Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Hər yeni ilin başlanğıcı ötən ilin son hesabatı kimidir. Qazandıqlarımızla yanaşı, itirdiklərimiz də yaddaşımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilir. 2025-ci il Azərbaycan mədəniyyəti, incəsənəti, ictimai və dövlət həyatında iz qoymuş bir sıra görkəmli şəxslərlə vidalaşdığımız il kimi tarixə düşdü. Sənət ölmür, sənətkar ölsə də, sənət əsrlərlə yaşayır – bu da onlardan bizə qalan əvəzsiz yadigardır.

Onlar fiziki olaraq bu dünyadan getdi, amma yaratdıqları dəyərlər, səsləri, rolları və əməlləri cəmiyyətimizin yaddaşında əbədi olaraq qalacaq.

Ötən il itirdiyimiz simalar arasında sənət, musiqi, teatr, ədəbiyyat və iqtisadiyyat sahəsində iz qoymuş, həmkarları və izləyiciləri üçün nümunə olmuş şəxsiyyətlər yer alır. Onlar təkcə öz sahələrinin deyil, bütöv bir dövrün yaddaşını da yaşatdılar.

Tək bizim itirdiyimiz yox, ümumən ədəbiyyatımızın itirdiyi dahisi

ELÇİN ƏFƏNDİYEVdən başlamaq istəyərəm. Çünki onun əsərləri ilə böyümüş, onun sözləri ilə öyrənmişəm. İndi də onun əsərləri danışır, bizə yol göstərir. Çünki sənətkar dünyadan köçsə də, sənəti hər zaman yaşayacaq.

Dahi yazıçımız, nasir, dramaturq, tənqidçi, ədəbiyyatşünas, filologiya elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Xalq yazıçısı (1998), “İstiqlal” ordenli (2003), dövlət və ictimai xadim. Elçin Əfəndiyev 2025-ci il avqustun 3-də, ömrünün 82-ci ilində vəfat edib.

Musiqi və sənət sahəsində itkilər

ARİF BABAYEV (1 avqust 2025) – Xalq artisti, muğam ustadı, Azərbaycan musiqisinin canlı yaddaşı.

RAMİZ QULİYEV (15 oktyabr 2025) – Tanınmış tarzən, Xalq artisti, professor və pedaqoq. Uşaqlıqdan musiqiyə maraq göstərib, 7 yaşında tar çalmağa başlayıb. ABŞ, Kanada, Fransa, Türkiyə, Almaniya, İran, İsrail, Norveç, Yaponiya və digər ölkələrdə çıxış edib. 1989-cu ildə Yaponiyada 40 gün ərzində 30-dan çox şəhərdə konsert verib.

ÇİMNAZ SULTANOVA (15 yanvar 2025) – Televiziya və teatr siması, aktrisa. Peşəkar fəaliyyəti və səmimiyyəti ilə yadda qaldı. “Vicdan haqqı”, “Sənə inanıram”, “Bayram axşamı” kimi layihələrdə rol alıb.

RƏŞAD BƏXTİYAROV (16 oktyabr 2025) – Əməkdar artist, səhnəyə sədaqəti və peşəkarlığı ilə tanınan aktyor. Uzun müddət xəstəliklə mübarizə aparıb.

VAHİD ƏLİYEV (6 noyabr 2025) – Əməkdar artist, səhnədə təbiiliyi və xarakter rollarında uğuru ilə seçilən sənətkar.

CABİR İMANOV (29 sentyabr 2025) – Aktyor, hüquqşünas və polis polkovnik-leytenantı. Həmkarları tərəfindən nümunəvi insan, izləyicilər tərəfindən etibarlı və səmimi şəxs kimi tanınıb.

ƏNVƏR HƏSƏNOV (16 mart 2025) – Aktyor, rejissor, Xalq artisti. Kino və teatr sahəsində yaratdığı obrazlarla yadda qaldı.

YADİGAR MURADOV (18 noyabr 2025) – Şuşa Dövlət Milli Dram Teatrının direktoru, əməkdar artist. Musiqi sahəsində fəaliyyəti ilə seçilib.

ROZA CƏLİLOVA (19 noyabr 2025) – Sənət və mədəniyyət sahəsində tanınan sima, öz dəsti-xətti ilə seçilən sənətkar.

AĞAKƏRİM (19 dekabr 2025) – Xalq arasında tanınan meyxanaçı. Söz improvizasiyası və üslubu bu janrın yaddaşında qalacaq.

TAMİLLA ŞİRƏLİYEVA (12 mart 2025) – Xalq artisti, Azərbaycan teatr və kino sənətinin sevilən aktrisası. Yarım əsrdən artıq sənət yolu keçib və yaratdığı obrazlar milli teatr tarixinin qızıl səhifələrində qalacaq.

AZƏR BAXŞƏLİYEV (5 yanvar 2025) – Əməkdar artist, cəmiyyət üçün faydalı işləri ilə xatırlanacaq. Uzun illər sağlamlıq problemləri ilə mübarizə aparıb.

İctimaiyyət və iqtisadi sahədə iz qoymuş şəxslər

Abdolbari Gözəl (18 yanvar 2025) – “Azərsun Holdinq”in prezidenti, Azərbaycan iqtisadiyyatına mühüm iz qoymuş iş adamı. Minlərlə insan üçün iş yeri yaratmış, ölkəyə strateji dəyər qatmışdır.

Ədəbiyyat və poeziya sahəsi

Əminə Yusifqızı (9 oktyabr 2025) – Ədəbiyyat və söz dünyasında tanınan şəxs. İncə duyğularla yazılmış yaradıcılığı oxucuların yaddaşında qalacaq.

Əlisəmid Kür (13 oktyabr 2025) – Əməkdar şair, müasir Azərbaycan poeziyasının fərqli səsi. Şeirlərində həyatın ağrısını və insanın daxili mübarizəsini cəsarətlə ifadə edirdi.

Bu adlar təkcə insanlar deyil, bütöv bir dövrün səsi, nəfəsi və yaddaşı idi. Onların hər biri Azərbaycan tarixində, mədəniyyətində və ictimai həyatında öz izini qoyaraq bu dünyadan köçdü. Amma əsl itki yalnız onların fiziki yoxluğunda deyil – bu, eyni zamanda bir dövrün sükutudur.

Onlar gedib, amma yaratdıqları əsərlər, səslər, rollar və toxunduqları həyat uzun illər boyu yaşamağa davam edəcək. Hər birimiz üçün bu, həm xatırlatma, həm də ilhamdır:dəyərlərimizi yaşatmaq, sənətə, sözə və insanlığa hörmət göstərmək üçün. 2025-ci ilin itkisi bizə göstərir ki, hər səslə, hər yaradılmış obrazla, hər yazılmış sözlə bir ömür boyunca bir iz qoymaq mümkündür.

Hər itki bir dərsdir, hər xatirə bir məktəb. Onların sükutu isə bizi düşündürməyə, yaşadığımız dünyanı daha dəyərli etməyə çağırır. İnsanlar ölə bilər, amma onların dəyərləri, yaradıcılığı və toxunduqları həyat həmişə yaşayacaq.

SƏNƏTKAR GETSƏ DƏ, ONUN SƏNƏTİ HƏR ZAMAN VAR OLACAQ...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.01.2025)

Kübra Quliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bəzi evlər var ki, sadəcə yaşamaq üçün tikilmir. Onlar zamanla insanın yaddaşına çevrilir. Mənim üçün belə bir ev var — rəhmətlik babamın öz halal zəhməti ilə tikdiyi ikimərtəbəli evin aşağı mərtəbəsi. Bu məkan mənim uşaqlığımın keçdiyi yer olmaqdan çox, kimliyimin formalaşdığı bir yaddaş nöqtəsidir.

Babam bu evi tikəndə bəlkə də bilmirdi ki, bir gün bu divarlar onun yoxluğuna dözəcək, xatirələrini qoruyacaq. Mən bu evdə böyümüşəm. İlk sevincim, ilk kədərim, ilk susqunluğum bu tavanın altında yaşanıb. Babamla saatlarla etdiyimiz söhbətlər hələ də qulaqlarımdadır. Bəzən gülmüşük, bəzən eyni cümlənin içində susub ağlamışıq. O söhbətlərdə mən təkcə babamı deyil, həyatı tanımışam.

Hər ad günü, hər bayram bu evin qapısından içəri dolub. Böyük ailəmiz, geniş süfrələrimiz olub. Süfrənin ətrafında toplaşan insanlar təkcə yemək paylaşmayıb, bir-birinin varlığını bölüşüb.

Baharlar burada daha canlı keçirdi. Həyətin içində açan çiçəklərin qoxusu uşaqlığımı bürüyər, zamanın nə qədər səxavətli olduğunu hiss etdirərdi.

Babamın ölümündən sonra bu ev dəyişdi. Səssizləşdi. Qaranlıqlaşdı. Bu məkan nənəmə əmanət qaldı — təkcə bir ev yox, bütöv bir keçmiş. Artıq hər dəfə böyük süfrələr qurulmur, səs-küy azalıb, addımlar seyrəlib. Amma bu səssizlik boşluq deyil. Bu, yaşanmışlığın səssizliyidir.

Ocaq hələ də yanır. Çayın tüstüsü hələ də əvvəlki kimi qalxır. Bu ev hələ də istiliyini itirməyib. Çünki bəzi istiliklər insanın yoxluğundan sonra da qalır. Babamın zəhməti bu divarların içində yaşayır. Onun varlığı sükutun içində hiss olunur.

2026-cı ili bu dəfə ənənəvi şəkildə birgə qarşılamadıq. Zaman dəyişib, ailə anlayışı daralıb, insanlar bir-birindən uzaqlaşıb. Amma ilin ilk günü yenə buradayam. Bəlkə böyük süfrə yoxdur, bəlkə hamı bir arada deyil. Amma nənəm buradadırsa, bu ev hələ də mənim üçün bayram yeridir.

Mən bilirəm ki, nənəm yaşadıqca, hər bayramın ilk günü yolum yenə bu evə düşəcək. Çünki bəzi yerlər insanın keçmişi deyil — onun köküdür. Oradan uzaqlaşmaq olar, amma qopmaq mümkün deyil. Bu ev mənim üçün sadəcə uşaqlıq xatirəsi deyil, yaddaşımın ünvanıdır.

Bəzən düşünürəm ki, evlər də insanlar kimi xatırlayır. Susur, amma unutmur. Bu ev də elədir. Qaranlıq görünə bilər, amma içində hələ də işıq var. O işıq babamdan qalan, nənəmin qoruduğu, mənim isə hər dəfə geri qayıdaraq təsdiqlədiyim bir işıqdır.

Və mən bilirəm: bu ev yaşadıqca, mənim uşaqlığım heç vaxt tam bitməyəcək.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Gənc ikən dünyasını dəyişənlər bir başqa cür xatırlanır, xatırlayanın iztirabı, təəssübkeşliyi, ürək ağrısı dominantlıq təşkil edir.

Bir vaxtlar o, sənət dostları ilə tamaşaçılara bol gülüş bəxş edərdi, hətta yaratdığı Ağsaqqal obrazı o qədər məşhur idi ki, hər yerdə insanlar ondan sitat gətirərdilər...

Bu gün “Bozbash Pictures”in Ağsaqqal obrazı ilə yaddaşlarda öz izini qoyan, populyarlıq qazanan aktyor Azər Baxşəliyevin anım günüdür.

O, 3 iyul 1985-ci ildə anadan olub. Beynəlxalq Universitetinin Ərəb ölkələri üzrə regionşünaslıq fakültəsini bitirib. Bozbash Picturesin Ağsaqqal və Əzəmət obrazları ilə tanınmağa başlayıb. ATV telekanalında çalışıb.

Yadda qalan səhnələr

- “Ağsaqqal” obrazı ilə məhəllə dialoqları

- Komik nəsihət monoloqları

- Digər obrazlarla olan ironiya dolu mübahisələr

Filmoqrafiya

1. Bozbash Pictures

2. 3 bacı

3. Ay brilliant

4. Axırıncı yol

5. Stalinin başı

6. Palata 106

7. Bir xalanın sirri

8. Zarafat Bir Yana

Azər Baxşəliyev böyrək çatışmazlığından əziyyət çəkirdi və uzun müddətdir ki, böyrəkköçürmə əməliyyatı üçün donor axtarırdı. 2025-ci il yanvarın 2-də koma vəziyyətində ATU-nun Tədris Cərrahiyyə Klinikasının Reanimasiya şöbəsinə yerləşdirilib. Yanvarın 5-də uzun sürən xəstəlikdən sonra vəfat edib, "Qurd qapısı" qəbiristanlığında dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Ədəbiyyat təkcə hadisələri danışmaq deyil, insan taleyini anlamaq sənətidir. Yazıçı Əlfi Qasımov məhz bu sənəti bacaran yazıçılardandır. Azərbaycan ədəbiyyatında oçerk janrına rəng qatan, onu gücləndirən yazıçılardan biri sayılır. Onun ilk məşhurluğu məhz oçerklərlə başlayıb.

Əlfi Qasımov 1927-ci il yanvar ayının 5-də - unudulmaz yazıçımız Vidadi Babanlı ilə eyni gündə Ağdam rayonunun Poladlı kəndində anadan olub. O, Şelli-Qaradağlı kəndinin yeddiillik məktəbini bitirdikdən sonra Ağdam Pedaqoji Texnikumunda təhsilini davam etdirib. Daha sonra 1943-1944-cü illərdə Ağcabədi rayonunun Xocavənd və Boyad kənd məktəblərində müəllim işləyib.

 1944-1946-cı illərdə Ağdamda İkiillik Müəllimlər İnstitutunda oxuyub, oranı bitirdikdən sonra 1946-cı ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsinə daxil olub və 1951-ci ildə həmin universitetdə təhsilini başa vurub.

O, ədəbi yaradıcılığa ilk dəfə 1945-ci ildə Ağdamda Müəllimlər İnstitutunda oxuyarkən başlayıb və onun "Xalq arzusu" adlı ilk şeiri Ağdamda çıxan "Lenin yolu" qəzetində dərc edilib. Publisistin şeirləri universitetdə oxuduğu illərdə də respublikanın müxtəlif qəzet və jurnallarında dərc edilib.

 "Əriməzin ətəklərində" adlı ilk oçerklər kitabı 1954-cü ildə nəşr olunub. Sonra isə çoxsaylı oçerk, hekayə, povest və roman kitabları, həmçinin tərcümələri və tərtib etdiyi digər kitabları çap olunub. Əsərləri rus, qırğız, türkmən və tacik dillərinə tərcümə edilib

1951-1958-ci illərdə "Azərbaycan müəllimi" qəzetində xüsusi müxbir, şöbə müdiri və redaktor müavini vəzifələrində işləyib. Daha sonra 1958-1966-cı illərdə "Ədəbiyyat və incəsənət" qəzetində məsul katib vəzifəsini icra edib. O, 1966-1983-cü illərdə Azərbaycan SSR Dövlət Poliqrafiya, Nəşriyyat və Kitab Ticarəti İşləri Komitəsində nəşriyyatlar idarəsinin rəisi, baş redaktor vəzifələrində çalışıb.

 1983-cü ilin fevralından ömrünün axırınadək Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatında bədii ədəbiyyat redaksiyasının müdiri vəzifəsində işləyib. Azərbaycan Dövlət Televiziyasında "Kitablar aləmi" verilişinin aparıcısı olub. 1956-cı ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü olub.

Onun əsərlərində süni qəhrəmanlar yox, həyatın içindən çıxan real insanlar, onların sevinc və iztirabları yaşayır. Yazıçı sadə insan talelərini qələmə alaraq böyük mənəvi problemləri ön plana çəkib. Əlfi Qasımovun yaradıcılığı oxucunu düşündürüb, vicdanla üz-üzə qoyub və insanın özünə sual verməsinə səbəb olub. Bu baxımdan onun əsərləri Azərbaycan nəsrində xüsusi yer tutur.

Əsərlərin siyahısı

1. Əriməzin ətəklərində

2. Şagird briqadaları —

3. Odlu ürəklər

4. Dostluq və qardaşlıq dünyası

5. Adilənin taleyi

6. Dnepr qəhrəmanı

7. Ulduz karvanı

8. Məni qınamayın

9. Saçlar ağarsa da…

10. Qızburunda tək məzar

Bu əsərlər oçerklər, hekayələr, povestlər və romanlardan ibarət olub, Azərbaycan ədəbiyyatında sosial-psixoloji və ictimai mövzuları əks etdirir.

Yaradıcılığında əmək adamları, sadə insanlar, kənd və istehsalat həyatı əsas yer tutur. Obrazlarının çoxu real həyatdan götürülüb. Əsərlərində insan taleyi, vicdan, mənəvi seçim mövzularına xüsusi diqqət yetirib. “Adilənin taleyi” romanı dövrünün oxucuları arasında böyük maraq doğurub və qadın taleyi mövzusuna fərqli yanaşması ilə seçilib. “Qağayı fəryadı” əsəri əsasında sonradan film çəkilməsi onun yaradıcılığının kino üçün də dəyərli olduğunu göstərir.

 Uzun illər mətbuat və publisistika ilə məşğul olub, dövrün ictimai problemlərinə biganə qalmayıb. Əsərləri bir sıra xarici dillərə tərcümə edilib, bu da onun yaradıcılığının təkcə yerli yox, beynəlxalq maraq doğurduğunu göstərir. Qısa ömür sürməsinə baxmayaraq, zəngin ədəbi irs qoyub və bu gün də tədqiqatçılar tərəfindən araşdırılır.

Əlfi Qasımov 1985-ci il mart ayının 10-da Bakıda ürək çatışmazlığından qəflətən vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Son illər doğum günündə “Qazax Xeyriyyə” İctimai Birliyinin təşəbbüsü ilə hər ilin bugünkü günü qocaman yazıçı Vidadi Babanlı ziyarət olunurdu, ötən il 98 yaşı təntənə ilə qeyd edilmişdi, hamı 100-ə hazırlaşırdı... Amma səd heyif. 100-2 görmək qismət olmadı...

Bəli, bu gün Azərbaycan ədəbiyyatında ən çox oxunan psixoloji əsərlərdən biri hesab olunan "Vicdan susanda" romanının müəllifi Vidadi Babanlının doğum günüdür. Onu oxuculara sevdirən cəhət insan hisslərini dərin və səmimi təsvir etməsidir.

Vidadi Babanlı 1927-ci il yanvarın 5-də Qazax rayonunun Şıxlı kəndində müəllim ailəsində doğulub. Burada orta məktəbi bitirdikdən sonra ADU-nun fılologiya fakültəsində təhsil alıb. Bir il Sabirabad şəhər orta məktəbində müəllim işləyib, sonra Bakıya köçüb "Azərbaycan müəllimi" qəzeti redaksiyasında ədəbi işçi vəzifəsində çalışıb

Moskvada M. Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutuna təhsil almağa göndərilib, orada aspiranturaya daxil olsa da, səhhəti üzündən Bakıya qayıtmalı olub. Burada "Ədəbiyyat qəzeti" redaksiyasında ədəbi işçi, sonra şöbə müdiri işləyib. Yaradıcılıqla əlaqədar Sumqayıt şəhərində fəhlə yataqxanasında tərbiyəçilik edib, əsərinə material toplayıb. "Azərbaycan" jurnalı redaksiyasında nəsr şöbəsinə başçılıq edib

Cəfər Cabbarlı adına "Azərbaycanfılm" kinostudiyasının dublyaj şöbəsində baş redaktor əvəzi, "Yazıçı" nəşriyyatında baş redaktor müavini olub. Hazırda bədii yaradıcılıqla məşğuldur. Onun ilk mətbu əsəri 1947-ci ildə "Azərbaycan gəncləri" qəzetində çıxan "Anam sən oldun" şeiridir. İlk şeirləri "Dönüş", "Təbrizdə bir gecə" poemaları dövri mətbuatda "Vidadi Şıxlı" təxəllüsü ilə çap olunub.

"Gəlin" povesti ilə nəsr yaradıcılığına başlayıb .

1954-cü ildən roman, povest, hekayə, oçerk, publisistik məqalələr, kinossenari yazıb. Əsərləri SSRİ və xarici ölkə xalqlarının dillərinə çevrilib. Son illər "Öz evində qonaq" pyesi tamaşaya qoyulub. Şeirləri dövri mətbuatda müntəzəm çap olunub. "Kişilik haqqında himn" şeirlər toplusu "Xəzər" nəşriyyatında kütləvi tirajla buraxılıb.

"Dərd məni dilləndirir" publisistik əsərlər toplusu, "Mənim gizlinlərim" avtobioqrafik romanı, "Ana intiqamı" (1995) povesti rəğbətlə qarşılanıb. Yazıçılardan ibarət xüsusi dəstə ilə İspaniya, Fransa, İtaliya, Almaniya, Polşa və bir sıra xarici ölkələrdə səfərdə olub.

Daha çox psixoloji roman və povestləri ilə məşhurdur. Əsərlərinin əsas mövzuları sevgi, vicdan, xəyanət, mənəvi seçim və insan daxili aləmidir. Dil baxımından əsərləri sadə, axıcı və təsirlidir, oxucu ilə tez ünsiyyət qurub. Əsərləri məktəb və universitetlərdə təhlil mövzusu kimi istifadə olunub. Onun qəhrəmanları adətən daxili ziddiyyətlər yaşayan, həyati seçim qarşısında qalan insanlardır.

Kitabları

1. Gəlin

2. Tanışlarım və dostlarım

3. Ayazlı gecələr

4. Həyat bizi sınayır

5. İnsaf nənə

6. Vicdan susanda

7. Ömürlük cəza

8. Hoydu dəlilərim, hoydu.

“Vicdan susanda” romanının xülasəsi

Və qeyd etdiyim kimi, “Vicdan susanda” sovet dövrünün ən kult romanlarından biri olub, Bakıda, Moskvada yüz min tirajlarla təkrar-təkrar nəşr edilib.

Kitabda iki fərqli insan tipi və həyat yanaşması qarşılaşdırılır.

- Əsərin qəhrəmanları arasında professor Söhrab Günəşli və onun aspirantı Vüqar Şəmsizadə kimi idealları yüksək, yaradıcı elmi fəaliyyətə sadiq şəxslər var. Onlar vicdanın səsini dinləyərək cəmiyyət və elm uğrunda çalışırlar.

- Digər tərəfdə isə xudbin və şəxsi mənafə güdən xarakterlər mövcuddur – onlar vicdanlarını susduraraq çirkin yollarla uğur tapmağa çalışırlar.

- Roman həm sosial, həm də daxili psixoloji mübarizəni təsvir edib, eyni zamanda sevgi-məhəbbət xəttini də önə çıxarıb.

Mükafatları

- Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri Fərmanı

- Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi

- Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

- "Şərəf" ordeni (Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafında böyük xidmətlərinə görə)

Ustad yazar 16 avqust 2025-ci ildə vəfat edib. Vəsiyyətinə uyğun olaraq doğulduğu Birinci Şıxlı kənd qəbiristanlığında dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət!”

(05.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu gün çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında önəmli yer tutan filologiya elmləri doktoru Məti Osmanoğlunun doğum günüdür. “Ədəbiyyat və İncəsənət” portalı olaraq Məti müəllimi 68 yaşının tamam olması münasibətilə səmimi qəlbdən təbrik edirik.

Məti Osman oğlu Bayramlı 1958-ci il yanvarın 5-də (bəzi mənbələrdə iyulun 1-də) Qazax rayonunun Sadıqlı kəndində (hazırda Ağstafa rayonunun inzibati ərazisinə daxildir) kolxozçu ailəsində anadan olub. 1965–1975-ci illərdə Sadıqlı kənd orta məktəbində, 1975–1980-ci illərdə Bakı Dövlət Universitetinin (o vaxt Azərbaycan Dövlət Universiteti) filologiya fakültəsində təhsil alıb.

Universiteti bitirəndən sonra təyinatla Balakən rayonunda müəllimlik edib. 1983-cü ildə Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi ixtisası üzrə Bakı Dövlət Universitetinin qiyabi aspiranturasına daxil olub, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin orqanı "Ulduz" jurnalının redaksiyasında işləməyə başlayıb.

1987-ci ildə təsis edilmiş əfsanəvi "Gənclik"-"Molodost" jurnalının ilk əməkdaşlarından olub. İki dildə nəşr edilən jurnal az vaxt ərzində böyük oxucu marağı cəlb edərək ölkənin ən populyar nəşrlərindən birinə çevrilib, yaşlı nəslin yadında olar.

1989-cu ildə böyük dilçi alim və ictimai xadim Aydın Məmmədov onu yeni təşkil olunan Azərbaycan Bədii Tərcümə və Ədəbi Əlaqələr Mərkəzinə dəvət edib. Burada baş elmi işçi, şöbə müdiri və mərkəzin təsis etdiyi "Yol" ədəbiyyat qəzetinin baş redaktoru vəzifələrində çalışıb.

Mərkəzin qurucusu Aydın Məmmədovun faciəli ölümündən sonra oradakı vəzifəsindən istefa verərək qısa müddət Azərbaycan Milli Məclisinin "Demokratik Azərbaycan" fraksiyasının "Müxalifət" qəzetində çalışıb (yanvar-iyun 1992) və buradan Azərbaycan Dövlət Teleradio Verilişləri şirkətinə "Uşaq, gənclər və maarifçilik" studiyasının baş direktoru vəzifəsinə dəvət olunub. Burada işlədiyi dövrdə Fransa Dövlət Televiziyasında ixtisasartırma təcrübəsi keçib.

1990-cı ilin ortalarından BDU-nun filologiya fakültəsində dosent kimi fəaliyyət göstərir. Əsasən Azərbaycan ədəbiyyatı tarixilə bağlı araşdırmalar aparır. Universitet tələbələri üçün "Ədəbiyyat nəzəriyyəsi. Müntəxabat" adlı dərs vəsaitinin, akademik tədqiqatlardan, esselərdən və xatirələrdən ibarət "Sözün o üzündə", eləcə də Səməd Vuruğun və Səmədoğlular haqqında elmi məqalə, esse, xatirə və müsahibələrdən ibarət "Ocaq yeri" kitablarının müəllifidir.

Ədəbi fəaliyyətinə görə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və "Ədəbiyyat qəzeti"nin birgə təsis etdiyi Əli bəy Hüseynzadə ədəbi mükafatının laureatıdır. Bakı Dövlət Universitetində Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi (XIX–XX əsrlər) və "Ədəbiyyat nəzəriyyəsi" fənlərini tədris edir. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin üzvüdür. Məti Osmanoğlu XX əsrin əvvəllərinə aid Azərbaycan nəsrinin təhkiyə sintaksisini bərpa edib.

Əslində onun ədəbiyyat tariximizə həsr etdiyi silsilə məqalələr üslubiyyat, ədəbi dil tarixi və nəsr poetikası üçün çox qiymətli araşdırmalardır. Neçə nəslin əzbər bildiyi və sevdiyi uşaq şeirlərinin K. D. Uşinskinin "Rodnoye slovo" ("Ana dili") kitabından götürülməsi ilə bağlı şərhləri filoloji baxımdan ciddi maraq doğurur.

Elmi və publisistik yaradıcılığa tələbəlik illərində başlayıb. İlk elmi yazısını – "Cəfər Cabbarlının ədəbi-nəzəri görüşləri" məqaləsini universitet qəzetində nəşr etdirib. 1978-ci ildən Azərbaycan Dövlət Radiosunun uşaqlar üçün proqramlar hazırlayan redaksiyası ilə əməkdaşlıq edib. Balakən rayonunda müəllim işləyərkən bu redaksiyanın ştatdankənar müxbiri kimi fəaliyyətini davam etdirib.

1983-cü ildən "Ulduz" jurnalında ədəbi-tənqidi məqalələrlə çıxış etməyə başlayıb, jurnalın tənqid şöbəsinin fəaliyyətinin yeniləşməsində böyük xidmətləri olub. O vaxt təşkil etdiyi dəyirmi masa müzakirələri və dialoqlar ciddi ictimai rezonans doğurub və həmin yazıların əksəriyyəti müasir elektron mediada yenidən nəşr olunub.

Bədii Tərcümə və Ədəbi Əlaqələr Mərkəzində çalışarkən bir sıra əsərləri dilimizə tərcümə edib. Tarixi sənəd olan "Teymur tüzükləri" nin ("Əmir Teymurun vəsiyyətləri" adı ilə) özbəkcədən tərcüməsinin nəşri mərkəzin nəşr etdirdiyi ilk kitab olub.

 Çingiz Aytmatovun "Çingiz xanın ağ buludu", Qazaxıstanda yaşayan rus yazıçısı Moris Simaşkonun "Sultan Bəybars" povestləri oxucular tərəfindən rəğbətlə qarşılanıb və bədii tərcümə sənətinin layiqli nümunələri hesab edilir. Məti Osmanoğlunun tərcüməsində "Çingiz xanın ağ buludu" İranda, "Teymur tüzükləri" isə İranda nəşr edilib.

Məti Osmanoğlunun ədəbi fəaliyyətində ideologiya və ədəbiyyatın ayrılması məsələsinə xüsusi önəm verilir, o, ədəbiyyatı öz məntiqi və bədii dəyərləri daxilində qiymətləndirir. O, yalnız filoloq deyil, həm də tərcüməçi və tənqidçi olaraq klassik və müasir bədii mətni dərindən analiz edir.

Məti Osmanoğlu Azərbaycanın ədəbi və estetik fikrinin inkişafına töhfə verən müəllimlərdən biri kimi tanınır və tələbələr arasında hörmətə layiqdir.  O, ədəbiyyatın mənəvi və intellektual yaddaş kimi rolu barədə fikirləri ilə də məşhurdur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.01.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Bayram sadəcə bir gün deyil. O, xalqın yaddaşında yaşayan bir ritm, keçmiş ilə indinin körpüsüdür. Hər bayram bir zaman sükutunu pozur, qəlbləri birləşdirir və insanlara ümid, sevinc və paylaşma hissi bəxş edir.

Uşaqlığımda bayramlar hər evdə bir səhnə tamaşası idi. Qonşular bir-birinin qapısını döyər, uşaqlar əl-ələ tutub küçələrdə gəzər, hər addımda gülüş səsləri havanı doldurardı. Evdə süfrə bir ziyafət kimi açılır, hər yemək, hər şirniyyat paylaşılar, böyüklər isə gözlərindəki qayğını süfrəyə gətirərdi. Bayram sadəlik və birlik idi: çörək, yumurta, şirniyyat – kiçik şeylər böyük sevincə çevrilirdi.

Bu bayramların əsas ruhunu nənə və baba formalaşdırırdı. Xüsusən, Novruz bayramı bayramların şahı olardı. Nənənin isti əlləri ilə hazırladığı paxlava, şəkərbura və qoz-fındıq dolması, babanın gülüşü və hekayələri evə ayrı bir məna qatırdı. Hər yumurta boyama mərasimi, hər şirniyyat paylaşımı onların əllərində daha da mənalı olurdu. Baba uşaqlara köhnə bayram xatirələrini danışar, nənə isə onların sevincini süfrəyə, evin hər küncünə toxunduran bir sehr kimi yayardı. O sadə anlar ailə bağlarını möhkəmləndirir, gələcək nəsillərə sevgi və hörmət aşılayırdı.

İndi isə bayramlar bir az fərqlidir. Texnologiya və sürət həyatımıza müdaxilə edib. Sosial şəbəkələrdə “xoşbəxt bayramlar” yazmaq, şəkillər paylaşmaq artıq qapı-qapı gəzintinin yerini alıb. Evdə böyük süfrələr qurulsa da, diqqət daha çox fotolarda, paylaşımlarda və vizual təntənədədir. O sadə və səmimi görüşlər, uşaqların küçədəki səsi, qonşuların bir-birini qucaqlaması — indi çox vaxt ekran vasitəsilə yaşanır. Nənə və babanın varlığı hələ də qalır, amma onların rolu artıq xatirə və simvolik mənada daha çox görünür: onların əlləri süfrəyə toxunsa da, hisslər ekranlarda paylaşılan şəkillərdə yaşanır.

Novruz bayramı: baharın gəlişi və xatirələrin əks-sədası

Keçmişdə Novruz bayramı hər evdə xüsusi hazırlıq ilə qarşılanırdı. Səməni qoyular, yumurta boyanır, şirniyyat və qoz-fındıq süfrəyə düzülərdi. Uşaqlar baharın gəlişini oyunlar və şənliklərlə qeyd edər, qonşular bir-birini ziyarət edərdi.

Nənə bayram süfrəsinin hər detalına səhərdən axşama qədər sevgi ilə toxunardı. Şəkərbura və paxlava hazırlamaq, yumurta boyamaq onun üçün yalnız iş deyildi; bu, xatirələrin və ənənələrin gələcək nəsillərə ötürülməsi idi. Baba isə uşaqları əlinə alıb, onlara yumurta döyüşünün qaydalarını, köhnə Novruz hekayələrini danışardı. Onların səsi, gülüşü və isti baxışı bayramı yalnız bir gün deyil, ruhda yaşayan bir xatirəyə çevirirdi.

İndiki Novruz isə həm ənənələri qoruyur, həm də modern həyatın ritmini əks etdirir. Şəhər evlərində və tədbirlərdə süfrələr daha zəngin, hədiyyələr daha planlıdır. Sosial media və foto paylaşımları bu bayramı həm görsəl, həm də geniş bir hadisəyə çevirir. Nənə və baba hələ də evin ürəyi olsalar da, onların rolu indiki bayramda simvolik və görüntü ilə yaşanan xatirə kimi görünür.

Keçmişin sadəliyi və səmimiyyəti indiki texnologiya ilə birləşərək, bayramın ruhunu həm nostalji, həm də müasir dinamizm ilə yaşadır. Novruz həm də bir dərsdir: həyatın dövrlərini, yenilənməni və paylaşmaq zövqünü bizə xatırladır.

Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəylik günü: birlik və vicdanın bayramı

Keçmişdə Həmrəylik günü sadə qeyd edilirdi: ailələr bir araya gələr, qohumlar və dostlarla birlikdə olardı, xatirələrdən danışılır və xalqın birliyi vurğulanırdı.

Nənə və baba bu bayramın mənəvi rəhbərləri idilər. Onların sözü, baxışı və xatirələri hər birimiz üçün bir dərs, bir dəstək idi. Sadə bir görüşdə belə onların varlığı bayramın qəlbini və ruhunu formalaşdırırdı. Hər bir danışılan hekayə, hər gülüş və paylaşım bir ailə bağının güclü simvolu olurdu.

İndiki Həmrəylik günü isə həm rəsmi mərasimlərlə, həm media vasitəsilə geniş qeyd olunur. Sosial şəbəkələrdə təbriklər paylaşılıb, tədbirlərdə çıxışlar edilir. Texnologiya və sürət bayramın təqdimatını dəyişsə də, əsas mesaj — birlik, dəstək, həmrəylik — eynidir. Nənə və babanın rolu artıq səmimiyyət və tarixilik simvolu kimi qalır, amma hər kəs onların öyrətdiyi dəyərləri paylaşılan şəkil, video və mesajlarda hiss edir.

Keçmiş və indinin körpüsü

Bayramların mahiyyəti — paylaşmaq, sevinmək, birlikdə olmaq — zamanla dəyişmir. Keçmişin sadəliyi — süfrələr, qonşularla görüşlər, nənə və babanın öyrətdiyi ailə dəyərləri — indinin sürəti və vizual təqdimatı ilə birləşir. Hər bayram bir körpü kimi işləyir: keçmişin xatirəsini indiyə, indinin ritmini gələcəyə ötürür.

Bayram yalnız şənlik deyil. O, həm də xatirələri qorumaq, ailə bağlarını möhkəmlətmək, birlik ruhunu yaşatmaq və gələcək nəsillərə ötürməkdir. Nənə və babanın varlığı bu dəyərlərin canlı simvolu olaraq qalır. Keçmişin sadəliyi ilə indinin sürətini birləşdirdikdə, bayramların əsl mənası görünür: qəlbləri birləşdirən, ruhu zənginləşdirən, xatirələri yaşadan və ümid yaradan anlar.

Hər Novruz və Həmrəylik günü bizə xatırladır ki, bayram yalnız hadisə deyil, keçmişin və gələcəyin ruhunu birləşdirən canlı bir xatirədir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.01.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Yeni ildə aldığımız ilk xəbərlərdən biri - alimlərin Günəş Sistemi xaricindəki TOI-561 b adlı qayalı planetdə atmosfer olduğunu aşkar etmələri, əlbəttə ki, olduqca böyük maraq doğurur.

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalı "Hürriyyet" qəzetinə istinadən xəbər verir ki, planet “ultra isti super-Dünya” adlanır və səthində əriyən qayadan ibarət okean ola bilər.

Belə ki, TOI-561 b, Yer planetindən iki dəfə ağırdır, amma ulduzuna çox yaxındır. Buna görə planetin bir tərəfi daima gündüz, o biri tərəfi daima gecədir.

Alimlərin ölçmələrinə görə, gündüz tərəfi təxminən 1800°C-dir. Bu, çox isti olsa da, gözləniləndən azdır. Səbəb planetin ətrafındakı atmosferin istiliyi gecə tərəfinə daşımasıdır.

Atmosferin içində güclü küləklər var və bəzi qazlar səthi soyudur. Planetin ulduzu Günəşdən daha yaşlı və dəmirdən az zəngindir. Bu da planetin daxili quruluşunun Yerdən fərqli ola biləcəyini göstərir.

Qeyd edək ki, alimlər atmosferi və temperaturu daha yaxşı öyrənmək üçün araşdırmalarını davam etdirirlər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.01.2026)

Cahangir Namazov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Özbəkistan təmsilçisi.

Bu günkü söhbətdaşımız dünya ədəbiyyatının parlaq nümayəndəsi, beynəlxalq səviyyədə tanınmış alban əsilli amerikan şairi, ədəbiyyat tənqidçisi və tərcüməçi, Protonizm nəzəriyyəsinin banisi, fəlsəfə elmləri doktoru, professor, bir çox beynəlxalq mükafatların sahibi Ceke Marinajdır.

C.N: Albaniyada keçirdiyiniz uşaqlıq illəri ilə ABŞ-dakı yaradıcı həyatınızı müqayisə etdikdə, daxili aləminizdə hansı fərqləri hiss edirsiniz?

C.M: İçimdə iki mənzərə var. Birincisi, doğma dağların daş sükutudur. Bu sükut özünəməxsus sintaksisə malikdir. Külək isə gənc şairin ilk poetik ifadələrinin redaktoru funksiyasını yerinə yetirir. O dövrün Albaniyası məhdudiyyətlər məktəbi idi - siyasi, iqtisadi və leksik məhdudiyyətlər. Ehtiyatlılıq nitqimizi formalaşdırırdı, metafora isə yalnız bədii seçim deyil, həm də sığınacaq idi. İlk açıq risklərim - “Atlar” şeirimdə olduğu kimi - tarixə toxunma cəhdlərim hər cümlənin arxasında at nallarının səsini eşitməyi, bir obraz üzərində tarixin təzyiqini duymağı mənə öyrətdi. İkinci mənzərə isə Amerika səhifəsidir - geniş, çoxsəsli və bəzən çaşdırıcı dərəcədə sərbəst. Burda “mən” anlayışının öz lüğəti, öz dialektləri var. Xarici senzorlardan azad olan daxili dünya artıq öz diqqət və məsuliyyət etikası ilə yaşamalıdır. Mən bunu “Protonizm intizamı” adlandırıram. İstər mətn, istər həyat, istər mədəniyyət olsun - başlanğıcı canlı olandan götürməli, inkarın elektron”undan çox,  “möhkəm proton”u üstün tutmalı, sorğudan həqiqətə doğru, dağıtmaq yox, qurmaq niyyəti ilə irəliləməlidir. Albaniya mənə şifahi yaddaşın ritmini və hər sözdəki mənəvi məsuliyyəti, Amerika isə həmin ritmi müxtəlif səslərlə yoxlamaq və üfüqü genişləndirmək imkanı verdi. Əslində, daxili dünyam iki hal arasında hərəkət edir: dağların sərt işığından öyrəndiyim ayıqlıq və sinif otaqlarında, redaksiya masalarında formalaşan səxavət. Son işlərimdə hər iki coğrafiya var: Əgər bir cümlə ilə ifadə etməli olsam, belə deyərdim: albaniyalı uşaq mənanın içində sağ qalmağı öyrəndi, amerikalı yazıçı isə onu böyütməyi öyrənir.

C.N: Sizcə, bugünkü  dünyada insanlığın ən böyük mənəvi problemi  nədir?

C.M: Ən çox rastlaşdığım şey diqqət aclığıdır. Bizdə fikir və istəklərin çatışmazlığı yoxdur; əksinə, çatışmayan şey, bir başqasına yetərincə diqqətlə baxa biləcək, beləliklə də şəfqətin məsuliyyətə çevrilməsinə imkan verəcək intizamlı baxışdır. Elə buna görə də, protonizmə görə, söhbət əvvəlcə bir əsərdə və ya bir insanda estetik, intellektual və əxlaqi baxımdan baş verən nələr varsa, onlardan başlamalıdır, sonra isə çatışmazlıqları sadalamaq lazımdır. Boşluq sadəcə iman və ya sevgi yoxluğunda deyil; bu, baxmaq, dinləmək və sonra qurmaq bacarığını itirmiş bir etik duyğunun solmasıdır.

C.N: Belə demək olarmı ki, məhz bu həyat təcrübələri sizi protonizm nəzəriyyəsini formalaşdırmağa sövq edib?

C.M: Əlbəttə, çünki protonizm seminar otağında yaranmayıb. O, böhranlardan süzülüb ortaya çıxıb. Postkommunist Albaniyasında mən sözün həm bədəni necə təhlükəyə atacağı, həm də bir xalqı oyada biləcəyini öyrəndim. “Atlar” şeirim çıxanda onun avtoritar “sürü instinkti”nə qarşı satirası həm gizli alqışlar, həm də rəsmi qəzəblə qarşılandı. O göstərdi ki, dil insan ləyaqətini ya əsarətdə saxlaya, ya da azad edə bilər. Sonra dağlardan qaçdım. Qorxu, qətiyyət və “biz” deməyin qiymətini öyrədən bir təhsil məni bir sualla üz-üzə qoydu: hansı tənqid həyatın yaşamasına kömək edir? Amerikaya çatanda mən başqa bir qütblə qarşılaşdım - burda intellektual müzakirələrdə bəzən hər şeyi tənqid etmək və dağıtmaq dərinlik hesab olunurdu. Çoxlu rəy və məqalə gördüm - ritorik baxımdan parlaq, amma sosial baxımdan son dərəcə sönük. Belə tənqidlər tənqidçinin parıltısını artırır, amma əsərin oxucu və mədəniyyət üçün mümkün xidmətini azaldırdı. Protonizm bu vəziyyətə bir düzəliş kimi meydana gəldi: tənqidçidən tələb olunan metod əvvəlcə mətnin həyatverici elementlərindən başlamaq, sonra tənqid sərhədlərinə keçmək, beləliklə, verilən hökmü nümayişə deyil, mədəni məsuliyyət aktına çevirməkdir. Formal olaraq, protonizm beş əsas istiqamət üzərində formalaşıb: protonizmiotika, bərpa, araşdırma, həqiqət və əxlaq. Bunların hər biri əsərdə estetik, intellektual və əxlaqi baxımdan həyatvrici elementlərə diqqəti yönəltmək üçün nəzərdə tutulub, yalnız bundan sonra  çatışmazlıqlar qeyd olunur.  Amma bundan məqsəd əsla sadəlövh tərif deyil.  Məqsəd inkarın asan cazibəsinə qarşı duran ardıcıl diqqətdir.

C.N: Bununla belə, müxtəlif mədəniyyətlərdən olan oxucular protonizmi fərqli qəbul edir. Nəzəriyyəniz Şərq və Qərbdə necə qarşılanır, fərqlər varmı?

C.M: Əslində, cazibə mərkəzi eynidir, fərq yalnız orbitlərdədir. Əgər bir fərqdən danışmaq lazımdırsa, bu, ton fərqidir, mahiyyət fərqi deyil. Şərqdə protonizm çox vaxt tədris və davranış etikası kimi qəbul olunur.  Qərbdə isə o, çoxsəsli tənqid içində fəlsəfi bir mövqe kimi müzakirə edilir. Hər iki yol eyni məqsədə xidmət edir - mətndə həyatın başladığı nöqtədən başlamaq və ehtiyatla həqiqətə doğru irəliləmək.

C.N: Məncə, oxucularımızın çoxu bilir ki, protonizm ədəbiyyatda “müsbət” anlayışını vurğulayır. Amma qaranlıq, ağrı və faciə ilə üzləşmədən böyük sənət mümkündürmü?

C.M: Protonizmdə “müsbət” heç də qaranlığı inkar etmək deyil. O, intizamlı işıqla qaranlığa daxil olmaqdır. Böyük sənət əzabdan üz çevirmir — o, predmetə daha uzunmüddətli, daha dəqiq və daha məsuliyyətlə baxır. Az öncə dediyim kimi, protonizm tələb edir ki, tənqidin ilk addımı əsərdə uğursuzluqdan öncə, həyatverici cəhətlərə yönəlmək olmalıdır. Qaranlıq hər mərhələdə mövcuddur, amma heç vaxt son məqsəd deyil; o, aydınlığın yonulduğu materialdır.

C.N: Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatına bir neçə dəfə namizədliyiniz irəli sürülüb. Bu gün də potensial namizədsiniz. Bəzi tənqidçilərin fikrincə, bu mükafatın verilməsinə  siyasi amillərin təsiri var. Fikrinizcə, siyasi  amil ədəbi faktın dəyərini verməyə qabildirmi?

C.M: Mükafatlar hava hadisəsidir, ədəbiyyat isə iqlim. Mən bu sürət əsrində kitabları yaddan çıxarmayan hər bir quruma minnətdaram, amma ədəbiyyatın dəyərinin institutların küləyindən asılı bir referendumla verilməsini istəmirəm. Bununla belə, mədəni institutların tarixdən kənarda dayandığını iddia edə bilmərik,  onlar həm işıq saçır, həm də kölgə salır. Bəs, ədəbiyyatın gücünü necə ölçməliyik? Əvvəlcə əsərin oxucu düşüncəsi və cəmiyyətdə nələr elədiyinə baxmaq lazımdır.  Qavrayış aydınlaşmalı, vicdan genişlənməli, düşüncə daha tələbkar olmalıdır. Sonra bu qazancları həqiqət və zaman qarşısında sınamalıyıq. Siyasi təsir bəzən görüntünü sürətləndirə bilər, amma davamlılığı təmin edə bilməz.

C.N: Müasir ədəbi mənzərədə romanlar və hekayələr daha çox oxucu cəlb edir, poeziya isə daha dar bir çevrəyə xitab edir. Sizcə, poeziyanın gələcəyi necə olacaq?

C.M. Poeziyanın heç vaxt çoxluğa ehtiyacı olmayıb. Onun ehtiyacı intensivliyədir. Roman çox zaman izdiham toplayır, şeir isə vicdanı tərbiyə edir. Mən poeziyanın gələcəyini dəqiqlik və mövcudluğun birliyində görürəm. O elə bir dil olmalıdır ki, sürətlə səs-küyləşən dünyada insanlıq ölçüsünü bərpa edə bilsin. Bu gələcəyi üç meyl formalaşdıracaq: səsə qayıdış; formanı itirmədən formatlararası keçid; etik tənqidin mədəni oksigenə çevrlməsi. Məncə, poeziyanın oxucu auditoriyası az qalacaq, amma onun təsiri daha dərin və nəticəli olacaq. Onun “səlahiyyət dairəsi” hələ çox genişdir.

C.N: Yapon haykusu, ərəb qəsidəsi, türk dastanı, yunan faciəsi - bu qədim janrlar müasir poeziyanı necə zənginləşdirə bilər?

C.M: Bu formaların hər biri hələ də insan ovqatına mükəmməl köklənmiş qədim musiqi alətidir. Hayku qısalığı idrak forması kimi təqdim edir - dəqiqlik və mövsümi şüur vasitəsilə. Ərəb qəsidəsi əvvəl itkidən danışır, sonra yol göstərir və sonda insanları birləşdirən fikrə gətirən hərəkət modelidir. O bizə göstərir ki, məhdudiyyət bəzən genişlik yarada bilər. Türk dastanı soy, təbiət və qanunu birləşdirir, müasir poeziyaya “biz” sözünü “mən”i itirmədən saxlamağı öyrədir. Yunan faciəsi isə xorun qarşılıqlı oyunu, tanıma, katarsis kimi elementlərlə bağlı dramaturji zəka və ziddiyyətləri səhnəyə çıxarmaq cəsarətinə sahibdir.

C.N:  Müasir ədəbiyyatşünaslığın ən böyük zəifliyi nədir?

C.M: Üç təkrarlanan qüsur var: inkarı metod kimi qəbul etmək; qavrayışdan çox nümayişə yönəlmək; məsuliyyətsiz etika. Çoxlu tənqid mətndəki ən zəif nöqtədən başlayır, orda tonqal yandırır, şəxsiyyət oyununu qavrayışla səhv salır,  mənəvi dili qayğıdan ayırır. Çarə isə intizamlı diqqət ardıcıllığıdır, yəni mətndə həyatın başladığı yerdən başlamaq, onun ən yüksək cəhdini bərpa etmək, sorğulamaq, həqiqətə qarşı sınamaq və yalnız bundan sonra etik mühakiməyə keçmək.

C.N:  Müasir oxucular ədəbi əsərlərdə ən çox nə axtarır: mənəvi sakitlik, həqiqət, yoxsa süjet?

C.M: Oxucular istiqamət tapmaq üçün gəlirlər. Süjet - zaman içində ardıcıllıq, həqiqət - reallıqla təmas, mənəvi sakitlik - insani sükutun təzyiqidir. Ən təsirli kitablar bu üç elementi bir-birinə hörür, elə bir diqqət nizamı yaradır ki, qavrayış yaşanıla bilən bir hal alır.

C.N: Gələcəkdə bəşəriyyətin Sizdən hansı ədəbiyyatı gözlədiyini düşünürsünüz?

C.M: Əgər mən insanlığa faydalı olmaq istəyirəmsə, gələcək kitablarım aydınlıq gətirməli, təsəlli verməli, mürəkkəblik qatmalı və öhdəlik daşımalıdır. Aydınlıq – dəqiq cümlələrlə, təsəlli – cəsarəti möhkəmləndirməklə, mürəkkəblik – incəlikləri bərpa etməklə,  öhdəlik – dili ictimai xidmət kimi dəyərləndirməklə baş verir. Formal baxımdan bu o deməkdir ki, şeirlər həm qulaqda, həm səhifədə yaşamalıdır; nəsr parıltısız, lakin istiliklə dolu olmalıdır; tənqid isə bir növ qəyyumluq kimi davranmalıdır.

C.N: Fikrinizcə, XXI əsrin ən  böyük mənəvi böhranı nədədir?

C.M: Ən dərin böhran  diqqətsizlikdir,  yəni insan baxışının o qədər zəifləməsi ki, artıq heç nə onun diqqətini yetərincə cəlb edə bilmir və məna daşımır. Diqqət dağılarsa, vicdan da onunla birlikdə çökməyə başlayır. Bunun dərmanı görmək və demək vərdişlərini elə tərbiyə etməkdir ki, diqqətin ölçü və dəyəri təcrübəyə yenidən qaytarılsın. Ədəbiyyatın vəzifəsi bu diqqəti vicdanla birləşdirərək öyrətməkdir.

C.N: Sufi ədəbiyyatının əsas ideyası “nəfsin saflaşdırılması və mənəviyyatın ucaldılması”dır. Müasir ədəbiyyat bu sufi ruhundan məhrumdurmu?

C.M: Əgər sufi ruhundan məqsədimiz qəlbin aydınlığına doğru nizamlı bir səyahətdirsə, bəli, müasir ədəbiyyat bəzən bunu səs-küy və nümayiş arasında unudur. Sufi modelinə görə dil xatırlamaq və məsuliyyət daşımaq vasitəsidir. Protonizm isə bu meyli əsərdə həyatverici nöqtədən başlayaraq, araşdırma yolu ilə həqiqətə doğru irəliləmək və qayğı etikası ilə davranmaqla birləşdirir.

C.N: Qloballaşan dünyada gənclər sürətli informasiya axınında yaşayırlar. Onları necə yenidən klassik, əbədi ədəbiyyatla birləşdirmək olar?

 C.M: Klassikanı daha gur səsləndirməyə ehtiyac yoxdur — onu daha yaxın etmək lazımdır. Həyatdan başlayın, bioqrafiyadan yox. Qədimi olanı təcili olanla qoşalaşdırın. Formanı düşüncə üsulu kimi öyrədin. Böyük evlərə kiçik qapılardan daxil olun. Protonist oxumağı məşq edin. Yaddaşı yenidən dəbə çevirin. Tərcümə edin. İctimai ayinlər qurun. Axına uyğun dizayn edin, amma dərinliyi çatdırın. Və həqiqətən vacib olanı öyrənin, ötərini, xırdaçılığı deyil.

C.N: Bu gün süni intellekt həyatımızın demək olar ki, hər sahəsinə nüfuz edib. Sizin fikrinizcə, bu texnoloji inqilab insan yaradıcılığı və düşüncəsinin mənəvi dərinliyini necə dəyişir?

C.M: Hər yeni alət diqqətin öyrənilmə qaydasını yenidən yazır. Süni intellekt – ən yaxşı halda baxış dairəmizi genişləndirə bilər. O, səsləri yenidən üzə çıxarmaq, arxivləri yan-yana düzmək, fərqinə vara bilməyəcəyimiz nümunələri modelləşdirmək imkanı yaradar. Bu şəkildə o qavrayışı əvəz eləmir, onun dayağı olur – kitabxana və ya mikroskop sayağı duyğularımızı genişləndirən vasitə kimi çıxış edir. Təhlükə maşının ağlında deyil, bizim görmək və demək əzələlərimizi tənbəlliyə təhvil verməyimizdədir. Rahatlıq bizi mühakiməni cilalayan zəhmətdən imtina etməyə sövq edir. Yaradıcılıq baxımından süni intellekt qədim bir həqiqəti kəskinləşdirir: forma  təzyiq altında verilən seçimdir. Qaralamalar sonsuz və ani olduqda sənətkarın işi daha çox seçmək və vicdanla davranmaq üzərində cəmlənir. Nəyi saxlayacaqsınız və niyə? Hansı cümlə reallığın ağırlığını daşıyır, hansı isə ehtimalın parıltısını? Mətn bollandıqca etik məsuliyyət də bir o qədər dəqiqləşməlidir. Böyük əsərləri fərqləndirəcək şey artıq yenilik deyil, seçimin dürüstlüyü olacaq, yəni insan ağlının alətlərin çağırdığı materialı necə və nə məqsədlə düzənləməsi. Ruhani baxımdan bu inqilab varlığın sınağıdır. Əgər süni intellektə büt kimi yanaşsaq, ikinci dərəcəli baxışların toplayıcısına çevriləcəyik,  daxili dünyamız xəbər lentinə bənzəyəcək,  məşğul, məlumatlı, amma çəkisiz. Ona nizamlı alət kimi yanaşmalıyq. Yəni tələsmədən oxumaq, cümlə həqiqəti deyənədək düzəliş etmək, bir insanı o qədər dinləmək ki, qayğı məsuliyyətə çevrilsin. Protonist baxımdan: alətin dəstəkləyə bildiyi həyatverici tərəfdən başlayın, sonra sorğu ilə həqiqətə doğru gedin və sonda yalnız insanın verə biləcəyi etik hökmə çatın. Ona görə də mən maşından qorxmuram, unutqanlığımızdan qorxuram. Çəkic heykəli yaratmır, o, sadəcə, onun yaranmasına şərait yaradır. Süni intellekt çəkic kimidir. İnsan isə hansı fiquru, kim üçün və hansı bahaya oyacağını bilən əldir.

C.N: Azərbayan ədəbiyyatının gələcək inkişafını necə görürsünüz?

C.M: Azərbaycan ədəbiyyatı dünya ədəbiyyatı xəzinəsinə zəngin mənəvi pay verib. Bu fikrin təsdiqi kimi orta çağ intibah poeziyasıının böyük nümayəndəsi Nizaminin yaradıcılığını yada salmaq yetərlidir. Şərq şeiri və hətta romançılığı son min ildə Nizami Gəncəvi yaradıclığı ilə qırılmaz surətdə bağlı olub. Özündən sonrakı bütün böyük Şərq şairləri onun yoluyla gediblər. Əminəm ki, müasir Azərbaycan ədəbiyyatının yeni yüksəlişi məhz bu özül üzərində baş tuta bilər.

Müsahibəni ingilis dilindən Əsəd Cahangir tərcümə edib

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.01.2025)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Zaman səssizcə dəyişir. Dünən bizim üçün adi olan hadisələr bu gün xatirəyə çevrilir, bu gün yaşadıqlarımız isə sabahın tarixidir. İnsan bəzən hiss etmədən elə bir nöqtəyə gəlib çatır ki, burada keçmişlə gələcək üz-üzə dayanır. Bu nöqtəni şərti olaraq illərin qovşağı adlandıra bilərik.

İllərin qovşağı təkcə təqvimdə bir ilin bitib digərinin başlaması deyil. Bu, düşüncə tərzinin, həyat baxışının və dəyərlərin dəyişdiyi bir mərhələdir. Keçmişdə daha çox vaxt ayırdığımız münasibətlər, səbrlə dinlədiyimiz söhbətlər bu gün sürətli həyatın kölgəsində qalır. Texnologiya imkanlarımızı artırsa da, bizi bir-birimizdən bir qədər uzaq salır.

Bu qovşaqda insan istər-istəməz suallar verir: biz nəyi qazandıq, nəyi itirdik? Məlumat bolluğu içində yaşayırıq, amma düşünməyə vaxtımız azalır. Ünsiyyət asanlaşıb, anlayış isə çətinləşib. Bütün bunlar müasir dövrün əsas ziddiyyətlərindəndir.

Amma illərin qovşağı yalnız itkilərdən ibarət deyil. Bu mərhələ eyni zamanda yeni imkanların açıldığı bir nöqtədir. İnsan burada seçim edir: keçmişin dəyərlərini unudub yeninin ardınca getmək, yoxsa onları qoruyaraq gələcəyə daşımaq. Əsl inkişaf da məhz bu balansı tapa bilməkdən keçir.

Bu gün cəmiyyət olaraq məhz belə bir mərhələdəyik. Keçmişin təcrübəsi ilə gələcəyin tələbləri arasında yol axtarırıq. Bu yol bəzən çətin, bəzən dolaşıq görünə bilər. Amma unutmaq olmaz ki, hər bir qovşaq yeni başlanğıc deməkdir.

İllərin qovşağında dayanarkən əsas məsələ geriyə baxıb köhnəni inkar etmək yox, irəli baxıb doğru seçimi etməkdir. Çünki zaman dayanmaz, amma insanın bu qovşaqda verdiyi qərarlar uzun müddət yadda qalır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)