Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu (TMİF) Macarıstanda yerləşən ortaq mədəni irs nümunələrinin qorunması, rəqəmsal mühitə köçürülməsi və beynəlxalq səviyyədə tanıdılması məqsədilə geniş tərkibli işgüzar səfər həyata keçirib. Səfər çərçivəsində Budapeştdən Szigetvára qədər uzanan marşrut üzrə yüksək səviyyəli diplomatik görüşlər, eləcə də abidələrə yerində texniki baxışlar təşkil olunub.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı xəbər verir ki, Fondun Layihə rəhbəri Nuri Aksunun sədrliyi ilə səfərdə iştirak edən, Evren Rutbil (IICAS), Osman Özsoy (Türk Dünyası Fondu) və memarlıq üzrə mütəxəssis Hasan Fevzi Çüğəndən ibarət nümayəndə heyəti ilk olaraq Türkiyə Respublikasının Budapeştdəki fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Gülşən Karanis Ekşioğlu ilə görüşüb. Görüşdə Fondun Macarıstanda nəzərdə tutulan layihələri təqdim edilib, Səfirliyin dəstəyi ilə həyata keçirilə biləcək akademik və rəqəmsal əməkdaşlıq imkanları ətrafında fikir mübadiləsi aparılıb. Həmin gün nümayəndə heyəti Gül Baba Fonduna da səfər edərək Fondun müavin direktoru cənab Gábor Pálfi ilə görüş keçirib. Görüş zamanı Gül Baba Türbəsi və Özicəli Hacı İbrahim məscidi üzrə skanlama və vizuallaşdırma işlərinin aparılması üçün may ayının daha münasib olduğu bildirilib, fotoqrammetriya və dron çəkilişləri ilə bağlı rəsmi icazə mexanizmləri və texniki detallara dair məsələlər nəzərdən keçirilib.

Səfərin ikinci günündə Macarıstanın Mədəniyyət və İnnovasiya Nazirliyində Beynəlxalq Mədəni Əməkdaşlıq üzrə dövlət katibi xanım Anita Kiss-Hegyi ilə görüş keçirilib. Görüş zamanı birgə sərgi layihələrinin hazırlanması, eləcə də rəqəmsal irsə dair məlumat bazalarına əlçatanlığın təmin edilməsi məsələləri üzrə razılaşmalar əldə olunub. Ardınca nümayəndə heyəti Macarıstan Milli Muzeyində təşkil olunmuş “Atilla” sərgisi ilə tanış olaraq Orta Asiya və Hun tarixinin muzeyçilik baxımından təqdimatı ilə bağlı mütəxəssislərlə fikir mübadiləsi aparıb. Daha sonra Eszterqoma yollanan TMİF nümayəndələri hazırda muzey kimi fəaliyyət göstərən Özicəli Hacı İbrahim məscidinə və tarixi Estergon qalasına yerində baxış keçirərək, bu abidələrdə tətbiq olunan bərpa və ekspozisiya yanaşmalarını dəyərləndiriblər.

Səfərin üçüncü günü Macarıstanın müxtəlif şəhərlərində mövcud olan türk irsi nümunələrinin araşdırılmasına həsr olunub. TMİF heyəti Macarıstanın Nəqliyyat və Tikinti Nazirliyində Abidələrin və Mədəni İrsin Qorunması üzrə dövlət katibinin müavini xanım Krisztina Deák və onun komandası ilə görüş keçirib. Görüşlərdə üçölçülü skanlama layihələri, milli irs qeydiyyat sistemləri və e-miras platforması müzakirə edilib, həmçinin Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun beynəlxalq fəaliyyətləri ətraflı təqdim olunub.

Macarıstanın Xarici İşlər və Ticarət Nazirliyində Təhsil, Təqaüd Proqramları, Mədəniyyət və Elm Diplomatiyası üzrə dövlət katibinin müavini cənab Ádám Szűcs ilə keçirilən yüksək səviyyəli görüşlərdə Mohaç Meydan Müharibəsinin 500 illiyi ilə bağlı tədbirlər və mədəni sərvətlərin qanunsuz dövriyyəsinə qarşı mübarizə kimi strateji əhəmiyyətli layihələr müzakirə edilib.

Heyət Érd şəhərində yerləşən Hamza bəy məscidinin minarəsini ziyarət edərək bələdiyyə sədri doktor László Csőzik ilə görüşüb. Abidənin rəqəmsal sənədləşdirilməsi və ətraf ərazinin mədəni və rekreasiya zonası kimi yenidən təşkili məsələləri ətrafında fikir mübadiləsi aparılıb.

TMİF nümayəndə heyəti Székesfehérvár şəhərində yerləşən Osmanlı hamamının qalıqlarına yerində baxış keçirərək bələdiyyə sədrinin müavini cənab Zsolt Lehrner ilə birlikdə abidənin mövcud vəziyyətini və qorunma imkanlarını müzakirə edib. Səfər çərçivəsində Pécs şəhərində İdris Baba Türbəsi, Yakovalı Hasan Paşa və Kasım Paşa məscidləri, həmçinin Osmanlı dövrünə aid hamam qalıqları da ziyarət olunub. Bununla yanaşı, Milli İrsin Qorunması və İnkişafı üzrə Qeyri-kommersiya Cəmiyyətinin nümayəndələri tərəfindən mədəni irsin mühafizəsi və idarə olunması sahəsində görülən işlərə dair ətraflı təqdimat verilib.

Səfər çərçivəsində Szigetvár şəhərində Əli Paşa məscidi, Sultan Süleyman məscidi və Qanuni Sultan Süleymanın türbəsinin yerləşdiyi qazıntı sahəsinə baxış keçirilib, həmçinin Türk–Macar Dostluq Parkı və Türk Evi Muzeyi ziyarət olunub. Proqramın sonunda Budapeştdə TİKA-nın koordinatoru cənab Fatih Yoldaş ilə yekun qiymətləndirmə görüşü təşkil edilib və Macarıstanda türk irsinin rəqəmsal sənədləşdirilməsinə yönəlmiş mümkün birgə layihələr ətrafında müzakirələr aparılıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.02.2026)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Bu günl Ağdam rayonunun görkəmli ziyalılarından olan dünyaşöhrətli alim Əliyev Rafiq Əziz oğlunun doğum günüdür, bu gün münasibətlə onu səmimi qəlbdən təbrik edir, həyatda uzun ömür, cansağlığı arzulayırıq.

Əliyev Rafiq Əziz oğlu 10 fevral 1942 ci il də Ağdam rayonunun  Novruzlu kəndində anadan olub.

O, 1998-ci ildən  Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyası və Corciya Dövlət Universitetinin (Atlanta, ABŞ) MBA proqram direktoru, 2001-ci   ildən isə bu universitetlərin BBA proqram direktorudur.

Əliyev Rafiq Əziz oğlunun Azərbaycan və bir sıra xarici ölkələrdə informatika və idarəetmə sahəsində elmi tədqiqat işlərinin təşkilində böyük rolu olub. Azərbaycanda, Rusiyada, Almaniyada və İranda 130-dan çox elmlər namizədi, 25 elmlər doktoru hazırlayıb. Tələbələri hazırda təkcə Azərbaycanın elm mərkəzlərində deyil, digər ölkələrdə də (ABŞ, Almaniya, Türkiyə, Rusiya, İran və s.) fəaliyyət göstərirlər.

Onun bilavasitə rəhbərliyi və iştirakı ilə Avropanın bir sıra ölkələrində, Özbəkistanın Daşkənd şəhərində, Türkiyənin Antalya şəhərində beynəlxalq elmi konfranslar keçirilir.

 Əliyev Rafiq Əziz oğlu informatika və idarəetmə, süni intellekt, qeyri səlis məntiq və Soft Kompyutingə həsr olunmuş 70 ə yaxın kitabın, 350 dən çox elmi məqalənin müəllifidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.02.2026)

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

İnsan ruhunun səssiz mübarizəsi,səssiz təzyiqin görünməyən izləri - müasir insan gündəlik həyatında müxtəlif çətinliklərlə üzləşir. Bu çətinliklərin bir qismi açıq və görünəndir: maddi problemlər, fiziki yorğunluq, sosial məsuliyyətlər. Lakin insan həyatında elə bir təzyiq forması vardır ki, onu nə gözlə görmək, nə də əllə tutmaq mümkündür. Bu, psixoloji təsir və görünməz basqıdır.

Psixoloji basqı səssiz şəkildə insanın düşüncələrinə, emosiyalarına və davranışlarına sirayət edir. O, nə qışqırır, nə də zor tətbiq edir. Əksinə, çox vaxt qayğı, sevgi, məsuliyyət və ya “xeyirxahlıq” adı altında təqdim olunur. İnsan isə bu basqını tanımadığı üçün onu normal hal kimi qəbul edir.

Zaman keçdikcə bu təsir insanın daxili balansını pozur, özünə inamını zəiflədir və şəxsiyyətinin formalaşmasına mənfi təsir göstərir.

Psixoloji təsirin mahiyyəti və nəzəri əsasları

Psixoloji təsir bir şəxsin digərinin düşüncə, hiss və qərarlarına dolayı yollarla müdaxilə etməsidir. Bu proses çox vaxt qarşı tərəfin razılığı olmadan və ya onun bunu dərk etmədən baş verir.

Elmi yanaşmalara görə, psixoloji təsir aşağıdakı əsas mexanizmlər üzərində qurulur:

emosional asılılıq yaratmaq

qorxu və günah hissindən istifadə etmək

dəyərsizləşdirmə yolu ilə özünə inamı zəiflətmək

Reallığın təhrif olunması,

davranışların şərtləndirilməsi

Bu mexanizmlər insanın şüuraltı səviyyəsinə təsir göstərir. Nəticədə fərd öz seçimlərini azad şəkildə etdiyini düşünsə də, əslində başqasının təsiri altında hərəkət edir.

Psixoloji basqı uzunmüddətli prosesdir. O, ani deyil, mərhələli şəkildə formalaşır. Məhz bu səbəbdən onun təhlükəsi çox vaxt gec anlaşılır.

Manipulyasiya: gizli idarəetmə üsulu

Manipulyasiya psixoloji basqının ən mürəkkəb və təhlükəli formalarından biridir. Burada məqsəd insanı açıq şəkildə məcbur etmək deyil, onu istənilən istiqamətə yönləndirməkdir.

Manipulyator adətən aşağıdakı üsullardan istifadə edir:

emosional şantaj

günahlandırma,

müqayisə yolu ilə alçaltma

qurban rolunu oynamaq

qəqiqətləri təhrif etmək

Məsələn, “Mən sənin üçün hər şey etdim, sən isə məni başa düşmürsən” kimi cümlələr qarşı tərəfdə vicdan əzabı yaradır. Zamanla insan öz haqlı mövqeyindən belə imtina etməyə başlayır.

Manipulyasiya fərdin daxili azadlığını məhdudlaşdırır və onu psixoloji asılı vəziyyətə salır.

Ailə mühitində psixoloji basqının formalaşması

Ailə insanın ilk sosial mühitidir. Şəxsiyyətin əsas xüsusiyyətləri məhz burada formalaşır. Buna görə də ailədə yaranan psixoloji basqı insanın bütün həyatına təsir göstərə bilər.

Bəzi ailələrdə uşağa aşağıdakı mesajlar ötürülür:

“Sən hələ kiçiksən, anlamazsan.”

“Biz nə desək, odur.”

“Sən bizim ümidimizsən, bizi məyus etmə.”

Bu cür ifadələr uşağın məsuliyyət hissini həddindən artıq artırır və onda qorxu yaradır. O, səhv etməkdən çəkinir, təşəbbüs göstərməkdən qorxur.

Nəticədə belə uşaqlar böyüdükdə qərarsız, özünə güvənməyən və daim təsdiq axtaran fərdlərə çevrilirlər.

İş mühitində psixoloji təzyiq və mobbing

İş mühiti də psixoloji basqının geniş yayıldığı sahələrdəndir. Burada bu proses “mobbing” anlayışı ilə ifadə olunur.

Mobbing aşağıdakı formalarda özünü göstərir:

Daimi tənqid,

ictimai alçaltma,

təcridetmə,

əməyin qiymətləndirilməməsi,

həddindən artıq iş, yüklənməsi

Bu cür davranışlar işçinin peşəkar özünə inamını məhv edir. İnsan öz bacarıqlarına şübhə etməyə başlayır və psixoloji tükənmə yaşayır.

Araşdırmalar göstərir ki, uzunmüddətli mobbing depressiya, stress pozuntuları və sosial izolyasiyaya səbəb olur.

Sosial media və yeni nəsil psixoloji təsir

Rəqəmsal dövr psixoloji basqının yeni formasını yaradıb. Sosial media insanların həyatını daim müqayisə mühitinə çevirib.

Süni xoşbəxtlik obrazları

Filtrlənmiş həyat hekayələri

Uğurun ideal modelləri

təqdim olunur.

İnsan isə bunları öz real həyatı ilə müqayisə edir və özünü uğursuz hesab edir. Bu, xüsusilə gənclər arasında özünə inamsızlığın artmasına səbəb olur.

Sosial media, fərqinə varmadan, insanın psixoloji özünüdəyərini zəiflədir.

Psixoloji basqının fərdi və sosial nəticələri

Uzun müddət basqı altında yaşayan insan aşağıdakı problemlərlə üzləşir:

xroniki narahatlıq,

depressiv hallar,

emosional yorğunluq,

sosial uzaqlaşma,

özünü günahlandırma,

motivasiya itkisi

Bu vəziyyət yalnız fərdi deyil, sosial problemlərə də yol açır. Çünki psixoloji cəhətdən zəifləmiş cəmiyyət inkişaf edə bilməz.

Belə insanlar passivləşir, təşəbbüs göstərmir və yaradıcılıq potensialını itirir.

Müqavimət yolları və psixoloji maariflənmə

Psixoloji basqı ilə mübarizənin əsas yolu maariflənmədir. İnsan öz hüquqlarını və psixoloji sərhədlərini tanımalıdır.

Əsas istiqamətlər:

özünü tanımaq,

insan öz ehtiyaclarını və dəyərlərini müəyyən etməlidir.

Psixoloji sərhədlər qurmaq

“Yox” demək özünü qoruma vasitəsidir.

Sosial dəstək sistemi yaratmaq,

sağlam münasibətlər insanı gücləndirir.

Peşəkar yardım almaq:

Psixoloq və məsləhətçilər düzgün istiqamət göstərə bilər.

Tənqidi düşüncəni inkişaf etdirmək,

hər deyilənə kor-koranə inanmaqdan çəkinmək vacibdir.

Bu addımlar fərdin daxili gücünü bərpa edir.

İnsan ləyaqəti və psixoloji azadlıq anlayışı

Psixoloji azadlıq insanın özünü ifadə etmək, səhv etmək və öyrənmək hüququdur. Basqı bu hüquqları məhdudlaşdırır.

Ləyaqət isə insanın öz dəyərini dərk etməsidir. Ləyaqətini itirən fərd başqasının təsirinə daha tez düşür.

Sağlam cəmiyyət ləyaqətli və azad düşünən insanlardan formalaşır.

Görünməz zəncirlərin qırılması

Psixoloji təsir və basqı insan həyatında ən təhlükəli problemlərdən biridir. Onun təhlükəsi məhz görünməməsindədir. İnsan çox vaxt bu zəncirlərin içində olduğunu gec anlayır.

Lakin hər bir fərdin daxilində bu zəncirləri qıracaq güc mövcuddur. Bu güc bilik, özünüdərk və cəsarətdən yaranır.

İnsan öz dəyərini anladığı anda artıq heç bir basqı ona hökm edə bilməz.

Psixoloji azadlıq təkcə fərdi xoşbəxtlik deyil, həm də sağlam gələcəyin əsas şərtidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.02.2026)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Türkmənçay müqaviləsinin üçüncü, dördüncü və beşinci maddələri Azərbaycanın tarixi torpaqlarının bölüşdürülməsi və sərhəd xətti ilə ayrılmasını nəzərdə tuturdu. Müqavilənin ikinci maddəsi yeni coğrafi istilahlar olan Şimali və Cənubi Azərbaycan ifadələrinin meydana gəlməsinə səbəb oldu. Bu müqavilənin on beşinci maddəsi ermənilərin Qacarlar dövlətinin ərazisindən çar Rusiyasının işğal etdiyi Araz çayından şimalda yerləşən Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsini nəzərdə tuturdu. Nəticədə Qafqaz regionu üçün yadelli etnik ünsür olan ermənilər Qarabağ, İrəvan, Borçalı və İrəvan ərazilərinə köçürüldülər.

Azərbaycan xalqının tarixində Türkmənçay müqaviləsi hansı ağır nəticələrə gətirib çıxardı? Bu müqavilədən sonra Qafqazın geosiyasi vəziyyətini necə dəyişdi? Əvvəlcə qeyd edək ki, bu müqavilə nəticəsində Azərbaycanın tarixi torpaqlarının bölüşdürülməsi onun tarixi-coğrafi sərhədlərinin kiçildilməsi ilə nəticələndi. İşğalçı imperiyaların qeyri-qanuni olaraq tarixi torpaqlarımızı öz aralarında bölüşdürmələri, əslində, beynəlxalq hüququn pozulması deməkdir.

Azərbaycan tarixində Gülüstan müqaviləsindən sonra ən ağır şərtli müqavilə olan Türkmənçay müqaviləsinin iki mühüm faciəli nəticəsi oldu. Bunlardan birincisi Azərbaycanın tarixi torpaqlarının iki hissəyə - Şimali və Cənubi Azərbaycana bölünməsi, ikincisi isə çar Rusiyası tərəfindən Azərbaycan türkünün əzəli yurd yerləri olan torpaqlara ermənilərin köçürülməsi.

Ermənilər 1978-ci ildə Ağdərədə “Marağa-150” sözləri yazılmış park saldılar. Bu parkın adı onların özləri tərəfindən Qarabağa 150 il əvvəl, yəni 1828-ci ildə Türkmənçay müqaviləsindən sonra köçürüldüklərini etiraf etmələrini sübut edirdi. 1988-ci ildə isə ermənilər tarixi həqiqəti ört-basdır etmək üçün bu parkın girişindəki sözləri pozaraq parkı dağıtdılar.

Müqavilələrin hüquqi qüvvəsi və müddətliliyi haqqında 1969-cu ildə qəbul edilmiş Vyana konvensiyasına əsasən, həm Gülüstan, həm də Türkmənçay müqavilələri hazırda qüvvədə olmayan və heç bir hüquqi məsuliyyəti əks etdirməyən müqavilələrdir. Etibarlı tarixi mənbələr və qədim xəritələr də bir daha təsdiq edir ki, Araz çayının şimalında da, cənubunda da yaşayan Azərbaycan xalqı öz tarixi torpaqlarında min illər boyu vahid, qüdrətli dövlətçilik ənənəsinə malik olub. 195 il bundan əvvəl Türkmənçay müqaviləsini imzalayan çar Rusiyası və Qacarlar dövləti bir əsr bundan əvvəl süqut edib. Nə 1917-ci ilin oktyabrında V.İ.Leninin çevriliş yolu ilə qurduğu bolşevik Rusiyası, nə də 1991-ci ilin dekabrında yaranmış müasir Rusiya Federasiyası çar Rusiyasının hüquqi varisi deyil. Hətta V.İ.Lenin sovet Rusiyasını qurduğu zaman özündən əvvəlki çar rejiminin varisi olmadığını, həmçinin çar dövrünə aid bütün öhdəliklərin, borcların, müqavilələrin qüvvədən düşdüyünü elan etdi. Müasir İran İslam Cümhuriyyəti isə Qacarlar dövlətinin varisi deyil. Digər tərəfdən Türkmənçay müqaviləsinin birinci maddəsində nəzərdə tutulduğu kimi, bu müqavilə yalnız Qacarlar sülaləsinin hakimiyyəti dövründə hüquqi qüvvəyə malik idi. Beləliklə, tarixi gerçəkliyi əks etdirən hüquqi sənədlər, eləcə də Türkmənçay müqaviləsinin şərtləri bu müqavilənin ədalətsiz olduğunu, işğalçı imperiya olan çar Rusiyasının diktəsi ilə imzalandığını bir daha təsdiq edir.

Türkmənçay müqaviləsindən sonra tarixi Azərbaycan torpaqlarına köçürülən ermənilər qısa müddətdən sonra regionda ilk etnik münaqişələrin əsasını qoydular və Azərbaycan türklərinə qarşı açıq düşmənçilik mövqeyi tutdular. XX əsrin əvvəllərində Qafqaz regionunda ilk soyqırımları da erməni daşnak terror dəstələri Azərbaycan türklərinə qarşı törətdilər. Həmişə öz havadarlarının himayəsinə sığınan bu yadelli etnik ünsür son yüz ildə dörd dəfə - 1905-1906-cı, 1918-1920-ci, 1948-1953-cü, 1988-1994-cü illərdə Azərbaycan türklərini əzəli torpaqlarından deportasiyaya məruz qoymuş, soyqırımları törətmiş, tarixi-mədəni abidələrimizi məhv etmişlər. 2020-ci ilin payızında 44 günlük Vətən müharibəsində erməni faşizmi üzərində qazanılan böyük Zəfər isə regionun gələcəyi üçün vacib şərt olan təhlükəsizliyi təmin etdi. Nəticədə müzəffər Azərbaycan Ordusu Qarabağ və Şərqi Zəngəzuru azad etməklə, ölkəmizin ərazi bütövlüyünü qorumaqla tarixi ədaləti bərpa etdi və Qafqaz regionunda təhlükəsizliyin əsas təminatçısı oldu.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.02.2026)

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi. “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

1926-cı ilin 26 fevral-6 mart tarixlərində - doqquz gün ərzində ölkəmizin paytaxtı Bakı şəhərində keçirilmiş I Türkoloji Qurultay yalnız elmi hadisə deyil, həm də dövrün ictimai-siyasi reallıqlarının nəticəsi kimi tarixə düşüb.

Qurultayın 100 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 22 oktyabr 2025-ci il tarixli   Sərəncamında oxuyuruq: “Birinci Türkoloji Qurultay ortaq zəngin keçmişə və qədim irsə malik türk xalqlarının mədəni inteqrasiyasında mərhələ yaratmış müstəsna əhəmiyyətli hadisələrdəndir. Beynəlxalq miqyaslı bu unikal elmiforumda türkologiyanın ən aktual məsələləri geniş və sistemli müzakirəobyektinə çevrilmiş, türk dünyasının dili, tarixi, etnoqrafiyası, ədəbiyyatı və mədəniyyətinin gələcəyi ilə bağlı vacib qərarlar qəbul edilmişdir...”. 

131 nəfər nümayəndənin iştirak etməsi, 17 iclasın keçirilməsi, türklərin, bütövlükdə Türk Dünyasının dilinə və tarixinə, etnogenezisinə və etnoqrafiyasına, ədəbiyyat və mədəniyyətinə dair görkəmli elm adamlarının 38 məruzəsinin dinlənilməsi də qurultayın möhtəsəm və mötəbər bir tədbir kimi tarixi əhəmiyyət daşıması barədə aydın və əyani təsəvvür yaradır.

Qurultaydakı məruzələr sırasında diqqətçəkici olanlardan biri də erməni dilçisi, türkoloq-professor Hraçya Acaryanın   “Türk və erməni dillərinin qarşılıqlı təsiri” mövzusunda olan məruzəsi idi. 

Kim idi Hraçya  Acaryan? Erməni alim, professor Hraçya Acaryan 1876-cı ildə İstanbulda çəkməçi ailəsində doğulub. Erməni məktəbində oxuyub, sonra Parisdə, Sorbon Universitetində ali təhsil alıb. 1898-ci ildə ali məktəbi bitirən Acaryan Cənubi Qafqaza gəlmiş və həyatını  elmə həsr etmişdir. O, 1917-ci ildə Parisdə erməni dili üzrə XIII konfransa qatılmış və erməni-türk dil münasibətlərindən bəhs edən iki hesabat təqdim etmişdi. O, erməni dilçiləri arasında “Erməni dilçiliyinin atası” olaraq tanınırdı. Qurultaya dəvət olunan və qatılan Ermənistan nümayəndələri arasında o da vardı. H.Acaryanın  yuxarıda adı çəkilən məruzəni qurultayın 28 fevral 1926-cı il tarixli V iclasında etmişdir.

Düzdür, R.Acaryan öz məruzəsinə qələt bir fikirlə başlayır. Belə ki, o məruzəsinin əvvəlində qeyd edir ki, “1021-ci ildə türklər ilk dəfə Ermənistana qədəm qoydular və qısa bir müddət ərzində ölkəni ələ keçirib, qərbə doğru irəlilədilər. O dövrdən indiyədək doqquz əsr ərzində ermənilərlə müxtəlif türk-tatar tayfaları (səlcuqlar, tatarlar, türkmənlər, özbəklər, azərbaycanlılar və osmanlılar) yanaşı yaşamışlar. Bu birgəyaşayış mədəni həyatın müxtəlif sahələrində qarşılıqlı əlaqələrə səbəb oldu, lakin mən yalnız dil hadisələri üzərində dayanacağam”. 

Gördüyünüz kimi, erməni Acaryan türklərin bu ərazilərə gəlişini XI əsrə bağlayır. Bu isə tamamilə yalnış fikirdir. Zənn edirik ki, Acaryanın bu fikri elmi baxışdan çox sovet tarixşünaslığını və ideologiyasını əks etdirirdi. Yəni o burada bu fikri başqa cür deməyə cürət edə də bilməzdi. Halbuki o, 1902-ci ildə “Türk dilindən ermənicəyə keçən sözlər: İstanbul Ermeni xalq lehçəsinin Van, Qarabağ və Yeni Naxçıvan dialektləri ilə müqayisə edərkən” adlı əsərinin girişində yazmışdı: “Türklərlə ermənilər arasında əlaqələr eramızdan əvvəlki əsrlərə uzanır. 1021-ci ildə Toğrul bəyin komandanlığında türk akımcılar Armeniya coğrafiyasına daxil olduqları tarixdən etibarən isə münasibətlər genişlənməyə başlayıb”. O, bizim eradan əvvəl türkcədən ermənicəyə sözlərin keçidini qiymətləndirərkən, bu ərazilərdə daha əvvəlki əsrlərdə də türk tayfalarının yaşadığını və güclü mədəniyyətə sahib olduğunu sübut edir. Selçuqluların  hücumundan sonra isə daha geniş coğrafiyada bu dil təsirli bir hala gəlir. (https://xalqqazeti.az/az/sosial-heyat/253400-acaryan-tarixi-heqiqeti-nece-etiraf)                                                  

R.Y.Acaryanın məruzəsinin gerisi isə türk dilinin erməni dilinə tarix boyunca bütün dil səviyyələri üzrə təsirinin açıqlanması üzərində qurulmuşdu. 

Onun çıxışından (stenoqramdan götürülmüş) bir hissəni diqqətinizə təqdim edirik. Türkiyə türkcəsində çıxış edən Acaryan deyir: “...türk dilinin erməni dilinə təsiri çox böyükdür. Mən hələ 1902-ci ildə bu məsələyə geniş bir xüsusi tədqiqat həsr etmişəm. (Eçmiadzindəki “Ermins Etnoqrafiya Toplusu”nda çap edilib) və orada Konstantinopol, Van-Qarabağ və Naxçıvan-Don ləhcələrindəki bütün türk iqtibaslarını qeydə almışam. Belələrinin sayı 4000-ə (daha doğrusu 4262-ə) çatır. Konstantinopol ədəbi türkcəsi ərəb və fars sözləri ilə dolu olduğu kimi, bir çox vılayətlərdə erməni xalq dili də türk sözləri ilə zəngindir. Bütövlükdə, türk sözlərindən ibarət cümlələrə də rast olunur.

         Bi dildən digərinə, adətən, isimlər, bəzən yalnız sifətləri və çox nadir hallarda felləri iqtibas edirlər. Saylar, həmçinin, bağlayıcılar və zərflər iqtibas olunmur. Lakin erməni dilinə bütün bu elementlər eyni dərəcədə nüfuz edib. Bir çox sahələrdə 70, 80 və 90% türk formalarında çıxış edir. Rodostoda (Təkirdağ şəhərinin əvvəlki adı-İ.V.) 69-dan 99-a qədər bütün rəqəmlər sırf türk rəqəmləridir.

Kiçik Asiyanın Qərb hissəsi, Kipr, Bolqarıstan, Şərqi Rumeli, Rumıniya, Bessarabiyada, həmçinin İran və Zaqafqaziyanın bəzi kəndlərində türk dilinin erməni dilinə təsiri o dərəcəyə çatmışdı ki, ermənilər öz doğma dillərini tamamailə itirmişdilər. Bu hadisə artıq bir neçə əsr bundan əvvəl baş vermişdi. 1530-cu ildən etibarən, Polşa erməniləri erməni dilini unudub, tatar dilini qavradılar və həmin dildə erməni əlifbasından istifadə edən bütöv bir ədəbiyyat yaratdılar. Hətta kilsə kitabları da tatar dilinə tərcümə edildi. Eyni ilə Kiçik Asiya və Konstantinopolda da ermənilər erməni yazısının köməyi ilə türk dilində zəngin ədəbiyyat yaratdılar. (“1926-cı il Bakı Türkoloji qurultayı (stenoqram materialları, biblioqrafiya və foto-sənədlər)”, “Çinar-çap”, Bakı-2006, səh:150-151)

Acaryan məruzəsinin ikinci bölümündə erməni dilinin türk-tatar dilinə təsirindən bəhs etmişdir.

O, məruzəsində öz fikirlərinin hamısını nümunələrlə isbatlamışdı. Acaryan qurultayda  misal gətirdiyi sözlərin “dil saflığını pozan ünsürlar” kimi deyil, xalqların tarixi və mədəni yaxınlığının sənədləri olaraq görülməsi gərəkliyini vurğulamışdı. 

Məruzədəki fikirlər R.Y.Acaryanın – bir erməni professorunun türk dilinin zənginliyini və təsir gücünü etiraf etməsi idi. (Onu da deyək ki, Acaryan 1937-ci ildə Bakıdakı tədbirə qatıldığına görə həbs edilmiş və 18 ay həbsdə qalmışdı.)

 Əlbəttə, dillər arasında qarşılıqlı əlaqə ta qədim zamanlardan bu günə qədər olmuş, olmaqdadır, yəqin ki, gələcəkdə də olacaq. Əlbəttə, qohum olmayan dillərdə türkmənşəli dil vahidlərinin yer almasında coğrafi areal və qonşuluq prinsipləri mühüm rol oynayır. Lakin bu dillərin birindən digərinə keçmiş sözlərin həddindən artıq çox olmasını nə qonşuluq, nə iqtisadi, nə də digər səbəblərlə əlaqəndirmək mümkün deyil.  Türkoloq, filologiya elmləri doktoru, professor F.Ağasıoğlunun da qeyd etdiyi kimi, iki dilin birləşib qarışıq dilə çevrilməsi mümkün deyil, ona görə də, burada ancaq həmin dillərdən birinin üstünlüyü ilə yeniləşmiş digər dildən söhbət gedə bilər. Yəni türk dilinin üstünlüyü ilə yenilənmiş – aşqrabara keçmiş erməni dilindən. Bəli, əski ermənicədən (qrabardan) yeni ermənicəyə (aşqrabara) keçidin əsas səbəbi və dil stimulu da türkcəmiz olubdir.

“Erməni dilçiliyinin atası”nınobyektivliyin etirafı kimi səslənən həmin məruzəsi bu gün də zəhərli erməni şovinst millətçi ideologiyasına, tarixi təftiş və inkar yoluna qarşı ən güclü elmi arqument kimi çox əhəmiyyətlidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.02.2026)

Fərasət Babazadə, NDU- nun Filologiya ixtisası üzrə tələbəsi. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

 Cəlil Məmmədquluzadə qələmində xalqın qəlb döyüntüsünü, dilində isə haqqın çağırışını daşıyan müdrik bir ruhun təcəssümüdür. Onun doğulduğu gün, elə bil, tarix öz səhifələrinə bir nur kəsrəsi əlavə etdi. Fevralın 10-u yalnız bir insanın doğum günü deyil, haqqın, ədalətin və bəşəriyyətin əbədi oyanış günüdür.

 Azərbaycan ədəbiyyatının qəlbində nurlu bir çıraq, cəhalətin zülmətində işıq saçan bir əql övladı idi. O, təkcə qələmin deyil, həm də ruhun inqilabçısı, sönməz idealların daşıyıcısı olaraq bəşəriyyətin düşüncə sərhədlərini genişləndirdi. Onun dünyaya gəlişi, 10 fevral 1869-cu il, sanki elə həmin gün qaranlığın təbəssümü yerini işığa vermək istəyirdi.

O, zamanın sərt küləklərinə meydan oxuyan bir fırtına idi. Cəhalətin zülmətinə qarşı qaldırdığı bayraq, elə bil, yalnız öz xalqının deyil, bütün insanlığın vicdanı idi. O, qələmini yalnız kağıza deyil, bəşəriyyətin düşüncəsinə sancırdı - sevgi və ümid toxumlarını orada yetişdirmək üçün.

Mirzə Cəlilin qələmindəki mürəkkəb, zülm və nadanlığın qanı idi. O, hər cümləsində haqqı, ədaləti və azadlığı səsləndirirdi. Onun satirası gülüşün göz yaşları ilə qarışdığı, lakin hər zaman insan ruhunu oyatmağa qadir olan bir möcüzə idi.

Həyatı boyunca cəhalət zənciri ilə döyüşən Cəlil, sanki qaranlığın qoynunda parlayan bir ulduz idi. Onun mübarizəsi, bir fədainin son nəfəsinədək vuruşması kimi idi - əzəmətli, fədakar və əbədi.

"Molla Nəsrəddin"dəki hər bir karikatura, hər bir hekayə, zamanın daş yaddaşına həkk olunmuş ölümsüz bir fəryad idi. Mirzə Cəlil yalnız qələm ustası deyil, həm də xalqının ağrılarını öz ürəyində daşıyan bir əzabkeş idi.
O, qadın azadlığının müdafiəçisi, cahilliyin qatı düşməni, elmin və maarifin sönməz çırağı idi. Onun üçün insan milləti ilə deyil, düşüncəsi və vicdanı ilə dəyərləndirilirdi.

Mirzə Cəlil, avamlığın qandallarını qırmaq üçün mübarizə aparırdı. O, maarifin azadlıq mahnısını səsləndirən bir şair, həqiqət yolunun yorulmaz yolçusu idi.

“Dünyada hər bir kəs üçün sözdən böyük yadigar yoxdur. Zira ki, mal, mülk tələf olur gedir, amma söz qalır.”

Cəlil Məmmədquluzadə öz dövründə həm əsərləri, həm də jurnalist fəaliyyəti ilə cəmiyyətin problemlərini üzə çıxarıb, insanların düşüncələrinə təsir edib. “Molla Nəsrəddin” jurnalında qələmə aldığı satirik yazılar xalqın maariflənməsi və ədalətsizliklərə qarşı mübarizə aparması yolunda mühüm rol oynayıb. Maddi sərvəti olmasa da, sözləri onu əbədiləşdirdi. Bu yanaşma göstərir ki, insanın dəyəri malik olduğu sərvətlərdə deyil, öz arxasında qoyduğu mənəvi izdədir. Məmmədquluzadə də məhz söz vasitəsilə öz xatirəsini əbədiləşdirib və bu gün də insanların düşüncəsinə təsir etməyə davam edir.

Cəlil müəllim sözə güvənirdi, çünki bilirdi ki, söz bəşəriyyəti dəyişməkdə ən güclü vasitədir. "Molla Nəsrəddin" jurnalını yaratmaqla o, təkcə kağız üzərində deyil, xalqın ruhunda da əbədi olaraq bir inqilab başlatdı. O, digərlərindən fərqli olaraq ədalətsizlikləri gözləri ilə görən və bunları fəryad etməkdən çəkinməyən bir vicdan oğlu idi. Cəlilin mübarizəsi, əslində, insanın öz daxilindəki cahilliklə savaşı idi. O, hər bir insanın azad düşüncəli olmasını arzulayırdı və bilirdi ki, xalq yalnız maariflənməklə öz həqiqətinə çata bilər. Qələmindən çıxan hər bir söz, sanki zülmət dünyasında doğan bir ulduz idi.

Cəlil Məmmədquluzadənin "Molla Nəsrəddin"i, sanki düşüncələrin sərhədini aşaraq əbədi bahar gətirən bir külək idi. Hər bir satirik yazısı, xalqın ruhunu silkələyən və onu təzədən həyatın anlamını dərk etməyə çağıran bir fəryad idi.

"Molla Nəsrəddin"in səhifələrində Cəlilin səsi, sanki küləklə daşlaşmış səhraya sərin bir yağış kimi enirdi. O, məzlum xalqın dərdlərini pıçıldayan, zalımın üzünə həqiqəti hayqıran bir haqqa fəryad idi. Onun satirası yalnız tənqid deyil, həm də məhəbbət idi - xalqına olan dərin sevgisinin ifadəsi.

“Mən bir dəli aşiqəm, ey pək nəfəsim,

Sənsiz könül aləmim olsun qəfəsim.”

Mirzə Ələkbər Sabirin bu sözləri yalnız şəxsi bir həsrət kimi deyil, həm də xalqına olan məhəbbət və azadlıq arzusu kimi şərh edilə bilər. Burada “könül aləmim olsun qəfəsim” ifadəsi, əslində, Cəlilin yaradıcılığında  da qabarıq görünən, cəmiyyətin cahillik və geriçilikdən doğan mənəvi əsarətinə işarə edir.

Əgər Sabir bu qəfəsdə ruhunun qurtuluşunu sevgidə və həsrətdə görürdüsə, Cəlil bu qəfəsin açarını xalqın maariflənməsində və oyanışında tapmağa çalışırdı. Sabirin “aşiq”liyi yalnız fərdi deyil, həm də ictimai sevgiyə - xalqına qarşı dərin məəbbətə çevrilmişdi. Cəlil də qələmini bu sevgi ilə silahlandırıb, azadlıq və tərəqqi uğrunda mübarizəyə həsr etmişdir.

Bütün ömrü boyu qarşısında dayandığı ən böyük divar cəhalət divarı idi. Bu divar nə qədər möhkəm olsa da, onun qələmi bu divarı deşməkdə davam edirdi. Məktəblərin açılmasına, qadınların təhsil almasına, köhnə adət-ənənələrin çürüməsinə dəstək verərək, o, zamanının qəliblərini darmadağın etdi.

Ədibin yazdığı hekayələrdə insan taleyi həyatın kədərli simfoniyası kimi səslənirdi. "Danabaş kəndinin əhvalatları" onun xalqın ruhunu təsvir etmək üçün seçdiyi güzgü idi. Oradakı personajlar, sanki cəmiyyətin qanayan yaraları idi.

O, inanırdı ki, bəşəriyyət ancaq humanizmlə tərəqqi edə bilər. Zəmanəsinin fanatizmi ilə üzləşsə də, o, həqiqətdən dönmədi, çünki həqiqət onun üçün ilahi bir amaldı.

Cəlil Məmmədquluzdənin “Anamın kitabı” əsəri bir ailənin qırılan telləri ilə millətin yaralanan ruhunu yan-yana qoyur. Ata evində bir yerə toplanan, amma ürəkləri ayrı düşən üç qardaş – üç fərqli yol, üç fərqli həqiqət axtarışıdır. Rus mədəniyyətinin sərt buzları, şərqin köhnə qəlibləri və türkçülüyün qaynar çağırışı arasında qalan bu qardaşlar, əslində, bir xalqın tarixi keçidlərdəki parçalanmışlığını göstərir.

Kərbəlayı Səlimin əlində tutduğu “kitab” nə müqəddəs bir mətn, nə də adi bir yazıdır – o, birliyin simvoludur. Amma oğullar kitabı anlamır, kitab isə onların yollarını birləşdirə bilmir. Bu mənzərə bizə nə deyir? Cəlil Məmmədquluzadə sanki pıçıldayır: kitabı oxumamaq onu itirməkdir, amma hərənin öz kitabını yazmaq istəyi daha böyük fəlakətdir.

Bu gün bu əsəri oxuyanda sual yaranır: bizim “anamızın kitabı” hardadır? Bizi birləşdirən dəyərlər, adət-ənənələr, dilimiz, kimliyimiz, mənəviyyatımız – bunlar hələ də bizim evimizdə öz yerindədir, yoxsa hərəmiz başqa bir tərəfə çəkilmişik? Dünənki ata evini bu günkü virtual dünyalar, fərqli ideologiyalar əvəz edir. Əsərdəki ata – Kərbəlayı Səlimin sükutu bu gün də eşidilir: biz öz dəyərlərimizi anlamağa nə vaxt başlayacağıq?

“Anamın kitabı” yalnız keçmişin səsini deyil, həm də gələcəyin xəbərdarlığını gətirir. Cəlil Məmmədquluzadənin o dönəmdə yazdığı bu hekayə də, sanki hər dövr üçün yenidən doğulur. Çünki hər dövrdə itirilən bir kitab, hər zaman yolunu tapa bilməyən bir xalq var. Beləliklə, bu əsər sadəcə tarix deyil, həm də əbədiyyətin səsidir.

Cəlil Məmmədquluzadənin "Anamın kitabı" əsərində toxunulan əsas məsələlərdən biri maariflənmə və milli dəyərlərin qorunmasıdır. Əsərdə ata ocağında toplaşan, lakin bir-birindən mədəni baxımdan uzaq düşən üç qardaşın vəziyyəti, sanki dövrünün təhsilə və mədəniyyətə olan fərqli baxışlarını əks etdirir. Bu gün isə Azərbaycan gənclərinin xaricdə təhsil alaraq qlobal dünyaya inteqrasiya etməsi, amma öz milli köklərini qoruyub saxlamağa çalışması Cəlilin fikirlərinin uzaqgörənliyini göstərir.

Əsərdə Cəlil müəllim bizə deyir ki, xalqın inkişafı maariflənmədən keçir. Bu gün də dövlətimiz xaricdə təhsil proqramları ilə gənclərimizin elmə yiyələnməsi üçün şərait yaradır. Bununla bərabər, milli-mənəvi dəyərlərimizin qorunması üçün çalışır. O dövrdə Mirzə Cəlilin təsvir etdiyi ziddiyyətlər, bəzən bizim də qarşımıza çıxır: gənclərimiz qlobal dünyadan öyrənərkən öz milli kimliyini necə qorumalıdır?

Bu günkü irəliləyişlər, xüsusilə xaricdə təhsil alma imkanları, Cəlil Məmmədquluzadənin maarifçilik ideyalarının müasir dövrdə öz yerini tapdığını göstərir. Lakin burada bir vacib məqam da var: təkcə xaricdə təhsil almaq inkişafın göstəricisi deyil. Əsas məsələ, ədibin dediyi kimi, alınan biliklərin milli dəyərlərimizin qorunmasına xidmət etməsidir. Əgər o biliklər bizi öz köklərimizdən uzaqlaşdırarsa, bu, sadəcə zahiri inkişaf olar. Əsərdəki qardaşların hər biri özünəməxsus biliyə sahib olsa da, onlar bir ocaqda birləşə bilmirlər, çünki dəyərlərdən uzaq düşüblər.

Əsərdə ata evinin qapısı həm keçmişlə gələcək, həm də milli birliyin açarı kimi görsənir. Ata ocağına aparan bu qapı açıqdı, lakin o qapıdan girənlər birlikdə ola bilmir. Bu günkü dövrümüzdə xaricdə təhsil almaq həmin qapıdan keçmək, yeni imkanlar dünyasına addım atmaq kimidir. Lakin əsərdəki kimi, yalnızca qapını keçmək kifayət etmir – o qapının arxasında birləşmək, dəyərləri yaşatmaq lazımdır. Müasir dünyada bu qapını həm maariflənmə, həm də milli dəyərlərimizi qoruyaraq tərəqqi yolu kimi təsəvvür edə bilərik. Dövlətimizin xaricdə təhsilə verdiyi dəstək də, sanki, həmin qapının yenidən möhkəmlənməsinə xidmət edir. Amma əsərdəki sual bu gün də aktualdı: qapıdn keçəndən sonra bir evin içini unutmayacağıq ki?

Bu gün Azərbaycan dövlətinin gənclər üçün yaratdığı şərait, Mirzə Cəlilin maarifçilik idealının real həyatda tətbiqi kimidir. Dövlətimiz, xaricdə təhsil alan gənclər vasitəsilə həm beynəlxalq biliklərə yiyələnməyi, həm də milli dəyərlərin bu biliklər vasitəsilə daha geniş dünyaya tanıdılmasını təmin etməyə çalışır. Gənclərimiz xaricdən qayıdıb ata ocağını (mədəniyyətini, mənəviyyatını və milli dəyərlərini) unutmamalıdırlar. Onun sükutu və sualları bu gün də aktualdır: xaricdə qazandıqlarımızı öz millətimizin tərəqqisinə çevirməyə hazırıqmı?

Beləliklə, "Anamın kitabı" əsərindəki uzaqgörənlik, bu gün xaricdə təhsilin əhəmiyyəti və milli kimliyin qorunması kimi məsələlərlə birbaşa əlaqəlidir. Dünənki ata ocağı ilə bu günki qlobal imkanlar arasında balans yaratmaq – Cəlilin ideyalarının əsl həyata keçididir.

Ədibin hər bir nailiyyəti, sanki küləkdə dalğalanan bir bayraq idi – zəfər və dirçəlişin rəmzi. Onun həyatı yalnız özünün deyil, bütöv bir xalqın tarixini dəyişdirərək, bu gün də yanan məşəl kimi bizi maarifə, irfana, insanlığa çağırır.

“Elə yaşamalısan ki, öləndən sonra da ölməyəsən” ifadəsi insanın özündən sonra qoyduğu mənəvi mirasın əhəmiyyətini vurğulayır. Cəlil Məmmədquluzadənin ideyaları, satirik əsərləri və maarifçi fəaliyyəti ölümsüzdür, çünki insanlar günümüzdə də onun fikirlərindən faydalanır. Bu ifadə həm də insanın özünü tanımağa, əməllərinin cəmiyyət üçün dəyərli olmasına və mənəviyyatla bağlı iz buraxmağa sövq edir.  Məmmədquluzadənin əsərləri buna ən gözəl nümunədir.

Onun əziz xatirəsi, təkcə ədəbiyyatımızda deyil, bütün Azərbaycan xalqının ruhunda əbədi yaşayır. Bu nurlu şəxsiyyətin doğum günü, onun maarif işığında yol göstərən ruhunun əzəmətini anlamaq üçün bir fürsətdir. Onun hər bir cəfası, sanki zamana yazılmış üsyankar bir şeir idi. Cəlil Məmmədquluzadənin ruhu, bu gün də tariximizin və ədəbiyyatımızın qəlbində çırpınır. Onun adı, həyatın özü qədər əbədi, düşüncələr qədər azad, həqiqət qədər müqəddəsdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.02.2026)

Ülviyyə Əbülfəzqızı, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Salam, " Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının dəyərli izləyiciləri.

"Psixologiya və şeir " rubrikası bu dəfə də dəyərli qonaqlarla sizləri faydalı zaman keçirməyə dəvət edir.

Şair qonağımız Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin, “Yanqi Ovoz” Orta Asiya Yazarlar Birliyinin və “İraq-Türkmən Ədəbiyyatçı və Yazarlar Birliyinin” üzvü, Prezident təqaüdçüsü, “Rəsul Rza” və “Şahmar Ələkbərzadə” adına ədəbiyyat mükafatları laureatı, Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının Qadın qollunun rəhbəri, “Müstəqil.az” saytının redaktoru Aysel Xanlarqızı, psixoloq qonağımız isə CİBS Psixologiya və Təlim Mərkəzinin psixoloqu Müjqan Məmmədovadır.

 Bu rubrikamızda təkcə ədəbiyyat nümunəsi deyil, bu nümunənin arxasında gizlənən ruhun səsini eşidirik. Hər misranın psixoloji izahını, dərinliyini hiss edirik. Qəlb metaforalarla danışır. Psixologiya bu metaforaların mənbəyini göstərir.

Beləliklə, şeiri təqdim edib psixologiya süzgəcindən keçiririk.

Aysel Xanlarqızı:

Sübhün gözlərini dua öpürdü,

Təsbehlər adını zikr edirdi,

Minarələrdən

Tanrı nəfəsi axırdı…

Bir məsciddə Azan səsi

İsanı

doğurdu,

Çarmıxlar çiçək açmışdı.

Bütün dinlər

          minbərə çıxmışdı

kəlimeyi- şəhadət

Gətirirək,

Şeytan daşlayan adamlartək

Mən də

Günahlarımı daşlayırdım

Səni sevərək…

Kirpiklərim yenicə

Səcdədən qalxmışdı ki,

İlahi bir eşqlə

Sevginə ibadətə oturdum

o gündən

İllərin necə ötdüyündən xəbərsiz,

Daha

Allahsız kimiyəm

Mən sənsiz!!!

Müjqan Məmmədova:

Salam Ülviyyə xanım, sizi, Aysel xanımı və izləyicilərinizi salamlayıram. Bildirim ki, bu rubrikanızı həm poeziyasevər, həm də psixoloq kimi sevə- sevə izləyirəm və dəvətiniz üçün minnətdaram.

Bu şeir çox güclü mistik psixoloji sevgi vəziyyətini təsvir edir. Burada adi romantik sevgi yox, insanın daxilində baş verən dərin transformasiya görünür. Psixoloji baxımdan bir neçə qat var:

Sevginin ilahiləşdirilməsi (idealizasiya)

Şeirdə sevilən şəxs Tanrı ilə eyni səviyyəyə qaldırılır. Azan, səcdə, dua, təsbeh kimi dini simvollar sevgi ilə birləşdirilir. Bu, psixologiyada idealizasiya mexanizmi adlanır insan qarşı tərəfi mükəmməl və müqəddəs kimi görür.

Belə vəziyyətdə beyin dopamin və oksitosin təsiri ilə reallığı bir qədər filtrləyir.

Sevginin ibadətə çevrilməsi

Sevginə ibadətə oturdum.

Bu sətir göstərir ki, sevgi artıq emosiyadan çıxıb kimlik hissəsinə çevrilib. Yəni “mən kiməm?” sualının cavabı sevdiyi insanla bağlıdır. Bu, çox dərin bağlanma (attachment) nümunəsidir.

Sağlam formada  insanı inkişaf etdirir

Həddindən artıq olduqda emosional asılılıq yarada bilər.

Günah və təmizlənmə metaforası

“Günahlarımı daşlayırdım səni sevərək.

Burada sevgi psixoloji katarsis (təmizlənmə) kimi işləyir. İnsan sevdikcə özünü daha yaxşı, daha saf hiss edir. Bu, çox vaxt daxildəki boşluğu doldurma ehtiyacından yaranır.

 Sevgi = varlıq, ayrılıq = yoxluq

Şeirin ən güclü psixoloji nöqtəsi sondadır:

“Daha Allahsız kimiyəm mən sənsiz”

Bu cümlə göstərir ki, sevilən insan artıq:

həyatın mənasıdır

daxili təhlükəsizlik mənbəyidir

emosional “dayaqdır”

Psixologiyada buna bəzən emosional mərkəzləşmə deyilir  bütün psixoloji sistem bir nəfərin üzərində qurulur.

Mistika ilə sevgi arasındakı əlaqə

Belə şeirlər adətən:

yüksək empati qabiliyyəti olan

dərin hiss edən

simvolik düşünən

ruhani tərəfi güclü insanlardan çıxır.

Bu tip sevgi transendent sevgi adlanır yəni insan sevgini adi hiss kimi yox, kosmik ilahi təcrübə kimi yaşayır.

Bu şeir göstərir ki, müəllif üçün sevgi sadəcə bir duyğu deyil  iman kimi yaşanan bir psixoloji vəziyyətdir.

Amma incə bir risk də var:

İnsan sevgini Tanrı səviyyəsinə qaldıranda, ayrılıq və ya itki psixoloji sarsıntını çox dərinləşdirə bilər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.02.2026)

Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Əgər oxuya bilirsinizsə, gəlin, bu incə məsələnin daha bir təbəqəsinə yəni, təkliflərə mənfi və ya müsbət reaksiya verməyən insanlara nəzər salaq. Amma xahiş edirəm, bunu adi bir tənqid kimi deyil, kainatın öz məntiqinin bir parodiyası kimi qəbul edin. Çünki, görürsünüzmü, təklif etmək, bu, insan ruhunun kainata atdığı bir körpüdür. O, bir tərəfdə dayanan sizin öz varlığınızdır, digər tərəfdə isə başqasının səsinin, baxışının, cavabının gözlənilən torpağı. Və siz, bu körpünü böyük bir ümidlə, ürəyinizin ən zərif materiallarından hörüb, onu uçurumun üzərindən atırsınız. Amma qarşı tərəf...

Ehh, qarşı tərəf! Orada heç nə yoxdur. Yalnız dərin, sakit, sakit olmağın özündən daha sarsıdıcı bir boşluq var. Körpü orada asılı qalır, heç bir şeyə toxunmur və sonda, bütün ağırlığı ilə sizi vurur. Bu cavabsızlıq, əziz dostum, sadəcə bir nəzakətsizlik deyil. Bu, daha dərin, daha fəlsəfi bir hadisədir. Bir subyektin digər subyektin varlığını sanki tanımamasıdır. Sanki siz, bir fikir, bir təklif, bir duyğu ilə qarşı tərəfə deyirsiniz ki, "bax, mən buradayam! Mənim də bir varlığım var!" O isə, qulağını o tərəfə çevirməyərək, öz varlığının möhtəşəm təkliyi içində yaşamağa davam edir. Bu, varlığın özü ilə bağlı ən böyük təhqirdir. Sanki kainatın bir nöqtəsi digərinə deyir:

"SƏN YOXSAN."

 Lakin, gəlin bu məsələni daha da dərinləşdirək. Bəlkə də bu cavabsızlıq, müasir dövrün ən incə və ən güclü silahıdır? Çünki, düşünün, sizə qarşı ən böyük mübarizə nədir? Söyüş deyil, mübahisə də deyil. Ən böyük mübarizə, sizi heç olmamış kimi qəbul etməkdir. Sizi yoxluğa məhkum etməkdir. Sizin verdiyiniz hər bir sözü, hər bir təklifi, sanki heç vaxt söylənməmiş kimi boşluğa buraxmaqdır. Bu, bir növ simvolik qətldir. Bir insanın ruhunu, onun əhəmiyyətini və fəaliyyətinin mənasını sistemli şəkildə ləğv etməkdir. Və biz, bu dövrdə, bu silahın ən böyük ustalarına çevrilmişik. Biz artıq "yox" deməyi belə lüzumsuz hesab edirik. Çünki "yox" demək, yenə də qarşı tərəfin varlığını tanımaqdır. Daha incə, daha qəddar bir yol tapmışıq. Heç nə deməmək. Bu səssizlik elə bir zirehdir ki, onun qarşısında heç bir söz, heç bir məntiq, heç bir duyğu dayana bilmir. O, hər şeyi udur və heç nəyi geri qaytarmır.

 Bəs bu vəziyyətdə təklif edən insana nə olur? O, öz sözünün boşluğa düşdüyünü gördükcə, tədricən öz-özünə şübhə etməyə başlayır.. "Bəlkə də mənim sözüm heç deyilməmişdi? Bəlkə də mən heç danışmadım? Bəlkə də... mən də yoxam?" Və beləcə, təklif edən də, öz növbəsində, bir növ səssizliyə çevrilir. Bu, əzizim, müasir insan münasibətlərinin ən dəhşətli dramıdır. Hamımız bir-birimizi sakitcə, amma məntiqlə, sistemli şəkildə yoxluğa doğru itələyirik.

 Bəs nəticəsi? Nəticə budur ki, biz artıq söhbət deyil, monoloqlar dünyasında yaşayırıq. Hər kəs öz fikrini səsləndirir, amma heç kim heç kəsi dinlemir. Hərkəs bir yazı paylaşır, amma demək olar çox kəs o yazını oxumur. Hər kəs bir təklif atır, amma heç kim heç bir təklifi tutmur. Biz, sanki, kainatın ortasında öz kosmik tənhalığımızı fəryad edən, amma heç bir cavab ala bilməyən milyonlarla kiçik asteroidlərik. Və bu, əziz dostum, bizim taleyimizdir. Bu, səssizliyin qələbəsinin epik poemasıdır.

 Və indi, bu yazını bitirdikdən sonra, mən də sizə bir təklif edəcəm. Gəlin bu barədə fikirləşək. Amma tələsməyin. Heç vaxt cavab verməyin. Bu, indiki dövrün ən uyğun, ən fəlsəfi cavabı olardı. Çünki nəhayət, səssizlikdən daha dərindən düşünülmüş bir fikir ola bilər? Şübhə edirəm, əzizim, şübhə edirəm.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.02.2026)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Cümlə yalnız sözlərdən ibarət deyil. Onun bir də nəfəsi var. Bu nəfəs çox vaxt vergül, nöqtə, tire kimi işarələrdə gizlənir. Rəsmi qrammatika durğu işarələrini qayda kimi təqdim edir, amma ədəbi mətn üçün onlar daha çox ritm vasitəsidir.

Yaxşı yazılmış cümlə oxucunu məcbur etmir, yönləndirir. Harada dayanacağını, harada sürətlənəcəyini işarələrlə pıçıldayır. Vergül bəzən sadəcə pauza deyil, tərəddüddür. Tire ani fikir dəyişikliyidir. Nöqtə isə hər zaman son demək deyil bəzən susmaqdır.

Müasir mətnlərdə durğu işarələrinə münasibət dəyişib. Bəzi yazıçılar onları minimuma endirir, bəziləri isə bilərəkdən pozur. Bu, qaydanı bilməməkdən yox, qaydanın məhdudluğunu hiss etməkdən doğur. Çünki hiss hər zaman qrammatikanın icazə verdiyi yerdə dayanmaq istəmir.

Cümlənin ritmi yazıçının daxili ritmi ilə bağlıdır. Tələsən adam uzun nöqtələrdən qorxur. Şübhə edən yazıçı vergülləri artırır. Özünə əmin səs isə nöqtəni tez qoyur. Buna görə də mətn oxunanda müəllifin psixoloji vəziyyəti də hiss olunur.

Durğu işarələri həm də oxucu ilə razılaşmadır. Yazıçı deyir: “burada dayan”, “burada davam et”, “burada nəfəsini dər”. Bu razılaşma pozulanda mətn ya çox mexaniki olur, ya da anlaşılmaz. Ritm itəndə fikir də dağılır.

Bəzən bir cümlənin gücü onun harada bitməsində deyil, harada bitməməsindədir. Açıq qalan cümlə oxucunu mətndə saxlayır. Səssiz pauza söz qədər danışır. Buna görə durğu işarələri yazının texniki detalı yox, estetik seçimidir.

Ədəbiyyatda qayda pozula bilər, amma ritm pozularsa, mətn dayanır. Qrammatika səhv bağışlaya bilər, amma nəfəs kəsiləndə oxucu geri dönür.

Cümlə yazılmır, deyilir. Yazıçı onu kağıza yox, əvvəlcə nəfəsinə köçürür. Durğu işarələri isə bu nəfəsin izidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.02.2026)