Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Tarix bəzən uzun illər səssiz qalır, lakin elə anlar gəlir ki, bir neçə gün bütöv bir millətin yaddaşına əsrlərlə silinməyəcək iz salır. 2016-cı ilin aprelində baş verən və tarixə Aprel döyüşləri kimi düşən hadisələr məhz belə anlardan biri oldu. Bu döyüşlər təkcə cəbhə xəttində qazanılan hərbi uğur deyil, həm də Azərbaycan xalqının özünə inamının bərpası, gələcək zəfərin xəbərçisi idi.

Sükutu pozan 4 gün

2016-cı il aprelin 2-dən 5-dək davam edən döyüşlərdə Azərbaycan Ordusu illərlə möhkəmləndirilmiş müdafiə xətlərini yararaq strateji yüksəklikləri geri qaytardı. Bu qısa, lakin taleyüklü döyüşlərdə xüsusilə Talış kəndi istiqaməti, Lələtəpə yüksəkliyi və Seysulan ətrafında əldə olunan uğurlar böyük əhəmiyyət daşıdı.

Bu əməliyyatlar göstərdi ki, Azərbaycan Ordusu yalnız müdafiə olunmur, həm də hücum qabiliyyətinə malikdir. Bu isə illərlə formalaşdırılmış “status-kvo” anlayışını faktiki olaraq dağıtdı.

Şəhidlərin yazdığı qəhrəmanlıq dastanı

Aprel döyüşləri Azərbaycan əsgərinin cəsarətini bir daha sübut etdi. Gənc zabitlər və əsgərlər böyük fədakarlıq göstərərək öz adlarını tarixə yazdılar. Bu döyüşlərdə şəhid olan qəhrəmanların hər biri gələcək qələbənin təməl daşına çevrildi.

Onların fədakarlığı xalqın yaddaşında bir həqiqəti möhkəmləndirdi: torpaq yalnız diplomatiya ilə deyil, həm də onu qoruyanların iradəsi ilə geri qayıdır.

2020 Zəfərinə gedən yol

Bir çox hərbi ekspertlər Aprel döyüşlərini İkinci Qarabağ müharibəsi üçün sınaq və hazırlıq mərhələsi kimi qiymətləndirir. 2016-cı ildə qazanılan taktiki üstünlüklər, yeni texnologiyaların tətbiqi və ordunun döyüş ruhu 2020-ci ildə böyük zəfərin əsasını təşkil etdi.

Aprel döyüşləri göstərdi ki, Azərbaycan xalqı torpaqlarının işğalı ilə barışmayacaq və bu mübarizə mütləq nəticə verəcək.

10 il sonra...

Bu gün — Aprel döyüşlərinin 10-cu ildönümündə — həmin günlərə qürurla baxırıq. Çünki o 4 gün yalnız yüksəkliklərin geri alınması deyildi; o 4 gün millətin ayağa qalxması idi.

Aprel döyüşləri bizə üç mühüm mesaj verdi:

Ordu güclüdür

Xalq bir olduqda qalibdir

Zəfər qaçılmazdır

Bu gün həmin qəhrəmanların ruhu qarşısında baş əyərək deyirik:

Aprel döyüşləri — 44 günlük Zəfərin ilk sədası, qürurun oyanışı, qayıdışın başlanğıcı idi.

Unutmadıq, unutmayacağıq.

Şəhidlərimizin ruhu qarşısında ehtiramla…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

2019-cu ilin 2 aprel tarixində səhər saatlarında Sumqayıt şəhərin Sülh küçəsində Qubaya - rejissoru olduğu "Əsgərlər unudulanda ölürlər" filminin təqdimatına getməyə hazırlaşan tanınmış rejissor Rövşən Almuradlının vəziyyəti qəflətən pisləşdi. Əraziyə dərhaltəcilitibbiyardım çağırıldı. Lakino, xəstəxanayaaparılarkənyoldadünyasını dəyişdi. Beləcə, Azərbaycankinosuvə teatrı çoxdəyərlibirrejissorunuitirdi...

Bu gün unudulmaz sənətkarın anım günüdür...

Rövşən Almuradlı 1954-cü il aprelin 19-u Bakı şəhərində anadan olub. 1972-1976-cı illərdə Mirzəağa Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun Dram və kino aktyorluğu fakültəsində ali təhsil alıb. Sonra o, aktyor kimi Tədris Teatrında fəaliyyətə başlayıb. 1984-1987-ci illərdə Moskva SSRİ Mədəniyyət Nazirliyi nəzdində Təkmilləşdirmə İnstitutunda ali rejissorluq kursunu bitirib.

Moskva Dövlət Akademik Satira Teatrında təcrübə keçib. Orada onun kurs rəhbəri SSRİ xalq artisti V.N.Pluçek olub. 1976-1980-cı ilə qədər Şəki Dövlət Dram Teatrında çalışan aktyor, həmin illərdə Şekspirin "Kral Lir"ində Kral Lir, Cəfər Cabbarlının "Aydın"ında Dövlət bəy, Anarın "Adamın adamı"nda İbiş İbşli və Xoca Zıq-zıq, Əkrəm Əylislinin "Kür qırağının meşələri"ndə Qasım obrazlarını ifa edib

O, 1980-1985-ci illərdə Sumqayıt Dövlət Dram Teatrında Əkrəm Əylislinin "Vəzifə" tamaşasının quruluşçu rejissoru olub. 1987-ci ildə Şəki Dövlət Dram teatrında M.Salimoviçin "Dərviş və ölüm", 1987-ci ildə Sumqayıt Dövlət Teatrında N.Hikmətin "Bayramın birinci günü", 1988-ci ildə Sumqayıt Dövlət Teatrında M.Süleymanlının "Dəyirman" əsərlərinin quruluşçu rejissoru olub.

Rövşən Almuradlı 1988-1989-cu illərdə Mingəçevir Dövlət Dram Teatrının baş rejissoru olarkən Y.Səmədoğlunun "Qətl günü", V. Sergeyevin "Bağlı qapı arxasında iki nəfər" əsərlərinə quruluş verib. 1989-cu ildə "Azərbaycanfilm" kinostudiyasının "Debüt" studiyasında "Hücum" adlı qısametrajlı bədii filmin quruluşçu rejissoru olub.

1990-cı ildə çəkilən "Azadlığa gedən yollar" filminin rejissorlarından biri olub. 1991-ci ildə Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqının nəzdində açılan, müstəqil "İstiqlal" teatrının bədii rəhbəri olub. 1991-ci ildə M.Süleymanlının "Zirzəmi", 1992-ci ildə M.Dostoyevskinin "Şıltaq qız", 1992-ci ildə Qoqolun "Dəlinin qeydləri", 1992-ci ildə Gəncə Dövlət Dram Teatrında Anarın "Beş mərtəbəli evin altıncı mərtəbəsi" kimi əsərlərin quruluşçu rejissoru olub.

1993-1995-illərdə "Bəri bax" müstəqil kinostudiyasında tammetrajlı "Yük" bədii filminin quruluşçu rejissoru olub. 1994-cü ildə "Doğma" kino-povesti əsasında çəkilən "Ümud" bədii filminin müəllifidir. R.Almuradlı AzTV-nin "Sabah" yaradıcılıq birliyində  bir neçə film-tamaşalara quruluş verib.

Film-tamaşaları:

- C.Məmmədquluzadənin "Anamın kitabı"

- N.Hacızadənin "Qayalarda qalan səs"

- Orxan Fikrətoğlunun "Şəkilçi və şəkilçi"

- Şekspirin "Kleopatra"

"Telefilm" yaradıcılıq birliyində aşağıdakı bədii televiziya filmlərinin quruluşçu rejissoru olub:

- "Yaz yuxusunun işiqi"

- "Bəsdir aglama"

Film dastanlar:

- "Abbas və Gülgəz", 7 seriyalı

- "Koroğlu"

Sənədli filmlər:

- "Etnoqrafik etüdlər"

- "Qobustan"

- Qax abidələri

- "Padarçöl"

- "Molla Cümə"

- "Şıx ocağının işığı"

- "Qudyalçay"

2006-2008-ci illərdə Mədəniyyət Nazirliyinin sifarişi ilə çəkilən “Cavad xan” bədiii filminin quruluşçu rejissoru, 2005-ci ildə Akademik Milli Dram Teatrında İ.Şıxlının "Ölüləri qəbiristanlıqda basdırın" əsərinin rejissoru olub. Rövşən Almuradlı 2006-cı il oktyabr ayının 25-də Akademik Milli Dram Teatrına quruluşçu rejissor vəzifəsinə qəbul edilib.

Bakı Bələdiyyə Teatrında 2010-cu ildə M. Süleymanlının “Bəylik dərsi” əsərinə, 2011-ci ildə Anarın “Qaravəlli” əsərinə, 2012-ci ildə M.F. Axundzadənin “Müraviyyə vəkilləri əhvalatı” əsərinə quruluş verib. 2012-ci ildə Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrında F. Dürrenmattın “Yaşlı xanımın gəlişi” əsərinə quruluş verib.

Rövşən Almuradlı 2013-cü ildən Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının (VHP) üzvü olub. 2015-ci ildən VHP Siyasi Şurasının üzvü və Mədəniyyət Komissiyasının sədri olub.

Rejissor sabaha inamla çalışır, ortaya biri-birindən keyfiyyətli işlər qoyurdu. Nə biləydi ki, ömrü belə erkən yarıda qırılacaq.

Teatr barədə belə deyirdi: “Teatr incəsənətin ən güclü laboratoriyasıdır, incəsənət mədəniyyətin ən güclü təsiredici vasitəsidir. Teatrı qorumaq lazımdır. Binanı bəzəyib – get, orada işlə deməklə deyil, inkişaf rəqabətdə olur.

Dünyada iki cür teatr var. Biri dramatik, biri epik teatr. Dramatik teatr deyir ki, mən ruhlu bir aləm yaradıram, bacarırsansa, gəl mənə qoşul. Epik teatr isə – mən oynamıram, sənə hadisələri göstərirəm, mən yuxarıda durmamışam, elə sənin yanındayam, gəl birlikdə bütün cəmiyyətimizin problemlərini həll edək, - deyir. Bu iki teatrın hərəsinin minlərcə qolu var.

Mən də o epik teatrın qolunun birini özümə istiqamət götürmüşəm və onun yolu ilə gedirəm. Mənim bütün tamaşalarımda vətəndaş mövqeyi mütləq şəkildə olmalıdır.

Əslinə qalsa mən əsərin təqdimatı ilə məşğul olmuram. Əsərdən istifadə edib, bu günün ağrısından, dərdindən danışıram. Hadisələri göstərib deyirəm ki, gəl çiyin-çiyinə duraq, baxaq görək nəyimiz var, nəyimiz yoxdur. Nəyi düz edirik, nəyi səhv edirik. Teatr zaman və məkan çərçivəsindədir”.

Haqsızlıqlarla üzləşmişdi, bir müddət fəaliyyətfən kənarda qalmışdı. Son müsahibələrindən birində “Film sahəsində tanınmış rejissorlardansınız. Film sektorunun bu qədər inkişaf etdiyi bir dövrdə nə üçün o meydanda sizi görə bilmirik?” sualını belə cavlandırmışdı:

“Təklif olunsa əlbəttə ki, çox böyük məmnuniyyətlə film çəkərdim. Filmdən əlavə serial çəkmək arzusunda da olmuşam. Ancaq bunu mənə həvalə edən olmayıb. Tamaşa elədir ki, onun üçün lazım olan sərmayə çox az olur. Cüzi bir imkanla tamaşa hazırlamaq mümkündür. Filmdə isə nə qədər çox maliyyə ayrılsa, texniki tərəfdən o qədər keyfiyyətli bir iş çıxar ortalığa. İndiki dövrdə serial bazarına girmək, serial çəkmək üçün ya yaxşı əlaqələrin olmalıdır, ya da yaxşı sponsorun”.

“Bəs çəkilən serialların keyfiyyətindən necə razısınızmı?” sualını isə belə cavablandırmışdı:

“Çəkilən serialların içərisində razı qaldıqlarım da var, qalmadıqlarım da. Seriallarımızda sanki mövzu qıtlığı yaşanır. Hərdən imkan olduqca ötəri şəkildə onları izləyirəm. İnsanda elə təsəvvür yaranır ki, sanki bizim insanların hamısı villalarda yaşayır, ciplərdə gəzirlər. Camaatın əsas problemi odur ki, bir-birilərinə pul atsınlar, ətrafındakı insanların firmalarını ələ keçirsinlər.

Axı torpaqlarımızın 20 faizi işğal altındadır, kəndlərimiz boşalıb, nə qədər ağrılarımız, acılarımız var. Bizim qədim türklərə söykənən şanlı tariximiz, mədəniyyətimiz var. O qədər bədii əsərlərimiz var ki... Onlardan gözəl seriallar çəkmək mümkündür. Ancaq görünür ki, indiki zəmanə başqa şeylər tələb edir. Güman edirəm ki, hələ mənim zamanım gəlməyib”.

Bəli, onun zamanı gəlmədi. Olsun ki, bu zaman daha çox istedadsızlara, yaxud, öz fikri olmayan, asılılığı qəbul edənlər üçün işləyir.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Razılaşınki, Xocalı faciəsikimiçox ağır bir mövzuda çəkilən filmdə baş rolda oynamaq böyük məsuliyyət, ustalıq tələb edir. Həm də milli təəssübkeşlik, vətənpərvərlik tələb edir.

Pərvanə Qurbanova, hər şeydən öncə, təəssübkeşdir!

Azərbaycan Respublikasının xalq artisti Pərvanə Qurbanova 2 aprel 1965-ci ildə anadan olub. 1981-ci ildə Gəncə Dövlət Dram teatrında fəaliyyətə başlayıb. Bu illər ərzində o  aşağıdakı rolları ifa edib:

Maral “Maral” (Cəfər Cabbarlı), Firəngiz “Oqtay Eloğlu” (Cəfər Cabbarlı), Sevinc “Sənsiz”(Şıxəli Qurbanov), İncixanım “Atabəylər” (Nəriman Həsənzadə), Əfsanə “İtkin gəlin” (Əlibala Hacızadə), Narınc “Yandırılmış adam”(Əlibala Hacızadə), Aqasiya “Odu atma, Promitey”(M.Kərim), Nazan “Yad qız”(Orhan Kemal), Gülqönçə “Cavad xan”(Nüşabə Məmmədova), Ülviyyə “Unutmaq İstəyirəm” (Nüşabə Məmmədova), Şahnaz “Mahnı dağlarda qaldı” (İlyas Əfəndiyev) və s.

1990-cı ildən hal hazıra kimi Gəncə Dövlət Nizami Poeziya teatrında işləyir və aşağıdakı rolların ifaçısıdır:

- “Xeyir və Şər”də Kürd qızı

- “Məhəbəət əfsanəsi”ndə Şirin,

- “Bəhram şah”da Afaq,

- “Məhəbbətin qənimi”ndə Sədaqət və s.

Pərvanə Qurbanovanın Milli kino sahəsində də xidmətləri az olmayıb. Bunlardan "Xocalı faciəsi" haqqında çəkilən "Haray" filmində baş rolda, E. Əfəndiyevin "Sarı gəlin" filmində əsas rollardan birinə, "Pərvanələrin rəqsi" serialında Yaqut xanım roluna çəkilib.

Filmoqrafiya

1. Haray

2. Döngələr

3. Cavad xan

4. Pərvanələrin rəqsi

5. 28 iyun

6. Yuxu kimi

7. Köhnə çamadanlar

8. Xəyanət

9. Qurd yağı

Teatr xadimləri ittifaqının üzvüdür, “Qızıl Dərviş” mükafatı laureatı, Azərbaycan Respublikasının xalq artistidir. 13 dəfə Prezident Mükafatına layiq görülüb.

"Doğum günlərimi adətən ailəmlə, balalarımla birlikdə qeyd edirəm. Amma bu dəfə fərqli olacaq. Zaur Baxşəliyev 3-4 gün bundan öncə mənə zəng edib dedi ki, çox istəyirəm sizə "Zaurla Günaydın" verilişində ad günü keçirim. Mən də çox böyük məmnuniyyətlə qəbul etdim. Sağ olsun Atv kanalı və xüsusilə də Zaur Baxşəliyev məni hər zaman diqqətdə saxlayır. Bunun özü mənə ən böyük hədiyyədir" – mediaya verdiyi açıqlamasında o belə deyib.

Və həm də öz həyat kredosunu aşıqlayıb:

"Mənim üçün ən böyük hədiyyə doğmalarımın diqqəti, sevgisi və qayğısıdır. Mən diqqəti çox sevirəm. Çünki özüm də hər kəsə bacardığım qədər diqqət yetirirəm. Doğum günlərini qeyd etməyi sevmirəm. Son illərdir ki, doğum günümdə telefonu açıq saxlayıb, kimlərinsə təbrikini qəbul edirəm. Həyat yoldaşım rəhmətə gedəndən sonra heç bir doğum günümü ürəkdən qeyd etməmişəm.

Balalarımın üstündə tək qaldım, əlbəttə ki, möhkəm olmalı idim. Ona görə də artıq mənə əhəmiyyətli deyildi ki, yaş üstünə yaş gəlir, qocalıram. Mənim fikrim o idi ki, balalarımı vətənə layiqli övlad kimi böyüdüm, işimdə uğurlarım bol olsun.  Çətinliklərim olsa da heç bir zaman aciz qalmamışam. Acizlik etdinsə bu həyatda aciz də qalacaqsan, heç nəyə nail olmayacaqsan".

Xalq artisti hər zaman səhnədə olmağı arzuladığını da bildirib:

"Sənətimlə bağlı arzularım çoxdur. Hər zaman səhnədə olub, oynadığım rollarla tamaşaçıların qəlbini fəth etmək istəyirəm. Tamaşaçılarla canlı ünsiyyəti, teatrı çox sevirəm. Kinodur, serialdır, onları neçə dəfə istəsən çəkib, sonra ən yaxşısını seçib tamaşaçıların ixtiyarına verirsən, amma tamaşa elə deyil. Səhnəyə çıxdınsa orada səhv olmaz. Hər zaman tamaşaçıların qəlbində yaxşı bir sənətkar kimi qalmaq, taxt qurmaq istəyirəm".

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.04.2026)

Nigar Həsənzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

1 aprel  yazıçı, ssenarist və kinoredaktor, Azərbaycan SSR xalq yazıçısı (1988), Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi (1976) İsa Hüseynovun (İsa Muğannanın) ruhunun Tanrıya qovuşduğu gündür. Bu gün onun ruhunu ehtiramla yad edirik.

Bəlkə də bəziləri İsa Muğannanın dərin məzmunlu əsərlərinə tam bələd deyil. Amma onun qələmindən filmə çevrilmiş “Tütək səsi”ni tanımayan yoxdur. Böyükdən-kiçiyə hamının sevdiyi bu filmin ssenarisi məhz onun yaradıcılığının məhsuludur.

İsa Muğanna (Hüseynov) 1928-ci ilin 12 iyununda Qazax qəzasının Muğanlı kəndində anadan olub. Doğma kəndinin havasından, suyundan bəhrələnən dahi yazarın bir çox əsərləri fəlsəfi məzmun daşıyır. Ən azı onun “Məhşər” və “İdeal” romanları dünyanı fəth etməyə layiq əsərlərdir.

Hər kəs bu ömrü yaşayır və bu həyatdakı rolunu tamamlayaraq dünyadan köçür.

Amma kimlərin izi qalır?

Məşhur bayatıda deyildiyi kimi:

"Tikmədim, özüm qalam,

Tikdim ki, izim qala".

Bir abzas öncə qeyd etdiyim kimi insan bu dünyadakı missiyasını tamamlayaraq Tanrıya qovuşur. Çoxları zamanla unudulur. Bəs kimlər qalır?

İz qoyanlar - yəni özündən sonra böyük mənəvi miras buraxanlar.

Bir yazıçının ucaltdığı ən möhtəşəm abidə onun ruhundan süzülüb gələn, qəlbinin məhsulu olan əsərləridir. Dahi yazar İsa Muğannanın yaradıcılığı da bu gün bizim üçün onun qoyub getdiyi mənəvi xəzinədir.

Xalq arasında dolaşan “Xan əfsanəsi”ndə də deyildiyi kimi, bir insanı fiziki olaraq məhv etmək olar, lakin o insanın yetişdirdiyi davamçıları varsa, o heç zaman unudulmur. Bəs şagirdlər həmişə canlı insanlarmı olur? Məncə, xeyr. Müəllim necə biliklərini şagirdinə ötürürsə, yazıçı da düşüncələrini öz əsərlərinə həkk edir. Nə qədər ki, bu “şagirdlər” - yəni əsərlər yaşayır, müəllif də yaşayır.

Bu mənada dahi yazarın 60-cı illərin əvvəllərində qələmə aldığı “Doğma və yad adamlar”, “Yanar ürək” romanları, “Teleqram”, “Tütək səsi”, “Kollu koxa” kimi pyes və hekayələri onun mənəvi varlığını yaşadan nümunələrdir.

Yazarın yaradıcılığında kənd mövzusu və bu mühitdən doğan problemlər xüsusi yer tutur. İsa Hüseynovun  “Məhşər” və “İdeal” əsərləri kəskin sosial ziddiyyətlərin fonunda psixoloji sarsıntılar yaşayan intellektual insanların mənəvi aləmini ədəbiyyata gətirən nümunələrdir.

O, yalnız kənd həyatını təsvir etməklə kifayətlənmirdi. Yazıçının qələmə aldığı kənd mühiti əslində dünyaya açılan bir pəncərə idi. O, həyatın əbədi sualları - olum və ölüm, tərəqqi və tənəzzül, kamillik və nadanlıq haqqında düşünür, fəlsəfi nəticələrə gəlir, daxili monoloqlar vasitəsilə dərin psixoloji problemləri işıqlandırırdı. Bu dərinlik onun qəhrəmanlarının mənəvi dünyasını daha dolğun təsvir etməyə və əsərlərində güclü psixologizm yaratmağa imkan verirdi.

Sonda təəssüflə qeyd edim ki, İsa Muğanna həqiqətən də ədəbiyyat dahisi idi, heyif ki, daha çoxunu etməyə və daha çox tanınmağa imkanı olmadı. 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

“Şəftəli qoxusu”nun müəllifi…

Bu əsəsri xuyanda dərhal ona vuruldum. Dilin zənginliyi, təhkiyənin ustadlığı dərhal gözə çarpdı…

Bu gün onun – Azər Abdullanın doğum günüdür.

Niyə də onun barəsində danışmayaq?

1940-cı il aprelin 1-də Qərbi Azərbaycanın Zəngəzur mahalının Mığrı bölgəsinin Lök kəndində kolxozçu ailəsində dünyaya Azər adını verdikləri bir oğlan göz açdı. Lök kəndi orta yediillik məktəbində, sonra qonşu kənd orta məktəbində təhsil aldı. Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinin dil və ədəbiyyat şöbəsini bitirdi (1962–1967). Elə gənc yaşlarında da elində-obasında sevildi, hörmət və izzət qazandı.

Azər Abdulla (Əhmədbəyli) həm jurnalist, hən də yazıçı kimi adını adlar içində yazdırmağa müvəffəq olan şəxsdir. O, jurnalistika fəaliyyətinə "Azərbaycan məktəbi" jurnalında korrektor, "Mədəni ticarət" qəzetində ədəbi işçi işlərkən başlamış (1967–1969), ilk qələm təcrübələrini və şerlərini dövri mətbuatda çap etdirmişdir. "Qobustan" toplusunda texniki redaktor vəzifəsində çalışmışdır. "Oğuz Eli" qəzetinin əlavəsi olan "Yazıçı" qəzetinin baş redaktoru idi.

"Nazim Hikmət və Azərbaycan" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdi.

Dövri mətbuatda şeir, hekayə və publisistik yazılarla müntəzəm çıxış edirdi.

Kitabları:

1. Bir durna qatarıyıq. 

2. Gedirəm gündoğana. 

3. Səni gözləyirəm. 

4. Bəyaz çiçəklər. 

5. Oyun. 

6. Qəmərlidən keçən qatar. 

7. Pa de şa.

8. Qapıları bir-bir döydüm. 

9. Onlar qəmli idi. 

10. Havalı sular, sevdalı sular. 

11. Kəpənək bayramı. 

12. Azerbaycandan hikayeler.

13. Şəftəli qoxusu. 

Azər Abdulla 2021-ci il martın 20-də kəskin pnevmoniyadan vəfat edib. Xırdalan qəbiristanlığında dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

Amin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2026)

Elman Eldaroğlu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Təəssüf ki, bu gün yazıb yaradan yazıçı və şairlərin böyük əksəriyyəti klassiklərimiz kimi geniş oxucu kütləsi tərəfindən birmənalı qarşılanmırlar. Nədənsə onları zəif və güclülərə bölüb, ayrıseçkilik salmağa çalışırlar. Maraqlısı da odur ki, bu çalışanların çoxu, elə şair və yazıçıların özləridir. Bəli, sovet dövründə yaşayan Bəxtiyar Vahabzadə, Məmməd Araz, Nüsrət Kəsəmənli, Musa Yaqub, Cabir Novruz, Nəbi Xəzri, Mirzə İbrahimov, İlyas Əfəndiyev, Bayram Bayramov, Fərman Kərimzadə, Vidadi Babanlı və s. kimi ümumxalq məhəbbəti qazanan şair və yazıçılarımız indi çox azdır. Yəni bu gün meydanda olan yazarlarımızın çoxu onların fonunda çox balaca görünürlər...

Deyir ki:- “Sovet dövrünün ədəbiyyatı ilə müstəqillik dövrünün ədəbiyyatını istər dil baxımından, istər sənətkarlıq baxımından, istərsə də yazı baxımından müqayisə etsək, mən deyərdim ki, elə də ciddi bir yenilik yoxdur. Bəlkə də səviyyə bir az da aşağı düşüb. Amma texniki baxımdan müəyyən dəyişikliklər var. Məsələn, deyək ki, sovet dövründə kitab ticarəti var idi, kitablar ünvanlara çatdırılırdı, həm də dövlət bu kitabları çap edirdi və müəlliflərə də qonorar  verilirdi. Balaca oxucular da kitabları oxuyurdular. İndi bu bağlar demək olar ki, qırılıb. Bax burdan görünür ki, indi bizdə texniki tərəfdən geriləmə var. Amma obraz baxımından isə heç bir dəyişiklik yoxdur. Yenə də eyni obrazlar uşaq ədəbiyyatında yaşayır. Baxın 20-ci əsrin əvvəlində olan tülkü, xoruz, keçi, pişik və s. obrazlarına... Elə 21-ci əsrin də əvvəlində də  bu personajlar əsas obyekt kimi qalmaqda davam edir. Hələ də tülkünün xasiyyəti dəyişməyib, inkişaf etməyib. Yenə də canavar yırtıcıdır,  dovşan da elə eyni qorxaq dovşandır. Əslində bu obrazalar müasir dövrə uyğun inkişaf etməli idi və ya yeni obrazlar  yaranmalı idi. Axı nə vaxta qədər dovşan və tülkü ilə oynamalıyıq? Axı indi texnika, kompüter əsridir. Uşaqlar dovşana və tülküyə daha inanmır. Düzdür, heyvanlara olan sevgi baxımından bu obrazları yaşatmaq olar, amma bu qədər də yox. Uşaqları da, valideynləri də bu obrazlar demək olar ki qane eləmir. Uşaq ədəbiyyatında mütləq inkişaf olmalıdır...” 

1959-cu ildə İmişli rayonunun Əliqulular kəndində anadan olub. Gəncə Dövlət Universitetinin Azərbaycan dili və ədəbiyyatı fakültəsini bitirib. Uzun illər öz kəndlərində, İmişli rayonunda, Bakıda orta məktəblərdə müəllim, Təfəkkür və Slavyan unversitetlərində baş müəllim işləyib. Dövri mətbuatda şeirlərlə yanaşı, hekayələri, esseləri, elmi- tənqidi məqalələri və publisistik yazıları ilə müntəzəm çıxış edir. Son 3 ildə dövri mətbuatda, eləcə də internet saytlarda 300-dən çox koşə yazısı dərc edilib. İndiyə kimi 40 şeir, 1 hekayə və 2 elmi-publisistik kitabı işıq üzü görüb. Hazırda Mədəniyyət Tv-də “Və ya” verilişinin aparıcısıdır. Əməkdar mədəniyyət işçisidir. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin İdarə Heyətinin üzvü, Uşaq Ədəbiyyatı Şöbəsinin müdiridir. Xeyli vaxtdır ki, "Azərbaycan" jurnalının poeziya şöbəsinə rəhbərlik edir...

“Əslində, mən uşaq ədəbiyyatı ilə böyüklər üçün yazılan ədəbiyyat arasında elə də bir fərq qoymuram. Hər şey, vəzn, ölçü, qafiyə və s. eynidir. Uşaq şeirində əsas meyarlardan biri dil məsələsidir. Şeirin dili yumşaq və həlim olmalıdır. Şeir uşağın dilində yumşaq və rahat nəfəs almalıdır. Nizamidən bu günə qədər bütün ədəbi məqamlarda fikir aydınlığı, sözün semantik mənasına, təfəkkür çevikliyinə, dilin daxilinə nüfuz etmək əsas məqsəd olub. Nizami heç bir əsərini uşaqlar üçün yazmayıb. Sadəcə olaraq Nizaminin dövründə və sonralar da yazılan əsərləri uşaqların yaş mərhələlərinə görə müəllimlər qruplaşdırıblar və bununla dərsliklər, məktəblər, qiraətxanalar yaranıb. Kim deyə bilər ki, Ənvər Məmmədxanlının "Buz heykəl" hekayəsi ancaq uşaqlar üçündür və ya əksinə. Kim deyə bilər ki, "Od tutub qırmızı atəşlə yenə yandı üfüq" şeiri ancaq böyüklər üçündür və ya əksinə. Kim deyə bilər ki, M.Cəlilin "Saqqallı uşaq", "Poçt qutusu", "Pirverdinin xoruzu", A.Şaiqin "Məktub yetişmədi" hekayələri ancaq böyüklər üçündür və ya əksinə. Demək, uşaq və böyük ədəbiyyatı bölümü ən çox pedaqoji termindir. Və bu gün uşaq ədəbiyyatınn əsas problemlərindən biri də böyük və uşaq ədəbiyyatına kəskin fərq qoymağımızdı. Uşaqlar ilk dəfə mənsub olduqları xalqın dilini onun ədəbiyyatı vasitəsilə daha mükəmməl öyrənir. Şübhəsiz ki, dişləri çıxmayan körpə çörək yeyə bilmədiyi kimi, təfəkkürü formalaşmayan uşaq da dediyi sözlərin mənasını öyrənə bilməyəcək. Çünki ona ən əvvəl ilıq, aydın tələffüz olunan sözlər, bir növ təfəkkür lazımdır. Təfəkkürü isə dil yetişdirir. Məhz M.Ə.Sabir müəllim olduğu üçün "Uşaq və buz" şeirini çox aydın, sadə və mənalı, həm də əruz vəznində yazmışdır...”- söyləyir...

 Şeirləri Azərbaycanda və xarici ölkə mətbuat orqanlarında müntəzəm çap olunur. Əsərləri türk, rus, gürcü, ingilis, polyak, özbək, alman və başqa dillərə tərcümə edilib. Hollandiyada ingilis və holland, Tehranda fars və Azərbaycan (ərəb qrafikası ilə), Türkiyədə türk və Kolumbiyada ispan və başqa ölkələrdə 18 kitabı müxtəlif dillərdə nəşr olunub. 2023-cü ildə Ulu Öndərə həsr etdiyi "İki iyirmi üç arasında" pyesi Lənkəran Dövlət Dram Teatrında səhnələşdirilib. Tənqidçilər onun yaradıcılığını realist üsluba aid edirlər. Son illər yaradıcılığında epik, modern və metofizik şeirlər də üstünlük təşkil edir... 

Deyir ki:- “Zəmanə ilə ayaqlaşmaq lazımdır. Bu gün uşaqlar üçün yazılan ədəbiyyat uşaqların istədiyi formada da onlara gətirilməlidir. Uşaq nağıllarımız səhnələşdirilməlidir. Kompüterin yaddaşına köçürülməlidir, çünki uşaqlar kompüteri sevirlər. Artıq uşaqlar kitab oxumaqdan, nənəsinin nağılını dinləməkdən yorulublar. Onlara bu nağıl və şeirləri kompüter vasitəsi ilə də çatdırmaq olar. Müxtəlif  ölüm-dirim mübarizəsi oyunlarının yerinə hər hansı bir uşaq nağılımızı səhnələşdirmək olar. Sonra bizim uşaq ədəbiyyatı ilə bağlı ən böyük problemlərimizdən biri də budur ki, bizim uşaq ədəbiyyatımız gedib ünvanlara çatmır. Televiziya kanallarının da böyük rolu olmalıdır. Çünki kanalların hər yana çıxışı var, amma bu gün Bakıda çap olunan kitabların çoxu gedib rayonlara çatmır. Saysız-hesabsız uşaq ədəbiyyatı kitabları çap olunur. Mən təklif edərdim ki, Təhsil Nazirliyi, Mədəbiyyət və Turizm Nazirliyi və Azərbycan Yazıçılar Birliyinin birgə layihəsi əsasında bir avtobus ayrılsın, rayonlara səyahət etsin. Məktəblərdə uşaqlarla görüşlər keçirilsin və tamaşalar hazırlansın...”

Yox, yox, səhv etmirsiniz. Bəli, mən Qəşəm Nəcəfzadədən danışıram. Mehriban, istiqanlı, gülərüz adamdır. Xalq arasında olmağı, insanlarla ünsiyyəti çox xoşlayır. Yaxşı həmsöhbətdir. Davranışında mədəni, rəftarında mülayimdir. Doğrudur, o, yetərincə böyüklər üçün gözəl poeziya nümunələri yaradıb, amma bilərəkdən bu söhbətimdə onun uşaq ədəbiyyatı haqqında söylədiklərinə geniş yer ayırdım. Çünki doğulub böyüdüyü Əliqulular kəndindən Bakıya gətirdiyi uşaq saflığını, sadəliyi hələ də qoruyub saxlaya bilib.

Bu gün - Aprelin 1-i Ümumdünya Gülüş Günüdür. Və bu gün şair, yazıçı-jurnalist Qəşəm Nəcəfzadənin 66 yaşı tamam olur. Onu bu münasibətlə təbrik edir, möhkəm can sağlığı və yaradıcılıq uğurları arzulayırıq...

Çox yaşasın!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2026)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bu gün aprelin 1-dir. Gülüş günüdür. Bu günə həm də aldatma günü adı verilib. Və bu gün dünyaya gözəl yazıçımız, millət vəkilimiz dünyaya gəlib ki, düz 73 ildir ki, 1 aprelin bir status da onun ad gününün daşıyıcısı olmaqdır.

Hər şeydən əvvəl o, Allahdan qorxan adamdır, imanlı bəndədir. Zarafat deyil, imanı onu Məşhədə- İmam Rzanın hərəminə qədər aparıb çıxarıb və MƏŞHƏDİ statusunu qazandırıb. Məşhədi Aqil Abbası deyirəm. Yaxşı adamdır, niyəti saf, mayası təmiz. Milyonlara həris deyil, səyahət etməyə, sağlamlığını qorumağa, ərzaq almağa, bir də yardım diləyən fəqir-füqürə verməyə ehtiyat pulu vardırsa nikbindir…

Məşhədi xərabət əhli deyil, yaratmağa, sözdən çələng toxumağa meyillidir- abadlıq aşiqidir…

Məşhədi qorxmaz adamdır, nə qədər qocalsa da, nadana şapalaq vurmağa əli, zorun üstünə yeriməyə hünəri də var…

Məşhədi müdrik məşhədilərdəndir, bığla saqqalın yerini yaxşı bilir. Hər ikisinə də diqqətlidir…

Ağdamlıların sözü olmasın, məşhədi Aqil Abbas - Qaqadır. Dəlidolu, çılğın, bir sözlə, canlara dəyən qaqa. Pisi yaxşıdan, yaxşını pisdən ayıra bilir…

Məşhədi yenə də deputatdır. Qazaxlıların sözü olmasın- “adam qazaxlı olmayıb haralı olasıdır?” İndi qazaxlıların dediyi kimi- deputat Aqil Abbas olmayıb, kim olasıdır ki? Ağdamın bu şanlı oğlunun halal haqqıdır deputatlıq.

Bu gün Ümumdünya Gülüş Günü olması səbəbindən mən də çalışıdım ki, Məşhədinin ad günündə bu təbriki oxuyub, dodağı qaçsın, çöhrəsinə təbəssüm qonsun...

Elə sizlərin də.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Azərbaycan mətbəxinin bəzi özəlliklərindən danışacağıq. Bunlardan biri - mətbəximizdə turşular (sirkəyəqoyma), şorabalar (duzaqoyma) və tutmaların çox geniş yayılasıdır. Onlar süfrələrimizin əsas nemətlərindən hesab edilir.

Yəqin deyəcəksiniz ki, hər yerdə bunlardan istifadə edilir. Amma yox. Götürək Qərb mətbəxini. Orada boşqabda verilən yeməklərin böyründə nəsə əlavələr – salat, yaşıl noxud, marinə edilmiş çerri, yaxud, göbələk, sürtgəcdən keçirilmiş kök və s. olur. Bu onların süfrə mədəniyyətidir.

Bizdə isə yemək belə mikslərə uğramır. O ayrı verilir, ayrıca qablarda da müxtəlif növ turşu, şoraba və tutmalar verilir.

Sirkə yetişmiş, abqora isə yetişməmiş üzümdən hazırlanır. Sirkəyə və duza, əsasən, tərəvəz bitkiləri (xiyar, pomidor, badımcan, bibər, sarımsaq, lobya, pərpə-töyün və s.), meyvələr (alça, göyəm, alma, zeytun, gavalı və s.) qoyulur.

Bir çox xörəklər (quymaq, umac, xaş, horra və s.), içkilər və dəmləmələr qədim zamanlardan pəhriz və müalicə üçün istifadə edilir. Azərbaycan mətbəxində pəhriz, müalicə, mərasim, ayin və bayram yeməkləri də xüsusi yer tutur. Novruz bayramında müxtəlif yeməklər, paxlava, şəkərbura və səməni halvası, Xıdır Nəbi bayramında qovut hazırlanır, uşaqların və 100 yaşını keçmiş qocaların dişləri çıxanda və ya töküləndə hədik bişirilir, kiçik çillə bayramında (qadınlar bayramı) çillə qarpızı kəsilir. Novruz bayramında bişirilən yumurtalar yaşıl (yaşıllaşan təbiətin rəmzi) və qırmızı (günəş rəmzi) rənglərə boyanır. Azər bayramında qovurma hazırlanıb küplərə doldurulur, cızbız, xaş bişirilir. Azər ayının (21 noyabr-21 dekabr) sonuncu həftəsində böyük çillənin gəlməsi (kişilər bayramı) ilə bağlı güliçi, külçə bişirilir. Yas məclislərində mütləq halva verilir.

Qonşu xalqlarla çoxəsrlik qarşılıqlı əlaqələr nəticəsində Azərbaycan mətbəxi həm özü zənginləşmiş, həm də qonşu xalqların mətbəxini zənginləşdirmişdi. Azərbaycan mətbəxinin ləziz yeməkləri olan bozbaş, dolma, şişlik, plov, qovurma, xəngəl, halva, şorba, basdırma cüzi səs dəyişikliyinə uğrayaraq gürcü mətbəxinin sevimli yeməklərinə çevrilmişdi. Azərbaycan mətbəxi əsasən yerli ənənələr üzərində inkişaf etsə də, son illər borş, sup, kotlet kimi Avropa xalqlarına məxsus yeməklərlə də zənginləşmişdi.

Qida rasionunun formalaşmasında sosial-iqtisadi inkişafla yanaşı, dini inanclardan gələn yasaqların, eləcə də coğrafi amillərin mühüm rolu vardır. İslam etiqadı ilə əlaqədar donuz əti, bəzi balıq növləri (ilan balığı, ağ balıq), ət yeyən quşların və gövşəməyən heyvanların əti "murdar" hesab olunaraq yasaq edilmişdi. Əsas məşğuliyyəti əkinçilik olan dağətəyi və düzənlik ərazilərdə əhalinin yemək süfrəsində bitki mənşəli, dağlıq bölgədə yaşayan maldar elatın süfrəsində isə ət və süd məhsulları üstünlük təşkil edir. Bütün bu amillər birlikdə Azərbaycan mətbəxində müxtəlif yemək çeşidlərini formalaşdırır.

O da sirr deyil ki, bizim mətbəxdən təam dadan əcnəbi ömür boyu bu təamı unuda bilmir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.

Pərvanə Məmmədli

Gəncəli Sabahi(1906-1994) – tanınmış yazıçı, tənqidçi, memuarçı

Gəncəli Sabahi Güney  Azərbaycan ədəbi mühitində “Anadilli Güney  nəsrinin  atası” kimi qəbul  edilmişdir. Gəncəli görkəmli nasir olmaqla yanaşı, Güney ədəbi tənqidinin də gözəl nümunələrini yaratmışdır.  Əsərlərində xalqının keşməkeşli taleyini, zəngin  tarixi keçmişini əks  etdirmişdir. Onun əsərləri  həm  də işıqlı gələcəyə olan ümidlərin ifadəsi olmuşdur. Gəncəli Sabahinin yaradıcılığına bədii nəsri və tənqidi-publisist yazıları daxildir.

Ədibin nəsr  nümunələri  “Qartal” (1979), “Həyat faciələrindən” (1980)  və  “Ötən günlərim” (1960) adlı kitablarında toplanıb.“Qartal” hekayəsi Azərbaycan kəndli qadınının fədakarlığı və insan duyğularının tərənnümü ilə yanaşı, həm də ictimai fəlakətın bədii təcəssümüdür.

     1980-ci ildə yazılmış “Həyat faciələrindən” adlı hekayələr toplusunda xalqın demokratik ideallar uğrunda apardığı mübarizədən və ərbab-rəiyyət arasındakı qarşıdurmalardan bəhs edilir. Yazıçı “Həyat faciələrindən” kitabında toplanmış əsərlərində qlobal problemlərin yaranma səbəbi və həlli yollarından söhbət açır. O, şah zindanlarında məşəqqətlərə qatlaşan inqilabçıların həyatına, durğunluq dövründə baş alıb gedən ictimai ədalətsizliklərə diqqəti cəlb edir. Bu kitaba qocaman ədibin “Həyat faciələrindən”, “Xain”, “Ovçu” və “Şərəfli ölüm” kimi bədii-estetik cəhətdən ən gözəl əsərləri daxil edilib. Bu hekayələrdə Azərbaycan kəndlərindəki zülmət dünyası təbii boyalarla təqdim olunur.

“Ötən  günlərim” povesti həyati epizodlar və canlı insan surətləri ilə zəngindir. G.Səbahinin əsərlərində,  adətən,  dialoq və  mükalimələrə  geniş  yer  verilir. Bu  isə  xarakterlərin   yaxından tanıdılmasına böyük xidmət göstərir.

“Ötən günlərim” adlı xatirə povestini ədibin avtobiqrafik əsəri saymaq olar. Xatirə povestdə yeddi yaşından anası ilə atasının yanına Quzeyə yola düşən, 33 il Gədəbəy, Şəmkir və Gəncədə yaşayan Gəncəlinin məktəb illərindən tutmuş, instituta daxil olanadək və Qazaxıstan çöllərində ailəsi ilə başı min bir olmazın əzablar çəkərkən keçdiyi ömür yolundan və həyat epizodlarından bəhs olunur. Şəmkirdə bir vaxtlar məskunlaşıb icma halında yaşayan alman ailələrinin qarışqa kimi zəhmətsevərliyindən, intizamından, quruculuğundan heyranlıqla danışır. Povestdə yaşadığı ayrı-ayrı yerlərin coğrafiyası, xalqların etnoqrafiyası, həmin illərin tarixi hadisələri haqqında maraqlı bilgilər sərgiləyir. Yazıçı əsəri 1952-ci ildə Tehranda yazıb bitirmişdir. Povestdə 40 yaşında vətənə dönən yazıçının yenidən Loristanın müxtəlif yerlərində ailəsindən uzaq olan sürgün həyatından səhifələr də özünə yer alıb.

Bu mükalimələrdən biri sürgün müddəti başa çatmış adamla vətənə dönmək üçün ona sənəd verməli olan – sütunları millətə biganəlik özülü, insana tamahını doyurmaq üçün bir vasitə kimi baxan şah məmuru arasında olmuşdur.

    “Şah “Əfvi-ümumi” verməyə məcbur oldu. Mən də başqa sürgün olmuşlar kimi yığışıb Xürrəmabada gəldim. Biz bu idarəyə müraciət etməklə azadlıq vərəqəmizi almalı idik. Məni bir kapitanın yanına göndərdilər. O:

     – hara getmək istəyirsən? – deyə sual verdi.

    – Təbrizə, – dedim.

    Mənə tərəf dönüb arxayın bir səslə:

     – Qüssə yemə, mən düzəldərəm, – dedi, – ancaq bir az xərci var. Bir beş yüz tümən olsa, mən düzəldərəm, – dedikdə mənim gözlərim böyüdü. İki il zindan, qara günlər keçirdikdən sonra məndən rüşvət ummaq.

        Üç yüz, iki yüz, axırda əlli tümənə qane oldu. Mən qəti bir səslə:

      – Dedim ki, mən Təbrizə getmirəm.

     Məni orada qoyub yan otağa kecdi. İki dəqiqə keçmədi ki, bir polkovniklə geri qayıtdı. İndi də cənabi polkovnik mənimlə çənə vurmağa başladı.Bir nəticə ala bilməyəcəyini yəqin etdikdə hövsələsizliklə:

     – Yaxşı, on tümən ver. Qoy Təbrizə yazsın”. (Ötən  günlərim).

      Müəllif görüb yaşadıqlarını, başına  gələnləri xronologiya və  bədiiliyi saxlamaqla qələmə alsa  da, bu  həm  də o  dövrdəki həyatın real mənzərəsi idi.

Gəncəli Sabahinin bədii və ədəbi əsərləri müxtəlif illərdə və başqa-başqa mövzularda yazılsa da, Azərbaycanın milli məsələləri ilə bağlı ideya ətrafında birləşmişdir.

S.Gəncəli görkəmli nasir olmaqla yanaşı, Güney ədəbi tənqidinin  də gözəl nümunələrini yaratmışdır. Bu baxımdan müəllifin “Şeirimiz zamanla addımlayır” adlı məqalələr toplusunda təqdim etdiyi yazılar Güney ədəbiyyatının  tənqid və ədəbiyyatşunaslığında çox önəmli yer tutur. G.Sabahiyə qədər ədəbiyyatşünaslıq daha çox təzkirəçilik, təsvirçilik ənənəsinə söykənirdi. O bu əsəri yazmaqla bir zamanlar D.S.Komissarovun söylədiyi kimi, “İran mühiti üçün xarakterik olan faktların sadalanması və təsvirçiliyindən analitik metoda keçə bildi”. Ədibin  bu  kitabı  Güney  Azərbaycan  ədəbiyyatı  tarixində yazıçı  və  şairlərin  ömür yolu  və  yaradıcılıqları haqqında  yazılan ilkin mənbələrdən sayıla  bilər.

     1990-cı il sentyabrın 6-da Tehranda dünyasını dəyişib və Behişti-Zəhraqəbiristanlığında dəfn olunub.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2026)

Hörmətli oxucular! 

Söhbətdaşımız —tanınmış özbək şairi və jurnalisti, tərcüməçi, Azərbayan ədəbiyyatının  tədqiqatçı və təbliğatçısı, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi və Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin üzvü, “Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Özbəkistan üzrə təmsilçisi Cahangir Namazovdur.

Söhbətləşdi: Əsəd Cahangir.

— Səni ədəbiyyata gətirən yol haradan başlayır?

— Məni ədəbiyyata gətirən yol, hələ dünyaya gəlməmişdən əvvəl başlayıb.

Allah hər bir insanı yaratmazdan öncə onun taleyini, qismətini, gedəcəyi yolu yazır və yalnız bundan sonra onu həyat səhnəsinə çıxarır.

Ədəbiyyat yolu isə taleyin dəftərinə yazılmış ən gözəl nemətlərdən biridir desəm, yanılmaram.

Uşaqlıq illərim dünən kimi yaddaşımdadır.

O zamanlar şairliyin, poeziyanın mahiyyətini hələ dərk etməsəm də, qəlbimdə və ruhumda şairanə bir ovqatla yaşayırdım.

Ən kiçik gözəlliklərdən, təbiətin adi, amma möcüzəvi hallarından belə heyrətlənirdim.

Bəlkə də bu, sözə olan məhəbbətin ilk əlamətləri idi.

Məktəb illərindən etibarən həvəskar kimi şeirlər yazmağa başladım.

Ancaq ədəbiyyat və poeziyanın sadəcə bir məşğuliyyət deyil, mənim əsl yolum, taleyim olduğunu kollec illərində dərindən dərk etdim.

Həyatın daşlı, tikanlı yollarını mətanət və cəsarətlə keçməyimdə isə ədəbiyyat həmişə mənim təmənnasız dayaq nöqtəm olub.

— Özünü daha çox şair, ədəbiyyatşünas, yoxsa jurnalist hesab edirsən?

— Özümü, hər şeydən əvvəl, şair hesab edirəm.

Jurnalistikaya, ədəbiyyatşünaslığa gedən yolum sözün qapısından — poeziyanın dərgahından keçib.

Jurnalistika və ədəbiyyatşünaslıq mənim üçün fəaliyyət və maraq sahəsidirsə, poeziya daxili ehtiyacım, ruhumun nəfəsidir.

Mən jurnalist kimi düşünəndə də, ədəbiyyatşünas kimi araşdıranda da, içimdə bir şair danışır.

Çünki şairlik mənim üçün peşə deyil — haldır.

Poeziya — ruhumun öz-özünə etdiyi zikridir.

— Özbək ədəbiyyatı klassikləri və çağdaşlardan kimin yaradıcılığının sənə daha çox etkisi olub?

— Mənim üçün ədəbiyyatda təsir anlayışı bir müəlliflə məhdudlaşmır; o, ruhdan ruha ötən bir silsilədir.

Özbək klassiklərindən Əlişir Nəvai mənim üçün bir məktəbdir o, sözü yalnız bədii vasitə deyil, həm də vicdan və mənəviyyat səviyyəsinə qaldırmışdır. Babur, Lütfi, Məşrab kimi simalar isə mənim ruh dünyamda dərin iz buraxıb; xüsusilə Məşrabın üsyankar ruhu və ilahi məhəbbətlə yoğrulmuş “dəliliyi” mənə çox yaxındır.

Çağdaş özbək ədəbiyyatı isə ayrıca bir həyat məktəbidir. Rauf Parfi, Abdulla Aripov, Matnazar Abdulhakim, Şevkat Rehman, Sənubar Məhman, Xasiyyət Rustəmova kimi şairlərin yaradıcılığı məni həm estetik, həm də insan olaraq formalaşdırıb.

Onların şeirlərində milli yaddaş, tarixi ağrı, həyatın ziddiyyətləri və insan məsuliyyəti çox güclü şəkildə hiss olunur.

Ümumilikdə desəm, klassiklərdən mən sözün əxlaqını, çağdaşlardan isə ruhla zaman arasında dialoq qurmağı öyrəndim.

Ədəbiyyat mənim üçün keçmişin təkrarı deyil, ruhun davamıdır; hər bir şair isə mənim daxili sükutumu sözə çevirən bir sima olmuşdur.

— Yeni nəsil özbək yazarlarının özlərini realizə etməsinə nə mane olur?

— Dövlətimiz tərəfindən Yazıçılar Birliyinə şair və yazarlara, gənclərə dəstək məqsədilə böyük maliyyə vəsaitləri ayrılıb.

Bu imkanlar, məncə, yeni nəsil üçün həqiqi imkan qapısı olmalı idi.

Lakin təəssüf ki, praktikada bütün istedadlar bu imkanlardan tam şəkildə yararlana bilmir. Yazıçılar Birliyi həmişə dəqiq istedadları birinci plana çıxarmayıb. Çox vaxt birliyin dəstəyi ətrafdakı tanış və əlaqəli yazıçılara yönəlir. Nəticədə, həqiqi istedadlar, ürəyində alovla yaşayan şairlər diqqətdən kənarda qalır.

Bunu söyləməkdən məyusam, amma həqiqət budur ki, sağlam mühit və ədalətli rəqabət yoxdur. Tanışlıq, daxili siyasət və ədalətsizlik gənc yaradıcı üçün ən böyük əngəllərə çevrilir. Bununla belə, bu vəziyyət gənc şair və yazıçılar üçün sınaqdır. Ədalət olmayan yerdə heç vaxt yüksəliş və tərəqqi olmaz.

Ən pis olanı isə budur ki, istedadlilar qalır, amma imkanlardan munasib olmayanlar istifadə edir. Həmişə istedadların yolu ağır və çətindir...

— Ədəbiyyatda nəsillərarası qarşıdurma varmı?

— Ədəbiyyatda nəsillərarası qarşıdurma anlayışı tez-tez bir az sadələşdirilmiş və yanlış qəbul edilir.

Əslində isə çox hallarda bu qarşıdurma deyil, bir-birini tam anlamamaqdır. Böyük nəsil nümayəndələri tez-tez gənc yaradıcıların yeni fikirlərini, dünya görüşünü və təcrübəsiz hərəkətlərini tam anlamır. Onların baxışları çox vaxt ənənəvi, sistemli və nəzəri əsaslara söykənir. Buna görə də onlar bəzən gəncləri ehtiyatla izləyir və ya tənqid edirlər. Bu tənqid, əlbəttə ki, qarşıdurma deyil, əksinə təcrübə və biliklərin qorunmasıdır.

Digər tərəfdən, bəzi gənc yaradıcılar öz istedadı və imkanlarına həddindən artıq güvənərək, kiçik bir təkəbbürə düşə bilərlər. Lakin bu da çox hallarda müvəqqəti və inkişaf prosesinin təbii bir hissəsi kimi qiymətləndirilir.

Çox gənc ustadların yaradıcılığına böyük hörmətlə yanaşır, onların nailiyyətlərini öyrənir və öz daxili səsini belə formalaşdırır.

Bundan əlavə, böyük nəsil nümayəndələri çox vaxt gəncləri dəstəkləməyə, onları düzgün istiqamətlərə yönləndirməyə hazırdır. Bu isə nəsillər arasındakı fərqi qarşıdurma deyil, öyrənmə və dialoq kimi qəbul etməyə imkan verir.

Beləliklə, ədəbiyyatda nəsillərarası “qarşıdurma” anlayışı çox hallarda anlaşılmazlıq və müvəqqəti fərqlilikdən ibarətdir.

Əslində bu proses gənc və böyük nəsli bir-birini öyrənməyə, bir-birinin ruhunu anlamağa və ədəbiyyatı davam etdirməyə sövq edir.

— Azərbayan və özbək ədəbiyyatının hazırkı durumunu necə müqayisə edərdin?

— Azərbaycan və özbək ədəbiyyatı iki ayrı dilin səsi, lakin eyni ruhun əks-sədası kimidir. Hər ikisi öz xalqının tarixi, mədəniyyəti və daxili aləmini əks etdirir, sözlə insan ruhunu işıqlandırmağa çalışır.

Azərbaycan ədəbiyyatı klassik ənənələri çağdaş təfəkkürlə birləşdirir, yeni nəsil həm milli ruhu, həm də bədii ifadəni dünyaya çatdırmaq üçün mübarizə aparır. Özbək ədəbiyyatı isə milli yaddaş və mədəniyyət üzərində fokuslanır, lakin bəzi istedadlar sistemsiz dəstək səbəbindən tam görünmür.

Tənqid nöqteyi-nəzərindən deyə bilərəm ki, hər iki ölkənin ədəbiyyatı hələ də dünyaya çıxmaq və beynəlxalq səhnədə layiq olduğu mövqeyi tutmaq üçün böyük potensiala malikdir.

Tərcümə və beynəlxalq əlaqələrə daha çox diqqət yetirilməli...

Müqayisə etsək, Azərbaycan ədəbiyyatı daha çox xarici oxucu ilə dialoqa açıqdır, tərcümə və beynəlxalq layihələr vasitəsilə özünü tanıdır. Özbək ədəbiyyatı isə daxili yaddaşa fokuslanaraq yavaş-yavaş sərhədləri genişləndirir.

— Azərbaycan ədəbiyyatna maraq səndə necə yaranıb?

— 2017-ci ildən etibarən Azərbaycan ədəbiyyatına marağım oyandı. Həmin dövrdə Nəbi Xəzri, Vaqif Səmədoğlu, Ramiz Rövşən kimi şairlərin şeirlərini özbək dilində oxuyaraq Azərbaycan ədəbiyyatının mənə qəlbən və ruhən nə qədər yaxın olduğunu dərk etdim. Sonralar isə Facebook sosial şəbəkəsi vasitəsilə azərbaycanlı şair və yazıçılarla dostluq əlaqələri qurdum. Onların səmimiyyəti, təvazökarlığı və insanpərvərlik kimi ali keyfiyyətləri Azərbaycan ədəbiyyatına olan sevgimi daha da gücləndirdi.

Bu sevgi zaman keçdikcə səmimi dostluğa, ədəbi əməkdaşlığa çevrildi.

Dostlarımın dəstəyi və diqqəti sayəsində Azərbaycan dilini öyrəndim, bu ədəbiyyatdan tərcümələr etdim və dostluqla ədəbi əlaqələrimizi daha da möhkəmləndirmək yolunda yeni layihə və planları həyata keçirməyə çalışıram.

—Azərbaycan yazarlarından kimləri oxuyursan?

—Azərbaycan ədəbiyyatı mənim üçün göy qurşağı kimi rəngarəng və parlaq bir mənəvi aləmdir. Bu aləmdə söz təkcə ifadə vasitəsi deyil, eyni zamanda qəlbin, xatirənin və ruhun səsinə çevrilir.

Nəbi Xəzrinin misralarında Vətən həsrətini və fəlsəfi sakitliyi duyuram, Səməd Vurğunun poeziyasında isə xalq ruhunun və tarixi məsuliyyətin nəfəsini görürəm.

Vaqif Səmədoğlunun sözlərində daxili üsyan və təfəkkür azadlığı təcəssüm olunursa, Ramiz Rövşənin şeirləri ruhi tənhalığı, insani iztirabı və həqiqət axtarışının ağrılı gözəlliyini üzə çıxarır.

Musa Yaqubun poeziyasında təbiətlə insan qəlbi bir-birinə qovuşur, Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığında milli təfəkkürlə ümumbəşəri məsuliyyət vəhdət təşkil edir. Rüstəm Behrudi isə poeziyanı fikir, inanc və vicdan səviyyəsinə yüksəldir.

Bununla yanaşı, Azərbaycan xalq yazıçısı Anarın özünəməxsus və bənzərsiz hekayələrini xüsusi maraqla mütaliə edirəm. Onun nəsrində insan ruhu incə psixoloji qatlar vasitəsilə açılır.

Ədəbi tənqidçi, publisist və şair Əsəd Cahangirin esseləri isə müasir təfəkkürün, ədəbi məsuliyyətin və intellektual dərinliyin parlaq nümunəsi kimi məndə heyranlıq və həyəcan doğurur.

Bu yaradıcıların əsərləri mənə təkcə estetik zövq deyil, həm də təfəkkür, ruhi oyanış və ümumbəşəri dəyərlər üzərində dərin düşünmək imkanı verir.

— Azərbaycan yazıçıları ilə müsahibə kitabının ideyası necə yarandı?

— Azərbaycan yazıçıları ilə müsahibə kitabı ideyası uşaq və yeniyetmələr üçün nəzərdə tutulmuş qəzet və jurnallarda çalışdığım illərdə formalaşdı. Həmin dövrdə jurnal üçün Özbəkistanın tanınmış şairləri, yazıçıları, rəssamları və idmançıları ilə müsahibələr aparırdım. Bu söhbətlər oxucular tərəfindən maraqla qarşılansa da, mövzuların məhdudluğu və fikirlərin qəlibləşməsi məni qane etmirdi.

Bu narahatlıq məni daha geniş düşünməyə və yaradıcılıq imkanlarımı sınamağa sövq etdi. Beləliklə, “ədəbi söhbətlər” layihəsi yarandı. Sonralar layihəni beynəlxalq miqyasda davam etdirmək qərarına gəldim və dünyanın müxtəlif ölkələrindən şair, yazıçı və ədəbiyyat adamları ilə müsahibələr etdim.

Bu söhbətlər özbək, azərbaycan və digər xarici nəşrlərdə dərc olundu və geniş oxucu auditoriyasının marağına səbəb oldu.

Azərbaycan ədəbiyyatının zənginliyi, azərbaycanlı şair və yazıçıların özünəməxsus dünyası və yüksək yaradıcılıq potensialı məni onlarla aparılan ədəbi söhbətləri ayrıca bir kitab halında toplamağa təşviq etdi. Bu prosesdə Azərbaycan xalqının və ədəbiyyat mühitinin mənə göstərdiyi diqqət və mənəvi dəstək mühüm rol oynadı.

Şeirlərimin Azərbaycan dilinə tərcümə olunaraq nüfuzlu nəşrlərdə dərc edilməsi isə bu yolun doğru olduğuna dair mənim üçün böyük motivasiya oldu.

Əslində, Azərbaycan şair və yazıçıları ilə ədəbi söhbətlər kitabı qarşılıqlı etimad və sevgi üzərində qurulub. Bu kitab Azərbaycan ədəbiyyatına və xalqına bəslədiyim səmimi məhəbbətin kiçik, lakin ürəkdən gələn ifadəsidir.

— Sən dünya ədəbiyatının çoxsaylı nümayəndələri ilə əlaqə saxlayır. müxtəlif ölkələrin ədəbiyyat adamları arasında körpü rolu oynayırsan? Buna necə nail olmusan?

— Mən həmişə dostluq, xeyirxahlıq və insanpərvərlik hisslərini ən yüksək dəyər hesab etmişəm. Ədəbiyyat mənim üçün yalnız söz sənəti deyil, həm də qəlbləri yaxınlaşdıran, millətlər və mədəniyyətlər arasında körpü rolunu oynaya bilən müqəddəs bir meydandır.

Müxtəlif xalqların yaradıcı şəxsləri ilə ünsiyyət qurmaq, ədəbi söhbətlər aparmaq mənim üçün təsadüf deyil — bu şüurlu seçim və daxili ehtiyac nəticəsidir.

Dilimiz, dinimiz və ya irqimiz fərqli ola bilər, lakin insan duyğuları — ağrı, sevinc, həsrət, məhəbbət — hamımız üçün ortaqdır.

Mən ədəbi meydan vasitəsilə könüllərə körpü olmaq, müxtəlif xalqların yaradıcılarını bir-birinə yaxınlaşdırmaq üçün çalışıram. Qələmi xeyirxahlığa xidmət edən bir silaha çevirmişəm, ədəbi söhbətlərimdən əsas məqsəd — ürəkləri-ürəklərə, xalqları-xalqlara bağlamaqdır. Bundan əlavə, mən beynəlxalq ədəbiyyat festivalları, görüşlər və sosial şəbəkələr vasitəsilə tanış olduğum yaradıcı şəxslərlə samimi dostluq və ədəbi əməkdaşlığı qarşılıqlı fayda prinsipi əsasında qururam. Biz bir-birimizin yaradıcılığını dəstəkləyir, əsərlərini tərcümə edir və dünyaya tanıdırıq. Belə əməkdaşlıq həm mənə, həm də digər yaradıcı dostlarıma yeni ideyalar, ilham və səmimi həmrəylik gətirir.

— Hansı ölkənin yazarları səndə daha xoş təəsürat oyadır?

— Mənim üçün hər bir ölkənin yazıçısı özünəməxsus ruh, düşüncə və yaradıcılıq tərzi ilə dəyərlidir. Lakin xüsusilə Azərbaycan,Türkiyə yazıçıları mənim üçün çox xoş təəssürat oyadırlar— onların samimiyyəti, zəngin estetik duyumu və milli-mənəvi irsi mənim ruhuma dərindən toxunur. Eyni zamanda Koreya yazıçılarının intellektual dərinliyi və həyat fəlsəfəsini poetik ifadə etmə bacarıqları məni heyrətləndirir. Albaniya və Makedoniya yazıçıları ilə olan tanışlıqlarım mənə həm beynəlxalq ünsiyyət, həm də fərqli mədəniyyətlərin estetik zənginliyini öyrətdi.

İtaliya yazıçıları isə incəsənət və insan təbiətinə dair universal baxışları ilə mənə ilham verir. Ümumilikdə deyə bilərəm ki, hər bir ölkənin yazıçısı mənim üçün bir dərsdir, bir yeni dünya açan pəncərədir. Hər birinin yaradıcılığı ilə tanış olmaq mənim adabiyyat və insan ruhuna olan marağımı daha da genişləndirir.

— Sosial şəbəkələr insanların roman və ya şeir toplusu kimi mürəkkəb əsərləri oxuma qabiliyyətini zəiflədirmi?

— Bəli, bu təhlükə mövcuddur. Sosial şəbəkələr sürətliliyi təşviq edir, diqqəti qısa bloklara bölməyə öyrədir. Bir postu oxuyub, dərhal növbətiyə keçmək vərdiş halına çevrilir. Bu isə mürəkkəb quruluşa malik, çoxqatlı əsərləri oxumaq üçün zəruri olan diqqət, səbr və daxili ritmi zəiflədə bilər. Məsələn, Tolstoy və ya Herman Hesse romanları çoxqatlı, daxili psixoloji araşdırma tələb edir. Belə romanları sosial şəbəkələrdə tez-tez “scroll” edərək oxumağa çalışsanız, ruhani təsir və mənanı tam hiss etmək mümkün deyil. Amma sosial şəbəkələr — həmçinin yeni auditoriya yaratmaq vasitəsi də ola bilər. Məsələn, gənc oxucu qısa şeir parçasını şəbəkələrdə görə və tam kitaba maraq göstərə bilər.

Buna görə də, bu həm güclü bir vasitədir, həm də zəiflədici təhlükə — hər şey yaradıcı və oxucunun şüurlu yanaşmasına bağlıdır.

— Gənc şair kimi bu gün müxtəlif yollardan, şov-şəbəkələrlə özünü tanıtmağa çalışan yaradıcı şəxslərə münasibətin necədir?

— Mən şeir haqqında danışmazdan əvvəl eşqdən danışmağın vacib olduğunu hesab edirəm! Çünki Fars ədəbiyyatının möhtəşəm nümayəndəsi Qeysər Aminpurun: “Biləsiniz ki, şairlik bu aşiq olmaqdı!”– deyə qətiyyətlə vurğuladığı misralara rast gəldikdən sonra, bu barədə uzun-uzadı düşündüm…

Həqiqətən də, şair şeir söyləyərkən öz halında olmur, ilhamın qucağında ruhunu bu aləm sərhədlərinə sığmayan yerlərə qaldırır, yəni yer üzündən ayrılıb yazır.

Şeyxlərin alimi, alimlərin şeyxi Şeyx İbrahim Naxai deyib: “Eşqi bəlaya , oxşatdıq çünki rast gələn hər kəs Aşiqlik iddiası etməsin”.

Beləliklə, özünü min bir yol ilə tanıtmağa çalışmaqla hələ şair olmaq və formalaşmaq mümkün deyil. Təəssüf ki, bu gün əksər oxucular məşhurluqla həqiqi istedadı düzgün qiymətləndirə bilmir.

Həqiqi istedad heç bir mükafat və ya məşhurluqla ölçülə bilməz. Şeir yolu qəlb yolu, tale yolu deməkdir… Beləliklə, yaradıcılığını, həyatını şov-şəbəkələr və yalanlarla qurmaq istəsələr, lap yaxşı, bu yolu seçsinlər!

Amma bu yolla yalnız özlərini aldatmış olurlar.

— Bu gün dünya üzrə qarışıqlıqların, zülmün və ədalətsizliyin hökm sürdüyü bir zamanda qəlbindən hansı düşüncələr keçir?...

—Bu sual — insan qəlbini parça-parça edən, bəşəriyyətin vicdanına ünvanlanan ən ağır suallardan biridir…

Mən də bu sonsuz kainatın bir zərrəsiyəm.

Bu dünyada insanlıqla eyni havanı nəfəs alır, eyni səmanın altında yaşayıram...

Elə buna görə də bəşəriyyətin sevincini də, kədərini də ruhumla hiss edirəm. Dünyanın hansısa viran qalmış guşəsi, hansısa məzlumun gözündən süzülən hər bir damla yaş qəlbimdə əks-səda doğurur.

Zülm — təkcə bir xalqın faciəsi deyil, o, bütün insanlığın yarasıdır. Ədalətsizlik — təkcə bir hadisə deyil, o, qəlblərimizdəki tarazlığı sarsıdan bir zəlzələdir.

Dünya yaranandan bəri xeyirlə şərin əbədi mübarizəsi davam edir.

Bu mübarizə yalnız xaricdə deyil — o, hər bir insanın daxilində, qəlbinin ən incə qatlarında baş verir. İnsan — həm yaradan, həm də dağıdandır. O, əli ilə bir bağ yarada bilər, ya da o bağı külə çevirə bilər… Buna görə də mən daha çox insanın qəlbindən qorxuram: orada sevgi də var, amma o sönərsə — zülmət də var.

Bəzən düşünürəm: insanlıq tərəqqiyə doğru bu qədər sürətlə irəlilədiyi bir vaxtda, niyə qəlb tərbiyəsində geri qalırıq? Texnologiya səmanı fəth etdi, amma insan qəlbi hələ də öz içindəki qaranlıqla mübarizə aparır. Tamahkarlıq — dövrümüzün ən təhlükəli xəstəliyinə çevrilməkdədir. O, o qədər səssiz və hiss olunmadan daxil olur ki, sonda insanı öz mahiyyətindən, insanlığından uzaqlaşdırır. Qorxuram ki, bu bəla cilovlanmasa, insan bir gün öz əli ilə öz gələcəyini məhv edəcək…

Düzünü desəm, gələcək haqqında düşündükdə qəlbimdə iki hiss oyanır: biri — qorxu, digəri — ümid. Qorxu — bugünkü qarışıqlıqlardan, müharibələrdən, ədalətsizliklərdən doğur. Ümid isə — hələ də insan qəlbində yaşayan mərhəmət, şəfqət və yaxşılıq toxumlarından cücərir. Çünki hər bir qaranlığı işıqlandıran ən kiçik bir nur belə mövcuddur…

Bu səbəbdən mən bu gün yalnız nigaranlıqla deyil, eyni zamanda şükür hissi ilə yaşamaq istəyirəm. Çünki hələ də seçim imkanımız var — yaxşılığı seçmək, ədaləti qorumaq, sülhü yaşatmaq imkanımız var. Əgər hər birimiz öz qəlbimizdə kiçik bir sülh məkanı qura bilsək, bu məkanlar birləşərək bütün dünyanı əhatə edən bir səadət bağçasına çevrilə bilər.

Çünki insanın ən böyük qələbəsi — başqaları üzərində deyil, öz nəfsi və nifrəti üzərində qazandığı qələbədir!

— Hazırda hansı layihə üzərində işləyirsən?

— Hazırda bir neçə böyük layihə üzərində çalışıram.

Adətimə görə, hələ reallaşmamış, tamamlanmamış işlərim və planlarım haqqında məlumat vermirəm. İnşallah, 2026-cı ildə beynəlxalq səviyyədə əhəmiyyətli bir layihəmi tamamlayacağam.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2026)