Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyatvə İncəsənət" portalınınBeyləqan - İmişlitəmsilçisi,

BeyləqanrayonMədəniyyətMərkəzininrejissoru, "Gənclik" xalqteatrınınrəhbəri, "Haberdili.com" saytının Azərbaycannümayəndəsi

Bədii irs insan mədəniyyətinin ən qiymətli və əvəzsiz hissələrindən biri olmaqla yanaşı, estetik zövqün formalaşmasında, mənəvi dəyərlərin nəsildən-nəsilə ötürülməsində əsas rol oynayır. Estetik mədəniyyət yalnız sənət əsərlərinin qəbulundan ibarət deyil; o, həm də cəmiyyətin dünyagörüşünü, həyat tərzini və insan davranışlarının incəliklərini əks etdirən sistem kimi qiymətləndirilir. Bu məqalədə bədii irsin estetik mədəniyyətin inkişafındakı rolu elmi-metodiki baxımdan təhlil ediləcək və tədris prosesində onun tətbiqi yolları nəzərdən keçiriləcək.

Estetik mədəniyyət termini çoxsaylı elm sahələrində, xüsusilə fəlsəfə, estetika, psixologiya və mədəniyyətşünaslıq sahələrində işlənir. Estetik mədəniyyət insanın incəsənətə münasibətini, gözəlliyi qavrama və təhlil etmə bacarığını, həmçinin mənəvi-əxlaqi davranışların formalaşmasını əhatə edir. Bu mənada bədii irs insan təcrübəsinin, tarixinin və dəyərlərinin simvolik təzahürüdür.

Bədii irs və estetik mədəniyyət

Bədii irs dedikdə tarix boyunca yaradılmış, mədəniyyətin və insan təxəyyülünün ən yüksək nümunələrini əks etdirən sənət əsərləri, ədəbiyyat, musiqi, rəsm, memarlıq və digər yaradıcılıq sahələri nəzərdə tutulur. Onun estetik mədəniyyətə təsiri çoxşaxəlidir:

Tarixi və mədəni yaddaşın qorunması – Bədii irs cəmiyyətin keçmişini, ənənələrini və sosial davranış modellərini nəsillərə çatdırır. Məsələn, klassik Azərbaycan musiqisi, poeziya və miniatür sənəti xalqın mənəvi zənginliyini qoruyur və estetik zövqün formalaşmasına təkan verir.

Estetik zövq və incəsənət təfəkkürünün inkişafı – İnsan bədii irs vasitəsilə gözəlliyi qavrayır, formaların, rənglərin, ritmlərin və harmoniyanın incəliklərini öyrənir. Bu proses həm fərdi, həm də ictimai estetik tərbiyəyə xidmət edir.

Dəyərlər sistemi və mənəvi tərbiyə – Bədii irs yalnız gözəllik təcrübəsi deyil, eyni zamanda dəyərlərin ötürücüsüdür. Ədəbi əsərlər və vizual sənət nümunələri insanı empatiya, ədalət, mərhəmət və vətənpərvərlik kimi dəyərlərə yönəldir.

Elmi-metodiki yanaşmada bədii irs fərdi və kollektiv təcrübənin birləşdiyi məkan kimi təhlil olunur. Burada əsas məqsəd onun estetik, mədəni və tədris funksiyalarını sistemləşdirilmiş formada təqdim etməkdir.

Bədii irsin növləri və estetik funksiyaları

Bədii irs müxtəlif formalarda və janrlarda mövcuddur. Onların hər biri estetik mədəniyyətin inkişafına xüsusi töhfə verir.

Ədəbi irs

Ədəbi irs klassik və müasir əsərlərdən ibarət olub insan düşüncə tərzini, emosional dünyasını və mədəni davranış qaydalarını əks etdirir. Ədəbi nümunələr arasında poeziya, roman, pyes və esse xüsusi yer tutur.

Ədəbi irsin estetik funksiyaları:

Dil və üslub zənginliyini qavrama bacarığını inkişaf etdirmək;

İnsanın daxili dünyasını dərinləşdirmək;

Tarixi və mədəni kontekstdə mənəvi dəyərləri ötürmək.

Musiqi irsi

Musiqi əsərləri – xalq və bəstəkar musiqisi – həm duyğusal, həm də intellektual estetik təcrübə yaradır. Azərbaycan muğamları və xalq rəqsləri kimi nümunələr estetik mədəniyyətin formalaşmasında mühüm rol oynayır.

Musiqi irsinin funksiyaları:

Emosional zövqü inkişaf etdirmək;

Ritim və harmoniya hissini formalaşdırmaq;

Mədəni identifikasiya və milli mənlik şüurunu gücləndirmək.

Rəsm və vizual incəsənət irsi

Rəsm, heykəltəraşlıq və miniatür sənəti vizual düşüncəni inkişaf etdirir, simvolik və estetik təhlil qabiliyyətini artırır. İncəsənət əsərləri vasitəsilə insan tarix, mədəniyyət və sosial mövzular haqqında məlumat əldə edir.

Memarlıq irsi

Memarlıq nümunələri – abidələr, qədim şəhər strukturları və dini tikililər – mədəniyyətin fiziki təzahürüdür. Onlar həm vizual, həm də mənəvi estetik təsir göstərərək cəmiyyətin mədəni səviyyəsini yüksəldir.

Elmi-metodiki yanaşma

Bədii irsin estetik mədəniyyətə təsirini tədris prosesində tətbiq etmək üçün elmi-metodiki yanaşmalar vacibdir. Burada aşağıdakı prinsiplər əsas götürülür:

Sistemləşdirilmiş təhlil – Bədii irsi tədris edərkən onun janr, dövr və estetik xüsusiyyətləri nəzərə alınmalıdır. Məsələn, orta məktəb şagirdlərinə Azərbaycan klassik poeziyasının oxudulması zamanı əsərin mədəni və mənəvi mesajları izah edilməlidir.

Əlaqələndirilmiş metodlar – Tədris prosesində ədəbi, musiqi, vizual və memarlıq nümunələri bir-biri ilə əlaqələndirilməli, qarşılıqlı estetik təcrübə yaradan modul sistem qurulmalıdır.

Təcrübə əsaslı öyrənmə – Şagirdlər yalnız nəzəri biliklərlə kifayətlənməməli, bədii irsi praktik fəaliyyət – musiqi ifası, rəsmlərin təhlili, dram səhnələri – vasitəsilə mənimsəməlidirlər.

Analitik yanaşma – Estetik mədəniyyətin inkişafını ölçmək üçün analitik və interpretativ metodlardan istifadə edilməlidir. Buraya əsərin janrı, texnikası, tarixi konteksti və mənəvi mesajı daxildir.

Tədris prosesində bədii irsin rolu

Tədris praktikasında bədii irsin istifadəsi estetik zövqün inkişafı ilə yanaşı, aşağıdakı aspektləri də əhatə edir:

Mədəniyyətlərarası anlayışın formalaşması – Şagirdlər müxtəlif dövrlərin və mədəniyyətlərin bədii irsini öyrənərək dünya mədəniyyətinə açıq olur.

Kritik düşüncə və estetik təhlil bacarıqları – Bədii əsərlərin müzakirəsi və təhlili şagirdlərin analitik düşüncəsini gücləndirir.

İnnovativ və yaradıcı yanaşma – Estetik təcrübə yaradan layihələr, sənət əsərlərinin təqlidi və yeni interpretasiyaları şagirdlərin yaradıcı düşüncəsini inkişaf etdirir.

Mənəvi və etikal inkişaf – Ədəbi və incəsənət nümunələri şagirdlərdə empatiya, dəyərlərə hörmət və sosial məsuliyyət hissini gücləndirir.

Elmlə dəstəklənən metodik təlimlər

Bədii irsin tədrisdə tətbiqi üçün metodik materiallar elmi araşdırmalara əsaslanmalıdır. Bunlar arasında:

Tarixi təhlil metodları – əsərin dövr və mədəni kontekstini öyrənmək;

Müqayisəli analiz – müxtəlif janr və dövrlər üzrə estetik xüsusiyyətlərin müqayisəsi;

Empirik metodlar – şagirdlərin estetik zövq və bilik səviyyəsini ölçmək;

İnteqrativ yanaşma – musiqi, ədəbiyyat, rəsm və memarlığın qarşılıqlı təsirini öyrənmək.

Metodik yanaşmaların tətbiqi nəticəsində bədii irsin tədrisi yalnız bilik ötürmək deyil, həm də estetik və mənəvi tərbiyə vasitəsinə çevrilir.

Nümunəvi təcrübə və analiz

Müasir Azərbaycan məktəblərində həyata keçirilən təcrübələr göstərir ki, bədii irs əsasında hazırlanmış dərs planları şagirdlərin estetik zövqünü və yaradıcı düşüncəsini əhəmiyyətli dərəcədə inkişaf etdirir. Məsələn, klassik poeziya əsərlərinin dramatik səhnələşdirilməsi və ya musiqi əsərlərinin vizual interpretasiyası şagirdlərdə həm intellektual, həm də emosional təsir yaradır.

Təcrübə göstərir ki, bədii irsin tədrisində uğurlu nəticə əldə etmək üçün müəllimlərin elmi-metodiki hazırlığı vacibdir. Onlar əsərlərin tarixi, estetik və mənəvi aspektlərini düzgün təqdim etməli, şagirdlərin fərdi zövq və təcrübələrinə hörmət etməlidirlər.

Bədii irs estetik mədəniyyətin inkişafında vacib rol oynayır, insanın mədəni və mənəvi təcrübəsini zənginləşdirir, estetik zövq və yaradıcılıq bacarıqlarını inkişaf etdirir. Tədris prosesində onun istifadəsi aşağıdakı tövsiyələr əsasında sistemləşdirilməlidir:

Bədii irsin janr və növlərinə uyğun inteqrativ dərs planları hazırlanmalıdır;

Tədrisdə nəzəri biliklərlə yanaşı praktik fəaliyyətlər də tətbiq olunmalıdır;

Şagirdlərin fərdi estetik zövqləri nəzərə alınaraq analiz və müzakirə metodları istifadə edilməlidir;

Müəllimlərin elmi-metodiki hazırlığı və bədii irs haqqında dərindən bilikləri artırılmalıdır.

Bütün bu yanaşmalar nəticəsində bədii irs yalnız tarixi yadigar kimi qalmır, həm də estetik mədəniyyətin, mənəvi dəyərlərin və yaradıcı bacarıqların inkişafında əvəzsiz vasitəyə çevrilir. Məktəb və universitet səviyyəsində sistemli şəkildə tətbiq olunan bədii irs tədrisi cəmiyyətin mədəni səviyyəsini yüksəldir və gələcək nəsillərin estetik dünyagörüşünü zənginləşdirir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.03.2026)

Kənan Məmmədli,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bir vaxtlar dünya ancaq bir kouç tanıyırdı – Deyl Karnegi. İndisə maşallah, belələrinin sayı yüzlərlədir. Mənimsə ən çox bəyəndiyim, mütaliə etdiyim, hesabına zənginləşdiyim Napoleon Hilldir. Məsələn, bu şəxsiyyətin məşhur bir təlimi var - «Uğur qazanmağın və varlanmağın 13 prinsipi».

Gəlin bu prinsipləri sizlərlə də bölüşək:

1.Arzu və məqsəd.

Bu, bütün kapitalların qazanılmasının istinad nöqtəsidir. Əgər nəyisə güclü şəkildə arzulamasan, ona doğru gedə bilməyəcəksən.

Siz pul qazanmaq istəyirsiniz? Onda bu məsləhətlər sizə kömək edəcək:

 - İlk öncə qərar verin ki, hansı məbləğ sizi qane edir. «Mən çox pul istəyirəm» kəlamı sizə kömək etməyəcək. Rəqəm çox vacibdir.

 - Özünüzə düzünü deyin, varlı olanda nədən imtina edəcəksiniz.

 - Qrarlaşdırın, bu pulu hansı müddətə kimi əldə edəcəksiniz.

 - Var-dövlətə doğru necə addımlayacağınız barədə konkret plan hazırlayın.

 - Öncə söylənilənlərin hamısını – sizə nə qədər pul lazımdır, nədən imtina edəcəksiniz, hansı müddətə pulları qazanacaqsınız, məqsədinizə görə hansı plan üzrə addımlayacaqsınız, bunların hamısını yazın.

 - Hər gecə yatmamışdan öncə planınızı ucadan oxuyun! Hiss edin və inanın ki, həmin pulları artıq qazanmısınız.

2. İnam.

Siz arzularınızın reallaşacağına nə qədər çox inansanız onları daha rahat reallaşdıra biləcəksiniz.

3.Özünətəlqinetmə.

Özüntəlqinetmə hisslər vasitəsilə şüurun oyanmasıdır. Bu, bir növ, özlüyündə şüurla təftəlşüurun əlaqəsini idarə edən mərkəz funksiyasını daşıyır. Yəni, özünətəlqinetmənin köməyi ilə fərd öz istəyi ilə arzuolunan fikirləri şüurundan təftəlşüuruna ötürə bilir.

Öz arzularını möhkəm şəkildə gündə heç olmasa 2 dəfə təkrarlamaq həmin arzuların təftəlşüurda möhkəmlənməsinə imkan yaradır.

4. Xüsusi bilglər.

Sizin dəqiq və qısa planınız olmalıdır ki, bu plan vasitəsilə öz məqsədinizə doğru gedə biləsiniz. Və addımlarınızı da bu plan uzrə atmalısınız.

Və mütləq də, sizə pul gətirəcək iş barədə həddən artıq məlumatlı olmalısınız. Təsadüfi deyil ki, belə bir deyim var, «informasiyalıdır, deməli silahlıdır».

5. Xəyal qurmaq.

Albert Eynşteyn deyib: «Xəyal qurmaq – hər şeydir. Bu, qarşıdakı hadisələrin nümayişidir». Bütün böyük rəssamlar, musiqiçilər, ədiblər, biznes adamları öz xəyallarında özlərini dahi obrazda görüblər. Arzulamaq zərərli deyil, əksinə, faydalıdır. Hər bir var-dövlət fkirdən yaranır, fikirlər isə xəyala söykənirlər. Xəyallar insanın məqsəd enerjisidir. Xəyal qura bilməmək bir çox uğursuzluğun əsas səbəbidir.

6. Planlaşdırma.

Başa düşməlisiniz ki, siz, sizinçün olduqca böyük əhəmiyyət daşıyan bir  işlə məşğulsunuz. Və buna görə də mütləq şəkildə sizin hərəkət planınız olmalıdır. Arzu olunur ki, bu plan addımbaaddım hesablanmış plan olsun. Təbii ki, siz təkbaşına hər şeyi bilmədiyinizdən, planı da tək hazırlaya bilməzsiniz. Odur ki, sizdən üstün başqa insanların təhsilini, təcrübəsini, bacarığını, xüsusiyyətlərini mütləq öz işinizə cəlb etməlisiniz.

7. Qərar.

Liderlər öz qərarlarını dərhal və yaxud çox gec vermələrindən asılı olmayaraq heç zaman dəyişmirlər. Odur ki, qərar qəbul edəndə «amma»sız qərar qəbul edin!

8. İnadkarlıq.

Mütləq inadkar olmalısınız. Məqsədi reallaşdırmaq üçün inadkarlıq çox vacib faktordur. İradənin gücü, fundamenti inadkarlıqdan ibarətdir.

Özündə inadkarlıq xüsusiyyəti yetişdirmək üçün sizə heç də böyük beyin, Oksford təhsili və olduqca böyük zaman da lazım deyil, bunun fərqinə varın.

9. Beyin mərkəzi.

Siz heç vaxt hər şeyi bilə bilməzsiniz, ona görə də sizə lazım olan informasiyanı bilən insanlar sizə çox vacibdir. Bu, sizin həm də kreativ ideyalarla təchiz olunmanıza bir vasitədir.

İnsan ağlı özlüyündə ruhi enerji formasındadır. İki intellektin işi harmonik şəkildə koordinə olunursa, onda bu iş onların psixiki enerjisinin vəhdəti fazasına daxil olur. Beyin mərkəzinin iş prinsipinin psixiki aspekti də məhz bundan ibarətdir.

10. Seksual istəklərin transferi.

Sirr deyil ki, seks – ən güclü insan arzusudur. Mütləq bu arzunu digər produktiv fəaliyyətə transfer etmək lazımdır. Seksual enerjini dəyişdirib öz məqsədinə çatmana yönəltmək vacib şərtdir. Kreativlik, cəsarət, qətiyyət – bütün bu xüsusiyyətlər bizdə həm sekslə məşğul olanda olur, həm də bir şeyi şiddətlə arzulayanda. Pul toplamaq, böyük kapitala malik olmaq – bax bu, bizim ən şiddətli arzularımızın əsas obyektidir.

11. Təftəlşüur.

Bu 11-ci addım birbaşa 3-cü addım ilə bağlıdır. Dünyada hər il daha çox insan bu addımdan istifadə edir. Öz şüuruna və təftəlşüuruna nəzarət edə bilmək çox vacibdir və olduqca vacibdir ki, pozitiv düşünəsən, özünü yaxşı şeylərə proqramlaşdırasan.

Təftəlşüur şüurun əsasında fəaliyyət göstərir. Yəni ki, şüurumuz səviyyəsinə yüksəlmiş fikir orada qeyd edilməklə, fiksə edilməklə təftəlşüura yazılır. Şüurumuzda isə hər bir fikir yox, yalnız ən dominant fikirlər qeyd edilə bilir.

Təftəlşüur həmişə hərəkətdədir. Əgər siz onu pozitiv fikirlərlə yükləmirsinizsə, onda o, mütləq özünə neqativləri toplayacaq, bunlar da sonradan sizinçün baş ağrısına çevriləcək.

Mexanizm bax bu cür sadədir.

12. Beyin.

Beyin on trillion xırda hüceyrədən ibarətdir ki, bunların da hamısı sizə uğur qazanmaq, pul əldə etmək üçün xidmət etməlidir. Ona  görə də, beyini səmərəli və effektiv işlətməyi bacarmaq lazımdır.

Nə qədər ki, sənin beynin anlayır və inanır, sən hər şeyə çata biləcəksən!

13. Altıncı hissiyyat.

Bu, özünə inanmağın çox unikal imkanıdır. Çox vaxt olur ki, beyninizə çox gözəl bir fikir, ideya gəlir, ancaq bir saniyə sonra siz onu unudursunuz. Amma «altıncı hissiyyat» bax bu fikirləri, ideyaları yadda saxlayıb sonradan həyata keçirməyə imkan yaradır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.03.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Hekayə saatı” rubrikasında bu gün sizlərə AYB Oğuz təşkilatının sədri Vüsal Oğuzun “Əmanət” hekayəsi təqdim edilir.

         Hər dəfə küçədə it gəzdirən xanım görəndə həmən o hadisə yadıma düşür. Yadıma düşür deyəndə ki, əslində, neçə il keçsə də  unutmamışam. Günü bu gün də o əməlimdən xəcalət çəkirəm.

.. .Bakıda, nəhayət, özümüzə mənzil ala bilmişdik. Onbeş il kredit ödəməliydim. Amma ona sevinirdim ki, ilk övladımızın dünyaya gəlməyinə saylı günlər qaldığı bir vaxtda kirayələrdən çıxıb öz evimizə yerləşə bilmişdik. Təəssüf ki, sevincimin və rahatlığımın ömrü uzun olmadı. Səbəbini indi deyərəm.

İşdən evə gəlmişdim. Yeməyimi yeyib, divana yayxanıb telefonu əlimə almışdım ki, həyat yoldaşım qonaq otağının qapısında göründü:

–     Alt mərtəbəyə yeni kirakeş köçüb.

–     Kirakeş olduğunu hardan bildin? Bəlkə, öz evidir? Bizim kimi.

–     Qonşulardan eşitdim. Ev yiyəsi ayrı adamdı. Evi təhvil verib getdi.

–     Tanış olmağa da fürsət tapıbsan... – Yoldaşım səsimdəki ironiyanı havada tutdu və eyni təmkinlə:

–     Tək qadındı. Əşyalarını daşımağa qonşular kömək elədilər.

Mənə görə söhbət burda bitmişdi. Yeni qonşunun kim olduğu mənə maraqlı deyildi.

–     Əslində, tək yaşayır demək olmaz. İtini də gətirib. Alman ovçarkasıdır. Amma elə bil, illərdir düz-əməlli yemək verməyiblər. Sümükləri çıxıb yazığın.

–     Əsl alman ovçarkaları elə olur. – Həyatında alman itləri haqqında bir yazı oxumayan, filmə baxmayan biri kimi bu söhbəti özüm də bilmədim hardan düzüb-qoşdum.

–     Nə bilim vallah,qadın da sakit insana oxşayır.

–     Neçə yaşı var?

–     Bunun söhbətə nə dəxli var?

–     Adətən, elə itləri cavan xanımlar saxlayır, bir də rus babulyaları.

–     Yox, rus-zad deyil, bizimkidi. O boyda itnən bir otaqlı mənzildə necə yaşayacaq? Evdə də it olar? İy-qoxu...

–     Təmizliyini edəcək, bəlkə də, balkonda yer düzəldəcək.Yalan olmasın, bu saat şəhərin yarısı evində it-pişik saxlayır. – Bilirdim ki, yoldaşım hələ bu barədə uzun-uzadı danışmaq istəyir, amma yorulmuşdum, həm də mənə qətiyyən maraqlı deyildi;kim nə saxlayır, harda saxlayır, özü bilər.

Gecənin bir aləmi oyandım. Yoldaşımın yatağı boş idi. Durub mətbəxə keçdim. Ürəyim yerinə gəldi.

– Yenə narahatsan? Təpikləyir?

–     Yox, yata bilmirəm.

–     Haran ağrayır?

–     Heç yanım ağrımır.

–     Bəs niyə yatmırsan?

–     Bir az gözlə, görəcəksən niyə yatmıram.

         Vəziyyətdən heç nə anlamadığım üçün mat-mat üzünə baxırdım. Elə ağzımı açıb demək istəyirdim ki, “Ay qız, dur gəl uzan yerinə, yuxun gələcək” alt mərtəbədən gələn ulartı səsinə diksindim.

–     İndi bildin niyə yatmıram?

Vəziyyətdən çıxmaq üçün deməyə nəsə fikirləşirdim ki, bu dəfə bayaqkından da uzun bir ulartı gəldi, ardınca da kəsik-kəsik hürməyə başladı.Yuxudan yarımçıq duranda özümdə olmurdum,indi də itin gecənin bu vaxtı ulaması məni özümdən çıxartdı. İstədim əynimi geyinib düşəm bir mərtəbə aşağı, qapını döyəm, vəziyyəti başa salam. Yoldaşım qoymadı.

Nəhayət, itin səsi kəsildi. Ürəyimdə “şükür, daha yatmaq olar ” – deyib, yerimə gedirdim ki, qapıdan qayıtdım. Evin hansı kübcündə itin uladığını təxmin eləyib,dabanımı döşəməyə vurdum. Ulartı kəsdi.

Yerimizə uzanıb tavana baxırdıq. Yenə ulartı, zingilti başladı. Dişimiz bağırsağımızı kəssə də səbrimizi basıb susurduq. Gözləyirdik görək bunun axırı nə olacaq. Nə vaxt o xanım itini susduracaq. Üstünə acıqlanacaq. Xanımın özü nə vaxt bu ulartıdan, zingiltidən narahat olacaq. İtinin istədiyini verib, sakitləşdirəcək. Səhəri dirigözlü açdım. Yoldaşımı oyatmadan evdən çıxdım.

Bütün günü işdə mürgü döydüm. Key kimi hərləndim. Bir yandan da fikrim evdə qalmışdı. Yenicə ev alıb rahatlığa çıxdığım vaxtda nə işə düşmüşdük?!Onsuz da yolldaşım son günləri çox narahatdı. Canı ağrıyır, hövsələsi tükənib, sinirləri oyaqdı, bir yandan da bu it.

Kompüterdə alman ovçarkaları haqında araşdırdım. Dükanlarda onlar üçün hansı yeməklər satıldığına kimi  öyrənib qurtaranda ofisdə tək qalmışdım. Tələm-tələsik  yığışdım. Binanın tinindəki marketən çörək, meyvə, çaxır götürdüm. İtlər üçün yeməklərin satıldığı vitrinin qarşısından keçəndə dayandım. Bir-ikisini  əlimə götürdüm. Qiymətləri münasib idi. Amma fikirləşdim: tutaq ki, aldım apardım, bunu tanımadığın adama nə deyib verəcəm? Niyəsə, hardansa məndə elə hiss yarandı ki, gecə o it acından ulayırdı. Bir yandan da düşünürdüm ki, evində o boyda it saxlayan adam onun yeməyini alır.

Əla şam yeməyi, çaxırın xumarı əhvalımı yüksəltmişdi. Yeməkdən sonra  çay,  mütaliə, daha sonra birlikdə izlədiyimiz serial başımızı qatmışdı. Çox gec yatan deyiləm. Çaxırın gətirdiyi yuxunun təsirindən yatağıma girən kimi gözlərim yumuldu.

Gecənin bir aləmi dik atıldım.Yenə ulartı başlamışdı. Səs mətbəxin altındakı hissədən gəlirdi. Əvvəlcə kəsik-kəsik, sonra uzun-uzadı davam edən ulartılar, zingildəmələr.

Binamızdakı mənzillərin çoxu hələ boş idi. Mənim iki qapı qonşum köçməmişdi. Elə alt qonşunun üzbəüz mənzillərində də hələlik təmir gedirdi.

Ulartı bir müddət ara verdi.İçimdə bu “konsertin” bitdiyinə inanmağa başlayırdım ki, yenə başladı. Mənə elə gəlirdi ki, it bu gecə daha bərkdən ulayır. Deyəsən,bir ara döşəməni cırmaqladı da. Başa düşə bilmirdim ki, niyə o xanım itini susdurmur? Yoldaşımla oturub bunu əsəbi-əsəbi müzakirə edirdim. Yenə yoldaşım imkan vermədi gedim qapısını döyüm.

–     Gəl yat. Bir az ulayıb dayanacaq.

–     Dünən görmədin? Hara dayanır. Ölüb  o qız, niyə itin susdurmur, başa düşmürəm? Bəlkə, itə işgəncə verir?

–     Heyvandı da, söz qanır?

–     Qanmır, aparıb versin həyət evində qalan qohumlarına. Binada tək yaşamır ki, qonşu var. Niyə məni narahat eləməlidir? Almaniyada elə adamları məhkəməyə verirlər. İşdən gəlmişəm, yuxusuzam, yorğunam, bu itin ulartısında mən necə rahat olum? – Bərkdən deyinirdim, səsimi it yiyəsinə eşitdirməyə çalışırdım, guya eşidəcəkdi.

Yatağıma uzansam da beynimdəki fikirlər yuxuya getməyə imkan vermirdi. Gözümün qabağına üzünü görmədiyim itin sahibəsi gəlmişdi.Vəziyyəti anlatmağa çalışırdım; gah səsimin tonunu qaldırır, gah da qadını iti satmağa sövq edirdim.

Hər axşam eyni ulaşma, eyni zingilti... Yoldaşım deyir gündüzlər itin səsi gəlmir. Heç elə bil o evdə it yoxdu.

Şənbə günü yoldaşım qonşunu bizə dəvət eləməyə getdi, dedik, xoşluqla oturaq başa salaq. Həyətdəkilərdən eşidib ki, yeni qonşu itini gəzməyə çıxarıb. Dedim, hər halda, axşama qayıdar. Mən də bəhanəylə eyvanda qalmışdım, onun yolun gözləyirdim, daha doğrusu, güdürdüm. İtli bir qadın bloka girən kimi yoldaşımı göndərəcəkdim. Tanışlığımız baş tutmadı.

Qərara gəlmişdim ki,  məsələni sahə müvəkkilinə deyəcəm. Qoy bu işə əncam çəksin. Ürəyimdə alt qonşunun qarasınca düz-əməlli deyinməyə macal tapmamış, gəlib çatdım sahə müvəkkilinin otağının qarşısına. Qapını döyüb keçdim içəri. Sahə müvəkkili məni diqqətlə dinlədi, qarşıma kağız, qələm qoydu, dedi şikayətini yaz.

         Küçəyə çıxanda elə bildim üstümdən dağ götürüldü. Mənə görə işin əsas hissəsi həll olundu.                                                

 ***

Qapı açılanda yoldaşımın üzünə diqqətlə baxmadım.

–     Nə xəbər?

Yoldaşım başını buladı.

–Çay verim, yoxsa, yemək yeyirsən?

Yeməyimi necə yediyimi hiss eləmədim. Fikrim qəti idi –yoldaşımı  götürüb qonşu ilə danışığa gedəcəm. Heç gərək sahə müvəkkilinə getməyəydim. Özüm yoluna qoymalı idim bu məsələni.

Qapının döyülməsi məni fikirdən ayırdı. Yoldaşım qapıya getdi.

–        Salam. Axşamınız xeyir.

–        Salam.

–        Bağişlayın, narahat edirəm. Keçmək olar?

–        Buyurun, əlbəttə.

–        Yeni qonşunuzam–altdakı.

–        Hə, bilirəm. Tanıdım, keçin içəri.

         Otağa 35-40 yaşlarında, orta boylu xanım daxil oldu.Mən qalxdım, qonağa divanda yer təklif elədim, o, stul çəkib əyləşdi.

–     Sizə çay gətirim. – yoldaşım mətbəxə keçdi. Mən harda əyləşəcəyimə qərar verə bilmədiyimdən, hələ də ayaq üstə qalmışdım. Düzü, bu xanımın belə rahat gəlməsi, əyləşməsi və deyindiyim vaxtda gəlib sözünün üstə çıxması məni çaşdırmışdı. 

–     Beş dəqiqəyə çay hazır olacaq.

–     Mən itin sahibiyəm. Alt mərtəbədəki qonşunuz, şikayət etdiyiniz...

–     Biz şikayət eləməmişik – Yoldaşım məndən əvvəl dilləndi. Hiss elədim ki, pərt oldum, rəngim ağardı. 

–     Mən şikayət eləmişəm. Bilirsiniz,xanım, o it...

–     Bilirəm. Sizi narahat elədiyimizi bilirəm. Sahə müvəkkili çağırmışdı, vəziyyəti mənə izah elədi. Sonra tanıdı məni. Yoldaşımın keçmiş hərbçi dostlarındandı. Yoldaşım şəhid olub.

Otağa sükut şökdü. Əslində, hiss elədim ki, yer yarıldı, yerə girdim.

–     Məkanı cənnət olsun.

–     ...sərhədçi olub.Onun itidi. Təlim keçmiş, ağıllı itdir.4 il birlikdə gəziblər cəbhə bölgələrini, postları. Elə sonuncu gün də birlikdə olublar. Şuşa döyüşləri başlamamışdan əvvəl...Snayper gülləsindən ağır yaralanmışdı. Meşədə qanaxmadan şəhid oldu. Döyüş yoldaşları 3 gün cəsədini axtarmışdılar, amma bu it tapmışdı.Müharibədən sonra iti mənə verdilər. Məzarını hər dəfə ziyarətə birlikdə gedirik, it bilir ki, yoldaşım orda torpağın altındadı. Onun üçün zingildəyir, ulayır, çağırır. Əslində, onlar  əsgər yoldaşı, səngər yoldaşı, nə bilim, müharibə yoldaşı olublar.

–     Bilsəydim... inanın ki... – Xəcalətimdən ölüb yerə girmişdim. Hələ də ayaq üstəydim və hiss eləyirdim ki, bu gəlinin qarşısında yumağa dönürəm.

–      Mən bura sizdən üzr istəməyə gəlmişəm.  Sabahdan sizi narahat eləməyəcək.

–     İti başqasına verirsiniz?

–     Yox. O, şəhidimin yadigarıdı, əmanətidi. Bir qohumum xaricə köçür. Sabah onu bağ evinə köçürük.

–          Bəs, sizə ev verməyiblər?

–          Vermişdilər. O evi 3 uşaqlı bir qazıyə bağışladım.O yoldaşımın nəşini meşədən çıxaranda vurmuşdular. İki ayağı da iflicdi. Mənə nə var e,  tək adamam...

Bu gəlinin fədakarlığı da bir tərəfdən məni heyran eləmişdim. Bilmirdim onun qarşısında necə dayanım. Hətta boyumdan utanırdım. Şikayətim üçün xeyli üzrxaxlıq elədim. Dil tökdüm. Dedim, sabah birinci işim gedib şikayəti geri götürmək olacaq.

–        Yoldaşınızın adını demədiniz.

–        Xalid.

–        İcazə verin şəhidimizin adını oğlumuza qoyaq.

Qadının gözləri gülmsədi. Bu təbəssüm evimə işıq kimi doldu.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.03.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Xocalı faciəsini ilk çəkən hərbi operator Seyidağa Mövsümlü olub - İlk hərbi operatorun xanımı bu günlərdə belə bir açıqılama verib.  Əntiqə Rəşid Aslan da bu açıqlamanı qələmə alıb.

Hazırda sosial şəbəkələrdə, televiziya kanallarında və mətbuatda Qarabağ hadisələri və   Xocalı soyqırımı ilə bağlı videoların çoxunun müəllifi  olan müharibə  iştirakçısı,  Azərbaycan Ordusunun ilk hərbi operatoru Seyidağa Mövsümlünü bu gün xatırlamamaq olmaz. Tanınmış jurnalistin  xanımı Nazilə Mövsümlü danışır:

"Xocalı ilə bağlı çəkilişləri yenidən izləyirəm. Çəkilişlərin böyük hissəsinin Seyidağa müəllimə məxsus olduğu hamıya bəllidir. Hətta videoların alt hissəsində  müəllifin adı yazılıb. Gözləyirəm ki, bir dəfə biri “Seyidağa müəllim sözün həqiqi mənasında Xocalı çəkilişlərində  ən fəal biri olub” kəlməsini desin”.

Nazilə xanım  vurğulayır ki, Seyidağa həm işinin peşəkarı idi, həm də  vətəninə -xalqına  bağlı bir insan idi.

"Qarabağda döyüş başlayan gündən  o rahat ola bilmədi. Çünki əvvəldən xalqının yanında olub. Hələ xalq hərəkatı başlayandan  meydanlarda olub, həm operator kimi, həm müstəqillik uğrunda mübarizə aparan vətəndaş kimi xalqının yanında olub. Onun Azadlıq meydanında, 1990-ci il sovet ordusunun Bakıya işğalçı hücumu zamanı, Naxçıvandakı olaylarla bağlı  videoçəkilişləri hazırda bir tarixi dönəmin sübutudur. Dövlət televiziyasında işləyərkən Qarabağa gedirdi.

1988-ci ildən başlayaraq Qarabağ sanki onun evi oldu. Oradakı insanlarla bağlı, döyüşçülərlə bağlı, rus və erməni birliklərinin xaraba qoyduğu kənd və şəhərlərlə bağlı  çəkilişləri ən çox baxılan TV- materiallardan olub. Ezamiyyətdən gələndə geri qayıtmaq üçün çalışırdı. Elə bil əzizlərini Qarabağda qoyub gəlmişdi. Çəkilişləri təhvil verib yenidən Qarabağa yollanırdı. Bir dəfə gələndə isə dedi ki, day çəkilişlə qurtardıq, gedib əlimdə silah döyüşəcəyəm.  Dözmədi getdi. Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi ilk batalyon yaratmışdı -  Şıxov batalyonu… Bax, o batalyonun ilk könüllülərindən olub. Bu batalyonda ermənlərə qarşı döyüşlərdə döyüşüb”.

 Nazilə xanım həyat yoldaşının 19 fevral 1992-ci ildə general Zaur Rzayevin təklifi ilə nazirliyin mətbuat mərkəzində operator kimi işə başlamasından sonra bir nüansı da xatırlayıb.

Xocalı faciəsindən xeyli  sonra Seyidağa evə gəlmişdi. Qapını açıb onu görəndə   göz yaşlarımı saxlaya bilmədim. Onu Qarabağa yola salanda  saçları qapqara idi, indi isə qapının ağzında  demək olar ki, ağ saçlı bir adam dayanmışdı. Həmin günlərdə bildik ki, Xocalı faciəsinin verdiyi stressdən Seyidağa şəkər xəstəliyinə də tutulub. Çünki ondan əvvəl o qanlı mənzərəni heç kim çəkməyib. O vaxt ordakı şahidlər də təsdiq ediri ki, Seyidağa Xocalı Soyqrımı ilə bağlı fevralın 26-da  çəkdiyi kasseti AzTV-nin Qarabağ bölgəsi üzrə müxbiri Allahverdi Əsədova verib, amma həmin dəhşətli mənzərəni onsuz da travma almış  insanlara göstərmək olmazdı. Milli Qəhrəman Çingiz Mustafayev Seyidağadan 2 gün sonra fevralın  28-də həmin ərazidə məlum mənzərəni lentə ala bilmişdi. Seyidağanın çəkilişləri televiziya üçün məqbul olmadığından o, 1993-cü ildə  çəkdiyi kadrlar əsasında “Xocalı Əsrin Faciəsi”adlı filmini çəkdi. Seyidağa Qarabağ hadisələrinə qədər çox sağlam, gümrah biri olub. Amma Xocalı faciəsi  deyərdim ki, onun ömrünü ”yedi", həyatını bitirdi. 63 yaşında … Seyidağa Mövsümlü Qarabağda həm vətəndaş kimi, həm zabit kimi, həm də  tarixi kameraya köçürən səriştəli bir operator kimi xalqın yaddaşında yaşayacağına əminəm”-deyə Nazilə Mövsümlü vurğulayıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.03.2026)

MÜSAHİBİMİZ MAKEDONİYA YAZIÇILAR BİRLİYİNİN SƏDRİ ZİVKO GROZDANOVSKİDİR

  Cahangir Namazov,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Özbəkistan təmsilçisi

Bu günkü söhbətdaşımız— Makedoniya Yazıçılar Birliyinin sədri, beynəlxalq səviyyədə tanınmış şair, yazar və ədəbiyyatçi, çoxsaylı milli və beynəlxalq ədəbi mükafatlar laureatı, Zivko Grozdanoskidir. Müsahibəni ingilis dilindən Əsəd Cahangir tərcümə edib.

—Valideynlər övladlarının gələcəyinin formalaşmasında əvəzsiz rol oynayırlar və dəstək ilk növbədə ailədən başlayır.

 Bir şair və yazıçı kimi formalaşmağınızda valideynləriniz və ailəniz hansı rolu oynayıb?

— İlk dəfə şeirlər yazmağa başlayanda – yazmağı öyrəndikdən qısa müddət sonra – anamın məni maraqla izlədiyini zəif də olsa xatırlayıram. Sonrakı xatirəm (bəlkə bir, iki, üç il sonra?) belədir: anam mənə içində şeirlərimin yazıldığı bir dəftər göstərdi. Çox təəccüblənmişdim! Mən şeirlər yazır və onları haradasa qoyub unudurdum, amma anam hamısını toplayır və böyük diqqətlə bir dəftərə köçürürdü. Hətta səhvləri də düzəldirdi. Beləliklə, deyə bilərəm ki, mənim ilk redaktorum anam olub. Düşünürəm ki, məni formalaşdıran məhz bu hekayədir.

Bu təəccüb hissi.

 — Ədəbiyyat çox vaxt saf qəlblə daxil olunmalı müqəddəs bir məkan kimi təsvir edilir.

Lakin bəzi şair və yazıçılar əsasən şəxsi qazanc və ya mükafatlar naminə yazırlar. Bu hadisəyə münasibətiniz necədir?

— Hamımız iki əks meyl tərəfindən idarə olunuruq: “autentiklik” ehtiyacı və “bağlılıq” ehtiyacı. Bəzi insanlar əsasən yazırlar, çünki bu onları öz həqiqi mənliklərinə yaxınlaşdırır. Digərləri isə bunu daha çox dünyada əlaqələr qurmaq və uğur qazanmaq yolu kimi görürlər. Bir tərəfdə saf qəlb (Vahidliyə canatma), digər tərəfdə isə saf düşüncə (əməkdaşlıq və rəqabət). Mən sadəcə ikinci yol üçün yaradılmamışam. Mənim malik olduğum yeganə şey “mürəkkəbdir” – yazının, dürüstlüyün və autentikliyin metaforası. Son kitabımın adı da belədir: “Mürəkkəb balığı kimi, dünyada özümə yer açmaq üçün mürəkkəbdən istifadə edirəm.”

— İnsan olmaq, hər şeydən əvvəl vicdana sahib olmaq deməkdir.

 Sizin fikrinizcə, bir şair və ya yazıçının əsas meyarları və məsuliyyətləri nələrdir?

— Mənim meyarlarıma görə, şairin və ya yazıçının əsas məsuliyyəti meyvənin çürük hissəsinə bıçaq sancmaq və onu həyatın bayramına çevirməkdir.

Bunu edərkən hər bir insanı bir meyvə kimi təsəvvür etmək.

—   “Buz kublarındakı barmaq izləri”  əsərinizlə qısa nəsr janrına yeni nəfəs gətirdiniz.

Qısa hekayə və ya flash-nəsr yazarkən sizin üçün ən çətin və ən zövqlü tərəf nədir?

— Ən çətin tərəfi artıq hərflərdən qaçmaqdır.

Ən zövqlü tərəfi isə onun son formasını “ovlayarkən” hiss etdiyiniz təəccüb və həyəcan hissidir.

—   Tez-tez deyilir ki, hər yazıçı yazı masasının arxasında başqa bir insana çevrilir.

Sizin yaradıcı prosesiniz necə baş verir?

— Bu janrdan asılıdır. Uzun nəsr bəzən düşüncə və ideyaları toplamaq kimidir: onları tutub kağıza köçürmək. Sonra uzun qış gəlir və siz nə topladığınıza baxırsınız. Poeziya isə bir ideyadır, qaçıb gedən bir fikirdir. Ona görə də daim ayıq olmaq lazımdır. Hər halda.

— Uşaqlar üçün yazarkən ən çox nədən ilham alırsınız? Yaradıcılıq impulsunuz haradan gəlir?

— Mənim şəxsi maraq quyumdan, darıxmağa qalib gəlmək ehtiyacından. Özümü təəccübləndirmək istəyindən.

— Sizin fikrinizcə, uşaq ədəbiyyatı ilə böyüklər üçün ədəbiyyat arasındakı ən böyük fərq nədir və bu iki istiqamət bir-birini necə zənginləşdirir?

— Fərqlər də çoxdur, oxşarlıqlar da. Bu, kifayət qədər mürəkkəb bir sualdır.

— Bu gün Makedoniya cəmiyyətində ədəbiyyat və mədəniyyətə göstərilən diqqətin səviyyəsini necə qiymətləndirirsiniz?

— Ədəbiyyatın müxtəlif növləri var, amma onun mediada görünməsi nadirdir. Ümumiyyətlə media çox acınacaqlı vəziyyətdədir – yaradıcılıq demək olar ki, yoxdur. Bəziləri deyə bilər ki, Skopyenin mərkəzində çox kitab mağazası var. Amma digər şəhərlərdə demək olar ki, yoxdur.

 — Bu gün yazıçılarla oxucular arasında yaranan ədəbi boşluqlar necə özünü göstərir və gənc nəsil arasında hansı yeni yaradıcı hərəkatlar meydana çıxır?

— Bu boşluqların əsas səbəbi yaxşı ədəbi tənqidin olmamasıdır. Belə tənqid yazı üçün müəyyən meyarlar yarada bilərdi. Yaradıcılıq hərəkatlarına gəlincə, son vaxtlar daha çox oxu klublarının yarandığını görürəm. Lakin gənclərin əksəriyyəti ədəbiyyatla çox maraqlanmır. Məncə bunun əsas səbəbi bu sahəni dəstəkləyən rəsmi siyasətin olmamasıdır.

  — Müasir Makedoniya ədəbiyyatında hansı janrlar daha dinamik inkişaf edir və hansıları daha yavaş inkişaf edir?

— Romanlar üstünlük təşkil edir. Poeziya daha arxa plandadır (bunu beynəlxalq tendensiya da adlandırmaq olar). Qısa hekayə isə daha dinamik inkişaf edir.

— İnternet və sosial şəbəkələrin sürətlə inkişaf etdiyi bir dövrdə oxuma vərdişlərinin azalması müşahidə olunur.

Oxucu sayının azalmasına görə yalnız interneti günahlandırmaq doğrudurmu?

— Xeyr, yalnız internet deyil. İnternetlə yanaşı dövlət strukturlarının bu sahədə demək olar ki, heç bir rəsmi siyasət formalaşdırmaması da səbəbdir. Təsəvvür edin ki, bir tərəfdən 16 yaşdan aşağı gənclərə smartfon istifadəsi məhdudlaşdırılır (məsələn, İspaniyada olduğu kimi). Digər tərəfdən isə kitabxanalar yüksək keyfiyyətli ədəbiyyatla təmin olunur və gənc “influencer”lər kitabxanalarda fəaliyyət göstərməyə təşviq olunur.

— Müxtəlif nəşriyyatların “bestseller” etiketi ilə nəşr etdikləri orta səviyyəli əsərlər həqiqi ədəbiyyatın inkişafına necə təsir edir?

— Düşünürəm ki, çox təsir etmir. Çünki bu gün müəlliflərin hər cür mətnə çıxışı var və onlar müxtəlif tərəflərdən təsirlənə bilirlər. Mən deyərdim ki, yaxşı müəlliflər əsasən yaxşı müəlliflərdən təsirlənirlər. Orta səviyyəli müəlliflər isə daha çox bestsellerlərdən və ya “trend” ədəbiyyatdan təsirlənirlər.

 — Bu günkü dünyada ədəbiyyat hələ də cəmiyyəti dəyişə bilərmi, yoxsa əsasən insan düşüncəsini və hisslərini zənginləşdirməklə məhdudlaşır?

— Cəmiyyət qlobal miqyasda alov içindədir: kapitalizm və imperializm, texnologiyanın köməyi ilə bizi hansısa uçuruma aparır. Bəlkə də üçüncü dünya müharibəsinin astanasına? Ədəbiyyatın edə biləcəyi şey bəzi insanları zənginləşdirmək və ruhlandırmaqdır. Bu isə kifayət qədər böyük bir işdir.

— Gələcəkdə daha çox hansı janra diqqət yetirməyi planlaşdırırsınız — poeziya, qısa hekayə, roman, yoxsa uşaq ədəbiyyatı?

— Başlamağa çalışdığım romanın konturlarını daha aydın etmək istəyirəm. Buna baxmayaraq, qısa mətnlər də yazıram. Bir həftə əvvəl Bağışlanma Günündə uşaqlar üçün bağışlama haqqında bir şeir yazdım.

— Sizin üçün “yaradıcı uğur” nə deməkdir?

— Bir şey yazmaq və bundan sevinc və minnətdarlıq hiss etmək. O yazıda zamanüstü bir dəyərin işartısını görmək. Məsələn, bir həftə əvvəl yazdığım “Padşah üçün bağışlanma” adlı şeir.

— Makedoniya Yazıçılar Birliyi hazırda hansı mühüm layihə və təşəbbüsləri həyata keçirir?

— Bir neçə layihə var, amma mən xüsusilə “Xatırlanan yaşayır” adlı kitabın təqdimatını qeyd edərdim. Bu kitab 21 avtobioqrafik qısa hekayədən ibarətdir və artıq aramızda olmayan makedoniyalı yazıçıların xatirəsinə həsr olunub. Layihənin məqsədi ölkəmizin mədəni yaddaşını qorumaq və müxtəlif milli və dini mənşəli müəlliflər vasitəsilə mədəni kimliyi möhkəmləndirməkdir.

— Azərbaycan ədəbiyyatından hansı şair və yazıçıları tanıyırsınız?

— Keçən il Struqa Poeziya Axşamlarında Fərid Hüseyn iştirak edirdi və biz tanış olduq. Qısa söhbət etdik və o mənə şeirlər kitabını həm Azərbaycan, həm də ingilis dilində hədiyyə etdi. Şeirlər sadə və təsirli idi. Onlardan birinin misraları hələ də yadımda qalıb, çünki onları dostlarıma tez-tez söyləyirdim. Ümid edirəm müəllif məni bağışlayar, çünki indi o misraları tam xatırlamaya bilərəm:

“Vaxt ötür,

aram-aram anlayırsan ki,

yaşadığın bu ömürdə

nəyə cəsarətin çatmayıbsa,

haqqını itirmisən onların önündə.”

Bu qədər sadə və təsirli. Çox gözəl!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.03.2026)

“Ədəbiyyta və incəsənət” portalı yazıçı, publisit, politoloq, “Vəhdət” Partiyasının sədri  Adəm İsmayıl Bakuvinin “İlahi Eşq: Əbədiyyətin sirri və Ədəbiyyatın nəfəsi” məqaləsini təqdim edir. Sevgi -ən ali hissdir və bu məqalədə onun məqamlarına ədəbi qavrama şərçivəsində aydınlıq gətirilir. 

İnsan ömrünün ən qədim və təməl sualı sevgidir. İnsanı sevməyə hansı hiss sövq edir, insan niyə gözəllik qarşısında heyrətlənir? Bir baxış və ya bir səs nədən insanın qəlbində fırtına qoparır, onun sakit həyatının axarını dəyişir? Bu suallar bəşər düşüncəsini əsrlər boyu məşğul edib. Böyük sufi mütəfəkkir İbn Ərəbi sevgini yalnız insana aid hiss kimi deyil, varlığın kökü, aləmin səbəbi və məqsədi kimi təsvir edirdi.

Onun sözləri ilə desək, Allah gizli bir xəzinə idi, bilinmək istədi və kainatı yaratdı. Yaradılışın fitrətində sevgi dayanır. İbn Ərəbinin "Füsusül-hikəm", "Fütuhatül-Məkkiyyə" və poetik incilərlə süslənmiş "Tərcümanül-əşvaq" əsərlərində eşqin fəlsəfəsi Yaradanla yaradılanın qarşılıqlı əlaqəsi kimi şərh edilir. Böyük Şərq mütəfəkkiri göstərirdi ki, hər bir varlıq Allahın özünü seyr etmək istəyi nəticəsində yaranıb. Deməli, dünyada gördüyümüz hər bir gözəllik - dağın zirvəsi, çayın axarı, bir qızın gülüşü, bir şairin sözü - İlahi eşqin təzahürüdür. Biz yalnız pərdələr görürük, amma pərdələrin arxasında əbədi sevgili dayanır.

Sufi düşüncəsində eşq üçüzlü bir həqiqət kimi təqdim olunur: aşiq, məşuq və eşq. Aşiq - sevən insandır, məşuq - sevilən varlıq, eşq isə onların arasındakı görünməz bağdır. İbn Ərəbi isə deyirdi ki, bu üçlüyün arasında fərq yoxdur. Aşiq də, məşuq da, eşq də bir həqiqətin müxtəlif şəkilləridir. İnsanın sevdiyi zaman yaşadığı sirr budur: o, qarşısındakı gözəllikdə Allahı görür, lakin bunun fərqinə varmır. Bu təlim Azərbaycan ədəbiyyatında da geniş şəkildə öz əksini tapmışdır. Nəsimi  "Məndə sığar iki cahan" misrasında insanın ilahi həqiqəti öz içində daşıdığını söyləyirdi. Füzuli "Məni candan usandırdı" deyərkən, bəşəri eşqin iztirabını göstərir. Bu iztirab İlahi eşqdən qaynaqlanır. Füzulidə eşqin ilahiliyi ilə gerçəkliyin təbiiliyi, ruhi məqamla canlı-fərdi stixiya arasında sintez var. Tanrı ilə, təbiətlə, zamanla vəhdət, səma və İlahi simvolikası - bütün bunlar insanın özünün İlahi "mən"inə və təbiətinə inamı sənətdə ifadə etməyin klassik üsuluna çevrilir. Bununla da Füzulidə İlahi amil digər gerçəkliklərlə bərabər üstün dəyərə çevrilir. Füzuli vəhdət vadisini Yerlə Göy arasında yaradır. Buna görə də şair İlahi eşq məkanında yaşayır və özünü Tanrı, dünya və təbiətlə vəhdətdə dərk edir. Şairin məşhur misrasında deyildiyi kimi: "Vadiyi-vəhdət həqiqətdə məqami eşqdir".

Şəhriyar isə Vətən sevgisini eşqin ən uca mərhələsi kimi təqdim edirdi. Heç şübhəsiz, Azərbaycan poeziyasının bu böyük simaları İbn Ərəbinin eşq fəlsəfəsindən xəbərdar idilər və onun fikir dünyası bu şairlərin misralarına da öz nurunu saçır. İbn Ərəbinin təsvir etdiyi eşqin mərhələləri bunlardan ibarətdir: zat eşqi, sifət eşqi və əfəl eşqi. Zat eşqi Allahın öz zatına sevgisidir - bu əzəli və əbədi bir mərhələdir. Sifət eşqi Onun gözəllik, mərhəmət, qüdrət kimi sifətlərində təcəlli edir. Əfəl eşqi isə yaradılışda, insanda, təbiətdə, incəsənətdə öz əksini tapır. Bir ananın övladına sevgisi əfəl eşqidir, bir şairin poeziyada gözəlliyi ifadə etməsi sifət eşqidir, dua ilə yanan qəlbin duyğusu isə zat eşqinə bağlıdır. Şəhriyar yazırdı: "Vətən eşqi məktəbində can vermişik, ustadımız deyib, heçdir Vətənsiz can, Azərbaycan".

Bu misralar Vətən sevgisinin ən mükəmməl poetik ifadəsidir. Şəhriyar Azərbaycanın tarixi taleyinin tərcümanı idi və onun poeziyası bayrağımız kimi bu üç rəngdən ibarətdir: Vətən, dil və eşq. Coşqun təbinin Simurq quşu şairi irfanın Qaf dağına qaldıraraq gözlərinə İlahi nur bəxş etmişdir ki, bu əbədi, ölməz eşqi tərənnüm etsin.

Müasir Qərb dünyası eşqin bu sirrini, hikmətini unutdu. Orada eşq çox vaxt yalnız cismani münasibət, maddi istək və ya romantik ehtiras kimi başa düşülür. Bu da öz nəticəsini ailə institutlarının çöküşündə, insanların bir-birinə yadlaşmasında, sevginin ucuz, ötəri duyğulara çevrilməsində göstərir. Halbuki, İbn Ərəbi deyirdi: "Sevgidən kənar yol yoxdur, sevgini tapmayan Allahı tapa bilməz". Bu fikir həm də bugünkü dünyaya bir növ, xəbərdarlıqdır. Əgər eşq Allahdan qoparılarsa, insan da ruhunu itirəcək. Biz Azərbaycan cəmiyyətində sevgisizliyin simptomlarını müşahidə edirik. Boşanmaların çoxalması, ailə bağlarının zəifləməsi, gənclərin mənəvi boşluğa düşməsi, insanların aqressivləşməsi məhz sevgi hissindən uzaq düşməyin nəticəsidir. İbn Ərəbinin eşq fəlsəfəsi bizə deyir ki, ailə yalnız qan bağından ibarət deyil, o, ilahi eşqin təcəllisidir. Əgər ailədə sevgi yoxdursa,  hörmət də,  sədaqət də  o ailədən qaçaq düşəcək. Böyük mütəfəkkir sağlam cəmiyyət modelini hələ əsrlər öncə konseptual şəkildə təqdim edir. İbn Ərəbi Şərq İntibahının təməl daşlarını qoyan fikir və düşüncə adamıdır. İnsanın kamilliyə yetişməsinin müxtəlif yolları mövcuddur. İbn Ərəbi ən yüksək dərəcə kimi eşqi nişan verir - İlahi eşqi. Zühura gələn nə varsa, İlahi eşqin meyvəsidir. Bəşəriyyət hələ də İbn Ərəbinin bu əbədi ideyalarından bəhrələnir. İbn Ərəbidə fərdi emosional aləm, aşiq və məşuqun  hiss və həyəcanı hansı funksiyanı daşıyırsa, İlahi eşqdə də eyni rolu oynayır. İlahi eşq heç bir maddi formaya malik deyil. O, insanın ruhunda bərqərardır. Estetik ideal İbn Ərəbinin yaratdığı İlahi eşq iqlimində ən yüksək məqamına çatır. 

Bununla yanaşı, elm sevgisi də İbn Ərəbinin təlimində mühüm yer tutur. O, elmi mərifət adlandırır və deyirdi ki, Allahı tanımaq sevgidən doğur. Bilik eşqdir, çünki alim biliyi sevir, onun içində həqiqəti görür. Elmin müxtəlif növləri olduğu kimi, onu öyrənməyin də müxtəlif yolları var. Ruh yorulmadan elm əxz edir, biliklərə yiyələnir. Elm bilgiləri özünə hopduran ruhun dərkolunma vasitəsidir. Ruh məhz elmlə gözəlləşir. O kəslər ki, İlahi bilgilər nərdivanına ayaq qoyublar, Yaradan onları İlahi eşq mərtəbəsinə qaldırır. İlahi eşqi tapanlar isə əbədi xoşbəxtlik mənziləsindədirlər. Bu qəlblər fiziki dünyada möcüzələr yaratmağa qadirdir.

Maddi substansiya olan təbiəti sevmək də eyni mənbəyə bağlıdır. Çünki təbiət Allahın yaratdığı gözəlliyin kitabıdır. Təbiətə baxmaq əslində ilahi həqiqətlə üz-üzə qalmaq deməkdir. İbn Ərəbi insanı mikrokosmos, kainatı isə  makrokosmos adlandırır. Təbiətdə olan hər xüsusiyyət insanda da var. İnsan təbiəti dərk etdikcə, özünü də dərk edir. Özünü dərk edən isə Allahı dərk edir. Bu baxımdan təbiət ilahi eşq yolunda bir məktəbdir. İbn Ərəbiyə görə bütün varlıq öz mənşəyinə qayıtmaq istəyir. Bu meyil eşqdir; toxum torpağa can atır, bitki günəşə yönəlir, çay dənizə doğru axır. Bu hərəkət sadəcə, fiziki deyil - metafizik məna daşıyır. Hər şey mənbəyinə qayıdır. İbn Ərəbi üçün təbiət ibadət məkanıdır, İlahi düşüncənin canlı kitabıdır, eşqin açıq ifadəsidir. Bu səbəbdən onun düşüncəsində təbiətə sevgi əslində ilahi təcəlliyə  inamın ifadəsidir. Təbiət İlahi eşqin zahiri formasıdır, kainatın hərəkət və yaradılış prinsipidir. Əgər İbn Ərəbidə təbiət metafizik sistemdirsə,

Füzulidə eşqin poetik düsturudur. Beləcə, İbn Ərəbi fəlsəfi və sistemli izah verir, Nəsimi - ontoloji və mistik üsyan ruhu ilə danışır. Füzuli isə - eşqi duyğu və iztirab vasitəsilə təqdim edir.

İbn Ərəbiyə görə, Təbiət müqəddəsdir və Eşqin mənbəyidir.  Ona zərər vermək ilahi təcəlliyə sayğısızlıqdır. Bütün bəlaların kökündə insanın təbiətdən uzaq düşməsi dayanır. Məşhur ifadə ilə desək, təbiətə vurduğumuz zərbələrə görə o nə vaxtsa bizdən intiqamını alacaq. Axı insan özü də təbiətin bir parçasıdır və ondan ayrı yaşamağa qadir deyil. Təbiətə ziyan yetirən insan əslində özünə zərər vurduğunun fərqində deyil. Fərdlər bir nüansı dərk etməlidirlər ki, təbiət sadəcə, maddi resurs deyil, ona mənəvi dəyər qazandıran insan topluluqlarıdır. İbn Ərəbi bizə bu dəyəri ötürür və əslində insanlığın xilasının təbiətdə olduğuna işarə edir.

Musiqini sevmək, incəsənəti sevmək - bunların hamısı İlahi eşqin müxtəlif pərdələrdə görünməsidir. Təsəvvüfdə səma musiqi və zikr vasitəsilə ruhun coşması deməkdir. İbn Ərəbi səmanı qəbul edirdi, lakin şərt qoyurdu: musiqi nəfsi oyadırsa,  təhlükəlidir. Ruhani şüuru oyadırsa, ilahi eşqə aparır. Onun fikrincə, musiqi insanın daxilində artıq mövcud olan eşqi hərəkətə gətirir. İbn Ərəbiyə görə, kainat ilahi kəlamın təzahürüdür, səs varlığın ilkin formalarından biridir, harmoniya kainatın quruluş prinsipidir. Bu baxımdan musiqi kainatın daxili harmoniyasının insan tərəfindən hiss edilməsidir. İbn Ərəbi deyir ki, ruh öz mənşəyini - ilahi aləmi -  unutmur. Musiqi Ruhun ilkin birliyə dair xatirəsini oyadır, ayrılıq hissini gücləndirir, eşqi alovlandırır. Bu fikir sonradan Mövlanada daha poetik şəkildə ifadə olunur (neyin fəryadı kimi). Kainatda hər şey ritmlə hərəkət edir: ürəyin döyüntüsü, nəfəs, gecə və gündüzün dövranı, planetlərin hərəkəti. İbn Ərəbi üçün bu ritm ilahi nizamın əlamətidir. Musiqi isə bu kosmik ritmin insandakı əksidir.

İlahi eşq sözlə tam ifadə edilə bilməz. Musiqi sözün və səsin çatmadığı yerdə danışır, məntiqə sığmır, birbaşa qəlbə təsir edir. Bu səbəbdən sufi məclislərində musiqi və şeir birlikdə istifadə olunurdu. İbn Ərəbi musiqini metafizik prinsip kimi izah edir. Mövlana onu daha çox coşqu və eşq ekstazı kimi təqdim edir. Hər ikisində musiqi İlahi eşqin alovunu artıran vasitədir. Ruhun Yaradana doğru hərəkətini sürətləndirir. Ruhda olan praktiki qüvvə ondan aşağıda dayananla, yəni cismlə əlaqə yaratmaq və onu idarə etmək üçündür. Musiqi isə bu prosesdə ən əsas, həlledici vasitələrdən biridir. İbn Ərəbinin baxışında musiqi İlahi harmoniyanın insandakı əks-sədasıdır. O, ruhun mənşəyinə qayıdış istəyini oyadır, Eşqi şüurdan qəlbə endirir.

Musiqi sadəcə sənət deyil, İlahi eşqin səsə çevrilmiş formasıdır. İbn Ərəbi ruhun maddi aləmdən əvvəl ilahi aləmdə mövcud olduğunu qəbul edir. Ruh bu dünyada ayrılıq yaşayır, mənbəyini unutmur, qayıdış intizarındadır. Musiqi bu ayrılıq hissini dərinləşdirir. Məhz bu səbəbdən bəzi melodiyalar insanı izaholunmaz dərəcədə təsirləndirir. Bu təsir heç də estetik deyil, ontoloji xatırlamadır. Ruh öz vətənini xatırlayır, bu səbəbdən  musiqi qüssə gətirir. İbn Ərəbi deyir ki, musiqinin təsiri insanın daxili vəziyyətindən asılıdır. Qəlb safdırsa, musiqi ilahi eşqi artırır, nəfs güclüdürsə, musiqi şəhvət hissi oyadır. Yəni musiqi özlüyündə neytraldır. O, insanın daxilində olanı (istəkdən asılı olaraq) gücləndirir. İbn Ərəbinin sistemində İlahi təcəlli fasiləsizdir, varlıq daim yenilənir. Kainat sabit deyil, canlıdır. Musiqi isə bu canlılığın insan tərəfindən hiss olunan formasıdır.

Sevgi insan üçün mənəvi xəritədir. İbn Ərəbinin düşüncəsi yalnız fərdi sevgini yox, həm də kollektiv sevgini izah edir. Vətən sevgisi - İlahi eşqin millət səviyyəsində təzahürüdür. Bu sevgi yalnız torpağa bağlılıq deyil, həm də metafizik həqiqətdir. Şəhidin qanında, əsgərin cəsarətində, şairin misrasında bu eşqin izi var. Vətən eşqi Allahın bizə bəxş etdiyi ən böyük imtahanlardan biridir. Bunlardan çıxan nəticə belədir: eşq həyatın hər qatında mövcuddur. İnsan sevgisi, ailə sevgisi, elm sevgisi, təbiət sevgisi, Vətən sevgisi - hamısı eyni mənbədən pərvəriş tapır. Əgər bu sevgilər bir-birindən ayrılarsa, həyatın təməli sarsılar, İlahi eşqdə cəm olarsa, insan da, cəmiyyət də bütöv və güclü olar. Bu günün oxucusu üçün əsas mesaj budur: eşqi ucuzlaşdırmaq olmaz. O, yalnız hiss deyil, həm də məsuliyyətdir. Həm ailə qarşısında, həm cəmiyyət qarşısında, həm də Allah qarşısında məsuliyyət. Əgər biz sevgini itirsək, əxlaq duyğusunu da itirəcəyik. Əxlaq duyğusu itərsə, millətin mənəvi dayaqları zəifləyəcək, mənəvi dayaqlar zəifləyəndə Vətən anlayışı təhlükə qarşısında qalır. Ona görə hamımız sevgini qorumalıyıq. İbn Ərəbinin məşhur sözlərini xatırlayaq: "Eşqin sonu yoxdur, çünki sevgili sonsuzdur. Hər vüslət yeni bir həsrətin başlanğıcıdır." Bu həqiqət dünya ədəbiyyatının da, Azərbaycan poeziyasının da taleyini izah edir. Bütün böyük əsərlər sevginin tarixçəsidir. Biz eşqlə yaşadıq, eşqlə yaratdıq, gələcəyimizin yollarını da yalnız eşqlə işıqlandıracağıq.

Sevgi - insan həyatının ən sirli, ən təməl duyğusudur. Füzuli deyirdi: "Məndə Məcnundan füzun aşiqlik istedadı var". Bu istedad yalnız insana verilmiş bir nemətdir və onun kökü yaradılışın sirlərinə bağlıdır. Böyük sufi mütəfəkkir İbn Ərəbi sevginin mahiyyətini izah edərkən, onu yalnız bir hiss deyil, həm də varlığın əsası, kosmik qanun kimi təqdim edirdi. Onun fikrincə, Allah aləmi məhz sevgidən yaratdı. Bu gün, XXI əsrdə, Azərbaycan cəmiyyətində ailə, əxlaq, gənclik, Vətən və insan münasibətləri böhranlı sınaqlardan keçir. Elə bu məqamda İbn Ərəbini dinləməyə böyük ehtiyac duyulur. Onun "ilahi eşq" fəlsəfəsi özündə həm qədim irfan işığını daşıyır, həm də bugünkü insanın həyatla bağlı suallarına cavab axtarır. İlahi Eşqin fəlsəfi mahiyyəti haqda İbn Ərəbi belə deyirdi: "Gizli bir xəzinə idim, bilinmək istədim, yaratdım ki, tanınım". Bu hədisə əsaslanaraq o, izah edirdi ki, yaradılışın kökü sevgidir. Allahın özünü tanıtmaq arzusu - ilahi eşqin başlanğıcıdır. Bu konsepsiyada üç həqiqət var: 1. Aşiq - sevən, axtaran (insan). 2. Məşuq - sevilən, hədəf (Allah). 3. Eşq - onların arasında körpü missiyasını daşıyan nur. Əslində, İbn Ərəbiyə görə bu üçlük bir-birindən ayrı deyil; hamısı bir həqiqətin müxtəlif görüntüləridir. Bu düşüncə fəlsəfi baxımdan Vəhdətül-vücud - varlığın birliyi nəzəriyyəsinə əsaslanır.

Eşqin mərhələləri. İbn Ərəbi ilahi eşqin inkişafını üç mərhələ ilə izah edir:

- Zati eşq - Allahın zatına olan sevgisi; yaradılışdan əvvəl mövcud idi.

- Sifati eşq - Allahın sifətlərində (gözəllik, kamillik, mərhəmət) təcəlli edən sevgi.

- Əf'ali eşq - yaradılmışlarda, təbiətdə, insanda, musiqidə, sənətdə görünən sevgi. Müasir insan bu mərhələləri gündəlik həyatında hiss edə bilər: valideyn övladını qucaqlayanda əf'ali eşq təzahür edir; şair gözəlliyi sözlə ifadə edəndə sifati eşq boylanır; dua edən insanın qəlbində isə zati eşqin sədası eşidilir.

Sevgi və ailə dəyərləri. Azərbaycan əxlaqının bünövrəsi ailədir. Ailə isə yalnız qan bağı ilə deyil, sevgi ilə var olur. Əgər ailədə məhəbbət yoxdursa, o ailə dağılmağa məhkumdur. İbn Ərəbi deyirdi ki, Allah bəndəsini iki cür sevər: nemətlə və sınaqla. Bizim ailələr də bu iki halı yaşayır. Bəzən xoşbəxtliklə, bəzən çətinliklə, amma həmişə sevgini qorumaq şərtilə möhkəmlənirlər. Bu gün boşanmaların artması, ailə münasibətlərində məsuliyyətin azalması, övladların diqqətsiz qalması yalnız sosial problem deyil. Bu, həm də mənəvi böhranın göstəricisidir. Çünki ailə İlahi eşqin dünyadakı ən böyük təcəllisidir.

Əxlaqın kökü və müasir böhran. Əxlaq sevgisiz mövcud ola bilməz. Qonşuya yaxşılıq, qocaya hörmət, yetimə mərhəmət, millətə sədaqət - sevgidən doğur. Müasir Azərbaycan cəmiyyəti bəzən bu sevgini unudur. Maddiyyatın, rəqabətin, qürurun içində mərhəmət azalır. İnsanlar bir-birinə yadlaşır, gənclər ruhi boşluğa yuvarlanır. Bu, İbn Ərəbinin dediyi "eşqdən uzaq düşmək" halıdır. Əgər sevgini itirsək, əxlaqı da itirəcəyik. Əxlaq itəndə isə cəmiyyət dağılır. Bu təlaşlı həqiqəti görmək və oxucunu silkələmək zamanıdır: Biz hansı cəmiyyətə çevrilirik?

İlahi eşq və Vətən sevgisi. Azərbaycan tarixində ən böyük dəyər Vətən sevgisidir. Bu eşq sadəcə siyasi bir duyğu deyil, İlahi eşqin millət səviyyəsində təzahürüdür. Qan verən şəhidin ruhunda, torpağını qoruyan əsgərin qəlbində, dilini sevən şairin misrasında - hamısında İlahi eşq yanır. Bu eşq milləti yaşadır, tarixi əbədi edir. Ona görə də Vətən sevgisi təkcə vətəndaşlıq borcu deyil, həm də ilahi bir əmrdir.

Müasir insana mesaj. Bugünkü gənclər çox vaxt sevgini ani, ötəri hisslərdə, keçici emosiyalarda, sosial şəbəkələrin azdırıcı təsirində axtarır. Halbuki, həqiqi sevgi İlahi eşqin yoludur. O, sadəcə hiss deyil, həm də məsuliyyətdir. Həm ailə qarşısında, həm millət qarşısında, həm də Allah qarşısında məsuliyyət. İbn Ərəbi bu gün yaşasaydı, bəlkə də belə deyərdi: "Sevgini ucuzlaşdırmayın. Sevgini əxlaqla, ailə ilə, Vətənlə birləşdirin. Sevgini itirsəniz, həm özünüzü, həm də xalqınızı itirəcəksiniz."

Sevginin sonsuzluğu. İbn Ərəbi yazırdı: "Eşqin sonu yoxdur, çünki sevgili sonsuzdur. Hər vüslət yeni bir həsrətin başlanğıcıdır." Bu həqiqət Azərbaycan xalqının bütün tarixi mərhələlərində boy göstərir. Biz torpaq həsrəti ilə yanmışıq, azadlıq sevgisi ilə ayağa qalxmışıq, poeziya və musiqi ilə gözəllik eşqini yaşatmışıq. Bu gün isə bizim üzərimizə düşən öhdəlik İlahi eşqi ailəmizdə, əxlaqımızda, gəncliyimizdə, dövlətimizdə qorumaqdan ibarətdir. Çünki sevgi olmadan əxlaq yoxdur. Əxlaq olmadan millət yoxdur. Millət olmadan Vətən yoxdur. Vətənsiz insan isə öz mahiyyətindən uzaq düşmüş canlıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.03.2026)

Əkbər Qoşalı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

“Hesabat”, “monitorinq”, “insan haqları” kimi beynəlxalq nüfuzlu terminlərin heç də hər zaman yerində və ədalətli təqdim olunduğunu görmürük.

O gözəlim terminlərin arxasında elə “gözəl” təqdimatlar olur, təqdimatlar elə “özəl” olur – heyrət edirsən.

Öz gözlərində tiri görməyənlərin bizim gözümüzdə tük axtarmasına isə – çoxdan alışmışıq.

Belə çıxır ki, bəzən beynəlxalq siyasətdə söz silahdan daha təsirli vasitəyə çevrilir. ABŞ Beynəlxalq Dini Azadlıq Komissiyasının Azərbaycanla bağlı son hesabatı məhz belə bir siyasi texnologiyanın “qara örnəy”i kimi diqqət çəkir.

Sənəd formal olaraq dini azadlıqların durumuna dair qiymətləndirmə kimi təqdim edilsə də, məzmununa diqqətlə baxdıqda bunun obyektiv incələmədən çox, geosiyasi ritorikanın məhsulu olduğu aydın görünür. Azərbaycana qarşı səsləndirilən iddiaların böyük hissəsi faktoloji əsasdan məhrumdur və uzun illərdir müxtəlif lobbi qruplarının istifadə etdiyi boyat tezislərin yenidən “isidilmiş” versiyasını xatırladır.\

Azərbaycanın dini mühitinin gerçək mənzərəsi nədən ibarətdir? – bunu görmək üçün xüsusi araşdırmaya da ehtiyac yoxdur. – Kor kor, gör gör – gözlə görünən, necə deyərlər, toxunula bilən hər şeyə qara yaxmaqla deyil axı.

Azərbaycan tarixən müxtəlif dinlərin və məzhəblərin mehriban, yanaşı yaşadığı coğrafiya olub. Qafqaz Albaniyasının xristian irsindən tutmuş İslamın müxtəlif məzhəblərinə, eləcə də yəhudi icmalarına qədər bu torpaqlarda dini müxtəliflik təkcə mövcud olmayıb, həm də dövlət tərəfindən ləyaqətlə qorunub.

Ölkəmizdə məscidlərlə yanaşı pravoslav kilsələrinin, katolik məbədlərinin və sinaqoqların fəaliyyət göstərməsini kim nə haqla təsadüf saya bilər?

Bu, Azərbaycan modelinin – dini tolerantlıq və multikulturalizm modelinin praktiki nəticəsidir.

Ona görə də Azərbaycanda guya dini azadlığın “kobud şəkildə pozulduğu” barədə iddialar siyasi ritorika təsiri bağışlayır. Əgər bir ölkədə müxtəlif dinlərin ibadət məkanları dövlət vəsaiti ilə bərpa olunur, dini icmalar hüquqi status alır və dövlət tədbirlərində bərabər təmsil olunursa, bu ölkəni dini azadlığın pozulduğu məkan kimi təqdim etmək ciddi suallar doğurur.

Qarabağ mövzusuna gəlincə – faktların yerinə siyasi folklor, ideoloji mifologiya qoyulması da öyrəşdiyimiz başqa bir əsassız “ittiham xətti”dir.

Bəli, adıyaman hesabatın ən diqqət çəkən bölümlərindən biri Qarabağla bağlı irəli sürülən iddialardır. Burada iki əsas tezis irəli sürülür:

1.      guya xristian dini abidələrinin sistemli şəkildə dağıdılması;

2.      keçmiş işğalçı və separatçı rejim nümayəndələrinin dini zəmində təqib olunması.

Bu iddiaların hər ikisi faktlarla tam ziddiyyət təşkil edir.

Qarabağ ərazisində mövcud olan xristian abidələrinin böyük hissəsi (qədimlərinin hamısı) Qafqaz Albaniyası irsinə aiddir və Azərbaycan dövləti bu irsin qorunmasını öz mədəni siyasətinin tərkib hissəsi kimi görür. İkincisi isə Azərbaycanın müvafiq dövlət orqanlarının saxladığı şəxslər dini mənsubiyyətlərinə görə deyil, konkret cinayət ittihamlarına görə məsuliyyətə cəlb olunublar. - Bunun əksini düşünmək, ən yumşaq ifadə ilə desək, nadanlıq, korafəhimlik, qərəzlilikdir. Başqa adı – birilərinin erməni cibindən asılılığı ola bilər.

Burada dini mövzunun qabardılması siyasi manipulyasiyadır. Çünki məsələ sırf hüquqi müstəvidədir, qətiyyən dini müstəviyə çəkilə bilməz.

Bəli, qarşımıza təzyiqin yeni-köhnə  forması – “Hesabat diplomatiyası” ilə çıxmaqdadırlar.

Müxtəlif fondlar, komissiyalar və qeyri-hökumət qurumları vasitəsilə hazırlanan sənədlər dövlətlərə qarşı siyasi təzyiq vasitəsinə çevrilmişdir.

Bu mexanizmin əsas özəlliyi hesabatın formal olaraq ekspert rəyinə bənzərliyi, lakin əslində çirkin siyasi mövqeni ifadə etməsidir.

Azərbaycanın son illərdə artan geosiyasi rolu – enerji layihələri, daşımaçılıq dəhlizləri, regional təşəbbüslər – bəzi mərkəzləri bərk rahatsız edir. Bax, belə bir ortamda insan haqları və dini azadlıqlar mövzusu tez-tez siyasi alətə çevrilir.

Bölgənin mürəkkəb dönəmində təsadüfi olmayan zamanlamanı da vurğulamalıyıq.

Budur, “hesabat”ın yayımlandığı dövrə diqqət edək. Yaxın Şərqdə və İran ətrafında gərginliyin artdığı bir mərhələdə Azərbaycan haqqında “şiə din xadimləri ilə bağlı” iddiaların qabardılmasını necə təsadüfi saya bilərik?..

Bu, bölgədə həssas dini və siyasi balansı nəzərə alsaq, müəyyən siyasi ismarıcların verilməsi kimi də yozula bilər.

Azərbaycanın dövlət siyasəti sadə və aydındır:

din – dövlət siyasətinin aləti deyil, toplumun mənəvi, ruhani sahəsidir.

Bu prinsip ölkənin hüquq sistemində öz əksini tapmışdır. Dövlət dini icmaların fəaliyyətinə münbit ortam yaradır, lakin dini institutların siyasi manipulyasiya alətinə çevrilməsinə də imkan vermir.

Məhz bu balans – din azadlığı və dövlət təhlükəsizliyi arasında qorunan tarazlıq – Azərbaycanın unikal modelini fərqləndirən əsas cəhətlərdəndir.

Beləliklə,

hər hansı hesabat obyektiv və faktlara əsaslanan incələmə olduqda dəyərli sayıla bilər; lakin o siyasi stereotiplərin təkrarına çevrildikdə, öz etibarını sıfırlamış olur.

Azərbaycanla bağlı son “hesabat” da məhz bu sualı gündəmə gətirir:

bu sənəd həqiqətən dini azadlıqları araşdırmaq üçün hazırlanıb, yoxsa geosiyasi ismarıclar ötürmək üçün?

Ağsaçlı tarix nə göstərir? – Göstərir ki, həqiqət gec-tez öz yerini tutur.

Azərbaycan öz çoxəsrlik mədəni və dini müxtəlifliyi ilə bu həqiqətin ən canlı sübutlarından biri olaraq qalır. – Vardıq, varıq, var olacağıq!

Gün işığını torpaqlamaq mümkünsüzdür; qızıl torpaq altında qalmış olsa belə yenə qızıldır. Biz nə Günəş, nə qızıl deyilik və öz torpaqlarımızı alnımızın ağı, damarımızın qanı, ruhumuzun gücü ilə azad etmişik. – Müsəlman, xristian, yəhudi… şiə, sünni ayırmadan… – vətəndaşlar hamımız bir can olmuşuq, savaş meydanında qızıl ləyaqət göstərmişik. Biz belə xalqıq, belə ölkəyik!

Siz indi tarixin ironiyasına baxın:

Azərbaycan Ermənistana taxıl daşıyan vaqonların keçidinə icazə verir,

Ermənistanın Baş naziri Avropa Parlamentində yüksək tribunadan Azərbaycan Prezidentinə təşəkkür edir,

seçki yolu ilə hakimiyyətə gələn Paşinyan hökuməti yox, okeanın o tayındakı bir dəxlsiz komitə erməni hökumətinin bizdən istəmədiyini istəyir;

ayrıca, Azərbaycan ilə Ermənistan arasında sülh anlaşmasının paraflanması məhz ABŞ-də olmuşdu və indi o, ABŞ-nin bir komitəsi sülhə zərər verə biləcək “hesabat” yayır…

ABŞ İsrail ilə birgə şiələrin mütləq çoxluqda olduğu ölkəni, onun paytaxtı Tehranı və digər şəhərləri bombalayarkən, Azərbaycan ABŞ-nin bir Komitəsi tərəfindən şiə din adamlarının hüququnu pozmaqda ittiham olunur… İngilis özü belə yerdə deyir: no comment.

DÖVLƏTİMİZ ZAVAL GÖRMƏSİN!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Dostuvə həmkarı Şahmar Ələkbərovdünyasını dəyişəndə onunqəbri üstünə gedənaktyorməzarlıqdamöhkəmağlayıbdeyir: “Darıxma, qardaşım, məndə tezliklə səninyanınagələcəm”. Buəhvalatdanikiilsonraisə Həsən Əblucrəhmətə gedib...

Bu gün onun anım günüdür...

Həsən Əbluc 22 aprel 1942-ci ildə Təbrizdə anadan olub. Uşaq yaşlarında ailəsi ilə birlikdə Bakıya köçüb. Əvvəlcə Politexnik İnstitutuna qəbul olunub. Birinci kursdan sonra sənədlərini aktyorluq fakültəsinə verib. Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun aktyorluq və rejissorluq fakültəsini bitirib. Elə həmin il Dram Teatrında rumın yazıçı Sebastyanın "Adsız ulduz" tamaşasına quruluş verib.

Sonralar Gənc Tamaşaçılar Teatrında fəaliyyətini davam etdirib. Kinostudiyada film dublyajlarında iştirak edib. Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində səhnə danışığından dərs deyib. Bədii qiraət ustası kimi Azərbaycanın klassik və çağdaş şairlərinin poeziya nümunələrini minlərlə tamaşaçıya və dinləyiciyə çatdırıb. Həsən Əbluc rejissorluq kursunu da bitirib. Müxtəlif dövrlərdə bir neçə teatr və televiziya tamaşasının quruluşçu rejissoru olub.

Filmoqrafiya

- Abbas Mirzə Şərifzadə

- Ağ atlı oğlan

- Alman klinikasına şəxsi səfər

- Arxadan vurulan zərbə

- Babək

- Bakıda küləklər əsir

- Bircəciyim

- Birisigün, gecəyarısı...

- Bizim küçənin oğlanları

- Dantenin yubileyi

- Dəli Kür

- Dənizə çıxmaq qorxuludur

- Doğma sahillər

Ailədə 5 qardaş olublar. Həsən Əbluc hələ uşaq vaхtlarından aktyorluğa böyük həvəs göstərib. Orta məktəbi yaxşı oxuyan Həsən həm də uşaq yaşlarından yaşlı atasına kömək edirmiş. Atası onun aktyor olmasını istəməyib. Həsən atasının arzusunu nəzərə alıb Politeхnik İnstitutuna daхil olub.

 Həsəngili II kursda oхuyanda zavoda aparırlar. Dəmir kəsməkdən Həsənin əlləri kəsik-kəsik olur. İki aydan sonra atası deyir ki, bala, hansı sənətə istəyirsən, get. Həsən II kursu başa vurandan sonra sənətlərini aktyorluq fakültəsinə verir. Və Rza Təhmasibin kursunda təhsil alır.

Həsən Əbluc universitetdə səhnə danışığından dərs deyib. O, öz tələbəsinə aşiq olur, tələbəsindən öncə müsbət cavab almayan sənətkar başqa bir xanımla nişanlanır. Bir müddət keçəndən sonra nişanlısı ilə münasibəti alınmır. Belə olduğu halda öz tələbəsi Firəngizə evlənmə təklif edir. Və onlar ailə qururlar. Bu evlilikdən onların Elnaz adlı qız övladı doğulur.

O, “Dantenin yubileyi”, “Qanlı zəmi”, "Pəncərə" filmlərinə çəkilib. "Pəncərə" filmində Rövşənin atasının epizodik rolunu məharətlə oynayan Həsən bu rolu öz yaradıcılıq həyatının ən parlaq rolu hesab edib.

Həsən Əbluc martın 1994-cü il martın 13-də 51 yaşında ürək tutmasından dünyasını dəyişib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Sən bir rol ifa elə, onunla o qədər məşhurlaş ki, adını rolunla çağırsınlar...

Növbəti söhbətim Nodar Şaşıqoğlu barədədir.

"Vətən”də göstəriləndə bilet almaq istəyənlərin növbəsi "Azneft”dən başlayırdı. Kinoteatra yaxın durmaq mümkün deyildi. Biz o filmlə Daşkəndə festivala getdik. Film göstəriləndən sonra insanlar məni əhatə etdi. Tez məni maşında gizlətdilər. Kütlə sakitləşmədi, maşını qaldırıb apardılar. İnanırsınız? Sonralar da Daşkəndə nə vaxt gedirdimsə, tamaşalarda adam əlindən yer olmurdu” - aktyor belə deyib.

Nodar Şaşıqoğlu 13 mart 1927-ci ildə Batumidə dünyaya gəlib. Babası Acarıstanda tanınmış zadəganlardan olub. Atası isə çar zabiti. Əmisi, aktyor Ülvi Rəcəb 1937-ci ildə repressiyaya məruz qalıb. Onun həyat yoldaşı Mərziyyə Davudova da Azərbaycan teatrında çalışıb.

Əsli acarıstanlı olsa da, Tiflisdə yaşayıb. Orada orta məktəbi, daha sonra Şukin adına Teatr İnstitutunu bitirib. Oranı bitirdikdən sonra cəmi bir il Vaxtanqov adına teatrda işləyib. 5–6 il Taqanka Teatrında çalışıb. İlk rolu "Mosfilm"də Albaniya dövlətçiliyinin əsasını qoyan Georgi İsgəndərbəyov haqqında çəkilən filmdə olub.

 Orada türk imperiyasının əsasını qoyan Mehmet bəy Fatehi canlandırıb. Sonra Sergey Paracanovun ilk rejissor işi olan "Andrieş" filmində baş rolu oynayıb. Bu filmdən sonra "Odessa" kinostudiyasında çalışıb. Rejissor Rəşid Atamalıbəyov (O, "Uzaq sahillərdə" filminin ikinci rejissoru olub) "Uzaq sahillərdə" filminin çəkilişlərinə gəlib. Aktyoru bəyənərək filmdə çəkib.

Nodar Şaşıqoğlu teatr səhnələrində Don Quan (A. S. Puşkin "Kiçik tragediyalar"), Sirano (E. Rostan "Sirano de Bercerak"), Kreont (Q. Qauptman "Antiqo-solntsa"), kinoda Zakir "Telefonçu qız", Rakov "Beş künc", Məcnun "Leyli və Məcnun", Mixaylo "Uzaq sahillərdə", kimi obrazları yaradıb. 2003-cü ildən S. Vurğun adına Rus Dram teatrına qayıdıb və səhnədə Sorin (A. P. Çexov "Qağayı"), Kral Lir (U. Şekspir "Kral Lir") obrazları parlaq ifa edib.

Onun ən məşhur işi isə əlbəttə ki, “Uzaq sahillərdə” filmində canlandırdığı Mixaylo obrazı olub.

Filmoqrafiya

- Onun böyük ürəyi

- Uzaq sahillərdə

- Əsl dost

- Matteo Falkone

- Səhər

- Bizim küçə

- Leyli və Məcnun

- Telefonçu qız

- De ki, məni sevirsən!

- Sevinc buxtası

- Nodar Şaşıqoğlu. Ürəklərdə qalan iz…

Mükafatları

"Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

"Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

"Şöhrət" ordeni

Xalq artisti Nodar Şaşıqoğlu haqqında maraqlı faktlara nəzər yetirək:

Nodar tək övlad olmasına rəğmən, atası onu ərköyün böyütməyib. Deyirmiş ki, əsil oğul böyütmək istəyirsənsə, ona düşmən kimi yanaş. Bununla belə atası Nodarın nadincliyinin qarşısını ala bilmirdi. Bu yerdə ağıla nənələrin bir fikri gəlir - qanında o qədər millətin qarışığı olan adam bir yerdə otura bilər? Elə bir gün yox idi ki, atasına Nodarın oxuduğu məktəbdən, ya haradansa şikayət gəlməsin.

On yeddi yaşının tamamında atası Nodarı Moskvaya təhsil arxasınca göndərir. "Get, hansı sənəti istəyirsən seç, oxu, yetər ki, seçdiyin sənəti mükəmməl bil", - deyir. Nodar eyni vaxtda həm Teatr İnstitutuna, həm üç teatr-studiyası məktəbinə imtahan verir. Belə ehtiyatlı iş tutur ki, heç olmasa, birinə qəbul olunsun.

Tale elə gətirir ki, bütün imtahanlardan keçib sənədlərini verdiyi məktəblərin hamısına qəbul olunur. Seçim qarşısında qalanda evə, atasına zəng edir, qərara gəlirlər ki, Teatr İnstitutunda oxusun. Moskva kimi şəhər, rus qızları, yaraşıqlı yarı türk, yarı qafqazlı oğlan...

Belə şəraitdə onu oxumadığına, dərsə getmədiyinə görə kim qınaya bilər? Nəticədə 12 fənndən iki alan gənc, yaraşıqlı Nodar ali məktəbdən xaric edilir. Növbəti il Nodar yenidən, bu dəfə Şukşin adına Teatr Məktəbinə daxil olur. Elə orada oxuya-oxuya Vaxtanqov Teatrında işləməyə başlayır ki, başı işə, təhsilə qarışsın.

Amma bu vaxt ərzində evlənməyə də vaxt tapır. Qadın heyranlarının arsından seçdiyi qızın anası erməni idi. Olduqca qəşəng olan bu qız xüsusən baş rollarda oynayan aktyorun sevgisini qazana bilmişdi. Onun darıxmasının, yeni evləndiyi xanımından da ayrılmağının səbəbkarı erməni qaynanası oldu. Nodar Şaşıqoğlu evini də xanımına verib evdən də, işdən də çıxır.

Nodar Şaşıqoğlu ümumilikdə dörd dəfə evil olub, hər dəfə də evini növbəti xanımına verib, bir çamadanla çıxıb. Kinorejissor Rəşid Atamalıbəyov Taqankadakı tamaşalara baxmaq üçün gedibmiş. Tamaşadan sonra Nodar Şaşıqoğlu ilə görüşən rejissor ona “Uzaq sahillərdə” filmindəki Mixaylo rolu üçün əsl tapıntı olduğunu deyib. Şirinikləndirici təklif idi, amma bunun üçün Nodar Şaşıqoğlu Moskva həyatı ilə vidalaşır.

Mixaylo rolu üçün isə onlarca namizəd var idi. Dövrünün tanınmış aktyoru Möhsün Sənani də sınaq çəkilişində iştirak edirdi. Onda güclü komizm vardı. Mehdi Hüseynzadə rolu isə cidd simalı aktyor axtarırdı.

“Uzaq sahillərdə” filminin nümayişindən sonra adamlar Nodar Şaşıqoğlunu Mixaylonun özüymüş kimi əlləri üstdə aparırdılar. Əynindəki kostyumdan özlərində nə isə bir yadigar saxlamaq üçün hərə bir kəsim götürməkdən onu cırıq-cırıq etmişdilər. Küçədə onu "Mixaylo" deyib qucaqlayıb öpürdülər.

Nodar Şaşıqoğlu "Uzaq sahillərdə” filmindən sonra dalbadal "Əsl dost”, "Mateo Falkone”, "Onun böyük ürəyi”, "Bizim küçə”, "Leyli və Məcnun” filmlərinə çəkilir. "Məcnun mənim ən sevimli rolumdur. Bu obrazı bir də ona görə sevirdim ki, film rus dilində də səsləndirildi və mən səsləndirmədə öz səsimlə danışdım.

Təbii ki, aktyor özü ifa etdiyi rolu səsləndirəndə effekt daha yaxşı alınır. Yeri gəlmişkən, deyim ki, məni bütün digər filmlərdə səsləndirən gözəl aktyor Əli Zeynalovun işindən çox razı qalmışam” - deyə xatırlayırdı.

“Uzaq sahillərdə” filminin çəkilişləri zamanı Nodar Şaşıqoğlu ilə “Anjelika"nı canlandıran Aqniya Yelikoyeva arasında gerçək məhəbbət yaşandığı iddia ediləndə o, belə açıqlama verib: “Bəli, Aqniya maraqlı qız idi, amma aktyorlar arasında hansısa eşqbazlığın baş verməsinə heç vaxt imkan verməyib. Bizim çox yaxşı münasibətlərimiz, əlaqələrimiz olub. O, milliyyətcə osetin idi, Leninqradda yaşayırdı, Lensovet teatrında işləyirdi.

Özümə qəti qadağa qoymuşdum, heç bir tərəf müqabilimlə heç bir əlaqəyə girməməliyəm. Demirəm ki, müqəddəs idim, amma bu, mənim üçün qanun idi. Karyeramda hansısa problemlərin yaranması nəyimə lazım idi? Düzdür, hər gün bir təzə qızla görüşürdüm, amma onların heç biri tərəf müqabilim olmayıb. Qalmaqalsız daha yaxşı idi. Anjelika da qəşəng qız idi. Amma özümü saxladım. Hər tərəf gözəl qızla dolu idi”.

Bakıya qayıdandan sonra Rus Dram Teatrında fəaliyyətə başlayan aktyor bir gün rejissor Aleksandr Şarovskinin kabinetinə girib: "Cənab rejissor, mənim üçün "Kral Lir" tamaşasını qoy, Kral Liri oynayıb teatrın və dünyanın qapısını arxamca örtüb gedim", - deyir.

Bakıya qayıdandan sonra ona bağışlanan son mənzilində uzun müddət xəstə yatır. Moskvadan dörd arvaddan qalan iki oğlundan biri gəlib onun yanında qalır. Oğlanlarının ikisinin də adı Nodardır, çünki hər ikisi uşaq Nodar Şaşıqoğlu onların anasını qoyub gedəndən sonra dünyaya gəlib. Anaları da onun adını oğlanlarına verib. Nodar Şaşıqoğlu 2013-cü il aprelin 12-də Bakıda vəfat edir.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.03.2026)