Xalq yazıçısı, akademik Kamal Abdullanın əsərlərindən seçilmiş bir sıra qranula – cövhər sayıla biləcək məqamları “Ədəbiyyat və incəsənət” oxucularına təqdim edir.

Kamal Abdulla özü seçilmiş bu cövhərlər barədə yazır: “İllərdən bəri yazdığım müxtəlif şeirlərin, esselərin, pyeslərin, hekayə və romanların, publisistik məqalələrin və elmi əsərlərin, verdiyim intervülərin hər birinin içində yer almış və bu gün də öz məzmunu, tutumu, forması ilə diqqətimi çəkən misralar, cümlələr günlərin bir günü sanki dil açıb mənə dedilər ki, bizim bir-birimizdən zaman və məkanca ayrılığımıza son qoy və bizi bir-birimizin yanında yerləşdir. Sən görəcəksən ki, bu zaman biz tamamilə yeni bir cazibədə zühur etmişik. Onlar qeyri-səlis məntiq dili ilə desək, içində olduqları mətnin qranulaları (ilkin vacib hissəcikləri) idi. Qranula, başqa cür ifadə etsək, cümlədən (mətndən) bütün artıq hissələri siləndən sonra yerdə qalan cövhərdir.”

Beləliklə, hər gün Kamal Abdulladan 7 qranula:

1.

Ümumiyyətlə danışmaq hələ Azərbaycan dilində danışmaq demək deyil. Azərbaycanca danışmaq isə Azərbaycan dilinin mütəxəssisi olmaq demək deyil.

2.

“ Sən büllur qab idin – soyuq, bəzəkli,

 Sənə nə oldu ki, canlandın belə?!

İçi susuz qabdın – süni çiçəkli

Səni kim aldatdı, inandın belə?!”

3.

Devin canı göyərçində olan kimi nəsrimizin də canı onun ritmində və aritmiyasındadır. Azərbaycan nəsrinin ritmi – aritmiyası oxucuya ünvanlanan ən ciddi mesajdır.

4.

Müəllifin pyes mətnində gizlətdiyi bir sıra iddialar ola bilər ki, tamaşa onların üstündən ağır texnikalı tank kimi keçib gedər.

5.

Tək əldən sükutun səsi çıxar. Tək əsərlə, yaxud tək yazıçı ilə “əlləşmək” sükutun səsini çıxarmaq deməkdir. Ədəbi prosesdən sükutun səsi gəlir.

6.

Sən əgər əlinə qələm alıb yazmağa başlayırsansa, artıq tənhasan. Misran tənhadır, cümlən tənhadır.

7.

“ İşıq dediyin bir ilğım imiş,

Qaranlıq mənim var-yoxum imiş,

 Qaranlıq mənim varlığım imiş,

Əsl işıq da onun içində...”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.01.2026)

Elman Eldaroğlu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Yardımlıdan incəsənət adamları çox çıxsa da, nədənsə aktyorlar az çıxıb. Təsəvvür edin ki, dünyaya səpələnən yarım milyona yaxın Yardımlı əsilli insanların arasında cəmi iki nəfər tanınmış aktyor var. Onlardan biri- “XXI əsrin Fuad Poladovu” adlandırdığım, əməkdar artist İlqar Cahangir, digəri isə aktyor Elçin İmanovdur. Bu gün sizə Elçin İmanovdan söhbət açmaq istəyirəm. Axı, dünənki bazar Elçinin 55 yaşı tamam oldu...

Etiraf edir ki, “Hicran” tamaşası həyatında böyük dönüş yaradıb. Aktyorluğu seçib. Buna görə ona evdə “mütrüf” deyiblər. Riyaziyyatı sevsə də, aktyorluğa olan həvəsi riyazi biliyini də üstələyib. Teatrı kinodan üstün tutsa da, çoxları onu “Həkimlər” serialındakı Sabir obrazı ilə tanıyıb...

Deyir ki:- “Özüm özümü hələ də tanımıram, tanısaydım xoşbəxt adam olardım. Amma bunu deyə bilərəm ki, 1971-ci ildə Yardımlıda anadan olmuşam. Məndə aktyor olmaq istəyi Hicran tamaşasına baxandan sonra yarandı. “Hicran” tamaşası həyatımda dönüş oldu. Baxmayarq ki, riyaziyyatı yaxşı bilirdim. Hətta böyük siniflərin də məsələlərini həll edirdim. Ancaq aktyorluğa olan həvəsim riyaziyyat biliyimi üstələyə bildi. Ailədə 9 uşağıq ən dəcəlləri və ən ərköyünləri də mənəm. Mənə evdə “mütrüf” deyirdilər. Universitetə imtahan verəndə məndən imtahanı Həsənağa Turabov və Şəfiqə Məmmədova götürdü. Beləcə, teatr kollektivinin rejissorluq fakültəsinə daxil oldum. Turabov mənə dedi ki, bu fakültədə oxu səni 3-cü kursdan aktyorluğa keçirərik. Ancaq elə qəbul olunduğum fakültədən də məzun oldum."

Elçin İmanov 1971-ci il yanvar ayının 11-də Yardımlı rayonunun Tilə kəndində anadan olub. 1978-ci ildə Yardımlı rayonunun Tilə kənd ibtidai məktəbinin birinci sinfinə qəbul olunub. 1988-ci ildə Masallı rayonunun Cəfər Cabbarlı adına Ərkivan kənd orta məktəbini bitirib və həmin ildə Mirzağa Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutuna daxil olub. İnstitutda oxuyarkən, 1990-cı ildə Səməd Vurğun adına Azərbaycan Dövlət Rus Dram Teatrında işə başlayıb. 1993-cü ildə institutu bitirib və həmin ildən teatrda baş səhnə maşinisti kimi fəaliyyətini davam etdirib. Bundan başqa teatrda həm də aktyor kimi fəaliyyət göstərir. 1996-cı ildən Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrında artist vokalist kimi çalışır. Həmçinin İctimai televiziyada rejissor kimi bir neçə verlişin müəllifi olub. 2005-ci ildə "Tənbəlin toyu" filmi ilə özünü rejissor kimi də sınayıb. Bununla yanaşı şoumenlik və aparıcılıq da edir. Hazırda teatr və televiziya işi ilə yanaşı Bakı Dövlət Sirkində aparıcı kimi fəaliyyət göstərir...

“Mən ampulaya sığan aktyor deyiləm. Hansı rol təklif edilirsə, onu məmnuniyyətlə ifa etməyə hazıram. Rejissora etiraz etməyə haqqın yoxdur. Təklifi qəbul edirsənsə, oynamalısan. Bu sözümə görə mən qınaq obyekti ola bilərəm, ancaq rol təklif ediləndə hansının daha çox qonorar verəcəyini düşünürəm.”- söyləyir.

Yaradıcılğında elə bir dönəm olub ki, dalbadal eyni rolları ifa etmək qismətinə düşüb. Məsələn, 2004-2006-cı illərdə ancaq polis rollarını oynayıb. Sonra ilk olaraq “Həkimlər”, daha sonra “Pərvanələrin rəqsi serialında həkim roluna dəvət alıb. “Pərvanələrin rəqsi”nə onu ssenarı müəllifi Arzu Soltan dəvət edib. Əslində bu rolu həqiqi həkim canladırmalı idi. Sadəcə olaraq, həkimin həyəcanı rejissoru aktyor dəvət etməyə vadar edib. Ən çox pərəstiş etdiyi aktyorlar isə Nəsibə Zeynalova, Siyavuş Aslan, Ramiz Novruz, Nurəddin Mehdixanlıdır...

Deyir ki:- “Aktyorluq işi insana mənəvi qidadır. Amma bunu da danmaq olmaz ki, madiyyat ikinci plana keçırsə mənəviyyat üçüncü olur. Əgər aktyorun maddı vəziyyəti yaxşı deyilsə, səhnəyə fikirli çıxırsa onun hansı mənəvi qida verməyindən danışıla bilər? Məcbur olub ailən üçün daha çox qonorar verilən təklifi qəbul edəsən...”

Əgər məndən soruşsalar ki, aktyor Elçin İmanovu bir cümləylə necə ifadə edərsən, deyərəm: “Elçin əsl intelegent və canlara dəyən oğlandır”...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.01.2026)

Salida Şərifova,

Filologiya Elmləri doktoru, professor. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Kamalə Abiyeva bədii yaradıcılığının problematikasında cəmiyyəti düşündürən aktual problemlərə poetik dillə münasibət bildirir. Onun Vətən mövzusunda qələmə alınmış şeirlərinin problematikasının ana xəttində Qarabağ həsrəti, Zəfər təntənəsi, Vətən müharibəsinin tərənnümü, Vətənə, xalqa məhəbbət duyğuları, həm də Azərbaycan torpaqlarının bölünməsinin acısının ifadəsi diqqətdən yayınmır. Eyni zamanda yalnız ictimai-siyasi məsələlər deyil, təbiətlə, peyzajla bağlı hisslər də əksini tapmaqdadır.

Kamalə Abiyevanın poetik nümunələri zəngin və müxtəlif olması ilə seçilir. Şairin obrazlar qalereyasında şəhid, Vətən, müəllif məni, Azərbaycan, ana və s. obrazlarla üzləşmək olar.

Kamalə Abiyevanın bədii yaradıcılığının problematikası zəngin olduğu qədər, rəngarəngdir. Şair yaradıcılığında cəmiyyəti düşündürən aktual problemlərə poetik dillə münasibət bildirir. Vətən mövzusu “Azərbaycan-qalibiyyət dünyası”, “Qarabağım”, “Vətən savaşı”, “Sən elə azadsan”, “Doya bilsəydim”, “Vurğunam” və s. şeirlərinin problematikasının ana xəttini təşkil edir. Və bu ana xəttdə Qarabağ həsrəti, Zəfər təntənəsi, Vətən müharibəsinin tərənnümü, Vətənə, xalqa məhəbbət duyğuları və s. əsas yer tutur. Kamalə Abiyeva Cənubi Azərbaycanla bağlı düşüncələrini də bədii yaradıcılğının əsas problematikasına çevirir. “Urmu gölünə”, “Araza” kimi şeirləri bu baxımdan maraqlıdır.“Ağrı” şeirində həm vətənə olan sevgisi, ehtiramı, həm də Azərbaycan torpaqlarının bölünməsinin acısını ifadə etməsi diqqəti çəkir:

İllərdi Borçalım gözü yaşlıdı,

Dərbənd həsrətində bəndə düşmüşəm.

İllərdi elə bil başım daşlıdı,

elə bil çarəsiz dərdə düşmüşəm...

Qarabağ hadisələri ilə bağlı yazdığı şeirlərdə xalqın mənəvi-əxlaqi dəyərləri prizmasından mübarizəyə çağırış bədii detallarla təqdim edilir. Qarabağ haqqında düşüncələrini, Qarabağ yanğısını, Vətən sevgisini poetik dillə təqdim edir. Məsələn, Gülşən Rafiqqızının bəstəsində mahnıya dönən “Qarabağım” şeirində Qarabağ nisgili ilə yanaşı, Zəfər təntənəsi yer almaqdadır:

44 günə sənin boyda böyüdüm mən,

böyüdüm ki, səni görəm, səni sevəm.

heç doyunca görməmişdim səni axı,

Gördüm səni əsgər-əsgər, igid-igid,

gördüm səni Qarabağım.

Heç doyunca sevməmişdim səni axı,

sevdim səni şəhid şəhid,

sevdim səni Qarabağım.

Qarabağa sevgi, Zəfərin tərənnümü, Vətən Müharibəsinin təntənəsi şairin digər poetik nümunələrində də yer alır. Belə nümunələrin nəğməyə çevrilməsi təsadüfü deyil. İqbal Ağayev tərəfindən bəstələnən “Vətən savaşı” (ifa Kənan Qədimov), “Vətəni anlat” ( ifa Samir Cəfərov) kimi  poetik nümunələrdə bunun şahidi oluruq. Göründüyü kimi, Vətən müharibəsi Kamalə Abiyevanın yaradıcılığında ana xəttə çevrilmişdir. Bu onun yaradıcılığında ictimai-siyasi mövzulu şeirlərin çoxluq təşkil etməsini təsdiqləyir.

“Son sevgimsən” şeirində şair Vətənə olan sevgisini maraqlı ədəbi priyomla təqdim edir. Şeirin problematikasında sevginin sual axtarışına cavab verilməsinə cəhdi maraq doğurur. Şair sevginin ümumi məhfum olmasına rəğmən, onların fövqündə Vətənə, torpağa olan sevginin ali hiss olmasını poetik dillə təqdim edir. Son sevgi deyərək vətənə olan insan sevgisini təbliğ edir.

Kamalə Abıyevanın “Azərbaycan”, “Vurğunam”, “Vətən”, “Doya bilsəydim” və s. bu kimi şeirlərində Azərbaycanın bütövlüyünə olan duyğuları əksini tapır. Məsələn, “Azərbaycan” şeirində Azərbaycana olan sevgi və ehtiram incəliklə tərənnüm edilir.

Sevgi dolu ürəyimsən,

möhtacınam sənin hər an.

Qovuşaram torpağına

sevgin ilə Azərbaycan.

“Araza”, “Urmu gölünə” kimi şeirlərində Kamalə Abıyeva Cənubi Azərbaycana bağlılığını əks etdirir. Şair Cənubi Azərbaycanı bütöv Azərbaycan kimi poetik dillə təqdim etməyə nail olur. Şair “Urmu gölünə” şeirində Cənubi Azərbaycanın Şimali Azərbaycandan qoparılmasının sağalmaz yara olmasını (əsrlərlə davam etməsini də) əks etdirir:

Azərbaycan, bu nə tale yazısı,

Hər tərəfdə canının bir parası.

Yüz illərdi dərmanım yox dərdinə

sağalmır ki, ürəyinin yarası.

“Araza” şeirində də bir xalqı ikiyə bölən sədd kimi qiymətləndirilən Arazın Azərbaycanı ikiyə bölünməsinin poetik dillə təqdimi özünü göstərir:

Kamalə Abiyeva Araz çayını bir milləti iki yerə bölməsinə rəğmən ona kin-küdurətini ifadə etmir, əksinə böyük sevgi ilə təqdim edir. Düzdür baş verən hadisələrə hiddətini poetik dillə əks etdirir, ancaq Araz çayının möhtəşəmliyinə, məğrurluq rəmzi olmasına xələl gətirmir:

Tarixin ən qübarlı

səhəri sənə düşüb.

Bölünən ürəklərin

kədəri sənə düşüb...

Kamalə Abıyevanın şeirlərində yalnız ictimai-siyasi məsələlər deyil, təbiətlə, peyzajla bağlı hisslər də yer alıb. Onun “Yağış” şeiri bu silsilədəndir. “Yağış yağır,,, bu ki göyün sevgimizə heyrətidir” deyə sevgini simvollaşdırmağa cəhd edir. Sevginin hər şeydən təmizlənərək paklanmasına, paklığına işarə etməklə yanaşı, nakam sevgi üçün göz yaşlarının böyüklüyünü yağışla, təbiətin ağlaması ilə müqayisə etməsi maraqlı ədəbi priyom kimi təqdim edilir.

Kamalə Abıyeva “Görəsən” adlı şeirində insan hisslərini təbiət hadisələri fonunda tərənnüm edir:

Ürəyim buludludu, ürəyim dolub yenə.

Könül həmdəm olubdu

göylərə bu gün yenə…

Əgər göylər ağlasa, ürəyi boşalacaq,

buludlar dağılacaq, üzü güləcək yenə.

Hönkürüb ağlasam mən,

qan-yaş töksəm gözümdən

qəlbimdəki buludlar dağılarmı görəsən?

Peyzajla bağlı poetik tərənnüm şairin “Bir payız” şeirinin problematikasında da yer alır:

Bir payız gecəsində

evimin bir küncündə

payız gecəsinə düşdüm, üşüdüm...

Şair payız fəslinin fonunda hisslərini sonuncu misrada yekunlaşdıraraq münasibətini sərgiləyir: “bir payız gecəsi adam özünə bənzəməz...”

Kamalə Abiyevanın yaradıcılığında Bakı haqqında şeirlər silsilə təşkil edir. Şair Bakıya olan sevgisini, ehtiramını “Bakı haqqında nağıl”, “Bakım”, “Bakıma”, “Xəzərim” və s. şeirlərində oxucusuna çatdırır.

“Bakı haqqında nağıl” şeirinin problematikasının nağıl başlanğıcı xalq yaddaşına işarədir. Kamalə Abiyeva şeirini “Bu dünyada nağıl çoxdur, Hamısı da belə başlar, Biri vardı, biri yoxdur...” misraları ilə başlaması nağıllardakı nağıl başlanğıcını yada salır. Bu da şair tərəfindən xalqın qan yaddaşı ilə bağlı olmasını əks etdirir. Xalqın tarixi yaddaşına əsaslanaraq şairin Bakıya olan sevgi və ehtiramı şeirdə ifadə edilir:

Mənim də öz nağılım var.

İstəyirəm danışım mən

bir dənizin sahilində

nağıl olan şəhərimdən.

Nağılla bağlı məqamlara Kamalə xanımın başqa şeirlərinin problematikasında müraciət edilir. Məsələn, “Mənə nağıl danış” şeirində də bunun şahidi oluruq:

Mənə nağıl danış, nağıl, nə olar,

Gecənin zülməti məni sıxmasın.

O Simurq quşunu çağır nə olar,

İşıqlı dünyaya məni aparsın.

Qeyd etmək lazımdır ki, “Bakı haqqında nağıl” şeirinə Aygün Səmədzadə tərəfindən, “Bakım” şeirinə Elçin İmanov tərəfindən musiqi bəstələnmiş, hər iki mahnı da Eyyub Yauqbov tərəfindən ifa edilib.

Kamalə Abiyeva bir qadın kimi ana, qadın sevgisinə biganə qalmır. Şeirlərinin problematikasında bu məqamı geniş açıqlayır. Məsələn , “Qocaldım, Ana!”, “Bir layla de”, “Bir körpə yatırdı” və s. şeirlərinin problematikasınsa anaya olan sevginin, qadın böyüklüyünün və s. aparıcı yer tutmasının şahidi oluruq. Kamalə Abıyeva “Bir layla de” adlı şeirində ana obrazını canlandırarkən onu keçmiş və bu gününün prizmasından təqdim edərək, şeirin mövzusunda anaya olan məhəbbəti, onun fədakarlığını tərənnüm edir:

Bir layla de, layla, ana,

bir az sakit, bir az rahat yata bilim,

o nağıllı uşaqlığın əllərindən tuta bilim,

Gecələrin sükutunu ürəyimdən ata bilim.

“Bir körpə yatırdı” şeirində də şair ananın möhtəşəm obrazını yaratmaqla yanaşı, şeirin problematikasında ana müqəddəsliyi ilə yanaşı, ana zəhmətini, ana qayğısını tərənnüm edə bilir:

Bir körpə yatırdı,

bütün kainat

bir ülvü müqəddəs yuxu görürdü.

Bir körpə yatırdı arxayın, rahat,

çünki keşiyində Ana dururdu.

Kamalə Abiyevanın bədii yaradıcılığında sevgi hisslərini tərənnüm edən poetik nümunələr çoxdur. Bu sevgi özünü müxtəlif aspektdən göstərir. Doğma insanlara, yəni ataya, anaya, övlada olan sevgi, Vətənə, torpağa, xalqa olan sevgi və s. baxımından özünü büruzə verir. “Ürəklərdə ölməyin” şeirində isə insanlara, onların etdikləri yaxşılıqlara, yəni xeyirxah əməllərə sevgi tərənnüm edilir.

Ey insanlar,

bir arzum var hamınıza

Yaşamağı çox da asan bilməyin siz.

Bu dünyadan köçəcəyik əvvəl-axır,

Çalışın ki, ürəklərdə ölməyin siz.

“Son sevgimsən” şeirində “son sevgimsən” deyə müraciət etdiyi tərəf diqqəti cəlb edir:

Səni bütöv sevirəm mən.

İlk sevgilim deyilsən sən - Son sevgimsən

Bu bənddə “son sevgimsən” deyə ünvanladığı sevginin ünvanı isə hamımızın əzizi, şərəfi, müqəddəsi olan Vətəndir. F.e.d.Vaqif Yusiflinin vurğuladığı kimi “bu sevginin obyekti İnsan deyil, sevgili deyil –Vətəndir”.

Səni bütöv sevdim elə.

Hər daşını əzizlərəm,

hər ağrını ovudaram.

Yadlardakı hər qarışın dərd evimdir .

Yad əllərdən səni almaq and yerimdir.

Kamalə Abiyevanın sevgi məfhumu yalnız insanların bir-birinə olan sevgisini deyil, onları aşa bilən daha böyük bir məfhumu əhatə edir: Vətənə, torpağa, xalqa olan sevgini… Tədqiqatçıların vurğuladığı kimi “Bu sevgi onun şeirlərində yaşayır”.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.01.2026)

Rubrikanı Könül aparır

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Bir şair, bir şeir” rubrikasında bu gün sizlərlə Qubada yaşayıb yaradan ustad şair Ramiz Qusarçaylı görüşür. “Qarlı sətirlər” şeiri yurdumuzda cövlan edən qış barədədir. Bildiyiniz kimi, Bakıda qara həsrət olsaq da şimal bölgələrində artıq bir neçə dəfə ağ örpəyə bürünməyə macal tapıbdır. Qar ovqatlı şeirlə tanış olun.

Qarlı sətirlər

Ağ yaza oxşayır qışın gəlişi,

Ağaclar bu səhər ağ yarpaqlayır.

Baxıram,

baxışım qara ilişir,

Dönürəm, gözümü işıq bağlayır...

Zirvələr əl çəkir bulud saçına,

Dağılır üzünə naz çiçəkləri.

Şəlalə çevrilir qar ağacına

Asılır qayadan buz çiçəkləri.

Açılır göylərin şimşək sapandı,

Ayı hikkəsindən qarı kötəklər.

Qalıb qar altında ...

meşəçi andı, −

Qalıb qar altında qara kötüklər...

Göyərməz göy çənə

göyəm kolu da,

Qar dolu hər yuva ağ cama bənzər.

Qırov qırmalayar qırqovulu da,

Çırpar qanadından Günəşi zər-zər...

Qovur sahilindən çayın soyuğu,

lilparda lillənən quşun səsini.

Dinləyə bilmirəm qaratoyuğu

Sağsağan qaçırır zənguləsini...

Ağ yuxu içində itir bulaqlar,

İndi də sözünü ağ sükut deyir:-

-Çıxdınız dumandan, çəndən, a dağlar,

Qışınız mübarək, qarınız xeyir!..

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.01.2026)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Dialekt şeir yazmaq ədəbiyyatdır, yoxsa folklor?Bu sual əslində ədəbiyyatın təbiəti haqqında əsaslı diskussiya tələb edir. Mənim qənaətimcə, cavab sadə deyil və "ya-ya da" məntiqinə sığmır.

Dialekt şeir yazmaq və folklor deyil, amma folklorun estetik təcrübəsindən istifadə edən yazılı ədəbiyyat formasıdır. Burns İngiltərədə, Taras Şevçenko Ukraynada, bizim Aşıq Ələsgər Azərbaycanda dialektdə yazdılar, amma onların əsərləri folklor deyil, fərdi yaradıcılıqdır. Fərq ondadır ki, folklor kollektiv şüurun məhsuludur, müəllifi məlum deyil və nəsildən-nəslə ötürülən prosesdə dəyişir. Dialekt şeir isə konkret müəllifin yaradıcılığıdır, mətnin sabitliyi var, şəxsi üslub var. Amma əsl məsələ başqadır: niyə biz dialektdə yazılan əsəri aşağı səviyyəli hesab edirik? Bu, qədim köklü bir qərəzdir. Ədəbi dil hegemoniyası anlayışı var: hakimiyyət mərkəzləri öz dilini, öz dialektini standart elan edir, qalanları isə "kənd", "savadsız", "qeyri-ədəbi" hesab edir.

Azərbaycan kontekstində bunu aydın görürük. Sovet dönəmində ədəbi dil normalaşdırıldı, standartlaşdırıldı. Bu, bir tərəfdən, milli ədəbiyyatın inkişafı üçün zəruri idi. Amma digər tərəfdən, regional dialektlər, şivələr "qeyri-ədəbi" kimi damğalandı. Dünyada isə vəziyyət fərqlidir. Amerika ədəbiyyatında Mark Tvenin "Hekl Berry Finnin macəraları" romanı məhz dialektdə yazılıb və bu, əsərin qüvvətidir, zəifliyi deyil. İrlandiya ədəbiyyatında, Afrika-Amerika ədəbiyyatında dialekt yaradıcılığın vacib vasitəsidir. Problemimiz ondadır ki, biz hələ də ədəbiyyatı elitar, yuxarıdan-aşağı bir hadisə kimi qəbul edirik. Sanki əsl ədəbiyyat ancaq paytaxt dilində, rafinə formada olmalıdır. Bu yanaşma səhvdir. Ədəbiyyat dildədir, amma hansı dil formasında olması onun ədəbi dəyərini müəyyən etmir. Əgər dialektdə yazılan şeir estetik təsir yaradırsa, insan ruhunu oxşayırsa, yeni məna açırsa bu ədəbiyyatdır. Əgər sadəcə məişət realllığını təsvir edir, klişelərdən istifadə edir, heç bir bədii yenilik gətirmirsə onda nə dialekt, nə də ədəbi dil onu ədəbiyyata çevirə bilməz.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Ürəklər, ürəklər,

Sizinçün darıxır, darıxır,

Çiçəklər, çiçəklər,

Sizinçün darıxır, darıxır,

Yarpaqlar, yarpaqlar,

Əl çalar, alqışlar,

Ay köçəri quşlar…

Bu yazını yazmazdan öncə onun ifasında “Ay köçəri quşlar” mahnısını dinlədim. Bir səs bir mahnıya necə də oturarmış. Nə qədər hüzn, kədər və nə qədər ecazkarlıq var bu ifada. Sizə də məsləhət görürəm.

Hüseynağa Hadıyev 1946-cı ildə Bakıda anadan olub. Anası Törə xanım Cəfər Cabbarlının əmisi qızı olub. O, körpə olanda anası vəfat edib. Hüseynağaya bacısı baxıb. Musiqi ilə "Pionerlər evi"ndə qarmon dərnəyində məşğul olmağa başlamışdı. Dostlarından biri — bəstəkar Rizvan Ələsgərovun təkidindən sonra onunla "Dan ulduzu" instrumental ansamblına qoşulmağa razılıq verib.

 Sonuncu kursda oxuyarkən ailə həyatı qurub, institutu bitirdiyi il hərbi xidmətə çağrılıb, 1973-cü ilin yanvarında oğlu Ceyhun dünyaya gəlib. Hüseynağa bu xəbəri hospitalda eşidib. Həmin vaxt hərbi xidmətdə xəstələndiyi üçün onu Bakıya hospitala gətiriblərmiş.

Həyat yoldaşı Sveta xanımın sözlərinə görə Hüseynağa sevmədiyi mahnını oxumayıb. "Gecələr bulaq başı", "Bu gecə", "Mənim dünyam" mahnıları dinləyicilər tərəfindən daha çox sevilib.

Ömrü boyu "Dan ulduzu" ansamblının solisti olub. Bu ansambla o qədər bağlanıb ki, nə zamansa onu tərk edə biləcəyini ağlına belə gətirməyib. O dövrdə televiziya, radio proqramlarına çıxmasında problem olmadığı üçün Hüseynağa tez-tez ekranda görünüb.

Türk mahnılarının Azərbaycanda ilk ifaçısı olub. Fərqli stilə malik olan müğənni tez-tez ekranlarda görünsə də zaman-zaman geyim tərzləri onun efirə çıxmasına maneə yaradıb. Ondan səhnəyə kostyum geyinib çıxmasını tələb etsələr də, o, çox vaxt bu tələblərə qarşı çıxıb. Uzun saçlarını kəsdirməyə məcbur ediblər. Bu qadağalar onu həmişə özündən çıxarıb.

Albomları/Mahnıları

- Mənim dünyam

1. Nə Gözəldir Azərbaycan

2. Bağçadan Gələn Səs

3. Gəl Barışaq

4. Köçəri Quşlar

5. Bir Xumar Baxışla

6. Unuda Bilmirəm

7. Mehriban İnsanlar

8. Məzəli Mahnı

9. Xalidə

10. Gözəl

Hələ uşaq yaşlarından vərəm xəstəsi olan Hüseynağa Hadıyev bunu ömrü boyu hamıdan gizlədib. Yalnız ömrünün son günlərində xəstəxanada ona baş çəkən sənət dostları bunu həkimlərdən öyrəniblər.

1992-ci ilin yanvar ayında onun səhhəti pisləşib, “Səkkizinci kilometr”dəki vərəm dispanserinə köçürülüb. 1992-ci il yanvarın 12-də elə orada da dünyasını dəyişib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində bu gün sizlərə Babək Abbaszadənin Azərbaycan animasiyasına həsr edilmiş məqaləsi təqdim edilir.

MƏSUD PƏNAHİ YARADICILIĞI VƏ AZƏRBAYCAN ANİMASİYASININ İNTİHABI

Azərbaycanda rəsmi olaraq tarixi 1931-ci ildən hesablanmış, qeyri-rəsmi araşdırmalara əsasən isə ötən əsrin 20-ci illərinə qədər gedib çıxan animasiya sahəsinin dirçəlişi və davamlı fəaliyyətə başlaması 1960-cı illərin sonuna təsadüf edir. Həmin dövrdə milli animasiyanı yenidən yoxdan var edən sənətkarlar istənilən formada onun mövcudluğuna çalışır, hətta bu tarixi işin həyata keçməsində ən primitiv texniki üsullardan istifadəni də mühüm sayırdılar. İlk mütəşəkkil addımın çətinliyi, kadrların yox dərəcəsində azlığı, sənətin bu növünə əlifba səviyyəsində yanaşma nəticəsində o dövrün animasiya müəlliflərinin ərsəyə gətirdiyi filmlər kəsilərək formalara salınmış müxtəlif fiqurların hərəkətə gətirilməsinə əsaslanırdı. Hərəkətin davamlılıq görüntüsü rəvan olmadığına, mərkəzi animasiya studiyasının əsrarəngiz təəssürat doğuran cizgi filmlərindən geri qaldığına görə azyaşlı tamaşaçıların diqqətini çəkmir, yalnız film-fakt kimi kino tariximizə həkk olunurdu.

“Azərbaycanfilm” kinostudiyasının multiplikasiya sexinə bu cür mühitin hakim kəsilməsi fonunda yeni nəfəsə əsaslı ehtiyac duyulurdu. Zaman göstərdi ki, bu tarixi missiyanın o vaxt hələ 30 yaşı da olmayan gənc Məsud Pənahinin çiyinləri üzərinə düşməsi animasiyamızın gələcək fəaliyyəti yolunda müsbət məcrada inkişafını təmin etdi.

Məsud Pənahi hələ Ümumittifaq Dövlət Kinematoqrafiya İnstitutunu bitirməmiş artıq soyadı “Azərbaycanfilm” kinostudiyasında əks-səda doğurmuşdu. Adlı-sanlı sənət adamları şəxsi tanışlıqlarına əsaslanaraq onun potensialını etiraf edir, təhsilini tamamlayıb vətənə dönməyini gözləyirdilər. Bu faktı görkəmli kino rəssamı Nadir Zeynalovun 1972-ci ildə Moskvada təhsilini başa vurmuş Pənahini 60-cı illər nəslinə aid etməsi və sonralar studiyanın onun kimi yeni yaradıcı gənclərin hesabına zənginləşdiyini vurğulaması açıq-aşkar sübut edir.

Ancaq bəzən zaman və məkan reallığının diktəsi insanı tamamilə fərqli şərtlər altında seçim etməyə vadar edir. Sovet animasiyasının şah əsərlərini yaratmış İvanov-Vano və Fyodr Xitrukun biliklərini əxz edib vətəninə dönən Pənahini “Azərbaycanfilm” kinostudiyasının multiplikasiya sexinin nə yaradıcı mühiti, nə də texniki imkanları qane edir. Belə olan təqdirdə, 6 ay “Soyuzmultfilm” mühitində, necə deyərlər, suda balıq kimi çalışmış gəncin işə başlamaq zərurətində – qarşısında duran çətinlikləri, şəraitsiz mühitdə diplom filmi ərsəyə gətirməyin mümkünsüzlüyünü dərk edərək alternativ studiyalar haqqında düşünməsi təəccüb doğurmur. Lakin perspektivdə ideyasını dəvət olunduğu Qazaxıstanda, yaxud təhsil aldığı Moskvada reallaşdırmaq varkən, o, daha çətin və dolayı yol seçir. Öz vətənində rəsmli animasiya estetikasında çalışmaq, yeni ifadə vasitələri üzərində təcrübə aparmaq arzusu fəaliyyət meydanının məhdudiyyətinə üstün gəlir. Xoşbəxtlikdən Adil İsgəndərovun şəxsində bütün tərəqqipərvər ideyalara açıq olan rəhbərlik də bu işdə ona dayaq və zəmanət funksiyası rolunu oynayır. Dərc olunan elanlar, bu işə maraq göstərən həvəskarların qəbulu, ciddi seçim nəticəsində 40 nəfərlik qrupun müəyyən olunması, yarım il müddətində M.Pənahinin keçdiyi 3 saatlıq mütəmadi dərslər və ilk filmin heyətinə məqsədyönlü şəkildə bir neçə moskvalı animatorun daxil edilməsi bəhrəsini verməyə bilməzdi. Çünki milli animasiyanın yeni, daha müasir əsaslı binasını ucatmaq qarşıya məqsəd qoyulmuşdu.

Davamlı hazırlıq işlərinin ilk nümunəsi kimi 1973-cü ildə ekranlara çıxan “Bulud niyə ağlayır?” filmi məhz həmin yaradıcı bazanın əsasında yaradılmışdı. “Azərbaycanfilm”in istehsalında rəsmlərin hərəkətə gəlməsi nümunəsi ilk olmasa da, artıq unudulmuş təcrübə idi. Bundan əvvəl – 1958-ci ildə, ““Kazbek” qutusu” qısametrajlı filmində bir neçə saniyəlik hərəkətlənməyə müraciət olunmuşdu. 1959-cu ildə isə animasiya ənənələri sıradan çıxmış studiyada kinorejissor Əlisəttar Atakişiyevin birmənalı prinsipial fədakarlığı sayəsində “Bir qalanın sirri” filmində quraşdırılmış çəkilişlərlə yanaşı, peşəkar animasiyadan da istifadə edilmişdi. Ekran əsərinin süjet xətti ilə üzvi şəkildə bağlanan ənənəvi animasiyaya bədii filmdə 2 dəqiqəyə yaxın hissənin ayrılması o zaman Azərbaycan kinosunda “Disney” mədəniyyətinin erkən əks-sədasından xəbər verirdi. 1970-ci ildə rejissor Nazim Məmmədovun çəkdiyi kiçik “Ayı və siçan” cizgi-alleqoriyası 1 dəqiqədən azacıq artıq ekran müddətinə, 2 il sonra “Mozalan” satirik kinojurnalı üçün həmkarı Bəhmən Əliyevlə hazırladığı “Qozbeli qəbir düzəldərmi?” süjeti 2 dəqiqəlik xronometraja malik idi. Məsud Pənahi isə bu ənənəni fraqmentallıqdan azad edib film səviyyəsində səciyyələndirərək yenidən bərpa edib daha uzunömürlü olmasına əsas verdi.

Adi həyati təsadüf nəticəsində yazılmış “Bulud niyə ağlayır?” ssenarisi təbiətin təzadlarına işıq salır. Müəllif öz düşüncəsini ekranın o üzünə ötürmək üçün insan yaradılışından əvvələ istinad edir, tamaşaçını təbiətin öz-özü ilə baş-başa qaldığı zamanlara səyahətə aparır. Burada geniş fantaziya zənginliyi ilə buludların əsrlərdir dolub-boşalmasının səbəblərinə varılır, onların ikinci həyatının məhz göz yaşından başlandığı, özünü köksündəki yanğıya qurban verərək yağıb təbiəti cana gətirdiyi izhar edilir.

Nədənsə bu cür peşəkar işə imza atan və həmin filmlə VII Ümumittifaq kinofestivalda “Soyuzmultfilm”in “Tülkü və dovşan” animasiyası ilə bərabər birinci mükafata layiq görülən rejissor, ardınca kinostudiya rəhbərliyi tərəfindən növbəti ekran əsərini müştərək işləmək barədə məcburiyyətə sürüklənir. Bu günədək fövqəladə məşhurluğunu, cazibə qüvvəsini itirməyən “Pıspısa xanım və Siçan bəy” kultu onun üzərində dominant mövqeyə malik Məsud Pənahinin təyin olunmuş digər rejissorun xeyrinə prosesdən geri çəkilməsi ilə də nəticələnə bilərdi. Lakin xoşbəxtlikdən ortaq məxrəc tapılır və yaradıcı forma baxımından tamamilə fərqli iş üslubuna malik Ağanağı Axundovun filmdə iştirakı yalnız titrlərdə adının quruluşçu rejissorlardan biri kimi qeyd olunması ilə məhdudlaşır. Məsud Pənahi yaşlı həmkarının ziddinə fikir söyləməmək naminə hər zaman əsl ziyalı kimi bu mövzuda danışmaqdan boyun qaçırsa da, filmin ssenari müəlliflərindən biri İntiqam Qasımzadədən əldə olunan informasiyadan bəlli olur ki, rəhbərliyin bu məcburiyyətə yol verməsinin səbəbi o zaman Azərbaycanda animasiya istehsalının məhdudluğu, bu sahədə çalışan həmin rejissorun işsizliyi ilə əlaqəliydi. Güman ki, hazırkı yazıda kino tariximizdə xüsusi toxunulmayan bu mübahisəli məqama ilk dəfə aydınlıq gətirilir.

Məsud Pənahinin ilk filmində minimal kadrarxası mətndən istifadə edilsə də, artıq burada qısa ekran metrajı ərzində dialoqların, mahnıların, rəqslərin estetik növbələşməsinə rast gəlinir. Məqsədi xalq nağılını müasir dövrə uyğun lentə almaq olan rejissor öz tamaşaçısına dostluq və tənhalığın fəlsəfəsi haqqında ibrətamiz nəql təqdim edir. Filmin səslənmə ahənginin həllində modern cazla xalq musiqisinin vəhdətinə müraciət edildiyindən Ramiz Mirişli və Vaqif Mustafazadə polifonik təxəyyülü vahid məzmunda cəmləşdirilir. Baş qəhrəmanın obrazlı yerişinin, qaçışlarının ifadəsində fındıq qabıqlarına istinad edilməsi, onlardan çıxan tıqqıltının incə ştrixlərlə işlənməsi obrazın xarakter və bədii həllinin müəyyənləşməsində rejissorun mühüm tapıntısı hesab oluna bilər. Təsadüfi deyil ki, birmənalı Tıq-tıq surəti üzərində qurulan filmdə “Pıspısa” adı bir dəfə də vurğulanmır, yalnız titrdə qalmaqla, filmin heyətindən bu işə cavabdeh olan bir neçə şəxsin işdən ayrılmasını, studiyada rəhbərlik dəyişikliyi dövründə olan qarışıqlığı simvolizə edir.

Tezliklə zamanın çağırışlarına cavab verməyi bacaran Məsud Pənahinin müasir yanaşmaları, cizgi animasiyasını önə çəkməsi həmkarlarını da bu işi öyrənmək, öz yaradıcılıqlarında tətbiq etmək fikrinə yönəldir. Qurama üsullarından bu istiqamətə keçən rejissorlar Nazim Məmmədovla Bəhmən Əliyev M.Pənahinin fəaliyyət göstərdiyi illərdə onun filmlərilə paralel olaraq, “Cırtdanın yeni sərgüzəşti”, “Şahzadə qara qızıl”, “Şah və xidmətçi”, “Toplan və kölgəsi” (N.Məmmədovun müstəqil rejissor işi), Ağanağı Axundov isə “Cücələrim” filmlərini rəsmli texnika ilə ərsəyə gətirirlər. Bu filmlərin bir çoxu onun yetişdirdiyi yeni kadrların, bəziləri isə özünün rəssam kimi iştirakı ilə hazırlanır. Yeni rejissor nəslindən Hafiz Əkbərovun Əsgər Məmmədovla quruluş verdiyi “Daş” və müstəqil rejissorluq etdiyi “Kirpi balası və alma” filmlərini də bu siyahıya aid etmək olar.

Sonrakı illərdə Məsud Pənahinin yaradıcılığında sərvətin fərdə tabe olmadığını aşılayan “Günlərin bir günündə”, özünüdərk axtarışlarından, rişxənd sahibinin təkliyə məhkumluğundan bəhs edən “Pəncə... Qulaq... Palaz... Tikan...”, fitnə-fəsadın əks təsirlərinə həyəcan təbili çalan “Dınqıl, sazım, dınqıl”, qəhrəmanı həqiqət melodiyası ilə sovet totalitarizminə etiraz çağırışı edən “Xoruz” filmləri meydana gəlir. Onların bəziləri cizgi, bəziləri qurama, bəziləri isə iki texnologiyanın qovşağında yaradılmışdı.

1970-ci illərin sonlarında Qız qalası haqqında məşhur və məlum əfsanənin animasiya ekranlarına gətirilməsi ideyası meydana gələndə artıq kino tariximizdə bir “Qız qalası” filmi, teatr səhnəmizdə isə ifa olunan eyniadlı balet vardı. Qızına aşiq olan və hətta kimliyini dərk edəndən sonra belə ona şəhvət bəsləyən xanın rəzil hekayəti mənşəyi naməlum və zərərli ideologiya kimi Azərbaycan kinosu və baleti tarixinə qara ləkə kimi pərçimlənmişdi. Mövcud situasiyada ekran sənəti daha qəti və amansızdır. Çünki baletin hazırkı səhnə redaksiyasında "ata-qız" xətti (libretto müəllifi Ə. Bədəlbəyli) artıq çıxarılsa da, 100 il əvvəl lent yaddaşına həkk olunmuş ekran əsərinin süjetini (ssenari müəllifi N. Breslav-Lurye, rejissor V. Ballyuzek) dəyişmək tamamilə qeyri-mümkündür. O zaman mövzu kinostudiyanın multiplikasiya sexinə ayaq açanda M.Pənahinin həmin məkanda söz sahibi olması həm xoş təsadüf, həm də taleyin Azərbaycan xalqına hədiyyəsi idi. Onilliklər boyu ekranlarda yaşayacaq nalayiq məzmun neçə nəsil azyaşlının şüuruna həkk olunaraq mənsub olduğu xalq haqqında yanlış təsəvvür yarada bilərdi. İdeoloji baxımdan belə təhlükəli məqamda rejissor tarixi qərar qəbul edib mövzunu ekrana gətirməyi rədd edir. O, quruluşçu rejissor kimi baxış bucağını ortaya qoyaraq mövzunu yenidən işləyib öz alternativini irəli sürür. Nəticədə Məsud Pənahi təqdim olunmuş ssenaridə əvvəlki kimi əxlaqi aşınma cildinə salınmış Qız qalasını namus keşikçisi obrazı səviyyəsinə qaldıra bilir. Rejissor əfsanənin öz təxəyyülündən qaynaqlanan yeni işləməsini peşəkarlıq bəsirəti ilə xalqın sənət tarixinə və milli kimlik yaddaşına bəxş edir.

Əgər 1923-1924-cü illərdə istehsal olunmuş “Qız qalası” bədii filmində baş rolu erməni Papazyan ifa edirdisə, 1940-cı ildə hazırlanmış “Qız qalası” baletinin baletmeysteri erməni Kevorkov idisə, burada M.Pənahi həmin toplumu düşmən obrazında görür. Sənətkarın şəxsi həyat müşahidələrinə əsaslanan öncəgörməsi 10 il qabaqladığı gələcək münaqişə haqqında işarə kimi ekranda təzahürünü tapır. Sahib olduğumuz cənnəti viran qoyacaq düşmən ilk dəfə sənətkar fəhmi ilə “Bulud niyə ağlayır?” filmində üstüörtülü metafora dilində verilsə də, “Qız qalası əfsanəsi” filmində insan simasında təsvir olunaraq daha konkret şəkil alır. Hətta nə qədər subyektiv olsa da, demək olar ki, saqqallı yarasa qiyafəsində təqdim edilən personajın 30 ildən artıq vətənimizdə qan tökən millətə İkinci Qarabağ müharibəsində rəhbərlik edən şəxslə bənzərlik təşkil etməsi ya M.Pənahinin uzaqgörənliyi, ya da tarixin fövqəladə istehzasıdır.

Kadrların bölünməsində və vizual nəql formasında müstəsna mükəmməlliyə nail olunması ekran əsərinin müəyyən mənada bədii film meyarlarında qavranılmasına imkan yaradır. Yeni yaradıcılıq axtarışları, geniş obrazlı təsvir həlli, nağıl dili ilə real təhkiyənin bütövlüyü, kompozisiya bitkinliyi, qəhrəmanların cizgilərində xarici görünüş və geyim həlli orijinallığı peşəkarlıq nöqteyi-nəzərindən “Qız qalası əfsanəsi” filminin uğurunu şərtləndirən amillərdəndir.

Təəssüflər olsun ki, Məsud Pənahinin yaradıcılığının Azərbaycan dövrü elə buradaca – özünün ən yüksək nöqtəsində, zirvəni fəth edərək yarıda qırılır.

Məişət amili istənilən sənət adamı üçün cəhənnəmdir. Lakin o pillədə ailə məfhumunun olması artıq vicdan məsələsidir. Pənahi mənəviyyat adamıdır. Əks halda yüksəliş məqamında olan sənət yolunu ata vəsiyyətinə qurban verməzdi. Həm şəxsi istəyinin, həm də studiya rəhbərliyinin xahişlərinin ziddinə gedərək vətənini tərk edib dilini belə bilmədiyi ölkəyə köçməsi bu gün də mübahisə doğura bilər. Lakin milli animasiya məktəbimizin belə böyük itkiyə məruz qalmasının başqa səbəb olmadan yalnız bir şəxsi qərarın nəticəsindən qaynaqlanması tarixi faktdır.

Onun zaman-zaman gah sıfırdan heyət yığmaq üçün Adil İsgəndərova, gah da öz yetişdirdiyi şagirdləri rejissor pilləsinə təslim etmək üçün yeni direktor Cəmil Əlibəyova müraciət etməsi tədbirliliyi uzun illər milli animasiyaya xidmət edəcək gələcək kadrların istedadının aşkarlanmasına zəmin oldu. Öz yerinə qoyub getdiyi gənclər bir neçə il onun sənət ənənələrini davam etdirsələr də, M.Pənahinin gedişindən sonra Azərbaycan animasiyası yüksəliş dövrünü tamamladı. Son 7 ili əhatə edən bu dövr onun gedişi ilə dayaq nöqtəsini itirdi, bir müddət həmin pillədə qalıb enişə məhkum oldu. Nümunə olaraq qeyd etmək olar ki, sonrakı illərdə ekranlara çıxan “Meşəyə insan gəlir”, “Dəcəl dovşan”, “Sən belə cımbılısan”, “Balaca çoban”, “Humayın yuxusu”, “Lovğa fil balası”, “Çətin məsələ”, “Bahar əyləncələri” animasiyaları həmin yaradıcı yoldan qidalanaraq cizgilənmişdi. Lakin eyni zamanda müxtəlif rejissorlar tərəfindən çəkilən “Taya”, “Sandığın sirri”, “Yatmaq vaxtıdır”, “Əndazədən çıxanda”, “Nar ağacının nağılı”, “Yalançı çoban” kimi filmlərdə artıq hərəkətlənmənin qeyri-estetikliyi, deformativ əksetdirmə, mütənasibliyin pozulması və s. tendensiyalar müşahidə olunurdu.

İllər bir-birini əvəzlədikcə ölkəmizin animasiya sferasında həmin yüksək bədii-texniki yanaşma, nağılvari şərh ustalığı, obrazların incə təqdimatı yerini fərqli mərhələlərə, eksperimental layihələrə verdi. Hətta M.Pənahinin vətəndə yoxluğu dövründə animasiyada millilikdən uzaqlaşmağımız o dərəcəyə gəlib çatdı ki, adı “Azərbaycanfilm” olan studiyada bir rus rejissor tərəfindən sözün birbaşa mənasında yapon animasiyası çəkildi... 1990-cı illərin ortalarında çəkilmiş filmdə isə yerli rejissorlardan biri dolayı yolla animasiya kinosunun təşəkkül tapdığı ilk illərdə konkret bir obraza etdiyi yanaşmanı 25 il sonra yenidən eyni qaydada təkrarlayaraq primitiv ifadə üsullarına qayıtmışdı.

Ürəyinin bir parçasını Bakıda qoyub gedən Məsud Pənahi isə qürbətdə hər şeyi yenidən sıfırdan başlamağa, ikinci dəfə özünütəsdiq meydanına atılmağa məcbur oldu. Əslində, insan yalnız genetik kodlarına, kökünə bağlı şəkildə güclü olub dünyaya sözünü çatdıra bilər. Yazıçı olan atası vaxtilə əsərlərinin birində: “Oğul həmişə atadan ibrət alar”, – fikrini yazmışdı. Həqiqətən də, atası Maku, anası Tiflis azərbaycanlısı olan rejissor, Azərbaycanın tarixi sərhədlərindən yoğrulmuş təfəkkür daşıyıcısı kimi millilik məqamında qəti mövqe sahibidir. Məsud Pənahi öz yaradıcılığında heç bir vəchlə sovet ideologiyasını mədh edib qırmızılardan, qaralardan, yaxud başqalarından söhbət açmadı. Görünür, atasının yaradıcılığından qırmızı xətlə keçən milli azadlıq hərəkatı, xalqın mütləqiyyətə qarşı mübarizəsi ona da sirayət etmişdi. Məsud Pənahinin qəhrəmanları bədiilik sərhədlərindən çıxmadan başları üstündə üçrəngli Cümhuriyyət bayrağı gəzdirəcək qədər milli ideologiya daşıyıcıları oldu. Çünki müəllif özü də bütöv Azərbaycan timsalında milli idi. Onun ekran əsərlərində əcdadlarından qaynaqlanan folklor əlvanlığı – tarixi abidələr, toy adətləri, geyim üzərində buta təsvirləri, xalçalar, mütəkkə, heybə, xonça, qaragül papaq, çarıq, təndir çörəyi, cücə-plov, kəllə qənd, milli musiqi alətləri – saz, tar, nağara, kamança, tütək, “Nəlbəki” və “Yallı” rəqsləri, tonqal üzərindən atılma elementləri bünövrəsini nəsillərin hafizəsindən alan milli koloritə söykənir. Məhz bu səbəbdən Avropada fəaliyyət göstərərkən də şərq motivlərindən qaynaqlanıb silsilə əsərlər yaratdı. Vətənpərvərliyin söz yox, əməl göstəricisi olduğunu nəzərə alsaq, M.Pənahinin istənilən məkan şərtləri altında xalqına sədaqətini – Xocalı haqqında film çəkmək və vətən həqiqətlərinin Avropada təbliğatını aparmaq naminə filmə ayrılmış kiçik büdcə çərçivəsində qonorarsız işləməyə razılıq verməsində də açıq-aşkar müşahidə etmək olar.

Məsud Pənahi uşaqlığımızın görüntü yaddaşıdır. Özü qürbətdə vətən eşqilə yaşasa da, filmləri onu illərlə burada – Azərbaycanda layiqincə təmsil etdi. Neçə nəsil uşaq və yeniyetmələr gözünü açıb onun filmlərilə böyüdülər. Tariximizi, kökümüzü onun yüksək mənəviyyat aşılayan təxəyyülü ilə tanıyıb sevdilər. Yəqin ki, Azərbaycan animasiyası anlayışı dilə gətiriləndə ilk yada düşən filmin, heç şübhəsiz, “Pıspısa xanım və Siçan bəy” olduğunu xüsusi vurğulamağa ehtiyac yoxdur. Filmin aktuallığı bu gün də göz önündədir. Hətta 2020-2021-ci illərdə rejissor Sultan Abbasbəylinin bu qəhrəmanlara müraciət edərək 3D formatında yeni süjet xəttinə malik iki film çəkməsi bunu bir daha sübut edir.

Lakin təəssüf ki, onun xidmətlərini unudanlar, haqsızlığa məruz qoyanlar da az olmadı. Məsələn, rejissor vətəndən köçüb gedən kimi onun ölkədə olmadığından istifadə edərək özünə dost axtaran dozanqurdu qəhrəmanını dost axtaran qarışqa ilə əvəzləyib, süjeti məlum filmə çox bənzəyən “Sən belə cımbılısan” filmi çəkilir. Burada “Pıspısa xanım və Siçan bəy” filmində işlədilən müəyyən ifadələr: “Ondan dost olmaz” – “Səndən mənə nə dost?”; “Qara özünsən, məni saçı saray, donu daray xanımam” – “Mən xortdan deyiləm, dünyanın ən gözəl qarışqasıyam” kimi cüzi dəyişikliklərə məruz qalaraq təkrarlanır. Hətta filmdə suya yıxılan qarışqanı da Siçan bəy kimi boğulmaqdan qədrini bilmədiyi dostu xilas edir. Mövzudan uzaqlaşmamaq üçün bu iki filmin aşkar oxşarlıqlarını uzun-uzadı sadalamağa, çox güman ki, ehtiyac yoxdur.

Şəxsiyyəti layiq görülmədiyi bütün fəxri adların fövqündə dayanan Məsud Pənahi ayrı-ayrı dönəmlərdə “İntiqam” və “Tıq-tıq xanım-2” layihələrinə imtina cavabı aldıqdan sonra, nəhayət, rejissoru olduğu “Narqız” filminin “Pərifilm” studiyasında istehsalata buraxılması, əvvəl eskizlərinin, daha sonra treylerinin ictimaiyyətə təqdim olunması sevindirici haldır. “Narqız” layihəsi rejissorun yaradıcılığının “Bulud niyə ağlayır?” – “Qız qalası əfsanəsi” – “Sükutun pozulması” (“Pozulmuş əmin-amanlıq”) xəttinin məntiqi davamı kimi meydana çıxır. Göründüyü qədərilə, doğma rejissorunun imzasını yenidən vətəndə izləmək istəyən Azərbaycan tamaşaçısının 50 ilə yaxın sürən intizarı başa çatmaq üzrədir.

Animasiya fərqli özünüifadə formasıdır. Məsud Pənahi bu fikrin daşıyıcılarını indi də öz ətrafına toplayıb kurs açmaq, sənətin gizlinlərini, Avropa miqyasında iş prinsiplərini gənclərə tədris etmək niyyətindədir. Bu mənada M.Pənahini müəllifi olduğu “Günlərin bir günündə” filmindəki ulduz obrazına bənzətmək olar. O da qəhrəmanı kimi düşdüyü mühiti hər zaman işıqlandırır, hamı onu öz yanında görmək, işığından pay almaq istəyir. O işığa hələ çox ehtiyacımız var. Qoy o işıq həmin filmin sonluğundakı kimi bütün bəşəriyyəti işıqlandırsın, ekranın o tayından öz tamaşaçılarına sehrlər, möcüzələr saçsın!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.01.2026)

Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Həftəsonu Bakı Musiqi Akademiyasının nəzdində Opera studiyasının konsert salonunda görkəmli italyan bəstəkarı Cakomo Puççininin “Toska" operasının tamaşası nümayiş olundu. Həqiqətən də bu, mədəniyyətimiz üçün bir hadisə sayıla biləcək nümayiş idi.

Tamaşada Toska partiyasını Əməkdar artist İlahə Əfəndiyeva, Kavaradossi partiyasını ilk dəfə olaraq Əməkdar artist Ramil Qasımov, Skarpia partiyasını isə Əməkdar artist Anton Ferştandt ifa edirdilər. Həmçinin Əməkdar artist Tural Ağasıyev, solistlər Mahir Tağızadə, Rza Xosrovzadə, İqor Yadrov, Ruslan Persan, Fatimə Məmmədova tamaşada rol almişdılar. Səhnə əsərini Opera və Balet Teatrının baş dirijoru, Əməkdar artist, dirijorların beynəlxalq müsabiqələrinin laureatı Əyyub Quliyev idarə edirdi.

Süjet xəttində Fransa imperatoru Napoleonun hakimiyyətinin ilk dövründəki siyasi avantüralar və sevgi intriqaları dayanan operanın premyerası 1900-cü ildə Milanda baş tutub. Bu tamaşa klassik opera sənətinin ən dəyərli nümunələrindən biri olaraq, dünyanın bir çox qabaqcıl opera teatrlarının repertuarını bəzəyir. Fransız dramaturqu Viktorian Sardin opera müğənnisinin faciəli həyatı haqqında qələmə aldığı pyes hələ 1899-cu ildə Puççini ilə bərabər Verdi və Franketti kimi bəstəkarların da diqqətini cəlb edib. Lakin sonda bu pyes əsasında opera yazmaq hüququnu məhz Puççini qazanıb. Nəticədə L.İllika və C.Cakozanın librettosu əsasında Puççini “Toska” operasını qələmə alıb.

Tanınmış opera ifaçısı, Əməkdar artist, Kavaradossi partiyasını ifa edən Ramil Qasımov tamaşadan sonra Azər TAC-a müsabibəsində belə söylədi:

“Hər rolun özünəməxsusluğunu yaratmaq və operasevərlərə düzgün təqdim etmək böyük məsuliyyət tələb edir. Bizdən öncə səhnədə sözünü demiş sənətkarlar isə həmişə bizim üçün ilham mənbəyi olub.

Yadımdadır ki, 1998-ci ildə Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının səhnəsində "Toska" operasına baxmışdım. Bu tamaşa yaddaşımda unudulmaz iz buraxmışdı. Toska rolunda dövrümüzün canlı əfsanəsi, Xalq artisti Xuraman Qasımova, Kavaradossi rolunda Gürcüstanın Xalq artisti Teymuraz Ququşvili, dirijor pultunda isə musiqi mədəniyyətimizin canlı əfsanəsi, Xalq artisti Rauf Abdullayev çıxış edirdi. Həmin tamaşada səslənən musiqi məni dərindən heyran etmişdi. Xüsusilə Kavaradossinin ölüm səhnəsi, onun ariyaları və bütövlükdə əsərin musiqi üzərində qurulan dramatik süjet xətti mənə unudulmaz təsir bağışlamışdı. Elə həmin gün bir qərar verdim və haçansa bu partiyanı özüm ifa etmək arzusunda idim. O arzu gerçəyə çevrildi.

Dünya opera incilərindən olan Cakomo Puççininin "Toska" operası dinindən və dilindən asılı olmayaraq, musiqini sevən, ona ruhu ilə bağlı olan hər kəsə bir töhfədir. Əsərin dramaturji xəttini ifam ilə təqdim etməzdən əvvəl teatrın direktoru, Xalq artisti, dünyaşöhrətli tenor Yusif Eyvazovdan tövsiyələr aldım. Düşünürəm ki, ilk dəfə ifa etdiyim Kavaradossi partiyası növbəti tamaşalarda təkmilləşərək daha da mükəmməl olacaq".

Söyləyim ki, yeni quruluşda “Toska” bəyənildi, bunu həm tamaşanı izləyən musiqişünaslardan, həm də tamaşaçılardan aldığım rəylər tam isbatladı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.01.2026)

Şəfa Vəli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Yolçu yolla gedər... Şairsə ya yolu uğurlayar, ya da yol önünə düşər onun.  Gecə bir dağ... Təb sərt yamac... Yamacın alnının qırışı bir yol... Orada bir şair... Şairin zehnində bir xatirə... Xatirənin bətnində sancı çəkən ruh... Doğulan şeir... Oxunan şeir... Oxuyan da şair...

Hardasa istidən yanan səhrada

Solğun bir çiçək var, yağışa həsrət.

Hardasa soyuqdan donan quşcuğaz

Günəşdən süzülən baxışa həsrət.

Dənizin üstündə hey acı-acı,

Ey bulud, boş yerə tökmə göz yaşı.

Dəryanın damlaya yox ehtiyacı

Yükünü bir az da səhraya daşı.

Əsl Şəki havası - hər an yağış ehtimalı, səmanın bir küncündə də olsa, bulud özünəinamı... Əsl Şuşa havası - dağların başının dumanlı olmaq ehtimalı yüksək...  Əsl şair əhvalı-anlaşılmaz, sirri açılmaz, dili bilinməz...

Və mən bu şeiri yazandan - Şəkidə yaşayan şuşalı şair Mərhəmət Əliyevdən soruşuram: “Buluda deyirsiniz ha, “Dəryanın damlaya yox ehtiyacı, / Yükünü bir az da səhraya daşı”, müraciətdir, xahişdir, tələbdir, yoxsa şair ərkidir?”   “Zərurət!”-deyə cavab verir.  Sonra da gəlmiş-keçmiş və gələcək-keçəcək bütün şairlər kimi zəmanədən gileylənir: “Müasir dünyamızda qeyri-bərabər və ədalətsiz bölgü mövcuddur. Bu, həyatın hər anında belədir...”

***

“Ömrüm sənin olsun....” hekayəsini heç unutmuram Mərhəmət müəllimin.  Uzun illər əvvəl yazılıb o hekayə... Onda  hələ Qarabağ ağrımız idi... Onda hələ məktəbdə uşaqlara “işğal tarixləri” əzbərlədirdi müəllimlər. Onda hələ evdə analarından: “Ana,  Qarabağ haradadır axı? Niyə gedib çıxa bilmirik?”-deyə soruşurdu uşaqlar. O ağrıyla yazmışdı “Ömrüm sənin olsun...”u ilk məktəb xatirələrini Şuşada qoyub gələn Mərhəmət Əliyev.

Tələbə ikən dialektologiya dərsində “Yaşadığınız bölgənin dialektinə aid sözlər yazıb gətirin”-deyən  müəllimə şeirlə cavab verən Mərhəmət Əliyev...

İnsanın varlığı məhv olur tamam,
Elə ki, elindən didərgin düşür.
Bülbül də qəfəsdə yaşaya bilmir,
Çünki, o, gülündən didərgin düşür.

İşlər nəhs gətirir fələk buranda,
İnsan çarəsizdi bəxti duranda...
Qarlar da əriyir isti vuranda-
-Dağların başından didərgin düşür.

Ağrılar qəlbini deşən insanın,
Həsrət alovunda bişən insanın,
Elindən didərgin düşən insanın,
Ləhcəsi dilindən didərgin düşür.

         ***

Əliyev Mərhəmət Qaryağdı oğlu 3 mart 1980-ci ildə Şuşa rayonunun Şırlan kəndində anadan olub. 1988-ci ildə Əliyevlər ailəsi Şuşa şəhərinə köçüb. Şuşa işğal olunana qədər Şuşa şəhər 1 nömrəli tam orta məktəbində təhsil alır Mərhəmət Əliyev.  Sonra gəlir o gün - Şuşa işğal olunur... Ondan sonra şair ömrü, sözün həqiqi mənasında, tanıyır dərbədərliyi. Füzuli rayonunda, Ağcəbədi rayonunun bir neçə kəndində, Mingəçevir şəhərində keçir yeniyetməliyi. Nəhayət, Şəki rayonunda məskunlaşır Əliyevlər ailəsi. Mingəçevir şəhərində yerləşən Azərbaycan Maliyyə İqtisad Kollecinin Xocalı filialında və Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunun filologiya fakültəsində təhsil alan Mərhəmət Əliyev hazırda Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi işləyir.

Azad olunandan sonra Şuşaya gedib-getmədiyini də soruşdum ondan. “Şuşaya düz 30 ildən sonra dönə bildim. İlk dəfə Şuşaya Zəfər yolu ilə getdim. Bu yolu gedərkən ordumuzun misilsiz qəhrəmanlığına heyrət etməmək olmur. Doğrudan da, əsgərlərimiz mümkünsüzü mümkün etmişlər. Allah şəhidlərimizə rəhmət eləsin, qazilərimizə can sağlığı versin. Biz onlara əbədi olaraq borcluyuq.

Şuşada keçirdiyim hissləri sözlə ifadə etmək mümkün deyil. Dilimizdə belə bir ifadə var: “həyatını itirmək”.Təsəvvür edin ki, 12 yaşında itirdiyin həyatını 42 yaşında tapırsan. Oxuduğun məktəbi, yaşadığın evi yerində görmürsən, amma yenidən var olacağına mütləq şəkildə inanırsan”-dedi  şair...

Mən onda - o söz qarşısındakı acizliyində daha yaxşı anladım şairin niyə “Qorxunun adını qoymuşam səbir, /Çərləyib ölübdü söz ürəyimdə” yazdığını. Dünyanı “kasıbın çiynində şələ” bilən Mərhəmət Əliyev “8-ci dərman” hekayəsində  oxucuya, ümumiyyətlə, bütün dünyaya anlatmaq istəyir ki, “məhəbbət ömür boyu qəbul edilməlidir”. Klassik ədəbiyyat, ondan öncə də əfsanələr, nağıllar bizə öyrədir ki, məhəbbət birfədəlikdir - gəldisə, özünə yer etdisə, vəssalam! Amma elə eyni ədəbi nümunələr də  dönə-dönə  ayrılığı mədh edir.  Demək ki, məhəbbət, həqiqətən, ömrü boyu qəbul ediləcək dərmanmış... Mərhəmət Əliyevə təşəkkür düşür bu gerçəkliyi  tərənnüm ədəbiyyatının  şəlləyindən çıxarıb  qozqara kötüyünün üstünə qoyduğu üçün... Məhəbbət elə gözümüzün önündə olsun ki, cəmiyyət, dünya olaraq onu  unutmayaq, ya da nəyinsə xatirinə unutduğumuzu deməyək...

Müəllif də mənimlə həmfikirdir: “İndi daha çox ehtiyacı var dünyanın məhəbbətə... “8-ci dərman”ı-məhəbbəti bir an belə, qəbul etməsək, dərhal yerini nifrət, qəzəb, ən azı,  biganəlik tutacaq. Onu da qeyd edim ki, biganəlik nifrətdən daha ağır mərəzdir. Fəsadları daha ağır olur. Bütün bağlar qopur və hər şey pərən-pərən olur. Ən ali dəyərlər adiləşir. Beləliklə, insan əşyaya çevrilir. İnsan qalmaq üçün  “8-ci dərman”a ehtiyacımız daimidir...”

***

“Hər kişinin öləndən sonra  onu ağlayacaq bir qadına ümidi var. Ümidi işgəncə bilibmi deyirsiniz ki: “Kəfənə bükülüb qəbrə düşəndə, / Nə anam ağlasın, nə yar ağlasın”? Yoxsa, “siz çəkəni çəkən qadın”a qıymırsınız?”-deyə də soruşdum  şairdən.   Cavidi xatırladı: “Hüseyn Cavid yazır: “Qadın gülərsə, bu ıssız mühitimiz güləcək, / Sürüklənən bəşəriyyət qadınla yüksələcək!” Cavid dühası ilə razılaşmamaq mümkün deyil. Ən böyük işgəncə qadın göz yaşını görməkdir. İstər yar olsun, istər ana olsun. Heç bir qadının göz yaşına qıymıram”.

Bir sükut axdı o an şairin önünə düşən yola Ay işığından...  Br çiçək açdı yanvarın bu ayazında başını qar altından qaldırıb. Adına “qardələn” deyəmmədik... “Ana ümidi” dedik... Yığışdıq dünyanın tüm şairləri onun başına.  Çiçək gülümsədi bizə, pıçıldadı üzünü yola tutub: “Yolları çəkən atalar, yolların müəllimi analardır...” 

...Bu dövrdə müəllim-şagird münasibətlərində nə var, nə yox, onu da  soruşdum Mərhəmət müəllimdən. “Müəllim olmaq çox şərəfli peşəyə sahib olmaq deməkdir. Əlbəttə, şablon kimi səslənə bilər. Ancaq bu, həqiqətdir. Müasir dövrdə müəllimlik sənətinin özünəməxsus çətinlikləri var. Buna müəllim-şagird, müəllim-valideyn, valideyn-məktəb, ümumiyyətlə, cəmiyyətin münasibətlərində təzahür edən bir çox məsələlər daxildir. Mən şagirdlərimi çox sevirəm. Əminəm ki, onlar da mənə qarşı eyni münasibətdədirlər. Düzgün müəllim-şagird münasibəti olmayan yerdə keyfiyyətli təhsildən söhbət gedə bilməz”.

...Mərhəmət Əliyevin şeir yaradıcılığından, hekayələrindən  bir ktablıq danışmaq olar-sözün əsl mənasında.  Ən yaxşısı isə,  o əsərlərin oxucuyla həmdərd, həmsöhbət olmasıdır...

Ömrüm sənin olsun...

(Naməlum şəraitdə həlak olan bütün adsız qəhrəmanlara)

Yarası yüngül olmasa da, ölümcül də deyildi. Yaxşı sarımışdı. Mühasirədən çətinliklə çıxsa da artıq təhlükədən uzaq idi. Ətrafa yaxşı bələd idi. Buraları ovuc içi kimi tanıyırdı. Uşaqlığı bu dağlarda, cığırlarda, meşələrdə keçmişdi...

Ağır-ağır yeriyir, arabir çevrilib tüstülənən şəhərə baxırdı. Şəhər tam işğal olunana qədər döyüşmüşdü.Yaralanmış və mühasirəyə düşmüşdü.  Ancaq yaxşı döyüşçüydü. Xeyli düşmən məhv edərək xilas olmuşdu. Bir az da getsə, təpəni aşacaqdı. Birdən ayağı altında nəsə xırçıldadı. Dərhal bunun mina olduğunu anladı. Ayağını qaldırdığı anda partlayacaqdı.

Süngü bıçağı çıxardı. Ətrafa göz gəzdirdi. İri bir daş axtarırdı. Belə vəziyyətə əvvəllər də düşmüşdü. Bıçağı ayağı ilə minanın arasına keçirir, sonra bıçağın sapı üzərinə ağır daş qoyaraq ayağını çəkirdi.

Mina basılı qaldığından partlamırdı. İndi də belə edəcəkdi. Lakin yaxınlıqda daş yox idi. Çıxış yolu fikirləşdi. Alt tərəfdə dərin xəndək vardı. Qərara gəldi ki, qəflətən xəndəyə sıçrasın. Belədə xilas olmaq şansı vardı. Birdən gözü cığırın kənarındakı çiçəyə sataşdı.

Xarı bülbül idi....

Düşündü...Bütün həyatı kino lenti kimi gözləri önündən keçdi..

...Bir dəfə dərsdən qaçaraq parta yoldaşı uzun hörüklü qız üçün bir dəstə dərmişdi bu çiçəkdən. Onun sevinəcəyini düşünmüşdü. Lakin hörüklü qız ona yalvararaq daha Xarı bülbülü dərməməyi xahiş etmişdi.  Demişdi ki: “Onsuz da, kədərlidir bu çiçəyin taleyi. Qurban olum, dərmə bir də Xarı bülbülü. Harda görsən, qoru. Qoy yaşasın. Bizim dağların gözəlidir Xarı bülbül!”

Nə etməli!?! Xəndəyə sıçrasa, mina partlayacaqdı, Xarı bülbül də məhv olacaqdı! Aşağı əyildi. Bıçağı ayağı ilə minanın arasına keçirdi. Sonra əli ilə sapından möhkəm basaraq sinəsi üstə minanın üzərinə çökdü.  Ehmalca qıvrılaraq sol əlini uzadıb yarasının sarğısını açdı. Qan axmağa başladı... Xeyli beləcə davam etdi. Göz qapaqları qapandı.

 Gülümsündü. Zorla gözlərini açaraq:

- Sən yaşa, dağlar gözəli! Ömrüm sənin olsun! - dedi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.01.2026)        

Yeganə Xanlarova,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Mən bu məqaləni haqq dünyasına qovuşmuş, daim hörmətlə andığım, elm-bilik-həyat dərsi öyrədən elmi rəhbərim, müəllimim, ədəbiyyatşünas, filologiya elmləri doktoru, professor Tofiq Hüseynoğlunun əziz xatirəsinə həsr edirəm

Bolqarıstanlı türk şairi Məfkurə Mollova şeirlərinin birində deyir ki, səni insan adam elədiyi üçün əvvəl müəlliminin qarşısında diz çök, sonra ata-ananın. Müəllimlik gərəkli, müqəddəs, həmçinin də çətin peşədir. Bu müqəddəs yolda tələbələrinin şüur və təfəkkürünə işıq salmaq, onları vətənpərvər yetişdirmək, dünyagörüşlü böyütməkdi müəllim olmaq. 

Tofiq Hüseynoğlu Bakı Dövlət Universiteti filologiya fakültəsində mənim bakalavr və magistratura təhsil pillələrimdə çox hörmət etdiyim müəllimlərimdən biri, həmçinin BDU doktorantura təhsil illərimdə elmi rəhbərim olmuşdu. 82 illik ömür yolunun 60 ilini filologiya sahəsində iz qoymuş, tədqiqat aparmış hörmətli ədəbiyyatşünasın elm payından bəhrələnmək səhrada su tapmaq kimi böyük şans imiş. Çünki dahilər təkrar doğulmur. Əgər onun müəllimlik illərində təhsil almaq nəsibim olubsa, demək, şanslı insanların sırasındayam.

Doktorantura təhsil illərimdə mənə daim doğru elmi istiqamət vermiş, daim əzmə, çalışqanlığa, araşdırmalar aparmağa sövq etmişdi. Nəticədə 3 illik əyani müddətdən daha tez 27 yaşımda müdafiə edərək filologiya üzrə fəlsəfə doktoru elmi adını aldım. Bu uğuruma görə Tofiq müəllimə - böyük alimə minnətdarlıq borcum və rəhmətim sonsuz olacaqdır.

Bu ifadə pafoslu səslənməsin. Onu bir balaca yaxından tanıyan və ya bir dəfə də olsa çıxışını, ədəbi söhbətini, mühazirəsini eşidən hər kəs mənim fikrimi doğru, səmimi qəbul edər. Bu müdrik şəxsiyyətin ensklopedik, fenomenal yaddaşına heyran idim. Dərs prosesində anidən soruşulan istənilən sualımıza çox müfəssəl, dolğun, elmi cavablar verməsi tələbələr tərəfindən maraqla qarşılanardı. Özünəxas bir üslubunu da hiss etmişdim. İzahının sonunda bizim daha ətraflı bilik əldə etməyimiz üçün sadaladığı monoqrafiyaların adları ilə bərabər suallarımıza cavab tapa biləcəyimiz səhifələri də vurğulayardı. Bu kimi nüanslarla iti yaddaşına təəccüb etməmək mümkün deyildi. Filologiya sahəsindəki bütün kitablar, monoqrafiyalar, məqalələr, əsərlərdən tutmuş, ən kiçik həcmli tezislərə, çoxlarının diqqətindən yayınan ən xırda şeir parçasına kimi xəbəri vardı. Tofiq müəllimin bu xüsusiyyətini tələbə yoldaşlarımızla öz aramızda danışıb müəllimimizin elminə, biliyinə həsəd aparardıq.

Müəllimim gözünə eynək taxıb, qeydlər etmək üçün əlinə sadə karandaş götürüb iş saatlarının bekar vaxtlarında daim mütaliə edən obrazda gözlərim qarşısında canlanır. Çünki müşahidə edənlər təsdiq edə bilər ki, mütəmadi mütaliə edərdi. Başa düşmək olurdu ki, bu onda artıq vərdişə çevrilmişdi.

Tofiq Hüseynov 1938-ci il aprelin 21-də Ağstafa rayonunun Bəyazatlı (indiki Yuxarı Göyçəli) kəndində anadan olmuşdur. Ağstafa şəhər dəmir yol məktəbi, Göyçəli və Həsənsu kəndlərində orta təhsil almışdı.

1956-1961-ci illərdə Bakı Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinin Azərbaycan dili və ədəbiyyatı ixtisasını bitirmişdi. “Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin yaradıcılığında tarixilik və “Qan içində” romanı” mövzusunda namizədlik (1975), “Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin həyat və yaradıcılığı” mövzusunda doktorluq (1990) dissertasiyasını müdafiə etmişdi.

Azərbaycan ədəbiyyatının ən aktual mövzularında yazdığı elmi məqalə və tezisləri daim maraq doğurmuşdu. “Tarixi roman ustası”, “Yusif Vəzir Çəmənzəminli”, “Ədəbiyyatla yaşayıram”, “Söz-tarixin yuvası”, “Qurban Səid, mübahisələr, həqiqətlər” və s. kitabları filologiya elmləri sahəsində ən güclü tədqiqatlardan sayılır. Uzun illər Azərbaycanın  görkəmli elm və ədəbiyyat xadimləri - Bəxtiyar Vahabzadə, Gülhüseyn Hüseynoğlu, Abbas Zamanov, Fəridə Vəzirova, Cəlal Abdullayev, Təhsin Mütəllimov, Abdulla Abasov, Qara Namazov, İfrat Əliyeva, Almaz Məmmədova, Vaqif Sultanlı və d. mənsub olduğu ədəbi mühitdə, Bakı Dövlət Universitetinin Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi kafedrasında çalışmışdır.

Azərbaycan filologiyasında ən aktual və problemli mövzularda araşdırmalar aparan alim idi. Uzun illər “Əli və Nino problemi”nə dair araşdırmaları ilə mətbuatda elmi məqalələri ilə ədəbi tənqidin diqqətini çəkərdi. Elmi arqumentləri tutarlı idi.

Davranışı, alicənablığı, mədəniyyəti, nəzakəti, nitqi, öyrətmə üsulu biz tələbələrinə yaxşı bir örnək idi. Mən müəllimimin ömrünün qocaman illərində onunla eyni - Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi kafedrasında birlikdə əməkdaşlıq etməklə iş sahəsində də ondan xeyli təcrübə qazana bilmişdim. Həmişə bildirərdi ki, universitetin ənənələrinindən biri də Vətənimizə, elmimizə layiqli vətəndaş olmaqdır. Çünki özü də əsl vətəndaş ziyalı, vətənə-torpağa bağlı professor idi.

Bütün tələbələrinə qayğıkeş münasibət nümayiş etdirərdi. Bizə də gələcək yollarda bu cür müəllim olmağı məsləhət bilmişdi. Elmi biliyi nə qədər çox olsa da, o qədər də sadə idi. Təvazökarlığı xüsusi diqqət çəkirdi. Uşaq kimi məsum, saf, təmiz idi. Çox da üzdə görünməyi sevməzdi. Qayğılı bir siması diqqətdən qaçmazdı.

Heç unutmaram. Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi adını almaq üçün diplomum səbəbsiz gecikdirilirdi. Tofiq müəllim o ərəfələrdə səhhətindən dolayı Moskva şəhərinə getmişdi. Ömrünün son günlərində Moskvadan zəng edib diplomumu almağımla bağlı soruşdu. Verdiyim “xeyr, hələ bir xəbər yoxdur” cavabı onu da məyus etdi. Günün birində də iş kollektivimizlə birlikdə onun dünyadan köçməsi xəbərini eşidib sarsıldıq. Tofiq müəllim əbədiyyətə, haqq dünyasına qovuşmuşdu.

Günlər ayları əvəz edirdi. Bir gün yuxuda gördüm ki, Tofiq müəllim mənə deyir: “Qızım, diplomun hazırdı, niyə gedib maraqlanmırsan?”. Səhər yuxudan oyanandan bəri bu yuxu barədə düşünürdüm ki, telefonuma bir zəng gəldi: “Salam. Siz, Yeganə Xanlarova filologiya üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi diplomunuzu təhvil almaq üçün Ali Attestasiya Komissiyasına yaxınlaşa bilərsiniz!”. Bilmirdim bu xəbərə sevinim, yoxsa Tofiq müəllimin göy üzündən mənim yuxularıma göndərdiyi mesaja təəccüb edim. Və beləcə bir daha müəllimimin həm müqəddəs bəndə, tərtəmiz şəxsiyyət olduğuna əmin oldum.

Deyirlər, yaradıcı şəxslərin kapriz tərəfləri olur. Həmçinin Tofiq müəllimi bu cəhətinə görə xatırlayarkən üzümdə xəfif bir təbəssüm yaranır. Doktorantura təhsilimdə tapşırıq verdiyi məqaləni dediyi vaxtda yazıb aparmayanda əsl pedaqoq kimi davranar, ağayana tərzdə sözünü elə bildirərdi ki, evə çatan kimi bütün kitabları qarşıma töküb səhər işıqlanana qədər həvəslə tapşırığa əməl etməklə özümü doğrultmağa çalışırdım. Heç yadımdan çıxmaz. Günlərin bir günü, mən BDU oxu zalından, Tofiq müəllim isə mühazirə dərsindən çıxıb evə gedirdik. Təsadüfən filologiya fakültəsinin yerləşdiyi 1 saylı korpusun çıxışında rastlaşdıq. Avtobus dayanacağına qədər yol yoldaşı olacaqdıq. Dissertasiyam, oxuduğum kitablar barədə xəbər aldı, öz tövsiyələrini deyə-deyə yolumuza davam edirdik. Narın yağış yağırdı. Qəflətən yadıma düşdü ki, səhər universitetə gələndə kitabxanaçıya bir neçə kitabın siyahısını verib arxayın şəkildə yığmağı xahiş etmişdim. Kitabxanaçı özü də kitabları günün sonunda götürməyimi söyləmişdi. Bu etimada məsuliyyətsizlik etmək olmazdı. Gedib götürmək lazım idi. Tofiq müəllimə fikrimi deyib geri qayıtmağa məcbur oldum. O, dissertasiyamla bağlı hansı kitabları oxumağımı bilmək üçün, “mən universitetin həyətində gözləyirəm, kitabları götür, dayanacağa çatana qədər baxaram, uyğun olmayanları geri təhvil verərsən” - demişdi. Mən isə əgər yağış güclənsə, qocaman müəllimimin yağışda islanmaması üçün getməyini təklif edib iti addımlarla geri qayıtdım. Cəld pilləkənləri qalxıb kitabxanaya daxil oldum. Kitablar hazır yığılmışdı. Bu arada qeyd edim ki, universitet kitabxanaçılarının zəhməti danılmazdır. Siyahıdakı kitablardan yalnız biri yox idi. Kitabxanaçı həmin kitabı tapmaq üçün yenidən geri qayıtdı. Kitabxananın pəncərəsinə tərəf baxıb yağışın get-gedə gücləndiyini görüb özümü əmin etdim ki, Tofiq müəllim getmiş olar. Arxayın şəkildə kitabları götürüb tələsmədən pilləkənləri düşür, yağışın bir qədər səngiməsi üçün ləngiyir, sanki bununla da vaxtı yubadırdım ki, evə islanmadan gedə bilim. Nəhayət, təxminən 10-15 dəqiqə sonra mən geri qayıtdım. Tofiq müəllimi universitetin həyətində yağışın altında görüb həm məəttəl qaldım, həm də pərt oldum. Tofiq müəllimin insani həssasiyyəti, tələbələrinə ciddiyyəti vardı. Ona görə də gözləyibmiş. Yağış güclənmişdi. Buna baxmayaraq gözləmişdi. Qorxdum ki, xəstələnər. “Əgər yağış güclənərsə gedə, seçdiyim kitablara sabah baxa bilərsiniz” demək, mənəvi qayğımı bildirmək istəyəndə, sözümü kəsdi və dedi: “Qızım, mən söz vermişdim ki, kitabları götürüb qayıdana kimi burda gözləyib onlara baxacağam”. Tofiq müəllimin şəxsiyyətindəki ucalığa, mənəviyyatındakı bütövlüyə hər dəfəsində olduğu kimi, bir daha şahid oldum. Gülümsəyib dedim:

-  Bu hadisəylə bağlı məqalə yazacağam.

O isə: - Söz ver ki, indi deyil, mən bu dünyadan köçdükdən sonra məqaləni yazacaqsan, - demişdi.

Tofiq müəllimin mənəviyyat dünyasında yalnız yaxşı, müsbət keyfiyyətləri gördük: söz verib əməl etmək, tələbələrə şəxsiyyət kimi davranmaq, dünya malına gözünün ucuyla baxmamaq, dürüstlük, saflıq, ziyalılıq... Bir sözlə, müəllimimi insan və alim kimi yüksək səviyyədə dəyərləndirib, daim müşahidə edər və pedaqoqluğundan, ən əsası insanlıq payından nəsə öyrənməyi özümə qazanc bilərdim. Və mən bu geniş qəlbli, Azərbaycan ədəbiyyatının bir hissəsinə öz elmi möhürünü vuran, öz elmi töhfəsini verən bir müdrik şəxsiyyətin bu dünyadakı yaşam kodunu belə başa düşdüm: Allahın bəxş etdiyi ömür möhlətində insan bacardığı yerə qədər yaxşılıq etməyi bacarmalıdır. Çünki Tofiq müəllim özü belə idi: humanist, insanpərvər. Tez-tez deyərdi: “Dünya fanidir, çalışıb yaxşılıq etmək lazımdır”.

Yaxşılıqlarınız sizə savab yazılsın, ruhunuz şad olsun, ey hörmətli müəllimim!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.01.2026)