Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu günə - yanvarın 8-nə təsadüf edən əsas tarixi hadisələri diqqətinizə çatdırırıq.

Metro günü

Əlbəttə ki, metroya sahib şəhərlərdən biri kimi Bakı da bu günü qeyd etməlidir. Özü də, Bakı metrosunun Nizami stansiyası öz təribatına, divar freskalarına görə dünya metrosu özəllikləri sırasında yer alır.

Bildiyiniz kimi, dünyada ilk metro xətti İngiltərədə - Londonda istifadəyə verilib, 1863-cü ildə yeraltı tunellə ilk buxar qatarı hərəkət edib. Bu fəaliyyəti Metropolitan Railway kompaniyası həyata keçirib ki, metro adı da buradan götürülüb. İlk yeraltı xəttin uzunluğu 3,6 kilometr olub. Dünyada ən dərində yerləşən metro stansiyası isə Kiyevdədir, “Arsenalnaya” stansiyası 105,5 metr dərinlikdədir.

Arqayl günü

Bu gün bekar olan, asudə vaxt tapan insanlar rəngbərəng romblardan, yaxud kvadratlardan paralel və diaqonal xətlərdə naxışlar quracaqlar, bu da olacaq Arqayl gününə bir töhfə. İlk dəfə bu cür naxışları Şotlandiyanın Arqayl qraflığında Kampbel klanı həyata keçirib.

Yer kürəsinin fırlanması günü

Əminəm ki, Arqayl günü münasibəti ilə heç biriniz naxış-filan çəkəsi deyilsiniz, amma bu gün ən azından Yerin necə dövrə vurması barədə fikir izhar edəcəyinizə isə inanıram. 1851-ci ildə fransız fiziki Leon Fuko Parisdəki Panteon yüksəkliyindən içinə qurğuşun doldurulmuş latun kürəciyi asaraq hamını onun fırlanmasına tamaşa etməyə dəvət edib, bu, Yer kürəsinin öz oxu boyunca fırlanmasının əyani nümayişi sayılıb.

İşdə gözəllik və poeziya günü

Deyim ki, çox romantik bir bayramdır. Bu gün iş yerində icra etdiyiniz işin gözəlliyini və poetikliyini duymanız vacibdir. Mən çörəkpulu üçün zibilxanalardan zibil yığmaq məcburiyyətində qalmış həmyerlilərimizi, bir də işi qanun pozucularını tutmaq olan, zora və gücə arxalanan polisləri çıxıram, neynəsələr də onlar öz işlərində gözəllik və poeziya tapa bilməyəcəklər, digər zümrələrdən olanları isə axtarışlara dəvət edirəm.

Yeri gəlmişkən, bu gün kənar gözəlliklər də aktualdır, nahar fasiləsində, məsələn, internetdən gözəl mənzərələr tapıb baxmaq olar, gözəl xanımları seyr etmək olar, üstəlik, tək işin poeziyası ilə kifayətlənməyib, tutalım, əsil poeziyaya da pənah aparmaq olar. Gözəl şairlərimiz var, onların şeirlərindən niyə də feyziyab olmayasınız ki?

“Zolotoy klyuçik”

Qoruqçu günü. Bütün obyekt qoruqçularını (indi onlara mühafizəşi deyilir) təbrik edək, amma cangüdənləri yox, onların qoruduqları canlı obyektlər bu sıraya aid deyil. Bu gün bolqarlar, ruslar və belaruslar Babyi kaşi gününə sevinirlər, bu, süd anaları günü sayılır. Tailandlılar uşaq gününü, malayziyalılar  sürətli mətnyığma gününü, yunanlar Ginenokratiya – Qadın gününü qeyd edirlər. O ki qaldı amerikalılara, onlarda Milli iris konfeti günüdür. Bildiniz də hansı konfetdir bu. Sorulan iris konfetləri uşaqlığımızdan xoş xatirədir. Adı da “Kis-kis” və “Zoloyoy klyuçik” idi, xatirinizdədrimi?

Azərbaycan SSR-in ən gözəl xanımı

Sovet dövründə canlı əfsanə olan qəhrəmanlar yaratmaq bir dəb idi, belə bir qəhrəman da salyanlı pambıqçı Qüdrət Səmədov idi, 1972-ci ilin 8 yanvarında dünyasını dəyişib o. 1961-ci ilin bu günündə fransız xalqı humanizm göstərərək referendumda müstəmləkələri olan Əlcəzairin müstəqilliyinə səs verib. 1957-ci ilin bu günündə 14 yaşlı Bobbi Fişer ABŞ çempionu olmaqla şahmat epoxasının yeni Fişer dövrünü yaratmış olub. 1935-ci ildə əfsanəvi Amerika müğənnisi Elvis Presli dünyaya gəlib. 1920-ci ildə tarixdə Sovet Azərbaycanının ən gözəl xanımı kimi qalan aktrisa Leyla Bədəlbəyli dünyaya gəlib. Deyələnə görə, hətta SSRİ başbiləni İosif Stalin də Leyla xanıma vurğun imiş.

1896-cı ildə ədəbi impressionizm və simvolizmin banisi olan fransız şairi Pol Verlen dünyadan köçüb. 1889-cu ildə Nyu-Yorklu alim Qerman Hollerit tablolaşdıran maşın ixtira edib ki, onun köməyi ilə də ölkədə əhalinin siyahıyaalınması həyata keçirilib. 1861-ci ildə çoxunuzun sevdiyiniz “Vokruq sveta” jurnalının ilk sayı çıxıb. Diqqət. Mətbuat işçiləri, eşidin. 1656-cı ildə Hollandiyanın Harlem şəhərində “Harlem xəbərləri” qəzeti işıq üzü görüb. Və bu qəzet...Təəccüblənməyin, günü bu gün də çıxmaqdadır, 366 yaşı olan qəzet dünyada dövriyyədə olan ən qədim qəzet adını daşıyır.

1642-ci ildə italyan astronomu, fiziki, mütəfəkkiri Qalileo Qaliley, 1324-cü ildə isə dünyaşöhrətli Venesiya səyyahı Marko Polo dünyadan köçüblər.

Və ən nəhayət...

Bu gün həm də Öz iş günün barədə danışmaq günüdür. Hərə öz keçirdiyi iş gününün təfərrüatları barədə evdə ailəsinə, küçədə dost-tanışına danışır bu gün. Təsəvvür edin, Qərb insanı həvəslə bunu edir. Yorulmadan, usanmadan, dil boğaza qoymadan danışır. Lətifəsi bizdən uzaq. Bizdə hər kəsin işi başqaları üçün gizlin qalmalıdır nədənsə, ortada şəffaflıq olmamalıdır. Amma təki olaydı. Təki bizdə də qara buxalteriyalar, gizli missiyalar qəhətə çıxaydı, işverənlik, sözgəzdirənlik, aşna, məşuqə vəzifələri ləğv ediləydi. Bilirsiniz, necə gözəl olardı onda?

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair Muğanda yaşayan İsmayıl Pilpayədir.

İsmayıl Pilpayə

Muğan

Ağlamağın harasındasan?

Gözlə məni

Gəlirəm

Boğulaq...

*

Kölgəmlə üzbəüzəm

Nədən?

Bilmirəm!

Axı mən üz çevirməmişəm günəşə!

*

Fəlakət

Yağışdır, isladır.

Fəlakət

Qurşundur, toxtadır.

Gözlərin

İsladır

Sonra, toxtadır...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Rəfiq Zəka əlinə qələm aldığı gündən gənclik ehtirası ilə şeir və gözəllik məftunu olduğunu sübut edib. Onun şeirlərində canlı xalq dilinə bağlılıq, axıcılıq və səlistlik nəzərə çarpır. Hafizəsinin kəskinliyini, zəngin Şərq ədəbiyyatını dərindən duyduğunu, sənət haqqında ehtiraslı düşüncələrə malik olduğunu görməmək mümkün deyil.

Xalq yazıçısı Mirzə İbrahimov

Bu gün Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü Rəfiq Zəka Xəndanın anım günüdür. O, 1939-cu il 16 iyunda Bakıda dünyaya gəlib. "Axırı yaxşı olar" (1968), "Mənim əziz vəhşiciyim" (1970) musiqili komediyalarının mətnini yazıb. Şair həmçinin "Füzuli" və "Söyüdlər ağlamaz" operalarının mətnlərinin müəllifi olub. Keçən əsrin 80–90-cı illərində Azərbaycan - Türkiyə ədəbi əlaqələrinin inkişafında mühüm rol oynayıb.

Şair demək olar ki, Azərbaycan - Türkiyə ədəbi əlaqələrinin özülünü qoyanlardan olub. Həmin illərdə şair Türkiyə mətbuatı səhifələrində Azərbaycan ədəbiyyatını geniş işıqlandırıb. O, "SIZE", "Tanıtım" kimi məşhur türk jurnallarında Azərbaycan şair və yazıçıları haqqında yazılar dərc edib.

Rəfiq Zəka şairlik fəaliyyəti ilə yanaşı Azərbaycan İncəsənət Akademiyasının professoru olaraq müəllim heyəti içərisində yer alıb, estetikadan mühazirələr oxuyub. Onun adı türk dünyasında tanınıb və sevilib. Dəfələrlə Türkiyənin bir çox şəhərlərində keçirilən elmi konqreslərdə, beynəlxalq konfranslarda və simpoziumlarda iştirak edib.

Türkiyədə kitabları çap olunub, haqqında monoqrafiyalar nəşr edilib, yaradıcılığından məhəbbətlə, böyük qürurla söz açılıb.

Həm də bir alim kimi diqqət mərkəzində olub. Klassik Şərq ədəbiyyatını, ərəb və fars dillərini, eləcə də Türkiyə türkcəsini dərindən bilirdi. Türk dünyasının görkəmli söz ustadları haqqında monoqrafiyalar nəşr etdirib. Gözəl dramaturq olub, dünya klassik ədəbiyyatı nümunələrini tərcümə edib.

Kitabları

1. Çağlayan (Kitabdakı şerlərin böyük qismi və "Səni düşünürəm" poeması çox sevdiyi şair Mikayıl Müşfiqə həsr olunmuşdur).

2. Şerlər

3. Səadət

4. Vətən kimlərindir

5. Meşədə

6. Altı gül

7. Nərmin

8. Vəsilə

9. Baharın heykəli

10. Könlümün yadigarı

11. Əbədi saniyə

12. Tanışlıq

13. Nur səhəri

Şair heca və əruz vəznlərində əsərlər yaratmışdır. Əsərlərinin əsas mövzuları türkçülük, vətən sevgisi, məhəbbət, qəhrəmanlıq, öyüd-nəsihət kimi mövzulardır.

Filmoqrafiya

1. Dəli Kür

2. Oxuyur Şövkət Ələkbərova

3. Axtaran tapar

 21 mart 1989-cu ildə "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adına layiq görülüb. Şair həmçinin 1990-cı il üzrə Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı laureatı olub.

O, 7 yanvar 1999-cu ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.01.2026)

Elman Eldaroğlu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Xarakter baxımından cazibədar və sirli xüsusiyyətlərə malikdir. Ətrafındakı insanlara qarşı diqqətlidir və anlayışlı davranışı ilə tanınır. Liderlik qabiliyyəti və yüksək intellekti var. Onun iti düşüncəsi və rasional yanaşma tərzi istənilən çətin vəziyyətdə doğru qərar verməsinə kömək edir. Dostluqda və yoldaşlıqda güclü təsir bağışlamağı bacarır və qarşısındakı insanları heyran qoyur. Bu xüsusiyyətlərinə görə də, çox vaxt ətrafdakıların inamını qazanır...

1965-ci il yanvarın 3-də Şəmkir rayonunun Dəllər qəsəbəsində anadan olub. Dəllər qəsəbə orta məktəbini bitirdikdən sonra BDU-nun filologiya fakültəsində təhsil alıb. Ədəbi fəaliyyətə 1980-ci illərdən başlayıb. İlk şeirləri "Pioner" və "Ulduz” jurnallarında dərc edilib. Şeirin təcnis, qoşma, gəraylı və s. janrlarında yazıb-yaradır. Şeirləri Türkiyənin mətbu orqanlarında çap olunub, sözlərinə musiqi bəstələnib. "Sevgi atılandan sonra başlayır", "Eşq ol, dərgahına səcdəyə gəlim", “Bu, ömürdür mən deiyim, nağıl yox” kitablarının müəllifidir...

Əsas xüsusiyyətləri isə bunlardır; mehriban, qonaqpərvər, əyləncəli, simpatik və düşüncəli. İnsanları valeh etməyi bacardığından ətrafı ona həsəd aparır. Ruhən azadlığı, davranış tərzi və fəlsəfi düşüncələri ilə ətrafdakıların qibtəsini çəkir. Həm də son dərəcə emosionaldır, insanları heç vaxt rədd edilməyi sevmir...

Şeirlərinin birində deyir ki:

“Ömrü sonalamaq, seçmək yoxuymuş,

Kefin istəyəndə köçmək yoxuymuş.

Bu ömrün içində heç nə yoxuymuş,

Di gəl, bu boşluqda yaşa... Beləcə...”

Təbiətcə yumşaq və eyni zamanda həssasdır. İzdihamın, dava-dalaşın olmadığı dinc mühitdə yaşamağı xoşlayır. Bu, onun barışdırıcı xarakterindən irəli gəlir. İnsanların sevgisini itirməkdən qorxur, ona görə də hər kəsi sevgi və maraqla dinləyir. Həyatda həmişə nəsə öyrənmək istəyir. Daim özünü təkmilləşdirməyə çalışır...

Daha sonra:

“Bəxtim yollarıma çatmadı, keçdi,

Oddadı, ruhumu oddadı keçdi.

Ömür başım üstdən addadı keçdi,

Nə ola, ölüm də çaşa... Beləcə...”- söyləyir.

Sosial həyatında çox aktiv və çılğındır. Dostları ilə vaxt keçirməyi, onlarla əylənməyi və söhbət etməyi xoşlayır. Dostlarının yaxşılığı üçün əlindən gələni edəcək qədər fədakardır. O, həmişə yüksək səviyyəli yumor bacarığı ilə ətrafındakı insanlara sevinc bəxş etməyə tələsir. Odur ki, dostları və həmkarları tərəfindən çox sevilir. Onun əhatə dairəsi çox genişdir və heç vaxt tək deyil. Duyğuları ilə hərəkət etməyi xoşlayır...

Deyir ki:

“Gəldik payımıza nə düşdü… Ömür…

Bir şirin röyayla görüşdü ömür.

Bilmədim, əlimdən sürüşdü ömür,

Dəydi qayalara, daşa... Beləcə...”

...Onunla nə dostluğum, nə də yoldaşlığım olmayıb. Harada, nə vaxt gördüyümü də unutmuşam. Amma bilirəm ki, “Allahın əsgərlərindən” biridir, yəni əsl şairdir. Xeyli publisist yazıları da var. Bəli, Vasif Süleymanı deyirəm. Yanvarın 3-ü onun 61 yaşı tamam oldu. Tətilə düşdü deyə bu gün bu münasibətlə onu təbrik edir, “əsgər salamı” ilə ehtiramımı bildirirəm...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.01.2026)

Adilə Nəzərova,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Həyat Şəminin “İstanbul saatı ilə” kitabında zaman insan taleyinin daxili mexanizmidir. Müəllif saat anlayışını sırf coğrafi ölçüdən çıxarıb ontologiya qatına keçirir: “Eyni işləməz gedənlə qalanın saatı” misrası ayrılığın, köçün, taleyin fərqli ritmlərlə döyündüyünü göstərir. Gedən insan təkcə məkanı yox, vaxtı da dəyişir - coğrafiya dəyişdikcə həyat sanki bir saat geri çəkilir, yaddaş isə köhnə vaxtında qalmaqda israr edir. Bu misralar şairin Azərbaycandan Türkiyəyə uzanan taleyinin, iki ölkə arasında qurulan həyatın yaratdığı zaman ikiliyinin poetik ifadəsidir.

Kitabdakı şeirlərin mərkəzində insanın özü ilə, Yaradanla və dünya ilə dialoqu dayanır. “Səni ilk gördüyüm yer” şeirində sevgi adi hiss səviyyəsindən çıxarılıb kosmik, dini və

metafizik qatlara yüksəldilir. Sevilən varlıq yer olur, nur olur, səs olur, din olur. Burada eşq həm iman, həm də idrak formasıdır. “İmanı sən, Peyğəmbəri sən” misrası  Füzulinin klassik eşq fəlsəfəsinin çağdaş yozumu kimi səslənir: sevgi insanı Tanrıya aparan yoldur, amma bu yol müasir şeirdə şəxsi təcrübədən keçir. Günün “çox dar” olması isə zamanın sevgiyə sığmamasını, insanın içindəki boşluğun böyüklüyünü simvolizə edir.

Bu poeziyada əsas sual “ola bilərmi?” deyil, “inandırırmı?” sualıdır. Həyat Şəminin şeirlərində obrazlar məhz bu nöqtədə doğulur. Onun misralarında gün dar ola bilir, nur gözlərdə üzür, dan yeri yaralı yerdən sökülür, fikir karvan kimi bədəndən keçir. Bu poetik ifadələrin heç biri fizikanın, məntiqin, gündəlik təcrübənin qaydalarına sığmır. Amma oxucu bu obrazlara etiraz etmir, çünki şair onları süni şəkildə yox, daxili zərurətdən yaradır.

“Azadlıq” şeiri kitabın ideya ağırlıq mərkəzidir. Burada azadlıq abstrakt anlayış yox, tanınan, toxunulan, qanı, göz yaşı, bayrağı olan canlı varlıqdır. Müəllif azadlığı əllərdən, güllərdən, eyvanlardan, şəhidlərdən tanıyır. Bu tanıma prosesi kollektiv yaddaşın poetik rekonstruksiyasıdır. “70 il çəkmədiyimiz adından” misrası tarixi susqunluğun, boğulmuş kimliyin qısa, amma kəskin ifadəsidir. Azadlıq bu şeirdə həm milli taledir, həm də şəxsi gənclikdir – insan onu özündən tanıyır.

Dan yeri sökülürdü əllərinlə,

Səni əllərindən tanıdım –

barmaqlarından qan tökülürdü...

Səni güllərindən tanıdım:

güllərin güllələnmişdi.

...Səni şəhidlər gətirdi,

anaların örpəyi –

yüz ildir ürəyimdə gəzdirdiyim,

dodaqlarımın and yeri

üçrəngli Bayrağım gətirdi.

Gətirdi

və mən yaxşı ki,

tanıdım səni, Azadlıq!

Azadlıq Həyat Şəmi üçün siyasi anlayışdan çox yaddaşdan çıxan, tanınan bir simadır.

“Salam, əsgər!” şeiri lirikanı birbaşa vətəndaş məsuliyyəti ilə birləşdirir. Burada əsgər konkret şəxs olmaqdan çıxıb zamanın yükünü daşıyan simvola çevrilir. Şuşa, Xankəndi, Əsgəran bu mətndə coğrafi adlar yox, mənəvi çağırışlardır. Şair “mən ola bilmirəm sənin yerində” deyərkən cəmiyyətin borcluluq hissini etiraf edir. Burada əsgər təkcə qəhrəmanlaşdırılmır, onun daşıdığı yükün ağırlığı göstərilir.

Bu səbəbdən Həyat Şəminin poeziyasında “daşın nəfəsi tıncıxır” kimi məntiqsiz görünən ifadə belə daxili yanğıdan doğduğu üçün oxucu tərəfindən qəbul olunur. Çünki bu şeirlərdə məna ağılın yox, taleyin ölçüsü ilə müəyyənləşir. Şair obrazları daxili ehtiyacdan yaradır ki, oxucu onlara inanmadan keçə bilməsin.

Daşın nəfəsi tıncıxır,

İsti qarsıyır küçəni.

Günəşdə bişmiş kərpiclər,

Gözləyir uzun gecəni.

Məhz bu nöqtədə poeziya söz sənətindən çıxıb yaddaş sənətinə çevrilir. Burada obrazlar zəruri olduğu üçün var. Şairin qurduğu dünya real deyil, amma gerçəkdir və poeziyanın ən böyük sirri də elə buradadır.

Həyat Şəminin poeziyasında zaman irəli getmir, bəzən eyni nöqtədə dövr edir və ümid də məhz bu təkrarlarda sınanır. “Bu yaz da cücərmədi” şeirində yaz fəsli ümidin, yenilənmənin metaforasıdır, amma Həyat Şəmi bu ümidi ardıcıl şəkildə inkar olunmuş gözlənti kimi təqdim edir. İlk bənddə insanın fiziki və ruhi yorğunluğu – ağaran saçlar, sulu gözlər, dərin fikirlər zamanın insan üzərində qoyduğu izlər kimi görünür və buradakı “cücərmədi” ümumilikdə yorğunluğun nəticəsidir.

Qapqara gecələrdə

dən-dən ağaran saçların,

sulu gözlərin,

dərin fikirlərin,

bu yaz da cücərmədi.

Dualara açılan əllərin,

yarpaq-yarpaq barmaqların,

çiçək-çiçək diləklərin,

bu yaz da göyərmədi.

Dibçəyinə əkilən toxum,

bu yaz da meyvə vermədi.

Sevgin

bu yaz da bətnini doyurmadı...

Sonrakı bəndlərdə dualara açılan əllər, yarpaq-yarpaq barmaqlar, çiçək-çiçək diləklər artıq yalnız insanın deyil, bütün varlığın ümid halını ifadə edir. “Dibçəyinə əkilən toxum” konkret əməyin rəmzidir və onun meyvə verməməsi boşa çıxan sədaqət hissidir. Son misrada sevginin “bətnini doyurmaması” isə ümidin ən ağır, yarımçıq qalan məqamıdır.

“Səni ilk gördüyüm yer” Həyat Şəmi yaradıcılığında sevgi anlayışını açan əsas mətnlərdəndir. Burada sevgi nə yalnız hiss, nə də münasibətdir. Sevgi bir yer kimi təqdim olunur, amma bu yer coğrafi deyil, insanın daxilində qurulan bir kainatdır. Şair sevdiyini “işıq” yox, “nur” adlandırır. Ona görə ki, işıq maddidir, nur isə ilahi mənbəlidir. Sevgi burada inancın yerini tutur.

Həyat Şəmi poeziyasında şəxsi hisslər kollektiv yaddaşa təbii və sərt olmayan şəkildə keçir. Şair şəhər haqqında yazmır, şəhər qarşısında and içir.

Səni ilk gördüyüm bir Yer vardı –

öz oxu ətrafında fırlanan...

Yaydan çıxan oxunu

indi ürəyimdə gəzdirirəm...

Səni ilk gördüyüm bir yer vardı,

işığı işıq deyildi ki, nur idi.

...Səni ilk gördüyüm bir din vardı –

İmanı sən,

Peyğəmbəri sən…

Səni ilk gördüyüm bir gün vardı –

Gün çox dar idi, çox dar...

Bu şeirdə səs sırğaya, gün dar məkana, baxış balıq gözlərinə çevrilir. Metaforalar gözəllik xatirinə qurulmur, daxili ehtiyacdan doğur. Sonda isə hər şey bir kəlmədə toplanır: “Darıxdım.” Bu darıxmaq qəlbin sıxılmasıdır və günün dar olması da elə buradan gəlir.

Şuşa Həyat Şəminin qələmində susmuş, əsir qalmış, susuz qalmış bir varlıqdır. Məsələn, şairin əsgər andı içməsi poetik jestdən çox etik mövqedir. “Ayağı yalın qaçdım səninçün” misrası torpağa vasitəsiz, bəhanəsiz yalın ayaqla toxunmağın rəmzidir. “Şuşa” şəhər haqqında yazılmış şeirlər arasında xüsusi yer tutur. Çünki burada Şuşaya sevgi məsuliyyətdir və şair Şuşanı sevməyə borcludur.

Mən əsgər andımı içdim səninçün.

Sən azad olmalı, hürr olmalıydın,

Bir gecə içində sirr olmalıydın,

Qara sevdamıza yar olmalıydın,

...Qoynunu tənimə yurd elədilər.

Ayağın altına cənnət dedilər,

Mən ayağı yalın qaçdım səninçün...

Dan yerinin yaralı yerdən sökülməsi təsviri tarixin insan bədəninə köçməsidir. Burada şəhər azad olunmur, vicdan azad olunur. Şuşa Həyat Şəmi qələmində sınanmış dözümün adıdır.

“Anamın hekayəsi” şeiri isə bütöv bir nəslin portretidir. Ana burada müəllimdir, quşdur, qadındır, insandır və hər rolunu eyni sədaqətlə daşıyır. Şair oxucunu ağlatmaq istəmir, sadəcə göstərir: ana necə yaşadı, necə yandı, necə getdi.

Bir anam vardı,

saçları altun, gözləri ala,

Yuvasında göyərçin-göyərçin

beş bala...

...Bir dişi quş vardı,

qurdu yuvasını dişiylə-dırnağıyla…

...Bir qadın vardı,

həyat yoldaşını atıb getdi 99-da…

Son misradakı “qiymətini Tanrı yazdı” ifadəsi isə insanın ömürlə və ölümlə barışığının poetik ifadəsidir.

Burada ana obrazı da, şəhər obrazı da eyni yaddaş qatında dayanır – hər ikisi itiriləndə insan köksüz qalır.

“Kimlik” şeirində Bakı bir şəhər yox, şəxsiyyət vəsiqəsi kimi təqdim olunur. Soyadı Azərbaycan, adı Badi-Kubə olan bu varlıq canlıdır, qanı var, gözləri var, taleyi var. Xəzər onun baxışıdır, qara qızıl onun qanıdır.

“İki şəhər” şeiri isə Bakı ilə İstanbul arasında poetik dialoq yaradır. Bu iki şəhər fərqli dillərdə danışsa da, eyni taleyi bölüşür. Biri şeirin şəhəridir, o biri şeirin yazıldığı yerdir. Biri ürəkdə daşınır, o biri gündəlik həyatda yaşanır. Bu şeirlərdə şəhər insanlaşır, insan şəhərə çevrilir. Tarixlə gündəlik həyat, mədəniyyətlə şəxsi hisslər bir-birinə qarışır.

Həyat Şəmi üçün dil təkcə ünsiyyət vasitəsi deyil, yaddaşın sığınacağıdır. “Dilinin altında gizlənir insan” onun poeziyasının fəlsəfi açarıdır. Qobustan qayalarından latın əlifbasına, nənə nağıllarından kosmosa uzanan bu poetik yol dilin insanı necə qoruduğunu göstərir. Nağıllar nənənin dilinin altında gizlənir, insanlar gecənin altında, sözün içində yatır. “Körpəm” kimi şeirlər məhz bu sükutdan doğur. Körpə obrazı zamanın içində saxlanan bir ümiddir. “Keçmişlə gələcəyin arasında” qalmaq şeirin əsas ruh halıdır.

...Ətrin gəlir

nəfəsini içinə çəkmiş divarlarımdan,

səsin yaşayır otağımın sükutunda..

...Özündən əvvəl gələn adın var,

yolunu gözləyən qadın var...

...Keçmişlə gələcəyin arasında

gözləyirəm səni,

sən yoxsan.

Sonda verilən “Gələcəkmisən?” sualı cavab istəmir, sadəcə ümidin hələ ölmədiyini pıçıldayır. Bu şeir çox oxucunun şəxsi həyatına toxunan, ona tanış gələn bir sükut kimi oxunur...

Həyat Şəminin poeziyasında azadlıq tanınan simadır, ana ömürdür, şəhər kimlikdir, sevgi inancdır, körpə isə zamanın içində saxlanan ümiddir. Şair bunları böyütmür, olduğu kimi, yaşandığı kimi göstərir. Onun şeirləri ucadan danışmır,  oxucunun yaddaşında bir sual, bir sükut, bir misra kimi qalır.

Ümumilikdə “İstanbul saatı ilə” kitabı Füzuli–Bakı–İstanbul xəttində formalaşan poetik düşüncənin müasir ifadəsidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.01.2026)

Xalq yazıçısı, akademik Kamal Abdullanın əsərlərindən seçilmiş bir sıra qranula – cövhər sayıla biləcək məqamları “Ədəbiyyat və incəsənət” oxucularına təqdim edir.

Kamal Abdulla özü seçilmiş bu cövhərlər barədə yazır: “İllərdən bəri yazdığım müxtəlif şeirlərin, esselərin, pyeslərin, hekayə və romanların, publisistik məqalələrin və elmi əsərlərin, verdiyim intervülərin hər birinin içində yer almış və bu gün də öz məzmunu, tutumu, forması ilə diqqətimi çəkən misralar, cümlələr günlərin bir günü sanki dil açıb mənə dedilər ki, bizim bir-birimizdən zaman və məkanca ayrılığımıza son qoy və bizi bir-birimizin yanında yerləşdir. Sən görəcəksən ki, bu zaman biz tamamilə yeni bir cazibədə zühur etmişik. Onlar qeyri-səlis məntiq dili ilə desək, içində olduqları mətnin qranulaları (ilkin vacib hissəcikləri) idi. Qranula, başqa cür ifadə etsək, cümlədən (mətndən) bütün artıq hissələri siləndən sonra yerdə qalan cövhərdir.”

Beləliklə, hər gün Kamal Abdulladan 7 qranula:

1.

Mənə bir qələm əhli göstərin ki, cəmiyyət və tənqid tərəfindən aldığı qiymətlə razılaşsın, buna qane olsun. Məncə, belə bir adam tapmaq mümkün deyil. Qane olmamaq qələm əhlinin az qala “vəzifə borcu”dur.

2.

Özümüzü dünyanın içində yox, dünyanı öz içimizdə görməyi bacarmalıyıq.

3.

“ Gəldiyim yolla da qayıdacağam.

Yolun başlanğıcı – yolun sonucu.

Mən qayıtmalıyam nə qədər sağam.

Mən nə birinciyəm, nə də sonuncu.”

4.

İnsanın fiziki cəhətdən canı ağrıyanda bəziləri dərman, bəziləri isə hətta narkotik vasitəsilə bu ağrıdan yaxa qurtarırsa, yazıçı öz yorğun ruhuna dolaşmış ağrıdan yalnız yazmaqla xilas ola bilir.

5.

Təklik-tənhalıq, ürək-qəlb, iz-ləpir... Dilimizdə belə cütlüklər az deyil. Cütlüyün bir üzvü fiziki, o biri üzvü isə mənəvi dəyər daşıyır. Təklik fiziki anlayışdır, tənhalıq – mənəvi. Heç kimin olmaz və sən tək olarsan. Yanında hamı olar, amma sən yenə də tənhasan. Ürək fiziki orqandır. Qəlb isə ürəyin elçisidir. Ləpir ayağın yerdə buraxdığı oyuqdur. İz isə gedəcəyin yerlərin istiqaməti.

6.

“ Salın məni itirin qaranlığın içində,

Bəlkə onda bilərəm mən işığın qədrini.”

7.

Hefsiman bağında İsa peyğəmbəri tutmağa gələn romalı əsgərlər üçün onu tanımaq və tutub həbs eləmək çətin bir məsələ deyildi. Bunun üçün vacib deyildi ki, onun həvarilərindən biri olan İuda hamının arasında yalnız İsaya yaxınlaşıb onu öpsün. Amma “buna lüzum yox idi” deməyə də tələsməyək. İncili yaradanlar bununla bütün zamanlar və mədəniyyətlər üçün ilk və ölməz satqın obrazı yaradırdılar.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.01.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Rejissoru Tural Əhmədov olan “Onu bağışlamaq olarmı” filmi barədə danışaq. O film kmi, orada vicdanın sərt və acı sınağı barədə danışılır.

Hər səhv bir yara buraxır

Hər addımın nəticəsi var. Hər qırılan ürək, hər yanlış addım bir qəlbin qanayan yarasına çevrilir. “Onu bağışlamaq olarmı” yalnız film deyil; bu, izləyicini vicdanın qaranlıq labirintinə atır, orada hər baxış, hər səssiz an bir psixoloji fırtınadır.

Bağışlamaq yalnız başqasına deyil, öz ruhunun ən qaranlıq, ən incə küncləri ilə üzləşməkdir. Səhvlərin ağırlığı, yanlış anlaşılmaların sərtliyi izləyicini sarsıdır, ruhunu silkələyir. Burada bağışlamaq təkcə seçim deyil, vicdanın sərt və əzici qanunları ilə üzləşməkdir.

Hekayə – Qəhrəmanlıq və vicdan əzabı

Film insan münasibətlərinin mürəkkəbliyini, xəyanət və qərəzin ruhda açdığı yaraları sarsıdıcı şəkildə ön plana çıxarır. Qəhrəmanlar yalnız başqalarının səhvləri ilə yox, öz daxili əzabları ilə də savaşıb sınanırlar.

Səhnələrdəki detallar izləyicini sanki ekranda deyil, qəhrəmanın yanında hiss etdirir:

Eldarın baxışları pəncərədən gələn zəyif işığa ilişir; sükut bütün otağı boğur, qəlbi titrəyir.

Titrək əl hərəkətləri və yavaş addımlar gərginliyi artırır, iztirabın və qarşıdurmanın ritmini saxlayır.

Hər səhnə bir emosional fırtına, hər dialoq vicdanın sərt sınağıdır. Burada sual aydın görünür: “Bağışlamaq olarmı?” Cavab isə sərt, qəti və düşündürücüdür.

Dialoqlar – Ruhun toqquşması

Eldar (Rövşən Məmmədov):

— Mən buna necə dözə bilərəm?

Rəşad (Kamran Həsənov):

— Bağışlamaq yalnız başqasına deyil, öz qəlbinin qanayan yarasına sığınacaq açmaqdır.

Nərmin (Ləman Quliyeva):

— Mən səndən üzr istəyirəm, amma sözlər yetərmi?

Rəşad:

— Sözlər yetməz. Amma niyyət və dəyişmək arzusu zamanın və əzabın sərt qanunlarını sındıra bilər.

Hər dialoq yalnız söz deyil; obrazların ruhunu, sarsıntılarını, qorxularını və vicdan əzabını daşıyır. Oxucu səhnədə özü də iştirak edir, hər baxış onu sarsıdır, düşündürür və nəfəsini kəsir.

Daxili monoloqlar və psixoloji gərginlik

Rəşad düşündü: “Əgər onu bağışlasam, mən kim olaram? Bağışlamasam… insan ola biləcək miyəm?”

Eldarın ürəyi titrədi: “Hər səhvimin ağırlığı boynuma düşdü… necə davam edəcəm?”

Nərmin susdu, göz yaşları titrədi; sükut onları boğdu.

Bu daxili monoloqlar hər səhnəni daha gərgin və oxucuya yaxın edir, onları filmin içindəymiş kimi hiss etdirir.

Səhnələrin psixoloji və vizual təsiri

Film yalnız dialoqlardan ibarət deyil; səssizlik də danışır.

Kamera qəhrəmanın üzünə fokuslanır

Pəncərədən düşən işıq titrəyir

Hər səssiz an vicdanın əzici sınağıdır

Hər səhv, hər yanlış anlaşılma insan ruhunda sarsıdıcı iz buraxır, sərt həqiqətləri ortaya çıxarır. Rejissor izləyicini sadəcə baxan kimi deyil, filmin içində iştirak edən bir şahid kimi qəbul etdirir.

Sosial və cəmiyyət təhlili –

“Onu bağışlamaq olarmı” yalnız ekran əsəri deyil; bu film cəmiyyətin aynasıdır, vicdanın sərt və acı sınağıdır. Hər səhnədə izləyici təkcə qəhrəmanların deyil, öz davranışlarının və sosial ölçülərinin əksini görür. Səhvlər yalnız fərdi deyil, cəmiyyətin vicdanına, əxlaqına və kollektiv yaddaşına toxunan dərsdir.

Bağışlamaq sadəcə şəxsi bir qərar deyil; o, cəmiyyətin özünü necə dərk etdiyi ilə bağlı sərt testdir. İnsanlar başqalarını bağışlayanda yalnız onları deyil, öz sosial və mənəvi ölçülərini də sınayır. Bağışlamamaq isə vicdanın və ədalətin səssiz sarsıntısını yaradır, hər kəs hiss edir, amma nadir hallarda sözə çevrilir.

Burada ahəng əsas rol oynayır: səssizlik və dramatik pauzalar, titrək baxışlar və dialoqlar ritmik bir axım yaradır, oxucu sanki film içindədir, hər səhvi, hər yanlış anlaşılmanı öz vicdanında yaşayır.

Film göstərir ki, bağışlamaq yalnız şəxsi vicdanın işi deyil, həm də cəmiyyətin ruhuna, kollektiv yaddaşına və sosial əlaqələrinə yönəlmiş sərt və çətin bir yoldur. Hər səhv, hər inciklik və bağışlanmayan hərəkət sakit bir sosial zəlzələ kimidir; görünməz, amma uzun müddət insan davranışlarını, münasibətləri və ədalətin möhkəmliyini sınayır.

Oxucu bu suallarla qarşı-qarşıya qalır:

“Cəmiyyətin vicdanı mənim vicdanımla eyni sürətlidirmi? İnsanlar bağışlamadan, qəzəb və qüsur toxumu cəmiyyətdə necə yayılır?”

Beləcə, film yalnız fərdi bir sınaq deyil, toplumun vicdan və əxlaqına toxunan bir publisistik çağırışa çevrilir.

Nəticə – Kulminasiya və vicdanın sərt sınağı

Film yalnız sual vermir; izləyicini sərt, əzici və gərgin bir düşüncə labirintinə atır.

“Bəs mən bağışlaya bilərəmmi?”

Hər səhnə, hər dialoq, hər titrək baxış vicdanın sərt sınağıdır.

“Onu bağışlamaq olarmı” sadəcə ekran əsəri deyil; bu, hər birimizi ruhumuzun sərt və acı həqiqətləri ilə üz-üzə qoyan, düşündürən və sarsıdan bir sınaqdır.

Bağışlamaq yalnız başqasına deyil, insanın öz daxili aləminə, ruhunun ən qaranlıq künclərinə və cəmiyyətin vicdanına yönəlmiş sərt, çətin və acı bir yoldur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Başlığa çıxardığım "Orda həyat necədirsə, mən də onu elə göstərməliyəm" sözləri mərhum yazıçı Çingiz Ələkbərzadəyə məxsusdur. “Orda” deyəndə o, həbsxananı nəzərdə tutur. Çünki həyatgında məhbəs dönəmi də olub...

Çingiz Ələkbərzadə 1936-cı il oktyabrın 17-də Bakı şəhərində anadan olub. Tovuz şəhərindəki A.S.Puşkin adına şəhər orta məktəbini bitirib. ADU-nun filologiya fakültəsində təhsil alıb. Tələbəlik dövründə "Kökəlməyin sirri" hekayəsi almanaxda dərc olunub. Bundan sonra dövri mətbuatda müntəzəm çıxış edib. Əmək fəaliyyətinə Əli Bayramlı rayonundakı 2 saylı orta məktəbdə müəllim kimi başlayıb.

Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri komitəsində son xəbərlər redaksiyasında işləyib. İsmayıllı rayonundakı İvanovka kəndində müəllim, Əli Bayramlı rayonunda "İşıq" qəzeti redaksiyasında məktublar şöbəsinin müdiri, İsmayıllı rayonunda "Zəhmətkeş" qəzeti redaksiyasında məktublar şöbəsinin müdiri, Azərbaycan SSR Televiziya və Radio Verilişləri komitəsində "Günün səsi" xəbərlər baş redaksiyasında müxbir olub.

Əsərləri

1. Yarpaqlar töküləndə

2. Güllələr dənizdə sönür

3. Qızıl yəhərli at

4. Çılpaqlı (roman)

5. Vulkan (povest və hekayələr)

6. Öndən

7. Qumarbaz.

Filmoqrafiya

1. Günlərin bir günü...

2. Vulkana doğru

Musiqini, mahnı ifa etməyi çox sevirmiş, gözəl səsi olub. Kulis.az saytı yazır ki, o, ailəsində qurduğu məclislərin hamısında şeir və musiqilər ifa etməyi xoşlayıb. “Leyli və Məcnun” poemasını əzbər söyləyərmiş. Musa Yaqubun “Bəlkə də borcundan çıxmadım, Vətən” şeirini çox sevib.

O, 49 yaşında şərlənərək həbs olunub. Yazıçıya on iki il iş kəsilsə də, sonradan günahsız olduğu məlum olur və o iki ildən sonra azadlığa çıxır. Gözlədiyi bəraəti alır. Lakin, o, həbsdən sonra tamamilə dəyişir, əsəbi, qapalı insana çevrilir. Stressdən, əsəbdən səhhətində problem yaranır parkinson xəstəliyinə tutulur.

Yazıçı həbsdən çıxandan sonra “Türmə mənim ahımdır” şeirlər kitabı və həbsxana həyatından bəhs edən “Zindan” adlı roman yazır. Kitabın üz qabığı üçün şəkil çəkdirmək lazım gələndə o, ailəsinin narazılığına baxmayaraq saçlarını həbsdəki kimi dibindən qırxdırıb şəkil çəkdirir və deyir: Orda həyat necədirsə, mən də onu elə göstərməliyəm. 30 min tirajla çap olunan roman qısa zaman ərzində satılır.

Rus oliqarxlarından biri roman əsasında film çəkilməsini arzulayır. Və Çingiz Ələkbərzadəyə zəng vuraraq böyük məbləğ təklif edir. Ailənin pula böyük ehtiyacı olsa da, yazıçı biləndə ki, filmdə ancaq rus aktyorlar iştirak edəcək, təklifi rədd edərək deyir: “Bu, azərbaycanlıların həyatıdır, filmdə də azərbaycanlı aktyorlar iştirak etməlidirlər”.

Anası rəhmətə gedən zaman yazıçı həbsdə olur. Bu xəbəri ondan gizlədirlər. Ailəsi onunla görüşə gedəndə həyat yoldaşı Çingizə evdən gətirdiyi plovu verir. Çingiz dərhal ona belə deyir: “Gətirdiyin aş anamın ehsanıdır. Gecə yuxuda çoxlu çay daşlarının qəbirdaşına çevrildiyini görmüşəm. Məni aldatmayın, bilirəm ki, anam yoxdur”.

Ölümündən bir müddət əvvəl “Mən kiməm?” adlı bioqrafik roman yazmağa başlasa da, yarımçıq qalır. O kitabdan yalnız bir neçə səhifə yaza bilir. Ömrünün son günlərində yaddaşını itirir. Ölənə yaxın isə gözlərini açır, övladlarına baxıb deyir: “Qorxmayın, gedirəm. Amma hər şey yaxşı olacaq".

7 yanvar 1999-cu ildə vəfat edib

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Tələbə yaradıcılığı rubrikasında bu gün Ebru Bayramovadır, Naxçıvan Dövlət Universitetinin Filologiya ixtisası üzrə III kurs tələbəsi, Gənc Yazarlar və Ədəbiyyatşünaslar klubunun üzvü. 

 STEFAN SVAYQIN QADIN QƏHRƏMANLARI VƏ EMOSİONAL ZƏKA ANLAYIŞI – DUYĞULARIN BİLİK FORMASI  KİMİ TƏZAHÜRÜ

XX əsr Avropa ədəbiyyatının ən incə psixoloji yozum ustalarından biri olan Stefan Svayq insan təbiətinin, xüsusilə də qadın duyğularının dərinliklərinə enməyi bacaran yazıçılardandır. Onun əsərlərində hisslər yalnız emosional təcrübə kimi deyil, həm də idrakın, yəni bilik formalaşdırma prosesinin bir parçası kimi təqdim olunur. Svayqın qadın qəhrəmanları həm ağılın, həm də duyğuların harmoniyasını təcəssüm etdirir. Bu baxımdan onun yaradıcılığında emosional zəka anlayışı mühüm yer tutur.

Emosional zəka, insanın özünün və başqalarının duyğularına həssas olmaq, öz duyğularını  idarə etmək  bacarığının keyfiyyətidir. Fərqli keçmiş və düşüncə tərzinə sahib olan şəxslərin bir-biri ilə  səmərəli  bir səkildə çalışmalarına imkan verir. Emosional zəka fərdin həm özünün, həm də başqalarının emosiyalarını izləmək, onları müqayisə etmək və məlumatı, bilgini düşüncə və davranışlarına yönləndirmək üçün istifadə edə bilmək bacarığını ehtiva edən bir sosial zəka növüdür.

Svayq Vyana psixoloji məktəbinin, xüsusilə Ziqmund Freydin təsiri altında formalaşmış yazıçıdır. Onun üçün insanın davranışı yalnız sosial amillərlə deyil, dərin emosional impulslarla izah olunur. Yazıçının qəhrəmanları, xüsusilə qadınlar, duyğularını təhlil edir, onları dərk etməyə çalışır və nəticədə bu duyğulardan mənəvi bilik formalaşdırırlar. Svayq duyğuları sadəcə hiss kimi deyil, biliyə çevrilən idrak vasitəsi kimi çıxış edir. Onun qəhrəmanları rasional düşüncə ilə emosional dərinliyi birləşdirərək həyatın mənasını duyğuların təcrübəsində tapır. Beləliklə, “duyğuların bilik forması kimi təzahürü” anlayışı Svayqın bədii dünyasının mərkəzi elementlərindən birinə çevrilir.

Svayqın bir çox əsərində qadın qəhrəmanlar hadisələrə duyğusal reaksiya verməklə yanaşı, bu reaksiyanı şüurlu şəkildə dərk edir, nəticə çıxarır və dəyişir. Duyğular burada bilik mənbəyinə çevrilir: qadınların qərarları ağılın deyil, emosional idrakın məhsulu olur.

“Bir qadının həyatından 24 saat” əsərində duyğuların idraka çevrilməsi fikri öz əksini tapır. Svayqın bu əsəri qadın psixologiyasının ən incə bədii portretlərindən biridir. Burada qəhrəman öz keçmişindəki bir hadisəni – bir gənc qumarbazla keçirdiyi birgünlük hisslərini etiraf kimi danışır. Qadın qəhrəman hadisələri xatırlayarkən onları emosional analizdən keçirir. O, keçmişini sadəcə nəql etmir, hər bir hissini, reaksiyasını dərk etməyə çalışır. Gəncin faciəsini müşahidə etdikdə o, empati göstərir, onun psixoloji vəziyyətini “öz dərisi altında” hiss edir. Bu, emosional zəkanın əsas komponentlərindən biri olan empati bacarığıdır. Lakin bu empati sadəcə mərhəmət deyil, həm də bilik formasıdır: qadın həmin an insanın zəifliyinin, tənhalığının, həyatın təsadüfiliklərinin dərin mənasını anlayır. Duyğular onun üçün əxlaqi və idraki təcrübəyə çevrilir.

Çünki, o insanın o an hara  getdiyini anlamışdım:ölümə.

Bu mənim üçün xəyal qırıqlığı idi… Özümə nə o vaxt nə də sonra itiraf edə bildiyim bir xəyal qırıqlığı. Amma bir qadının duyğuları, sözə tökmədən və bilincində olmadan da hər şeyi bilər.

İnsanların ayıb dediyi, sayğı duyduğu hər şeyi görməzdən gələrdim, əgər ağzından bir söz çıxsa, mənə doğru bir addım atsa, məni anlamağı yoxlasa, o an ona bütün qəlbimi verərdim

“Bilinməyən bir qadının məktubu” sevginin bilik forması kimi təqdimatına nəzər yetirdikdə isə görürük ki, bu əsərdə Svayq sevgi duyğusunun insanın varlıq dərkini necə dəyişdirdiyini göstərir. Qadın qəhrəman öz sevgisini yazılı formada etiraf etməklə onu biliyə, idraka çevrir. Məktub sadəcə emosional ifadə vasitəsi deyil, həm də bir təhlildir. Qadın öz duyğularını analiz edir, uşaqlıqdan ölümünə qədər keçdiyi psixoloji mərhələləri dərk edir. O, sevdiyi kişini tanımaqla bərabər, özünü də tanıyır.

Svayq bu əsərdə göstərir ki, qadın duyğularının dərinliyi və davamlılığı bir növ “duyğusal bilik” yaradır. Bu bilik rasional deyil, lakin mənəvi baxımdan daha doğrudur. Qadın duyğuları vasitəsilə həyatın mənasını, sevginin və insan münasibətlərinin dəyərini anlamağa çalışır. Əsərin sonundakı faciə – qadının ölümündən sonra məktubun oxunması – Svayqın ən əsas fikrini vurğulayır: duyğular, onları dərk edən insan üçün ölümsüz bilik formasıdır.

Və deyəsən, məni ölüm döşəyində belə çağırsan, yataqdan qalxıb səninlə gəlmək üçün gücümü toplayardım.

“Amok qaçışı” – qadın obrazının emosional təsir gücü diqqəti cəlb edir. Bu hekayədə qadın əsas qəhrəman kimi deyil, hadisələri hərəkətə gətirən təsir qüvvəsi kimi göstərilir. Onun davranışı emosional zəkanın sosial komponentini – başqasının emosiyalarını tanımaq və yönləndirmək bacarığını aydın şəkildə əks etdirir. Qadın həkimin psixoloji vəziyyətini, onun zəif nöqtələrini, tənhalığını incəliklə hiss edir və bu fərqindəlik onunla dialoqunu formalaşdırır. Həkim qadının emosional nüfuzu altına düşərək öz duyğularını idarə etmə gücünü itirir və nəticədə amok vəziyyətinə düşür. Bu proses duyğunun sosial dinamika yaratma, hətta psixoloji dağıdıcı gücə çevrilmə potensialını göstərir. Svayq qadın obrazı vasitəsilə emosional təsirin insan iradəsinə nə dərəcədə nüfuz edə biləcəyini göstərir.

Məni tanımadan təxmin etmiş və məni satın almışdı.

Əgər istərsə, şəhər, kənddən həmin an ayrılacağıma dair and içirəm : Dünyadan belə ayrılardım.

Ama artıq o evdə, o şəhərdə yaşaya bilməzdim. Hər şeyin mənə onu xatırlatdığı bu dünyada.

Stefan Svayq – “Qorxu” əsərində qadın psixologiyası və emosional zəkanın deqradasiyası diqqəti cəlb edir.

Stefan Svayqın “Qorxu” əsərində mərkəzi qadın qəhrəman İrene Vaqner psixoloji gerilim, daxili parçalanma və emosional nəzarətin itirilməsi prosesini yaşayan mürəkkəb bir fiqurdur. Bu hekayə Svayqın qadın obrazlarının psixoloji dərinliyini göstərən ən bariz nümunələrdən biridir. Əsərin özəlliyi ondadır ki, burada duyğular – sevgi, günahkarlıq, panika, qorxu – bilik forması kimi fəaliyyətini itirir və qadının emosional zəka sistemi tədricən çökməyə başlayır.

Öz baxışlarındakı güvənsizliyi görmə qorxusu ilə aynaya baxmağa cəsarət edə bilmirdi. 

Artıq heç bir şeyi başa düşmürdü, bu məsələdəki hər şeyə yad idi, özünə belə.

Qorxu bütün varlığını gəmirərək boşalmış, bədənini zəhərləmişdi.

“Keçmişə Yolculuq” – yaddaşın duyğusal biliyə çevrildiyi məkandır. Əsərdəki qadın obrazı əsər boyunca sevginin zamansal fasilələrlə necə dəyişdiyini, emosional yaddaşın real hisslərlə ziddiyyətini, həsrətin isə bilik halına gəlməsini təmsil edir. Qadının Lüdviqə olan sevgisi zaman keçdikcə xatirə olaraq yaşayır. Keçmiş hiss real münasibətdən daha güclü olur. Qadın, Lüdviqin daxili parçalanmasını, müharibə və ayrılığın yaratdığı kimlik sarsıntısını sözsüz olaraq hiss edir. Bu, Svayqa xas yüksək empati modelidir: duyulan, lakin ifadə olunmayan bilik. Svayq sanki, əsərlərini bizim daha çox düşünüb, anlamağımız üçün qısa yazır…

Onların görüşündəki gərgin sükut emosional zəkadan doğan bir “dil”dir. Qadın qəhrəman, hisslərini ifadə etmək əvəzinə dərin daxili müşahidə aparır. Svayq üçün sükut – duyğusal analizin ən incə formasıdır.

Qəlbim niyə birdən tez-tez atmağa başladı, niyə belə cəsarətsizəm?

Hər şey əvvəlki kimidir, sadəcə biz deyilik, biz deyilik!

Bir şey deyilməli idi indi, boğmaması üçün bir şey bu səssizliyi sarsıb atmalı idi-ikisi də bunu hiss edirdi.

Susqunluqla keçirdikləri bu iki dəqiqə sonsuz imiş kimi gəldi.

Keçmişlərini axtaran, artıq gerçəkdə var olmayan keçmişə boğuq suallar yönəldən bu kölgələr onların özləri deyildi? Kölgələr, canlanmaq istəyən amma bunu başara bilməyən kölgələr…

Svayqın qadın qəhrəmanları duyğularını təhlil etmək, onları ifadə etmək və onlardan nəticə çıxarmaq bacarığına malikdirlər. Bu, bədii şəkildə emosional zəkaya bərabər bir şüur formasıdır. Onların davranışları çox vaxt hisslərin gücü ilə idarə olunsa da, bu impulsivlik deyil. Əksinə, Svayqın qadınları duyğularını anlamadan qərar vermirlər. Onlar hisslərin səbəblərini və nəticələrini dərk edərək mənəvi qərar verirlər. Svayqın qəhrəmanları üçün duyğu – həm mənəvi, həm də bilik qaynağıdır. Onlar ağılın sərt sərhədlərini aşır və göstərirlər ki, insanın ən dərin həqiqətləri bəzən yalnız hisslər vasitəsilə dərk oluna bilər. Zveyqin dünyagörüşündə insan mənəvi bütövlüyə yalnız ağıl və duyğunun birləşməsi ilə çata bilər.  Əgər ağıl insana faktları, məlumatı verir, duyğular isə ona anlam verir. Bu baxımdan Svayq üçün emosional zəka sadəcə psixoloji bacarıq deyil, həm də insani bilikliyin fəlsəfi formasıdır. Duyğuların dərin təhlili, empati, başqasını anlamaq bacarığı insanın mənəvi kamilliyinə aparan yoldur.

Svayqın qadın qəhrəmanları bu kamilliyin simvollarıdır – onlar hiss edərək anlayır, anlayaraq dəyişirlər. Stefan qadın obrazlarını yaratmaqla insan duyğularının dərinliklərinə elə bir şəkildə enmişdir ki, bu, bədii ədəbiyyatla psixologiya arasında körpü yaratmışdır. Onun qadın qəhrəmanları duyğuların idarə etdiyi, lakin eyni zamanda duyğular vasitəsilə dərk edən varlıqlardır. Svayq üçün duyğular nə yalnız ağrıdır, nə də romantik həssaslıq. O, duyğulara bilik forması kimi baxır: insan hiss edərək tanıyır, hiss edərək anlayır və nəticə etibarilə hiss edərək mənəvi kamilliyə çatır. Beləliklə, Svayqın qadın qəhrəmanları emosional zəkanın bədii təcəssümü kimi insan idrakının yeni bir səviyyəsini təmsil edir. Onların hekayələri duyğuların rasional düşüncədən daha güclü idrak mənbəyi ola biləcəyini sübut edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.01.2026)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

1943-ci ildə Stalinqrad cəbhəsində mühasirəyə düşən 100 minlik alman ordusunun 10 min əsgəri Mingəçevir su anbarının və bir sıra digər tikintilərə cəlb edilib, sizlərə bu barədə danışmaq istəyirəm.

1945-ci il payızın sonlarında Mingəçevir SES-in tikintisi başlayanda buraya işçi qüvvəsi kimi 10 min alman hərbi əsiri gətirilib. Bu qərar SSRİ Xalq Komissarları Soveti tərəfindən verilib. Almanlar tikintinin ərazisində yaradılan 444 nömrəli hərbi əsirlər düşərgəsində yerləşdiriliblər.

Bunlar 1942-1943-cü illərdə general feldmarşal Fridrix Fon Paulüsün komandanlığı altında Stalinqrad cəbhəsində vuruşan 6-cı ordunun əsgərləri idi. Hərbi əsirlərdən Mingəçevir SES-in tikintisi ilə yanaşı, sonrakı illərdə şəhərin salınmasında da istifadə edilib.

Hərbi əsirlərin bir qismi regionun sərt iqlim şəraitinə dözməyərək dünyalarını dəyişiblər. Şəhərin kənarında, Boz dağın ətəklərində xüsusi bir yer ayrılaraq onlar burada dəfn olunub. Hər bir qəbrin üstündə nömrələnmiş kiçik dəmir lövhə basdırılıb. Tək bircə, Ernst Kruqer adlı hərbçinin sinəüstü daşı var. Hazırda isə burada 911 qəbir var və dövlət tərəfindən mühafizə olunur.

Azərbaycan və Almaniya arasında mədəni və tarixi körpü rolunu oynaya biləcək unikal bir əsər illərdir ki, diqqətdən kənarda qalıb. Söhbət İkinci Dünya müharibəsindən sonra 1945-1950-ci illərdə Mingəçevir şəhəri ərazisində əsirlik həyatı yaşamış alman əsgəri Villi Deşin qələmə aldığı “Düşərgə gündəliyi” adlı xatirələr toplusundan gedir. Alman dilində yazılmış bu gündəlik hazırda Mingəçevir Tarix Muzeyində nümayiş olunur.

Villi Deş xatirələr toplusunda yazır:

“1945-ci ilin şaxtalı qışında Moskvada Kursk vağzalında ac-susuz və ağır xəstə halda yük vaqonlarına doldurulmuşduq. Taqətsiz bir neçə günlük səfərdən sonra Ukraynaya çatdığımızı bildirdilər. Daha sonra cənuba, Azərbaycana aparıldığımızı söylədilər. Bu xəbər biz ac, ümidsiz əsirlər üçün bayram sevincinə çevrildi. Azərbaycana, türklərin məmləkətinə gedəcəyimizə görə çox sevinmişdik”.

O, Azərbaycana çatdıqları ilk anları da belə xatırlayır:

“Ac-susuz "Nasosnı" stansiyasına çatdıq. Türklər bizə çörək, siqaret atırdı. Bu, türklər adına unudulmaz və qürurverici bir addım idi”.

“Düşərgə gündəliyi” əsəri yalnız şəxsi xatirələrlə deyil, həm də tarixi faktlarla zəngindir. 1945-1948-ci illər ərzində Mingəçevirə neçə nəfər əsirin gətirildiyi, neçə nəfərin yol boyu həyatını itirdiyi, sağ qalanların isə 1950-ci ilə qədər Almaniyaya dönmək fürsəti qazandığı bu gündəlikdə yer alır. Villi Deş Azərbaycan xalqının göstərdiyi humanizm və xeyirxahlıqdan geniş şəkildə bəhs edir və onların sayəsində həyatda qalaraq yenidən doğma vətəninə qovuşduqlarını minnətdarlıqla qeyd edir.

Uzun illər Mingəçevir Tarix Muzeyinin direktoru olmuş Nofəl Məmmədəliyevin sözlərinə görə, 1998-ci ildə Villi Deş dörd keçmiş düşərgə yoldaşı ilə birlikdə Almaniyadan Azərbaycana gələrək Mingəçevirdə alman əsirlərinin dəfn olunduğu qəbiristanlığı ziyarət edib. Həmin səfər zamanı Villi Deş gündəliyinin bir nüsxəsini muzeyə hədiyyə edib. O vaxtdan bəri bu kitab ziyarətçilərin böyük marağına səbəb olub.

“Təəssüf ki, biz yalnız ziyarətçilərə qısa məlumat verməklə kifayətlənirik. İstərdik ki, bu əsər təkcə Azərbaycan dilinə deyil, bir neçə dünya dilinə də tərcümə olunsun. Çünki bu gündəlikdə xalqımızın böyüklüyü, humanistliyi və dünyəviliyi barədə çox dəyərli məlumatlar var. Ən önəmlisi isə bu əsər Azərbaycan-Alman dostluğuna əhəmiyyətli töhfə verə bilər. Təəssüf ki, maraqlananlar olsa da, indiyədək kitab tərcümə olunmayıb", - Muzey bələdçisi deyibdir.

Bu gün susqun qalan bu gündəlik, əslində, xalqlar arasında unudulmamalı olan insanlıq və dostluq hekayəsini səssizcə pıçıldayır.

Onun tərcüməsi və geniş yayılması, həm Azərbaycan tarixinin bir səhifəsinin daha dolğun işıqlandırılması, həm də mədəni əlaqələrin dərinləşməsi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.

Nəticə etibarilə, Mingəçevirdəki Alman əsirləri qəbiristanlığı keçmişin ağrılarını susqunluqla danışan, insanlar düşünməyə vadar edən bir məkandır. Burada zaman dayanmış kimi görünür, lakin bu sükut tarixə çağırışdır. Müharibələrin fəsadlarını unutmamaq, insana hörmətlə yanaşmaq və belə faciələrin təkrarlanmaması üçün dərs çıxarmaq bu qəbiristanlığın mesajlarıdır. Bu baxımdan, Mingəçevir Alman əsirləri qəbiristanlığı həm tarixi, həm də maddi baxımdan dərin məna daşıyan bir yaddaş məkanı olaraq yaşayır və yaşadılmalıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.01.2026)