Murad Vəlixanov, «Ədəbiyyat və incəsənət»

“Bağ mövsümü” Azərbaycan kinosunun ən zərif, ən səssiz, amma ən çox danışan ekran əsərlərindən biridir. Film 1985-ci ildə ekranlaşdırılıb və rejissoru Tofiq Tağızadədir. Bu fakt filmin ümumi estetik və ideya xəttini anlamaq baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki Tofiq Tağızadə Azərbaycan kinosunda insan xarakterini incə psixoloji çalarlarla açmağı bacaran rejissorlardandır.

Mövzu və süjet xətti

Film zahirən sadə bir süjet üzərində qurulub: yay mövsümündə bağ evində toplaşan insanlar, onların gündəlik həyat epizodları, söhbətləri və münasibətləri. Lakin bu sakitliyin altında dərin daxili gərginlik, gizli incikliklər və illərlə yığılan mənəvi yorğunluq yatır.

Burada böyük hadisə baş vermir. Amma insanın içində böyük dəyişikliklər baş verir. Film bir ailənin və ümumilikdə bir sosial çevrənin mənəvi portretini yaradır. Hər bir personaj zahirən sabit görünür, lakin daxilində suallar və tərəddüdlər daşıyır.

Bağ – məkan yoxsa simvol?

Bağ evi sadəcə istirahət məkanı deyil. O, rəmzdir. Şəhərin səs-küyündən qaçış kimi görünən bu yer əslində qəhrəmanların özləri ilə üzləşdiyi məkana çevrilir. Təbiət sakitdir, hava durudur, amma insanın içində fırtına var.

Mövsüm anlayışı da təsadüfi deyil. Yayın başlanğıcı ümid deməkdir, ortası sabitlik, sonu isə ayrılıq və boşluq. Film bu mövsümi dəyişikliklərlə paralel olaraq insan münasibətlərinin də yetişmə və solma mərhələlərini göstərir.

Psixoloji realizm

Tofiq Tağızadə süni dramatizmdən uzaqdır. Kamera tələsmir, səhnələr uzadılır, pauzalar saxlanılır. Bu pauzalar təsadüfi deyil — onlar personajların daxili aləmini açmaq üçün vasitədir.

Dialoqlar çox vaxt yarımçıq qalır. Baxışlar danışır. Sükut isə sözlərdən daha ağırdır. Tamaşaçı hadisələri izləməkdən çox, onları hiss etməyə məcbur olur.

Sosial alt qat

Film 1980-ci illərin sovet cəmiyyətindəki mənəvi durğunluğu incə şəkildə göstərir. Maddi sabitlik var, sosial status var, amma səmimiyyət çatışmır. İnsanlar bir süfrə arxasında otururlar, lakin düşüncə və duyğu baxımından bir-birindən uzaqdırlar.

Bu ekran əsəri açıq siyasi mövqe sərgiləmir. Lakin o, dövrün insanını göstərməklə artıq sosial sözünü deyir. Çünki cəmiyyətin əsl mənzərəsi fərdi talelərdə əks olunur.

Fəlsəfi qat

“Bağ mövsümü” zaman haqqında filmdir. Gəncliyin ötüb keçməsi, münasibətlərin soyuması, həyata dair ilkin romantik təsəvvürlərin reallıqla toqquşması haqqında filmdir.

İnsan bəzən anlayır ki, ən böyük dəyişikliklər səs-küylə yox, sakitliklə baş verir. Ən dərin ağrılar isə qışqırmır.

Son söz

“Bağ mövsümü” qışqırmayan, amma düşündürən filmdir. O, böyük faciələrdən danışmır, amma kiçik daxili qırılmaların necə böyük izlər buraxdığını göstərir.

Mövsüm bitir. Bağ boşalır. İnsanlar şəhərə qayıdır. Amma o yayda yaşanan – deyilən və deyilməyən hər şey – yaddaşda qalır.

Və bəlkə də film bizə bunu xatırladır: insanın ən mühüm mövsümü təqvimdə deyil, onun içində başlayır və bitir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

Aynur İsmayılova, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Bəzən çox yorğun hiss edirəm. Bu fiziki yorğunluq deyil. Bədənimin heç bir zərrəsində narahatlıq duymuram. Amma ruhumun dərinliklərinə endikcə səssiz bir pıçıltı duyuram. Daha yaxşı eşidə bilmək üçün dərinlərə dalmağa cəhd edirəm… Nəfəsim daralmağa başlayır. Məni özünə çəkən bu səsə çata bilmirəm. Canım ağrımır, amma anlamadığım bir hiss bütün bədənimi haldan salır. Onun nə demək istədiyini az-çox duyuram, hər nə qədər daha dərinə getmək istəsə də. Adını qoymaq istəmədiyim bəzi şeyləri susaraq izləyirəm.

Bəzən içimdəki səs hayqırmaq, üsyan etmək istəyir, sonra isə baxıb səssizcə gülürəm və yenə də susuram. Çünki bəzi şeylər çox gülünc görünür.

İnsanları baxışlarından, hərəkətlərindən, sözlərindən kim olduqlarını hiss etməyi yaxşı bacarıram. Hisslərim məni insanın xarakterini tanımaqda heç vaxt yanıltmır. Bəzən bir söz, bir baxış hər şeyin göstəricisi olur. Saxta gülüşləri, yalançı sözləri, aşağılayan baxışları yaxşı tanıyıram. Əslində bunların arxasında sadəcə bir şey durur: savaş. İnsanlığın savaşı.

Hər kəs qalib olmaq istəyir. Bu qalibiyyət eyni növə sahib olan digər insan üzərində qazanılır. Nə yad bir vücuddur, nə də başqa bir canlı. Sadəcə insanlıq və insan savaşı var. Onlar bir evin sakinidir, amma pəncərələri başqa mənzərəyə açılır. Biri izləməyi seçərkən, digəri sahib olmağı arzulayır. Bax, fərq elə buradan başlayır. Biri əzilən, digəri əzən tərəf olur.

Bəzən düşünürəm: niyə hər kəs qalib gəlmək istəyir? Niyə başqasının zəifliyi, zəif görünüşü digərinin gücü hesab olunur? Həqiqətən yüksəlmək üçün bəzi insanları kiçiltmək, görməzdən gəlmək bir qalibiyyətdirmi?...

İnsanın insana qalib gəlməsi əslində hər iki tərəfin uduzması deməkdir. Çünki insan başqalarını əzməklə qalib olmur. İnsan anlamaqla, dəyər verməklə, həyata olduğu kimi baxmaqla qazanır. Yaşadığımız dünya bizə təqdim olunan bir həyatdır. Baxmalı olduğumuz yer də elə buradır — bir üst səviyyədəki insan deyil.

Əfsuslar olsun ki, biz hələ də bu anın sehrindən çıxa bilməmişik. İnsanlara etdikləri işə, vəzifəyə görə dəyər verildiyi bir zamanda yaşayırıq. Bu hər zaman belə idimi, bilmirəm. Ancaq indi elə olduğunu çox açıq görə bilirəm. Çünki onların gözlərinə baxanda sadəcə öz yalanlarına inanmış narsist bir mənlik görürəm.

Bu baxışlarda heç vaxt öz əksini tapa bilməzsən. Çünki o baxışlar güzgü deyil, sadəcə özlərini göstərmək üçün parıldayan şüşələrdir. Mən o baxışları tanıyanda sanki bir boşluğa baxdığımı düşünürəm. Deyilən sözlərin səsi eşidilməyəcək qədər öz eqolarının gurultusuna qərq olur.

Bilmək istəyirəm, görəsən bu sadəcə bizim yaşadığımız toplumun içindəki gerçəklikdir, yoxsa yerindən asılı olmayaraq hər kəs bir şey istəyir?

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

"Mən bir çox tragik artistlər görmüşəm. Lakin sizdəki istedad və məharətin misli və bərabərini görməmişəm. Hərgah siz bu rolu rus səhnəsində ifa etsəydiniz, mən rejissorluğumu buraxıb, sizinlə birlikdə bütün Rusiyanı və hətta Avropanı gəzərdim." Rus rejissoru Levin bu kəlmələri Hüseyn Ərəblinski barədə söyləyibdir.

Hüseyn Ərəblinski 1881-ci ildə Bakı şəhərində yoxsul bir ailədə dünyaya gəlib. Atası pişkah Məmməd Xələf oğlu yelkənli gəmidə işləyib. Hüseyn Ərəblinski azyaşlı olarkən atası dəniz fırtınasında batıb. Ərəblinskinin həyatı hələ uşaq yaşlarından ehtiyac və maddi sıxıntılar içində keçib. Anası Pəri xanım oğlu Hüseyni və qızı Dürsədəfi böyük çətinliklə saxlamasına baxmayaraq, Hüseyni təhsil alması üçün mollaxanaya qoyub.

O, mollaxanada Molla Hadinin yanında təlim alıb. Hüseyn Ərəblinski 12–13 yaşınadək mollaxanada oxuyub, lakin sonra təhsil xərcini ödəyə bilmədiklərinə görə mollaxanadakı təhsilini yarımçıq qoymağa məcbur olub. Ərəblinski 14 yaşlarında ikən "Üçüncü rus-tatar" məktəbinin müəllimi Həbib bəy Mahmudbəyovun yoxsul uşaqlarını məktəbə pulsuz götürdüyündən xəbər tutub oraya daxil olmaq üçün müraciət edib.

Həbib bəy Mahmudəbəyov Hüseyni məktəbə qəbul etməklə bərabər, onun maddi cəhətdən çox yoxsul olduğunu nəzərə alıb, kitab və başqa dərs ləvazimatı xərcini də öz üzərinə götürüb. Beləliklə, "Üçüncü rus-tatar" məktəbinə daxil olan Hüseyn burada eyni zamanda rusca oxuyub-yazmağı öyrənib. O, məktəb illərində ədəbiyyata xüsusi marağı ilə seçilib, məhz o illərdə teatrla tanış olub. Bu, peşəkar teatrdan uzaq olan dərviş oyunları, səyyar sirk tamaşaları olub.

"Hüseyn Ərəblinski. Aktyorun həyat və fəaliyyətinə dair sənədlər məcmuəsi" adlı kitabda isə belə qeyd olunub ki, Hüseyn Ərəblinski səkkiz yaşında axund Molla Hadinin yanında altı il təhsil alıb, daha sonra Sultan Məcid Qənizadənin himayəsində olan üç şöbəli məktəbinə daxil olub. Oranı bitirdikdən sonra Mixaylovski məktəbinin üçüncü şöbəsinə qəbul olunub. Hüseyn Ərəblinskinin sənətə gəlişinin səbəbkarı da Həbib bəy Mahmudbəyov olub.

 Belə ki, dövrünün qabaqcıl ziyalılarından olan Həbib bəy Cahangir Zeynalovla birgə Mirzə Fətəli Axundovun Sərgüzəşti-vəziri-xani-Lənkəran əsərini tamaşaya qoymaq istəyib. Əsas heyəti müəyyənləşdirsələr də, epizodik rollarda oynamağa aktyor tapmayıblar. Mahmudbəyov epizodik rollara öz şagirdlərini cəlb eləmək qərarına gəlib. Bu şagirdlər sırasında Hüseyn Xələfov də olub.  Hüseyn özünün ilk məşqlərini Cahangir Zeynalovun evində edib.

 Müsəlman Artistləri Cəmiyyəti 1905-ci ildə Lənkərana qastrol səfərinə gedib. Bu, teatr tarixində ilk qastrol idi. Hüseyn Ərəblinskinin ilk müəllimlərindən biri olan Əbülfət Vəliyev truppanın rejissoru, Murad Muradov isə inzibatçısı olub. Əbülfət Vəliyev mahir aktyor və rejissor olub. O, sonralar Ərəblinskinin istedadına valeh olub rejissorluq və aktyorluq fəaliyyətində onun yolu ilə gedib. Əbülfət Vəliyevin başçılıq etdiyi truppa üzvlərinin əksəriyyəti həmişə arxa planda olan Hüseynin də bu qastrola getməsini təəccüblə qarşılayıblar.

Onlar Lənkəranda "Müsibəti-Fəxrəddin" və "Pulsuzluq" pyeslərini tamaşaya qoymalı idilər. Səfər zamanı "Müsibəti-Fəxrəddin" tamaşasını göstərən truppa gözlənilməz fakt qarşısında qalıb – tamaşaya bir-iki saat qalmış məlum olub ki, Ərəblinski bəzi xatirələrə görə, Rüstəm bəy, bəzi xatirələrə görə isə xəstə olan aktyoru əvəz edərək Fəxrəddin rolunu oynayıb. O gecənin şahidi olan teatr xadimləri sonralar öz xatirələrində yazırdılar ki, Hüseyn bu rolu son dərəcə uğurla oynayıb.

Tamaşaçılar tərəfindən alqışlarla qarşılanan Hüseyn, beləliklə, indiyə qədər onun haqqında olan fikirləri də alt-üst edib. Tezliklə teatr ictimaiyyətində aktyor kimi tanınan Hüseyn Ərəblinski "Nicat" teatr cəmiyyətinə baş rejissor və aktyor kimi dəvət alıb. Yalnız sənət yenilikləri ilə kifayətlənməyən Hüseyn teatr mühitində bir sıra dəyişikliklər edib. O, əldə bilet satmağı, qapı-qapı gəzib tamaşaçı toplamağı qadağan edib və aktyorlara məvacib müəyyənləşdirib. Repertuardan isə mövhumatı təbliğ edən əsərləri çıxarıb.

Rus dramaturgiyasının ən gözəl nümunələri — L. Tolstoy, Turgenev, Qoqol və s. — Azərbaycan səhnəsində tamaşaya qoyulmağa başlanılıb, rus səhnəsinin sənətkarları ilə sıx yaradıcılıq əlaqəsi yaradılıb. Hüseyn Ərəblinskinin sənətə gəlişi dövründə ayrı-ayrı həvəskar qrupların, teatr dərnəklərinin simasında qərarlaşan Azərbaycan teatrı, sözün əsl mənasında, çətin günlərini yaşayıb. Təqib olunan teatr truppalarının əsas problemlərindən biri də səhnə olub.

Tamaşa göstərmək üçün bina icarəyə götürmək külli miqdarda vəsait tələb edib. Çox zaman pul tapmayan aktyorlar nəyi isə girov qoymağa məcbur olublar. Hüseyn Ərəblinskinin də tez-tez girov qoyduğu bir üzüyü var idi. Həmkarlarının "sehrli üzük" adlandırdığı bu üzük illərlə girov qalıb. Azərbaycanın ilk peşəkar aktyoru, peşəkar rejissoru sayılan Hüseyn Ərəblinskinin şəxsi qayğıları, eləcə də, maddi çətinlikləri yetərincə olub.

Onu nəinki mürtəce qüvvələr başa düşmürdü, eləcə də, bəzi qohumları onun sənəti ilə heç cür barışmaq istəmirdilər. Xüsusən də, qadın rolunu oynamaq üçün bığını qırxdırandan sonra Hüseynin ailəsi ilə münasibəti bir qədər də gərginləşib. Hüseyn Ərəblinskinin Azərbaycan teatrına göstərdiyi ən böyük xidmətlərdən biri də odur ki, o, dünya klassiklərini, eləcə də, rus dramaturqlarının bir sıra əsərlərini ilk dəfə olaraq, Azərbaycan səhnəsinə gətirib.

O, Qoqolun "Revizor" ("Müfəttiş") komediyasını tamaşaya qoymuş, həmçinin Şillerin "Qaçaqlar" əsərinin quruluşunu verməklə bərabər, Frans Moorun rolunu müvəffəqiyyətlə ifa edib. Müasirlərin dediklərinə əsasən, rus aktyorları və xüsusən Bakıdakı rus teatrının rejissoru Valentinov Azərbaycan səhnəsində "Qaçaqlar"a tamaşa etdikdən sonra Frans rolunu rus səhnəsində də ifa etməyi Ərəblinskiyə təklif ediblər.

Bakıya qastrola gəlmiş rus teatrı Lanskoyun "Qəzavat" pyesini tamaşaya qoyub. Pyesin qəhrəmanı Əhməd bəy Şamxalın rolunu rus tragiki Şorşteyn ifa edib. Ərəblinski bu pyesə tamaşa etdikdən sonra onu Azərbaycan dilinə tərcümə etməyi Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevdən xahiş edib. "Qəzavat" pyesi ilk dəfə 1908-ci ildə Ərəblinskinin benefisinə olaraq oynayıb. Bu haqda "Kaspi" qəzeti yazırdı:

"Oktyabrın 28-də "Nicat" Cəmiyyəti truppasının rejissoru Hüseyn Ərəblinskinin nəfinə tamaşa oldu. Bu, professional müsəlman artistinin ik benefisi idi. Teatr tamaşaçılarla dolu idi. "Qəzavat" pyesi tamaşaya qoylumuşdu. Pyesin qəhrəmanı Əhməd bəy Şamxalın rolunu Ərəblinski ifa edirdi"

Ərəblinski ilk dəfə Otello rolunu 1910-cu ildə oynayıb. Xatırladaq ki, Hüseyn Otellonu 1910-cu ildə oynasa da, bu rol üzərində düz üç il çalışıb. Aktyorun bu rolun əvəzsiz ifaçı olması barədə bir sıra mənbələrdə məlumat verilib. O cümlədən, rus rejissoru Levini Ərəblinskinin Otellosu barədə bu fikirdə olub:

"Mən bir çox tragik artistlər görmüşəm. Lakin sizdəki istedad və məharətin misli və bərabərini görməmişəm. Hərgah siz bu rolu rus səhnəsində ifa etsəydiniz, mən rejissorluğumu buraxıb, sizinlə birlikdə bütün Rusiyanı və hətta Avropanı gəzərdim."

Ərəblinski tarixi surətlərin yaradılmasında da mühüm rol oynayıb. Baxmetvin "1812-ci il" adlı pyesində Napoleon surəti və Volterin "Sultan Osman" pyesində Sultan Osmanın surəti Azərbaycanda birinci olaraq Ərəblinski tərəfindən yaradılıb. Hüseyn Ərəblinski həm Azərbaycan realist səhnə sənətinin, həm də Azərbaycan kino incəsənətinin banisidir.

Hüseyn Ərəblinskinin ən uğurlu işləri sırasında olan rolları aşağıdakılardır: Haqverdiyevin "Ağa Məhəmməd Şah Qacar"ında Qacar, Lanskoyun "Qəzavət"ində Əhməd bəy Şamxal, Qoqolun "Müəffətiş"ində Xlestakov, Nəcəf bəy Vəzirovun "Müsibəti-Fəxrəddin" əsərində Fəxrəddin, Mirzə Fətəli Axundovun "Hacı Qara" əsərində Heydər bəy, Şillerin "Qaçaqlar"ında Frans, Şekspirin "Otello"sunda Otello.

1949-cu ildə Cəfər Cəfərov aktyorun qətlinin 30 illiyi münasibətilə "Hüseyn qız" kitabçasını nəşr et de. Əsər 1950, 1959, 1961-ci illərdə təkrarən nəşr olunub. Ərəblinski haqqında bəzi tədqiqat əsərləri və bir neçə bədii əsər yazılıb. Ərəblinksi Azərbaycan dramaturgiyasının təbliğatçısı idi. O, "Bəxtsiz cavan", "Müsibəti Fəxrəddin", "Ağa Məhəmməd şah Qacar", "Nadir şah", "Bahadır və Sona" və "Ölülər"i ifa edib.

 "Zakavkazye" qəzetində çap edilən bir resenziyada deyilir:

"Ərəblinskinin ifasında Nadir şah ən xırda şeylərdə belə parlaq və gözəl idi. Əvvəlcə qaçaq dəstəsi başçısı, sonra sərkərdə, son pərdədə isə ölülərin kölgəsi tərəfindən təqib olunan Nadirin ekspansiv xarakterinin öz yüksək adının səviyyəsində duran aktyor heyranedici bir sənətkarlıqla aça bilirdi."

Aktyor 4 mart 1919-cu ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

O indi əfsanəyə çevrilmiş Bakılı oğlanlar KVN komandasının əsas üzvlərindəm biri idi. Məşhur “Məhəllə” səhnəciklərinin və filminin baş qəhrəmanlarından idi. Amma Anar Məmmədzanov, Cabir İmanov kimi o da vaxtsız dünyadan köçdü...

Elçin Həmidov 1958-ci ildə 29 iyununda Bakıda doğulub. Körpə yaşlarından əvvəlcə atasını, sonra isə anasını itirən Elçini və bacı-qardaşlarını əmisi himayəyə götürüb. Daha sonra o, əvvəlcə bacısı, sonra isə qardaşlarını itirib. Bax belə bir acı tale.

1974-cü ildə Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrında xor artisti vəzifəsində çalışıb. 1977-ci ildə İncəsənət İnstitutunun Dram-kino aktyoru fakültəsinə daxil olub, 1981-ci ildə həmin fakültəni bitirib. 1983-cü ildən Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrında artist-vokalist kimi fəaliyyət göstərib.

Klassik və müasir Azərbaycan bəstəkarlarının əsərlərində müxtəlif rolları canlandırıb. Süleyman Ələsgərov və Şıxəli Qurbanovun Olmadı elə, oldu belə əsərində Gülüstan, Vasif Adıgözəlov və Əliağa Kürçaylının Boşanaq, evlənərik əsərində İkram, H. Qurbanov və Cahangir Aslanoğlunun Qarğa məndə qoz var əsərində Zərzibonskaya, Soltan Hacıbəyovun Qızıl gül əsərində Azay, Səid Rüstəmov və Məmməd Səid Ordubadinin Beş manatlıq gəlin əsərində Nadir, Süleyman Ələsgərov və Şıxəli Qurbanovun Özümüz bilərik əsərində Miriş rollarını canlandırıb.

Elçin Həmidov bariton və soprano səsə malik olub. Tamaşalardakı çox musiqiləri ifa edib. O, epizodik rollarda da çıxış edib, məşhur simaları parodiya edib. Sənətçi Parni iz Baku və Planet Parni iz Baku KVN teatrlarının da simalarından biri olub. Bu teatr tamaşalarında və Məhəllə film seriyasında canlandırdığı Məzi personajı ilə geniş populyarlıq qazanıb. Bundan başqa o, televiziya verilişlərində də aparıcılıq edib. Onun Tez bazar, eləcə də mətbəx verilişləri tamaşaçıların diqqətini çəkib. 1997-ci ildə ekranlaşdırılan Bakı oğrusu filmində də mahnı ifa edib.

Onun 23 fevral 2011-ci ildə son yaratdığı obraz Nikolay Vasilyeviç Qoqolun Evlənmə komediyasında Yaiçnitsa obrazı olub. 2011-ci ilin 4 martında sənətçi ürək tutmasından vəfat edib. Həmin vaxt teatrda Hərənin öz ulduzu tamaşasının orkestrlə məşqi olub. O, bu tamaşada iştirak edə bilməyib. Sənətçinin işə gəlmədiyini görən dostları ondan narahat olub evinə gediblər və Fövqaladə Hallar Nazirliyinin işçilərinin köməyilə evinin qapısı açılıb və o, evində ölü halda tapılıb. O, tək yaşayırdı.

Sənətçi 5 mart 2011-ci ildə Xırdalan qəbiristanlığında dəfn edilib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Dünyada müsəlman yazıçılarının yüksəlişi çətin prosesdir. Amerikadan Asiyaya, Afrikaya qədər hər yerdə oxunmaq müşkül məsələdir bir Məhəmməd hümməti üçün. Son dövrlərdə yalnız Orxan Pamuk və Xalid Hüseyni dünya orbitində parlayıblar. Bir də Salman Rüşti. Amma sonuncunu saymayaq. O məhz islama asi çıxdığı üçün parlayıbdır.

Bu gün doğum günü olan, 61 yaşı qeyd edilən Xalid Hüseyni dünyanın ən tanınan müasir yazıçılarından biridir. O, həm roman yazarı, həm də keçmiş həkimdir. Qələmə aldığı əsərlər vasitəsilə Əfqanıstanın tarixi, mədəniyyəti və insanlarının çətin həyat hekayələrini qlobal oxucu kütləsinə çatdırıb.

Xalid Hüseyni 1965-ci ildə Kabuldə diplomat atası və müəllim anası ailəsində anadan olub.

Uşaqlığını Əfqanıstanda keçirsə də, siyasi çalkantılar səbəbi ilə 1976-cı ildə ailəsi Fransaya köçüb, sonra isə 1980-ci ildə ABŞ-a sığınacaq alıb. ABŞ-da Santa Clara Universiteti-ndə biologiya ixtisası üzrə ali təhsil alıb və daha sonra Kaliforniya Universiteti (San Diego)-nun Tibb Məktəbində oxuyaraq həkimlik dərəcəsi əldə edib.

1996-cı ildən 2004-cü ilə qədər ümumi təbabət həkimi kimi çalışıb. Ədəbi fəaliyyətə 2001-ci ildə başlayıb və qısa zamanda dünya şöhrəti qazanıb.

Əsas romanları

The Kite Runner (Çərpələng uçuran / Cometas en el cielo) – 2003

– Əfqanıstanda böyüyən bir uşağın dostluğu, xəyanəti və keçmişlə barışması barədə təsirli hekayədir. Bu kitab dünya miqyasında ən çox oxunanlardan biridir və 2007-ci ildə filmə çəkilib.

A Thousand Splendid Suns (Min möhtəşəm günəş) – 2007

– İki qadının Əfqanıstan müharibəsi fonunda həyat hekayəsi və dostluğu haqqında dərin roman.

And the Mountains Echoed – 2013 – Ailə, qardaş-bacı münasibətləri və itki motivləri üzərində qurulan çoxpərçəli hekayə.

Sea Prayer – 2018 – Suriya müharibəsi və qaçqın böhranını əks etdirən illüstrasiyalı qısa hekayə.

Bestseller statusu:

Hüseyninin bütün romanları dünya miqyasında milyonlarla nüsxə satılıb və bir çox ölkələrin bestseller siyahılarına daxil olub

UN rolü və xeyriyyə fəaliyyəti:

2006-cı ildə BMT Qaçqınlar Ali Komissarlığının (UNHCR) xoşməramlı səfiri təyin olunub.

O, həmçinin The Khaled Hosseini Foundation xeyriyyə təşkilatını yaradaraq Əfqanıstandakı qadınlara, uşaqlara və qaçqınlara yardım göstərir.

Hüseyni ABŞ vətəndaşıdır və hazırda Şimali Kaliforniyada həyat yoldaşı və iki uşağı ilə yaşayır.  O, fars (dari) və pashto dillərində səlis danışır və özünü dünyagörüşlü, ziyalı bir şəxs kimi təsvir edir.

Hüseyninin əsərləri sadəcə hekayə deyil — onlar insan hekayələrini böyük tarixi kontekstə bağlayır, müharibənin, sürgünün və sosial dəyişikliklərin fərdi həyatlardakı təsiri insana hiss etdirilir. Mədəniyyətlərarası körpü yaradır, Əfqanıstan və Qərb oxucuları arasında empatiya və anlayışa təkan verir.

Müxtəlif oxucu rəylərinə görə, Hüseyni əsərləri böyük emosional dərinlik və insanlıq anlayışı ilə oxucuları cəlb edir, eyni zamanda bəzi tənqidçilər onun Əfqanıstanı təqdim etmə tərzini fərqli baxışlarla müzakirə edirlər.

Onun üç romanının hər biri həm tənqidi, həm də kommersiya baxımından böyük uğur qazanıb. “Çərpələng uçuran” “The New York Times”ın ən çox satılan kitablar siyahısında 101 həftə qalıb, o cümlədən üç həftə ardıcıl olaraq birinci yerdə olub.

 Onun ikinci romanı “Min möhtəşəm günəş” (2007) siyahıda 103 həftə qalıb, 15 həftə birinci yerdə qərarlaşıb. Üçüncü romanı “Və dağlardan səda gəldi” (2013) isə siyahıda 33 həftə qalıb. Yazıçılıqla yanaşı, Hüseyni qaçqınların müdafiəsi ilə də məşğul olur və UNHCR ilə birlikdə Əfqanıstana qayıdan əfqan qaçqınlarını dəstəkləmək üçün Xalid Hüseyni Fondunu təsis edib.

"Çərpələng uçuran"

Xalid Hüseyninin bu debüt romanını artıq yeni əsrin baş romanı, müəllifini isə canlı klassik hesab edirlər. “Çərpələng uçuran” bu an yaşanan müstəmləkəçilik sonrası yeni müstəmləkəçilik (neokolonial), qloballaşma, mədəniyyətlərarası müharibə, vətəndaş müharibəsi və miqrasiya kimi mövzulara bədii baxış bucağı gətirib. Bundan əlavə, müəllif xatirələr, aydınlaşdırma, cinsi münasibətlər kimi qavrayışlara da toxunub.

Kitab sözün əsl mənasında dostluq, sədaqət, xəyanət, günahlardan təmizlənmə haqqındadır və Xalid Hüseyninin bu incə, canayaxın, ironik və sözün yaxşı mənasında sentimental romanı doymadan və göz çəkə bilmədən baxdıqca baxılan möhtəşəm bir rəsm əsərinə bənzəyir. Müəllif, əsərin adından da göründüyü kimi, Əfqan uşaqlarının çərpələng uçurmaq əyləncəsini yada salıb.

Bu yarışlardan birində əsərin qəhrəmanlarından biri – Həzara (Xəzər) oğlu Həsənin başına dəhşətli hadisə gəlib, o bu hadisəyə dostu bildiyi Əmirin naminə razı olub, ancaq onu kədərləndirmək haqda düşünməyib. Həmin dost isə bu dəhşəti kənardan görüb, lakin gizlənib səsini çıxarmayıb. Bununla da faciə böyüyüb, getdikcə davam edib. Öz qorxaqlığından dəli olan Əmir ayılanda artıq gec olduğunu düşünüb...

"Və dağlardan səda gəldi"

Abdulla və bacısı Pəri 1952-ci ilin Əfqanıstanının Şadbag adlı kiçik bir kəndində ataları və ögey analarıyla birlikdə yaşayırlar. Ataları Sabur davamlı iş axtarmaqda, yoxsulluq və çətin qış şərtlərilə mübarizə aparmaqdadır. Adı kimi gözəl və yaxşı xasiyyəti olan Pəri, qardaşı Abdullanın hər şeyidir.  Bacısına qardaşdan çox valideyn olan Abdulla onun uğrunda, hətta qurban getməyə hazırdır.

Onun üçün etməyəcəyi heç bir şey yoxdur. Hətta qardaşı, Pərinin kolleksiyasına əlavə etmək istədiyi ən dəyərli lələyi əldə etmək üçün yeganə ayaqqabılarından da keçməyə razıdır. Və gecələr bir tək çarpayını paylaşmaq məcburiyyətindədirlər. Pəri və Abdulla, atalarıyla Kabil çölünə tərəf yola çıxanda onları gözləyən, həyatlarını bir-birindən qoparacaq taledən xəbərsizdirlər:  Bəzən bir əli qurtarmaq üçün bir barmağından keçməlisən.

Nəsillərdən və qitələrdən keçərək bizi Kabildən başlayıb Paris, San-Fransisko və Tinosun Yunan adalarına tərəf səfərə çıxaran Xalid Hüseyni yeni romanında, həyatımız boyunca etdiyimiz seçimləri, ən yaxınlarımız tərəfindən məruz qaldığımız ümidsizlikləri, bizi təsvir edən və həyatımızı şəkilləndirən ölçüləri sonsuz müdriklik, mərhəmət hissi və həvəslə izah edib.

"Min möhtəşəm günəş"

Heratın kənarında Məryəm acıqlı və küskün anası Nana ilə birlikdə ucqar bir daxmada yaşayır. Məryəm, anası ilə varlı yerli biznesmen Cəlil arasında yaşanmış münasibətin nəticəsi olaraq dünyaya gəlib. Cəlilin qanuni ailəsi ilə üzləşməmək üçün Məryəm və anası şəhərdən kənarda yaşayırlar. Nana, Cəlilin etdiklərinə və Məryəmə qarşı yalançı münasibətinə görə ona kin bəsləyir.

Cəlil isə Məryəmı hər cümə axşamı ziyarət edir. Məryəmin on beşinci ad günündə Cəlil, söz verdiyi kimi onu şəhərə — Pinokkionu izləməyə — aparmağa gəlmir. Nananın istəklərinə baxmayaraq, Məryəm Cəlili tapmaq üçün təkbaşına Herata gedir və Cəlilin evinin qarşısında gecələyir; ona Cəlilin evdə olmadığı deyilmişdi, lakin Məryəm sonradan öyrənir ki, Cəlil həmin gecə evdə imiş.

Qəlbi qırılan Məryəm evə qayıdır və Nananın özünü asaraq intihar etdiyini görür. Məryəm qısa müddətlik Cəlilin evinə köçürülür, lakin tezliklə Kabuldan olan, özündən otuz yaş böyük dul ayaqqabı ustası Rəşidlə evləndirilir və Kabulda yaşamağa başlayır. Rəşid əvvəlcə Məryəmə qarşı nəzakətli olur, lakin Məryəmin yeddi düşüyündən sonra onun oğul dünyaya gətirə bilməməsinə görə getdikcə daha amansız və zorakı olur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Onun haqqında 40 ildən çox bir müddətdə Azərbaycan Televiziyası və Radiosunun tamaşaçısı və dinləyicisi olan insanlar çox xoş sözlər deyə bilərlər.

Qara müəllim böyük istedad sahibi idi və dövlət tərəfindən onun yaradıcı əməyi yüksək qiymətləndirilmiş, əməkdar incəsənət xadimi, xalq artisti fəxri adlarına və Prezident təqaüdünə layiq görülmüşdür. O, çox sayda televiziya və radio komitəsinin sədrləri ilə işləmiş, onlar əyilmək bilməyən bu adamın fitri qabiliyyətini nəzərə alaraq onunla işləməyə davam etmişlər.

Qara Tağızadənin istedadının rüşeymləri yeniyetmə çağlarından özünü biruzə vermişdi. Səhhəti ilə əlaqədar olaraq təhsilində fasilələrə yol versə də, əlaçı kimi tanınırdı. Azərbaycan Dövlət Universitetinin Filologiya fakultəsinə qəbul imtahanı ərəfəsində imtahan cədvəli ona səhv verildiyindən bir imtahana vaxtında gəlmədiyinə görə onu sonrakılara buraxmaq istəmirdilər. O, sübut etdi ki, bu məsələdə heç bir günahı yoxdur. Buraxdığı şifahi imtahanı verdikdən sonra Qara həmin gün ikinci imtahanı da "4" qiymətlə verib, universitet tələbəsinə çevrildi. Telman Orucov yazır ki, ikinci kursda oxuyanda yaxın qohumu, mərhum Müsafir həkim onu radionun diktoru Yusif Muxtarovla tanış etdi və onun köməkliyi ilə radioya diktor qəbul olundu, görkəmli diktor Aydın Qaradağlının sevimli şagirdinə çevrildi.

Qara gələcək xanımı Lətafətlə nişanlananda məclisi Aydın müəllim aparırdı. Qara çox fərasətli adam idi. İstənilən mətnə bir dəfə göz gəzdirdikdən sonra onu əzbər söyləyə bilirdi. O, diksiyası, intonasiyadan istifadə etmək bacarığı, tanış olmayan terminləri dəqiq tələffüz etməsi ilə çoxlarından seçilirdi. Ümumiyyətlə, o, çoxtərəfli insan idi. Gözəl səsi var idi. Yaxşı muğam oxuya bilirdi.

Poeziyanın vurğunu idi və özü də az da olsa, ancaq könüləyatan şeirlər yazırdı. Şuşanın vurğunu idi, yeniyetməliyindən yay aylarını bu şəhərdə keçirirdi. Şuşaya gözəl şerlər həsr etmişdi. Ürəyi ilə sevdiyi bu şəhərin işğalı ona ağır təsir göstərmişdi. Sağ olsaydı, qələbəyə ən çox sevinənlərdən biri olacaqdı. Lakin sevgisinin izləri qalmaqdadır: ikicildlik irihəcmli "Şuşa nəğmələri" kitabının naşiri Vasif Quliyev kitaba görkəmli şairlərin əsərləri ilə yanaşı, Qara Tağızadənin bir neçə şerini də daxil etmişdir.

Qara müəllimin şerlərinə bəstəkarlar mahnı da bəstələmişlər. Elza İbrahimova ilə birgə işi ona çox xoş gəlmişdi və o həmin bəstəkarı poeziyanın dərindən bilicisi hesab edirdi. Özü də musiqini çox sevirdi. Heç bir musiqi təhsili görmədiyi halda, pianoda, qarmonda yaxşı çalmağı bacarırdı. Qara Tağızadə öz sənətində əsl professional hesab olunurdu. O, bədii qiraətin peşəkarı idi.

Cəlil Məmmədquluzadənin hekayələri, Mirzə İbrahimovun, İsa Hüseynovun, digər yazıçı və şairlərin əsərləri onun ifasında xüsusi bədii dəyər, rəngarəng çalarlar qazanırdı. Qara müəllimin yaşı ötsə də, ruhən cavan olaraq qalırdı. Sünbül öz ağırlığından əyildiyi kimi, Qara Tağızadə də mənalı ömrünün dəyişikliklərinin əsəblərinə hücum çəkdiyi bir vaxtda həyatdan getdi. Onu tanıyanların hamısı ümumi bir fikirdədir ki, o, həyatdan tez köçdü.

Hələ vətəninə, xalqına çox xidmət göstərə bilərdi. Əslində, insanın könlü, daxili qüvvələri yaşa malik deyil, onlar öz imkanlarını, potensialını əsasən saxlamaqda davam edir. Qara Tağızadəyə dövlət rəhbərliyi xüsusi qayğı göstərirdi. Bəzi məmurlar onu başa düşmək istəmədiyindən ürəyini yaraladılar və o, həyatla vidalaşmalı oldu. O, çətinliklərə dözümü ilə seçilirdi, heç vaxt təbii sınaqlardan belə, gileylənmirdi.

Onu başa düşməyənlərin əhatəsində də özünü məğrur saxlayıb xarakterindəki nikbinliyi itirmirdi. Onu yenə öz aramızda hiss edirik, çünki o, həyatsevərliyini heç vaxt itirmədi. Sənin yoxluğunu hər an hiss etsək də, böyük şair Hafiz demişkən, könül qapımız açılanda obrazın gözlərimiz qarşısında canlanır.

Qara müəllim 4 mart 2018-ci ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

Xanım Aydın, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu gün – martın 3-ü dünyada Ümumdünya Yazıçılar Günü kimi qeyd olunur. Maraqlı və zəngin tarixə malik olan bu bayram 1921-ci ildən etibarən PEN International tərəfindən təsis edilib və qeyd olunmağa başlayıb. Təşkilatın adı ingiliscə “poets” (şairlər), “essayists” (oçerkçilər) və “novelists” (roman və novella müəllifləri) sözlərinin ilk hərflərindən yaranıb.

PEN klubun ilk beynəlxalq konqresi 1923-cü ildə Londonda keçirilib. 1986-cı il yanvarın 12-dən 18-dək təşkilatın 48-ci beynəlxalq konqresi baş tutub və məhz həmin tədbirdə martın 3-nün “Yazıçı”nın “Ümumdünya Sülh Günü” elan olunması barədə qərar qəbul edilib. Həmin dövrdə artıq dünyanın yüzdən çox ölkəsində PEN mərkəzləri fəaliyyət göstərirdi.

Bir sıra ölkələrdə bu tarix sadəcə “Yazıçı Günü” kimi qeyd olunur və daha çox fərqlənmiş ədiblərin təbrik edilməsi, onların yaradıcılığının dəyərləndirilməsi və mükafatlandırılması ilə yadda qalır. Lakin bayramın əsas mahiyyəti daha dərindir. Bu gün söz və fikir azadlığının, ədəbiyyatın və həqiqətin müdafiəsinə çağırışdır. Ümumdünya Yazıçılar Günü “dördüncü hakimiyyət” sayılan demokratik mətbuatın mənfi halları – yalan yazılar, məqsədli təhriflər, faktların saxtalaşdırılması və siyasi, qrup və ya şəxsi maraqlar naminə gerçəyin vicdansızcasına yozulmasına qarşı mövqenin ifadəsidir.

Qeyd edək ki, Beynəlxalq PEN qurumunun azərbaycanlı üzvləri də var, Nigar Həsənzadə və Varisi qeyd edə bilərik.

PEN Azərbaycan Mərkəzi də ölkəmizdə fəaliyyət göstərir. Təşkilat 2011-ci ildə yaradılıb və prezidenti postuna Xalq yazıçısı Çingiz Abdullayev seçilib. Dünyada fəaliyyət göstərən PEN klubun məqsəd və prinsipləri Azərbaycanda da əsas götürülür. Bununla yanaşı, qurumun mühüm vəzifələrindən biri Azərbaycan yazıçılarını beynəlxalq aləmdə tanıtmaq, onların əsərlərinin müxtəlif dillərə tərcüməsinə dəstək verməkdir.

Ümumdünya Yazıçılar Günü yalnız ədiblərin deyil, sözə və ədəbiyyata dəyər verən hər kəsin bayramıdır. Çünki yazıçı cəmiyyətin yaddaşı, vicdanı və düşünən beynidir. Sözün gücü ilə həqiqəti qorumaq və sülhə xidmət etmək isə bu gün də öz aktuallığını saxlayır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.03.2026)