Kübra Quliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu yazı bir nəsli və gəncliyin mənasını düşünən insanların səsini əks etdirir. Məqsəd qınamaq deyil, dayandırmaq və düşünməyə çağırmaqdır.

Biz bir nəsli itiririk. Bu itki gurultulu deyil, dramatik səhnələrlə müşayiət olunmur. Səssiz baş verir. Günlər bir-birinə oxşayır, hisslər solur, cümlələr yarımçıq qalır. Gənclik hələ buradadır, amma mənası yavaş-yavaş əldən çıxır. Biz yaşayırıq, amma yaşadığımızın fərqində olmadan.

Müasir insanın beyni eyni ritmə köklənib: sürətli, səthi, təkrarlanan. Monotonluq artıq darıxdırıcı deyil, təhlükəsiz görünür. Axın var, amma istiqamət yoxdur. Biz də soruşmuruq. Axına qoşulub gedirik və həyatımızın ən canlı çağlarını bu axının içində itiririk.

Ən ağrılı tərəfi isə budur: biz bunun fərqindəyik.

Doğru olmadığını bildiyimiz davranışları təkrar edirik. Yalanı bəzən başqasına yox, öz boşluğumuza danışırıq. Sevgi hissini diri saxlamaq üçün yanlış qapıları döyür, mənasız ümidlər paylayırıq. Bir müddət sonra isə ayılırıq — hisslər yorulub, duyğular sönüb. Kitablar yarımçıq qalır, dərin söhbətlər ağır gəlir, gələcək isə konkret bir məqsəd yox, qeyri-müəyyən bir “sonra”ya çevrilir.

Bu hal tənbəllik deyil. Bu, ruhi laqeydliyin adıdır.

Bəzən insan özünə sadə, amma ağır bir sual verir:

“Mən ən son nə vaxt yaxşılıq etdim?”

Heç kim bilmədən, paylaşmaq üçün yox, qarşılıq gözləmədən — sadəcə insan olduğum üçün.

Bu sualın cavabsız qalması məyusedicidir. Amma həmin məyusluğun özü hələ vicdanın susmadığını göstərir. Çünki tam itən insan bu sualı özünə verməz.

Biz təkcə sosial olaraq yox, mənəvi olaraq da aşınırıq. Məkanların mənası itir, anların çəkisi azalır. Müqəddəslik hissi gündəlik səs-küyün içində əriyir. İbadət də, əyləncə də, sevgi də eyni səviyyəyə endirilir — hamısı baxılan, paylaşılan, unudulan görüntülərə çevrilir. İnsan artıq nə etdiyini yox, necə göründüyünü düşünür. Bu isə kimliyin yoxa çıxma nöqtəsidir.

Bu yazı kimisə qınamaq üçün yazılmayıb. Bu, bir dayanma çağırışıdır.

Çünki insan bir anda itmir. İnsan hər gün bir az az hiss edərək, bir az az düşünərək, bir az az utanaraq itir. Manqurtlaşma zorla yox, könüllü unutqanlıqla başlayır.

Amma hələ gec deyil. Çünki bu sətirlər kimisə narahat edirsə, deməli içində hələ toxunulmamış bir yer var. Və bəzən bir nəsli xilas edən şey böyük şüarlar yox, kiçik ayıqlıq anlarıdır: yarımçıq qalmayan bir kitab, deyilməyən bir yalan, səssizcə edilən bir yaxşılıq.

Bizdən, sizə.

Eyni ağrını hiss edənlərdən — ağrısından qaçanlara.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.01.2026)

Ülviyyə Əbülfəzqızı, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Salam, " Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının dəyərli izləyiciləri. 2026- ci il hər birimizə düşərli olsun.

Könülləri oxşayan, qəlblərin pıçıltısını dilə gətirən poeziya məlhəm kimidir. "Sevdiyin şeiri gəl mənə söylə" rubrikamız 2026- ci ildə də öz missiyasını davam etdirir. Beləliklə, bu ilin ilk qonağı həm qızıl əlləri ilə insanlara şəfa verən həkim , həm də sözləri ilə ruhu qidalandıran şair Fərqanə xanım Səfərlidir.

-Əziz Fərqanə xanım, xoş gördük. Sizə də " Sevdiyin şeiri gəl mənə söylə" - deyirik.

-Salam, əziz Ülviyyə xanım! Yeni təqvim ili hər birimizə düşərli olsun. Sevimli rubrikanızda mənə də yer ayırdığınıza görə sizə  təşəkkür edirəm.

Mən hər zaman düşünmüşəm ki, şeir kədərin məhsuludur, bu kədər özünün fəlsəfi rəngi ilə şeirin doğuluşuna zəmin yaradır.

Mənə görə şeirdə bir bəşəri çağırış, bəşəri məzmun olmalı, şeir oxucuya rahatlıqla  çatdırılmalıdır, amma yeni şəkli, yeni rəngi ilə... Elə bir rəng ki, həmişəki sözlər olsun, lakin  heç kimin görmədiyi biçimi alsın.

Ölüm və ona gözəl  gözəl təsvir vermək, yerlə göy arasındakı ahəngliyə qarışmaq və bunları poetik yükünü hiss etmək kimi ... Məhz bu səbəbdəndir ki, Müasir Azərbaycan ədəbiyyatının  görkəmli nümayəndəsi, xalq şairi Vaqif Səmədoğlu şeirlərini özümə yaxın bilmiş, hər zaman sevə -sevə oxumuşam, öyrənmişəm. Onun poeziyası ruhuma yaxın olub.

"Əlimi uzatdım sevincə sarı" şeiri isə sanki özümü ehtiva edib mənə.

Mən həkiməm, bu şeirlə bağlı rəy vermək mənə düşməz, peşəkar ədəbiyyat adamlarımız bu haqda ən doğru fikirlərini bildiriblər.

Ümidvaram ki, gələcək nəsillər də onun bu və digər şeirlərindən lazımınca yararlanacaqlar.

Əlimi uzatdım

Sevincə sarı,

Gördüm, yox,

Arada kədər dayanıb.

Atamı səslədim,

Köməyə gəlsin,

Gördüm, yox,

Arada qəbir dayanıb.

Üz tutub gedirdim

Allaha tərəf,

Gördüm, yox,

Arada ömür dayanıb...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.01.2026)

Leyla Faiqqızı,

Filologiya elmləri üzrə fəlsəfə doktoru. Klassik Ədəbiyyat İnciləri facebook sosial şəbəkə səhifəsinin yaradıcısı. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Görkəmli aktyorumuz Lütfəli Abdullayevin həyat yoldaşı Sevda xanım Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti parlamentinin ilk sədrinin müavini Həsən bəy Ağayevin nəvəsi və əmək naziri Əhməd bəy Pepinovun qızı idi.

Sevda xanımın ailəsi onların evliliyinə razı olmayıb, Lütfəli Abdullayev bir neçə dəfə elçi getsə də rədd cavabı almışdır. Dəyərli sənətkarımız sevdiyi xanımı 15 il gözləmişdi və bir gün olunla ailə quracağına ümid edirdi. Bu müddət ərzində Sevda xanım da, Lütfəli Abdullayev də bir dəfə ailə qurub, lakin evlilikləri uğursuz olub.  Nəhayət, Lütfəli Abdullayevin 44 yaşı olarkən sevdiyi Sevda xanımla ailə qurmaq ona nəsib olur. Bu evlilikdən onların iki qızı var.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.01.2026)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

1953-cü ilin yazı idi. Göyçənin hələ də qarı əriməmiş dağları arxasında günəş çəkincək boylanır, baharın ilk sərin nəfəsi torpağa hopurdu. Amma bu bahar Daşkənd camaatı üçün o qədər də xoş gəlmirdi. Mərkəzi Komitənin illər əvvəl – 1948-ci ildən başlayaraq, gizlicə həyata keçirdiyi plan indi onların da qapısını döymüşdü: Ermənistan ərazisində yaşayan azərbaycanlıların dədə-baba yurdlarından köçürülməsi əmri gəlmişdi. Beş ildir ki, bu “sakit” deportasiya davam edirdi. Sıra indi Daşkəndə çatmışdı. Kənddə hər kəs narahat idi: kimisi həyətindəki gilas ağacına baxır, kimisi ata-babasının qəbrini ziyarət edib göz yaşını silir, kimisi də qapısının ağzında susqun dayanıb qonşunun üzünə baxmağa utanırdı. Heç kəs köçmək istəmirdi. Rəsmi izah isə guya “kasıbçılığın aradan qaldırılması” idi. Deyirdilər ki, guya Azərbaycan SSR-də daha yaxşı dolanışıq var, köçürülənlər oradakı kolxoz və sovxozlarda işlə təmin ediləcək. Amma hər kəs bilirdi ki, bu, yalanın naxışlanmış örtüyüdür. Əsl məqsəd Ermənistanı azərbaycanlılardan təmizləmək idi. Bu acı həqiqəti dilə gətirmək  özünə ölüm hökmü yazdırmaqla eyni idi. Repressiya illərinin qorxusu, müharibənin yarası hələ sağalmamışdı. İnsanların ürəyi etiraz edirdi, amma dili susurdu.

Kəndin ağsaqqalı Fəzi kişi günlərlə kəndin başbilənləri ilə məsləhətləşir, çıxış yolu axtarırdı. Həmin gün də evinin eyvanında oturmuş, qalyanını yandırıb dərindən fikrə getmişdi. İllərlə hər cür çətinliyin qarşısında dik dayanmış bu kişi indi özünü aciz, çarəsiz hiss edirdi. 41–45-ci illərin qanlı müharibəsindən sağ qayıtmışdı. Amma indi qarşısında dayanan düşmən top-tüfənglə yox, məkrlə, əmrlə, köç adı ilə gəlirdi.

“Nə deyim camaata? Hara getsinlər, necə getsinlər, niyə getsinlər?” – suallar beynini qurd kimiyeyirdi. Onun yadına 1918-ci il hadisələri düşdü. O vaxt da düşmənin niyyəti eyni idi, sadəcə üsulu dəyişmişdi. O illərdə Fəzinin 13-14 yaşı olardı. Göyçə gölünün üstündə sükut asılmışdı. Sanki gölün mavi suları baş verənləri görmək istəmir, səmanı əks etdirməyə belə utanırdı. Amma Daşkənd camaatı artıq susa bilmirdi. Həmin vaxt daşnak qoşunlarının başında Andranikin silahdaşı, amansız Selikov dayanırdı. O, kəndləri bir-bir yandırır, qoca-cavan demədən insanları qırır, Göyçə ətrafını qana boyayırdı. Lakin bu torpaqlar daş kimi sərt, su kimi coşqun oğullar yetişdirmişdi. O igidlərdən biri də Hacı Rəhim idi. Artıq səbr kasası daşan Hacı Rəhim yoldaşları ilə məsləhətləşdi. Selikovun hərəkət marşrutunu, sərxoşluq vərdişlərini və qəfil hücum yerlərini öyrəndilər. Bir səhər tezdən Zod kəndi yaxınlığındakı dar dağ yolunda pusqu qurdular. Bura elə bir yer idi ki, qartallar belə nadir hallarda enirdi. Selikov dəstəsi həmin yoldan keçərkən qəfil hücum başladı. Döyüşdə Hacı Rəhim qılıncı ilə Selikovun başını bədənindən ayırdı. Bu qisas xəbəri daşnakların qəzəbini daha da artırdı. Onlar yeni hiylə qurdular: kəndin ağsaqqallarını və başbilənlərini: Aşıq Nəcəfi, Məşədi Qasımı, Aşıq Ələsgəri, Hacı Rəhimi və başqalarını “barışıq” adı ilə qonaqlığa çağırdılar.Barışıq qonaqlığı Küllü təpə deyilə ərazidə baş tutacaqdı. Bəziləri bu dəvətə inanmadı, bəziləri isə ümidlə getdi. Məşədi Qasım isə ehtiyatlı idi. Çuxasının qolunda gizlətdiyi köhnə tapançasını sazladı. O, bilirdi ki, erməni ilə barış Göyçə gölünə Quran ayəsi yazmaq kimidir. Qonaqlıqda əvvəlcə şərbət, sonra yemək gətirildi. Amma bu bəzi qonaqların son qurtumu olacaqdı. Məşədi Qasım ermənilərin hərəkətindən şübhələnib tapança ilə atəş açdı. Anidən dava başladı. Hacı Rəhim və Məşədi Qasım mühasirəni yarıb bir neçə nəfəri xilas etdi. Amma Aşıq Nəcəfi ələ keçirdilər. Daşnaklar xalqın sevimli söz ustadını – Aşıq Ələsgərin şəyirdini yerə yıxıb belinə samovar bağladılar. Onun sazını doğrayıb qalaqladılar, samovarı qalaqları ilə alışdırdılar, sonra isə odu elə aşığın kürəyində yandırdılar. Aşığın kürəyində samovar qaynasa da, nəğmə oxuyur, gülür,elini,obasını məth edirdi. Düşməni sevinməyə qoymurdu.. Hələ bu da azmış kimi, ermənilər onun dörd oğlunu Küllü Təpəyə gətirib gözləri önündə güllələdilər. Ölən öldü, qalanları isə yaralı halda diri-diri torpağa basdırdılar.

Kənddə silah demək olar ki, yox idi. Amma dayandoldurum, balta, yaba ilə belə insanlar dirəniş göstərməyə çalışdılar. Qadın-kişi, uşaq-ahıl – hamı bir olub namusunu, evini qorumağa qalxdı. Lakin daşnaklar kəndi yandırmağa başladı. Çoban daxmaları, un dəyirmanları, hətta qəbiristanlıqlar belə dağıdıldı. Bu qırğının sonunun görünmədiyini anlayan Məşədi Qasım qadınları, uşaqları və qocaları toplayıb Keydi dağının keçilməz yollarına tərəf apardı. Məqsəd Kəlbəcərə çatmaq idi. Əsrlər boyu sükutla dayanmışdı, xalqın and yerinə çevrilmiş, düşmənə bəla,dostda səngər olmuş dağın indi isə qoynunda bir xalq yurdundan didərgin düşüb  addımlayırdı. Ayaqlar altındakı daşlar belə bu ayrılığı hiss edib ağlayırdı. Körpəsini qucaqlayan analar, babasının addımını təqlid edən uşaqlar – hər addım bir vida idi.

Keydi dağının zirvəsinə çatanda Məşədi Qasım geri döndü. Kəndin alovlar içində yanmasını gördü, diz çökdü. Oğlu Fəzini yanına çağırdı:

— Oğul, sən artıq böyümüsən. El-obamızın taleyi sənin və yoldaşlarının əlindədir.

— Dədə, sən hara gedirsən ki? Elə danışırsan, sanki ayrılırıq.

— Ayrılırıq, oğul. Mən silahdaşlarımla kəndə qayıdıram.

— Kənd alışıb yanır, onların silahı çoxdur. Siz onlara nə edə bilərsiniz?

— Narahat olma, Fəzi. Onların topxanası da olsa, bizim kimi ürəkli olm bilməzlər . Onlar gəlmədilər, yad yerdən gəliblər. Biz isə bu torpağın hər cığırını tanıyırıq. Qalib biz olacağıq. Bir də ki, biz qayıtmasaq, siz geri dönməyi düşünərsinizmi?

— Dönərik, dədə. Evimizi Kəlbəcərə yerləşdirək, sonra birlikdə qayıdaq.
— Bax, gördünmü, oğul? Mənim üçün o kəndin qəbiristanlığında yatanlar da sənin qədər əzizdir. Məni geri çəkən o ruhlardır. Gedin. Bir gün siz qayıdacaqsınız. O zaman kəndin ən yüksək yerinə çıx, mənim nişanımı axtar. Mən ən hündür çinarın başında, ən soyuq bulağın gözündə, ən sərt qayanın qaşında olacağam.

Məşədi Qasım oğlu Fəzini möhkəm qucaqladı:— Anan, bacıların, qardaşın sənə əmanətdir.

Məşədi Qasım bunu deyib, yoldaşları ilə birlikdə dar cığırla kəndə doğru eynməyə başladılar…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.01.2026)

Cahangir Namazov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Özbəkistan təmsilçisi.

Həmsöhbətimiz— doktor,tanınmış  şair, yazıçı, araşdırmaçı jurnalist və tərcüməçi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü,Prezident təqaüdçüsü, Beynəlxalq Mahmud Kaşğari fondunun "Şan Yarlığı " mükafatçısı, “Suya Yazılan Sevda”, “Yaşıl Pıçıltı”, “Qəlbdən Dodağa”, “Ben Gönlümü Bilmezmiyim" kitablarının müəllifi—  Nazilə Gültacdır.

— Şair, yazar, tərcüməçi,həm də araşdırmaçı və həkimsiniz. Ən əvvəl soruşmaq istərdim: İnsanın dərdinə dərman tapmaq çətindir, yoxsa onun qəlbinə sözlə məlhəm olmaq daha çətindir?

— Maraqlı sual verdiniz. Xəstə, dərdli adamın içi acılarla, ümidsizliklərlə dolu olur. Yaxşı deyiblər: söz var dağa qaldırar, söz var dağdan endirər. İnsanın ən gözəl xüsusiyyəti sözlə dərdlərə məlhəm olmaqdır. Mən həmişə yazdığım dərmanla bərabər sözlə də dərdə məlhəm olmağa çalışıram. Qəlb ilə cism vahid orqanizmdir. Əgər mütəxəssis bilikli, savadlı, insan psixologiyasına bələddirsə — hər ikisi asandır. Yox əgər zəifdirsə, istər dərman tapmaq, istər sözlə məlhəm olmaq — hər ikisi çətindir.

 — Şeir yaradırkən daha çox hansı duyğular Sizdə üstün gəlir – həyəcan, həsrət, sevgi, yoxsa təəccüb?

— Əlbəttə, sevgi. Sevgi olmasa, nə heyrət, nə həsrət, nə təəccüb olar. Sevgi bütün hisslərimizin qaynağıdır.

 — Siz həm Azərbaycan, həm Türkiyə ədəbi mühitində çox sevilirsiniz. Bu iki qardaş xalqın oxucu ruhunu müqayisə etsək, onların şeirə yanaşmasında hansı fərqli rəngləri görürsünüz?

— Uzun illərdir ki, qardaş Türkiyədə ədəbi mühitlə sıx əlaqəm var. Bizdə olduğu kimi, Türkiyədə də şeirə, sənətə böyük maraq var. Ora da türk ədəbi mühitidir, bura da.

— “Əllərimdən yağış damır” kitabınızda söz, sanki, təbiətlə nəfəs alır. Sizin üçün təbiət – ilham qaynağıdır, yoxsa təbiətin özü şeirə çevrilir?

— Yaradıcılığın, sənətin ilham qaynağı istər insan olsun, istər təbiət olsun – gözəllikdir. Ölməz şairimiz Hüseyn Cavid demişkən: “Mənim tanrım gözəllikdir, sevgidir.”

— Poeziyanızda sevgi motivi çox güclüdür. Amma bu sevgi yalnız iki ürək arasındakı duyğu deyil, həm də vətənə, xalqa, təbiətə, insanlığa sevgi kimi görünür. Sevgi Sizin qəlbinizdə ən çox hansı simada təcəssüm tapır?

— Sevgi doğmalıqdan, mərhəmətdən doğur. Mənə görə sevgi anlayışı çox genişdir. İnsan anasını itirmiş bir pişik balasını da sevə bilər. Sevgi mənim qəlbimdə şəfqət simasında təcəssüm tapıb.

—  Bir qadın şair kimi ədəbiyyat meydanına çıxmaq – həm zəriflik, həm də cəsarət tələb edir. Sizin fikrinizcə, qadın qələm sahiblərinin üzləşdiyi ən böyük çətinliklər nələrdir?

— Azərbaycan kifayət qədər tolerant ölkədir. Lap qədimdən Türklərdə ana, qadın adı yüksək qiymətləndirilib. Müəyyən dini təsirlər bir vaxtlar qadınlara məhdudiyyət qoysa da, müasir dövrdə türkçülüyümüzə qayıtdıqca bu məhdudiyyətlər aradan qalxıb. Elmdə, mədəniyyətdə, ədəbiyyatda qadınlarımız üçün heç bir çətinlik yoxdur. Bunun ən bariz nümunəsi — birinci ledimiz Mehriban Əliyevadır. Fürsətdən istifadə edərək, onu bütün türk dünyası qadınları adından təbrik edir, uğurlar arzulayıram.

— Əsərlərinizdə insan qəlbinin sirlərinə çox incə toxunursunuz. Qəlbi anlamaq üçün həkim olmaq köməkçinizdirmi, yoxsa şeir yazmaq həkimliyinizə işıq salır?

— Şairliyimin həkimliyimə, həkimliyimin isə şairliyimə çox böyük təsiri var. Həkim bədənin, cismin şairidir; şair isə qəlbin, ruhun həkimidir.

Hər ikisi mənim həyatımda bir-birini tamamlayır.

— Sizin şeirlərinizdə tez-tez yağış, su, axın obrazları var. Bu obrazların içində şəxsi həyatınızdan gələn bir iz varmı?

— Yağış yağanda sevinirəm. Sevinirəm ki, bütün ağaçlar, otlar, quşlar, susuzluqdan əziyyət çəkənlər su içir. Axar sulara saatlarla yorulmadan baxıram. Hisslərimə, ruhuma sığal çəkir. Ürəyimdən keçəni ilk öncə suya danışıram. Su mənimçün təmizlik, paklıq simvoludur.

— Bir çox türk xalqlarının ədəbiyyatını Azərbaycan oxucusuna tanıtdırmısınız. Sizcə, bu körpülər yalnız ədəbiyyat üçünmü qurulur, yoxsa xalqların ruhunu birləşdirən daha böyük mənaya xidmət edir?

— 1990-cı ildən sərhədlər açıldıqdan sonra böyük Türk dünyasına üz tutdum. Məqsədim xalqlarımız arasında könül körpüsü qurmaq idi.

“Könül Yolçuluğu” layihəsi əsasında yalnız Türkiyədə deyil, Orta Asiyada da görüşlərimiz oldu. Biz şair və yazıçılar dünyada sülh, əmin-amanlıq olmasını istəyirik. Heç bir körpə atasız qalmasın, heç bir ata-ana övladını müharibədə itirməsin. Biz bunun üçün birləşməliyik.

— “Şahid atası” adlı ilk nəsr kitabınızı oxuculara təqdim etdiniz. Nəsr və şeir arasında özünüzü hansı daha yaxın hiss edirsiniz?

— Şeirlərim həyatın nəsrindən, nəsrim isə həyatın poeziyasından güc alır. “Şəhid atası” povestim uzun illik həyat təcrübələrimə söykənir və bu janr üzrə ilk dəfə Yusif Səmədoğlu adına mükafat aldı.

— Siz təbiətə və heyvanlara xüsusi bir məhəbbətlə yanaşırsınız. Bu məhəbbət Sizin həyatınızda və yaradıcılığınızda necə bir yer tutur?

— İnsanlıq heyvanlara məhəbbətdən başlayır. Heyvanı sevməyən insanda vicdan olmaz. Onlar Yaradanın bizə əmanətidir. Mən küçələrdə sahibsiz heyvanlara qida, su verirəm. Hesab edirəm ki, insanların heyvanlara qayğısı artmalıdır, çünki bəşəriyyətin xilası sevgi və mərhəmətdədir.

— Bir şair üçün ən böyük ilham mənbəyi nədir – Tanrının bəxş etdiyi ilahi eşqmi, gündəlik ağrı və sevinclərmi, yoxsa zamanın izlərimi?

— Dünya bir vəhdətdədir. Mənim üçün bütün duyğular tarazlıq üçündür. İnsanın ruhu ilə cisimi Tanrının bəxş etdiyi ilahi eşqdə birləşir.

—  Bir çox beynəlxalq ədəbi festivallarda iştirak etmisiniz. Sizcə, bu gün dünya ədəbiyyatında milli ruhmu üstünlük təşkil edir, yoxsa qlobal bir ahəng daha çox hiss olunur?

— Dünya ədəbiyyatı milli köklər üzərində yaranır. Milli ruh olmasa, qloballaşma olmaz. Bizim bayrağımızdakı üç rəng də bunu simvolizə edir: biri millilik, biri qloballıq, biri dini inanc. Qloballaşmanı meyvəyə bənzətsək, millilik onun köküdür. Kökündən su içməsə ağac bar verməz. Milli ruh olmasa, qlobal ahəng də ola bilməz.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.01.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Ətrafımızda, xüsusilə də sosial şəbəkələrdə tez-tez bir ifadə ilə rastlaşırıq: “vicdansız”. Kiminsə davranışı xoşumuza gəlməyəndə, yaxud bir hərəkət bizi incitdikdə bu sözü asanlıqla işlədirik. Amma bir anlıq dayanıb düşünəndə sual yaranır: doğrudanmı vicdansız insan var?

İnsan ürəklə yaşayır. Bu danılmazdır. Hər kəsin ürəyi var və hər kəs bu ürəyin döyüntüsü ilə nəfəs alır. Allah insanı yaradarkən onu yarımçıq yaratmayıb. Heç kim dünyaya vicdansız gəlmir. Vicdan, şərəf və ləyaqət insan varlığının ayrılmaz hissəsidir. O halda “vicdansız insan” anlayışı haradan yaranır?

Biz gündəlik həyatda soyuqqanlı, amansız, mərhəmətsiz insanlara “ürəksiz” deyirik. Halbuki onların da ürəyi var,  sadəcə o ürəyin səsinə qulaq asmırlar. Eyni məntiqlə vicdan məsələsi də belədir. Vicdanı olmayan insan yoxdur, vicdanının səsini dinləməyən insan var.

İnsanlar vicdanla doğulurlar. Sonra yaşayır, öyrənir, sınanır və ən əsası  seçim edirlər. Bu seçim çox vaxt səssiz olur:

Vicdanımın səsini dinləyim, yoxsa onu susdurum?

Doğru olanı edim, yoxsa mənə sərf edən yolu seçim?

Vicdan susmur. Sadəcə bəzən insanlar onu eşitmək istəmirlər. Vicdanını kənara qoyan insan zamanla elə bir nöqtəyə çatır ki, cəmiyyət onu “vicdansız” adlandırır. Amma bu, vicdanın yoxluğu deyil, vicdanın bilərəkdən inkarıdır.

Bir məqam da diqqət çəkir: insanlar çox vaxt nədən danışırlarsa, əslində ondan kasıbdırlar. Kim nəyin şousunu və reklamını edirsə, içində onun boşluğu var. Daim “vicdan” sözünü dilə gətirib başqalarını ittiham edən insan, bəlkə də öz vicdanı ilə üz-üzə qalmaqdan qaçır. Çünki başqasını mühakimə etmək, özünü sorğulamaqdan daha asandır.

Mövzu ilə bağlı “Ədəbiyyat və İncəsənət” portalına açıqlama verən ilahiyyatçı Ağa Hacıbəyli bildirib:

İnsanlara “vicdansız” demək, əslində məcazi məna daşıyır. Onun sözlərinə görə, vicdan Allahın insana bəxş etdiyi daxili məhkəmədir:

“İnsan yaradılarkən ona lazım olan bütün mənəvi dəyərlər verilir. Lakin zaman keçdikcə tərbiyə, sosial mühit və yaşanan hadisələr insanın düşüncə tərzinə təsir edir. Bəzi insanlar müəyyən məqsədlərə çatmaq üçün yalan danışır, rüşvət verir, haqsızlığa göz yumur. Bununla da daxili məhkəmənin səsinə qarşı durur və öz mənəvi azadlığını məhdudlaşdırır”.

İlahiyyatçı vurğulayıb ki, daxili təlatümü yaşayan insan zamanla cəmiyyətdə yanlış olaraq “vicdansız” kimi tanınır:

“İnsan ilk dəfə haqsızlığa göz yumanda, harama əl atanda, aldadanda və ya böhtan atanda daxilindəki səs bunun günah olduğunu xatırladır. Mənfəət naminə doğru yoldan uzaqlaşdıqca insan öz daxili güc qapılarını bağlayır. Nəticədə halal-haram fərqini itirir və belə insanlara "vicdansız" deyilir”.

Bəlkə də problem “vicdansız insanlar”ın çoxluğunda deyil. Problem vicdanın səsinə qulaq asmaqdan imtina edən insanların artmasındadır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.01.2026)