“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.

Pərvanə Məmmədli

Güney Azərbaycan sevdam...

Orta məktəbi bitirəndən sonra, hələ universitetə yenicə daxil olduğum dövrdən işləməyə başladım. Xarici Ölkələrlə Dostluq və Mədəni Əlaqələr Cəmiyyətinin kiçik bir kitabxanası vardı. Bu beynəlxalq səviyyəli bir qurum olduğuna görə kitabxanaya dünyanın bir çox ölkələrindən həm rəsmi, həm də qeyri-rəsmi mətbuat nümunələri gəlirdi.

O zamanlar siyasi xarakterli “Dünya atlası”  sonra İngiltərədən,  Amerikadan, eləcə də Rusiyadan gələn müxtəlif səpkili jurnallar çox oxunurdu. Onları mağazalarda tapmaq çətin idi, lakin kitabxanalarda olurdu. Bununla yanaşı İraq, İran, Bolqarıstan, Çexiya, Almaniya kimi ölkələrdən də qəzet və jurnallar gəlirdi.

Azərbaycanla bağlı nə isə yazılanda həmin materialları ayırıb ayrıca yığırdım. İraqdan gələn “Qardaşlıq”, “Yurt” və b. jurnalları da oxuyurdum – çünki ərəb təmayüllü orta məktəbdə təhsil almışdım və jurnalda yazılanları asanlıqla anlayırdım (Bu materiallardan kitabxanada xüsusi stend də hazırlamışdım).

Amma məni ən çox maraqlandıran   İranla-Cənubi Azərbaycanla  bağlı çox məhdud sayda olan mətbuat və kitablar idi. Onlardan “Varlıq” jurnalı özəlliklə  seçilirdi. Onun səhifələrini oxuyanda mənim üçün sanki bir yeni aləm açılırdı. O vaxtlar – sovet dövründə İranla münasibətlər, demək olar ki, yox dərəcəsində idi. Bəzən xaricdən qonaqlar gəlirdi və onlarla görüşüb dinləmək imkanları da olurdu.

         Cəmiyyətin ayrıca redaksiyası var idi – “Odlar yurdu” qəzeti (90-cı illərdə Cəmiyyətin bir şöbəsi və bu qəzet ayrılıb “Vətən cəmiyyəti” adıyla başqa təşkilatda cəmləndi) və xaricə tirajlanan “Azərbaycan bu gün” jurnalı nəşr olundu. Sonralar mən orada müxbir kimi işləməyə başladım. Ora çoxlu məktublar gəlirdi,  əsasən də xaricə səpələnmiş soydaşlarımızdan. Onların çoxu Cənubi Azərbaycandan olan siyasi mühacirlər idi. Aralarında şairlər də vardı, yazıçılar da. Məktublarını oxuyanda onların vətən həsrəti çəkdikləri, dilə və mədəniyyətə bağlılığı hiss olunurdu.

Aralarında sənət adamları da çox idi. Məsələn, Almaniyada yaşayan Əkrəm Behkəlam çəkdiyi şəkillərini göndərmişdi. Eləcə də Əli bəy Hüseynzadənin  oğlu Səlim Turan da öz çəkdiyi rəsmi cəmiyyətə hədiyyə etmişdi. Bəzi tanınmış şəxslərlə İren Melikoff, Çingiz Hüseynov  və b. söhbətlərimiz olmuşdu, onlardan müsahibələr də götürmüşdüm. Müxtəlif səbəblərdən vətənlərindən didərgin düşmüş soydaşlarımın arasında Güney Azərbaycandan olanlar   çoxluq təşkil edirdi. Ümimiyyətlə, azərbaycanlılar mühacirət etdikləri Avropa və Amerika ölkələrində ana dilinin, milli-mənəvi dəyərlərin, mədəni irsin qorunması missiyasını boyunlarına götürüb yerinə yetirməyə çalışırdılar. Bir dəfə Almaniyadan gəlmiş Bonnda 1984-cü ildən bəri  “Ana dili” adlı qəzet nəşr etdirən Nurəddin Qərəvi ilə tanış olmuş və onun zəhmətə  qatılıb qürbətdə gördüyü işindən çox təsirlənmişdim. Dünya səviyyəsində tanınmış həkim və türkoloq-alim, Tehranda ”Varlıq” jurnalının naşiri Doktor Cavad Heyətlə də sonradan yaxından tanış olmuşdum və   bu tanışlıq mənim həyatımda bir dönüş nöqtəsi olmuşdu.

Sonralar diqqətim daha çox Güney Azərbaycan ədəbiyyatı və mədəniyyəti üzərinə yönəldi. Artıq qanı qanımızdan, dili də dilimizdən olan güneyli qələm dostlarımızın yaradıcılığı ilə məşğul olmağa başladım.

Eyni zamanda universitetdə də oxuyurdum və diplom müdafiəmi Güney Azərbaycan mövzusuna həsr etmişdim. O vaxtdan indiyə qədər fəaliyyətim, tədqiqatım və düşüncə dünyam bu istiqamətdə yön alıb.

         O illər mənim üçün həm də formalaşma dövrü idi. Gənc idim, axtarışda idim, çoxlu kitablar oxuyurdum; ilk növbədə də A.  P. Makulunun, M. S. Ordubadinin, M.İbrahimovun və başqa yazıçıların Cənubla bağlı romanlarını oxuyurdum. Cənubdakı soydaşlarımızla bağlı hər şey diqqətimi çəkirdi. Əsas bağ, ünsiyyət redaksiyaya gələn yazılar, məktublar idi. Hər məktubun, hər bir cümlənin arxasında bir insan nəfəsi var idi. Bir taleyin izi, bir yaddaş qırıntısı.

Çoxları elə bilirdi ki, Cənubi Azərbaycan mövzusu yalnız siyasətin sahəsidir. Amma mən uzaqdan gələn məktublarda ana dilinin sındırılmamış, gizlədilmiş və qorunmuş izlərini tapanda sanki uşaq kimi sevinirdim.

Sonra mən Cavad Heyətlə tanış oldum. O görüş, desəm ki, həyatımın istiqamətini dəyişdi, heç də şişirtmiş olmaram. Çünki o, mənə yalnız Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatını yox, Azərbaycanın bütöv ruhunu göstərdi. Dilin necə sevildiyini, xalq yaddaşının necə qorunduğunu onun və həmkarlarının  “Varlıq” jurnalında yazdıqlarında gördüm.

Və mən bütün həyatımı artıq bu mövzu ilə bağladım. Çünki məni bir sual daim düşündürürdü: Bizim mədəniyyətimizin beşiyi Təbriz olub, ona şəhərlərimizin  anası deyilib. Biz isə onu az qala unutmuşuq. Halbuki orada son iki yüz ildə elə bir mədəniyyət yaranıb ki – içində ədəbiyyat da var, tarix də, incəsənət də, musiqi də… Amma bu mədəniyyət sanki rəsmi şəkildə tanınmayıb, ara-sıra xəbərlər, parçalanmış məlumatlar şəklində bizə yetişib.

Qarşıma məqsəd qoydum ki, bu boşluqları doldurmaq lazımdır. Çünki Qüzey Azərbaycan ədəbiyyatını, tarixini, mədəniyyətini sistemli öyrənsək də, Güney tərəfi hələ də sanki duman içində qalıb. Orada böyük bir sahə var – ağ səhifələr, toxunulmamış, yazılmamış. Sanki Təbrizin başı kimi dumanlı, küçələri kimi dolanbac, tarixi kimi zəngin, nağılları kimi sirli, əsrarəngiz…

Mən istəyirdim ki, yetərincə öyrənilməyən, bilinməyən belə nəsnələri, araşdırıb tanıdam.

Bu işdə mərhum müəllimim Abbas Zamanova çox borcluyam. Diplom işimin rəhbəri kimi demişdi ki, bunu kənara qoyma, elmi iş kimi davam elə. O mənə inam, həvəs aşılamışdı. Mən o vaxtlar həm də “Odlar yurdu” qəzetində müxbir işləyirdim, vaxtım çox az idi. Cəmiyyətin sədri Xalq şairi Nəbi Xəzri işçilərə qarşı çox tələbkar idi. Professor vəziyyəti bilirdi, ona görə də  Nəbi Xəzri ilə danışmış,  işdən qalmamaq şərtilə, tədqiqat da  apara bilmək üçün də razılıq almışdı.

Bir də doktor Cavad Heyətin boynumda minnəti var. Onun mənə verdiyi dəstək olmasaydı, bəlkə də,  bu işi sona çatdırmaq o qədər də asan olmazdı. O hər dəfə Bakıya gələndə “Varlıq” dərgisinin saylarını mənə gətirirdi. Çünki o dərgi Azərbaycana rəsmi şəkildə gəlmirdi. Mən bir nüsxəni özümə saxlayır, qalanlarını  kitabxana və arxivə verirdim.

Belə-belə mən o dərginin 20 illik saylarını toplayıb bir-bir incələdim. Oradan çox şey öyrəndim, əldə etdim. İlk elmi işimdə həmin materialları sistemləşdirdim:

Folklor, klassik divan ədəbiyyatı, nəsr, poeziya və çağdaş ədəbiyyat.

Hamısını ayrıca işlədim. Düzdür, namizədlik işi üçün geniş miqyaslı idi. Amma mən onu müdafiə etməzdən əvvəl kitab halında çap etdirdim. Sonralar dərgilərə hər dəfə yenidən baxanda və yeni saylarnı izləyəndə maraqlı olan faktlar üzə çıxırdı – bu da yeni ideyalar doğurub yeni yazılara vəsilə olurdu.

         O vaxtlar fars dilini də artıq mənimsəmişdim. Kompüterlər  yeni-yeni çıxırdı, indi olduğu kimi əlifbaya  tez çevirmək, köçürmək, axtarışlar etmək olmurdu. Mən hər şeyi əlimlə konspektləşdirirdim, sətir-sətir, səbirlə. Sonradan başa düşdüm ki, bu gərgin zəhmət mənim üçün böyük məktəb olub.

Beləcə, həvəsim, maraq dairəm bir yerə cəmləndi və  mən bu işə vuruldum.

Cavad Heyətin tələbkarlığı da məni daim daha məsuliyyətli olmağa vadar edirdi. Hiss edirdim ki, mənə inanır, o inamı doğrultmalı idim. Buna görə də bu işi 15 ilə yaxın, bəlkə də bir az çox işlədim və “Varlıq” jurnalında ədəbiyyat məsələləri”(Bakı, 2000) monoqrafiyası ərsəyə gəldi. Bu haqda ilk dəfə yazılırdı. Və ilk olan hər şey kimi, həm çətin idi, həm də maraqlı.

Elmi işimi  müdafiə etdikdən sonra ədəbiyyat sahəsində işləməyə başladım. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsində işə qəbul olundum. Şöbə müdiri professor Teymur Əhmədov idi. Bu şöbə Mirzə İbrahimovun böyük zəhməti hesabına yaranmışdı. Mirzə İbrahimovun səyi, şöbə əməkdaşlarının axtarış və səriştəsi nəticəsində  1981-1994-cü illərdə “Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı antologiyası”nın dörd cildinin “ilk bütöv, sistemli, fundamental” nəşri baş tutdu. O illərdən bu günə qədər şöbə əməkdaşları Cənubi Azərbaycanın şair və yazıçılarının həyat və yaradıcılığını tədqiq edib – monoqrafiyalar yazmış, əsərlərini fars dilindən Azərbaycan dilinə tərcümə, ərəb əlifbasından Azərbaycan əlifbasına transliterasiya və tərtib etmiş, kitablarda, dövri mətbuat səhifələrində tədqiqat xarakterli məqalələr dərc etdirmişlər.

Orada çalışmaq mənim üçün şərəfli olduğu qədər məsuliyyətli idi.

Bir müddət sonra Bakı Dövlət Universitetinə də işləməyə dəvət aldım. Orada ilk dəfə olaraq Cənubi Azərbaycan mətbuat tarixi fənnini tədris etdim.

2009-cu ildə Təhsil Nazirliyinin təsdiqi ilə “Cənubi Azərbaycan mətbuatı” (Bakı, “Elm”) adlı kitabım nəşr olundu və çox sevindirici haldır ki, hazırda Azərbaycanın bir çox universitetlərində dərslik kimi istifadə olunur.

Sonradan artıq başqa kitablarım da meydana gəlməyə başladı.

2015-ci ildə “Cənubi Azərbaycan: ədəbi şəxsiyyətlər, portretlər” (Bakı, Sabah) adlı kitabım çap olundu. 2015-ci  ildə üzərində illərlə işlədiyim daha üç kitabım nəşr olundu: “Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı məsələləri” (Bakı, “Sabah”), Qulamhüseyn Saidi “Sonsuz səfər” (Bakı, “Hədəf”, tərtib, ön söz və izahlı sözlərlə birgə)  və Güney Azərbaycan ədəbiyyatı antologiyası (Çağdaş dövr, tərtib,ön söz və izahlı sözlərlə birgə). 2019-cu ildə isə dünya şöhrətli nasir və tənqidçi Rza Bərahəninin əsərlərini ölkəmizdə tanıtdırmaq üçün “Rza Bərahənidən seçmələr” adı altında  ayrıca kitab şəklində nəşr etdirdim.

2021-ci ildə nəşr olunan “Cənubi Azərbaycanda ədəbi-bədii prosesin inkişaf mərhələləri (Bakı, “CBS”) monoqrafiyasında  Cənubda  ədəbi  prosesin milli-bədii tutumu    Cənubi Azərbaycan poeziyası, nəsri, mətbuatı, folklor və klassik ədəbi irs məsələləri konstektində araşdırılır.

Mənim illərlə qəlbimdə saxladığım bir arzum vardı və mən ona da  çatdım. İstəyirdim ki, bizim ədəbiyyatımız xaricdə tanınsın. Çünki çox zaman xarici müəlliflərin Azərbaycan haqqında yazdıqlarını araşdıranda görürdük ki, çox az kitab var və yerli müəlliflərin əsərlərinə çox az istinad olunur.

Bu səbəbdən Cənubi Azərbaycan mətbuat tarixi və mədəniyyəti haqqında hazırladığım elmi  tədqiqatımı ingilis dilinə çevirtdirib Avropada, İsveçdə (The Press History of South (İranian) Azerbaijan XIX-XXI centuries-(Stokholm, “Diktonius”, 2023) nəşr etdirdim.

        Eyni zamanda Türkiyədən çox nüfuzlu “Ötüken” nəşriyyatı mənimlə müqavilə bağladı. Güney Azərbaycan ədəbiyyatın ilə bağlı “XX yüzyıl Güney Azerbaycan edebiyatının öncüleri 1” – (İstanbul, “Ötüken”, 2023) adlı kitabımın birinci cildi Türkiyə türkcəsində nəşr olundu.

         Bu il – 2025-ci ildə mənəvi ata bildiyim doktor Cavad Heyətin 100 illiyi tamam oldu. Onun ad günü ərəfəsində  “Doktor Cavad Heyət “VARLIQ”I (Bakı, “Füyuzat”) monoqrafiyasını nəşr etdirdim. Kitab Azərbaycan elminə, mədəniyyətinə, ədəbiyyatına və ictimai fikrin inkişafına misilsiz töhfələr vermiş dünya şöhrətli alim, türkologiya və tibb sahəsində ilk cərrahi yeniliklərə imza atmış tanınmış həkim, ictimai xadim, araşdırıcı, publisist və “Varlıq” jurnalının yaradıcısı Cavad Heyətin çoxşaxəli həyat və fəaliyyətinə həsr olunmuş ilk elmi monoqrafiyadır. Daha başqa nəşr olunmuş kitablarım da var...

Türkiyə mətbuatında da bu sahəyə daha çox maraq var. Bir müddət mən “Türkiye okuyor” qəzetində köşə yazarı kimi də çıxış edirdim. 3-4 il onlarla əməkdaşlıq etdim. Sonra başqa dərgilərlə də əməkdaşlığımızı davam etdirdik.

“Ulduz” jurnalının mənə yaratdığı imkan da çox sevindirici oldu. İnanıram ki, bu sahədə az da olsa, Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatını oxuculara tanıdıb sevdirmək  mümkün olacaq. Hazırladığım  layihədə çatışmazlıqların olması istisna deyil.

Mən “Ulduz” jurnalına öz dərin minnətdarlığımı bildirirəm. Çünki hər belə layihə sabaha, xalqımızın bütövlüyünə açılan  bir qapıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.03.2026)

​Nərgiz Mustafayeva,

 Gəncə, “Ədəbiyyat və incəsənət” 

Su oyanıb aydınlıq gətirdi, Od hərarət bəxş etdi, Yel isə təbiəti nəfəsi ilə hərəkətə gətirdi. İndi isə növbə ana Torpağındır. Xalq arasında “İlaxır çərşənbə” adlanan bu müqəddəs gün yaradılışın tamamlanmasını, dirilişin və bərəkətin təntənəsini simvolizə edir. Əcdadlarımızın inancına görə, məhz bu gün Torpaq oyanır, öz qoynundakı bütün nemətləri canlandırır və insanı ruzi ilə müjdələyir.

Torpaq çərşənbəsi dörd ünsürün birləşdiyi nöqtədir. Su torpağı islatmalı, Od onu isitməli, Yel isə qurudub toxuma hazırlamalıdır ki, Torpaq ana öz bərəkətini bizə sunsun. Mifologiyamızda Torpaq həm başlanğıc, həm də son mənzildir. Ona görə də İlaxır çərşənbədə torpağa ehtiram xüsusi yer tutur. Deyilərdi ki, bu gün torpağı incitmək olmaz; çünki o, yeni həyatın (cücərtinin) sancısını çəkir.

Bu çərşənbə sübh daxil olandan gecə yarısına qədər rituallarla zəngindir:

​“Papaqatdı”: Gənclərin və uşaqların ən sevimli adətidir. Qapılara atılan papaqlar bayram sevincini bölüşmək, küsülülərin barışması üçün bir vəsilədir.

“Qulaq falı”: Axşam vaxtı qonşuların qapısını pusmaq və eşidilən ilk sözə görə niyyət tutmaq qədim bir inancdır. Buna görə də bu gün hər evdə yalnız şirin və xoş sözlər danışılmalıdır.

“Tonqal qalanması”: İlaxır çərşənbə tonqalı sadəcə bir atəş deyil, ruhun qışın ağrılığından xilas olub paklanması ayinidir. Gecəni nura qərq edən tonqallar, əcdadlarımızın minilliklərdən süzülüb gələn “odla arınma” inancının təzahürüdür. İnsanlar tonqalın üzərindən tullanarkən “Ağırlığım-uğurluğum oda tökülsün” deyirlər. Bu, ötən ilin bütün dərd-sərini, xəstəliyini və mənfi enerjisini alova tapşırıb, yeni ilə günəş kimi parlaq və torpaq kimi pak başlamaq niyyətidir. Adətə görə, bir tonqalın üzərindən yeddi dəfə tullanmaq kainatın yeddi qatı ilə bütövləşməyi simvolizə edir.

İnsanların inancına görə tonqal özü sönməlidir, çünki suyu oda tökmək bərəkəti söndürmək sayılır. Sönmüş tonqalın külü isə bərəkət rəmzi kimi bağ-bağata, əkin sahələrinə səpilərdi ki, ocağın hərarəti torpağın bağrına hopsun.

Bu gün hər kəs təzə paltar geyinməyə çalışır. Evlər sonuncu dəfə ətirlənir, şamlar ailə üzvlərinin sayı qədər yandırılır, əcdadların ruhu yad olunur. Çünki Torpaq həm də bizi köklərimizə bağlayan ən güclü bağdır.

İlaxır çərşənbənin süfrəsi xalqımızın kulinariya sənətinin nümayişidir. Yumurta boyama - yumurta xalq təfəkküründə dünyanı, kainatı təmsil edir. Yumurtanın boyanması dünyanın yenidən nizamlanması deməkdir. Yumurtanın rənglərinin mənası belə izah olunur ki, qırmızı - odu (və ya günəşi), yaşıl - təbiəti, sarı - ayı və ulduzları təmsil edir. Yumurta döyüşdürmək isə bir növ “köhnə ilə yeni”nin mübarizəsi və yeninin qalib gəlməsidir.

İlaxır çərşənbədə süfrəyə qoyulan şirniyyatların formaları göy cisimlərini təmsil edir:Şəkərbura - Ayın təsviridir, üstündəki naxışlar isə ayın kraterləri və ya ulduzları kimi qəbul olunur, Paxlava - ulduzun (və ya dörd ünsürün: od, su, yel, torpaq) rəmzidir, Qoğal - parlayan günəşin simvoludur.İlaxır çərşənbə süfrəsi bir kainat xəritəsidir. Qoğalla Günəşi, şəkərbura ilə Ayı, paxlava ilə Ulduzları süfrəmizə dəvət edirik. Yumurtanı boyayarkən dünyanı rəngləyir, şamı yandırarkən qəlbimizdəki ümidi alovlandırırıq. Belə süfrə sadəcə nemətlər yığını deyil, insanın təbiətlə bütövləşmə ayinidir.

Torpaq çərşənbəsi bizə xatırladır ki, insan nə qədər göylərə ucalmağa çalışsa da, kökü həmişə torpaqdadır. Bu gün sadəcə torpağın deyil, daxilimizdəki xeyirxahlıq toxumlarının da oyanış günüdür.

Qoy bu İlaxır çərşənbə hər birinizin ocağına ruzi, qəlbinə isə torpaq qədər səbir və bərəkət gətirsin.

Qeyd: Məqalə müəllifin şəxsi tədqiqatları, xalq inancları və mifoloji mənbələrin müqayisəli təhlili əsasında hazırlanmışdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.03.2026)

Səadət Sultan,

yazıçı-publisist, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Müəlliflər oxucularla hər görüşü səbrsizliklə gözləyirlər. Təkcə ona görə yox ki, görüşdə istidəyin qədər adam iştirak etsin. Əsas məsələ ondan ibarətdir ki, şairi, kitab müəllifini tanıyırlar, əsərlərini oxuyurlar, onu dəyərləndirirlər, öz fikirlərini auditoriya qarşısında ifadə edirər.

“Litera” –book and coffee"də keçirilən ədəbi yığıncaqda bir daha bunun şahidi olduq. Pedaqoji fəaliyyətlə yanaşı, nəğməkar şairə, publisist və ictimai fəal kimi tanınan Kamalə Abiyeva ilə görüşdə bu qənaətə gəldik.

Yaşının ahıl çağlarına qədəm qoymasına baxmayaraq, Kamalə xanım Abiyevada olan tükənməz enerjiyə, həyata baxışına və sabaha inamına heyran qalmamaq mümkün deyil. Yaradıcı insanlarda Allahın ona bəxş etdiyi ilham, ilahi ruh olur. Əgər bu ruh yoxdursa, ələ qələm almaq mənasızdır.

“Litera”da keçirilən görüşdə şairənin təkcə bir kitabı haqqında yox, ümumi yaradıcılığı haqqında söhbət açıldı. Ədəbi yığıncağı təşkil edən “Zərif kölgələr” yaradıcı klubunun rəhbəri və yaradıcısı Aysel Nəsirzadə və klubun fəallarından Həmidə xanım, şairə Kəmalə Abıyevanı oxucuları ilə görüşdürməklə, ona və oxuculara böyük bir sevinc yaşatdılar.

Görüşün aparıcısı şairə Aysel xanım Fikrət tədbiri xoş sözlərlə açaraq, bütün iştirakçıları səmimiyyətlə salamladı, şairə K.Abiyeva haqqında ürək sözlərini məclis iştirakçılarına çatdırdı. Ümumən görüş iştirakçıları K.Abiyeva şəxsiyyəti, yaradıcılığı haqqında xoş sözlər söylədilər və xüsusilə vurğuladılar ki, şairənin əsərlərinin mayası halal zəhmətdən yoğrulub, oxucunun qəlbinə yol tapır, müasir dövrün problemlərini önə çəkir, yüksək vətəndaşlıq ruhu aşılayır, insanları mənəvi paklığa və təmizliyə dəvət edir. Onun əsərlərində xeyrin şər üzərində qələbəsi görünür.

Görüşdə çıxış edənlər arasında şairə-publisist Aysel Əlizadə, şairə Aysel Xanlarqızı Nəsirli, yazıçı-publisist Bahəddin Həzi, qiraətçi Bəhiyyə Nağıyeva, yazıçı publisist Səadət Sultan, şairə Zeynəb Cəmaləddin qızı, oxucu Çiçək xanım, yazıçı Şahsənəm xanım və oxucular iştirak edirdilər. Şairənin şeirlərindən parçalar xüsusi bir istəklə səsləndirildi. İştirakçılar Kamalə xanımın yazdığı şeirlərə bəstələnən mahnılar haqqında ağızdolusu söhbət açdılar.

Nəğməkar şairə onunla görüşə gələnlərə minnətdarlıq ifadə etdi və gələcək yaradıcılıq işlərindən danışdı. “Zərif kölgələr” yaradıcılıq klubunun gördüyü işlərin mənəvi dərini vurğulayaraq, uğurlar arzuladı. Müəllifi olduğu bir neçə kitabını imzalayıb, oxuculara təqdim etdi.

Sonda “Zərif kölgələr” yaradıcılıq klubunun rəhbəri Aysel Nəsirzadə qeyd etdi ki, “Litera” kitab məkanında keçirilən bu səpkidən olan ədəbi görüşlər ilk və son olmayacaq – belə silsilə görüşlər ədəbi yaradıcılıqla məşğul olan digər şair və yazıçılarla da keçiriləcək.

Görüş iştirakçıları ilə xatirə şəkli çəkildi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.03.2026)

Əli Çağla,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan təmsilçisi

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində növbəti təqdim etdiyimiz şair Təbrizdə yaşayan Məryəm Gözəlidir.

Məryəm Qurbanzadə

Xoy

II 

Yazdım

Və

Sarıldım

Qoxusunda torpaq göyərmiş

Yağısın göz bəbəklərinə

Və tanrı

Əlləri ciblərində tikilmiş buludlara

Göy qurşağı ilə

Sehirbazlıq edir.

Özlərim səni

Ölümü özlərcəsinə.

Sevdim səni

Üsyanı sevərcəsinə.

Gözləmək göz bəbəklərimdə tumurcuqlanıb

Savrulmadan öncə

Sənə qayıdacağam.

Bir qırpım göz ver mənə

İşığım

Saçlarının qaranlığında

Gizlən-qaç oynasın.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 (17.03.2026)

Murad Vəlixanov

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Bəzən insanın qarşısına elə bir seçim çıxır ki, o seçim təkcə bir ailənin deyil, bütöv bir dəyər sisteminin taleyini müəyyən edir. Bəzən bir güllə sadəcə bir insanı deyil, əsrlər boyu formalaşmış anlayışları – şərəf, sədaqət və xəyanət arasındakı sərhədi də müəyyənləşdirir. 1961-ci ildə çəkilmiş “Matteo Falkone” filmi məhz belə ağır mənəvi dilemmanı tamaşaçının qarşısına qoyan ekran əsərlərindən biridir.

Filmin rejissoru Azərbaycan kinosunun tanınmış sənətkarlarından biri olan Tofiq Tağızadədir. Film məşhur fransız yazıçısı Prosper Mériméenin eyni adlı novellası əsasında ekranlaşdırılmışdır. Rejissor bu klassik hekayəni ekran dilinə çevirərək insan vicdanının ən ağır sınaqlarından birini kino vasitəsilə tamaşaçıya təqdim etmişdir.

Dağların qanunu

Filmin hadisələri sərt və qürurlu dağ mühitində baş verir. Bu mühitdə insanlar yalnız qanunlarla deyil, həm də yazılmamış qaydalarla yaşayırlar. Bu qaydaların ən sərti isə xəyanətin bağışlanmamasıdır.

Matteo Falkone həmin mühitdə böyük hörmət sahibi olan bir kişidir. Onun adı təkcə var-dövlətinə görə deyil, sözünün çəkisi və şərəf anlayışı ilə tanınır. Dağ insanları üçün belə nüfuz təsadüfi qazanmır; bu nüfuz illərlə formalaşır və ən kiçik ləkə ilə məhv ola bilər.

Lakin həyat bəzən insanın ən böyük sınağını məhz ən yaxınından – öz ailəsindən göndərir.

Bir uşağın səhvi, bir atanın hökmü

Hadisələrin mərkəzində Matteo Falkonenin oğlu dayanır. Kiçik və sadəlövh görünən bu uşaq bir qərar verir – və həmin qərar ailənin taleyini dəyişir.

Qaçaq bir adam ondan gizlənmək üçün kömək istəyir. Uşaq əvvəlcə razı olur və onu gizlədir. Lakin bir müddət sonra gələn əsgərlər uşağı şirnikləndirərək qaçağın yerini öyrənirlər.

Uşağın verdiyi bu məlumat bir insanın tutulmasına səbəb olur.

Bu hadisə isə dağların sərt qanunlarına görə bağışlanmaz xəyanət sayılır.

Matteo Falkone üçün bu artıq sadəcə bir ailə məsələsi deyil. Bu, onun şərəfi ilə bağlı məsələdir.

Şərəfin ağır hökmü

Filmin ən sarsıdıcı məqamı məhz burada başlayır. Matteo Falkone anlayır ki, oğlunun etdiyi hərəkət sadəcə bir səhv deyil; bu, onun yaşadığı mühitin qanunlarına görə xəyanətdir.

Ata qarşısında iki seçim dayanır:

oğlunu bağışlamaq və öz nüfuzunu itirmək...

ya da şərəf anlayışını qorumaq.

Rejissor Tofiq Tağızadə bu dramatik anı emosional patetika ilə deyil, sakit və ağır bir atmosferlə təqdim edir. Sükut, baxışlar və qısa dialoqlar filmin dramatik yükünü daha da artırır.

Nəhayət, Matteo Falkone qərar verir.

Və o qərar tamaşaçının yaddaşında uzun müddət silinməyən bir səhnə ilə nəticələnir.

Fəlsəfi sual

“Matteo Falkone” sadəcə bir dram filmi deyil. Bu film tamaşaçıya ağır bir sual verir:

Şərəf nədir?

İnsan üçün ən böyük dəyər nə olmalıdır – qanun, vicdan, yoxsa ailə?

Film bu suallara açıq cavab vermir. Əksinə, tamaşaçını düşünməyə vadar edir. Çünki bəzən həyatın ən çətin suallarının cavabı qara və ağ rənglər arasında deyil, onların arasındakı boz sahədə gizlənir.

Azərbaycan kinosunda xüsusi yer

1960-cı illər Azərbaycan kinosu yeni bədii axtarışlarla yadda qalan bir dövr idi. “Matteo Falkone” həmin dövrün ən maraqlı ekran əsərlərindən biri kimi seçilir.

Rejissor Tofiq Tağızadə bu filmdə insan xarakterinin ən sərt tərəflərini göstərməkdən çəkinmir. O, tamaşaçını rahat buraxmır, onu düşündürür, bəzən isə sarsıdır.

Məhz buna görə film təkcə bir ədəbi əsərin ekranlaşdırılması deyil, həm də insanın mənəvi sərhədləri haqqında çəkilmiş güclü kino əsəridir.

Son söz

Bəzən tarixdə ən ağır qərarları verənlər qəhrəmanlar deyil, sadəcə öz dəyərlərinə sadiq qalan insanlardır.

“Matteo Falkone” filmi bizə bir həqiqəti xatırladır:

bəzən insanın qarşısında elə seçim dayanır ki, o seçimdən sonra həyat əvvəlki kimi olmur.

Və bəzən bir güllə təkcə bir taleyi deyil, bir dəyər anlayışını da tarixə həkk edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.03.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bir Tovuz aşığından söz açdım, mütləq bir göyşə aşığından da danışmağım gərəkiyirr. Bu gün daha bir aşığın - aşıq Haqverdi Talıboğlunun doğum günüdür. O, 17 mart 1930-cu ildə Göyçə mahalının Ağkilsə kəndində anadan olub. O,Aşıq Ələsgərin kiçik oğlu Talıbın oğludur.

Aşıq Haqverdi 1951-ci ildə Kirovabad (indiki Gəncə) Pedoqoji İnstitutunun dil-ədəbiyyat fakultəsinə daxil olmuş, 1955-ci ildə həmin institutu bitirmişdir.

Kəlbəcər rayonunun Yanşaq və Qamışlı kəndlərində 1958-ci ilə kimi müəllimlik etmişdir.

1958-ci ildən Basarkeçər rayonunun Ağkilsə kəndində 30 il məktəb direktoru işləmidir. 1988-ci ildə doğma yurd-yuvasından məcburən ayrılan Haqverdi Ələsgərov Daşkəsən rayonunun Bayan kəndində məskunlaşmışdır.

2018-ci il iyulun 4-də Gəncə şəhərində vəfat etmiş, iyulun 5-də Göygöl qəbirstanlığında dəfn olunmuşdur.

Təbii ki, sinəsi qübarlı, Göyçə dərdi ilə tərk etmişdir bu dünyanı.

Allah rəhmət eləsin!

 “Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.03.2025)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Qərb bölgəmiz sazın, sözün vətənidir. Burada Qazax-Akstafa, Tovuz və Gədəbəy aşıq məktəbləri çox populyardır. Bu gün aşıqdan danışacağıq.

Aşıq musiqisi xalqın şifahi yaradıcılığının ən geniş yayılmış qoludur. Tanınmış aşıqlarımızdan birinin bu gün doğum günüdür.

Cavan Alay 1942-ci il 17 martda Tovuz rayonunun Əlimərdanlı kəndində anadan olub. Şeirlərində xalq ədəbiyyatı ənənələri üstünlük təşkil edib. Lirik duyğular, məhəbbət, Vətən və xalqa bağlılıq mənəvi ucalıq el şairinin yaradıcılığının əsas mövzusu olub.

O, aşıq şeirinin, demək olar, bütün janrlarında dillər əzbəri olan şeirlər yazıb. Hələ sağlığında onun yaradıcılıq örnəkləri aşıqların repertuarında özünəməxsus yer tutub. Uzun müddət yerli dövlət orqanlarında müxtəlif vəzifələrdə çalışmış Cavan Alayın şəxsiyyəti və yaradıcılığı hər zaman yaradıcı insanlar, onu tanıyanlar, iş yoldaşları və oxucuları üçün əziz olub.

"Mənim də qəlbimin bir arzusu var" kitabının müəllifidir.

Tovuzlu Alayam, yırtıb kəfəni,

Sevindirrəm məni candan sevəni.

Ölsəm də, həyatda hər zaman məni

Yaşada biləcək duyğularım var.

Cavan Alay 1996-cı ildə vəfat edib. 2012-ci ildə onun 70 illiyi geniş çəkildə qeyd edilib. Hazırda YuTube platformasına çıxışları da yüklənib, baxıb yaradıcılığına qiymət verə bilərsiniz.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.03.2025)

Heyran Zöhrabova,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

İmam Əli buyurur ki, hər bir evin bir qapısı vardır və axirət evinin qapısı da ölümdür.

Həyatın ən böyük həqiqətlərindən biri, bəlkə də elə yeganə həqiqəti ölümdür.

Hər insan ölümün qaçınılmazlığını bilir və hər insan ölümdən qorxur.

Yaxşı bəs insan ölümdən niyə qorxur?

Bir vaxtlar 58 yaşındakı Tolstoyu da eyni sual narahat edirdi.

Və o, ölüm qorxusunu fəlsəfi-psixoloji cəhətdən təhlil edərək " İvan İliçin ölümü" adlı uzun bir hekayə ilə ölüm qoxusunun səbəblərini tapmağa çalışdı və sonda obrazla birlikdə ölümü də öldürdü.

İnsan ömrü boyu cəmiyyətin tələblərinə uyğun olaraq şövqlə çalışıb özünə karyera qurur, ailə qurur, ev qurur, evini ən gözəl şəkildə döşəmək üçün hər bir əşyanı özənlə seçir, amma bu prosesə o qədər fokoslanır ki, sağlamlığının dəyərini, səhətinin qayğısına qalmağı unudur.

Sonra bir sancı ilə başlayan ağrılı xəstəlik, ölüm xofu, bəzən də insanın onun üçün xüsusi yeri olan əşyalara başqalarının necə etinasızlıqla yanaşdığının şahidi olması bütün bu şeyləri insanın gözündə  dəyərsiz edir. Hekayəmizin qəhrəmanı İvan İliç kimi insan fani olduğunu ən çox bu zaman dərk edir, bir gün öləcəyini bilir, amma öldükdən sonra hara gedəcəyini bilməməsi onu qorxuya salır.

Xəstəliyin fiziki əzabı ilə yanaşı ruhun mənəvi əzabı da başlayır.

İvan İliç xəstəliyi dövründə bəzən ümidlənib sağalacağına inanır, bəzən də ağrıları yenidən ona ümidlərinin boş olduğunu onsuz da öləcəyini xatırladır. 

Bu dövrdə hətta ailə üzvlərinin sağlamlığı, öz həyatlarına heçnə olmamış kimi davam etmələri də onu çox qıcıqlandırır.

Amma bütün bunların fonunda İvan İliçə ən çox çətin gələn şey həyatını yanlış yaşadığını özünə etiraf etmək olur.

Bəli, Tolstoyun hekayədə gəldiyi qənaət də elə məhz budur.

İnsan ölümdən qorxur, çünki son günlərində dərk edir ki, sən demə bütün ömrünü, şüurlu həyatını yanlış yaşayıbmış.

Və nəhayət bir gün İvan İliç adət etdiyi ölüm qorxusunu tapa bilmədi.

Onun üçün bir anda, ətrafdakılar üçün isə 2 saat ərzində baş verən prosesin sonunda başının üstündəkilərdən kimsə 

- Vəssalam, qurtardı! - dedi.

- O bu sözü eşidib içində təkrarladı: " Qurtardı ölüm... O daha yoxdur..."

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.03.2026)