Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu gün,  23 yanvar Ümumdünya  Səhiyyə Təşkilatının  COVID-19 koronavirus pandemiyasını beynəlxalq narahatlıq doğuran ictimai səhiyyə fövqəladə halı elan etdiyi gündür. 

Altı il öncə bu günlərdə dünyanı sarsıdan bir virus bəşəriyyəti hazırlıqsız yaxaladı. COVID-19 adlandırılan bu faciəvi yoluxucu xəstəlik qısa zaman ərzində dünyada milyonlarla, hətta rəsmi rəqəmlərdən də çox insanın ölümünə səbəb oldu. Küçələr səssizləşdi, şəhərlər boşaldı, sərhədlər bağlandı, həyat sanki dayanmış kimi oldu. İnsanlar yalnız sağlamlığını deyil, yaxınlarını, ümidlərini və gündəlik həyatdakı sabitliyini də itirdi. Virus bu gün artıq əvvəlki təhlükə səviyyəsində olmasa da, onun buraxdığı izlər hələ də silinməyib. Pandemiya bir çox insanın psixologiyasında qorxu, narahatlıq və itki hissi kimi qalıb. Tənha keçən günlər, xəstəxana dəhlizlərində yaşanan gözləmələr, son dəfə vidalaşmağa belə imkan verilməyən insanlar hələ də yaddaşlardan silinmir. COVID-19 təkcə tibbi böhran deyil, həm də dərin sosial və psixoloji sarsıntı idi.  Aradan illər keçsə də, bu pandemiyanın necə yarandığını, necə yayıldığını və dünyaya hansı bədəli ödətdiyini xatırlamaq hələ də aktuallığını qoruyur. COVID-19 təkcə bir virus deyildi. O, insanların həyat tərzini,  münasibətlərin bir müddətlik dəyişdi.  Elə bir dövr yaşandı ki, ən sadə şeylər,  bir-birimizə yaxın durmaq, qucaqlaşmaq, küçədə sərbəst nəfəs almaq belə riskli görünürdü. İnsanlar qorxdu, özünü qorumağa çalışdı, amma çoxları üçün qorunmaq belə gecikmiş oldu. 

COVID-19 necə yarandı?

COVID-19 “Coronavirus Disease 2019” sözlərinin qısaltmasıdır. Xəstəliyə səbəb olan SARS-CoV-2 adlı virus koronaviruslar ailəsinə aiddir. Koronaviruslar əvvəllər də mövcud olub və insanlıq tarixi boyunca müxtəlif viruslarla qarşılaşıb. Lakin SARS-CoV-2-nin fərqi ondadır ki, o həm sürətlə yayılırdı, həm də bəzi insanlarda ağır nəticələrə səbəb olurdu. Alimlərin böyük əksəriyyəti virusun heyvanlardan insanlara keçən zoonotik mənşəli olduğunu bildirir. Bu tip viruslar adətən təbii balansın pozulduğu mühitlərdə, canlı heyvan alveri və sıx təmas imkanlarının artdığı məkanlarda daha sürətlə ortaya çıxır. Buna baxmayaraq, virusun tam olaraq hansı mənbədən necə keçdiyi ilə bağlı suallar illərdir cavabsız qalır. ÜST və digər beynəlxalq qurumların müxtəlif araşdırmalar aparmasına baxmayaraq, COVID-19-un mənşəyi ilə bağlı qəti nəticə bu gün də tam şəkildə elan edilməyib və bu fakt pandemiyanın başlanğıcından bəri dünya gündəmində qalan ən böyük suallardan biri olaraq qalır.

İlk harada yarandı? İlk yoluxmalar nə vaxt qeydə alındı?

COVID-19-la bağlı ilk məlumatlar 2019-cu ilin dekabrında Çinin Uhan şəhərində ortaya çıxdı. Həmin dövrdə bir çox insanda yüksək hərarət, nəfəs darlığı və ağır pnevmoniya müşahidə olunurdu. İlk günlərdə bu vəziyyət adi bir mövsümi xəstəlik, qrip dalğası kimi qiymətləndirilsə də, yoluxmaların sürətlənməsi və ağırlaşmaların artması vəziyyətin fərqli olduğunu göstərdi. İlkin mərhələdə yoluxmaların bir hissəsinin Uhandakı dəniz məhsulları və canlı heyvan bazarı ilə bağlı olduğu bildirildi, lakin daha sonra virusun bazardan əvvəl də mövcud ola biləcəyi ehtimalı gündəmə gəldi. Bu isə pandemiyanın gerçək başlanğıcına dair sualların daha da dərinləşməsinə səbəb oldu. Əslində dünya çox tez anladı ki, söhbət təkcə bir şəhərdən və ya bir ölkədən getmir — təhlükə artıq bütün bəşəriyyət üçün ortaq problemə çevrilmişdi.

Dünya necə xəbərdar oldu?

2020-ci ilin yanvarında virus artıq Çin hüdudlarını aşmağa başlamışdı. Yoluxma halları əvvəlcə digər Asiya ölkələrində qeydə alındı, ardınca isə Avropa və ABŞ daxil olmaqla, dünyanın müxtəlif nöqtələrinə yayıldı. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı vəziyyətin ciddiliyini nəzərə alaraq 30 yanvar 2020-ci ildə COVID-19-u beynəlxalq ictimai səhiyyə fövqəladə hal elan etdi. Bu qərar dünyaya açıq mesaj idi: artıq bu virus lokal problem deyil, qlobal miqyasda təhlükəyə çevrilib. Bir müddət sonra, 11 mart 2020-ci ildə ÜST COVID-19-u rəsmi olaraq pandemiya elan etdi və bundan sonra dünya faktiki olaraq tamamilə başqa bir rejimə keçdi. Sərhədlər bağlandı, uçuşlar dayandırıldı, məktəblər və universitetlər fəaliyyətini dayandırdı, insanlar evlərində uzunmüddətli izolyasiya şəraitində yaşamağa məcbur qaldı. Bu, təkcə virusla mübarizə deyil, həm də bəşəriyyətin psixoloji dözümlülük sınağı idi.

Pandemiyanın qlobal miqyası: rəqəmlər, itkilər, gerçəklik

COVID-19-un fəsadları yalnız yoluxma və ölüm statistikası ilə məhdudlaşmadı. O, insan həyatına toxunan bütün sahələri alt-üst etdi. Rəsmi məlumatlara görə pandemiya dövründə 700 milyondan çox insan virusa yoluxdu, 7 milyondan artıq insan isə həyatını itirdi. Lakin mütəxəssislər bildirir ki, real rəqəmlər rəsmi statistikadan daha yüksək ola bilər. Çünki bir çox ölkədə test imkanları məhdud idi, insanlar xəstəxanaya çatdırılmadan həyatını itirirdi, bəzi ölüm halları başqa diaqnozlarla rəsmiləşdirilirdi və qeydiyyat sistemləri hər yerdə eyni səviyyədə işləmirdi. Pandemiya minlərlə ailənin həyatını geri dönüşü olmayan şəkildə dəyişdi. Bir çox insan yaxınını itirdi, bir çoxu işini və sosial həyatını itirdi, bir çoxu isə sağlamlığını bərpa etsə belə, uzunmüddətli fəsadlarla yaşamağa davam etdi. Dünya bir daha anladı ki, insan həyatını dəyişmək üçün bəzən təkcə görünməyən bir təhlükə kifayətdir.

COVID-19 Azərbaycanda: yayılma mərhələsi və ilk hallar

COVID-19 Azərbaycanda 28 fevral 2020-ci ildə rəsmi olaraq qeydə alındı. İlk yoluxmalar əsasən xaricdən gələn şəxslərlə bağlı idi, lakin qısa müddət sonra virus ölkə daxilində də yayılmağa başladı. Dövlət yoluxmanın sürətlə artmasının qarşısını almaq üçün bir sıra tədbirlər həyata keçirdi, xüsusi karantin rejimi tətbiq olundu, məktəblər və universitetlər bağlandı, icazə sistemi yaradıldı, maska və sosial məsafə qaydaları gündəlik həyatın bir hissəsinə çevrildi. Pandemiyanın ən ağır mərhələlərində tibb müəssisələrinin üzərinə böyük yük düşdü, həkimlər və tibb işçiləri yüksək risk altında çalışdı, insanların isə hər gün daha çox “nə olacaq?” sualı ilə yaşadığı bir dövr başladı. COVID-19 Azərbaycanda da sadəcə xəstəlik yox, həm də ümumi həyatın ritmini dəyişən fövqəladə bir vəziyyət yaratdı.

Azərbaycanda statistika: neçə nəfər yoluxdu, neçə nəfər öldü, neçə nəfər sağaldı?

Rəsmi məlumatlara görə, Azərbaycanda pandemiya dövründə 830 mindən çox insan COVID-19-a yoluxdu, 820 mindən çox insan sağaldı, 10 mindən artıq insan isə həyatını itirdi. Bu rəqəmlər statistik göstəricilər kimi görünə bilər, amma əslində onların arxasında minlərlə yarımçıq qalan həyat hekayəsi var. Hər ölüm xəbəri bir ailənin dağılması, bir evin susması, bir körpənin atasız və ya anasız qalması, bir insanın həyatının yarımçıq bitməsi demək idi. İnsanlar bəzən yaxınını son dəfə görməyə, onunla vidalaşmağa belə imkan tapmadan itki ilə üz-üzə qalırdı. Pandemiya məhz buna görə yaddaşlarda yalnız xəstəlik kimi deyil, həm də böyük bir faciə kimi qaldı.

Vaksinlər: ümidin adı

Pandemiyanın ən mühüm dönüş nöqtələrindən biri vaksinlərin hazırlanması oldu. Qısa müddətdə bir neçə fərqli vaksin növü istehsal edildi və dünya miqyasında kütləvi peyvəndləmə kampaniyaları başladı. Vaksinlərin əsas məqsədi yoluxmanın tam dayanması olmasa da, ağır xəstəlik və ölüm riskinin azalmasına ciddi təsir göstərdi. Azərbaycanda da vaksinasiya prosesi mərhələli şəkildə aparıldı və bu, pandemiyanın daha ağır nəticələr verməsinin qarşısını müəyyən qədər aldı. Bir çox insan üçün vaksin ümid idi — qorxunun içində çıxış yolu, qaranlıq günlərdə işıq kimi görülürdü.

Post-COVID: pandemiya bitdi, amma hər şey əvvəlki kimi olmadı 

2026-cı ildə artıq COVID-19 gündəlik həyatın mərkəzində deyil. Karantin rejimləri yoxdur, maska qaydaları əvvəlki kimi sərt tətbiq edilmir. Amma pandemiyanın psixoloji, sosial və iqtisadi təsiri hələ də hiss olunur. Bəzi insanlarda hələ də xəstəlik qorxusu, panika, davamlı narahatlıq hissi qalıb. Sosial təcrid dövründə yaranan depressiya, əsəbilik, ümidsizlik, tənha qalma travması hər kəsdə müxtəlif səviyyədə iz buraxıb. Bununla yanaşı, COVID-19 keçirib sağalan bəzi şəxslər uzun müddət nəfəs darlığı, zəiflik, diqqət və yaddaş problemləri kimi “post-COVID” əlamətlərindən də şikayət ediblər. Yəni virus fiziki cəhətdən zəifləsə də, onun buraxdığı təsir tamamilə yox olmayıb.

COVID-19 pandemiyası bir dövrün simvoluna çevrildi. O, bizə göstərdi ki, dünya nə qədər inkişaf etmiş olsa da, görünməz bir virus qarşısında nə qədər kövrəkdir. 23 yanvar isə bu qlobal faciənin necə başladığını xatırladan günlərdən biridir. Bu tarix təkcə keçmişi xatırlamaq üçün deyil, həm də gələcəkdə oxşar təhlükələrə qarşı daha hazırlıqlı olmaq üçün yadda saxlanmalıdır. Çünki pandemiya bitə bilər, ancaq onun dərsləri unudularsa, gələcəkdə eyni səhvləri təkrar etmək riski yenidən ortaya çıxar.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)

Dahi bəstəkar, Azərbaycan professional musiqisinin banisi Üzeyir Hacıbəylinin anadan olmasının 140 illiyi münasibətilə təsis edilmiş “Üzeyir Hacıbəyli mükafatı”nın yanvarın 22-də təqdimat mərasimi keçirilib.

Leopold və Mstislav Rostropoviçlər adına 21 nömrəli Onbirillik Musiqi Məktəbində təşkil olunan tədbirdə mədəniyyət naziri Adil Kərimli, Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasının sədri Sahib Məmmədov, Milli Məclisin deputatları, tanınmış mədəniyyət və incəsənət xadimləri iştirak ediblər.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı xəbər verir ki, mərasimdən əvvəl qonaqlar Üzeyir Hacıbəyliyə həsr olunmuş sərgi ilə tanış olublar.

ADİL KƏRİMLİ

Tədbirdə çıxış edən mədəniyyət naziri Adil Kərimli bildirib ki, dahi bəstəkar Üzeyir Hacıbəylinin anadan olmasının 140 illiyi münasibətilə həm ölkə daxilində, həm də xarici ölkələrdə çoxsaylı layihələr həyata keçirilib.

Nazir diqqətə çatdırıb ki, Azərbaycanda mədəniyyət sahəsində həyata keçirilən dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri incəsənət və mədəniyyət təhsilinin keyfiyyətinin artırılması, bu sahənin səviyyəsinin yüksəldilməsi, eləcə də maddi-texniki bazasının gücləndirilməsidir. Bu istiqamətdə müvafiq dövlət proqramlarında da bir sıra tədbirlər nəzərdə tutulub və Mədəniyyət Nazirliyi həmin məqsədlərdən irəli gələrək son dövrdə bu sahədə islahatlara başlayıb, ardıcıl addımlar atır.

Diqqətə çatdırılıb ki, dahi Üzeyir Hacıbəylinin 140 illik yubileyi çərçivəsində keçirilən bu müsabiqə musiqi və incəsənət təhsili sahəsində çalışan müəllimlərin peşəkarlığının təşviqi, yaradıcı potensialının üzə çıxarılması və milli musiqi irsinin gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müsabiqəyə Bakı şəhəri və respublikanın müxtəlif bölgələrində fəaliyyət göstərən musiqi, incəsənət məktəb və mərkəzlərində çalışan ümumilikdə 66 müəllim qatılıb. Müsabiqənin I mərhələsinin nəticələrinə əsasən seçilmiş iştirakçılar II mərhələyə buraxılıb. Sonrakı mərhələdə reqlamentə uyğun olaraq Komissiya üzvləri tərəfindən iştirakçıların açıq dərslərinin videoyazılarına baxış keçirilib və namizədlər peşəkar meyarlar əsasında qiymətləndirilib. Müzakirələrin yekununda 19 müəllim müsabiqənin qalibi elan edilib.

Çıxışı zamanı Adil Kərimli layihənin həyata keçirilməsində dəstək göstərən tərəfdaşlara, xüsusilə Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasına minnətdarlığını bildirib.

SAHİB MƏMMƏDOV

Daha sonra Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasının sədri Sahib Məmmədov çıxış edərək tədbirin xüsusi əhəmiyyət daşıdığını bildirib. O qeyd edib ki, tədbirin keçirildiyi bu cür mədəniyyət ocaqları Azərbaycan musiqisinin və ümumən incəsənətin inkişafında mühüm rol oynayır, eyni zamanda gənclərin formalaşmasında, gələcəkdə peşəkar musiqiçi və sənət adamı kimi yetişməsində böyük imkanlar yaradır.

Sahib Məmmədovun sözlərinə görə, mükafatın təsis olunması, bu sahədə seçilən dəyərli müəllimlərin əməyinin qiymətləndirilməsi, onların bilik və bacarıqlarının önə çəkilməsi olduqca vacib və nümunəvi hadisədir. O vurğulayıb ki, nəticə etibarilə 19 müəllimin seçilməsi və onların fəaliyyətinə verilən dəyər təkcə qaliblər üçün deyil, bütün incəsənət sahəsi üçün stimulverici bir addımdır.

Çıxışının sonunda Sahib Məmmədov təşkilatçılara və Mədəniyyət Nazirliyinə təşəkkürünü bildirib. O əlavə edib ki, bu kimi çoxşaxəli əməkdaşlıqlar mədəniyyət sahəsində həyata keçirilən layihələrin daha səmərəli olmasına, ümumi məqsədlərə birlikdə nail olmağa imkan verir.

Sonra qaliblərə pul mükafatı və diplomlar təqdim olunub.

Tədbir bədii hissə ilə davam edib.

(AzərTAC-ın materialından və fotolarından istifadə olunmuşdur)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

İnsan təbiəti etibarilə hadisələri ölçülərinə görə dəyərləndirməyə meyllidir. Böyük olanı mühüm, kiçik olanı isə əhəmiyyətsiz sayır. Bu yanaşma gündəlik həyatda qərarlarımızı asanlaşdırsa da, çox zaman bizi ciddi yanılmalara sürükləyir. Çünki həyatın özü ölçü anlayışını bizim düşündüyümüz kimi qəbul etmir. Həyat üçün “xırda” və ya “böyük” anlayışları yoxdur; yalnız səbəb və nəticə zənciri var. Bu zəncirin istənilən halqası qırıldıqda, bütün sistem dəyişə bilər.

Bəzən hansısa insanın varlığını kiçik görənlər, əslində onun cəmiyyətin görünməyən dayaqlarından biri olduğunu fərq etmirlər. Elə insanlar var ki, səhnədə deyillər, adları çəkilmir, amma bütün sistem onların səssiz əməyinin üzərində dayanır. Bir mismar kimi. Bir nal kimi. Bir söz kimi.

İngilis ədəbiyyatında tez-tez sitat gətirilən və Samuel Marşaka aid edilən məşhur misalda deyildiyi kimi: “Mismar yox idi deyə at axsadı; at axsadı deyə komandir öldürüldü; komandir öldürüldü deyə ordu məğlub oldu; ordu məğlub oldu deyə şəhər düşmənin əlinə keçdi.” Bu sadə görünən səbəb-nəticə zənciri əslində tarixin mexanizmini açıq şəkildə göstərir. Tarix çox zaman möhtəşəm nitqlərlə, böyük ordularla, məşhur adlarla izah edilir. Amma bəzən tarixin taleyini həll edən bir mismar olur.

Bu nümunə yalnız hərbi və ya tarixi kontekstlə məhdudlaşmır. Həyatın bütün sahələrində eyni prinsip işləyir. İnsan münasibətlərində, elmdə, sənətdə, dövlət idarəçiliyində, təhsildə və hətta şəxsi inkişafda belə.

Xırda qərarların böyük kölgəsi

İnsan həyatında verdiyi qərarların çoxunu “önəmsiz” kateqoriyasına daxil edir. Hansı məktəbi seçmək, hansı kitabı oxumaq, hansı insanla dostluq etmək, hansı sözü demək və ya deməmək… Bu seçimlər anlıq və təsadüfi kimi görünür. Lakin illər sonra geri baxdıqda insan anlayır ki, onun bugünkü kimliyini məhz o xırda qərarlar formalaşdırıb.

Bir müəllimin şagirdinə dediyi bir cümlə, bəzən onun bütün gələcəyini dəyişə bilər. Bir valideynin diqqətsiz şəkildə söylədiyi bir söz, uşağın özünə inamını sarsıda bilər. Bir dostun vaxtında etdiyi kiçik dəstək, bir insanı uçurumdan geri çəkə bilər. Bunların heç biri ilk baxışdan “böyük hadisə” kimi görünmür. Amma nəticələri böyükdür.

Psixologiyada bu cür təsirlərə “mikrotravma” və ya “mikromotivasiya” kimi anlayışlarla yanaşılır. Yəni insanı formalaşdıran əsas faktorlar çox zaman böyük sarsıntılar deyil, təkrarlanan kiçik təsirlərdir. Damcının daşı deşməsi kimi.

Kəpənək effekti: elmdən həyata

“Kəpənək effekti” termini ilk dəfə meteorologiyada istifadə edilib. Bu nəzəriyyəyə görə, dünyanın bir yerində bir kəpənəyin qanad çalması, başqa bir yerdə fırtınaya səbəb ola bilər. Əlbəttə, bu bir metaforadır. Amma metafora olaraq o qədər güclüdür ki, yalnız elmi deyil, fəlsəfi və sosial düşüncədə də öz yerini tapıb.

Bu effekt bizə onu deyir: sistemlər mürəkkəbdir və ilkin şərtlərdəki çox kiçik dəyişikliklər belə nəticəni tamamilə fərqli edə bilər. İnsan həyatı da mürəkkəb bir sistemdir. Bir detal dəyişəndə, bütün ssenari dəyişir.

Bir ölkənin tarixində də eyni hal müşahidə olunur. Vaxtında qəbul edilməmiş bir qərar, laqeyd yanaşılmış bir məsələ, dəyəri bilinməmiş bir insan — illər sonra böyük problemlərin əsasına çevrilə bilər. Bu baxımdan “xırda məsələ” anlayışı təhlükəli bir ifadədir. Çünki diqqətsizlik çox zaman faciənin başlanğıcı olur.

Görünməyən insanlar və səssiz qəhrəmanlar

Cəmiyyətlər adətən qəhrəmanlarını səs-küy içində yaradır. Ancaq əslində hər cəmiyyətin dayaqları səssiz insanlardır. Öz işini vicdanla görən müəllimlər, həkimlər, mühəndislər, əsgərlər, fəhlələr, məmurlar… Onların hər biri sistemin bir mismarıdır. Birini çıxarsan, mexanizm axsayar.

Bəzən hansısa insanın varlığını kiçik görənlər, əslində öz ayaqları altındakı torpağı zəiflətdiklərini anlamırlar. Çünki hər bir insan sosial strukturdakı yerinə görə yox, funksiyasına görə dəyərlidir. Tarix boyu böyük dəyişikliklərin arxasında çox vaxt adı bilinməyən insanlar dayanıb.

Bu baxımdan insanın özünə də baxışı dəyişməlidir. “Mən kiməm ki?” sualı yerinə, “Mən nəyi dəyişə bilərəm?” sualı verilməlidir. Çünki bəzən dəyişiklik etmək üçün böyük gücə yox, doğru zamanda atılmış kiçik addıma ehtiyac var.

Məsuliyyətin xırda forması:

Ən təhlükəli məsuliyyətsizlik forması “bu, mənim işim deyil” düşüncəsidir. Çünki məhz bu düşüncə xırda laqeydlikləri yaradır. Halbuki hər kəs öz sahəsində bir mismardır. Öz yerində möhkəm dayanmasa, nal boşalar.

İnsan bir cümlə deyərkən, bir qərar verərkən, bir işi yarımçıq qoyarkən bunun zəncirvari nəticələrini çox zaman düşünmür. Amma həyat bu nəticələri mütləq hesablayır. Bəzən gec, bəzən dərhal.

Bu səbəbdən məsuliyyət yalnız böyük vəzifə sahiblərinə aid anlayış deyil. Məsuliyyət gündəlik davranışlarda, münasibətlərdə, iş etikası və vətəndaş mövqeyində özünü göstərir. Kiçik məsuliyyətlər toplanaraq böyük sabitlik yaradır.

Mismarın dəyəri

Bir mismar bəzən bir ordudan daha güclü ola bilər. Bir söz bir silahdan daha təsirli ola bilər. Bir qərar bir ömürdən daha ağır nəticələr doğura bilər. Həyat bizə bunu dəfələrlə sübut edib.

Ona görə də insan nə özünü, nə başqasını kiçik görməməlidir. Çünki heç kim yalnız “xırda” deyil. Hər kəs hansısa zəncirin vacib halqasıdır. Görünən və görünməyən bütün əməyin, bütün varlığın bir mənası var.

Həyat bir mexanizmdir və bu mexanizmin işləməsi üçün hər mismar yerində olmalıdır.

Və bəzən, həqiqətən də, hər şey bir mismarla başlayır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

İnsan elə anlar yaşayır ki, gerçəkliyi qəbul etmək ürəyə ağır gəlir. Elə bil nəfəsin daralır, sinənə bir daş oturur. Və sən birdən öz-özünə fikirləşirsən: “Kaş bunların hamısı yuxu olaydı…”

Çünki yuxunun bir gözəlliyi var: oyandınmı, bitdi. O ağrı silinir, o səhnə dağılıb gedir.  Deyirsən " yaxşı ki yuxudur". O anlar sanki heç olmamış kimi yox olur...

Amma həyat yuxu deyil.

Həyat adamı elə yandırır ki, sonra “bağışlamaram” dediyin şeyləri belə bağışlamağa məcbur olursan. Əvvəl elə bilirsən, bağışlamaq qarşı tərəfi rahat buraxmaqdır.  Sonra anlayırsan: yox.Bağışlamaq özünü qurtarmaqdır.

Dəyərli şair Vahid Əzizin dediyi kimi, “əlvida”...

"Əlvida" demək bir söz deyilmiş. Bəzən insan “əlvida” deyir, amma ürəyi hələ də o yerdə qalır. Şəklinə baxmaqdan doymur, xatirənin içindən çıxıb gedə bilmir. Çünki dəyər elə-belə çıxıb getmir.  Sadəcə yarımçıq qalır. İnsan da məhz bu yarımçıq qalan yerdə ən ağır şeyi yaşayır: getmiş günlərə hələ də qapı saxlayır. Bəzən qəzəb düyün bağlayır, bəzən istək dilə gəlmək istəyir. Amma insanın içində bir səs də deyir: “Daha bəsdir…”

Və ən sonda insan yenə eyni cümləyə qayıdır:

Kaş baş verənlər yuxu olaydı…

Amma olmur.

Ona görə insan artıq yuxu istəmir. Unutmaq istəmir, sadəcə yanmaq istəmir.

Geri dönmək istəmir, sadəcə özünə qayıtmaq istəyir. Çünki bəzən ən böyük ayrılıq bir insandan yox, öz içindəki ümiddən ayrılmaq olur.

Bütün baş verənlər yuxu olaydı

(Vahid Əziz)

Sonuncu ümid də qırılmış itmiş,

Özünə yer tapmır sinəmdə ürək,

İndi anlayıram mümkünsüz imiş

Sənə birdəfəlik "Əlvida" demək

Həsrət nə təcnisdi, nə də bayatı,

Yazardım, gözümdən axıb-gedərdin,

Bütün baş verənlər yuxu olsaydı,

Yozardım, ömrümdən çıxıb gedərdin.

Xəyallar ürəklə küsü saxlayır,

İçimdə şübhələr vaxtı dəyişir,

Bir yannan qəzəblər düyün bağlayır,

Bir yannan istəklər söz güləşdirir.

Özün yarı yolda bu eşqi qoydun,

Ağaran saçlara dostlar şahidim,

Sən mənə bir doğru sözü qıymadın,

Mən sənə ömrümü ərmağan etdim.

İndi ürəyimdə bir parça daşsan,

İnsafım yol vermir sındıram-qıram

Hər şeyi hiyləsiz açıb-danışsan,

Müqəddəs sevgimə bağışlayaram.

Hələ də şəklindən doymayır gözüm,

Ömrümü puç edən Fələkmi çəkdi?

Görünür bu eşqə- "Əlvida" sözüm

Həyatla birlikdə deyiləcəkdi...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Bugünkü Maraqlı söhbətlərdə sizlərə qəhrəmanşəhidimiz Raquf Orucov barədə bir xatirəni təqdim edirəm. Müəllifi Elgün Gəncimsoydur.

Axşam idi. Otağın işığı yanmırdı. Çöldə elə soyuq idi ki, dodaqlar çatlayırdı. Hamımız sobanın başına yığışıb söhbət edirdik. Birdən söhbət ondan düşdü. Hər kəs bildiyi bir hadisəni xatırladı. “Varın verən utanmaz” deyərlər, kimin nə xatirəsi vardısa, dilə gətirdi.

Masada əyləşən kəşfiyyatçı dostum sanki danışmağa tərəddüd edirdi. Ancaq özünü saxlaya bilmədi. Çayını təzələyib bir qurtum içdi. Stəkanı ovcunda saxlayaraq arxada ikimərtəbəli əsgər çarpayısında dirsəklənib alaqaranlıq masamıza baxan yoldaşını əli ilə göstərdi və danışmağa başladı:

- Bunun da iştirak etdiyi bir döyüş tapşırığına getmişdik. Düşmən arxasına sızaraq tapşırığı uğurla yerinə yetirdik. Ancaq Ağdamın Yusifcanlı kəndi ərazisində düşmən bizi mühasirəyə aldı. Dəfələrlə döyüş manevrləri etsək də, vəziyyətdən çıxa bilmədik. Rabitə vasitəsilə çağırış etdik. Əlaqə alındı. Bizə atəş dəstəyi göstəriləcəyi bildirildi.O tərəfdə hər şey plan üzrə aparılırdı. Qarşıdurma xəttində rabitənin o başında olan komandirin göstərişləri ilə bütün proses dəqiqliklə idarə olunurdu. Artilleriya düşməni aldatmaq üçün qrupun tam əks istiqamətinə atəş açdı. Biz isə düşmənin gözləmədiyi yerdən qurdun sürüyə hücumu kimi sarsıdıcı basqı etdik və mühasirədən çıxdıq. Öz səngərlərimizə doğru hərəkət başladı. Səngərə atıldığım an qarşımdakı işıltılı gözlər birbaşa gözlərimin içinə baxdı. Palçığın içində idim. O, gözləri ilə gözümə baxıb alnını alnıma dirədi, sonra palçıqlı çiynimdən öpdü və soruşdu:

- İtkimiz yoxdur ki?

- Yox, hər şeyqaydasındadır, - dedim.

- Oğulsan. Mən sizin sağ qalmağınız üçün böyük məsuliyyətin altına girdim, - dedi və əlindəki qətifəni mənə uzatdı: - Üz-gözünü qurula, isti çay iç və dincəl.

O, bütün qrup üzvlərini eyni səmimiyyətlə, eyni doğmalıqla qarşıladı.

Sonra mən ondan kim olduğunu soruşdum. O qədər sadə və səmimi idi ki, gülümsəyərək dedi:

- Mən bu hərbi hissənin komandiriyəm, sizin də qardaşınız. Adım Raqufdur…

Bu, həmin Raquf Orucov idi.

Səmimi deyirəm, bəzən işğaldan azad olunmuş ərazilərdə ilk dəfə ayaq basdığım yerlərdə elə bilirəm onunla göz-gözə gəlirəm. O, əsl qəhrəman idi. Vətəni canından çox sevirdi. Bunu sübut etmək üçün yox, yaşadığı amalın həqiqət olduğunu dünyaya çatdırmaq üçün 2016-cı ilin Aprel döyüşlərində şəhadətə ucaldı.

Haqqı ödənilməz qəhrəman qardaşım – Raquf Orucov.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)

Tanınmış ictimai-siyasi xadim, yazıçı-publisist, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, mərhum Sadıq Murtuzayev, publisist, Əməkdar hüquqşünas Müzəffər Ağazadə və yazıçı-rejissor, publisist-jurnalist, Əməkdar incəsənət xadimi Ağalar İdrisoğlu səmavi insanların, dünya dahilərinin  və Azərbaycan mütəfəkkirlərinin on mindən çox  kəlamlarını, sitatlarını, aforizmlərini toplayıb, tərcümə  eləyib və  “Sözdən  yaranan incilər” adlı çox qalın bir kitabı  çapa hazırlayırlar. 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı olaraq belə qərara gəldik ki, bu  sayımızdan başlayaraq həmin kəlamlardan, sitatlardan, aforizmlərdən bəzilərini səhifələrimizdə çap edək. İnanırıq ki, sözdən yaran bu incilər sizin də xoşunuza gələcək və onları öz yaddaşınıza köçürəcək, gündəliyinizə yazacaq, dostlarınızla, yaxınlarınızla bölüşəcəksiniz.

Çünki bu incilər, hər insana  lazım olan ən qiymətli sözlərdir. Onun daha yaxşı, mükəmməl  kamilləşməsi üçün əvəzsiz və  lazımlı  bir məktəbdir.

 AĞALAR   İDRİSOĞLU  (1950), yazıçı, dramaturq, rejissor,

                                  jurnalist, publisist, esseist

- Bilmədiyinizi başqasından soruşmaqdan çəkinməyin. Bu, sizin nüfuzunuza xələl gətirməz.  Əslində nüfuzunuzu artırar.

- Mən uğur qazamağımda düşmənlərimə borcluyam. Çünki onlar mənə pislik etdikcə, məni yaradıcılığa daha çox həvəsləndiriblər.

- Əgər doğulduğun məmləkətdə sənə qiymət vermirlərsə, bu, sənin günahın deyil. Həmin ölkənin məmurlarının faciəsidir ki, idtedadlı insanlarını dəyərləndirə bilmir.

- Dostluqda təmiz olmayanın dostu ola bilməz.

- Əgər düşməninin zərrəcə müsbət cəhətini görə bilirsənsə, onu səbrlə ram edə bilərsən və hətta həmin düşməni  dosta da  çevirməyi bacararsan.

- Keçmişini  bəyənməyən və onun yaxşı cəhətlərini, ənənələrini qoruyub saxlamayan xalq, heç vaxt gələcəyini qura bilməz. Qursa da çox bəsit formada qurar. Çünki kökü olmayan  gələcək, yaşamaz.

- Səbr ağacı elə bir uca ağacdır ki, hər bağda bitmir. Ona görə də ailə quran insanlar o ağacı səbrlə, dözümlə, bir-birinə inanmaqla öz bağlarında bitirməlidirlər ki, qurduqları ailə xoşbəxt və uzun ömürlü  olsun.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Azərbaycanda o qədər də populyar olmayan bir çalğı alətinə - fleytaya milli ruh verən məhz o olub. Bu aləti ölkəmizdə sevdirib. Yaratdığı nəfəs alətləri ansamblı ilə də çoxlu uğurlara imza atıb. Bu gün onun doğum günü, yubileyi, anadan olmasının 85-ci ildönümüdür.

Müzəffər Ağamalızadə 23 yanvar 1940-cı ildə Bakıda fəhlə ailəsində dünyaya gözlərini açıb. O, Azərbaycan Dövlət Konservatoriyası nəzdində olan 10 illik musiqi məktəbində  P.N.Zilbermanın sinfini bitirib. Daha sonra, 1958–1960-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Opera və Balet simfonik orkestrində ifaçılıq fəaliyyətinə başlayıb.

 Bu dövr ərzində Moskvada keçirilən Azərbaycan mədəniyyəti ongünlüyündə (1959) iştirak edib. 1959-64-cü illərdə Üzeyir Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının fleyta sinfinə (Ə.İsgəndərovun sinfi) daxil olub, Solist, orkestra Solisti, müəllim ixtisaslarını qazanıb.

 1960-62-ci illər arasında isə Azərbaycanda keçirilən müsabiqə və yarışmalarda birincilik diplomlarını alıb. 1963-cü ildə isə Leninqrad şəhərində keçirilən müsabiqədə iştirak edib. 1961-72-ci illər ərzində Üzeyir Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Simfonik Orkestrinin Solisti olub.

1970-ci ildən nəfəs alətləri kvintetinin ifaçısı kimi fəaliyyət göstərib. 1965-ci ildən etibarən Asəf Zeynallı adına musiqi texnikumunda müəllim kimi çalışıb, 1972-75-ci illərdə isə Qara Qarayev adına Azərbaycan Dövlət Kamera Orkestrində işləyib

Müzəffər Ağamalızadə 1975–1978-ci illərdə Sovetlər birliyi Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən Əlcəzair Bələdiyyə (Dövlət) Konservatoriyasına ezam edilərək, burada həm dərs deyib, həm də konservatoriyanın orkestrində solist olaraq fəaliyyətinə davam edib.

Vətənə qayıtdıqda isə bir çox not nümunələrini özü ilə gətirib. Qeyd olunmalıdır ki, dövrün texnologiya sahəsində məhdudiyyətlərin olmasına baxmayaraq, M.Ağamalızadə həmin notları əlyazma vasitəsilə nüsxəsini çıxarıb.

İfaçının pedagoji fəaliyyəti 1979-cu ildə yenidən Bakıda davam edib. Belə ki, 1979-84-cü illərdə Asəf Zeynallı adına musiqi texnikumunda, 1979-cu ildən başlayaraq Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında Nəfəs və Zərb alətləri kafedrasında çalışmaqdadır.

O, 1972-92 illər ərzində özünün yaratdığı və rəhbərlik etdiyi nəfəsli kvintetlə Azərbaycan və Sovetlər Birliyinin bir çox şəhərlərində konsertlər verib. Bununla yanaşı olaraq, onun təşəbbüsü ilə Azərbaycan Radio və Televiziya komitəsində Azərbaycan və Dünya bəstəkarlarının əsərləri lentə alınıb.

1984-cü ildə görkəmli dirijor Niyazinin istəyi ilə Azərbaycan Dövlət Simfonik Orkestrinin tərkibinə qayıdıb. O, burada 1992-ci ilə qədər çalışdıqdan sonra Türkiyəyə dəvət edilib. İlkin olaraq, Ədirnə şəhərinin Trakya Universiteti Dövlət Konservatoriyasında, daha sonra 1995-ci ildən Ankaranın Bilkənt Universitetində həm orkestr solisti, həm də pedaqoq olaraq fəaliyyətinə davam edib.

Türkiyədə 1992-2002-ci illərdə yaşayaraq çalışıb. Vurğulamaq lazımdır ki, o, Bakıya gəldiyi zaman öz təşəbbüsü ilə eni və uzunluğu 1 metrə bərabər, məhz notlarla dolu olan qutu gətirdib. Onun məhz bu kimi təşəbbüsləri Azərbaycan fleyta ifaçılığı məktəbinin inkişafına verilən töhfələr sırasındadır.

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı — 17 may 1989

- "Azərbaycan Respublikasının xalq artisti" fəxri adı — 16 sentyabr 2005

- Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü — 10 may 2019.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Hər dəfə olmur, eyni şəxs barədə 4-5 gün ərzində iki dəfə təqvim yazısı yazırsan. Bieisi doğum, birisi vəfat gününündə. Böyükağa Məmmədov da belələrindəndir.

Tanınmış rəqqas Mirməmməd Məmmədov (Böyükağa Məmmədov) 1927-ci il yanvarın 23-də Bakıda anadan olub. Orta təhsilini başa vurduqdan sonra 5 nömrəli peşə məktəbində oxumaqla yanaşı, həm də məktəbin rəqs kollektivində fəaliyyət göstərib. Burada rəqsin sirlərini yaşıdlarına öyrədib. Müharibənin ağrı-acısını yaşayan kiçik Mirməmmədin atası, qardaşı və bacısı müharibəyə aparılıb.

Ehtiyat əmək qüvvələri məktəbinin ansamblına yazılması onun gələcək fəaliyyətində mühüm rol oynayıb. Həyatın ritmlərini xalq rəqsində tapan rəqqasın zəngin yaradıcılıq yolu vardır. 1955-ci ildə Bakı Xoreoqrafiya Məktəbini bitirib, 1946-1966-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Filarmoniyası Mahnı və Rəqs Ansamblının solisti olub.

 1965-ci ildə respublikanın Xalq artisti adına layiq görülüb. 1966-cı ildə Texniki və bədii yaradıcılıq evi, Y.Qaqarin adına Pionerlər sarayı rəqs kollektivlərinin bədii rəhbəri təyin edilib. 1971-ci ildə Bakı Xoreoqrafiya Məktəbində pedaqoji fəaliyyətə başlayıb. 1951-ci ildə tələbə və gənclərin Berlin, 1953-cü ildə Varşava və 1957-ci ildə Moskvada keçirilən dünya festivallarının laureatı olub

O, 1960-cı ildən “Cücələrim” rəqs ansamblına rəhbərlik edib. Azərbaycan rəqslərini Fransa, İsveçrə, İran, Əfqanıstan, Polşa, Almaniya, Macarıstan, ümumilikdə 123 ölkədə ləyaqətlə təmsil edən Böyükağa Məmmədov ömrünün 70 ilə yaxın böyük bir dövrünü bu sənətin inkişafına həsr edib. Bu illər ərzində sənətinin onlarla davamçısını yetişdirib, nəsillər arasında sənət varisliyinin möhkəmlənməsinə töhfələr verib.

Azərbaycan mədəniyyətinə verdiyi töhfələrə görə müxtəlif orden və medallara layiq görülüb, Prezident təqaüdçüsüdür. Ustad rəqqas sənətini sevərək gələcək nəsillərə ərməğan edib. Bu gün ölkədə fəaliyyət göstərən rəqs kollektivlərində onun tələbələri çalışır. Uzun illər Dövlət Mahnı və Rəqs Ansamblında çalışan sənətkarın qurduğu rəqslər bu gün də səhnədədir, yenə də tamaşaçılar tərəfindən maraqla qarşılanır.

Məxsusi onun üçün qurulmuş “Çoban” rəqsi bu gün arxivdə qorunur. Özünün öyrətdiyi rəqslər isə mövzu və süjet baxımından fərqli olub. O, bir sıra məşhur filmlərimizdə də rəqslərə quruluş verib. 1965-ci ildə lentə alınan “Arşın mal alan” filmində qadınların rəqsinə Əminə Dilbazi, kişilərin rəqsinə isə Böyükağa müəllim quruluş verib.

Bundan əlavə, “Mən rəqs edəcəyəm” filmində Mahmud Esenbayevin ifa etdiyi məşhur “Naz eləmə” rəqsinin quruluşu da ona məxsus olub. Ümumilikdə, sənətkar ömrünün 61 ilini Azərbaycan rəqs sənətinə həsr edib. Bu illər ərzində 16 əməkdar artist, 2 SSRİ xalq artisti, eyni zamanda 2 xalq artisti yetişdirib.

Dünyanın 121 ölkəsində Azərbaycan incəsənətini layiqincə təmsil edib. O, Azərbaycan SSRİ xalq artisti və əməkdar müəllim fəxri adlarına da layiq görülüb. Azərbaycan milli rəqs sənətinin fədailərindən biri olan Böyükağa Məmmədov 17 yanvar 2018-ci ildə 90 yaşında Bakı şəhərində vəfat edib

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)