Aygül Bağırova,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Ömrünü elmə, Vətənə və Türk dünyasına həsr edən dəyərli bir ziyalının şərəfli həyat yoluna ehtiramla...

Torpağın yetişdirdiyi hər toxum o torpağın bərəkətinin, ruhunun, mənəvi gücünün nişanəsi olduğu kimi, bir xalqın yetirdiyi hər bir istedadlı, zəhmətkeş, əqidəli şəxsiyyət də həmin millətin dəyər ölçüsünü müəyyənləşdirən milli-mənəvi sərvətə çevrilir. Elə insanlar var ki, onların adı bir ömrün sərhədini aşaraq bir məktəbə, bir örnəyə, bir mənəvi dayaq nöqtəsinə çevrilir. Belə şəxsiyyətlər haqqında yazmaq artıq qəlbin ehtiyacına dönür. Çünki burada bir insanın həyatı ilə yanaşı, bir xalqın mənəvi gücü, tarixi yaddaşı, milli qüruru və gələcəyə uzanan ümidləri də görünür.

Bu gün bu torpaq üçün, bu millət üçün, bu məmləkət üçün gənc yaşlarından yorulmaz əməyi ilə dəyərli işlər görən, ölkəmizin siyasi, elmi, mədəni və ictimai həyatında mühüm qatqıları ilə seçilən, adını, soyadını, imzasını artıq Türk dünyasında bir dəyərə, bir nüfuza, bir brendə çevirən çox hörmətli professor Aygün Attar haqqında bu sətirləri yazmağı ürəyim mənə bir vəfa borcu kimi diqtə edir.

Ülkücülüyü yoluna, ədəbi düşüncəsi elminə zinət olan, müəllim pedaqogikasını, türk zehniyyətli nəsil yetişdirmək çabasını, zəhmətsevərliyini və annəliyini ayrıca bir sənət, ayrıca bir yaradıcılıq nümunəsi kimi dəyərləndirdiyim Aygün xanım kimi Azərbaycan qadınının varlığı Türk dünyasının əl birliyinə, dil birliyinə, düşüncə birliyinə güc verir. Onun timsalında Turan düşüncəsi, Turan birliyi və Türk dünyasının mənəvi bütövlüyü daha da işıqlanır, daha da mənalanır. Onun zəngin fəaliyyəti həm Azərbaycanda, həm də onun hüdudlarından kənarda böyük rəğbətlə qarşılanır. Çünki o, Azərbaycanın adını sevgi ilə daşıyan, Vətən yanğısını qürurla yaşadan, milli kimliyini uca tutan, mənsub olduğu xalqın mənəvi obrazını ləyaqətlə təmsil edən parlaq bir ziyalı xanımdır.

Qadın tarixin bütün dövrlərində mənsub olduğu nəslin, ailənin, elin, obanın yükünü çiyinlərində daşıyıb. Əməlləri, davranışları, mərdliyi, qayğıkeşliyi, ləyaqəti ilə həmişə ucalıqda dayanmağa çalışıb. Aygün xanım da bu uca qadınlıq missiyasını öz şəxsiyyətində böyük şərəflə yaşadan dəyərli Azərbaycan xanımıdır. Onun dilindən səslənən “Vətən namusdur, Vətən şərəfdir, Vətən qorunacaq tək hədəfdir” düşüncəsi bir ömür amalının ifadəsi kimi insanın yaddaşında yaşayır.

Aygün xanımın həyat yoluna nəzər salanda insan ilk növbədə onun köklərinin gücünü duyur. Ailəsinin bir tərəfi Zəngəzurdan, bir tərəfi Qarabağdan, Şuşadandır. Zadəgan Ağamirovlar nəslindən olan Aygün xanım Birinci Qarabağ müharibəsinin cəsur komandirlərindən biri, rəhmətlik Adil bəyin və döyüşçü Aqil bəyin bacısıdır. Bu ailənin taleyində mübarizlik, cəsarət, əqidə, ləyaqət və Vətən sevgisi bir soy yaddaşı kimi yaşayır. Elə buna görə də Aygün xanımın həyatına baxanda, onun şəxsiyyətində həmin soykökün nəcibliyini, iradəsini və milli ruhunu aydın görmək olur.

Onun böyük bacısı Sona xanım Həşimovanın adı da Azərbaycanın mübarizə tarixində xüsusi ehtiramla çəkilir. 20 Yanvar faciəsindən sonra Moskvada Qorbaçovun uzatdığı əli “bu əldə millətimin qanı var” deyərək tutmaqdan imtina etməsi qadın cəsarətinin, milli ləyaqətin və mənəvi bütövlüyün nadir təzahürü kimi xalqımızın yaddaşına həkk olunub. Qubadlı rayon partiya komitəsinin katibi olan Sona xanımın həmin cəsarətli davranışı Azərbaycanda böyük rəğbət doğurub, dillərdə dolaşıb, xalqın qəlbində dərin iz buraxıb. Belə bir ailənin mənəvi iqlimində böyüyən Aygün xanımın sonrakı həyat yolunda da eyni əqidənin, eyni mətinliyin, eyni milli duruşun yaşadığını görmək olur.

Aygün Attar Azərbaycanda anadan olub, lakin qardaş Türkiyədə seçki yolu ilə dövlət universitetinə rektor seçilən ilk azərbaycanlı kimi tarixə adını yazdırıb. Bu fakt özlüyündə böyük bir uğur olmaqla yanaşı, Azərbaycan qadınının zəkasına, idarəçilik qabiliyyətinə, elmə bağlılığına və yüksək təşkilatçılıq istedadına verilən böyük dəyərin ifadəsidir. O, qardaş ölkədə müxtəlif elm ocaqlarında dekan, prorektor və rektor vəzifələrində çalışıb, Türkiyə Respublikası Baş nazirinin müşaviri kimi mühüm dövlət məsuliyyəti daşıyıb. 2021-ci ildən etibarən Türkiyə Prezidenti cənab Rəcəb Tayyib Ərdoğanın rəhbərlik etdiyi Təhlükəsizlik və Xarici Siyasət Şurasının üzvü kimi də bu mühüm missiyanı böyük nailiyyətlə yerinə yetirib. Bu, etimadın, zəhmətin, intellektin və milli mövqeyin ali ifadəsidir.

Bütün ömrü və yaradıcılığı boyunca Azərbaycan başda olmaqla Türk dünyasına töhfələr verən Aygün Attarın dünyanın müxtəlif ölkələrindən aldığı çoxsaylı mükafat və təltiflər onun fəaliyyətinin miqyasını və mənəvi sanbalını dolğun şəkildə göstərir. İlham Əliyev tərəfindən “Vətənə xidmətə görə” ordeni və “Dostluq” ordeni ilə təltif olunması, müxtəlif ölkələrdən aldığı beynəlxalq mükafatlar onun fəaliyyətinə verilən yüksək qiymətin göstəricisidir. Oksfordda “Sokrat” mükafatı, “İlin rektoru” adı, Türk dünyasına xidmət medalları – bunların hər biri bir ömrün zəhmət salnaməsidir. Bununla yanaşı, Qaradəniz Ölkələri Universitetlər Birliyi tərəfindən təqdim olunan “Üstün Başarı Mükafatı”, Kosova tərəfindən verilən “Xidmət Nişanı”, TÜRKSAV-ın “Türk Dünyasına Xidmət” medalı, Qazaxıstan dövləti tərəfindən təqdim olunan “Dövlət Medalı”, həmçinin diaspor fəaliyyətinə görə verilən yüksək nişanlar onun xidmətlərinin geniş coğrafiyada necə böyük rəğbətlə qarşılandığını bir daha təsdiqləyir.

Aygün xanımın bioqrafiyasına hər dəfə diqqətlə baxanda onun həyatının qəribə keçidləri, taleyinin güclü dönüşləri, elmi düşüncə ilə siyasi baxışın, milli mövqe ilə mənəvi bütövlüyün necə ahəng içində birləşdiyi insanı dərindən düşündürür. Səməd Vurğunun gözəl bir fikri var: “Cəsarət böyük yaradıcılıq məsələsidir”. Bu fikir Aygün xanımın şəxsiyyətinə xüsusi yaraşır. Çünki şəxsiyyətində bütövlük, tamlıq, əqidə saflığı olan insan öz yolunu inamla keçir, öz sözünü ləyaqətlə deyir, öz imzasını şərəflə daşıyır. Mən Aygün xanımın bütün yaradıcılığı boyunca onun cəsarətini, milli mövqeyinin sabitliyini, düşüncəsinin aydınlığını, duruşunun mətinliyini xüsusi vurğulayıram. Uzun illərdir onun mövqeyində titrəmə görünmür, səndələmə hiss olunmur, yön dəyişmə yaşanmır. Harada çalışmasından, hansı vəzifədə olmasından asılı olmayaraq, o, həm yaşadığı ölkənin, həm də doğma Vətəninin başını uca edən ziyalı Azərbaycan qadını obrazını ləyaqətlə yaşadıb.

Bəzən elə şəxsiyyətlər olur ki, onlara təşəkkür etmək üçün də, təbrik ünvanlamaq üçün də, ehtiramı ifadə etmək üçün də söz seçmək çətinləşir. Aygün xanım mənim üçün məhz belə şəxsiyyətlərdəndir. Etik və mənəvi dəyərləri həyat amalına çevirən, zəhmətkeşliyi, iradəsi, doğru bildiyi yolun arxasınca dönmədən getməsi, əqidəsinə sədaqəti, yorulmaz əməyi və ortaya qoyduğu bütün işlərdə peşəkarlığı ilə gəncliyə örnək olan bu dəyərli Azərbaycan xanımını mən uzun illərdir böyük diqqət və rəğbətlə izləyirəm. Onun fəaliyyətində elm adamının dəqiqliyi ilə yanaşı, böyük müəllim qəlbinin istiliyi, bir ana ruhunun həssaslığı, bir Vətən sevdalısının yanğısı duyulur.

Mənim Aygün xanımla tanışlığım 2021-ci ildə beynəlxalq jurnalistlərlə birlikdə Azərbaycana gəlişi zamanı olub. ADA Universitetində keçirilən beynəlxalq tədbirdə onun Azərbaycanı, onun tarixini, milli həqiqətlərimizi, Qarabağ gerçəyini beynəlxalq jurnalistlərə böyük sevgi ilə, inamla, qürurla anlatması məni dərin şəkildə təsirləndirib. Həmin gündən etibarən bu xanıma qarşı qəlbimdə böyük ehtiram yaşayıb. Azərbaycan adına danışan, Azərbaycan həqiqətlərini dünyaya ağıl, bilik, dərinlik və mədəniyyətlə çatdıran belə bir qadının varlığı insanda böyük qürur oyadır.

Çox böyük qürur hissi ilə bildirirəm ki, bu gözəl xanım eyni zamanda mənim müəllifi olduğum “Qalib Sərkərdənin böyük qayıdışı” adlı üçüncü kitabımın rəyçisidir. Bu mənim üçün həm ədəbi taleyimdə, həm də şəxsi həyatımda unudulmaz və əlamətdar hadisədir. Ötən ilin dekabr ayında kitabımın Ankarada keçirilən təqdimatında Aygün xanım ailə üzvləri ilə birlikdə iştirak etdi və tribunadan çıxışında kitaba, Zəfər ruhuna, Azərbaycanın haqq savaşına və milli yaddaşımıza verdiyi yüksək dəyəri böyük səmimiyyətlə ifadə etdi. Həmin anlar mənim yaddaşıma qürur dolu, minnətdarlıq dolu, unudulmaz bir səhifə kimi yazılıb.

Zəfərin 5 illiyinə həsr etdiyim kitabım üçün Aygün xanımdan rəyçi olmasını xahiş edəndə, o, kitabı diqqətlə oxuyub, dəyər verib və bu xahişimi qəbul etdi.Bununla da kitabıma böyük şərəf qatdı. Daha sonra təqdimatın yüksək səviyyədə təşkil olunması üçün həmin gündən etibarən Azərbaycanın Türkiyədəki səfirliyi ilə birlikdə bu tədbirin ən yüksək səviyyədə ərsəyə gəlməsi üçün xüsusi hazırlıq apardı. Bu münasibət, bu həssaslıq, bu vəfa, bu dəstək qəlbimdə ona qarşı dərin minnətdarlıq duyğusunu o qədər böyüdüb ki... Vətən sevdalısı olan belə bir xanımın bir kitaba, bir müəllifə, bir milli ideyaya bu qədər ürəklə sahib çıxması onun nə qədər yüksək mənəvi keyfiyyətə sahib olduğunu bir daha aydın göstərdi.

Bu faktların, bu örnəklərin sayını daha da uzatmaq mümkündür. Onu tanıyan hər bir həmyerlimizin, tələbəsindən tutmuş, ona dərs verən müəllimlərinə, onunla çalışan həmkarlarına, fikirlərindən güc alan insanlara qədər çoxlarının bu sətirlərlə həmfikir olacağı qənaətindəyəm. Belə sevgi qazanmaq bir ömrün ən böyük mənəvi mükafatıdır. Gəncliyində kamilləşmək isə Ulu Yaradanın seçilmiş insanlara bəxş etdiyi ali mərtəbələrdən biridir.

Hörmətli Aygün xanım, Siz uğurlu elm insanı, güclü bir ziyalı, nüfuzlu bir idarəçi kimi qəlblərdə yer tutmaqla yanaşı, eyni zamanda Azərbaycanın səsini, Türk dünyasının ortaq vicdanını, millət sevgisini, tarix şüurunu və milli yaddaşını daşıyan çox dəyərli bir şəxsiyyətsiniz. Sizin əməyiniz, duruşunuz, sədaqətiniz, nəzakətiniz və yüksək xarakteriniz hər zaman təqdirlə anılır, adınızın varlığı həm Türkiyə, həm də Azərbaycan üçün böyük qürur mənbəyinə çevrilir.Ürəyimdə Sizə qarşı o qədər böyük minnətdarlıq var ki, bunu bir neçə cümləyə sığdırmaqda çətinlik çəkirəm. Mən Sizi tanıdığıma, Sizin kimi böyük ürək sahibi, dərin düşüncəli, vətənpərvər, ziyalı bir xanımın diqqətini və dəstəyini gördüyümə görə özümü xoşbəxt sayıram. Sizin Azərbaycanın adına etdiyiniz xidmətlər mənim qəlbimdə hər zaman ən ülvi duyğularla yaşayacaq.

Hörmətli Aygün xanım, ad gününüz münasibətilə Sizə qəlbimin ən səmimi duyğuları ilə təbriklərimi çatdırıram. Sizə möhkəm can sağlığı, uzun ömür, ailə səadəti, yeni-yeni uğurlar, elmi və ictimai fəaliyyətinizdə tükənməz enerji arzulayıram. Uca Tanrı Sizi qorusun, yolunuzu daim açıq etsin, qəlbinizə rahatlıq, ömrünüzə bərəkət versin.İmzanız daim ucalarda görünsün, sözünüz daim eşidilsin, xidmətləriniz hər zaman ehtiramla anılsın. Siz Azərbaycan qadınının zəkasını, ləyaqətini, mübarizliyini və mənəvi ucalığını öz şəxsiyyətinizdə yaşadan nadir simalardansınız.

Var olun, Aygün xanım, var olun ki, Azərbaycanın adı Sizin kimi dəyərli xanımların timsalında daha da ucalır, Türk dünyasının mənəvi birliyi Sizin kimi ziyalıların varlığı ilə daha da möhkəmlənir. Var olun ki, Vətən sevgisinin necə yaşandığını, əqidəyə sədaqətin necə qorunduğunu, ləyaqətin necə ucaldığını Sizin ömür yolunuzdan şahidlik edək. Var olun ki, Azərbaycan qadınının gücü, zəkası və Vətənə bağlılığı Sizin simanızda bir örnək, bir qürur, bir məktəb kimi yaşasın və gələcək nəsillərə yol göstərsin...

Sözlərin yetmədiyi bir dəyərin qarşısında...
Dərin hörmət və ehtiramla! 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.04.2026)

14 aprel 2026-cı il tarixində Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti professor Aktotı Raimkulovanın Qazaxıstana rəsmi səfəri çərçivəsində Almatı İdarəetmə Universitetinin (AlmaU) rektoru Timur Buldıbayev ilə görüşü keçirilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Fonddan verilən məlumata görə, keçirilən görüş tərəflər arasındakı dialoqun ardıcıl xarakter aldığını nümayiş etdirib və gələcək əməkdaşlıq üçün ilkin zəminin formalaşdırılmasına xidmət edib. Söhbət zamanı təhsil, elm və mədəniyyət istiqamətlərində potensial tərəfdaşlıq imkanları nəzərdən keçirilib, xüsusilə türk dünyasının ortaq irsinin araşdırılması və tanıdılması sahəsində ali təhsil müəssisələri ilə mümkün birgə təşəbbüslər müzakirə olunub.

Danışıqlar zamanı professor Aktotı Raimkulova müasir təhsil yanaşmaları ilə mədəni irsin vəhdətinin əhəmiyyətini vurğulayıb. O qeyd edib ki, akademik mühit gənclərin türk dünyasının zəngin irsinə bağlılığının formalaşmasında mühüm rol oynayır və AlmaU kimi innovativ ali təhsil müəssisələri ilə əməkdaşlıq isə bu irsin dəyərləndirilməsinə yeni imkanlar yaradacaqdır.

Rektor Timur Buldıbayev isə çıxışında Fondun fəaliyyətini yüksək qiymətləndirərək, onun türk dövlətləri arasında mənəvi bağların möhkəmləndirilməsində oynadığı rolu xüsusi vurğulayıb. Universitet olaraq bu irsin elmi şəkildə araşdırılması və beynəlxalq səviyyədə tanıdılması istiqamətində əməkdaşlığa hazır olduqları bildirilib.

Qeyd olunub ki, bu cür görüşlər gələcəkdə birgə təşəbbüslərin həyata keçirilməsi və davamlı tərəfdaşlığın qurulması baxımından etibarlı zəmin yaradır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.04.2026)

Varis,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Baş redaktoru

Dünən aldığımız bir ağır xəbər hamımızı sarsıtdı. Özbək gənci Cahangir Nomozov dünyasını dəyişib. O, Azərbaycan sevdalı şair, jurnalist və tərcüməçi idi. Onun ölüm xəbəri burada onu tanıyanlar üçün çox gözlənilməz oldu. Bizlərə Cahangir bir köynək daha yaxın idi, portalımızın Özbəkistan təmsilçisiydi...

Təsəvvür edin, şənbə günü mənə yazmışdı ki, Özbəkistanda yaradıcı gənclər üçün verilən mükafata namizədliyi irəli sürülüb, onun üçün xasiyyətnamə lazımdır. Mən xasiyyətnaməni yazıb dünən ona yolladım. Gördüm xətdə deyil. Az sonra da bu acı xəbəri eşitdik. Beləcə, məktub ona yetişmədi.

“ “Ədəbiyyat və İncəsənət” portalı adından böyük məmnuniyyətlə bildiririk ki, Cahangir Nomozov Furqat oğlu portalımızın Özbəkistan təmsilçisi kimi fəaliyyət göstərməklə yanaşı, çağdaş türk dünyası ədəbi əlaqələrinin inkişafında rol oynayan istedadlı şair, publisist, ədəbi təhlilçi və beynəlxalq ədəbi dialoq qurucularından biridir.

C. Nomozovun fəaliyyəti yalnız jurnalistik müşahidə və xəbərçiliklə məhdudlaşmır. O, Azərbaycan–Özbəkistan ədəbi münasibətlərinin daha da dərinləşdirilməsi, ortaq mənəvi dəyərlərin təbliği və türk xalqları arasında mədəni körpülərin möhkəmləndirilməsi istiqamətində ardıcıl, yüksək peşəkarlıqla və böyük məsuliyyət hissi ilə xidmət göstərir.

Portalımızda onun müəllifi olduğu ədəbi-bədii müsahibələr, elmi-analitik məqalələr, poeziya təhlilləri, esse və publisistik yazılar mütəmadi olaraq geniş oxucu auditoriyasının diqqətinə təqdim olunur. Bu yazılar yalnız bədii dəyəri ilə deyil, həm də dərin fəlsəfi məzmunu, ədəbi düşüncə zənginliyi və mədəniyyətlərarası dialoqa xidmət edən ideya yükü ilə seçilir.

Xüsusilə onun dünya miqyasında tanınmış şair və yazıçılarla keçirdiyi ədəbi-bədii və elmi söhbətləri təqdirəlayiqdir.

Əminliklə qeyd edirik ki, Cahangir Nomozovun fəaliyyəti bundan sonra da türk dünyası ədəbi-mədəni inteqrasiyasına, Azərbaycan–Özbəkistan ədəbi əlaqələrinin daha da genişlənməsinə və beynəlxalq ədəbi dialoqun dərinləşməsinə mühüm töhfələr verəcəkdir...”

Belə bir Xasiyyətnamə idi, ünvanına çata bilmədi...

Həyatım boyu çox ölümlər görmüşəm. Ancaq onların cəmi iki bölgüsü var. Gözlənilənlər və qəfil olanlar. Ahıl insanların, ağır xəstəlik keçirənlərin ölüm xəbərləri səni təəccübləndirmir, buna hazırlıqlı olursan. Amma gənc, sağlam insanın ölüm xəbərini alanda donub qalırsan, “bu necə ola bilər” sualını verirsən. Sualın da iki cavabı olur, ya bədbəxt hadisə, ya intihar.

Bu qədər həyat eşqi ilə dolu, bol enerjili, yaradıcılıq fədaisi olan bir gənc bu gün səninlə sabahkı planlarından, böyük-böyük işlərdən danışır, amma sabah canına qıyır. Niyə, nə səbəbə, nəyə görə?! Həyat, niyə bunca acımasızsan? Niyə gəncləri bu cür yarı yolda qoyursan?

Qeyd etdim, Cahangir Azərbaycan sevdalısı idi. Ən böyük arzusu gəlib Bakını görmək idi. Fəqət, arzusu ürəyində qaldı. Baxdım, onun dərc növbəsini gözləyən bir şeirini gördüm, “Azərbaycana” adlanır, martın 30-da yazıb, dilimizə Aysel xanım Xanlarqızı uyğunlaşdırıb.

Qoy elə bu şeirin səslənməsi də bizim Cahangirlə vida mərasimimiz olsun.

Bu qədər ürəkdən sevmək olarmı,

Üzünü görmədən bir başqa yeri.

Adı çəkiləndə ruhum sevinir,

Odur ürəyimin xoşbəxtlik sirri.

Xəyalım dolaşır küçələrində,

Qayalar dil açır Qobustandakı…

Alov qüllələri boylanır, baxır,

Salam söyləyirəm, eşidir Bakı!

Dənizin nəfəsi, küləyin səsi

Hicran yanğısıtək toxtamaz bir an…

Laylası məst edər gözəlliyilə

Qoynuna çağırar əziz Abşeron.

Sən məğrur, əbədi, qədim tarixsən,

Müdrik gələcəkdən xəbərdar, agah…

Qədim qalaların, gözəl bağların,

Köksündə cəmlənib Gəncə və Qazax.

O çay kollarının ətrin duyuram,

Yaşıl yarpaqlayır duyğular hər an.

Astara səsləyir: gəl, qardaş, deyə,

Limonlu çay süzür mənə Lənkəran.

Mingəçevir- səntək hey işıq saçır,

Çoşur ilhamım da səndən başlayır.

Mənə çox doğmasan, elə əzizsən,

Çünki gül qoynunda dostum yaşayır!

Dünya dərdlərindən yorulur könül,

Rahatlıq və hüzur axtarır bu can.

“Şükr elə” deyərək səccadə sərib,

Əlimə bir təsbeh verir Naxçıvan.

Qırmızı almalar, yaşıl almalar,

Quba tərəflərdə gözüm qalıbdır.

Xaçmazın o geniş, xoş yaylaqları

Ürəyimə vətən eşqi salıbdır.

Şoran olsa belə, bərəkəti bol,

Nə qədər təmizdir, xoşdur həyatı.

Döyünən qəlbidir hər sətirimin

Şirvan və Salyanın şərəfli adı.

Sarsıtdı, çox yordu nisgil, iztirab,

Şəkillərdən sənə həsrət baxıram.

Səni hiss edərək qucaqlayıram,

Səninlə göylərə uçuram, Aran.

Azərbaycan, böyük sevgimsən mənim,

Kədərim, sevincim — sənə bağlıdır.

Özüm özbək oğlu, türk oğlu türkəm,

Amma duyğularım qarabağlıdır.

Ey mənim görmədən sevdiyim diyar,

İstəyim də sənsən, arzum da sənsən.

Hüsnünə dastanlar söyləsəm yetməz,

Sözüm aciz qalır, can Azərbaycan!

Elə bizim də sözlərimiz bu qəfil yoxluğun qarşısında acizdir, Cahangir.

Allah sənə rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.04.2026)

Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Külək, hər şeydən əvvəl gəlir bu şəhərə. İnsanlar doğulmamışdan, yollar çəkilməmişdən, binalar ucalmamışdan öncə də vardı. Və indi, bütün bunların içində hələ də təkcə küləkdir şəhərimə sadiq qalan. O gün də 20 Yanvar dairəsinin üstündən əsirdi. Üşütmək üçün yox, sanki yaddaşı təmizləmək üçün. Asfaltın üstündəki ayaq izlərini, divarlardakı baxışları, havada qalan fəryadları silmək üçün əsirdi…

Orada, yolun kənarında dayanmışdım. Finansal şəkildə sıfırda idim və gözləyirdim. Dostumu? Bəlkə özümü. Bəlkə də məni evə aparacaq adamı. Amma əslində heç bir yerdə deyildim. İnsan bəzən bir dairənin ortasında dayanıb, hərəkətdə olan hər şeyə baxarkən, özünü dayanmış bir zamanın parçası kimi hiss edir. Məni belə donmuş bir anın içində tapdı o. "Mənə bir manat kömək edərsən?" deyə..

Görünüşcə insan idi. Amma ona baxanda düşünürsən ki, bədən bir qəbirdir, ruhu hələ də orada ilişib qalıb. Üzündə zamanın əl izləri vardı, sanki həyat onu əlində çox sıxıb, sonra bir kənara atmışdı. Gözləri... Yox, o gözlər bir hekayə danışmırdı, çünki danışmağa halı qalmamışdı. Sadəcə baxırdı. Bir məzar daşına çevrilmiş baxışla.

- Mən elə-belə düşməmişəm bu hala… - dedi.

Səsi içkidən titrəyirdi, amma təkcə alkaqol deyildi onu qıran. İnsanın içini içdən yeyən bir şey vardı orada. Hər sözündə, hər nəfəsində. O danışmırdı. Sanki vicdan danışırdı, peşmanlıq fısıldayırdı. Çünki bu adam artıq cəmiyyətin gözdən saldığı bir "alkoqolik" deyildi. O, öz varlığının məzarlığında səssizcə yaşayan bir məxluqa çevrilmişdi.

Bax, qaranlıq bir paradoks burada başlayır, məhz elə bu nöqtədə. Harada ki, insan öz günahının fərqində olur, amma ondan qurtulmaq üçün artıq gec olur. O, öz içindəki Tanrını çoxdan itirmişdi, amma yenə də Allahsız yaşamaqdan qorxurdu. Sanki hər içki qurtumu ilə onu unutmağa çalışır, amma yaddaşı daha da ayılırdı.

 - Mən bomj deyiləm, qardaş… Mən məhv olmuş bir niyyətin canlı sübutuyam. Həyat... O, bir dəfə səni udanda, səni necə gəldi geri qaytarır... Amma artıq tanınmaz bir halda...

Ən çox bu cümlə dondurdu içimi. Sanki Dostoyevskinin “Cinayət və Cəza”sında Razumixinin dilindən çıxmalı idi bu sözlər. İnsan bir dəfə yerə yıxılanda, ona əl uzadılmır. Əksinə, o uzanan əllərin içində daş olur bəzən və sən bilmirsən, səni xilas edirlər, yoxsa batırırlar.

O adam əyildi, ayaqqabısının bağını yoxladı. Sanki bir ömrün qırıq hissələrini toplamağa çalışırdı. Mənə baxdı, gözlərimdə nə axtardığını bilmirdim, amma görünür, tapmadı.

- Sən qal burada. Mən... 10 dəqiqə fırlanım, sənə pul gətirərəm.

Və getdi. Əlində heç nə yox idi, cibləri boş idi, bədəni titrəyirdi. Amma nədənsə, sanki məndən daha zəngin görünürdü. Çünki onun hər şeyi yox idi və bu “yoxluq”, mənim daşıdığım yalanlarla dolu varlıqdan daha dürüst idi.

O getdi, külək isə susmadı. Yalnız insanlar susur bu şəhərdə. Külək heç vaxt unutmur.

Bəzən insanın dediyi ən sadə cümlə, əslində içində bir ömrün qaranlığını daşıyır. “Mən elə-belə düşməmişəm bu hala”. Bu sözlər, dilə asan gəlir, amma ruhun ən dərin qatından, vicdanın illərlə gizlətdiyi bir zindandan gəlir. Bu cümlədə nə bəraət istəyi var, nə də ağlamaq. Sadəcə fakt var. Çılpaq, soyuq və geri dönməz bir fakt.

O adam danışanda, səsi sanki onun dodaqlarından deyil, içində illərlə danışmaq istəyən, amma susmağa məcbur edilmiş bir uşaqdan gəlirdi. O uşaq, bəlkə on yaşında, bəlkə otuz... İlin, ayın, yaşın əhəmiyyəti yoxdur. Hər insanın içində bir zaman donub qalır və həyat boyu sən o donmuş zamanın əsirisən. O adamın zamana münasibəti pozulmuşdu. O, saatlarla yox, keçmişlə ölçürdü ömrünü.

-Mən də bir zamanlar geyinirdim - dedi. - Təmiz geyim. Qoxusu belə başqa idi. İnsanlar mənim yanımda rahat otururdular. Qızlar üzümə baxırdı... Elə baxırdılar ki, insan olduğumu xatırlayırdım.

Bu sözləri deyərkən gülümsədi. Amma bu gülüş həyatın yumşaqlığından yox, ömrün sərtliyindən doğan bir gülüş idi. O, həyatına gülmürdü. Öz halına da yox. Sadəcə susmağa çalışırdı. Səsi ilə deyil, sifəti ilə.

-Hər şey bir səhvlə başladı. Bilirsən, insanlar səhvlərin böyüklüyünü nəticədən anlayır. Amma məncə, ən böyük səhvlər heç vaxt görünmür. Sakitcə gəlirlər, sən hiss etmirsən. Hətta xoşbəxtlik kimi görünür bəziləri əvvəlcə... Sonra səni içindən yeyir.

Bu adamın dedikləri, bir müdrikdən çox, bir məhkumun sözlərinə bənzəyirdi. Amma o, cəmiyyətin deyil, özünün məhbusuydu. Öz seçimlərinin, öz qorxularının, öz unutqanlığının zindanında idi.

 - İçməyə başlayanda, heç kim "məni xilas edin" demir. Hətta bir az xoşbəxt hiss edirsən. İlk dəfə içəndə bir qız məni tərk etmişdi... Mən ağlamadım. İçki məni sakitləşdirdi. Sonra işdən çıxarıldım. İçki məni güldürdü. Anam öldü. İçki məni unutdurdu... Mən sandım ki, bu mənim dostumdur. Amma içki dost kimi gəlir, qəbir kimi gedir.

Ətrafımızdan maşınlar keçirdi. İnsanlar, biri gedir, biri gəlir. Onlar üçün bu adam bir parazitdir. Bir rahatsızlıq. “Cəmiyyətin zibilliyi” deyərdilər bəlkə. Amma heç biri onun içindəki cəhənnəmi görə bilməzdi. Çünki cəmiyyət, aludəliklə yox, görüntü ilə mühakimə edir.

 - Bəlkə də mən hələ də insanam, amma insanlar məni çoxdan silib. Bilirsən, bir insanı öldürmək üçün onun bədənini deyil, varlığını yox saymaq yetərlidir...

 Sözləri havada qalırdı. Sanki Tanrı belə susmuşdu ona qarşı. Mən isə heç bir cavab verə bilmirdim. Çünki o məni sorğu-suala çəkmirdi. Sadəcə danışırdı. Və bəlkə də, ilk dəfə danışmağa layiq bir qulaq tapmışdı.

  - Mənə nə narkotik lazımdır, nə iynə, nə də alkoqol artıq. Sadəcə... bir nəfər desin ki, "sən bu dünyada varsan". Bu kifayətdir. Amma o sözü illərdir eşitmirəm.

 Mən baxırdım. Qəribədir, adamın üstü toz içində idi, əynindəki paltar cırıq, amma sanki mənə həyatın əsl üzünü göstərirdi. Biz hamımız ömrümüz boyu pərdələrin arxasında yaşamağa öyrəşmişik. Gözəl sözlər, gözəl geyimlər, gözəl planlar... Amma onun üzündə həyat çılpaq idi və bəlkə də, ilk dəfə qorxurdum bu qədər dürüst bir aynaya baxmaqdan.

Bəzən bir insanın "indi qayıdıram" deməsi, əbədi bir gedişin anonsudur. O kişi mənə baxdı və dedi:

 -Gözlə, 10 dəqiqə fırlanım, sənə pul gətirərəm.

  Bu cümlə, yerdəki bir siqaret kötüyündən daha qısadır əslində. Amma onda qəribə bir təmkin, bir inam vardı. Sanki əslində özü də bilirdi ki, heç yerə getmir və heç vaxt qayıtmayacaq. Amma yenə də dedi. Nə üçün? Mənə ümid vermək üçünmü? Özünə son bir oyun oynamaq üçünmü? Yoxsa bu, sadəcə həyatın içindəki bir mikro-trajediyanın sadə bir replikasımıydı?

Mən gözlədim. Dəqiqələr ağır keçirdi. Ətrafdan keçən adamların heç biri mənə və ya onun yoxluğuna baxmırdı. Heç kim üçün heç nə olmamışdı. Halbuki mən, bu kiçik anın içində  böyük bir varlıq-yoxluq məsələsini yaşayıb dururdum. O adam orada idi, indi isə yox idi. Və mən nə bir iz, nə bir sübut, nə də bir cavab ilə tək qalmışdım. İnsan, yoxluqla üz-üzə qalanda dəyişir. Hətta bu yoxluq, bir evsizin, bir alkaqolikin yoxluğu olsa belə. Bəzən insanın yoxluğu, onun varlığından daha çox iz buraxır. Sanki həyatda bəzi adamlar yalnız getmək üçün doğulub. Onlar bizə gəlib ilişirlər, qısa müddət bir şey öyrədirlər və sonra yox olurlar. Tanrının gizli məktubları kimi, ünvanı oxunmayan, amma məğzi içimizdə partlayan məktublar kimi...

  "Gözlə..." - bu, həm də Tanrının bəşərə dediyi bir söz ola bilərdi. “Gözlə, bəlkə bir gün qurtulacaqsan. Gözlə, bəlkə bir gün anlayacaqsan. Gözlə, bəlkə o gələcək.” Biz hamımız kimisə və ya nəyisə gözləyirik, bəraətimizi, izahımızı, xilasımızı... Hətta gecikmiş bir peşmanlığı belə.

Mən o adamı gözlədim. Hər keçən dəqiqə, onun qayıtmayacağına bir az daha əmin oldum. Amma yenə də gözlədim. Çünki bəzən insan birini yoxluğuna baxmayaraq gözləyir. Çünki içində hələ də onun üçün bir yer var. Yoxluğun yerləşdiyi yeganə otaq, insan qəlbidir.

10 dəqiqəlik yoxluq deyib keçmək olar. Amma mənim üçün bu, həyatın bütün haqsızlıqlarını içində daşıyan bir sükut idi. Sanki cəmiyyətin kənarına atılmış bu adam, son dəfə bir insanla təmas qurmuşdu və sonra yenidən cəmiyyətin yaddaşsızlıq quyusuna gömülmüşdü. Heç kim onun adını bilmirdi, haradan gəldiyini, nə üçün orada olduğunu... Və bir gün, o tamam yox olacaq. Sanki heç yaşamamış kimi. Və biz, bir daha onun kimi biri ilə qarşılaşmayacaqmışıq kimi yolumuza davam edəcəyik.

Amma mən, unutmayacağam...

Bəzi insanlar var ki, dünyaya iz buraxmaq üçün gəlmir. Onlar bu həyatın səssiz fonudur – musiqi deyil, ancaq musiqini tamamlayan sakitlik kimi. Onlar günəşin altında kölgə kimi dolaşır, lakin heç kim onların adını, haradan gəldiyini və nə üçün bu qədər tənha olduqlarını soruşmur. Sanki cəmiyyət, onların varlığını qəbul etmir, amma onların yoxluğu ilə də narahat olmur.

O adam içkiyə sığınmış, amma əslində çoxdan qırılmış bir ruhun daşıyıcısı idi. Onun içkili olmağı bir seçim deyildi. O, cəmiyyətin qaranlıq dəhlizlərində itirdiyi mənliyini unutmaq üçün içirdi. İçmək bəlkə də susmaq üçün bir yol idi. Bəlkə də hər qurtumla öz keçmişini boğmaq istəyirdi. Kim bilə bilər ki? Axı onun üçün heç kim maraqlanmırdı. O, artıq "heç kim" olmuşdu.

Dostoyevski demişkən, "Ən böyük əzab, insanın artıq faydasız olduğunu hiss etməsidir." O adam da belə bir əzabın içində çürüyürdü. Onun üçün heç nə qalmamışdı. Nə ailə, nə ev, nə də sabah. Sadəcə bu gün vardı və o da yaşamaq yox, sadəcə nəfəs almaqdan ibarət idi. Və belələrinin çoxu, cəmiyyətin bir növ “unutmağa məhkum etdiyi” insanlardır.

 Biz onlara baxıb keçirik. Onlar isə, bəzən bizə baxır, bəlkə bir az ümid, bir az şəfqət gözləyirlər. Amma biz onlara yox, onların üstünə baxırıq. Sanki bir zibil qutusuna baxırmışıq kimi. Halbuki onların içində, bəlkə də bizim ən gizli qorxularımız yaşayır: tərk edilmək, unudulmaq, heç kimə lazım olmamaq...

 İnsan, insanın aynasıdır. O evsiz, mənim aynama çevrildi o gün. Onun gözlərində özümə baxdım. Özümə demədiyim sualları verdim. "Bəs sən, bu qədər rahat yaşamağa necə layiq oldun? Səni ondan fərqli edən nədir? Sadəcə şans? Yoxsa sən də, o olmadığın üçün Tanrıya minnətdar olmalısan?"

 Bəzən bir insanın varlığı, milyonların vicdanını silkələməlidir. Amma olmur. Çünki artıq hər kəs susmağa, laqeyd qalmağa öyrəşib. Ən faciəli olan isə budur: unutmaq öyrənilir. Biz unuduruq. Onları, dərdlərini, simalarını. Onlar tədricən yaddaşdan silinir və bir gün, heç yaşamadıqları bir dünya tərəfindən “ölü” elan olunurlar.

 Mən o adamı unutmayacağam. Çünki onun yoxluğu, mənim içimdə var olan bir boşluğu işarələdi. O mənə göstərdi ki, bəzən bir insanın sadəcə danışmağa ehtiyacı olur. Və bəzən, sadəcə 10 dəqiqəlik bir söhbət, bütün bir varlığın sübutuna çevrilir.

 İndi gecədir. Şəhər yuxudadır. Metro qapıları çoxdan bağlanıb. Səssizlik, sanki hər şeyin üstünü örtən bir yorğan kimi çöküb küçələrə. Amma mənim içimdə hələ də o adamın səsi gəzir: “Gözlə, 10 dəqiqə fırlanım...”

 O 10 dəqiqə keçdi. Saatlar da keçdi. Aylar da keçəcək. Amma mən o baxışı, o təbəssümü, o səmimi yalanı unutmayacağam. Çünki bəzi yalanlar var ki, həqiqətin özündən daha doğrudur. O adam, bəlkə də heç kim üçün heç kim deyildi. Amma o anda, mənim üçün varlığın özü idi. Mənə həyatın kənarında yaşayanların da bir adının, bir səbəbinin, bir ruhunun olduğunu xatırlatdı.

Və bəlkə də bütün məsələ budur. Hər kəsin bir hekayəsi var. Amma çox az adam dinləyir. Və bu şəhər, bu dünya, daha çox danışanlardan deyil, dinləyənlərdən qorxur.

 Mən o gün bir evsizlə yox, unudulmuş bir insanın xatirəsi ilə tanış oldum. Onun yoxluğu, içimdə bir iz buraxdı. Bəlkə də bu yazı, onun üçün bir qəbirdaşı olacaq. Sözlərdən hörülmüş, səssiz bir məzar daşı.

 Əgər bir gün, əziz oxucum,  metro çıxışında bir adama rast gəlsən, sadəcə keçib getmə. Bəlkə də o adam, sənə şükür etməli bir varlığının olduğunu xatırlatmağa yox, vicdanını geri verməyə, xatırlatmağa gəlmiş biridir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.04.2026)

Rəqsanə Babayeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

Son illərin gündəmini izləyərkən insanın içində qəribə bir hiss yaranır: sanki hər şey danışır, amma heç nə tam eşidilmir. Sosial şəbəkələr, süni intellekt, sürətlə dəyişən informasiya axını – bütün bunlar insanı həm məlumatlı, həm də yorğun edir. Bu paradoksal vəziyyət çağdaş dövrün əsas xüsusiyyətlərindən biridir. İnsanlıq tarixində bəlkə də heç vaxt bu qədər çox söz deyilməmiş, amma bu qədər az anlaşılmamışdı.

Bu esse məhz bu səssiz qışqırıq üzərində qurulub: danışan, lakin anlaşılmayan dünya. Dilin transformasiyası, düşüncənin sürətlə parçalanması, etik sərhədlərin bulanıqlaşması və bütün bunların mərkəzində duran insanın özünü axtarışı.

Rəqəmsal sürət və düşüncənin yavaş ölümü

Texnologiya həyatımızı asanlaşdırmaq üçün yaradıldı. Lakin zaman keçdikcə bu asanlıq başqa bir çətinliyi də özü ilə gətirdi: düşünməyə vaxtın olmaması. İnformasiya sürətlə gəlib keçir, lakin onun üzərində düşünmək üçün lazımi fasilələr getdikcə azalır.

Bir zamanlar insanlar bir kitabı aylarla oxuyar, bir fikri günlərlə müzakirə edərdi. Bu gün isə bir neçə saniyə ərzində yüzlərlə məlumat parçası ilə qarşılaşırıq. Bu isə düşüncənin səthiləşməsinə gətirib çıxarır. Sual yaranır: biz həqiqətənmi daha çox bilirik, yoxsa sadəcə daha çox məlumatla təmasdayıq?

Bu nöqtədə dil də dəyişir. Qısa mesajlar, emojilər, abbreviasiyalar – bunlar ünsiyyəti sürətləndirir, lakin eyni zamanda onun dərinliyini azaldır. Dil artıq yalnız ifadə vasitəsi deyil, həm də sürət vasitəsinə çevrilir. Bu isə onun estetik və məntiqi qatlarını zəiflədir.

Süni intellekt və insanın özünə baxışı

Son dövrlərin ən çox müzakirə olunan mövzularından biri də süni intellektdir. İnsan tərəfindən yaradılan, lakin getdikcə insanı təqlid edən bu sistemlər yalnız texnoloji yenilik deyil, həm də fəlsəfi suallar doğurur.

Süni intellekt yazır, danışır, analiz edir. Bəs bu zaman insanın fərqi nədir? Bu sual sadəcə texniki deyil, həm də etik və ontoloji bir məsələdir. İnsan öz yaradıcılığı ilə öyünürdü, lakin indi onun yaratdıqları özünü əvəz etməyə başlayır.

Burada əsas məsələ rəqabət deyil. Süni intellekt insanın yerini almaq üçün deyil, onu tamamlamalıdır. Lakin bu tamamlanma prosesi düzgün idarə olunmazsa, insan öz dəyərini itirə bilər. Çünki insanı insan edən yalnız düşünmək deyil, həm də hiss etmək, şübhə etmək və mənəvi seçimlər etməkdir.

Süni intellekt isə bu xüsusiyyətlərdən məhrumdur. O, yalnız verilmiş məlumatlara əsaslanır. Bu baxımdan, insanın ən böyük üstünlüyü onun qeyri-müəyyənliyindədir. Məhz bu qeyri-müəyyənlik yaradıcılığın, sənətin və etik qərarların əsasını təşkil edir.

Dilin taleyi: qorumaq, yoxsa dəyişmək?

Dil yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də kimlikdir. Bir xalqın dili onun yaddaşıdır, tarixidir, mədəniyyətidir. Lakin qloballaşma və rəqəmsallaşma bu dili dəyişdirir.

Gənclər arasında ana dilinin istifadəsi getdikcə azalır. Xarici sözlər, qarışıq ifadələr və sadələşdirilmiş cümlə quruluşları dilin strukturunu dəyişir. Bu dəyişiklik təbii proses kimi qəbul edilə bilər. Lakin burada bir təhlükə də var: dilin özünəməxsusluğunu itirməsi.

Dil dəyişməlidir, lakin bu dəyişiklik onun əsasını sarsıtmamalıdır. Əks halda, biz yalnız sözləri deyil, həm də düşüncə tərzimizi itirə bilərik. Çünki dil düşüncənin formalaşmasında əsas rol oynayır.

Bu baxımdan, dilin qorunması yalnız filoloqların işi deyil. Bu, hər bir insanın məsuliyyətidir. Hər düzgün qurulmuş cümlə, hər yerində istifadə olunan söz – bunlar dilin yaşamasına xidmət edir.

Sosial şəbəkələr və həqiqətin parçalanması

Sosial şəbəkələr insanlara öz fikirlərini sərbəst ifadə etmək imkanı verdi. Lakin bu azadlıq bəzən məsuliyyətsizliyə çevrildi. Hər kəs danışır, lakin az adam dinləyir.

Bu platformalarda həqiqət çox vaxt emosiyaların arxasında gizlənir. Sensasiya, diqqət çəkmə və reytinq uğrunda mübarizə informasiyanın keyfiyyətini aşağı salır. Nəticədə, insanlar daha çox inanmaq istədiklərinə inanır, yoxlamaq istədiklərinə yox.

Bu isə cəmiyyətin parçalanmasına gətirib çıxarır. Fərqli fikirlər dialoq yaratmaq əvəzinə qarşıdurma yaradır. Halbuki sağlam cəmiyyət fərqli düşüncələrin qarşılıqlı hörmətlə müzakirə edildiyi mühitdə formalaşır.

Vicdan və etik sərhədlər

Texnologiya inkişaf etdikcə etik suallar daha da mürəkkəbləşir. Süni intellektin qərarları kimə məxsusdur? Məlumatların istifadəsi hansı sərhədlərlə tənzimlənməlidir? İnsan həyatına təsir edən texnoloji sistemlər hansı prinsiplərlə idarə olunmalıdır?

Bu sualların cavabı yalnız texniki deyil, həm də mənəvi yanaşma tələb edir. Vicdan burada əsas rol oynayır. Lakin sürətli həyat tərzi və informasiya bolluğu bu vicdanın səsini zəiflədir.

İnsan bəzən düzgün olanı bilir, lakin sürət və rahatlıq naminə onu görməzdən gəlir. Bu isə etik deqradasiyaya səbəb olur. Cəmiyyətin sağlamlığı isə məhz bu etik prinsiplərin qorunmasından asılıdır.

İnsan olmaq nə deməkdir?

Bütün bu dəyişikliklərin fonunda əsas sual yenə də eyni qalır: insan olmaq nə deməkdir?

İnsan yalnız düşünən varlıq deyil. O, hiss edən, sorğulayan, səhv edən və öyrənən bir varlıqdır. Onun dəyəri mükəmməlliyində deyil, qeyri-mükəmməlliyindədir.

Texnologiya nə qədər inkişaf etsə də, insanın yerini tam olaraq doldura bilməz. Çünki insanın ən böyük gücü onun zəifliyində gizlidir. Bu zəiflik onu empatiya qurmağa, başqasını anlamağa və daha yaxşı olmağa sövq edir.

Səssizliyi dinləmək

Bu gün dünya çox danışır. Lakin bəlkə də bizə ən çox lazım olan şey susmaqdır. Səssizliyi dinləmək, düşünmək və dərinliklə anlamaq.

Sürət bizi irəli aparır, lakin dərinlik bizi insan edir. Əgər biz yalnız sürətlə yaşasaq, insanlığımızı itirə bilərik. Lakin düşünərək yaşasaq, texnologiya ilə birlikdə daha mənalı bir gələcək qura bilərik.

Bu esse bir çağırışdır: danışmaqdan çox dinləməyə, tələsməkdən çox düşünməyə, məlumat toplamaqdan çox anlamğa doğru bir çağırış.

Çünki bəzən ən vacib sözlər səssizlikdə deyilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.04.2026)