Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Filmimiz: “Böyük Dayaq” (1962)

Rejissor: Həbib İsmayılov

Ssenari müəllifi: İsmayıl Şıxlı (eyni adlı romanı əsasında)

Çəkilmə ili: 1962

Janr: Sosial‑psixoloji dram

İstehsal: “Azərbaycanfilm” kinostudiyası

Dil: Azərbaycan dili

Format: Ağ‑qara

 Filmin ümumi mənzərəsi

“Böyük Dayaq” Azərbaycan kinosunda kənd həyatını, insan xarakterini və mənəvi dəyərləri ən real və ağrılı şəkildə göstərən klassik filmlərdən biridir. Film yalnız bir dövrün hekayəsi deyil — insanın dayağının harada olduğunu sorğulayan fəlsəfi ekran əsəridir.

Hadisələr Azərbaycan kəndində cərəyan edir. Kolxoz həyatı, kollektiv əmək, kənd camaatının bir‑biri ilə münasibətləri filmin əsas fonunu təşkil edir. Lakin film sırf ideoloji kolxoz təbliğatı deyil — əksinə, insanların daxilindəki ziddiyyətləri, vicdanla qorxu, dürüstlüklə mənafeyin toqquşmasını açıq şəkildə göstərir.

 Süjet və əsas ideya

Filmin mərkəzində Rüstəm kişi dayanır — o, kolxoz sədri kimi həm idarəçi, həm də mənəvi nümunə olmalıdır. Amma “Böyük Dayaq” bizə göstərir ki, hakimiyyət mövqeyi insanı avtomatik olaraq güclü və ədalətli etmir.

Rüstəm kişinin qarşısında çətin seçimlər dayanır:

şəxsi münasibətlərmi, yoxsa ictimai ədalət?

rahatlıqmı, yoxsa vicdan?

qorxumu, yoxsa məsuliyyət?

Film addım‑addım bu sualların cavabını axtarır və tamaşaçını da düşünməyə məcbur edir. Əslində “böyük dayaq” nədir?

 Vəzifə?

 İnsanlar?

 Yoxsa vicdan?

Aktyor oyunu və obrazlar

Filmin aktyor ansamblı Azərbaycan kinosunun ən güclü aktyor məktəbinə söykənir. Obrazlar süni deyil, şişirdilməyib — real, canlı, kənd insanı kimidir.

Aktyorların baxışları, sükutları, dialoqları filmin əsas emosional yükünü daşıyır. Xüsusilə dramatik səhnələrdə sözsüz oyun çox güclüdür — bu da filmin psixoloji dərinliyini artırır.

 Rejissor işi və kino dili

Həbib İsmayılov bu filmdə:

sadə kadr quruluşu,

uzun planlar,

təbii işıqlandırma

ilə realist kino üslubu yaradıb.

Ağ‑qara format filmin emosional yükünü daha da gücləndirir. Kənd mənzərələri romantik yox, həyatın olduğu kimi göstərilməsi üçün istifadə olunur.

Bu film “baxmaq” üçün deyil, anlamaq üçün çəkilib.

 Fəlsəfi və ictimai məna

“Böyük Dayaq” təkcə kənd və kolxoz haqqında deyil. Bu film:

rəhbərliyin məsuliyyəti,

insanın daxili dayağı,

cəmiyyət qarşısında vicdan borcu

haqqında çox ciddi suallar qoyur.

Film açıq mesaj verir:

İnsanı ayaqda saxlayan nə vəzifədir, nə qorxu, nə də kütlə — onu ayaqda saxlayan yalnız vicdandır.

Bu fikir bu gün də aktuallığını qoruyur.

 Azərbaycan kino tarixində yeri

“Böyük Dayaq”:

Azərbaycan sosial‑psixoloji dram janrının əsas filmlərindən biridir

Kənd mövzusunu ideallaşdırmadan göstərən nadir klassiklərdəndir

İsmayıl Şıxlının ədəbiyyatının kinoya uğurlu keçid nümunəsidir

Bu film Azərbaycan kinosunun daxili yetkinlik mərhələsini təmsil edir.

Nəticə və tövsiyə

“Böyük Dayaq”:  dərin, ağır, düşündürücü, zamansız bir filmdir.

Bu ekran əsəri sensasiya axtaranlar üçün deyil, düşünmək istəyənlər üçündür. Klassik Azərbaycan kinosunu anlamaq istəyən hər kəs üçün mütləq baxılmalı filmdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.01.2026)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bestsellerin ədəbiyyat, yoxsa biznes olması sualı müasir ədəbiyyatşünaslığın ən mübahisəli mövzularından biridir və cavabı iki qütbə bölünür. Bir tərəfdə elit tənqidçilər bestselleri "yüngül oxu", "kütləvi mədəniyyət", "ədəbi dəyəri olmayan məhsul" kimi görürlər. Digər tərəfdə isə müdafiəçilər deyirlər ki, əgər milyon oxucu oxuyursa, deməli bu əsər önəmli nəsə deyir.

Əslində, cavab sadə deyil və "ya-ya da" məntiqinə sığmır. Bestseller statusu satış göstəricisidir, bədii keyfiyyətin göstəricisi deyil. Amma bu o demək deyil ki, populyar əsər mütləq zəif olmalıdır. Tarixə nəzər salaq. Şekspir öz dövründə ən populyar dramaturqlardan biri idi. Onun tamaşalarına kütlə axışırdı. Dickens romanlarını jurnallarda davamlı çap edəndə oxucular növbəti nömrəni səbirsizliklə gözləyirdi. Dostoyevski, Tolstoy öz dövrlərində bestseller müəllifləri idilər. Deməli, populyarlıq və keyfiyyət ziddiyyət təşkil etmir. Məsələ başqadır ki, müasir nəşriyyat sənayesi bestseller yaratmaq üçün marketinq texnologiyalarından istifadə edir. Kitab sadəcə mətn deyil, kommersiya məhsulu kimi qablaşdırılır, reklam kampaniyası aparılır. Bəzən oxucu öz seçimini etmir, ona seçim diqtə olunur.

Dan Brown, Stephenie Meyer onların kitabları rekordsayda satılıb, amma ədəbi tənqid onları ciddi götürmür. Çünki bu əsərlər klişe süjetlərə, səthi xarakterizasiyaya, sadə dilə əsaslanır. Onlar oxucuya intellektual çətinlik yaratmır, əksinə, rahat istehlak təklif edir.

Amma bu pis deyil! Ədəbiyyat yalnız elit, mürəkkəb, ağır oxu ola bilməz. İnsanların əyləncə, rahatlıq, emosional boşalma üçün oxuduqları kitablara da ehtiyac var. Məsələ bu kitabları yeganə, əsl ədəbiyyat kimi təqdim etməkdədir.

Azərbaycanda vəziyyət fərqlidir. Bizdə bestseller fenomeni qərbi mənada yoxdur. Kitab bazarı o qədər də böyük deyil, tiraj rəqəmləri aşağıdır. "Bestseller" çox vaxt nəşriyyatın öz reklam strategiyasıdır, real satış statistikasına əsaslanmır. Və təəssüf ki, bəzi keyfiyyətli əsərlər az oxunur, bəzi zəif mətnlər isə "bestseller" etiketini alır. Bu, oxucu mədəniyyətinin, ədəbi tənqidin, bazar mexanizmlərinin problemlərindən xəbər verir.

Məncə, bestseller və ədəbiyyat ziddiyyət deyil, fərqli kateqoriyalardır. Bestseller satış göstəricisi, ədəbiyyat estetik keyfiyyətdir. Bəzi əsərlər hər ikisinə malikdir, bəziləri yalnız birinə. Və bu normaldır. Vacib olan oxucunun seçim azadlığı və tənqidi təfəkkür bacarığıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.01.2026)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Qaranlıq, küləkli bir axşam idi. Ayaqları onu haraya aparırdı, bilmir, ya da bilmək istəmirdi. Həyatın içində sanki özü yox idi, yalnız addımları qalmışdı. Sükutlu küçələrdə yarpaqlar xışıldayır, şəhər sanki onun qəlbindəki hüznü hiss edib susurdu.

“Sanki intihara gəlmişdim həyata…” deyə düşünürdü. “Atam boynumdakı kəndir idi – boynumdan asılı, məni uşaqlıqdan məhv edən. Sən isə tutunduğum tutalğa idin. Amma sən də çəkildin…”

Bu cümlələr beynində dönüb-dolaşırdı, sanki öz-özünə yazdığı qəddar bir şeirin misraları idi.

Küçənin sonunda bir kafe gördü – o köhnə, tanış yer. Dəfələrlə burada oturub ona şeirlər, yazılar həsr etmişdi. İçəri keçdi, amma kafe əvvəlki kimi deyildi. Buradakı hər şey sönük görünürdü.

 Oturduğu masadan baxışlarını çəkib xəyallarına qapıldı. Bir vaxtlar bu kafenin ən künc masasında gülüşlər səslənirdi. Onun parlaq gözləri həyatının ən qaranlıq küncünü işıqlandırırdı. “Mən heç vaxt səndən əvvəl xoşbəxtliyin necə hiss olduğunu anlamamışdım,” deyirdi.

Amma həmin gün – ömrünün ən soyuq günlərindən biri – o dəyişdi. Sadəcə getdi. Nə səbəb dedi, nə də ümid buraxdı. Hər şey birdən-birə uçuruma çevrildi.

“Sən çəkildin…” deyə düşündü. “Sanki bütün həyatım boynuma dolanmış kəndir idi və sən o kəndiri çəkib məni asılmaqdan qoruyurdun. Amma indi… mən boşluğa düşmüşəm.”

  Gecələr güzgü qarşısında dayanıb öz əksinə baxardı. Sakitcə soruşardı:

– Sən nə vaxt belə məhv oldun?

Güzgü susardı. Amma o, içindən bir cavab eşidərdi:

– O məni tərk edəndə. Mən onun tutalğasına bağlı idim. İndi isə yıxılmışam.

Hər gecə bu dialoq təkrar olunurdu. Əksinə, nifrət edirdi, amma ondan qaça bilmirdi. Güzgü onun həqiqətini göstərirdi: diri bədənində ölü bir ruh gəzirdi.

Bir gün daha dərin bir səs beynində səsləndi:

– O səni qurtardı, amma sən qurtuluşunu onun üzərinə yüklədin. Bəs özün nə vaxt özünü qurtaracaqsan?

Bu sual onun sakitliyini pozdu. Hər şeydən əvvəl insanın özünə xilaskar olmalı olduğunu başa düşməyə başladı.

Aylar sonra onunla təsadüfən rastlaşdı. Parkda idi, əlində kitab tutmuşdu. Yenə eyni idi – sanki zaman onu dəyişməmişdi. Amma fərqli bir şey də vardı – gözləri ona əvvəlki kimi baxmırdı. Sanki onların arasında keçmişdən bir divar tikilmişdi.

Ona yaxınlaşdı, amma sanki dili bağlanmışdı. Yalnız bir cümlə deyə bildi:

– Sən getdin… Amma mən burdayam. Bu dəfə sənə bağlanmadan dayanmaq istəyirəm.

O, bir anlıq dayandı, başını aşağı saldı və uzaqlaşdı. Göz yaşları boğazına dolmuşdu, amma ağlamadı. Çünki bu dəfə özü ilə mübarizə aparmağa qərarlı idi.

Bu qarşılaşmadan sonra o, özünü daha çox araşdırmağa başladı. Hər dəfə güzgü qarşısında dayanıb öz-özünə deyirdi:

– Mən artıq sənin çəkildiyin yerdə yoxam. Mən özümün dayağıyam.

Zamanla içindəki qaranlıq yox olmağa başladı. İnsan yalnız başqalarına bağlı qalmayanda azad ola bilərdi. Onun öyrəndiyi ən böyük dərs bu idi: “Həyat səni çökdürsə də, yenidən qalxmaq yalnız sənin əlindədir.”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.01.2026)

Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Mən insanları mexanizm kimi görürəm – mürəkkəb, sirlərlə dolu, amma zamanın və həyatın təzyiqi altında tədricən sıradan çıxan sistemlər kimi.

 Hər bir insanın içində gizlənmiş bir mexanizm var; dişlilər, yaylar, yastıqlar, qayışlar, zəncirlər, vallar və kabellərdən ibarət görünməz bir dünya. Bu mexanizmlər əvvəlcə mükəmməl bir ahənglə hərəkət edir, lakin zaman keçdikcə həyatın ağırlığı onların incə balansını pozur. Paslanmış dişlilər, qırılmış yaylar, işləmir kimi görünən motorlar... Mənə elə gəlir ki, insanlar bu mexanizmləri unutmuş halda yaşayırlar – onların içində nəyin sınmış olduğunu belə bilmədən.

Mənim taleyim, ya da bir cür “missiyam” budur: bu mexanizmləri anlamaq, onları düzəltməyə çalışmaq. Elə məhz Tanrıdan aldığım ən böyük lənət də budur; empatiya. İnsanların gözlərinə baxıram və görürəm – kədəri, yorğunluğu, sükutu. Gülüşlərinin arxasında gizlənmiş ağrıları duyuram, səslərinin arxasında boğulmuş xatirələri eşidirəm. Hər kəsin bir nasaz hissəsi var, amma çox az adam onu görüb qəbul edə bilir. Mən bu nasazlığı görməkdən qaça bilmirəm. İnsanların mexanizmlərini açır, içəridə nəyin çatışmadığını anlamağa çalışıram. Qorxularını, arzularını, kədərlərini bir-bir incələyirəm, sanki itmiş bir xəzinə axtarıram.

Bəzən onları “sökürəm” – əlbəttə ki, ruhən. Çox ehtiyatla, diqqətlə, sanki köhnə bir saat ustası kimi. Duyğularının pasını təmizləyir, ruhunu hərəkət etməyə imkan verməyən yastıqların diyircəklərini dəyişir, düşüncələrinin içindəki dolaşıq kabelləri açmağa çalışıram. İnsanı yenidən hərəkətə gətirəcək o kiçik səbəbi tapmağa çalışıram. Onlar yenidən gülümsəyəndə, sanki həyatları yenidən işə düşəndə, özümü qəribə bir şəkildə xoşbəxt hiss edirəm. Amma hər dəfə bu proses bitəndə bir sual içimi cırmaqlayır: öz mexanizmim niyə belə dayaz, niyə belə nasazdır?

Çünki mən başqalarını düzəltməyə çalışarkən öz mexanizmimin dağılmaqda olduğunu bilirəm. Mən başqalarına həyat verən dişliləri hərəkətə gətirirəm. Bəzən reduktor olub yönlərini və güclərini dəyişirəm. Amma özüm bir kənarda paslanıram. Özümün nə qədər nasaz olduğumu bildiyim halda, o mexanizmə toxunmağa cəsarətim çatmır. Çünki öz qüsurlarımı tam olaraq açsam, onların altında kim olduğumu itirəcəyimdən qorxuram.

İroniya buradadır: mən başqalarını düzəldərək öz qırılmış yerlərimi unuduram. Sanki hər düzəltdiyim mexanizmlə özümün daha da çökdüyümü hiss edirəm. Hər dəfə bir insanın yenidən yaşamağa başladığını gördükcə, özüm bir az daha sönürəm. Amma qəribədir ki, bu məni narahat etmir. Əksinə, çox, amma çox xoşuma gəlir. Çünki hər qırılmış insan mənə öz qırılmışlığımı xatırladır və bu qırılmanın mövcudluğumu necə formalaşdırdığını başa düşməyə kömək edir.

Mən anladım ki, heç bir mexanizm tamamilə mükəmməl deyil. Hər insanın mexanizmi, onun həyatda qazandığı qırılmalarla formalaşır. Bəlkə də mənim missiyam başqalarının mexanizmlərini düzəltməkdir, çünki özümünki ilə üzləşməkdən qaçıram. Amma bu qaçış mənə yeni bir həqiqət öyrədir: insan olmaq qırılmış, amma yenə də işləyən bir mexanizm olmaq deməkdir.

Bəzən düşünürəm: bəlkə də özüm düzəlməyəcəyım. Amma bəlkə də bu düzəlməzlik mənə başqalarını daha dərindən anlamağı öyrədib. Çünki yalnız qırılmış bir mexanizm başqa bir qırılmış mexanizmi hiss edə və onu yenidən hərəkətə gətirə bilər. Mənim mexanizmim qüsurlarla doludur, amma bu qüsurlar məni başqalarını anlamağa, onlara işıq tutmağa məcbur edir.

Həyat özü bu mexanizmləri birləşdirən bir aqreqatdır – mürəkkəb, qüsurlu, amma möcüzəvi. Mən isə bu aqreqatın bir hissəsiyəm, öz qırılmağım bahasına başqalarını düzəltməyə çalışan bir mexanik. Bəlkə də məni insan edən də elə budur: qırılmış bir mexanizmlə belə, başqalarını tamamlamağa çalışmaq. Və hər şeydən qəribəsi budur ki, bu prosesdə özümü bir az daha bütöv hiss edirəm.

Bir gün, bəlkə də, gözlərimi yumub öz içimə enəcəyəm. Və o zaman, bəlkə də, artıq qırılmış mexanizmim tamamilə yeni bir şəkildə hərəkətə keçəcək. Mən özünü axtaran bir mexanik deyiləm, amma bəlkə də hər bir qırıq və hər bir təmir, insanın özünü tapmasına gedən yoldur. Mənim işim başqalarını düzəltməkdir, amma bəlkə də ən böyük düzəliş, öz içimdəki o qırılmaları qəbul edib, yenidən yaşamağa başlamaqdır.

Və o an gəldikdə, bir şeyin dəyişdiyini hiss edəcəyəm. Çünki beləcə, bu qırılmış mexanizmdən, bəlkə də, ilk dəfə olaraq, öz içindəki həyatın bir parçası olaraq yaşamağa başlayacağam. Bəlkə də, düzəlməyən heç bir şey yoxdur; sadəcə bir zamanlar qırılmağa və yenidən birləşməyə hazır olan bir mexanizm kimi hərəkət etməyə başlayanda, hər şey yerli-yerində olacaq. Beləliklə, hər bir insanın içindəki mexanizm özünü tapacaq, bütün o qırıq yerləri ilə birlikdə, təmir olmadan və təmizlənmədən. 

Sadəcə yaşayacaq...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.01.2026)

Kübra Quliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

İnsan varlığı ilə kainatın ən böyük suallarına cavab axtaran, duyğularıyla zəngin, düşüncələrilə sərhədsiz bir yolçudur. Yaşam, ölüm, duyğular, fəlsəfə və psixologiya – bunlar insanın özü ilə dünyanı dərk etməyə çalışdığı anlayışlardır. Hər biri bir tapmaca kimi qarşımızda durur və birlikdə varlığın mənasını axtarmağa yardım edir.

Yaşamın mənası

Yaşam - bəlkə də insanın öz içində yaratdığı mənadır. Bəzən sevginin istiliyində, yaradıcılığın sərhədsizliyində, ya da bir uşağın təbəssümündə tapılar. İnsan həyatı boyunca sual verir: "Niyə buradayam? Nə üçün yaşayıram?" Bəlkə də yaşamın özü cavabdır – onu dolğun, sevgi ilə və anlam axtarışıyla yaşamaq. İnsan yaşamda məqsədini tapdıqca öz varlığını anlamağa bir addım daha yaxınlaşır.

Ölümün mənası

Ölüm - həyatın tamamlayıcısı, onun sərhədidir. Həyatı müvəqqəti edən, anların dəyərini artıran qaçınılmaz həqiqətdir. Ölüm olmasaydı, yaşamın özü nə qədər dərin və mənalı olardı? Ölüm həm qorxu, həm də bir azadlıq hissi yaradır – çünki o, hər şeyin bir sonunun olduğunu xatırladır və insanı dəyərli olanlara yönəldir. Ölüm, bəlkə də həyatın başqa bir mərhələyə keçidi, ya da onu tamamlanmağıdır.

Duyğular

Duyğular - insanın həyatla olan bağını formalaşdıran ən güclü ünsürlərdir. Sevgi, kədər, qəzəb, sevinc – hər biri insanın kim olduğunu və dünyaya necə bağlandığını formalaşdırır. Duyğular bəzən insanı idarə edir, bəzən isə ona ilham verir. Psixologiya göstərir ki, duyğular sadəcə kimyəvi reaksiyalar deyil, insanın yaşadıqlarına və düşündüklərinə verdiyi cavablardır. Onlar bizi canlı edir, həyatımıza rəng qatır.

Fəlsəfə

Fəlsəfə - insanın yaşadığı bu həyatın mənasını sorğulamaq, həqiqəti və varlığı anlamaq cəhdidir. "Nə üçün varıq?" sualına müxtəlif yanaşmalar təqdim edir. Bəzi fəlsəfi fikirlərdə həyat sadəcə bir təsadüf, bəzilərində isə daha böyük bir planın bir hissəsi kimi görünür. Fəlsəfə insana sərhədsiz düşünmə azadlığı verir – yaşamı, ölümü, mənanı və həqiqəti daim sorğulamağı öyrədir.

Psixologiya

Psixologiya - insanın daxili dünyasına işıq salır, duyğularının, düşüncələrinin və davranışlarının dərinliyini öyrənir. Psixologiya bizə göstərir ki, insanın keçmişi, travmaları və arzuları onun yaşama və ölümə necə baxdığını formalaşdırır. Daxili dünyamızı anlamaqla yaşamı və ölümü daha dərin və mənalı şəkildə qəbul edə bilərik. Psixologiya bizə insan ruhunun mürəkkəbliyini göstərir və bizi özümüzlə barışmağa dəvət edir.

Birlikdə mənası

Yaşamın mənası bəlkə də suallarda, axtarışlarda gizlidir. İnsan özü ilə, duyğularıyla, fəlsəfi sualları və psixoloji dünyası ilə harmoniya yaratmağa çalışarkən həyatın mənasını tapar. Ölüm isə bu yolun sonu deyil, bəlkə də yeni bir başlanğıcıdır. Fəlsəfə insanın ağlını, psixologiya isə ruhunu aydınladır. Hər ikisi birgə, bizə həyatın və ölümün sirrini kəşf etməyə yardım edir.

Bəlkə də yaşam və ölüm, mənalarını insanın onlara verdiyi dəyərlə tapır. Hər biri bir kitabın fəsilləri kimi – birinin sonu digərinin başlanğıcıdır. 

Əsas olan, bu kitabı sevgi, maraq və anlam axtarışı ilə yazmaqdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.01.2026)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Ay qız, gəzmə aralı,

Könlüm səndən yaralı. 

Gözlərinə heyranam,

Azərbaycan maralı!..

İskəndər Novruzlu (İngilis Hacı bəy oğlu Qasımbəyov) 1917-ci ildə Şuşa qəzasının (indiki Ağdamın) Novruzlu kəndində anadan olmuşdur. O, 1930-1935-ci illərdə kənddə fəaliyyət göstərən Molla Hətəmovun ərəb-rus dilləri öyrədilən məktəbində oxumuş, sonra Ağdamda Mexanikləşdirmə Texnikumunda təhsilini davam etdirmişdir. Amma 1938-1939-cu illərdə bir neçə tay-tuşu ilə (Şirin Əhmədov, Əzim Əzimov və Bəşir Əkbərov) sovet-fin mübaribəsinə yollandığına görə təhsilini yarımçıq qoymuşdur. Müharibədən yaralanıb qayıtdıqdan sonra…

Sonrakı dönəmdə o, daha bir müharibənin iştirakçısına çevrilir: 1941-1945-ci il müharibəsində iştirak edir. Cəbhədə yaralanan İskəndər doğma kəndi Novruzluya qayıdır. Lakin sinəsi poeziya nümunələri ilə dolu olan İsgəndər kəndə sığışmır. Orta boylu, qaşı-gözü qara, yaraşıqlı olan İsgəndərin həm də şaqraq səsi vardı. Şairlik təbi ilə yanaşı gözəl tar çalırdı. Müğənni, tarzən kimi el məclislərində iştirak edirdi.

İskəndərin əsl adı qeyd etdiyimiz kimi, İngilis idi. Neynəmək olar ki, insan özü özünə ad qoymaq ixtiyarına malik deyil. O zaman hər şeyə şübhə ilə yanaşan, adamlara qara yaxan Sovet hökuməti bəy nəslindən olan İsgəndərə də şübhə ilə baxırdı. Nəhayət, o, yaxasını izlənməkdən qurtarmaq üçün adını dəyişərək İskəndər qoydu və vətəndən uzaqlara – Aşqabada getdi. O, bir müddət Aşqabad filarmoniyasının solisti oldu. Orada olarkən əslən Şuşadan olan (vaxtilə atası, anası oraya Şuşadan gedib) Sona xanımla evləndi. İki oğlu (Rövşən, Nizami), iki qızı (Natella, Nailə) dünyaya gəldi. 1948-ci ildə İskəndər respublikadan kənarda olanda, bədbəxt hadisə – zəlzələ oldu, təcili Aşqabada qayıtdı, şəhəri xarabazar gördü, evini, ailəsini axtarsa da tapmadı. Sən demə, uçqunun altından salamat çıxanları şəhərdən uzaq xəstəxanalara aparıblarmış. 

Sonra isə…

İsgəndərin axtarışı heç bir nəticə vermir. Kimsəsiz, tək-tənha qalan şair vətənə – Novruzluya qayıdır. Onun kəndə gəlişi böyük nisgilə, məyusluğa səbəb olur. Uzun müddət kənddə yas saxlanılır. Başına müsibətlər gələn İskəndər kənddə darıxır. Şair-bəstəkar təbiətin ona vurduğu amansız yaranı unuda bilmirdi. Hamı onun halına acıyır. Eyni zamanda onun istedadını qiymətləndirməyə şərait də olmur.

Deyirlər, dünya yaxşı adamlardan xali deyil. 1950-ci illərdə böyük hörmət və şöhrət sahibi olan rejissor Adil İsgəndərov yaxından tanıdığı, yaradıcılığına bələd olduğu İskəndər üçün Ağdama gəlir, onunla görüşür. İşsiz olduğunu biləndə onu Novruzlu kənd soveti nəzdində klub müdiri vəzifəsinə təyin etdirir. Günlər, aylar keçsə də İskəndər başına gələn müsibətləri unuda bilmir. O vaxt Ağdam 7 illik musiqi məktəbinin direktoru işləyən Əlipaşa Daşdəmirov və kamança çalan Əli (ayaması Depo idi) tez-tez Novruzluya gəlirdilər. Məqsədləri İskəndərin məlahətli səsinə qulaq asmaq (Əlipaşa müəllim özü yaxşı tarzən idi, təzə şeirlərini dinləmək idi. Qədirbilən adamlar İsgəndəri ovundurur, onu darıxmağa qoymurdular.

Şair-bəstəkar İsgəndər Novruzlu millətinə, torpağına bütün varlığı ilə bağlı bir insandı. Onun bəstələdiyi havalar da xalq ruhunda olduğundan dərhal dillər əzbəri olurdu. Klubdan aldığı maaş əliaçıq, qəlbiaçıq İsgəndəri təmin etmirdi. Buna görə də Qiyaslıdan tarçalan Rüstəmlə, Novruzludan qarmonçalan Məhiş Abdullayevlə toylara gedirdi. Xanəndə Şahmalı Kürdoğlu ilə də dostluq edirdi.

Ətrafı istedadlı şair-bəstəkar İsgəndər Novruzlunu olduğu kimi qəbul edə bilmirdi. Azad ruhlu İsgəndər onların əhatəsində tək idi. Qanadları qırılmış bir quşa bənzəyirdi, çırpınır, vurnuxur, lakin bir çıxış yolu tapa bilmirdi. Ona əl uzadan, dayaq duran demək olar ki, yox idi. 

Bir günsə…

Tərslikdən ailəsini itirmiş İsgəndərin şair könlünə eşq odu düşdü. Belə ki, İsgəndər özünün həmyerlisi olan bir qızı dəlicəsinə sevməyə başladı. Lakin müqəddəs bir ailə meyə meyilli, azadlıq sevən, sərbəst hərəkətli İsgəndərə öz qızını rəva bilmədi. Bu uğursuzluqdan sonra İsgəndər bir az da bədbinləşdi. Beləliklə, o, hər kəsdən küsdü, bəzi adamları öz hərəkətləriylə incitdi. Bu incikliyin, istedadı qiymələndirməməyin, paxıllığın nəticəsi faciə ilə bitdi…

Onu tutdular. 1957-si ildə saxta ittihamlarla şərləyərək tutdurdular onu. Gözügötürməyınləri beləcə ondan qisaslarını aldılar. 

Keşməkeşli bir ömür sürmüş istedadlı şair-bəstəkar qəfəsə salınmış bülbül kimi çırpınırdı. Səsinə səs verən isə tapılmırdı. Heç kəs fərqində deyildi ki, dillər əzbəri olan “Qarabağın maralı” mahnısının müəllifi Şuşa türməsində xiffətindən gün-gündən saralıb-solur. Dustaq bəstəkarın bəstələdiyi mahnılar isə xalq mahnısı adı ilə toy-düyündə oxunurdu…

Tale həqiqətən də qəza-qədər imiş!

İskəndər Novruzlu 1958-ci ildə Şuşa həbsxanasında vəfat edir. Yaxınları onun cənazəsini gətirib Novruzlu kənd qəbiristanlığında dəfn edirlər. Beləcə, su sənəyi suda sınır. 

Əlbəttə, İsgəndər Novruzlunu şərləyib tutduranların adı bizə bəlli deyil, amma onun mahnıları hər kəsə bəllidir.

İskəndər bəyin qardaşı oğlu Hacı bəy 1973-cü ildə atası Məhəmməd bəylə birgə əmisinin yadigarlarını tapmaq niyyəti ilə Aşqabada gedir. Soraqlaşa-soraqlaşa İsgəndər Novruzlunun həyat yoldaşı Sona xanımı və böyük qızı Natella xanımı tapırlar. Sən demə, onları 1948-ci ildə Aşqabadda baş verən zəlzələ vaxtı uçqunun altından salamat çıxarılıb şəhərdən uzaq xəstəxanalara aparıblarmış. İsgəndər Novruzlunun xanımını və qızını Ağdama, Novruzluya gətirmək istəsələr də, onlar şair-bəstəkarın vəfatı xəbərini eşitdikdən sonra Qarabağa gəlmək fikrindən daşınırlar.

Yaradıcılığı

İskəndər Novruzlu çoxsaylı şerlər (qoşma, qəzəl və s.) yazmış, yazdığı şeirlərin bir çoxuna mahnı da bəstələmişdir. Bəstələdiyi dillər əzbəri olan mahnılar ("Qarabağın maralı", "Ağdam", "Bakılısan sən" və s.) uzun müddət (hətta indi də) yanlış olaraq xalq mahnısı kimi təqdim olunmuşdur. Yaradıcılığında təbiət gözəlliklərinin tərənnümü xüsusi yer tutur. Yazdığı şerlərin çox az bir qismi günümüzə gəlib çatmışdır. Söyləyirlər ki, İsgəndər Novruzlu həbsdə olanda da çoxlu şeirlər yazıb. Onun şeir dəftərlərinin çoxu, deyilənə görə, Seyidlidən tarçalan Şahmalının əlinə keçib. İskəndər Novruzlunun həyat və yaradıcılığının toplanması və bu günə gəlib çatmasında qardaşı oğlu Hacı bəy Məhəmmədoğlu, əməkdar müəllim Səlim Əzimov, ziyalı Tağı Abdullayev, tədqiqatçı Ənvər Çingizoğlunun xüsusi xidmətləri olmuşdur. Onun yaradıcılığının toplanması istiqamətində axtarışlara bu gün də böyük ehtiyac var.

Və sonda, onun dillər əzbəri olan yaradıcılıq nümunələrindən misal gətirərək yazımı yekunlaşdırıram. 

AZƏRBAYCN MARALI

Ay qız, gəzmə aralı,

Könlüm səndən yaralı. 

Gözlərinə heyranam,

Azərbaycan maralı!..

Nəqərat:

Sən bulaq üstə gələndə,

Qıyğacı baxıb güləndə

Aldın səbrü-qərarımı,

Azərbaycan maralı!..

Gedək Qırxqız yaylağına,

Ceyran, cüyür ovlağına,

Çıxaq İsa bulağına,

Azərbaycan maralı!..

Nəqərat:

Turşsu olsun yaylağımız,

Gözəl Şuşa oylağımız,

Sən olaydın qonağımız,

Qarabağın maralı.

Aldın səbri-qərarımı,

Azərbaycan maralı.

AĞDAM

Ağdam, Qarabağın toy otağısan,

Bülbüllər səyrişən gül yatağısan,

Həmişə baharın gülşən bağısan,

Nə gözəl yaraşır ad sənə, Ağdam!

Baxdıqca oluram şad sənə, Ağdam!

Yenə Şah bulağın sorağı gəlir,

Xaçının axışıb qonağı gəlir,

Elimin nə gözəl növrağı gəlir,

Layiqdir bu gözəl ad sənə, Ağdam!

Baxdıqca oluram şad sənə, Ağdam!

 Göylərə sığmayan səadətin var,

Musiqi ocağısan, cəsarətin var,

Tarixi yadigar İmarətin var,

Layiqdir bu gözəl ad sənə, Ağdam!

Baxdıqca oluram şad sənə, Ağdam!

 Başının üstündə Qırxqızın da var,

Onun varlığıyla coşanda Qarqar,

Novruzlu İsgəndər yazdı yadigar,

O verdi əbədi ad sənə, Ağdam!

Baxdıqca oluram şad sənə, Ağdam!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.01.2026)

(Nəsir Xankişiyevin poetik dünyası)

Elşən Təhməzov, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Söz — insanın içindən doğan işıqdır. Ruhun ən səmimi, ən gizli pıçıldısıdır. Bu pıçıltı bəzən ah-naləyə dönür, bəzən sevgiyə, bəzən fəlsəfəyə, bəzən də bir millətin tarix boyu topladığı hikmətə çevrilir. Azərbaycan poeziyası bu işığın sahibi olan neçə-neçə şair yetişdirib. Bu şairlərdən biri də sözün əsl mahiyyətini duyan, misralarıyla həm insanı, həm cəmiyyəti, həm də dünya ilə insan arasındakı münasibəti anlamağa çalışan Nəsir Xankişiyevdir.

Onun şeirləri bir tərəfdən Azərbaycan ruhunun sehrini, torpağın nəfəsini, xalqın təbiətini daşıyır, digər tərəfdən isə insanı öz vicdanı ilə üz-üzə qoyan dərin fəlsəfə, irfan və hikmət qatlarına malik olur. İstedadlı şair nəinki gözəlliyi, həm də ağrını, nəinki dünyanı, həm də dünyanın içində azmış insanı danışdırır. Şairin söz dünyası həm şəffaf bulaq kimidir, baxdıqca dərin görünür, həm də kəskin qayalıq kimidir, çırpıldıqca adamı silkələyir.

Haqq axtarışında olan insan və dünyanın əyri düzəninə etiraz edən görkəmli ədəbiyyat xadiminin poeziyasında insan daim sual altındadır. Bu sual nə qəzəb dolu bir ittihamdır, nə də ümidsiz bir fəryad. Daha çox, ədalətə üz tutan bir qəlbin “niyə belə oldu?” soruşmasıdır. Yazar insanın dünyaya günahsız gəldiyini, ancaq dünyanın özünün insanı ləkələdiyini deyir.

Günahsız gəlsək də dünya üzünə,

Halalı harama qatıb yeyirik.

Bu misraların arxasında sadəcə şikayət deyil, ümumi bir mənzərənin təsviri dayanır: bu gün insan haqqı gözardı edir, kitabı kənara qoyur, “haqqın sözünə baxmır”, “yalanı gözə soxur”. Şair bununla insanın əxlaqi böhranını göstərir. Cəmiyyət öz mənəvi sütunlarını itirdikcə nəslin də dayağı dağılır:

Nəfs ilə tamahda guya toxmuşuq,

Haqqı yox, yalanı gözə soxmuşuq,

Elə bil dünyada dünən yoxmuşuq,

Nəsil-nəcabəti danıb gedirik.

Bu misralar yalnız bir nəsil üçün deyil, bütün zamanlar üçün səslənmiş xəbərdarlıqdır. Nəsir Xankişiyev dünya ilə insan arasındakı ziddiyyəti çox sərt, amma bir o qədər də poetik dildə göstərir:

Dünya insanı ovlayır, insan dünyanı

Anlayıb-anlamadan yaşayıb gedir.

Onun poeziyasında çox vaxt “gedirik”, “sınıb gedirik”, “sanıb gedirik” kimi feil təkrarı var. Bu, həm həyatın keçiciliyini, həm də insanın mənasız tələsikliyini vurğulayır. Şair sanki deyir: “Hara gedirsiniz? Niyə bu tələsikliyiniz?” Lakin cavab yoxdur. Çünki insan öz yolu ilə getmir, dünya onu sürükləyir.

Fərq etməz kimliyi kişi qadından,

Sorular, əməllər sanıb gedirik.

Dünyanı ziddiyyətlərlə dolu səhnəyə bənzədən Nəsir Xankişiyevin başqa bir şeirində dünya bir tamaşa səhnəsi kimi canlanır. Bu səhnədə hamı bir rol oynayır: kimsə zülm edir, kimsə dözür, biri doğruluq axtarır, digəri yalan toxuyur. Şair “Dünya belə dünyadır” şeirində həyatın müxtəlif üzlərini bir tablo kimi göstərir.

Kiminin qələmi şər-böhtan yazır,

Kimsinin yuxusun şeytanlar yozur…

Bu obrazlar həm real, həm də alleqorikdir. Dünya nə qədər müxtəlifdirsə, insan da o qədər növbənöv xislətlidir. Ən təsirli misralardan biri isə məhz insanın ikiüzlülüyünü göstərən fikirdir.

Kimi yıxılana qorxma dur deyir,

Kimisi yazığı durma vur deyir.

Bu misralar Azərbaycanın folklor və klassik poeziya ənənəsindəki “dünya fanidir”, “dünya əzab yeridir” düşüncəsi ilə səsləşir. Lakin Nəsir Xankişiyev dünyanı sadəcə pisləmir. O, ziddiyyətləri ortaya qoyur, gerçəyi göstərir. Dünyanın tək üzlü olmadığını, minüzlü, “çox sifətli” olduğunu deyir:

Minüzlü dünyadır bu dünya, qağa,

Bu dünya ziddiyyət, bu dünya təzad.

Bu təzad həm insanın daxilindədir, həm də dünyanın özündədir.

İrfan və haqqa doğru yolu, həmçinin sözün müqəddəsliyini uca tutan incəsənət xadiminin yaradıcılığında ən güclü xəttlərdən biri irfani düşüncədir. O, sözün mahiyyətinə dair misralarında adi poeziya deyil, bir növ “sözün ilahi mahiyyəti”ni dərinliklə göstərir.

Mənim sözüm dürdanədir,

Haqq yolunda bir ayədir…

Burada şair sözə müqəddəs əmanət kimi baxır. Ona görə söz həm qüdrətdir, həm məsuliyyət, həm də bir cəmiyyətin aynası. Misralarında söz bir bələkdir, ruhu sarar, insanı yola çəkər.

Şeirim fikir bələyidir,

Kağız, qələm nə karədir.

Bununla şair demək istəyir ki, şeir yalnız yazılı formada deyil, ali nəfəsin insanda yaratdığı bir haldır. Bu, yüksək mənəvi düşüncədən gələn poetik yanaşmadır. Nəsir Xankişiyev bəzən dərviş səmimiyyəti, bəzən aşıq yanğısı, bəzən də sufi fəlsəfi dərinliyi ilə yazır. Onun şeirlərində “haqq”, “varlıq”, “əfsanə”, “ayə”, “divanə” kimi sözlərin yer alması təsadüfi deyil. Hər misrada bir ruh sarsıntısı, bir düşüncə çağırışı var.

Sevgini insanın ən yaralı yerinə bənzədən xarizmatik şəxsiyyətin lirikasına xüsusi rəng verən məhəbbət mövzusu həm incə, həm də nisgilli təqdim olunur. Nəsir Xankişiyev sevgini ucaldan, amma eyni zamanda insanı aciz qoyan bir hiss kimi göstərir. “Leyli, Leyli-deyə qaldım” şeiri onun sevgi lirikasının nümunəvi misallarındandır:

Hamı sevdi, sevildi də,

Mən sevsəm də, sevilmədim…

Burada sevgi qismətin əlində oyuncaq kimi görünür. Şairin səsində bir ümidsizlik, bir qaçılmazlıq var.

Bu sevgi nə qazanılmışdır, nə də unudulmuş, sadəcə içdə bitməyən ağrıdır:

Söyləsəm də bilməmişəm,

Leyli, Leyli-deyə qaldım

Bu misralar həm klassik eşq poeziyasının təsirini daşıyır, həm də müasir insanın “niyə belə oldu?” sualını. Şair sevdiyini itirib, amma sevgidən vaz keçməyib. Eşq onun üçün məğlubiyyət deyil, dərin bir yaşantıdır.

Təbiətə baxışı dünya gözəlliyinin yenidən kəşfi adlandıran müəllif təbiətə yalnız bir mənzərə kimi baxmır. Təbiət onun üçün həm hikmət, həm də sığınacaqdır. “Dünya gözlərimə gözəl göründü” şeirində şair ətraf aləmin rənglərini, ruhunu yenidən kəşf edir. Burada sanki bir oyanış var, insanın ən ali hissə qovuşması, içinin saflaşması. Onun fikrincə təbiət həm sığınacaqdır, həm də müəllim. Onun ədaləti, ahəngi, rəngləri şairin sözünə çevrilir.

Uşaqlığın, keçmişin həsrətini qəlbində duyan şairin yaradıcılığında nostalji motivləri də önəmli yer tutur. “İtmiş xatirələr axtarışında” şeiri onun keçmişə sarsıdıcı bir həsrətini göstərir:

Ehey! Uşaqlığım, gənclik çağlarım,

Mən sizi indi bəs, harda axtarım?

Burada keçmişə dönüş mümkün deyil, zamanın sərtliyi insanı geri buraxmır. Şair uşaqlığın saf dünyasını itirir, onun yerinə dağıntılar, boşluqlar, xatirə boşluqları qalır:

Sevinci, kədəri birgə bölərdik,

Elə bil olmayıb ötən çağlarım.

Bu misralar həm şəxsi ağrıdır, həm də bir xalqın keçdiyi çətin dövrlərin ümumiləşdirilmiş mənzərəsi.

Nəsir Xankişiyevin poeziyası həm dil, həm duyğu, həm də düşüncə baxımından dolğun və əhatəlidir. Onun şeirlərində vətənin nəfəsi, insanın iç dünyası, haqqa yönəliş, cəmiyyətin tənqidi, məhəbbətin ucalığı, təbiətin dili, keçmişin ağrısı bir-birinə qarışaraq böyük bir poetik panoram yaradır.

O, sözün gücünə inanan şairdir. Söz onun üçün nurdur. Həm düşündürən, həm oyadan, həm də insana özünü göstərən bir aynadır. Onun şeirlərində yalnız şairin taleyi deyil, insanın taleyi yazılıb.

Bəlkə də bu səbəbdəndir ki, görkəmli ədəbiyyat xadiminin poeziyasında oxucunun qəlbini təkcə oxumuruq.

Bu söz dünyasında həm ağrı var, həm gözəllik. Həm dünya var, həm də dünyanın fövqündə duran bir hikmət və şairin özü də misralarının birində dediyi kimi:

Belə vazdım, yazacağam,

Qoy desinlər divanədir.

Bəlkə də elə şair olmaq da elə bir az divanəlikdir.

Amma sözün divanəliyi də dünyanı gözəlləşdirən ən uca duyğudur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı araşdırmaçı dekorativ tətbiqi sənət ustası, Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü, jurnalist İsgəndər Sərdarlının Qərbi Azərbaycanda salamat qalmış yeganə abidəmiz - Əmir Səəd məqbərəsi ilə bağlı məqaləsini təqdim edir.

Qərbi Azərbaycanın tarixi ərazilərində, bugünkü Ermənistan Respublikasının ərazisində yüzlərlə Azərbaycan-türk memarlıq abidəsi amansızcasına məhv edilib, yaxud kimliyi dəyişdirilərək "əsirlikdə" saxlanılır. Bu irsin nadir incilərindən biri də İrəvan yaxınlığındakı Arqavand (keçmiş Cəfərabad) kəndində yerləşən, üzərinə "türkmən abidəsi" damğası vurulmuş Əmir Səəd məqbərəsidir.

Əmir Səəd məqbərəsi təsadüfi tikili deyil. O, Azərbaycan dövlətçilik tarixində mühüm rol oynamış Qaraqoyunlu imperiyasının (1410-1467) siyasi və mədəni izlərindən biridir. Abidə 1413-cü ildə Qaraqoyunlu əmiri Pir Hüseyn tərəfindən atası, Çuxursəəd bölgəsinin ilk hakimi Əmir Səədin məzarı üzərində ucaldılıb. Bu tarixi fakt abidənin birbaşa Azərbaycan irsinə aid olduğunu sübut edir. Qaraqoyunlular mərkəzi Təbriz olan, əsasən Oğuz türklərindən (o cümlədən Baharlı, Səədli, Qaramanlı tayfaları) təşkil olunmuş bir dövlət idi. Onların dili Azərbaycan türkcəsi, mədəniyyəti isə Azərbaycanın orta əsr mədəniyyəti idi. Abidənin "əsirlik" taleyi sovet dövründə başladı və müasir Ermənistanda pik həddə çatdı. Əsas məqsəd bu ərazidəki Azərbaycan izlərini silmək idi. Abidəni yerli azərbaycanlılardan uzaqlaşdırmaq üçün o, uzaq Mərkəzi Asiya ilə, indiki Türkmənistanla əlaqələndirildi.

Bu, "Türkmən" etnoniminin orta əsrlərdə Oğuz türklərini ifadə edən geniş məna daşımasından sui-istifadə idi. Elmi əsas olmasa da, siyasi məqsəd var idi. Abidənin yerləşdiyi tarixi Cəfərabad kəndi 1946-cı ildə "Arqavand" adlandırıldı. Bu, fiziki irslə yanaşı, coğrafi yaddaşı da məhv etmək cəhdi idi. Göy məsciddə olduğu kimi, Əmir Səəd məqbərəsi də rəsmi şəkildə Türkmənistan və İranla əlaqələndirilərək Azərbaycan kimliyindən məhrum edilir. Bu cəhdlər absurd görünür, çünki abidənin memarlığı özü danışır. Qırmızı tuf daşından səkkizbucaqlı formada ucaldılmış bu türbənin hər bir detalı Azərbaycan memarlıq məktəbinə aiddir: Türbə qülləvari (konik) quruluşa malikdir, bu isə Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbinin (Yusif ibn Küseyir, Möminə xatun türbələri) birbaşa davamıdır. Mərkəzi Asiya memarlığında bu üsluba rast gəlinmir. Bəzəklər rəngli kaşılardan deyil, yerli daş üzərindəki incə barelyef (qabarıq oyma) üsulu ilə işlənmiş həndəsi və epiqrafik naxışlardan ibarətdir. Xüsusilə yuxarıdakı süls xətli kitabə qurşağı Azərbaycan memarlığının vizit kartıdır.

Əmir Səəd məqbərəsinin analoqunu Türkmənistanda deyil, məhz Azərbaycanda axtarmaq lazımdır. O, Naxçıvandakı Yusif ibn Küseyir və Möminə xatun türbələri, eləcə də Bərdə və Qarabağlar türbələri ilə eyni memarlıq fəlsəfəsini daşıyır. Bu abidələrin hamısı eyni mədəni arealın tarixi Azərbaycan torpaqlarının ayrılmaz hissələridir. Biz, sənət adamları və cəmiyyət olaraq, bu həqiqətləri bilməli və dünyaya çatdırmalıyıq. 1954-cü il Haaqa Konvensiyası və 1972-ci il UNESCO Konvensiyası mədəni irsin qorunmasını tələb edir. Bu, yalnız fiziki qoruma deyil, həm də abidənin əsl kimliyinin, tarixinin və mənsubiyyətinin qorunmasıdır. Əmir Səəd məqbərəsi üzərinə atılan "şər" və "böhtan" yalnız bir daş yığınına deyil, bütöv bir xalqın tarixi yaddaşına və irsinə qarşı yönəlmiş bir cəhddir. Bu abidəni xilas etmək, onun haqq səsini dünyaya çatdırmaq hər birimizin mənəvi borcudur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.01.2026)

İmran Verdiyev, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

Bu günlərdə istəmədən bir neçə gəncin söhbətinə qulaq şahidi oldum. Söhbətin mövzusu mərdlik və qəhrəmanlıq idi. Çox ağıllı fikirlər söyləyirdilər. Söhbət əsnasında onlardan biri ayrılıb gedərkən  zarafatla dedi: “Atalar deyib ki, igidlik ondur – doqquzu qaçmaq, biri isə heç gözə görünməməkdir”. Nədənsə bu ifadə diqqətimi daha çox cəlb etdi.  Görəsən, xalq qəhrəmanımız bu sözləri hansı mənada deyib?

Kiçicik bir araşdırma apardım. Öz mülahizələrimə və tədqiqatçılarımızın fikirlərinə istinadən “İgidlik ondur-doqquzu qaçmaqdır, biri heç gözə görünməmək" ifadəsi barədə doğru hesab etdiklərimi sizlərin də nəzərinə çatdırmaq istərdim.

Əvvələn, bu ifadə, gəncin dediyi kimi, atalar sözü tək işlənsə də, saf atalar sözü deyil, ən azından konkret müəllifi vardır. Məlum dastanın baş qəhrəmanı olan Koroğlunun düşünülmüş şəkildə dediyi sözlərdir. Bəziləri qəhrəmanın  həmin ifadəni  zarafatla, istehza ilə dediyini söyləyirlər. Unutmayaq ki, sözün düzünü elə zarafatla deyərlər.

Eposun məzmunundan məlum olur ki, can qurtarmaq üçün meydandan  qaçmağı qəbul etmir Koroğlu. Belə düşünənlərə və hərəkət edənlərə istehza edir. Məsələn, dastanın “Qars səfəri” qolunda dəlilər minarənin qapısını açırlar, Koroğlu bayıra çıxır. Qars paşasını nə qədər axtarırsa tapa bilmir. Deyir ki, “Eybi yoxdu. Bu da bir cür igidlikdir. Bu cür adamların igidliyi ondur, doqquzu qaçmaqdı, biri heç gözə görünməmək”. Həmin epizoda istinadən tədqiqatçı İ.Sadiq “Azərbaycan “Koroğlu” eposu (I kitab)” əsərində göstərir ki, bu ifadədə əslində “paşaların qorxaqlığı, cəsarətsizliyi, ürəksizliyi öz ifadəsini tapmışdır, yəni bu atalar sözü ilkin variantda onların qorxaqlığını ifadə etmək üçün işlədilmiş, sonralar atalar sözünə çevrilmişdir. Axı Koroğlu paşanın qaçmağını da igidlik sayır”. Amma burdakı sözlər həqiqi mənada yox, ironiya ilə deyilib. Çünki  Koroğlunun öz qoşmasında dediyi kimi, “Mərd dayanar, namərd qaçar”. Bir də unutmayaq ki, belə paremiyalarda bədii niyyətin çevik qavrayışına xidmət edən məcazilik olur, onlar işlənmə məqamı və şəraitə uyğun olaraq fərqli məna kəsb edə bilirlər. Bu vahidlərə formal məntiq prinsipləri ilə yanaşmaq düzgün deyil. Ona görə ki, onların sırasında ironiya, hətta sarkazm…məzmunlu nümunələrə də rast gəlmək mümkündür.    

Öz qoşmasında “Bizim elin dəliləri, Girər meydana mərd olu, Ölüncə meydandan qaçmaz, Girəndə meydangərd olu”, - deyən Koroğlu kimi bir qəhrəmanın meydandan qaçmağı hünər sayması və hətta bunu təbliğ etməsi qətiyyən inandırıcı deyil. “Həmzənin Qıratı qaçırması” qolunda isə Koroğlu özü haqqında qətiyyətlə belə deyir: “Koroğluyam, qoç oğluyam, qoçam mən, Çətindi ki, mərd meydandan qaçam mən, Havada dövr edən tərlan quşam mən, Sarlar şikarımı ala qoymaram”. Saz havasında bunları oxuyan bir qəhrəman necə “İgidlik ondur-doqquzu qaçmaqdır, biri heç gözə görünməmək" ifadəsini həqiqi mənada söyləyər?!

Bizcə, bu ifadədə hərbi-siyasi çalar var, yəni hərbi taktikanın, döyüş fəndinin obrazlı ifadəsidir. Unutmaq lazım deyil ki, belə ifadələr hər şeydən əvvəl bədii düşüncə məhsuludur və məcazi obrazlar, rəmzi deyimlər hesabına formalaşır.

İfadədəki qaçmaq” bizim başa düşdüyümüz kimi, düşmən qarşısından qaçmaq yox, döyüşdə sürətli hərəkət etmək mənasındadır. “Gözəgörünməmək” isə görünməyən yerdə mövqe tutmaq və oradan hücum etmək mənasındadır. Dastanda işlənmiş “Çıxın qarınca tək dolun hər yandan” misrası da buna işarədir. Beləliklə, ifadədə Koroğlunun igidlik fəlsəfəsinin əsas müddəası öz əksini tapmış - modelləşdirilmişdir.

Tədqiqatçıların yekdil fikrincə, bu, bir fənd, feil, hiylə, siyasətdir, başqa sözlə, hərbi manevdir (aldadıcı hərəkətdir). Bu mənada Koroğlu müəyyən məqamda hərdən qaçmağı məqbul sayır. Bunu onun Dəmirçioğlunu Ərzuruma yola salarkən verdiyi məsləhət də sübut edir. Amma bu qaçmaq aradan çıxıb sadəcə can qurtarmaq kimi yox, düşmənlə vuruşmağın bir fəndi, yenidən geri dönməyə işarə kimi başa düşülməlidir. Koroğlu qoşmalarının birində işlənmiş “Mərd meydandan qaçmaz, qaçsa, aldadı” misrasındakı fikir də bunu sübut edir. “Qaçıb aldatmaq, düşməni çaşdırmaq” bir döyüş taktikasıdır. Həm hərbi güc, həm də düzgün fənd – hərbi strategiya və taktika (doqquzu fənd, biri zor”) Koroğlu qələbələrinin rəhnidir.   

Dastanın V.Xuluflu nəşrində Koroğlu belə səciyyələndirilir: “Koroğlu igid, qoçaq... olmaqla bərabər, həm də çox ağıllı və fəndgir bir adam imiş”. Ona görə də   “həmişə qalib gələrmiş”. Təsadüfi deyil ki, yaxın dostu Aşıq Cünun da Koroğlunu Məhbub xanıma belə nişan verir: “Bilmək olmaz onun min-min felini”. Cəfər paşaya isə aşıq öz qəhrəman dostunu belə tanıdır: ”Mərd meydandan qaçmayıbdı yaşında…”.    

M.Kazımoğlu özünün “Xalq gülüşünün poetikası” əsərində yazır: “Koroğlu bu fikirdədir ki, mərdin meydandan qaçması məhz düşməni aldatmaq üçündür. Bunu nəzərə alan K.Vəliyev yazır: “İgidlik ondur, doqquzu qaçmaq, biri heç gözə görünməmək, – deyimini Koroğlunun məhz trikster funksiyası və dönərgəlik qabiliyyəti ilə bağlamaq daha düzgündür”. M.Qıpçaqla birgə “Türk savaş sənəti” adlı kitab yazıb çap etdirmiş Ə.Əsgər isə Koroğlunun meydandan qaçmağını türk savaş sənətinin hücum və geriyə çəkilmə taktikasının (aypara taktikası və ya Turan türk taktikasını yada salın-İ.V.) tərkib hissəsi adlandırır. Meydandan qaçmağın bir fənd-fel olduğunu igidliklə bağlı məşhur Koroğlu deyiminin başqa variantları da təsdiq edir. Paris nüsxəsində həmin deyim bu variantdadır: “İgidlik altıdı, beşi hiylədi, biri isə zor”. (Bir başqa mənbədə isə oxuyuruq: “İgidlik ondur: biri zordur, doqquzu fənd”-İ.V.) Deyimin Koroğlu dilindən, onun öz fikri kimi verilən bu variantı bir daha göstərir ki, meydandan qaçmaq Koroğludan ötrü hiylə (fənd) işlətməyin bir üsuludur”. Və düşünülmüş hərbi taktikadır. Yüksək sərkərdəlik qabiliyyətinin ifadəsidir. Qələbəni təmin edən üsullardan biridir.

Unutmayaq ki, bu cür ifadələrdə uluların bizə çatdırmaq istədikləri mənanı tapmaq o qədər də asan olmur. Bunun üçün “mənanı daha dərindən başa düşmək bacarığına sahib olmaq” əsas şərtdir. İfadələrin “məğzində, mayasında hifz edilən dərin mənanı, müdrik fikri tam anlamaq, dərk etmək üçün insana, doğrudan da, müəyyən bir düşüncə potensialı, mütaliə səriştəsi tələb olunur”. Araşdırmaçılar Honek və Templin fərziyyələrinə görə, belə ifadələrin qavranılması müxtəlif mərhələlərdə baş verir. İlk öncə, eşidilən ifadənin ilkin mənası, daha sonra isə onun ifadə etdiyi əsas məna başa düşülür. 

Gəlin, əvvəlcə tələsmədən belə ifadələrin ilkin yox, əsas mənalarını başa düşməyə çalışaq, sonra onların “defektli” olub-olmaması barədə fikir söyləyək. Yoxsa, ifadənin ilkin mənası fikrimizi çaşdırıb, bizi yanlış səmtə yönəldə bilər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.01.2026)

Heyran Zöhrabova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Növbəti ekspress-sorğudayıq. Sualımız belədir: “Ən çox kim olmağı sevirik?”

Həyatımız boyu müxtəlif kimliklərə bürünürük. Kimi üçün valideyn – ata və ya ana, kimi üçün bacı və qardaş, kimi üçün həyat yoldaşı, kimi üçün övlad, kimi üçün dost, kimi üçün isə tanış oluruq. Bir çox kimliyimiz olur: yazıçı, müəllim (peşə kimliyi), oxucu, rəhbər, işçi, tələbə. Amma bəs özümüz ən çox kim olmağı sevirik?

İLHAMƏ MƏHƏMMƏDQIZI

Ən çox kim olmağı sevirik?” sualına mənim cavabım belədir: əsl insan olmağı sevirəm.

Çünki əsl insan başqalarının gözləntilərinə görə deyil, öz dəyərlərinə görə yaşamaq deməkdir. Bu, səmimi olmaq, dürüst davranmaq, səhvlərini qəbul edə bilmək və vicdanla hərəkət etməkdir. Əsl insan başqasını təqlid etmir, olduğu kimi görünür və olduğu kimi qəbul olunmaqdan qorxmur. Bəli, insanı dəyərli edən və fərqləndirən məhz onun səmimiyyəti, mərhəməti və insani keyfiyyətləridir. Buna görə də ən doğru seçim başqası olmaq yox, özün olmaqdır. Yəni, əsl insan olmaqdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.01.2026)