Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının birgə layihəsində mövzumuz mifologiyadır. Bəşəri bir məsələ - ölmə və dirilmə.

Sak və Hun Türklərində ölüm və dirilmə

 Qədim türklərin dünyagörüşündə ölüm həyatın sonu deyil, daha geniş və sirli bir keçid mərhələsidir. Bu anlayış xüsusilə Sak (Skit) və Hun türklərinin mifoloji sistemlərində dərin iz buraxmışdır. Onların inanclarında ölüm yalnız cismani varlığın bitişi deyil, ruhun başqa bir aləmə keçidi və ya yeni bir varoluş forması ilə davamıdır. Bu yazıda Sak və Hunların mifoloji düşüncə tərzində ölüm və dirilmə ideyasının necə kodlaşdırıldığını, hansı simvollar və rituallarla ifadə olunduğunu araşdıracağıq.

  Ölüm: Fiziki bitmə, ruhani keçid

 Sak və Hun türklərində ölüm hadisəsi, insanın ruhunun "bu dünyadan o dünyaya keçidi" kimi qəbul olunurdu. Bu, şamanist dünya görüşünün əsas prinsipinə əsaslanırdı: ruh bədəndən ayrıldıqdan sonra ya göyə (uçmaq) çıxır, ya da yeraltı aləmə (tamug) düşürdü. Buradakı kodlaşdırma çox sadə, lakin dərin simvolikadır:

• Uçmaq – Cənnət, yuxarı dünya (pozitiv ruhun gedəcəyi yer)
• Tamug – Cəhənnəm, yeraltı dünya (günahkar ruhlar üçün)
  Bu anlayışlar daha sonra islamlaşmış türk toplumlarında da iz buraxmışdır.

Dirilmə və ruhun dövriliyi

 Qədim türklərdə reenkarnasiya anlayışına oxşar təsəvvürlər var idi. Onlar inanırdılar ki, ruh yox olmur – bəzən dünyaya başqa bir formada, hətta heyvan və ya insan surətində geri dönə bilər. Bu dövri ruh anlayışı Şamanist təlimin bir hissəsi kimi yaşanırdı. Xüsusilə, Sak türklərində bəzi qəhrəmanların ölmədiyi, göyə qalxdığı və zaman gələndə qayıdacağı haqqında miflər mövcuddur.

 Məzarlar və ölüm ritualları: Simvolik dilin tətbiqi

 Sak və Hun məzarları (kurganlar) çox şey danışır. Burada müşahidə olunan elementlər mifoloji kodların konkret fiziki ifadəsidir:

• Atın dəfn olunması – ruhun o biri dünyada da hərəkətə ehtiyacı olacaq.
• Silahların məzara qoyulması – qəhrəmanın orada da savaşacağı düşüncəsi.
• Qızıl maskalar və zinət əşyaları – dirildikdə yenidən tanınmaq və şərəflə yaşamaq arzusu.

Bu rituallar həm də o dünyaya hazırlıq idi – ölüm sanki bir "səyahət" kimi qəbul edilirdi.

  Miflərdə ölüm və dirilmə.

Sak və Hun mifologiyasında bəzi qəhrəmanlar ya ölümsüzdür, ya da ölüb dirilir. Məsələn, Hunlar arasında Alp Er Tonqa haqqında yaradılan miflərdə onun yoxa çıxması və bir gün geri dönəcəyinə dair inanclar vardır. Bu, türk mifologiyasının “gizli qəhrəman qayıdacaq” kodudur.
Eyni ideya Göytürk abidələrində də vardır: əcdadların ruhları qoruyucu funksiyada daim mövcuddur.

  Kosmik kodlaşdırma: Göy, Yer və alt Dünya

Sak və Hunlarda kainat üç əsas qat üzrə düşünülürdü:

• Üst dünya (Göy Tanrı) – həyatın mənəvi başlanğıcı və ruhun qaynağı.
• Orta dünya (İnsan dünyası)– fiziki varlıq və gündəlik həyat.
• Alt dünya (Ölüm sonrası) – ruhun sınaqdan keçdiyi yer.

Bu struktura görə, ölüm insanın bir dünya qatından digərinə keçməsidir. Dirilmə isə ruhun yenidən üst dünyaya qovuşması və ya yeni bədəndə təzahürüdür.

Nəticə: Ölüm bir son deyil, transformasiyadır

 Sak və Hun türklərinin mifoloji sistemində ölüm ideyası heç vaxt qorxu doğuran, tabuya çevrilən bir anlayış olmamışdır. Əksinə, bu, təbiətin bir qanunu, ruhun səyahəti və yeni formaya keçidi kimi qəbul edilmişdir. Dirilmə isə insan ruhunun daimilik və çeviklik ideyasının ifadəsidir. Bu yanaşma türklərin təbiətə və insan varlığına verdiyi dərin fəlsəfi baxışın bariz nümunəsidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.05.2026)                                                      

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" Beyləqan və İmişli təmsilçisi,

Beyləqan rayon Mədəniyyət Mərkəzinin rejissoru, "Gənclik" xalq teatrının rəhbəri, "Haberdili.com"un Azərbaycan nümayəndəsi.

İnsan həyatının ən mürəkkəb, eyni zamanda ən dərin qatlarından biri onun daxili aləmi ilə bağlıdır. İnsan doğulduğu andan etibarən xarici dünyanı dərk etməyə başlayır: o, ailəsini tanıyır, cəmiyyətin qaydalarını öyrənir, təbiəti müşahidə edir və zamanla sosial bir varlıq kimi formalaşır. Lakin bütün bu proseslər fonunda çox vaxt diqqətdən kənarda qalan bir məsələ var – insanın özünü tanıması, öz daxilinə yönəlməsi və mənəvi kimliyini dərk etməsi. Əslində isə insanın ən uzun, ən çətin və ən mühüm səfəri məhz özünə doğru etdiyi səfərdir.

Bu səfər zahiri deyil, batini xarakter daşıyır. Onun nə xəritəsi var, nə də konkret bir istiqaməti. Bu yolun bələdçisi insanın vicdanı, düşüncəsi və hissləridir. Hər bir insanın daxili aləmi fərqlidir və bu fərqlilik onun həyat təcrübələri, aldığı tərbiyə, yaşadığı hadisələr və qarşılaşdığı çətinliklərlə formalaşır. Bu baxımdan özünü tanımaq, əslində, bütün bu faktorları analiz etmək, onları dərk etmək və nəticə çıxarmaq deməkdir.

Müasir dövrdə insanın özünü tanıması daha da çətinləşmişdir. Texnologiyanın sürətli inkişafı, sosial şəbəkələrin həyatımıza daxil olması və informasiyanın həddindən artıq bolluğu insanı özündən uzaqlaşdıran əsas amillərdən birinə çevrilmişdir. İnsan gün ərzində yüzlərlə informasiya ilə qarşılaşır, lakin bu informasiyalar arasında özünə aid olanları seçməkdə çətinlik çəkir. O, başqalarının həyatını izləyir, lakin öz həyatını dərk etməyə vaxt ayırmır. Bu isə zamanla daxili boşluğun yaranmasına səbəb olur.

Daxili boşluq, insanın özünü tanımamasının ən bariz göstəricilərindən biridir. İnsan nə istədiyini, hansı məqsədlərə sahib olduğunu və həyatında hansı istiqamətdə irəliləməli olduğunu bilmədikdə, o, bu boşluğu müxtəlif vasitələrlə doldurmağa çalışır. Bəziləri maddi nemətlərə yönəlir, bəziləri isə sosial status qazanmağa çalışır. Lakin bu cəhdlər çox vaxt müvəqqəti xarakter daşıyır və insanın daxilindəki boşluğu tam şəkildə doldura bilmir.

Özünü tanımaq prosesi isə əksinə, insanı bu boşluqdan xilas edə biləcək yeganə yoldur. Bu proses insanın öz zəif və güclü tərəflərini qəbul etməsi ilə başlayır. İnsan çox vaxt öz güclü tərəflərini nümayiş etdirməyə çalışır, lakin zəif tərəflərini gizlədir. Halbuki inkişaf məhz zəif tərəflərin üzərində işləməklə mümkündür. Öz səhvlərini qəbul edən insan, onları düzəltmək üçün addım ata bilər. Bu isə onun həm fərdi, həm də sosial inkişafına müsbət təsir göstərir.

İnsanın daxili aləminə səyahəti həm də onun mənəvi dünyasının formalaşmasına səbəb olur. Mənəviyyat yalnız dini anlayışlarla məhdudlaşmır; o, eyni zamanda insanın dəyərlər sistemini, etik prinsiplərini və həyat fəlsəfəsini əhatə edir. Özünü tanıyan insan, bu dəyərləri daha şüurlu şəkildə seçir və həyatını bu prinsiplər əsasında qurur. Bu isə onun daha sabit, daha məqsədyönlü və daha harmonik bir həyat sürməsinə imkan yaradır.

Bu kontekstdə insanın özünü tanıması cəmiyyət üçün də böyük əhəmiyyət kəsb edir. Çünki özünü tanıyan fərdlərdən ibarət cəmiyyət daha sağlam, daha ədalətli və daha dayanıqlı olur. Belə bir cəmiyyətdə insanlar bir-birini daha yaxşı anlayır, qarşılıqlı hörmət və etimad güclənir. Nəticədə sosial münasibətlər daha möhkəm əsaslar üzərində qurulur.

Lakin qeyd etmək lazımdır ki, özünü tanımaq prosesi birdəfəlik baş verən bir hadisə deyil. Bu, davamlı bir prosesdir və insan həyatının bütün mərhələlərində davam edir. İnsan yaşadıqca dəyişir, onun düşüncələri, baxışları və dəyərləri də zamanla transformasiyaya uğrayır. Bu baxımdan insan daim özünü yenidən kəşf etməli, dəyişikliklərə açıq olmalı və öz daxili aləmi ilə əlaqəsini itirməməlidir.

Ədəbiyyat və incəsənət də insanın özünü tanıması prosesində mühüm rol oynayır. Əsərlər vasitəsilə insan özünü başqa obrazlarda görür, onların yaşadıqları hadisələr vasitəsilə öz həyatını analiz edir. Bu, insanın empati qabiliyyətini artırır və onun daxili aləmini zənginləşdirir. Klassik və müasir ədəbiyyat nümunələri insanın daxili dünyasının müxtəlif aspektlərini əks etdirərək oxucuya özünü anlamaqda kömək edir.

Eyni zamanda tənhalıq da bu prosesdə xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Müasir insan çox vaxt tənhalıqdan qaçır, onu mənfi hal kimi qəbul edir. Lakin tənhalıq əslində insanın özünü dinləməsi üçün ən əlverişli şərait yaradır. İnsan yalnız qaldıqda, öz düşüncələri ilə üz-üzə qalır və bu zaman onun daxili aləmi daha aydın şəkildə üzə çıxır. Bu səbəbdən tənhalıqdan qorxmaq əvəzinə, onu düzgün şəkildə dəyərləndirmək lazımdır.

Demək olar ki, insanın özünə doğru etdiyi səfər onun həyatının ən mühüm və ən mənalı hissəsidir. Bu səfər çətinliklərlə dolu olsa da, onun nəticələri son dərəcə dəyərlidir. Özünü tanıyan insan daha şüurlu qərarlar verir, daha sağlam münasibətlər qurur və həyatını daha məqsədyönlü şəkildə davam etdirir. Bu isə həm fərdi xoşbəxtliyin, həm də cəmiyyətin inkişafının əsas şərtlərindən biridir.

İnsan özünü dərk etdikcə, ətraf aləmi də daha dərindən anlamağa başlayır. Çünki daxili harmoniya xarici dünyaya da təsir edir. Öz daxilində sülh tapmış insan, ətrafına da bu sülhü yayır. Beləliklə, insanın özünə doğru etdiyi səfər yalnız fərdi deyil, eyni zamanda ümumbəşəri bir əhəmiyyət daşıyır. Bu səfər, insanın özünü tapması ilə başlayır və heç vaxt bitməyən bir inkişaf yolu kimi davam edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.05.2026)

Meltem Demirkıran (Türkiyə)

Tərcümə və uyğunlaşdırma: Rəqsanə Babayeva

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 Qardaşlıq bağları ağ pərdədə yenidən canlandı

Türkiyə və Azərbaycan dünyasını kino çətiri  altında birləşdirən “Azərbaycan Kino Günləri” İzmir, Bursa və Ankarada keçirilən yüksək iştiraklı nümayişlərlə başa çatdı. İki ölkənin nazirliklərinin birgə əməkdaşlığı ilə təşkil olunan tədbir ortaq tarixi yaddaşı gənc nəsillərə ötürməyi hədəflədi.

Türkiyə Respublikasının Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi ilə Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyinin himayəsi altında keçirilən “Azərbaycan Kino Günləri” ötən həftə boyunca Türkiyənin müxtəlif şəhərlərində kinosevərləri bir araya gətirdi. Azərbaycan Kino Agentliyi və Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzinin də tərəfdaşları arasında yer aldığı layihə iki qardaş ölkə arasında mədəni diplomatiyaya yeni nəfəs verdi.

Açılış İzmirdə tarixi toxunuşla baş tutdu

Tədbirin ilk ünvanı olan Ege Universitetində açılış filmi kimi “Nargin: Sona Qədər Sirli” sənədli filmi nümayiş olundu. Birinci Dünya Müharibəsi dövründə Nargin adasında yerləşən əsir düşərgəsində saxlanılan Osmanlı əsgərlərinin həyat mübarizəsini və Azərbaycan türklərinin göstərdiyi tarixi fədakarlıqları əks etdirən ekran işi izləyicilərə duyğusal anlar yaşatdı. Nümayiş tarixçilər və akademiklər tərəfindən iki xalqın taleyinin birliyinin ən təsirli nümunələrindən biri kimi qiymətləndirildi.

Bursa və Ankarada klassik və müasir nümunələr

Proqram çərçivəsində Bursa və Ankarada keçirilən nümayişlər Azərbaycan kinosunun həm klassik, həm də müasir istiqamətini nümayiş etdirdi:

Klassiklərin gücü: Uludağ Universitetində təşkil olunan retro nümayişdə Azərbaycan kinosunun əfsanəvi filmi “Qaynana” tamaşaçılara təqdim olundu.

Akademik maraq: Ankarada Gazi Universitetinin tələbələri üçün təşkil olunan xüsusi sessiyada “Cənnət Yuxusu” filmi nümayiş etdirildi. Bursa Osmangazi Göstəri Mərkəzində “Buta”, Mudanya Universitetində isə “Zəfər Rəqsi” filmləri böyük maraqla qarşılandı.

İştirakçıların geniş marağı ilə başa çatan “Azərbaycan Kino Günləri” gələcəkdə bu kimi layihələrin davam etdiriləcəyinə dair ümidləri daha da gücləndirdi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.05.2026)

Harun Soltanov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

Bəs sən, əziz dostum və ya oxucum və ya hər kimsənsə. Səhər yasdan çıxıb axşam toya getmisən?

Elə hekayələr var ki, onlar da qəhrəmanla başlamaz. Onlar "qonşu nə deyər?" sualının yaratdığı o soyuq və sarsılmaz qorxu ilə başlayır. Bu, bizim coğrafiyanın ən böyük, divarları görünməyən, amma hər küncündə minlərlə gözü olan həbsxanasıdır.

Biz öz həyatımızı yaşamırıq. Biz sadəcə el-aləmin baxışları altında, bizə biçilmiş "xoşbəxt insan" rolunu ifa edirik. Bu tamaşanın ən səs-küylü pərdəsi isə toylardır.  Statusların toqquşmasıdır bu. ​Bizim toylarımız sevincin paylaşılması deyil, əslində ailələrin bir-birinə qarşı apardığı strateji bir "status müharibəsidir". Gənc bir cütlüyün gələcəyi yox, o gecə masalardakı salatların çeşidi, bəy-gəlin maşınının markası və şadlıq sarayının tavanındakı lüstraların parıltısı daha çox müzakirə olunur. Sizə demişdim ki, "yaşadığın həyatın içində özün yoxsan". Bax, o gəlin-bəy masası bunun ən bariz sübutudur. İnsan öz həyatının ən vacib günündə sadəcə bir dekorasiyaya çevrilir.

 ​İçəridə bəlkə də gənclərin ruhu qışqırır, bəlkə o evliliyin təməli elə ilk gündən "kredit borcları" altında çat verib, amma yox! O səhnədə elə durmalısan ki, sanki dünyanın ən bəxtəvər insanısan. "Sən gəlməz oldun" sədaları altında süzməli, hər kəsə gülümsəməlisən. Çünki uzaq qohumun gəlib "filankəsin qızı (və ya oğlu) nəsə süzgün görünürdü, deyəsən heç könüllü deyil" deməməlidir. ​Biz o toyu özümüz üçün yox, o 500 nəfərin ağzını yummaq, "filankəslərdən geri qalmadıq" dedirtmək üçün edirik. Mənim problemim odur ki, mən bu oyunun fərqindəyəm. Və bütün bunların fərqində olaraq o maskanı taxmaq, insanın özünə qarşı etdiyi ən böyük xəyanətdir.

 ​Sonda nə qalır? İllərlə ödənilən bank borcları və o 500 nəfərin yeyib-içib, çıxanda "halvasını nə vaxt yeyəcəyik?" deyə verdiyi növbəti ironik suallar. Bu, şüurlu bir intihar deyilmi? Öz real xoşbəxtliyini, bir gecəlik saxta alqışa və qohum-əqrəba tərifinə qurban vermək...

 ​İnsanlar deyir ki, toy etmək lazımdır. Məncə yox. Toy sadəcə baş verir, çətin olan o 500 nəfərin gözündə "normal" görünmək üçün özünü parçalamaqdır. Sən öz bədənində kirayəçi kimi hiss edirsən, çünki o gecə sənin bədənin elaləmin baxışları tərəfindən zəbt olunub..

 ​Əgər toylarımız statusların toqquşmasıdırsa, yaslarımız daxili çöküşün cəmiyyət tərəfindən standartlaşdırılmış formasıdır. Bizim coğrafiyada hətta ölüm və kədər də dürüst deyil. Bir yaxınını itirirsən, dünya başına uçur, amma sənin o ağrını doyunca, istədiyin kimi yaşamağa belə icazən yoxdur. Çünki qapının ağzında növbə gözləyən bir sual var.. "Camaat gələndə nə deyər?"

 ​İçində bir kainat məhv olub gedir, sən isə orada "filankəs gəldi, filankəs gəlmədi, filan vəzifəli şəxs gül göndərdimi? Filankəs nə qədər pul yazdı?" siyahısını tutursan. Sən tabutun başında ürəyin parçalanaraq ağlayanda, kənardan bir cüt göz səni "qiymətləndirir". Bizim kədərimiz belə "el-aləm" tərəfindən balla ölçülür.

 ​Əgər kifayət qədər dramatik deyilsənsə, əgər özünü yerə vurub bağırmırsansa, deməli, sən "vəfasızsan". İnsan öz yasında belə rejissoru qonşular, uzaq qohumlar olan bir dram əsərinin aktyoruna çevrilir. Kədər artıq ruhun boşalması yox, cəmiyyətə göstərilən bir performansa çevrilir.

​ ​Yas mərasiminin mərkəzində duran o ehsan süfrələri... Ən böyük ironiya da elə buradadır. Sən doğmanı torpağa tapşırıb gəlirsən, amma ağlındakı fikir budu ki, "görəsən yemək hamıya çatacaq? Halva yaxşı çalınıbmı? Görəsən cüməaxşamlarında küftə verək ya plov?" Çünki qonşu filankəs yeməyin dadından və ya süfrənin "kasıblığından" danışmamalıdır. ​İnsanlar ora sənin dərdinə şərik olmağa gəlmir, dostum. Böyük əksəriyyət sadəcə o "vərdişi" yerinə yetirməyə, bir tikə çörək kəsib, çıxışda da sənin kədərini analiz etməyə gəlir. Mən demişdim axı, "problem mənəm, mən özümə mane oluram". Çünki biz bu sistemi qəbul edirik. Öz ən təmiz kədərimizi bir qazan yeməyə, bir boşqab halvaya qurban veririk ki, təki kimsə arxamızca danışmasın. Şüurlu bir matəm yoxdur.. ​Ən pisi budur ki, bütün bu hay-küyün içində sən ölümlə üz-üzə qala bilmirsən. Ölüm sükut tələb edir, biz isə onu qazan səsləri ilə, qeybət fısıltıları ilə boğuruq. Bu, şüurlu bir çürümədir. Biz ölənə yox, ölənin ardınca yaranan "imicimizə" ağlayırıq. ​Sonda nə qalır? Yorğunluq. O qədər adamı yola salandan sonra qalan o ağır sükutda anlayırsan ki, sən hətta vidalaşmağı da bacarmadın. Sən sadəcə qonaq qəbul etdin. Sən yenə öz həyatında (və hətta ölümündə) kirayəçi qaldın..

  Toylar bitdi, yaslar yola salındı, qazanlar yuyuldu... Bəs geriyə nə qaldı? Geriyə sənin daxilindəki o sonsuz sorğu-sual və qapısı açıq olsa da, çıxa bilmədiyin o görünməz hücrə qaldı. Mən demişdim axı, "mən dərin deyiləm, sadəcə səthi yaşaya bilməyəcək qədər batmışam". Bax, bizi bu bataqlığa itələyən o məşhur cümlədir.. "Qonşu nə deyər?"

 ​Bu, bizim coğrafiyanın ən amansız təhlükəsizlik sistemidir. Sənin nə geyindiyindən tutmuş, evə saat neçədə gəldiyinə, kiminlə danışdığına və hətta üzündəki kədərin dərəcəsinə qədər hər şeyi analiz edən minlərlə "kamera". Amma bu kameralar divarda deyil, insanların baxışlarındadır. ​Biz özümüzü elə proqramlaşdırmışıq ki, artıq kimsənin nəsə deməsinə ehtiyac yoxdur. Biz artıq özümüz-özümüzün cəlladına çevrilmişik. Bir addım atanda qorxuruq, bir qərar verəndə ətrafa baxırıq. "Bu, həbsxanadır, amma divarları yoxdur. Qapısı açıqdır, amma çıxış yoxdur." Çünki hara qaçsan da, o "camaatın fikri" sənin beynindəki səslərlə səni təqib edəcək.

 ​İnsanlar xoşbəxtdir, çünki sual vermirlər. Amma sən və mən, biz hər şeyin altını görürük. Görürük ki, uğrunda özümüzü parçaladığımız o "el-aləm" əslində yoxdur. O, sadəcə bir illüziyadır. Səni mühakimə edən o qonşu, sabah sənin yoxluğunu bir fincan çayın yanında cəmi beş dəqiqə müzakirə edib unudacaq. ​Bəs biz nə edirik? Biz o beş dəqiqəlik qeybətin qorxusundan illərlə öz xəyallarımızı, öz həqiqətimizi və öz ruhumuzu qurban veririk. Bu, daxili sabotajın ən yüksək zirvəsidir. Mən problemin harada olduğunu bilirəm, sən də bilirsən. Problem iş deyil, pul deyil, insanlar deyil... Problem bizim o "normal" görünmək ehtirasımızdır.

 ​Bəzən düşünürəm, əgər kimsə mənim həyatımı yaşasaydı, bu saxta ssenaridən çoxdan qaçıb gedərdi. Amma biz qalırıq. Çünki biz bu "təhlükəli normalığa" alışmışıq. Hər səhər "bu gün fərqli olacaq, heç kimi vecinə almayacam" deyərək başladığımız o kiçik inqilablar, axşam bir qohumun zəngi və ya qonşunun bir baxışı ilə məğlub olur. ​İndi yenə də o lənət sual yenə gəlir, qaçmaq olmur. Əgər sən öz həyatını kənardan izləsəydin, bu qədər "başqası üçün" yaşayan birinə hörmət edərdimmi? Təbii ki, yox.

 Amma daha betəri var. Biz yenə də sabah oyanıb, eyni ssenari ilə, eyni rolla davam edəcəyik. Çünki biz artıq bu teatrın həm aktyoru, həm də köləsiyik.

 ​Başa düşürsən, dostum? Biz yıxıldığımızı bilirik, amma qalxmaq üçün hərəkət etmirik. Çünki qalxsaq, "el-aləm" baxıb deyəcək ki, " görəsən niyə qalxdı? Nə baş verir?" Və biz yenə o sualdan qorxuruq…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.05.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

1999-cu ildə ekranlaşdırılan The Green Mile (“Yaşıl yol”) filmi, rejissor Frank Darabont tərəfindən çəkilmiş və dünya kinosunun ən təsirli psixoloji dramlarından biri hesab olunur.

Film məşhur yazıçı Stephen Kingin eyniadlı əsəri əsasında çəkilib. Amma “Yaşıl yol” qorxu hekayəsi deyil. Bu film insan vicdanı, ədalət, mərhəmət və ölüm qarşısında insanın acizliyi haqqında ağır mənəvi hekayədir.

“Yaşıl yol” nədir?

Filmdə ölüm hökmü verilən məhkumların elektrik stuluna aparıldığı yaşıl rəngli dəhlizə “Yaşıl yol” deyilir.

Bu yol sadəcə həbsxananın koridoru deyil. O, həyatla ölüm arasındakı son məsafədir.

Buradan keçən hər insan son addımlarını atır. Amma film göstərir ki, bəzən ölümə gedən insanlardan daha çox vicdanını itirənlər qorxuludur.

Con Koffi – günahsız güc

Filmin mərkəzində Con Koffi dayanır. Bu rolu Maykl Klark Dunkan canlandırır.

Nəhəng görünüşlü bu adam iki uşağın qətlində ittiham olunur və ölüm hökmü alır. Amma zaman keçdikcə həbsxana işçiləri onun daxilində qəribə saflıq və fövqəladə mərhəmət olduğunu görürlər.

Con Koffi insanlara toxunaraq onların ağrılarını sağalda bilir. O, nifrət yox, mərhəmət daşıyır. Elə buna görə də film ən ağır sualı verir:

Əgər sistem günahsız insanı cəzalandırırsa, onda ədalət haradadır?

Pol Edjkomb – vicdanın yükü

Həbsxana nəzarətçisi Pol Edjkomb rolunda Tom Hanks çıxış edir.

Pol əvvəlcə qanunları yerinə yetirən adi məmur kimi görünür. Amma Con Koffini tanıdıqca daxilində böyük mübarizə başlayır.

Çünki qanun bir şey deyir, vicdan isə başqa.

Film burada insanın ən ağır yükünü göstərir — doğru bildiyin şey qarşısında heç nə edə bilməmək hissini.

Şərin həqiqi üzü

Filmdə ən qorxulu obraz Con Koffi deyil. Ən qorxulu obraz insandakı qəddarlıqdır.

Xüsusilə Persi obrazı kiçik hakimiyyətin insanı necə vicdansızlaşdırdığını göstərir. O, gücünü insanları alçaltmaq üçün istifadə edir.

Film bununla deyir ki:

Şər bəzən böyük cinayətlərdə yox, kiçik səlahiyyətlərin arxasında gizlənir.

Filmin gücü nədədir?

Frank Darabont filmi emosional manipulyasiya ilə yox, insanın daxilinə toxunan sadə səhnələrlə qurur.

Burada səssizlik belə danışır.

Bir baxış, bir söz, bir addım tamaşaçının yaddaşında qalır.

Film ölüm haqqında olsa da, əslində insanlıq haqqındadır.

Yekun

Bəzən ən böyük möcüzə insanın sağaltmaq gücü deyil.

Ən böyük möcüzə bu qədər qəddarlığın içində yenə də mərhəmətli qala bilməkdir.

“Yaşıl yol” bizə xatırladır:

Ədalət hər zaman məhkəmədə doğulmur, bəzən insanın vicdanında yaşayır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.05.2026)

Fariz Əhmədov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Naxçıvan təmsilçisi

Biz ən çox kimdən inciyirik? Yadlar bizi incitməyi nə qədər bacarır? Niyə həmişə özümüzü haqlı çıxarmağa can atırıq? Niyə özümüzü tərifləyirik və yaxud kimsə bizə tərif deyəndə duyğularımıza sığal çəkir və sevinirik? Görəsən bizə səmimi görsənən insanlar nə qədər səmimidir? Yaxud da bizi incidənlər bizi nə qədər çox dəyər verir?

Həyatda elə insanlar olur ki, onları həyatımızın bir parçası hesab edirik. “O olmasa yaşaya bilmərəm” deyirik. Halbuki o insan həyatımıza gəlməmişdən əvvəl də yaşayırdıq, gülürdük, nəfəs alırdıq. Sadəcə insan beyni bəzi hissləri böyüdür, bizi həmin duyğuların içində həbs edir. Biz də elə bilirik ki, hər şey yalnız bir insandan asılıdır. Əslində isə həyat davam edir. Hər şey beynimizdə başlayır və çox vaxt orada da bitir.

Gəlin hər şeyi qəlbimizdə başlayıb elə orada da gözəl saxlayaq. Ağlımızda olanı dilimizə töküb qəlbimizi öldürməyək. Bizə yaxın bildiklərimiz məlhəmdi yadlar yox. Çünki yad sözünün ürəyimizə təsiri yoxdur. Fəqət sevdiyimiz insanların bir baxışı, bir hərəkəti, soyuqluğu və susmağı belə qəlbimizə toxunur.

İnsan ən çox dəyər verdiyi insanlardan inciyər, ən çox da sevdiyini incidər. Çünki içimizdəki hissləri yadlara yox, sevdiklərimizə göstəririk. Bəzən bir yadın dediyi ağır söz unudular, amma sevdiyimiz insanın kiçik bir davranışı illərlə yadda qalar.

Biz həmişə özünü haqlı çıxarmağa çalışırıq, çünki qürurumuzla üzləşmək istəmirik. Özümüzü tərifləməyimiz və ya başqasının tərifinə sevinməyimiz də qəlbimizin dəyər görmək ehtiyacındandır. Hamımız sevilmək, anlaşılmaq, qəbul edilmək istəyirik. Fəqət çox zaman insanların üzündəki səmimiyyətlə qəlbindəki hiss eyni olmur. Kimi sevgisini susaraq göstərir, kimi isə gözəl sözlərin arxasında başqa niyyət gizlədir. Elə bizi incidən insanlar da bəzən ən çox sevən insanlar olur. Çünki sevgi olan yerdə gözlənti də olur, həssaslıq da olur, inciklik də.

Bəzən də düşünürük ki, ağlımız bizi qoruyacaq. Amma çox əlləşib-vuruşduqdan sonra anlayırıq ki, hər şeyi məntiqlə ölçmək qəlbi susdurur. Halbuki qəlb insanı daha təmiz yollara aparır. Qəlb kin saxlamaz, qəlb saxta olmaz, qəlb sevgini də, mərhəməti də olduğu kimi yaşadar. Ağıl bizə şübhə öyrədir, qəlb isə bağışlamağı. Ona görə də insan bəzən ağlı ilə deyil, qəlbi ilə hərəkət etməyi bacarmalıdır. Çünki insanı insan edən hissləridir.

Gəlin sevgini də, dostluğu da, incikliyi də qəlbimizdə gözəl saxlayaq. Ağlımızdan keçən hər sözü dilimizə gətirib qəlb qırmayaq. Çünki bəzi sözlərin yarası görünmür, amma illərlə sağalmır. Bir insanın qəlbini qırmaq asandır, amma o qırılan yeri əvvəlki kimi təmir etmək çox çətindir.

Unutmayaq ki, həyat qısa, insanlar isə fanidir. Sabah kimin yanımızda olub-olmayacağını bilmirik. Ona görə sevdiklərimizin qədrini vaxtında bilək. Bir-birimizi incidərkən yox, anlayarkən gözəlləşək. Çünki insanın ən böyük ehtiyacı anlaşılmaqdır. Və ən gözəl yol da qəlbdən keçən yoldur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.05.2026)

Gültac Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Bir az dərindən yanaşsaq, məsələ doğrudan da belədir: Balıq başından iylənir, insanlar ayağından.

İnsan ayaqları onu zülmətə də aparır, nura da. Gəzdiyin yollar, getdiyin yerlər, o yollarda kirə bulaşdırdığın ayaqların — sənin mənlik biletindir. İnsan bəzən dili ilə yox, ayaqları ilə tanınır.

Getdiyimiz yollar, getmədiyimiz cığırlar hərdən bizi aldadır. Getməsini də, qalmasını da bilən insan qazanır.

Yaxşı xatırlayıram, Dəmir Gədəbəyli öz şeirində deyirdi:

Ayaqlarımdan çox razıyam, çox...

Daş dəydi ona, badalaq dəydi ona,

Min alçaq dəydi ona,

Ancaq bir yol da aparmadı məni

namərd hüzuruna, namərd qapısına.

Bu misralarda böyük həqiqət yatır. Ayaqlar daş görə bilər, büdrəyə bilər. Amma namərdin qapısına getmirsə, demək insanın ləyaqəti hələ ayaqdadır. Çünki insanın şərəfi bəzən dilində yox, getmədiyi qapıda gizlənir.

Əgər ayaqlarımız namərd qapısına gedirsə, hər pisliyə bulaşırsa, demək iylənən ayaqlar deyil — çirkabın izidir. Ayaq sadəcə aparandır, yolu seçən isə vicdandır.

Çalışaq ki, mənliyimiz ayaqda dursun, ayaqlar altında qalmasın.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.05.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Bu dəfə rubrikamda məşhur futbolçu Pol Poqbadır, dopinq cəzasından sonra yaşadıqlarını o bu cür şərh edib:

“Cəzamla bağlı xəbərlər çıxanda telefonum iki gün dayanmadan susmadı... Sonra isə heç nə. Tam bir səssizlik.

Qardaş bildiyim insanlar birdən yoxa çıxdı. Menecerlər zəng etməyi dayandırdı. Dost dediklərim isə qəfil ‘məşğul’ oldular.

Futbol sənə çox sevildiyini hiss etdirir... Amma eyni zamanda yanında həqiqətən kimin olduğunu da göstərir.

Və heç vaxt mesaj gözləmədiyim biri yazdı: Kristiano.

Mənimlə futbol, məşq və ya media haqqında danışmadı. Sadəcə soruşdu:

“Ailən yaxşıdır? Psixoloji olaraq necəsən?”

Yalan deməyəcəyəm... Bu sözlər mənə çox təsir etdi.

Bir neçə gün sonra isə dedi:

“Ailən, bərpa prosesin və ya həyatın üçün nəyəsə ehtiyacın olsa, mənə zəng et. Qürurunun sənə yardım qəbul etməyə mane olmasına icazə vermə.”

O an mən dünya ulduzu Kristiano Ronaldo ilə danışmırdım...Ağrını, təzyiqi və tənhalığı yaxşı tanıyan bir insanla danışırdım.

Karyeram boyunca çoxlu çempionlarla eyni paltardəyişmə otağını paylaşmışam... Amma hər şey dağılanda, həqiqətən kimlərin yanında qaldığını anlayırsan.”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.05.2026)