Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu gün,  23 yanvar Ümumdünya  Səhiyyə Təşkilatının  COVID-19 koronavirus pandemiyasını beynəlxalq narahatlıq doğuran ictimai səhiyyə fövqəladə halı elan etdiyi gündür. 

Altı il öncə bu günlərdə dünyanı sarsıdan bir virus bəşəriyyəti hazırlıqsız yaxaladı. COVID-19 adlandırılan bu faciəvi yoluxucu xəstəlik qısa zaman ərzində dünyada milyonlarla, hətta rəsmi rəqəmlərdən də çox insanın ölümünə səbəb oldu. Küçələr səssizləşdi, şəhərlər boşaldı, sərhədlər bağlandı, həyat sanki dayanmış kimi oldu. İnsanlar yalnız sağlamlığını deyil, yaxınlarını, ümidlərini və gündəlik həyatdakı sabitliyini də itirdi. Virus bu gün artıq əvvəlki təhlükə səviyyəsində olmasa da, onun buraxdığı izlər hələ də silinməyib. Pandemiya bir çox insanın psixologiyasında qorxu, narahatlıq və itki hissi kimi qalıb. Tənha keçən günlər, xəstəxana dəhlizlərində yaşanan gözləmələr, son dəfə vidalaşmağa belə imkan verilməyən insanlar hələ də yaddaşlardan silinmir. COVID-19 təkcə tibbi böhran deyil, həm də dərin sosial və psixoloji sarsıntı idi.  Aradan illər keçsə də, bu pandemiyanın necə yarandığını, necə yayıldığını və dünyaya hansı bədəli ödətdiyini xatırlamaq hələ də aktuallığını qoruyur. COVID-19 təkcə bir virus deyildi. O, insanların həyat tərzini,  münasibətlərin bir müddətlik dəyişdi.  Elə bir dövr yaşandı ki, ən sadə şeylər,  bir-birimizə yaxın durmaq, qucaqlaşmaq, küçədə sərbəst nəfəs almaq belə riskli görünürdü. İnsanlar qorxdu, özünü qorumağa çalışdı, amma çoxları üçün qorunmaq belə gecikmiş oldu. 

COVID-19 necə yarandı?

COVID-19 “Coronavirus Disease 2019” sözlərinin qısaltmasıdır. Xəstəliyə səbəb olan SARS-CoV-2 adlı virus koronaviruslar ailəsinə aiddir. Koronaviruslar əvvəllər də mövcud olub və insanlıq tarixi boyunca müxtəlif viruslarla qarşılaşıb. Lakin SARS-CoV-2-nin fərqi ondadır ki, o həm sürətlə yayılırdı, həm də bəzi insanlarda ağır nəticələrə səbəb olurdu. Alimlərin böyük əksəriyyəti virusun heyvanlardan insanlara keçən zoonotik mənşəli olduğunu bildirir. Bu tip viruslar adətən təbii balansın pozulduğu mühitlərdə, canlı heyvan alveri və sıx təmas imkanlarının artdığı məkanlarda daha sürətlə ortaya çıxır. Buna baxmayaraq, virusun tam olaraq hansı mənbədən necə keçdiyi ilə bağlı suallar illərdir cavabsız qalır. ÜST və digər beynəlxalq qurumların müxtəlif araşdırmalar aparmasına baxmayaraq, COVID-19-un mənşəyi ilə bağlı qəti nəticə bu gün də tam şəkildə elan edilməyib və bu fakt pandemiyanın başlanğıcından bəri dünya gündəmində qalan ən böyük suallardan biri olaraq qalır.

İlk harada yarandı? İlk yoluxmalar nə vaxt qeydə alındı?

COVID-19-la bağlı ilk məlumatlar 2019-cu ilin dekabrında Çinin Uhan şəhərində ortaya çıxdı. Həmin dövrdə bir çox insanda yüksək hərarət, nəfəs darlığı və ağır pnevmoniya müşahidə olunurdu. İlk günlərdə bu vəziyyət adi bir mövsümi xəstəlik, qrip dalğası kimi qiymətləndirilsə də, yoluxmaların sürətlənməsi və ağırlaşmaların artması vəziyyətin fərqli olduğunu göstərdi. İlkin mərhələdə yoluxmaların bir hissəsinin Uhandakı dəniz məhsulları və canlı heyvan bazarı ilə bağlı olduğu bildirildi, lakin daha sonra virusun bazardan əvvəl də mövcud ola biləcəyi ehtimalı gündəmə gəldi. Bu isə pandemiyanın gerçək başlanğıcına dair sualların daha da dərinləşməsinə səbəb oldu. Əslində dünya çox tez anladı ki, söhbət təkcə bir şəhərdən və ya bir ölkədən getmir — təhlükə artıq bütün bəşəriyyət üçün ortaq problemə çevrilmişdi.

Dünya necə xəbərdar oldu?

2020-ci ilin yanvarında virus artıq Çin hüdudlarını aşmağa başlamışdı. Yoluxma halları əvvəlcə digər Asiya ölkələrində qeydə alındı, ardınca isə Avropa və ABŞ daxil olmaqla, dünyanın müxtəlif nöqtələrinə yayıldı. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı vəziyyətin ciddiliyini nəzərə alaraq 30 yanvar 2020-ci ildə COVID-19-u beynəlxalq ictimai səhiyyə fövqəladə hal elan etdi. Bu qərar dünyaya açıq mesaj idi: artıq bu virus lokal problem deyil, qlobal miqyasda təhlükəyə çevrilib. Bir müddət sonra, 11 mart 2020-ci ildə ÜST COVID-19-u rəsmi olaraq pandemiya elan etdi və bundan sonra dünya faktiki olaraq tamamilə başqa bir rejimə keçdi. Sərhədlər bağlandı, uçuşlar dayandırıldı, məktəblər və universitetlər fəaliyyətini dayandırdı, insanlar evlərində uzunmüddətli izolyasiya şəraitində yaşamağa məcbur qaldı. Bu, təkcə virusla mübarizə deyil, həm də bəşəriyyətin psixoloji dözümlülük sınağı idi.

Pandemiyanın qlobal miqyası: rəqəmlər, itkilər, gerçəklik

COVID-19-un fəsadları yalnız yoluxma və ölüm statistikası ilə məhdudlaşmadı. O, insan həyatına toxunan bütün sahələri alt-üst etdi. Rəsmi məlumatlara görə pandemiya dövründə 700 milyondan çox insan virusa yoluxdu, 7 milyondan artıq insan isə həyatını itirdi. Lakin mütəxəssislər bildirir ki, real rəqəmlər rəsmi statistikadan daha yüksək ola bilər. Çünki bir çox ölkədə test imkanları məhdud idi, insanlar xəstəxanaya çatdırılmadan həyatını itirirdi, bəzi ölüm halları başqa diaqnozlarla rəsmiləşdirilirdi və qeydiyyat sistemləri hər yerdə eyni səviyyədə işləmirdi. Pandemiya minlərlə ailənin həyatını geri dönüşü olmayan şəkildə dəyişdi. Bir çox insan yaxınını itirdi, bir çoxu işini və sosial həyatını itirdi, bir çoxu isə sağlamlığını bərpa etsə belə, uzunmüddətli fəsadlarla yaşamağa davam etdi. Dünya bir daha anladı ki, insan həyatını dəyişmək üçün bəzən təkcə görünməyən bir təhlükə kifayətdir.

COVID-19 Azərbaycanda: yayılma mərhələsi və ilk hallar

COVID-19 Azərbaycanda 28 fevral 2020-ci ildə rəsmi olaraq qeydə alındı. İlk yoluxmalar əsasən xaricdən gələn şəxslərlə bağlı idi, lakin qısa müddət sonra virus ölkə daxilində də yayılmağa başladı. Dövlət yoluxmanın sürətlə artmasının qarşısını almaq üçün bir sıra tədbirlər həyata keçirdi, xüsusi karantin rejimi tətbiq olundu, məktəblər və universitetlər bağlandı, icazə sistemi yaradıldı, maska və sosial məsafə qaydaları gündəlik həyatın bir hissəsinə çevrildi. Pandemiyanın ən ağır mərhələlərində tibb müəssisələrinin üzərinə böyük yük düşdü, həkimlər və tibb işçiləri yüksək risk altında çalışdı, insanların isə hər gün daha çox “nə olacaq?” sualı ilə yaşadığı bir dövr başladı. COVID-19 Azərbaycanda da sadəcə xəstəlik yox, həm də ümumi həyatın ritmini dəyişən fövqəladə bir vəziyyət yaratdı.

Azərbaycanda statistika: neçə nəfər yoluxdu, neçə nəfər öldü, neçə nəfər sağaldı?

Rəsmi məlumatlara görə, Azərbaycanda pandemiya dövründə 830 mindən çox insan COVID-19-a yoluxdu, 820 mindən çox insan sağaldı, 10 mindən artıq insan isə həyatını itirdi. Bu rəqəmlər statistik göstəricilər kimi görünə bilər, amma əslində onların arxasında minlərlə yarımçıq qalan həyat hekayəsi var. Hər ölüm xəbəri bir ailənin dağılması, bir evin susması, bir körpənin atasız və ya anasız qalması, bir insanın həyatının yarımçıq bitməsi demək idi. İnsanlar bəzən yaxınını son dəfə görməyə, onunla vidalaşmağa belə imkan tapmadan itki ilə üz-üzə qalırdı. Pandemiya məhz buna görə yaddaşlarda yalnız xəstəlik kimi deyil, həm də böyük bir faciə kimi qaldı.

Vaksinlər: ümidin adı

Pandemiyanın ən mühüm dönüş nöqtələrindən biri vaksinlərin hazırlanması oldu. Qısa müddətdə bir neçə fərqli vaksin növü istehsal edildi və dünya miqyasında kütləvi peyvəndləmə kampaniyaları başladı. Vaksinlərin əsas məqsədi yoluxmanın tam dayanması olmasa da, ağır xəstəlik və ölüm riskinin azalmasına ciddi təsir göstərdi. Azərbaycanda da vaksinasiya prosesi mərhələli şəkildə aparıldı və bu, pandemiyanın daha ağır nəticələr verməsinin qarşısını müəyyən qədər aldı. Bir çox insan üçün vaksin ümid idi — qorxunun içində çıxış yolu, qaranlıq günlərdə işıq kimi görülürdü.

Post-COVID: pandemiya bitdi, amma hər şey əvvəlki kimi olmadı 

2026-cı ildə artıq COVID-19 gündəlik həyatın mərkəzində deyil. Karantin rejimləri yoxdur, maska qaydaları əvvəlki kimi sərt tətbiq edilmir. Amma pandemiyanın psixoloji, sosial və iqtisadi təsiri hələ də hiss olunur. Bəzi insanlarda hələ də xəstəlik qorxusu, panika, davamlı narahatlıq hissi qalıb. Sosial təcrid dövründə yaranan depressiya, əsəbilik, ümidsizlik, tənha qalma travması hər kəsdə müxtəlif səviyyədə iz buraxıb. Bununla yanaşı, COVID-19 keçirib sağalan bəzi şəxslər uzun müddət nəfəs darlığı, zəiflik, diqqət və yaddaş problemləri kimi “post-COVID” əlamətlərindən də şikayət ediblər. Yəni virus fiziki cəhətdən zəifləsə də, onun buraxdığı təsir tamamilə yox olmayıb.

COVID-19 pandemiyası bir dövrün simvoluna çevrildi. O, bizə göstərdi ki, dünya nə qədər inkişaf etmiş olsa da, görünməz bir virus qarşısında nə qədər kövrəkdir. 23 yanvar isə bu qlobal faciənin necə başladığını xatırladan günlərdən biridir. Bu tarix təkcə keçmişi xatırlamaq üçün deyil, həm də gələcəkdə oxşar təhlükələrə qarşı daha hazırlıqlı olmaq üçün yadda saxlanmalıdır. Çünki pandemiya bitə bilər, ancaq onun dərsləri unudularsa, gələcəkdə eyni səhvləri təkrar etmək riski yenidən ortaya çıxar.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)

Dahi bəstəkar, Azərbaycan professional musiqisinin banisi Üzeyir Hacıbəylinin anadan olmasının 140 illiyi münasibətilə təsis edilmiş “Üzeyir Hacıbəyli mükafatı”nın yanvarın 22-də təqdimat mərasimi keçirilib.

Leopold və Mstislav Rostropoviçlər adına 21 nömrəli Onbirillik Musiqi Məktəbində təşkil olunan tədbirdə mədəniyyət naziri Adil Kərimli, Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasının sədri Sahib Məmmədov, Milli Məclisin deputatları, tanınmış mədəniyyət və incəsənət xadimləri iştirak ediblər.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı xəbər verir ki, mərasimdən əvvəl qonaqlar Üzeyir Hacıbəyliyə həsr olunmuş sərgi ilə tanış olublar.

ADİL KƏRİMLİ

Tədbirdə çıxış edən mədəniyyət naziri Adil Kərimli bildirib ki, dahi bəstəkar Üzeyir Hacıbəylinin anadan olmasının 140 illiyi münasibətilə həm ölkə daxilində, həm də xarici ölkələrdə çoxsaylı layihələr həyata keçirilib.

Nazir diqqətə çatdırıb ki, Azərbaycanda mədəniyyət sahəsində həyata keçirilən dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri incəsənət və mədəniyyət təhsilinin keyfiyyətinin artırılması, bu sahənin səviyyəsinin yüksəldilməsi, eləcə də maddi-texniki bazasının gücləndirilməsidir. Bu istiqamətdə müvafiq dövlət proqramlarında da bir sıra tədbirlər nəzərdə tutulub və Mədəniyyət Nazirliyi həmin məqsədlərdən irəli gələrək son dövrdə bu sahədə islahatlara başlayıb, ardıcıl addımlar atır.

Diqqətə çatdırılıb ki, dahi Üzeyir Hacıbəylinin 140 illik yubileyi çərçivəsində keçirilən bu müsabiqə musiqi və incəsənət təhsili sahəsində çalışan müəllimlərin peşəkarlığının təşviqi, yaradıcı potensialının üzə çıxarılması və milli musiqi irsinin gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müsabiqəyə Bakı şəhəri və respublikanın müxtəlif bölgələrində fəaliyyət göstərən musiqi, incəsənət məktəb və mərkəzlərində çalışan ümumilikdə 66 müəllim qatılıb. Müsabiqənin I mərhələsinin nəticələrinə əsasən seçilmiş iştirakçılar II mərhələyə buraxılıb. Sonrakı mərhələdə reqlamentə uyğun olaraq Komissiya üzvləri tərəfindən iştirakçıların açıq dərslərinin videoyazılarına baxış keçirilib və namizədlər peşəkar meyarlar əsasında qiymətləndirilib. Müzakirələrin yekununda 19 müəllim müsabiqənin qalibi elan edilib.

Çıxışı zamanı Adil Kərimli layihənin həyata keçirilməsində dəstək göstərən tərəfdaşlara, xüsusilə Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasına minnətdarlığını bildirib.

SAHİB MƏMMƏDOV

Daha sonra Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasının sədri Sahib Məmmədov çıxış edərək tədbirin xüsusi əhəmiyyət daşıdığını bildirib. O qeyd edib ki, tədbirin keçirildiyi bu cür mədəniyyət ocaqları Azərbaycan musiqisinin və ümumən incəsənətin inkişafında mühüm rol oynayır, eyni zamanda gənclərin formalaşmasında, gələcəkdə peşəkar musiqiçi və sənət adamı kimi yetişməsində böyük imkanlar yaradır.

Sahib Məmmədovun sözlərinə görə, mükafatın təsis olunması, bu sahədə seçilən dəyərli müəllimlərin əməyinin qiymətləndirilməsi, onların bilik və bacarıqlarının önə çəkilməsi olduqca vacib və nümunəvi hadisədir. O vurğulayıb ki, nəticə etibarilə 19 müəllimin seçilməsi və onların fəaliyyətinə verilən dəyər təkcə qaliblər üçün deyil, bütün incəsənət sahəsi üçün stimulverici bir addımdır.

Çıxışının sonunda Sahib Məmmədov təşkilatçılara və Mədəniyyət Nazirliyinə təşəkkürünü bildirib. O əlavə edib ki, bu kimi çoxşaxəli əməkdaşlıqlar mədəniyyət sahəsində həyata keçirilən layihələrin daha səmərəli olmasına, ümumi məqsədlərə birlikdə nail olmağa imkan verir.

Sonra qaliblərə pul mükafatı və diplomlar təqdim olunub.

Tədbir bədii hissə ilə davam edib.

(AzərTAC-ın materialından və fotolarından istifadə olunmuşdur)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)

Əkbər Qoşalı, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

Xalq şairi Nəbi Xəzrinin növbəti doğum günü oldu (Nəbi Ələkbər oğlu Babayev; 10.12.1924, Xırdalan – 15.01.2007, Bakı). Xalqımızın dəyərli söz ustadı, XX yüzil Azərbaycan poeziyasının parlaq simalarından olan Nəbi Xəzrinin əlamətdar 100 illik yubileyini isə ötən il qeyd etdik.

Bir şair ömründə neçə və necə ilklər olur, sonlar olur… Bəli, bir şairin ömrü, yalnız yaşadığı illərin sayı ilə deyil, o illərin içində nə qədər ilkə, nə qədər sonsuzluğa toxunduğu ilə ölçülür.

Nəbi Xəzri yalnız öz yaradıcılığı ilə deyil, həm də şəxsiyyətinin zərifliyi ilə və çağının nəbzini tuta bilən sənətkar olaraq yaddaşlarda yaşayır.

Nəbi Xəzrini anlamaq üçün onun öz dönəmindəki poeziya gələnəklərinə, zirvə hadisələrə diqqət yetirmək vacibdir. O, Səməd Vurğunun poetik irsinin davamçısı olaraq yalnız ustadlardan öyrənməklə yetinmədi, öz poetik aləmini də yaratdı. Şair, klassik gələnəklərlə çağdaş dövrün təzadları arasında körpü quraraq, Azərbaycan ədəbiyyatına özünəxas yeni nəfəs gətirdi.

Nəbi Xəzrinin poeziyası həm lirik duyğularla, həm də ictimai fəlsəfənin dərinliyi ilə doludur. Onun şeirlərində insan ruhunun zərifliyi ilə toplumun sərt həqiqətləri bir nöqtədə qovuşur. 

“Dəniz, göy, məhəbbət” şeirində oxuyuruq:

- Dənizi hədiyyə verirəm sənə...

   Mən dedim, sən baxdın, sən gülümsədin.

   Göylərin şəfəqi düşdü üzünə.

 - Mən isə... göyləri verirəm, - dedin...

   Ayrıldıq qəribə hədiyyələrlə,

   Göylər eşqim kimi mənə əzizdir.

   Ayrıldıq dənizlə, ağ ləpələrlə,

   Necə aparasan? Dəniz dənizdir…

Bu misralarda şairin yalnız təbiətə olan sevgisini deyil, həm də insanın təbiətlə ruhani bir vəhdətdə olduğu və sonsuzluğa can atması sənətkarcasına təsvir olunur. Təxəllüsü də təbiətdən gələn şairin bu şeirindəki fəlsəfi qat, onu yalnız lirik şair kimi deyil, eyni zamanda dərin düşüncəli sənətkar kimi xarakterizə edir. Şairin təbiətə ülvi bağlılığı bir şeirə sığmır, təbii, onun onlarla şeirində eyni məhəbbəti, diqqəti, şövkəti görürük.

Qarlı zirvələrdən çəmənlərə, dənizlərin dərinliklərindən sahillərə qədər hər şey onun poetik aləmində riqqətli bir sevgi ilə canlanır. Onun təbiətə bağlanışı yalnız misralarda yox, bütün yaradıcılığında bir əbədi nəfəs kimi duyulur:

Qarlı bir zirvə olsan,

Ağ buludun olaram.

Dərin xəyala dalsan,

Mən sükutun olaram.

Çəmən olsan əgər sən,

Sərin yağış çilərəm.

Əgər dənizə dönsən

Sahilə çevrilərəm…

Şairin söz ustalığının bir örnəyi də onun vətənə olan bağlılığında təcalla edir. “Azərbaycanım” şeirində o, doğma torpağı ilahi bir duyğu ilə, dərin ülviyyətlə təsvir edir:

“Əgər ki, yıxılsam, çinar göstərin,

Mən ona söykənib arana baxım.

Gözlərim görməsə, Göygölü verin,

Mən onun gözüylə cahana baxım.

Hər yerdə, həmişə

Sənsən gümanım.

Canım-gözüm mənim

Azərbaycanım”!

Burada yalnız coğrafi gözəllik deyil, həm də bu torpağa mənəvi borc və sonsuz bağlılıq ifadə edilir. Onun poetik baxışları vətəni sevən hər bir azərbaycanlının ürəyində əks-səda tapır.

Nəbi Xəzrinin sözlərindəki incə lirika, dərin fəlsəfə və mənəvi aydınlıq Azərbaycan poeziyasının gələnəklərini zənginləşdirərək gələcək nəsillərə ötürüldü…

O, şeirə kainat kimi baxır, hər ulduzunda fərqli bir sirr, Günəşdə fərqli bir həqiqət görürdü. - Şairin çağırışlarını onun öz sözləri ilə bitirmək istəyirəm:

Şeir mənim üçün bir kainatdır,

Onun ulduzları, Günəşləri var.

Şeir mənim üçün sirli həyatdır,

Onun öz sevinci, öz kədəri var…

Bu misralar onun üfüqötəsi baxışlarının təntənəsi olub, sənətkar dünyasının nə qədər əzəmətli olduğunu göstərir. Nəbi Xəzri bir şair ömrünü yalnız sözlərlə yox, həm də poeziyanın ruhuna dərin inamla yaşadı.

Ruhuna sayğılar!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)

Heyran Zöhrabova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu il mütaliəyə gözəl bir xanımın mənə yeni il hədiyyəsi olan "Mumu" povesti ilə başladım.

“Mumu” həcmcə kiçik, lakin mahiyyət etibari ilə olduqca düşündürücü bir əsərdir.

İvan Turgenev “Mumu” povestini Peterburqda həbsdə olduğu bir ay müddətində qələmə alıb. Müəllif əsərdə təhkimçilik hüququnun insan üçün nə qədər ağır olduğuna diqqət çəkir və həmçinin əsər təhkimçilik hüququna etiraz motivləri ehtiva edir. 

Turgenev əsəri real hadisələr əsasında qələmə alıb. Sözü gedən hadisələr elə məhz onun anasının malikanəsində baş verib. Lakin, əsərin sonluğu real həyatdakı sonluqdan bir qədər fərqlənir.

Belə ki, real həyatdakı dalandar, yəni Andrey iti çayda qərq etdikdən sonra sahibəsinə sədaqət nümayiş etdirərək onun evinə geri qayıdır və öz vəzifəsini icra etməyə davam edir. Lakin, əsərdə Turgenev sonluğu dəyişir. Gerasim Mumunu çayda batırandan sonra ağa evini tərk edərək öz kəndinə qayıdır. Bununla da obraz oxucuya təhkimçilik hüququna etiraz və onunla barışmazlıq mesajı ötürür. 

Amma əsərin mahiyyətini hər nə qədər dərk etsəm belə yenə də Gerasimin Mumunu öldürməsi mənə çox pis təsir bağışladı. 

Gerasimin Mumunu öz əlləri ilə öldürməsi mənə bir anlıq "Atmilçəyi" əsərində Montarellinin Arturun ölüm qərarını təsdiqləməsini andırdı.

O, Mumunu niyə öldürdü?  Verdiyi sözün qürurundanmı, ağaya sədaqətindənmi, yoxsa məcburiyyətdənmi? Əsərdə buna əsas məcburiyyətdir. Lakin, madam ki, onsuz da ağa evinə qayıtmayacaqdı bu halda niyə? 

Bu suallar kontekstindən baxdıqda əsər insanı çox düşündürür.

Başqa bir aspektdən yanaşdıqda həmçinin əsərdə zahirlə batin, iqtidarla ucalıq arasındakı fərqli cəhətlər olduqca gözəl təsvir olunub. 

Gerasim zahirən zəhmli, qorxunc bir adamdır.  

Eyni zamanda eşitmə və danışma məhdudiyyətli olması onu insanların gözündə bir az da qorxuducu göstərsə də daxilən zahirinin əksinə heyvanın da bir can olduğunu və onun da yaşmaq haqqının olduğunu duya biləcək mərhəmətli bir ruha sahib olduğu üçün Mumunu xilas edir.  hərçəndki, axırda onu yenə öz əlləri ilə öldürür) Lakin zahirdə heç bir məhdudiyyəti olmayan, lakin hakimiyyəti olan sahibə daxilən bunları duya bilməyəcək bir ruha sahib olan insanların təcəssümüdür.

Kitab "Parlaq imzalar" nəşriyyatına məxsusdur, və üz qabığı olduqca möhtəşəmdir. Bu üz qabığı əvvəl sizə heçnə ifadə etməsə də əsəri oxuduqdan sonra onu çox sevəcəksiniz.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)

Fariz Əhmədov, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Naxçıvan təmsilçisi

Dünən onun doğum günüydü. Qısa ömründə parlaq istedadları ilə seçilən rəssam 1892-ci il yanvar ayının 22-də Naxçıvanda ziyalı ailəsində dünyaya göz açıb. Gənc yaşlarından rəsm çəkməyə həvəs göstərən sənətkar atasının dəstəyi ilə 1910-1925-ci illərdə Tiflisdə Qafqaz İncəsənəti Təşviq Cəmiyyətinin nəzdində fəaliyyət göstərən Boyakarlıq və Heykəltaraşlıq Məktəbini oxuyaraq bitirir.

O, ilk dəfə milli təsviri sənətimizdə realist boyakarlığın əsasını qoyur. Onun kömür, karandaş və yağlı boya ilə yaratdığı əsərlər bu gün dəyərli eksponat kimi muzeylərin incisinə çevrilib.

 Qısa ömründə 7 il peşəkar yaradıcılıqla məşğul olan rəssam yüzlərlə rəsm, portret, mənzərə, natürmort çəkərək ölümsüzləşdirib. İdeya və məzmununa görə bu günlə tam səsləşən “Qaçqınlar” silsiləsinə daxil olan portretləri canlılığı, reallığı və ifadəliliyi ilə fərqlənir. Rəssam bu silsilə əsərlərdə qaçqın uşaqların simasında yurd həsrətini və gözlərindəki  qüssə və kədəri çox böyük ustalıqla əks etdirib. Rəssam ölkəsinə edilən bütün haqsızlıqları da böyük ürək yanğısı ilə əsərlərində ifadə edib. Onun “Minarəsi dağılmış məscid” əsərində  dövrün erməni vəhşiliyi bütün çılpaqlığı ilə göstərilib.

Rəssamın yaradıcılığı təbiət gözəllikləri, mədəniyyət abidələri, ilin fəsillərini əks etdirən qiymətli əsərləri özündə ehtiva edir. 1921-ci ildə Naxçıvanda İnqilab Komitəsinin təşəbbüsü ilə rəssamın 500 əsərindən ibarət sərgi təşkil olunur. Daim ehtiyac içində olan rəssam, sərgidən əldə etdiyi pulların üçdə birini uşaq evinə bağışlayır.

Mən gördüyüm bu qəribə aləmi rənglərlə təsvir edirəm

Həyat və yaradıcılığını realist mövqedən dərk edib canlandıran rəssam özünün estetik amalını aşkarlayaraq deyirdi: “Mən gördüyüm bu qəribə aləmi rənglərlə təsvir edirəm. Ancaq yenə də o çəkdiyim şeyin eyni ola bilmir. Mən çalışıram elə rəsm çəkim ki, o həmin şeyin eyni ola bilsin”.

O həm də Azərbaycan realist rəssamlığının banisidir. XX əsrin əvvəllərində yağlı boya ilə Naxçıvan şəhərindəki Nuh Peyğəmbərin qəbrini naturadan 6 dəfə şəklini çəkib. Əsərdə Nuh Peyğəmbərin türbəsi ilə yanaşı, türbənin yerləşdiyi ərazi də təsvir edilib. Əsər tarixi-abidələr janrına aiddir.

Qeyd edim ki, Naxçıvan şəhərində ucaldılan Nuh Peyğəmbərin məzarüstü abidəsi həmin rəsm əsərlərinə istinadən təyin olunan yerdə qazıntılar zamanı tapılmış məzarüstü abidənin qalıqları üzərində ucaldılıb.

Bu gün görkəmli rəssamın əsərləri bir çox dövlət muzeyində və şəxsi kolleksiyalarda saxlanılır.

Bədəncə zəif və mülayim təbiətli, yumşaq xasiyyətli, çalışqan və işgüzar ziyalı qısa həyatı boyu maddi və mənəvi çətinliklərə məruz qalmış rəssam 1922-ci il fevral ayının 7-də 30 yaşında ciyər xəstəliyindən dünyasını dəyişib.

Rəssama ən yüksək dəyəri isə Ümummilli Lider Heydər Əliyev və onun layiqli davamçısı Prezident cənab İlham Əliyev verib.

Dünən onun 134-cü doğum günüydü. O, qısa həyatında, sadəcə, bu adla yaşadı, yaratdı və tanındı… Bəhruz Kəngərli

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair Təbrizdə yaşayan Mehdi Qəmsizdir

Mehdi Qəmsiz

Təbriz

DARIXMALARDA

Gözəl bir duyğu var darıxmalarda,

İnsanı özündən aparıb gedər.

Vaxtsız ölüm kimi yaxadan tutub,

Ruhunu bədəndən qoparıb gedər.

Gözəl bir duyğu var darıxmalarda,

Zaman tərsəsinə fırlanır sanki.

Yaşamın anlamın bilməyəndə sən,

Həyatda ürəyin bulanır sanki.

Gözəl bir duyğu var darıxmalarda,

Yalnızca qalmağı tərcih edirsən.

Bəzən sığınırsan xatirələrə,

Güvənib siqara, yolu gedirsən.

Gözəl bir duyğu var darıxmalarda,

Sanki darıxmalar doğurlar səni.

Bir az sayğılı ol sən bu şəhərdən,

Şəhər yol kəsəndir, oğurlar səni.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)

Ülviyyə Əbülfəzqızı, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Xoş gördük, " Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının dəyərli izləyiciləri. "Şair həyatda yaxşı nə varsa götürür və öz əsərinə daxil edir. Ona görə onun əsəri gözəl, həyatı isə çirkin olur”, - belə deyib Lev Tolstoy.

Poeziya haqqında çox gözəl fikirlər söylənilib və söyləniləcək də. "Sevdiyin şeiri gəl mənə söylə" rubrikasının qonaqlarının da poeziyaya olan sevgiləri böyükdür.

Bu dəfə rubrikamızın qonağı Gülər Natiq İsaqdır.

--Xoş gördük, Gülər xanım, Sizə də bu an üçün: " Sevdiyin şeiri gəl mənə söylə"- deyirik.

-- Xoş gördük, Ülviyyə xanım, bu gözəl layihəyə məni dəvət etdiyiniz üçün sizə minnətdaram.Mən Cəfər Cabbarlının „Ana“ şeirini çox sevirəm. Indiyə qədər oxuduğum heç bir şeir ruhumu bu qədər titrətmədi.

Bu şeir haqqında hisslərimi, düşüncələrimi əslində lap çoxdan bir yerdə qeyd etmişdim. O şeirin bir qələm əhli olaraq, mənə nələr ötürdüyünü ana olandan sonra daha çox hiss etməyə, dərk etməyə başladım.

Çünki Cəfər Cabbarlının “Ana” şeiri mənim üçün sadəcə bir bədii mətn deyildi, insan ruhunun ən dərin, ən müqəddəs nöqtəsinə toxunan bir etiraf idi.

Bu şeiri sevməyimin əsas səbəbi ondadır ki, şair burada ananı adi bir valideyn kimi yox, bütün varlıqdan uca, toxunulmaz bir həqiqət kimi təqdim edir...

Şeirdə diqqətimi ən çox çəkən məqam Cabbarlının dünyadakı bütün qorxulara, təhdidlərə, zorakılıqlara qarşı dik durmasıdır. O, nə ölüm qorxusuna, nə gücə, nə də maddi vədlərə boyun əyir. Şair üçün dünyada elə bir qüvvə yoxdur ki, onun ləyaqətini sındıra bilsin. Lakin bütün bu məğrurluğun, üsyanın içində yalnız bir ad qarşısında səcdə var, ANA...

Məhz bu ziddiyyət şeiri çox güclü və təsirli edir.

Bu şeirdə ana obrazı gücsüzlük yox, ən ali güc kimi verilir. Şair ananın ayağına düşməyi alçalmaq yox, fəxarət sayır. Bu, ana sevgisinin insanı necə saflaşdırdığını, necə ucaltdığını göstərir. Ana qarşısında əyilmək, insanlığın öz mahiyyətinə qayıtmasıdır.

Şeir mənə onu da anladır ki, dünya nə qədər sərt, amansız və qorxulu olsa da, insanın sığındığı bir liman var. Ana səsi, ana qucağı, ana laylası bütün fırtınalardan güclüdür. Bu hisslər mənə çox doğmadır, çünki hər insan kimi mən də həyatın çətin anlarında ən çox məhz bu sığınacağa ehtiyac duyuram...

Cəfər Cabbarlı bu şeirdə anaya olan sevgini şüar kimi yox, inanc səviyyəsində təqdim edir. Elə buna görə də “Ana” şeiri mənim üçün dəyərlidir: o, mənə həm insan olmağı, həm də minnətdar, daim borclu olmağı xatırladır...

Məncə, bu duyğu hisslərin ən alisidir...

 "ANA"

Əgər bütün bəşəriyyət ədüvvi-canım ola,

Ürək süqut eləməz aldığı mətanətdən.

Ricavü xəvfə məkan vermərəm gər alimlər

Min il də vəz edələr dəhşətü-qiyamətdən.

Pələnglər tuta dövrüm, çəkinmərəm əsla,

Və ya ki, vəd edələr dövləti-cahanı mənə

Ki, bir kəsə baş əyib içzimi bəyan eləyim,

Əyilmərəm nə ki yer, versələr səmanı mənə.

Yanımda gər dura cəllad əlində şəmşiri,

Ölüm gücilə mənə hökm edə olum təslim,

Əyilmərəm yenə haşa! Ölüm nədir ki, onun

Gücilə xalqa həqiranə eyləyim təzim?

Cahanda yox elə bir qüvvə baş əyim ona mən,

Fəqət nə güclü, zəif bir vücud var, yahu,

Ki, hazıram yıxılıb xaki-payinə hər gün,

Öpüm ayağını əcz ilə. Kimdir o? Nədir o?

Ana! Ana!.. O adın qarşısında bir qul tək

Həmişə səcdədə olmaq mənə fəxarətdir,

Onun əliylə bəla bəhrinə yuvarlansam,

Yenə xəyal edərəm bəzmi-istirahətdir.

Əs, ey külək, bağır, ey bəhri-biaman, ləpələn!

Atıl cahana sən, ey ildırım, alış, parla!

Gurulda, taqi-səmavi, gurulda, çatla, dağıl!

Sön, ey günəş, yağışın yağdır, ey bulud, ağla!

Bunlar mənə əsər eylərmi ? Mütləqa yox! Yox!- Yox!!!

Fəqət Ana! O müqəddəs adın qabağında-

O pak bağrına bassın məni, desin layla,

Təbəssüm oynadaraq titrəyən dodağında.

Bütün vücudum əsər, ruhum eyləyər pərvaz,

Uçar səmalara o, aləmi-xəyalətdə.

Yatar, ölər bədənim, nitqdən düşər bir söz:

-Ana… Ana… Sənə mən rahibəm itaətdə!..

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)

Ayaz  Səlimxanoğlu Qubada yaşayır.

AYB-nin üzvüdür.

Şeir və hekayələri mütəmadi olaraq respublika mətbuatında, ünlü portal və saytlarda dərc olunur.

Birinci Qarabağ müharibəsi qazisidir.

Cəsur döyüşçü kimi dəfələrlə medal və mükafatlarla təltif olunmuşdur. Döyüş yollarından bəhs edən "Ünvansız məktub" adlı nəsr kitabı oxucular tərəfindən maraqla qarşılanmışdır.

Mən Ayazın bu sənədli hekayəsini bizim dəyərli "Ədəbiyyat və incəsənət"in  oxucuları üçün maraqlı olacağını düşündüyümdən Redaksiyaya göndərirəm.

                  Hörmətlə Ramiz Qusarçaylı.                                                                                                                 

AYAZ SƏLİMXANOĞLU

MÜHARİBƏDƏN QALAN QƏBZ

   Vətən müharibəsinin başladığı gün içimdə izaholunmaz hisslər oyandı. Qürur, qorxu, sevgi və həyəcan bir-birinə qarışmışdı. Hər şey susmuşdu, bircə qəlblər danışırdı. Televizorun qarşısında donub qalmışdım, xəbərləri izləyirdim. Gözümün önündə canlananlar isə sadəcə xəbərlər deyildi, keçmişin səsi idi, illərin həsrəti bir anda ruhumun dərinliklərində  baş qaldırmışdı. Bunun bir səbəbi vardı, mən Birinci Qarabağ müharibəsində Laçının Güləbird kəndi ətrafında gedən döyüşlərdə  ağır yaralanmışdım. O səngərlərdə təkcə bədənim deyildi, ruhum da yara almışdı.

  O illərdən  bu yana keçən zaman çox şeyi dəyişsə də, yaddaşımda o səhnələr  silinməz iz buraxmışdı.  Müharibəni xatırladıqca o xatirələr yenidən oyandı, sanki illər öncəki səngər qoxusu və torpağa qarışmış barıt qoxusu bir anda burnuma dəydi. Əsgər yoldaşlarımın siması gözümün önündən keçdi. Bəziləri o torpaqlarda  şəhid oldu, bəziləri sağ qaldı, amma hamımızın içində  bir yara qalmışdı, yarımçıq qalmış bir döyüş. İndi isə yarımçıq qalmış döyüşü bizim qəhrəman oğullarımız  tamamlayacaqdı. Onlar  o soyuq səngərlərə yalnız silah yox, həm də bir xalqın ümidini, andını və göz yaşını aparırdılar. Bu mübarizə təkcə torpaq uğrunda deyildi, bu  şəhid ataların, həsrətlə göz yaşı axıdan anaların, illərlə “bəlkə qayıtdı” deyə qapı gözləyən nakam sevgililərin ürəyində bitməyən döyüş idi və biz bilirdik bu dəfə bu döyüş yarımçıq qalmayacaq.

   Müharibə başlayanda böyük oğlumun 17, balaca oğlumun isə 15 yaşı vardı. Balaca oğlum rəsm çəkməyi çox gözəl bacarırdı. Əlləri balaca olsa da, əlindəki xətləri böyük fikirlər daşıyırdı. Artıq o da müharibə nə olduğunu bilirdi. Bəlkə silah səsi eşitməmişdi, bəlkə heç bir əsgəri canlı görməmişdi, amma məktəbdə tez-tez rəsm dərslərində əsgər, səngər, bayraq rəsmləri çəkirdi. Kağız və karandaş onun dostu olmuşdu. Mən onun çəkdiyi rəsmlərə baxanda öz gəncliyimi görürdüm.

    Müharibənin 7-ci günü idi. Bütün cəbhə boyu şiddətli döyüşlər gedirdi, xalq birləşmişdi. Ali Baş Komandanın qətiyyətli rəhbərliyi və igid əsgərlərimizin canı-qanı bahasına göstərdikləri şücaət hər kəsə güc verirdi. Hər kəs bilirdi ki, bu mübarizə torpaq, Vətən və gələcək nəsillər üçündür. Artıq döyüşlər çox geniş miqyas almışdı. Cəbrayıl, Füzuli, Hadrut istiqamətlərində gərgin döyüşlər davam edirdi. Azərbaycan Ordusu bir çox strateji yüksəklikləri və kəndləri azad edərək irəliləyirdi. Ordumuzun irəliləməsi xalqda böyük ruh yüksəkliyi yaradırdı, amma eyni zamanda hər gün şəhid xəbərləri gəlirdi, yəni həm qürur, həm də ağrı dolu günlər yaşayırdıq.

  Səhər tezdən  həyətə  çıxanda qonşuluqda yaşayan Asəf kişi ilə rastlaşdım. Yorğun baxışlarını görəndə ayaq saxladım. Gecəni yatmamış kimi göründü.

Narahatliqla yaxınlaşıb nə baş verdiyini xəbər aldım. O, gözlərini məndən qaçıraraq ah çəkib dinləndi:

  - Müharibə başlayıb! Oğlum da ön cəbhədədir... Düşmənlə üzbəüz döyüşür. Hər anından xəbər gözləyirəm, – deyib baxışlarını yerə dikdi.

  Sözləri içimə bir dağ kimi çökdü. Sanki zaman dayandı...  Oğlunun hərbi xidmətdən dönməsinə sayılı günlər qalmışdı. Mənim üçün müharibə məhz həmin an başladı. Müharibə hər kəs üçün fərqli vaxtda başlayır - kiminin evinə qara xəbər gələndə, kiminin qapısı döyüləndə, kiminin sevdiyi cəbhəyə yollananda...

 Asəf kişi astaca başını qaldırdı, baxışlarını bir nöqtəyə zillədi və  yuxusunu danışmağa başladı:

   -Gecə yarısı oğlumun uşaqlıq şəkillərinə baxırdım.  Hər şəklə baxdıqca elə bil onun səsini, gülüşünü eşidirdım. Şəkillərlə danışa-danışa gözüm yuxuya gedib. Yuxuda güllü-çiçəkli bir bağçada idim. Günəşin isti işığı yarpaqların arasından süzülürdü. Çiçəklərin üstündəki şeh damlaları sanki ulduz kimi parıldayırdı. Hər tərəfdə həyat, hər tərəfdə sakitlik vardı. Oğlum qucagımda idi, uşaq vaxtlarındakı kimi gülürdü. Başını sinəmə sıxırdı, əlləri ilə boynumu qucaqlamışdı. O qədər yüngül idi ki, elə bil quş balası tutmuşdum əlimdə. Bağça boyu gəzirdik. Oğlum birdən üzümə baxdı: Ata, qorxma, mən yaxşıyam, dedi. O an içimdən nəsə qopdu. Birdən uzaqdan qaranlıq bir səs gəldi – sanki top atəşi idi. Oğlumun gülüşü kəsildi. Qucağımda birdən yoxa çıxdı. Diksinib oyandım.

Asəf kişinin bir az səsi  titrədi, sonra əlavə etdi: -Gözlərimi açanda otaq qaranlıq idi, amma içimdə o səhnə işıq kimi yanırdı. O andan bəri gözümə yuxu getmir.   Hər dəfə gözümü yumanda elə bilirəm ki, o səs yenə gələcək...

 O gündən etibarən hər şey dəyişdi. Asəf kişinin qapısı daha tez-tez açılıb bağlanırdı.

  Oktyabr ayının 5-i, səhərin ilk saatları... Təcili yardım avtomobilinin səsi məhəllədəki səssizliyi yarıb keçdi. Pəncərədən boylandım, amma gözümə heç nə dəymədi.  Narahatlıq içimi gəmirirdi; cölə çıxdım, yola sarı addımladım. Yolda avtomobillərin sürətlə axıb keçməsi içimdə qəribə bir həyəcan və ağır bir kədər oyandırdı, elə bil bu iki duyğu bir-birinə dolaşaraq ürəyimə çökmüşdü. İti addımlarla avtomobillərin arxasınca piyada getdim. Bir az yol getmişdim ki, uzaqda insanların yığışdığını gördüm. İnsanlara yaxınlaşdıqca üzlərin heç birini tanımasamda, hamının gözündə eyni kədərin izlərini sezirdim. Əlində üçrəngli bayrağımızı ucaldan gənc bir oğlana yaxınlaşıb astaca soruşdum:

- Qardaş, nə baş verib?

   O, başını qaldırmadan, qırıq-qırıq, titrək bir səslə cavab verdi:

- Şəhidimiz var... Həbibov Murad... şəhid olub.

Hər şey bir anda dayandı, elə bil külək də susdu, hava belə kədərləndi. İnsanların başı aşağı əyilmişdi, dodaqları titrəyirdi. Kimisi dua oxuyur, kimisi göz yaşını gizlətməyə çalışırdı. Mən isə....Söz tapa bilmədim. Bu sözlər bütün içimdən keçdi, elə bil ürəyimdən bir parça qopdu. O an gözümün önünə Asəf kişi gəldi - görmürdüm, amma hiss edirdim. Kədəri və qüruru bir-birinə qarışmış, gözlərində oğlunun itkisi, ürəyində vətənə olan sevgi parıldayırdı.

 Axşam evə döndüm. Olduğundan masanın üstünə düzdülər, amma mənim boğazımdan heç nə keçmədi. Yemək buğlanırdı, qablar düzülmüşdü, yoldaşımın əlləri əsə-əsə  çörək doğrayırdı. Anam bir kənarda susaraq oturmuşdu. O qədər deyəcək sözü varidı, amma susurdu- bəlkə də boğazına düyünlənmiş sözlər icazə vermirdi. Mən isə masaya baxıb, gözlərimi yeməklərin üzərində gəzdirir, amma qarnımda heç bir aclıq hiss etmirdim. Çünki ac olan bədənim yox, içimdəki qürurdu. Heç kim Muradın yoxluğuna inana bilmirdi.

 Heç yadımdan çıxmır... Bir gün çöl qapının qarşısında dayanıb papıros çəkirdim. Evin qabağındakı heyva ağacının yarpaqları saralıb bir-bir yerə tökülürdü. Onlara baxa-baxa xəyala dalmışdım. Qəfil eşitdiyim səsə başımı qaldıranda gördüm ki, yeniyetmə bir oğlan velosipedlə gəlir. Mənə yaxınlaşanda velosipeddən endi. Utana-utana salam verdi. Payızın sərt küləyi yanaqlarını allandırmışdı.

- “Kimin oğlusan?”- deyə soruşdum. Ayaq saxladı, əlləri ilə saçlarını düzəldib:  Asəfin oğluyam, - dedi.

Adını soruşdum.  Baxışlarını mənə  dikib dedi: - “Adım Muraddır.”

Gözlərim velosipedin sükanına bərkidilmiş üçrəngli bayrağımıza sataşdı. Gülər üzlə soruşdum:

- Bayrağımızı həmişə özünlə gəzdirirsən, Murad?  Yox, - dedi, ancaq bayram günlərində. Qalan vaxt yazı masamın üstündə olur. Sonra başını dik tutub dedi:

 -Bu gün Bayraq bayramımızdır! - fəxrlə məndən aralandı. Bir qədər uzaqlaşdıqdan   sonra velosipedinə minib sürə-sürə getdi. Mən isə onun arxasınca baxa-baxa düşünürdüm ki, Murad hörmət əlaməti olaraq velosipeddən enib mənim yanımdan piyada keçirmiş.

Artıq mən evdə qala bilməzdım, səngər uzaqda deyildi, şəhid xəbəri qapıya qədər gəlmişdi. Hamının baxışları  mənə yönəlmişdi. Ürəyimdən keçən sözləri dilimə gətirməyə çətinlik çəkirdim.  Mən də müharibəyə gedirəm,- deyib gözlərimi qapıya dikdim. Sözüm qısa oldu, amma otaqda elə bil zaman  dayandı. Anamın əli havada dondu. Övladlarım çəkinə-çəkinə gözlərimə baxdı. Yoldaşım yerindən tərpənmədi. Onların gözlərinə baxa bilməzdim... Fikrim qəti idi.

Artıq müharibənin 9-cu günü idi, səhər yuxudan erkən oyandım. Hava tam işıqlanmamışdı. Hamı hələ də yatırdı. Evdə sükut vardı, amma o sükutun içində nəfəs kəsən bir ağırlıq dolaşırdı. Qapını astaca örtdüm. Evin dəhlizində bir anlıq dayandım. Başımı azca sağa çevirdim, yataq otaqlarının qapıları örtülü idi, amma mən bilirdim... Bilirdim ki, hamı oyaqdı. Sadəcə heç kim vidalaşa bilmirdi. Pilləkənləri enərkən divarlarda asılmış şəkillər gözümə sataşdı, gəncliyimdən qalmış solğun fotolar, oğlumun uşaqkən çəkdiyi rəsmlər.

 Dolabın üst rəfində illərlə toxunulmamış əşyalar arasında hərbi biletimi və köhnə pul kisəsini götürdüm. İçindəki pulları, sanki bu evlə son bağımı kəsirmişlər kimi, son qəpiyinə qədər masanın üstünə qoydum. Özümlə iki şey götürdüm: bir vaxtlar döyüş meydanlarında adımı daşıyan hərbi bilet və yaşanmış illərin susqun şahidi olan təqaüd kartı. Hər ikisi də keçmişin səsi, yaddaşın susmayan xatirələri idi.

   Səhərin gözü açılmamış, qapıda yüngül, amma tələsik toxunuşlar eşidildi. Sanki kimsə nə çəkinir, nə də səbr edə bilmir...Qapını açanda anamı gördüm. Gözləri yorğun idi, amma içində bir oyanıqlıq vardı.

 -  Salam ana!  Nəsə olub? Gözümə yaxşı görünmürsən!

 -  Ay bala, gecə bir yuxu gördüm, elə bil sən... Sən bu evdən çıxmısan, amma qapını örtməmisən. İçəri soyuq dolurdu, mən qışqırdım: “Ayaz , qapını ört, oğlum...soyuq girəcək!” – deyib gözləri doldu.

 - Ay ana, mən, dünən gecə sənə dedim ki, müharibə başlayıb, şəhid xəbəri qapıya qədər gəlib! Mən evdə qala bilmərəm! İlk dəfə idi ki, anamla ucadan danışırdım.

    Biz anamgillə eyni məhəllədə yaşayırıq, elə bir neçə ev aralıda – iki addımlıq məsafədə, balaca qardaşımla birlikdə yaşayır anam. Atamın yoxluğundan sonra o evin divarları da sanki sakitləşmişdi.

    Çöl qapını açıb çölə cıxdım. Qapının açılma səsi bu dəfə başqa cür idi - sanki illərin tanıdığım o paslı cəftələr belə mənim hara getdiyimi hiss etmişdi. Səs elə bil içimdə nəsə qırdı, nə uca idi, nə də xırıltı, amma içində bir vida ətri, bir köhnə tanışlığın son ahəngi vardı. Əvvəllər bu səsə heç fikir verməmişdim... Qapını açıb çölə çıxmaq bəzən sadəcə hərəkət deyil, bəzən bütöv bir həyatın qapanması, başqa bir həyatın başlanmasıdır.

 - Məndən nigaran olmayın, dualarınız mənə yetər, - deyə gülümsəyərək onlardan ayrildım...

   Arxamca anamın atdığı suyun səsini eşitdim, amma  arxaya dönmədim. Dönsəydim, anamın üzündəki qırışlar, yoldaşımın sinəsinə yığılan hıçqırıq, övladlarımın gözlərində gizlətdiyi qorxu məni udardı. Geri dönmək cəmi bir addım məsafəsində idi, amma bu addım mənim üçün haqsızlıq olardı. Vətənin çağırışı daha da güclü idi. Ona görə də dərin nəfəs alıb yoluma davam etdim.

   Anamın atdığı suyun şırıltısı hələ də mənimlə birlikdə axırdı və mən getdim. Geri dönməyəcəyimi bilsəm də, dönəcəyimi ümid edərək getdim. Ayağımla yerlə danışırdım. Hər addımda torpağın qoxusunu içimə çəkirdim. Ayağımın altına düşən yarpaq səsi anamın ağlaması kimi, qulağımda titrədi. Külək saçımı deyil, içimi dağıltdı o an...

Günəş yavaş-yavaş doğurdu. Küçəni susqunluq bürümüşdü. Ayaq səslərim daş plitələrin üstünə zəifcə əks-səda verirdi. Payız yarpaqları sanki mənimlə bərabər addımlayırdı, biri sola, biri sağa düşür, sonra küləklə uzaqlaşırdı. Səssiz küçələri addımlayaraq Hərbi komissarlığın qarşısına çatdım. Dərin bir nəfəs aldım və qətiyyətlə içəri girdim. Gözləmə zalında bir neçə adam vardı. Gənclər, orta yaşlılar...mənim kimi bir-iki tanış sifətə oxşayan adam, amma qapıya yaxın küncdə oturan bir nəfər  diqqətimi çəkdi. Üzünü görə bilmədim. Başını aşağı salmışdı, sanki içində nə isə düşünürdü. Mən sakitcə dar dəhlizdən keçərək salam verdim. Cavablar qarışıq gəldi. O isə başını qaldırmadı.

Qeydiyyat otağına yaxınlaşdım. Qapısı köhnə, lakı solmuşdu. Yanındakı bayraq sakitcə dalğalanırdı. İçəri girəndə havasında tanış bir kədər vardı - bura təkcə qeydiyyat yeri deyildi, bura qərar verilən yer idi. Masa arxasında əyləşən zabitə salam verib qürurla dilləndim:

- Mən Birinci Qarabağ müharibəsində iştirak etmişəm, tankçı olmuşam. İndi də könüllü olaraq cəbhəyə getməyə hazıram. Xahiş edirəm məni ön cəbhəyə yollayasınız!   

 Otaqda ani bir sükut yarandı. Zabit başını qaldırıb üzümə baxdı. O baxışda hörmət, təəccüb və bir az da sükut vardı. Yaşımı təxmin etməyə çalışırdı. Bəlkə də gözləmirdi ki, bu qədər sakit və qəti danışan biri artıq müharibənin nə olduğunu görmüş olar. Masanın arxasında oturan zabit başını qaldırıb:

- Xidmət lazımdır? – soyuqqanlı səslə dilləndi.

- Bəli, məni də cəbhəyə yollayın, - qətiyyətlə dedim.

Zabit baxışlarını qaldırıb məni diqqətlə süzdü. Masasının üstündəki sənədləri bir kənara itələyərək:

- Neçə yaşınız var? – deyə soruşdu.

Səsinin tonu sərt deyildi, amma ciddi idi. Sanki cavabı əvvəldən bilirmiş kimi baxırdı. Mən də tərəddüd etmədən cavab verdim:

  -Yetərlidir. Əgər torpaq uğrunda döyüşmək üçün bir yaş varsa, o da mənim  yaşımda var.       

Zabit bir anlıq susdu. Gözlərini qıydı, sanki içimdə qətiyyəti ölçmək istəyirdi. Sonra başını yavaşca tərpətdi və dedi:

   - Düz deyirsən, torpaq uğunda döyüşmək yaşa baxmır, amma unutma, döyüş      yalnız səngərdə getmir. Bəzən bir söz, bir qələm, bir fikir də ön cəbhə qədər   güclü ola bilər. Sonra bir anlıq duruxdu, üzümə daha ciddi baxaraq əlavə etdi:   

- Amma sizə ehtiyac olarsa... sizi də ön cəbhəyə yollayarıq.

O anda otaqda ağır bir sükut çökdü. Zabit başını aşağı salıb sənədləri götürdü, mən isə içimdə qəribə bir sakitlik hiss etdim - qorxu yox, tərəddüd yox...Sadəcə hazır olmaq.

   Qeydiyyat otağının qapısını cırıltı ilə açdım, arxamca qapını bağlayıb dəhlizə çıxdım. Qapının cırıltısı sakitliyi pozdu. Üzünü görə bilmədiyim o insan qapının cırıltı səsinə başını qaldırdı, baxışlarımız toqquşdu. Baxışlarından tanıdım onu - cəbhə yoldaşımı. Aradan neçə illər keçmişdi, çox dəyişmişdi. Ona yaxınlaşdım, salamlaşdıq və təəccüblə soruşdum:

- Sən burda xeyir ola, qardaş... Xeyli vaxtdır səni görmürəm. Necəsən?

       O da hal-əhval tutduqdan sonra gözlərini mənim üzümə dikib bir anlıq dayandı. Sonra asta səslə dinləndi:

- Oğlumu əsgər yola salıram. Gözlərində həm qürur, həm də həyəcan vardı. Sonra gülümsəyərək əlavə etdi:

- Yaxşı, sən burda kimi axtarırsan axı?

- Heç kimi axtarmıram, qardaş. Özüm könüllü cəbhəyə gedirəm. Ona görə də qeydiyyat otağına yaxınlaşıb, qeydiyyatdan keçdim. Oğlun hardadır? – mən də onun üzünə baxıb gülümsəyərək soruşdum.

- Oğlum indi çöldədi, dostlarıyla birlikdə. Hərbi Komissarın əmrini gözləyirik. Ola bilsin ki,  bu gün, bu gün də olmasa, sabah mütləq hərbi xidmətə yollayacaqlar.   - bunu qürurla dedi.

    Biz qarşı-qarşıya durub söhbət edərkən, dəhlizin yuxarı başından gənc bir oğlan gözlənilmədən bizə yaxınlaşdı. Salam verdi. Sakit görünürdü, amma baxışları qərarlı idi. Cəbhə yoldaşım həm qürurla, həm də bir az içində yanğı ilə: Tanış ol, oğlumdur. Adı Elxandır. Sonra əlavə etdi, sakit, amma boğazında düyünlə:  “Mən bu dəfə cəbhə yoldaşımı yox... oğlumu cəbhəyə yola salıram”.

Mən gözlərimi oğlana dikdim- gənc idi, cəld idi, təmiz idi... Biz vaxtilə necəydiksə, o da eləydi.  Mən onu sinəmə yaxın çəkib, bərk-bərk qucaqladım. Üzündən öpdüm və xeyir-duamı verdim. Amma cəbhə yoldaşımın baxışlarında iki döyüş arasında qalmış bir atanın fəryadı vardı. Elxan atasına yaxınlaşıb əllərini qucaqladı. Sonra atasının üzünə baxıb qürurla dilləndi:

- Ata...avtobus gəldi, gəl sağollaşaq. Ayrılmaq vaxtıdır. Anama deyərsən nigaran qalmasın. O, çox söz deyə bilərdi, amma istəmədi, atası kövrəlsin.

  Biz birlikdə çölə çıxıb avtobusa yaxınlaşdıq. Əllərimi cibimə saldım, cibimdə təqaüd kartından başqa heçnə yoxuydu. Cəbhə yoldaşım onun başını sinəsinə sıxdı. Mən susdum. Bu səhnə qarşısında danışmaq bir növ günah kimi gəlirdi. O an başa düşdüm: bu artıq bizim müharibə deyil, bu bizdən sonra gələnlərin döyüşüdür. “Biz isə...sadəcə yarımçıq qalan cümlələrik onların kitablarında.”

Cəbhə yoldaşım oğlunu yola saldıqdan sonra bir müddət heç nə demədi. Sanki içində bir döyüş daha bitmişdi, bu dəfə səngərdə yox, qəlbində. Mən yanında dayanmışdım, amma özümü uzaqda hiss edirdim, çox uzaqda, illər öncənin səngərlərində, biz ilk dəfə birgə olduğumuz səngərdə. 

   Yavaşca qoluma toxundu, gözlərimin içinə baxıb pıçıldadı:

- Bura qədərmiş, Ayaz... Mən qayıdıram evə, yoldaşım təkdi. Mən artıq döyüşdən yox, oğlumdan gələn xəbəri gözləməliyəm. Susdum... Bir şey deyə bilmədim. Bu yalnız bir insanın gedişi deyildi.

    Cəbhə yoldaşımdan ayrıldım, amma cəbhədən ayrıla bilmədim. Yol boyu cəbhədəki əsgərləri düşünürdüm - Tankın dəmir oturacağında gecədən səhərəcən dar “periskopundan” düşmən tankını izləyən tankçı, yağış suları ilə dolu səngərdə qurşağa qədər islanan döyüşçülər, palçığa qarışmış torpağın üstündə dirsəkləri ilə düşmənin üzərinə irəliləyən kəşfiyyatçılar, torpağın nəfəsi ilə canlarını isidib  gözlərini qırpmadan vətənin keşiyində duran igidlər və Elxanın işıq dolu baxışları, gözümün önündən çəkilmirdi.

   Bir anda yolumu dəyişdim, ayaqlarım məni banka tərəf apardı. Bankın qarşısındakı bankomatın yanında dayandım. Səssizcə kartımı daxil etdim, təqaüdüm orda idi – bəlkə də ay ərzindəki yeganə gəlirim. Təqaüdümü bankomatdan götürüb bankın qapısından içəri keçdim, nömrə aldım. Gözlədiyim nömrə yandı, ayağa qalxdım. Hər addimda sanki qürurla qorxu arasında sıxılmış bir kişi irəliləyirdi. Kassaya yaxınlaşıb pulu uzadanda sakitcə dedim:

- Bütün məbləği cəbhəyə göndərirəm, əsgərlər üçün, ad göstərməyə ehtiyac yoxdur. Kassir başını qaldırıb mənə baxdı. Gözlərində təəccüb vardı, amma o da susdu. Çünki bəzi qərarların səsi olmur, yalnız dəyəri olur. Kağızları imzaladım. Qəbzi aldım, amma cıbımə yox – sinə cibimə qoydum.

    Bankdan çıxanda külək bir az da sərinləşmişdi. Üzümə toxunan havada həm payız vardı, həm də üzü görünməyən bir həyatın nəfəsi. Addımlarımı evə doğru yönəltdim.  Evdən ayrıldığım bir neçə saat keçmişdi, amma sanki illər boyu bir həyat yaşayıb geri qayıdırdım. Yolun hər addımı içimdə bir xatirəni oyadır, ayaqlarım məni evə yox, özümə doğru aparırdı. Evə yaxınlaşdım, yavaş-yavaş həyətə girdim. Qapı önündə ayaq saxladım. Əvvəllər uşaqların səsi gəlirdi, indi yalnız susqunluq qapıda gözləyirdi. Qapını açıb içəri girdim, İçəridəki hava mənim yoxluğuma bürünmüşdü – heç kim “hardasan?” demədi, heç kim baxışını qaldırmadı. Evdə hər şey yerində idi, amma mənim yerim boş qalmışdı – və heç kim o boşluğu toxunaraq dəyişmək istəmirdi. Sanki mənim yerim yaddaşla örtülmüş, heç kim o xatirəni qaldırmağa cürət etmirdi. Və o an anladım...evə qayıtmaqla dönmək bir deyilmiş. Mən bu evə bədənimlə dönmüşdüm, amma onların həyatında yalnız bir xatirə kimi qayıtmışdım. Mən artıq bu evin adamı deyildim – bu evə aid olan bir kölgə idim, bir vaxtlar burda nəfəs almış bir adamın səssiz izi.

   “Çünki müharibəyə gedən geri gönmür, deyirlər!”

   Sakitcə divanda oturdum. Qoltuq cibimdən qəbzi çıxarıb masanın üzərinə qoydum. Baxan olsa, deyər: “Bir parça kağızdi.” Amma mənim üçün bu sadəcə bir kağız deyildi... Masanın üstündə qəbz hələ də dururdu-səssiz, amma sanki nəfəs alırdı. Başımı əyib düşüncələrə dalmışdım ki, balaca oğlum otağa gəldi. Yanıma yaxınlaşdı, gözləri yorğun, baxışları uzaq baxış deyildi, çox şeyi başa düşməyə çalışan, amma hələ bacarmayan bir baxış... Məni fikirli görüb sakitcə yanımda əyləşdi. Baxışlarımın qəbzdə ilişib qaldığını sezib, o da eyni yerə baxdı. Sonra gözlərini üzümə qaldırdı və sadə, məsum səslə soruşdu:

     - Bu kağız parçası nədir belə?

Mən bir anlıq susdum, sonra qürurla və təmkinlə dedim:

  - Bu kağız parçası deyil, bu müharibədən qalan qəbzdir... O, qəbzə bir az da diqqətlə baxdı və sözünə davam etdi:

     - Müharibədə qəbz verirlər ki, ata?

Uşaq məsumluğu ilə soruşur – amma bu sual bütün müharibənin cavabsız buraxdığı bir fəryaddır. O, hələ dünyanı anlamır, amma ata yoxluğunu, evdəki səssizliyi, ananın gözündəki dərinliyi hiss edir. Və bu sual- əslində onun kiçik qəlbinin böyük ağrısını ifadə edir. Əlini qəbzə uzatdı, amma götürmədi. Sadəcə toxundu. Elə bil yoxlamaq istəyirdi: bu kağız qədərmiymiş müharibənin verdiyi?  Mən ona baxdım. Gözləri doldu. Əlimi onun çiyninə qoyub astaca dedim:

    - Müharibə qəbz vermir, oğlum... Müharibə alır... və heç vaxt qaytarmır. Bizə isə yalnız susqun xatirələr qalır, bir də belə qəbzlər!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi. “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

Qoy sizləri intizarda saxlamayaq. Oğuzun ilk elmlər doktorunun adını deyək. Bu şəxs İsmayılov İsrafil Zakir oğludur.

O, 17 aprel 1919-cu ildə o vaxtkı Nuxa qəzasının Vartaşen nahiyyəsinin (indiki Oğuz rayonunun) Bayan kəndində doğulub. Həmin kənddəki məktəbdə təhsil almışdır. 1937-ci ildə Nuxa müəllimlər seminariyasından məzun olub.

1937-1938-ci illərdə rayonun Qumlaq kənd natamam orta məktəbində müəllim, sonrakı ildə isə direktor olmuşdur. 1939-cu ilin sentyab-oktyabr aylarında RXMŞ-də təlimatçı işləmiş, sonra hərbi xidmətə yola düşmüşdür.

1941-ci ilin aprelində hərbi xidmətdə olarkən verdiyi səmərələşdirici təklifə görə ordu generlı Tülenov tərəfindən üstündə adı yazılmış saatla təltif olunmuşdur.

1941-ci ildə müharibə başladığına görə İ.İsmayılov əlavə olaraq 4 il də hərbi xidmətdə qalmışdır.

Moskvanın alman təyyarələrindən müdafiə olunmasındakı şücaətinə görə şəxsən Stalinin təşəkkürnaməsini almışdır. O, həm də “Hərbi xidmətlərə görə” və “Moskvanın müdafiəsinə görə” medalları ilə təltif olunmuşdur. 1945-ci ilin iyunun sonunda hərbi xidmətdən tərxis olunmuşdur.

Bundan sonra Vartaşen RPK-də hərbi şöbənin müdiri işləmişdir. Daha sonra ikiillik partiya məktəbinə təhsil almağa göndərilmişdir. Oranı bitirdikdən sonra Q.İsmayılov (indiki Goranboy) rayonuna RPK-də II katib vəzifəsinə işə göndərilmişdir. Üç il orada işlədikdən sonra Moskva İçtimai Elmlər akademiyasına daha yüksək siyasi təhsil almağa göndərilmişdir.

Akademiyanı uğurla başa vuran və tarix elmləri namizədi olan İisrafil müəllim 7 il Bakı Ali Partiya Məktəbinin direktoru olmuş, AR Ali Sovetnə deputat və XXII partiya qurultayına nümayəndə seçilmiş, orada mərkəzi təftiş komissiyasının sədri (4 il) olmuşdur.

1964-cü ildən sonra indiki Neft Akademiyasında kafedra müdiri vəzifəsinə seçilmiş, dissertasiya müdafiə edərək tarix elmləri doktoru adına layiq görülmüşdür.

Xidmətlərinə və səmərəli əmək fəaliyyinə görə o, 3 orden və 20 medal ilə təltif olunmuşdur.

İ.İsmayılov 48 kitabın və 200-dən çox məqalənin müəllifidir. Onun bir kitabı və 14 məqaləsi ingilis, fransız, alman, ispan, türk və ərəb dillərində də çap olunmuşdur. İsrafil müəllimin 10 kitabı və 100-dən çox məqaləsi Azərbaycan tarixinin XX əsrinə aid edilmişdir.

ABŞ Beynəlxalq Bioqrafiya İnstitutu İ.İsyayılovun fəaliyyətini nəzərə  alaraq onun adını “2000-ci ilin adamı” (“Hallmark-2000”) kitabına daxil etmiş və 2002-ci ildə ona “Amerikan medal of Honor” qızıl medalını təqdim etmişdir.

İsrafil müəllim Oğuza həsr olunmuş iki kitabçanın və bir neçə məqalənin müəllifidir. Həmin kitablar 1981-ci ildə çap olunan “15 milləti təmsil edən rayon” və 2000-ci ildə çap olunan “Oğuz rayonunun şəhidləri və veteranları” kitablarıdır.

İ.İsmayılov ölkənin iştimai və elmi həyatında fəal iştirakına görə “Azərbaycanın Əmkdar təbliğatçısı” fəxri adına layiq görülüb və 2 dəfə ölkə Ali Sovetinin fəxri-fərmanı ilə təltif olunmuşdir.

 Oğuzun ilk elmlər (tarix elmləri) doktoru İsrafil Zakir oğlu İsmayılov həm də şair təbiətli insan imiş. 45 ildə 48 kitabın və 200-dən çox məqalənin müəllifi olan  İsrafil İsmayılov həm də şeir yaradıcılığı ilə məşğul olmuşdur.
Onun “Azərbaycan xalqının siyasi mədəniyyəti” (“Zaman” nəşriyyatı, Bakı-2002) kitabından seçdiyimiz iki şeiri  oxucularımızın diqqətinə təqdim edirik.

OĞUZ RAYONU HAQQINDA MAHNI

Sağında Qəbələ, solunda Şəki,
Durmusan ortada qəhrəman təki.
Qafqaz dağlarının ətəyi səki,
Səkidə yerləşən Oğuzdur, Oğuz.

Oğuz bir diyardır, suları sərin,
Meyvələri şirin, havası sərin.
Bağları bəhrəli, dağları sərin,
Bu diyarın adı Oğuzdur, Oğuz.

Kəndləri abaddır, insanları şən,
Meşələri göm-göy, tarlası düzən.
Bu xoş mənzərəni görər hər gəzən,
Bu diyarın adı Oğuzdur, Oğuz.

Baharı gözəldir, payızı gözəl,
Çəmənliyi şehli, bulağı gözəl.
Qırqovul, kəkliyi, təkəsi gözəl,
Bu diyarın adı Oğuzdur, Oğuz.

Üstündə Şah dağı, çəmənində gül,
Tarlası taxıllı, doludur sünbül.
Geniş baxçalarda şığıyır bülbül,
Bu diyarın adı Oğuzdur, Oğuz.

HƏYATIN MƏNASI

İnsanlar həyatın yolçularıdır,
Bu yol həm yoxuşlu, həm də enişkən
Bir də ki, müdrik alalar demişkən,
Yolun oraya ki, haraya niyyət.

İlahi, adi bir bəndən olan mən,
Nə qədər ağrılı yollar keçmişəm.
Bu yolların hökmün verən sən.
Əzabın, fərəhin suyun içən mən.

Ömrün də dərd fəsli olurmuş, inan,
Onun yollarında uğur və tikan.
Gənclik ömrümüzün şən baharıdır,
Qocalıqsa onun xəzan çağıdır.

Ömrün bu yolunu mən də keçmişəm,
Özümdən kamilə qibtə etmişəm.
Kimsəsiz zəifə kömək etmişəm,
Şöhrət düşgününə nifrət etmişəm.

Halallıq arzusu bəşərtək qədimi,
Müdrik sözlər deyib dahi Nizami:
“Dəmiri ayna tək parladan insan,
Pası silməlidir öz vicdanından”.

Nə qədər bədbəxtir paxıl insanlar,
Şöhrət dilənçisi ac göz insanlar.
Halallıq bilməyən namərd insanlar,
Saçı ağarsa da bədbəxt insanlar.

Hər ağsaç qocaya ağsaqqal demə,
Ağsaqqal üzündə nurluluq gərək.
Səbəbini dürüst bilməsək də biz,
Nurani şəxslərə az rast gəlirik.

Həyatın mənası halallıqdadır,
Hörmət və təmiz ad qazanmaqdadır.
Namusu, şərəfi qorumaqdadır,
Özündən sonraya iz qoymaqdadır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)