“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Redaksiyasının poçtundakı növbəti məktub Ramiz Qarayazıdan gəlib. O, yazdığı “Bir qadının manifesti” hekayəsini göndərib.

 

Salam, hörmətli Redaksiya.

Atropat haqqında olan "İlahi odun hamisi" hekayəsini nəşr etdiyiniz üçün təşəkkür edirəm.

Sizə növbəti hekayə göndərirəm. Azərbaycanın ilk qadın prokuroru haqqında olan bu hekayə "Bir qadının manifesti adlanır.

 

 

BİR QADININ MANİFESTİ

 

Tərk edilmiş meşə yollarının sakitliyində ayaq səsləri və boğuq söhbətlər səsləndikcə alatoranlıq torpağı bürüyürdü. Müharibə bir çox insanı evlərini tərk edib cəbhəyə getməyə məcbur etmişdi, lakin heç də hamı çağırışa əməl etməmişdi. Bəziləri hərbi xidmətdən qaçmış, geniş ərazilərdə dolaşaraq quldurluq etməyə üstünlük vermişdi.

İnsanların ərzaq və ləvazimatlara ehtiyacı olduğu o dövrlərdə quldur dəstələri hökumət anbarlarına və qatarlara hücum edən şiddətli yırtıcılara çevrilmişdi. Qadağan olunmuş ərazilərə məharətlə soxulan quldurların ən yaxın müttəfiqi gecənin qaranlığı və sakitliyi olurdu. Onların qarətləri dəqiq və cəsarətli idi, sanki keşikçilərin hər anını və sistemin hər zəifliyini bilirdilər.

Pusquda gizlənən quldurlar qiymətli mallar və ərzaqla dolu hökumət anbarlarının cəmləşdiyi stansiyaya tamaşa edirdilər. Kölgələr kimi qaranlığın pərdəsi altından sürüşərək dövlətin planlarını məhv edir və sakinləri lazımi vəsaitsiz qoyurdular.

Soyğunlar cəmiyyətə sirayət edərək, təşviş və narahatlıq yaradırdı. İnsanlar amansız bir quldur əlinin qurbanı olmaqdan qorxaraq daimi qorxu və qeyri-müəyyənlik içində yaşayırdılar.

Mal və materiallarla yüklənmiş qatarlar dəstələr üçün xüsusilə cəlbedici hədəf idi. Bu gün də onlar qarət üçün yeni bir plan qurmuşdular. Qatar təxminən bir günə yaxın Ağstafa stansiyasında olmuş, mövcud səkkiz vaqonda daha bir vaqon qoşularaq bir həftədən bəri tədarük edilən taxıl yüklənmişdi. Bütün bu prosesi dəstə başçısı Muxtarın tapşırığı ilə qardaşı oğlu Cəfər izləmiş, qatar haqqında əldə edə bildiyi qədər məlumatları əmisinə çatdırmışdı. Taxıl çox əhəmiyyətli və qiymətli olsa da Muxtarı qatarın ikinci və üçüncü vaqonları həyəcanlandırmışdı. Cəfərin dediyinə görə ikinci vaqonda hərbi sursat, üçüncüdə isə tibbi ləvazimatlar vardı.

Dəstənin başçısı Muxtar özünün etibarlı və amansız şəriklərini ətrafına toplamışdı. Onlar qatara hücum etmək planını müzakirə etmək üçün yaxınlıqda, hündür ağacların kölgəsində toplaşmışdılar.

Kəskin cizgiləri və qətiyyətli görünüşü ilə güclü bir quruluşa malik Muxtar ətraflı təlimat verdi. O bilirdi ki, ikinci və üçüncü vaqonlarda daşınan sursat və tibbi ləvazimatlar arzuolunan qənimətdir. Bu yük onlara böyük fayda və yeraltı dünyadakı mövqelərini möhkəmləndirməyi vəd edirdi.

Gecənin qaranlığında, ulduzlar göyün qübbəsində sönük parıldayanda, quldurlar alovu tutqun üzlərə qəribə kölgələr salan odun ətrafında idilər. Dəstənin başçısı Muxtar alova baxırdı və diqqətlə planlaşdırılmış basqın haqqında fikirləşirdi.

Onların tapşırığı son dərəcə təhlükəli idi, lakin qatarda olan ağır yük onları öz dəyəri ilə şirnikləndirdi. Bu vəsvəsə biganə qalmaq üçün vazkeçilməz idi.

Saat müəyyən məqama yaxınlaşanda dəstə qaranlıq kabuslar kimi yavaş-yavaş dəmir yoluna doğru irəlilədi. Əllərində silah tutmuşdular, sanki qara poladdan döyülmüş və kölgədə gizlənmişdilər. Quldurların addımları soyuq və səssiz idi, gözləri hərislikdən yanırdı.

Onlar relslərə çıxdılar və qara qatar yavaş-yavaş onlara yaxınlaşdı. Quldurların ürəkləri güclü maşınların gurultusu ilə birlikdə döyünür, onları amansız polad qucaqlarına hopdurmağa hazırlaşırdı. Və budur, həqiqət anı gəldi.

Muxtar yoldaşlarına işarə verdi və onlar havaya bir neçə dəfə xəbərdarlıq atəşi açaraq qatarın dayanmasına səbəb oldular. Səslərin küt əks-sədası dünyaya göndərilən məşum xəbərdarlıq kimi gecə boyu əks-səda verdi.

Gözlənilməz hücumdan məəttəl qalmış mühafizəçilər son insanlıq qığılcımından məhrum olaraq qaçaqların əlinə əsir düşdülər. Üzləri qara örtülər altında gizlənən quldurlar sürətlə vaqonların içərisinə girdilər. Fənərlərin işığı yellənir, bu cinayətkar təşəbbüsü bürüyən lənət kimi vaqonların divarlarına titrək kölgələr salırdı.

Muxtar və onun əlaltıları bütövlükdə - koordinasiyalı, təmkinli, pusquda olan yırtıcılar kimi idilər. Onlar mahir çeviklik və amansızlıqla qənimətlərini tapıb ələ keçirdilər. Sursat və tibbi ləvazimatlar soyuqqanlılığına və amansızlığına görə onların mükafatları idi.

Az sonra hər şey bitmişdi. Tənhalıqda qalan qatar dərin itki hiss etdi və mühafizəçilər öz ləyaqətlərinin qalıqları üçün yalvardılar.

Qaranlıq yenidən quldurları qucaqladı, onlar gecənin içində yoxa çıxan ruhlar kimi sürətlə və səssizcə geri çəkildilər. Bununla belə, əməliyyat hələ tamamlanmamışdı və sığınacağa gedən yol hələ uzun və təhlükəli idi.

Uğurlu qatar soyğunundan sonra quldur dəstəsi geri çəkilmələrini diqqətlə planlaşdırdı. Onlar anlayırdılar ki, silahlı qüvvələrin və mühafizəçilərin diqqətini cəlb etməmək üçün bir yerdə çox qala bilməyəcəklər. Muxtar vacib bir qərar verdi - geri çəkilmə marşrutunu dəyişdirmək və gizliliklərini qoruya biləcəkləri daha az tanınan yolları seçmək.

Quldurlar meşə kollarının və dağ dərələrinin arasından şimşək kimi irəliləyərkən qaranlıq səma onların yeganə müttəfiqi idi. Onlar aşkarlanma riskini minimuma endirmək üçün yollardan və yaşayış məskənlərindən uzaq yollarla xeyli məsafə qət etdilər. Bütün dəstə ayıq idi, qarşılarına çıxa biləcək hər hansı sürprizlərə və maneələrə hazır idilər.

Zaman sonsuz və qiymətli görünürdü və hamı daha sürətli hərəkət etməli olduqlarını başa düşürdü. Dəstə uzun müddət bir yerdə qalmayaraq bir neçə sığınacaq dəyişdirdi. Qət etdikləri hər kilometrdə qənimətləri daha təhlükəsiz və gözlərində daha parlaq görünürdü.

Lakin gecənin qaranlığında kölgə kimi sürünərək əllərinə keçən fürsəti dəyərləndirmək istəyən sadəcə quldurlar deyildi. Bütün uşaqlığı və yeniyetməliyini bu dağ və çöl cığırlarında keçirmiş, bu səbəbdən də hər döngənin haraya aparacağını həmin an anlayan təqibçi, quldurları qarabaqara izləyirdi. Qatar maşinistinin köməkçisi olan Məmməd qatara hücum anında birinci vaqona kömür gətirmək üçün getmişdi. Qarət anında səssizliyini qorumuş, kömür ehtiyatının quldurlar üçün maraqsız olacağını anlamışdı. Daha sonra isə soyğunçuları izləməyə qərar vermişdi. Məmmədin on səkkiz yaşı vardı və iki ildən bəri Ağstafa stansiyasında işləyirdi. İlk gündən bacarığı və qabiliyyəti ilə seçilmiş, az bir müddət fəhlə işlədikdən sonra maşinist köməkçisi təyin edilmişdi. Bu müddət ərzində bir neçə dəfə müharibəyə getmək üçün müraciət etmiş, lakin ölkədə maşinistlərə olan ehtiyac üzündən bronda saxlanılmışdı. Vətənin dar günündə daha çox xeyirli olmaq üçün iki növbə işləmiş, indi isə əlinə əvəzsiz bir fürsət keçmişdi.

Nəhayət, səhərə yaxın dəstə sığınacağına çatdı. Bu Haçadağın ətəyində sıx ağaclıqlar arasındakı bir mağara idi. Qənimətləri yerbəyer etdikdən sonra quldurlar gecənin yorğunluğunu çıxarmaq üçün dincəlməyə çəkildilər.

 

***

Tonqalın başında papirosunu eşən Müxtar, qara-qara düşünürdü. Gecənin qaranlığına baxan gözləri dərin həsrət və şübhə ilə dolu idi. Ruhunu əzən suallara cavab tapmağa çalışırmış kimi fikirləşdi. "Biz nə edirik? Bu vəziyyətə necə düşdük? Həmişə belə deyildik axı... Əvvəllər arzularımız, ümidlərimiz var idi... Bizi gözləyən ailələr..."

Muxtarın səsi titrədi, sözləri gecənin sükutunda söndü. Məmməd nəfəsini kəsərək qulaq asırdı. Bu, Muxtarın sanki qəddar quldur olmaqdan əl çəkdiyi və öz səhvlərindən əziyyət çəkərək yenidən sıradan bir insana çevrildiyi zaman, səmimi düşüncələr anı idi. Muxtarı və onun əlaltılarını nə gözləyir? Onlar taleyə və ədalətə qarşı bu ölümcül oyunda qaçıb sağ qalmağı bacaracaqlarmı? Muxtarı və onun dəstə üzvlərini bürüyən daxili münaqişə onların keçmişi ilə bu günü arasında əsl mübarizəyə çevrilmişdi. Adi arzuları və ümidləri olan adi insanlar olduqları dövrləri xatırlayırlar. Günah və tərəddüd hissi onların hər biri üçün ağır bir yükə çevrildi. Həyat yoldaşı və ata olan Muxtar indi hiss edir ki, onun seçimləri və hərəkətləri təkcə onu deyil, ailəsini də təhdid edir.

Dəstənin bəzi üzvləri də öz emosiyalarına qapılmışdılar. Başa düşürdülər ki, törətdikləri cinayətlər cəmiyyətlərinin yaralarını, qorxularını dərinləşdirir. Lakin onlar bu təhlükəli vəziyyətdə ilişib qalıblar və bu, onlara sağ qalmağın yeganə yolu kimi görünürdü.

Onlar təqiblərdən gizlənməyə davam etdikcə daxili qarşıdurma hər gün şiddətlənir, ümidsizlik və çıxılmazlıq insanlığını bərpa etmək və daha yaxşı olmaq arzusu ilə toqquşur.

Bu, Məmməd üçün dönüş nöqtəsi oldu. O, müharibənin amansız reallığı ilə üzləşən quldurların insan tərəfini görürdü. Məmməd başa düşürdü ki, onların hər birinin daxilində həyatlarını dəyişmək, yaxşılaşmaq istəyi var, amma güclü xarici şərait, vərdişlər onları çaşdırır. Məmməd, bu insanlara həyatda başqa bir yol tapmağa kömək etmək üçün ədalət və islah təklifini çatdırmaq şansının olduğunu başa düşdü.

Dağların kölgəsində gizlənən maşinist köməkçisi anladı ki, onun rolu təkcə mühüm məlumat mənbəyinə deyil, həm də Muxtarın və onun dəstəsinin əsl motivlərini, insani zəif cəhətlərini açan göz və qulağa çevrilib. İndi onların həqiqi dəyərlərdən o qədər də uzaq olmadıqlarını görən Məmməd, geri qayıdaraq bu insanların doğru yola qayıtmalarını təmin edəcək şəxslərlə bildiklərini paylaşmağa hazır idi.

 

***

Qafqaz dağlarının zirvələri əsrarəngiz bir dumanla bürünmüşdü, sanki təbiət öz dövrünün ən görkəmli qadınlarından birini - Qaytanı ağuşunda saxlayırdı. Boyu balaca, lakin əyilməz mətanəti ilə onu əhatə edən sakitlikdə odlu qasırğa kimi idi.

1909-cu ildə çətin bir zamanda anadan olan Qaytan dağlarla taclanmış və qədim adət-ənənələrin ruhuna qərq olmuş diyarda böyüyüb. Qafqazın biliyini və müdrikliyini mənimsəmiş o, gündəlik həyatın buxovlarından çıxmağa və yeni zirvələr fəth etməyə çalışırdı.

Savadlı və arif olan Qaytan seminariyanı bitirərək polis işçiləri üçün müəllim oldu. Onun iti zehni, yalan və hiylələri görmə qabiliyyəti onu ədalət və hikmət axtaran bir çox insan üçün dəyərli məsləhətçi etdi.

Stalin repressiyalarının qara buludları arasında, ölkə dəhşətli itkilərdən, həyata biganəlikdən titrədiyi vaxt tale Qaytanı böyük bir ədalət vəzifəsinə - prokurorluğa apardı. Onun təyinatı sadəcə bir təsadüf deyildi. Bu təyinat ədalət və asayiş uğrunda mübarizənin simvoluna çevrildi.

Qaytan zülmət qarşısında dayanıb işıq yaratmaqdan qorxmayan cəsur bir ruh idi. Onun kiçik boyu ədalətin əyilməz gücü ilə qarışmışdı, bu da onu insanlar tərəfindən hörmət və qorxuya salırdı. O, inandığı prinsiplər naminə sona qədər getməyə hazır olan görkəmli şəxsiyyət nümunəsi idi.

Yaşadığı parlaq anlar onun qəlbində xalqına xeyirli olmaq və cəmiyyətə fayda vermək ehtirası aşıladı. O, ağır məsuliyyət yükünü öz üzərinə götürdü, istər müharibə düşmənlərinə, istərsə də öz həmvətənlərindən oğurluq edən cinayətkarlara qarşı ədaləti müdafiə etməyə hazır idi.

Qətiyyəti və ədaləti onu Sovet Azərbaycanının genişliyində tanış bir ad halına gətirdi -  qadın prokuror Qaytan haqqında əfsanə belə başladı. Onun adı sülh və asayiş, hüquq və maraqların güzəştsiz müdafiəsi demək idi və heç kim bu görkəmli qadını hansı taleyin gözlədiyini təxmin edə bilməzdi.

Müharibənin başlaması və işçi qüvvəsinin az qala tamamının cəbhəyə yollanması böyük məhrumiyyətlər yaratmışdı. Bu azmış kimi son zamanlar mütəşəkkil dəstə tərəfindən edilməsi heç bir şübhə belə yaratmayan qarətlər də intensiv xarakter almışdı. Bu vəziyyət Qaytanı sadəcə bir prokuror kimi deyil, bir vətəndaş və bir qadın kimi də bərk narahat edirdi. Ona görə də qatarın qarətində yoxa çıxan və indiyədək axtarışları davam edən maşinist köməkçisi Məmmədin gəldiyi və onunla görüşmək istədiyi bildiriləndə bütün işlərini təxirə salmışdı. Baş verənlər haqqında Məmmədin danışdıqlarını diqqətlə dinləmiş, bəzi suallar vermiş, sonra bir daha hər şeyi təkrar etməsini istəmişdi. Bu qaydada Məmmədi üç dəfə danışdırmış, bəzi qeydlərini götürmüşdü. Muxtar başda olmaqla bir çox dəstə üzvlərinin daxili qarşıdurması ilə bağlı şübhələrini xüsusi vurğulayan Məmməd, onların bəzilərini hələ əvvəldən tanıdığını və islahın mümkünlüyü ehtimalını da dilinə gətirmişdi.

Məmmədlə söhbətdən sonra ondan xəbər gözləməsini tapşıran Qaytan, rayon komitəsinin birinci katibi Mehdixan Vəkilov ilə görüşməyə getdi. Son əldə etdikləri məlumatları bölüşən Qaytan Muxtar və onun dəstəsi ilə bu axşam görüşmək istədiyini dilə gətirdi. Bu məsələdə ləngimək olmazdı, çünki dəstə hər an sığınacaq yerini dəyişə bilərdi. Meydixan Vəkilov Qaytanın planını dəstələmək istəmirdi. Düşünürdü ki, sığınacaq yerinə kifayət qədər çox sayda milis nəfəri ilə getmək lazımdır və bu dəstə üzvlərini təslim olmağa vadar edə bilər. Qaytan Mehtixanı ədalət və inam yaranması ehtimalına görə quldurlarla görüşmək üçün tək getməsinə imkan verməyə inandıra bildi. O, bunu sülh və münaqişənin lüzumsuz gərginlik və ya mümkün zorakılıq olmadan həllinə nail olmaq şansı kimi gördüyünü bildirdi. Qaytan Mehtihana izah etdi ki, onun məqsədi təkcə quldurlarla görüşmək deyil, həm də onları sülh yolu ilə qərar verməyə inandırmaqdır. O, böyük bir qrupun mövcudluğunun münaqişənin həlli şansını məhv edə biləcəyindən narahat olduğunu vurğuladı. Mehdixan Vəkilov Qaytanın bacarıq və təcrübəsinə bələd ili və etibar edirdi, bu səbəbdən onunla razılaşmaqdan başqa çarəsi qalmadı.

 

***

Alatoranlıq sirli bir sima alaraq yer üzünü bürüyürdü. Hava meşənin dərinliklərindən hər yarpağa, hər kol və hər kölgəyə axıb gedən gərginliklə doymuşdu, hətta ən dinc ağacların arasında belə sarsıntılar yayırdı. Həmin axşam təbiət sanki qarşıdan gələn görüşün ab-havasını əks etdirən hansısa gizli sirri daşıyırdı. İşıq və qaranlığın vəhdəti olan alatoranlıq, təkcə o saat toplaşanların deyil, həm də inanılmaz gərginlik və intizara qərq olmuş bir bölgənin taleyini həll edəcəyini vəd edən görüşün qapısını açmışdı.

Qaytan bilirdi ki, Muxtarla onun dəstəsinin görüşü xüsusi və diqqətli yanaşma tələb edir. Qaytan sadiq köməkçisi Məmmədin müşayiəti ilə gizli şəkildə Muxtarın sığınacağına yaxınlaşdı. Muxtar və onun quldurları hərəkətlərinin müşahidə olunduğundan xəbərsiz idilər.

Yumruğunu möhkəm sıxan Qaytan, anın gəldiyini hiss etdi. O, ağacların arxasından çıxdı, amma təhlükəsiz məsafədə qaldı.

“Muxtar” deyə gecənin sükutunu deşən səslə onu çağırdı. Gözləri qətiyyətlə, həm də anlayışla dolu idi: "Mən sizinlə danışmaq istəyirəm. Sizə təklifim var".

Muxtar və dəstə üzvləri təəccüblə ayağa qalxıb bir-birlərinə nəzər saldılar. Onlar Qaytanı tanıdılar və bilirdilər ki, o sıradan biri deyil. Qaytan, onların taleyini dəyişə biləcək insan idi.

"Nə lazımdır?" – deyə Muxtar silahının sapından möhkəm yapışaraq soruşdu.

"Mən səni tanıyıram Muxtar! Eyni sənin də məni tanıdığın kimi." dedi Qaytan. "Bilirəm ki, siz hər zaman indiki kimi deyildiniz. Ailəniz və el-oba qarşısında arzularınız, ümidləriniz və öhdəlikləriniz var idi. Mən sizə taleyinizi dəyişdirmək, günahlarınızı yumaq və xalqınıza kömək etmək şansı təklif etmək istəyirəm."

Muxtar və quldurları səssizcə Qaytana baxdılar. Onların ürəkləri döyünür, ruhlarında əbədi mübarizə alovlanırdı. Amma həmin an sanki hər birinin içində bir qığılcım oyandı və onlar daha yaxşı olmaq, həyatlarını dəyişmək şanslarının olduğunu anladılar.

Beləliklə, onların taleyində dönüş nöqtəsi olan görüş başladı. Az sonra tonqal ətrafında sıx cərgə ilə bir dairə yaradan dəstə üzvlərinin müşayətində Qaytan ilə Muxtar arasında söhbət başladı:

-       Qaytan xanım, siz başa düşmürsünüz ki, biz hansı şəraitdə yaşamağa məcburuq. Müharibə bizi heç nəsiz qoyub.

-       Başa düşürəm, Muxtar, amma bu, sənin hərəkətinə haqq qazandırmır. Qarət çətin anlardan yeganə çıxış yolu deyil.

-       İnsan hər şeyi itirəndə çox şeyə hazır olur. Biz sadəcə sağ qalmağa çalışırıq.

-       Müharibənin gətirdiyi çətinlikləri hər kəs yaşayır. Çoxları hər şeyini itirib, amma yenə də cinayət yoluna üz tutmayıb.

-       Bizə özümüzü və ailəmizi təmin etmək lazım idi. İnsanlığı unutmağa bizi məcbur etdilər.

-       Amma sizin hərəkətləriniz başqalarına acı və iztirab verir. Ehtiyacınız nə olursa olsun, bu sizə zorakılıq və qarət haqqı vermir.

-       Bizi məcbur etdilər. Hər şeyi itirməyin nə olduğunu başa düşmürsən.

-       Başa düşürəm, amma deməliyəm ki, sizin hərəkətləriniz hər kəs üçün, ən birinci də sizin ailələriniz üçün ağır nəticə verir və verməyə davam edəcək. Dövlətin başı indi müharibəyə qarışıb, amma bu əbədi davam etməyəcək. Dövlətin diqqətinin sizə yönəldiyi vaxt nə olacağını bilirsən? Kimlərdən başlayacağını təxmin edirsən? Bu məsuliyyətin altına girməyə hazırsınız? – deyə Qaytan dediklərinin necə bir təəssürat yaratdığını görmək üçün dəstə üzvlərinə baxdı.

Hər kəs çox narahat və düşüncəli idi. Onların zaman-zaman düşündüyü, lakin dillərinə gətirməkdən belə çəkindiyi fikirlər Qaytanın dilindən səslənmiş, qulaqlarından girərək qəlblərini bulandırmış, ağıllarını başlarından almışdı. Bununla birlikdə içlərində yaranan qorxu gözlərində əks edilirdi. Bunu hiss edən Qaytan daha yumşaq səslə davam etdi:

-       Muxtar, mən bilirəm ki, keçmişi dəyişmək olmaz, amma gələcək hələ yaradılmalıdır. İslah və xilas yolunu seçməyin vaxtıdır.

-       Geri qayıtmaq artıq gecdir, biz çıxa bilməyəcəyimiz qədər batmışıq. Etdiyimiz əməlləri unutmaq və ya unutdurmaq mümkün deyil.

-       Könüllü olaraq müharibədə iştirak etməklə başlaya bilərsiniz. Bu, dəyişiklik üçün ilk addım olacaq. Siz həm günahlarınızı yuya biləcəksiniz, həm də bizim bölgədə banditizmin dəftəri bağlanacaq. Ona görə də sizə bu fürsəti təklif edirəm. Siz yenidən doğru yola düzələ və ölkəmiz üçün lazım olanı həyata keçirməyə, dinc gələcək yaratmağa kömək edə bilərsiniz. Dövlət bunu unutmaz.

-       Əmin deyiləm...

-       İndi razılaşmağa ehtiyac yoxdur. Mən sizə düşünmək üçün vaxt verirəm. Ancaq unutmayın ki, bu seçim hər şeyi dəyişəcək. Özünüzə və dəstənizə, əsəs da ailələrinizə yeni bir həyat şansı verin.

Son sözlər havada səslənəndə bitmə anı dərhal sükutla əvəzlənən gərginliklə doldu. Qaytanla Muxtar bir-birinə baxır, sanki bu görüşdən ötürülən hər bir sözə, hər bir duyğuya qiymət verirdilər. Muxtarın baxışları qeyri-müəyyənliyi ifadə etməklə yanaşı, həm də düşüncəli olduğunu bildirirdi. Onları əhatə edən dəstə üzvləri də daxili ziddiyyət və şübhə içərisində idilər. Qaytan isə sifətində qətiyyətli ifadə saxlayır, niyyətini və əzmkarlığını vurğulayırdı.

Sözlərin susduğu bu anda qərar vermənin ağırlığı hiss olunurdu. Hər iki tərəf dərk edirdi ki, bu məqam təkcə onların taleyini deyil, həm də bölgənin həyatını dəyişə bilər. Qarışıq hisslər və intizarla dolu inanılmaz sükutla sanki təbiət özü nəfəsini saxlayır, gələcəyi müəyyən edəcək qərarı gözləyirmiş kimi abu-hava yaradırdı.

-     3 gün sonra Ağstafa stansiyasından cəbhəyə əsgər yola salınacaq. Sizi orada gözləyəcəm – deyən Qaytan Məmmədə getmək üçn işarə etdi.

 

***

Bu əlamətdar gündə - döyüşə getmək qərarına gələn quldurların könüllü qeydiyyata alındığı gün görkəmli Azərbaycan şairi Səməd Vurğun Ağstafa rayonuna gəldi. Ürəyində islah yoluna qərar verən bu mərd insanları ruhlandıracağına, qarşıda duran çətin yolda onlara güc və inam bəxş edəcəyinə ümid edirdi.

Gələn kimi Səməd böyük qardaşı Mehdixanla görüşdü və qardaşlar bu çətin günlərdə bir-birləri ilə görüşmək imkanından çox razı qalmışdılar. Birlikdə xeyli söhbət etdilər, həyatı və keçmiş illəri xatırladılar. Səməd Mehdihanın işinə, əzminə, göstərdiyi səylərə heyran idi.

Tezliklə onlar günün mühüm hadisəsini - ərazidə istirahət parkının yaradılmasını müzakirə etdilər. İdeya sırf bir təsadüf kimi yarandı, lakin hər ikisini ruhlandırdı. Səməd uzaq uşaqlıq illərində ailə bağında birlikdə ağac əkdiklərini xatırladı və bu, onlara sevinc, eyni zamanda vacib və gözəl bir şey yaratmaqda iştirak hissi verdi.

- Bəlkə hər bir könüllüyə cəbhəyə getməzdən əvvəl ağac əkməyi təklif edək - deyə Səməd həyəcanla təklif etdi.

Mehdixan bu fikrin əhəmiyyətini anlayaraq gülümsədi. "Bəli, bu gözəl ideyadır! Hər bir könüllü ağac əkəcək və müharibə bitəndə bizim istirahət üçün gözəl parkımız olacaq. Bu, ümid, həm də yurdumuzun dirçəliş simvolu olacaq", - deyə Mehdixan bildirdi. Onun səsi inamlı və ilhamlı səslənirdi.

Rayon vağzalında keçirilən mərasimdə bu ideya könüllülərə təklif edildi. Könüllülərin əksəriyyəti bu fikri dəstəklədilər və ağacların əkilməsində iştirak etdilər. Onlar başa düşürdülər ki, hər bir əkilən ağac onların dinc niyyətini simvolizə edəcək və bu əməllə keçmişin qaranlığından çıxaraq sabaha ümidlə baxmağa imkan verəcək.

Beləliklə, ədalət və humanizmin keşiyində dayanan Qaytan, Mehdixan və Səmədlə birlikdə çox əhəmiyyətli bir hadisəyə səbəb oldular – qanunsuz əməllərindən tövbə edən hər bir kəs təyin edilən yerdə öz ağacını əkdi, bu, hər kəs üçün birlik və ümidin təcəssümü idi və çox gözəl bir ab-hava yaratmışdı.

Ağaclar əkildikdən sonra Qaytan, Mehdixan və Səməd bu gözəl mənzərəyə qürurla baxırdılar. Onlar bilirdilər ki, bu ağaclar təkcə quldurların müharibə çağırışını qəbul etmələrinə deyil, həm də ərazidə sülh və firavanlıq arzularına dəlalət edəcək.

Beləliklə, Qaytanın sarsılmaz əzm və iradəsi, Mehdixanın dəstəyi və inamı, Səmədin isə ideyası bütün bölgə üçün canlı ümid və dirçəliş simvoluna çevrildi. Könüllülərin yaratdığı istirahət parkı müharibənin ağır dövrlərindən sonra sakinlərin rahatlıq və ilham aldıqları məkana çevrildi. Qaytanın və quldurların bu hekayəsi əfsanəyə çevrildi, nəsildən-nəslə keçdi və həmişə xatırlatma rolunu oynadı ki, hətta ən çətin anlarda belə ümid üçün yer ola bilər.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.02.2026)

 

 

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Mədəniyyət deyəndə ağlıma ilk olaraq sakitlik gəlir. Həzin bir musiqi, insanın içini dinləndirən sözlər, tələsmədən dinlənən, düşünülərək yazılan sənət nümunələri… Mədəniyyət mənim üçün qışqırıq deyil, nümayiş deyil. Daha çox sükutun içində deyilən söz, səssizcə ötürülən mesajdır. Amma bu gün mədəniyyət anlayışı getdikcə öz mahiyyətindən uzaqlaşır.

 

İndi səhnəyə gələn-gedən çıxır və deyir: “mən müğənniyəm”. Sanki bu ad asanlıqla əldə olunan bir tituldur. Səsin var, ya yox, önəmli deyil. Texnologiya var, montaj var, effekt var. Bir az parıltı, bir az səs-küy, bir az da sosial şəbəkə tanınmışlığı… Nəticədə mənasız sözlərlə dolu mahnılar efirləri bürüyür. Elə mahnılar var ki, dinləyirsən, amma nə demək istədiyini anlaya bilmirsən. Söz var, amma məna yoxdur. Melodiya var, amma ruh yoxdur. Halbuki musiqi insanın içinə toxunmalı, onu düşündürməli, bəzən də susdurmalıdır.

Bu mənzərə təkcə musiqidə deyil, seriallarımızda da açıq şəkildə özünü göstərir. Televizoru açırsan, kanalları dəyişirsən, amma sanki eyni serialın fərqli adlarla təkrarını izləyirsən. Eyni ssenari, eyni münasibətlər, eyni süni konfliktlər…

 Qaynana gəlinə nifrət edir, gəlin qaynanaya. Biri o birinə uzun-uzadı şillə vurur, o biri yıxılır. Bitməyən qışqırıqlar, ev içi dava-dalaş, intriqalar.

Bəs niyə ailə münasibətləri daim nifrət üzərində qurulmalıdır? Axı bu seriallara baxan təkcə vaxt keçirmək istəyən insanlar deyil. Baxan, izləyən, gördüklərini öz həyatı ilə müqayisə edən, ordan örnək götürən insanlar var. Elə ailələr var ki, ekranda göstərilənləri “bizdə də belədir” deyə qəbul edir. Hətta bəziləri üçün seriallar sadəcə süjet yox, həyat dərsinə çevrilir.

İnsan psixologiyası gördüyünə tez öyrəşir. Davamlı olaraq nifrət, dava, aqressiya göstərilirsə, bu, zamanla adi hal kimi qəbul olunur. Qaynananın gəlinə nifrəti, gəlinin qaynanaya düşmən münasibəti sanki dəyişməz bir qanun kimi təqdim edilir. Halbuki real həyatda anlayış, səbir, hörmət, bir-birini dinləmək kimi münasibətlər də var. Amma nədənsə bunlar az göstərilir.

Xüsusilə gənc ailələr, yeni evlənənlər bu cür obrazları izlədikcə düşünür ki, ailə həyatı elə budur: mütləq gərginlik olmalıdır, mütləq nifrət yaşanmalıdır. Elə insanlar var ki, seriala baxır və öz həyatını onun içində axtarır, hətta olmayan problemləri belə yaratmağa başlayır. Çünki ekranda gördüyü model ona təlqin olunur.

Hər seriyada eyni obrazlar var: aqressiv ana, məzlum gəlin, biganə oğul. Sanki cəmiyyət yalnız bundan ibarətdir. Sanki həyat yalnız qışqırıqla, şillə ilə, təhqirlə davam edir. Bu cür təqdimat zamanla normallaşır və tamaşaçı fərqinə varmadan bu davranışları qəbul etməyə başlayır. Halbuki sənətin əsas gücü tərbiyə etməkdə, düşüncə formalaşdırmaqda gizlidir.

Mədəniyyət şou-bizneslə qarışanda sənət dəyərini itirir. Reytinq naminə məna qurban verilir. Asan yol seçilir, çünki düşünmək çətindir, yazmaq çətindir, keyfiyyət yaratmaq zaman tələb edir. Amma nəticədə itirən yalnız sənət adamları yox, bütövlükdə cəmiyyət olur.

Əsl mədəniyyət sakitdir, amma təsirlidir. O, qışqırmır, amma eşidilir. Parıldamır, amma yadda qalır. 

Bəlkə də artıq özümüzə sual verməyin vaxtıdır: biz nəyi izləmək, nəyi dinləmək istəyirik? Bir günlük səs-küyümü, yoxsa illərlə unudulmayan sənət nümunələrini?

Mədəniyyət bizim güzgümüzdür. O güzgüdə nə görmək istəyiriksə, onu da yaratmalıyıq.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.02.2026)

 

Mövsümağa Ədalətoğlu,

yazıçı-publisist. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

 

 

Söz…

O, kainatın görünməz nəfəsidir. Mənim içimdə gizlənən bütün duyğuları oyadır, düşüncələrimi silkələyir, ruhumun qaranlıq otaqlarını işığa boğur. Mən danışanda sadəcə səs çıxarmıram – mən öz varlığımı, öz taleyimi, öz əbədi izimi yazıram.

 

Amma söz – bir kəlmə – bir ömrü dəyişdirər. O, insanı uçurumdan zirvəyə qaldırar, qaranlıqdan işığa aparar. Mən bilirəm ki, sözün gücü bəzən bir ürəyi sağaldır, bəzən bir yaddaşı əbədi möhürləyir.

 

Söz sənətə çevriləndə artıq ünsiyyət olmur – o, bir varlıq olur. O, mənim ruhumun musiqisi, düşüncələrimin şeiri, gizli sirrlərimin açarıdır. Hər kəlmə bir sualdır, hər cümlə bir cavab, hər məna bir yol ayrıcıdır.

 

Mən danışanda öz varlığımın qapısını açıram. Sözüm məndən soruşur:

“Sən hansı sirrin yükünü ürəyində daşıyırsan? Sənin ruhunun işığı harada yanır? İçində gizlədiyin həqiqət nədir?”

Bu sualların cavabı asan deyil – çünki söz həm güvənimdir, həm ümidim, həm də qorxum və sarsıntım.

 

Söz həm dağıdır, həm qurur. O, həm yaradır, həm sağaldır. O, insanı həm ağladır, həm güldürür. O, bir körpüdür – keçmişlə gələcəyi, ümidlə reallığı, insanla kainatı birləşdirən.

 

Salyanın günəşli qızmar istisi mənim qəlbimin hərarətinə çevrilib. Çünki Salyan mənim doğma rayonum, dünyaya göz açdığım torpaqdır. O torpaq mənim ruhumun kökü, mənim sözümün dayağıdır. Kürün sahilində əsən külək mənim düşüncəmin səsi, günəşin alovu mənim kəlmələrimin işığı, torpağın qoxusu isə mənim yaddaşımın nəfəsidir. Mənim sözüm Salyanın od nəfəsi kimi içimdən çıxıb dünyaya nur saçır.

 

Doğma torpaq mənim sözümün mayasıdır. Mənim kəlmələrim o torpağın isti nəfəsindən doğulur, o günəşin alovundan güc alır, o küləyin ritmindən musiqi tapır. Mənim sözüm – Salyanın ruhu ilə yoğrulmuş bir əbədi nəğmədir.

 

Mən bilirəm: sözün gücü zamanın sərt axışına qarşı dayanır. O, yaddaşın daşına həkk olunur, ruhun dərinliyində əbədi iz buraxır. Və mən yalnız o zaman sözün həqiqi sahibinə çevrilirəm ki, kəlmələrim sadəcə danışıq deyil, bir sənət, bir fəlsəfə, bir psixoloji güc olsun.

 

Mənim sözüm – ruhun musiqisi, düşüncənin şeiri, varlığın nəğməsidir.

Söz – mənim ən güclü silahım, mənim ən dərin sirrim, mənim əbədi yaradıcılıq gücümdür.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.02.2026)

 

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair Təbrizdə yaşayan Mehdi Sırdaşdır.

 

 

Mehdi Sırdaş

Təbriz

 

SƏNİ NAMAZ QILIRAM

 

Ağzından damlayıbdır,

Bir damla pətəklərə.

Nəfəsin toxunubdur,

Sanki kəpənəklərə.

 

Başından şal düşəndə,

Qaranlıq qaralıbdır.

İnci-inci dişlərin,

Dağlardan qar alıbdır.

 

Sənə niyyət eyləyib,

Səni namaz qılıram.

Ağlım başımdan gedir,

Qunutda yıxılıram.

 

Göz ol tanrılığından,

Mənə təkcə sən gərək.

Səndən ayrılmaq üçün,

Beş arşın kəfən gərək.

 

Qarşına çıxmağımdan,

Utanıb üzdən üzüm.

Gecə-gündüz gözümdən,

Axıb gecə-gündüzüm.

 

Səni görüb duyandan,

İçimdə əlamandı.

Nəsə demək istədim,

"Nəsə"m ağzımda yandı!..

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.02.2026)

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portal Şahanə Müşfiqin “Həyat Şəminin poeziya dünyası” adlı məqaləsini təqdim edir.

 

Müasir Azərbaycan poeziyası bu gün yalnız forma və texnika axtarışları ilə deyil, daha çox insanın daxili aləminə yönəlmiş poetik düşüncə ilə səciyyələnir. Zamanın sürətlənməsi, insan münasibətlərinin mexanikləşməsi, sözün gündəlik danışıqda dəyər itirməsi fonunda poeziya getdikcə daha səssiz, daha içə dönük bir mahiyyət qazanır. Sanki bunca xaosun, qaçaqovun içərisində poeziya tənhalaşır, kimsəsizləşir.

Bu kontekstdə tanınmış şair Həyat Şəminin poeziyası xüsusi diqqət çəkir. O, sözün səsini qaldırmır, əksinə, onu sükuta yaxınlaşdırır. Duyğularını hayqırmaq ehtiyacı duymur, onu vərəqlərin qulağına pıçıldayır. Məhz bu sükutun içindəki səssiz pıçıltılarda insanın ən dərin, ən kövrək duyğuları üzə çıxır.

Həyat Şəmi poeziyada iddia ilə deyil, hisslərlə, duyğularla mövcuddur. Onun şeirləri özünü sübut etməyə çalışmır, oxucunu heyrətləndirməyi qarşısına məqsəd qoymur. Bu poeziya oxucuya bir şey anlatmaqdan daha çox, onunla eyni vəziyyətdə dayanmağı, ona özünü, öz iç dünyasını göstərməyi üstün tutur. Şair oxucunun qarşısında müəllim kimi yox, yol yoldaşı, könül sirdaşı kimi görünür. Bu isə müasir oxucu üçün olduqca önəmlidir.

Bu mənada Həyat Şəminin bu yaxınlarda işıq üzü görən “İstanbul saatı ilə” kitabı xüsusi önəm daşıyır. Bu kitab şairin poetik dünyasında yeni mərhələnin başlanğıcı kimi oxunur. Bu kitabda müəllif oxucunu yalnız coğrafi bir məkana deyil, zamanla ölçülən daxili bir yolçuluğa dəvət edir. “İstanbul saatı ilə” fərqli vaxt ölçülərinin, gecikmiş duyğuların, ötüb keçməyən xatirələrin poetik məkanına çevrilir. Burada zaman rəsmi saatlarla deyil, ürəyin ritmi ilə işləyir. Kitab Həyat Şəminin poeziyasında artıq formalaşmış sükut, yalnızlıq və iç monoloq xəttini daha da dərinləşdirərək oxucunu sözlə zaman arasında qurulan incə, kövrək bir dialoqa daxil edir.

“İstanbul saatı ilə” kitabında toplanmış şeirlərin mərkəzində insan və onun varlıqla münasibəti dayanır. Həyat Şəmi insanı yalnız sosial mühitin bir parçası kimi deyil, yaradana, dünyaya və öz daxilinə doğru yol alan bir varlıq kimi təqdim edir. Bu poeziyada insanın mövcudluğu sual altına alınır, həyatın mənası, taleyin ədaləti, zamanın insana münasibəti poetik düşüncənin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilir. Şair insanın həm kainat qarşısında kiçikliyini, həm də mənəvi məsuliyyətini eyni anda hiss etdirə bilir.

 

Bağçamıza qızılgül qələmi əkmişdim

Gecəgözlüdə…

Böyüyüb “ayrılıq” yazdı ömrümə:

Yurdumdan…

Anamdan…

Səndən…

İndi də özümdən ayrılıram.

Ayrılıram ki, Allaha yaxınlaşım.

(“Mənim bir sualım var”)

 

Kitabdakı şeirlərdə mövcudluq anlayışı təkcə yaşamaq faktı kimi deyil, dərk prosesinin ağrılı və ziddiyyətli mərhələsi kimi təqdim olunur. Müharibə, ayrılıq, ədalətsizlik kimi mövzular burada konkret hadisələr fonunda deyil, insanın daxili sarsıntıları prizmasından ifadə edilir. Həyat Şəmi bu mövzulara publisistik sərtliklə deyil, fəlsəfi-poetik təmkinlə yanaşır.

Eşq və sevgi anlayışları kitabda romantik ideallaşdırma müstəvisindən çıxarılaraq daha çox daxili yolçuluğun tərkib hissəsi kimi təqdim edilir. Sevgi burada insanın özünü tanıma cəhdidir, bəzən kamilliyə aparan yol, bəzən də insanı öz sualları ilə tək buraxan bir haldır. Şair eşqi nəticə kimi yox, proses kimi göstərir və bu prosesdə insanın dəyişməsini, iç dünyasında baş verən təbəddülatları ön plana çəkir.

 

Ayrılıq məni dağlayar,

Gözlərim yosun bağlayar,

Anam yox, məni ağlaya,

Nə olar, gəl, ağla məni...

 

Qov, dağılsın qara bulud,

Ağlamağı unut, unut...

Yum gözünü, bir arzu tut,

Tut, bir də buraxma məni...

(“Qoxula məni”)

 

Kitab boyu müəllifin poetik düşüncəsində mədəni və mənəvi coğrafiya da xüsusi yer tutur. Füzuli–Bakı–İstanbul xətti sadəcə məkan ardıcıllığı deyil, düşüncə və ruh halının mərhələləridir. Füzuli klassik irsə, metafizik düşüncəyə işarə edirsə, Bakı müasir insanın gündəlik reallığını, İstanbul isə zaman, mədəniyyət və yaddaş qatlarının qovuşduğu poetik mərkəzi simvolizə edir. Bu üç məkan Həyat Şəminin poeziyasında bir-birini tamamlayan mənəvi koordinatlara çevrilir.

“İstanbul saatı ilə” toplusu oxucunu yalnız şeirlərlə deyil, hisslərlə qarşılayır. Burada empatiya və həssaslıq poetik mətnin əsas enerjisinə çevrilir. Oxucu bu şeirlərdə təkcə müəllifin duyğularını deyil, öz daxili səssizliyinin, susdurduğu sualların, ifadə edə bilmədiyi hisslərin poetik əksini görür. Bu mənada kitab oxucu ilə şair arasında gizli, amma güclü bir emosional körpü yaradır.

 

Yaxşılıq- insanın bu dünyada qoyub getdiyi əməli,

həm də özüylə apardığı yeganə xəzinədir...

(“Rəssam”)

 

Şairin yaradıcılığında diqqəti ilk cəlb edən cəhət səmimiyyətdir. Bu səmimiyyət emosional açılma deyil, daxili dürüstlükdür. Həyat Şəmi şeirdə rol oynamır, maska taxmır. O, olduğu kimi danışır və bu danışıq bəzən yorğun, bəzən kədərli, bəzən də sakit razılaşma halındadır. Onun poeziyasında süni nikbinlik yoxdur, amma ümidsizlik də hökm sürmür. Burada həyat olduğu kimidir.

Həyat Şəmi üçün poeziya hadisələrin təsviri deyil, ruh halının əksidir. Onun şeirlərində konkret süjetlərə nadir hallarda rast gəlinir. Əvəzində hisslərin axını, düşüncələrin parçalanması, daxili monoloqlar əsas yer tutur. Şair üçün bir anın içində baş verən psixoloji dəyişmə bütöv bir roman qədər əhəmiyyətlidir. Bu baxımdan onun poeziyası modern psixoloji lirikanın xüsusiyyətlərini daşıyır.

Zaman anlayışı Həyat Şəminin poeziyasında xətti deyil. Keçmiş, indi və gələcək tez-tez bir-birinə qarışır. Uşaqlıq xatirələri, itirilmiş sevgilər, gələcək qorxuları eyni misrada yanaşı dayana bilir. Zaman burada ölçü vahidi yox, hiss kateqoriyasıdır. Şair üçün keçmiş unudulmuş bir dövr deyil, hələ də davam edən daxili vəziyyətdir.

Bu poeziyada yalnızlıq xüsusi fəlsəfi məna daşıyır. Həyat Şəminin yalnızlığı romantik tənhalıqdan fərqlidir. Bu yalnızlıq insanın özünə qayıtmaq məcburiyyətidir. Şair yalnızlığı cəza kimi yox, dərk mərhələsi kimi təqdim edir. İnsan yalnız qalanda öz səsini eşidir və bəzən bu səs onu qorxudur, bəzən isə sakitləşdirir.

Həyat Şəminin şeirlərində yalnızlıq çox vaxt sükutla müşayiət olunur. Bu sükut boşluq deyil. Əksinə, mənayla doludur. Şair susur, amma bu susqunluq danışmaqdan daha çox şey deyir. Oxucu bu sükutu hiss edir və mətndə öz daxili səsini eşitməyə başlayır.

 

Hər şey Mənim əlimdə,

Ürəyim,

əfv fərmanım,

imzam,

qollarım...

Açın qollarımı!

 

Hər şey Sənin əlində,

Sorğu-sual,

Durğu və duyğu işarələri,

Son cümlə,

Nöqtən.

Ürəyimə ölümcül həmlən...

Son dəfə getmək istəyim,

Üzümə bağlı qapıların dəstəyi...

Açın qapıları!

 

Hər şey Onun əlində,

Qələm,

Yazı,

Olum və ölüm,

Açın gözləriniz!

(“Mən, sən, o)

 

Qadın duyumu Həyat Şəmi poeziyasının ayrılmaz hissəsidir. Lakin bu duyum şüar xarakteri daşımır, feminist pafosla təqdim edilmir. Bu, gündəlik həyatın içində formalaşmış, yorulmuş, amma sınmamış qadın ruhunun poeziyasıdır. Şair qadın olmağı ideallaşdırmır, onu real vəziyyətdə göstərir.

Həyat Şəminin poeziyasının əsas xarakterik mövzularından biri, heç şübhəsiz, Vətən mövzusudur. Burada vətənpərvərlik hayqırtı və şüar dili ilə deyil, daxildən gələn məsuliyyət və mənəvi bağlılıq hissi ilə ifadə olunur. Onun vətən mövzulu şeirlərində torpaq anlayışı yalnız coğrafi məkan deyil, yaddaş, ağrı və ümidin cəmləndiyi mənəvi varlıq kimi təqdim edilir. O, yurdunun azadlıq eşqini poetik dillə oxucusuna bir daha hiss etdirir.

 

Səni şəhidlər gətirdi,

anaların örpəyi-

yüz ildir ürəyimdə gəzdirdiyim,

dodaqlarımın and yeri

üçrəngli Bayrağım gətirdi.

Gətirdi

və mən yaxşı ki,

tanıdım səni, Azadlıq!

(“Azadlıq”)

 

Qarabağ mövzusu şairin poeziyasında tarixi faktların sadalanması ilə yox, insan talelərinin, itkilərin və sarsılmış xatirələrin poetik dili ilə yaşayır. Bu şeirlərdə vətən ağrısı təbliğat xarakteri daşımır, daha çox insanın içində susaraq böyüyən bir hiss kimi təqdim olunur.

 

Qarabağ-bağrımın qara ləkəsi,

Vətənin ən gözəl, dadlı tikəsi...

Doydur həsrətlini, doydur hər kəsi,

Qoy, Vətən desin ki, sənsən xilaskar,

Salam, əsgər!

(“Salam, əsgər!”)

 

Şuşa və azadlıq mövzuları Həyat Şəminin şeirlərində xüsusi simvolik məna qazanır. Şuşa onun poeziyasında təkcə azad edilmiş şəhər deyil, milli ruhun, mədəni yaddaşın və mənəvi dirçəlişin rəmzidir. Azadlıq isə burada yalnız siyasi anlayış kimi yox, insanın daxili azadlığı, qorxulardan, susqunluqdan, unutqanlıqdan xilas olma halı kimi təqdim edilir. “Azadlıq”, “Əsgərə məktub”, “Qarabağ şəhidim”, “O fevral”, “Şuşa”, “Xarı bülbül”, “Şuşada vurulan vertolyot”, “Qurbanam”, “Şəhidim”, “Qarabağ” kimi şeirlərində şair bu mövzuları pafosdan uzaq, lakin yüksək emosional gərginliklə təqdim edərək vətənpərvərlik anlayışını insanın öz kökü, yaddaşı və mənəvi məsuliyyəti ilə üz-üzə qoyur.

 

Kəlimələrə tökəmmirəm

səni...

Sadəcə

gözümdən yaşlar tökülür

misra-misra,

yaşam-yaşam,

Şuşam!

(“Xarı bülbül”)

 

Şairin “Respublika Xatirə Kitabı”na həsr etdiyi, itkin və əsir düşmüş vətən övladlarındann bəhs etdiyi şeiri neçə-neçə gözü yolda qalan anaların, bacıların ağısı, qəlb yanğısıdır. O, bu şeirdə təkcə şair deyil, millətinə qəlbi yanan bir el qızıdır, anadır, bacıdır, övladdır. Ölkəmizin, millətimizin tarixi keçmişini öz səhifələrində qürurla qoruyub-saxlayan bir kitabın dəyərini Həyat Şəmi özünün poetik dili ilə şeirin batinində, ədəbiyyatın ruhunda hifz edir:

 

Qırmızı kitab unutmamışdı heç kimi-

qardaş, bacı, nənə, baba, əmi, dayı...

Hələ də yolunu gözləyirlər:

- Qayıt, bala, qayıt!

 

Hələ də yolunu gözləyirəm,

itkin düşmüş,

əsir, girov götürülmüş

Soydaşım,

yeni ünvanın mübarək!

“Ümid qapısı” kimi açdım kitabı,

açdım və saxladım...

Və...

“Vətən sağ olsun” deyib,

hər şeyi cızıq-cızıq

alın yazısına bağladım.

(“Xatirə kitabı”na)

 

Sevgi mövzusu Həyat Şəminin poeziyasında xüsusi, lakin klassik çərçivədən kənar şəkildə təqdim olunur. Bu sevgi çox vaxt itirilmişdir, gecikmişdir və ya yarımçıq qalmışdır. Şair üçün sevgi nəticə deyil, prosesdir. Bəzən sevgi xatirəyə çevrilir, bəzən də insanın içində qalan bir boşluq olur. Amma bu boşluq dağıdıcı yox, düşündürücüdür.

 

Həbs olunmuş bir sevgi var

dördkameralı qəlbimdə.

Hamısında o yatır...

 

Həyat Şəmi sevginin pafosundan qaçır. Sevgi burada daha çox səssiz razılaşma, taleylə barışma, içdən gələn qəbul halıdır. Bu isə müasir insanın emosional vəziyyətinə daha uyğundur.

 

Baxır hey arxanca gözüm,

Gözümdə mirvari düzüm,

Doğulmayan körpəmizin

adını sən qoy.

 

Bu qədərmiş…bitdi oyun,

Boğazımda sevgim düyün.

Ürəyinə öz sevdiyin

Qadını sən qoy.

Adını sən qoy…

(“Adını sən qoy”)

 

Şairin dili və üslubu onun poeziyasının əsas dayaqlarındandır. Həyat Şəmi sözlə ehtiyatla davranır. O, dili yormur, cümlələri şişirtmir. Metaforalar sadədir, lakin dəqiqdir. Bu sadəlik poeziyanı zəiflətmir, əksinə, gücləndirir. Çünki şair sözün emosional enerjisinə inanır.

Onun poetik dili gündəlik danışıqla ədəbi dil arasında incə tarazlıq yaradır. Bu, oxucunu mətndən uzaqlaşdırmır, əksinə, yaxınlaşdırır. Şeirlər oxucuya “çətin poeziya” hissi vermir, lakin düşüncə baxımından asan da deyil. Bu poeziya səbir tələb edir. Hətta şair gündəlik həyatımızda baş verən mühüm hadisələri, dilimizə yeni daxil olan və sürətlə ümumişlək sözə çevrilən kəlmələri belə öz poeziyasına asanlıqla daxil edə bilir. Bu mənada “İstanbul saatı ilə” kitabının “Pandemiya şeirləri” hissəsi xarakterikdir. Bu hissədə şair bir zamanlar bütün dünyanı, eləcə də Azərbaycanı və Türkiyəni öz ağuşuna almış pandemiya bəlasına incə göndərmələr edir, o günləri bird aha oxucuna xatırladır. “#EvdeQal”, “Karantində qal indi”, “Koronaviruslu Bakım” kimi şeirlərdə həmin dövrdə dilimizə daxil olan sözlər, şüarlar böyük ustalıqla şeir dilinə uyğunlaşdırılıb.

 

Yenə könlümə düşdün,

Varmı başqa yol indi?

Qəlbimin köşəsində

Karantində qal indi!

(“Karantində qal indi”)

 

Təbiət obrazları Həyat Şəminin poeziyasında simvolik məna daşıyır. Payız – tükənmişlikdir, gecə – daxili dialoqdur, yağış – təmizlənmə ehtiyacıdır, külək – dəyişiklik qorxusudur. Təbiət burada insanın psixoloji vəziyyətinin davamıdır. Şair təbiəti seyr etmir, onunla birgə yaşayır.

Həyat Şəminin poeziyasında tez-tez rast gəlinən bir xüsusiyyət də yarımçıqlıq effektidir. Şair çox vaxt fikri tamamlamır, misranı açıq qoyur. Bu açıq qalan yerlər oxucu üçün boşluq deyil, iştirak məkanıdır. Oxucu mətni tamamlayır, onu öz həyatına uyğunlaşdırır. Bu isə poeziyanın interaktiv təbiətini gücləndirir.

Bu poeziya sürətli oxu üçün deyil. Həyat Şəminin şeirləri tələsməyi sevmir. Onlar sakit oxunuş, təkrar baxış, daxili dinləmə tələb edir. Bu poeziya oxucunu informasiyaya boğmur, hissə aparır. Xüsusən, kitabın, 3-cü- “Qısa şeirlər” adlı hissəsində yer almış poeziya nümunələrini missal göstərə bilərik.

 

Bir dəli şeytan deyir,

bəlkə, keçdiyin zamanı

geriyə doğru dərk edəsən...

Çıxasan qaldığın yerdən,

bütün yaşadıqlarını

ikiayaqlı tərk edəsən,

İstanbul!

 

Nəticə olaraq demək olar ki, Həyat Şəmi müasir Azərbaycan poeziyasında özünəməxsus, səssiz, lakin təsirli poetik məkan yaradan şairlərdəndir. Onun poeziyası zamanla köhnəlmir, çünki konkret dövrün hadisələrinə yox, insanın dəyişməyən daxili vəziyyətinə toxunur.

Həyat Şəminin şeirləri oxucunu dəyişdirməyi qarşısına məqsəd qoymur. O, oxucunu özünə qaytarır. Bu poeziya insana “sən tək deyilsən” hissini yaşadır.

Bəlkə də poeziyanın ən böyük gücü elə insanın içindəki səssizliyi sözə çevirməyi bacarmaqdır. Həyat Şəmi bu səssizliyin şairidir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.02.2026)

 

 

Şərəf Cəlilli,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

 

 

 

Dövlət qalandı, qalan hər şey yalandı!

 

 Sərkərdə-xaqanları, fikir və düşüncə sahibləri, təbib-filosofları, mütəfəkkir şairləri ilə bəşəri dəyərlər xəzinəsini zənginləşdirən Odlar Yurdu Azərbaycanda tarixin müxtəlif dönəmlərində qüdrətli dövlətlər, imperiyalar qurulub. Onların bəzisi yüz il,  bəzisi üç yüz il, bəzisi isə hətta min ildən çox varlığını qoruyub saxlayıb. İrsimiz, mirasımız, daşa, yaddaşa dönən dünyamız, qüdrətimizin, əzəmətimizin bəlgəsi olan o dövlətləri tanımaq, tanıtmaq Vətən tarixi qarşısında ən böyük borcumuzdur.

 

 

Salmanasara bağlı daş kitabədə Manna dövlətinin və onun hökmdarı Udaykinin adı çəkilir

 

Daş kitabələrdən boylanan, milli dövlətçilik tariximizin qədim-qayım qatı sayılan, əski Azərbaycan dövlətlərindən hesab olunan Manna eramızdan əvvəl X əsrdə yaranmışdır. Onun haqqında ilk məlumat eramızdan əvvəl 843-cü ilə aid Aşşur hökmdarı III Salmanasarın adının həkk olunduğu daş kitabədə verilir. Kitabədə Azərbaycanın cənub torpaqlarında mövcud olmuş Manna dövləti və onun hökmdarı Udaykinin adı çəkilir.

Əgər Manna dövlətinin yaranma tarixini bu mənbədən, yəni eramızdan əvvəl 843-cü ildən hesablasaq və onun eramızdan əvvəl 590-cı ildə süquta uğramasını nəzərə alsaq, bu dövlətin ən azı 253 il mövcud olduğunu deyə bilərik. Manna dövləti Assuriya, Babilistan, Urartu və Midiya ilə mübarizədə uzun müddət mövcudluğunu qoruyub saxlamışdır. “Hökmdar İrvanzunun hakimiyyəti illərində yüksəliş dövrünü yaşayan Manna və onun paytaxtı İzirtu kompleks şəkildə  inkişaf etmişdir. Sonrakı hökmdarların dövründə isə dövlət tədricən zəifləyərək eramızdan əvvəl 590-cı ildə Midiya dövlətinin hücumları nəticəsində süquta uğramışdır”.

 

 

 

Herodot: “Qaydaya görə fars mənşəli şahzadə Midiya taxtına sahib ola bilməzdi”

 

Azərbaycanın güneyində eramızdan əvvəl təməli X əsrdə qoyulan Manna dövlətindən sonra  qurulan, dövlətçilik tariximizdə mühüm yeri olan “Midiya  öncə  Arazın o tayında  kiçik vilayətlərdən ibarət ərazi idi. Vilayətləri canişinlər idarə edirdilər. Eramızdan əvvəl VIII əsrin sonunda Deyok adlı canişin  Midiyada dövlət yaratmağa təşəbbüs göstərir. O, Ekbatan-Həmədan  şəhərinə hücum edir və oranı Midiya dövətinin paytaxtına çevirir. “Aşşur hökmdarları bu zaman qədər Midiyaya tez-tez hücum edir, onun vilayətlərini talayır, hətta əhalini xərac verməyə məcbur edirdilər. Yerli əhali Aşşurlara qarşı müqavimət göstərsə də nəticə hasil olmurdu. Midiyalıların Aşşurlara qarşı mübarizəsinə Kaştariti adlı sərkərdə başçılıq edirdi. Eramızdan əvvəl 672-ci ildə Midiya tayfaları Aşşur dövlətinin əsarətindən xilas olur və onlar kiçik vilayətləri bir mərkəzdə birləşdirib vahid dövlət yaratmağa nail olurlar”. Türklərdən ibarət olan Midiyada idarəçilik təlimi məhz türk dövlətçilik ənənələri üzərində qurulmuşdur ki, bu da onların əski gələnəkləri ilə bağlı idi.

 Qədim yunan tarixçisi Herodot  bu barədə yazırdı ki, Astiaq hakimiyyətini itirməkdən çox qorxurdu. O, bir yuxu görmüşdü. Yuxuyozanlar demişdilər ki, gələcəkdə qızından doğulacaq nəvəsi böyüyüb onu taxtdan salacaqdır. Qaydaya görə fars mənşəli şahzadə Midiya taxtına sahib ola bilməzdi. Ona görə də Astiaq qızını fars vilayətinin hakimi Əhəmənilər nəslindən olan I Kambizə ərə verdi. Rəvayətə görə, o, hətta nəvəsi II Kirin öldürülməsi haqqında gizli göstəriş versə də, güvəndiyi adamlar onun tapşırığını yerinə yetirməmiş, beləliklə də, Hökmdarın nəvəsi sağ qalmış və böyüyüb babasına qarşı çıxmışdır.  “Bu səbəbdən də türk hökmdar Astiaqın sarayında fars meyilli qüvvələr getdikcə artmışdır. Onlar II Kirin hakimiyyətə gəlməsi üçün çalışmış, eramızdan əvvəl 553-cü ildə üçillik mübarizədən sonra II Kirin hakimiyyətə gəlişinə nail olmuşdular. Ekbatan-Həmədan şəhərini  tutan, onu paytaxta çevirən, bununla da Midiya torpaqlarını öz ərazilərinə qatan II Kir Əhəmənilər dövlətini qurmuş, farssoylu Əhəmənilər sülaləsinin hakimiyyətə gəlişinə nail olmuşdur”.

 

 

 

 

Atropatena – Atropatın şah əsəri

 

Milli dövlətçilik tariximizin mühüm mərhələsi hesab olunan Atropatena zəngin mədəniyyəti, dövlətçilik ənənələri ilə bu gündə dünya tarixçilərinin diqqət mərkəzindədir. Tarixi mənbələrdən bəlli olur ki, “Eramızdan əvvəl IV əsrin sonunda Makedoniyalı İskəndər Şərqin böyük hissəsini fəth etmişdi. İmperiyası böyük olduğundan, bu əraziləri satraplıqlara bölmüşdü. Azərbaycanın cənub torpaqlarının daxil olduğu satraplığa Atropat adlı  sərkərdə başçılıq edirdi. Dünya  Fatehi İskəndərin ölümündən qısa müddət sonra bütün satraplar müstəqil oldu və keçmiş satraplıqlar yeni dövlətlərə çevrildi.”

Eramızdan əvvəl 323-cü ildə Atropat öz satraplığını müstəqil şəkildə idarə etməyə başladı və bu tarix paytaxtı Kazaka şəhəri olan Atropatena Dövlətinin yaranma tarixi hesab olundu. Atropatena şimaldan Albaniya ilə qonşu idi və müxtəlif vaxtlarda Selaviklər, Harfiyyə, Roma və Sasanilər imperiyaları ilə mübarizə apararaq varlığını qoruyub saxlayan Atropatena Dövləti 227-ci ildə yeni yaranan Sasanilər İmperiyası ilə savaşdan sonra süqut etmiş onun 150 illik dövlətçilik ənənəsinə son qoyulmuşdur.

 

 

 

Qafqaz Albaniyası – Azərbaycanın ən uzun ömürlü dövləti

 

Qədim insan məskənləri , yaşayış yerləri, sivilizasiyaların, mədəniyyətlərin beşiyi olan Odlar Yurdu Azərbaycan  tarixi tikililəri ilə yanaşı, milli dövlətçilik ənənələri ilə də bəşəri dəyərlərin inkişafına töhfələr vermişdir. Tarixi mənbələrə istinad edərək qeyd edə bilərik ki, “Eramızdan əvvəl IV əsrin sonlarında Makedoniyalı İskəndərin qurduğu imperiya süquta uğramış, onun nəzarəti altında olan torpaqlarda yeni-yeni dövlətlər qurulmuşdur. “Bu zaman Azərbaycanın  cənubunda Atropatena, şimalında isə Albaniya dövləti yaranmışdır. Qafqaz Albaniyası kimi tanınan bu dövlətin Paytaxtı öncə Qəbələ, sonra isə Bərdə şəhəri olmuşdur. Qafqazın böyük bir ərazisini əhatə edən Albaniya dövlətinin ərazisi Dərbənddən Araz çayına qədər uzanırdı. “Bu dövlətdə 26 müxtəlif dildə danışan tayfalar yaşasa da, üstünlük əsasən türkdilli etnoslarda idi.” IV əsrin sonlarında Albaniyada Savir-Sabir türklərinin bir qolu olan Mehranilər sülaləsi hakimiyyətə gəlmişdir. Sülalənin ən görkəmli nümayəndəsi olan Knyaz Cavanşirin hakimiyyəti illərində Albaniya dövləti öz yüksəliş dövrünü yaşamış, Knyaz Cavanşirdən sonra hakimiyyətə gələnlər bu tərəqqini əldə saxlaya bilməmiş, Ərəb Xilafətin hücumlarına məruz qalmış 705-ci ildə tarix səhnəsindən çıxmışdır”.

Eramızdan əvvəl IV əsrdən başlayaraq, Eramızın 705-ci ilinə kimi Roma, Sasanilər, Bizans imperiyaları, Xəzər Xaqanlığı və Ərəb Xilafəti ilə mübarizə şəraitində varlığını qoruyub saxlayan Azərbaycan tarixinin ən uzun ömürlü dövləti kimi tarixə yazılmışdır.  Bu gün Borçalıda, Dağıstanda, Çeçenistanda, İnquşeytiya və Osetyada, Şəkidə, Qəbələdə, Kəlbəcərdə, Laçında, Zəngəzurun və Qərbi Azərbaycanın talan və viran edilmiş torpaqlarında mövcud olan məbədlər Alban, Alpan türklərinin yaddaş yeri, eyni zamanda milli dövlətçilik tariximizdə mühüm mərhələ olan Qafqaz Albaniyasının simgəsi, bəlgəsidir.

 

 

 

Şirvanşahlar Dövləti - milli dövlətçilik tariximizin min illik möcüzəsi

 

Dərbənddən Kür çayına qədər böyük bir ərazini əhatə edən, sivilizasiyaların, mədəniyyətlərin, dinlərin dialoq, tolerantlıq ünvanı olan Odlar Yurdu Azərbaycanın əski dövlətçilik ənənlərini özündə ehtiva edən, milli dövlətçilik tariximizin möcüzəsi hesab olunan Şirvanşahlar Dövlətinin adı çəkiləndə belə insanda qürur və vüqar hissi doğuran yaddaş yerimizdir. Tarixi mənbələrə istinad edərək qeyd edə bilərik ki, Ərəb Xilafətini idarə edən Abbasilər sülaləsinin IX əsrin ikinci yarısından etibarən zəifləməsi ilə xilafətin ərazilərində kiçik feodal dövlətləri yaranmışdır. Onlardan biri də 861-ci ildə Azərbaycan torpaqlarının şimal-şərqində yaranan Şirvanşahlar dövlətiidi. Dövlətin əsasını Məzdəkilər sülaləsindən olan Heysam İbn Xalid qoymuşdur.

Paytaxtı öncə Şamaxı, sonra isə Bakı şəhəri olan Şirvanşahlar Dövlətinin ərazisi Dərbənddən Kür çayına qədər uzanmışdır. 1027-ci ildə Şirvanşahlar dövlətində Kəsranilər sülaləsi hakimiyyətə gəlmişdir. 1382-ci ildə isə türksoylu Dərbəndilər sülaləsindən olan I Şirvanşah İbrahimin hakimiyyətə gəlişi ilə Şirvanşahlar dövlətində yeni idarəçilik ənənləri formalaşdırılmışdır. Yüzillər boyu “Slavyanların, Səlcuqluların, Atabəylərin, Moğolların, Teymurilərin, Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin basqısı altında öz varlığını qoruyub saxlayan Şirvanşahlar Dövləti XVI əsrin ortalarında Səfəvilər İmperiyasının hədəfində idi. Bu dövrdə Səfəvilərdən asılı vəziyyətdə olan Şirvanşahlar onlara ağır vergi ödəyirdilər”. 1538-ci ildə Şirvanda qalxan üsyanı  yatırmaq üçün Şah İsmayıl  Səfəvinin bilavasitə başçılığı ilə Şirvana qoşun yeridilmiş, Şamaxıda qardaşın-qardaşa – Şah İsmayıl Səfəvinin Fərrux Yasara sıyırdığı qılıncla Şirvanşahlar dövlətinin varlığına son qoyulmuş, eramızın 861-ci ilindən 1538-ci ilə kimi varlığını qoruyub saxlayan, 677 il sənətin, mədəniyyətin himayədarına çevrilən Şirvanşahlar İmperiyasına son qoyulmuşdur. Milli dövlətçilik tariximizin Şamaxıda yazılan kədər səhifəsi təəssüf ki, Çaldıran döyüşündə də təkrarlanmı,  Şah İsmayıl Səfəvi ilə Sultan Səlim üz-üzə gəlmişdi...

 

 

 

Səfəvilər İmperiyası – Şah İsmayıl Xətainin ruhunun aynası

 

Manna, Midiya, Atropatena, Qafqaz Albaniyası, Şirvanşahlar, Atabəylər, Ağqoyunlular, Qaraqoyunlular, Əfşarlar, Qacarlar kimi qüdrətli imperiyalar quran Odlar Yurdu Azərbaycanın dövlətçilik tarixində Səfəvilər Dövlətinin mühüm yeri var. Ağqoyunlular İmperiyasının devrilməsi ilə Şərur düzündə elan olunan, Təbrizdə “Tacqoyma” mərasimi keçirilən, milli dövlətçilik tariximizdə mühüm rola və yerə malik olan Səfəvilər İmperiyası 1501-ci ildə Şah İsmayıl Səfəvinin öndərliyi ilə qurulmuşdu. Varlığını 1736-cı ilə qədər qoruyan Səfəvilər İmperiyası 235 il mövcud olmaqla yanaşı, Şərqi Anadoludan Xorasana, Bağdad və Dərbəndə qədər uzanan böyük bir ərazini əhatə edən nəhəng bir dövlət kimi Doğunun və Batının diqqət mərkəzində olmuşdur.

Tarixdə ilk dəfə Ana dilini dövlət dili elan edən Səfəvilər İmperiyasının Lideri sufiyana lirik şeirləri, zəngin kitabxanası, sazda mahir ifası ilə  dünyaya səs salmış, bir əlində qılınc, bir əlində saz saysız-hesabsız fətih dastanları yazmışdır. Çaldıran döyüşündə iki qardaşın – Səfəvi və Osmanlı hökmdarının üz-üzə gəlməsi ilə milli dövlətçilik tariximizin kədərli səhifəsi yazılsa da, hər kəs bu qüdrətli  İmperiyanı həm də sarayını sənətin, mədəniyyətin gülzarına çevrən Şah İsmayıl Səfəvinin əzəməti olaraq qəbul etmişdi.

Çaldıran döyüşündəki məğlubiyyətdən sonra İmperiyanın ağır günləri  başlasa da onu ayaqda tutmaq üçün Səfəvi hökmdarı bütün gücünü səfərbər etmişdir. Məhəmməd Xudabəndənin hakimiyyəti dövründə süqutun bir addımlığında olan Səfəvilər İmperiyası 1587-ci ildə hakimiyyətə gələn Şah Abbas Səfəvinin simasında itmiş nüfuzunu və qürurunu özünə qaytarmağa nail olmuşdu. Sonrakı hökmdarların dövründə isə Səfəvilər İmperiyası getdikcə zəifləməyə başlamış, sərkərdə Nadirqulu bəy Əfşarın sayəsində ayaqda qalmağa çalışsa da,  1736-cı ildə İmperiya ömrünü başa vurmuşdur. Səfəvi ordusunun Baş sərkərdəsi Nadirqulu bəy Əfşar Səfəvi hökmdarlarının zəifliyini, qonşu dövlətlərinin imperiyaya təhdidlərini nəzərə alaraq hakimiyyəti ələ almış, tarixdə ikinci Türk-Azərbaycan imperiyasının əsasını qoymuş, Arazın bu tayında, Muğan düzündə – Suqovuşanda qurultay çağıraraq, özünü şah elan etmiş, 60 il adı çəkiləndə dünyanın dizi titrəyən Əfşarlar İmperiyası qurmuşdur.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.02.2026)

                                                     

 

 

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

 

Azərbaycanın hazırda həyatda olan Milli Qəhrəmanlarından biri, Raquf Orucov və Polad Həşimovun komandiri, general-mayor Fəxrəddin Cəbrayılov saytlardan birinə açıqlama verib. O, maraqlı bir döyüş əməliyyatı barədə danışıb.

 

"Raquf atəşkəs dövründə, 1995-ci ildə yanımıza gəldi. Mən onu tağımın kəşfiyyat komandiri təyin etdim. Avqustun 13-də dağlarda güclü duman olan vaxt yeddi nəfər - bir çavuş və altı əsgər - posta qalxarkən yolu azıb Kəlbəcərin kəndlərindən birinə düşüblər. Çavuş əsgərlərin bir neçəsinin itdiyini anlayıb onların ardınca gedib və o da əsir düşüb. Əsgərlər çavuşun geri qayıtmadığını görüb geri dönmək istəsələr də, ermənilərin postuna çıxıblar. Həmin gün biz də onları axtarırdıq.

Ertəsi gün ermənilər xəbər göndərdilər ki, əsgərləriniz bizdədir. Bir həftə danışıqlar apardıq. Altı əsgəri qaytardılar, amma dedilər ki, çavuş Şuşa həbsxanasındadır və onu verməyəcəklər. Mən dərhal müdafiə naziri ilə əlaqə saxladım. Həmin vaxt nazir Səfər Əbiyev idi. İcazə istədim ki, iki kəşfiyyat qrupu göndərək, qarşı tərəfdən əsir götürək və əsirləri dəyişək. Əvvəl razılıq vermədi. Dedim ki, məsələ Ulu öndərə məruzə edilsin. O vaxt atəşkəs artıq elan olunmuşdu və hər hansı insident yeni döyüşlərin başlanmasına səbəb ola bilərdi. Nəticədə icazə verildi.

Kəşfiyyat bölüyünün zabitlərini çağırdım. Onlardan biri Raquf Orucov idi. Sağ və sol istiqamətlərdən hərəsi 11 nəfərdən ibarət iki qrup göndərildi. Sol istiqamətdən gedən qrup iki dəfə cəhd etdi, nəticə olmadı. Amma Raqufun qrupu Qarabağ zonasını keçərək birbaşa Ermənistana, Göyçə gölü ətrafında yerləşən Vardenisə (Basarkeçər-müəl.) qədər irəlilədi. Burada yalnız qəhrəmanlıq və qorxmazlıqdan danışmaq olar.

Rabitə dağlıq əraziyə görə işləmirdi. Bizim kəşfiyyatçılar 10 gün sonra üç nəfər erməni gətirdilər.

 

Ertəsi gün ermənilər mənə zəng edib dedilər ki, bilirik onlar sizdədir, gəlin əsirləri dəyişək. Əvvəl üç, sonra beş nəfərə razılaşdılar. Mən məsələni müdafiə nazirinə çatdırdım. O dedi ki, əgər 30 nəfər verirlərsə, dəyişək. Dedim ki, buna getməzlər. Bir müddət sonra xəbər göndərdilər ki, təkcə çavuş yox, mart ayında yaralanan başqa bir əsgər də bizdədir. Sənədlərə baxdım, doğrudan da həmin hərbçi mart ayından itkin kimi qeyd olunmuşdu.

Bizim qaydalara görə əsirləri bir gündən artıq saxlamaq olmazdı. Cənab Prezident Heydər Əliyev müdafiə naziri Səfər Əbiyevə tapşırıq verdi və helikopterlə gəlib onları apardılar.

İki gün sonra MTN-in Gəncə şəhər şöbəsinin rəisi Tofiq Babayev mənə qəzetləri göndərdi. Baxdım ki, yaralı çavuş və daha üç hərbçi dəyişdirilib. Yenə də inanmadım, bir zabitimi Bakıya göndərdim. Ertəsi gün çavuşu da götürüb geri qayıtmışdı. Dedilər ki, azad olunmuş digər hərbçilər hospitaldadır.

Əsas olan o idi ki, əsgərlər bildi ki, biz onları tək qoymuruq".

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.02.2026)