Nərgiz Mustafayeva, Gəncə

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Novruz sadəcə təqvimin dəyişməsi deyil, ruhun və təbiətin yenidən doğuşudur. Balkanlardan Çinə, uzaq Sibirdən Anadoluya qədər uzanan böyük bir coğrafiyada bu bayram min illərdir ki, sülhün və birliyin rəmzi kimi qeyd olunur.

Xalqlar hələ böyük dinlərə (İslam, Xristianlıq) bölünməzdən əvvəl, hamısı təbiətə inanırdı. Şərq və Türk xalqları tərəfindən qeyd olunan bu astronomik hadisə gecə ilə gündüzün bərabərləşdiyi Mart ayının 21-də qeyd olunur. Bu bayram müxtəlif xalqlarda müxtəlif adlarla adlansa da, özünəməxsus adətləri olsa da Novruzun fəlsəfəsi dəyişməz qalır - təbiətin oyanışı, yeni ilin başlanğıcı və xeyrin şər üzərində qələbəsi.

Qırğızıstan:

Qırğızlarda Novruz – ardıc tüstüsü ilə ruhların təmizlənməsi və at belində cəsarətin nümayiş olunduğu bir gündür. Bayram günü kişilər at üstündə “Kök-börü” adlı oyun oynayırlar. Evi mütləq “Ardıc” ağacının tüstüsü ilə tüstüləndirirlər ki, pis ruhlar və bəlalar evdən uzaq olsun. Qırğız qadınları da mahnılar oxuyaraq səməni şirəsindən “Sümüölök” bişirlər. 

Qazaxıstan.

Bu bayram Qazaxıstanda “Ulusun Ulu Günü” (Böyük gün) adlanır.​İnanclara görə, martın 21-dən 22-nə keçən gecə yer üzünə ruzi paylayan Kıdır ata (Xızır ata) gəlir və göydən bərəkət rəmzi olan “Göy qazan” enir. Süfrəyə mütləq 7 tərkibli “Nauryz Koje” şorbası qoyulur. Qazaxıstanda Novruz yazın gəlişi deyil, həm də xalqın öz köklərinə, adət-ənənələrinə qayıdış günüdür.

Tacikistan:

Tacikistanda Novruz – ilk bahar çiçəklərinin sevinci və torpağın oyanışı deməkdir. Uşaqlar dağlara gedib ilk bahar çiçəklərini yığır və kəndə gətirib hamıya baharı müjdələyirlər. Onlar inanırlar ki, Novruza qədər evdə hər şey, hətta divarlar belə silinib təmizlənməlidir ki, evə ruzi gəlsin.

Özbəkistan.

Özbəklərdə bayramın ən böyük adəti bütün məhəllə bir yerə toplaşaraq gecə boyu mahnılarla bişirdiyi səməni şirəsindən hazırlanan “Sümələk” bişirilməsidir. Sümələklə yanaşı, kişilər də böyük qazanlarda ət və buğdadan ibarət “Xəlim” yeməyi bişirilər. Özbəkistanda Novruz bir qazan ətrafında birləşmək, küsülülərin barışması və xalqın birliyi deməkdir.

Türkmənistan.

Türkmənistanda bu gün rəsmi olaraq “Milli Bahar Bayramı” adlanır. Bayramın bəzəyi məşhur Ahal-təkə atlarının yarışıdır. Gənc qızlar “Muncuqlu-atdı” oyunu ilə gələcək bəxtlərini öyrənmək üçün fallar açırlar. Kəndlərdə qurulan “Novruz köçələri”ndə milli sənətkarlıq nümunələri sərgilənir.

İran.

İranda Novruz rəsmi yeni ilin başlanğıcıdır. Küçələrdə Hacı Firuz rəqs edərək baharı muştuluqlayır. Novruzdan əvvəlki son Çərşənbəsi “Çahərşənbə-Suri” tonqal üzərindən tullanaraq mənəvi təmizlənmə ayini keçirilir. Bayramın 13-cü günündə keçirilən Sizdə-Bedar mərasimi səmənilər suya atılır və ilin uğurlu olması üçün dualar edilir.

Türkiyə. Anadolu mədəniyyətində Novruz günü “Sultan Nevruz” adlandırılır. Manisada 41 növ ədviyyatdan hazırlanan şəfalı “Mesir məcunu” xalqa paylanır. Türkiyədə Novruz - tonqal üstündən tullanmaq, xalq mahnıları və ortaq süfrələr ətrafında qardaşlığın və yenilənmənin bayramıdır.

Türk Altay mədəniyyətində Novruz bayramı.

Novruzun izləri uzaq Sibirə - Saxa (Yakut) və Altay türklərinə qədər gedib çıxır. Onlar bu bayramı İlqıyax və ya İlsıyax (yəni “İlin ayaq basması”) adlandırırlar. Sərt qışdan çıxan insanlar üçün bu gün süd məhsulları ilə süfrə bəzəmək, ağaclara rəngli lentlər bağlamaq və Günəşə dua etmək ənənəsi var. Bu, bayramın türkdilli xalqların qan yaddaşındakı qədim adıdır.

Slavyanlarda Maslenitsa.

 Slavyan xalqlarında Novruzla eyni fəlsəfəni daşıyan, qışın yola salınması və baharın qarşılanması ayini olan Maslenitsa mövcuddur. Baxmayaraq ki, bu gün o, fərqli tarixlərdə qeyd olunur, onun kökündə duran “günəşin oyanışı” ideyası Novruzla tam eynidir. Bu bayramda blini Günəşin rəmzi olan dairəvi, isti kökələr bişirilir. Qışın rəmzi olan samandan müqəvva tonqalda yandırılır ki, köhnə ilin bütün bəlaları məhv olsun.

Göründüyü kimi, Novruz sadəcə bir xalqın deyil, bəşəriyyətin ortaq mirasıdır. Bu bayram müxtəlif xalqları baharın gəlişi ətrafında birləşdirən ən güclü mədəni körpüdür.

Qeyd: Məqalə müəllifin şəxsi tədqiqatları, xalq inancları və mifoloji mənbələrin müqayisəli təhlili əsasında hazırlanmışdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.03.2026)

ADA Universitetinin Qazax Mərkəzində Xalq Şairi Səməd Vurğunun anadan olmasının 120 illiyinə həsr olunmuş “Çünki Vurğunuyam mən bu yerlərin” adlı poeziya günü keçirilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ADA Universitetinin Qazax Mərkəzinə istinadən xəbər verir ki, tədbir Qazax Müəllimlər Seminariyasının İncəsənət Mərkəzində gənc rəssam Gülarə Salehin şairin xatirəsinə və “Azərbaycan” şeirinə həsr olunmuş “Mənim Azərbaycanım” adlı sərgisinin nümayişi ilə başlayıb.

Ardınca Seminariyada keçirilən tədbirdə Qazax və Ağstafa rayonlarından olan təhsil və mədəniyyət işçiləri, eləcə də şairin Qazaxdakı Poeziya Evinin əməkdaşları iştirak ediblər. Tədbirdə Azərbaycan Yazıçılar Birliyi birliyin Qazax bölməsinə rəhbərlik edən şair Barat Vüsalla təmsil olunub.

Sazlı-sözlü “Çünki Vurğunuyam mən bu yerlərin” adlı poeziya günü bir daha Vurğun ölməzliyini diqqətə çəkib, yurdun hər qarışına misraları hopmuş dahi şairə bir vəfa borcu miissiyası daşıyıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.03.2026)

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu unikal tarixi artefaktın — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 1918-ci ilə aid dövlət möhürünün naxışının aşkar edildiyini elan edir.

Qazaxıstanlı alim, IX-XX əsr Türk dövlətlərinin tarixi coğrafiyası və tarixi kartoqrafiyasının tədqiqatçısı, siyasi elmlər doktoru, professor, Qazaxıstan Respublikasının elm sahəsində Dövlət Mükafatı laureatı Muxit-Ardağer Sıdıknazarov tərəfindən Azərbaycanın sarsılmaz dövlətçiliyinin mühüm artefaktı aşkar edilib, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 1918-ci ilə aid dövlət möhürünün naxışı tapılıb.

Bu barədə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu məlumat verib.

Avropa və ABŞ-da aparılan arxiv kartoqrafik araşdırmalar zamanı, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918–1920) Parlamentinin sədri və Paris Sülh Konfransındakı nümayəndə heyətinin rəhbəri Əlimərdan bəy Topçubaşovun məktubları üzərində AXC-nin dövlət möhürünün naxışı tapılmış və tədqiq edilmişdir.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin dövlət möhürünün naxışı vahid arxiv kompleksində, orijinal xəritə və müşayiətedici məktubla birlikdə Əlimərdan bəy Topçubaşovun məktubunda aşkar olunub. Dövlət möhürünün bu naxışı hazırda yeganə nüsxədir və ilk dəfə elmi dövriyyəyə daxil edilir.

Möhür 28 may 1918-ci ildə elan edilmiş Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə məxsusdur.

Bu mühüm artefakt Azərbaycanın və Türk dünyasının görkəmli dövlət xadimi, AXC Parlamentinin sədri Əlimərdan bəy Topçubaşovun fəaliyyəti ilə bağlıdır və onun tərəfindən istifadə edilib.

Azərbaycan dövlətçiliyinin simvolu olan bu nadir artefakt 28 may 1918-ci il – 28 aprel 1920-ci illər dövrünü əhatə edir.

Bu tapıntı yüksək elmi dəyərə malikdir. Suveren hakimiyyətin əsas atributu olan dövlət möhürü, XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan dövlətçiliyinin institusional formalaşması tarixinə dair ən mühüm mənbə rolunu oynayır.

Sözügedən möhür naxışının elmi dövriyyəyə daxil edilməsi Azərbaycanın kəsilməz dövlətçiliyi və AXC-nin diplomatiya tarixinə dair ilkin mənbələr bazasını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirir. Eyni zamanda, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin rəmzləri, kargüzarlığı və beynəlxalq nümayəndəliyi ilə bağlı məsələlərin dəqiqləşdirilməsinə xidmət edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Novruz bayramı günlərində çox məşhurlarımız dünyaya gəlib. Onlardan biri də Atif Zeynallıdır. Bu gün onun barəsində söz açmaq istəyərdim.

Atif Zeynallı 20 mart 1927-ci ildə dünyaya göz açmışdı. Azərbaycan tarixinin ən qarışıq, ən qanlı-qadalı illəri idi. Xalq kommunizm ideyalarına inananlara və inanmayanlara bölünmüşdü, təbəqələşmə böyük vüsət almışdı. Uşaqlıq yaddaşında öncə 37-ci ilin qırmızı terror, ardınca da 2-ci dünya müharibəsi möhkəm yer tutmuşdu Atif Zeynallının. Və o, belə bir mühitdə ədəbiyyata, şeirə maraq göstərməkdəydi.

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü Atif Zeynallı ədəbiyyata 1947-ci ildə "Azərbaycan gəncləri" qəzetində çap olunmuş "Azərbaycan" adlı şeiri ilə gəlmiş, ömrünün sonuna qədər on dörddən artıq şeir kitabı dərc edilmişdir. Yeddinci sinfə qədər Bakıdakı 132 saylı orta məktəbdə oxumuşdur. Böyük Vətən müharibəsi başlanandan sonra ailəsi aclığa görə Mərdəkandakı bağ evinə köçmüşdür. O,  ömrünün son illərini də bu evdə yaşadı.

1944-1949-cu illərdə ADU-nun Şərqşünaslıq fakültəsində təhsil almışdır. Əmək fəaliyyətinə Cəlilabadda müəllim kimi başlamış, sonra Mərdəkandakı 156 saylı axşam məktəbində (vaxtilə burada 8-10-cu sifləri oxumuşdu) müəllimlik etmişdir. Müəllimliklə yanaşı, gündüzlər "Azərnəşr"də redaktor kimi çalışmışdır.

Özünü ədəbiyyatda şair kimi görmək istəyən Atif Zeynallı elmin də dalınca getməkdəydi.

1953-cü ildə Moskvada SSRİ EA Şərqşünaslıq İnstitutunun aspiranturasına daxil olur. 1956-cı ildə Azərbaycan EA Ədəbiyyat İnstitutunda işə girir. Stalinin bütünün sındırılması o zaman ədəbi mühitdə gərginlik və parçalanma yaratmışdı, qoca ədiblərin çoxu açıq-gizlin Stalinin ifşasına qarşı idilər. O isə bir alim və şair kimi stalinizmin tənqidinə tərəfdar idi.

Ədib 1957-ci ildə "C.Cabbarlının dramaturgiyasında yeni insan surətləri" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. Həmin ildən Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının üzvü idi.

Poeziya ilə yanaşı dram əsərləri də yazırdı. "Sirlər yuvası", "Nəriman ata", "Məmmədəli kurorta gedir", "Ləkə" kimi pyesləri Bakı, Gəncə teatrlarında səhnəyə qoyulmuşdu. Ədibin pyesləri əsasən komik-dramatik üslubda idi. Təəssüf ki, bu əsərlər toplanıb çap edilməmişdir. Ümumən onun səliqəli arxivi yoxdur.

Atif Zeynallı 28 yanvar 1991-ci ildə vəfat etmişdir.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.03.2026)

Nurəddin Ədiloğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət”                           

...Hər il yazqabağı yaşıdlarımın çoxu kimi xəyalən uşaqlıq və gənclik illərimin Novruz çağlarına dönürəm. Martın ilk günlərindən başlayaraq el-obanın böyük ruh yüksəkliyi ilə güllü - butalı Novruzun pişvazına çıxmaq üçün tədarük görməsi, ilaxır çərşənbəni, Novruz bayramını istəyincə qarşılaması barədə xatirələr indiki uşaqlara nağıl kimi görünə bilər.

Üzümüzə yaz nəfəsi toxunan nurlu səhərlərin birində baxıb görərdik ki, bağ-baxçada gül-gülü çağırır, bülbül-bülbülü. Tumurcuq vurmuş ağaclar ağac, baharı ilk müjdələyən quşlar quş dili ilə Novruzun gəlişindən soraq verirlər. Bahar fəslinin gözəlliyini süsləyən yasəmən güllərinin qoxusu yol-yolağı bürüyərdi. Gül-çiçəklər bağlara, qartallar zirvəyə, şəlalalər dağlara, leyləklər səmaya yaraşdığı kimi, Novruz da yurdumuzun ellərinə-obalarına  yaraşardı...

     Novruzun gəlişi fəsillərin və nəsillərin görüş çağına dönürdü. Üzü nurlu ağbirçək nənələrin dilindən xeyir-dualar əskik olmurdu. Müdrik babalar süfrə başına yığışan nəvə-nəticələrinə öyüd verərdilər ki, bəs dədə-babadan qalma adət-ənənə var: Belə əziz axşamlarda kimsəsizləri tək qoymazlar, elə ki, Novruzun “topu” atıldı durun, bayram xonçasından pay götürün, gedin sonsuzlara, kimsəsiz qocalara baş çəkin! Savab qazanın, bu əziz axşamlarda...

    Bəli, əzəldən elin gözü tərəzi, dürlü-dürlü sözü-söhbəti öyüd-örnək olub!  Ağsaqqallar deyərdilər ki, köhnə ilin haqq-hesabını təzə ilə saxlamazlar. Beləcə ilin axır çərşənbəsinə kimi borclar ödənilərdi. 

...Torpağa sonsuz sevgisi ilə cütü-xışı yaradan zəhmətkeş dədə-babalarımız: “Durna gəldi şuma çıx...” – deyə şumaçıxma mərasiminə səsləyərmişlər əkinçiləri. Toxum səpməyi elin-obanın ən hörmətli, ayağısayalı adamlarına etibar edərmişlər...

Novruz – ana təbiətin insanlara bərabərlik, mehribançılıq, barış, sevgi, şadyanalıq təklifi idi... Novruzun gəlişinin ən ümdəsi onunla əlamətdar olardı ki, çoxdanın küsülüləri bir-birilə əl tutub bayramlaşar, umu-küsünü unudardılar. Babalar “Bayram küsülü sevməz”,- deyə ən yaman günün küsülülərini belə barışığa çağırar, ağbirçək nənələr də deyərdilər ki:

Gəbənin eni qarış,

Güllü – butalı naxış.

Bayram küsülü sevməz

Qadan alım, gəl barış!

Əsrlərin sınağından çıxmış Novruz ruhlu uluca-uluca nəğmələr, vəsfi-hallar, bilməcələr, söyləmələr uşaqlı-böyüklü məclislərə şadyanalıq qatardı. El-obada sinədəftər qocaların bayatı, rəvayət, ocaqdibi söhbətləri bayramın söz sovqatı,  söz bəzəyi olardı.

    ...Totuq-motuq oğlan uşaqları bahar rəngli qurşaqlar atardılar evlərin qapısından. Qəlblərinin genişliyi yerə-göyə sığmayanlar qurşaq atanları sevindirər; iydə, kişmiş, badam, qoz, fındıq, rəngli yumurtalar düşərdi uşaqların payına. Uşaq çağlarımızda belə günlərdə unnuqlarda una basdırılmış yumurtaları döyüşdürərdik. Ən bərk yumurta “səsəl” adlanardı. Yumurta döyüşünün bir növünə də “qatar döyüşü” deyərdilər. Bu “döyüş” təkcə uşaqların deyil, böyüklərin də arasında keçirilərdi. Adətə görə yumurtaya baxışmaz, dəyiş-düyüş etməzdilər. Sonda “qatardan” daha çox, salamat çıxan yumurtaların sahibi qalib gələrdi.

El arasında bu günəcən sınaqdan çıxmış mərd adama filankəs “qatardan çıxıb” deyirlər. İnsanlar arasında barışı, mehribançılığı yaradan həm də  bir-birindən maraqlı xalq oyunları idi. “Sultanoyunu”, “Bəhməngizir”, “Əlbəndi”, “Gözbağlıca”, “Təkbələncüt”, “Xan-xan” oyunu, “Beş daş”, “Qayışgötürdü”, “Atmindi”, “Çiling-ağac” və s. xalq oyunları insanlarda bayram ovqatı ilə yanaşı, çeviklik, sağlam düşüncə, möhkəm birlik yaradırdı.   

Göydən yerə nur ələndikcə, ana torpağın bahar fərəhi, sevgisi köksünə sığmazdı. Bir də baxardın ki, yaz yağışının damcıları ilə yaz günəşinin şuaları səmada elə bir möcüzə yaradıb, gəl görəsən. Masmavi göylərin tağına qövsi-quzehin “naxış vurduğu” rənglər silsiləsi könülləri oxşardı. Qədim el inamına görə göy qurşağının altından keçən adamın arzusu hasil olarmış!.. Bir də el arasında yeddi rəngli göy qurşağına qarı nənənin örkəni, “Fatma nənənin hənası” da deyirlər. Novruz bayramı öynəsində elin başbilənləri göy qurşağına baxıb, nəyin bol, nəyin qıt olacağını xəbər verərdilər; qırmızı rəng arpa-buğdanın, sarı rəng darının, yaşıl rəng paxlanın rəmzi sayılırdı...

Xeyirli – bərəkətli yaz günləri evlərdə şirinçörək, şəkərbura, paxlava bişirən gəlinlərimiz, ana və nənələrimiz bir-birinə könül xoşluğuyla: “Toy çörəyi yapasan!”, “Bayram xonçasını ilbəil artıq tutasan!”- deyə xeyir-dualar verərdilər...

Bayram xonçasında yamyaşıl səməni tellənər, ətrafında rəngbərəng şamlar yandırarlar. Bu şamlar da adi şamlar sayılmaz. Arzu, sevgi, murad şamları deyərlər onlara! Hər evdə baharın ilk nemətinə - səməniyə alqış nəğmələri oxuyardılar:

Səməni, saxla məni,

İldə göyərdərəm səni...

Yeddi rəqəmi xalqımızın düşüncəsinə görə müqəddəs olduğundan Bayram süfrələrinə adətə görə, gərək yeddi löyün xörək, yeddi cür şirniyyat, yeddi cür qovurğa və çərəz, mer-meyvə düzülə, həyətlərdə, meydanlarda yeddi tonqal çatıla:

Ağırlığım, uğurluğum  burda qalsın,

 Dərdim, bəlam odda yansın...

deyib hoppanardıq uşaqlı-böyüklü tonqalların üstündən. (Bu gün xalqımızın nə ki, dərdi, ağrısı-acısı varsa, qoy Novruz tonqallarında alışıb yansın!)

Atıl-matıl, çərşənbə,

Ayna kimi bəxtim açıl, çərşənbə!

-deyərək qəlblərində gizli istək, sevgi cücərən el qızları niyyətlərinin işığında yamyaşıl sabahlara boylana-boylana qulaqasdıya yollanardı qonum-qonşu qapısına. Adətən üç evə baş çəkib, qapı pusardılar. Odur ki, hər evin ağbirçəyi-ağsaqqalı buyurardı ki, belə əziz axşamlarda gərəkdi ki, xoş sözlər danışasan, olub-olmuşlardan məzəli söhbətləri yada salıb, deyib-güləsən...  Deyərdilər ki, yazda gülənin ömrü də uzun olar. “Deyin, gülün, şənlənin, ömrünüz uzun olsun!”                             Bu bayram günlərində həm də əziz və müqəddəs insanların məzarını ziyarət olunur, ruhlarına dualar oxunur... Azərbaycanda Şura höküməti qurulandan sonra Novruz -dini bayram kimi bolşeviklərin hücumuna məruz qalıb. Buna baxmayaraq xalqımız Novruzu uzun müddət əziz və milli bayram kimi ailə çevrəsində keçirib, adət-ənənələrini qoruyublar.

 ...1967-ci ildə dövlət xadimi Şıxəli Qurbanovun adı Novruzla qoşa çəkilməyə başladı. Məhz həmin ilin baharında Suraxanı atəşgahından gətirilmiş od Bakının qoynunda - məğrur və əfsanəvi Qız Qalasının yaxınlığında böyük Novruz tonqalını şölələndirdi. Gəlin kimi bəzədilmiş Bahar qız obrazını canlandıran Səfurə İbrahimovanın şənliyə at belində gəlməsi və təbriki ağ-qara kinolentin yaddaşına həkk olunub.  Böyük  bayram  tonqalı  günəşin yerdəki simvolu kimi xalqımızın  taleyini  nura qərq etdi. Novruzun hər gəlişi Odlar Yurdunun adına ucalıq, əzəmətinə əzəmət, vüqarına vüqar qatdı, bayram şənlikləri təntənəli məqamlarla zənginləşdi. O zaman Bakı şəhər partiya komitəsində ideologiya üzrə katib vəzifəsində çalışan və Şıxəli Qurbanova Novruz şənliyinin keçirilməsində böyük mənəvi dəstək verən rəhmətlik Vəli Məmmədovun xidmətlərini də unutmaq olmaz!  Novruzun Azərbaycanda  rəsmi “milli vətəndaşlıq vəsiqəsi” alması onun Orta Asiya respublikalarında da bayram kimi qeyd olunmasına rəvac verdi.

   Novruz bayramının bərpa olunması mahiyyətcə xalqımızın azadlıq əzminin nümayişi idi və ilk növbədə milli dövlətçilik quruculuğuna xidmət edirdi. 1991-ci ildə müstəqilliyini bərpa edən Azərbaycan Novruzu rəsmi bayram elan etdi.

...Bu gün üçrəngli bayrağımız da allı-güllü Novruzun gözəlliyinə gözəllik qatır. Novruz abadlıq, səliqə sahman, barışıq və s. ilə yanaşı, həmrəylik və sülh rəmzidir, bütün nəsillərdən olan insanların bir-birinə bənzərsiz ehtiram vədəsidir. Azərbaycanda ta qədimdən Novruzda bütün ailə üzvlərinin mübarək bayram süfrəsi ətrafında birlikdə olması ən  yaxşı əlamət sayılır.

...Etiraf edim ki, nə qədər təmtaraqlı keçirilsə də indiki Novruz şənlikləri nə bizim uşaqlıq, nə də gənclik dövrümüzün Novruz günlərinə bənzəyir. Lakin hamımız cani-dildən Uca Tanrıya DUA edirik ki, hər evə, hər ailəyə, uşaqdan – böyüyə hər bir Azərbaycan vətəndaşına Novruz  bayramı xoşbəxtlik gətirsin!

Mən də bu yazıma bayram ovqatla nöqtə qoyaraq dua edirəm: Qoy bu Novruzun qədəmləri uğurlu olsun! Allah hər birinizə tükənməz yurd sevgisi, xeyir əməl, cansağlığı, xoşbəxtlik, bol ruzi, əmin-amanlıq nəsib etsin! Amin.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.03.2026)

Nərgiz Mustafayeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Novruz - Baharın gəlişinin müjdəçisi, təbiətin oyanmasının, canlanmasının simvolu hesab edilir. Bu bayram İran və türk xaqlarına aid bir bayramdır. Bayram gecə ilə gündüzün bərabərliyi günündə, yəni mart ayının 20-dən 21-nə keçən gecə və gündüz qeyd olunur.

Ta qədim zamanlardan bəzi xalqlar təbiətin oyanışını müxtəlif şənliklər və mərasimlərlə qeyd ediblər. Bir çox yazılı mənbələrdə istinad edilir ki, Novruz bayramının qeyd edilməsi tarixi Zərdüşt Peyğəmbərin dövrünə gedib çıxır. Bayramın adət-ənənələrinə müxtəlif şair və yazıçıların əsərlərində rast gəlinir. Buna misal olaraq Nizamilmülkün “Siyasətnamə”si, Ömər Xəyyamın “Novruznamə”si, Nizami Gəncəvinin “İsgəndərmə” poemasını nümunə göstərmək olar.

Ümumiyyətlə, müxtəlif xalqlarda Novruz başqa adlarla adlandırılmışdır. Əski türklərdə Ergenekon dastanına əsasən türklərin “Ergenekondan çıxışı və çillələrinin bitməsi ilə yeni bir dövrün başlanması” məhz Novruz bayramı gününə təsadüf edir. Türk Altay mədəniyyətində isə Novruz bayramını İlqayax, Yakutlarda isə İlsıyax adlandırırlar.

İllər keçdikcə bu bayram nəsildən nəsilə ötürülüb və müxtəlif yeni-yeni adət-ənənələr, mərasimlər yaranıb. Günümüzdə Azərbaycanda Novruz bayramının: papaq atmaq, tonqaldan tullanmaq, səməni yetişdirmək, yumurta boyamaq, qulaq falı və s. adətləri var.

Novruz Bayramının adət-ənənələrinə Azərbaycan ədəbiyyatında da sıx rast gəlinir. Buna misal olaraq yazıçı İsmayıl Şıxlı “Dəli Kür” romanında insanların bayram təlaşını belə qeyd edib:

“Novruz bayramı idi. Kənd uşaqları səbirsizliklə axşamın düşməsini gözləyir, tez-tez xırman yerinə topladıqları ota baxırdılar. Onlar qucaq-qucaq küləş, saman gətirib otun üstünə atırdılar. Bundan başqa, əllərinə keçən quru çırpıları, odun qırıntılarını da buraya atırdılar. Onlar şər qarışan kimi tonqal yandıracaqdılar. Oğlanlar bundan başqa, meşədən uzun payalar kəsib gətirmişdilər. İri bir gərməni ortasından deşib həmin ağaca keçirmiş və lopa düzəltmişdilər. Tonqallardan başqa damın üstündə lopa da yanacaqdı.

Qızlar sakit oturmurdular. Özlərinə təzə paltar tikir, axşama qədər hazır edib geyməyə çalışırdılar. Gəlinlər yumurta boyayır, arvadlar tez-tez düyü arıtlayan qızlara göz yetirirdilər. Səmənilər süfrələrə düzülürdü. Hamı bayrama hazırlaşırdı. Varlı da, kasıb da çalışırdı ki, bu axşam süfrəsi boş qalmasın. Aylarla yığdıqlarını bir gecə üçün xərcləyənlər də var idi”.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.03.2026)

Bakı Şəhər Mədəniyyət Baş İdarəsi Yasamal rayon Mərkəzləşdirilmiş Kitabxana Sisteminin Mərkəzi Kitabxanasında “Yubileylər silsiləsi” tədbirlər çərçivəsində Azərbaycanın ilk Xalq şairi, dramaturq, tərcüməçi, akademik Səməd Vurğunun 120 illik yubileyinə həsr olunmuş videoçarx hazırlanıb.

Bu barədə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Kitabxanadan məlumat verilib.

Videoçarx Ulu Öndər Heydər Əliyevin Səməd Vurğunun 90 illik yubileyindəki çıxışından fraqmentlə və Səməd Vurğunun arxivdə saxlanılan söylədiyi şeirlə başlayır. Videoçarxda Ulu Öndərin Səməd Vurğun haqqında söylədiyi sitatlar da verilir.

Xalq şairinin həyatı, yaradıcılığı və əsərləri haqqında məlumat verilir. Qeyd olunur ki, gənc şair öz xalqını, Vətənini, doğma torpağını sevdiyi üçün özünə “Vurğun” təxəllüsünü götürmüşdür. Şairin ilk kitabı “Şairin andı” 1930-cu ildə nəşr olunmuşdur. Bildirilir ki, 1935-ci ildə Səməd Vurğun 7 poema və 100-ə yaxın şeir yazmışdır. Səməd Vurğun N.Gəncəvinin “Leyli və Məcnun”, M.Füzulinin əsərlərindən parçalar, Ş.Rustavelinin “Pələng dərisi geymiş pəhləvan”, A.S.Puşkinin “Yevgeni Onegin”, M.Qorkinin “Qız və ölüm” əsərlərini Azərbaycan dilinə tərcümə etmişdir. Böyük Vətən müharibəsi S.Vurğunun yaradıcılığında xüsusi yer tutur. O, bir neçə epik poema və 60-dan çox şeir yazmışdır. Xalq şairinin “Ananın nəsihəti” şeiri ABŞ-da müharibə əleyhinə əsərlər müsabiqəsində yüksək qiymətləndirilmişdir.

Azərbaycan Elmlər Akademiyasının təsisçilərindən biri də Səməd Vurğun olmuşdur. Şair 1945-ci ildə Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının akademiki, 1954-cü ildə akademiyanın vitse-prezidenti vəzifəsinə seçilmişdir.

Xalq şairi Səməd Vurğunun xatirəsi, onun təltifləri və mükafatları haqqında da məlumat verilir.

Videoçarx kitabxananın YouTube kanalında nümayiş olunur:

https://www.youtube.com/watch?v=2UD1ugM1QAg

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.03.2026)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Sumqayıtda doğulub boya-başa çatmışam. Uşaqlıq illərim bu şəhərdə keçib. O vaxt evlərdə işıqlar tez-tez sönər, məişət qazının verilməsində fasilələr yaranardı. Birimizə qonaq gələndə, bir evdə məclis olanda qonşudan stol-stul, qab-qaşıq alınardı. Hətta evdə yemək hazırlamaq üçün biri digərindən bir ədəd soğan, kartof, yumurta və ya bir qaşıq duz, tomat istəməkdən çəkinməzdi. İnsanlar arasında qəribə bir mehriban münasibət vardı...

Novruz bayramında qalayacağımız tonqal üçün əlimizə düşən taxta, odun parçalarını il ərzində ordan-burdan toplayıb, binamızın zirzəmisində gizlədərdik. Hacı Zeynalabidin Tağıyev qəsəbəsinə gedib, "Aviazavod"un metal zibilliyindən təyyarə təkərlərinin "disk"lərini gətirərdik ki, tonqala atıb fişəng effekti yaradaq və həmçinin partlayış səsi çıxaran, "zırpaket" bükümləri düzəldək...

Bayramda isə hər ailə yeddi qonşuya pay verərdi. Şəkərburaların bəzəyindən, qoğalların dadından bilərdik ki, hansı evdə hazırlanıb. Bəli, təxminən otuz yaşa qədər hamımızın bir-birimizdən xəbəri var idi. Böyüdük, bizimlə bərabər doğma şəhərimiz də böyüdü. Və biz bu böyük şəhərin içində bir-birimizə həsrət qaldıq...

Bu gün nə işıqlar sönür, nə də məişət qazı fasilələrlə verilir. Şərait o qədər yaxşıdır ki, daha qonşu qonşudan nə stol-stul, nə qab-qaşıq, nə də bir qaşıq duz, tomat və ya yumurta almır. Binanın bu başında yaşayan, o biri başında olan qonşusundan xəbərsizdir. Daha heç kim ayaq saxlayıb saatlarla bir-biri ilə dərd-sərini, bildiklərini bölüşmür. Elə bil dünyanın sonudur, hamı harasa tələsir...

...Artıq 60 yaşım var, amma içimdəki uşaq hələ də qocalmayıb. Hər Novruz gələndə yenə də məhlə-məhlə dolaşıb taxta parçalarını toplamaq, böyük bir tonqal qalamaq istəyirəm. Fəqət, bu işi görmək üçün uşaqlıq dostlarımın heç birini yanımda görməyib sakitləşirəm. Ölənlər ölüb, yaşayanları isə artıq babadırlar. Necə deyərlər, hər kəs öz iş-gücündə, hər kəs öz ömrünü sürür...

Bəli, hər Novruz bayramı gələndə xatirələr baş qaldırır, sızlayır ürəyimin telləri...

 Bayramınız mübarək olsun!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.03.2026)

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Beyləqan-İmişli təmsilçisi,

Sürətin içində kimliyimizi necə qoruyuruq?

Müasir dünyanın ritmi insanın daxili aləminə təsir edən ən mühüm amillərdən birinə çevrilmişdir. Zamanın sanki sıxlaşdığı, hadisələrin bir-birini əvəzləmə sürətinin artdığı bu dövrdə insan yalnız fiziki deyil, mənəvi baxımdan da yeni bir mühitin içində yaşayır. Bu mühit isə rəqəmsal texnologiyalarla formalaşır. İnformasiya bolluğu, sosial şəbəkələrin həyatın mərkəzinə keçməsi və süni intellektin gündəlik fəaliyyətlərə inteqrasiyası insanın düşünmə, hiss etmə və özünüifadə formalarını dəyişir. Belə bir şəraitdə ədəbiyyat və incəsənət yalnız estetik sahə olaraq deyil, həm də kimliyin qorunması və yenidən dərk olunması üçün mühüm vasitəyə çevrilir.

Əslində, texnologiya ilə mədəniyyət arasındakı münasibət yeni deyil. Tarix boyu hər yeni texnoloji mərhələ insanın mədəni həyatında müəyyən dəyişikliklərə səbəb olmuşdur. Mətbəənin ixtirası kitabı geniş kütlələrə çatdırdı, fotoqrafiyanın yaranması təsviri sənətdə yeni istiqamətlər açdı, kino isə həm ədəbiyyatın, həm də teatrın ifadə imkanlarını genişləndirdi. Lakin rəqəmsal dövrün fərqi ondadır ki, bu dəyişikliklər daha sürətli və daha dərin xarakter daşıyır. Əgər əvvəlki dövrlərdə texnologiya mədəniyyəti tamamlayırdısa, bu gün o, bir çox hallarda onun yerini almağa iddia edir.

Bu prosesin ən aydın müşahidə olunduğu sahələrdən biri ədəbiyyatdır. Klassik oxu vərdişləri getdikcə dəyişir. Uzun romanlar, dərin psixoloji təhlillərlə zəngin əsərlər yerini daha qısa, daha sürətli qavranılan mətnlərə verir. Sosial media platformalarında yayılan mikro-hekayələr, şeirlər və qısa esselər geniş auditoriya qazanır. Bu, bir tərəfdən ədəbiyyatın demokratikləşməsi kimi qiymətləndirilə bilər. Artıq yazmaq və paylaşmaq üçün xüsusi platformalara ehtiyac yoxdur; hər kəs öz fikrini geniş auditoriyaya çatdıra bilir. Lakin digər tərəfdən, bu proses dərinliyin və estetik keyfiyyətin azalması riskini də daşıyır.

Ədəbiyyatın əsas xüsusiyyətlərindən biri insanı düşünməyə, hiss etməyə və öz daxili aləmini kəşf etməyə sövq etməsidir. Sürətli istehlak üçün nəzərdə tutulmuş mətnlər isə çox vaxt bu funksiyanı tam yerinə yetirə bilmir. Oxucu mətni oxuyur, lakin onun üzərində düşünməyə zaman ayırmır. Bu isə ədəbiyyatın tərbiyəvi və fəlsəfi rolunu zəiflədir. Belə bir vəziyyətdə yazıçı qarşısında yeni bir çağırış yaranır: o, həm dövrün tələblərinə uyğunlaşmalı, həm də ədəbiyyatın mahiyyətini qoruyub saxlamalıdır.

İncəsənət sahəsində də oxşar tendensiyalar müşahidə olunur. Rəqəmsal texnologiyalar yeni ifadə vasitələri yaradır. Virtual reallıq, artırılmış reallıq və süni intellektlə yaradılan əsərlər incəsənətin sərhədlərini genişləndirir. Bu, şübhəsiz ki, yaradıcılıq üçün yeni imkanlar açır. Rəssam artıq yalnız kətan və boya ilə məhdudlaşmır; o, rəqəmsal mühitdə istənilən formaları yarada bilir. Musiqiçi süni intellekt vasitəsilə yeni səslər və kompozisiyalar qurur. Rejissor virtual məkanlarda yeni vizual dünyalar yaradır.

Lakin bu yeniliklər özləri ilə bir sıra suallar da gətirir. Ən başlıca suallardan biri müəlliflik məsələsidir. Əgər bir əsər süni intellekt tərəfindən yaradılırsa, onun müəllifi kim hesab olunmalıdır? Proqramı yazan şəxs, yoxsa proqramın özü? Bu sual hələ də dəqiq cavabını tapmamışdır və müasir estetik nəzəriyyənin əsas müzakirə mövzularından biridir. Bundan əlavə, rəqəmsal əsərlərin çoxalması onların dəyərini müəyyənləşdirməyi də çətinləşdirir. Ənənəvi incəsənətdə əsərin unikal olması onun dəyərini artırırdı. Rəqəmsal mühitdə isə bir əsərin saysız-hesabsız nüsxəsi yaradıla bilər.

Rəqəmsal dövrün gətirdiyi digər mühüm dəyişiklik isə yaddaş anlayışı ilə bağlıdır. Əvvəllər mədəni yaddaş fiziki daşıyıcılar üzərində qurulurdu: kitablar, əlyazmalar, rəsmlər, memarlıq abidələri. Bu gün isə yaddaşın böyük hissəsi rəqəmsal mühitdə saxlanılır. Bu, bir tərəfdən məlumatın daha geniş şəkildə qorunmasına imkan yaradır. Digər tərəfdən isə yeni risklər ortaya çıxır. Texnologiyanın sürətlə dəyişməsi, formatların köhnəlməsi və rəqəmsal platformaların davamlı olmaması mədəni yaddaşın itirilməsi təhlükəsini artırır.

Bu kontekstdə milli mədəniyyətlərin qorunması məsələsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Qloballaşma prosesi müxtəlif mədəniyyətlər arasında əlaqələri gücləndirsə də, eyni zamanda onların fərqliliyini zəiflədə bilər. Xüsusilə kiçik dillər və lokal ədəbiyyat nümunələri qlobal informasiya axını içində görünməz hala gələ bilər. Bu baxımdan, ədəbiyyat və incəsənət yalnız estetik fəaliyyət deyil, həm də mədəni identikliyin qorunması vasitəsidir.

Azərbaycan kimi zəngin mədəni irsə malik ölkələr üçün bu məsələ daha da aktuallaşır. Milli ədəbiyyatın, folklorun, musiqinin və təsviri sənətin rəqəmsal mühitdə düzgün təqdim olunması və qorunması vacibdir. Bu, yalnız keçmişi qorumaq deyil, həm də onu müasir kontekstdə yenidən təqdim etmək deməkdir. Əks halda, mədəni irs yalnız arxiv materialına çevrilə bilər və canlı təsir gücünü itirər.

Gənc nəsil bu prosesin əsas iştirakçısıdır. Onlar rəqəmsal texnologiyalarla böyüyür, informasiya ilə çox erkən yaşlardan tanış olurlar. Bu, onların dünyagörüşünü genişləndirir, lakin eyni zamanda diqqət dağınıqlığı və səthi düşüncə riskini də artırır. Gənclər çox vaxt uzun mətnləri oxumaqda çətinlik çəkir, informasiyanı daha qısa və vizual formada qəbul etməyə üstünlük verirlər. Bu isə ədəbiyyatın klassik formalarının gələcəyi ilə bağlı suallar yaradır.

Bu vəziyyətdə təhsil sistemi və mədəni institutların rolu böyükdür. Onlar yalnız bilik ötürmək deyil, həm də estetik zövq və tənqidi düşüncə formalaşdırmaq vəzifəsini daşıyır. Məktəblərdə və universitetlərdə ədəbiyyatın yalnız faktlar toplusu kimi deyil, canlı bir təcrübə kimi təqdim olunması vacibdir. Şagird və tələbələrə oxumağın zövqünü aşılamaq, onları düşünməyə və müzakirə etməyə təşviq etmək lazımdır.

Rəqəmsal dövrdə insanın qarşısında duran əsas suallardan biri də öz kimliyini necə qorumaqdır. Qlobal informasiya axını içində fərdi və milli identiklik asanlıqla itə bilər. Lakin bu, qaçılmaz bir proses deyil. İnsan texnologiyanı şüurlu şəkildə istifadə etməklə öz kimliyini qoruyub saxlaya bilər. Əsas məsələ texnologiyanı məqsəd deyil, vasitə kimi qəbul etməkdir.

Ədəbiyyat və incəsənət bu prosesdə mühüm rol oynayır. Onlar insanı öz köklərinə bağlayır, ona kim olduğunu xatırladır. Eyni zamanda, yeni ifadə formaları vasitəsilə müasir dünyanın reallıqlarını əks etdirir. Bu baxımdan, ənənə ilə müasirliyin sintezi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Yalnız bu sintez vasitəsilə həm mədəni irsi qorumaq, həm də onu inkişaf etdirmək mümkündür.

Müasir sənətçi yalnız yaradıcı şəxs deyil, həm də zamanın şahididir. O, dövrün problemlərini, narahatlıqlarını və ümidlərini öz əsərlərində əks etdirir. Bu günün sənətçisi rəqəmsal dünyanın imkanlarından istifadə etməklə yeni ifadə formaları yaradır, lakin onun əsas vəzifəsi dəyişmir: insanı anlamaq və onu düşündürmək.

Nəticə etibarilə, rəqəmsal dövrün gətirdiyi dəyişikliklər qaçılmazdır. Bu dəyişikliklər həm imkanlar, həm də risklər yaradır. Əsas məsələ bu imkanlardan düzgün istifadə etmək və riskləri minimuma endirməkdir. Ədəbiyyat və incəsənət bu prosesdə bələdçi rolunu oynaya bilər. Onlar insanı sürətin içində itməkdən qoruyur, ona dayanmaq, düşünmək və özünü dərk etmək imkanı verir.

İnsan hər dövrdə hekayələrə ehtiyac duymuşdur. Bu ehtiyac dəyişmir. Sadəcə hekayələrin forması dəyişir. Bu gün bu hekayələr bəzən ekranlarda, bəzən virtual reallıqda, bəzən isə yenə də kitab səhifələrində yaşayır. Əsas olan onların insanın daxili aləminə toxunmasıdır. Əgər ədəbiyyat və incəsənət bu funksiyanı qoruyub saxlaya bilirsə, deməli, mədəniyyət də yaşayır.

Beləliklə, rəqəmsal dövrdə kimliyimizi qorumaq mümkündür. Bunun üçün isə biz həm keçmişimizi unutmamalı, həm də gələcəyə açıq olmalıyıq. Ənənə ilə yeniliyin balansını tapmaq, texnologiyanı şüurlu şəkildə istifadə etmək və mədəni dəyərləri yaşatmaq bu prosesin əsas şərtləridir. Bu yolda ədəbiyyat və incəsənət bizim ən güclü dayağımız olaraq qalır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.03.2026)

Şərəf Cəlilli, filoologiya üzrə fəlsəfə doktoru,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Cəfər Cabbarlı bir dahi idi

Bütün varlığı, ruhu, duyğuları ilə Azərbaycan olan, varlığı ilə Azərbaycan ədəbiyyatını zənginləşdirən, poetik inciləri, nəsr və dram əsərləri, kino ssenariləri ilə ruhumuzun qida yeri olan Cəfər Cabbarlı 1899-cu ilin yazında, martın 20-də Xızı dağlarının qoynunda dünyaya gəldi. Kömürçü Qafarın oğlu ruhunu cisminə geyib yer üzünə gəlsə də, qəlbinin odu, hərarəti ilə Tanrının Qələm və Kəlam müqəddəsliyinə xidmətdə bulundu. Şeirləri, nəsr və dram əsərləri ilə təkcə yeni dövrün yeni insanını yaratmadı, tarixlə müasirlik arasında körpüyə çevrildi. “Sevil”, “Aydın”, “Oqtay Eloğlu”, “Ədirnə Fəthi”, “Vəfalı Səriyyə” kimi qiymətli dram əsərlərini yaradan Cəfər Cabbarlı “Ey dan ulduzu” şeiri ilə Cümhuriyyət Sevgisinə, “Ana” şeiri ilə övlad məhəbbətinə abidə ucaltdı. Bütün əsərlərini sonsuz sevgilərlə qələmə alan Cəfər Cabbarlı yazıçı, dramaturq, ictimai-siyasi xadim kimi həm də Əbədi İstiqlalın beşiyinin başında duranlardan oldu. 1910-cu ildən Musavat Partiyasının üzvü olan Cəfər Cabbarlı 1919-cu ildə Musavat Partiyasının Bakı Komitəsinin rəhbər heyətində təmsil olundu. Azərbaycan Parlamanının-Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin steneoqrafı kimi hər günü əsrə bərabər olan Parlamanın gündəliyini yaratdı.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Qızıl Ordunun “Qırmızı terroru”na tuş gəldikdən sonra, Gizli Musavatın qurucularından biri kimi tarix yaratdı. Mirzəbala Məmmədzadənin sədrliyi ilə fəaliyyət göstərən qurumda Əbdülvahab Yurdsevər müavin, Cəfər Cabbarlı isə baş katib vəzifəsini ləyaqətlə yerinə yetirdi. Onun bu dövrdə qələmə aldığı poetik incilər Xalq Cümhuriyyətinin və hilallı, ulduzlu üç rəngli Bayrağın həsrətinə həsr olundu.

Bu, Cəfər Cabbarlının görmək istədiyi qadın obrazı idi

Azərbaycan teatrının beşiyi başında dayananlardan biri kimi tarix yaradan Cəfər Cabbarlı millətin nicatını elm-irfanda, maarifçilikdə, teatr-incəsənət, mədəniyyət və mətbuatın inkişafında görən Tarixi Şəxsiyyətlər: Mirzə Kazım bəy, Abbasqulu ağa Bakıxanov, Mirzə Fətəli Axundzadə, Həsən bəy Zərdabi, Hacı Zeynalabdin Tağıyev kimi Qadının İnkişafını cəmiyyətin tərəqqisi kimi qəbul etdiyindən idi ki, ən qiymətli əsərlərinin baş qəhrəmanını qadınlardan seçir, çadrasını sıyırıb atan Sevilin, Almazın, vəfalı Səriyyənin simasında görmək istədiyi Azərbaycan qadınını səhnəyə gətirir. Cəfər Cabbarlı üsyanların şairi, inqilabın yazıçı, nasir və dramaturqu idi. Ən böyük arzusu, məqsədi hürr görmək istədiyi Vətənini Əbədi İstiqlala qovuşduran böyük vətəndaşlar yetişdirmək idi. Onları yetişdirən isə, savadlı qadın, ana ola bilərdi. Peşəkar Azərbaycan teatr və kinosu məhz onun müqəddəs adı, əməli ilə bağlıdı. Həsən bəy Zərdabinin, Həbib bəy Mahmudbəyovun ənənələrini uğurla davam etdirən, Azərbaycan kinosunun rüşeymini cücərdən bu Böyük Sənətkar Mirzə Fətəli Axundzadədən sonra, həm də, milli dramaturgiyanın sütunlarını ucaltdı. Cəfər Cabbarlı öz möhtəşəm dramaturgiyası ilə, təkcə milli kinonun başında dayanmadı, ssenarilər ilə rejissorlar, aktyorlar nəslini yetişdirdi. Onun səhnə əsərində ilk qadın aktrisa kimi çıxış edən İzzət xanım Orucova bir kimyaçı alim kimi həm də, Azərbaycan elminin aparıcı simalarından oldu. Çadrasını atan Sevilin duyğularını gerçəyə çevirən İzzət Orucova, Akademik İzzət xanım Orucova kimi tarix yaratdı. Bu, Cəfər Cabbarlının görmək istədiyi qadın obrazı idi.

O, ruhu, duyğuları ilə tamam başqa yerdə, dünyada idi

Bütün həyatını millətinin tərəqqisinə, milli-mənəvi dəyərlərinin inkişafına həsr edən Cəfər Cabbarlı Cümhuriyyət iflasa uğradıldıqdan sonra yeni quruluşa töhfə verənlərin sırasında yer aldı. Onun, “Sevil”, “Almaz” kimi əsərləri məhz yeni dövrün təntənəsini özündə ehtiva etsə də, o, ruhu, duyğuları ilə tamam başqa yerdə, dünyada idi. O, inkişaf və tərəqqi edən millətin əvvəl-axır Əbədi İstiqlala qovuşacağına inanır, qələmə aldığı əsərlərində də kamil insanın yetişdirilməsi üçün münbit mühiti yaradır, zəmin hazırlayırdı. Xalq Komissarları Şurasının sədri Hüseyn Rəhimov, Azərbaycan Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi Mircəfər Bağırov, Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının sədri Məmmədkazım Ələkbərli ilə söhbətlərində Cəfər Cabbarlıya üstüörtülü şəkildə olsa da, bu barədə məlumatların verilməsini demişdilər. Onun, “Firuzə” adı ilə məşhurlaşan “Bakı” novellasının oxunuşu günü 1934-cü il dekabrın 31-i səhər saat 10-da görüşə getməmişdən öncə, gecə saat 4-də dayanan ürəyi də bir çox gizli mətləblərdən xəbər verir. “Pravda” qəzetində dərc olunacaq “Bakı” novellasının ruhu, havası, davası da bəlli idi. Birinci katibin otağında onu nələrin gözlədiyini Cəfər Cabbarlıdan başqa kimsə yaxşı bilməzdi.  Düzünə qalsa, sonralar Cəfər Cabbarlının yaşadıqlarını həmin məşhur otaqda Səməd Vurğun, Süleyman Rüstəm kimi dahilər yaşayacaqdı...

1911-ci ildən 1934-cü ilə qədər biri-birindən qiymətli əsərlər yaradan Cəfər Cabbarlı dövrünün ən ali mükafatlarından biri olan Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının Əməkdar İncəsənət Xadimi adına layiq görüldü. Bütün yazdıqları, yaratdıqları ilə sübut etdi ki, mənsub olduğu millətin düşünən beyinlərindən, işıq gələn yerlərindən biridir.

Cəfər Cabbarlı ilə vida mərəsimi “İsmailliyə” binasında təşkil olundu

Cəfər Cabbarlı 1934-cü il dekabrın 31-də səhər saat 4-də dünyaya vida nəğməsi oxudu. Ömrünün 35-ci çağında mələklərin qanadında Tanrı dərgahına qaldırıldı. Bütün həyatını, daha doğrusu dahilərə məxsus, hər günü bir dastan olan həyatını millətinin, məmləkətinin tərəqqisinə həsr edən Cəfər Cabbarlı ilə vida mərəsimi Musa Nağıyevin nakam oğlu İsmayılın şərəfinə ucaldığı “İsmailliyə” binasında təşkil olundu. Qarlı bir qış günündə, 1935-ci il yanvarın 2-də. Azərbaycan SSR-nin Birinci katibinin göstərişi ilə Fəxri Xiyabanda torpaq müqəddəsliyinə qovuşdu.

Cəfər Cabbarlının ürəyi dayanandan sonra, ölüm səbəbini müəyyənləşdirmək üçün onu “Semaşko” adına xəstəxanaya qaldırdılar. Cəfər Cabbarlının unudulmaz qızı Gülarə xanım Cabbarlının xatirələrinə istinad edərək deyə bilərik ki, atası dünyasını dəyişdikdən sonra, “Onun beyni çıxarılaraq Moskvaya, oradan da Leninqrada aparılıb. Məşhur Anatomiya Muzeyində Maksim Qorkinin və Lenin beyinləri ilə birgə saxlanılıb. Cəfər Cabbarlının beyninin çəkisi 2,5 qram imiş. Leninin, Qorkinin beynindən böyükmüş.” Gülarə xanıma istinad edərək onu da deyə bilərik ki, “Bütün bu faktlar o vaxtlar Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin diqqətində olan məsələlər olduğuna görə heç kəsə deyilməyib.” Bu faktlara əlavə olaraq onu da qeyd edə bilərik ki, son dövrlərin araşdırması sübut edir ki, Cəfər Cabbarlının beyni həcm etibarı ilə Alfred Nobelin beynindən də böyükmüş...

Cəfər Cabbarlının irsinə, şəxsiyyətinə ən böyük dəyəri Ümummilli Lider Heydər Əliyev verdi

Cəfər Cabbarlı bir dahi idi. Dahi olaraq doğuldu, dahiyanə əsərlər yaratdı, onu əbədiyyət səltənətində sultana çevirən əsərlər. Cəfər Cabbarlının irsinə, şəxsiyyətinə, sonsuz millət, məmləkət sevgisinə ən böyük dəyəri isə Azərbaycan xalqının Ümummilli Lideri Heydər Əliyev verdi. Siyasi hakimiyyətinin birinci və ikinci mərhələsində Cəfər Cabbarlının adının, xatirəsinin əbədiləşdirilməsi, abidə və büstlərinin ucaldılması, ev muzeyinin yaradılması haqqında əmrlər, sərəncamlar imzaladı. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin Siyasi Sənədlər Arxivində qorunan rəsmi sənədlər də dediklərimizi təsdiq edir. Azərbaycan SSR KP MK-nın Birinci katibi Heydər Əliyevin 1982-ci il martın 16-da imzaladığı, “Cəfər Cabbarlının 80 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” rəsmi sənəd Mərkəzi Komitənin Plenumunda müzakirəyə çıxarılarılıb. Qərara əsasən, o zamankı Lenin, indiki Heydər Əliyev adına Respublika Sarayında Cəfər Cabbarlının 80 illik yubileyi təşkil olunub, ittifaq ölkələrindən, xüsusəndə Moskva və Leninqrad şəhərlərindən 25-dən çox mədəniyyət və incəsənət xadimi yubiley tədbirinə dəvət alıb, Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasına, Mədəniyyət Nazirliyinə, Respublika Yazıçılar Birliyinə, Teleradio Verilişləri Komitəsinə, Azərinforuma, Azərbaycan Kinostudiyasına, Dövlət Kino Fonduna və Respublikanın mətbuu orqanlarının redaksiyalarına yubiley tədbirinin təşkili və işıqlandırılması üçün göstərişlər verilib. Ulu öndər Heydər Əliyevin 1969-cu il imzaladığı əmrlə Azərbaycan Film Kinostudiyasının önündə büstü ucaldılıb.

Bu Böyük Şəxsiyyətin qərarı ilə Cəfər Cabbarlının möhtəşəm abidəsi ucaldılıb

Azərbaycan SSR KP MK-nın Birinci katibi Vəli Axundovun rəhbərliyi ilə Azərbaycan SSR KP MK-nın bürosunun 1962-ci il iyulun 17-də aldığı qərarın icrası da, Ulu öndər Heydər Əliyevin hakimiyyətinin birinci mərhələsinə təsadüf edib. Məhz bu Böyük Şəxsiyyətin qərarı ilə, Bakı şəhərində Cəfər Cabbarlının möhtəşəm abidəsi ucaldılıb. Heykəltəraş Mirəli Mirqasımovun layihəsi əsasında qurulan bu abidə bu gün də Cəfər sevərlərə ən qiymətli hədiyyələrdən biri kimi dəyərlidir. Ulu öndər Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətinin birinci mərhələsində Cəfər Cabbarlının yaşadığı ev – xatirə muzeyinə çevrilərək Cəfər Cabbarlının Ev-muzeyi kimi fəaliyyətə başlayıb. Məhz Ulu öndər Heydər Əliyevin xüsusi əmr və sərəncamları ilə Cəfər Cabbarlının adına Bakıda və respublikanın ayrı-ayrı şəhər və qəsəbələrində küçə adları verilmiş, Xızıda-doğulduğu torpaqda Ev-muzeyi yaradılıb. Bakı Metropolitenində stansiyaların birinə adı verilmiş, ayrı-ayrı dövrlərdə yubileylərinin keçirilməsi üçün sərəncamlar imzalanıb. Ulu Öndərin Cəfər Cabbarlının irsi və şəxsiyyəti ilə bağlı aldığı tarixi qərarlar, özü də müqəddəs qərarlar Müzəffər Ali Baş Komandan cənab İlham Əliyev tərəfindən davam etdirilib. 17 dekabr 2018-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev “Cəfər Cabbarlının 120 illik yubileyinin qeyd olunması ilə bağlı” sərəncam imzalayıb. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 7 may 2019-cu il tarixli, 211 saylı Qərarı ilə Cəfər Cabbarlı Azərbaycan Respublikasında əsərləri dövlət varidatı elan edilən müəlliflər siyahısında daxil edilib. Bununla yanaşı, Türk dünyası da Azərbaycanın bu qüdrətli qələm sahibinin irsinə sonsuz ehtiram və sayğısını nümayiş etdirib. 2019-cu ilin fevralında Ankarada Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti Təşkilatının – TÜRKSOY-un mənzil qərargahında Cəfər Cabbarlının 120 illik yubileyi münasibətilə Beynəlxalq Elmi Konfrans keçirilib.

Adı ilə bağlı mükafat Ev-muzeyi tərəfindən gənc yazarlara təqdim olunur

Cəfər Cabbarlı narahat və nigaran dünyamızı Vətənin-Azərbaycan dar, ağır günlərində tərk etdi. Sinəsində Cümhuriyyət dağı, hilallı, ulduzlu, üç rəngli Bayrağın nisgili ilə. Bu gün Azərbaycan azaddır, müstəqildir. Dünyanın ən böyük Bayraq Meydanına, ən böyük Bayraq dirəyinə, ən böyük Bayrağına sahibdir. Cəfər Cabbarlının yolunda qələm çaldığı Odlar Yurdu Azərbaycan dünyada həm də Tarixi Zəfərə imza atan qüdrətli bir dövlət kimi daha işıqlı sabahlara doğru yol gedir. Baharda dünyaya gələn, ömrünün bahar çağında dünyadan köçən, bütün varlığı, ruhu, duyğuları ilə Odlar Yurdu Azərbaycan olan, ən böyük abidəsini könüllərdə, qəlblərdə ucaldan Cəfər Cabbarlıya bundan böyük mükafat ola bilməz. Baxmayaraq ki, adı ilə bağlı mükafat hər on ildən bir adını daşıyan Ev-muzeyi tərəfindən gənc yazarlara təqdim olunur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.03.2026)