İbrahim İlyaslı, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

 

Günlərdən - Çağdaş Azərbaycan poeziyasının müqayisəsiz və ünlü imzası, şeirləri ilə türkəm deyən hər kəsin duyğulu könüllərini fəth etmiş görkəmli şairimiz MƏMMƏD İLQARIN doğum günü!

Kutlu olsun!

Həm Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin poeziya bölməsi olaraq, həm də öz adımdan Ustadı səmimi qəlbdən təbrik edir, ən xoş diləklərimi yetirirəm!

Və qeyd etmək istəyirəm ki, şairin yubiley tədbirinə yaşadığı Sumqayıt şəhərində möhkəm  hazırlıqlar gedir. Zamanı çatanda Məmməd İlqar sevərləri dəvət edəcəyik.

 

Şair Məmmədov Məmməd Mədət oğlu (Məmməd İlqar) 1950-ci ilin 21 fevralında Qazaxın Aslanbəyli kəndində ziyalı ailəsində doğulub. Uşaq yaşlarından şeirə böyük marağı olan və artıq gənc yaşlarından rayon qəzetlərində şeirləri çap olunan Məmməd İlqar Bakıya gəldikdən sonra ədəbiyyat cameəsinin bir çox tanınmış imzalarıyla tanış olur və ara sıra şeirləri o dövrün məşhur qəzet və jurnallarında (“Azərbaycan”, “Gənclik”, “Ulduz”, “Ədəbiyyat”) çap olunmaga başlayır.

1991-ci ildə "Məni baxtıma tapşırma" adli ilk şeirlər kitabı işıq üzü görür. Məmməd İlqar yaradıcılığı axımlı, yadda qalan, folklor örnəklərini qoruyub saxlayan və ehtiva edən, aşıq şeir şəkillərinindən düzgün istifadə edən, zəngin yaradıcılıqdır.

Çox təəssüf ki, Məmməd İlqar 2013-cu ildən sonra şeir yazmayıb. Və çox təəssüf ki, ünlü şair xəstəlikdən əziyyət çəkməkdədir.

Məmməd İlqar Azərbaycan milli şeirini, təcnisini, qoşmasını XX və XI əsrdə yenidən hörmətə gətirən nadir şairlərimizdəndir. Onun bir neçə şeirlərini təqdim edirik:

 

Yğıldı başıma dostum-qardaşım,

Dərdimi yüz yerə yozub getdilər.

Dünyanı, zamanı söydülər yenə,

Seltək coşub, yeltək əsib getdilər.

 

Gördülər dərdimin dərmanı yoxdu,

Səbrim öz sinəmə sancılan oxdu,

Şöhrətim çoxdusa, dərdim də çoxdu

Bəlkə də, dərdimdən bezib getdilər.

 

Dedilər-həyatdı, uyu dibində

Vayı dibindədi, toyu dibində…

“Məlik”siz Məmmədəm quyu dibində,

Mənim kəndirimi kəsib getdilər.

 

***

Qarı dünya, bu nə qovğa, nə qaldı-

Aman ver, aman ver, a yağı, bir...bir...

Öyündüyüm-güvəndiyim nə qaldı?

Alırsan əlimdən a yağı, bir-bir.

 

Ha çağırdım-taleyim hey...baxtım hey...

Gah bulanıb, gah durulub axdım hey...

Yüz gümanla ağ yollara baxdım hey...

Getdi gözlərimin ay ağı, bir-bir.

 

Məmməd İlqar, dar günündü, seyr elə-

Nə vaxt düşər, bir də belə seyr ələ...

İnanmazdın - qohum-qardaş seyrələ-

Çəkilə dostların ayağı bir-bir.

 

***

Ha çaldım, könlümün bu təşnə vaxtı,

Sazım dinmədi ki dinmədi, neynim.

İstədim qarğıyam taleyi, baxtı-

Dilim dönmədi ki dönmədi, neynim.

 

Özüm öz odumda əridim, itdim,

Karvan buludları bəri yeritdim.

Arazı axıtdım, Kürü yeritdim-

Odum sönmədi ki sönmədi, neynim.

 

Aldı bir havalı xatirə məni,

Bələdi əmbərə-ətirə məni,

Dedim, bəlkə, mənə yetirə məni-

Göydən enmədi ki enmədi, neynim.

 

İlğımdı, dumandı, sisdi, nədisə,

Sehrdi, sədadı, səsdi nədisə,

Axır-bu zamlımın qəsdi nədisə-

Aparır hələ də Məmmədi, neynim?...

 

***

İlahi! Belə də gözəl olarmı?-

Kimdi qələm çəkən, nə gözəl çəkir.

Üz- üzə, göz- gözə sehrlənmişik,

Nə mən göz çəkirəm, nə gözəl çəkir,

 

Güney gözlüm, gözəllikdə bircəsən,

Bu güllükdə bir mən olam, bircə sən...

Gül üstündə arıya bax bircə sən-

Gör gülün nazını nə gözəl çəkir?...

 

Salma gəl Məmmədi gözündən, gözəl,

Gözüm gözmü görüb gözündən gözəl !..

Mən ölmüş neynim ki, gözündən, gözəl-

Nə bir könül doyur, nə göz əl çəkir !

 

***

Ay gözü göyçəyim, gözün hardadı –

Dən salıb saçıma dərdin dən, belə…

Yeriyən, danışan ölüyəm sənsiz –

Kim ölər mənimtək dərdindən belə?..

 

Dərd oxuna nişangahdı sinəm də,

Dərd əlindən ha gizlənəm, sinəm də.

Nə dərd desən yuvalanıb sinəmdə -

Bir bala sərçənin dərdindən belə…

 

Tapşır gözlərinə ilqara gəlsin,

Qiyma ki, ay qara, il qara gəlsin.

Gələn dərdin Məmməd İlqara gəlsin –

Neynər dərdli kəsə dərd indən belə?!.

 

***

Əcəb gündü – günlərin ən gözəli,

Gördüm səni – əcəb düşdüm oda mən.

Camalın ki, şölə verib yanırdı,

Bax, o gündən səcdəliyəm oda mən.

 

Kəsmə kərəmini, bir kərəm eylə,

Neynək, kərəmini bir kərəm eylə…

Gəl yandır, məni də bir Kərəm eylə –

Yəqindi ki, yanmalıdı od əmən.

 

Açmadınsa, hər yetənə qəlbi – düz!

Məcnundusa, fərqi nədi: qəlbi, düz?

Səndən ötrü əhdi qayım, qəlbi düz,

Məmməd adlı bir şair var – o da mən!

 

* * *

"Sənə də qar yağdı, güvəndiyim dağ."

Özün bir vaxt dost demirdin mənə bə?

Məsəl var ki- "dost-dostuna tən gərək",

Tənə gəlir bu dostluqdan mənə bə...

 

Nənəm derdi-bir verməsən üç alma,

Oxu bir al, birinci ol, üç alma.

Nağıl bitdi, göydən düşdü üç alma,

Biri ona, biri buna, mənə bə?..

 

Kişi gərək "qan bağlaya" şər kəsə,

Heç bir dosta tuş gəlməsin şər, kəsə!

Qatma məni "bə!" dediyin şər kəsə,

Mənəm-Məmməd İlqar-indi mənə "bə"?

 

* * *

Qönçələr bürüyüb çölləri yenə

Açallar, inşallah, gül, gülə-gülə

"Görəllər-güləllər" gəlməz eyninə,

Sarılar, sarmaşar gül gülə, gülə.

 

Güllər al-əlvandı, bülbüllər sarı,

Görməsin gül üstə bülbüllər sarı.

Güllər gülümsünər bülbüllər sarı,

Görən, varmı görən gül gülə gülə

 

Yarəb, yetir məni bir gülə, dedim,

Məmmədin könlü də bir gülə-dedim.

Açdım ürəyimi bir gülə dedim

Ağlar qoydu məni gül gülə-gülə.

 

***

Mən şeir yazmıram,oğul,

Canımı sıxıram ağ kağızlara.

Söz-söz gözlərimdən damıram,oğul,

Süzülüb axıram ağ kağızlara.

 

Qəm gəlir üstümə,qaça bilmirəm,

Ömrü bu qəmlərdən uca bilmirəm.

Od tutub alışmır necə,bilmirəm-

Yağıkən bu qədər ah kağızlara.

 

Sözlərə çökmüşəm,o illərə yox,

Qəbrimə səpdiyin o güllərə yox.

Yadina düşdümsə,şəkillərə yox-

Aç da bu dəftəri,bax kağızlara.

 

Ustad şair Məmməd İlqarın şeirlərindən bir neçəsini sizlərə təqdim etdik. Amma şairin bugünkü ovqatına tam uyğun, yaşadığı həyata tam bab olan bir şeirlə tamamlamaq istəyirik ona təbrik olaraq ünvanladığımız bu yazını. Şairin ən gözəl şeirlərindən biridir bu: Mən həmən oğlanam, a dağ yolları.

 

Ömrün o başından dönüb gəlmişəm,

Mənəm, başınıza dönüm, gəlmişəm.

Bəs məni yandırıb, nə yaxırsınız,

Belə maddm - maddım nə baxırsınız.

Bax bu palıdların budaqlarında

Yellənən oğlanam, a dağ yolları.

Sorub baldırğanla bulaqlarından

" Keflənən" oğlanam, a dağ yolları,

Mən həmən oğlanam, a dağ yolları.

 

Qayalar belində gül bitirərdi,

Di gəl ki, xoşluqla gül verməzdilər...

Əlimi uzatsam əl yetirərdi,

Gicitkanlar mənə gün verməzdilər,

Qanıma bələrdi moruq kolları,

Mən həmən oğlanam, a dağ yolları.

 

Almazdım eynimə çəni, çiskini,

Dolu da yağsaydı - qənd deyildimi?

Sizdən küsən günü qəzəbim, kinim

Bir tütək səsinə bənd deyildimi?

Gözümə çıxardı könlümün varı,

Mən həmən oğlanam, a dağ yolları.

 

Sinəmdə bir belə sevgi varikən

Bu səfeh səbrimlə dil tapammadım.

Daşın da qəlbinə yol taparikən

Bir şəhər qəlbinə yol tapammadım...

Gəlmişəm- ətək boş, ömür-gün yarı,

Mən həmən oğlanam, a dağ yolları.

 

Bir böyük sevgidən yıxılmışam mən,

Bilirəm dadını diz ağrısının.

Babamın başına qaxılmışam mən,

Bələdəm oduna söz ağrısının.

Bu qədər sınağa çəkməyin məni,

Siz mənim xətrimə dəyməyin barı.

A dağ yolları...

 

Getdi o dumanla güvəndiklərim,

Əlim ətəyinə yetməz, bilirəm,

Qalan gümanlarım- saman çöpləri...

Mən sevən ölümə getməz, bilirəm

Bu tale yolları, bu baxt yolları.

Məni qinamayin, a dag yollari

Mən həmən oğlanam, a dağ yolları.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.02.2026)

 

 

 

 

 

 

Elman Eldaroğlu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Çox təvazökar insan idi. Necə deyərlər, başını aşağı salıb öz işi ilə məşğul olurdu. 2022-ci ilin söhbətidir, həmin il yubiley yaşı olduğunu hamıdan gizlətdi ki, tədbir keçirmək üçün heç kim narahat olmasın. Və beş-altı nəfərdən başqa heç kim bilmədi ki, onun 60 yaşı tamam olur...

 

Geniş təxəyyülə malik, dərin düşüncəli, dəyişikliklərə meyilli, öz dünyası olan birisi idi. Araşdırma, tədqiqat onun ən çox sevdiyi fəaliyyət növlərindəndi. Öz hisslərini sərbəst ifadə etməyi bacarırdı. Cəsarətli və qorxmazdı. Heç təəccüblü deyil ki, diskomforta, rahatsızlığa qarşı dözümlülük göstərirdi. Ona xas olan şəfqət hissi heç də təxəyyülündən geri qalmırdı. Diqqətli, kövrək və mərhəmətli idi. Necə deyərlər, kimsə ağrıyır və ac qaiıbsa, kiməsə soyuq və ya istidirsə, o, bunu tamamilə öz üzərində oiduğu kimi aydın, canlı şəkildə hiss edirdi...

 

Qısa xronika

Söhbətimin qəhrəmanı Nəsiman Yaqublu 1962-ci ilin fevral ayının 22-də Zəngilan rayonunda dünyaya gəlib. Orta təhsilini başa vurduqdan sonra Bakı Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsinə daxil olub. 1983-cü ildə təhsilini davam etdirmək üçün Rusiyaya gedib, Sankt-Peterburq Universitetinin Jurnalistika fakültəsində oxuyub. 1986-cı ildə oranı bitirdikdən sonra Bakıya qayıdıb. "Yazıçı" nəşriyyatında redaktor vəzifəsində çalışıb. 1990-cı ildə stalinizmin azərbaycanlı qurbanları haqqında "Ağrılı ömürlər" kitabını, 1991-ci ildə isə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti və onun yaradıcısı olan M. Ə. Rəsulzadə haqqında əsərini nəşr etdirib. 1992-ci ildə Xocalı faciəsi haqqında "Xocalı qırğını" kitabını ərsəyə gətirib. Mətbuat tarixi və jurnalistika ilə bağlı da bir çox kitabların, o cümlədən "Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası" adlı kitabın müəllifidir...

 

...Tarixçi alimlər iki çür olurlar- hadisələrə öz mülahizə və düşüncələrini qatıb, qələmə alanlar və hadisələri olduğu kimi təqdim edənlər. Birincilərin kitablarını oxuyarkən, biz tarixi hadisələrə onların düşüncəsindən boylanırıq, ikincilərin vasitəsiləsə heç bir don geyindirilmədən, hadisələrlə çılpaqlığı ilə tanış oluruq və olaylara dəyər vermək oxucunun öz səviyyəsinə həvalə edilir. Nəsiman Yaqublu tarixi hadisələri olduğu kimi oxucuya çatdırmağa çalışan alimlərimizdən idi...

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvüydü. Hacı Zeynalabdin Tağıyev adına Milli Mükafatın və Həsən bəy Zərdabi Mükafatının laureatıydı. Tarixi və publisistik yazıları Azərbaycanda, Türkiyədə və Polşada çap edilmişdi. 1993-cü ildən Bakı Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsində baş müəllim vəzifəsində çalışırdı. Tarix üzrə fəlsəfə doktoruydu...

...Hərəkət onun üçün çox vacib idi. Odur ki, daim axtarışdaydı. Rusiya, Türkiyə və Avropa arxivlərində tədqiqatlarını yorulmadan davam etdirirdi. 30 ildən çox olardı ki, özünü M.Ə.Rəsulzadə irsinin tədqiqinə həsr etmişdi və bu mövzuya sədaqətliydi. Demək olar ki, hər il bir kitabla oxucularının görüşünə gəlirdi. Bəli, onun ərsəyə gətirdiyi hər bir əsər qiymətsiz xəzinə kimi xalqın sabahına bir mirasdır. Heyf ki, 2024-cü ildə amansız ölüm onu 62 yaşında aramızdan apardı...

Deyirdi ki:- “Nazirlər Kabineti yanında Terminologiya Komissiyasının rəsmi tövsiyyəsi var ki “Məmməd” kəlməsi Məhəmməd olaraq yazılsın. Əgər bir şəxsin adı rəsmi sənədlərində və yazılarında Məhəmməd Əmin Rəsulzadə yazılıbsa, onu necə Məmməd Əmin Rəsulzadə adlandırmaq olar? Hər kəsi öz adıyla təqdim etmək lazımdır. Rəsulzadə nə Mamed Əmin olub, nə Məmməd Əmin, onun bir adı var- Məhəmməd Əmin... ”

 

Yaşasaydı, fevralın 22-də tarix elmləri doktoru, professor Nəsiman Yaqublunun 64 yaşı tamam olacaqdı. Ruhu şad olsun!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.02.2026)

 

 

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Abşeron kəndlərinin olduqca diqqətçəkən bir məqamı var, dəniz sahili, sarı torpaq, əncir, üzüm və zeytunluqlar, bol rəng və koloritli peyzajlar... Məsələn, Səttar Bəhlulzadəni bunca məşhurlaşdıran Xilə kəndi olub.

İndi də Bülbülə kəndi və Böyükağa Mirzəzadə barədə.

 

Böyükağa Mirzəzadə 21 fevral 1921-ci ildə Bakıda Abşeronun Fatmayı kəndində anadan olub. O, sənətə təsadüf nəticəsində gəlib. Atası onun həkim olmasını arzulayıb. Gələcək rəssamın yoldaşları — sonradan Azərbaycanın böyük sənətkarı olacaq Mikayıl Abdullayev, Muxtar Cəfərov kimi insanlar onu sənədlərini rəssamlıq məktəbinə verməyə inandırıblar.

 Onların məsləhəti ilə Əzim Əzimzadə adına Rəssamlıq Məktəbində oxuyan Böyükağa Mirzəzadə texnikum təhsili ilə kifayətlənməyib İ.V.Surikov adına Moskva Dövlət Rəssamlıq İnstitutuna daxil olub. Lakin İkinci Dünya müharibəsinin başlanması ilə əlaqədar təhsilini yarımçıq qoyub və Bakıya qayıdıb. Yaradıcılığa erkən yaşlarında başlayıb.

Onun yaradıcılığına müxtəlif dövrlərin Avropa rəngkarlığı, rus realist məktəbi və Azərbaycan milli sənətinin ənənələri təsir göstərib. Bu görkəmli fırça ustası klassik ənənələrlə müasir standartları birləşdirərək Avropa rəngkarlığını məharətlə Azərbaycan təsviri sənətinə uzlaşdırıb. Rəssam 1940-cı ildən etibarən yerli və beynəlxalq sərgilərdə fəal iştirak edib.

1950–60-cı illəri Böyukağa Mirzəzadə yaradıcılığında təşəkkül dövrü kimi qiymətləndirmək olar. Artıq 1950-ci illərdə onun yaradıcılığının aparıcı janrı müəyyən olunub. Böyükağa Mirzəzadə teatr-dekorasiya sənəti sahəsində də böyük nailiyyətlər əldə edib. Onun İ. Əfəndiyevin "Mənim günahım", Z. Bağırovun "Qayınana", İ. Kalmanın "Bayadera", və s. əsərlərin tamaşalarında yaratdığı dekorasiyalar mütəxəssislər tərəfindən yüksək qiymətləndirilib.

1960-cı ildə Şıxəli Qurbanovun eyniadlı pyesi əsasında qoyulan "Milyonçunun dilənçi oğlu" tamaşası ilə debüt edən rəssam bu quruluşa görə Ü.Hacıbəyov adına Azərbaycan SSR Dövlət Mükafatına layiq görülüb. "Çimərlikdə" adlı əsərində rəssam Abşeron çimərliklərindən birində adi həyat hadisəsini fırçaya alıb. Güllərlə bağlı xeyli sayda natürmort yaradıb. "Sarı güllər", "Tüstü ilə natürmort", "Dolça ilə natürmort", "Qızılgüllər", "Güllərlə natürmort", "Bankalı natürmort" kimi əsərlər rəssamın yaradıcılığında xüsusi yer tutur.

1972-ci ildə "Nəriman Nərimanov "Ölülər" pyesinin ilk tamaşası münasibətilə Cəlil Məmmədquluzadəni təbrik edərkən" (yağlı boya) teatralaşdırılmış qrup portreti tablosunu yaradıb. Əsər Nizami adına Azərbaycan Dövlət Ədəbiyyat Muzeyində saxlanılıb. Teatr-dekorasiya sənəti sahəsində də fəaliyyət göstərib.

 

Əsərləri

1. Qırmızı çətirlə natürmort

2. Bakı mənzərəsi

3. Pambıq tarlasında

4. Pambıq yığımı

5. Dirijor Niyazinin portreti

6. Zənlər

7. Yeddi gəmi adası

8. Çimərlikdə

9. Mavi dəniz. Neft daşları

10. Göyçə gölü

 

Mükafatları

- "Şərəf nişanı" ordeni

- "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

- Üzeyir Hacıbəyov adına Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı

- "Azərbaycan SSR xalq rəssamı" fəxri adı

- "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni

- "Şöhrət" ordeni

- Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

 

Ünlü rəssam 3 noyabr 2007-ci ildə Bakıda vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.02.2026)

Təqdim edir: İmran Verdiyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

·    Bütün xalqlarda olduğu kimi, Azərbaycan xalqının da ana dili onun milli varlığını müəyyən edən başlıca amillərdəndir.

·      Ana dilimiz müstəqil Azərbaycanın, Azərbaycan xalqının ən böyük milli sərvətidir. 

·    Mən fəxr edirəm ki, türk dillərinə mənsub olan Azərbaycan dili bu qədər zəngindir, bu qədər bədii ifadələrlə doludur və biz həyatın bütün sahələrinə aid olan fikirlərimizi öz ana dilimizdə ifadə edə bilərik.

·      İnkişaf etmiş zəngin dil mədəniyyətinə malik olan xalq əyilməzdir, ölməzdir, böyük gələcəyə malikdir. Ona görə də xalqımıza ulu babalardan miras qalmış bu ən qiymətli milli sərvəti hər bir Azərbaycan övladı göz bəbəyi kimi qorumalı, daim qayğı ilə əhatə etməlidir. Bu onun müqəddəs vətəndaşlıq borcudur.

·       Öz ana dilini bilməyən adamlar şikəst adamlardır!

·       Şəxsən mən öz ana dilimi çox sevir və bu dildə danışmağımla fəxr edirəm.

·      Ana dili hər bir xalqın milli varlığını nümayiş etdirən, onun mənəviyyatını, mədəniyyətini, tarixini, keçmişini yaşadan ən mühüm amildir.

·      Dil xalqın böyük sərvətidir. Ədəbi dilin tərəqqisi olmadan mənəvi mədəniyyətin tərəqqisi mümkün deyildir. ...Azərbaycan dili görünməmiş zirvələrə qalxmış, müasir poeziyanın və nəsrin, elm və texnikanın, kargüzarlığın və fəal ictimai-siyasi həyatın hərtərəfli inkişaf etmiş dilinə çevrilmişdir. Biz tam inamla deyə bilərik ki, çoxəsrlik tariximizdə Azərbaycan dili heç vaxt belə zəngin, nüfuzlu və hörmətli olmamışdır. Lakin mədəniyyət və elmin səviyyəsi yüksəldikcə, həyatın axarı sürətləndikcə dilin təkmilləşməsinə, inkişaf etməsinə və zənginləşməsinə, onun söz ehtiyatının genişlənməsinə daha çox qayğı göstərmək lazımdır.

·      Bizim ana dilimiz - Azərbaycan dili çox zəngindir, çox gözəldir.

·      Xalqın dilini inkişaf etdirmək, onu yaşatmaq, onu zənginləşdirmək lazımdır.

·      Dilin saflığını qorumaq, onu yad təsirlərdən, yersiz xarici sözlərdən mühafizə etmək hər bir azərbaycanlının vətəndaşlıq borcudur. 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.02.2026)

 

 

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

 

Azərbaycan Kommunist Partiyasının sabiq birinci katibi Kamran Bağırov 1988-ci ilin fevralında Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin Xalq Deputatları Sovetinin Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsi barədə qərar qəbul etdiyi sessiyasında iştirak edib. Bunu bilirdinizmi? Bu barədə Ermənistanın sabiq prezidenti Robert Köçəryan memuarlarını yazdığı “Həyat və azadlıq” kitabında qeyd edib.

 

Xatırladaq ki, 20 fevral 1988-ci il tarixində DQMV-nin Xalq Deputatları Sovetinin sessiyasında Dağlıq Qarabağın Azərbaycan SSR-dən Ermənistan SSR-nin tərkibinə keçməsi barədə qərar qəbul edilib. Bu qərar çox böyük rezonans doğurub və Qarabağ probleminin kəskinləşməsində öz mənfi rolunu oynayıb.

 

Koçaryan öz memuarında həmin iclas və onun ətrafında baş verənlər barədə yazıb. Onun yazdığından məlum olur ki, hələ 1987-ci ilin dekabrın 1-də Dağlıq Qarabağdan olan nümayəndə heyəti Moskvaya gedərək DQMV-in Ermənistana birləşdirilməsi üçün minlərlə ermənin imzaladığı müraciəti Sov.İKP Mərkəzi Komitəsinin qəbul otağına təqdim ediblər.

 

Bir aydan sonra- 1988-ci ilin yanvarında Moskvaya daha bir nümaynədə heyəti yola düşüb: “Mərkəzi Komitədə bzim nümayəndələrə cavab verərək demişdilər ki, baş verənlərə anlayışla yanaşırlar. Ancaq bu məsələyə yalnız sosial-iqtisadi müstəvidə baxılacaq. Bildirmişdilər ki, SSRİ-də buna bənzər iyirimiyə yaxın problem var. Onlardan biri barədə qərar verilsə bu zəncirvari reaksiya doğuracaq” –deyə sabiq prezident qeyd edib.

 

Onun yazdığından məlum olur ki, Moskvadan gələn məlumat ermənilər arasında ruh yüksəkliyi yaratmayıb. Əksnə gərginliyi daha da artırıb. Qarabağda ermənilərin kütləvi mitinqləri və nümayişləri başlanıb: “Dağlıq Qarabağın bütün dövlət müəsissələrində kollektiv yığıncaqlarında, ilk partiya təşkilatlarında müzakirələr gedirdi. Mövzu bir idi: Dağlıq Qarabağın Ermənistana verilməsi…”

 

Yığıncaqlar bir-birinin dalınca yekdilliklə qərar qəbul edirlər: “Yuxarı orqanlardan DQMV-in Ermənistana birləşdirilməsi məsələsini həll etməyi xahiş edirik”.

 

Bundan sonra Azərbaycan rəhbərliyi hərəkətə keçir. Bakı Dağlıq Qarabağa məsul şəxslər göndərmək qərarını qəbul edir.

 

“Azərbaycan Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsindən müxtəlif məsul şəxslər gələrək mitinqləri dayandırmaq üçün bizi dilə tutmağa çalışırdılar. Onlar bir az özlərini itirmiş kimi görünürdülər. Bakıda nə etmək lazım olduğunu bilmirdilər”- deyə Koçaryan yazıb.

 

1988-ci il fevralın ortalarında sovet ordusunun hissələri Xankəndinə (keçmiş Stepanakertə) yeridilir. Bakı isə şəhərə ətraf rayonlardan əlavə milis qüvvələri göndərir.

 

Koçaryan qeyd edir ki, Dağlıq Qarabağda bütün şəhər küçəyə çıxdı və mitinqlər müddətsiz keçirilməyə başlandı: “Əsas tələb DQMV Xalq Deputatları Sovetinin deputatlarının sessiyasını çağırmaq və DQMV-in Ermənistana birləşdirilməsi barədə qərar qəbul etmək idi”.

 

Fevralın 20 -də  növbədənkənar sessiyasının çağırılması üçün vilayət sovetinin deputatlarının imzalarının yığılması başlanır. Sessiyanın gündəliyində bir məsələ – DQMV-in Azərbaycanın tərkibindən çıxarıb Ermənistanın tərkibinə keçmək barədə qərar vermək salınmışdı:  “Bu imzaları yığmaq çətin olmadı” –deyə Koçaryan vurğulayıb.

 

Fevralın 19-da Azərbaycan SSR-nin rəsmi agentliyi “Azərinform” məlumat yayır ki, Sov. İKP Mərkəzi Komitəsi heç bir ərazi məsələlərini müzakirə etməyib və belə müzakirələrə də hazırlaşmır.

 

Buna etiraz olaraq Dağlıq Qarabağda tətil elan olunur. Bu SSRİ-də görünməmiş bir addım idi.

 

Səhəri gün Azərbaycan Kommunist Partiyasının birinci katibi Kamran Bağırov, Yaşin və digər vəzifəli şəxslər Stepanakertə gəlirlər. Onlar Vilayət Sovetinin sessiyasını keçirilməsinin qarşısını almağa çalışıblar.

 

Kamran  Bağırov güc strukturlarına deputatların iclasa gəlməsinin qarşısını almağa göstəriş verir.

 

Koçaryan yazır ki,  biz dolanbac yollarla deputatları gətirərək sessiyanın baş tutmasını təmin etdik: “Axşam kvorumu təmin edə bildik. Saat 21.00-da sessiya başladı. Vilayət Sovetinin meydanı adamla dolu idi. Qəfildən heç kimin gözləmədiyi halda sessiyaya Kamran Bağırov, Yaşin, DQMV-in rəhbəri Boris Kevorkov və Vilayət Sovetinin digər məsul şəxsləri gəldi. İlk olaraq  Kamran Bağırov çıxış etdi. O xalqlar dostluğu,  qardaşlığından danışdı. Dedi ki, biz 70 ildir bir yerdə Azərbaycanın tərkibində yaşayırıq. Daha sonra Bağırov sərt şəkildə dedi ki, bir qrup məsuliyyətsiz millətçi xalqı ağılsız addım atmağa təhrik edir.  O vəd etdi ki, yaxın zamanlarda Vilayətlə bağlı buraxılmış səhvləri düzəldəcəklər. Qeyd etdi ki, sessiyanın ərazi məsələlərini həll etmək hüququ yoxdur və Qarabağ Azərbaycanın tərkibində qalacaq”.

 

Bu çıxışdan sonra erməni deputatlar danışmağa başlayıb.

 

Onlar sessiyanın bütün məsələlər üzrə qərar qəbul etməyə səlahiyyəti olduğunu iddia ediblər: “Kamran Bağırov çıxış edənlərin sözünü tez-tez kəsir, problemlərin həll olunacağını deyirdi.  Amma sessiyanın yönünü dəyişdirə bilmədilər”.

 

Bundan sonra Kamran Bağırov və digərləri sessiyanı tərk edirlər. Azərbaycanın siyasi rəhbərliyi iclas zalından çıxdıqdan sonra sessiya isə Dağlıq Qarabağın Azərbaycanın tərkibindən çıxarılaraq Ermənistana birlşdirilməsi barədə qərarı qəbul edir.

 

Fevralın 21-də isə Sov.İKP-nin Siyasi Bürosunun  “Dağlıq Qarabağdakı hadisələrə dair” qətnaməsi  çıxır. Sənəddə DQMV Vilayət Sovetinin qəbul etdiyi qərarın “ekstremistlərin və millətçilərin fəaliyyəti nəticəsində qəbul edildiyi” vurğulanırdı.

 

Bu qərardan sonra Dağlıq Qarabağda vəziyyət gərginləşir.

 

2 gün sonra Əsgəran rayonu ərazisində Ağdam və Əsgəran rayonunun azərbyacanlı sakinlərinin dinc nümayiş başlanır. Burada ermənilər atəş açaraq 2 azərbaycanlı gənci qətlə yetirirlər.

 

Bununla da Qarabağ münaqişəsində ilk qan tökülür.

 

Azərbaycan hakimiyyəti ilk vaxtlar münaqişənin xalqdan gizli saxlamağa çalışıb. 1987-ci ilin sonları və 1988-ci ilin fevralına qədər olan müddət ərzində çox dar çərçivədə Ermənistanda və Qarabağda açıq erməni iddialarının başlanması barədə məlumat olub.

 

Azərbaycan Ali Sovetinin sabiq deputatı Maksim Musayev 1998-ci ildə mərhum Kamran Bağırovla bağlı görüşü barədə KİV-ə müsahibəsində danışarkən deyib ki, sabiq birinci katib 1988-ci ildə Xankəndində etdiyi səfərini xatırladıb və problemin həlli üçün lazımi qətiyyət göstərmədiklərini etiraf edib: “Gərək biz o vaxt Moskvanın göstərişlərinə baxmayıb erməni separatçılığına qarşı qəti mövqe tutaydıq, onları yerində oturdaydıq. Gərək mən 1988-ci ilin fevralında Xankəndində elə çıxış edəydim, elə qəti mövqe tutaydım ki, ermənilər lap məni güllələydilər. Bəlkə də onda məsələ bu dərəcədə böyüməz, torpaqlar işğal olunmazdı”.

Kamran Bağırov 1982-88-ci illərdə Azərbaycana rəhbərlik edib. Qarabağ probelminin dalğası onu hakimiyyətdən salıb. 1988-ci ilin mayında onu xələfi, diplomat Əbdürrəhman Vəzirov əvəz edib.

 

(AzPost-un xəbərindən istifadə edilməklə)

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.02.2026)

Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Bu gün, 21 fevral. Təqvimə baxanda adi bir gün. Amma tarixin dərinliklərində bu tarix iki böyük insanın, biri dünya ədəbiyyatının, biri Azərbaycan elminin parlaq ulduzlarının son nəfəsini aldığı gündür.

Biri sözlə ölümsüzləşdi, biri sözlə öldürüldü.

Hər ikisi də özündən sonra işıq qoyub getdi.

 

Nikolay Qoqol.

1852-ci il, 21 fevral. Moskva.

Nikolay Vasilyeviç Qoqol 42 yaşında dünyasını dəyişir. Ondan əvvəl nə oldu? On gün əvvəl, 11 fevralda gecə yarısı oyanır, xidmətçisini oyadır, sobanı yandırtdırır və illərdir üzərində işlədiyi "Ölü canlar" poemasının ikinci cildinin əlyazmalarını sobaya atır. Kağızlar alışıb yanarkən o, xaç çəkir və dua edir.

Səhər dostlarına deyir, "Şeytan məni çaşdırdı. Mən yanlış kağızları yandırdım. Əsl əlyazmalar çamadanda qalıb." Amma çamadanı açanda görürlər ki, əsl əlyazmalar da yanıb. Hamısı kül olub. Qoqol bundan sonra yatağa düşür. Yemək içmək istəmir. Həkimlər kömək edə bilmir. O, sadəcə gözləyir. Ölümü gözləyir. Və 21 fevralda gözlədiyi gəlir. Qoqol ölümündən əvvəl bir vəsiyyət yazmışdı: "Ölüm əlamətləri açıq-aydın bəlli olmayana qədər cəsədimi tələsik torpağa tapşırmayın. Bunu ona görə xatırladıram ki, xəstəlik zamanı dəfələrlə ürəyim dayanıb, nəbzim vurmayıb." 79 il sonra, 1931-ci ildə onun nəşi başqa qəbiristanlığa köçürüləndə tabutu açırlar. Və dəhşətli bir şey görürlər. Tabutun qapağı içəri tərəfdən cızılıb. Cəsəd isə qeyri-adi vəziyyətdədir. Və ən qorxulusu, skeletin kəlləsi tabutda yoxdur. Qoqol mistik yazıçı idi. Ölümü də mistik oldu. O, "Şinel", "Burun",  "Taras Bulba", "Müfəttiş" kimi əsərlərin müəllifidir. Onun yaradıcılığı Dostoyevskidən tutmuş Kafka, Tolstoy, Bulqakov qədər bir çox yazıçıya təsir edib. Dostoyevski məşhur bir cümlə deyib, "Hamımız Qoqolun "Şinel"indən çıxmışıq." Qoqol uşaqkən bir hadisə danışır,"Evdə tək oturmuşdum. Beş yaşım vardı. Axşam düşürdü. Divanın bir küncünə qısılıb tam səssizlikdə qədim divar saatının səsini dinləyirdim. Birdən bir pişik mənə yaxınlaşdı. Gözləri xoşagəlməz işıq saçırdı. Mən xoflandım, pişiyi götürüb həyətə qaçdım, onu hovuza tulladım. Pişik boğuldu. Sonra ağlamağa başladım, vicdan əzabı çəkirdim..."

Kim bilir, bəlkə də həmin axşam balaca Nikolayın içində bir yazıçı doğuldu. Dünyaya qaranlıq və işığın iç-içə olduğu gözlərlə baxacaq bir yazıçı.

 

Ziya Bünyadov.

1997-ci il, 21 fevral. Bakı.

Saat 18:10. Akademik Ziya Bünyadov işdən çıxıb evinə qayıdır. Yaşadığı binanın qarşısında ona hücum edirlər. Bıçaq və odlu silah. 75 yaşlı alim, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı, şərqşünas, tarixçi, deputat yerə yıxılır. Qan içində. Azərbaycan ictimaiyyəti şoka düşür. Ümummilli Lider Heydər Əliyev o zaman deyirdi. "Bu, Azərbaycan xalqı və elmi üçün böyük itkidir. Bu qədər dahi, bu qədər ali, bu qədər böyük həyat yolu keçmiş şəxsiyyətə atılan güllə, onun qətlə yetirilməsi bütün Azərbaycan xalqına edilən təcavüzdür, Azərbaycan xalqına atılan güllədir. Çünki Ziya Bünyadov Azərbaycan xalqını ən gözəl təmsil edən şəxsiyyətlərdən biri və o şəxsiyyətlərin içində seçiləni idi."

Ziya Bünyadov kim idi? O, sadəcə alim deyildi. O, bir döyüşçü idi. Həm cəbhədə, həm elmdə, həm siyasətdə.

1923-cü ildə Astarada anadan olub. Atası azərbaycanlı, anası rus. Uşaq yaşlarından ərəb dilini öyrənib, Quranı oxuyub. 16 yaşında hərbi məktəbə daxil olmaq üçün yaşına iki il artırıb. 1941-ci ildə leytenant rütbəsi alıb və İkinci Dünya müharibəsinə qatılıb. Ukrayna, Moldova, Qafqaz, Belarus, Polşa... Berlinədək vuruşub. İki dəfə yaralanıb, kontuziya alıb. Cərimə rotasına komandanlıq edib. Bir döyüşdə 670 nəfərlik rotasından cəmi 47 nəfər sağ qalıb. 1945-ci il 27 fevralda ona Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı verilib.

 Müharibədən sonra elmə yönəlib. Moskva Şərqşünaslıq İnstitutunu bitirib. 450-dən çox elmi əsər, monoqrafiya, tərcümə yazıb. Azərbaycanın orta əsrlər tarixini, xilafət dövrünü, Atabəylər dövlətini tədqiq edib. 1991-ci ildə Vasim Məmmədəliyevlə birlikdə Quranı Azərbaycan dilinə tərcümə edib.  O, tərcümə etdiyi Quranın ön sözündə İslam dinini və onun peyğəmbərini təhqir etdiyi iddiası ilə qarşılaşıb. Bəzi radikal dairələr onun ölümünə fətva verdiyi deyilir. Qətlin əsas təşkilatçıları "Hizbullah" və "Ceyşaullah" adlı qruplar olub.

 Ziya Bünyadov təkcə alim deyildi, həm də fəal siyasi xadim idi. O, 1988-1990-cı illərdə Bakının Azadlıq meydanında xalqın qarşısında çıxış edən, Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddialarının qarşısını alan, onlara dəlillərlə etiraz edən vətənpərvər ziyalılardan biri idi. Bünyadov həm də Heydər Əliyevin Azərbaycanda hakimiyyətə qayıdışı üçün müraciətə imza atmış 91 nəfər tanınmış ziyalıdan biri idi.  1992-ci ildə, Yeni Azərbaycan Partiyası (YAP) yaradılanda, o, partiyanın təsisçilərindən biri oldu və YAP sədrinin müavini seçildi.  1995-ci ildə keçirilən ilk parlament seçkilərində Yeni Azərbaycan Partiyasının siyahısı üzrə Milli Məclisin deputatı seçildi.  Parlamentdə Beynəlxalq münasibətlər və parlamentlərarası əlaqələr komissiyasının üzvü idi.  Həm alim, həm döyüşçü, həm də siyasətçi kimi xalqına xidmət edirdi. Amma ictimaiyyətdə onun qətli ilə bağlı başqa iddialar da var. Onun Milli Məclisin spikeri təyin edilməsinə münasibəti, korrupsiya ilə bağlı sənədləri yayımlayacağı ilə hədələməsi, yüksək vəzifəli şəxslərlə münaqişələri... Bu qətl hələ də tam aydınlaşmayıb.

Daha bir acı təsadüf. 20 il sonra, 2017-ci ildə, onun 20 yaşlı nəvəsi kiçik Ziya Bünyadov ABŞ-da öldürüldü. Biri evinin qarşısında, biri oxuduğu ölkədə, iki Ziya, iki faciə.

 Qoqol öz əlyazmalarını yandırdı və öldü. Bünyadov sözləri uğrunda öldürüldü. Qoqol yazdıqları ilə yaşadı, yazdıqları ilə öldü. Bünyadov yazdıqları uğrunda öldü, yazdıqları ilə yaşayır. Hər ikisi də sözün gücünə inanırdı. Qoqol sözün yandırılanda belə kül olub havaya qarışdığına, bir gün başqa bir yazıçının onu tapacağına inanırdı. Bünyadov sözün qanla yazıldığına, tarixin onu unutmayacağına inanırdı. Qoqolun "Ölü canlar"ının ikinci cildi yandı. O əsər heç vaxt bərpa olunmadı. Amma onun digər əsərləri qaldı, yaşayır, oxunur.

Bünyadovun bədəni yox, amma sözləri qaldı. Onun "Azərbaycan VII-IX əsrlərdə" kitabı, "Atabəylər dövləti" monoqrafiyası, tərcümə etdiyi Quran, yüzlərlə elmi məqaləsi hamısı qaldı. Onlar oxunur, öyrənilir, yaşayır.

Bir dəfə Bünyadov demişdi: "Mən öz nəslimin tarixini araşdırmışam. Mənim 15-ci ulu babam şeyx Bünyad olub. Soyadım onun adındandır."  O, öz kökünü bilən, tarixə bağlı bir adam idi. Qoqol isə soyadının polyaklar tərəfindən uydurulduğunu deyib, atdığı ikinci hissəni ,"Yanovski"ni atıb, ancaq "Qoqol" qalıb. Hər ikisi də öz köklərini axtaran, özünü tapan, özünü yaradan insanlar idi.

Qoqolun "Müfəttiş" əsərində bir cümlə var, "Nəyə gülürsünüz? Özünüzə gülürsünüz!" O, gülməklə düzəltməyə çalışırdı insanları. Satira ilə, yumorla, qrotesklə. Amma sonunda gördü ki, insanlar düzəlmir. Və əlyazmalarını yandırdı.

Bünyadovun "Qırmızı terror" kitabı var. Orada bolşevizm terroru və siyasi repressiya qurbanlarından yazıb. O da həqiqəti yazmağa çalışırdı. Amma həqiqət bəzən baha olur.

Bu gün, 21 fevralda bu iki insanı xatırlayarkən bir şeyi düşünmək lazımdır. Sözün gücü nədir?

Söz yandırıla bilər. Söz uğrunda öldürülə bilər. Amma söz heç vaxt tamamilə yox olmur. Bir gün, hardasa, kiminsə yaddaşında, kiminsə qəlbində, kiminsə yazdığında yaşamağa davam edir.

Qoqolun ölümündən 100 il sonra Mixail Bulqakov doğuldu. Bulqakov Qoqolu özünün ustadı adlandırdı. Onun "Ustad və Marqarita" romanında Qoqolun ruhu gəzir. Bünyadovun ölümündən 20 il keçdi. Onun kitabları hələ də oxunur, tədqiq edilir, çap olunur. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasında onun adına Şərqşünaslıq İnstitutu var.

21 fevral. Təqvimdə adi bir gündür. Amma bu gün iki böyük insan dünyasını dəyişib. Biri sözlə ölümsüzləşən, biri sözlə öldürülən. Hər ikisi də öz dövrünün, öz xalqının, öz elminin, öz sənətinin böyük simaları idi.

 Bu gecə, əgər fürsətiniz olsa, Qoqoldan bir hekayə oxuyun. Ya da Bünyadovun tərcüməsində Quranın bir surəsini. Onların sözləri hələ də burdadır. Hələ də canlıdır. Hələ də danışır.

Söz ölmür. Söz qalır. Və bir gün, bəlkə də elə bu gün, söz sizi tapır.

Allah rəhmət eləsin, ruhları şad olsun.

"Kağızlar alışıb yanarkən o, xaç çəkir və dua edirdi."

"Bıçaq və odlu silah. 75 yaşlı alim yerə yıxılır."

İki ölüm. Bir gün. Və sözün əbədiliyi...

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.02.2026)

Professor Yusif Alıyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

​Son günlər bəzi dairələrdə akademik və ədəbi məzmunlu dərin fikirləri ifadə edərkən Azərbaycan dilinin leksik kasadlıq yaşadığı barədə iddialar irəli sürülür. Müsahibələr tirajlanır, müxtəlif fikirlər yazılır, şərhlər verilir...

Peşəkar dilçilərin bu məsələyə münasibəti necədir, bilmirəm, amma mən bu fikirlərlə qətiyyən razı deyiləm.

 

​Tarix boyu qüdrəti ilə ucsuz-bucaqsız ərazilərdə böyük imperiyalar, xaqanlıqlar və dövlətlər quran, Altaydan Xəzər sahili boyu Asiya çöllərinə, Qaşqay ovalıqlarına və Avropaya qədər köç edən milyonlarla türk hər yerdə öz dilində danışıb, əhatə etdikləri hər bir nəsnəyə öz dilində ad veriblər. Məskunlaşdıqları yeni ərazilərdə də ana yurdlarında olduğu kimi özlərinə məxsus dünya qurublar. Dil elə bir fenomendir ki, millətin əzəli tarixini özü nəql edir. Eyni zamanda, dil millətin varlığının ən böyük sübutudur; dili güclü olan xalqın mənəvi hökmranlığı bir aksiomdur.

​Buna görə də ana dilini kiçikdən böyüyədək hər kəs qorumalıdır. Dil də bir dövlət sərhədi kimidir; əgər keşiyində durmasan, yad təsirlərin təzyiqinə məruz qalar və təməl sözlərimiz tədricən dildən sıxışdırılıb çıxarılar. Nəticədə, 50 il sonra hansısa tədqiqatçı qədim sözlərimizə dair dissertasiya yazıb sübut etməyə çalışacaq ki, "ay camaat, sən demə, qədimdə bizim belə sözlərimiz varmış və onlar indiki alınma sözlərin qarşılığı imiş". Biz də bunu sosial şəbəkələrdə alqışlayıb, səhəri gün unudacağıq.

​Dil belə qorunmur, belə inkişaf etdirilmir. Dil mübarizə və mücadilə tələb edir. Unutmayaq ki, 1952-ci ilin 21 fevralında Banqladeşdə benqal dilinin dövlət dili statusu alması uğrunda mübarizə aparan dörd tələbə şəhid oldu. Məhz bu fədakarlığın şərəfinə BMT 21 fevralı Beynəlxalq Ana Dili Günü elan etdi.

​Biz də öz ana dilimiz uğrunda hər gün çaba göstərməliyik. İlk olaraq bu gün cəmiyyətimiz qədim türk dili sözlərinin araşdırılması ilə məşğul olan dilçi alimlərimizin əməyindən və xidmətlərindən xəbərdar olmalıdır. Bu fəaliyyətlər insanlara sistemli şəkildə təqdim edilməlidir.

Gəlin, keçmişə doğru kiçik bir ekskurs edək...

Səlcuqlu dövlətinin təşəkkülündən sonra türk dili regionda hakim dil statusu qazanmış, kargüzarlıq və diplomatiya dili kimi ən yüksək səviyyəyə qalxmışdır. Təkcə bu tarixi faktı araşdırmaq dilimizin zənginliyini dərk etmək üçün kifayətdir.

​Bəzi qərəzli tarixçilər türklərin Qafqaza yalnız X əsrdə, Oğuz Yabqu elindən qaynayan Səlcuq köçləri ilə gəldiyini iddia edirlər. Bu fikrin yanlışlığını sübut etmək üçün heç tarixçi olmağa da ehtiyac yoxdur.

German xalqlarının köçü ilə Səlcuqların köçünü qarşılaşdırıb müqayisə etmək kifayətdir. Hunların təzyiqi ilə germanlar Avropaya "yayılanda" yerli xalqlarla ciddi dil münaqişələri yaşayırdılar. Lakin Səlcuqlar Qafqaza və Cənubi Azərbaycana gələndə heç bir dil problemi ilə qarşılaşmadılar. Bu o deməkdir ki, həm yerli əhali, həm də gələnlər eyni kökdən – TÜRK idilər. Hətta onlar arasında qədim Romadakı patrisilər və plebeylər arasında yaşanan məişət çəkişmələrinin bənzəri belə yaşanmadı.

Ekskursumuzu burada dayandırıb, mətləbə keçid edirəm.

​Demək ki, min illər boyu bu torpaqlarda yaşamış yerli türklərin leksikonuna əsaslanan lüğətlər hazırlansa, dilimiz lüzumsuz (mümkün qədər) alınma sözlərin yükündən asanlıqla qurtular. Məsələn, uşaqlara "təkamül" (evolyusiya) və ya "inqilab" (revolyusiya) sözlərini izah etməyə çalışarkən, elə ən başdan "sıçrayış" və ya "yüksəliş" demək daha anlaşıqlı olmazmı?

​"Azərbaycan dilində fikri izah etməyə söz çatmır", - demək, dilimizə vurulan böyük bir ləkədir.

Bu məqamda Azərbaycan dilinin zəngin dil olduğunu sübut edəcək bir müqayisəli paralellik aparaq.

Məlumdur ki, dünyadakı bütün dillər sintetik (iltisaqi) və flektiv (bükülən) dillər qrupuna bölünür.

​Bəzən dildən anlayışı olmayan insanlar deyir ki, ərəb dili Azərbaycan dilindən zəngin dildir.

Amma yanılırlar.

​Çünki ərəb dili kimi flektiv dillərdə "leksik konkretlik" yüksəkdir. Yəni hər bir spesifik vəziyyət üçün kökdən törəyən (termin kimi) yeni bir söz mövcuddur. Məsələn, ərəblərin dəvənin hər halına uyğun olaraq ayrı ad verməsi (Əl-Haim - çox susamış dəvə, Əl-Qaribə- gecə su içən dəvə) dilin lüğət (say) etibarilə zənginliyini göstərsə də, bu, həmin dilin mühitlə olan tarixi-psixoloji bağlılığından irəli gəlir. Lakin bu, dilin digər dillərdən "üstün" olması demək deyil, sadəcə idrakın sözlərdə dondurulmasıdır.

​Azərbaycan dili isə iltisaqi (bitişən) dildir. Bizim dilimizdə bir kök və onun ətrafında birləşən şəkilçilər, həmçinin sözlərin sintaktik əlaqəsi sonsuz sayda məna çaları yaradır. Yəni ərəb dilində yeni bir hal üçün tamamilə yeni bir söz yadda saxlamalısan ki, bu da yaddaş yükü deməkdir. Amma Azərbaycan dilində dilin daxili qaydaları, yəni qrammatikası vasitəsilə mövcud sözlərdən istifadə edərək yeni vəziyyəti təsvir edirsən ki, bu da məntiq və kombinasiya yükü deməkdir.

​Məsələn, "Dəvə gecə su içir" ifadəsində biz zamanı, subyekti və hərəkəti dəqiq ayırırıq. Bu, dili daha universal və çevik edir. Müasir elmi təfəkkür də hadisələri konkret bir adla dondurmaqdan ziyada, onların mahiyyətini təsvir etməyə meyillidir. Bir sözlə Azərbaycan dili çox məhsuldar dildir. Biz 1000 dənə ayrı söz yadda saxlamaq əvəzinə, 10 sözü dilin qaydaları ilə birləşdirərək 10.000 fərqli məna yarada bilirik. Bu, zəiflik deyil, dilin nə dərəcədə geniş imkanlara malik olduğunu sübut edir.

Bəli, ərəb dilində 12 milyon, Azərbaycan dilində 130 min söz var deyib dilimizi zəif bilənlər bu elmi faktı yaddaşlarında saxlasalar daha xeyirli olar.

Beləliklə, sübut etdik ki, Azərbaycan dili dünyanın ən zəngin və gözəl dillərindən biridir. İttiham etmək yerinə, əziyyətə qatlaşıb hər bir alınma sözün öz dilimizdəki qarşılığını (mümkün qədər) tapıb işlətməliyik. Dilin qorunması təkcə dövlət səviyyəsində və ya rəsmi kargüzarlıqda deyil; məktəbdə, evdə, küçədə, bazarda, sosial şəbəkədə, toyda və yasda belə həyata keçirilməlidir.

​Danışdığımız dil bu günə qədər bizi və soyumuzu qoruyub yaşadıbsa, indi də biz ana dilinin sağlam inkişafı üçün böyük çabalar göstərməliyik.

Ən azından bunu etsək, dilimizin necə böyük bir xəzinə olduğunu yenidən kəşf edərik.

​

21 Fevral - Beynəlxalq Ana Dili Gününüz mübarək!

Bizim ana dilimiz varlığımız, kimliyimiz və ən keçilməz sərhədimizdir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Portret janrı barədə Van Qoqun aşağıdakı sözlərini Azərbaycan rəssamı Oqtay Sadıqzadəyə də aid etmək olar: "Mən portret üzərində işləyərkən özümə inanıram, bilirəm ki, bu, məndə olan ən yaxşı cəhətləri inkişaf etdirən çox ciddi bir işdir”.

 

Oqtay Sadıqzadə 21 fevral 1921-ci il Xızıda Azərbaycan ədəbiyyatının tanınmış nümayəndələri- yazıçı Seyid Hüseynin və şairə Ümmügülsümün ailəsində anadan olub. Uşaqlıq illərindən yaradıcı bir mühitdə böyüməsi onun gələcək sənətkar taleyini müəyyənləşdirib. O, 1935–1939-cu illərdə Bakı Rəssamlıq Texnikumunda təhsil alaraq ilk əsərləri ilə sənətşünasların diqqətini cəlb edib.

1941-ci ildə repressiyaya məruz qalmış ailənin nümayəndəsi kimi Oqtay Sadıqzadə sürgün olunub, lakin düşdüyü ağır şəraitə baxmayaraq, yaradıcılığını davam etdirib. 1946-cı ildə Bakıya qayıtdıqdan sonra kitab qrafikası ilə məşğul olmağa başlayıb və bu sahədə nəzərəçarpacaq uğurlar qazanıb. Təhsilini davam etdirmək üçün o, Surikov adına Moskva Dövlət Rəssamlıq İnstitutuna daxil olub və 1956-cı ildə oranı qrafika ixtisası üzrə bitirib.

Təhsilini başa vurduqdan sonra Azərbaycan paytaxtı Bakıda “Azərnəşr” nəşriyyatında bədii redaktor kimi əmək fəaliyyətinə başlayan Oqtay Sadıqzadə nəşriyyatda çalışdığı ilk illərdən Azərbaycan və dünya ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin əsərlərinə çəkdiyi illüstrasiyalarla kitab qrafikası aləminə qədəm qoyub.

Bu dövrdə dünya təsviri sənətinin nailiyyətlərindən bəhrələnməklə o, ədəbi fikrin qüdrətli simalarından Onore de Balzakın, Viktor Hüqonun, İvan Turgenevin, Maksim Qorkinin, Mirzə Fətəli Axundzadənin, Hüseyn Cavidin, Cəfər Cabbarlının, Rəşad Nuri Güntəkinin və digər söz ustalarının əsərlərinin dərin emosional təsir gücünə malik yaddaqalan obrazlarını yaradıb.

Oqtay Sadıqzadə tematik tablo, kompozisiya və portret janrlarında çəkdiyi əsərləri ilə şöhrət qazanaraq, qısa müddət ərzində müasir Azərbaycan incəsənətinin inkişafında xüsusi xidmətləri ilə seçilən fırça ustasına çevrilib. Milli rəssamlıq sənətinin inkişafında müstəsna rol oynayan sənətkarın ayrı-ayrı janr və mövzularda yaratdığı boyakarlıq və qrafika əsərləri dövrün sənət salnaməsi olub.

 Təsvir formalarının sadəliyi və rəngarəngliyi ilə səciyyələnərək incəsənət tariximizdə özünəməxsus yer tutur. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyinin, Azərbaycan Milli Tarixi Muzeyinin, Üzeyir Hacıbəyli, Hüseyn Cavid, Səməd Vurğun və Bülbülün ev muzeylərinin tərtibatında rəssamın əsərlərinə xüsusi yer verilib.

Rəssamın Azərbaycan xalqının görkəmli şəxsiyyətlərinin portretlərindən ibarət rəsmlər qalereyası milli mədəniyyətimizə dərin hörmət aşılamaqla yanaşı, nadir kolorit bütövlüyü və səlisliyi ilə səciyyələnir. Onun obrazların təkrarolunmazlığı, kompozisiya üsullarının müxtəlifliyi və rəngkarlıq həllinin mükəmməlliyi ilə seçilən "Nizami Gəncəvi və dünya mədəniyyəti" adlı monumental silsilə əsərləri, Qətran Təbrizinin, Xurşidbanu Natəvanın portretləri məhz bu qəbildəndir.

Sənətkarın əsərləri Azərbaycan Dövlət İncəsənət Muzeyində, eləcə də Tretyakov Qalereyası kimi mötəbər mədəniyyət mərkəzində nümayiş etdirilir, Amerika Birləşmiş Ştatları, Almaniya, Kanada, İsrail və digər ölkələrdəki şəxsi kolleksiyalarda saxlanılır. Azərbaycanda müasir rəssamlıq məktəbinin təşəkkülü və inkişafında Oqtay Sadıqzadənin böyük xidmətləri vardır. Pedaqoji sahədə səmərəli fəaliyyət göstərməklə o, özünün zəngin bilik və təcrübəsini gənc rəssamlar nəslinin yetişdirilməsi işinə həsr edib

Oqtay Sadıqzadənin yaradıcılığı hər zaman sənətsevərlərin diqqət mərkəzində olub və dövlət tərəfindən yüksək qiymətləndirilib. Rəssamın müstəqil respublikamızın ali mükafatları olan "Şərəf" və "Şöhrət" ordenləri ilə təltif edilməsi onun sənətinə, şəxsiyyətinə diqqət və ehtiramın parlaq ifadəsidir. O, 2014-cü ildə təsviri sənətin inkişafında xidmətlərinə görə Azərbaycan Respublikasının Dövlət mükafatına layiq görülüb. 20 dekabr 2014-cü ildə 93 yaşında Bakı şəhərində vəfat edib

 

Mükafatları

- "Əməkdə fərqlənməyə görə" medalı

- "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

- "Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı" fəxri adı

- Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

- "Şöhrət" ordeni

- "Şərəf" ordeni

- Azərbaycan Respublikasının Dövlət Mükafatı

 

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.02.2026)