Nigar Həsənzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

1 aprel  yazıçı, ssenarist və kinoredaktor, Azərbaycan SSR xalq yazıçısı (1988), Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi (1976) İsa Hüseynovun (İsa Muğannanın) ruhunun Tanrıya qovuşduğu gündür. Bu gün onun ruhunu ehtiramla yad edirik.

Bəlkə də bəziləri İsa Muğannanın dərin məzmunlu əsərlərinə tam bələd deyil. Amma onun qələmindən filmə çevrilmiş “Tütək səsi”ni tanımayan yoxdur. Böyükdən-kiçiyə hamının sevdiyi bu filmin ssenarisi məhz onun yaradıcılığının məhsuludur.

İsa Muğanna (Hüseynov) 1928-ci ilin 12 iyununda Qazax qəzasının Muğanlı kəndində anadan olub. Doğma kəndinin havasından, suyundan bəhrələnən dahi yazarın bir çox əsərləri fəlsəfi məzmun daşıyır. Ən azı onun “Məhşər” və “İdeal” romanları dünyanı fəth etməyə layiq əsərlərdir.

Hər kəs bu ömrü yaşayır və bu həyatdakı rolunu tamamlayaraq dünyadan köçür.

Amma kimlərin izi qalır?

Məşhur bayatıda deyildiyi kimi:

"Tikmədim, özüm qalam,

Tikdim ki, izim qala".

Bir abzas öncə qeyd etdiyim kimi insan bu dünyadakı missiyasını tamamlayaraq Tanrıya qovuşur. Çoxları zamanla unudulur. Bəs kimlər qalır?

İz qoyanlar - yəni özündən sonra böyük mənəvi miras buraxanlar.

Bir yazıçının ucaltdığı ən möhtəşəm abidə onun ruhundan süzülüb gələn, qəlbinin məhsulu olan əsərləridir. Dahi yazar İsa Muğannanın yaradıcılığı da bu gün bizim üçün onun qoyub getdiyi mənəvi xəzinədir.

Xalq arasında dolaşan “Xan əfsanəsi”ndə də deyildiyi kimi, bir insanı fiziki olaraq məhv etmək olar, lakin o insanın yetişdirdiyi davamçıları varsa, o heç zaman unudulmur. Bəs şagirdlər həmişə canlı insanlarmı olur? Məncə, xeyr. Müəllim necə biliklərini şagirdinə ötürürsə, yazıçı da düşüncələrini öz əsərlərinə həkk edir. Nə qədər ki, bu “şagirdlər” - yəni əsərlər yaşayır, müəllif də yaşayır.

Bu mənada dahi yazarın 60-cı illərin əvvəllərində qələmə aldığı “Doğma və yad adamlar”, “Yanar ürək” romanları, “Teleqram”, “Tütək səsi”, “Kollu koxa” kimi pyes və hekayələri onun mənəvi varlığını yaşadan nümunələrdir.

Yazarın yaradıcılığında kənd mövzusu və bu mühitdən doğan problemlər xüsusi yer tutur. İsa Hüseynovun  “Məhşər” və “İdeal” əsərləri kəskin sosial ziddiyyətlərin fonunda psixoloji sarsıntılar yaşayan intellektual insanların mənəvi aləmini ədəbiyyata gətirən nümunələrdir.

O, yalnız kənd həyatını təsvir etməklə kifayətlənmirdi. Yazıçının qələmə aldığı kənd mühiti əslində dünyaya açılan bir pəncərə idi. O, həyatın əbədi sualları - olum və ölüm, tərəqqi və tənəzzül, kamillik və nadanlıq haqqında düşünür, fəlsəfi nəticələrə gəlir, daxili monoloqlar vasitəsilə dərin psixoloji problemləri işıqlandırırdı. Bu dərinlik onun qəhrəmanlarının mənəvi dünyasını daha dolğun təsvir etməyə və əsərlərində güclü psixologizm yaratmağa imkan verirdi.

Sonda təəssüflə qeyd edim ki, İsa Muğanna həqiqətən də ədəbiyyat dahisi idi, heyif ki, daha çoxunu etməyə və daha çox tanınmağa imkanı olmadı. 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

“Şəftəli qoxusu”nun müəllifi…

Bu əsəsri xuyanda dərhal ona vuruldum. Dilin zənginliyi, təhkiyənin ustadlığı dərhal gözə çarpdı…

Bu gün onun – Azər Abdullanın doğum günüdür.

Niyə də onun barəsində danışmayaq?

1940-cı il aprelin 1-də Qərbi Azərbaycanın Zəngəzur mahalının Mığrı bölgəsinin Lök kəndində kolxozçu ailəsində dünyaya Azər adını verdikləri bir oğlan göz açdı. Lök kəndi orta yediillik məktəbində, sonra qonşu kənd orta məktəbində təhsil aldı. Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinin dil və ədəbiyyat şöbəsini bitirdi (1962–1967). Elə gənc yaşlarında da elində-obasında sevildi, hörmət və izzət qazandı.

Azər Abdulla (Əhmədbəyli) həm jurnalist, hən də yazıçı kimi adını adlar içində yazdırmağa müvəffəq olan şəxsdir. O, jurnalistika fəaliyyətinə "Azərbaycan məktəbi" jurnalında korrektor, "Mədəni ticarət" qəzetində ədəbi işçi işlərkən başlamış (1967–1969), ilk qələm təcrübələrini və şerlərini dövri mətbuatda çap etdirmişdir. "Qobustan" toplusunda texniki redaktor vəzifəsində çalışmışdır. "Oğuz Eli" qəzetinin əlavəsi olan "Yazıçı" qəzetinin baş redaktoru idi.

"Nazim Hikmət və Azərbaycan" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdi.

Dövri mətbuatda şeir, hekayə və publisistik yazılarla müntəzəm çıxış edirdi.

Kitabları:

1. Bir durna qatarıyıq. 

2. Gedirəm gündoğana. 

3. Səni gözləyirəm. 

4. Bəyaz çiçəklər. 

5. Oyun. 

6. Qəmərlidən keçən qatar. 

7. Pa de şa.

8. Qapıları bir-bir döydüm. 

9. Onlar qəmli idi. 

10. Havalı sular, sevdalı sular. 

11. Kəpənək bayramı. 

12. Azerbaycandan hikayeler.

13. Şəftəli qoxusu. 

Azər Abdulla 2021-ci il martın 20-də kəskin pnevmoniyadan vəfat edib. Xırdalan qəbiristanlığında dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

Amin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2026)

Elman Eldaroğlu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Təəssüf ki, bu gün yazıb yaradan yazıçı və şairlərin böyük əksəriyyəti klassiklərimiz kimi geniş oxucu kütləsi tərəfindən birmənalı qarşılanmırlar. Nədənsə onları zəif və güclülərə bölüb, ayrıseçkilik salmağa çalışırlar. Maraqlısı da odur ki, bu çalışanların çoxu, elə şair və yazıçıların özləridir. Bəli, sovet dövründə yaşayan Bəxtiyar Vahabzadə, Məmməd Araz, Nüsrət Kəsəmənli, Musa Yaqub, Cabir Novruz, Nəbi Xəzri, Mirzə İbrahimov, İlyas Əfəndiyev, Bayram Bayramov, Fərman Kərimzadə, Vidadi Babanlı və s. kimi ümumxalq məhəbbəti qazanan şair və yazıçılarımız indi çox azdır. Yəni bu gün meydanda olan yazarlarımızın çoxu onların fonunda çox balaca görünürlər...

Deyir ki:- “Sovet dövrünün ədəbiyyatı ilə müstəqillik dövrünün ədəbiyyatını istər dil baxımından, istər sənətkarlıq baxımından, istərsə də yazı baxımından müqayisə etsək, mən deyərdim ki, elə də ciddi bir yenilik yoxdur. Bəlkə də səviyyə bir az da aşağı düşüb. Amma texniki baxımdan müəyyən dəyişikliklər var. Məsələn, deyək ki, sovet dövründə kitab ticarəti var idi, kitablar ünvanlara çatdırılırdı, həm də dövlət bu kitabları çap edirdi və müəlliflərə də qonorar  verilirdi. Balaca oxucular da kitabları oxuyurdular. İndi bu bağlar demək olar ki, qırılıb. Bax burdan görünür ki, indi bizdə texniki tərəfdən geriləmə var. Amma obraz baxımından isə heç bir dəyişiklik yoxdur. Yenə də eyni obrazlar uşaq ədəbiyyatında yaşayır. Baxın 20-ci əsrin əvvəlində olan tülkü, xoruz, keçi, pişik və s. obrazlarına... Elə 21-ci əsrin də əvvəlində də  bu personajlar əsas obyekt kimi qalmaqda davam edir. Hələ də tülkünün xasiyyəti dəyişməyib, inkişaf etməyib. Yenə də canavar yırtıcıdır,  dovşan da elə eyni qorxaq dovşandır. Əslində bu obrazalar müasir dövrə uyğun inkişaf etməli idi və ya yeni obrazlar  yaranmalı idi. Axı nə vaxta qədər dovşan və tülkü ilə oynamalıyıq? Axı indi texnika, kompüter əsridir. Uşaqlar dovşana və tülküyə daha inanmır. Düzdür, heyvanlara olan sevgi baxımından bu obrazları yaşatmaq olar, amma bu qədər də yox. Uşaqları da, valideynləri də bu obrazlar demək olar ki qane eləmir. Uşaq ədəbiyyatında mütləq inkişaf olmalıdır...” 

1959-cu ildə İmişli rayonunun Əliqulular kəndində anadan olub. Gəncə Dövlət Universitetinin Azərbaycan dili və ədəbiyyatı fakültəsini bitirib. Uzun illər öz kəndlərində, İmişli rayonunda, Bakıda orta məktəblərdə müəllim, Təfəkkür və Slavyan unversitetlərində baş müəllim işləyib. Dövri mətbuatda şeirlərlə yanaşı, hekayələri, esseləri, elmi- tənqidi məqalələri və publisistik yazıları ilə müntəzəm çıxış edir. Son 3 ildə dövri mətbuatda, eləcə də internet saytlarda 300-dən çox koşə yazısı dərc edilib. İndiyə kimi 40 şeir, 1 hekayə və 2 elmi-publisistik kitabı işıq üzü görüb. Hazırda Mədəniyyət Tv-də “Və ya” verilişinin aparıcısıdır. Əməkdar mədəniyyət işçisidir. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin İdarə Heyətinin üzvü, Uşaq Ədəbiyyatı Şöbəsinin müdiridir. Xeyli vaxtdır ki, "Azərbaycan" jurnalının poeziya şöbəsinə rəhbərlik edir...

“Əslində, mən uşaq ədəbiyyatı ilə böyüklər üçün yazılan ədəbiyyat arasında elə də bir fərq qoymuram. Hər şey, vəzn, ölçü, qafiyə və s. eynidir. Uşaq şeirində əsas meyarlardan biri dil məsələsidir. Şeirin dili yumşaq və həlim olmalıdır. Şeir uşağın dilində yumşaq və rahat nəfəs almalıdır. Nizamidən bu günə qədər bütün ədəbi məqamlarda fikir aydınlığı, sözün semantik mənasına, təfəkkür çevikliyinə, dilin daxilinə nüfuz etmək əsas məqsəd olub. Nizami heç bir əsərini uşaqlar üçün yazmayıb. Sadəcə olaraq Nizaminin dövründə və sonralar da yazılan əsərləri uşaqların yaş mərhələlərinə görə müəllimlər qruplaşdırıblar və bununla dərsliklər, məktəblər, qiraətxanalar yaranıb. Kim deyə bilər ki, Ənvər Məmmədxanlının "Buz heykəl" hekayəsi ancaq uşaqlar üçündür və ya əksinə. Kim deyə bilər ki, "Od tutub qırmızı atəşlə yenə yandı üfüq" şeiri ancaq böyüklər üçündür və ya əksinə. Kim deyə bilər ki, M.Cəlilin "Saqqallı uşaq", "Poçt qutusu", "Pirverdinin xoruzu", A.Şaiqin "Məktub yetişmədi" hekayələri ancaq böyüklər üçündür və ya əksinə. Demək, uşaq və böyük ədəbiyyatı bölümü ən çox pedaqoji termindir. Və bu gün uşaq ədəbiyyatınn əsas problemlərindən biri də böyük və uşaq ədəbiyyatına kəskin fərq qoymağımızdı. Uşaqlar ilk dəfə mənsub olduqları xalqın dilini onun ədəbiyyatı vasitəsilə daha mükəmməl öyrənir. Şübhəsiz ki, dişləri çıxmayan körpə çörək yeyə bilmədiyi kimi, təfəkkürü formalaşmayan uşaq da dediyi sözlərin mənasını öyrənə bilməyəcək. Çünki ona ən əvvəl ilıq, aydın tələffüz olunan sözlər, bir növ təfəkkür lazımdır. Təfəkkürü isə dil yetişdirir. Məhz M.Ə.Sabir müəllim olduğu üçün "Uşaq və buz" şeirini çox aydın, sadə və mənalı, həm də əruz vəznində yazmışdır...”- söyləyir...

 Şeirləri Azərbaycanda və xarici ölkə mətbuat orqanlarında müntəzəm çap olunur. Əsərləri türk, rus, gürcü, ingilis, polyak, özbək, alman və başqa dillərə tərcümə edilib. Hollandiyada ingilis və holland, Tehranda fars və Azərbaycan (ərəb qrafikası ilə), Türkiyədə türk və Kolumbiyada ispan və başqa ölkələrdə 18 kitabı müxtəlif dillərdə nəşr olunub. 2023-cü ildə Ulu Öndərə həsr etdiyi "İki iyirmi üç arasında" pyesi Lənkəran Dövlət Dram Teatrında səhnələşdirilib. Tənqidçilər onun yaradıcılığını realist üsluba aid edirlər. Son illər yaradıcılığında epik, modern və metofizik şeirlər də üstünlük təşkil edir... 

Deyir ki:- “Zəmanə ilə ayaqlaşmaq lazımdır. Bu gün uşaqlar üçün yazılan ədəbiyyat uşaqların istədiyi formada da onlara gətirilməlidir. Uşaq nağıllarımız səhnələşdirilməlidir. Kompüterin yaddaşına köçürülməlidir, çünki uşaqlar kompüteri sevirlər. Artıq uşaqlar kitab oxumaqdan, nənəsinin nağılını dinləməkdən yorulublar. Onlara bu nağıl və şeirləri kompüter vasitəsi ilə də çatdırmaq olar. Müxtəlif  ölüm-dirim mübarizəsi oyunlarının yerinə hər hansı bir uşaq nağılımızı səhnələşdirmək olar. Sonra bizim uşaq ədəbiyyatı ilə bağlı ən böyük problemlərimizdən biri də budur ki, bizim uşaq ədəbiyyatımız gedib ünvanlara çatmır. Televiziya kanallarının da böyük rolu olmalıdır. Çünki kanalların hər yana çıxışı var, amma bu gün Bakıda çap olunan kitabların çoxu gedib rayonlara çatmır. Saysız-hesabsız uşaq ədəbiyyatı kitabları çap olunur. Mən təklif edərdim ki, Təhsil Nazirliyi, Mədəbiyyət və Turizm Nazirliyi və Azərbycan Yazıçılar Birliyinin birgə layihəsi əsasında bir avtobus ayrılsın, rayonlara səyahət etsin. Məktəblərdə uşaqlarla görüşlər keçirilsin və tamaşalar hazırlansın...”

Yox, yox, səhv etmirsiniz. Bəli, mən Qəşəm Nəcəfzadədən danışıram. Mehriban, istiqanlı, gülərüz adamdır. Xalq arasında olmağı, insanlarla ünsiyyəti çox xoşlayır. Yaxşı həmsöhbətdir. Davranışında mədəni, rəftarında mülayimdir. Doğrudur, o, yetərincə böyüklər üçün gözəl poeziya nümunələri yaradıb, amma bilərəkdən bu söhbətimdə onun uşaq ədəbiyyatı haqqında söylədiklərinə geniş yer ayırdım. Çünki doğulub böyüdüyü Əliqulular kəndindən Bakıya gətirdiyi uşaq saflığını, sadəliyi hələ də qoruyub saxlaya bilib.

Bu gün - Aprelin 1-i Ümumdünya Gülüş Günüdür. Və bu gün şair, yazıçı-jurnalist Qəşəm Nəcəfzadənin 66 yaşı tamam olur. Onu bu münasibətlə təbrik edir, möhkəm can sağlığı və yaradıcılıq uğurları arzulayırıq...

Çox yaşasın!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2026)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bu gün aprelin 1-dir. Gülüş günüdür. Bu günə həm də aldatma günü adı verilib. Və bu gün dünyaya gözəl yazıçımız, millət vəkilimiz dünyaya gəlib ki, düz 73 ildir ki, 1 aprelin bir status da onun ad gününün daşıyıcısı olmaqdır.

Hər şeydən əvvəl o, Allahdan qorxan adamdır, imanlı bəndədir. Zarafat deyil, imanı onu Məşhədə- İmam Rzanın hərəminə qədər aparıb çıxarıb və MƏŞHƏDİ statusunu qazandırıb. Məşhədi Aqil Abbası deyirəm. Yaxşı adamdır, niyəti saf, mayası təmiz. Milyonlara həris deyil, səyahət etməyə, sağlamlığını qorumağa, ərzaq almağa, bir də yardım diləyən fəqir-füqürə verməyə ehtiyat pulu vardırsa nikbindir…

Məşhədi xərabət əhli deyil, yaratmağa, sözdən çələng toxumağa meyillidir- abadlıq aşiqidir…

Məşhədi qorxmaz adamdır, nə qədər qocalsa da, nadana şapalaq vurmağa əli, zorun üstünə yeriməyə hünəri də var…

Məşhədi müdrik məşhədilərdəndir, bığla saqqalın yerini yaxşı bilir. Hər ikisinə də diqqətlidir…

Ağdamlıların sözü olmasın, məşhədi Aqil Abbas - Qaqadır. Dəlidolu, çılğın, bir sözlə, canlara dəyən qaqa. Pisi yaxşıdan, yaxşını pisdən ayıra bilir…

Məşhədi yenə də deputatdır. Qazaxlıların sözü olmasın- “adam qazaxlı olmayıb haralı olasıdır?” İndi qazaxlıların dediyi kimi- deputat Aqil Abbas olmayıb, kim olasıdır ki? Ağdamın bu şanlı oğlunun halal haqqıdır deputatlıq.

Bu gün Ümumdünya Gülüş Günü olması səbəbindən mən də çalışıdım ki, Məşhədinin ad günündə bu təbriki oxuyub, dodağı qaçsın, çöhrəsinə təbəssüm qonsun...

Elə sizlərin də.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Azərbaycan mətbəxinin bəzi özəlliklərindən danışacağıq. Bunlardan biri - mətbəximizdə turşular (sirkəyəqoyma), şorabalar (duzaqoyma) və tutmaların çox geniş yayılasıdır. Onlar süfrələrimizin əsas nemətlərindən hesab edilir.

Yəqin deyəcəksiniz ki, hər yerdə bunlardan istifadə edilir. Amma yox. Götürək Qərb mətbəxini. Orada boşqabda verilən yeməklərin böyründə nəsə əlavələr – salat, yaşıl noxud, marinə edilmiş çerri, yaxud, göbələk, sürtgəcdən keçirilmiş kök və s. olur. Bu onların süfrə mədəniyyətidir.

Bizdə isə yemək belə mikslərə uğramır. O ayrı verilir, ayrıca qablarda da müxtəlif növ turşu, şoraba və tutmalar verilir.

Sirkə yetişmiş, abqora isə yetişməmiş üzümdən hazırlanır. Sirkəyə və duza, əsasən, tərəvəz bitkiləri (xiyar, pomidor, badımcan, bibər, sarımsaq, lobya, pərpə-töyün və s.), meyvələr (alça, göyəm, alma, zeytun, gavalı və s.) qoyulur.

Bir çox xörəklər (quymaq, umac, xaş, horra və s.), içkilər və dəmləmələr qədim zamanlardan pəhriz və müalicə üçün istifadə edilir. Azərbaycan mətbəxində pəhriz, müalicə, mərasim, ayin və bayram yeməkləri də xüsusi yer tutur. Novruz bayramında müxtəlif yeməklər, paxlava, şəkərbura və səməni halvası, Xıdır Nəbi bayramında qovut hazırlanır, uşaqların və 100 yaşını keçmiş qocaların dişləri çıxanda və ya töküləndə hədik bişirilir, kiçik çillə bayramında (qadınlar bayramı) çillə qarpızı kəsilir. Novruz bayramında bişirilən yumurtalar yaşıl (yaşıllaşan təbiətin rəmzi) və qırmızı (günəş rəmzi) rənglərə boyanır. Azər bayramında qovurma hazırlanıb küplərə doldurulur, cızbız, xaş bişirilir. Azər ayının (21 noyabr-21 dekabr) sonuncu həftəsində böyük çillənin gəlməsi (kişilər bayramı) ilə bağlı güliçi, külçə bişirilir. Yas məclislərində mütləq halva verilir.

Qonşu xalqlarla çoxəsrlik qarşılıqlı əlaqələr nəticəsində Azərbaycan mətbəxi həm özü zənginləşmiş, həm də qonşu xalqların mətbəxini zənginləşdirmişdi. Azərbaycan mətbəxinin ləziz yeməkləri olan bozbaş, dolma, şişlik, plov, qovurma, xəngəl, halva, şorba, basdırma cüzi səs dəyişikliyinə uğrayaraq gürcü mətbəxinin sevimli yeməklərinə çevrilmişdi. Azərbaycan mətbəxi əsasən yerli ənənələr üzərində inkişaf etsə də, son illər borş, sup, kotlet kimi Avropa xalqlarına məxsus yeməklərlə də zənginləşmişdi.

Qida rasionunun formalaşmasında sosial-iqtisadi inkişafla yanaşı, dini inanclardan gələn yasaqların, eləcə də coğrafi amillərin mühüm rolu vardır. İslam etiqadı ilə əlaqədar donuz əti, bəzi balıq növləri (ilan balığı, ağ balıq), ət yeyən quşların və gövşəməyən heyvanların əti "murdar" hesab olunaraq yasaq edilmişdi. Əsas məşğuliyyəti əkinçilik olan dağətəyi və düzənlik ərazilərdə əhalinin yemək süfrəsində bitki mənşəli, dağlıq bölgədə yaşayan maldar elatın süfrəsində isə ət və süd məhsulları üstünlük təşkil edir. Bütün bu amillər birlikdə Azərbaycan mətbəxində müxtəlif yemək çeşidlərini formalaşdırır.

O da sirr deyil ki, bizim mətbəxdən təam dadan əcnəbi ömür boyu bu təamı unuda bilmir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.

Pərvanə Məmmədli

Gəncəli Sabahi(1906-1994) – tanınmış yazıçı, tənqidçi, memuarçı

Gəncəli Sabahi Güney  Azərbaycan ədəbi mühitində “Anadilli Güney  nəsrinin  atası” kimi qəbul  edilmişdir. Gəncəli görkəmli nasir olmaqla yanaşı, Güney ədəbi tənqidinin də gözəl nümunələrini yaratmışdır.  Əsərlərində xalqının keşməkeşli taleyini, zəngin  tarixi keçmişini əks  etdirmişdir. Onun əsərləri  həm  də işıqlı gələcəyə olan ümidlərin ifadəsi olmuşdur. Gəncəli Sabahinin yaradıcılığına bədii nəsri və tənqidi-publisist yazıları daxildir.

Ədibin nəsr  nümunələri  “Qartal” (1979), “Həyat faciələrindən” (1980)  və  “Ötən günlərim” (1960) adlı kitablarında toplanıb.“Qartal” hekayəsi Azərbaycan kəndli qadınının fədakarlığı və insan duyğularının tərənnümü ilə yanaşı, həm də ictimai fəlakətın bədii təcəssümüdür.

     1980-ci ildə yazılmış “Həyat faciələrindən” adlı hekayələr toplusunda xalqın demokratik ideallar uğrunda apardığı mübarizədən və ərbab-rəiyyət arasındakı qarşıdurmalardan bəhs edilir. Yazıçı “Həyat faciələrindən” kitabında toplanmış əsərlərində qlobal problemlərin yaranma səbəbi və həlli yollarından söhbət açır. O, şah zindanlarında məşəqqətlərə qatlaşan inqilabçıların həyatına, durğunluq dövründə baş alıb gedən ictimai ədalətsizliklərə diqqəti cəlb edir. Bu kitaba qocaman ədibin “Həyat faciələrindən”, “Xain”, “Ovçu” və “Şərəfli ölüm” kimi bədii-estetik cəhətdən ən gözəl əsərləri daxil edilib. Bu hekayələrdə Azərbaycan kəndlərindəki zülmət dünyası təbii boyalarla təqdim olunur.

“Ötən  günlərim” povesti həyati epizodlar və canlı insan surətləri ilə zəngindir. G.Səbahinin əsərlərində,  adətən,  dialoq və  mükalimələrə  geniş  yer  verilir. Bu  isə  xarakterlərin   yaxından tanıdılmasına böyük xidmət göstərir.

“Ötən günlərim” adlı xatirə povestini ədibin avtobiqrafik əsəri saymaq olar. Xatirə povestdə yeddi yaşından anası ilə atasının yanına Quzeyə yola düşən, 33 il Gədəbəy, Şəmkir və Gəncədə yaşayan Gəncəlinin məktəb illərindən tutmuş, instituta daxil olanadək və Qazaxıstan çöllərində ailəsi ilə başı min bir olmazın əzablar çəkərkən keçdiyi ömür yolundan və həyat epizodlarından bəhs olunur. Şəmkirdə bir vaxtlar məskunlaşıb icma halında yaşayan alman ailələrinin qarışqa kimi zəhmətsevərliyindən, intizamından, quruculuğundan heyranlıqla danışır. Povestdə yaşadığı ayrı-ayrı yerlərin coğrafiyası, xalqların etnoqrafiyası, həmin illərin tarixi hadisələri haqqında maraqlı bilgilər sərgiləyir. Yazıçı əsəri 1952-ci ildə Tehranda yazıb bitirmişdir. Povestdə 40 yaşında vətənə dönən yazıçının yenidən Loristanın müxtəlif yerlərində ailəsindən uzaq olan sürgün həyatından səhifələr də özünə yer alıb.

Bu mükalimələrdən biri sürgün müddəti başa çatmış adamla vətənə dönmək üçün ona sənəd verməli olan – sütunları millətə biganəlik özülü, insana tamahını doyurmaq üçün bir vasitə kimi baxan şah məmuru arasında olmuşdur.

    “Şah “Əfvi-ümumi” verməyə məcbur oldu. Mən də başqa sürgün olmuşlar kimi yığışıb Xürrəmabada gəldim. Biz bu idarəyə müraciət etməklə azadlıq vərəqəmizi almalı idik. Məni bir kapitanın yanına göndərdilər. O:

     – hara getmək istəyirsən? – deyə sual verdi.

    – Təbrizə, – dedim.

    Mənə tərəf dönüb arxayın bir səslə:

     – Qüssə yemə, mən düzəldərəm, – dedi, – ancaq bir az xərci var. Bir beş yüz tümən olsa, mən düzəldərəm, – dedikdə mənim gözlərim böyüdü. İki il zindan, qara günlər keçirdikdən sonra məndən rüşvət ummaq.

        Üç yüz, iki yüz, axırda əlli tümənə qane oldu. Mən qəti bir səslə:

      – Dedim ki, mən Təbrizə getmirəm.

     Məni orada qoyub yan otağa kecdi. İki dəqiqə keçmədi ki, bir polkovniklə geri qayıtdı. İndi də cənabi polkovnik mənimlə çənə vurmağa başladı.Bir nəticə ala bilməyəcəyini yəqin etdikdə hövsələsizliklə:

     – Yaxşı, on tümən ver. Qoy Təbrizə yazsın”. (Ötən  günlərim).

      Müəllif görüb yaşadıqlarını, başına  gələnləri xronologiya və  bədiiliyi saxlamaqla qələmə alsa  da, bu  həm  də o  dövrdəki həyatın real mənzərəsi idi.

Gəncəli Sabahinin bədii və ədəbi əsərləri müxtəlif illərdə və başqa-başqa mövzularda yazılsa da, Azərbaycanın milli məsələləri ilə bağlı ideya ətrafında birləşmişdir.

S.Gəncəli görkəmli nasir olmaqla yanaşı, Güney ədəbi tənqidinin  də gözəl nümunələrini yaratmışdır. Bu baxımdan müəllifin “Şeirimiz zamanla addımlayır” adlı məqalələr toplusunda təqdim etdiyi yazılar Güney ədəbiyyatının  tənqid və ədəbiyyatşunaslığında çox önəmli yer tutur. G.Sabahiyə qədər ədəbiyyatşünaslıq daha çox təzkirəçilik, təsvirçilik ənənəsinə söykənirdi. O bu əsəri yazmaqla bir zamanlar D.S.Komissarovun söylədiyi kimi, “İran mühiti üçün xarakterik olan faktların sadalanması və təsvirçiliyindən analitik metoda keçə bildi”. Ədibin  bu  kitabı  Güney  Azərbaycan  ədəbiyyatı  tarixində yazıçı  və  şairlərin  ömür yolu  və  yaradıcılıqları haqqında  yazılan ilkin mənbələrdən sayıla  bilər.

     1990-cı il sentyabrın 6-da Tehranda dünyasını dəyişib və Behişti-Zəhraqəbiristanlığında dəfn olunub.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2026)

Hörmətli oxucular! 

Söhbətdaşımız —tanınmış özbək şairi və jurnalisti, tərcüməçi, Azərbayan ədəbiyyatının  tədqiqatçı və təbliğatçısı, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi və Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin üzvü, “Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Özbəkistan üzrə təmsilçisi Cahangir Namazovdur.

Söhbətləşdi: Əsəd Cahangir.

— Səni ədəbiyyata gətirən yol haradan başlayır?

— Məni ədəbiyyata gətirən yol, hələ dünyaya gəlməmişdən əvvəl başlayıb.

Allah hər bir insanı yaratmazdan öncə onun taleyini, qismətini, gedəcəyi yolu yazır və yalnız bundan sonra onu həyat səhnəsinə çıxarır.

Ədəbiyyat yolu isə taleyin dəftərinə yazılmış ən gözəl nemətlərdən biridir desəm, yanılmaram.

Uşaqlıq illərim dünən kimi yaddaşımdadır.

O zamanlar şairliyin, poeziyanın mahiyyətini hələ dərk etməsəm də, qəlbimdə və ruhumda şairanə bir ovqatla yaşayırdım.

Ən kiçik gözəlliklərdən, təbiətin adi, amma möcüzəvi hallarından belə heyrətlənirdim.

Bəlkə də bu, sözə olan məhəbbətin ilk əlamətləri idi.

Məktəb illərindən etibarən həvəskar kimi şeirlər yazmağa başladım.

Ancaq ədəbiyyat və poeziyanın sadəcə bir məşğuliyyət deyil, mənim əsl yolum, taleyim olduğunu kollec illərində dərindən dərk etdim.

Həyatın daşlı, tikanlı yollarını mətanət və cəsarətlə keçməyimdə isə ədəbiyyat həmişə mənim təmənnasız dayaq nöqtəm olub.

— Özünü daha çox şair, ədəbiyyatşünas, yoxsa jurnalist hesab edirsən?

— Özümü, hər şeydən əvvəl, şair hesab edirəm.

Jurnalistikaya, ədəbiyyatşünaslığa gedən yolum sözün qapısından — poeziyanın dərgahından keçib.

Jurnalistika və ədəbiyyatşünaslıq mənim üçün fəaliyyət və maraq sahəsidirsə, poeziya daxili ehtiyacım, ruhumun nəfəsidir.

Mən jurnalist kimi düşünəndə də, ədəbiyyatşünas kimi araşdıranda da, içimdə bir şair danışır.

Çünki şairlik mənim üçün peşə deyil — haldır.

Poeziya — ruhumun öz-özünə etdiyi zikridir.

— Özbək ədəbiyyatı klassikləri və çağdaşlardan kimin yaradıcılığının sənə daha çox etkisi olub?

— Mənim üçün ədəbiyyatda təsir anlayışı bir müəlliflə məhdudlaşmır; o, ruhdan ruha ötən bir silsilədir.

Özbək klassiklərindən Əlişir Nəvai mənim üçün bir məktəbdir o, sözü yalnız bədii vasitə deyil, həm də vicdan və mənəviyyat səviyyəsinə qaldırmışdır. Babur, Lütfi, Məşrab kimi simalar isə mənim ruh dünyamda dərin iz buraxıb; xüsusilə Məşrabın üsyankar ruhu və ilahi məhəbbətlə yoğrulmuş “dəliliyi” mənə çox yaxındır.

Çağdaş özbək ədəbiyyatı isə ayrıca bir həyat məktəbidir. Rauf Parfi, Abdulla Aripov, Matnazar Abdulhakim, Şevkat Rehman, Sənubar Məhman, Xasiyyət Rustəmova kimi şairlərin yaradıcılığı məni həm estetik, həm də insan olaraq formalaşdırıb.

Onların şeirlərində milli yaddaş, tarixi ağrı, həyatın ziddiyyətləri və insan məsuliyyəti çox güclü şəkildə hiss olunur.

Ümumilikdə desəm, klassiklərdən mən sözün əxlaqını, çağdaşlardan isə ruhla zaman arasında dialoq qurmağı öyrəndim.

Ədəbiyyat mənim üçün keçmişin təkrarı deyil, ruhun davamıdır; hər bir şair isə mənim daxili sükutumu sözə çevirən bir sima olmuşdur.

— Yeni nəsil özbək yazarlarının özlərini realizə etməsinə nə mane olur?

— Dövlətimiz tərəfindən Yazıçılar Birliyinə şair və yazarlara, gənclərə dəstək məqsədilə böyük maliyyə vəsaitləri ayrılıb.

Bu imkanlar, məncə, yeni nəsil üçün həqiqi imkan qapısı olmalı idi.

Lakin təəssüf ki, praktikada bütün istedadlar bu imkanlardan tam şəkildə yararlana bilmir. Yazıçılar Birliyi həmişə dəqiq istedadları birinci plana çıxarmayıb. Çox vaxt birliyin dəstəyi ətrafdakı tanış və əlaqəli yazıçılara yönəlir. Nəticədə, həqiqi istedadlar, ürəyində alovla yaşayan şairlər diqqətdən kənarda qalır.

Bunu söyləməkdən məyusam, amma həqiqət budur ki, sağlam mühit və ədalətli rəqabət yoxdur. Tanışlıq, daxili siyasət və ədalətsizlik gənc yaradıcı üçün ən böyük əngəllərə çevrilir. Bununla belə, bu vəziyyət gənc şair və yazıçılar üçün sınaqdır. Ədalət olmayan yerdə heç vaxt yüksəliş və tərəqqi olmaz.

Ən pis olanı isə budur ki, istedadlilar qalır, amma imkanlardan munasib olmayanlar istifadə edir. Həmişə istedadların yolu ağır və çətindir...

— Ədəbiyyatda nəsillərarası qarşıdurma varmı?

— Ədəbiyyatda nəsillərarası qarşıdurma anlayışı tez-tez bir az sadələşdirilmiş və yanlış qəbul edilir.

Əslində isə çox hallarda bu qarşıdurma deyil, bir-birini tam anlamamaqdır. Böyük nəsil nümayəndələri tez-tez gənc yaradıcıların yeni fikirlərini, dünya görüşünü və təcrübəsiz hərəkətlərini tam anlamır. Onların baxışları çox vaxt ənənəvi, sistemli və nəzəri əsaslara söykənir. Buna görə də onlar bəzən gəncləri ehtiyatla izləyir və ya tənqid edirlər. Bu tənqid, əlbəttə ki, qarşıdurma deyil, əksinə təcrübə və biliklərin qorunmasıdır.

Digər tərəfdən, bəzi gənc yaradıcılar öz istedadı və imkanlarına həddindən artıq güvənərək, kiçik bir təkəbbürə düşə bilərlər. Lakin bu da çox hallarda müvəqqəti və inkişaf prosesinin təbii bir hissəsi kimi qiymətləndirilir.

Çox gənc ustadların yaradıcılığına böyük hörmətlə yanaşır, onların nailiyyətlərini öyrənir və öz daxili səsini belə formalaşdırır.

Bundan əlavə, böyük nəsil nümayəndələri çox vaxt gəncləri dəstəkləməyə, onları düzgün istiqamətlərə yönləndirməyə hazırdır. Bu isə nəsillər arasındakı fərqi qarşıdurma deyil, öyrənmə və dialoq kimi qəbul etməyə imkan verir.

Beləliklə, ədəbiyyatda nəsillərarası “qarşıdurma” anlayışı çox hallarda anlaşılmazlıq və müvəqqəti fərqlilikdən ibarətdir.

Əslində bu proses gənc və böyük nəsli bir-birini öyrənməyə, bir-birinin ruhunu anlamağa və ədəbiyyatı davam etdirməyə sövq edir.

— Azərbayan və özbək ədəbiyyatının hazırkı durumunu necə müqayisə edərdin?

— Azərbaycan və özbək ədəbiyyatı iki ayrı dilin səsi, lakin eyni ruhun əks-sədası kimidir. Hər ikisi öz xalqının tarixi, mədəniyyəti və daxili aləmini əks etdirir, sözlə insan ruhunu işıqlandırmağa çalışır.

Azərbaycan ədəbiyyatı klassik ənənələri çağdaş təfəkkürlə birləşdirir, yeni nəsil həm milli ruhu, həm də bədii ifadəni dünyaya çatdırmaq üçün mübarizə aparır. Özbək ədəbiyyatı isə milli yaddaş və mədəniyyət üzərində fokuslanır, lakin bəzi istedadlar sistemsiz dəstək səbəbindən tam görünmür.

Tənqid nöqteyi-nəzərindən deyə bilərəm ki, hər iki ölkənin ədəbiyyatı hələ də dünyaya çıxmaq və beynəlxalq səhnədə layiq olduğu mövqeyi tutmaq üçün böyük potensiala malikdir.

Tərcümə və beynəlxalq əlaqələrə daha çox diqqət yetirilməli...

Müqayisə etsək, Azərbaycan ədəbiyyatı daha çox xarici oxucu ilə dialoqa açıqdır, tərcümə və beynəlxalq layihələr vasitəsilə özünü tanıdır. Özbək ədəbiyyatı isə daxili yaddaşa fokuslanaraq yavaş-yavaş sərhədləri genişləndirir.

— Azərbaycan ədəbiyyatna maraq səndə necə yaranıb?

— 2017-ci ildən etibarən Azərbaycan ədəbiyyatına marağım oyandı. Həmin dövrdə Nəbi Xəzri, Vaqif Səmədoğlu, Ramiz Rövşən kimi şairlərin şeirlərini özbək dilində oxuyaraq Azərbaycan ədəbiyyatının mənə qəlbən və ruhən nə qədər yaxın olduğunu dərk etdim. Sonralar isə Facebook sosial şəbəkəsi vasitəsilə azərbaycanlı şair və yazıçılarla dostluq əlaqələri qurdum. Onların səmimiyyəti, təvazökarlığı və insanpərvərlik kimi ali keyfiyyətləri Azərbaycan ədəbiyyatına olan sevgimi daha da gücləndirdi.

Bu sevgi zaman keçdikcə səmimi dostluğa, ədəbi əməkdaşlığa çevrildi.

Dostlarımın dəstəyi və diqqəti sayəsində Azərbaycan dilini öyrəndim, bu ədəbiyyatdan tərcümələr etdim və dostluqla ədəbi əlaqələrimizi daha da möhkəmləndirmək yolunda yeni layihə və planları həyata keçirməyə çalışıram.

—Azərbaycan yazarlarından kimləri oxuyursan?

—Azərbaycan ədəbiyyatı mənim üçün göy qurşağı kimi rəngarəng və parlaq bir mənəvi aləmdir. Bu aləmdə söz təkcə ifadə vasitəsi deyil, eyni zamanda qəlbin, xatirənin və ruhun səsinə çevrilir.

Nəbi Xəzrinin misralarında Vətən həsrətini və fəlsəfi sakitliyi duyuram, Səməd Vurğunun poeziyasında isə xalq ruhunun və tarixi məsuliyyətin nəfəsini görürəm.

Vaqif Səmədoğlunun sözlərində daxili üsyan və təfəkkür azadlığı təcəssüm olunursa, Ramiz Rövşənin şeirləri ruhi tənhalığı, insani iztirabı və həqiqət axtarışının ağrılı gözəlliyini üzə çıxarır.

Musa Yaqubun poeziyasında təbiətlə insan qəlbi bir-birinə qovuşur, Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığında milli təfəkkürlə ümumbəşəri məsuliyyət vəhdət təşkil edir. Rüstəm Behrudi isə poeziyanı fikir, inanc və vicdan səviyyəsinə yüksəldir.

Bununla yanaşı, Azərbaycan xalq yazıçısı Anarın özünəməxsus və bənzərsiz hekayələrini xüsusi maraqla mütaliə edirəm. Onun nəsrində insan ruhu incə psixoloji qatlar vasitəsilə açılır.

Ədəbi tənqidçi, publisist və şair Əsəd Cahangirin esseləri isə müasir təfəkkürün, ədəbi məsuliyyətin və intellektual dərinliyin parlaq nümunəsi kimi məndə heyranlıq və həyəcan doğurur.

Bu yaradıcıların əsərləri mənə təkcə estetik zövq deyil, həm də təfəkkür, ruhi oyanış və ümumbəşəri dəyərlər üzərində dərin düşünmək imkanı verir.

— Azərbaycan yazıçıları ilə müsahibə kitabının ideyası necə yarandı?

— Azərbaycan yazıçıları ilə müsahibə kitabı ideyası uşaq və yeniyetmələr üçün nəzərdə tutulmuş qəzet və jurnallarda çalışdığım illərdə formalaşdı. Həmin dövrdə jurnal üçün Özbəkistanın tanınmış şairləri, yazıçıları, rəssamları və idmançıları ilə müsahibələr aparırdım. Bu söhbətlər oxucular tərəfindən maraqla qarşılansa da, mövzuların məhdudluğu və fikirlərin qəlibləşməsi məni qane etmirdi.

Bu narahatlıq məni daha geniş düşünməyə və yaradıcılıq imkanlarımı sınamağa sövq etdi. Beləliklə, “ədəbi söhbətlər” layihəsi yarandı. Sonralar layihəni beynəlxalq miqyasda davam etdirmək qərarına gəldim və dünyanın müxtəlif ölkələrindən şair, yazıçı və ədəbiyyat adamları ilə müsahibələr etdim.

Bu söhbətlər özbək, azərbaycan və digər xarici nəşrlərdə dərc olundu və geniş oxucu auditoriyasının marağına səbəb oldu.

Azərbaycan ədəbiyyatının zənginliyi, azərbaycanlı şair və yazıçıların özünəməxsus dünyası və yüksək yaradıcılıq potensialı məni onlarla aparılan ədəbi söhbətləri ayrıca bir kitab halında toplamağa təşviq etdi. Bu prosesdə Azərbaycan xalqının və ədəbiyyat mühitinin mənə göstərdiyi diqqət və mənəvi dəstək mühüm rol oynadı.

Şeirlərimin Azərbaycan dilinə tərcümə olunaraq nüfuzlu nəşrlərdə dərc edilməsi isə bu yolun doğru olduğuna dair mənim üçün böyük motivasiya oldu.

Əslində, Azərbaycan şair və yazıçıları ilə ədəbi söhbətlər kitabı qarşılıqlı etimad və sevgi üzərində qurulub. Bu kitab Azərbaycan ədəbiyyatına və xalqına bəslədiyim səmimi məhəbbətin kiçik, lakin ürəkdən gələn ifadəsidir.

— Sən dünya ədəbiyatının çoxsaylı nümayəndələri ilə əlaqə saxlayır. müxtəlif ölkələrin ədəbiyyat adamları arasında körpü rolu oynayırsan? Buna necə nail olmusan?

— Mən həmişə dostluq, xeyirxahlıq və insanpərvərlik hisslərini ən yüksək dəyər hesab etmişəm. Ədəbiyyat mənim üçün yalnız söz sənəti deyil, həm də qəlbləri yaxınlaşdıran, millətlər və mədəniyyətlər arasında körpü rolunu oynaya bilən müqəddəs bir meydandır.

Müxtəlif xalqların yaradıcı şəxsləri ilə ünsiyyət qurmaq, ədəbi söhbətlər aparmaq mənim üçün təsadüf deyil — bu şüurlu seçim və daxili ehtiyac nəticəsidir.

Dilimiz, dinimiz və ya irqimiz fərqli ola bilər, lakin insan duyğuları — ağrı, sevinc, həsrət, məhəbbət — hamımız üçün ortaqdır.

Mən ədəbi meydan vasitəsilə könüllərə körpü olmaq, müxtəlif xalqların yaradıcılarını bir-birinə yaxınlaşdırmaq üçün çalışıram. Qələmi xeyirxahlığa xidmət edən bir silaha çevirmişəm, ədəbi söhbətlərimdən əsas məqsəd — ürəkləri-ürəklərə, xalqları-xalqlara bağlamaqdır. Bundan əlavə, mən beynəlxalq ədəbiyyat festivalları, görüşlər və sosial şəbəkələr vasitəsilə tanış olduğum yaradıcı şəxslərlə samimi dostluq və ədəbi əməkdaşlığı qarşılıqlı fayda prinsipi əsasında qururam. Biz bir-birimizin yaradıcılığını dəstəkləyir, əsərlərini tərcümə edir və dünyaya tanıdırıq. Belə əməkdaşlıq həm mənə, həm də digər yaradıcı dostlarıma yeni ideyalar, ilham və səmimi həmrəylik gətirir.

— Hansı ölkənin yazarları səndə daha xoş təəsürat oyadır?

— Mənim üçün hər bir ölkənin yazıçısı özünəməxsus ruh, düşüncə və yaradıcılıq tərzi ilə dəyərlidir. Lakin xüsusilə Azərbaycan,Türkiyə yazıçıları mənim üçün çox xoş təəssürat oyadırlar— onların samimiyyəti, zəngin estetik duyumu və milli-mənəvi irsi mənim ruhuma dərindən toxunur. Eyni zamanda Koreya yazıçılarının intellektual dərinliyi və həyat fəlsəfəsini poetik ifadə etmə bacarıqları məni heyrətləndirir. Albaniya və Makedoniya yazıçıları ilə olan tanışlıqlarım mənə həm beynəlxalq ünsiyyət, həm də fərqli mədəniyyətlərin estetik zənginliyini öyrətdi.

İtaliya yazıçıları isə incəsənət və insan təbiətinə dair universal baxışları ilə mənə ilham verir. Ümumilikdə deyə bilərəm ki, hər bir ölkənin yazıçısı mənim üçün bir dərsdir, bir yeni dünya açan pəncərədir. Hər birinin yaradıcılığı ilə tanış olmaq mənim adabiyyat və insan ruhuna olan marağımı daha da genişləndirir.

— Sosial şəbəkələr insanların roman və ya şeir toplusu kimi mürəkkəb əsərləri oxuma qabiliyyətini zəiflədirmi?

— Bəli, bu təhlükə mövcuddur. Sosial şəbəkələr sürətliliyi təşviq edir, diqqəti qısa bloklara bölməyə öyrədir. Bir postu oxuyub, dərhal növbətiyə keçmək vərdiş halına çevrilir. Bu isə mürəkkəb quruluşa malik, çoxqatlı əsərləri oxumaq üçün zəruri olan diqqət, səbr və daxili ritmi zəiflədə bilər. Məsələn, Tolstoy və ya Herman Hesse romanları çoxqatlı, daxili psixoloji araşdırma tələb edir. Belə romanları sosial şəbəkələrdə tez-tez “scroll” edərək oxumağa çalışsanız, ruhani təsir və mənanı tam hiss etmək mümkün deyil. Amma sosial şəbəkələr — həmçinin yeni auditoriya yaratmaq vasitəsi də ola bilər. Məsələn, gənc oxucu qısa şeir parçasını şəbəkələrdə görə və tam kitaba maraq göstərə bilər.

Buna görə də, bu həm güclü bir vasitədir, həm də zəiflədici təhlükə — hər şey yaradıcı və oxucunun şüurlu yanaşmasına bağlıdır.

— Gənc şair kimi bu gün müxtəlif yollardan, şov-şəbəkələrlə özünü tanıtmağa çalışan yaradıcı şəxslərə münasibətin necədir?

— Mən şeir haqqında danışmazdan əvvəl eşqdən danışmağın vacib olduğunu hesab edirəm! Çünki Fars ədəbiyyatının möhtəşəm nümayəndəsi Qeysər Aminpurun: “Biləsiniz ki, şairlik bu aşiq olmaqdı!”– deyə qətiyyətlə vurğuladığı misralara rast gəldikdən sonra, bu barədə uzun-uzadı düşündüm…

Həqiqətən də, şair şeir söyləyərkən öz halında olmur, ilhamın qucağında ruhunu bu aləm sərhədlərinə sığmayan yerlərə qaldırır, yəni yer üzündən ayrılıb yazır.

Şeyxlərin alimi, alimlərin şeyxi Şeyx İbrahim Naxai deyib: “Eşqi bəlaya , oxşatdıq çünki rast gələn hər kəs Aşiqlik iddiası etməsin”.

Beləliklə, özünü min bir yol ilə tanıtmağa çalışmaqla hələ şair olmaq və formalaşmaq mümkün deyil. Təəssüf ki, bu gün əksər oxucular məşhurluqla həqiqi istedadı düzgün qiymətləndirə bilmir.

Həqiqi istedad heç bir mükafat və ya məşhurluqla ölçülə bilməz. Şeir yolu qəlb yolu, tale yolu deməkdir… Beləliklə, yaradıcılığını, həyatını şov-şəbəkələr və yalanlarla qurmaq istəsələr, lap yaxşı, bu yolu seçsinlər!

Amma bu yolla yalnız özlərini aldatmış olurlar.

— Bu gün dünya üzrə qarışıqlıqların, zülmün və ədalətsizliyin hökm sürdüyü bir zamanda qəlbindən hansı düşüncələr keçir?...

—Bu sual — insan qəlbini parça-parça edən, bəşəriyyətin vicdanına ünvanlanan ən ağır suallardan biridir…

Mən də bu sonsuz kainatın bir zərrəsiyəm.

Bu dünyada insanlıqla eyni havanı nəfəs alır, eyni səmanın altında yaşayıram...

Elə buna görə də bəşəriyyətin sevincini də, kədərini də ruhumla hiss edirəm. Dünyanın hansısa viran qalmış guşəsi, hansısa məzlumun gözündən süzülən hər bir damla yaş qəlbimdə əks-səda doğurur.

Zülm — təkcə bir xalqın faciəsi deyil, o, bütün insanlığın yarasıdır. Ədalətsizlik — təkcə bir hadisə deyil, o, qəlblərimizdəki tarazlığı sarsıdan bir zəlzələdir.

Dünya yaranandan bəri xeyirlə şərin əbədi mübarizəsi davam edir.

Bu mübarizə yalnız xaricdə deyil — o, hər bir insanın daxilində, qəlbinin ən incə qatlarında baş verir. İnsan — həm yaradan, həm də dağıdandır. O, əli ilə bir bağ yarada bilər, ya da o bağı külə çevirə bilər… Buna görə də mən daha çox insanın qəlbindən qorxuram: orada sevgi də var, amma o sönərsə — zülmət də var.

Bəzən düşünürəm: insanlıq tərəqqiyə doğru bu qədər sürətlə irəlilədiyi bir vaxtda, niyə qəlb tərbiyəsində geri qalırıq? Texnologiya səmanı fəth etdi, amma insan qəlbi hələ də öz içindəki qaranlıqla mübarizə aparır. Tamahkarlıq — dövrümüzün ən təhlükəli xəstəliyinə çevrilməkdədir. O, o qədər səssiz və hiss olunmadan daxil olur ki, sonda insanı öz mahiyyətindən, insanlığından uzaqlaşdırır. Qorxuram ki, bu bəla cilovlanmasa, insan bir gün öz əli ilə öz gələcəyini məhv edəcək…

Düzünü desəm, gələcək haqqında düşündükdə qəlbimdə iki hiss oyanır: biri — qorxu, digəri — ümid. Qorxu — bugünkü qarışıqlıqlardan, müharibələrdən, ədalətsizliklərdən doğur. Ümid isə — hələ də insan qəlbində yaşayan mərhəmət, şəfqət və yaxşılıq toxumlarından cücərir. Çünki hər bir qaranlığı işıqlandıran ən kiçik bir nur belə mövcuddur…

Bu səbəbdən mən bu gün yalnız nigaranlıqla deyil, eyni zamanda şükür hissi ilə yaşamaq istəyirəm. Çünki hələ də seçim imkanımız var — yaxşılığı seçmək, ədaləti qorumaq, sülhü yaşatmaq imkanımız var. Əgər hər birimiz öz qəlbimizdə kiçik bir sülh məkanı qura bilsək, bu məkanlar birləşərək bütün dünyanı əhatə edən bir səadət bağçasına çevrilə bilər.

Çünki insanın ən böyük qələbəsi — başqaları üzərində deyil, öz nəfsi və nifrəti üzərində qazandığı qələbədir!

— Hazırda hansı layihə üzərində işləyirsən?

— Hazırda bir neçə böyük layihə üzərində çalışıram.

Adətimə görə, hələ reallaşmamış, tamamlanmamış işlərim və planlarım haqqında məlumat vermirəm. İnşallah, 2026-cı ildə beynəlxalq səviyyədə əhəmiyyətli bir layihəmi tamamlayacağam.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2026)

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar artisti, Azərbaycan Milli Konservatoriyasının “Milli vokal” kafedrasının baş müəllimi, görkəmli vokal ifaçısı Zenfira İsmayılovanın 60 illik yubileyinə həsr olunur.

Aysel Fikrət,

Azərbaycan Milli Konservatoriyasının mətbuat katibi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Azərbaycan istedadlar ölkəsidir. Onun havasına, suyuna sənətkarlıq hopub. Bu gün yenə də sənətkar müəllimlərimizdən biri haqqında danışmaq istəyirəm. Söhbət zəngin musiqi irsimizin qorunduğu, gözümdə günü-gündən böyüyən və yeni layihələri ilə musiqi mədəniyyətimizə əvəzolunmaz töhfələr bəxş edən Azərbaycan Milli Konservatoriyasının daha bir fədakar sənətkarı və ustadından gedir. Azərbaycan Milli Konservatoriyasının “Milli vokal” kafedrasının baş müəllimi, Əməkdar artist, görkəmli vokal ifaçısı Zenfira İsmayılovadan.

Onun vokal sənətinin incəliklərini zərgər dəqiqliyi ilə mənimsəyib öz tələbələrinə ötürməsinin hər zaman şahidi oldum.

Bu gözəl pedaqoqla tanışlığım Azərbaycan Milli Konservatoriyasına ilk qədəm qoyduğum günlərə təsadüf edirdi. İlk qatıldığım tədbir təsadüfdən, ya həyatın hədiyyəsindən onun görkəmli bəstəkar Fikrət Əmirovun əsərlərindən ibarət sinif konsertinə təsadüf etmişdi.

Həmin gün böyük məsuliyyətlə işə gəlmişdim. Onu ilk gördüyümdə konsert öncəsi tələbələri ilə nəsə danışırdı. Uzaqdan görüb yaxına gəldim. Özümü təqdim edərək qeyd etdim ki, bugünkü konsert haqqında yazacağam. Azərbaycan Milli Konservatoriyasının Fikrət Əmirov adına zalının foyesində əyləşmişdi. Gülərüzü, mehriban baxışı ürəyimi tam rahatlandırdı. Bəllidir ki, çox həyəcanlı idim. Milli Konservatoriyada artlq bir neçə gündür ki  mətbuat katibi idim. İşimi çox sevirdim, yalnız ilk təcrübə üçün musiqi yönümlü təhsil ocağında başlamaq məni qorxudurdu.

Yalnız Zenfira xanımın mənim həyəcanıma qarşılıq olaraq əmin və həzin baxışları bu həyəcanıma su çilədi.

Konsert başladıqda Zenfira xanım zalda tamaşaçıların yanında əyləşdi. Konsert boyu baxışlarını tələbələrindən ayırmadı. Mən diqqətlə onu izləyirdim. Əsil pedaqoq sevinci gözlərindən süzülürdü. Konsert bitdikdən sonra onu təbrik etdim. Onun musiqi dünyası, tələbələr üçün qurduğu səhnələr və seçdiyi musiqi əsərləri məni o qədər xoşbəxt etmişdi ki... Tədbir bitən kimi kafedra rəhbəri, Xalq artisti Azər Zeynalova yaxınlaşıb təbrik etdim. Zenfira xanıma ürəyimdən gələn, aldığım təəssüratın gözəlliyini bildirəcək sözlər dedim. Əlbəttə, sözlər kifayət etmədi. Həmin gün təsirlənib bir yazı da yazdım. Zəng edib təşəkkür etdi.

Opera sənətinin inkişafı məni ta erkən yaşlarımdan düşündürüb. Həmişə düşünmüşəm, görəsən, bu gözəl sənətin davamçıları kimlər olacaq. Bu gün artıq mən qürur və böyük fəxarət hissi ilə deyə bilərəm ki, Azərbaycan Milli Konservatoriyasının "Milli vokal" kafedrasında Azərbaycanın opera səhnəsi üçün faydalı, hava-su kimi gərəkli səslər var. İstedadlar var. Əlbəttə, ustadları, müəllimləri əsl sənət xiridarları olduqlarından bu istedadlar meydana gəlib.

Azərbaycan Milli Konservatoriyasının bir ali təhsil ocağı olaraq missiyalarından ən başlıcası Azərbaycan musiqi sənətinin inkişafı, onun nəsillərdən-nəsillərə olduğu kimi yetirilməsidir. Sənətkar müəllimlər sırasında Əməkdar artist Zenfira İsmayılovanın öz dəst-xətti, öz pedaqoji yanaşması ilə seçilir. Sənətkar olmaq hələ gözəl pedaqoq olmaq anlamına gəlmir. Əsil pedaqoq duyğusu və sevgisi Zenfira xanımın əsas xarakterizə edən cəhətlərdən biridir. Böyük sənətkar olsa da, o, öz şagirdlərinə meydan verəndə, səhnə bəxş edəndə çox sevinir. Onlarla işləməyi çox sevir. Tələbələri onun güzgüsü kimidir. Onun sənətini çox mənimsəyən də var, buna çalışan da. Amma əsas odur ki, hamısı istedadlı və çalışqandır.

Onları yaxşı ifaçı kimi yetişdirməyi özünə bir borc bilir. Yetişdirdiyi tələbələr hazırda da müxtəlif teatr kollektivlərində aparıcı solist kimi çalışır və müxtəlif yerli və beynəlxalq müsabiqələrdə yüksək səviyyədə çıxışlar edirlər.

Zenfira İsmayılova Azərbaycan vokal məktəbinin inkişafı üçün əlindən gələni əsirgəməyən, tələbə və müəllim kollektivi arasında professional, qayğıkeş, əzmkar müəllim kimi sayılıb-seçilir.

Çox sonralar mənim üçün məlum olur ki, Zenfira İsmayılovanın öz müəllimləri də onun böyük səhnəyə gəlməyində əsas rol oynayıblar. Bu barədə ondan soruşanda böyük sevgi ilə müəllimlərindən və sənət yolundan söhbət açır. Əlbəttə, müəllimlərini sənətə gəlişində güclü dayaqlardan sayır, qazanılan uğurlar üçün onların böyük rolu olduğunu dilə gətirir. Bu cür gözəl müəllim olmaq üçün gözəl müəllimlərin olmalıdır.

Orta məktəbdə balaca Zenfiraya nəğmədən dərs deyən Firəngiz müəllimə onun ürəyində olan sənət qığılcımını üzə çıxarıb. Hələ kiçik yaşlarından, məktəb illərində isə məktəblilər arasında, hətta şəhər miqyasında keçirilən tədbirlərin aparıcı solisti olur, xalq mahnılarından tutmuş bəstəkar mahnılarınadək kiçik səhnədə tamaşaçılar qarşısında həvəslə ifa edərmiş. Onun ifası artıq könüllərə yol tapırdı. 1987-ci il idi. Sumqayıtdakı 10 nömrəli orta məktəbi bitirib sənədlərini Bakıda A. Zeynallı adına Orta İxtisas Musiqi Məktəbinin vokal şöbəsinə təqdim edir. Həyəcanlı imtahan günü gəlib çatır. Zenfira İsmayılova Fikrət Əmirovun “Sevil” operasından Sevilin ariyasını hazırlayır, radio ifasının köməyi ilə əsəri öyrənmiş, əsərin bütün xırdalıqlarını mənimsəmişdi. Özünü bu imtahana tam hazır bilsə də, gənc ifaçı qəribə bir halla qarşılaşır: ifasını həddindən artıq bəyənmiş müəllimlər imtahanın nəticələrində onu musiqi məktəbinə qəbul etməmişdilər.

Məyus halda sənədlərini götürüb küskün halda getməyə hazırlaşan gənc Zenfiranı gələcəkdə onun sənət həyatında böyük rol oynayan Sevda Məmmədova qucaqlayır və ona bildirir ki, o, çox gözəl ifa etdi, mütləq onun sinfində təhsil almalıdır. Elə o gündən Sevda Məmmədovanın sinfinə gedib, ondan vokal sənətinin sirlərini hələ tələbə olmadan öyrənməyə başlayır. Bir il sonra artıq tələbə olur. Tələbə olduğu dövrdə Sevda Məmmədova ilə birgə Azərbaycan və Avropa bəstəkarlarının əsərlərini sevə-sevə öyrənir,  konsertlərdə isə səhnə mədəniyyətini qavrayır. Daha bir müəllimindən də danışmağı özümə borc bilirəm. Bu da istedadlı vokal ifaçısı Zenfira İsmayılovanın musiqi akademiyasında təhsil aldığı dövrdə sevimli müəlliməsi Elmira Bağır qızı Quliyevadır. O dövrdə orada tanınmış vokal müəllimlərindən biri idi. Gənclər onun sinfində təhsil almağa maraq göstərirdilər. Elmira xanım təhsilini Estoniyada, Tallin Konservatoriyasında başa vurmuşdu. Klassik musiqinin sirlərinə dərindən bələd idi, vokal texnikasını gənclərə məharətlə aşılayırdı. O da bütün ömrünü müəllimlik fəaliyyətinə həsr etmiş bir müəllim idi. Bəli, essemin qəhrəmanının hələ tələbə ikən qazandığı bütün uğurlarında daima yanında olan vokal müəllimləri — Sevda Məmmədova və Elmira Quliyevanın çox böyük rolu olub. Artıq özüm üçün bu möhtəşəm müəllim-tələbə münasibətlərinin sirrini tapmışdım: gözəl müəllim olmaq üçün mütləqdir ki, sənin də ustadın gözəl olsun. Əlbəttə, Elmira Quliyeva və Sevda Məmmədovanın pedaqoji fəaliyyətində bir çox sənətkarlara yol göstərilməsi, böyük səhnəyə yol almaqda kömək etmələri danılmazdır. Zenfira İsmayılova da o dövrdə Azərbaycan opera səhnəsinə yeni bir nəfəs kimi doğuldu. Bu gün onun Azərbaycan səhnəsində doğulmasına, parlamasına təkan olan məhz müəllimləri olmuşdur. Ürəyimdə bütün düyünlər çözüldü, bütün suallara cavab tapıldı. Müəllim şəcərəsinin layiqli davamçısı, bu gün 60-cı baharını yaşayan gözəl ifaçı, müəllim Zenfira İsmayılova haqqında söhbətə davam edirəm.

Bilirik ki, 90-cı illər Azərbaycan incəsənətinin bütün sahələrində olduğu kimi operada da durğunluq dövrünü yaşayırdı. O dövrdə Elmira Quliyeva sevimli tələbəsini ikinci kursda oxuyarkən, 1992-ci ildə Akademik Opera və Balet Teatrına aparır, teatrın səhnəsinə çıxarır. Tanınmış musiqiçilərin qarşısında bir neçə əsər oxuyan gənc vokalçını orada 10-12 nəfər ifaçının içindən seçib işə qəbul edirlər. Tələbə ikən teatrda işə qəbul edilən gənc vokalçı ikiqat məsuliyyət hiss etməyə başlayır. Beləliklə, sehrli səhnə həyatı başlayır.

Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrında uzun illər çalışan ifaçı Azərbaycan və Avropa bəstəkarlarının əsərlərində baş rolları ifa edir. İlk ifası Müslüm Maqomayevin “Şah İsmayıl” operasında Gülzar obrazı olur. Dahi bəstəkar Üzeyir Hacıbəylinin “Koroğlu” operasında Nigar, “Arşın mal alan” əsərində Gülçöhrə, Fikrət Əmirovun “Sevil”ində Sevil, Vasif Adıgözəlovun “Natəvan”ında Natəvan,

Rucero Leonkavallonun “Payatsı” (məzhəkəçilər) operasında Nedda, Cakomo Puççininin “Madam Batterflay” operasında Madam Batterflay, Sergey Raxmaninovun “Aleko” operasında Zemfira, Pyetro Maskanininin “Kavaleria rustikana” operasında Santuzza rollarını ifa edir. Biri-birindən fərqli, rəngarəng obrazlar yaradır.

Bir çox mühüm dövlət tədbirlərində iştirak edir, qastrol səfərlərində çıxış edir. 1998-ci ildə Üzeyir Hacıbəyovun “Arşın mal alan” operasının premyerası baş tutur. Zenfira İsmayılova Gülçöhrəni ifa edir. Tamaşaya ümummilli lider Heydər Əliyev də təşrif buyurur. Azərbaycan mədəniyyətinin gələcəyinə dəyər verən uzaqgörən Ümummilli Lider tamaşanı çox bəyənir. Gözəl ifaçını qiymətləndirərək sərəncam imzalayır. Tamaşanın səhəri Ulu Öndər Heydər Əliyevin sərəncamı ilə əzmkar vokal ifaçısına Azərbaycan Respublikasının Əməkdar artisti adı verilir.

Eyni zamanda sənətinin zirvəsində olan gənc ifaçı ölkəmizin mədəniyyətini başqa dövlətlərin səhnələrində təbliğ edir. TÜRKSOY-un təşkil etdiyi beynəlxalq proqramların iştirakçısı olur. O dövrdə TÜRKSOY Üzeyir Hacıbəyovun “Koroğlu” operasını bir çox türkdilli ölkələrin opera teatrlarında tamaşaya qoyulması məqsədilə səhnələşdirir və Zenfira İsmayılova Nigar obrazına təsdiq olunur. Qırğızıstan, Qazaxıstan və Türkiyədə bu tamaşada iştirak edir. Respublikamızda Cəfər Cabbarlı əsərlərinin ən gözəl tamaşası müsabiqəsində məhz onun baş rolda olduğu “Sevil” operası qalib gəlir. Ən gözəl qadın rolunun ifaçısı kimi Zenfira İsmayılova, kişi rolunun ifaçısı kimi isə Xalq artisti Azər Zeynalov seçilir.

Tamaşa yadımda idi. “Sevil” operası ən baxılan opera tamaşalarından biri idi. Mənim də dəfələrlə getdiyim tamaşada  Sevil obrazı İndi də  gözümün önündədir. Tamaşaçı sevgisini qazanmaq həm aktyorluq məharəti, həm də peşəkar ifa tələb edirdi. Hətta mən getdiyim bir neçə opera tamaşası içində məhz həmin əsəri dəfələrlə xatırlayıram.

2002–2005-ci illərdə Türkiyə Cümhuriyyəti Antalya Dövlət Opera və Balet Teatrına baş solist kimi dəvət alır və 3 il müqavilə ilə orada çalışır. 2007–2014-cü illər ərzində Prezident mükafatına layiq görülür.

Zenfira İsmayılova pedaqoji fəaliyyətinə 2011-ci ildə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində başlamışdır. 2015-ci ildən bugünədək isə Azərbaycan Milli Konservatoriyasında pedaqoji fəaliyyət göstərir. 2019-cu ilin oktyabr ayında Türkiyə Cümhuriyyətinin Hacettepe Konservatoriyasının dəvəti ilə vokal ixtisası üzrə master dərsləri təşkil edir və çox uğurlu nəticələr əldə edir. Eyni zamanda Üzeyir Hacıbəyovun 140 illiyi çərçivəsində Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyinin təşkil etdiyi ustad dərsində də ustad kimi iştirak edib. Bütün bu əzmkar, peşəkar vokal ifaçısı və müəllim yoluna nəzər saldıqca Azərbaycan mədəniyyəti və incəsənətinin bu sayaq sənətkarlarla çox əmin əllərdə olduğu aydın olur.

Onun haqqında yazarkən səhnədən erkən yaşlarda ayrılan və istedadını, daxilindəki yanar sənət ocağını öz tələbələrinə həsr edən böyük bir insanlıq hiss etdim.

İndi sevimli müəllim, uğurlu vokal ifaçısı, mehriban, qayğıkeş insan Zenfira İsmayılovanın 60 yaşı tamam olur. Bu il onun üçün yubiley ilidir.

Azərbaycan Milli Konservatoriyasının yeni və son dərəcə uğurlu olan “Nəsillərin dialoqu” layihəsinin bugünkü buraxılışında Bakıya möhkəm yağış yağır. Nə olsa da, hazırlaşıb getməliyəm, deyə düşünürəm. Bir neçə səbəbdən öncə işin içində sevimli müəllimimiz Zenfira xanım və onun bir-birindən istedadlı tələbələri var. Gəldiyimdə çox həyəcanlı idi, məşq edirdi. Bir az keçmir havanın necəliyindən asılı olmayaraq zal tamaşaçılarla dolur. Azərbaycan Milli Konservatoriyasının rəhbərliyi, müəllim və tələbələri də gəlir.

Tamaşa boyu Zenfira müəllimə öz müəllimi ilə birgə ifaları dinləyir. Sonda özü də bir qədər ifa edir. Çünki layihənin qanununa görə mütləq ustad özü iştirak etməlidir. Bəlkə də bu məqaləni yazma səbəbim də məhz bu anla bağlıdır. Aman Allah, elə həmin an Zenfira İsmayılova Fikrət Əmirovun “Mən səni araram” musiqi əsərini ifa edərkən içimdə çox qəribə hisslər baş verdi, sanki ruhum çırpınmağa başladı. Bir xiffət, bir həsrət — bu cürmü anlatılar... “Mən səni araram” misrasını ifa edən Zenfira xanım sanki bu ifa ilə insanı yox, insanın ruhunu qucaqlayır. Onun daxili aləminə, iç dünyasına təsir edir. Əlbəttə, bu cür sənətkarlarla eyni dövrdə, eyni şəhərdə yaşamaq belə xoşbəxtlikdir.

Gözəl və sevimli insan olan, peşəkar pedaqoq, görkəmli, yaddaqalan obrazlar yaradan vokal ifaçısı, uğurlu sənətkar, Respublikanın Əməkdar artisti Zenfira İsmayılovanı 60 illik yubileyi münasibətilə ürəkdən təbrik edirəm. Ona ürəyinin, tələbləri ilə və öz yaradıcılığı ilə bağlı bütün gözəlliklərə yetməyi diləyirəm. Təvəqqəm budur ki, o həzin ürəklərə yol tapan səsindən biz adi insanları məhrum etməsin.

Çünki insan övladı ömrü olduqca axtarır — kimisi səs, kimisi də bir hənirti. Elə bəlli musiqi əsərinin sözlərində olduğu kimi arayır, axtarır.

Azərbaycan Respublikasının musiqi mədəniyyəti uğrunda göstərdiyi danılmaz xidmətlərinə görə qürur duyduğumuz Zenfira İsmayılova, yubileyiniz mübarək!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2026)

İsa Həbibbəyli,

AMEA-nın prezidenti, akademik.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Məlum olduğu kimi, 26 fevral – 6 mart 1926-cı ildə keçirilmiş Birinci Bakı Türkoloji Qurultayda türk dünyasının dörd bir tərəfindən gəlmiş nümayəndələrin sırasında Yakutistanın da təmsilçiləri olmuşdur. Tədqiqatçıların araşdırmalarına görə yakutları təmsil edən İsidor Baraxov və onunla birlikdə olan nümayəndələr Yakutiyadan - Sibirdən Moskvaya və oradan da Azərbaycana gəlib çıxmaq üçün uzun bir yol keçmişlər.

İsidor Baraxovun Birinci Türkoloji Qurultaydakı çıxışı, mövqeyi böyük maraq doğurmuş, bəzi məqamlarda isə müzakirə mövzusuna çevrilmişdir. İsidor Baraxov Birinci Bakı Türkoloji Qurultayda ortaq latın əlifbasına keçid məsələsində aydın mövqe nümayiş etdirmişdir. Yakut xalqının böyük oğlu hətta Birinci Türkoloji Qurultay öz işini 6 martda bitirdikdən sonra da bir neçə gün Bakıda qalaraq, Azərbaycan yazıçıları və elm adamları ilə görüşüb, əlaqələr yaratmışdır.

Bu faktlar ilk növbədə Azərbaycanda yakut xalqına və Yakutistana bəslənilən marağı  artırmışdır. Bunun nəticəsidir ki, Birinci Türkoloji Qurultaydan sonra Azərbaycan türkologiyasında yakutlarla bağlı müəyyən araşdırmalar özünə yer almağa başlamışdır. XX əsr ərzində Azərbaycanda aparılmış türkoloji tədqiqatlarda tarixi-müqayisəli şəkildə olsa da yakutlar mövzusuna diqqət yetirilmişdir. Bununla belə, etiraf etməliyik ki, türk dünyasında Yakut türkləri haqqında tədqiqatlar daha çox dilçilik istiqamətində olduğu üçün əsasən birtərəfli xarakter daşımışdır. Və buna görə Azərbaycanda da Yakutistan barəsində məlumatlar çox deyildir.

Təcrübəli jurnalist Aida Eyvazlı Göytürkün “Sahaya” adlandırdığı kitab Azərbaycanda müstəqillik dövründə Yakutistan haqqında yazılmış geniş həcmə malik olan ilk sistemli və ümumiləşdirilmiş publisist əsərdir. Türk dünyasına həsr edilmiş çoxsaylı kitabların, məqalələrin, ssenari mətnlərinin müəllifi olan Aida Eyvazlı Yakutiyada səfərdə olmuş, bu xalqın gerçək həyatı, tarixi, folkloru və etnoqrafiyası haqqında geniş məlumatlar əldə etmiş, əlaqələr yaratmışdır. “Sahaya” adlandırdığı kitab Aida Eyvazlının Yakutistan təəssüratları və jurnalist araşdırmalarının işığında meydana çıxmış çoxplanlı bir əsərdir. Bu kitabı Aida Eyvazlının Yakutistan dastanı da adlandırmaq olar. Qədim adı Sahaya olan Yakutistanın tarixi, coğrafiyası, əhalisi, məşğuliyyəti, yakut türklərinin folkloru, etnoqrafiyası Aida Eyvazlının kitabında əsas faktları və özünəməxsus xüsusiyyətləri ilə birlikdə təqdim olunmuşdur. Aida xanım görkəmli yakut şairi Nikolay Yeqoroviç Vinokurov-Ursunla müsahibəsini də nəzmlə yazılmış dastan kimi qələmə almışdır. Azərbaycan publisisti ilə yakut aliminin dialoqu həm ideya-məzmununa, həm də vüsətinə görə kiçik mənzum dastan təəssüratı yaradır. “El anasının sirrini danışan Ursun ağa” adlandırılan mənzum poema dərin mənaya malik olan poetik Yakutnamədir. Klassik Oğuznamələrdəki xalqların tarixini və taleyini rəvayətlər əsasında təsvir etmək ənənəsi səpkisində yazılmış bu “kiçik dastan”da Aida xanımla Ursun ağanın deyişməsi vasitəsilə Yakutistanın epoxal obrazı canlandırılmışdır. Nikolay Yeqoroviç Vinokurov - Ursun adlı şairin dilindən deyilmiş aşağıdakı mətləblər yakut xalqının mənşəyi, təkamül prosesləri və milli xüsusiyyətlərini ümumiləşdirilmiş şəkildə ifadə edir:

Köçəri deyilik, Tanrı əmridir:

Yığışıb Xəzərin göy sahilindən

Səcdə etmək üçün qurda gəlmişik.

Bizi hifz eyləyib Göy Səma daim,

Onunçun bu soyuq yurda gəlmişik.

... Bizim inancımız Tanrı inancı,

Bizim dinimiz də Tanrı dinidir.

Biz məbəd qurmadıq, saray tikmədik,

Bizimçin təbiət məbəd kimidir.

...Skif babaların, sak babaların

Kurqan məzarları yaddaşımızdır.

Xəzər sahilində yaşayan türklər

Orda xanlıq quran yurddaşımızdır.

Təqdim etdiyimiz poetik parça yakut xalqının talenaməsi, “Sahaya” kitabının mahiyyətini mənalandıran şaman monoloqu kimi səslənir.

Saxa - yakut türklərinin görkəmli yazıçısı, repressiya qurbanı olmuş Platon Oyunskinin “Qırmızı Şaman” əsərinin Aida Eyvazlı tərəfindən Azərbaycan dilinə tərcüməsinin böyük ədibin ev muzeyində keçirilmiş təqdimatı ilə başlayan Sahaya dastanının Yakutistanda milli bayram səviyyəsində qeyd edilən İssıax - Günəşə səcdə mərasimi ilə davam etdirilməsi hadisəsinin təsviri bu “əbədi buzlaqlar diyarı”nın obrazını təsvir etməyə imkan yaradır. Ərazi etibarilə Avropadan üçdə iki, Fransadan beş, Böyük Britaniyadan on üç dəfə böyük olan, almaz istehsalına görə dünyada birinci yerdə duran bu ecazkar buzlaqlar və buzlu Şimal qütbü ölkəsinin bənzərsiz təbiəti və iqlimi, qədim və müasir yaşayış məskənləri, adət-ənənəsi, iqtisadi imkanları, təsərrüfat həyatı Aida Eyvazlının qələmində elmi-publisist üslubda bütün reallıqları ilə birlikdə təsvir olunmuşdur. Müəllif eyni zamanda qarşılaşdığı insanların da: Saxa Respublikası Parlament sədrinin müavini Aleksandr Jirkov, Saxa Yazıçılar İttifaqının sədri Natalya Xarlampyeva, tanınmış yazıçılar Pavel Xaritonov, Nikolay Vinokurov-Urşun, Saxa parlamentinin deputatı Əliş Məmmədov, bolşeviklər tərəfindən Orconikidze adlandırılan Xandalas Ulusunun adını özünə qaytaran Saxa Yakutiya Respublikasının ilk Prezidenti olmuş Mixail Nikolayev və başqalarının “tale romanı”nı canlandırmaqla bu ölkədəki ictimai-siyasi və ədəbi-mədəni mühit haqqında obyektiv fikir formalaşdıra bilmişdir.

Aida Eyvazlı Yakutiyanın Şaman dünyasının real görüntülərini təsvir etməklə Azərbaycan oxucusunun gözü qarşısında Şaman mifologiyasının həyati əsaslarını göstərmişdir: “Şamanın əynindəki xalatı inək dərisindən tikilib... Şamanın xalatının qollarına, ətəklərinə tel-tel kəsilən saçaqlar əlavə olunub. Üstündə quş, balıq formasında kəsilmiş heyvan siluetləri, müxtəlif ilgəclər, bəzəklər, qotaz kimi doğranmış dəri hissələri, muncuqlar, saplar, iplər... vardır. Quş ona göylərdən xəbər gətirir, balıq suyun dibindən... Şaman paltarın altından heç nə geyinmir ki, bədən yerdən, göydən gələn enerjini ala bilsin. Ocaq da cırıl-cırıl yanmağındadır. O, əlindəki dovşan ayağına bənzəyən bir əşya ilə dəfini çalmaqla yanaşı, ocağın ətrafında kamlal (dua – İ.H.) edir. Kamlal etdikcə həm də əynindəki xalatın üstündə olan əşyalar bir-birinə dəyib, əcaib-qəraib səslər çıxarırlar. Sanki Şamanın bütün bədəni titrəyir. Deyirlər ki, təmizləmək istədiyi adamın içi, yolu və ya tapşırığı ağır olanda, Şaman bəzən huşunu itirir, onun ətrafına qar yağır, bədəni buza dönür, kirpikləri belə buz bağlayır.

Şaman kamlal etdiyi, yəni adına ocaq qurduğu adamların adını çəkərək, dəfinə döyməkdə davam edir. Və birdən əynindəki dovşan ayağına oxşayan tüorexi – dəfi döyəcləyən aləti qeyri-ixtiyari olaraq kənara tullayır. ...Tüorex yuxarıya açılan ovuc içi kimi yerə düşdü. Tüorex üzü yuxarı düşəndə “Çaxçı” dedi. Demək sənin yolun açıqdır, bütün pis nəfəs və gözlərdən təmizlənmisən. Tüorex üzü aşağı, adamın əlinin üstü kimi düşəndə isə “Mokküor”, yəni dava, pislik deməkdir. Demək, sənin yolunda hələ nəfis və rəzil adamlar vardır. Ancaq o çətin yolu olan birimiz üçün Şaman sözün əsil mənasında əziyyət çəkdi, tüorexi bir neçə dəfə tulladı. Hər dəfə tüorexi tullayandan sonra …“Çaxçı” deyirdi... Kamlal ayini  başa çatdı.”

Saxa-Yakut türklərinin Günəşə Səcdə- Issıax bayramı və onun rituallarını da ilk dəfə Aida Eyvazlı Azərbaycan cəmiyyətinə təqdim edir. Buzlu Şimal Qütbündə keçirilən Günəşə Səcdə el bayramı ilə bizim Novruz bayramında tonqallar qalamaq mərasimi arasında müəyyən paralellik tapmaq olar. Aida Eyvazlının təqdimatında həm də İssıax bayramının aparıcı siması olan Alqıskitlə Azərbaycan folklorunun baş qəhrəmanı Dədə Qorqudun funksiyaları arasındakı doğmalığın təzahürləri də nəzərə çatdırılır. Eyni zamanda, “Sahaya” kitabındakı “İssıax bayramı, Günəşə Səcdə” parçalarında təsvir edilən Yakutistandakı Sardana çiçəyi Azərbaycandakı Novruzgülü, Anadoludakı Kardələni xatırladır. Həm də sanki Yakutistan ölkəsi özü də “Qədim Buzlar Ölkəsi”nin Sardana çiçəyidir.

Aida Eyvazlının Yakutistana ikinci səfərində keçirilən “Böyük qarın alqışı” beynəlxalq poeziya festivalı haqqında yazdıqları ilin ilk qarını şeirlə salamlama mərasimi kimi təqdim olunur. “Tanrının ağ duası” - ilk qar, Qurd ürəkli şairə – xakas qızı Natalya Axpaşova, “Xomusla ifa edilən boğaz mahnıları”, Ağ şaman duaları haqqında oxuduqlarımız Yakutistanın təkrarsız obrazını əlvan şaman geyimləri kimi bəzəyir. Aida Eyvazlının Saxa Respublikasının Uzaq Şərq Federal Vilayəti üzrə daimi nümayəndəsi Sergey Dmitriyeviç Nikonovla və məzar daşlarının yazılarını oxuyan arxeoloq Vasili Popov ilə müsahibələri fonunda Yakutiyanın eramızdan əvvəlki III-I minilliklərdən başlayan keşməkeşli qədim tarixi və inkişaf yolu, mədəniyyəti və etnoqrafiyası, haqqındakı məlumatları və araşdırmaları “Sahaya” kitabının tədqiqat xarakterli elmi səhifələridir. Yakutiyanın xalq şairi, Bakıda səfərdə olmuş Birinci Türkoloji Qurultayın keçirdiyi Akademiyanın İsmailiyyə binasını ziyarət etmiş Natalya Xarlampyeva ilə aparılan ədəbiyyat söhbətləri Yakutiya Saxa ədəbiyyatının tarixinə və ədəbi simalarının həyatı və yaradıcılığına, yakut şairi Semyon Danilovla dialoq isə onun böyük türk şairi Nazim Hikmətlə ədəbi və şəxsi dostluğuna işıq salır.

Aida Eyvazlının Birinci Bakı Türkoloji Qurultayda iştirak edən Yakutistan heyətinin səfəri haqqında əldə etdiyi aşağıdakı məlumatlar da Azərbaycan elmi ictimaiyyəti üçün maraqlı və əhəmiyyətlidir: “O, (Natalya Xarlampyeva – İ.H.) 1925-ci ilin dekabrında Yakutskidan yola çıxaraq Bakıya gələnləri – yakut əlifbasının yaradıcısı, dilçi və ictimai-siyasi xadim İsidor Baraxov, Anempodist Safronov – Almapa, şair-türkoloq Aleksey İvanov - Künde,  nümayəndə heyətinin rəhbəri, şair Aleksey Kulakovski-Eksekülex yad edirdi. Onlar Bakıya Türkoloji Qurultayda iştirak etmək üçün yola çıxmışdılar… Yakutiyanın və türk dünyasının bu dahi oğulları 2 aya atla İrkutska gəlib çıxırlar. İrkutskdan isə qatarla Moskvaya çatırlar. Nümayəndə heyətinin rəhbəri Aleksey Kulakovski ağır xəstələnir. Onu xəstəxanaya yerləşdirirlər. Üç nəfər böyük yakut oğlu yola davam edib, fevral ayında Bakıda keçirilən I Bakı Türkoloji qurultayına yetişirlər… Bizim dilçilərimiz və ədəbiyyatçılarımız I Qurultaya Yakutiyada yaşamış polyak əsilli sürgün Edvard Pekarskinin “Yakut-rus dili lüğəti”ni gətirmişdilər. Çünki o böyük kişilər ortaq əlifba yaratmaq istəmişdilər. Böyük Mustafa Kamal Atatürk də ərəb əlifbasından Türk əlifbasına keçəndə “Yakut-Rus dili lüğəti”ni istəmişdi”. 

Saxa – Yakut teatrının baş rejissoru, Yakutistan prezidentinin müşaviri Andrey Saviç Borisovla müsahibə isə bu Əbədi Buzlaqlar Ölkəsinin mədəniyyəti ilə daha dərindən tanışlıq üçün geniş imkan yaradır. Aida Eyvazlı Göytürk Yakutistanın bu görkəmli mədəniyyət xadiminin Azərbaycan xalqının Ümummilli lideri Heydər Əliyev haqqındakı təəssüratlarını da qələmə alıb, oxuculara çatdırmışdır. Uzaq-soyuq Yakutistandan olan mədəniyyət xadiminin Ulu Öndər Heydər Əliyev haqqında aşağıdakı təəssüratları Azərbaycan xalqı üçün doma və isti düşüncələrin yadda qalan ifadəsi kimi mühüm əhəmiyyətə malikdir: “Mən Heydər Əliyevlə görüşmüşəm. Və o görüşü heç vaxt unutmayacağam. Səhhətində müəyyən problemlər olmasına baxmayaraq, TÜRKSOY adından gələn qonaqları qəbul etməyə zaman tapmışdı. Məndən başqa üç naziri də tanıyırdı. Mən özümü təqdim edib, Saxa Respublikasından gəldiyimi söylədim! Mənə diqqətlə baxıb soruşdu: - İndi haradadır Mixail Yefimoviç?

Dedim ki, Rusiya Federasiyasında məsləhətçidir.

Mənim bu sözümün cavabında: - ləyaqətli insandır - dedi.

Mən onun “ləyaqətli insandır” sözünün intonasiyasını heç vaxt unutmadım.

İlk və son dəfə Heydər Əliyevin dilindən eşitdiyim “ləyaqətli insanlar” sözünün bu qədər temperamentlə və layiqincə söylənilməsini eşitməmişəm. O, bu sözü Mixail  Nikolayevin  özünə yaraşan tərzdə söylədi.

O tədbirlər çərçivəsində teatrlardan birində Qara Qarayevin yubileyi də keçilirdi… Konsertin sonunda Heydər Əliyev səhnəyə qalxdı. Mən onun hər bir artistlə necə şahanə görüşdüyünü gördüm. Onun konsertmeystr və maestro ilə görüşməyi, onlarla söhbəti və diqqəti də mənə çox maraqlı göründü. …Möhtəşəm və əvəzolunmaz bir insanı kəşf etdim.

…Bir axşam isə taksi ilə gəzməyə çıxdım. Bizim səfərimiz olan ili Prezident seçkiləri keçirilməli idi. Sürücüdən soruşuram ki, kimi seçəcəksiniz, kim seçiləcək? O düşünmədən cavab verdi ki, əlbəttə, Heydər Əliyevi! Mən Heydər Əliyevin səhhətində bir qədər çətinliklərin olduğunu xatırlatdım. Bilirsiniz, sürücü mənə nə dedi? Dedi ki, təki nəfəsi gəlsin, bəsimizdir! …Mən bu cavabda xalqın məhəbbətini gördüm”.

Məşhur yakut yazıçısı, “Çingiz xanın hökmü ilə” romanının müəllifi Nikolay Loginovun ana vətəni Yakutistan haqqındakı vətənpərvərlik dərsləri, Yakut xalqının tanınmış yazıçısı, Platon Oyinskinin nəvəsi Yelena Kuorsunnaxla, Şuşada tablo çəkmək istəyən Vyaçeslav Yaroyevlə müsahibələr də Yakutistan dastanının ədəbiyyat və mədəniyyət səhifələrinin təqdimatından yoğrulmuşdur.

“Yakutiyanın təbiəti” Aida Eyvazlının Yakutistan dastanının zirvəsidir. Yakutiya Buzlaqşünaslıq İnstitutunun hesablaşmalarına görə dağ silsilələrinin ətəklərindəki buzlaq qatının 50 metr dərinliyə malik olması haqqındakı rəsmi elmi məlumatlar və buz qatlarının altında hələ də tapılmaqda davam edən mamontların cəsədlərinin qalıqları bu yerin təbiət zənginliyi ilə yanaşı, qədimliyini də nümayiş etdirir: “Yakutiyalılar bu əbədi buzlaqların alt qatından bu gün də dünyanı heyrətə gətirən tapıntılar aşkar edirlər. Onlardan biri də min illər bundan əvvəl yaşamış mamontlardır. Üç milyon kvadratmetr sahəsi olan bu buzlaqlar ölkəsində az qala hər yerdən mamont qalıqları tapılır. İlk dəfə Yakutiyada mamont qalıqları 1799-cu ildə tapılıb. Bu gün Yakutsk şəhərində Şimal-Şərq Universitetinin nəzdində Lazerev adına Mamont muzeyi fəaliyyət göstərir. Muzeydə 2 mindən artıq mamont qalıqları nümayiş etdirilir. Həmçinin 30 min il yaşı olan Tiryaxtyax mamontunun skeleti nümayiş olunur… Ən sonuncu tapılan mamontun 49 min il bundan əvvəl bu ərazilərdə yaşadığı təsdiq olunub. Alimlər belə hesab edirlər ki, soyuq diyarlara gəlib çıxan mamontlar vaxtilə Xəzər hövzəsində yaşayıblar. Xəzər hövzəsindəki tüklü mamontlar onların əcdadlarıdırlar”.

“Saxaya” kitabında xomus musiqi aləti, daş və taxta üzərində oyulmuş təqvimlər, at ilxıları, “At tanrısı” və “At kultu” haqqındakı mifologiya, yakutların ovçuluq sənəti, buzlaqlar diyarında balıq ovu, nəhayət, saxaların bənzərsiz süfrəsinin təqdimatı Yakutistan dastanının pozulmaz naxışları, ekzotik səhifələridir. Ən nəhayət, “Saxaların tanrıçılıq inancı”na həsr edilmiş oçerkdə səsləndirilən fikirlər Yakutistan dastanının bütün genişliyi ilə yaddaşlara yazmağa xidmət edir.

Yakutistanın xalq yazıçısı Safran Danilovun: mən kiməm saxalı, yaxud Yakut? – sual ətrafındakı fikirləri, açıqlamaları Yakutistan dastanını möhtəşəm finaldır. Suala verilmiş cavab təkcə yakutlar üçün deyil, bütövlükdə türkologiya elmi üçün də əhəmiyyətlidir.  Aida Eyvazlı Göytürkün açıqlamasında aydın olur ki, Yakutistan Respublikası yerli əhalisinin millət olaraq adı Saxa türkləridir. Lakin “parçala, hökm sür” siyasəti üstündə qurulmuş Çar Rusiyası kimi, SSRİ adlanan imperiyada Yakutistanın kənar uluslarının əhalisini “Saxa”, mərkəzi vilayətlərin əhalisini isə “yakut” adlandırmaqla onları süni surətdə bir-birindən ayırmışdır. Hələ indi də “Saxa türkləri” və “Yakut türkləri” ifadələri paralel olaraq işlədilməkdədir. 

Nəticə olaraq, deyə bilərik ki, Aida Eyvazlı Göytürkün “Sahaya” kitabı ilə Yakutistanın publisist dastanını yaratmışdır.”Sahaya” kitabı Yakutistanın publisist pasportudur. Kitabda Aida Eyvazlının jurnalist araşdırmalarına aid olan çoxsaylı məqamlarda o, elmi-publisist yanaşmaları ilə diqqəti cəlb edir. Kitabdan Yakutistanın tarixi, coğrafiyası, saxa türklərinin dili, şamanlar, mamontlar haqqındakı məlumatlar elmi xarakter daşıyır. Yakutistanın yazıçı və şairlərinə, elm adamları və mədəniyyət xadimlərinə həsr edilmiş oçerklərdə də Aida Eyvazlı elm faktorundan bacarıqla və yaradıcılıqla istifadə etməyi bacarmışdır. Aida Eyvazlı Yakutistanın bir çox ictimai-siyasi xadimlərinin, yazıçı və şairlərinin, tanınmış elm və mədəniyyət adamlarının yığcam şəkildə dolğun portretini yaratmışdır. Bu cəhətdən “Sahaya” kitabı araşdırmaçı-jurnalist zəhməti ilə və tədqiqat xarakterli araşdırmaların sayəsində meydana çıxmış əhəmiyyətli əsərdir. Bununla yanaşı, “Sahaya” kitabında müxtəlif məqamlarda Aida Eyvazlının qələmindən çıxmış bədii parçalar, şeir nümunələri də yer almışdır. Bundan əvvəl də “Ötükən və Kür Şad” adlı mənzum dastan yazmış, Qazax ədəbiyyatının banisi Abay Kunanbayevin şeirlərini Azərbaycan dilinə tərcümə edərək “Qara sözlər” adlı kitabda oxuculara çatdırmış. Aida Eyvazlının Göytürkün “Sahaya” kitabında da bədii yaradıcılıq nümunələrinin olması onun bu sahədə də özünəməxsus qabiliyyəti malik olduğunu göstərir.

Bizim “Kiçik dastan” adlandırdığımız yakut şairi Nikolay Vinokurov-Ursunla Aida Eyvazlının “Sahaya” kitabındakı poetik dialoqu da müəllifin özü tərəfindən yazılmış orijinal poeziya nümunəsidir. Aida Eyvazlı Yakut ədəbiyyatının klassiki Platon Oyunskinin “Qırmızı  şaman” əsərini də bədii tərcümə kimi dilimizə çevirib, oxuculara çatdırmışdır. Bundan başqa o, kitabda haqqında söz açdığı şair və yazıçıların yaradıcılığından seçilmiş bədii nümunələri məharətlə rus dilindən Azərbaycan dilinə tərcümə etməklə özünəməxsus bədii istedada malik olduğunu da nəzərə çatdırır. Artıq deyə bilərik ki, Aida Eyvazlı Göytürk Platon Oyunski, Anempodist Sofronov-Alampa, Semen Danilov, Natalya Xarlampyeva, Yelena Koorsunnax kimi yakut şair və yazıçılarının əsərlərinin Azərbaycan dilinə ilk tərcüməçilərindən biridir. O, eyni zamanda ilk dəfə olaraq yakut atalar sözləri və tapmacalarını da dilimizə çevirərək “Sahaya” kitabına daxil etmişdir. Həm yakut ədəbiyyatı əyani təsəvvür yaratmaq və həm də  Aida Eyvazlı Göytürkün bədii tərcüməçilik qabiliyyətini diqqətə çatdırmaq üçün onun Semen Danilovdan etdiyi “Qar” şeirindən bir necə bəndi oxucuların nəzərinə çatdırmağı əhəmiyyətli hesab edirəm:

Gəl sənə söyləyim, ey əziz dostum.

Mən Şimal adamı, qar adamıyam.

Bəyan qar içində dünyaya gələn

Qarda cığır açan yol adamıyam.

…İlmə-ilmə, çarpaz-çarpaz bəzəyib,

Ağ qardan ömrümə bir saray hörüb,

Bu böyük yurdumu, geniş ölkəmi,

Tanrım səxavətlə qara bürüyüb.

Bizim tərəflərdə qar gec əriyir,

Elə bil izini saxlamaq üçün

Mən möhür vururam ayaqlarımla

Sayır addımımı, yoxlamaq üçün.

…Dostum, düşünmə ki, soyuğam,  yadam,

Mən qardan doğulan bir böyük adam.

Qar kimi  bəyazam, qəlbim incədir,

Onun soyuğunda ruhum dincəlir.

Beləliklə, Yakutistan dastanı kimi təqdim etdiyimiz “Sahaya” kitabı Aida Eyvazlı Göytürkün jurnalist araşdırmalarının, publisist istedadının və bədii təfəkkürünün məhsulu kimi meydana çıxmış orijinal əsərdir. İstedadla və böyük zəhmətlə yazılmış “Sahaya” kitabı Aida Eyvazlı  Göytürkün Azərbaycan publisistikasındakı özünəməxsus yerini və mövqeyini əyani şəkildə nümayiş etdirir.

“Sahaya” kitabı Yakutistan haqqında, Saxa türkləri barəsində Azərbaycanda yazılmış ilk geniş həcmli və ümumiləşdirilmiş kitabdır. Məsələnin bu cəhəti kitabda türk dünyası miqyasında da yerini və əhəmiyyətini təsəvvür etməyə imkan yaradır. Aida Eyvazlının “Sahaya” kitabı türk dünyası və türkologiya elmi üçün də zəngin mənbə və faydalı bələdçidir.

Aida Eyvazlının “Sahaya” kitabı Azərbaycan-Yakutistan əlaqələrini tarixi, inkişafı və simaları haqqında da canlı təəssürat yaradır. Yakustan Parlamentinin deputatı olan həmyerlimiz Əbədi Buzlar Ölkəsinin çətin iqlim şəraitində inşaat sahəsində böyük tikinti işləri apararaq nüfuz qazanmış Əliş Məmmədovun çoxcəhətli fəaliyyəti haqqında kitabdan oxuducumuz xoş sözlər milli mənsubiyyəti, dili, adət-ənənələri, qonaqpərvərliyi ilə xalqımıza yaxından Yakutistanla əlaqələrimizi daha da inkişaf etdirmək üçün yeni perspektivlər haqqında düşünməyə əsas verir. Kitab Yakutistanla ədəbi-mədəni və elmi əlaqələrin inkişaf etdirilməsi sahəsində də geniş imkanları olduğunu diqqət mərkəzinə çəkir.

Nəhayət, tam zamanında nəşr edilən “Sahaya” kitabı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Sərəncamı ilə qeyd edilən Bakı Türkoloji Qurultayının 100 illiyinə layiqli töhfədir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Bu dəfə “Maraqlı söhbətlər”də "Əsir düşmüş qadın kimi yaşamaqdansa, ölümü üstün tuturam" deyən şəhid Səma Kərimovanın anasına yazdığı məktub barədə danışacağıq. Rubrikamıza Ramil Cəbrayıl bələdçilik edəcək.

1993-cü ilin martl ayının sonunda ermənilərin geniş hücum əməliyyatları zamanı Səma Kərimova və dayısıgilin maşın karvanı Laçından çıxarkən Kəlbəcər rayonu ərazisində yerləşən tuneldə mühasirəyə düşürlər. 1 yaşlı körpə balası Nurlanə ilə əsir düşən Səma şəhid olmağı üstün tutaraq özünə qəsd edir.

Səma Kərimovanın anasına yazdığı məktub:

“Əziz ana! Məni bağışla. Mənə görə ağlama, bil ki, sənin qızın düşmənə əyilmədi, satılmadı, qürurunu sındırmadı. Burada hər dəfə yadıma düşəndə ki, erməni əlində əsirəm, bədənim uçunur. Bu ləkəni götürə bilmirəm. Bizim əsir düşməyimiz kişilərimizə damğadır. Onlar bizi qəbul etsələr də, biz vətəndə həmişə gözükölgəli gəzəcəyik. Əsir düşmüş qadın kimi yaşamaqdansa, ölümü üstün tuturam. Sənin yanına “girov damğası” ilə qayıda bilmərəm...

Ana, sən bir övlad itirib, əvəzində iki övlad qazanırsan. Mənim balalarımı məni saxladığın kimi saxla. Anaları ol, nənələri ol... Nurlanəmi düşmən əlindən xilas edin. Məni gözləməyin. Öpürəm hamınızı.

Səma.14 may 1993-cü il”.

Bu səhər Səma oyanmamışdı. Xankəndi şəhərində onunla əsir olanların hamı təəccübləndi. Çünki onun yuxusu qaydasında deyildi. Qəribə idi, uzun saçları yatağına dağılmışdı. Axı o yataqda belə saçlarını toplayıb, sancaqla yığırdı. Həftələrdir “Mənə erməni qanı vurmayın, mənə erməni əli toxunmasın” deyən gənc qadının biləyindən axan qan yatağı qırmızıya boyamışdı. O biri əlində isə qanlı saç sancağı var idi. Yaralı, taqətsiz qadın - kim bilir, hansı əzabla sancaqla biləyini deşib, damarlarını dartıb kəsmişdi.

Səma Kərimova şəhid olmağı erməni əsirliyindən üstün tutmuşdu...

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2026)