16 May, 2026-cı il tarixində Bakı Dövlət Universitetində (BDU) Türk dünyasının musiqi brendi və Türk mədəniyyəti və irsinin səfiri, dünya şöhrətli “TURAN” etno-folklor ansamblı tərəfindən möhtəşəm mühazirə-konsert keçirilib. Konsert Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun təşkilatçılığı ilə Azərbaycan Respublikasının Müstəqillik Gününə həsr olunub.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondundan verilən məluçata görə, tədbirin açılışında çıxış edən fondun prezidenti, professor Aktotı Raimkulova Azərbaycan xalqını qarşıdan gələn 28 May – Müstəqillik Günü münasibətilə səmimi qəlbdən təbrik edib. O, bu əlamətdar bayramın Azərbaycan dövlətçiliyinin suverenliyinin, milli birliyinin və gücünün rəmzi olduğunu qeyd edib. Aktotı Raimkulova vurğulayıb ki, müstəqil Azərbaycan Prezident Zati-aliləri cənab İlham Əliyevin rəhbərliyi altında inamla inkişaf edir, beynəlxalq arenada öz mövqelərini möhkəmləndirir və Türk dünyasının inkişafına, birliyinə mühüm töhfələr verir. Professor Aktotı Raimkulova, həmçinin bu qəbildən olan tədbirlərin türk xalqları arasında mədəni əlaqələrin gücləndirilməsi baxımından əhəmiyyətini xüsusi qeyd edib.

"Turan" ansamblının çıxışları Türk dünyasının birliyini, onun qədim köklərini və ortaq mədəni irsini əks etdirən bədii izahlarla müşayiət olunub. Ansambl üzvləri, həmçinin tələbələrə türk xalqlarının folklor sənəti, milli geyimlərin xüsusiyyətləri və qədim musiqi alətlərinin mənşəyi barədə ətraflı məlumat veriblər.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.05.2026)

 

 

Xalq artisti Afaq Bəşirqızının “Ədəbiyyat və incəsənət”ə açıqlaması

 

Fatimə Məmmədova, 

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Ötən gün mədəniyyət naziri Adil Kərimlinin “süni intellekt heç vaxt sənət adamlarını tam əvəz edə bilməz” fikri ictimaiyyətdə geniş müzakirələrə səbəb olub.

Xüsusilə son illərdə süni intellektin musiqi, rəssamlıq, kino və mətn sahəsində sürətli inkişafı bu mövzuda fərqli yanaşmaları daha da artırıb. Bəziləri hesab edir ki, yaxın gələcəkdə pianolar robotlar vasitəsilə çalınacaq, filmlər və seriallar insan müdaxiləsi olmadan hazırlanacaq, hətta ədəbiyyat sahəsində belə süni intellekt müəlliflərin yerini almağa başlayacaq.

Digər tərəfdən isə sənətin yalnız texniki bacarıq deyil, həm də duyğu, yaşam təcrübəsi və insan ruhunun ifadəsi olduğunu düşünənlər bu fikirlərlə razılaşmırlar.

 

Mövzunu bir də xalq artistimiz Afaq Bəşirqızının dilindən eşitmək istədik. O "Ədəbiyyat və İncəsənət" portalına bu barədə fikirlərini bildirdi:

"Cənab nazir tamamilə doğru vurğulayıb. Süni intellekt heç vaxt canlı aktyorları, sənət adamlarını tam şəkildə əvəz edə bilməz. Açığı, mən də əvvəllər süni intellektlə ilk tanış olanda bir qədər təlaşlandım, fikirləşdim ki, bəlkə də gələcəkdə bir çox sahələrdə insan faktorunu arxa plana keçirəcək. Amma zaman keçdikcə gördüm ki, bunun həm gənclərə, həm yaşlılara, həm də ümumiyyətlə insanlara müəyyən mənada faydası da var. Hazırkı dövrdə, dünyada baş verən hadisələri, insanların gündəlik çətinliklərini nəzərə alsaq, hər kəsin çox iş görmək, hər məsələyə vaxt ayırmaq imkanı olmur. Bu baxımdan texnologiya insanlara müəyyən qədər dəstək verir".

A.Bəşirqızı sonda söylədi: “Bugünkü gənclər bəzən yaşlı nəslin ürəyindən tikan çıxarır. Amma eyni zamanda gənclərin özünün də böyüklərin təcrübəsinə, həyat görmüş insanların sözünə ehtiyacı var. Çünki nə qədər texnologiya inkişaf etsə də, insanın yerini, onun hissini, düşüncəsini və həyat təcrübəsini heç nə tam əvəz edə bilmir.”

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.05.2026)

 

 

 

Müaliə saatı: Bahar Bəxtiyarqızı, “Əslində mən kiməm?!”

 

 

 

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalında bu gündən etibarən “Mütaliə saatı”nda yeni roman təqdim edilir. Bu, gənc yazar Bahar Bəxtiyarqızı, “Əslində mən kiməm?!” romanıdır.

 

Xoş mütaliələr.

 

 

 

 

 

1-Cİ DƏRC

 

GİRİŞ

 

 

 

Əslində biz kimik? Özümüzü gördüyümüz kimi biriyik, yoxsa başqalarının bizə baxdığı gözlərlə formalaşan bir surətik? Bəlkə insan, öz mahiyyəti ilə bir heçdir? Yalnız başqalarının düşüncələrində mövcuddur? Əgər onların gözündəki insan deyilsinizsə, o zaman əslində siz kimsiniz?

 

Bu sualların cavabı bizi düşünməyə vadar edir. Həyatımız başqalarının gözləntiləri ilə məhdudlaşıbsa, öz həqiqi kimliyimizi necə dərk edə bilərik? Özümüz olmaq nə vaxtsa mümkün olubmu? Cəmiyyətin qınağından qorxduğumuz üçün, çox vaxt əsl kimliyimizi gizlətməyə məcbur oluruq. Bu gizlənmənin kökündə insanların gözündə mükəmməl görünmək arzusu dayanır.

 

Kənardan baxılanda mükəmməl bir ana kimi görünən şəxs, içində dərin yorğunluqla mübarizə aparan bir insandır. Nümunəvi ata kimi tanınan biri, əslində problemlərin ağırlığı altında əzilən bir insan ola bilər. Ağıllı və sakit övlad, içində həyəcanla çırpınan, coşub-çağlayan bir gəncdir. Ciddi və ağırbaşlı müəllim isə, əslində uşaq kimi kövrək və həyat dolu bir insan ola bilər.

 

Bu nümunələri saymaqla bitirmək mümkün deyil. Bəzən nə zaman “özümüz” olduğumuzu belə unuduruq. Cəmiyyətin bizim haqqımızdakı fikirlərinə o qədər əhəmiyyət veririk ki, öz varlığımızı itiririk. Nəticədə öz həyatımızı deyil, onların düşüncələrini yaşamağa başlayırıq.

 

Anlamaq lazımdır ki, heç kim pis insan olaraq dünyaya gəlmir. Həyat bizi bəzən zorla müəyyən bir istiqamətə yönəldir, bəzən isə bu bizim öz seçimimiz olur.

 

 

 

Bu rastlantı təsadüf deyil,

 

ruhun çağırışına cavabdır

 

 

 

BİRİNCİ HİSSƏ

 

                           

 

 Axşamüstü idi. Günəş artıq buludların arxasında gizlənmişdi. Özümü gümrah hiss edirdim, amma izah edə bilmədiyim bir duyğunun içində boğulmuş kimi idim. Elə bil ürəyim sözlə dolu idi. Onları kiminləsə bölüşmək istəyirdim, amma kimlə bölüşəcəyimi belə bilmirdim. Yeganə bildiyim, hər zaman getdiyim o yerə getməyin məni rahatlaşdıracağı idi. Vərdiş halına gətirdiyim kimi, qulaqcığın yalnız birini qulağıma taxdım – hər ikisini taxa bilmirəm, bu məni narahat edir. Telefonumdan sakit, retro bir musiqi seçdim, əlimdə isə yarıya qədər oxuduğum kitab var idi. Musiqi ilə kitab oxumağın ahəngini bir ayrı sevirəm.

 

 Dəniz kənarına çatanda, adətim üzrə qayaların yanına doğru yavaş-yavaş irəlilədim. Niyə məhz o qayalar? Çünki orada nadir hallarda insanlar olurdu, bəzən isə heç olmurdu. Kitabı vərəqlədikcə, qayaların yanına necə çatdığımı belə hiss etmədim.

 

 Hava bir az küləkli idi. Dənizin dalğaları qayalara sərt şəkildə dəyib geri çəkilirdi. Elə bil dəniz qəzəblənmişdi, hirsini qayalardan çıxmağa çalışırdı. Ancaq mənim üçün bu səs-küy sakitləşdirici idi. Dalğaların çırpılması ilə sıçrayan su damcıları üzümə dəydikcə, içimdəki gərginlik çəkilir, ruhum rahatlıq tapırdı.

 

 Burada tək olmağa o qədər öyrəşmişdim ki, məndən bir az aralıda şux qamətli, orta yaşlı, səliqəli geyimli bir oğlanın oturduğunu görməmişdim. Nəhayət ona nəzər yetirəndə, sanki baxışlarımı hiss etdi. Başını mənə tərəf çevirdi. Bir anlıq özümü itirdim. İçimdə səbəbsiz bir həyəcan hiss etdim. Nə baş verdiyini anlaya bilmirdim. Tez özümü ələ aldım. Oğlan, bu çaşqınlığımı sezib, nəzakətlə gülümsədi. Biixtiyar onun gülüşünə qarşılıq verib mən də gülümsədim.

 

Əslində kənardan çox ciddi və sərt görünən biriyəm. Özümü bilərəkdən belə göstərirəm. Bu sərtlik məni daha güvəndə hiss etdirir, çünki, məncə sərt görünən qadınlar cəmiyyət içində daha toxunulmaz olurlar. Amma sahildə rast gəldiyim bu oğlanın mehriban gülüşündə, baxışlarında qəribə bir uşaq təsviri var idi. Bir az da kədər. Elə bil ki, bir söz desəm, gözləri dolacaqdı. Baxışları ilə mənə nələrisə danışmaq istəyirdi. Amma bu göz təması, çox uzun çəkmədi. Hər ikimiz sakitcə üzümüzü yana çevirdik.

 

Qısa müddət oturandan sonra evə qayıtmaq məcburiyyətində qaldım. Evdə, işimlə əlaqədar sənədlər vardı. Onları götürüb vaxtında işə çatmalı idim. Halbuki onu orada qoyub getmək istəmirdim.

 

Evə qayıtsam da, fikrim o baxışlarda ilişib qalmışdı. Həyatımda ilk dəfə idi ki, bu cür fərqli bir hiss yaşayırdım. Yox, yox, bu xoşlanma deyildi. Bu başqa bir həyəcan idi. Bəlkə də həssas təbiətimdən qaynaqlanırdı. Əsasən işimlə əlaqədar idi deyərdim.

 

Gecə yatağa uzananda, yenə həmin baxışlar gözümün önünə gəldi. O gözlərin arxasında gizlənən həssaslığın və kədərin səbəbini bilmək istəyirdim. Öz-özümə qərar verdim. Bir daha rastlaşsam, mütləq onunla danışmalıyam.

 

Səhər yenidən eyni saatda sahilə yollandım. Nə qədər göz gəzdirdimsə, onu görə bilmədim. Bu dəfə yanımda iki kitab götürmüşdüm – birini bitirirdim, ikinciyə isə başlamaq üçün hazırlaşırdım.

 

Kitablarımın biri, böyük qayanın üstündən, kiçik qayaya tərəf sürüşdü. O anda qalın bir səs eşitdim:

 

- Ay xanım, ay xanım! Kitabınız suya düşəcək, diqqətli olun!

 

  Tez başımı çevirdim və son anda kitabı suya düşməkdən qurtardım. Təşəkkür etmək üçün üzümü ona tutanda, gördüm ki, bu, dünən rastlaşdığım həmin oğlandır! Ancaq bu dəfə içimdə həyəcan yox,  sevinc vardı. Təşəkkür edib nəzakət xətrinə:

 

  - Buyurun, istəyirsinizsə, əyləşin, – deyə yanımdakı qayanı işarə etdim. O da razılıq əlaməti olaraq başını tərpədib, sözümü yerə salmayıb yanıma əyləşdi.

 

  Təxmini on dəqiqə boyunca sükut içində idik. O, səssizliyi pozub, mənə suallar verməyə başladı. Sualları elə qəribə idi ki, sanki qarşımdakı adam bir uşaq idi. Məhz bu qəribəlik onu daha da maraqlı edirdi. Hər dəfə mövzunu dəyişərək, onun dünyasına bir az da yaxınlaşmağa çalışırdım. Lakin düşündüyüm kimi asan olmadı; suallar bəsit görünsə də, qarşımdakı insanın belə biri olmadığını hiss edirdim. Mən isə qərara gəlmişdim – ona kömək etməli idim. Hiss edirdim ki, hər gün dəniz kənarına tək gələn, səssizlik içində dənizi izləyən insanın, qəlbində gizlətdiyi dərdi var.

 

  - Üzr istəyirəm, adınız necə idi?

 

  - Rüstəm. Bəs sizin? 

 

  - Humay.

 

  - Gözəl adınız var.

 

  - Təşəkkür edirəm. Baxışlarınızdakı kədər diqqətimi cəlb etdi. Özünüz də bunu hiss edirsiniz?

 

  Gülümsədi, sonra üzündə ciddi bir ifadə yarandı. Qaşlarını çatdı. Elə bildim məni acılayacaq. Bu sualıma cavab gözləyərkən tam fərqli cavab verdi.

 

  - Deyəsən, dəniz kənarı adı ilə psixoloq qəbuluna gəlmişəm! Mən psixoloqlarla danışmağı sevmirəm. Bunu bilsəniz, yəqin inciyib gedərsiniz. – dedi.

 

  Onun bu cavabı gözlənilməz idi. Bir anlıq nə deyəcəyimi bilmədim. Lakin geri çəkilmək niyyətində deyildim; məqsədim onun kədərini anlamaq idi.

 

  - Bəs yazıçılarla necə? Onlarla söhbət etməyi sevirsiniz? – deyib söhbətin istiqamətini dəyişmək istədim.

 

  O, qaşlarını qaldırıb bir az istehza ilə gülümsədi:

 

    - Yazıçı? Maraqlıdır, – dedi. Sonra mənə şəxsi suallar verməyə başladı. Ona cavab verməkdən qaçırdım, çünki anonim qalmaq istəyirdim. Mən onun daxili aləmini açmalıydım, o mənim yox. Bir az sərt danışdım, amma içimdə narahatlıq var idi. Bəlkə də bu sərtlik onu narahat edib uzaqlaşdıra bilər. Ancaq gözlədiyim baş vermədi. O, əksinə, cavablarımı təbəssümlə qarşılayıb gülümsədi.

 

    - Nədir sizi güldürən? 

 

    - Sərt görünməyə çalışsanız da, əslində nə qədər həssas və mərhəmətli olduğunuzun fərqindəyəm. Bunu bilmədiyimi düşünməyiniz məni güldürür. 

 

    - Haradan bilirsiniz ki, dediyiniz kimiyəm?

 

    - Bir nümunə verim?

 

    - Buyurun.

 

    - Eqoist insanlar başqalarına qarşı laqeyd olurlar. Onlar üçün başqalarının nə düşündüyü önəmli deyil.

 

    - Hər eqoist olmayan insan mərhəmətli və yumşaq qəlbli olurmu?

 

      - Xeyir, əlbəttə ki yox. Amma mənim təcrübələrim və dünya görüşümə əsasən sizinlə bağlı belə bir qənaətə gələ bilirəm. Sizi tünd şokolada bənzətmək olar.

 

      - Tünd şokolad? Nə əlaqəsi var?

 

      - Bəli, tünd şokolad. Çünki, bu sizin xasiyyətinizlə əlaqəlidir. Tünd şokolad, ilk əvvəl acı dadır, amma zaman keçdikcə ağızda şirinləşir, dadı damaqda uzun müddət qalır. Həm acı, həm şirin. Siz də eləsiniz. İlk baxışda qapalı, sərt görünə bilərsiniz, amma sizi tanıdıqca nə qədər xoş və mehriban olduğunuzu görünür. Zarafatımı anlamamağınızı başa düşürəm, amma tünd şokolad o demək deyil ki, sizi götürüb yeməlidirlər. Hər bir məsələnin arxasında gizlənən bir hekayə var. Yəni, hadisələrə daha dərin baxmağı öyrənin. 

 

      Onun bu sözləri məndə qəribə hisslər oyatdı. Elə bil qəlbim titrədi. Bir  insan ilk dəfə idi ki, məni bu qədər düzgün təsvir edirdi.

 

      - Deyəsən, təəccübləndiniz?

 

      Susdum, sonra isə yavaşca, “Yox” – dedim. Növbəti yalanım idi.

 

      - Bəs sizi nə təəccübləndirir?

 

      - Kitablarda oxuduğum müxtəlif insanların taleləri.

 

      - Kiminsə taleyi sizi təəccübləndirə bilib?

 

      - Olub, amma çoxdan.

 

      - Niyə insanların taleyi sizin üçün bu qədər maraqlıdır?

 

      - Ola bilər, yazıçı olmağımla əlaqəlidir?!

 

      - Bu sualdır, yoxsa cavab? Həyatdır, hər şey ola bilər. Bəs bunları öyrənmək sizə nə isə qazandırır?

 

      - Bəli, həyat təcrübəmi artırır.

 

      Yavaş-yavaş aramızdakı münasibət daha da istiləşirdi. Artıq bir-birimizə qarşı daha səmimi davranmağa başlamışdıq və bu mənə xoş gəlirdi. Deyəsən, hər addımım doğru istiqamətə gedirdi, məqsədimə yaxınlaşırdım. O, qəfildən ayağa qalxdı və “Bu günlük kifayətdir,” dedi.

 

      Digər gündəki kimi, bu gün də çox səliqəli geyinmişdi. Onun zahiri görünüşündən, xarakteri haqqında çox şey demək olurdu. Kostyumunun hər bir detalı, onu necə seçib, hansı üslubda geyinməsi özünə verdiyi dəyəri və xarakterini açıq şəkildə göstərirdi.

 

      Mən də təbəssümlə “Yaxşı.” – dedim. Amma sabah yenidən gələcəyini soruşmağa cəsarətim çatmadı. Sadəcə sakit səslə:  “Sabaha qədər.” – deyib, cavabını gözləməyə başladım. O, başını yüngülcə tərpədərək, “İnşallah,” deyib uzaqlaşdı.

 

      Gedəndən sonra fikirlərim yenə onun ətrafında dolaşmağa başladı. Səhəri gün bir az da tez gəldim. O isə hələ yox idi. Kitabımı oxuyur, arada fasilə verib son iki gündə baş verənləri fikirləşirdim. Düşüncələrimdə onun hər hərəkəti, hər sözü əks olunurdu. Bir müddət sonra yaxınımda addım səsləri eşitdim. Bir nəfər mənə yaxınlaşdı, salam verdi. Başım aşağı olduğu üçün, əvvəlcə ayaqqabılarını, qaldıranda isə o olduğunu gördüm.

 

      Bu dəfə yad insanlar kimi deyildi. Doğma və səmimi tərzdə salam verdiyini hiss etdim. Bu səmimiyyətdən ürəklənib mən də “Xoş gəlmisiniz.” – dedim. O da başı ilə minnətdarlıq etdi.

 

- Açığı, bu gün gələcəyinizi ümid etmirdim, – dedim.

 

- Niyə elə düşünürsünüz?

 

- Dünən  “İnşallah” dediniz, amma mənə elə gəldi ki, bunu sadəcə nəzakət xətrinə deyirsiniz.

 

- Düzünü desəm, gələcəyimdən özüm də, tam əmin deyildim. Fikirləşdim ki, işlərim olar, gələ bilmərəm. Ona görə də yalançı çıxmaq istəmədim.

 

- Yenə də gəldiyiniz üçün təşəkkür edirəm. Nədənsə sizin yaxşı biri olduğunuzu hiss edirəm.

 

- Mən o qədər də yaxşı biri deyiləm.

 

- Təvazökarlıq edirsiniz. Əgər etiraz etməsəniz, sizə bir neçə sual verə bilərəm?

 

- Buyurun, maraqlı olar.

 

- Bəs sizcə siz necə birisiniz? 

 

- Bilirsiniz, bir məsəldə deyilir ki, bir nəfər, illərlə gülə bilmir. Nə qədər adam onunla danışırsa, onu güldürə bilmir. Axırda deyirlər, “Şəhərə bir kloun gəlib, onu gətirək, bəlkə o səni güldürər.” O adam isə cavab verir ki, “O mənəm.” Mən də özümü belə hiss edirəm. Bəzən nə edəcəyimi, hansı yolla gedəcəyimi bilmirəm. Ara-sıra huşsuz, məsuliyyətsiz biri kimi görünə bilərəm, amma elə deyil. Sadəcə, sevgimi ifadə etməkdə çətinlik çəkirəm. Mənim beynimi, ruhumu yeyib-bitirən başqa səbəblər var. Heç kim onları görmür və anlamır. Bir neçə dəfə psixoloqa da getmişəm, amma orada belə danışa bilməmişəm. İçimdə yığılmış problemləri, etdiyim səhvləri bilsəniz, bəlkə də məndən uzaqlaşarsınız. Düşünərsiniz ki, bu adamda ciddi problemlər var. Ona görə də, içimdəki uşağı ortaya çıxarmağa üstünlük verirəm. Uşaq kimi davrananda zarafat edirəm, gülürəm, belə özümü daha rahat hiss edirəm. Sizi də, öz dərdlərimə şərik etmək istəmirəm. Yaxşısı budur, yaxşı şeylərdən danışaq.

 

Onun bu açıqlaması məni məyus etdi. Amma özünü mənə bu qədər açıq və səmimi ifadə etməsi xoşuma gəldi. Onun daxili dünyasını anlamaq üçün daha da yaxınlaşmaq istəyirdim, amma hiss edirdim ki, bu səmimiyyət həm də ağır bir yükün ifadəsidir. O, özünü qınamırdı, sadəcə, başa düşülməməyin çətinliyini yaşayırdı.

 

- Yaxşı, onda sualı bir az fərqli verim. Sizcə, başqalarının gözündə necə birisiniz? – dedim.

 

O, dərin bir nəfəs aldı və cavab verdi:

 

                            - Ətrafımdakılara qarşı yaxşı insanam. Özümə qarşı isə çox pis. Həyatda çox səhvlər etmişəm, hələ də etməyə davam edirəm.

 

                            Mən onun bu sözlərində gizlənmiş kədəri hiss edib, sual verdim:

 

                            - Yəni, demək istəyirsiniz ki, iki fərqli insansınız? Görünən və görünməyən tərəfləriniz var?

 

                            O, düşüncəli bir ifadə ilə başını tərpədərək dedi:

 

                            - Elə bil içimdə başqa bir adam var. Sanki o, məni yoldan çıxarır, pis vərdişlərə sürükləyir. Mənim pis iş dediyim, başqasına zərər vermək deyil, daha çox özümə qarşı etdiklərimdir. Zərərli vərdişlərim olub. Problem ondadır ki, bəzən bu vərdişlərin əsirinə çevrilirəm. Həmin an pis bir iş görürəm, sonra özümə gəldikdə peşman oluram. Ancaq bir müddət sonra, yenə eyni vəziyyət yaranır. Hərdən huşsuz kimi gəzirəm. Özümlə çox mübarizə aparıram, amma bu mübarizə bir yerdə dayanır və hər şey yenidən təkrarlanır. Qıraqdan baxanda çox qabiliyyətli, istedadlı və işgüzar bir adamam. Amma bu halım potensialımı tam şəkildə göstərməyimə mane olur.

 

                            Mən onu dinləyərkən sükut içində qalmışdım. Sözlərinin səmimiyyətini hər hərəkətindən hiss etmək mümkün idi. O danışarkən əvvəl başını qaşıyır, sonra əlini boğazına endirib qurdalanırdı. Bu qeyri-iradi hərəkətlər, daxili bir narahatlığın və səmimi etirafın əlaməti idi.

 

                            İnsanlar nə qədər yalan danışsalar belə, bədən dilləri həqiqəti gizlədə bilmir. Məncə, Rüstəmin özünə qarşı bu ikili münasibəti və düşüncələri yaşadığı çətin bir travmanın nəticəsi idi. Belə hallar, bəzən post travmatik stress pozuntusu kimi özünü göstərir. Bu vəziyyət, müəyyən bir psixoloji sarsıntıdan sonra başlayan, insanın həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə aşağı salan bir problemdir. Travmatik hadisənin yaratdığı emosional, koqnitiv və hissi təcrübələr tez-tez yuxularda təkrarlanaraq, gündəlik həyatda özünü göstərir. Bu geriyə dönmələr (feedbacklər), hadisəni şəxs üçün yenidən canlı şəkildə yaşadır. Nəticədə insanın həyatına ağır bir yük kimi yansıyır.

 

Danışdıqlarından və hərəkətlərindən aydın idi ki, hələ də öz keçmişi ilə barışmağa çalışır, amma daxili mübarizəsi davam edirdi. Onunla ciddi şəkildə danışıb problemini kökündən həll etməyi çox istəsəm də, təəssüf ki, bu arzum yarımçıq qaldı. Rüstəmi bir daha görə bilmədim. Məni ən çox məyus edən isə ona kömək edə bilməməyim oldu.

 

 

 

(Sabah sizlərə 2-ci hissə tədim ediləcək)

 

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 

(18.05.2026)

 

 

 

 

Kənan Məmmədli,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Bu il Cannes Film Festival 2026 mayın 12–də start götürüb, hazırda özünün ən qızğın çağını yaşayır, 23 may tarixində isə başa çatacaq. Artıq o, ilin ən çox müzakirə olunan mədəni hadisələrindən birinə çevrilib. Festivalın diqqət mərkəzində müəllif kinosunun güclü qayıdışı, siyasi mövzular, məşhur rejissorların yeni işləri və ənənəvi ulduz parıltısı dayanır.

 

Bu il münsiflər heyətinin sədri cənubi koreyalı rejissor Park Chan-wook-dur. Onunla birlikdə heyətdə Demi Moore, Chloé Zhao, Stellan Skarsgård və digər tanınmış kino xadimləri yer alır.

Əsas müsabiqə proqramı bu il xüsusilə güclü hesab olunur. Ən çox gözlənilən filmlər arasında bu 4 film favorit hesab edilir:

• “Bitter Christmas” — rejissor Pedro Almodóvar;
• “Coward” — rejissor Lukas Dhont;
• “The Beloved” — baş rolda Javier Bardem;
• “Gentle Monster” — rollarda Léa Seydoux və Catherine Deneuve.

Xüsusilə “Gentle Monster” (Mülayim canavar) filmi tənqidçilərin diqqətini çəkir. Film ailə böhranı və pedofiliya ittihamları kimi ağır və həssas mövzulara toxunur. Bu səbəbdən də artıq mediada geniş müzakirələrə səbəb olub və müsabiqənin ən emosional ağır işlərindən biri sayılır.

Festivalda siyasi mövzuların çəkisi də artıb. Rejissorlar və aktyorlar müharibələr, miqrasiya, demokratiya böhranı və incəsənətin bu proseslərdə rolu barədə açıq şəkildə danışırlar.

Britaniyalı rejissor Ken Loach da yenidən Kannı siyasi mesajlar üçün platformaya çevirib.

Qırmızı xalça və moda da ənənəvi olaraq diqqət mərkəzindədir. Bu il Cate Blanchett, Adam Driver və Demi Moore kimi ulduzların çıxışları xüsusilə müzakirə olunur.

Ümumilikdə, Kann-2026 bir çox tənqidçilər tərəfindən son illərdə striminq platformaları və kommersiya filmlərinin üstünlük təşkil etdiyi dövrdən sonra “böyük müəllif kinosunun qayıdışı” kimi qiymətləndirilir. Burada əsas diqqət kommersiya uğurundan çox rejissorun bədii baxışına yönəlir.

Mövzu festival bitənə qədər diqqətimizdə qalacaq.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.05.2026)

 

Əkbər Qoşalı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

 

Türk siyasi-mədəni düşüncəsində şəhər bəzən “uluş” deyilərək – ulusun ruhunu, “baylıq” bilinərək – təşkilatlanma iradəsini, “balık” deyilərək qala-şəhəri (istehkamlı yaşayış məntəqəsini) ifadə edib.

 

Əhali sayına görə böyük, mərkəzləşdirilmiş və ərazicə sınırlı yaşayış məntəqəsi olan şəhərin sakinləri əsasən kənd təsərrüfatından qıraq çalışmalarda bulunur. Şəhərlərin sakinləri etnik, dil, sosial, mədəni, dini və s. baxımdan fərqli ola bilər.

Belə yaşayış məntəqələri özünüidarə, təchizat və daşımalar strukturuna, üstün təsirli infrastruktura malikdir.

Yaşayış məntəqəsinin şəhər statusuna aid edilməsi hər ölkənin qanunları əsasında müəyyən edilir. Bu tələb müxtəlif ölkələrdə dəyişikdir – Bəzi ölkələrdə urban yaşayış məntəqəsi üçün minimal əhali həddi çox aşağıdır; örnək versək, Danimarkada bu göstəricinin 250 nəfər civarında olduğu deyilir.

Yaponiyada şəhər (“shi”) statusu üçün ümumi minimum hədd 50 min nəfərdir.

Bizdə isə şəhər statusu əsasən 15 min nəfərdən artıq əhaliyə, urban məşğulluq strukturuna və inzibati-mədəni mərkəz funksiyasına görə müəyyən edilir.

 

Şəhərlər – akademik baxımdan – mədəniyyətlərin yaxınlaşmasının ideal halı sayılır. Burada adambaşına düşən ərazi çox az olur. Şəhərdə, bir qayda olaraq, özünəxas mədəniyyət və sosial təbəqələşmə görülür; əlbəttə, şəhər yaşamı öz ovqatı, ritmi, ahəngi… ruhu ilə də seçilir. Bu özəlliklər onları kəndlərdən və ya insanların özəl məqsədlər üçün toplandığı yaşayış məntəqələrindən ciddi surətdə fərqləndirir.

Şəhərlər İçərişəhər, Bayırşəhər, Beşbalık, Ordubalık, Əskişəhir, Yenişəhir, Böyükşəhir, meqapolis və hətta şəhər-dövlət… ola bilir…

Şəhərlər heç də həmişə daşdan, betondan, ağac və şüşədən qurulmur; şəhərlər bəzən ideya olur, ideologiya olur, hətta, Qızılalma olur!..

Dövlət ağlının memarlığa çevrilmiş forması kimi tarix səhnəsinə çıxan şəhərlər də var.

Elə məqamlar olur, urbanizasiya artıq təkcə tikinti məsələsi olmaqdan çıxır – milli iradənin, strateji baxışın, mədəniyyətin və geopolitik düşüncənin ifadəsinə çevrilir.

Bu gün Azərbaycan məhz belə bir mərhələdədir – şəhərlərimiz artıq yaşayış məkanı olmaqla yanaşı, ulus ruhunun və dövlət baxışının (düşüncəsinin) daşıyıcısına çevrilməkdədir. – Şəhərlərimizə bütün gözəllikləri yaraşdırırıq.

 

Bakının BMT-nin nüfuzlu platformlarından biri olan Dünya Şəhərsalma Forumuna – WUF13-ə ev sahibliyi etməsinin təsadüfi hadisə olmadığı bəllidir. Biz bunu, yalnız beynəlxalq tədbir keçirmək uğuru saymırıq; bu, Azərbaycanın son illərdə formalaşdırdığı yeni şəhərsalma fəlsəfəsinin, kulturoloji əsaslarının qlobal miqyasda qəbul edilməsinin önəmli göstəricisidir.

Çünki artıq dünya Qarabağa, Zəngəzurun gündoğarına keçmiş işğalın, bitmiş savaşın coğrafiyası kimi baxmır. Dünya oralara gələcəyin şəhər modeli kimi baxmaqda haqlıdır.

 

Bəli, şəhərsalma artıq geopolitikadır.

Doğrudan da, XXI yüzildə şəhərlər dövlətlərin görünən siyasi portretidir.

Necə ki, qədim imperiyalar yollarla, körpülərlə, karvansaralarla tanınırdı, çağdaş dövlətlər də şəhər mədəniyyəti ilə yadda qalır.

Yadımıza salaq: "mədəniyyət" sözü ərəb qaynaqlı olub, "şəhər", "şəhərsalma" anlamına gələn "mədinə" (mədəni) sözündən yaranmışdır. Bu anlayış, antik dönəmdə şəhər yaşam tərzinə, savadlılığa, ictimai və əxlaqi dəyərlərə yiyə durmağı ifadə edən bir anlam daşıyırdı. Sözün bəzi Avropa dillərindəki qarşılığı olan "kultura" (culture) isə latınca "cultura" sözündən törəmişdir; bu ifadənin əski kökü "əkmək, becərmək" olub, ilk vaxtlarda torpaqbilimi və bitkiçilik (əkinçilik) anlamlarını ifadə etmişdir. Daha sonralar bu anlayış genişlənərək "insanın doğası, özünü və toplumu mənəvi cəhətdən becərməsi/inkişaf etdirməsi" anlamını qazanmışdır.

Hər iki etimoloji kök sonuc etibarilə insanın ibtidai və təbii durumdan çıxaraq nizamlı, yüksək mənəvi dəyərlərə malik ictimai yaşama – şəhər mədəniyyətinə keçidini ifadə edir.

 

Budur, Azərbaycanın son illərdə həyata keçirdiyi quruculuq prosesi isə adi bərpa proqramı olmaqdan çıxıb. Azadlıqdan abadlığa, işğal mədəniyyətsizliyindən qurtuluşa, vandallıqdan quruculuq mədəniyyətinə sürətli keçidin müəllifi Azərbaycan dövlətidir. Üstəlik, bu sürətli, böyük işlər minatəmizləmə ilə paralel gedir…

 

Bəli, burada yeni urbanizm anlayışı formalaşır:

– “ağıllı şəhər”;

– “ağıllı kənd”;

– yaşıl enerji zonaları;

– rəqəmsal idarəetmə;

– ekoloji memarlıq;

– mədəni yaddaşın qorunması;

– milli kimliklə çağdaşlığın sintezi.

Havadarlarına güvənən işğalçı Ermənistanın urbisid, kultursid və ekosid siyasəti fonunda bu modelin əsas fərqi ondadır ki, həmin model, insanın yaşam fəlsəfəsini də yenidən qurmağa çalışır.

İşğaldan azad edilmiş torpaqlarda qurulan şəhərlər savaş sonrası sivilizasiyasının laboratoriyasıdır.

Qarabağ, Zəngəzurun gündoğarı – dağıntıdan inkişaf fəlsəfəsinə, kulturoloji əsasa parlaq keçidi nümayiş etdirir.

Tarixdə çox ölkə dağıdılmış şəhərlərini yenidən qurub; ancaq hər ulus xarabalıqdan konsepsiya yarada bilməyib.

Bax, bizim fərqimiz də buradadır!

Prezident İlham Əliyevin irəli sürdüyü bərpa strategiyası fiziki quruculuq proqramı olmaqla eynigücdə, yeni inkişaf düşüncəsidir. Qarabağda, Zəngəzurun gündoğarında aparılan genişmiqyaslı layihələr – çox haqlı olaraq – artıq beynəlxalq urbanistika çevrələrinin diqqət mərkəzindədir.

Çünki burada:

– enerji təhlükəsizliyi ilə ekoloji yanaşma birləşdirilir;

– milli memarlıq elementləri çağdaş urban dizaynla uzlaşdırılır;

– daşımalar, kommunikasiya və rəqəmsal sistemlər paralel şəkildə qurulur;

– şəhər anlayışı “yaşamaq”dan “inkişaf etdirmək” mərhələsinə keçir.

 

Əslində, Qarabağda formalaşan model “savaş sonrası urbanizmi”nin yeni örnəyidir.

Bakı özü – Gündoğarla Günbatarın urban dialoqu meydanı deyilmi?..

Bakı – Xəzər qıyısında yerləşən yeganə paytaxt şəhəri olmaqla birgə, qlobal urban düşüncənin platformuna çevrilir.

“Üç Alov Qülləsi” (“Flame Towers”) ilə İçərişəhərin eyni panoramda görünməsi təsadüfi estetik detal sayılmamalıdır. Bu, Azərbaycanın inkişaf modelinin simvoludur – köklə gələcəyin birlikdə yaşamasıdır bu... – Bir növ, üçrəngli bayrağımızın ruhunun memarlıqda təcəssümüdür… – Sanki üçrəngli bayrağımızın ruhu şəhərin siluetinə hopub…

Azərbaycan artıq gündəm bəlirləyən ölkələr sırasında görünməkdədir. – WUF13 kimi forumların Bakıda keçirilməsi bunu göstərir.

Burada maraqlı məqam odur ki, Azərbaycan urbanizasiya məsələsinə yalnız texniki problem kimi yanaşmır. Azərbaycan bunu mədəni təhlükəsizlik, milli identiklik, sosial harmoniya, demoqrafik dayanıqlılıq, dövlət suverenliyi məsələsi kimi qəbul edir.

Bax, bu isə şəhərsalmanı memarlıqdan irəli – milli strategiya səviyyəsinə yüksəldir.

Beləliklə, yeni dünya üçün yeni şəhər modeli ortaya çıxır.

Bəli, qlobal dünya hazırda ciddi urban böhran yaşayır.

İqlim dəyişiklikləri, miqrasiya, sosial parçalanma, ekoloji risklər və enerji problemləri klassik şəhər modelini sarsıdır.

Belə bir zamanda Azərbaycan alternativ yanaşma təqdim etməyə çalışır.

Buradakı əsas xəttə diqqət edək. –

Şəhər yalnız iqtisadi mərkəz olmamalıdır; şəhər həm də mənəvi və mədəni ekosistem olmalıdır.

Qarabağda salınan yeni yaşayış məntəqələrində məktəb, park, mədəniyyət ocağı, rəqəmsal xidmət, yaşıl enerji və sosial infrastrukturun paralel qurulması məhz bu düşüncənin nəticəsidir.

Başqa sözlə, biz indi yalnız şəhər salmırıq – onu konseptləşdiririk.

 

WUF13 forumu Azərbaycanın dünyaya təqdim etdiyi yeni urban manifest üçün önəmli tribunadır.

Bu tribunalardan verilən əsas ismarıc nədir? – Budur, hətta savaşdan çıxmış bir ölkə belə, dağıntını inkişaf fəlsəfəsinə çevirə bilər. Bunun əksi nifrət olmalıydı – o isə quruculuq yox, elə dağıntı vəd edəcəkdi… 

Bax, bu, savaşdan çıxmış bütün ölkələr üçün önəmli örnəkdir.

Çünki çağımızda şəhərsalma artıq sadəcə küçə çəkmək, körpü tikmək, tunel vurmaq və digər kommunikasiyalarla olmur… – Şəhərsalma insanın gələcəklə münasibətini qurmaqdır…

Qalib Azərbaycan bu gün həmin münasibətin yeni modelini formalaşdırmağa çalışır.

 

Uzun sözün qısası, hər şəhərin görünməyən ruhu olur; bəzən o ruh minarələrdə yaşayır, bəzən daş küçələrdə, bəzən isə insanların gələcəyə güvənində…

Bu gün üstünə Gün doğmuş Qarabağda, Zəngəzurun gündoğarında yüksələn şəhərlər Zəfərin memarlığa çevrilmiş formasıdır.

Azərbaycan artıq dünyanın urban xəritəsində coğrafiyadan üstün – ideya olaraq görünür. – WUF13-ün Bakı üçün ən böyük anlamı bu olsa gərək...

DÖVLƏTİMİZ ZAVAL GÖRMƏSİN!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.05.2026)

 

 

Qazax şairi Bəxt BƏDƏLXANın (ҚазақақыныБақытБадалхан) “Qanşengel” (“Қаншеңгел”) kitabına Azərbaycandan bir baxış

 

Əkbər Qoşalı,

Beynəlxalq “ALAŞ” Ədəbiyyat mükafatı laureatı, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

 

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının birgə layihəsində Türk xalqları ədəbiyyatı barədə danışacağıq. Söhbətimiz ünlü qazax Bəxt Bədəlxanın “Qanşengel” kitabı barədədir.

 

Qazax poeziyası çağdaş dönəmdə həm milli duyğuların, həm də böyük Türküstan yaddaşının poetik daşıyıcısı kimi çıxış edir. Bu baxımdan qazax bavurum, şair Bəxt Bədəlxanın “Qanşengel” kitabı mənimçün bir şeir toplusu olmaqdan üstündür; o, bozqır ruhunun, Tanrı dağlarının, Turan yaddaşının və çağdaş insan ağrısının poetik manifestidir. 

Kitabın adının özü – “Qanşengel” – simvolik yüklüdür. Qanlı caynaq, yaxud “qartalın şeşpərtək caynağı” assosiasiyası doğuran bu metafor, əslində, şairin poetik təbiətini açır: o, sözü sığallamaq üçün yazmır, ruhu oyatmaq üçün yazır. Kitabın üz qabığında qanad açmış qartal təsviri də təsadüfi sayılmamalıdır. Burada qartal həm azadlığın, həm də türk mifoloji şüurunun qədim arxetipidir.

Bəxt Bədəlxanın poetik dünyasında ilk diqqət çəkən məqam – onun “mən”inin şəxsi olmaqdan çıxıb, milli və kosmik xarakter daşımasıdır. O, “Mən – Qaradalamın” deyərkən bir coğrafiyadan ötə – bütöv türk ruhunun ağrısını danışır:

 

Mən – bu Qaradalam:

namusam,

nazam,

naləyəm…

(Мен – мынауҚарадаламын:

Намыспын,

Назбын,

Наламын…)

 

Bəli, burada şair “Qaradala” obrazını ulus ruhunun metafizik simvolu kimi təqdim edir. “Namus”, “naz”, “nalə” ardıcıllığı türk poetik düşüncəsində həm qüruru, həm incəliyi, həm də iç ağrısını eyni poetik nəfəsdə birləşdirir.

Belə bir poetik “mən” Məhtimqulunun, Mağcan Cumabayın, Bəxtiyar Vahabzadənin, Məmməd İsmayılın ruh qardaşıdır. Buradakı “dala” anlayışı sadəcə çöl kimi gəlmədi mənə – məncə, o, yaddaşdır, əxlaq və milli varoluş kodudur.

 

Bəxt Bədəlxanın:

“Mən – bu Qaradalam…”  deməsi əslində, “Mən bu ulu bozqırın özüyəm”, “Mən türk böyük çöl ruhuyam” kimi anlaşılır.

Şeirin davamında, Alatau, Tekes, Qulja, Üysintağ, Tenqri dağ sistemi

ilə bağlı işarələr görünür. 

Bu poetik məkan göstərir ki, “Qaradala” Çin sərhədinə yaxın, qədim Üysün (Үйсін) türk mədəniyyət arealına bağlı, İli vadisi və Tanrı dağları çevrəsindəki geniş bozqır dünyasının adıdır.

Başqa sözlə, Qaradala – xəritədə bir bölgə ola bilər, amma poeziyada, yaddaşdır, türk ruhudur, bozqır metafizikasıdır, azadlıq arxetipidir.

 

Azərbaycan poeziyasında buna müəyyən qədər, “Muğan”, “Mil düzü”,

“Borçalı ruhu”, “Cıdır düzü” kimi simvolik yanaşmalar yaxın sayıla bilər; ancaq

“Qaradala”nın qazax şüurunda daha geniş “bozqır sivilizasiyası” anlamı vardır. – Qaradala – ulu Tanrı dağları ilə ulu bozqır arasında nəfəs alan qədim türk ruhunun açıq göyüzü yaddaşıdır.

 

Kitab boyu tez-tez rast gəlinən “Aspantau”, “Qaradala”, “Alatau”, “Tenqri”, “Aruaq” kimi obrazlar şairin poetikasını türk mifoloji sisteminə sıx surətdə bağlayır. O, çağdaş insanın faciəsini belə qədim ruh qatları üzərindən təqdim edir. Bu baxımdan, Bəxt Bədəlxanın poeziyası çağdaşlıqsonrası (postmodern) ironiyadan çox uzaqdır; o, daha çox “sakral çağdaşlıq (modernizm)” təsiri bağışlayır.

 

Şairin ana obrazına münasibəti özəlliklə diqqətəlayiqdir. “Ananın janarı” şeirində ana sadəcə qadın və ya ailə simvolu kimi çıxış etmir – o, necə deyərlər, kainatın mənəvi mərkəzidir:

 

Ananın gözlərində

Gün də var, Ay da…

(Жанарында Ананың

Күн мен Ай бар-ау…)

 

Bu misrada ana obrazı kosmik miqyas qazanır; ana artıq təkcə ailə olmaqdan çıxıb, belə demək mümkünsə, kainatın mənəvi mərkəzi kimi təqdim olunur.

Bu misralar həm də türk düşüncəsində “Ana–Torpaq–Vətən” üçlüyünün poetik davamıdır. Burada ulu Nizami duyğusu, çöl estetikası, çöl nəfəsi qovuşur.

Kitabda diqqət çəkən başqa bir önəmli xətt – sözə qutsal münasibətdir. “Söz Dariğası” poemasında şair sözü az qala metafizik bir qüvvə kimi tanıdır. Burada Abay ruhu açıq duyulur. Mətnin Abayın “Söz düzəldi…” çağırışı ilə başlaması təsadüfi deyil. Şair üçün söz ünsiyyət vasitəsi olmaqdan çox ulusun ruhunu ayaqda saxlayan son qaladır.

Bəxt Bədəlxanın poetik dili son dərəcə energetikdir. O, misraları “yazmır”, sanki “atır”… Əgər belədirsə, “güllələr açılmasın güllər açılsın” yaxud atılsın… Şeirlərdə nəfəs genişdir; bozqırın küləyi, at kişnərtisi, qartal kölgəsi, dağ səssizliyi duyulur. Onun ritmi klassik sillabik şeir sistemi yaxud heca ritmli (heca vəznli, heca əsaslı poetikaya malik…) türk poeziyasından qidalansa da, ifadə sistemi tam çağdaşdır.

Kitabda bir tərəfdən Məhəmbət ruhu, digər tərəfdən Mükağali nostaljisi görünür. Şair Mükağaliyə ithaf etdiyi şeirdə əslində öz poetik taleyini də danışır. Bax, bu, ustada sayğı ilə birgə – poetik soy yaddaşına bağlılıqdır.

“Qanşengel”in mühüm özəlliklərindən biri də, burada vətənçiliyin pafos səviyyəsinə düşməməsidir. Şair vətəni şüarla sevmir, can yanğısı ilə yaşayır. Onun vətən sevgisi siyasilikdən üstündür, ontolojidir. Vətən – onun üçün ruhun doğulduğu məkandır.

Kitabın ön sözünü yazan böyük qazax şairi Oljas Süleymenov də Bəxt Bədəlxanın poeziyasında “uca ruh”, “incə qatlar” və “fəlsəfi dərinlik” gördüyünü xüsusi vurğulayır. Bu qiymətləndirmə təsadüfidirmi? – Əsla, yox. Çünki Bəxt Bədəlxan artıq bir qazax şairi olmaqla yanaşı, ümumtürk poetik məkanında diqqət çəkən imzaya çevrilməkdədir.

Azərbaycan oxucusu üçün “Qanşengel” həm yaxın, həm də yeni gələcəkdir. Yaxındır – çünki onun ruhunda bizim dağlarımızın, sazımızın, Dədə Qorqud nəfəsinin doğmalığı var. Yenidir – çünki Bəxt Bədəlxan çağdaş türk poeziyasına fərqli bir metafizik dinamika gətirir.

Türk poeziyası hələ də nəfəs alır...

“Qıy vuran qartallar” hələ də göy üzündədir... – Qazax bavurumun kitabını oxuyarkən belə düşündüm. Düşündüm ki, bəlkə, doğrudan, sözün də caynağı var... Və həmin caynağın bir adı – “Qanşengel”dir. 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.05.2026)

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının və “Ulduz” jurnalının birlikdə həyata keçirdikləri “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizlərə Zeynəb Məmmədzadənin Ağasən Bədəlzadə yaradıcılığı barədə yazısı təqdim edilir.

Layihə ən yaxşı ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıbdır.

Xoş mütaliələr.

                  

 

 

Zeynəb MƏMMƏDZADƏ,

Azərbaycan Texniki Universiteti Humanitar fənlər kafedrasının baş müəllimi

 

 

NURDAN SÜZÜLƏN SAFLIQ

 

Atəşdir – əbədi közərən ürək,

Söndüsə, bir ovuc kömür qarası.

Elə yandıraq ki ömrü biz gərək,

Düşməsin yollara ömür qarası!

 

(Ağasən BƏDƏLZADƏ)

 

Ömrünü həqiqi insan, əsl şəxsiyyət, müdrik müəllim, etibarlı dost, düşündürən şair kimi “yandıran” Ağasən Bədəlzadə vəfasız dünyadan vəfalı insan kimi köç etdi. Qəlbi həyat sevgisi ilə saflıq çeşməsi kimi daima çağlayan şair ömrünün 85-ci astanasında həyata vida etdi. İşıqlı ömür yaşayan Ağasən müəllim hər kəsin yaddaşında saf, xalis insan kimi iz qoydu, həyat yollarına “ömür qarası” deyil, nur səpərək ayrıldı bu aləmdən. Dostlarını, tələbələrini, sevənlərini kövrək göz yaşlarına boğan, şərəfli həyat yolu keçən hikmətli insan, Allah son mənzilinizi də nura qərq etsin!

Ağasən Mehdi oğlu Bədəlzadə 1940-cı il avqustun 25-də İsmayıllının Pirəbilqasım kəndində anadan olmuşdur. 1958-59-cu illərdə orta məktəbi, 1961-ci ildə Şamaxı Pedaqoji Texnikumunu, 1969-cu ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (BDU) Filologiya fakültəsini bitirmişdir. 1981-ci ildə filologiya elmləri namizədi adını almışdır. 1986-cı ildən SSRİ Yazıçılar İttifaqının (Azərbaycan Yazıçılar Birliyi) üzvü olmuşdur. Ədəbi fəaliyyətə tələbəlikdən başlayan şairin ilk şeirləri “Yeni İsmayıllı”, “Yeni Şirvan” kimi qəzetlərdə dərc olunmuşdur. Universitetdə təhsil aldığı müddətdə müxtəlif mətbuat orqanlarında şeirlərlə çıxış edən Ağasən Bədəlzadə yaradıcılığı Xalq şairi B. Vahabzadənin diqqətini cəlb etmiş, o, 1968-ci ildə “Ulduz” jurnalında gənc şair haqqında müsbət fikirlərini bildirmişdir. Xalq şairi Rəsul Rza o zaman buraxılan “Poeziya almanaxı”nda şairin “Nə var!” şeiri haqqında xoş təəssüratını ifadə etmişdir. 1978-ci ildə “Yanmaq ona deyərəm ki...”, 1987-ci ildə “Payızda məhəbbət”, 1999-cu ildə “Hayıf, a dünya səndən”, 2011-ci ildə “Qorxuram bu dünya sevgisiz qala”, 2012-ci ildə “Bu dünyanın hər üzünü görmüşəm”, 2014-cü ildə “Hələ yaşamağa dəyər dünyada” və s. kimi şeirlər kitabı “Zamanın üzü, yazıçının sözü”(2006), “Qələmin ucu, qılıncın gücü”(2008) monoqrafiyaları, “Yapon ədəbiyyatı tarixi” (2016) adlı dərsliyi, eyni zamanda 100-ə qədər elmi-publisistik məqalə və tezisləri müxtəlif dövri mətbuat orqanlarında işıq üzü görmüşdür. Şairin lirikası mövzu cəhətdən rəngarəng və çoxşaxəlidir. Doğma yurda, vətənə məhəbbət Ağasən Bədəlzadə yaradıcılığının özəyini təşkil edir. “Bir ovuc torpağın hayana düşsə, Gözləri yumulu tanıyaram mən” söyləyən şairin yarasının məlhəmi elə həmin torpaqda bitən otlardır, həsrətli gündə bir daşı da “könül aclığı”nı toxtadandır. Müəllif “Füzuliyə” adlı əsərində vətən sinəsində gəzə bilməyib, vətəni sinəsində gəzdirən, varlığı ilə başımızı göylərə ucaldan Məhəmməd Füzulini zirvəsindən Vətən görünən dağa bənzədir. Dahi Füzulinin qürbətdə yaşayıb, qürbətdə dünyasını dəyişməsini – onun vətəndən bir parça olmasını öz misralarında vurğulayaraq, Füzulini “Oddan” – yəni vətəndən qırağa sıçrayan qığılcıma bənzədir: “Gör necə oddur ki, ondan kənara Füzulilər boyda qığılcım düşüb!” (“Payızda məhəbbət”) “Füzuli” şeirində şair ruhunun dərinliklərindən qaynayan vətən sevgisi ilə vətəndən bir parça olan Füzuli sevgisi bir küll halında bütövləşir: Bu dünya gözündə elə söndü ki, Doldu həsrət ilə “beytül-həzəni””. Füzuli ruh idi, şeirə döndü ki, Şeiri qanadlanıb öpsün vətəni! (“Payızda məhəbbət”) Dünya, həyat və insan haqqında düşüncələr hər zaman sənət insanlarını məşğul etmiş, bu haqda saysız-hesabsız, müxtəlif mülahizələr yürütmüşlər. Bu baxımdan Ağasən Bədəlzadə poetik təfəkkürü, özünəxas dərin, obrazlı düşüncəsi “İnsan” adlı şeirində maraqlı şəkildə üzə çıxır: “Dünyanı böyüdüb, ağıllandırıb, Dünyanın özündən uludur insan. Dünyada çıraqtək ağıl yandırıb, Ağılla, işıqla doludur insan!” (“Payızda məhəbbət”) Daxilində mənalar yatan insan özü bir müəmmadır. Bütün dünyaya meydan oxuyan, ağalıq edən insan, sən demə, “əl boyda ürəyin quludur”. Ən böyük idealı gözəllik, dürüstlük, paklıq olan müəllif “Hamının mayası torpaq” şeirində torpaqdan yaranan insanın xislətini bu dünyada yaşadıqca dinlərin, qanunların dəyişdirdiyini, ilkin yaradılışından əsər-əlamət qalmadığını, lakin torpağın elə torpaqlığında qalıb dəyişmədiyini könül acısıyla söyləyərkən sanki insanın da torpaqtək saf, təmiz qalmağını arzulayır: “İnsan gah qarlı qış, gah da yaz olur, Min dağdan toz düşür könül mülkünə. İnsan bu həyatda tanınmaz olur, Torpağa dönəndə dönür ilkinə”. (“Bu dünyanın hər üzünü görmüşəm”) Şairin xəyalı daima ülviliyə can atır, insanı kamil görməyə ümidlənir, bəzən bu ümidlər qanadı qırılmış quş kimi yerə çırpılır, bəzən də yenidən pərvazlanır. Sağı-solu həqiqət olan insan gözlə gördüyünü danır, “yalanlar içində talan olsa da”, gördüyü həqiqətlərə göz yumur,”yalansız dolana bilmir”. Şair “İnam” adlı şeirində “Bəs insan doğrudan niyə gen qaçır?” sualına qaneedici bir cavab tapa bilmir, çünki insanlar nəyə inanmaq istəyirsə, ona da inanır “apaydın həqiqət”ə göz yumurlar. Müəllif “Bu dünya daş-tərəzidir” adlı əsərində dünya, kainat haqqında təzadlı çarpışmalardan doğan fəlsəfi fikirlərini poetik libasla süsləyir. Dünyanın tərəzisi insanın ömrü, illəri, yaşıdır. Bu tərəzinin çəki daşı ürək, “çəkilən də qəmdir”. Tərəzisi “haqqı-ədaləti” düz çəkməyən bu dünya insan var olduğu üçün məna qazanır, insan olmasa, kainat da bir məna ifadə etmir, dəyərsizləşir. Yaradıcılığa gəldiyi ilk andan “əsl insan, əsl sənət necə olmalıdır?” sualına öz mənəvi dünyasında cavab axtaran şair bunu “yanmaqda” görür, el üçün, insanlar üçün dildə deyil, ürəkdən əriyib “yanmaqda”. Xalq şairi B.Vahabzadə Ağasən Bədəlzadənin “Yanmaq ona deyərəm ki...” şeirinə münasibətini belə bildirir: “Düşünmək, çırpınmaq, həyəcanlanmaq, alışmaq, yanmaq. Budur sənət! Çırpıntısız, həyəcansız, yanğısız nə əsl söz var, nə də əsl sənət. Məsləksiz, əqidəsiz, fikirsiz, amalsız çırpıntı da yoxdur, həyəcan da, yanğı da. İnsanı həyəcanlandıran, onu düşündürən, onu narahat edən də qəlbindəki duyğular, beynindəki fikirlərdir. Demək, fikirsiz, idealsız sənət yoxdur, söz yoxdur. Ürək yanmasa, gözdən yaş çıxmaz, ürək dolu olmasa, ondan ağıllı söz çıxmaz. Boş beyində, boş ürəkdə nə fikir, nə söz. Demək, sənət can yanğısı, ürək odudur, narahat fikirlərin sazıdır, sözüdür: “Yanmaq ona deyərəm ki, Yanan ancaq ürək olsun, Dil olmasın, Yanmaq ona deyərəm ki, Alovlanan bir insanın Yanmadığı gün olmasın, il olmasın. Yanmaq ona deyərəm ki, Yanan arzu alışdıqca Közə dönsün, Kül olmasın. Yanmaq ona deyərəm ki, Bu yanğının qurbanı da Yanan kəsin özü olsun, El olmasın. (“Yanmaq ona deyərəm ki...”) Milli-mənəvi dəyərlərimizə yüksək qiymət verən sənətkar sevimli müəllimi B.Vahabzadəyə ithaf etdiyi “Muğamlar” seirində xalqımızın ta qədimə söykənən mənəvi aləmini, bu aləmdə gizlənmiş sirli düyünləri bir-bir açmağa çalışır. Açdıqca-açılan sirli-sehrli hikmətlərə məftun olan şair heyrətini gizlətmir: “Min-min ürəklərin fəryad səsindən, Eşqindən-qəmindən qopdu muğamlar!” Süzülüb xalqımın ah-naləsindən, Odlu könüllərə hopdu muğamlar. (“Yanmaq ona deyərəm ki...”) Şeirdə “ürəklərə ən ulu məbud” olan muğamın fəlsəfəsini daha dolğun çatdırmaq üçün ömrünü bu işə həsr edən musiqişünaslarımız – Səfiəddin Ürməvi, Əbdülqadir Marağinin (Marağayinin) adları hörmətlə yad edilir. Bir misra ilə tarixdə baş vermiş hadisələr açılır. Əmir Teymurun dövründə bir çox incəsənət xadimləri Səmərqəndə aparılır. Bu sənətkarlardan biri də Əbdülqadir Marağayi olur ki, tez bir zamanda cahan sultanının sevgisinə və sayğısına məzhər olur və “Bütün musiqi bilicilərinin padşahı” adına layiq görülür. Bir neçə il keçdikdən sonra xəyanətdə ittiham olunan Marağayini bu böhtandan məhz “dindirdiyi ud”un gücü xilas edir. Dahi musiqişünasımızın ürəkləri fəth edən sənəti şairin sözü ilə desək: “cəllad fərmanına bir qalxan olur”. Muğamımızın ruhunda gizlənən sirlər bitib-tükənmir. Xalqın müdrikliyi ilə yoğrulan bu ölməz sənət məxəzindən hər kəsin özünə götürə biləcəyi hikmət payı var: “Zaman yaman oldu, tarix dolaşıq, Hikmətlər yığılıb bir muğam oldu”. Düşəndə − ən böyük dinclik, barışıq, Düşəndə − ən böyük intiqam oldu. (“Yanmaq ona deyərəm ki...”) Şeir boyu Ağasən Bədəlzadə oxucularını mədəniyyətimizin ən dəyərli parçası, “məhəbbətin ən aydın dili”, “həqiqətin yurdu, mənzili” olan muğamımızı “haqq kimi” qorumağa çağırır. Əsl sənətə, sənətkara dəyər verən şair Azərbaycanın tanınmış Xalq artisti Habil Əliyevə ithaf etdiyi “Kaman” əsərində yanğısını ürəyindən alıb barmaqları ilə tellərə yayan sənətkarın ustalığı işığında milli musiqi alətimizi tərənnüm edir: “Zili yara həsrət bir tamarzının, Cavabsız naləsi, ürək sözüdür. Bəmi dilim-dilim yanan arzunun  Barmaqlar altında hönkürtüsüdür”. (“Yanmaq ona deyərəm ki...”) Ağasən Bədəlzadə poetik təfəkkürü, dünyaya fəlsəfi baxışı, söz ilə yaşayıb var olması vətəndaşlıq sevgisi, milli-mənəvi dəyərlərimizə yüksək qiyməti ilə Azərbaycan ədəbiyyatında özünəxas yeri olan yüksək elmi potensiallı yazıçı-sənətkarımızdır. Mükəmməl lirik zövq, yaradıcı dünyagörüşü, dünyanı dərketmə özünəməxsusluğuna görə şeirləri maraqlı ümumiləşdirmələrlə zəngindir. Şairin şeirlərinin əsas məziyyətlərindən biri onun oxucuları ilə səmimiyyətidir. Eyni zamanda sadə, düşündürən və başa düşülən olmasıdır. Şair günü-gündən dəyişən dünyada həyatımızda illərlə kök salmış mənəvi dəyərlərimizə sahib çıxmağı ata-babalarımız qarşısında olan borc, özümüzə sadiqliyimiz kimi qiymətləndirir. Şeirlərindəki idealları, əxlaqi dəyərləri keçdiyi ömür yolu ilə cavablandıran şair mənəvi dəyərlərimizi təkcə sözlə deyil, həyatında da yaşayaraq örnək olmuşdur. Allah yerini cənnət, ruhunu şad etsin!

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.05.2026)

 

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

 

1977-ci ildə NASA kosmosa “Voyacer” (“Voyacer-1” və “Voyacer-2”) kosmik aparatı buraxarkən, ona qızıl plastinka da əlavə edib. Məqsəd də bu idi ki, əgər raket yadplanetlilərin əlinə keçsəydi, bu plastinka onlara Dünya haqqında dolğun məlumat verəcəkdi.

 

Burada Yer sivilyaziyası haqqında dolğun informasiya, şəkillər və 27 musiqi parçası var idi. Plastinkanın içərisində olan 27 melodiyadan biri də Azərbaycan musiqisi idi. “Voyacer”-in qızıl plastinkasına daxil olub həmin bu musiqi isə Kamil Cəliovun qaboyda çaldığı "Muğam" (bəzən "Çahargah ahəngi" adlanır) adlanan kompozisiyası idi.

Azərbaycan muğamının qaboyda ifası Karl Saqanın rəhbərlik etdiyi komitə tərəfindən Yer kürəsindəki emosional həyatın müxtəlifliyini və insan səsini təmsil etmək üçün seçilmişdir.

Maraqlıdır ki, Kamil Cəlilovun “Çahargah ahəngi”musiqisi 1976-cı ildə Filippində keçirilən musiqi festivalında da  birinci yerə layiq görülmüşdü.

Qeyd edək ki, “Voyacer” az qala yarım əsrdir ki, yol gedir və insan tərəfindən hazırlanmış ən uzaq obyekt olaraq, bəşər tarixində ən uzun müddət işləyən kosmik gəmidir. Hazırda “Voyacer-1” Yerdən 25,3 milyard km-dən çox məsafədə yerləşir. Oradan göndərilən siqnal isə Yerə 24 saata çatır.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.05.2026)

BAİBÜİLEF-İG 2026 beynəlxalq elmi platforma kimi diqqət mərkəzində oldu

 

Ülviyyə Əbülfəzqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi Layihələr şöbəsi

 

13–15 may 2026-cı il tarixlərində Türkiyənin Bolu Abant İzzət Baysal Universitetinin İletişim Fakültəsi tərəfindən təşkil olunan “Əlifbadan Alqoritmaya: Qlobal Kommunikasiyada Yeni Üfüqlər” mövzusunda 3-cü Beynəlxalq Kommunikasiya Günləri Simpoziumu (BAİBÜİLEF-İG 2026) uğurla başa çatıb.

 

Üç gün davam edən beynəlxalq tədbir kommunikasiya elmlərinin rəqəmsal transformasiya dövründə keçirdiyi dəyişikliklərin geniş elmi müstəvidə müzakirə olunduğu mühüm akademik platformaya çevrilib.

Simpoziumda Türkiyə ilə yanaşı Avstriya, Gürcüstan, Azərbaycan, İordaniya, Özbəkistan, Türkmənistan və Nigeriya daxil olmaqla 8 ölkədən 37 universitet və elmi qurumu təmsil edən 110-a yaxın alim və tədqiqatçı iştirak edib. Tədbir çərçivəsində 16 panel və 105 elmi məruzə təqdim olunub. Məruzələrdə kommunikasiya sahəsinin yalnız media ilə məhdudlaşmadığı, dilçilik, ədəbiyyat, proqramlaşdırma, mühəndislik, dizayn, mədəniyyət araşdırmaları və süni intellekt kimi sahələrlə sıx bağlı olduğu xüsusi vurğulanıb.

Simpozium boyunca generativ süni intellekt texnologiyalarının kommunikasiya proseslərinə təsiri, alqoritmik görünürlük rejimləri, rəqəmsal nəzarət, deepfake texnologiyaları, platform kapitalizmi, dezinformasiya, rəqəmsal asılılıq və mədəni yaddaşın rəqəmsallaşması kimi aktual məsələlər geniş müzakirə olunub. Çıxışlarda insan mərkəzli kommunikasiya modelinin qorunmasının vacibliyi, etik prinsiplərin gücləndirilməsi və süni intellektin cəmiyyətə təsirinin tənqidi yanaşma ilə qiymətləndirilməsinin əhəmiyyəti diqqətə çatdırılıb.

Bununla yanaşı, rəqəmsal dövrün yeni kommunikasiya formalarının mədəni irsin qorunmasına, qlobal dil praktikasının dəyişməsinə, vizual mədəniyyətin yenidən formalaşmasına və ictimai məkan anlayışının transformasiyasına təsirləri də elmi müstəvidə təhlil edilib. Alqoritmlərin gündəm yaratmaq, mədəniyyət istehsalını yönləndirmək və fərdi davranışlara təsir imkanları kommunikasiya araşdırmalarında tənqidi baxışın əhəmiyyətini bir daha ortaya qoyub.

Simpozium çərçivəsində süni intellektin təhsil, jurnalistika, reklamçılıq, kino, brend kommunikasiyası, rəqəmsal diplomatiya və mədəniyyət araşdırmaları sahələrində yaratdığı yeni imkanlar da geniş şəkildə müzakirə edilib. Eyni zamanda rəqəmsal etika, məlumat təhlükəsizliyi, alqoritmik şəffaflıq və doğrulama mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsinin vacibliyi barədə ortaq elmi qənaət formalaşıb.

Azərbaycanı beynəlxalq tədbirdə təmsil edən alim və tədqiqatçıların çıxışları da iştirakçılar tərəfindən böyük maraqla qarşılanıb.

Türk Akademisyenlər Birliyi Başkan Yardımçısı, professor Dr. Təranə Turan Rəhimli “Ümmülbanu yaradıcılığı Şərq və Qərb ədəbi əlaqələri kontekstində” mövzusunda məruzə ilə çıxış edib. Məruzədə Şərq və Qərb ədəbi-estetik düşüncəsinin qarşılıqlı təsiri, Ümmülbanunun yaradıcılığında mədəniyyətlərarası əlaqələrin bədii ifadəsi və ədəbiyyatın qlobal kommunikasiya müstəvisindəki rolu elmi aspektdən təhlil olunub. Çıxış iştirakçılar tərəfindən maraqla dinlənilib və yüksək qiymətləndirilib.

Türkiyədə elmi və akademik fəaliyyət göstərən azərbaycanlı alimlər – dosent Dr. Leyla Əliyeva və dosent Dr. Kəmalə Kərimovanın məruzələri də iştirakçılar tərəfindən böyük maraqla dinlənilib. Onların çıxışları elmi aktuallığı, müasir yanaşmaları və akademik məzmunu ilə diqqət çəkib.

Türkiyənin Dokuz Eylül Universitetinin magistrantı Şəfiqə Rəhimli isə “Avropa Birliyi çevrə politikasında tarım politikası” mövzusunda məruzə təqdim edib. Gənc tədqiqatçının çıxışında Avropa Birliyinin kənd təsərrüfatı və ekoloji siyasəti arasındakı əlaqələr, davamlı inkişaf prinsipləri və müasir ekoloji yanaşmaların aqrar sektora təsiri araşdırılıb. Məruzə auditoriyanın diqqətini cəlb edib, maraqla qarşılanıb və təqdir olunub.

Qeyd edilməlidir ki, simpoziumun yüksək səviyyədə təşkili Bolu Abant İzzət Baysal Universiteti İletişim Fakültesinin dekanı, professor Dr. Emre Tandırlının böyük zəhməti və təşkilatçılıq fəaliyyəti nəticəsində mümkün olub. Beynəlxalq elmi platformanın uğurlu keçirilməsi, müxtəlif ölkələrdən alimlərin bir araya gətirilməsi və elmi müzakirələrin yüksək akademik mühitdə təşkil olunması Prof. Dr. Emre Tandırlının kommunikasiya elmlərinə və akademik əməkdaşlığa verdiyi önəmin göstəricisi kimi dəyərləndirilib.

Simpozium proqramı çərçivəsində tədbir iştirakçıları Bolunun səfalı və füsunkar guşələrini də ziyarət ediblər. Xüsusilə Gölcük turu özünün valehedici təbiət mənzərələri ilə iştirakçılarda unudulmaz təəssüratlar yaradıb. Təbiətin sakitliyi və gözəlliyi elmi müzakirələrin yaratdığı intellektual mühitlə harmonik şəkildə birləşərək qonaqların böyük məmnunluğuna səbəb olub.

BAİBÜİLEF-İG 2026 simpoziumu beynəlxalq akademik əməkdaşlığın genişləndirilməsi, multidissiplinar elmi araşdırmaların təşviqi və kommunikasiya elmlərinin gələcək inkişaf istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyıb. “Əlifbadan Alqoritmaya” uzanan bu elmi düşüncə platforması insan, texnologiya və mədəniyyət münasibətlərinin yenidən dəyərləndirilməsi istiqamətində vacib töhfələr verən nüfuzlu beynəlxalq tədbir kimi yadda qalıb.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.05.2026)