“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair Təbrizdə yaşayan Mehdi Qəmsizdir

Mehdi Qəmsiz

Təbriz

DƏLİXANA

Salonun dibindən tanış səs gəlir,

Yenə də vaxtıdır qapılar: “Taq-taq”!..

Oyanıb röyadan baxıram sənə,

Bura dəlixana, sonuncu otaq.

Bu il gəlişinə çox inanmışam,

Yalnız mən deyiləm, hər kəs inanıb.

Gündüzlər bu yollar yolunu güdüb,

Gecələr lampalar dalınca yanıb.

Dərdimi əzbərdi pəncərələr də,

Bu tozlu camlarda nağıllar batıb.

İçəri üzündə, ayaq başında,

Bəbəklər tökülüb dənizlər yatıb.

Ağ donlu mələklər gəlib gedərlər,

Beynimi gəzməkdən yorulmayırsan.

Uzaqdan hamısı sənə bənzəyir,

Yaxına gələndə sən olmayırsan.

Canımda saf yerim elə qalmayıb,

Qolumda iyirmi sant yerin qalıbdır.

Dışarı üzümü iynə yerləri,

İçəri üzümü dərdin alıbdır.

“Yaz olub” – deyirlər dışarılarda,

Bulaqlar qaynayar, günəş nur saçar.

Gəlsənə fərş olum ayaqlarında,

O zaman bu xalça çiçəklər açar.

Gələcəksən deyə qiyamət qopub,

Bəzənib divarlar, geyinib yataq.

Hər əldə bir şəkil ərköyünləşir,

Bura dəlixana, sonuncu otaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı yazıçı, dramaturq Ağalar İdrisoğlunun “Vəzifəpərəstin dilindən” adlı satirik hekayəsini təqdim edir.

Atam-qardaşım, nə yapışmısız mənim yaxamdan? Bəli, vəzifəpərəstəm. Niyə də olmayım? Bu gün, bu zəmanədə yaxşı pulun, vəzifən yoxdusa, sən heç kimə lazım deyilsən. Sən heç  kimsən, atam-qardaşım. Bəlkə elə deyil? Vəzifən yoxdusa, sənin nə dostun var, nə tanışın, nə məşuqən. Heç evdə arvad da, uşaqlar da üzünə dürüst baxmırlar. Səni saya salmırlar.

Sizinkini bilmirəm, mən vəzifədən çıxanda, pulum olmayanda bizim arvad üzünü elə turşudurdu ki, elə bil rəhmətlik dədəsini mən öldürmüşdüm. Axşam da o söz... Dalını çevirirdi mənə, xorhaxorla yatırdı. Uşaqlar da mənimlə dilucu, xalaxətrin qalmasın deyə danışırdılar.

Hə. Vəzifəsiz olmağın ləzzətini bir dəfə mən də görmüşəm, atam-qardaşım. O vaxtlar vəzifəsiz qaldığım altı-yeddi ayda mən çəkdiyimi heç düşmənimə də arzu eləmirəm...  İllərlə mənimlə adicə görüşmək üçün növbə gözləyənlər, sağlığıma badələr  qaldırmaqçün bir-birinə aman verməyənlər, mən vəzifədən çıxandan sonra daha gözə dəymədilər...  Hətta “Toplan” adlı itim öləndə yüzlərlə adam yanıma gəlib, itə görə utanmadan baçsağlığı da verdilər. İti tərifləyib göylərə də qaldırdilar. Amma indi özüm “ölmüçdüm” bu köpək uçaqlarından biri də gözə dəymirdi...  Heç soyuşan yoxdur ki, “ Abdul eşşəyin hardadır”.  Ay Allah... Biz necə unutqan, yaramaz camaatıq...  Görəsən  Yer üzündə bizim kimi nüsxə varmı? İnanmıram ki, ola...

 Nə başınızı ağrıdım, köhnə hökumət gedib, təzəsi gələndə on beş naziri işdən hopdum çıxardı. Mən də getdim “çujoy poxmel”. Yəni o biri hökumətin adamı olsam da, bunun hakimiyyətə gəlməsi üçün dəridən-qabıqdan çıxırdım. Çünki o  köhnə  hökumət işinin öhəsindən gələ bilmirdi. Anarxiya, xaos baş alıb gedirdi... Hakimiyyətə gəlmək istəyən bu biri isə həm səriştəli, həm də mənim eloğlum idi. Fikirləşirdim ki, ətimi yesə də, sümüyümü çölə atmaz. Amma atdı... Özü də propka kimi.

Vəzifədən çıxarıldığım birinci günü adətimcə tezdən durub yuyundum. Üzümü qırxıb, geyindim. Dedim heç olmasa, bu sürücü zalım oğlu Zahir bir insaflı olar. O da mənimlə bir blokda yaşayır. Bir mərtəbə yuxarıda ev alıb vermişdim ona. Gözlədim ki, indi gəlib qapının zəngini basıb, heç olmasa, soruşacaq ki, ay müəllim, bəlkə harasa getmək istəyirsiz? Ya da sizə nə isə alıb gətirmək lazımdı... Ayaq səslərindən hiss elədim ki, düşdü aşağı. Çıxdım eyvana. Gördüm ki, mindi maşına, heç başını da yuxarı qaldırıb, mənə salam vermədi. Maşını xoddayıb getdi təzə nazirin dalınca... Hirsimdən başım gicəlləndi. Az qaldım ki, yıxılım, tez tutdum məhəccərdən və öz-özümə dedim:

 - Ay dadi-bidad... Bu əbləhi mən gətirib adam elədim. Yetimin biri idi. Bu cür ceyran kimi “Volqa” maşınını, sonra da  QAZ-31-i verdim ki, sür. Toyunu elədim. Ev alıb verdim.

Yadıma düşdü, bu əbləh oğlu hərdən mənə deyərdi:

- Ağamir müəllim, atam anamı fahişəlik üstündə atıb gedib. Uşaqlıqdan atasız qalmışam. Sağ olun ki, siz mənə ata olduz. Məni kişi elədiz. Ölənəcən sizi yaddan çıxarmaram. Quran haqqı düz sözümdü...

 Fikirləşdim ki, ay dadi-bidad... Gör mən necə yanılmışam. Atalar düz deyib: “Fahişədən ancaq belə dəyyus törəyə bilər...”

Bu vaxt şöbə rəislərindən biri Doydaq Saməddin blokdan çıxıb getdi öz maşınına sarı. Əynində mənim plaşım. Cəmi bir dəfə geymişdim. Xoşuma gəlmədi, bağışladım ona. Mənə “dayı” deyirdi. Şənimə yüzlərcə tostlar, şeirlər qoşurdu. Özü də tez-tez deyirdi:

- Ağamir müəllim, mən altıncı sinifdə oxuyanda atam və əmim haqqında imzasız şikayət məktubu yazmışdım Leninin movzoleyinə. Onları işdən çıxartdırmışdım... Məndən hamıya qarşı hər cür nakişilik gözləmək olar... Ancaq sizə heç vaxt pislik eləmərəm. Siz mənə atamdan da, qohumlarımdan da çox yaxşılıq eləmisiz. Sizin sayənizdə belə vəzifəm var. Sizin sayənizdə özümə  toy eləmişəm. Ev, bağ, maşın almışam. Özümün biznes işlərimi qurmuşam. Mən bu mərtəbəyə ancaq sizin sayənizdə qalxmışam. Əgər sizə pislik eləsəm, bihörmət iş tutsam, qoy Allah məni əbədilik kor eləsin. Anamın südü haramım olsun.

Öz-özümə dedim:

- Ay dadi-bidad... Bu küçük elə bir az sərxoş olan kimi özü deyirdi ki, məndən hər cür nakişilik gözləmək olar. Bəs mən niyə başa düşmürdüm?

Fikirləşirdim ki, sərxoşdu belə deyir. Nazirliyin çoxlu sirlərini danışırdım ona, bacıoğlu kimi... Demə o da mənim danışdıqlarımı ötürürmüş yaxarılara...

Bu vaxt Qara Məhərrəm çıxdı blokdan. Hansı ki, mənim sayəmdə adi işçidən nazir müavinliyinə qədər yüksəlmişdi. Həmişə də mənə deyərdi:

- Sizin kimi xeyirxah, müdrik adam olmasaydı, yəqin indi mən heç kim idim. İndi hardasa it döyürdüm. Sizin yaxşılığınızı unutsam, onda mən kişiliyimi itirmiş olaram. Onda mənə hansı sözləri desəniz, qəbulumdu, Ağamir müəllim.

Hiss elədi ki, mən eyvanda durub ona baxıram, başını qaldırıb Allahın salamını da vermədi mənə. Xidməti maşınına mindi. Sürücü maşını yelli sürüb getdi.

Fikirləşdim ki, bu Qara Məhərrəmi necə adlandırım. Axı, özü demişdi: “Sizə namərdlik eləsəm, hansı söyüşlə istəsəniz, məni söyün”. Yadıma düşdü ki, bunun arvadının ayağı “sürüşkəndi”. Hətta arvadının anasının da, bacılarının da “xəmiri sıyıqdı”... Qara Məhərrəmin arvadı da həmişə dəridən-qabıqdan çıxıb, min cürə oyunlar qurub ki, mənə yaxın olsun. Ancaq mən belə işi öz şənimə, şəxsiyyətimə sığışdırmamışam. Öz işçimin arvadına pis gözlə baxmamışam. Hətta bir dəfə məcbur olub, Qara Məhərrəmin arvadına bu fıkrimi açıq-saçıq da demişəm. O da bu sözlərimə görə məndən acıq eləyib. Sonra da açıq-saçıq deyib: “Ağamir müəllim, mənim kimi belə gözəl xanımdan, belə gözəl candan istifadə eləmədiyinə, mənimlə kef çəkmədiyinə görə vaxt gələcək peşiman olacaqsan. Onda da gec olacaq”...  Başıma bir qapaz vurdum.

 - Bu da sənə azdı, Ağamir. Bax, o vaxt əgər sən Qara Məhərrəmin arvadını özünə məşuqə eləsəydin, indi belə də yanmazdın...

Bu vaxt blokdan Ceyran xanım çıxdı. O, bu gün əvvəlkindən də bərli-bəzəkli geyinmişdi. Yəqin özünü təzə nazirə sevdirmək üçün... Hiss elədi ki, mən eyvanda dayanmışam. Heç başını qaldırıb yuxarı da baxmadı. Hə... Atam-qardaşım, Ceyran bu hərəkətilə ürəyimin başına elə köz basdı ki, lap infarkt elədi məni. Gözlərim qaraldı... Qulağımda onun gecələr intim vaxtlarımızda həzin, lirik səslə dediyi sözlər cingildədi:

 - Mənim bəyim, sahibim, ömrüm-günüm... Can yoldaşım... Aşqım. Arxam, dayağım.  Sənsiz bu dünyada yaşaya bilmərəm. Danışıb gülmərəm. Hicrandan ölərəm, ölərəm...

Hicrandan da ölmədi Ceyran xanım. Bu gündən təzə nazir üçün doğuldu. Bu gündən yəqin ki, bu sözləri, bu mahnını təzə nazir üçün oxuyacaqdı Ceyran xanım...

Bu vaxt bir xarici, bahalı maşın gəldi. Ceyran xanım nazlana-nazlana mənə yandı-yandı verə-verə həmin maşına minib getdi... Ay dadi-bidad... Ceyran da mənə nankor, naxələf çıxarmış... Dağılasan belə dünya, necə ki, dağılırsan... Mən ki, vəzifədən cəmi bir gündü çıxmışam. Ağ atın belindən bir gündü düşmüşəm. İlahi, adamlar niyə belə nankor, nanəcib, namərd, naxələf, bişərəf olurlar? Bu nə dünyadı? Bu nə zəmanədi?..

... Beləcə mənim çörəyimlə kişi olub, kişi cərgəsinə, arvad olub arvad cərgəsinə qarışanlar bir-bir binadan çıxıb, getdilər işə. Mən də papirosu-papirosa calayıb heykəl kimi durdum eyvanda. Yada saldım olub-keçənləri... Təmənnasız xidmətlərimi. Əvəzini gözləmədən verdiyim tonlarla çörəkləri... Pulsuz-parasız vəzifəyə yüksəltdiyim adamları...

... Beləcə üç ay ötdü, atam-qardaşım. Çıxdım hamının yadından. Düşdüm hamının dilindən, nəzərindən. Unuduldum bir sinif  kimi. Arvad, uşaq tənəsi də bir yandan. Arvad zalım qızı da yağsız araba təkəri kimi əcaib-qəraib səslə elə hey deyinir, məni yamanlayırdı:

 - Budu sənin çörək verdiyin adamlar? Budu sənin yaxşılıq etdiklərin? Budu sənin çörəyinin duzu? Get, ağlın tökülsün... Milyonları xərclədin onlara.. Axırı nə oldu?.. Kim qədrini bildi? Kim qiymət verdi sənin xeyirxah işlərinə?.. Elə bilirdin sənə qızıldan heykəl qoyacaqlar? Həy...

 İllərlə mənimlə çörək kəsən, mənə həmişə qardaş deyən keçmiş dostlar da harasa buxarlanmışdılar… Bir köpək oğlu zəng vurub soruşmurdu ki, ölmüşəm ya qalmışam. Bir yandan da keçmiş işçilərim, mənə belə “qan uddururdular”…

Gördüm yox. Bu binada qalsam, ürəyim partlayacaq. Dərd məni öldürəcək. Hər dəfə məni belə tez unudan namərd, köhnə işçilərimi görəndə, gedib o dünyalıq olub gəlirdim... Ona görə də o binadakı bərli-bəzəkli evlərimi dəyər-dəyməzinə satıb, köçdüm başqa yerə. Ancaq vəzifəsiz də dözə bilmirdim qardaş... Bərli-bəzəkli kabinetim, rəngbərəng telefonlar, o yaltaq sifətlər, eyş-işrət məclisləri tez-tez yuxuma girirdi, atam-qardaşım. Hövlnak yuxudan ayılırdım, görürdüm ki, evdəyəm, yanımda da keçmiş məşuqələrim yox, arvad uzanıb. Az qalırdı başıma hava gəlsin. Gördüm yox, belə yaşamaq mümkün deyil. Ürəyim partlayacaq. Xosunvay olacam... Onu da yaxşı bilirdim ki, indiki hökmdar da pulu, rüşvəti, yaltaqları, ona məddahlıq eləyənləri çox sevir. Bir ay get-gəldən sonra özümü birtəhər dürtdüm ey onun qəbuluna. Yalvar-yaxar girdim yanına...

Hə, atam-qardaşım, mən də qoşuldum axına, unutdum kişiliyi, təmiz adı, vicdanı, qeyrəti.  Fikirləşdim ki, bunlar elə mənə qalıb?.. Açdım sandığı, tökdüm pambığı...

Köhnə iqtidar haqda nə gizli, xalq bilməyən sirlər, nə əməllər vardısa, açdım hamısını qoydum ortalığa. Sənə zarafat gəlməsin, mən köhnə iqtidarda əsas aparıcı nazirlərdən biri idim. Bütün dövlət sirlərini, gizli planlarını yaxşı bilirdim. Bir az da üstünə əlavələr eləyib dedim. Hətta onu da danışdım ki, kimi nəyə görə tutmaq olar, kimin nə günahları var, kimin hansı xarici banklarda nə qədər pulları var. Kim hansı ölkənin şpionudu. Kimin harda malı, mülkü var. Kimlər-kimlərlə oturub-durur... Əlqərəz xoruz səsi eşitməyən xəbərlər… Sonra da diz üstə çökdüm qarşısında təzə iqtidarın, təzə hökmdarın və başladım ağlamağa, yalvarmağa... Bir yarım saat ağlayıb, yalvarandan, sıtğayandan  sonra gördüm kişinin sifəti dəyişdi. Başladı gülümsünməyə. Dedim, Allah, sənə min şükür. Deyəsən yönü bəridi. Mənə diqqətlə baxıb, bığaltı gülümsündü və dedi:

 - Sən ki, hər şeyi belə açıq-açığına dedin, xoşum gəldi səndən. Yaxşı, bağışladım səni. Keçdim günahlarından. Bir babat iş də verəcəm sənə. Yaxşı vəzifən olacaq. Ancaq bu gündən sonra gərək mənə işləyəsən.

 - Nə desəniz, hazıram əlahəzrət, - deyə sevincdən ağladım.

 - Bizim bu söhbətimizi heç kim bilməməlidi. Soruşan olsa de ki, elə-belə getmişdim yanına. Heç bir söhbətimiz olmayıb. Heç səni guya mən, qəbul da eləməmişəm. Sonra da bir müxalifət partiyası, bir müxalifət yönlü qəzet yarat. Maliyyə sarıdan korluq çəkməyəcəksən. Ara-sıra məni də yüngülvari tənqid elə. Qoy başa düşməsinlər ki, mənə işləyirsən. Bu da bir siyasət oyunudu. Sizin əvvəlki bədbaxt hökumət bunu bilmədiyinə görə çox yaşamadı...

 - Baş üstə. Öl desəniz, ölərəm, qal desəniz, qalaram. Həmişə sizə sadiq olmağıma and içirəm, əlahəzrət. Ey  Yer üzünün Allahı. Parlaq günəşi.

 - Özün bil. Sadiq olmasan, özündən küs. Bayaqdan danışdıqlarının hamısı çəkilib və lentə yazılıb...

 -  And içirəm sizə, ey böyük şəxsiyyət. Həmişə sizə sadiq olacam. Axı mən o biri iqtidarın komandasında olsam da, sizin gəlişiniz üçün çox çalışmışam. Bunu sizinkilər də yaxşı bilir...

 - Hamısmı deyiblər mənə. Elə ona görə də səni qəbul elədim... Özüm də bu altı-yeddi  ayda səni nəzarətdə saxlatdırmışdım ki, görüm neynirsən. Kiminlə çaşqa-loşkasan. Kiminlə görüşürsən...

 - Sizin hər sözünüz bundan sonra mənim üçün qanundu, ey böyük hökmdar. Lap Quran ayəsi, ən müqəddəs, sımavi kitablar kimi. Nə əmr versəniz, canla-başla eləyəcəm. Öl desəniz öləcəm, qal desəniz qalacam. Nə vaxt desəniz, bir qul kimi qəbulunuzda hazıram.

 - Daha bura gəlib-getməyin lazım deyil. Müxalifət yatmayıb. Tükü-tükdən seçir... Bir tərəfdən də xarici səfirliklər,.. Xarici kəşfiyyat... Olar quşu gözündən vururlar.

- Başa düşdüm...

- Ancaq nə lazımsa, mənim adamlarım gətirib sənə çatdıracaqlar. Kimi söymək, kimi tənqid eləmək, kimi xalqın gözündən salmaq... Nə isə, hər şeyi... Gedə bilərsən!

 Kişiyə bir daha etibarını göstərmək üçün cani-dillə təzim edib otaqdan çıxdım. Özü də daldalı...

 ...İlahi, sənə min şükür. Onda deyirlər ki, su gələn arxa bir də gələr. Yadıma saldım köhnə işçilərimi. Ağız-burnumu çeynəyə-çeynəyə dedim:

- Ax, köpək uşaqları... İndi görün mən sizin ananızı... Hə, atam-qardaşım, indi təzə partiya yaratmışam. Bütünqohum-əqrəbamın, iy dəyənlərimin hamısmı eləmişəm həmin partiyanın üzvü. Hərəsinə də bir dükandan, şadlıq evindən, benzin doldurma məntəqəsindən... canım sənə desin, hardan ki, yaxşı pul çıxır, açıb vermişəm, işlədirlər. Mənim haqq-hesabımı da vaxtlı-vaxtında gətirib çatdırırlar. Yaxşı bir ad da qoymuşam partiyaya: “Vətən ağrıları”. Eyni adlı bir qəzet də təsis eləmişəm. Yaxşı bir vəzifəm də var. Bu seçkidə də Millət Vəkili olacam... Kişi söz verib. Adımı da müxalifətçi kimi siyahıya saldırıb. Hə, atam qardaşım, indi tutmuşam həyatın nəbzini. Bolluca rüşvət alıram. Vəzifələrə adam da qoydururam. Vəzifələrdən adamlar da çıxartdırıram. Doydaq Saməddindən də, Qara Məhərrəmdən də, Ceyrandan da hayıfımı almışam. Hamısını işdən çıxartdırmışam. Deyirlər indi Ceyran barlarda “it döyür”. Hətta Qara Məhərrəmin arvadına, arvadının bacılarına da kişiliyimi sübut eləmişəm... İndi Qara Məhərrəmin arvadı dərdimdən dəli-divanədi. Özünü də, bacılarını da partiyanın üzvü eləmişəm. Hətta Qara Məhərrəmdən də ayırmışam və ayrıca villa alıb vermişəm yaşayır orda. Qara Məhərrəm isə indi küçədə veyil-veyil gəzir.

Müxalifətdən, iqtidardan da kimi söymək, kimi millətin gözündən salmaq, baykot eləmək lazımdısa, kişi xəbər göndərir, mən də qara-qışqırıq, haray-həşir salıram. Əvvəl öz qəzetim, sonra da başqa qəzetlər, saytlar, radiolar, televiziyalar başlayır mənim sözlərimi yazmağa, deməyə. Sonra bir qrup adamlar ki, əlimin altında saxlayıb, pul verirəm, onlar da başlayır mənimlə həmrəy olmağa. Sonra da kütlə qarışır bizə... Başlayırıq mitinqlərə, küçə yürüşlərinə, səfırliklərin qarşısında çıxışlara. Hamı başlayır mənim sözlərimi deməyə... Ona görə də indi məmləkətdə olmuşam millət üçün yanan-dönən beş kişidən biri. Tutmuşam həyatın nəbzini, qarışmışam axına. Yoxsa nə kişilik, nə qeyrət, nə Vətən dərdi, nə millət dərdi. Bunlar hamısı boş kitab, qəzet sözləridi atam qardaşım. Vəzifə hər şeyi əvəz edir. Hətta, canım sənə desin, kişiliyi də, qeyrəti də. Vəzifəyə görə lap yeri gəlsə, Vətəni də, torpağı da, milləti də sataram. Mən vəzifəsiz olanda, gördüyümü görmüşəm...

Məgər mənə qalıb bu millətin dərdi-səri?.. Hamısı  boş şeydi. Təki vəzifən, pulun, xarici ölkələrdə şirkətlərin, villlalrın, hotellərin, böyük biznesin olsun. Bir də arxanda dayanan bir dağ. Hansı ki, ona söykənib istədiyini eləyə biləsən. Qalanları hamısı öz-özünə düzələcək.

İndiki zəmanədən baş çıxarmağın yeganə üsulu budu, atam-qardaşım.

                                                                                               10 avqust, 1999-cu il

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portal ilə birgə Türk xalqalrının mədəniyyəti və irsinin təbliği layihəsində Türk dünyası əfsanələri rubrikasını təqdim edirik.

1532-ci ilin qışında Osmanlı sarayının uzaq bir guşəsində - Manisa sarayında qəribə bir hadisə baş verdi.

Şahzadə Mustafa hələ gənc idi və atası Sultan Süleymanın böyük oğlu olaraq gələcəyin ümidlərindən biri sayılırdı. O, yalnız döyüş sənətlərində deyil, həm də şeir və incəsənətdə bacarıqlı idi. Sarayın ən qiymətli əşyalarından biri isə Anadolunun ən mahir ustası tərəfindən hazırlanan güzgü idi. Güzgünün naxışlarla bəzədilmiş çərçivəsi və parlaq səthi ilə onun qarşısında durmaq həm qorxu, həm də heyranlıq oyadırdı.

 Güzgü, yalnız sadə bir əşya deyildi; o, sarayın qədim sirrlərinin qoruyucusu idi. Əfsanəyə görə, güzgü yalnız gerçəyi göstərirdi. Yalan danışan, xəyanət edən və ya qəlbində nifaq olan kimsə bu güzgüyə baxanda öz simasını dəyişmiş və qəribə bir şəkildə görə bilərdi.

Mustafa bu əfsanəyə şübhə ilə yanaşırdı, amma bir gün başına gələn hadisə bu güzgünün doğrudan da fövqəladə olduğunu sübut etdi.

Bir gün Mustafa sarayın kitabxanasında öz dayəsi Gülbahar xanım ilə söhbət edirdi. Gülbahar xanım Mustafa üçün həm bir ana kimi idi, həm də ona atası Sultan Süleymanın gənclikdə necə ədalətli və mərd olduğunu danışırdı. Amma o gün kitabxanaya birdən-birə sarayın baş əmirlərindən biri gətirildi. Onun əlində möhürlü bir kağız vardı.

“Şahzadə həzrətləri,” – əmir dərin təzimlə dedi. “Bu məktubu təcili oxumağınız lazımdır.”

 Mustafa məktubu aldı və diqqətlə oxudu. Məktubda saray içində gizli bir qiyam planlaşdırıldığı və bu işin içində bəzi yaxın adamlarının da olduğu yazılmışdı. Şahzadə əvvəlcə bu xəbərə inanmadı. Amma əmirin təkidi ilə şübhələrini yoxlamaq qərarına gəldi.

O, sarayın içində xəyanətkarların kim olduğunu tapmaq üçün güzgüdən istifadə etməyi düşündü. Güzgü hər kəsin niyyətlərini açıq göstərirdi. Beləliklə, şübhələndiyi adamları bir-bir güzgünün qarşısına çağırdı.

Bir nəfər – yaxın dostlarından biri olan Sinan – güzgünün qarşısına keçəndə qəribə bir şey oldu. Sinan öz əksini görmək əvəzinə, güzgüdə tamamilə fərqli, kölgə kimi bir sima gördü. Bu görüntü yalnız bir anlıq olsa da, Mustafa hər şeyi başa düşdü. Sinan onun etibarını sarsıdan xəyanətkar idi.

Mustafa güzgünü göstərərək soruşdu:

“Bu nə deməkdir, Sinan? Niyə əksin belə dəyişir?”

Sinan qızardı, sonra isə diz çökərək dedi:

“Bağışlayın, şahzadə! Mənə təzyiq etdilər, yoxsa ailəmi öldürəcəkdilər.”

Mustafa dostunun xəyanətindən sarsılsa da, onu cəzalandırmadı. Amma bu hadisə onun güzgüyə münasibətini dəyişdi. Daha sonra o, güzgüyə yaxınlaşıb özünə baxdı. Güzgü tam bir əks göstərmirdi – ortadan çartlamışdı.

“Bu çartlaq, qəlbimdəki yaranın əksidir,” – Mustafa yavaşca dedi. “Güzgü mənim sarsılmış etibarımın şahididir.”

 O gündən sonra Mustafa güzgünü heç vaxt saray otaqlarında saxlamadı. Güzgünün çartladığı yerdə qalmış üzü isə həmişə ona xəyanətin və əsl həqiqətin nə qədər acı ola biləcəyini xatırlatdı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi. “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

Zənnimcə, Rəhman Orxanı xüsusi təqdim etməyə ehtuyac yoxdur. Qələm sahibləri, mətbuat nümayəndələri, xüsusən sumqayıtlılar onu yaxşı tanıyırlar.

Rəhman Orxan mənim də yaxşı tanıdığım insanlardan idi. Bizimlə qonşu kənddə anadan olmuşdu. Onunla tez-tez əlaqə saxlayar və mətbuat üçün hazırladığım yazılarımla əlaqədar məsləhətlər alardım. Çapa hazırlanan kitablarım haqqında ilk rəyləri də Rəhman müəllimdən dinləmişəm.  Ondan həmişə səmimi münasibət, diqqət və qayğı görmüşəm. O, sadə, təvazökar və əmimi, xalqını ürəkdən, bütün varlığı ilə sevən, vətənpərvər insan idi.   O, 36 il respublika mətbuatında böyük uğurla çalışmışdı.

Rəhman Orxan həmişə ulu öndərimiz Heydər Əliyevin adını uca tutub, ona daim böyük ehtiram bəsləyib. O, sözdə yox, əməldə Heydər Əliyevçi idi. Onun üçün H.Əliyev əvəzedilməz lider idi.

R.Orxan həmçinin "Heydər Əliyev və Azərbaycan kimyası" kitabının tərtibçisi və redaktoru olmuş, "Bakinets" qəzetinin eyni adlı - "Heydər Əliyev və Azərbaycan kimyası" adlı xüsusi buraxılışını hazırlayaraq, nəşr etdirmişdir.  Bu kitabda və xüsusi buraxılışda  respublikada, o cümlədən Sumqayıtda  kimya sənayesinin yaradılmasında və inkişafında Heydər Əliyevin müstəsna xidmətlərindən bəhs olunur.

Bunlardan başqa Rəhman Orxan son illərdə dövlət rəhbərliyinin böyük diqqət və qayğısı sayəsində sürətlə yeniləşərək, gündən-günə daha da abadlaşan, dünyanın maraq doğuran, əsrarəngiz şəhərinə çevrilən Sumqayıta həsr etdiyi "Dənizə doğru addımlayan şəhər - Sum qayıtdı!" kitabının da müəllifidir.

R.Orxan "Vışka" və "Bakinets" qəzetlərində Ulu Öndərin dühasının, siyasi qüdrətinin, müdrikliyinin təbliğatçısı olub. Bunu onun yazılarından da aydın görmək mümkündür. Məsələn, “Bakinets” qəzetinin 30 iyun 1993-cü il tarixli sayında “O qayıtdı!!” (“Oн вернулся!!.”) başlıqlı yazı da dediklərimizi sübut edir.

 Azərbaycan Respublikasının Əməkdar jurnalisti Əli Nəcəfxanlı “Yenidən hakimiyyətə qayıdan Heydər Əliyev jurnalist Rəhman Orxanı görüşünə niyə çağırtdırmışdı?” başlıqlı yazısında qeyd edirdi ki, “Azərbaycanın görkəmli kino-rejissoru, “Lider” telekanalının Azərbaycan üzrə rəhbəri, Ulu öndərlə bağlı ilk və maraqlı sənədli filmlərin müəllifi Davud İmanov bir dəfə bizimlə söhbətində bildirmişdi ki, o, səhər tezdən Heydər Əliyevlə görüşməli idi. Adəti üzrə yolüstü qəzet köşkünə baş çəkərkən Heydər Əliyevin o vaxt üçün çox nadir, həm də iri olan portretinin verildiyi qəzetin məhz sumqayıtlı dostu Rəhman Orxanın qəzeti – “Bakinets” olduğunu görüb, ondan dərhal iki nüsxə alıb, respublika rəhbərinin görüşünə getmişdi. Onun dediyinə görə, Heydər Əliyev qəzetin ilk səhifəsində “Oн вернулся!!.” başlıqlı yazıda “Оn должен был вернуться! Оn, именно Оn нужен был в этот самый трудный, наитяжелейший период нашего народа. Именно Оn, обладающий богатым опытом большого политика и лидера, может вывести народ из трудного военного и эконoмического положения, в котором он оказался…” sözlərindən sonra məqalə və şəklin altında iri hərflərlə bütün səhifə enində yazılmış “İgid odur – hər əzaba qatlana, igid odur – atdan düşə, atlana!..” atalar misalını oxuduqda xalqın onu bu cür sevib, yüksək dəyərləndirməsindən, həmin ağır günlərdə yalnız ona güvənməsindən təsirlənib-kövrələrək, gözləri dolmuşdu. Həmin an da köməkçisinin “düyməsini” basaraq, təcili olaraq “Bakinets” qəzetinin redaktorunu yanına dəvət etməyi tapşırmışdı…”

         Əli müəllim davam edərək yazırdı: “…Vışka”nın məsələdən xəbərdar olan o vaxtkı məsul katibi Tofiq Ağayev kabinetindən çıxaraq səmimi, inandırıcı səslə dedi ki, Rəhman, tez “Bakı” qəzetinə, Ağa müəllimə zəng elə, səni axtarırlar.

Gənc redaktor istər-istəməz narahat olmağa başladı ki, “bəlkə, qəzetdə hansısa vurğu, aksent düzgün verilməyib, siyasi naşılıq olub?”. Odur ki, cəld “Bakı”-“Baku” qəzetlərinin baş redaktoru, nəşriyyatda hamının böyük hörmət bəslədiyi Ağa Ağayevə zəng etdi. Ağa müəllim telefonda həyəcanlı halda soruşdu: “Rəhman, sən qəzetində Heydər Əliyevlə bağlı nəsə vermisən? Mənə Milli Məclisdən zəng eləyiblər, elə biliblər ki, biz “Bakı” qəzetində onunla bağlı  məqalə və şəklini vermişik. Ancaq dərhal başa düşdüm ki, bu, olsa-olsa, sənin işin ola bilər. Yəqin qəzetlərin adını – “Bakı” və “Bakinets”i səhv salıblar”.

Ağa müəllim gənc həmkarını çox intizarda saxlamayaraq demişdi: “Heydər Əliyev səni görmək istəyir. Tez qəzetdən 70-80 nüsxə də götürüb, düş aşağı, mənim maşınımla təcili gedirik Milli Məclisə”.

“Bakinets”in redaktoru qəzetləri də götürüb, nəşriyyatın qarşısına çıxana kimi hər işində çox məsuliyyətli, dəqiq və operativ olan Ağa müəllim artıq 7-ci mərtəbədən düşərək, öz xidməti redaksiya maşınının yanında idi. Maşına oturar-oturmaz gənc həmkarından tələm-tələsik qəzetlərdən birini götürüb, 30 illik peşəkar nəzər-diqqəti ilə onu böyük maraqla nəzərdən keçirərək, “əladır, Rəhman, çox gözəl!” demişdi.

Milli Məclisə çatıb, içəri daxil olanda “Nyu-York Tayms” və “Vaşinqton Post” qəzetlərinin Azərbaycan üzrə xüsusi müxbiri Tomas Qoltsla rastlaşırlar və Rəhman Orxan onu ölkəmizə rəğbəti olan bir jurnalist kimi tanıdığından, məmnuniyyətlə qəzetin bir nüsxəsini ona bağışlayır. (Səhərisi günü  – iyulun 1-də Tomas hər iki Amerika qəzetində “Bakinets” qəzeti…Heydər Əliyevin hakimiyyətə gəlişini sevinclə, alqışlarla qarşıladı” sözləri ilə müşayiət etdiyi məqalə vermişdi).

O vaxtlar Milli Məclisin Mətbuat xidmətinin rəhbəri olan tanınmış yazıçı-dramaturq, Azərbaycanın Əməkdar jurnalisti, mərhum  Aqşin Babayev də, sən demə, “Bakinets”in yeni nömrəsini intizarla gözləyirmiş: “Rəhman, görüm sən qəzetdə nə vermisən ki,  Heydər müəllim səhərdən bir-neçə dəfə səni soruşub?”. Və qəzeti əlinə alıb baxmağı ilə fərəhlə, gülə-gülə demişdi ki, “Baho, sən lap qiyamət eləmisən ki, çox pakizə! Kişi buna görə səni görmək istəyir də… Oturun burda, indi gəlirəm” deyib, qəzetləri də götürüb, xoş bir ovqatla Milli Məclis sədrinin (o vaxt H.Əliyev hələlik Milli Məclisin sədri idi) köməkçisi Fazil Muradəliyevin yanına tələsdi…

Həmin əlamətdar gündən sonra Ulu öndər Heydər Əliyevin tapşırığı ilə “Bakinets” qəzetinin redaktoru bütün mühüm respublika tədbirlərinə dəvət olunurdu. Onlardan ən çox yadda qalanı isə, əlbəttə ki, 20 sentyabr 1994-cü ildə “Gülüstan” sarayında “Əsrin kontraktı”nın – Beynəlxalq neft sazişinin imzalanması mərasimi idi”. (Yenidən hakimiyyətə qayıdan Heydər Əliyev jurnalist Rəhman Orxanı görüşünə niyə çağırtdırmışdı?)

O, 1985-ci ildən Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü idi. 1993-cü ildə Osman Mirzəyev adına Respublika mükafatına layiq görülmüşdü.. Ölkə rəhbərinin 4 oktyabr 2016-ci il tarixli sərəncamı ilə ona Azərbaycan Respublikasının "Əməkdar jurnalisti" fəxri adı verilib.

Rəhman Orxan 02 fevral 2024-cü ildə vəfat etdi, öz ölümü ilə dost sıralarımızı seyrətdi.

Lakin mən əminəm ki, o bütün sumqayıtlıların, bütün mətbuat işçilərinin və sevimli oxucularının, dostlarının xatirəsinə yaşamaqda davam edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Dilimizin lüğət tərkibinə bunca bələd olan daha kimi tanıyıram? Heç kimi. Şair çıxışlarında bəzən bir sözə 10 sinonim işlədirdi. Hətta “Parni iz Baku” onun bu qabiliyyətini dodaqqaçıran gözəl bir səhnəciklə də xatırlatmışdı...

Bu gün onun günüdür, onun – Zəlimxan Yaqubun.

 Nə toxa bel bağla, nə aca söykən,

Nə şaha arxalan, nə taca söykən,

Özün basdırdığın ağaca söykən,

Bağbandan min dəfə bağ vəfalıymış.

Zəlimxan dilində min dürlü dastan,

Gah toydan söz açır, gah da ki, yasdan.

Bahalı köynəkdən, əlvan libasdan

Kəfən etibarlı, ağ vəfalıymış.

Yüzü yüz söz desin çöldə-bayırda,

Bu evin zəhməti sənə düşəcək.

Qayğının böyüyü, yükün ağırı,

İşin əziyyəti sənə düşəcək.

"Zəlimxan yeganə şairdir ki, Azərbaycanda heç bir təbliğata ehtiyacı yoxdur" – bunu Xəlil Rza Ulutürk deyibdir.

Zəlimxan Yaqub 1950-ci il yanvarın 21-də Borçalının - Bolnisi rayonunun Kəpənəkçi kəndində anadan olub. Ədəbi fəaliyyətinə 1966-cı ildə “Qələbə bayrağı” rayon qəzetində “Şota Rustaveli” adlı ilk şeiri ilə başlayıb. Elə o vaxtdan fəal yaradıcılıqla məşğul olub.

 Ə.Haqverdiyev adına Ağdam Dram Teatrında “Aşıq Ələsgər” adlı mənzum pyesi tamaşaya qoyulub. 1967-ci ildə doğulduğu kənddə orta məktəbi, 1972-ci ildə isə Azərbaycan Dövlət Universitetinin kitabxanaçılıq fakültəsini bitirib.

1973-cü ildən 1978-ci ilə qədər "Azərkitab" sistemində, "Kitab pasajı" adlı kitab dükanında satıcı, baş satıcı, şöbə müdiri, 1975-ci ildən 1985-ci ilə qədər Azərbaycan Könüllü Kitabsevərlər Cəmiyyətində təbliğat şöbəsində redaktor, şöbə müdiri, 1987-ci ildən 1994-cü ilə qədər "Yazıçı" nəşriyyatında poeziya şöbəsində redaktor, şöbə müdiri vəzifələrində çalışıb.

1995–2005-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin deputatı olub. İlk şeiri 1966-cı il oktyabrın 4-də, Gürcüstan SSR Bolnisi rayon qəzeti "Qələbə bayrağı"nda dərc edilib. 1983-cü ildən AYB-nın üzvü olub.

2008-ci il avqust ayının 29-da Azərbaycan aşıqlarının V qurultayında Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin sədri seçilib. 1994-cü ildən Azərbaycan Respublika Prezidenti yanında Əfv Komissiyasının üzvü olub.

Rəsmi nümayəndə heyətinin tərkibində 1995–2000-ci illərdə Çində, Səudiyyə Ərəbistanında, Almaniyada, ABŞ-də, İsveçdə, İsveçrədə, Qırğızıstanda, Türkiyədə, Fransada və İraqda işgüzar səfərlərdə olub.

Mükafatları

Məmməd Araz ədəbi mükafatı (1995) ilə, "Şair harayı", "Vətən yaralar", "Sizi qınamıram" və "Ziyarətin qəbul olsun" kitabına görə H. Z. Tağıyev adına mükafatla (1995), "Şöhrət" ordeni və Gürcüstan Respublikasının "Şərəf" ordeni ilə təltif edilib. 2005-ci ildə "Azərbaycanın xalq şairi" fəxri adına layiq görülüb.

5 oktyabr 2012-ci ildə Xalq şairi Zəlimxan Yaqubun indiyədək qazandığı mükafatlar sırasına biri də əlavə olunub. Amerika Birləşmiş Ştatlarında fəaliyyət göstərən Azərbaycan Nyu-York Assosiasiyası xalq şairini Fəxri diplom və medalla təltif edib.

Ankaradakı Türk Dünyası Araşdırmaları Beynəlxalq Elmlər Akademiyasının beynəlxalq Ödül Komitəsinin 7 fevral 2014-cü il tarixli qərarıyla Azərbaycanın xalq şairi Zəlimxan Yaqub Türk ədəbiyyatına yüksək xidmətlərinə görə Beynəlxalq Nazim Hikmət Şeir Mükafatı ilə təltif olunub.

 Xatırladaq ki, iki ildə bir dəfə Türk dünyası yazarları arasından bir nəfərin təltif olunduğu bu mükafata Azərbaycandan ilk dəfə layiq görülən Zəlimxan Yaqubdur.

Zəlimxan Yaqubun görkəmli dövlət xadimi Heydər Əliyevə ithaf etdiyi "Əbədiyyət dastanı" poeması haqqında şair-publisist Əli Rza Xələfli "Ölməzlik nəğməsi" ("Vətən" nəşriyyatı, 2013) adlı kitab yazıb və nəfis tərtibatda çap etdirib.

2016-cı ildə Xalq şairi Xəlil Rza Ulutürkün "Əbədi Prometey" adlı kitabı nəşr olunub. Kitabı Əməkdar mədəniyyət işçisi Musa Nəbioğlu nəşrə hazırlayıb və "Elm və təhsil" nəşriyyatında nəfis tərtibatla çap olunub.

 Kitabda, Zəlimxan Yaqubu "Əbədi Prometey, əbədi Səməndər quşu" adlandıran, onu "şeirimizin, poeziyamızın, Azərbaycan xalqının başucalığı" hesab edən, hələ 30 il bundan əvvəl "Zəlimxan yeganə şairdir ki, Azərbaycanda heç bir təbliğata ehtiyacı yoxdur", — deyən X. R. Ulutürkün Zəlimxan Yaqub yaradıcılığına həsr etdiyi məqalələri, vaxtilə gündəliyində onunla bağlı etdiyi qeydlər toplanıb

Kitabları

- Şair harayı

- Vətən yaralaSizi qınamıram

- Ziyarətin qəbul olsun

- Od aldığım ocaqlar

- Mən sənin qəlbinə necə yol tapım

- Böyük ömrün dastanı

- Qayıdaq əvvəlki xatirələrə

- Gözlərimin nurudu doğulduğum bu torpaq

- Mən bir dağ çayıyam

Filmoqrafiya

- Tikdim ki, izim qala (film, 1997)

- Böyük ömrün davamı (film, 2007)

- Mən Hüseyn Arifəm… (film, 2010)

- Atalar yolu (film, 2010)

2009-cu il iyunun 6-da Türk Dünyası Araşdırmaları Uluslararası Elmlər Akademiyasının "Türk dünyasına hizmət" mükafatına layiq görülərək həmin Akademiyanın fəxri doktoru seçilib. 2010-cu ildə Zəlimxan Yaquba Gürcüstan-Azərbaycan dostluğu mövzusunun poetik işıqlandırılmasında xüsusi xidmətlərinə görə Heydər Əliyev adına Gürcüstan-Azərbaycan Tədris Universitetinin fəxri doktoru adı verilib. Zəlimxan Yaqubun həyat və yaradıcılığından bəhs edən Zəlimxan dastanı adlı sənədli bioqrafik film həsr olunub.

Zəlimxan Yaqub uzun müddət böyrək çatışmazlığından əziyyət çəkib. Türkiyə, Almaniya kimi ölkələrdə müalicə kursu keçib. Hər iki böyrəyi olmayan ictimai xadim ömrünün son illərində dializ qəbul etməklə yaşayıb. O, 2016-cı il yanvarın 9-da dünyasını dəyişib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)

Zəhra Allahverdiyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Qərənfil çox estetik gözəlliyə malikdir. Mən əvvəllər elə bilirdim ki, qərənfil yalnız qırmızı rəngdə olur. Sən demə, ölkəmizdə onun 26 növü var. Son illərə qədər düşünürdüm ki, niyə məzarlara qərənfil qoyulur? Qızılgül də gözəl güldür, bəs onu niyə qoymurlar?

Qərənfil sovet dövründə qızılgüldən daha populyar idi. Kişilər sevdiklərinə elə qərənfil bağışlayırdılar. Qırmızı qərənfil gülünün mənası sevgi və hörmət, eyni zamanda güclü və əbədi sevgini ifadə edirdi.

Qərənfil sadə, amma möhkəm bir çiçəkdir. Lakin bu gün qərənfil Azərbaycan üçün sadə bir gül deyil. O, xalqın hüznünün və eyni zamanda azadlıq çırpıntılarının simvoludur.

Hazırda, dəfn mərasimlərində isə məzar üstünə qərənfil təbiətin və insanın faniliyini ifadə etmək üçün qoyulur. Dəfn mərasimlərində bu qaydadır, çünki bu, həm hörmət, həm də kədərin rəmzidir.

Onun yaranma tarixi isə heç də çox uzaqda deyil. 1990-cı illərin əvvəllərində - ötən gün növbəti ildönümünü qeyd etdiyimiz 20 yanvar faciəsi ilə bağlı mərasimlərdə Azərbaycanın müstəqillik mübarizəsi şəhidlərinə hörmət əlaməti olaraq qərənfildən geniş istifadə edilib. Binə qəsəbəsində olan qərənfil plantasiyalarından çiçəklər hadisə baş verən yerlərə, yollara, məzarlara tökülüb.

O vaxtdan da qırmızı qərənfil sanki şəhid qanına boyanaraq qırmızı rəng alıbmış kimi matəm rəmzini ifadə etməkdədir.

Bəs görəsən, əvvəllər sevgi mənasında bağışlanan qərənfili bu gün kiməsə bağışlasalar, necə anlayarlar? Sevgi etirafı kimi, yoxsa pis arzu kimi?

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Hər bir film işi öz dövrünün dili, ritmi və ruhu ilə danışır. Lakin nadir ekran əsərləri var ki, yalnız hadisənin yox, insanlığın dərin qatlarını da izah edir. “Birsigün gecəyarısı…” filmi məhz belə ekran əsəridir. Bu film 1981‑ci ildə rejissor Arif Babayev tərəfindən çəkilmiş, Azərbaycanın ilk çekistlərinin fəaliyyətinə həsr olunmuş dramatik macəra işidir. Film həm sovet dövrünün kinematoqrafik ənənələrini, həm də xalqın yaddaşında iz qoyan milli kontekstləri birləşdirir.

Tarixi məqam və mərkəzi ideya

“Birsigün gecəyarısı…” yalnız tarixi süjet deyil — bu, ideallar uğrunda mübarizənin, gələcəyin qorunması üçün ən çətin anlarda verilən qərarların ekran dilidir. Film 1921‑ci ilin aprel ayında baş verən olaylara işıq salır və Sovet Azərbaycanına qarşı hazırlanan əksinqilabi qiyamın pozulması üçün fəaliyyət göstərən fövqəladə komissiyanın əməliyyatlarını təsvir edir. Bu dövr Azərbaycan tarixinin kritik məqamlarından biridir və film bu ağır məqamları yalnız faktların deyil, insanların daxili ruh mübarizəsinin prizmasından göstərir.

Film göstərir ki, millətin taleyi yalnız front xəttində deyil, həm də gizli missiyalarda, səssiz gecələrdə və vicdanın sınağı ilə üz-üzə qaldığı anlarda formalaşır.

Obrazlar — insanın vəzifəsi ilə vicdanı arasında

Filmin obrazları yalnız rollardan ibarət deyil — onlar tarix və insan arasında körpüdür. Bu ekran əsərində milli kimlik, vətənə sədaqət və məsuliyyət anlayışları bir-birinə qarışır:

Nəriman Nərimanov obrazı vasitəsilə film yalnız konkret bir şəxsiyyətin deyil, ideallar uğrunda mübarizə edən xalqın portretini çəkir.

Digər qəhrəmanlar — Baba Əliyev, Yakov Zinoyeviç, İsrafil bəy və başqaları — fərqli baxışlara və həyat yoluna malik olsalar da, hamısı böyük bir məqsədin bir parçasıdır.

Bu obrazlar ekran vasitəsilə mənəvi sınaqdan keçən insanları göstərir: onlar yalnız əmrlərə tabe olmayan, həm də daxili əminlik və vicdanla hərəkət edən şəxslərdir.

Dramaturgiya və estetika — səssiz gücün ifadəsi

Arif Babayev kino dilində yalnız hadisələri deyil, həm də psixoloji gərginliyi ustalıqla əks etdirir. Film süjetini dramatik örtük altında təqdim etməklə tamaşaçını yalnız baxışla deyil, eyni zamanda düşüncə ilə də dialoqa çağırır.

Azərbaycan kinematoqrafiyasında bu cür əsərlər mövcuddur ki, onlarda ekran yalnız görüntülər toplusu deyil, düşüncənin güzgüsüdür. “Birsigün gecəyarısı…” bunun ən tipik nümunəsidir. Film ikonika ilə ideyanı, detektiv elementlərlə milli yaddaşı ustalıqla birləşdirir və göstərir ki, tarix yalnız keçmiş deyil — o, bu günə də mesajlar daşıyır.

Mükafatlar və kino tarixində yeri

Bu ekran işi təkcə tamaşaçıla deyil, həm də peşəkar ictimaiyyətlə dialoq qurub. Film yaradıcı heyətinə SSRİ Dövlət Təhlükəsizliyi Komitəsinin “çekistlər və sərhədçilər haqqında ən yaxşı kino əsəri” üçün mükafat qazandırıb, daha sonra isə Azərbaycan Dövlət Mükafatına layiq görülüb. Bu mükafatlar filmə yalnız rəsmi qiymət demək deyil — millətin yaddaşında qalıcı yer tutduğunun əyani göstəricisidir.

Niyə bu film bugün də vacibdir?

“Birsigün gecəyarısı…” bugünkü tamaşaçı üçün də aktuallığını qoruyur, çünki o, yalnız müəyyən bir dövrün hadisələrini deyil, insanın öz missiyası ilə daxili vicdanı arasında sınaqdan keçdiyi anları əks etdirir. Bu ekran işi bizə xatırladır ki:

Tarixi hadisələr yalnız baş verənlərdən ibarət deyil, onların arxasında duran insanlar və onların ruh mübarizəsindən formalaşır.

Hər bir qərar — nə qədər çətin olmasa da — həm fərdi, həm də kollektiv məsuliyyət daşıyır.

Milli kimlik yalnız qanunla deyil, həm də vicdanla qorunur.

Bu baxımdan film yalnız kino tariximizin parçası deyil — oxunması, fikir ayrılığı və ruhani düşüncə ilə yenidən dialoqa girilməsi lazım olan bir sənət əsəridir.

Son söz

“Birsigün gecəyarısı…” yalnız bir detektiv-epopeya deyil. Bu film — tarix, insan və vicdan arasında üçbucağın düşüncəli təhlilidir. Əsər bizi ruhun sınağına çəkir, qərarlarımızın yalnız bu günümüzü deyil, gələcəyimizi də formalaşdırdığını xatırladır. Bu ekran işi tamaşaçını rahatca baxmağa deyil, düşünməyə çağırır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)

Bir müddətdir ki, Xalq yazıçısı, akademik Kamal Abdullanın əsərlərindən seçilmiş bir sıra qranula – cövhər sayıla biləcək məqamları “Ədəbiyyat və incəsənət” oxucularına təqdim edirdik, bu gün dərci yekunlaşdırırıq. Nə xoş ki, sizlər bu dərcləri maraqla qarşıladınız, onlardan xeyli bəhrələndiniz. Buna sizlərdən aldığımız rəylər sübutdur.

Kamal Abdulla özü seçilmiş bu cövhərlər barədə yazır: “İllərdən bəri yazdığım müxtəlif şeirlərin, esselərin, pyeslərin, hekayə və romanların, publisistik məqalələrin və elmi əsərlərin, verdiyim intervülərin hər birinin içində yer almış və bu gün də öz məzmunu, tutumu, forması ilə diqqətimi çəkən misralar, cümlələr günlərin bir günü sanki dil açıb mənə dedilər ki, bizim bir-birimizdən zaman və məkanca ayrılığımıza son qoy və bizi bir-birimizin yanında yerləşdir. Sən görəcəksən ki, bu zaman biz tamamilə yeni bir cazibədə zühur etmişik. Onlar qeyri-səlis məntiq dili ilə desək, içində olduqları mətnin qranulaları (ilkin vacib hissəcikləri) idi. Qranula, başqa cür ifadə etsək, cümlədən (mətndən) bütün artıq hissələri siləndən sonra yerdə qalan cövhərdir.”

Beləliklə, Kamal Abdulladan son qranulalar:

1.

Yazmağa tələsən gənclər üçün: Yazmayın. Hələ oxuyun. Yazmaq oxumağın cansız ruhudur.

2.

Oxuyub başa düşməyə bilərsən. Dünyanın axırı olmaz. Yaxud oxuyub başa düşdüyünü zənn edə bilərsən. Yenə də dünyanın axırı olmaz. Oxuduğunun səndən kənar qalmasının bir səbəbi ola bilər. Kontekst sənə yaddır. Mənəvi, psixoloji, tarixi, intellektual kontekst sənə yaddısa, bax, bunun əlacı yoxdu. Bax, bu zaman dünyanın həqiqətən də axırı gəlir.

3.

“Məni daha gözləmə,

Gəlib yığılma

Səni görməyən gözlərimə.

Səni mən unutmaram,

Səni mən unutmaram,

Məni daha gözləmə.”

4.

Ramiz Rövşən: “Kamal yazanda dincəlir.”

Düz sözə nə deyəsən?!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)

Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 Bu ünvanlayacağım sözlər, məni özünə yaxın bilən dostuma, içində mühakimə edən ailəmə və mənim həqiqətimi görmədən məni dəyişməyə çalışan sevgilimə həsr olunur. Hər biri, daxilimdəki qarışıqlığın dərininə enmək əvəzinə, yalnız səthidə dolaşan bir düşüncə ilə məni anlamağa çalışır. Amma mənim sükutum, onların gördüyü boşluqlardan çox daha genişdir, daha sükunətli və daha həqiqi.

 Mənə baxırsınız, amma məni heç vaxt görə bilməyəcəksiniz. Gözlərinizdə bir neçə toxunuş var, bəlkə də, mənim içimdəki "qaranlıqlara" doğru bir dəqiqəlik səssiz baxmaq istəmirsiniz. Sizin nə düşündüyünüzü bilmək, mənim sükutumu dərk etməkdən asan olardı, çünki bəzən heç bir söz daha güclü deyil. Mənim sükutum, boşluq deyil. Mənim sükutum həyatın mənasını daşıyır, ən qorxulu, ən dərindən gizlənən hisslərimi içində saxlayır. Hər sükutum bir xəyal, hər düşüncəm bir dünya yaratmağa qadirdir. Bu, heç də sizin gözlərinizdəki boşluğun əksinə deyil. Mənim üzüm bəzən sizə soyuq və qorxulu görünə bilər, amma hər şeydən əvvəl, mənim üzüm heç vaxt maska taxmadı.

Siz deyirsiniz ki, mən pisəm. Amma...

Pislik nədir?

Mənim üçün, bir şeyin pis olması, sadəcə, o şeyin qarşısına çıxmaq, sizin "yaxşılıq" anlayışlarınızı pozmaq deyil. Mənim üçün pislik - bu dünyada yaşamağın şərti olan bir dəyişiklikdir. Mənim üçün "yaxşılıq" dedikləriniz, sanki hər şeyin örtülməsidir. Cəmiyyət, hər şeyi nəzəriyyə üzrə "yaxşı" və "pis" olaraq ayırır, amma mənim dünyamda bu anlayışlar heç bir məna daşımır.

Mənim yolum, bu dünyada hər şeyin gerçək üzünü göstərmək üçün var. Bəli, mənim yolum çətin, qarışıq və bəzən qorxuludur, amma mənim içimdəki həmin qarışıqlıq, bir zamanlar sizin yaratmağa çalışdığınız qaydalardan qat-qat dərin və həqiqidir. Mənim gözlərimdəki bu qarışıqlığı anlamağa cəsarət etməsəniz, heç zaman doğrumu görə bilməyəcəksiniz.

Siz sadəlik axtarırsınız. Sizin dünyanızda hər şeyin qaydaları var, hər şey öz yerində, bir nizamla irəliləyir. Ancaq mənim dünyamda o nizamın heç bir yeri yoxdur. Mənim üçün həyat sizin dəqiq qrafiklərinizin içində sıxılacaq qədər kiçik deyil. Mənim həyatımda "sadəlik" yoxdu; hər şey mürəkkəbdir, hər şeyi daha çox anlamağa dəyər. Sadəlik yalnız bir pərdədir, bir illüziya. Və siz onu izləyərkən mənim içimdəki qarışıqlığı heç vaxt görə bilməyəcəksiniz. Mən sadəcə öz yolumla gedirəm, və o yol mənim öz daxili həqiqətimlə barışmağımdır. Mənim hər sükutumda bir neçə qırıq döyünən ürək var, hər addımımda isə həyatın ən tünd anları.

Sevgi...

Mənim sevdam, çox vaxt tərtib olunmuş qaydalara sığmaz. Mənim üçün sevgi, sadəcə bir duyğu deyil, o, insanın ən dərin yerindəki boşluqları, ağrıları və sonsuzluqları qəbul etmə haqqıdır. Sevgi içində gizlənmiş qaranlıqla barışmadığı müddətcə, heç vaxt tamlıq tapmaz. Mənim eşqim, mükəmməl deyil, amma bu, onu daha çox qiymətləndirir. Mənim sevdam, heç bir yerə bağlanmaz, çünki o, öz içimdə olan bir aləmdə yaşar. Mənim içimdəki sevgi də, mənim qarışıqlığım kimi, sərhədsizdir, əslində, heç bir tərifi belə mövcud deyil.

Siz deyirsiniz ki, mən pisəm, amma mən heç vaxt sizin "yaxşılıq" dediyiniz yolda addımlamamışam. Çünki mənim həqiqətim heç vaxt sizin tərtib etdiyiniz qaydalara sığmayacaq. Bəlkə də mən indi Çarlz Mansonu anlayıram, çünki o da özünü yaratmaq, dünyaya qarşı qalxmaq istəyirdi. Amma mən onun qəzəbini, dağıdıcı gücünü deyil, onun sükutunu, onun öz varlığını hissetmə və öz yolunutapma mübarizəsini anladım. Mənim yolum fərqlidir. Mənim yolumda heç bir qəzəb yoxdur, yalnız bir tənhalıq və onunla barışma haqqı var. Mən, bəzən, dünyanı dağıtmaq istəmirəm, amma dağıdılmaqdan qorxuram. Mənim sükutumda bütün bu qırıq parçalar mövcuddur. Mənim sükutum, zaman-zaman sizi qorxutsa da, yalnız mənim öz həyatımın real üzüdür.

Siz məni başa düşməyəcəksiniz. Amma mən buna öyrəşdim. Mənim içimdəki hər sükut bir dərddən, bir itirilən dəyərdən, amma ən əsası, bir azadlıqdan doğur. Mənim yolum, hər zaman sükutla, yalnız öz həqiqətimlə davam edəcək. Çünki bu yol, mənim hər addımımı işıqlandıran bir yoldur. Və bu yolda hər şey bir mənaya sahibdir, hər şey bir anlam dərinliyi daşıyır.

Varlığın özünü anlamaq üçün davam edən bir səfərdə, əzabın, qarışıqlığın və tənhalığın dərinliklərində sükut bəzən ən böyük cavabdır. Varlığın həqiqətini anlamaq, yalnız xarici dünyada deyil, daxilimizi, ən qorxulu və ən gizli künclərimizi öyrənməkdədir. Bəlkə də, biz heç vaxt tamamlanmayıb, mükəmməl olmayacağıq; bəlkə də heç vaxt tam olaraq anlaşılmayacağıq. Amma bu yol, əslində, özünü tapmaq üçün bir azadlıqdır.

Sükutda itirdiklərimizi tapmaq, qarışıqlıqda həqiqətimizi anlamaq, hər addımda bir az daha çox özümüz olmaqdır. Hər bir hərəkət, hər bir seçim haqqı, bizi daha da yaxınlaşdırır, amma hər zaman bir az daha uzaqlaşdırır da.

Bəlkə də həyatın özü, bu davamlı axtarışdır. Bu axtarış, nəhayət, insanın əlindən sürüşüb gedən, amma heç vaxt qurtara bilmədiyi bir arzuya çevrilir...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)