İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Hacı Məmmədov hələ on yaşında ikən onu Azərbaycan Dövlət Şərq Orkestrinə qəbul ediblər. Kollektivə hamıdan sonra gələn bu oğlan uşağının qeyri-adi istedad sahibi olması Üzeyir Hacıbəylinin də diqqətini çəkib. O, bu çəlimsiz uşağı yoldaşlarına göstərərək söyləyib: “Baxın, gördüyünüz sarıbəniz oğlan gec-tez sizləri tamam ötüb keçərək, birinci pilləyə çıxacaq”.

Belə də olub...

Azərbaycan SSR xalq artisti Hacı Məmmədov 1920-ci il aprelin 28-də Şamaxı şəhərində anadan olub. Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunda təhsil alıb. 1949-cu ildən 1970-ci ilə qədər həkim-cərrah kimi fəaliyyət göstərib. Azərbaycan Dövlət Xalq Çalğı Alətləri Orkestrində işləyib, 1949-cu ildən Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının solisti olub.

Rus və Qərbi Avropa müəlliflərinin klassik əsərlərinin tarda ilk ifaçısı olub. Bülbül, Seyid Şuşinski, Zülfü Adıgözəlov kimi müğənniləri müşayiət edib, Belçika, Polşa, Macarıstan, İran, Suriya, Əlcəzair və digər ölkələrdə qastrol səfərlərində olub.

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

- "Şərəf nişanı" ordeni

- Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri Fərmanı

Onun həyatını tədqiq edən Məmməd Mirzəliyev yazır: “Hacı Məmmədovun ifaçılığı ayrıca bir məktəbdir. Qurban Pirimov, Bəhram Mansurov kimi böyük sənətkarların yaratdığı sənət məktəbindən dərs alan Hacı Məmmədov milli musiqimizin ən görkəmli nümayəndələrindən biri idi. O, Bülbül, Seyid Şuşinski, Zülfü Adıgözəlov, Əbülfət Əliyev, Rəşid Behbudov, Şövkət Ələkbərova, Yaqub Məmmədov, Rübabə Muradova, Sara Qədimova və başqa görkəmli sənətkarları tarda dəfələrlə müşayiət etmişdir.”

Hacı Məmmədovun yaradıcılığında muğamlar bir zirvədir. Bu sənət incilərinin də içərisində “Orta Mahur”un öz xüsusi çəkisi var. O, bu muğamı elə ustalıqla ifa edirdi ki, ona qulaq asanlar bunu bir möcüzə sanırdılar. Hacı Məmmədov doğrudan da qeyri-adi çalğı sahibi, virtuoz ifaçı idi. Hacı Məmmədovun tara olan qeyri-adi məhəbbətinin və vurğunluğunun nəticəsi idi ki, çalğıdan ifaçının kimliyini təyin etmək mümkündür.

Bu bəxtiyarlıq hər sənətkarın taleyinə yazılmayıb. Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin inkişafında özünəməxsus rolu olan, uzun müddət Azərbaycan Xalq Çalğı Alətləri Orkestrində işləyən, Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında solist kimi çalışan Hacı Məmmədov ixtisasca həkim idi. O, 1948-ci ildə Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunu bitirmiş, uzun müddət müxtəlif xəstəxanalarda həkim-cərrah, baş həkim müavini, baş həkim işləmişdi.

Onun əllərindən şəfa tapmış insanlar söyləyirlər ki, Hacı həqiqətən də, bacarıqlı həkim olub. Uzun müddət Naxçıvan şəhər xəstəxanasında, Sumqayıtda və Bakıda insanların sağlamlığı keşiyində dayanıb. Tarda çalmağı müstəqil öyrənən Hacı Məmmədov ömrünün sonuna kimi müxtəlif mədəniyyət ocaqlarında, ölkəmizdən çox-çox uzaqlarda, qastrol səfərlərində, mədəni tədbirlərdə uğurla iştirak etmişdir.

Dahi bəstəkarın uzaqgörənliklə söylədiyi bu müdrik fikir özünü doğrultdu. Doğrudur, o, özünə peşə kimi həkimliyi seçsə də, içindən gələn arzu, məhəbbət onu başqa bir istiqamətə çəkdi. Hacı Məmmədovun ilk yadda qalan uğuru 1939-cu ilin payızında Moskvada keçirilən xalq çalğı alətlərində ifa edən musiqiçilərin müsabiqəsindəki çıxışı oldu. 19 yaşlı gənc yarışda mükafata layiq görüldü.

İkinci dünya müharibəsi illərində isə Hacı Məmmədov ön cəbhədə olaraq öz çıxışları ilə əsgərləri qələbəyə ruhlandıran musiqilər ifa edərdi. Bu gün “Qızıl Fond”da Hacı Məmmədovun özünəməxsus tərzdə, üslubda ifa etdiyi “Zabul Segah”, “Bayatı-Şiraz”, “Şur”, “Çahargah”, “Orta Mahur” və başqa muğamlar qorunur.

Hacı Məmmədovun xatirələrindən:

“Gözümü dünyaya açanda tar səsi eşitdim. Çünki atamın tarı vardı. 1927-ci ilin payız günü - 7 noyabr idi. Şamaxıda Oktyabr inqilabının 10 illiyinə həsr edilmiş bayram gecəsi keçirilirdi. Şənlikdə biz də iştirak edirdik. Atam tarını köynəyindən çıxardıb kökləməyə başladı. Bu vaxt Şirvan mahalının çox tanınmış tarzəni Cəlil kişi məclisə daxil oldu.

Onun gəldiyini görən atam ayağa qalxdı. İrəli gedib onunla görüşdü. Cəlil kişi tarını köynəyindən çıxardıb lovğa-lovğa çalmağa başladı. Atamın bu mənzərədən pərt olduğunu gördüm. Ona ürəyimdə acıdım. Çünki o vaxta kimi elə bilirdim atamdan yaxşı tar çalan yoxdur”.

Ustad sənətkar 1981-ci il avqustun 2-də Bakıda vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Xalqın içərisindən çıxan bu sənətkar özünün bütün mənalı həyatını klassik Azərbaycan musiqisinin inkişafına həsr edib. Ömrünün 60 ilini xalqdan öyrəndiyi və topladığı 500-dən artıq mahnını işləyib Azərbaycanın xanəndəlik sənətini yaratmağa həsr edən müğənni Zaqafqaziyada ən yaxşı xalq ifaçısı şöhrətini qazanıb.

Söhbətimiz XIX əsrin II yarısında yetişən və musiqi tariximizdə ən görkəmli rol oynayan sənətkarlardan biri - Azərbaycan SSR xalq artisti Cabbar Qaryağdıoğlu barədədir.

Ötən ayın 31-i onun doğum günü barədə yazı paylaşmışdım. Bu günsə artıq anım günüdür...

Cabbar Qaryağdıoğlu 31 mart 1861-ci ildə Şuşada "Seyidli" məhəlləsində anadan olub. Atası Məşədi İsmayıl kişi boyaqçı olub. Bu sənəti Cabbara da öyrətmək istəyib. Lakin oğlunun gözəl səsi, anadangəlmə istedadı Cabbarı başqa bir sahəyə istiqamətləndirib. Cabbargilin evi şəhərin ən səfalı yeri olan Cıdır düzünə yaxın idi. Uşaqlıqdan məhəllə uşaqları ilə "Qayabaşında", "Qırxpilləkəndə", "Ağzıyastı kahada" quzu otaran Cabbar saatlarla "Dəlikdaşın" üstündə oturaraq zümzümə edərdi.

Sonralar bu zümzümələr XIX əsrin ən böyük xanəndəsinin yetişməsinə səbəb olub. Cabbar Qaryağdıoğlunu Azərbaycan xalq musiqisinin canlı tarixi, ensiklopediyası adlandırıblar. Onun oxuduğu muğam və xalq mahnıları indi də Azərbaycanın musiqi xəzinəsinin ən qiymətli inciləridir. Şərqin vokal sənəti tarixində, geniş xalq kütlələri arasında Cabbar Qaryağdıoğlu ilə müqayisə edilə biləcək ikinci bir müğənni yoxdur. Onun adı dünya vokal sənətinin bir sıra görkəmli sənətkarlarının adları ilə yanaşı çəkilir.

Cabbar Qaryağdıoğlunun səsi güclü dramatik-tenor tipli səs olub. O, bu güclü və əzəmətli səsi ilə son dərəcə lirik-minor ruhlu muğam sayılan "Segah"ı olduqca həzin və yumşaq, eyni zamanda, yanıqlı səsləndirməklə adamda elə təsəvvür yaradıb ki, muğamı dramatik tenor yox, lirik tenor oxuyub. Onun köhnə qrammafon vallarını səsləndirdikdə adam o dəqiqə hiss edib ki, belə bir qüdrətli səs, temperamentli üsullar, müxtəlif formalı çətin zəngulələr vuran yalnız Cabbar Qaryağdıoğlu ola bilər.

O, major muğamları oxumaqda da mahir olub. Vokal ustalığı ilə nəinki dinləyicini heyran qoyub, eyni zamanda təsiredici ifaçılıq məharəti ilə dinləyicini fikrindən ayırır, kədərini, qəmini unutdurub. Cabbar ilk musiqi təhsilini Şuşada Xarrat Qulunun məktəbində alıb. O, on yaşında ikən şəhərdəki məktəbə daxil olur, üəllimi Mirzəli Zeynalabdin oğlundan musiqi elmini və fars dilini öyrənib.

16 yaşında ilk dəfə müəllimi ilə getdiyi toyda tarzən Cavadbəyin müşayiəti ilə "Kürdü-Şahnaz" oxuyub, zil və təravətli səsi ilə təkcə dinləyiciləri deyil, musiqiçiləri də məftun edib. Qoca xanəndə Hacı Hüsü onun alnından öpüb, "Gələcəkdə bizim yerimizi bu cavan xanəndə tutacaqdır" deyib. Bu hadisədən sonra məşhur tarzən Sadıq Əsəd oğlu (Sadıqcan) Cabbarı rəhbərlik etdiyi sazəndələr dəstəsinə qəbul edib.

Şuşadakı ilk Şərq konsertindən sonra Azərbaycanın digər şəhərlərində, xüsusilə də Bakıda XX əsrin ilk illərindən başlayaraq Şərq konsertləri verilib. 1902-ci ilin yanvarında "Kaspi" qəzeti belə bir məlumat verib: "Yanvarın 11-də, cümə günü Hacı Zeynalabdin Tağıyevin teatrında məşhur Qarabağ aşığı Nəcəfqulunun və xanəndələrdən Qaryağdıoğlu Cabbarın, Bakılı Seyidin, Şəkili Ələsgərin və Keçəçi Məhəmmədin iştirakı ilə Bakıda birinci Şərq konserti olacaqdır".

Konsertin birinci şöbəsində artıq bütün Qafqazda bir xanəndə kimi məşhur olan Cabbar Qaryağdıoğlu "Mahur" oxuyub. "Kaspi" qəzeti yazır: "Cabbar "Mahur"u çox gözəl oxudu, tamaşaçılar onu uzun müddət mahir bir xanəndə kimi alqışladılar". Mütəxəssislərin fikrincə, sonralar da "Mahur"u Cabbar Qaryağdıoğlu kimi misilsiz məharətlə oxuyan ikinci bir xanəndə olmayıb. Qocaman xanəndəmiz Xan Şuşinski deyib:

"Mahur Cabbar ilə getdi". 1902-ci il yanvarın 23-də tamaşaçıların xahişi ilə yenə də Tağıyev teatrının binasında ikinci Şərq konserti olub. Cabbar Qaryağdıoğlu "Heyratı" oxumaqla dinləyicilərə dərin təsir bağışlayıb. 1903-cü il yanvarın 27-də həmin teatrın binasında üçüncü Şərq konserti təşkil edilib. Bu konsertə hazırlıq daha yaxşı olub. Küçələrə afişalar vurulmuş, konsertə gələnlər üçün proqramlar nəşr olunub. Konsert əvvəlkilərə nisbətən daha geniş, rəngarəng və maraqlı olub

Cabbar Qaryağdıoğlu tarzən Mirzə Fərəc Rzayevin və kamançaçı Məşədi Qulunun müşayiəti ilə "Bayatı-Qacar" muğamını məharətlə ifa edib. Konsertdə olmuş bir rus jurnalisti yazıb: "Əgər mən antreprenyor olsaydım, heç fikirləşmədən dünənki ifaçıları Peterburqa aparardım. Onlar orada müvəffəqiyyətlər qazanardılar. Onları dinləməyə gələr, dinlər və ağlardılar…". Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Cabbar Qaryağdıoğlunun həmin konsertlərdə istifadə etdiyi qaval hazırda Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyindədir.

Qoz ağacı və balıq dərisindən hazırlanan bu qavalı tarzən Qurban Pirimovun qızı Tamara xanım 1967-ci ildə Muzeyə hədiyyə edib. Cabbar Qaryağdıoğlu 1905-ci ildə Gəncə şəhərində məşhur xanəndə İslam Abdullayevin vasitəsilə tanış olduğu tarzən Qurban Pirimov və kamançaçı Saşa Oqanezaşvilidən ibarət ikinci bir musiqi üçlüyü yaradıb. Xanəndə "Heyratı"nı qrammafon valına 1906-cı ildə yazdırıb. Eyni zamanda onun ifasında olan "Ovşarı" muğamı da yüksək ifaçılıq məharətindən və onun səsinin qeyri-adi gücündən xəbər verib.

Təsadüfü deyildir ki, Cabbar Qaryağdıoğludan sonra bu günə qədər bu muğamı hələ heç kəs oxumağa cürət etməyib. Doğrudur, Cabbar Qaryağdıoğludan əvvəl bizim musiqi tariximizdə Şahqulu, Mirzəhüseyn, Hacı Hüsü, Məşədi İsi, Səttar, Mirzə Məmmədhəsən, Əbdülbaqi, Bülbülcan kimi klassik xanəndələrimiz olub. Lakin onların heç biri xalq musiqisini Cabbar Qaryağdıoğlu qədər dərindən bilməyiblər

Azərbaycanda opera sənətinin meydana gəlməsində də onun rolu böyükdür. Opera səhnəmizin ilk aktyoru məhz Qaryağdıoğlu olub. Cabbar Qaryağdıoğlu dəfələrlə İran şahlarının, Türkiyə sultanlarının məclislərinə dəvət olunub, öz gözəl ifası ilə onları məftun edib. O, yaradıcı sənətkar olub. Bir muğamı 2–3 saat, bəzən isə böyük məclislərdə 4 saat belə oxuyub. O, həm böyük sənətkar, həm də qayğıkeş müəllim olub. O, şagirdlərinin qayğısına qalar, onlara səslərini qorumağı tövsiyə edib:

 "Səs və gözəllik Allah vergisidir. Gərək onların qədrini biləsən. Birinci növbədə səsini qorumalısan. Yeməyinə, yatmağına fikir verməlisən. Xanəndə çox yeməməlidir. Qarınqululuq oxumağın düşmənidir. Gündə ən azı 10 saat yatmalıdır". Klassik ədəbiyyatı gözəl bilirdi və deyirdi ki, əruzu bilməyəndən xanəndə olmaz.

Cabbar Qaryağdıoğlunun tələbələrindən Xan Şuşinski həmişə fərəhlə qeyd edərdi ki, xanəndə olmağım üçün unudulmaz müəllimim Cabbar Qaryağdıoğluna minnətdaram. Seyid Şuşinski, Bülbül, Davud Səfiyarov, Zülfü Adıgözəlov, Xan Şuşinski, Cahan Talışinskaya, Yavər Kələntərli, Mütəllim Mütəllimov kimi görkəmli muğam ustaları məhz Cabbar Qaryağdıoğlunun tələbələri olublar.

Cabbar Qaryağdıoğlunun böyük sənəti və zəngin səsi dünyanın bir çox bəstəkarlarının, musiqişünas və mədəniyyət xadimlərinin diqqət mərkəzində olub. Akademik Boris Astafyev, professor Yevgeni Braudo, bəstəkarlardan M. İppolitov, Vladimir Kor Georgixubov, Reynqold Qlier və başqaları Cabbar Qaryağdıoğlu sənətinin vokal ustalığını yüksək qiymətləndiriblər.

Bu gün Azərbaycanın musiqi tarixində Cabbar Qaryağdıoğlunun adı böyük məhəbbətlə çəkilir. Onun sənətinin sirləri gənc xanəndələrə öyrədilir. Onun "Şahnaz"ı, "Qatar"ı, "Heyratı"sı musiqi xəzinəmizin ən qiymətli inciləridir. Cabbar Qaryağdıoğlu Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının ilk təşkilatçılarından biri olub.

Şuşada 1906-cı ildə "Leyli və Məcnun" tamaşasını səhnəyə qoyublar. Məcnun rolunu Cabbar Qaryağdıoğlu oynayıb. Deyirdilər o, başına quş yuvası qoyub. Yuvanın içində bülbül olub. Cabbar Qaryağdıoğlu Leylinin qəbri üstündə hönkürəndə bülbül uçub gedib.

1934-cü il mayın 30-da Tiflisdə Cənubi Qafqaz xalqlarının incəsənət olimpiadasında 74 yaşlı Cabbar Qaryağdıoğlu qeyri-adi sənətkarlıq və saflığı ilə fərqlənən ən yaxşı çıxışına görə birinci yerə layiq görülüb və Zaqafqaziya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin birinci dərəcəli Fəxri fərmanı ilə təltif edilib.

1936-cı il martın 31-də M. Əzizbəyov adına Azərbaycan Dövlət Dram Teatrının binasında Cabbar Qaryağdıoğlunun anadan olmasının 75 illiyi təntənəli surətdə qeyd edilib. Ona Azərbaycan SSR xalq artisti adı verilməsi haqqında Azərbaycan Xalq Komissarları Şurasının qərarı oxunub, yubilyara 1500 manat pul mükafatı, piano, patefon, qızıl saat və s. qiymətli hədiyyələr verilmiş və şəxsi təqaüd təyin edilib.

1938-ci ildə isə Cabbar Qaryağdıoğlu uzun illər səmərəli yaradıcılıq fəaliyyətinə və musiqi mədəniyyətimizin inkişafındakı ölməz xidmətlərinə görə "Şərəf nişanı ordeni" ilə təltif edilib.

Cabbar Qaryağdıoğlunun fonovalikə köçürülən 50 xalq mahnısı 1938-ci ildə Azərbaycan musiqisini öyrənən elmi tədqiqat kabineti tərəfindən "Azərbaycan xalq nəğmələri" başlığı altında ayrıca kitab şəklində çap edilib.

1965-ci ildə Moskvada nəşr olunmuş "Pesnya i muzıka Azerbaydjana" kitabında deyilir ki, Cabbar Qaryağdıoğlu 1906-cı ildə Varşavada konsert verib. Bu konsertdən toplanan pul vəsaiti Zaqafqaziya müsəlman tələbələrinə paylanıb. Bu müdrik xanəndə xeyriyyəçi kimi də tanınıb.

Cabbar Qaryağdıoğlunun şairliyi də vardı. Bəstəkar kimi mahnılar da qoşurdu. O, bir dəfə Irəvanda bir toy məclisində oxuyub. Məclisin qızğın vaxtında toy sahibi, daha doğrusu, qız atası xanəndədən xahiş edib ki, gəlini tərifləyən bir mahnı oxusun. Cabbar əmi də o dəqiqə elə oradaca "İrəvanda xal qalmadı" adlı mahnı bəstələyib oxuyub. Toy sahibi çox razı qalıb. Məclis xanəndəni alqışlayıb…

XX yüzilin əvvəllərinədək Azərbaycan xanəndələri farsdilli şeirlərlə muğam melodiyalarını ifa etmək ənənəsinə riayət ediblər. Bu ənənəyə görkəmli Azərbaycan xanəndəsi Cabbar Qaryağdıoğlu son qoyub. Onunla başlayaraq, muğamların Azərbaycan dilində ifası Azərbaycanda, eləcə də Azərbaycan muğamlarının çox geniş populyarlığa malik olduğu bütün Güney Qafqazda ənənəyə çevrilib.

Filmoqrafiya

- Neft və milyonlar səltənətində - Xanəndə

- Məhəmməd Füzuli

- Məclisi üns

- Muğamat var olan yerdə...

Xanəndə 28 aprel 1944-cü ildə Bakıda vəfat edib. Çəmbərəkənd qəbiristanlığında dəfn olunub. SSRİ Nazirlər Soveti tərəfindən 1948-ci ildə Cabbar Qaryağdıoğlu və digər vəfat edən mədəniyyət xadimlərinin məzarları fəxri xiyabana köçürülməsi barədə qərar qəbul olunub. Siyahıda olan şəxsiyyətlərdən təkcə Cabbar Qaryağdıoğlunun məzarı Fəxri xiyabana köçürülməyib. Hazırda məzarı Yasamal qəbirstanlığında yerləşir.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Birdən-birə 3 kult filmində əsas rollarda çəkilmək sizə asan gəlməsin. Məhluqə Sadıqova dalbadal “Onun bəlalı sevgisi”, “Yeddi oğul istərəm” və “Yenilməz batalyon” kimi Azərbaycanın 3 kino incisinə çəkilibdir...

Azərbaycan SSR Xalq artisti Məhluqə Sadıqova 28 aprel 1917-ci ildə Şuşa şəhərində doğulub. Beş il buradakı 1 saylı qız məktəbində oxuyub. 1930-cu ildə ailəsi Bakıya köçüb və Məhluqə xanım 6 saylı Sovet məktəbində yeddinci sinifi bitirib. O, 1936-cı ildə Bakı Tibb Texnikumunun diş texniki fakültəsini qurtarıb. Tibb təhsili alanda rəqs və dram dərnəklərində məşğul olub.

 Məhluqə Sadıqova 1936-cı il sentyabr ayının 27-də Akademik Milli Dram Teatrının truppasına götürülüb. Aktrisa 54 il bu teatrda çalışıb. 1992-ci ildə yenicə yaradılan Bakı Bələdiyyə Teatrında aktrisalıq edib. Üslub və forma, məzmun və mahiyyət, estetik dəyər və psixoloji tutum baxımından bütün janrlarda hazırlanan tamaşalarda iştirak edib.

Lakin əsas uğurlarını daha çox xarakterik səhnə surətlərinin ifasında qazanıb. Aydın və səlis diksiyası, ifadəli səhnə danışığı aktrisanın oynadığı rollara dolğunluq və bütövlük gətirib. Qırx ildən çox radionun "Bulaq" folklor-etnoqrafik verilişinin əvəzsiz ifaçılarından biri olub.

Öz oyununda xarakterik ifadə vasitələrinə üstünlük verən Məhluqə Sadıqova Akademik Milli Dram Teatrında Nadya, Pəri, Yaxşı, Gülüş, Turac, Sona ("Oqtay Eloğlu", "Solğun çiçəklər", "Almaz", "Sevil", "Dönüş" və "1905-ci ildə", Cəfər Cabbarlı), Süd ("Göy quş", Moris Meterlink), Qiasinta ("Skapenin kələkləri", Jan Batist Molyer), Sayad, Səlimə, Şamama cadu və Zərnigar ("Pəri cadu", Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev) və s.rolları ifa edib.

Filmoqrafiya

1. Afaqın məhəbbəti

2. Bakıda küləklər əsir

3. Əgər bir yerdəyiksə

4. İşarəni dənizdən gözləyin

5. Mücrü

6. Onun bəlalı sevgisi

7. Sehrlənmiş küpə

8. Yeddi oğul istərəm...

9. Yenilməz batalyon

Mükafatları

- "Əməkdə fərqlənməyə görə" medalı

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

- Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

Aktrisa 2003-cü il avqust ayının 15-də Bakıda vəfat edib. 19 iyul 2017-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Məhluqə Sadıqovanın 100 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında sərəncam imzalanıb. 17 oktyabr 2017-ci ildə Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrında Məhluqə Sadıqovanın 100 illik yubileyi qeyd olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.04.2026)

Rəqsanə Babayeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

İnsan öz doğulduğu günü unuda bilməz.

Çünki o gün onun həyatla ilk razılaşmasıdır.

Mənim isə bu razılaşmam iki tarix arasında qalıb.

Sənədlər deyir: 30 aprel.

Mən isə susmadan deyirəm: 26 aprel.

Bu, sadəcə bir rəqəm fərqi deyil.

Bu, insanın özünü tanıması ilə dünyanın onu tanıması arasındakı fərqdir.

Mən doğulduğum günü bilirəm.

Bunu sübut etməyə ehtiyacım yoxdur.

Çünki bəzi həqiqətlər sübut üçün deyil — yaşamaq üçündür.

Sovet dövründə kimsə bir tarix yazıb.

Bəlkə tələsib, bəlkə vecinə olmayıb, bəlkə də sadəcə “fərqi yoxdur” deyib keçib.

Amma o “fərqi yoxdur” mənim həyatımda illərlə davam edən bir fərqə çevrildi.

İnsan bəzən başqasının etdiyi kiçik bir səhvin içində böyük bir ömür yaşayır.

Mən də yaşadım.

Hər dəfə doğum günü mövzusu açılanda içimdə bir tərəddüd yaranırdı.

Hansını deyim?

Hansını qəbul edim?

Hansında özümü hiss edim?

Çünki insanın doğulduğu gün onun kimliyinin səssiz tərəfidir.

Adını dəyişə bilərsən, yaşadığın yeri dəyişə bilərsən, hətta həyatını da dəyişə bilərsən…

amma doğulduğun günü dəyişə bilməzsən.

Onu ya qəbul edirsən, ya da itirirsən.

Mən itirmək istəmədim.

Ona görə də illərlə içimdə bir arzu yaşatdım:

bir gün sənəddə də mən olum.

Bir gün kağız da mənim bildiyimi desin.

Amma həyat hər arzunu reallaşdırmır.

Bəzilərini sadəcə sənin içində saxlayır.

Mənim həqiqətim də elə oldu — daxilimdə qaldı.

Və sonra…

həyat gəlib bu tarixə öz möhürünü vurdu.

2022-ci ilin 26 aprelində.

O gün mən təkcə bir gün yaşamadım — bir ömür yaşadım.

Bir itki, bir sükut, bir boşluq…

Qardaşımın yoxluğu ilə mənim içimdə bir şey qopdu.

Sanki həyat mənə dedi:

“Bax, bu tarixdən qaça bilməzsən.”

Və mən başa düşdüm…

26 aprel mənim taleyimdir.

Bu gün mənim üçün artıq sadəcə doğum günü deyil.

Bu gün mənim yaddaşımdır.

Bu gün mənim yarım qalan cümləmdir.

Bu gün mənim içimdə yaşayan bir səsdir.

İndi mən sənədlərlə mübarizə aparmıram.

Çünki başa düşmüşəm:

insanı kağız təsdiqləmir.

İnsanı xatirələr təsdiqləyir.

Mənim xatirələrim isə yanılmır.

Mən 26 apreldə doğulmuşam.

Və həyat bunu mənə iki dəfə sübut edib:

bir dəfə varlığım ilə,

bir dəfə itkim ilə.

Bəlkə də insanın əsl doğum günü onun yaddaşında yazılandır.

Qalanı sadəcə qeydiyyatdır.

İndi hər il bu gün gələndə, mən özümlə tək qalıram.

Nə səs-küy var, nə təntənə…

sadəcə bir sakitlik.

O sakitlikdə iki hiss yan-yana dayanır:

“xoş gəldin” və “əlvida”.

Və mən onların arasında dayanıb anlayıram:

Mən iki tarixdə yox,

bir həqiqətdə yaşayıram.

Və o həqiqəti məndən başqa heç kim bu qədər dəqiq bilmir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.04.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Texnologiya insan həyatını asanlaşdırdı. Bir toxunuşla dünyanın o başındakı insanla danışmaq, saniyələr içində xəbər almaq, dost tapmaq mümkün oldu. Amma bu rahatlığın görünməyən bir tərəfi də var: insan heç vaxt bu qədər əlaqədə olub, heç vaxt bu qədər tənha qalmamışdı.

Bugünün gəncləri – “Z” nəsli – internetin içində doğulan ilk nəsildir. Onlar üçün telefon sadəcə cihaz deyil; dostdur, gündəlikdir, əyləncədir, məktəbdir, hətta bəzən sığınacaqdır. Günün çox hissəsi ekran qarşısında keçir. Sosial şəbəkələrdə minlərlə izləyici, onlarla yazışma, saysız bəyənmə... Amma bütün bunların arxasında səssiz bir boşluq gizlənir.

Virtual aləmdə insan özünü istədiyi kimi göstərə bilir. Gülümsəyən şəkillər, uğurlu həyat görüntüləri, xoşbəxt anlar paylaşılır. Lakin heç kim gecə otağında tək oturub hiss etdiyi sıxıntını paylaşmır. Nəticədə gənclər başqalarının həyatını ideal görür, öz həyatlarını isə natamam hesab edirlər. Bu müqayisə onları içdən yorur.

Ən acı həqiqət budur ki, sosial şəbəkələr ünsiyyəti artırsa da, münasibətləri dərinləşdirmir. Bir masa arxasında oturan dostların hərəsi bir ekrana baxırsa, orada söhbət yox, səssizlik var. Mesaj çoxalır, amma səmimiyyət azalır. “Necəsən?” sualı yazılır, amma gözə baxıb cavab dinləyən az olur.

“Z” nəslinin problemi texnologiya deyil. Problem texnologiyanın insanın yerini tutmağa başlamasıdır. İnsan toxunuşa, baxışa, real söhbətə, bir yerdə gülməyə ehtiyac duyur. Bunları heç bir tətbiq əvəz edə bilməz.

Bu nəsli qınamaq asandır, anlamaq çətindir. Onlar sürətli dünyanın içində yavaş sevgi axtarırlar. Minlərlə insanın arasında bir nəfər tərəfindən həqiqətən başa düşülmək istəyirlər. Bəzən internetdə saatlarla qalmaqlarının səbəbi əyləncə yox, diqqət aclığıdır.

Çıxış yolu yenə də insandadır. Ailə masasında telefonları kənara qoymaq, dostla üz-üzə söhbət etmək, uşağı dinləmək, gəncə dəyər verdiyini hiss etdirmək... Bunlar sadə görünür, amma ən böyük dərmandır.

Unutmayaq: Wi-Fi insanı şəbəkəyə bağlaya bilər, amma qəlbə bağlayan yalnız sevgidir. Ekran işıq saçır, amma insanın içini yalnız insan isidə bilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.04.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bu dəfə paytaxtın Bakıxanov qəsəbəsində yerləşən Heydər Əliyev Parkında!

Aprelin 25-i və 26-ı günləri insanlara növbəti kitab bayramı yaşatdı - “Oxu Günü – 11 Kitab Festivalı” keçirildi. Və bir festivalın artıq 11-ci dəfə keçirilməsi əsl uzunömürlülük nümayişidir.  

“Azərbaycan Nəşriyyatları Assosiasiyası” İctimai Birliyi, Sabunçu Rayon İcra Hakimiyyəti və Hədəf Şirkətlər Qrupunun birgə təşkilatçılığı ilə reallaşan festival artıq ölkənin ənənəvi və genişmiqyaslı mədəni tədbirlərindən birinə çevrilib.

Təntənəli açılış mərasimi Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himninin səsləndirilməsi ilə başlayıb. Daha sonra xalqımızın ümummilli lideri Heydər Əliyevin və Vətən uğrunda canlarından keçmiş qəhrəman şəhidlərin əziz xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla ehtiramla yad edilib.

 “Atəşgah” milli rəqs qrupunun təqdim etdiyi “Cəngi” rəqsi və Hədəf Liseyinin şagirdlərinin təqdim etdiyi pantomim səhnəcik iştirakçılar tərəfindən böyük maraq və alqışlarla qarşılanıb.

Tədbirin rəsmi hissəsində çıxış edən Azərbaycan Nəşriyyatları Assosiasiyası İctimai Birliyinin İdarə Heyətinin sədri, Hədəf Şirkətlər Qrupunun qurucu direktoru, “Oxu Günü” layihəsinin ideya müəllifi Şəmil Sadiq, Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin deputatları Fazil Mustafa,  Ceyhun Məmmədov, Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin Azərbaycan dili və ədəbiyyat siyasəti şöbəsinin müdiri Vasif Qurbanzadə, Azərbaycan Yazıçılar Birliyi Ədəbiyyat Fondunun baş direktoru Varis Yolçu və Türk dünyasının tanınmış şairi Rüstəm Behrudi festivalın əhəmiyyətindən, ölkədə kitab mədəniyyətinin inkişafının vacibliyindən və mütaliənin cəmiyyətin intellektual və mənəvi inkişafındakı rolundan danışıblar.

Çıxışlarda vurğulanıb ki, “Oxu Günü” layihəsi təkcə kitab sərgisi deyil, eyni zamanda cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrini bir araya gətirən, oxu mədəniyyətini təşviq edən və gənclərin dünyagörüşünün formalaşmasına xidmət edən mühüm platformadır.

Açılış mərasiminin ən yaddaqalan məqamlarından biri illərdir davam edən və artıq ənənə halını alan “Gəlin birgə oxuyaq!” fləşmobu olub. Fləşmob çərçivəsində festival iştirakçıları eyni anda kitab oxuyaraq mütaliənin birləşdirici gücünü və kitabın cəmiyyət həyatındakı rolunu nümayiş etdiriblər. Tədbirin davamında iştirakçılar oxuduqları kitablarla selfi çəkərək “OxuGünü” və “Gəlinbirgəoxuyaq” həştəqləri ilə sosial şəbəkələrdə paylaşımlar ediblər.

Daha sonra tədbir bədii hissə ilə davam edib. Leyla İzzətovanın ifası və Zinyət Rəhimlinin kanon üzrə instrumental çıxışı iştirakçılar tərəfindən maraqla qarşılanıb.

Oxucularla ilk görüşü Varis keçirib. O, ədəbiyyatdan, kitablardan, ümumən həyat hədəflərinə çatmaqda kitabların rolundan bəhs edib.

Açılış tədbirindən sonra Sabunçu rayon İcra hakimiyyətinin başçısı Adil Vəliyev və digər qonaqlar açılan stendlərə baxıblar.

Qeyd edək ki, 2015-ci ildən keçirilən “Oxu Günü” layihəsi ölkədə kitab mədəniyyətinin inkişafına töhfə verən, gənclərin mütaliəyə marağını artıran, oxucu ilə müəllif arasında canlı ünsiyyət mühiti yaradan və kitabın cəmiyyət həyatındakı rolunu möhkəmləndirən mühüm təşəbbüslərdən biridir.

Festival çərçivəsində 30-dan çox nəşriyyat və kitab mağazası iştirak edir. İki gün davam edən tədbirdə panel müzakirələr, imza günləri, nağıl saatları, bilik yarışları və müxtəlif ədəbi-bədii proqramlar təşkil olunur. Ziyarətçilərə minlərlə adda kitab xüsusi endirimlərlə təqdim edilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.04.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Türkiyənin İstanbul şəhərində 23-26 aprel 2026-cı il tarixində “II Beynəlxalq Qalata İşığı Sənət və Ədəbiyyat Günləri” başlıqlı möhtəşəm tədbirlər silsiləsi düzənlənmişdir. Sənət və ədəbiyyat günlərinin təşkilatçısı İstanbul Sənət və Kültür Dərnəyinin Fəxri üzvü Osman Öztürk olmuşdur. Onun sözlərinə görə, hər kəs, birincisi Covid dönəminin şərtləri altında gerçəkləşən “Beynəlxalq Qalata İşığı Sənət və Ədəbiyyat görüşləri”nin ikincisinin bu ilin aprel ayının 23-26-da baş tutmasının sevinci və qüruru içərisindədir.

Qalata İşığı Sənət və Ədəbiyyat Görüşləri İstanbulun tarixi və mədəni mirasını sənətin müxtəlif disiplinləriylə birləşdirməyi qarşıya məqsəd qoyan tədbirlər silsiləsidir. Bu görüşlər İstanbulun tarixi mirasını referans alaraq, dünyanın fərqli ölkələrindən günümüz sənətçilərini və yazarlarını bir araya gətirməyi hədəfləyir.

24 aprel 2026 tarixində “Sanatif Yaklaşımlar” (Sənətsəl yaxınlaşmalar) mərkəzində ilk panel görüşləri keçirildi və izləyicilərin diqqətini cəlb etdi. Bu tədbirdə musiqiçilər, rəssamlar, yazarlar, şairlər və müxtəlif sənət sahibləri iştirak edirdilər. Hər kəs ədəbiyyatın, xüsusilə şeirin ecazkar gücündən bəhs etdi. Çünki görüş şairlərin görüşü idi. Şeirin ən qısa roman, şairin ən cazibədar söz sahibi olduğunu hər çıxışçı fərqli bir tərzdə vurğuladı.

25 aprel 2026 tarixi şənbə günü isə Baxçaşəhər Universitetinin Konservatoriyasında ikinci panel görüşləri baş tutdu. Bu tədbirdə İstanbul Sənət və Kültür Dərnəyinin Fəxri üzvü Osman Öztürkün yunan dilinə çevrilərək yeni çapdan çıxmış “Mavi” kitabının təqdimatı oldu. Kitabı İngilis dilinə Məsud Şenol, Yunan dilinə isə Sofia Skledia çevirmişdir.   

 Konservatoriya Perada keçirilən tədbirdə musiqiçilərin, bəstəkarların müşaiyəti ilə şairlər şeir haqqında özlərinə xas təkrarsız ifadə və metaforalar söylədilər, öz şeirlərini musiqi sədaları altında təqdim etdilər. Bu tədbirlər silsiləsində Azərbaycanı Doç.Dr. Həyat Şəmi təmsil edirdi. Onun şeirləri Türkiyə və yabancı ölkə şairlərinin diqqətini çəkdi. Şeirlərinin ispan, italyan və türk dillərinə tərcümə olunmasının lazımlı olduğunu dilə gətirdilər.  

Şeir və sənət görüşlərinin beynəlxalq olmasının səbəbi xarici ölkələrdən dəvət olunan şair və sənətçilərin iştirak etməsi idi. Belə ki, tədbirə  İspaniyadan şair-yazar, tərcüməçi Elizabetta Bağli, Yunanıstandan Yunan Yazarlar Dərnəyi sədrinin müavini şair-yazar və tərcüməçi Dr. Sofia Skledia, Azərbaycandan Doç.Dr. şair-yazar, tərcüməçi Həyat Şəmi dəvətli idilər. Həmçinin Türkiyədən “Güvənli Məktəb” layihəsinin banisi, şair-yazar Osman Öztürk, “Üç Dəniz” Yazar və Tərcüməçilər Konseyin İdarə Heyətinin üzvü, şair və tərcüməçi Məsud Şenol, “Sanatif Yaklaşımlar”ın banisi, yazar, şair və sənətkar İkrami Özturan və PEN Türkiyə İdarə Heyətinin üzvü, yazar və şair Şenel Gökcə öz şeir və sənət əsərlərini izləyicilərə təqdim etdilər.

Bütün tədbirlər silsiləsinin aparıcısı diksiya və dil müəllimi Məsud Şenol bəy idi və çıxışları iki dildə idarə edirdi. Məsud bəy Türkcədən İngilis dilinə sinxron tərcümələriylə heyrətamiz performans sərgilədi. 

 Üç gün davam edən tədbirlər silsiləsi şair və sənətçilərə verilən iştirak sertifikatları və hədiyyələrlə başa çatdı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.04.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Xüsusən, sosial mediada səsləndirilən “Azərbaycan kinosu ölüb” fikrinin yanlış olduğunu hər dəfəsində yeni bir faktla təsdiq edirik. Bu da növbətisi:

Azərbaycan filmləri beynəlxalq arenada ölkəmizi təmsil etməyə davam edir. Mədəniyyət Nazirliyi tabeliyində fəaliyyət göstərən Azərbaycan Respublikasının Kino Agentliyinin dəstəyi ilə istehsal olunan "Tənha insanın monoloqu" filmi Fransanın Briv şəhərində keçirilən 23-cü Brive Film festivalında iki mükafat qazanıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına filmin prodüseri Sərvər Bayramovun verdiyi məlumata görə, ortametrajlı filmlərin mübarizə apardığı festivalda bu film mükafatlandırma mərasimində "Tamaşaçı rəğbəti" (Audience award) və "Xüsusi mükafat"a (Prix special) layiq görülüb.

2004-cü ildə əsası qoyulan və Fransada keçirilən Brive Film Festivalı yalnız 30–60 dəqiqəlik ortametraj filmlərə həsr olunmuş dünyanın ilk nüfuzlu festivalıdır.

Filmin rejissoru və ssenari müəllifi Emin Əfəndiyev, operatoru Daniel Quliyev, rəssamı Arif Niftiyev, bəstəkarı Azər Hacıəsgərlidir. Baş rolları Mahir Dərviş və Elşən Əsgərov canlandırıblar.

Ekran əsəri “Shahdagfilm” studiyasında istehsal olunub.

Qeyd edim ki, film bundan əvvəl Banqladeşdə keçirilən 24-cü “Dəkkə” Beynəlxalq Film Festivalının “Asiya film müsabiqəsi” bölməsində “Ən yaxşı rejissor” nominasiyasında mükafatına layiq görülüb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.04.2026)

Soxijahon Urunov,

Buxara Dövlət Universitetinin magistrantı

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Sizi Özbəkistandan səmimi qəlbdən salamlayıram.

Mən Buxara Dövlət Universitetinin 1-ci kurs magistrantı Şoxijahon Urunov. Sizin nüfuzlu portalınızı daim izləyirəm və ədəbiyyat, mədəniyyət sahəsindəki fəaliyyətinizi yüksək qiymətləndirirəm.

Böyük mütəfəkkir Abdurauf Fitratın irsi və müasir cəmiyyətdəki mənəvi-mədəni proseslərin təhlilinə həsr olunmuş "MƏHR VƏ TOY: FİTRATIN TƏNQİD ETDİYİ ADƏT-ƏNƏNƏLƏR BU GÜN DƏ DAVAM EDİRMİ?" adlı məqaləmi Sizin portalda dərc olunması üçün təqdim edirəm. Məqalədə ortaq türk dəyərləri, mədəniyyətdəki bəzi nöqsanlar və cəmiyyətin mənəvi inkişafı məsələləri tənqidi və analitik şəkildə işıqlandırılmışdır.

Bu məqalənin Azərbaycan oxucuları tərəfindən maraqla qarşılanacağını və iki qardaş ölkə arasındakı mədəni əlaqələrin güclənməsinə kiçik bir töhfə olacağını ümid edirəm. Məqaləni dərc etmək imkanınız olarsa, bundan böyük şərəf duyardım.

Əvvəlcədən dərin təşəkkürümü bildirirəm. Cavabınızı səbirsizliklə gözləyirəm.

Hörmətlə,

Şoxijahon Urunov Buxara Dövlət Universitetinin magistrantı, Özbəkistan.

ŞOXİJAHON URUNOV,

“MƏHR VƏ TOY: FİTRATIN TƏNQİD ETDİYİ ADƏT-ƏNƏNƏLƏR BU GÜN DƏ DAVAM EDİRMİ?”

Abdurauf Fitrat 1915-ci ildə “Ailə və ya ailə idarəetmə qaydaları” əsərində ailə məsələsini açıq və cəsarətlə qaldırmışdı. O, nikah, məhr və toy adətlərini tənqid edərək belə yazmışdı:

“Gəlin və kürəkəni bir-birini görmədən, elçilər vasitəsilə evləndirmək – bu, təkcə ədalətsizlik deyil, həm də bütün ailənin başına gələn bəla və zülmdür.”

Fitratın bu fikri o dövrdə əksəriyyəti heyrətə salmışdı. O, elçilik, məhr və toy xərcləri haqqında danışarkən onları “cəhalət və israfçılıq” adlandırmışdı. Bu gün, 110 il sonra, bu tənqid hələ də aktualdırmı? Gəlin açıq və elmi nöqteyi-nəzərdən müzakirə edək.

Fitratın əsas etirazı sadə və dəqiq idi. Onun nəzərində nikah – iki insanın ömürlük yoldaşlığıdır və o, həqiqi məhəbbət və qarşılıqlı hörmətə əsaslanmalıdır. Lakin o dövrdə oğlan və qız bir-birini görmədən, yalnız elçilərin sözünə inanaraq evlənirdi. Məhr isə çox vaxt ticarət vasitəsinə çevrilir, ailələr “qız bahalı olsun” prinsipi ilə onu süni şəkildə şişirdirdi. Toy isə var-dövlət nümayişinə çevrilərək böyük ziyafət və həddindən artıq xərclərlə keçirilirdi. Fitrat bunları “ağır yük və israfçılıq” kimi qiymətləndirərək ailəni pul və zahiri görünüşlə deyil, həqiqi məhəbbət və hörmətlə qurmağın zəruriliyini vurğulamışdı.

Müasir Özbəkistanda bu adət-ənənələr nə dərəcədə dəyişib? Təəssüf ki, bir çox bölgələrdə, xüsusilə kəndlərdə və ənənəvi ailələrdə köhnə adətlər hələ də güclü davam edir. Oğlan və qız çox vaxt elçilik vasitəsilə “görüşür”, bəzən toy qurtardıqdan sonra yalnız real tanışlıq başlayır. Məhr məsələsi hələ də “ticarət” xarakteri daşıyır və ailələr arasında mübahisə və təzyiq mənbəyinə çevrilir. Toylar isə “kim daha varlıdır” yarışına çevrilmiş vəziyyətdədir: milyonlarla som xərclənir, bir çox ailələr sonralar illərlə borcunu ödəməklə məşğul olur. “Elçilik”, “qız görmə”, “təntənəli toy” kimi mərasimlər ənənəvi şəkildə keçirilir və bəzən həddini aşır.

Rəsmi məlumatlar və sorğular da bunu təsdiqləyir. Məsələn, “Yüksəliş” mərkəzinin sorğu nəticələrinə görə, toy xərcləri ailənin illik gəlirinə bərabər və ya ondan çox ola bilər; əsas səbəb isə ictimai təzyiq və “nümayiş” mədəniyyətidir. Daşkənddə 150–200 qonaqlı toy 5000–10 000 ABŞ dollarına başa gələ bilər ki, bu da orta illik gəlirdən yüksək göstəricidir. Məhr məsələsində də dəyişikliklər müşahidə olunur: bəzi gəlinlər sadə üzük əvəzinə ev, maşın və ya digər bahalı əşyalar tələb edirlər.

Əlbəttə, müsbət dəyişikliklər də yox deyil. Gənclər arasında nəzərəçarpacaq irəliləyiş var: əksər oğlan-qızlar bir-birini əvvəlcədən görüb tanış olduqdan sonra ailələrə məlumat verməyi üstün tuturlar. Bəzi ailələr toyu sadə, səmimi və iqtisadi cəhətdən ağıllı keçirməyi seçir. Hətta hökumət tərəfindən də təntənəli toyları məhdudlaşdırmaq üçün tədbirlər görülüb (qonaq sayı, ziyafət müddəti və xərclərə dair tövsiyələr və məhdudiyyətlər). Fitratın ideyaları yavaş-yavaş, lakin sabit şəkildə həyata keçirilir.

Bu adət-ənənələr niyə bu qədər uzun müddət qorunub saxlanılır? Əsas səbəb onların “ənənə” və “hörmət” rəmzi kimi qəbul edilməsidir. Ailələr “qızımız bahalı olsun”, “toyumuz böyük olsun”, “insanlar nə deyər?” düşüncəsi ilə hərəkət edir. Nəticədə ailə xoşbəxtliyi deyil, ictimai nümayiş ön plana çıxır. Bu vəziyyət təkcə ayrı-ayrı ailələri deyil, bütün cəmiyyəti maliyyə və mənəvi cəhətdən zəiflədir – Fitratın dediyi kimi.

Bu gün bəzi gənclərin məhr kimi “Gelika”, “3 otaqlı ev” və ya digər bahalı tələblər qoyması sosial şəbəkələrdə geniş müzakirə olunur. Bəzi valideynlər isə bu yolla “varlanmağı” məqsəd qoyur. Əksinə, xoşbəxtliyi və sadəliyi üstün tutan gənclər və ailələr də var: onlar təntənəli toy əvəzinə səyahət və ya sadə ailə tədbirini üstün tuturlar. Belə yanaşma nəinki ucuz, həm də gənclərin dünyagörüşünü genişləndirir və ailə münasibətlərini möhkəmləndirir.

Fitratın aktualığı və tövsiyələri

Abdurauf Fitrat bizə sadə, lakin güclü tövsiyə qoyub getmişdir:

·  Gəlin və kürəkən bir-birini görüb, ürəkdən bəyənsin və hörmət etsin.

·  Məhr – ticarət deyil, hörmət və məsuliyyət əlaməti olsun.

·  Toy – ailəvi sevinc və bayram olsun, var-dövlət nümayişi olmasın.

Fitratın əsas ideyası budur: ailəni pul və zahiri təntənə ilə deyil, məhəbbət, hörmət və qarşılıqlı anlayışla qurmaq lazımdır. Yalnız bu halda ailənin təməli möhkəm olacaq və cəmiyyət də sabit inkişaf edəcək.

Nəticə

Bəli, bu gün də Abdurauf Fitratın məhr və toy adətləri ilə bağlı tənqidi öz aktualığını saxlayır. Müasirləşmə, təhsil və gənclərin dəyişməsi nəticəsində müsbət irəliləyişlər müşahidə olunsa da, ənənəvi təzyiq və israfçılıq hələ də bir çox ailələrin problemi olaraq qalır. Bu məsələni həll etmək üçün təkcə fərdi ailələr deyil, cəmiyyət və dövlət səviyyəsində də düşünmək və hərəkət etmək lazımdır. Ailə xoşbəxtliyini iqtisadi yük və ictimai nümayişdən üstün tutmaq – müasir və maarifli cəmiyyətin əsas əlamətlərindən biridir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.04.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.

Pərvanə Məmmədli

Mədinə Gülgün (1926-1991)– tanınmış şair

Güney Azərbaycan Milli Azadlıq Hərəkatının fəal iştirakçısı – Mədinə Gülgün mübariz şeirləri ilə ömrü boyu istiqlal carçısı olub.

Mədinə Nurulla qızı Ələkbərzadə, sonralar Gülgün kimi şöhrət tapmış Mədinə uşaq yaşlarından ədəbiyyata, şeir yazmağa meyil göstərib.

1945-ci il “21 Azər” hərəkatı zamanı Mədinə azadlıq uğrunda mübarizəyə qoşuldu və “Azərbaycan” qəzetinin xüsusi müxbiri kimi fəaliyyət göstərdi. Şair bu dövrdə təşkilati işlərdə də yaxından iştirak etdi

    Onun ilk şeiri 1946-cı ildə Təbrizdə nəşr olunan “Vətən yolunda” qəzetində çap olunub. Mədinə 1946-cı ildən məsləkdaşları ilə birlikdə Arazın bu tayına keçmiş, anasından, doğmalarından ayrılmalı olmuşdur. Bakıya gələn Mədinə Gülgün təhsilini də davam etdirmiş, Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun dil və ədəbiyyat fakültəsini bitirmişdir.

Mədinə Gülgün Bakıda bədii yaradıcılıqla yanaşı, ictimai-siyasi fəaliyyətini də davam etdirmişdir.

Mədinə Gülgünün “Təbrizin baharı” adlı ilk şeir kitabı 1950-ci ildə işıq üzü görüb. Bu kitabda onun 1945-49-cu illər ərzində yazdığı şeirlər toplanıb.

Onun poeziyası bütövlükdə xalqa, doğma vətənə məhəbbət ruhuna köklənmişdir.

         “Təbrizin baharı” (1950), “Savalanın ətəklərində” (1950), “Sülhün səsi” (1951), “Yadigar üzük” (1953), “Təbriz qızı” (1956), “Firudin” (poema) (1963), “Çinar olaydı” (1968), “Dünyamızın sabahı” (1974), “Arzu da bir ömürdür” (1976), “Yora bilməz yollar məni” (1978), “Durnalar qayıdanda” (1983), “Könlümü ümidlər yaşadır” (1984) “Dünya şirin dünyadır” (1989), Seçilmiş əsərləri (2004), “Mən bu ömrü yaşadım” (2010) və bu kimi  digər şeir kitabları nərşr olunub.

Əsərləri bir sıra xarici dillərə tərcümə edilib.

Mədinə Gülgünün yaradıcılığı R.Rza, B.Vahabzadə, B.Nabiyev, S.Tahir, M.Dilbazi, Elçin, N.Həsənzadə və digər görkəmli şair və yazıçılar tərəfindən yüksək qiymətləndirilib.

Mədinə Gülgünün poeziyası vətənə olan sevgi, azadlıq arzusu və doğma yurdun həsrəti ilə doludur. Şeirlərində o, Təbrizlə Bakı arasında gedib-gələ bilməməyin doğurduğu dərin qəlb yanğısını ustalıqla əks etdirir:

         “Bir torpaq üstündə doğulmuşuq biz,

Bir qolum Bakıdır, bir qolum Təbriz.”

Bu misralar onun vətən sevgisinin, o tay-bu tay Azərbaycanın ayrılığının və eyni zamanda bütövlüyə olan inamının bariz ifadəsi idi.

Cənub həsrəti, vətənpərvərlik, səmimi duyğular, saf və ülvi məhəbbət bir vəhdət yaradır. Bunlar “Vətən məhəbbəti”, “Yora bilməz yollar məni”, “Ərk qalası”, “Qurban olum”, “Vətənim mənim”, “Vətən məhəbbəti”, “Bir övladıq, bir elik”” kimi şeirlərində aydın görünür.

Mənim, ey dost, o sahildə neçə nəğməm, sözüm qaldı.

Bahar fəsli alovlandı, bağım, bağçam, düzüm qaldı.

İnan ki, doymamışdım mən vətənin, laləzarından

Yar oldu ömrümə həsrət, o torpaqda gözüm qaldı.

         Şairin “Təbrizin gülləri qönçə”, “Təbrizin küçələri”, “Təbrizin baharı” “Təbrizim mənim”, “Oxu, Təbriz gözəli”, “Təbrizi görməyincə”, “Kaş durna olaydım”, “Canım vətən torpağı” və başqa bu  kimi şeirlərində bu həsrət daha da aydın hiss olunur. Təbriz Mədinə xanımın  şeirlərinin qibləsidir.

“Telefon xətlərində” onun Təbriz motivli  şeirləri içərisində qəm, kədər yükü daha ağır olan şeirlərindəndir. Şeirdə şairin o tayda  qalan anası ilə telefon söhbətindən bəhs olunur:

Telefon xəttlərində bir səs düşdü dünyaya,

Telefon xəttlərində birləşdi ana, bala.

Bir ananın səsindən sanki üşüdü dünya,

Bir balanın səsindən göy ağladı az qala.

    “Şeirdi həyatda sərvətim mənim” deyən şairin yazdığı kitabların başlıca mövzusu insan taleyi, azadlıq hissi, Təbriz həsrəti, övladlarını qəlbdən sevən bir ananın  arzu və istəkləridir.

Şairin əsərləri hələ sağlığında bir sıra xarici dillərə tərcümə olunub. Dünya xalqlarının azadlıq və istiqlaliyyət uğrunda mübarizəsini bir humanist şair kimi daim izləyən, kəsərli sözləri ilə onların səsinə səs verən şairin Bakıda və Moskvada “Təbrizin baharı”, “Savalanın ətəklərində”, “Sülhün səsi”, “Yadigar üzük”, “Təbriz qızı”, “Firudin”, “Dünyamızın sabahı”, “Durnalar qayıdanda”, “Dünya şirin dünyadır”, “Çinar olaydı”, “Arzu bir ömürdür”, “Yora bilməz yollar məni”, “Könlümü ümidlər yaşadır” və onlarca digər şeir kitabları dərc olunub. Onun lirik şeirlərinə onlarla mahnı bəstələnib.

Eyni dərdi, eyni sevinci bir bölüb, eyni maһnını ayrı-ayrı simlərdə ötən iki şair yuva quraraq illərlə qoşa yazıb-yaradıblar.  “İnqilab şairiyəm” – deyən Balaş Azəroğlu, “Xalqımın Həcər qızıyam” – deyən Mədinə Gülgün.

Xalq şairi Balaş Azəroğlunun ömür-gün yoldaşı olmuş Mədinə xanımın taleyində bu evlilik mühüm rol oynamış, onun yaradıcılıq taleyinə böyük təsir göstərmişdir.

         Şair sinəsi xalq yaddaşının can  dəftərçəsidir. Orda şirinli-acılı xatirələr, һəyatın böyüklü-kiçikli problemləri yer alır. Onun şeirlərinin çoxu   vətən nisgili, yurd həsrəti ilə yoğrulub.

         Mədinə Gülgünün şeirlərində bir cazibə, bir gözəllik, bir təravət var. O, həmişə yeni sözlər, müxtəlif ifadələr, qeyri-adi assosiasiyalar, bədii formalar axtarışında olub. Bu xüsusiyyətlər onun sevgi şeirlərində daha çox hiss olunur:

Deyirdin, baharda görüşərik biz,

Bahar gəldi, getdi, sən gəlməz oldun.

Daşlaramı dəydi,sındı əhdimiz,

Aylar gəldi, getdi, sən gəlməz oldun...

Fəqət inanıram, bir gün olacaq

Mən deməyəcəm sən gəlməz oldun,

Qəmim o həsrətli gündə qalacaq.

Kim deyir, sən xəyal, ya bir səs oldun.

Gün gələr demərəm, sən gəlməz oldun.

         Savaşçı ruhu olan  Gülgün  eyni zamanda həssas bir lirikdir. Təbiət, dəniz, mənzərə, çiçək  vurğunu olan şairin “Xəzərim”, “Xəzərin bir parçası”, “Bir yay sənsiz”, “Dəniz laylası” “Bənövşə”, “Qərənfil”, “Yarpız”, “Nərgiz gülü”, “Lalələr”, “Yasəmənlər” kimi əsərləri  onun təbiətin gözəllik və incəliyini duyub ifadə etmək qabiliyyətinin bariz nümunəsidir.

Cənubi Azərbaycanda baş verən inqilabi hərəkatlar, tarixi yolu, şairin əzab və məhrumiyyətlərlə dolu həyatı əsərlərinin ana xəttini təşki edir. Hafizəsinə əbədi yazılmış o həsrətli xatirələr onun ümid, arzu dünyasının ömür yolçusuna çevrilmişdir.

Mədinə Gülgünün “Firudin”, “Pərvanə” kimi poemalarında xalqın tarixdə ad qazanmış sevilən şəxsiyyətlərinə xas olan mərdlik, fədakarlıq və s. insani keyfiyyətlər diqqətə çatdırılır.

“Pərvanə” poeması da sədaqətli insan, zəngin mənəviyyatlı şəxsiyyətlər haqqında olub, yüksək sənətkarlıqla qələmə alınmışdır, müəllif sanki özünün yaşantılarını, keçirdiyi iztirabları insanlara çatdırır.

Mədinə Gülgün vətənimizin istiqlaliyyəti uğrunda döyüşən azadlıq mübarizlərinə, zindanlarda çürüyən fədailərə, el uğrunda canından keçən oğul və qızlara, zəhməti ilə xariqələr yaradan əməksevər insanlara silsilə şeirlər həsr etmiş, onların bədii portretini yaradaraq əsərlərində əbədiləşdirmişdir.

Mədinə Gülgün 17 fevral 1991-ci ildə Bakıda vəfat edib və İkinci Fəxri Xiyabanda dəfn olunub.

         Apardığımız araşdırma və  müşahidələrdən belə qənaətə gəlmək olar ki, Güney Azərbaycan ədəbiyyatında mövzu, eləcə də üslub və janr əlvanlığı geniş və çeşidlidir. Bu ədəbiyyatın təmsilçiləri dil və təbliğat imkanlarının məhdudluğuna baxmayaraq, öz milli kimliyini, öz ədəbiyyatını tanıtdırmağa çalışırlar. Burada ənənəvi şeir və müasir şeir formaları bütün növləri ilə paralel şəkildə istifadə edilir. Bu inkişaf daimi və keyfiyyətli  olaraq yüksələn xətlə irəliləyir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.04.2026)