Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

1996-cı il.

Azərbaycan zəifdir.

Torpaqlar işğal altındadır.

Təzyiqlər isə güclüdür.

Və məhz bu vaxt Heydər Əliyev Şuşa və Laçın sakinləri qarşısında danışır.

Açıq danışır.

Riskləri gizlətmir.

Tarixi qərarın məsuliyyətini üzərinə götürür.

Sosial mediada yayılan bu video parça bir daha göstərir ki, əgər Heydər Əliyev o dövrdə Laçın və Şuşa məsələsində, eləcə də "Dağlıq Qarabağ" adlı qondarma qurumun statusu məsələsində azacıq belə güzəştə getsəydi, bu gün Azərbaycanın Qarabağ zəfəri bəlkə də mümkün olmayacaqdı. Video, illər öncə aparılan böyük siyasi oyunun mahiyyətini və həmin oyunda Azərbaycanın hansı təhlükələrlə üz-üzə qaldığını aydın şəkildə ortaya qoyur.

Heydər Əliyev həmin çıxışında beynəlxalq dairələrin və vasitəçilərin Azərbaycana təqdim etdiyi planı açıq şəkildə izah edir və niyə bu plana razılaşmadığını xalqın qarşısında əsaslandırır. O deyirdi:

“Onlar deyirlər ki, Laçın, Şuşa məsələsi Dağlıq Qarabağın statusu müzakirə olunan vaxt müzakirə olunsun. Siz niyə razılıq vermirsiniz, niyə inadkarlıq edirsiniz, deyirlər mənə? Bəziləri deyirlər ki, bəlkə mən düz eləmirəm, çünki inadkarlıq edirəm. Axı bu məsələni mərhələ-mərhələ əldə etmək olar.”

Heydər Əliyev bu “mərhələli həll” planının mahiyyətini də açıqlayır. Plan ondan ibarət idi ki, əvvəlcə Ağdam, Füzuli, Cəbrayıl, Zəngilan, Qubadlı, Kəlbəcər rayonları azad edilsin, həmin rayonlara sakinlər qayıtsın, bununla da müəyyən “müsbət atmosfer” yaransın. Ermənistan tərəfi və beynəlxalq vasitəçilər iddia edirdilər ki, bu, qarşılıqlı etimadı artıracaq, gərginliyi azaldacaq və bundan sonra Dağlıq Qarabağın statusu müəyyənləşdiriləcək.

Heydər Əliyev həmin çıxışında bu yanaşmanı da sitat gətirərək belə izah edirdi:

“Onlar da deyirlər ki, bu, müəyyən atmosfer yaradacaq. Ermənistan tərəfi də deyir ki, bu, qarşılıqlı inam yaradacaq, etimadsızlıq aradan qalxacaq. İkinci mərhələdə Dağlıq Qarabağa hansı status verilərsə, onda Laçınla Şuşa məsələsi müzakirə olunacaq. Mən isə buna razı olmuram...”

Məhz bu nöqtədə Heydər Əliyev məsələnin mahiyyətini açıq şəkildə ortaya qoyurdu. O, Şuşa və Laçının taleyinin gələcəyə saxlanılmasının nə demək olduğunu çox dəqiq anlayırdı. Buna görə də çıxışını belə yekunlaşdırırdı:

“İndi görün Şuşa və Laçın nə qədər əhəmiyyətlidir və nə qədər əzizdir.”

Həmin dövrdə Azərbaycan ən zəif vəziyyətdə idi. Ermənistan güclü xarici himayədarlara arxalanaraq ölkəmizin torpaqlarının təxminən 20 faizini işğal etmişdi. Beynəlxalq aləmdə isə Azərbaycandan israrla tələb olunurdu ki, “sülh naminə” güzəştlərə getsin və status məsələsində geri çəkilsin. Əslində isə bu tələblər Dağlıq Qarabağ adlı ərazidə yaradılmış qondarma separatçı qurumun status alaraq faktiki dövlətə çevrilməsinə xidmət edirdi.

Heydər Əliyev bu təhlükəni vaxtında gördü və prosesi tormozladı. O, Şuşa və Laçını Qarabağ məsələsində açar ərazi, əsas nöqtə, həlledici amil kimi qiymətləndirdi və bu mövqedən bir addım da geri çəkilmədi. Məhz buna görə də o dövrdə beynəlxalq missiyalar, hətta daxildəki bir sıra müxalif qüvvələr tərəfindən ittiham olundu, “inadkarlıqda” günahlandırıldı. Bir çoxları isə bu siyasətin gələcəkdə nəticə verəcəyinə inanmırdı.

Lakin zaman Heydər Əliyevin haqlı olduğunu sübut etdi. O, Azərbaycanın zəif dövründə xarici təzyiqləri neytrallaşdırdı, vaxt qazandı, dövlətin güclənməsini təmin etdi, ordunun formalaşmasının əsasını qoydu. Özünün fiziki-bioloji ömrü bu missiyanın tamamlanmasına çatmayanda isə bu yolu yarımçıq qoymadı, siyasi xəttin davamını İlham Əliyevə tapşırdı. O isə bu yolu zəfərə qədər apara bildi və bu gün artıq Azərbaycan bütövdür, Qarabağ tamamilə azaddır. İkinci erməni dövlətini qurmaq istəyənlər isə indi Qarabağdan qaçan erməniləri geri qaytarmaq üçün gülməli demoqojilərdən o tərəfə keçə bilmirlər...

Bu gün Qarabağ zəfəri artıq tarixi reallıqdır. Şuşa və Laçın azaddır. İndi geriyə baxanda 1996-cı ildə deyilən sözlərin, göstərilən inadın və aparılan diplomatik gedişlərin əsl qiyməti daha aydın görünür.

Bugünkü mənzərə onu göstərir ki, Azərbaycan bu zəfəri məhz Ümummilli lider Heydər Əliyevin o vaxtkı prinsipial mövqeyinə və strateji uzaqgörənliyinə borcludur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.02.2026)

ƏLİŞİR  NƏVAİ – N.GƏNCƏVİNİN DAVAMÇISI, GÖRKƏMLİ DİLÇİ və  TÜRKÇÜ

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi.“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

Böyük özbək şairi, N.Gəncəvinin davamçılarından biriƏlişir Nəvai 9 fevral 1441-ci ildə Herat şəhərində doğulmuşdur. O, zamanının bəstəkar və rəssamlarını ən çox təşviq və himayə edənlərdən biri  olmuşdur.

Nəvai yalnız elm və sənət sahəsində deyil, ölkənin mədəni hala gəlməsində, texniki sənətlərin inkişafında və iqtisadiyyatının güclənməsində də böyük xidmətləri olan şəxsiyyətlərdəndir. Zəmanəmizdə yayılan bütün ədəbiyyat tarixlərində Nəvainin elmi və dini baxışları, sənəti xüsusi yer tutur.       

Ancaq onun ən böyük xidməti "Türkçülük" və "Türk dilçiliyi" sahəsində olmuşdur və bu baxımdan misilsizdir. Əlişir Nəvai ərəbcə və farscanı ana dili kimi bilir, öz dövründə bu dillərdə ən gözəl əsərləri yaza biləcək qədər incəliklərə vaqif idi. Əsrlərə örnək olacaq əsərləriylə bunu sübuta yetirmişdi. Ancaq o dövrün dəbinə uyaraq ərəb, xüsusilə fars dilində yazan türk şairlərinə qarşı çıxır, Türk dilinin əcnəbi dillərin kölgəsində qalmasına qarşı üsyan edirdi. Nəvai türk dilinin bir məcazlar, cinaslar, qafiyələr və fellər dili olduğunu, səs və məna incəlikləriylə çatdırılan qüdrətli ifadə imkanlarının fars dilindən üstün olduğunu bilir, bunu sübut etmək istəyirdi. "Mühakəmət-ül-Lüğəteyn" adlı əsərini bu məqsədlə meydana gətirmişdi.

Əlişir Nəvai 16-sı mənzum,16-sı mənsur olmaqla bir-birindən dəyərli 32 əsər yazmışdır. O, türkcə yazdığı əsərlərini “Nəva", farsca yazdığı əsərlərini isə "Fani" təxəllüsü ilə möhürləmişdi.

Əsərləri:

Onun əsərlərinin hamısı məşhurdur, amma ən məşhurları "Mühakəmət-ül Lüğəteyn", "Məcalisün-Nəfais" adlı əsərləri ilə beş məsnəvidən ibarət olan "Xəmsə"si və bütün şerlərini topladığı "Divan"lardır.

Ədib “Mühakəmət-ül Lüğəteyn" adlı əsərində türk və fars dillərini qarşılaşdırır. Türk dilinin və türklərin əcəm dilindən və əcəmlərdən hansı baxımdan üstün olduğunu açıqlayır, sübuta yetirir. O, həmin əsərdə yazır: “…fars dili yüksək və dərin mövzuları anlatmaqda gücsüzdür. Çünki türk dilinin yaranışında və mövzularında çox incəlik, özünəməxsusluq vardır. İncə fərqlər, ən yüksək mənalar üçün elə sözlər yaradılmışdır ki, elmli adamlar tərəfindən açıqlanmazsa, asan anlaşıla bilməz".

"Məcalisün-Nəfais" isə şairlər və ədiblər təzkirəsidir. Başqa cür desək, bir ədəbiyyat tarixidir və burada XV əsrdə Türküstan və İranda yetişən şairlərin həyat və yaradıcılıqlarına dair dəyərli məlumatlar verməkdədir.

"Xəmsə"sində "Fərhad və Şirin", "Leyli və Məcnun" kimi mənzum romanları, makedoniyalı İskəndərin həyatından bəhs edən "Səddi-İskəndəri", sasani hökmdarı Bəhram Gurun həyatından bəhs edən "Səbəy-Səyyarə" adlı tarixi əsərləri, əxlaq və təsəvvüfə dair fikirlərini əks etdirir.

Divanlarında isə uşaqlığından etibarən yazdığı bütün şerləri toplanıb. Qəzəllər, müxəmməslər, rübailər, müstəzadlar, müfrədlərdən ibarət bu şerlər Orta Asiya türk dilinin ən gözəl nümunələridir.  

“Xəmsətul-mütəhəyyirin" əsərində yaradıcılığının qızıl dövrünü yaşayan dahi sənətkarın dahi Əbdürrəhman Cami ilə ustad-şagird münasibətləri;   "Mizanul-əvzan" əsərində onun ədəbiyyat nəzəriyyəçisi - əruzşünas alim kimi xidmətləri ilə tanış oluruq.

"Səbat-abhur"da "Qurani-Kərim"in yazıldığı ərəb dili lüğətçiliyini anlamaqla yanaşı, onun ərəb dilini də gözəl bildiyi haqda məlumat əldə edirik.

"Nəsaimul-məhəbbət" təzkirəsində şairin zəngin mütaliə mədəniyyəti sayəsində əldə etdiyi Şərq dünyasının şeyxləri, vəliləri, şair və övliyaları barədə verdiyi məlumatlarla tanış oluruq.  

"Münşəat" əsərində türk dilində rəsmi dövlət yazışmalarının - məktublaşmaların örnəkləri, sənədləşmə tarixi haqqında aydın təsəvvür alırıq.  

"Vəqfiyyə" əsərində bu dahi və imanlı şəxsiyyətin nəhayətsiz miqyasda olan xeyriyyəçilik işləri ilə tanış oluruq; məsələn, şairin fikrincə, hər bir kəs Həcc ziyarətindən əvvəl o yola aid bütün məsrəfləri əvvəl xalqının məzlum insanlarına, ölkəsinin abadlığına xərcləməli, bundan könlü rahat olunca, Həcc ziyarətini tamamlamalıdı, "Vəqfiyyə"də şair bu humanist və insani düşüncəsini ortaya qoyur.

"Zubdətut-təvarix" başlığı ilə təqdim etdiyi iki tarixi əsərdə - "Tarixi-ənbiya və hükəma" və "Tarixi-müluki əcəm" əsərlərində onu tarixçi alim kimi tanıyırıq.

"Nəzmul-cəvahir", "Hədisi-ərbəin", "Məhbubul-qülub", "Siracul-müslimin",  "Risaleyi-tiyr andoxtan" və "Minacat" əsərləri ilə islam dininin xalq arasında türkcə anladılması sahəsindəki tarixi xidmətləri ilə tanış oluruq.  Ömrünün sonuna yaxın yazdığı "Lisanut-teyr" əsəri ilə dahi insanın kamillik dövrünə dolduğuna şahid oluruq.

Əlişir Nəvainin şerləri həm yazıldıqları dövrdə, həm də sonralar bütün Türk dünyasında zövqlə oxunmuş, çox məşhur türk şairləri onu örnək bilmiş, təriflər yazmışdır.

Əlişir Nəvai 3 yanvar 1501-ci ildə  Heratda vəfat etmişdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.02.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Mən bu filmi izləmişəm bir dəfə,

Bilirəm də sonu necə qurtarır.

"Siz"dən "sən"ə dönən xitablı söhbət

Axşamlar başlayır, gecə qurtarır.

İlahi, necə də xoşbəxt olursan,

Həmin gecələrin hüzurunda sən.

Daha öncə sevib, əzizlədiyin

Hər kəsi bir ona qurban edirsən.

Qollarını vətən sanıb, hər görüş

Vətəninə qovuşmağa gedirsən.

Bircə dəfə saçlarını oxşasa

O tellərə lap sitayiş edirsən.

Sonra da yox yerə, səbəbsiz yerə

Araya soyuqluq adlı sədd düşür.

Həmin o mesajlar, həmin görüşlər,

Damcı-damcı axıb,

Gözündən düşür.

Ay, gözümün nuru, başqa film tap,

Nə qədər ki, tezdir, axşam olmayıb.

Mən bu filmi izləmişəm bir dəfə,

Bir də izləməyə gücüm qalmayıb…

Əziz Yaqubzadənin şeirinin mənası o qədər güclüdür ki, hər oxuyan öz həyatından bir alıntı tapır. Öz həyatındakı əlaqəni anlayır. “Siz”dən “sən”ə dönən söhbətlər… zamanla yenidən “siz”ə çevrilir. Aradakı məsafə səni yenidən "siz"ə çevirir.  Belə ki, hər şey bomerangdır. Əslində bu ifadə tam olaraq bu mənanı ifadə etmir, amma həyat elədir: hər şey qayıdır əvvəlki yerinə. Gülən üzlər qayıdır əvvəlki halına, yaranan üzüntü də öz yerinə dönür. Və bunun həyatda heç bir izahı yoxdur. Bəzən sadəcə hiss edirsən ki, hər şey öz yolunu tapır.  Tanıdığım bir hüquqşunasın dediyi kimi "ədəbsizliyin mənası hamıya aydındır deyə lüğətlərdə onun izahı yoxdur".  Beləcə bəzi ifadələrin də izahı açıq-aydın ortada olur. Bildiyin söz necə izaha ehtiyac duysun ki?!

Zamanla qaçaraq gedilən yolları yıxıla-yıxıla qayıdırsan. Körpə ikən evin hər küncündə qaçırdın, anan sənin dalınca qaçar, öz-özünə dillənərdi: “Qaçma, yıxılarsan”. Sən də yıxılırdın. Çünki hələ gəzməyi öyrənməmisən. Hələ yeni “ana” demisən, yeni addım atırsan. Hələ həyatın nədən ibarət olduğunu belə bilmirsən. Sanırsan ki, ömrü boyu körpə qalacaqsan, hər zaman qaçıb-qaçıb yıxılacaqsan. Və sadəcə "ana", "ata" deyəcəksən. Beləliklə, bir yaş, iki yaş, hətta beş yaş – böyüyürsən, həyətdə oynayarkən yıxılırsan, palçıq içində sanki çimirsən… Beləcə yıxıla-yıxıla böyüyürsən.

Daha sonra yıxılmayacağına əmin olduğun bir divar görürsən. Bu divarın varlığına inanırsan. Düzdür, sən heç kimdən asılı deyilsən. Amma bəzən divarlar bizə kömək edir. Onlara alışırsan, evinin dörd divarından biri sanki…Bir ay, iki ay, beş ay, altı ay… Və bir gün ayılırsan. O divara sədd çəkirsən, çünki artıq o divar sənin üzərinə gəlməyə başlayır. Lakin divar səni görür – sən özünü qorumağa çalışırsan, haqqını müdafiə edirsən – və deyir: “Mən də buradayam və səni məhv edəcəm”. O səni əzir, sınayır, sındırır, eyni zamanda sənə dərs verir. Başqa evlərə də  də divar  olur. Yıxır, əzir.

Sən də...Yenə yıxılırsan, yenə əzilirsən, amma böyüyürsən.

Təsəvvür edirsiniz ki, evinizin bir divarı yoxdur? Əsla… Bunu heç vaxt təsəvvür etməyin. Evinizin divarları hər zaman var olacaq. Dediyim divar isə xəyali divardır, hər kəsin səddidir. Çox insana divar olan divar, sənin öz evin necə ola bilər ki?

Sonra bir gün gözünü açırsan, yenə oradadır, uşaqkən xəyal etdiyim "qatar formasında evimiz kimi". Divar da gedib gəlir sanki. Amma artıq tam əvvəlki kimi deyil – elə bil təmir olunmuş evin tək təmir olunmamış divarıdır. Təmir olunur yavaş-yavaş. Sən artıq istəmirsən, amma divar səninlə danışır:

 “Nankor…”

Heç nə demirsən. Çünki Divar kimi sərt bir nankorun qarşısındakına "nankor" deməsi özü böyük cahillikdir.

Bomerang – əslində, kiməsə etdiyin yaxşı və pis hərəkətlərin sənə geri qayıtmasının ən gözəl adıdır. Hər şey geri dönür. Amma bir boomeranqın tərəfləri çoxdur, dərinliyi ölçülməzdir, təsiri isə hər kəs üçün fərqlidir. Həyat da elədir: bir dəfə yaşayırsan, amma hisslərin və xatirələrin daim qayıdır.

Və mən öz həyatımda bunu hər gün görürəm. Hər münasibət, hər seçim, hər duyğu bir gün geri dönür. Mən də yıxılıram, üzülürəm, amma hər dəfə o divar mənə bir dərs verir, məni daha da gücləndirir. Hiss edirəm ki, nə qədər qaçsam da, həyatın mənə göstərdiyi yollar məni yenidən eyni nöqtəyə gətirir. Və artıq öyrənmişəm ki, bu qayıdışlar qorxulu deyil – onlar böyüməyin, öyrənməyin, hər şeyi daha dərin hiss etməyin bir yoludur. Bəzən sükut, bəzən ayrılıq, bəzən soyuqluq – hamısı mənə özümü tapmağı, öz gücümü tanımağı öyrədir. Hər boomerang bir xatırlatmadır ki, həyatda etdiyimiz hər şeyin bir əksi, bir əks-sədası var; amma bu sədalar bizi sınayır, formalaşdırır və nəticədə daha yaxşı insan oluram. Mən buna inanıram və buna görə də hər yıxıldığım anda bir az daha güclü qalxıram.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.02.2026)

Eltən Törəçi, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Qorxulu deyil, amma təhlükəlidir - yalançı izlənmə və oxunma saylarının gizli sirri

 İllərdir internetdə gördüyümüz izlənmə sayları bizdən hansı gerçəkləri gizlədir? Dəyərli oxucularım, aylardır araşdırdığım bir mövzunun incəliklərini sizinlə paylaşmaq istəyirəm. Mən 2002-ci ildən televiziyada çalışan adamam. Canlı efirin nə olduğunu, reytinqin necə ölçüldüyünü, tamaşaçının diqqətinin necə qazanıldığını, bir mövzunun cəmiyyətdə necə qarşılıq tapdığını illərlə studiyanın içindən görmüşəm. Elə buna görə də son illər internetdə rast gəldiyim bəzi “möcüzə rəqəmlər” məndə sadəcə maraq yox, ciddi suallar doğurur.

İndi tez-tez eyni cümləni eşidirik: “Mən artıq televiziyaya baxmıram”. Ardınca da adətən bu gəlir: “İnternetdə reklam daha effektlidir”.

Mən bu cümlələri deyən insanlara dərhal etiraz etmirəm. Çünki doğrudan da baxmayanlar var. Amma illərlə kütlə psixologiyası ilə işləyən biri kimi soruşuram: biz bu fikrə həqiqətən özümüz gəlmişik, yoxsa bu fikir bizə tədricən öyrədilib? Bu sual məni bir anlayışın üzərinə gətirdi - bot fabriki.

Bot fabriki nədir? Qorxulu deyil, amma təhlükəlidir. Bot fabriki sadəcə “saxta profil” demək deyil. Bot fabriki – internetdə minlərlə, bəzən yüzminlərlə saxta və ya yarısaxta hesabın bir mərkəzdən idarə olunduğu sistemdir. Bu hesablar real insan kimi davranır: paylaşımları bəyənir, şərh yazır, videoya baxır, paylaşır, mübahisəyə girir, hətta reklama klikləyir. Kənardan baxanda hər şey canlı görünür. Amma bu canlılığın arxasında maraq yox, tapşırıq dayanır. Məhz ona görə buna “fabrik” deyilir. Çünki burada təsadüf yoxdur. Burada plan var, strategiya var, istehsal var. Bu mexanizm haradan meydana çıxdı?

İnternetin ilk illərində botlar əsasən spam üçün istifadə olunurdu. Sonra sosial şəbəkələr böyüdü, diqqət-dəyər qazandı və bir gəlir qaynağı kimi ortaya çıxdı: günümüzdə diqqət pulla ölçülür. O andan etibarən botlar təkcə texniki alət olmadı, reklamın, medianın və ictimai rəyin yönləndirici alətinə çevrildi.

2016-cı ildən sonra aparılan beynəlxalq istintaqlar göstərdi ki, bot və troll şəbəkələri artıq təsadüfi fəaliyyət deyil, sistemli mexanizm kimi işləyir. ABŞ Ədliyyə Nazirliyinin, “Meta” şirkətinin, “Freedom House”un və digər beynəlxalq qurumların hesabatlarında bu, açıq şəkildə təsdiqlənib. Bu sənədlər bot fabriklərinin ictimai rəyə və reklam bazarına real təsir göstərdiyini sübut edir.

 Bot fabriki necə qurulur? Gəlin bizi aldadan bu sistemin iç üzünü açaq. Bot fabriklərinin iş prinsipi sadə görünür, amma çox planlıdır. Əvvəl minlərlə profil yaradılır. Bəzən saxta adlarla, bəzən oğurlanmış şəkillərlə, bəzən real telefon nömrələri ilə. Daha sonra bu hesablar VPN və proksi vasitəsilə müxtəlif ölkələrdən girirmiş kimi göstərilir, fərqli vaxtlarda aktiv olur, eyni cümləni eyni anda yazmamaq üçün proqramlaşdırılır. Yəni bot özünü adam kimi aparır. Bundan sonra mərkəzdən tapşırıqlar gəlir: hansı videonun izlənmə sayı qaldırılacaq, hansı paylaşım trend ediləcək, hansı fenomenin paylaşımları məşhur göstəriləcək, hansı reklama klik ediləcək.

Qırğızıstanla bağlı “Open Democracy” araşdırmalarında keçmiş bot fabriki işçiləri açıq deyirlər ki, hər işçinin yüzlərlə hesabı olub və gündəlik planla işləyiblər. Türkiyə üzrə aparılan elmi araşdırmalar sosial şəbəkə trendlərinin əhəmiyyətli hissəsinin bot şəbəkələri tərəfindən süni şəkildə yaradıldığını göstərib. Bu, təsadüf deyil – bu, planlı işdir.

Rəqəmlər niyə yalan danışır? İndi əsas sual budur: internetdə gördüyümüz baxış, izləyici və bəyənmə rəqəmləri nə dərəcədə realdır? Cavab birmənalıdır: həmişə yox. Reklam sənayesində bunun rəsmi adı var – “Invalid Traffic”, yəni real insan fəaliyyəti olmayan trafik. “Media Rating Council” və “DoubleVerify” kimi beynəlxalq qurumlar bu anlayışı illərdir ölçür və sənədləşdirir. Bunun nəticəsi nədir? Reklam sahəsində adi sahibkarlar öz məhsul və xidmətlərinin reklamına pul qoyur, klik gəlir, baxış gəlir, amma real müştəri gəlmir. Çünki reklama baxan insan deyil, botdur. Məsələn, ABŞ-da aparılan “3ve” adlı istintaq işi zamanı milyardlarla saxta reklam baxışının yaradıldığı və bizneslərə on milyonlarla dollar zərər dəydiyi rəsmi sənədlərlə təsdiqlənib.

Bot fabrikləri ən çox harada yayılıb? Bot fabrikləri bir ölkənin problemi deyil. “Oxford Internet Institute” və “Freedom House”un hesabatları göstərir ki, bu mexanizm onlarla ölkədə mövcuddur və artıq sənaye miqyasında işləyir. Xüsusilə geosiyasi gərginliklərin olduğu bölgələrdə, seçki dövrlərində və reklam bazarının sürətlə böyüdüyü ölkələrdə daha çox sənədləşdirilir. Ukraynada rəsmi qurumlar onlarla bot fabrikinin bağlandığını və milyonlarla saxta hesabın aşkarlandığını açıqlayıb. Türkiyədə və Gürcüstanda platformalar koordinasiyalı saxta davranış şəbəkələrini silib. Azərbaycanda isə “Meta”nın rəsmi hesabatlarında koordinasiyalı saxta fəaliyyət şəbəkələrinin aşkarlandığı və ləğv edildiyi açıq şəkildə qeyd olunub. Bu faktlar şayiə deyil, platformaların öz sənədlərində yer alan məlumatlardır.

Azərbaycanda bu saxtakarlıqlarla bağlı nə etməliyik? Bu nöqtədə vacib olan kimisə ittiham etmək deyil, qorunma mexanizminin düzgün qurulmasıqdır. Sosial mediada reklam və informasiya yayımı ilə məşğul olan, böyük izləyicisi olan səhifələrin fəaliyyətinin tez-tez dövlət qurumları tərəfindən rəsmi yoxlanması vacibdir.

 İzləyici keyfiyyəti, davranış izi, coğrafi uyğunluq və reklam nəticələrinin reallığı sistemli şəkildə analiz edilməlidir. Eyni zamanda, davamlı yoxlanılan “güvənilir sayt və səhifə” nişanı yaradılmalıdır. Bu nişan bir dəfə verilib unudulan deyil, mütəmadi auditlə yenilənən mexanizm olmalıdır. Xüsusilə SMM təlimləri və sosial media marketinqi ilə məşğul olan səhifələrin fəaliyyəti də şəffaflıq prinsipləri əsasında izlənilməlidir. Məqsəd cəzalandırmaq yox, bazarı qorumaqdır.

Bu kontekstdə bir məqamı da açıq demək lazımdır: qlobal media platformaları Azərbaycan reklam bazarından böyük gəlirlər əldə edir, amma bizim ölkəyə nə vergi ödəyir, nə işçi saxlayır, nə də yerli media ilə bərabər rəqabət şərtləri yaradır. Bu, həm iqtisadi, həm də etik baxımdan ədalətsiz vəziyyətdir və yerli medianı daha da çətin duruma salır.

 Son söz əvəzi

Televiziyada illərlə bir qayda vardı: tamaşaçı yoxdursa, proqram yaşamazdı. İndi isə internetdə tamaşaçı olmadan “məşhurluq” yaratmaq mümkündür. Bot fabriklərinin yaratdığı ən böyük təhlükə də budur – etibarın saxtalaşdırılması.

Bu yazını qorxu yaratmaq üçün yazmıram. Mən televiziyaçı kimi bir şeyi yaxşı bilirəm: tamaşaçını aldatmaq olar, amma uzun müddət yox. Bot fabrikləri müvəqqəti illüziya yaradır. Amma o illüziya dağılanda, ardında böyük güvənsizlik və boşluq qalacaq.

Ona görə də, dəyərli oxucularım, internetdə gördüyünüz rəqəmlərə kor-koranə inanmayın. Çox baxış həmişə maraq demək deyil. Çox bəyənmə həmişə dəyər demək deyil. Bəzən bunların arxasında insan yox, bot fabrikləri dayanır. Və bu yalan mexanizmlərin necə işədiyini tanımaq –   özümüzü, sevdiklərimizi və dəyərlərimizi qorumağın ilk addımıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

“Sprinter yarışındakı kimi onunla birlikdə uzun yaradıcılıq marafonunda “rəqabət aparanların” çoxu tablamayaraq yarı yolda qaldı. Fazil isə gərgin matçı qalibiyyətlə başa vuran güclü idmançı timsalındadır” - “Kirpi” jurnalının keçmiş baş redaktoru, tanınmış yazıçı, mərhum Seyfəddin Dağlının sözləridir.

Fazil Rəhmanzadə 9 fevral 1942-ci ildə Bakıda doğulub.1949-cu ildə Orta məktəbin birinci sinfinə daxil olub.1959-cu ildə Orta məktəbi bitirib, həmin ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinə daxil olub. Mətbuata ilk gəlişi "Azərbaycan bədən tərbiyəçisi"qəzetinə korrektor kimi, bir müddətlik fasilədən sonra isə müxbir kimi olub. Bir müddət isə "Ədəbiyyat və incəsənət"qəzetində işləyib.

1961-ci ildə tanınan jurnalist Şamil Şahməmmədovun dəvət ilə "Bakı" qəzeti ilə əməkdaşlıq edib. Əsasən idman mövzularında yazan F. Rəhmanzadə mədəniyyət sahəsində yazmağa qərar verib və "Bakı" qəzetinə "Bir saat bəstəkarın yanında" adlı yazı təqdim edib. Görkəmli bəstəkar Fikrət Əmirovdan bəhs edən bu yazı ilə "Bakı" qəzetinin yaradıcısı və baş redaktoru Nəsir İmanquliyevi təəccübləndirə bilib. Həm idman, həm də mədəniyyətdən yazan gənc müxbiri Nəsir İmanquliyev "Bakı" qəzetinə işə dəvət edib.

İlk öncə Fazil Rəhmanzadə "Bakı" qəzetində kiçik ədəbi işçi kimi çalışıb, daha sonra şöbə müdirinin müavini olub və 1967-ci ildə "Bakı" qəzetində ədəbiyyat, incəsənət və mədəniyyət şöbəsinin müdiri vəzifəsinə təyin olunub. Fazil Rəhmanzadə uzun illər bu vəzifədə çalışıb. O, bu dövrdə mətbuatda yaradıcılıq fəaliyyəti zamanı əsasən özünə məxsus "Jurnalistin cib dəftərindən" rublikası altından müxtəlif səciyəli, marağlı və dəyərli qeydlər toplusu ilə oxucuların diqqəti cəlb edib.

Məhz həmin səpkili yazıları ona böyük şöhrət qazandırıb. Ancaq ona daha böyük müvəffəqiyət qazandıran onun saysız hesabsız kitablarıdır. Bu kitablar iki öz mövzusuna görə iki qisimdədir. Birinci qismə onun Azərbaycanın yaradıcı sənət adamlarına həsr etdiyi silsilə publisistik kitablarıdır.

"Nəsibə Zeynalova","Lütfiyar İmanov","Sənətkar qüdrəti"(Rejissor-Şəmsi Bədəlbəyli barəsində),"Nəğmə dolu könül" (Zeynəb Xanlarova haqqında-iki dəfə nəşr olunub), "Bədəlbəylilər", "Böyük yaşantının naxışları" (Tahir Salahov haqqında), "Sən olmasaydın" (Müslüm Moqamayev barəsində), "Dahiliyin sehri" (məşhur aktyor Ələsgər Ələkbərov haqqında) və s. kitablar yada düşür.

İkinci qism kitabları isə tarixi publisistik əsərlərdir. Həmin kitabdalarda Azərbcaycan tarixinin ən önəmli səhifələri işıqlandırılıb, eyni zamanda Ermənistanın Azərbaycana təcavüzü, torpaqlarımız işğal etməsi xüsusən əzəli torpağımız olan Dağlıq Qarabağda törətdikləri dəhşətli faciələr oxuculara çatdırırlıb. Fazil Rəhmanzadə həmin kitablarında "Erməni məkri" rublikası altında Erməni faşistlərinin Azərbaycan xalqının başına açıdığı böyük müsibətlər vərəq-vərəq oxuculara çatdırılıb.

Bu mövzuda Fazil Rəhmanzadənin rus dilində çap olunan "Dar sudbı"(Taleh töhfəsi) kitabı da rus oxucularında da böyük maraq doğurub.1994-cü ildə publistin Vaşinqtonda "Caan Books" şirkətinin nəşr evində ingilis dilində buraxılan "Sən mənimsən, Azərbaycan’’(My Homeland, Azerbaijan) Amerikada böyük marağa səbəb olub. Amerikalı oxucular, ümumiyyətlə ingilis dilli oxucular həmin kitab vasistəsi ilə Qarabağ hadisələri ilə bağlı daha doğru real həqiqətlərlə üzləşiblər.

 1990-cı ildən başlayaraq Dünya səyahətinə çıxıb, müxtəlif qitələrə səfər edib, saysız, hesabsız şəhərlərdə olub. O, olduğu hər yerdə soydaşlarımızı arayıb axtarıb, onların taleləri ilə maraqlanıb. Nəticədə Fazil Rəhmanzadənin "Yol" ikicidlik tarixi publistik kitabı çap olunaraq oxuculara təqdim edilib.

Fazil Rəhmanzadə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin, Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqının, vaxtı ilə SSRİ Yazıçılar İttifaqı, SSRİ Teatr Xadimləri İttifaqının üzvü, SSRİ Jurnalistlər İttifaqının İdarə Heyətinin üzvü olub.

2017-ci ilin ilk çağlarında Publisist daha bir dəyərli kitabı ilə oxucularını sevindirib. Bu teatr və kino aktyoru Ələsgər Ələkbərovun həyat və yaradıcılığından söhbət açan "Dahiliyin sehri" kitabıdır. Həmin əsər də məşhur qələm ustasının zəhmətini bəhrəsidir. Fazil Rəhmanzadənin "Qızıl qələm","Dan ulduzu", "Humay" "H. B. Zərdabi" mükafatları laureatıdır. "Azərbaycan Dünyası" jurnalının beynəlxalq "Dədə Qorqud" fondu Fazil Rəhmanzadəni "Qızıl ürək" medalına layiq görüblər.

Kitabları

"Nəğmə dolu könül"(Zeynəb Xanlarova barəsində)

"Sən olmasaydın…"(Müslüm Moqamayev)

"Böyük yaşantının naxışları"(Tahir Salahov barəsində)

"Yol"(birinci və ikinci kitablar)

"My Homeland, Azerbaıjan"(1994-cü ildə Vaşinqtonda nəşr olunub.)

"Tale töhfəsi",

"Sən mənim, Azərbaycan",

"Doqquza qədər say"

"Bu isimdə bir can…"(II-cilddə)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bəlkə də, mədəniyyət xadimləri quruluşa yox, sənətə xidmət etməlidirlər. Bəlkə də quruluş onları məcbur edir özünə işləməyə...

Bu gün Azərbaycan Respublikasının Xalq rəssamı Cabbar Qasımovun doğum günüdür. O, 9 fevral 1935-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1956-cı ildə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbini, 1963-cü ildə V. Surikov adına Moskva Dövlət Rəssamlıq İnstitutunu bitirib.

Cabbar Qasımov 1965-ci ildə Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü seçilib, İttifaqın Rəyasət Heyətinin üzvü və plakat bölməsinin sədri olub.

Professor Cabbar Qasımov yaradıcılıqla yanaşı, pedaqoji sahədə də fəaliyyət göstərib, uzun illər Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində və Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Akademiyasında işləyib. Cabbar Qasımov yaradıcılığına plakatçı rəssam kimi fəaliyyətə başlayıb, Azərbaycanda bu sahədə aparıcı rəssam kimi tanınıb.

 O həmçinin rəngkarlıq əsərləri də yaradıb, kitab qrafikası və monumental sənətlə də məşğul olub. Onun yaratdığı plakatlar məzmunu, mövzu aktuallığı və emosionallığı ilə seçilib. Rəssamın yaradıcılığında dövrün tələblərinə uyğunlaşmış "Lenin yolu ilə kommunizmin qələbəsinə doğru" (1970), "Planetin uşaqlarına sülh", "Torpağı qoru və onu sev" əsərləri dövründə əhəmiyyətli yerə malik olubdur.

Onun "Bizim amalımız qurmaqdır" plakatı 1965-ci ildə Zaqafqaziya plakatçı rəssamlarının yaradıcılıq konfransında nümunəvi hesab edilib və SSRİ Rəssamlar İttifaqının diplomu ilə təltif edilib. Cabbar Qasımovun əsərləri müxtəlif illərdə Azərbaycanda və digər ölkələrdə keçirilən sərgilərdə nümayiş etdirilib, dəfələrlə diplomlara, fəxri fərmanlara layiq görülüb

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR əməkdar rəssamı" fəxri adı

- "Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı" fəxri adı

Xalq rəssamı Cabbar Qasımov 19 oktyabr 2002-ci ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.02.2026)

Murad Vəlixanov, “Ədəbiyyat və İncəsənət” 

Yadınızdadırsa, məcburi evlilik haqqında bir neçə mövzu əvvəl yazmışdım. Bu dəfəki mövzumuz da məcburi evlilik haqqındadır. 1956-cı ildə  rejissor Hüseyn Seyidzadənin ekran əsəri olan  “O olmasın, bu olsun” filmi çəkildi. Bu filmdə də məcburi evlilikdən söz açılır.

Film eyni zamanda məşhur bəstəkar Üzeyir Hacıbəyovun eyni adlı operettası əsasında ekranlaşdırılmışdır. Hadisələr 1910-cu ildə Bakıda, faktiki olaraq Rüstəm bəyin evində cərəyan edir. Müflis olduqdan sonra olan-qalan pulunu da qumarxanalarda xərcləyən Rüstəm bəy son çıxış yolunu Bakının məşhur tacirlərindən olan Məşədi İbaddan borc istəməkdə görür. Rüstəm bəyin gözünün ağı qarası bircə qızı - Gülnaz var idi. Həyat  yoldaşı dünyasını dəyişdikdən sonra Gülnaza Sənəm baxmış və ona mənəvi analıq etmişdi. Məşədi İbadın da gözü Gülnazda idi. Rüstəm bəyin də borc istəməsi Məşədi İbad üçün göydəndüşmə oldu. Rüstəm bəyin istəyini qəbul edən Məşədi İbad qarşılığında ondan Gülnazı istədi. Rüstəm bəyin bir tərəfi peşman olsa belə lal-dinməz təklifi qəbul elədi. Lakin Gülnazın qəlbi ta əvvəldən Sərvərdə idi.

Filmin janrı komediya olsa belə dərinlərə enəndə əslində pulun insanı necə eybəcərləşdirə biləcəyi aşkar görülür. Pulun, var-dövlətin, acgözlülüyün qalib gələ bilməyəcəyi yeganə şey sevgidir. Sərvər və Gülnaz da bir-birilərinə sarılaraq bu haqsızlıq üzərində parlaq qələbə çaldılar. Filmdə sadəcə aktyorlar yox, Azərbaycanımızın milli-mənəvi dəyərləri olan sənətkarlarımıza və musiqimizə də xüsusi yer verilmişdir. Xan Şuşinski, Cəlil Məmmədquluzadə, Mirzə Ələkbər Sabir kimi sənətkar və şairlərimiz də bu filmdə canlandırılmışdır. Filmdə maraqlı və gülməli dialoqlar da az deyil. Məsələn,  Məşədi İbadın acgözlülükdən  “şeytan deyir bunların ikisini də birdən al” cümləsi üzlərdə gülüş yaratsa belə, əslində insan oğlunun necə acgöz, nəfsinə yenik düşə biləcək bir varlıq olduğunu göstərir. Eyni zamanda Sərvərin sevgisi üçün Məşədi İbadın  başına açdığı oyun da burda yada düşür. Sərvər və Məşədi İbad arasında keçən dialoq da maraqlıdır. Sərvərin yerinə özümüzü qoyanda da bəlli olur ki, mövzu sevdiklərimiz, yaxınlarımız olanda edə bilmiyəcəyimiz şey yoxdur. Ən önəmlisi isə bu həyatda insan hərşeyi qazana bilər. Ancaq övlad ailənin ən dəyərli xəzinəsidir. Gəlin o dəyərli xəzinəmizi nəfsimizə, öz şəxsi mənafelərimizə qurban verməyək. Bir-birimizə olan bağlılığımız da eynən Sərvər və Gülnaz kimi olsun.

“Ədəbiyyat və İncəsənət” 

 (07.02.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Həyatda borcu heç vaxt ödənməyən ilk varlıq anadır. Onun sevgisi, qayğısı və səbrini heç bir söz, heç bir hərəkət tam əvəz edə bilməz. Amma həyatımızı azad, nəfəsimizi rahat almağımızı təmin edən başqa borclularımız da var – şəhidlərimiz.

Biz aldığımız hər nəfəsi, nəfəsimizin rahatlığını onlara borcluyuq. Şəhidlərimiz canlarını fəda edərək bizə bu havanı, bu azadlığı veriblər. Hər qarış torpağımızda, hər nəfəs aldığımız andan onların qəhrəmanlığı hiss olunur. Biz bu havanı rahatlıqla alırıqsa, deməli, bir qəhrəman artıq orada dayanıb, öz canını verərək bizə yol açıb. Onlar ölməyiblər, onların ruhu hər an bizimlədir və bizə azad, təhlükəsiz bir həyat bəxş edir.

Bu gün şəhidimiz Mübariz İbrahimovun anadan olduğu gündür. Belə ki, o, 7 fevral 1988-ci ildə Biləsuvar rayonunun Əliabad kəndində zəhmətkeş bir ailədə dünyaya gəlib. Orta təhsilini şəhid Malik Piriyev adına Əliabad kənd orta məktəbində başa vurub. Uşaq yaşlarından boks idman növü ilə məşğul olmuş və döyüş ruhunu həm fiziki, həm də mənəvi olaraq formalaşdırmışdır. 2006-cı ildə həqiqi hərbi xidmətə çağırılan Mübariz, Daxili Qoşunların xüsusi təyinatlı bölüyündə atıcı əsgər kimi xidmətə başlayıb və çavuş rütbəsini qazanmışdır.

Xidmətini bitirdikdən sonra bir müddət mülki işlərdə çalışan Mübariz İbrahimov, Vətən sevgisinin gücü ilə yenidən könüllü olaraq orduda xidmətə qayıtmışdır. O, təlim-tədris mərkəzində gizir hazırlıq kursunu başa vurduqdan sonra ehtiyat hərbi hissədə xidmət edərkən yalnız ön cəbhədə olmağı arzulayırdı. Mübariz bir neçə dəfə ərizə verərək, onu ön xəttə yerləşdirmələrini xahiş etmiş və nəhayət istədiyi yerə göndərilmişdir.

2010-cu il iyunun 18-dən 19-a keçən gecə Tərtər rayonunun Çaylı kəndi yaxınlığında baş verən döyüşdə 22 yaşlı gizir Mübariz İbrahimov misilsiz qəhrəmanlıq göstərmişdir. O, təkbaşına bir kilometrlik minalanmış sahəni keçərək düşmən qüvvələrinə ağır zərbələr endirmiş, düşmənin silahlarından istifadə edərək beş saat davam edən təkbətək döyüşdə əzmkarlığını nümayiş etdirmişdir. Müxtəlif mənbələrə görə, o, döyüşdə 4-dən 45-ə qədər düşmən əsgərini məhv etmişdir. Prezident İlham Əliyev də vida mərasimində onun döyüşdə 5 nəfəri öldürdüyünü, 3 nəfərini isə yaraladığını bildirmişdir.

Mübariz İbrahimov son məktubunda yazırdı:

“Mən yolumu seçmişəm. Düşməndən qisas almasam, Allahım və valideynlərim məni bağışlamaz. Vətənin azadlığı üçün qurban lazımdırsa, biri mən...”

Eyni zamanda evə yazdığı məktubunda  deyirdi:

“Canım atam və anam, darıxmayın. İnşallah, cənnətdə görüşəcəyik. Məndən bol-bol dua edin. Vətənin dar günündə ürəyim dözmür. Allaha xatir bunu etməliyəm. Şəhid olsam – ağlamayın, sevinin ki, o mərtəbəyə ucaldım. Vətən sağ olsun. Oğlunuz, Mübariz”.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 22 iyul 2010-cu il sərəncamı ilə Mübariz İbrahimov ölümündən sonra “Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı” adına layiq görülmüş, "Qızıl Ulduz" medalı və "Vətən övladı" qızıl ordeni ilə təltif edilmişdir. Prezident vida mərasimində qeyd etmişdir ki, Mübarizin vətənpərvərlik ruhu onu şəhidlik zirvəsinə ucaltdı və bu, bütün gənclər üçün örnəkdir.

Mübariz İbrahimovun xatirəsi əbədiləşdirilmişdir: Biləsuvar rayonunda lisey kompleksinə və küçələrdən birinə onun adı verilmiş, yaşadığı kənddə evi tikilmiş, ətraf ərazi yaşıllaşdırılmış və müasir infrastrukturla təmin edilmişdir.

Qeyd edək ki. Mübariz subay idi və xarakteri ilə tanınırdı: daxilən utancaq, lakin Vətən sevgisi və haqq uğrunda mübarizəsi ilə hər kəsə örnək olan bir gənc idi. Döyüşdən sonra nəşi düşmən ərazilərində qalmasına baxmayaraq, diplomatik danışıqlar nəticəsində 6 noyabr 2010-cu ildə Azərbaycan tərəfinə təhvil verilmişdir. Mübariz İbrahimov İkinci Fəxri Xiyabanda dəfn edilmiş və şəhid olduğu ərazi 2020-ci ildə işğaldan azad edilərək Azərbaycan bayrağı asılmışdır.

Bu gün biz azadlıqda nəfəs alırıqsa, bunu Mübariz İbrahimov kimi qəhrəmanların fədakarlığı sayəsində edə bilirik. Onların ruhu hər zaman bizimlədir, bizə ilham verir və göstərir ki, Vətən sevgisi ən böyük qəhrəmanlıqdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.02.2026)