Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Təqvimi vərəqləyirik və bir səhifədə dayanmalı oluruq. Adil Qafar oğlu Babayev (27 yanvar 1925, Naxçıvan – 19 avqust 1977, Bakı) — şair, tərcüməçi, dramaturq, Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının üzvü (1946). Bu gün anadan olmasının 101-ci ildönümüdür.

Dərhal haqqında daha geniş bilgi almaq, şeirlərini oxumaq istəyirik. Xüsusən, sonetlərini. Axı ədəbiyyatımızda bu janrın ən parlaq nümayəndəsi olub Adil müəllim.

Adil müəllim bizə həm də ona görə əzizdir ki, özündən sonra Etibar Babayev kimi bir övlad – məşhur telejurnalist qoyub gedib. Onun övladı bir vaxtlar bütün Azərbaycanı teleekran qarşısına toplayaraq Türkiyədən musiqi ərməğanları çatdırardı, “Sözlü-nəğməli İstanbul”u kim unudar ki?

Adil Babayev poeziyası, dərin fəlsəfi düşüncələrlə zəngin olub və xüsusilə insanın daxili aləmi və həyatın mənası haqqında düşündürən mövzulara toxunur. Şairin ən tanınmış əsərlərindən biri "Həyat nədir?" adlı şeiridir. Bu şeir həyatın və insanın varlığının mürəkkəbliyini poetik şəkildə ifadə edir.

Dramaturq olaraq isə Adil Babayev, Azərbaycan teatrına müasir əsərlər gətirərək, onun inkişafında mühüm rol oynamışdır. Əsərləri tez-tez sosial məsələlərə, insan münasibətlərinə və dövrün təzadlarına fokuslanır.

Adil Babayev, həmçinin ədəbi tənqidi və sənət dünyasında özünəməxsus yanaşmaları ilə də tanınır. Onun həyat və ədəbiyyat haqqında yazdığı tənqidi yazıları Azərbaycan ədəbiyyatının zənginləşməsinə və inkişafına böyük təsir göstərmişdir.

Dünyaya yadigar

Qara gözlərinin seyrinə dalmaq,
Mənim ən səfalı səyahətimdir.
Eşqinlə döyünən yanar bir ürək,
Sənə gəncliyimdən əmanətimdir.

Ömür kitabımda qızıl sətirsən,
Günümə, ayıma çökən ətirsən.
Mənə kədər deyil, sevinc gətir sən,
Adi bəxşişin də şan-şöhrətimdir.

Könlüm mələr düşər az görüşəndə,
Nərmin əllərimdən iraq düşəndə.
Sənsiz göy çəməndə, dağlar döşündə,
Gözlərin yaşlıdır, qəlbim yetimdir.

Bilmirəm dövranda bu gərdiş nədir?
Adilə gah sevinc, gah qəm bəxş edir,
Günlərim, aylarım köç edib gedir,
Dünyaya yadigar məhəbbətimdir.

Sözlərin kökü

Bəzən iş otağıma çəkilib bütün günü,
Axtarıram sözlərin, kəlmələrin kökünü.
Öyrənmək istəyirəm diqqət ilə, səy ilə,
Sözlər necə yaranıb, hardan gəlibdir dilə.

Lüğətlər kömək etmir, qamuslar gəlmir kara,
Deyirəm öz-özümə: ürəkləri sən ara.
Talelər kitabında mənası var hər sözün,
Hər həsrətin, vüsalın, hər gecənin-gündüzün.

Düşünürəm: zindanda azadlıq boğulanda,
Körpələrlə gözəllik bir yerdə doğulanda,
Azadlıq həsrətiylə yanan zaman Vətənim,
Yəqin, “azadlıq” sözü dilimə gəlmiş mənim.

İnsanlar sürüləndə yurdundan diyar-diyar,
Yəqin, “Vətən” sözünü qürbətdə yaratdılar.
Vətən oldu onların arzusu, düşüncəsi,
Meyvələrin nübarı, çiçəklərin qönçəsi.
Ocaqların tüstüsü,
Təndirlərin istisi,
Çinarların vüqarı xəyala gələn zaman
Yarandı “Vətən” sözü qəriblərin ahından.

Bilirəm torpağımın sevinci var, yası var,
Onun gözünün dağı hicranlı Arazı var.
“Həsrət” sözü Arazın yaranıb sularından,
Axı, bu torpaqdakı daşın da, çinarın da
Kökü Arazdan keçib, o taya adlayıbdır.
Araz əvvəl çay idi
İndi həsrət olubdur, qəlbləri odlayıbdır.

Nə qədər yol getmişik Günəşin sorağında?
Bir vaxt oda sığınan yurdumun torpağında
İşığa həsrət qalıb illər boyu nəsillər,
Səmum nəfəsli aylar, ölüm nəfəsli illər.

Söndürüb evlərdəki neçə odu, ocağı,
İnsan olub cansıxan qaranlığın dustağı.
Kim bilir, bəlkə, onda
Ürəklər bir çırağın həsrətiylə yananda
“İşıq” sözünü ilkin dilə gətirmişik biz,
Arzunun işığıyla “işıq” gəzib nəslimiz?
Bəlkə, “ümid” sözü də uzaq bir çıraq kimi,
Elə o vaxtlar yanıb,
Ya zülmətdə doğulub, ya zindanda yaranıb?

Ayaqlar buxovlanıb, əllər zəncirlənəndə,
Fəlakət üstümüzdə bayquştək hərlənəndə,
Ölüm dayanan zaman qaşla-göz arasında,
Bəlkə, bir cəngavərin ümidsiz yarasında,
Bəlkə, ölüm anında ümid gözləyən gözdə
Ümid də yaranıbdır “ümid” ünvanlı sözdə?

Bəzən iş otağıma çəkilib bütün günü
Axtarıram sözlərin, kəlmələrin kökünü.
Məncə, hər söz yaranıb bir arzudan, diləkdən,
Sözlər də məcrasını alır yanan ürəkdən!


***
Bizi ölüm ilə qorxudur zaman,
Şeirim tab edərmi bu ağır dərdə?
Nə üçün ömrünü qorumayırsan,
Daha etibarlı, möhkəm bir yerdə?

Görürsən, nə qədər bakirə gül var,
Gəncliyin bahardır, qoru ruhunu.
Qəlbini, hüsnünü sevgi yaşadar,
Nə fırça, nə qələm bacarmaz bunu.

Hər şeyi yenidən yaradır həyat,
Gəl öz gəncliyini ver məhəbbətə.
Sevgiylə, sevdayla aç ki qol-qanad,
Səni qovuşdursun əbədiyyətə.

Versən öz ömrünü övladına sən,
Onun varlığında ömür sürərsən.

Ayrılıq olmasaydı

Heç zaman solmazdı o tər çiçəklər,
Ümmana dönərdi sevən ürəklər,
Bir insan bilməzdi, nədir qəm-kədər,
Şəfəqli nəğməyə dönərdi aləm,
Ayrılıq olmasaydı, ayrılıq olmasaydı…

Vaxtsız dən düşməzdi şəvə saçlara,
Analar ömründə geyməzdi qara,
Bir dildə olmazdı “həsrət” kəlməsi,
Bir evdən çıxmazdı hıçqırıq səsi,
Ayrılıq olmasaydı, ayrılıq olmasaydı…

Görünməzdi bu yol yorucu, uzun,
Gülərdi çöhrəsi gəlinin-qızın,
Yaz fəsli açılan çiçəklər kimi
Əbədi saxlardım səadətimi,
Ayrılıq olmasaydı, ayrılıq olmasaydı…

Mən dünyada olmayanda

Qarlar, buzlar əriyəcək,
Çöllər yaşıl don geyəcək,
Bir şair də mənim kimi
Öz yurdunda söz deyəcək,
Mən dünyada olmayada.

Qəlbində bir xoş intizar,
Xəyalında – işıq, bahar,
Gələcəyin vüsalıyla
Çalışacaq bu insanlar,
Mən dünyada olmayanda.

Ömrüm Aya, Günə sirdaş,
Ağarır saç, çoxalır yaş,
Bircə kəlməm, bircə sözüm
Ürəklərdə qalaydı, kaş,
Mən dünyada olmayanda…


“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.01.2026)

Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Fyodr – rus yazıçısı Fyodr Dostoyevskini deyirəm, yalançıdır. Amma onun yalanı həqiqətdən daha həqiqidir. "Bəyaz gecələr" əsəri başdan başa bir yalandır. Bir xəyalpərəstin özünə dediyi gözəl bir yalan. "Xoşbəxtlik sindromu" yoxdur! Ancaq bizim buna inanmağa o qədəəər ehtiyacımız var ki... Ona görə də həqiqət olduğuna inanırıq.

Bilirsən, dostum, Oğlan sevməyə icazə verilməsini xoşbəxtlik sayır. Bu, məğlubiyyətin qələbə kimi satılmasıdır. Bu ağrıyan bir yaraya şəkər basılmağına oxşayır. Sonra soruş gör nə olur da? O şəkər o ağrıya biraz dad verir. O dad isə bizə deyir ki, "vəssəlam, bir anlıq xoşbəxt oldun, bu bütün ömrünə dəyər."

 Yox! Təbii ki, dəyməz.  Bu cümlə, ömrünü bir neçə dəqiqəyə sığdırmaq istəyən, doğulmadan ölmüş bir ürəyin yaralı fəryadıdır. Bu qaçqınlığdır. Amma sənə və burdaki dostlarıma həqiqəti deyim. Öz həqiqətimi. O bir dəqiqə xoşbəxtlik ki, var ha.. O bütün insanın ömrünü daha ağır, daha yaşanılmaz edir. Çünki, o dad beynimizə elə işlənib ki, sanki bir dəfə dadıbsan və bir də əldə edə bilməyəcəksən. Bu çox gözəl bir işgəncədir..

 Xoşbəxtliyi hiss etmək, axtarmaq. Bu da yalandır. Biz son nəslin övladları və bizdən bir nəsil əvvəlkilər hiss etmək istəmirik, sahib olmaq istəyirik. Və bunu etiraf etməyə qorxuruq. Və mərhum dostumuz Fyodrun qəhrəman xəyapərəsti də bunu etmək istəyirdi. Sahib olmaq istəyirdi. Amma bacarmadı. Beləlikləə o özünə yeni bir həqiqət yaratdı. "Mənim xoşbəxtliyim sevməkdir". Yox! Onun xoşbəxtliyi xoşbəxt olduğuna özünü inandırmaq idi.  Bəs sizcə niyə məhz "Beyaz gecələr"?  Sanki gecə yox, gündüzdür. Amma ağappağ bir gecədi də.  İnsan belə gecələrdə öz yalanlarına daha tez və asan inanır.

 Nəysə dostum, xoşbəxtliyə gəldikdə isə, əsərə istinadən deyirəm, xoşbəxtlik bir an deyil. İnan mənə xoşbəxtlik bir an olmur. Xoşbəxtlik həmin o bir anın yoxluğuna dözə bilmək gücüdür. Bax, xəyalperəstimizin sahib olduğu da məhz budur. O, sevgilisini itirdi. Amma onun xatirəsini yaşatmağın gücünü özündə tapdı. Bu, qələbə deyil. Bu təslimiyyətdir. Amma təslim olmağı öyrənmək də bir qələbə sayılar, necə ki, üzr istəmək hikmət əlamətidir.

 Deməliii, problem nədir? Problem bizim xoşbəxttliyi bir şey kimi gözləməyimizdir. Bir hadisə, bir insan, bir vəziyyət kimi. Xoşbəxtlik bir şey deyil dostum. Xoşbəxtlik heç bir şey olmağı qəbul etməkdir. O, boşluğun içində dəyanmaq və "mən burdayam" deyə nəfəsin batana kimi çığırmağdır.

 Vəə ölü yazıçımız bunu bilirdi. Ona görə də öz əsərini belə qəmli bitirdi. Ancaq o qəmin içində bir işıq var idi. O işıq da yalan idi. Amma biz hamımız o işığa baxmağa məcburuq. Çünki qaranlıq həqiqet, işıqlı yalandan daha ağır olur.

 Əsərin bitməsi, oxucuya verilən bir sual deyil məncə. Bu bir bəyannamədir. Bir döyüşçünün məğlubiyyəti qəbul etdikdən sonra silahını yerə atması yox, onu öpüb divarından asmasıdır. 

Nəticə etibarı ilə, Fyodr Dostoyevski üçün faciə mənasızlıqdan daha yüksəkdir. Ona görə xoşbəxtlik bir yalandır. Amma rus dostumuz deyir ki, bu yalan insanlara həqiqətdən daha lazımlıdır. Və onu qurmaq üçün hazır olmaq (hətta həyatını itirmək bahasına)) insanın ən böyük qələbəsidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.01.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Yanvarın bu soyuq günündə, onda ki, Şuşada ikiqat soyuqdur, hət yan ağappaq qara bürünübdür, birdən-birə yaz ovqatlı bir mövzudan bəhs edəcəyəm,  Xarıbülbüldən.

Qarabağın dağları yaz gələndə oyanır. Torpaq nəfəs alır, dərələr canlanır. O zaman ortaya çıxır xarıbülbül – nadir, zərif və eyni zamanda möhkəm bir çiçək. Onun hər ləçəyində Qarabağın ruhu, tarixi və insanların ümidləri əks olunur. Xarıbülbül sadəcə çiçək deyil; o, vətənlə bağlı hər birimizin ürəyində çırpınan bir simvoldur. Bu çiçəyin görünüşü insanın ruhunu silkələyir, sanki ona xatırladır ki, həyat nə qədər çətin olsa da, gözəllik və ümid həmişə var.

Təbiətin incisi

Xarıbülbül (latınca Ophrys caucasica) yalnız Qarabağın dağlıq bölgələrində yetişir. Qırmızı və bənövşəyi ləçəkləri ilə dərələri bəzəyir və hər bir baxışda insanı valeh edir. Onun zərif quruluşu sanki təbiətin incə musiqisidir. Hər ləçəyin arxasında bir həyat hekayəsi, hər toxumun içində yeni ümidlər yatır. Xarıbülbülün nadirliyi, onun qorunmasının vacibliyini artırır. Bu çiçək yalnız gözümüzü oxşamır, həm də bizə təbiətə hörmət etməyi öyrədir. Hər yaz onun yenidən açması, insanın ürəyində də təzə bir başlanğıcın xəbərçisidir.

Tarixi və mədəni əhəmiyyət

Xarıbülbül sadəcə gözəl bir çiçək deyil; o, xalqın mədəni yaddaşında dərin köklərə sahibdir. Əfsanələrdə deyilir ki, xarıbülbül qırıldıqda onun yerinə yalnız sadiqlik və sevgi ilə dolu torpaqdan yeni bir çiçək çıxar. Bu inanclar çiçəyin Qarabağ insanı üçün nə qədər müqəddəs və mənalı olduğunu göstərir. Musiqidə də xarıbülbülün yeri böyükdür. Qarabağ muğamlarının hər notu, bu çiçəyin incəliyini və həm də kədərini əks etdirir. O, həm sevginin, həm həsrətin, həm də vətənə bağlılığın simvoludur. Tarixin hər dönəmində xarıbülbül xalqın ruhunu yaşatmış, onun ümidini qorumuşdur.

Qorumağa borcluyuq

Xarıbülbülün nadirliyi onun qorunmasını zəruri edir. Ekoloqlar və botanika mütəxəssisləri bu çiçəyin təbii yaşayış yerlərini qorumaq üçün xüsusi layihələr həyata keçirirlər. Amma bu məsuliyyət yalnız onlara aid deyil – hər birimiz təbiətin bu nadir xəzinəsinə diqqət göstərməliyik. Dağlara səyahət edən hər kəs, xarıbülbülün olduğu yerlərə hörmətlə yanaşmalı, onu qorumağın vacibliyini unutmamalıdır. Çünki xarıbülbül yalnız bir çiçək deyil; o, gələcək nəsillərə ötürüləcək bir mirasdır.

Qarabağla bağlı simvol

1992-ci ildə Şuşa işğal olunduqda, xarıbülbül xalqın həsrətinin və ümidinin simvoluna çevrildi. Amma hər yaz o yenidən çiçək açır. Bu, torpağın və xalqın qayıdışının, ümidin və dirçəlişin işarəsidir. Xarıbülbül hər bir ləçəyində bizə xatırladır: nə qədər uzaqda olsan da, köklərin və vətən sevgisi həmişə səninlədir. Qarabağda xarıbülbül açdığı müddətcə ümid də solmayacaq, çünki təbiət və insan ruhu bir-birinə bağlıdır.

Xarıbülbül – nadir gözəllik, müqəddəs simvol və Qarabağın əbədi səsidir. Onun hər ləçəyində bir tarix yatır, hər toxumunda bir ümid var. Bu çiçək bizə xatırladır: vətən yalnız torpaq deyil, vətən – insanın ürəyində yaşanan sevgidir. Qarabağın xarıbülbülü açdığı müddətcə, xalqın ruhu da həmişə gənc, ümid dolu və azad qalacaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.01.2026)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Ədəbiyyatşünaslıqda ən çətin məsələlərdən biri məhz plagiat və ilham anlayışlarının bir-birindən ayrılmasıdır. Bu ikisi arasındakı sərhəd o qədər nazikdir ki, bəzən hətta mütəxəssislər də qəti hökm verməkdə çətinlik çəkirlər.

İlham – yaradıcılıq prosesinin təbii nəticəsidir. Hər yazıçı, hər şair öz sələflərinin, müasirlərinin əsərlərindən qidalanır. Puşkin Bayrondan, Nizami Firdovsidən, Hüseyn Cavid Şekspirdən təsirlənib. Amma bu təsirlənmə onların özünəməxsusluğunu məhv etməyib, əksinə, zənginləşdirib. Çünki ilham alan ədib öz mənəvi-psixoloji təcrübəsini, dünyagörüşünü, dil zövqünü əlavə edərək yeni bir mətn yaradır. Plagiat isə sadəcə oğurluqdur. Başqasının əməyini, fikir məhsulunu öz adına присвоение etməkdir. Və burada texniki fərq vacibdir: plagiatçı mətnin strukturunu, obrazlar sistemini, bəzən hətta konkret ifadələri götürüb "öz" əsəri kimi təqdim edir. Lakin problem ondan ibarətdir ki, müasir ədəbiyyatda intertekstuallıq anlayışı geniş yayılıb. Postmodern estetika şüurlu sitata gətirməyi, başqa mətnlərə istinadı ədəbi üsul hesab edir. Umberto Ekonun "Qızılgülün adı" romanı yüzlərlə ədəbi və fəlsəfi mətnə açıq və gizli istinadlarla doludur, amma bu əsəri plagiat hesab etmək absurd olardı. Məncə, fərq niyyətdədir. İlham alan yazıçı öz mənbəyindən xəbərdardır və onu transformasiya edir, yeni kontekstə yerləşdirir, öz şərhini əlavə edir. Plagiatçı isə bu əlaqəni gizlətməyə çalışır, sanki heç bir mənbə yoxmuş kimi davranır.

Azərbaycan ədəbiyyatında da bu problemi görürük. Bəzi müasir şairlərin mətnlərində klassik nümunələrin təsiri o qədər güclüdür ki, orijinallıqdan danışmaq çətinləşir. Amma əgər bu təsir açıq etiraf olunursa, əgər şair öz ənənəsini davam etdirdiyini bildirir və bu prosesdə yeni keyfiyyət yaradırsa, onda bu ilhamdır. Başqa bir vacib məqam isə plagiat qanuni anlayışdır, ilham isə estetik. Məhkəmə plagiatı müəyyən edə bilər, amma əsl ədəbiyyat tənqidçisi ilhamın keyfiyyətini, dərinliyini, məhsuldarlığını qiymətləndirməlidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.01.2026)

 Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

27 yanvar

Bu günə təsadüf edən əsas əlamətdar hadisələri diqqətinizə çatdırırıq.

Beynəlxalq Xolokost Qurbanlarının xatirəsi günü

İnternational Holokaust Remembrance Day. 1933-1945-ci illərdə baş vermiş və Xolokost adı almış, bütün yəhudilərin üçdə birinin məhvinə səbəb olmuş antiinsan aksiyasına rəvac vermiş faşizm daha mövcud deyil, amma millətçilik, irqçilik meyilləri yenə də var. Və nə qədər ki, insanlar milli mənsubiyyətlərinə görə məhv edilirlər, Xolokost daim gündəmdə olmalıdır, insanlığa qənim kəsilənlərin ən böyük ittihamı kimi ona daim müraciət edilməlidir.

Tarixdə soyqırımları çox olub, amma yəhudi xalqına qarşı olan soyqırımı masştabında başqa birisi olmayıb.

Bu günü Xolokost Qurbanlarının xatirəsi günü kimi qeyd etmək barədə qərarı BMT-nin Baş Assambleyası 2005-ci ildə verib. Niyə bəs 27 yanvar? 1945-ci ildə Sovet qoşunları Osvensim həbs düşərgəsinə daxil olub oradakı yəhudi hərbi əsirləri azad ediblər, tarix buradan götürülüb.

Belə bir günü təqvimə salmaqla məqsəd təbliğat və təşviqat mexanizmini bütün gücü ilə işə salmaq, millətçi meyilləri dayandırmaq, faşizmin kökünü kəsməkdir. Hazırkı və gələcək nəsillər heç vaxt Xolokost dəhşətlərini unutmamalı, ondan lazımi nəticələr çıxarmalıdırlar.

Bu gün hər bir azərbaycanlı yəhudi xalqına başsağlığı verir, ölənlərin ruhları üçün dualar edir.

Rusların Hərbi Rəşadət günü

Hazırda Ukraynaya müdaxilə məsələsi bütün dünyanın diqqət mərkəzindədir. Bu və ya digər məsələlərə görə Rusiyanın hərb siyasəti aktualdır, bu mövzuda istənilən gəlişmə maraq dairəsindədir.

Bu gün Rusiyanın Hərbi Rəşadət günüdür. Bu günün tarixi 1944-cü ilin 27 yanvarına gedib çıxır. Leninqradın blokada mühasirəsindən çıxdığı günə.

Almanlar nasional-sosializmi pisləyəcəklər

Bu günü Böyük Britaniya ayrıca xolokost qurbanlarını yad edəcək bir gün kimi təqvimə salıb. İtaliyada faşizm və nasizm qurbanlarının xatirə günü qeyd ediləcək.  Təbii ki, Almaniya özü də əsas baiskar kimi beynəlxalq təqvimə gün saldığından neytral qala bilməz, bu gün Almaniyada Nasional-sosializm qurbanlarının xatirə günü qeyd ediləcək.

Gürcülərdə bu gün Gürcüləri maarifləndirənmüqəddəs apostol Nina günüdür, türkmənlərdə Vətənin müdafiəçisi günüdür, Serbiyada və Bosniyada müqəddəs Savva günüdür (bu günün bir adı da Məktəb günüdür). Monakoda ölkənin nimayədarı Devoutun günüdür. Amerikada isə Milli şokolad keksi günüdür.

Televizorun dünyaya gəlişi və Leninin mumiyası

2000-ci ilin bu günündə Misirdə qadına boşanmaq hüququ verilib. 1997-ci ildə Aslan Masxadov Çeçenistanın prezidenti seçilib. 1973-cü ildə Parisdə Vyetnam müharibəsinin sonunu gətirən sülh müqaviləsi imzalanmışdır.  1967-ci ildə ABŞ-ın Aya səfər edəcək “Apollon” kosmik gəmisi məşq zamanı yanıb, bütün ekipaj həlak olub.

1926-cı ildə Londonda şotlandiyalı ixtiraçı Con Beyrd televiziya görüntülərini qəbul edib nümayiş etdirən qurğunu – televizoru ilk dəfə nümayiş etdirərək tarixdə yeni bir eranın başlanğıcını qoyub. 1924-cü ildə Moskvada, xüsusi Mavzoleydə Vladimir Leninin cəsədini balzamlaşdırıb nümayişə qoyublar.

1918-ci ildə ABŞ kinoteatrlarının ekranlarına baş rolda Elmo Linkoln çəkilən “Tarzan – meymun qəbiləsindən” filmi çıxıb. 1880-ci ildə Tomas Edisson elektrik lampasını patentləşdirib. 1860-cı ildə Taras Şevçenkonun “Kobzar” külliyyatı çap olunub.

Kimlər gəldi, kimlər getdi

1944-cü ildə ingilis musiqiçisi, məşhur Pink Floyd qrupunun üzvü Nik Meyson, 1924-cü ildə Şimali Kiprin ilk prezidenti Rauf Denktaş, 1839-cu ildə Ukrayna himninin sözlərini yazmış folklorçu Pavel Çubinskiy, 1832-ci ildə “Alisa möcüzələr ölkəsində” romanını yazmış ingilis riyaziyyatçısı Lyuis Keroll, 1826-cı ildə rus yazışısı Mixail Sattıkov-Şedrin adanad olublar. Bunu isə xüsusi qeyd etməyə dəyər: 1756-cı ildə dünyaşöhrətli Avstriya bəstəkarı “Don Juan”, “Fiqaronun toyu” kimi 20 ölməz operalarla, 50 simfoniya ilə dünya incəsənətinin qızıl fondunu yaratmış Volfqanq Amadey Motsart dünyaya gəlib.

2008-ci ildə İndoneziyanın ən böyük dövlət xadimi Suxarto, 1983-cü ildə fransız kinoaktyoru Lui de Fyunes, 1732-ci ildə fortepianonu kəşf etmiş italyan ustası Bartolomeo di Françesko dünyadan gediblər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.01.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Son illər təhsil təkcə sinif otaqları ilə məhdudlaşmır. Texnologiyanın həyatın bütün sahələrinə sirayət etməsi kimi, hazırlıq metodları da dəyişib, yeni formalar qazanıb. Bu gün şagirdlər və abituriyentlər imtahanlara hazırlaşarkən iki fərqli yol arasında seçim edirlər: müəllimlə üz-üzə, canlı dərslər və ya ekran arxasından keçilən onlayn hazırlıq. Hər iki format özünəməxsus üstünlüklər, eyni zamanda cavab axtaran suallar doğurur.

Bir tərəfdə ənənə dayanır — sinif otağının sükutu, müəllimin baxışları, lövhədə yazılan qeydlər və dərsin canlı ritmi. Canlı dərslər təkcə bilik ötürülməsi deyil, həm də intizam, ünsiyyət və dərs mühitinə adaptasiya deməkdir. Müəllimlə üz-üzə təmas şagirdin diqqətini toplamasına, dərsi daha məsuliyyətlə qavramasına kömək edir. Bəzi valideynlər üçün bu format etibar hissi yaradır: dərs real məkanda, real nəzarət altında keçirilir.

Digər tərəfdə isə zamanla ayaqlaşan onlayn platformalar dayanır — məsafələri qısaldan, zamanı qənaətə çevirən, dərsi bir klik qədər yaxın edən rəqəmsal imkanlar. Onlayn hazırlıq xüsusilə regionlarda yaşayan, vaxt və yol problemi olan şagirdlər üçün alternativ deyil, bəzən yeganə çıxış yolu olur. Dərslərin yazıya alınması, fərdi tempdə təkrar imkanı və çevik qrafik bu formatın əsas üstünlükləri sırasındadır.

Lakin rəqəmsal rahatlıqla yanaşı, yeni çətinliklər də ortaya çıxır. Ekran arxasında diqqətin tez yayınması, canlı ünsiyyətin azalması və nəzarət mexanizmlərinin zəifləməsi onlayn hazırlığın ən çox müzakirə olunan tərəflərindəndir. Təhsil mütəxəssisləri hesab edirlər ki, bu format yüksək özünənəzarət və motivasiya tələb edir. Əks halda, texnologiya bilik vasitəsi olmaqdan çıxıb diqqət dağıdan amilə çevrilə bilər.

Valideynlər və müəllimlər üçün əsas sual isə dəyişmir: bu iki yoldan hansında bilik daha dərin, nəticə daha dayanıqlıdır? Cavab birmənalı deyil. Çünki burada həlledici olan təkcə format yox, şagirdin xarakteri, məqsədi, müəllimin peşəkarlığı və tədrisin keyfiyyətidir. Bəziləri üçün canlı dərsin nizam-intizamı vacibdirsə, digərləri onlayn mühitdə daha sərbəst və məhsuldar ola bilir.

Bu barədə “Ədəbiyyat və İncəsənət” portalına açıqlama verən təhsil eksperti Rizvan Fikrətoğlu həm onlayn, həm ənənəvi metodun şagird üçün işlək olduğunu vurğulayıb:

"Effektivlik baxımından canlı  hazırlıq metodunda müəllim şagirdin diqqətini daha rahat toparlaya bilər, həmçinin birada dərhal reaksiya və düzəliş imkanı var.  Xüsusilə zəif motivasiyasıyalı və kiçik yaşlı uşaqlar üçün  bu metod effektiv hesab olunur. Onlayn dərslədə isə vaxta qənaət məsələsi ön plandadır. Yol, gecikmə, xərc...bunlar yoxdur.  Bundan əlavə, dərslərin yazılması və yenidən baxmaq, video şəkil şəklində izləmək imkanı var . Həmçinin,  özünüidarəsi güclü, məqsədi aydın olan şagirdə yüksək effektivlik verir. Nəticə etibarı ilə metodun keyfiyyəti şagirdin intizamından aslıdır:

Eksepertin sözlərinə görə, azyaşlını intizama gətirmək biraz çətin məsələdir:

"Canlı, ənənəvi hazırlıqdadərsdə fiziki nəzarət olur. Telefonla diqqətinyayılıb-yayılmamasının qarşısı alına bilir. Onlayn dərslərdə nəzarət daha çox valideynin üzərinə düşür. Kamera açıq olsa  diqqəti yüksək hesab olunur. Düzgün sistemlə onlayn dərslərdə nəzarət effekti yaratmaq olar. Araşdırmalar və praktikalar göstərir ki,  yuxarı sinif şagirdləri  və abituriyentlərdə onlayn və canlı dərsin nəticəsi daha çox eyni səviyyədə olur.  Aşağı siniflərdə isə canlı dərs daha stabil nəticə verir. Əsas nəticəyə təsir edən faktlar müəllimin keyfiyyəti,  dərs proqramının sistemliliyi , mütəmadi sınaqlar və testlər, şagird-müəllim əlaqəsidir".

Qeyd edək ki, təhsil eksperti onlayn şəkildə hazırlaşdırdığı abituriyentlərin  nəticələrinin yüksək olmasını bildirib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.01.2026)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Dünyanın ən kiçik ordusu təxminən 100-135 nəfərlik heyətdən ibarət olan İsveçrə qvardiyasından ibarət Vatikanın silahlı qüvvələri sayılır.  O, 1506-cı ildə İsveçrə əsgərlərini Avropanın ən etibarlı və döyüş qabiliyyəti olan biriləri kimi seçən Papa II Yulinin əmri ilə təsis edilib.

Ordunun tərkibi ancaq İsveçrə vətəndaşı olan, katolik, 19-30 yaşlarında, subay və  İsveçrə silahlı qüvvələrində xidmət etmiş əsgərlərdən ibarətdir. Onların əsas missiyası Papanın təhlükəsizliyini təmin etmək və onun iqamətgahını qorumaqdır. Bu gün İsveçrə qvardiyası dünyanın bu günə qədər mövcud olan ən qədim ordusu hesab olunur.

Belə ki İsveçrə qvardiyası Roma papası II Yulinin sərəncamı ilə yaradılmışdır. Məşhur incəsənət hamisi olan bu Roma papası tarixə həm də apardığı müharibələrinə görə qalmışdır. Roma papası olduğu on il ərzində (1503-1513) II Yuli fasiləsiz müharibə aparırdı.

O dövrdə isveçrəlilər bir çox Avropa ölkələrinin qoşunlarında xidmət edirdilər və Avropada ən yaxşı əsgərlər sayılırdılar. Təxminən 15 minə yaxın isveçrəli yay dövründə müxtəlif ölkələrin hərbi qüvvələrində xidmət edir, qışda isə evlərinə qayıdırdılar.

Ona sadiq olacaq hərbi birləşmə yaratmaq istəyən Roma papası məhz bu səbəbdən isveçrəliləri seçmişdi. Doğrudur, ondan əvvəlki Roma papaları da (IV Sikst, VIII İnnokent və VI Aleksandr) ölkədaxili çəkişmələrdə hərbi qüvvə kimi isveçrəlilərdən istifadə edirdilər. Lakin isveçrəlilər ayrıca qvardiya kimi təşkil olumamışdılar.

22 yanvar 1506-cı ildə ilk 150 qvardiyaçı Uri kantonundan olan kapitan Kasparvon Silenenin komandanlığı ilə ilk dəfə Vatikana daxil oldu və Roma papası II Yuli onların şərəfinə qəbul təşkil etdi. Bu tarix qvardiyanın rəsmi yaradılma tarixi sayılır.

Roma papası VII Kliment öz xilasına görə məhz qvardiyaçılara borcludur. 6 may 1527-ci ildə Müqəddəs Roma imperiyasının imperatoru V Karlın qoşunları tərəfindən Roma işğala və yağmalanmaya məruz qalanda Roma papasını müdafiə edərkən 189 qvardiyaçıdan 147-si həlak olsa da, VII Klimenti San Ancelo qalasına qaçıra bilmişdilər. O zamandan qvardiyanın yeni üzvləri mayın 6-da qeyd edilən İsveçrə qvardiyası günündə and içirlər.

İkinci dünya müharibəsi illərində alman-faşist qoşunları Romaya daxil olarkən İsveçrə qvardiyası müdafiə mövqeyi tutaraq elçilərə bildirmişdi ki, əgər nasistlər Vatikanın sərhədini pozmağa çalışsalar, qvardiyaçılar son patronlarına qədər vuruşacaqlar. Onda almanlar qarşıdurmaya getməmişdilər.

Yeri gəlmişkən, bu ordunun hərbçiləri dünyada ən yüksək əmkhaqqı alan hərbi peşəkarlar hesab edilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.01.2026)

Cahangir Namazov, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Özbəkistan təmsilçisi

Bu dəfə azərbaycanlı oxuculara müsahibə deyil, yazdığım bir şeiri təqdim edirəm. Bu şeir mənim Azərbaycana olan sevgimi özündə əks etdirir. Əminəm ki, onu bəyənəcəksiniz.

"MƏN SƏNI GÖRMƏMIŞƏM"...

(Azərbaycana)

Mən səni görməmişəm.

Amma içimdə bir yurd var —

adı çəkiləndə ürəyim göynəyir.

Bu ağrı deyil —

bu, uzun bir həsrətdir.

Sanki qəlbimin

xəritəsinə

sığmayan böyük bir Vətən var.

Dalğalansın daim bayrağın,

bahar bağlarını tərk etməsin heç vaxt…

Səni darıxdığım anlarda

uçan zaman belə dayanır.

Günlər işıqsız, gecələr necə də qaranlıq

mənzil isə uzaqdır,

çox-çox uzaq…

Sənin üçün darıxmaq gecə vaxtı —

buz kimi su içib,

içindən yanmağa bənzəyir.

Dodaqlarım susur,

amma ürəyim qışqırır.

Bu qışqırıq — bəlkə də

heç eşidilməz,

amma əsla adamı sağ buraxmaz.

Mən səni sevirəm,

amma bu sevgi

şeirə sığmır.

O, qanımda axır,

hər damarımda

sənin adın döyünür.

Ona görə mən diriyəm,

ona görə yaşayaram

Ey Azərbaycan,

sən mənim arzum deyilsən,

arzumun fövqündəsən.

Arzular gerçəkləşər.

Sən isə —

gerçəkləşməyən,

amma tərk də edilməyən

bir talesən.

Dağlarını görməyən gözlərim

içimdəki ucalıqdan hönkür-hönkür ağlayır.

Dənizini görməyən könlüm

dalğalarını öz yatağına

sığdıra bilmir.

Bu nə haldır —

insan görmədiyi bir yerə

bu qədər sevgi bəsləsin?

Mən səndə olmamışam.

Amma içimdə bir səs var:

“Ora sənindir”.

Bu səs mənə aid deyil.

Bu —

sevginin çağırışıdı, sadəcə.

Əgər bir gün yollar məni sənə aparsa,

məni qonaq adlandırma.

Qonaq ürəklə gəlməz.

Mən isə

bütün varlığımla

gəlirəm.

                 (10.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.01.2026)

Aydın Qaradağlının haqq dünyasına qovuşmasından 46 il ötür

Hafiz Ataxanlı, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün.

Səs – təkcə duyğuların zahirdə təzahür forması, özünümüdafiə vasitəsi deyil.

Səs – daxildəki palitranın fəlsəfi çalarını bəlləyən vasitədir.

“Səsin də rəngi var” ifadəsi məndən ötrü aksiomdurr.

Duyğusal düşüncələrin  görüntü düzənləmək təşnəsi öz harmoniyasında səsin həm də dramaturji modelinin mövcudluğu imkanını qabardır.

Xarakteri, dünyagörüşünü, cəmiyyətdə münasibəti, inamı və imanı, alın yazısını öz strukturunda ehtiva edən səs məhz bu komponentlərin tarazlaşdırdığı  rəngi və ünü təqdim edir.

Gümüş səs, bass səs, məxməri səs, tenor, bariton... Mümkün deyil ki, bu sıralama hansı formadasa iç aləmin sevinci  və ya əndişələri ilə sıx bağlanmasın.

Çox müşahidə etdiyim məqamlardandı: erkən haqq dünyasına qovuşmuş adamın son şəkillərinə baxanda “gözlərinə baxın, kədəri görürsünüz?” qənaəti söylənilir. Mən bu mistik məntiqə inanıram. Mənə elə gəlir ki, respublikanın əməkdar artisti, görkəmli diktor Aydın Qaradağlının sonuncu leny yazısına qulaq asanda səsin daxili dramaturgiyası öz sahibinin kasandra qanununun diktə etdiyi nigarançılığı bitirəcək. Ömür montajına boyun əymək istəməyən sözlərin, səslərin valın üstündən qaçmaq istədiyini duymaq mümkün olacaq.

Kimi dindirirsən, “Aydın Qaradağlının səsi qeyri-adi, qəribəydi”,  deyir. Mən də bu qənaətdəyəm, hətta “möcüzə” deyirəm.  Bu qeyri-adilik, bu möcüzə heç bir televiziya, radio, teatr terminologiyası qəlibinə sığmır.

Bu səs – sadəcə Allah vergisiydi və Aydın Qaradağlı şəxsiyyətini tamamlayan komponent idi.

Aydın Qaradağlı M.F.Axundov adına Teatr məktəbində oxumuşdu. Kazım  Ziyadan, Əli Sultanlıdan, Fatma Qədridən, Mikayıl Rəfilidən, Mehdi Məmmədovdan sənət dərsi almışdı.

1946-cı ildə ilk dəfə efir həyəcanı yaşamışdı.

Xurşudbanu Natəvanın lirikası sınaq ifası oldu.

1951-1955-ci illərdə əsgərlik xidməti ilə bağlı bir müddət sevimli işindən ayrıldı. Böyük dramaturq Cəfər Cabbarlının adını özü verdiyi qardaşı qızı Gültəkin əmisinin Aydın tamaşasına baxır...

Hərbi xidmətdən qayıtmış Aydın da “adaşı” olan tamaşaya dəvət olunur.

... Və həmin axşam taleyin dramaturgiyası Cəfər dramaturgiyasına yüngülcə düzəliş verir. Aydınla Gültəkin tanış olurlar. İlk baxışdan bir-birlərinə vurulurlar.

Elə 1955-ci ildə də ailə qururlar.Sözün nazını çəkən, hər səsin üstündə əsən, Azərbaycan dilinin şəhdi-şirəsini doğru çatdırmaq iqtidarında olan sənətkar idi Aydın Qaradağlı.

Hər gün içi rus, azərbaycan, ərəb, fars lüğətləri ilə dolu çamadan götürüb işə gedərdi. Çünki peşəsinə sevgisi, işinə məsuliyyəti vardı.

Bu səs hər kəsi öz ahənrübasına çəkirdi.

Marşal Vasilyevskinin Polşada yaşayan qızı efir dalğalarında Aydın Qaradağlının səsinə vurulur və ona məktub yazır: “Sizin səsiniz möcüzədir!”

Qara Qarayevin “İldırımlı yollarla” baleti ilk dəfə  o vaxtkı Leninqradda tamaşaya qoyulanda Azərbaycan radiosunda əsərin radiomontajını hazırlamaq qərara alınır. Dahi bəstəkarın təklifi və təkidi ilə mətni Aydın Qaradağlı oxuyur.

Səməd Vurğun “Muğam” poemasını radioda hissə-hissə oxuyan Aydın Qaradağlını “qızıl səsli diktor” adlandırılmışdı.

Sabir Sarvan deyirdi ki, məni Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinə gətirən Aydın Qaradağlının əfsanəvi səsi oldu.

“Nə diktorun, nə radio, televiziya jurnalistinin danışığında haralı olduğu, hansı regionda doğulduğu bilinməməlidir”(Aydın Qaradağlı).

1966-1969-cu illərdə Azərbaycan radiosunun baş rejissoru kimi fəaliyyət göstərən Aydın Qaradağlı Edit Piafa, Nizami Gəncəviyə, Albert Moraviliyə müraciət edib, maraqlı radio-tamaşalar da qurub.

Sənət adamı üçün həmişə formada qalmağı vacib sayan Aydın müəllim hər gün səhər tezdən  idman və artikulyasiya məşğələləri ilə məşğul olurdu.

Aydın Qaradağlının musiqi duyumu güclü olub. Övladları söyləyirlər ki, pianoda sadə, şirin barmaqları vardı. “Leylinin atasının ariyasi”nı çox sevirmiş.

Filmə çəkilməliymiş. Baş tutmayıb. Hüseyn Seyidzadə onda Cahandar ağa, Tofiq Tağızadə Gəray bəy obrazını görürdü. Bu, təsadüfi deyildi. Aydın Qaradağlı şəxsiyyətində bir ağayanalıq, bəy nəcibliyi, əsilzadə qüruru vardı. Büsbütün milli insan idi.

34 yaşında, əməkdar artist Fəxri adını alan ilk diktor olub. Övlad toyu görmək qismət olmadı. Yaxşı ki, Xanımla  Aygülün tələbə adını qazandıqları günün süvincini yaşaya bildi.

Aydın Qaradağlı dostcanlıydı. Neftçalada yaşayan dostu, professor, el ağsaqqalı İmamverdi Əbilova tez-tez baş çəkərdi. Professorun məktəbli oğlu Azər (“Ədəbiyyat qəzeti”nin baş redaktoru, görkəmli tədqiqatçı Azər Turan ) görüşlərin birində çox dəcəllik edir, dil-dil ötür, suallar verir, sonra da qayıdır ki, Aydın əmi, diktorlar bu boyda danışırlar, yorulmurlar?

-Ə, zalımoğlu, səndən çox danışan yoxdur, iki gündür burdayam, sənin əlindən bezmişəm, - Aydın müəllim Azərin boynunu qucaqlayır, alnından öpür, - Allah səni saxlasın, sənin yaxşı gələcəyin var.

1979-ci ilin sonlarında 50 illik yubileyi keçirilib. Fəxri-fərman, mükafatlar aldı və Yaltaya bir aylıq istirahətə göndərdilər.

İmamverdi əmi söyləyirdi ki, ölümündən bir ay qabaq yağışlı bir gündə axşam qəfil girdi içəri. Çox dalğın idi. Gecə də qalmadı. Bir saat oturub Bakıya qayıtdı. Çox dil tökdüm, fikrindən daşındırmaq istədim:

-Gəlməklə getməyin bir oldu ki! Gecəni qal, sübh tezdən yola salaram.

-Sən narahat olma. Birdən könlümə düşdü ki, gedim, Neftçalaya baş çəkim.

...Neftçalaya sonuncu səfəriymiş... Qədim dostu ilə vidalaşmaq istəyib...

1980-ci il, 27 yanvar ... Şənbə günü.

Özünü pis hiss edən  Aydın Qaradağlı -səsi ilə mocüzə yaradan Aydın Qaradağlı danışığını ititrir. Yeməkdən imtina edir. Yaxınları əl-ayağa düşürlər, həkim çağırırlar. Həkim bir-iki dərman təyin edib gedir.

Yanvarın 27-dən 28-nə keçən gecə Aydın Qaradağlı əli ilə 14 yaşlı oğlu Vüqara yaxına gəlməyi işarə edir. Əziz-giramisini üzbəüz otuzdurur. Əlini qoyur oğlunun çiyninə. Hələ həyatın bərkini-boşunu görməmiş Vüqar çiynində bir ağırlıq duyur, gözləri dolmuş, doluxsunmuş halda atasına baxır. Ata ilə oğul arasında lal baxışlar bir neçə dəqiqə davam edir.

İndən beləki həsrətin, ürək yandıran ayrılığın sızıntısına bələnmiş bu baxışların altında yavaş-yavaş Vüqarın çiynindəki əl düşür.

Və canını tapşıran Aydın Qaradağlı o gecə ailə  yükünü, şəcərənin ləyaqət kodunu, qürurla yaşamaq kodeksini oğluna ötürür, ciyər parasına tapşırır.

Bu – səsini xalq yaddaşına tapşırmış böyük sənətkarın səssiz vəziyyəti, rəmzi nəsihəti, son söz əvəziydi .

Bir neçə aydan sonra Xalq artisti adına təqdim olunmalıydı.

Xalq öz sevimli sənətkarı ilə Aktyor evində vidalaşdı .

Yanvarın 28-də, 1980-ci ildə Bakıya qar yağırdı.

“Böyüklüyünü çox-çox sonralar dərk etdiyim əsl vətəndaş, dərdini içinə çəkən, korun-korun tüstülənən ocaq və bir də dünyalar qədər sevdiyim atam” (Vüqar Qaradağlı).

Vüqar Qaradağlı şərqşünas alim kimi şöhrət qazanıb. Quranın elmi-nəzəri, konseptual məsələləri, tərcüməsi ilə məşğul  olur, BDU-da pedoqoji fəaliyyətlə məşğuldur.

Anası Gültəkin xanım yönəldib onu bu sahəyə. Zənnimcə, bu, həm də alın yazısıdır.

Gültəkin Qaradağlı səsi ilə layla dinləyən, Aydın Qaradağlı səsi ilə tərbiyə alan bir uşaq bu itkilərdən sonra hikməti, qüdrəti, toxtaqlığı yalnız Quran möcüzəsində, Quran avazında tapa bilərdi.

... Keşgə, Aydın Qaradağlı oğlu Vüqarın tərcümə etdiyi Qurani-Kərimi o möcüzəli səsi ilə radiodan oxuyardı...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.01.2026)

Ülviyyə Əbülfəzqızı, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Salam, " Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının sevimli izləyiciləri.

Bu dəfə " Psixologiya və şeir" rubrikamızı bir az fərqli başlacağam. Bilirsinizmi, niyə?

Çünki mövzu nakam sevgidən açılacaq.

Beləliklə, rubrikamızın psixoloq qonağı psixoterapevt Fazil Cəfərovdur. Şeirimiz isə dəyərli şairimiz Namiq Dəlidağlı yaradıcılığından seçilmişdir.

-Xoş gördük, əziz Fazil bəy!

Məhəbbət axmağın müdrikliyi və müdrikin axmaqlığıdır. (Samuel Conson)

Fazil bəy, biz aşiq olarkən həm emosional səviyyədə, həm də psixoloji baxımından dəyişikliklərə məruz qalırıq.

İstərdim bu haqda məlumat verəsiniz və daha sonra seçdiyimiz şeirin - Namiq Dəlidağlının " Sizə elçi gəldi, bizə ayrılıq " adlı şeirinin psixoloji təhlilini Sizdən dinləyək.

SİZƏ ELÇİ GƏLDİ, BİZƏ AYRILIQ

Qapınız döyüldü bir axşamçağı,

sizə elçi gəldi, bizə ayrılıq.

Yenə niyyətini dəyişməmişdi,

köhnə libasında təzə ayrılıq.

Daha toy havası başında sənin,

yol gəldik şübhədən yalana qədər.

Ümidim hələ də can verməmişdi,

aşıqlar “vağzalı” çalana qədər.

Məni nə havada buraxıb getdin…

xar oldum obada, millət içində.

Mənim ciyərlərim alışıb-yandı,

sənin elçilərin şərbət içəndə.

Gəldi qapınıza gəlin maşını,

səni çöl çəkirdi, eşik çəkirdi.

Getdiyin yolların ayrıclarında,

mənim baxışlarım keşik çəkirdi.

Sənin getdiyin yol, uzaq yoldu ha…

günüm bahar görməz, işim qışladı.

Sən gəlin köçməyə hazırlaşanda,

mənim ümidimin köçü başladı.

… Daha xatirən də mənə uzaqdı,

gəlir qulağıma bir soraq kimi.

Gördüm bu “döyüşdə” məğlub olmuşam,

əlimi qaldırdım “ağ bayraq” kimi.

Qapınız döyüldü bir axşamçağı,

sizə elçi gəldi, bizə ayrılıq.

Yenə niyyətini dəyişməmişdi,

köhnə libasında təzə ayrılıq.

-- Salam, hörmətli Ülviyyə xanım. Dəvətinizə görə təşəkkür edirəm.

 Gəlin Samuel Consonun bu məşhur fikrinə sadə dildə baxaq: “Məhəbbət — axmağın müdrikliyi, müdrikin isə axmaqlığıdır.”

Bu kəlam əslində insanın ağlı ilə hissləri arasındakı daim davam edən mübarizəni çox gözəl ifadə edir.

Bu sitat, insan beyninin məntiqli (sol yarımkürə) və emosional (sağ yarımkürə) tərəflərinin əbədi rəqsini mükəmməl izah edir.

Niyə "axmağın müdrikliyi"?

Çünki sevgi, sadəlövh görünən bir insanın "kvant sıçrayışı"dır. Məntiqin ilişib qaldığı yerdə, sevgi birbaşa nəticəyə – "Bağlılığa" keçir. Müasir psixologiyada buna "İntuitiv Zəka" deyirik. "Axmaq" adlandırdığımız o sadə insan, əslində eqonu söndürüb, təmiz hisslər tezliyinə qoşulur. O, analiz etmir, o, sadəcə yaşayır. Və bu, kainatın ən ali müdrikliyidir.

Bəs niyə "müdrikin axmaqlığı"?

Neyro-biologiya bizə deyir ki, aşiq olduğumuz zaman beynimizin tənqidi düşüncəyə cavabdeh olan "Prefrontal Korteks"i sanki yuxuya gedir. Əvəzində dopamin və oksitosin atəşfəşanlığı başlayır.

Müdrik insan hər şeyi idarə etməyə, hər şeyi hesablamağa öyrəşib. Amma məhəbbət? Məhəbbət qeyri-müəyyənlik prinsipidir. O, idarə olunmur.

Müdrikin "axmaqlığı" əslində onun təslimiyyətidir. Hər şeyi bilən ağlın, heç nəyi bilməyən ürək qarşısında diz çökməsidir.

Bəlkə də, tarazlıq elə bundadır. Sevəndə hamımız bərabərləşirik.

Əgər sevgi bu gün sizi özünüzə yad hiss etdirirsə, düşüncələriniz əvvəlki kimi kəskin, qərarlarınız isə tam rasional görünmürsə, bunu itki kimi qəbul etməyin. Bu hal psixikanın dağılması deyil, onun daha dərin bir rejimə keçməsidir.

  İnsan hər şeyi nəzarətdə saxlamaqdan vaz keçəndə, bağlanma, empatiya və mənalı əlaqə yaranır. Sevgi bizi “axmaq” etmir — bizi daha canlı, daha risk alan və daha insan edir.

Bəzən ən böyük müdriklik, hər şeyi izah etməyə çalışmaqda deyil, izah olunmayanı hiss etməyə cəsarət etməkdədir.

 Və məhz o anda insan, ağlın bildiklərindən deyil, qəlbin tanıdıqlarından öyrənir.

İndi isə hörmətli şairimiz Namiq Dəlidağlının “Sizə elçi gəldi, bizə ayrılıq” şeirinin psixoloji və fəlsəfi təhlilinə nəzər salaq.

"Sizə Elçi Gəldi, Bizə Ayrılıq"

Bu şeir, Azərbaycan poeziyasında tez-tez rast gəlinən nakam sevgi və ayrılıq mövzusuna həsr olunub.

 Bu əsər sevgi, itki, məğlubiyyət və taleyin amansızlığının qəbulu kimi universal mövzulara toxunan dərin psixoloji bir portretdir. Şair, bir tərəfin xoşbəxtliyinin digər tərəfin faciəsinə çevrildiyi anın daxili dramatizmini təsvir edərək, oxucunu məğlub eşqin anatomiyasını araşdırmağa dəvət edir. Bu psixoloji portretin dərinliyinə varmaq üçün, ilk növbədə, şairin üzərində qurduğu kəskin təzadları və qarşıdurmaları təhlil etmək zəruridir.

Şair, lirik qəhrəmanın daxili iztirabları ilə sevgilisinin xoşbəxtliyini simvolizə edən hadisələri paralel şəkildə təqdim edərək, faciənin miqyasını böyüdür. Bu qarşıdurma sadəcə iki fərqli vəziyyətin təsviri deyil, eyni zamanda bir insanın xoşbəxtliyinin digərinin bədbəxtliyinin səbəbi olduğu bir həyat reallığının bədii ifadəsidir.

Şeirin mərkəzi ideyasını təcəssüm etdirən "sizə elçi gəldi, bizə ayrılıq" misrası, bütün əsərin əsas antitezasını təqdim edir. "Elçi" obrazı ənənəvi olaraq yeni bir başlanğıcı, qovuşmanı və ailə sevincini simvolizə edir. Lakin şair bu müsbət obrazı "ayrılıq" kimi mənfi və dağıdıcı bir anlayışla qarşı-qarşıya qoyur. Eyni hadisə – qapının döyülməsi – bir tərəf üçün yeni bir həyatın müjdəçisi olduğu halda, digər tərəf üçün bütün ümidlərin sonu, bir sevgi hekayəsinin isə ölüm hökmü olur. Bu, taleyin ironiyasını və faciəviliyini ən çılpaq şəkildə ortaya qoyur.

“Mənim ciyərlərim alışıb-yandı, sənin elçilərin şərbət içəndə”.

Bu bənddə şair, emosional ağrının dialektikasını fiziki iztirab səviyyəsinə yüksəldir. "Şərbət" şadlığı, qeyd etmənin və xoşbəxtliyin simvoludur. Bu şadlıq mənzərəsinin fonunda isə lirik qəhrəmanın "ciyərlərinin alışıb-yanması" təsvir olunur. Bu da sadəcə bir kədəri deyil, dözülməz, yandırıcı və somatik olaraq hiss edilən bir ağrını ifadə edir. Şair, bir tərəfin şirinliyinin digər tərəfin yanğısına necə səbəb olduğunu bu kəskin təzadla mükəmməl şəkildə canlandırır.

“Sən gəlin köçməyə hazırlaşanda, mənim ümidimin köçü başladı”.

Buradakı qarşıdurma fiziki və mənəvi hərəkətlər arasında qurulub. Sevgilinin "gəlin köçməsi" onun fiziki olaraq yeni bir məkana və həyata keçididir. Bu hadisə lirik qəhrəman üçün isə mənəvi bir köçə – "ümidin köçünə" səbəb olur. Ümidin köçməsi, gələcəyə dair bütün arzuların, xəyalların və gözləntilərin məhv olması deməkdir. Birinin fiziki hərəkəti, digərinin mənəvi dəyərlərinin tamamilə çöküşünü tətikləyir. Bu obraz, ayrılığın sadəcə bir məsafə deyil, insanın daxili dünyasını viran qoyan bir proses olduğunu fəlsəfi dərinliklə çatdırır. Bu sarsıdıcı təzadlar öz gücünü şairin duyğuları canlandırmaq üçün seçdiyi məqsədyönlü bədii vasitələrdən alır.

Şair, "köhnə libasında təzə ayrılıq" obrazını yaradaraq, bu anlayışa şüurlu bir iradə və amansız bir niyyət atributu verir. Ayrılıq burada cansız bir anlayış deyil, "niyyətini dəyişməmişdi" ifadəsi ilə təsdiqləndiyi kimi, məqsədyönlü bir varlıqdır. Bu, sadəcə ədəbi bir fənd deyil, həm də dərin bir psixoloji proyeksiyadır. Lirik qəhrəman, sevgilisinin sadə seçiminin yaratdığı birbaşa ağrı ilə üzləşmək əvəzinə, iztirabının mənbəyini xarici, qəsdli bir qüvvəyə – "Ayrılığa" yönəldir. Tərk edilməkdənsə, amansız bir varlıq tərəfindən hücuma məruz qalmaq psixoloji baxımdan daha dözüləndir.  Müəllif ayrılığı mücərrəd bir varlıq, əzəli və əbədi bir qüvvə kimi görür.

Gördüm bu “döyüşdə” məğlub olmuşam,

 əlimi qaldırdım “ağ bayraq” kimi.

Sevgi uğrunda mübarizə bir "döyüş" kimi təqdim edilir. Bu obraz vasitəsilə qəhrəman nəinki məğlub olduğunu etiraf edir, həm də bütün müqavimətin bitdiyini və reallıqla barışmaqdan başqa çarəsinin qalmadığını bəyan edir. Bu, sülh deyil, məcburi təslimiyyətdir. Artıq xatirələr belə ona uzaq gəlir, çünki travma o qədər güclüdür ki, beyin qorunma mexanizmi kimi keçmişi silməyə (uzaqlaşdırmağa) çalışır.

Lirik qəhrəmanın çarəsizliyi və passiv müşahidəçi rolunu "mənim baxışlarım keşik çəkirdi" ifadəsi mükəmməl təsvir edir. "Keşik çəkmək" sadəcə baxmaq deyil, həm də bir gözətçi kimi, ümidlə və eyni zamanda acizliklə prosesi izləmək mənasını daşıyır. Bu gücsüzlük, əvvəlki misrada verilən "səni çöl çəkirdi, eşik çəkirdi" obrazı ilə daha da dərinləşir. Sevgilisi sadəcə getmir, o, xarici bir qüvvə tərəfindən aktiv şəkildə cəlb edilir və qəhrəmanın bu prosesə müdaxilə etmək üçün heç bir imkanı yoxdur.

Lirik qəhrəmanın son ümidinin ölüm anı "aşıqlar 'vağzalı' çalana qədər" misrasında kulminasiya nöqtəsinə çatır. "Vağzalı" gəlin köçərkən çalınan ənənəvi musiqi olaraq, bu kontekstdə çox güclü bir simvolik məna daşıyır. Bu səs, sadəcə bir toy musiqisi deyil, ayrılığın dönməzliyini və rəsmiləşdiyini təsdiqləyən, kədərli finalı elan edən bir siqnaldır. Bu, travmatik reallığın qəbulunu məcburi edən və qəhrəmanın müdafiə mexanizmlərini darmadağın edən səsdir. Metafora, simvol və təcəssümlərin bu məharətli istifadəsi, son nəticədə, faciənin mərkəzində dayanan lirik qəhrəmanın daxili dünyasının və keçirdiyi psixoloji mərhələlərin dərin bir portretini cızmağa xidmət edir.

İnkar: Eqonun Müdafiə Mexanizmi:

Qəhrəman son ana qədər reallığı tam qəbul etməkdən yayınır. “Ümidim hələ də can verməmişdi, aşıqlar ‘vağzalı’ çalana qədər” misrası bu vəziyyəti aydın şəkildə göstərir. Bu, dözülməz bir reallıq qarşısında eqonun ilk müdafiə mexanizmi olan inkar mərhələsidir. Lakin "Vağzalı" sədaları bu müdafiəni darmadağın edən, qaçılmaz həqiqəti şüura yeridən bir səsli tətik rolunu oynayır və onu acı reallıqla üz-üzə qoyur.

İctimai Rəzalət Hissi və Narsistik Yara:

Ayrılığın yaratdığı ağrı təkcə fərdi iztirab deyil; bu, həm də cəmiyyət qarşısında yaşanan bir alçalma hissidir. "xar oldum obada, millət içində" ifadəsi bu psixoloji yükü dəqiq təsvir edir. İtirilən təkcə sevilən insan deyil, həm də bu münasibətlə bağlı olan sosial status və mənlik obrazıdır. Bu, dərin bir narsistik yaradır. Qəhrəmanın iztirabı, sevgilisinin tamamilə fərqli bir emosional reallıqda olduğunu dərk etməsi ilə daha da kəskinləşir: "Daha toy havası başında sənin". Bu misra, iki dünya arasındakı keçilməz uçurumu və qəhrəmanın təkliyini vurğulayır.

Təslimiyyət və Psixoloji Məsafə:

Mübarizənin və inkarın ardından lirik qəhrəman son mərhələyə – təslimiyyətə və reallığın qəbuluna gəlib çatır. “Gördüm bu ‘döyüşdə’ məğlub olmuşam” etirafı, onun artıq vəziyyəti dəyişdirmək üçün heç bir gücü və ümidi qalmadığını anladığı andır. Bu an, “ağ bayraq” simvolu ilə möhkəmləndirilir. Lakin qəbulun ən ağrılı və son mərhələsi emosional uzaqlaşma prosesidir. "Daha xatirən də mənə uzaqdı, gəlir qulağıma bir soraq kimi" misrası bu psixoloji məsafənin yaranmasını ifadə edir. Sevgi və bağlılıq o qədər travmatik şəkildə qırılmışdır ki, hətta xatirənin özü belə yadlaşır, öz ilkinliyini itirir və bir şayiəyə çevrilir. Lirik qəhrəmanın bu fərdi psixoloji sarsıntısı, əslində, şeirin toxunduğu daha geniş, universal sevgi, itki və tale mövzularının mikrokosmosu rolunu oynayır.

"Sizə Elçi Gəldi, Bizə Ayrılıq" şeiri, fərdi bir ayrılıq hekayəsinin sərhədlərini aşaraq onu universal bir insanlıq təcrübəsinə çevirir. Şair, bir tərəfin sevincinin digər tərəfin kədərinə səbəb olduğu həyat anını təzad, metafora və simvollar vasitəsilə ustalıqla dekonstruksiya edərək, sevgi, itki və məğlubiyyətin qəbulu kimi mövzuları dərin bir psixoloji və fəlsəfi səviyyədə təqdim edir. Əsər, ümidin sönüşünü, ictimai təzyiqin yaratdığı narsistik yaranı və nəhayət, çarəsiz təslimiyyəti mərhələli şəkildə canlandıraraq, oxucuda güclü emosional rezonans yaradır.

Şeirin təkrarlanan "Sizə elçi gəldi, bizə ayrılıq" misraları ilə başlayıb bitməsi, ona çərçivə kompozisiyası qazandırır. Bu struktur təkcə bədii bir üsul deyil, həm də dərin bir psixoloji məna daşıyır. Bu təkrarlanma, yaşanan ağrının dövri təbiətini, lirik qəhrəmanın zehnində daima fırlanan və heç vaxt unudulmayacaq bir travma olduğunu simvolizə edir. Hadisə bitmiş olsa da, onun yaratdığı iztirab daimidir və bu misralar hər dəfə səsləndikcə həmin ağrı yenidən canlanır. Beləliklə, şeir sadəcə bir hekayə danışmır, həm də itkinin yaddaşda necə əbədiləşdiyini göstərir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.01.2026)