiyyətdən “bəraət” gözləyir, çünki o “namusunu təmizləyib”. Ona həbs olunmaq, ailəsini dağıtmaq deyil, cəmiyyətin alnına vurduğu “qatil” damğası, qınaqla yaşamaq daha ağır gəlir. Patriarxal sistem kişiləri belə qoruya bilmir. (Elman, Şaxta Baba)

Qan Turalının “Gənc qadının və Şaxta Babanın qətli” hekayəsi özünəməxsus poetik xüsusiyyətləri ilə seçilir. Hekayə retrospektiv baxış və polifonik (çoxqatlı) süjet xətti ilə diqqət çəkir. Bədii mətndə xronoloji ardıcıllıq pozulub, bütövlük yoxdur, dörd nəfərin baxış bucağı və xatırladığı hadisələrin nəqli təsvir olunur. Hekayə modernizm cərəyanında yazılıb. Hadisələrin təsviri şüur axını formasında qələmə alınıb, məkan anlayışı, zaman axışı pozulub, nisbidir, obrazların daxili səsləri və hissləri ön plandadır. Məkan dağınıq və simvolik şəkildə işlənib, zamanla məkanın sərhədləri pozulub. (narrativ struktur) Hekayənin vahid süjet xətti var, hadisələr fərqli zamanlarda və məkanlarda cərəyan etsə də hadisələr bir-birilə əlaqəlidir. Zaman axını destruktiv, ancaq bütövdür. Zaman ardıcıllığı pozulub, fərqli zaman qatları mozaika formasında birləşib, həqiqət deformasiyaya uğrayıb. (postmodern yanaşma) Hekayədə müxtəlif zaman formaları ilə qarşılaşırıq: müəllifin təqdim etdiyi zaman, obrazların daxili zamanı, subyektiv zaman,  metafizik zaman-qətlə yetirilən qurbanın “danışması”. (postmodern element)

Cinayətə təhrik edən səbəblər nədir? Ailədə hüquq bərabərsizliyi, şayiələr və yersiz təzyiqlərin fərdin psixologiyasına təsiri, emosional sabitsizlik, impulsiv qərar vermək, kişinin özünü sübuta yetirmə ehtiyacı, stereotiplərin qurbanına çevrilmiş fərdlər. Obrazlar sadəcə hadisələrin daşıyıcısı olmaqla yanaşı, sosial və psixoloji qatları təmsil edir. Faciəvi hadisənin şahidinə çevrilən Gülgün uşaq travmalarının ailə institutunun dağılması fonunda necə yaranmasının və bundan zərbə alan uşaqların simvoludur. Şaxta Baba laqeyd sənət aləmində boğulan, bəxti səhnədə də, həyatda da gətirməyən, lakin həyatı üçün mübarizə aparmağa davam edən, sosial ədalətsizlik kontekstində təsadüfi cinayətin qurbanına çevrilən sənət adamlarının simvoludur. Nailə susmağa məhkum olunan qadın taleyinin simvoludur. Elman isə Othello sindromunun, emosional sabitsizliyinin, cəmiyyətin kişiyə yüklədiyi “mülkiyyət” hissinin, toplum tərəfindən əzilən “kişiliyinin” və zəif xarakterinin qurbanına çevrilmiş kişilərin simvoludur. Elman öz səhvlərini etiraf etməkdən qorxur, çünki zəifliyini qəbul edə bilmir, bunu özünə yaraşdırmır. Elman da, Nailə də sevməyi bacarmır, sevginin nə olduğunu bilmirlər. Qorxurlar, sevməkdən, sevilməkdən qorxurlar, ehtiyat edirlər, sevgi dilləri, sevgini göstərmə şəkilləri fərqlidir. Hər ikisi doğulduğu evdən öyrəndiklərini öz ailələrində tətbiq etməyə çalışır. Onların “sevgisi” sanki reper Orxan Zeynallının “Çox sağol” adlı ifasında səsləndirdiyi cümlələrdən birində ifadə olunur: “Hisslər iynədir, Hər dəfə qucaqlaşanda batır qanıma”.

Tənqidçi, professor Tehran Əlişanoğlu “Müasir Azərbaycan ədəbiyyatı oçerkləri: Qan Turalının həyat praqmatikası” adlı məqaləsində yazır: “Qan Turalının ən müxtəlif janrlarda yazılarını birləşdirən xətt - yazıçının həqiqət axtarıcılığı, zamanın sürətlə dəyişən ritmini, ahəngini, qlobalizə əsrinin "tələb və təklifləri"ni milli ədəbiyyata gətirmək cəhdidir”. [4, s.34]. Qan Turalı müasir dövrün sosial və psixoloji problemlərini bədii və təsirli şəkildə təqdim edir. Məişət zorakılığı və patriarxal dəyərlərin tənqidi, sosial-iqtisadi çətinliklər, (teatrda hökm sürən korrpusiya, beş min manata hərbi bilet alıb hərbi xidmətdən boyun qaçıran gənclik) toplumun iştirak etdiyi “qətllər”, təsirə düşən, iradəsiz fərdlər, “keflənmək və evlənmək üçün qızlar” bölgüsünü aparan natamam kişilərin tənqidi müəllifin tənqid hədəfləri sırasındadır.

“Gənc qadının və Şaxta Babanın qətli”  hekayəsində bir foto bir cinayətə səbəb olur, Yeni il, ailə taleyi yaddaşlarda donur, arzuları məhv edir. Bədii nümunə həm də xəbərdarlıqdır. Burada konkret günahkar axtarılmır və konkret bir obrazı ittiham edilmir, sadəcə ümumi pəncərə açılır, hər kəsin öz doğrularının olduğu göstərilir. Qan Turalı “Kimdir müqəssir?” sualı ilə oxucuda çaşqınlıq yaradır, bu sualın cavabını  oxucunun ixtiyarına buraxır. Hekayə oxucunu düşünməyə, təhlil etməyə, mühakimə yürütməyə və özünü tapmağa dəvət edir.

Ədəbiyyat

1.     Afaq Məsud Qan Turalıdan yazdı. Qafqazinfo.az. https://qafqazinfo.az/news/detail/afaq-mesud-qan-turalidan-yazdi-31835 (21.12.2012)

2.     Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsi. E-Qanun. https://frameworks.e-qanun.az/46/f_46947.html (30.12.1999)

3.     Baxtin, M. Dostoyevski poetikasının problemləri. Bakı, “Kitab aləmi” nəşriyyat-poliqrafiya mərkəzi, 2005, 384 s.

4.     Əlişanoğlu, Tehran. Müasir Azərbaycan ədəbiyyatı oçerkləri: Qan Turalının həyat praqmatikası, //Ədəbiyyat qəzeti.-2023.- 30 sentyabr.- S.34-37.

5.     Qan Turalı. “Gənc qadının və Şaxta Babanın qətli” hekayəsi. Kulis.az. https://kulis.az/xeber/nesr/genc-qadinin-ve-saxta-babanin-qetli-qan-turalinin-hekayesi-7557 (17.07.2023)

6.     Travers.M. A Psychologist Explains The Extreme Jealousy Of ‘Othello Syndrome’. Forbes. https://www.forbes.com/sites/traversmark/2024/07/10/a-psychologist-explains-the-extreme-jealousy-of-othello-syndrome/ (10.07.2024)

7.     Ахмедшин Р.Л. Лекции по правовой психологии. Судебная психология. Yurpsy.com.http://yurpsy.com/files/ucheb/ahmed/013.htm 2019

8.     Горшенков Г. Н. Виктимологический аспектновой криминологии. Cyberleninka.ru .https://cyberleninka.ru/article/n/viktimologicheskiy-aspektnovoy-kriminologii  2015

9.     Кошемчук. Т.А. Смеховая культура, карнавал, карнавализация, Достоевский и особенности философствования Бахтина. Русская литература. http://russian-literature.com/ru/research/sankt-peterburg/ta-koshemchuk-smehovaya-kultura-karnaval-karnavalizaciya-dostoevskiy-i-osobennosti-filosofstvovaniya-bahtina

10.Ласточкина.Н. Мозаика в художественной литературе. Керамос-Арт.  http://www.keramos-art.ru/text/mozaika-literatura/

11.Макаричев.Ф.В., Макаричева. Н. А.  Полифонизм индивидуализированных контекстов как научная проблема: неизбывность концепции М. М. Бахтина. Cyberleninka.ru.https://cyberleninka.ru/article/n/polifonizm-individualizirovannyh-kontekstov-kak-nauchnaya-problema-neizbyvnost-kontseptsii-m-m-bahtina № 1 (53) 2016

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

İşə baxın ki, bu gün iki şəxsin anım günün olduğunu qeyd edirəm. Və hər ikisi birdən-birə iki xalqa məxsusdur. Məsud Şeyxzadə Azərbaycanın və Özbəkistanın, Leyla Şaripova isə Azərbaycanın və Tacikistanın fəxri olublar...

Bəli, bu gün məşhur "Qara gözlər" və "Badam çiçəyi" adlı fars mahnılarının müəllifi Leyla Şəripovanın anım günüdür.

Leyla Şəripova 1930-cu il yanvarın 28-də Bakıda anadan olub. Atası İzmir türkü, anası isə azərbaycanlıdır. Bir müddət Sədrəddin Əyni adına Tacikistan Opera və Balet Teatrında solist kimi fəaliyyət göstərib. 1978-ci ildə Bakıya köçüb və 1980-ci ildən Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsinin aparıcı solisti işləyib.

 Yevgeni Jıvayevin rəhbərliyi ilə Özbəkistan Televiziya və Radio xalq çalğı alətləri ansamblının, Adil Bağırovun rəhbərliyi ilə "Xatirə" xalq çalğı alətləri ansamblının və Gülarə Əliyevanın rəhbərliyi ilə "Dan ulduzu" instrumental ansamblının müşayiəti ilə çıxış edib. 1988-ci ildən Almaniyanın Düsseldorf şəhərində yaşayıb.

Onun repertuarında türk, əfqan, azərbaycan, erməni, türkmən, ərəb, fars, özbək və ispan mahnıları olub. Müğənninin ifaları nüfüzedici lirizim ilə, şeriyyətlə fərqlənir. Leyla Şəripovanın ustalığı və zərif vokal mədəniyyəti dinləyicilərin məhəbbətini qazanıb. Həm də bəstəkar və nəğməkar şair olub, 10 mahnının sözlərini yazıb, "Qara gözlər" və "Badam çiçəyi" adlı fars mahnıları xüsusilə məşhur olub.

Mükafatları

- Tacikistan SSR əməkdar artisti

- Tacikistan SSR xalq artisti

- Azərbaycan SSR xalq artisti

Leyla xanım 2024-cü il fevral ayının 19- da Almaniyanın Düsseldorf şəhərində vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

İki xalqın – həm azərbaycanlıların, həm özbəklərin mənəvi xəzinəsinə ərməğan etmiş bir şəxsin - Məqsud Şeyxzadənin bu gün anım günüdür. 59 il öncə bu işıqlı dünyaya əlvida deyib o.

Məqsud Şeyxzadə 1908-ci il noyabr ayının 7-də Yelizavetpol quberniyasına daxil olan Ağdaş kəndində dünyaya gəlib. O, ilk təhsilini Ağdaşda "Rüşdiyyə" məktəbində alıb. Şair 1966-cı ildə azərbaycanlı ədəbiyyatçı Cəmil Məhərrəmliyə yazdığı məktubunda ilk müəlliminin Muxtar Əfəndizadə olduğunu bildirib.

 Azərbaycan yazıçısı və ictimai xadim Nəriman Nərimanov 1918-ci ildə Ağdaşda ezamiyyətdə olarkən təşkil edilən bir tədbirdə 10 yaşlı Məqsud öz şeirini səsləndirib. Bu hadisə Nəriman Nərimanovun diqqətini cəlb edib və onun təşəbbüsü ilə “Kommunist” qəzetinin 1921-ci il 21 dekabr tarixli sayında 13 yaşlı Məqsudun üç şeiri dərc olunub.

Şeyxzadə, təhsilini davam etdirmək üçün 1921-ci ildə Ağdaşdan Bakıya gələrək Darülmüəllimində oxumağa başlayıb. Bu illərdə Darülmüəllimində məşhur şair və yazıçılar, məsələn, Abdulla Şaiq və Hüseyn Cavid müəllim kimi şəxslər dərs deyiblər.  Məqsud Şeyxzadə də məhz bu şəxslərdən dərs dinləyib.

Bu dərslər onun millət, ədəbiyyat və türkçülüklə bağlı fikirlərini formalaşdırıb. Şeyxzadə, 1925-ci ildə Darülmüəllimini bitirdikdənp sonra Azərbaycan Maarif Komissarlığı tərəfindən Dərbənd şəhərinə müəllim olaraq təyin edilib. Onun buraya təyin edilməsi təsadüfi olmayıb. Bunu səbəbi Dağıstan əhalisinin mühüm bir hissəsini azərbaycanlıların təşkil etməsi olub.

Dərbənd, Tabasaran, Samur, Buynak və Hacıtərxan kimi şəhərlərdə müəllimlərə böyük ehtiyac olub. Buna görə də Azərbaycan hökuməti, bu muxtar bölgənin razılığı ilə Bakıdakı məktəblərdən məzun olan gəncləri Dağıstana göndərib. Məqsəud Şeyxzadə, Dərbənd şəhərindəki ilk məktəblərdən birində türk dili və ədəbiyyatı dərsləri tədris edir.

Şeyxzadə yaradıcılığında Türkiyə ədəbiyyatının təsiri də özünü göstərib. Şair "Azərbaycan", "Çeçenlər", "İnquşlar", "Osetinlər", "Kabardinlər", "İranlılar", "Əfqanıstanın istiqlalı" kimi şeirlərlə yanaşı, ingilis müstəmləkəçiliyinə qarşı mübarizə aparan türk xalqına həsr olunan, "Türkiyə qəhrəmanı Kamal yoldaş" adlı şeirini yazıb.

Şeyxzadənin yalnız Türkiyə haqqında yazdığı "İkinci marş", "Üçüncü marş", "Beşinci marş" kimi şeirləri ilə yanaşı, eləcə də ana vətəninə ithaf etdiyi əsərlərində də Türkiyə ədəbiyyatının təsiri hiss olunmaqdadır. Məsələn, onun "Azərbaycan" şeiri, Namiq Kamalın "Vətən Şərqisi" şeirinin "Əməlimiz, əfqərimiz iqbali-vətəndir; Sərhədimizə qala bizim xaki-bədəndir." misraları ilə başlanan hissəsinə nəzirədir.

Həyat hekayəsinin növbəti səhifələri repressiya dönəmində, istintaq altında, sürgündə keçib. O, Özbəkistanda yaşayıb yaradıb, özbək xalqının maariflənməsi yolunda, özbək mədəniyyətinin inkişafında əmək qoyub. O, 1964-cü ildə Özbəkistan SSR Əməkdar İncəsənət xadimi adına layiq görülüb.

İlk tutulduğu günlərdən bəri davam edən xəstəlikləri səbəbindən həyatının son on ilini çətinliklərlə keçirən Məqsud Şeyxzadə 19 fevral 1967-ci ildə xəstəxanada vəfat edib. Məqsud Şeyxzadə, vəfatından sonrakı gün Daşkənddəki “Fərabi” məzarlığında dəfn edilib.

2001-ci ildə (ölümündən sonra) "Fəxri Xidmətlərə görə" ordeni, "Şərəf nişanı" və medallarla təltif edilib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Belə bir şeir:

Elə ki yetişdin altmış yaşına,

Özün-öz yolunu seç yavaş-yavaş.

Gözəlləri görsən bulaq başında,

Dinməzcə böyründən keç yavaş-yavaş.

Daha kimsə sənlə olmaz aşina,

Dilinə güc vermə, bir bax yaşına.

Kişi, yüyürməsən mənzil başına,

Çata bilərsənmi heç yavaş-yavaş?

Yaxud belə:

Yamanlığın arxasınca daş at sən,

El yolunda ver canını, baş at sən.

Öz əslini, öz nəslini yaşat sən,

Baban kimi, Atan kimi şöhrətlə.

Sən qulaq as saf vicdana, ürəyə,

Ələ əl ver, kürək söykə kürəyə.

Vəfalı ol məhəbbətə, çörəyə,

Öz süfrəni bəzə halal nemətlə.

Yaxud da belə bir bənd:

Məhəbbətin yolunu,

Sədaqətin yolunu,

Həqiqətin yolunu,

Keçə-keçə yaşadım.

Klassik şeirimizin qayda-qanunları, ölçü-biçimi ilə ərsəyə gələn bu misralar Asim Qazıyevə məxsusdur. Çoxunuza bu ad heç nə demədi. Amma hərdən tanış olmayan adlara da diqqət etmək gərəkiyir.

Asim Qazıyev 10 may 1926-cı ildə Samux rayonunda anadan olub. Kirovabad (Gəncə) 3 nömrəli Tibb məktəbində (indi Gəncə Tibb Kolleci) oxuyub. 1946-cı ildə Həsən bəy Zərdabi adına Kirovabad Dövlət Pedaqoji İnstitutuna daxil olub, 1950-ci ildə dil-ədəbiyyat ixtisası üzrə tam kursu bitirib.

Müəllimlik arzusu onu doğma Samux rayonuna qaytarıb, orta məktəbə direktor təyin olunub. 1954-cü ildə Mingəçevir su anbarının tikintisi ilə əlaqədar Samuxun bir neçə kəndi Bərdə rayonuna köçürülüb. Asim Qazıyev fəaliyyətini Bərdə rayonunun Leninabad (Samuxlu) kəndində davam etdirib. Çiy kərpicdən, sonra ağ daşdan məktəb binası tikdirib.

 Qabaqcıl məktəb direktoru, ictimaiyyətçi, el ağsaqqalı, şair kimi tanınıb. 1960-cı ildə maarif naziri Mehdi Mehdizadənin imzası ilə Azərbaycan SSR Maarif Nazirliyinin "Qabaqcıl maarif xadimi" döş nişanına layiq görülüb. Azərbaycan SSR Maarif Nazirliyinin 11 avqust 1988-ci il tarixli əmri ilə "Metodist müəllim" adı verilib.

14 yaşından şeir yazmağa başlayıb. Özünə Asim Sevdalı təxəllüsü götürüb. Tələbəlik illərində institutda ədəbiyyat dərnəyinə rəhbərlik edib. İlk dəfə "Mənim yurdum" adlı şeri 1948-ci ildə "Ədəbiyyat qəzeti"ndə çap olunub. Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının (AYB) Kirovabad (Gəncə) filialının üzvü olub. 1996-cı ildə Asim Sevdalının "Qələmin qüdrəti yaz, deyir mənə" adlı şer kitabı nəşr olunub

Asim Qazıyev xalq artisti, bəstəkar və dirijor Nəriman Əzimovun bəstələdiyi sevilən "Gözəl Gəncəmiz" və "Ümid çırağı" ("Könül sevinci") adlı mahnıların mətninin müəllifidir. 2016-cı il may ayında 90 illik yubileyi münasibətilə şairin "Xeyli sözüm var" adlı şeir kitabı çapdan çıxıb. 2018-ci ildə "Ürəkdən soruş" (ISBN 978-9952-8176-0-7) adlı üçüncü şeir kitabı nəşr olunub.

2025-ci ildə ""Ürək o ürəkdir" adlı yeni kitabı çap olunub. Kitabın redaktoru Fimar Asimqızı, tərtibçisi isə Firuq Qazızadədir. Kitabda şairin indiyə kimi çap olunmayan şeirləri və "Nazim Hikmət" adlı poeması yer alıb. 2024-cü ildə nəşr edilmiş "Sevdalı dünyamız" adlı ədəbi-bədii, elmi-publisistik məcmuədə şair Asim Qazıyevin də həyat və yaradıcılığından söz açılıb, onun şeirlərinin bəzisi kitabda dərc edilib.

Həmin ildə İstanbulda nəşr edilmiş "Şam işığı" adlı ədəbi məcmuənin 5-ci nömrəsində də Asim Qazıyevin şeirləri yer alıb. 2024-cü ildə nəşr edilən "Müəllimlərimiz" adlı ədəbi-bədii, elmi-publisistik məcmuənin 3-cü nömrəsində şair Asim Qazıyevin şeirlərinin bir qismi dərc olunub. 2024-cü ildə professor M. Çobanov adına Xeyriyyə Fondunun nəşr etdirdiyi "Qəlbimin səsi" adlı ədəbi-bədii, elmi-publisistik məcmuədə də şair Asim Qazıyevin şeirlərinin bir qismi dərc edilib

Kitabları

- "Qələmin qüdrəti yaz, deyir mənə"

- "Xeyli sözüm var"

- "Ürəkdən soruş"

- "Ürək o ürəkdir"

Asim Qazıyev 1990-cı ildə səhhəti ilə əlaqədar təqaüdə çıxıb və Gəncə şəhərinə köçüb. 1999-cu il fevral ayının 19-da Gəncədə vəfat edib. Gəncənin Səbiskar qəbiristanlığında dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.02.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

İslam aləmində elə bir zaman var ki, o, sadəcə təqvim hadisəsi deyil — ruhun mövsümüdür. Bu mövsümün adı Ramazandır. Xalq arasında “11 ayın sultanı” deyilməsi təsadüfi deyil. Çünki Ramazan digər aylardan fərqli olaraq insanın gündəlik həyat ritmini dəyişir, düşüncəsini saflaşdırır, ürəyinə başqa bir səssizlik və nur gətirir.

Bu ayın müqəddəsliyi ilk növbədə onunla bağlıdır ki, Qurani-Kərim məhz bu ayda nazil olmuşdur. Qurani-Kərimin ilk ayələrinin enməsi insanlıq tarixində mənəvi inqilab idi. Ramazan isə həmin inqilabın hər il yenidən xatırladılmasıdır. Sanki insan hər il öz başlanğıcına — “Oxu!” əmrinə qayıdır.

Oruc — nəfs üzərində səssiz qələbə

Oruc zahirdə aclıq və susuzluq kimi görünə bilər. Lakin mahiyyət etibarilə bu, insanın nəfsi üzərində qazandığı səssiz qələbədir. Gün boyu özünü saxlayan insan anlayır ki, o, ehtiyaclarının əsiri deyil. O, iradə sahibidir.

Ramazan insanı yavaşladır. Sürətlə axan gündəlik həyatın içində bir dayanacaqdır bu ay. İnsan yeməkdən, sudan, bəzən də boş sözlərdən uzaq qalaraq öz daxilinə yönəlir. Oruc yalnız mədəni yox, dili də qorumağı tələb edir; yalnız mədəni deyil, qəlbi də təmizləməyi öyrədir.

Aclıq burada məqsəd deyil — vasitədir. Məqsəd isə mərhəmət hissinin oyanmasıdır. Günün istisində susuz qalan insan, bir stəkan suyun belə nemət olduğunu anlayır. O zaman şükür daha səmimi olur.

İftar süfrəsi — paylaşmanın estetikası

Ramazanın ən təsirli mənzərələrindən biri iftar süfrəsidir. Ailə üzvlərinin bir masa arxasında toplaşması, azanın səsini gözləməsi, dua ilə açılan oruc — bunlar sadəcə ənənə deyil, mənəvi bir bağdır.

İftar süfrəsində varlı-kasıb fərqi silinir. Paylaşmaq ön plana keçir. Bu ayda verilən zəkat və fitrə cəmiyyətdə sosial ədalətin qorunmasına xidmət edir. Ramazan insana öyrədir ki, sahib olduqların yalnız sənə məxsus deyil; başqasının da payı var.

Gecələrin sükutu və Qədrin sirri

Ramazan gecələri özünəməxsus bir sükut daşıyır. Xüsusilə Qədr gecəsi min aydan daha xeyirli sayılır. Bu gecə dua edən insan zaman anlayışını unudur. Sanki dünya ilə əlaqə zəifləyir, ruh isə ucalır.

Qədr gecəsi insanın öz taleyi üzərində düşünməsi üçün fürsətdir. Keçmişə baxmaq, səhvləri etiraf etmək, gələcək üçün niyyət etmək — Ramazan bunun üçün mənəvi zəmin yaradır.

Ramazan və milli-mənəvi dəyərlər

Azərbaycan cəmiyyətində Ramazan ayı təkcə dini ibadət deyil, həm də milli-mənəvi dəyərin bir hissəsidir. Məscidlərdə artan ibadət, məhəllələrdə paylanan ehsanlar, bir-birinə edilən “Ramazanınız mübarək” diləkləri cəmiyyətin həmrəylik ruhunu gücləndirir.

Bu ay insanı bağışlamağa çağırır. Küskünlüklər aradan qalxır, qəlblər yumşalır. Ramazan yalnız Allahla bəndə arasında bağ deyil; insanla insan arasında da körpüdür.

Ramazanın dərsi

Ramazan bir ay davam edir. Lakin onun əsas sualı budur: bu ay bitəndən sonra sən necə qalacaqsan? Əgər səbr etməyi öyrənmisənsə, əgər paylaşmağı vərdişə çevirmisənsə, əgər qəlbindəki kini azalda bilmisənsə — deməli Ramazan səni dəyişib.

Ramazan ayı bitəndə təqvim dəyişir, amma ümid budur ki, ürəklər dəyişməsin. Əgər bu bir ayda insan nəfsinə “dayan” deməyi bacarıbsa, bir könül qırığını bağışlayıbsa, bir ehtiyac sahibinin qapısını döyübsə — deməli Ramazan öz missiyasını yerinə yetirib.

11 ayın sultanı hər il bizə eyni həqiqəti xatırladır: insanın böyüklüyü sahib olduqlarında deyil, imtina edə bildiklərindədir. Səbrindədir. Şüküründədir. Paylaşma cəsarətindədir.

Qoy Ramazan bizdən gedəndə süfrələr yox, qəlblər işıqlı qalsın. Çünki əsl oruc mədənin deyil, qəlbin paklığıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsəmət”

Qərbi azərbaycanlı həmyerlilərimizdən o torpaqlarda doğulmuş son nəslin bir nümayəndəsi barədə danışmaq istəyirəm. Ruhin İsmayılov barədə.

O,1987-ci il fevralın 19-u Basarkeçər (indiki Vardenis) rayonunun Nərimanlı (indiki Şatvan) kəndində anadan olub. 1-2 yaşı olanda dədə-baba torpaqlarını tərk edib Bakıya gəliblər. 2005-ci ildə Bülbül adına Orta İxtisas Musiqi Məktəbinin bəstəkarlıq sinfini bitirib. Həmin ildə Üzeyir Hacıbəyli adına Bakı Musiqi Akademiyasının bəstəkarlıq ixtisasına qəbul olub.

Müəllimi azərbaycanlı professor, xalq artisti Arif Məlikov olub. Bu illər ərzində bir çox əsərlər yazıb: 2006-cı ildə prelüdlər və skripka üçün pyeslər, 2007-ci ildə sonata, 2008-ci ildə simfonik süita, 2009-cu ildə diplom işi olaraq simfonik poema yazıb.

 2010-cu ildə Norveçin paytaxtı Oslo şəhərində keçirilmiş Avroviziya Mahnı Müsabiqəsinin milli seçim finalının açılış musiqisinin müəllifidir. Burada simli kvartet və texno-musiqiylə sintez olunan "Sarı gəlin" mahnısı Yallı kompazisiyası və Aleksandr Rıbakın "Fairytale" mahnısı təqdim olunub. 2012-ci ildə Lider TV-də yayımlanan "Lift" realiti şousunun musiqi müəllifidir.

Əsas ana musiqisinin ifaçıları Alim Qasımov, Elnur Hüseynov və Rəhim Rəhimli olub. 2013-cü ildə Xəzər TV-də yayımlanmış "Bir ailəm var" teleserialının bəstəkarı olub. 2018-ci ilin əvvəlində türk müğənnisi Pınar Süerin debüt mahnısı olan "Pamuk Şeker" sinqlının aranjimançısı olub.

Sinqlın klipi Türkiyənin ən böyük YouTube kanalı olan "netd müzik"də yayımlanıb və 1 milyondan çox izlənib. Həmin ildə 2 tammetrajlı bədii filmin; Azərbaycanda yayımlanmış "Əfsanə Qayıdır" filmində "soundtrack 1"-in bəstəkarı və aranjimançısı, Türkiyə istehsalı "Rüzgar" filminin bəstəkarı olub.

2019-cu ildə "Loopmaster" şirkətinin təşəbbüsü ilə kamança, tütək, saz və balaban kimi Azərbaycanın milli musiqi alətlərinin ilk dəfə Dünya Musiqi Səs Ensiklopediyasına təqdim edib ("Eartone" milli musiqi alətlərimizin sample bank toplusu). Bu səs ensiklopediyasından Dünyanın bir sıra məşhur və tanınmış DJ və aranjimançıları öz işlərində istifadə edir.

2019-cu ildə "Relaxing Mood Chill Out Music Albom" adlı musiqi albomunu yayımlayıb. Bu albomdan məqsəd əsasən insanların günlük yorğunluqlarını çıxarması üçün rahatladıcı instrumental musiqilər təqdim etmək olub. 2020-ci ildə Xəzər TV-də yayımlanmış "Nazlı Taksi" serialının bəstəkarı olub.

2020-ci ildə ABŞ-ın "Cinetools Freaky loops" kimi nüfuzlu musiqi və "Sound fx" şirkəti ilə müqavilə bağlayıb. Həmin ildə beynəlxalq "Rising star" yarışmasının Türkiyə proqramının finalçıları ilə çalışmaları olub. Belə ki, türk müğənnisi Vuralın Səma Aydəmirlə duet oxuduğu "Susma" sinqlının aranjimanını edib.

2020-ci ilin sonunda istehsal edilmiş və 2021-ci ilin yanvarında İctimai TV-də yayımlanan "Sən demə" tammetrajlı bədii filminin bəstəkarı olub. 2022-ci ildə "Generation" albomu yayımlanıb. Burada Azərbaycanın korifey ifaçıları ilə mövcud ifaçıları və ya öz dövrünün ifaçıları ilə duet təqdim olunur.

Bilinən populyar retro mahnıları yeni aranjmanda fərqli formada təqdim edilir. (Albomdan bəzi nümunələr: Akif İslamzadə ft Amina — "Gəl küsməyək"; Nərminə Məmmədova ft Zamiq Hüseynov — "Ay işığında", Şövkət Ələkbərova ft Mirələm Mirələmov — "Məni candan usandırdı"; Sara Qədimova ft Rübabə Muradova — "Küsüb getdi, unuda bilmirəm").

Həmin ilin sonunda yayımlanmış "Geri dönənlər" filminin bəstəkarı olub. 2023-cü ildə Türkiyə istehsalı olan "Kırmızı Başlıklı Kız ve Bizim Kahramanlar" tammetrajlı animasiya filminin bəstəkarı olub. Xəzər TV ve CBC kanallarının tv qrafik loqolarının ve həmçinin xəbərlər, hava haqqında, iqtisadiyyat və idman çarxlarının ön ident musiqilərinin müəllifidir.

Layihələr

- Avroviziya müsabiqəsinin milli seçim finalının açılış musiqisi

- "Lift" reality show

- "Eartone" milli musiqi alətlərimizin sample bank toplusu

- "Relaxing" mood chill out music albom

- "Generation" albom

İştirak və mükafatlar

1999-cu ildə BP, AzEuroTel, Açıq Cəmiyyət İnstitutu, "Parfume de France", Gənclər, İdman və Turizm Nazirliyinin sponsor olduğu Gənclərin Yaradıcılıq Festivalında müvəffəqiyyətli iştirakına görə "Ümidli Gələcək" gənclər təşkilatı (GT) tərəfindən sertifikatla təltif edilib.

2002-ci ildə uşaq yaradıcılığı bayramında iştirakına görə "Ümidli Gələcək" GT tərəfindən sertifikatla təltif edilib. 2002-ci ildə "Media Holdinq"in baş direktoru Vüqar Qaradağlı tərəfindən "İstedadlar axtarırıq" Respublika baxış müsabiqəsinin diplomantı adına layiq görülüb.

2007-ci ildə ABŞ-ın Tennessi ştatının Memfis şəhərində keçirilən Bethoven adına tələbə bəstəkarların musiqi yarışmasında fortepiano üçün sonata və fortepiano ilə skripka üçün prelud əsərləri ilə iştirak edib. 2009-cu ildə Avstraliyanın Sidney şəhərində keçirilən qısametrajlı film festivalında ən yaxşı film musiqisi nominasiyasında qalib gəlib.

2016-cı ildə Kan Film Festivalının iştirakçısı olub. 17 sentyabr 2024-cü ildə Polşanın paytaxtı Varşava şəhərində keçirilmiş Dünyanın ən yaxşı musiqiçilərinin müsabiqəsi”ndə kompozisiya kateqoriyası üzrə II olub. 15 oktyabr 2024-cü ildə Polşanın Qdansk şəhərində keçirilmiş “Bax” Beynəlxalq Musiqi Müsabiqəsində kompozisiya kateqoriyasında 1-ci yaş qrupu üzrə III olub.

8 yanvar 2025-ci ildə Avstriyanın paytaxtı Vyanada “Musikverein”də keçirilən “VII Vyana Yeni İl Konserti Beynəlxalq Musiqi Müsabiqəsi”ndə Kamera musiqisi bəstəkarlığı kateqoriyasında “Fəxri Mükafat”a layiq görülüb. 25 yanvar 2025-ci ildə Polşanın Qdansk şəhərində keçirilən “Klassik Musiqi Ulduzları” beynəlxalq müsabiqəsində bəstəkarlıq kateqoriyası üzrə II olub.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.02.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı sizlərə filologiya elmləri doktoru, professor Buludxan Xəlilovun Xalq yazıçısı Mehdi Hüseynin “Nizami” pyesi barədə yazdığı məqaləsini təqdim edir.

 Mehdi Hüseynin “Nizami” pyesi:

 “DÜNYADA ƏBƏDİ OLAN BİR ŞEY VARDIR: MƏHƏBBƏT!..”

Mehdi Hüseyn “Nizami” pyesində Nizaminin dili ilə bu sözləri deyir: “Dünyada əbədi olan bir şey vardır: Məhəbbət!..” Pyesdə memar obrazı olan Əbdək Nizamidən soruşur ki, dünyada səadət varmı? Nizami deyir:, “İnsan olan yerdə səadət də vardır, gözəllik də!” Bu zaman Əbdək “Lakin bu gözəllik əbədi deyildir” söyləyir. Nizami isə belə cavab verir: “Dünyada əbədi olan bir şey vardır: Məhəbbət!.. Bu gözəlliyi məhəbbət yaşadacaqdır”. Nizami əlini qardaşı Qivaminin çiyninə qoyaraq aşağıdakı şeiri oxuyur:

Bərdə nə gözəldir, oh, nə göyçəkdir!

Yazı da, qışı da güldür, çiçəkdir!

Yayında dağlara lalələr səpər;

Qışını baharın nəsimi öpər...

Oxuyur kəkliyi, ötür turacı,

Qırqovul yuvası hər sərv ağacı...

Səssizlik içində dincəlir gülşən,

Torpağı azaddır qayğı, kədərdən...

Quşlar yığılırkən bu gözəl yurda,

Quş südü istəsən, taparsan burda…

Belə şux, sevimli gülşən harda var?

Harda var xəzinə saçan bu diyar?!

Nizaminin bu sözləri Əbdəkin qəlbinin kədərini artırır. Nizami ona deyir ki, qəhrəman insanların ən böyük düşməni məyusluqdur. Əbdəkdən soruşur ki, onun kədərinin səbəbi nədir? Əbdək öz kədərinin səbəbini açıqlayır. Qeyd edir ki, bu görünən sarayları quran, onlara baxdıqca ən çox sevinən odur. Ancaq ürəyinin dərdi odur ki, gözəl Bərdəni fəlakət gözləyir. O deyir ki, Xəzərlər onun yaratdığı bu sənət abidələrini uçurub xarabaya döndərməyə gəlirlər. Əbdək Nizamiyə söyləyir: “Budur, dünəndən bəri at belində Bərdənin istehkamlarını gəzərək yoxlayırıq... Ümidimizi yalnız öz qolumuzun gücünə bağlayırıq... Dedilər ki, Şirvan hökmdarı Bərdəyə ova çıxmışdır. Biz onunla görüşüb kömək istəyəcəyik. Dərbənd əmiri bizə kömək verməkdən boyun qaçırtdı. Bərdənin dostu yoxdur”. Nizami Bərdənin kimsəsiz olmadığını deyir və bu torpağın oğullarının hər şeydən yoxsul olsalar da, namusdan yoxsul olmadıqlarını söyləyir. Nizami özü Gəncədə yaşasa da, Bərdə cəngavərlərinə qüvvət verir, onların qəlbinə yaxın olduğunu belə söyləyir: “Eşidirsinizmi? Ölərik, amma basılmarıq! Siz də eşidin, igid dostlarım. Nizami yalnız Azərbaycan igidlərinin eşqilə yaşayır”. Cəngavərlərə ruh verən Nizami təkcə şair kimi deyil, həm də ovçu kimi mahirdir. O nişan alır və ceyran ovlayır. Bu zaman Şirvan şahı öz adamları ilə gəlir. Vəzir Şirvan şahına deyir ki, o ovçulara (yəni Nizami, Əbdək və Nizaminin dostu Yusifə) deyərik ki, vurulmuş ceyranı sizə bağışlasınlar. Şirvan şahı belə bir ovun heç bir qiyməti olmadığını söyləsə də, vəzir bu yerlərə onların bələd olmadığı üçün belə bir ovun məqbul olduğunu deyir. Birdən Şirvan şahı ovçuların (Nizami, Əbdək və Yusifin) onlara tərəf gəldiyini görür. Vəzir onların Şirvan sarayından olduqlarını deyir. Bu məqamda Nizami vurulmuş ceyranı gətirir və deyir: “Alın! Hər şeydə taleyim belə gülsə, xoşbəxtlikdə heç kim mənimlə rəqabətə girişməz...” Yusif xəncərini qınından çıxararaq Nizamiyə uzadır və deyir ki, al, ceyranın başını kəs. Nizami “Şair baş kəsməz” deyir, bu işdə Yusifin məharətinin daha çox olduğunu ona deyir. Şirvan şahı görür ki, o, şair Nizami ilə üz-üzədir. O, Nizamidən soruşur ki, sən şair Nizamisən? Nizami deyir ki, bəli, ancaq mən hələ özümü şair adlandırmağa cəsarət etmirəm. Şirvan şahı Nizamiyə deyir: “Yox, belə təvazökar olma! Bu ad sənə layiqdir. Xaqani səni təriflədi. Mən sənə ürəkdən vuruldum”. Nizami Şirvan şahına Xaqani ilə məktublaşmasından, Bərdəyə xəzərlər tərəfindən hazırlanan hücumdan danışır. Nizami Şirvan şahını düşündürməyə çalışır. Bu baxımdan Mehdi Hüseynin “Nizami” pyesindən Nizaminin fikirlərini xatırlatmaq yerinə düşər: “Xaqanini mən hələ görməmişəm. Mən onu yalnız məktublarından tanıyıram. Böyük şair nədənsə son məktublarını mürəkkəblə yox, göz yaşları ilə yazır…Onun sözlərindən Azərbaycanın dərin kədəri oxunmaqdadır… Ey şah, Bərdəyə hazırlanan hücumdan xəbərdarsınızmı?” Şirvan şahı isə Nizamiyə deyir ki, şair bütün dərdini unut, sarayıma gəl. “Məcnun eşqinə dair dürr kimi bir söz de! Bacarsan, bakirə Leyli kimi iki-üç kəlmə bakirə söz yarat!” Vəhşi xəzərlərin Bərdəyə hücum edəcəkləri xəbəri şah üçün təzə xəbər olsa da, “...Bərdə Şirvan hökmdarının ixtiyarında deyildir” deyə söyləyir. Bu məqamda Nizami ilə Şirvan şahı və vəziri arasındakı fikir mübadiləsini Mehdi Hüseyn belə verir:

“Nizami (dərindən köksünü ötürərək). Elədir, Odlar yurdu on yerə parçalanmışdır. Hər dərənin bir hökmdarı var! Nə üçün, ey şah? Məgər bir insanın qəlbi belə xırda hissələrə bölünərkən, yaşaya bilərmi?

Şah. Əzəldən belə olmuşdur, şair… Bunun günahı məndə deyil, tarixdədir.

Nizami. Əsl qüvvət də, tarixin səhvini düzəldən hökmdardadır. Azərbaycanın belə bir hökmdara ehtiyacı vardır. Siz də çalışın, bir ürək on yerə parçalanmasın. Bunu sabah sizdən bütün xalq tələb edəcəkdir!

Şah. Səndən cavab gözləyirəm, şair, sənin kimi mahir bir şeir ustadı sarayda, naz-nemət içində yaşamalıdır!

Nizami. Məncə, şair hər şeydən əvvəl insanların qəlbində yaşarsa, daha gözəl olar, ey şah! Bir də, mən də bu yerlərdə ötən quşlar kimi azadə nəfəs almaq istərdim. Mən bu yerləri sevirəm. Sevgi isə mənim ən böyük ilham mənbəyimdir.

Vəzir. Sizcə, bu yerlərdən uzaqda yaşayan saray adamlarının hamısı bədbəxtdirmi?

Nizami. Baxın, bu gün mənim bəxtimdən ceyran sürülərinin sayı-hesabı yoxdur. İzninizlə biz gedək.

Şah. Buyurun, mən sizi saxlamıram. Amma yaxşı düşün!..

Nizami. Mən ömrüm boyu düşünəcəyəm... Dünyanın, həyatın sirlərini kəşf etmək istəyən bir insan üçün düşünmək həm ilk, həm də son vəzifədir. Yusif, qardaşım, gəl! (Gedirlər)

Şah. Vəzir, Nizami saraya gəlib mənim qanadım altında böyüməlidir. O, Gəncədə nə qədər çox qalarsa, bizə bir o qədər də ziyan verə bilər. İndi biz buradan Gəncəyə gedirik. Demək, qət olundu. Qoy Nizaminin şöhrəti mənim sarayımla bağlansın...”

Nizami Gəncəvini Odlar yurdunun, yəni Azərbaycanın on yerə parçalanması narahat etdiyi halda, Şirvan şahı bunun günahını tarixdə görür və əvvəldən belə olması ilə təsəlli tapır. Nizami tarixin səhvini düzəldən hökmdara ehtiyac olduğunu bildirdiyi halda, Şirvan şahı şairin naz-nemət içində yaşamalı olduğunu deyir. Nizami şairin insanların qəlbində yaşamasını, azad nəfəs almasını, sevginin (yaşadığı yerə sevginin) ən böyük ilham mənbəyi olduğunu təsdiq etdiyi halda, Şirvan şahının vəziri bu yerlərdən uzaqda yaşayan saray adamlarının heç də bədbəxt olmadıqlarını söyləyir. Nizami hər bir insanın ömrü boyu həyatın sirlərini kəşf etmək istəyi ilə düşünməsini ilk və son vəzifə hesab etdiyi halda, Şirvan şahı Nizaminin sarayda yaşamasını, onun qanadı altında böyüməsini, bununla da sarayının şöhrətinin artmasını istəyir. Bütün bu söhbətlərdən sonra yenə də məhəbbət və gözəllik hər şeyin fövqündə dayanır. Nizaminin "İnsan olan yerdə səadət və gözəllik vardır, dünyada əbədi olan bir şey məhəbbətdir, gözəlliyi məhəbbət yaşadacaqdır" fikirləri Mehdi Hüseyn tərəfindən pyesdə bir daha qabardılır. Belə ki, Afaqın (O, Əbdəkin bacısıdır), Dəstəgülün (Bərdə cəngavəri Toğrulun bacısı), Bərdə qızlarının ceyran ovundan sonra Nizami, Qivami və Yusiflə qarşılaşması səhnəsini verir. Bir daha səadət, gözəllik, məhəbbət dünyanın fövqündə dayanan nemətlər kimi təqdim olunur. Nizami qızlara yaxınlaşaraq Bərdənin gözəlliklərini salamlayır, dağları, dərələri gəzib yorğun düşmüş qərib ovçulara su vermələrini istəyir. Afaq el-obasının qonaqsevər olduğunu deyir, qərib ovçuların onların gözləri üstündə yeri olduğunu söyləyir. Bardağı su ilə doldurub Nizamiyə verir. Nizami Afaqı süzür, onun gözəlliyinin qarşısında sarsılır və öz-özünə deyir: “Aman Allah, onun gül yanaqlarına, dağ çeşməsi kimi qaynayan gözlərinə baxdıqca ürəyimin çırpıntılarını nə qədər aydın eşidirəm! Bəlkə, o, göydə axtardığım ulduzdur? (Afaqa) Pərilər sultanı, sən bir həqiqətsən, yoxsa xəyal?” Təbii ki, bu, (yəni Afaq) xəyal deyil, həqiqətdir. Bu həqiqətin qarşısında Nizaminin əli titrəyir, bardaq əlindən yerə düşüb qırılır. Pərilər sultanı Afaqın verdiyi su ona qismət olmur. Onun eşqi, məhəbbəti şərab kimi qədəhə tökülsə də, əlindən düşüb daşlara toxunur. Afaq belə olan vəziyyətdə Nizamiyə ovcunda su vermək istəyir. Ancaq Nizami yox deyir və ona belə söyləyir: “Sən səadət timsalı olan bu qara gözlərindən mənə həyat suyu verdin... Sağ ol...” Afaq qəmgin bir görkəm alır. Dəstəgül ona təskinlik verir, deyir ki, təki sınan bardaq olsun. Afaq deyir: “Yox, sınan o deyil, Dəstəgül, sınan ürəyimdir! O gözlər… o baxışlar... ömrümün sonuna kimi mən o gözləri unutmaram! Görəsən, o, həqiqətdir, yoxsa xəyal?!” Bəli, o, həqiqətdir. Bəli, Nizami də, Afaq da həqiqətdir. Onların hər ikisinin qəlbində bir-birinə məhəbbət var.

Mehdi Hüseyn Nizaminin “Dünyada əbədi olan bir şey vardır: Məhəbbət!..” fikrinə aşağıdakı açıqlamalarla aydınlıq gətirir.

a) Yer kürəsi böyükdür. Yer kürəsini gəzdikcə hər budaqda bir bülbülün səsini eşidirsən , çiçəklərin dilini öyrənirsən;

b) İnsanın gözləri heç zaman İlahinin yaratdğı gözəllikdən doymayacaqdır;

c) İlahinin yaratdığı ən böyük gözəllik insandır;

ç) İnsan olan yerdə səadət, gözəllik və məhəbbət vardır. Gözəllik əbədi olmasa da, məhəbbət əbədidir və o, gözəlliyi yaşadacaqdır;

d) Nizami Gəncəvi Azərbaycan igidlərinin eşqi ilə yaşayır, Odlar yurdunun, yəni Azərbaycanın parçalanması onu narahat edir. Ona görə də Nizami Azərbaycanın tarixi səhvləri düzəltməyi bacaran hökmdarlara böyük ehtiyacı olduğunu bəyan edir;

e) Nizamiyə görə, dünyanın, həyatın sirlərini kəşf etmək istəyən insan üçün düşünməyin ilk və son vəzifə olduğu unudulmur;

ə) Nizami insanların qəlbində yaşamağı, azad nəfəs almağı sarayda naz-nemət içində yaşamaqdan üstün tutur;

i) Nizami gözəllik və məhəbbət qarşısında acizdir. O, insanın gözəlliyi və məhəbbəti ömrünün sonuna qədər unutmayacağı bir nemət və bir həqiqət hesab edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.02.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair ABŞ-da mühacirətdə olan Məhəmmədrza Ləvayidir.

Məhəmmədrza Ləvayi

Çikaqo

ZAMAN

Zaman alnında, üzündə qırışa dönür yavaş-yavaş

Bir zamanlar söykəndiyin o ağacın indi nə olduğunu hardan bilə bilərsən ki?

Tabutmu? Taxtmı? Qələmmi? Baltamı?

Zaman yavaş-yavaş diş tökür sənin üzündə

Çikaqodan uzanıb ayaqlarını Azərbaycana sallayırsan

Başını Uilles Tauerin şominəsi qızışdırır

Ayaqlarını Azərbaycan kəndlərindəki kürsülər.

Bu qış da belə keçəcək sürgünüm...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.02.2026)