FƏRHAD FƏRHADLININ XATİRƏSİNƏ

 Kamalə Abiyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Mənə elə gəlir ki, ötən əsrin 90-cı illərində dünyaya gələnlər fərqli oldular. Bir başqa cür ağladılar dünyaya gələndə.Yaşadığımız ağrıları ana bətnində duydular bəlkə...Bəlkə də o illərin ağrı-acısı vardı göz yaşlarında...

8 dekabr 1993-cü ildə Sumqayıt şəhərində anadan olan Fərhad da fərqliydi. “Uşaqlıqdan fərqliydi, Qarabağ hadsələriylə bağlı  verilişlərə, ya“Fəryad” filminə baxanda çox kədərlənirdi, suallar verirdi. “Ata, niyə ermənilərə heç nə eləmirik? Onlar bizdən çoxdu ki?”- deyə soruşardı. “Darıxma, bizim əsgərlər də döyüşəcək, torpaqlarımızı alacaq bir gün” deyirdim.Bilmirdim ki, ürəyində əsgər olmaq, torpaqları azad etmək  arzusuyla böyüyür. 2015-2016-cı illərdə həqiqi hərbi xidmətdə olarkən aprel döyüşlərində iştirak etmişdi. Həqiqi hərbi xidmətini ləyaqətlə başa vurdu, sonra magistr təhsilinə davam etdi, ailə qurdu. İşlədi. Həyatı qaydasında idi. Amma torpaqların işğalda olması ilə barışmırdı. Polad Həşimovun ölümü sarsıtdı onu. Elə o vaxtdan könüllü yazılmışdı. Dəyərli oğul idi. Hər yerdə hörmət qazanmışdı. Çox sadiq dostları var. Onun şəhid xəbərini iş yoldaşları bizdən əvvəl öyrənmişdilər, Füzuliyə də onlar getmişdi. Ən böyük arzusu ailəsini də, başqalarını da xoşbəxt görmək idi. Bilirəm ki, indi ruhu şaddır, çünki Vətəni xoşbəxtdi. Özüm də o işğal günlərinin ağrısıyla yaşayırdım. Bizi bu ağrıdan qurtardı Fərhad kimi oğullar. Bundan sonra qoy hamı firavan günlər yaşasın.”- dedi Birinci Qarabağ savaşının könüllüsü, o illərin bütün ağırlıqlarını yaşayan Vüqar Fərhadlı.

Nəsrəddin Tusi adına 12 nömrəli Sumqayıt şəhər tam orta məktəbinin məzunu olan Fərhad Vüqar oğlu Fərhadlı  Azərbaycan Neft və Sənaye Universitetində menecment ixtisası üzrəbakalavr təhsili alır.
Sonra qardaşı Fəridlə birlikdə həqiqi hərbi xidmətə yollanır.

“Biz heç ayrılmazdıq. Həmişə yanımda olub. Beyləqanda N saylı hərbi hissədə də bir yerdə xidmət keçmişdik. Mənə qardaş, dost, sirdaş idi. Hər işdə onunla məsləhətləşərdim, bölüşərdim. Mənim üçün nümunə şəxsiyyət idi. Elə də yaşadı. Hər şeyə öz zəhməti ilə nail olmuşdu. Mənim üçün qəhrəman idi, qəhrəman da oldu.”- dedi Fərid Fərhadlı.

Həqiqi hərbi xidmətdən sonra  Azərbaycan İqtisad Universitetində Biznesin təşkili və idarə olunması ixtisasıüzrə  magistraturaya qəbul olunur. 2020-ci ildə magistr təhsilini başa vurur.Pandemiya dövrünə təsadüf etdiyindən  diplomu 2022-ci ildə valideynlərinə təqdim olunub.Taleyin belə acısı da olur. İndi onun xatirə guşəsində heç vaxt görmədiyi magistr diplomu da var...

“ 21 sentyabr... Səni son gördüyüm tarix. Ürəyimcə görüşmədim səninlə. Sanki işə gedirmiş kimi yola saldıq səni. Gələcəksənmiş kimi...Həyatımız elə qaydasında gedirdi ki. O qədər yaxşı tamalayırdıq ki, bir-birimizi. Saatlarla gözəl söhbətlər edirdik. Biz təkcə ömür-gün yoldaşı deyildik səninlə, dost idik axı... Fərhad, sən mənim üçün hər kəsi və hər şeyi əvəz edə bilən idin. Amma indi hər dəfə İncinin əlindən tutanda, onu qucaqlayanda sənsiz necə tək qaldığımızı hər saç telimə, damarımda axan qana qədər hiss edirəm. Yanımızda nə qədər bizi sevən, dəstək olan insan olsa da, bu yarımlığı, tənhalığı hiss edirəm. Zaman ayaqda durmağı öyrədir, ağrıları azaltmır, yaraları sağaltmır. Sənsiz çətin yox, çox ağırdır. Səninlə birlikdə hər şey bitdi:həyat eşqi, ürəkdən gülümsəmə, sevinmə, hər şey... Fərhad, bizi keçmişimizə sürgün etdin, gələcəklə yox, keçmişlə yaşayırıq. Hər şeyə rəğmən mən hər addımda səni düşünürəm, hər qərarımda sənin nə düşünəcəyini düşünürəm. Dəyişən təkcə cismən yanımda olmamandı. Allah mənə sənin qarşına üzüağ çıxmağı nəsib etsin. İndi arzum budur”. Bunları seçib-sevdiyi, 2017-ci ildə ailə qurduğu həyat yoldaşı Gülşən xanım yazıb. Oxuyursan, oxuyursan, sevincin qarşısında boynubükük olursan ... Sevənlərinə doğmalarına heç nə demək olmur əslində. Ağrı var ki, təsəlli vermək yersiz görünür.

 “24 oktyabr qızının doğum günündə yanında olmağı arzulayırdı. O günü səbrsizliklə gözləyirdi.“Gedə bilməsəm də eybi yox, azad olunan torpaqlar da qızıma hədiyyəmdir.”- deyib döyüş yoldaşlarına...

Vətən sevdalı Fərhad tərəddüd etmədən 2020-ci il 21 sentyabrda hərbi təlimlərə qatılıb. Müharibənin ilk günündən azadlıq və ədalət savaşının əsgəri olub.

 Şagird, tələbə olanda da, işləyəndə də fərqlənib Fərhad. Savadı, mənəvi dünyası, davranışı, məsuliyyəti ilə fərqlənib. Müəllimlərin, yoldaşlarının sevimlisi olub. Birincilərdən olub. Zəhmətkeş ailədə böyüyən Fərhad öz zəhməti ilə nail olub hər şeyə. İş həyatına Gilan holdinqdə başlayıb, sonra Kapital bankın Nəzarət departamentində çalışıb. İndi Kapital bankın Sumqayıt filialı da, yaşadığı küçə də Fərhad Fərhadlı adınadır.

“Vətən uğrunda”, ” Xocəvəndin azad olunmasına görə”,“Füzulinin azad olunmasına görə” medalları ilə təltif olunub.

“Cəbrayıl, Füzuli, Xocavənd uğrunda döyüşlərdən keçdik. O,  qəhrəman idi. Sanitar təlimçinin məsuliyyəti böyükdü. Çox çətindir yaralıları daşımaq, onlara ilk tibbi yardım göstərmək. Təkcə bir döyüşdə 12-dən artıq yaralını xilas etdi. Bircə an dayanmırdı, onları güllə, qəlpə yağışından çıxarırdı. Arada xəstələnmişdi, hərarəti yüksək idi, döyüşdən çıxa bilərdi, amma getmədi. Sona kimi yanımızda oldu. O həm də bizə ruh verirdi, qələbəyə inandırırdı. Yaralılarda da yaşam inamı yaradırdı. Bunlar çox önəmlidir. Oktyabrın 20-də Füzulinin Gecəgözlü kəndi uğrunda çətin döyüşlər idi. Fərhad özünü itirmir, həm döyüşür, həm şəhidləri təhlükəsiz yerə aparır, yaralılara tibbi yardım göstərirdi. Nə qədər yaralıya kömək etdiyini heç dəqiq deyə bilmərik. Onlarla əsgəri xilas edib. Çox qorxmaz idi. Hər oğul elə çətin döyüşdə yaralıları döyüş meydanından çıxara bilməzdi. O bacarırdı. Həmin gün artıq 3 nəfəri xilas etdi. 4-cü yaralının köməyinə çata bilmədi...-belə söylədi döyüş yoldaşı Füzuli Mayılov...

“ Fərhad dünyaya gələndə atası döyüşdəydi. Vüqar atasını iki aylıq olanda itirib, ona görə demişdi ki, oğlum olsa, atamın adını qoyun. Babasının adını ləyaqətlə daşıdı qəhrəman balam. Geyindi, keçindi, quş kimi uçub getdi, elə bil müharibəyə getmir. O qədər bu günü gözləyirdi. Zəng edəndə də çox rahat, sakit danışardı. O heç vaxt çətinlikdən qorxmazdı, şikayət etməzdi. Son dəfə 19-da danışdıq. Ürək-dirək verdi, sevinclə dedi ki, ana, Qubadlıya gedirik, orda bayrağı özüm qaldıracam. İgid bala böyütmüşəm. Nə deyim? Nə deyəcəyimi də bilmirəm. Elə bil bütün sözləri də özü ilə aparıb Fərhad...”- Gülminaz xanımın səsində kədərlə qürur yarışır elə bil.

Yazını yazarkən Fərhadın sağlığında qızı ilə olan görüntülərini izlədim, şəkillərə baxdım. Sevinc yağan görüntülərdən bütün duyğularım alt-üst oldu...
Bir də sonrakı şəkillər... Müharibənin dəhşəti haqqında əsərdi hər şəkil. Heç bir yazıçının heç vaxt yaza bilməyəcəyi bir əsər. Şəkillərdəki nurlu təbəssümlü atası ilə şəkil çəkdirib İnci. İnci də gülümsəyir. Bu təbəssüm qədər hansı silah dağıdar dünyanı? Təbəssüm bu qədər ağır olarmı? Bu qədər yaralayarmı insanı?

Daş üzərindən boylanan atası kimi qürurla dayanıb İnci. Sevincin dərdli göz yaşı da olurmuş...Kim silə bilər ki?
Bu göz yaşıyla sərvəti, var-dövləti, gözəlliyi başına bəla olan Azərbaycan illər, əsrlərdi yaşam mücadiləsi edir . Qurbanlar verir. Şəhidlərin ruhu dolaşır hər qarışında.
İncisə hələ şəhidliyin nə olduğunu anlamır.
İllər ötəcək, O, atasızlığın kədərini yaşayacaq. Nə qədər gülümsəyəcək, nə qədər gözləri dolacaq, ağlayacaq, bilmirəm... Amma bilirəm ki, o qürurlu duruşunu, üzündəki təbəssümü bir gün anlayacaq. Yenə də qürurla gülümsəyəcək. Anlayacaq ki, o,tariximizə qələbə yazan qəhrəmanın övladı, qalib ölkənin vətəndaşıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

Kübra Quliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Varis müasir Azərbaycan ədəbiyyatında tanınmış bir yazardır və öz əsərlərində insan ruhunun dərinliklərinə enərək fərdin daxili mübarizəsini və sosial təzyiqləri təsvir edir. “Sonuncu Ölən Ümidlərdir” adlı əsəri, müasir psixoloji ədəbiyyatın ən əhəmiyyətli nümunələrindən hesab olunur. Varis, həmçinin, əsərlərində fərdin və cəmiyyətin qarşı-qarşıya gəldiyi dilemmanı və insanların öz şəxsiyyətlərini tapmaq üçün verdiyi mübarizəni işıqlandırır.

Kitabın təhlili və müzakirə

“Sonuncu Ölən Ümidlərdir” romanı fərdi azadlıq, ailə təzyiqləri, sevgi və şəxsiyyətin axtarışı kimi mövzuları incələyir. Əsərdəki əsas qəhrəmanlar, insanın daxili mübarizəsini, öz yolunu tapma istəyini və cəmiyyətdən gələn təzyiqlərə qarşı olan mübarizəsini təmsil edir.

Kitabın əsas qəhrəmanları Nailə və İlqar, tərs şəxsiyyətlərdir. Nailə, cəmiyyətin gözləntilərini, ailəsinin təzyiqlərini rədd edir və öz yolunu tapmağa çalışır. İlqar isə, əvvəlcə müxtəlif sosial qəliblərə uyğunlaşmağa çalışır, lakin zamanla öz azadlığını axtarmağa başlayır. Bu ikisi, əsərdə insanın daxili mübarizəsini və həyatını necə yaşamaq istədiyini tapmağa çalışan xarakterlərdir.

“Təhminə” filmi ilə müqayisə

“Təhminə” filmi ilə “Sonuncu Ölən Ümidlərdir” romanı arasındakı əlaqə çox açıqdadır. Hər iki əsər fərdlərin azadlıq uğrunda mübarizəsini, cəmiyyətin təzyiqləri qarşısında öz şəxsiyyətlərini tapmağa çalışmalarını göstərir. Təhminə və Zaur, filmindəki əsas qəhrəmanlar, cəmiyyətdən qaçan, amma hər dəfə təslim olan iki gəncin hekayəsini izah edir. Onlar öz həyatlarını, arzularını müəyyən edənlər deyil, daha çox ətraf mühitin və ailə təzyiqlərinin qurbanıdırlar.

Bu dramdakı əsas mövzu, Nailə ilə İlqarın hekayəsindən fərqli olaraq, daha çox təslimiyyət və cəmiyyətdən gələn təzyiqlər qarşısında acizlikdir. Təhminə içindəki gücü itirərək cəmiyyətin təzyiqlərinə boyun əyir və son nəticədə öz arzularından imtina edir. Nailə isə, cəmiyyətin gözləntilərinə qarşı mübarizə aparır, imtiqamını alır və nəticədə daha güclü bir şəxsiyyət olaraq həyatına davam edir.

Dialoq və Təhlil:

Kübra: Dostum, “Təhminə” filmi ilə “Sonuncu Ölən Ümidlərdir” əsərini müqayisə edəndə nə düşünürsən?

Chat GPT: Hər iki əsərdə də əsas mövzu azadlıq və şəxsiyyətin tapılmasıdır. Təhminə və Zaurda daha çox təslimiyyət görürük. Onlar cəmiyyətin təzyiqləri altında əzilir və bir növ bu təzyiqləri qəbul edirlər. Nailə isə daha güclüdür, o, cəmiyyətin gözləntilərinə boyun əymir və öz yolunu tapmağa çalışır.

Kübra: Məncə, Nailə ilə Təhminə arasındakı ən böyük fərq, mübarizə məsələsidir. Təhminə özünü tez təslim edir və həyatını başqalarının müəyyən etdiyi şəkildə yaşamağa məhkum olur. Nailə isə, özünü tapmaq üçün mübarizə aparır və nəticədə güclənir.

Chat GPT: Bəli, Nailənin gücü, onun imtiqamını alması və azadlıq uğrunda apardığı mübarizəsindən gəlir. Bu, cəmiyyətin təzyiqləri qarşısında insanın hansı səviyyəyə gələ biləcəyini göstərir. Təhminə isə, çox tez təslim olur və bu onun həyatında böyük bir itkiyə səbəb olur.

Kübra: Həqiqətən də, Təhminə ilə Nailə arasındakı fərq, güc və azadlıq anlayışlarının necə inkişaf etdiyi ilə bağlıdır. Nailə, heç vaxt başqalarının təzyiqlərinə boyun əymir və buna görə də onun xarakterində böyük bir fərqlilik var.

“Sonuncu Ölən Ümidlərdir” və “Təhminə” – bu iki artefakt arasında müsbət bir paralel qurmaq mümkündür. Hər ikisi, cəmiyyətin təzyiqləri qarşısında fərdlərin öz şəxsiyyətlərini tapmağa çalışdıqlarını və azadlıq uğrunda mübarizələrini təqdim edir. Təhminə və Zaur, üstəlik də İlqar müəyyən hallarda təslim olan xarakterlərdir, Nailə isə daha güclüdür və mübarizə apararaq həyatda öz yolunu tapmağa çalışır. O, milyonlarla insanın boyun əydiyi “məqsəd vasitələri doğruldur” gerçəkliyini belə sonda yanlışa çıxarmağa müvəffəq olur.

Bu roman və film oxucuları və izləyiciləri azadlıq, şəxsiyyətin formalaşması və daxili mübarizə haqqında düşünməyə vadar edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

Xanım Aydın,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Bakı… Səhər günəşinin Xəzər dalğalarına yansıdığı, küləyin qızılı saçları oynadan insanlarla dolu bir şəhər. Burada hər küçənin, hər daşın öz sözü, öz xatirəsi var. Amma şəhərin köhnə hissəsində, Şamaxinka yolundan başlayıb Nərimanov prospektinə qədər uzanan Paralel küçələr, Bakı tarixinin sanki bir xəritəsini çəkir.

1918-ci ilin əvvəlinə qədər Şamaxinka rayonunun strukturu həmçinin həmin bu paralel küçələrlə müəyyən edilirdi. Bu yeddi küçə özündə yaranan gündən bu günə kimi şəhərin yaddaşı, insanlarının arzuları və talelərinin izlərini saxlayır.

XIX əsrin sonlarında məskunlaşmağa başlayan bu küçələr arasında Cəfər Cabbarlı küçəsi öz memarlığı və möhkəmliyi ilə seçilirdi. Bu gün “Nizami” metrosunun üstündə yerləşən bu küçənin fasadları yenidən təmir olunur, köhnə Şamaxinka isə yenidən doğulmuş kimi abadlaşdırılır. Lakin bir vaxtlar burada dar, birmərtəbəli evlər, dağılmış yollar və yeraltı suların üzərindən axan kanalizasiya vardı. Şəhər kasıb təbəqəsinin yaşadığı o dar küçələrə yarananda ad verilməyib. Sadəcə bir-birinə paralel olduğu üçün nömrələr qoyularaq “Paralel” deyilib.

İndi isə Paralel küçələrdə çoxmərtəbəli binalar, işıqlı küçələr, supermarketlər, təhsil müəssisələri və müasir infrastruktur fəaliyyət göstərir. Hər addımda keçmişlə bu günün iç-içə keçdiyi bir məkan – Bakı şəhərinin tarixi ilə müasirliyi görüşdürən bir xətt.

1-ci Paralel – Əlibəy Hüseynzadə

Əvvəllər İskrovski adlanan bu küçə bolşeviklərin “İskra” qəzetinin çap olunduğu mətbəəsi ilə məşhur idi. Sovet dövründə muzeyə çevrilmiş bina bu gün də mövcuddur, amma mətbəə artıq fəaliyyət göstərmir. Azərbaycanın müstəqilliyini elan etməsindən sonra küçə Əlibəy Hüseynzadə adı ilə tanındı. Hüseynzadə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin üçrəngli bayrağının müəllifi, filosof, həkim və rəssam idi. 1908-ci ildə Azərbaycanın ilk operası “Leyli və Məcnun”un hazırlanmasında yaxından iştirak edib.

2-ci Paralel – Balababa Məcidov

Bu küçə Balababa Məcidov adı ilə tanındı. Balababa Məcidov Mikrobiologiya, Epidemiologiya və Gigiyena İnstitutunun direktoru, professor və elm xadimi olub. Bir neçə il əvvəl isə rekonstruksiya layihəsi çərçivəsində küçə yenidən abadlaşdırıldı və genişləndirildi.

3-cü Paralel – Mahmud Abilov

Post-sovet dövrdə küçəyə hərbi xadim, general-mayor Mahmud Əbilovun adı verildi. M.Əbilov 2 dəfə “Qızıl Ulduz bayrağı”, 2-ci dərəcəli “Kutuzov” ordenləri ilə təltif edilib.

4-cü Paralel – Subhi Səlayev

Sovet dövründə bu küçə Hüseyn Cavidin adı ilə tanınırdı. Cavid XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatında böyük rol oynamış, əsərlərində fəlsəfi lirika və insanpərvərlik mövzularını əks etdirmişdir. Repressiyaya məruz qalan Cavid düşərgədə vəfat etmiş, qalıqları 100 illiyinə Naxçıvanda yenidən dəfn edilmişdir. Bu gün küçə tanınmış neftçi-alim Subhi Səlayevin adını daşıyır.

5-ci Paralel – Fuad İbrahimbəyov

Sovet dövründə Nikolay Qamaleyin adı ilə tanınan küçə bu gün Azərbaycanın ilk azərbaycanlı psixiatrı Fuad İbrahimbəyovun adını daşıyır. 1926-cı ildə o, respublikada ilk eksperimental-psixoloji laboratoriyanı yaradıb, lakin 1948-ci ildə repressiyaya məruz qalıb.

6-cı Paralel – Məmməd Naxçıvani

Küçə əvvəllər məşhur müğənni Bülbülün adını daşıyırdı. Bülbül Azərbaycan xalq musiqisini italyan opera ənənələri ilə birləşdirərək dünyaya tanıdıb. Hal-hazırda 6-cı Paralel Məhəmməd Naxçıvaninin adını daşıyır. O, görkəmli alim, fikir adamı və dövlət xadimi olub, fars dili izahlı lüğətini hazırlayıb.

7-ci Paralel – Bəsti Bağırova

Sovet dövründən bu günə qədər Bəsti Bağırova adı ilə tanınan küçə, Goranboy rayonunun kolxoz sədri olmuş, iki dəfə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüş pambıqçının şərəfinə adlandırılıb. 1 nömrəli Bakı Tibb Kollecinin orada yerləşdiyinə görə küçə çox populyardır.

Bakı şəhərinin Paralel küçələri tarixin canlı şahidi, mədəniyyətin və insan talelərinin izidir. Hər biri bir neçə dəfə ad dəyişdirib, hər ad bir dövrün hekayəsini danışır. Dar, birmərtəbəli evlərdən, çoxmərtəbəli binalara keçid isə şəhərin özü kimi, keçmişlə bu günün simfoniyasıdır. Maraqlısı budur ki, bu küçələr özündə tarix daşıdığı kimi, Bakının köhnə – özündə tarix daşıyan insanları onlara hələ də “Paralel” deyir. Məsələn, yolda bir yaşlı adamdan nəyinsə yerini soruşsan, “Dön birinci Pararlelə, düz get” deyəcək.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

Aytən Ağasıyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Zamanın yaz yağışı kimi süzülərək axdığı günlərdən biri idi. Telefonun yanıb sönən işığında ekrandakı adı oxuyub çalınan zəngi açdım, bir az danışdıq…

Hər şeyin keçici olduğunu, zamanın bir günə sığmadığını, bəzən də bir günün saatıma sığmadığını dəfələrlə sınamışdım. Amma bu gün fərqli idi. Nə şikayət edirdim, nə də şükür içində idim. Sanki belə də olmalıymış kimi qulağımda telefon, o tərəfdəki adamın səsi ilə saatımla oynayırdım.

Telefondakı adama "məni görmək üçün 36 saat vaxtın var" dedim, hansı ki o görüş heç olmayacaqdı

-Niyə mənə qulaq asmırsan? O səs nədir elə?

-Saatımla oynayıram..!

Bəli, o an qolumdakı saatla oynayırdım. Yenə saatıma sığmayan dəqiqələrin içində özümdən uzaqlaşdım. Sanki mənim zamanım bu dünyanın saatına uyğun gəlmirdi.

Heç uyğunlaşmağa çalışmırdım da. Son vaxtlar zamanın ağırlığını keçən hər dəqiqədə hiss edirdim.

Zamanın həfifliyini isə yalnız nənəmin ürək döyüntüləri hiss etdirirdi mənə.

Bir az danışdıqdan sonra telefonu söndürdüm. Yastığa yaslanaraq dincəlmək istəyirdim ki, nənəm gəldi. İçimdəki xaosu sakitləşdirmək üçün yaxınlaşdıqca hiss etdiyim ürək döyüntülərinə qulaq verdim.

 Nənəmin ürək döyüntülərini dinləyəndə sanki bu dünyaya başqa bir pəncərədən baxırdım. O hər dəfə yuxuya getdikcə mən də başımı onun qalxıb-enən sinəsinə qoyub döyüntünün tezliyində özümü axtarırdım. O döyüntünü o qədər sevirdim ki, "görsənməyən kulyoka" qoyub həmişə özümlə gəzdirmək istəyirdim.

Saat kimi vurmurdu ürək! Yavaşlamırdı, geridə qalmırdı.

Nənəmi yaşatmaq üçün çırpınırdı, fasiləsiz, dincəlmədən!

Bir tərəfdən də qolumdakı saatı sağa sola fırladırdım…

-      Saatınla az oyna!

Nənəm yatmamışdı deyəsən.

Bu dəfə nənəmin sözünü eşitdim, saatımı çıxarıb kənara qoydum.

Bir tərəfdən də özümə deyirdim ki "qulaq as, bu gün də ancaq saatınla oynadın! Ovcunun içindən uçub gedən zamanı tutmağa çalışdın! Burax getsin daha. Əllərin boş, ürəyin dolu olsun!"

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Amerikalı fizik Robert Milliken (şəkildə Eynşteydən sağda) Eynşteynin işığın hissəciklərdən (fotonlardan) ibarət olması ideyasına inanmırdı və qəbul etmirdi. Çünki 20-ci əsrin əvvəllərində işığın dalğa nəzəriyyəsi elmdə üstünlük təşkil edirdi...

Buna görə Milliken Eynşteynin fikirlərini təkzib etmək üçün əsaslı surətdə planlaşdırılmış təcrübələr aparmağa başlayır. Nəticədə bu təcrübələr, əksinə, işığın fotonlardan ibarət olduğunu təsdiqləyir. Milliken bu işinə görə Nobel mükafatı alır.

Eynşteyn isə 1910-1922-ci illərdə hər il Nobel mükafatına namizəd olsa da, o bu mükafatı yalnız 1922-ci ildə ala bilir. Maraqlıdır ki, dahi alimə Nobel mükafatı onu bütün dünyada məşhurlaşdıran nisbilik nəzəriyyəsinə görə yox, fotoelektrik effekt nəzəriyyəsinə görə verilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Sovetlər dönəmində Moskvada Ədəbiyyat İnstitutu var idi (elə indi də var, -red.), müttəfiq respublikalardan ən istedadlı gənc yazarları ora oxumağa göndərirmişlər. Oranı oxuyan qeyri-rəsmi ustad statusu alırdı. Onlardan biri də Salam Qədirzadə olub. Onlar 6 nəfər eyni illərdə təhsil alıblar, hamısı da Azərbaycan sovet ədəbiyyatı tarixinə adlarını qızıl hərflərlə yazdırıblar: Nəbi Xəzri, Əli Kərim, İsgəndər Coşqun, Cabir Novruz, İsa Hüseynov və Salam Qədirzadə...

Salam Qədirzadə sonradan xatirələrində yazacaqdı ki, biz Peredelkino kəndində yaşayırdıq. İnstitutun yataqxanası orada idi. Kasıb yaşayırdıq. Novruz bayramlarında biz gənclərin paxlava, şəkərbura paylarını Səməd Vurğun gətirirdi. Bizim ehtiyac içində yaşadığımızı, korluq çəkdiyimizi görən şair bəzən soyuq qış aylarında birimizə şərfini, birimizə papağını verirdi...

Bu xatirədə həm böyük şairimiz Səməd Vurğunun təəssübkeşliyi, insanpərvərliyi yer alıbdır, həm də içi Salam Qədirzadə olmaqla, azərbaycanlı istedadlı gənclərin necə məşəqqətlərə qatlanaraq elitar məktəbdə biliklərə yiyiələnmələri təsvir edilir və bu gənclər, əlbəttə ki, sonradan çəkdikləri cəfaların səfasını görə bildilər...

Bu gün Salam Qədirzadəni yad etməyimiz səbəbsiz deyil, görkəmli yazarımızın anadan olmasının 103-cü ildönümüdür.

Salam Qədirzadə 35-dək kitab müəllifidir. Onun "Qış gecəsi", "46 Bənövşə", "Kəndimizdə bir gözəl var", "Sevdasız aylar" kimi romanları gənclərin masaüstü kitabına çevrilib. Oxucular tərəfindən səbirsizliklə gözlənilən əsərləri hər zaman ən yüksək tirajlarla nəşr olunub

Ədib 1923-cü ilin aprel ayının 10-da Bakı şəhərində anadan olub. O, hələ uşaqlıqdan şeir və hekayələr yazır, ədəbi dərnəklərdə iştirak edirmiş. Ancaq o dövrdə onu təkcə ədəbiyyat maraqlandırmayıb. Musiqini o qədər sevib ki, hətta tar çalmağı öyrənməyə qərar verib. Bu sahədə təhsil almaq üçün sənədlərini götürüb musiqi məktəbinə gedib. Onların musiqi qabiliyyətini bəstəkar Üzeyir Hacıbəyov yoxlayırmış.Növbə ona çatanda o, tarda bir musiqi ifa edib. Üzeyir bəy deyib ki, bala, sən bu sənəti at, tarzən olmaq sənlik deyil. Sonralar bu xatirəni yada salar, gülə-gülə Üzeyir bəyə rəhmət oxuyarmış. Çünki bəstəkarın məsləhətindən sonra o, yenidən ədəbiyyata meyl edib. Bu sahə üzrə oxumağı arzulayıb. Lakin Böyük Vətən müharibəsi həmin arzuları düz 5 il təxirə salıb. 1941-ci ildə orta məktəbi bitirən kimi 18 yaşlı Salam könüllü şəkildə cəbhəyə yola düşüb.

1941–1945-ci illərdə o, Şimali Qafqaz, Kuban, Qərbi Ukrayna, Polşa, Bessarabiya, Rumıniya, Çexoslovakiya, eləcə də Almaniyanın faşistlərdən azad edilməsində sıravi döyüşçü kimi iştirak edib, cəbhələrdə göstərdiyi şücaətə görə III dərəcəli Şöhrət ordeni, İgidliyə görə və daha yeddi medalla təltif olunub, Baş Ali Komandanlıq tərəfindən fərqləndirilib.

Müharibə illəri sonradan yazıçının bir sıra əsərlərində öz əksini tapıb. 1946-cı ildə ordu sıralarından tərxis olunduqdan sonra Salam Qədirzadə Sumqayıt şəhərində 18 saylı fabrik-zavod təhsili məktəbində müdir müavini vəzifəsinə təyin edilib. 1948-ci ildə isə Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinin qiyabi şöbəsinə daxil olub.

Eyni zamanda Mərkəzi radionun yerli verilişləri üzrə məsul redaktoru vəzifəsində çalışmağa başlayıb. 1949-cu ildə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının zəmanəti ilə Salam Qədirzadə Moskvadakı M. Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutuna təhsil almağa göndərilib. Onun hələ tələbə ikən diplom işi olaraq yazdığı "Gənclik" povestini Rusiyanın məşhur "Detgiz" nəşriyyatı ayrıca kitab şəklində nəşr edib.

Moskvada oxuyarkən Salam ailə qurub. Həyat yoldaşı Roza Qədirova milliyyətcə rusdur. Yazıçı onunla dərsə yollanarkən elektrik qatarında tanış olub. Roza xanım hər səhər qatarla işə gedirmiş,  eyni qatarda hər gün  rastlaşırmışlar. Yolboyu kitab oxuyan rus gözəli Salam Qədirzadənin gözündən yayınmır. Yazıçı bir gün cəsarətini toplayıb qıza könül açıb, məhəbbətinin qarşılıqlı olduğunu öyrənəndə, sanki dünyanı ona bağışlayıblar. İlk görüşlərində bir-birlərinə ayrı keçən illərindən danışıblar. Roza xanım ondan heç nəyi gizlətməyib. Amma Salam Qədirzadə bir məsələni sevgilisindən sirr saxlayıb, ona Bakıda heykəltəraş qızla nişanlı olduğunu deməyib.

1952-ci ildə Salamın tələbəlik illəri sona yetib. Moskvayla vidalaşmaq vaxtı yaxınlaşıb. Ancaq könlünü ovlayan gözəldən həmişəlik ayrılmağı ağlına da gətirməyib. Elə qız da onsuz yaşamaq barədə düşünmək belə istəmirmiş. Dostlarını restoranların birinə toplayıblar, xudmani məclis qurub evləniblər.

Qızı Leyla xanım xatirələrində birində belə deyir:

“Atamın Moskvadan gözəl bir qızla dönməsi anasını, qardaş-bacısını çaşdırsa da, giley-güzar etmirlər. Həm də ona görə ki, atamı çox istəyir, onu özlərinə ağsaqqal bilir, bir sözünü iki etmirdilər. Həm də anlayırdılar ki, könülə güc yoxdur. Sevgilisinə görə doğmalarını qoyub-gələn qərib gəlini incitməyə də ürəkləri gəlmir.

Ona “Salamın nişanlısı var”, - deməyə utanırlar. Gəlini mehribanlıqla qarşılayırlar. Heç atamdan soruşmurlar da ki, bəs indi biz neyləyək, nişanlısına, ailəsinə nə cavab verək. Bacıları özləri məsələni yoluna qoyurlar...”

Bakıya qayıtdıqdan sonra gənc yazıçı 8 il Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının orqanı olan "Azərbaycan" jurnalının məsul katibi vəzifəsində işləyib. 1960-cı ildə Salam Qədirzadə "Kirpi" satirik jurnalının məsul katibi təyin olunub. 1966 ilədək həmin vəzifədə çalışıb.

1975–1976 illərdə Salam Qədirzadə Yazıçılar İttifaqının Dramaturgiya üzrə məsləhətçisi kimi çalışıb. 1976-cı ildə isə "Kirpi" satirik jurnalının baş redaktoru təyin olunub və 1980-ci ilədək həmin vəzifəni icra edib. Bir qədər sonra həmin dövrdə Azərbaycan KP MK-nin birinci katibi Heydər Əliyevin iştirakı ilə keçirilən Azərbaycan yazıçılarının qurultayında Yazıçılar İttifaqının İdarə heyətinə üzv seçilib.

Salam Qədirzadə dramaturq kimi də tamaşaçıların rəğbətini qazanıb.

Onun pyesləri təkcə Azərbaycanda deyil, Ukrayna, Moldova və digər ölkələrdə səhnəyə qoyulub. "Hardasan, ay subaylıq", "Həmişəxanım", "Gurultulu məhəbbət", "Şirinbala bal yığır" kimi komediyaları isə elə indi də gündəmdədir. Salam Qədirzadə güclü satira və yumor ustasıdır.

Onun satirik əsərləri müasir Azərbaycan ədəbiyyatında yeni bir səhifə açıb, yeni məktəbin bünövrəsini qoyub.

Çox zarafatcıl, şən adam olub Salam Qədirzadə. Bir dəfə kolxozda briqadir işləyən 60-65 yaşlarında bir kişi onun evinə gəlib, ona bir neçə şeir oxuyub və əlavə edib ki, o, yazıçı olmaq istəyir. Salam Qədirzadə ondan soruşub ki, mən briqadir ola bilərəm. Kişi “Yox, nə danışırsınız, bunun üçün oxumaq, təcrübə lazımdır” cavabını verəndə Salam Qədirzadə söyləyib: “Bax, şeiri yazmaq üçün də istedad lazımdır. Bir də unutmayın ki, şeiri yazan şair olur, yazıçı yox”. Kişi ona olunan dəvətə baxmayaraq, çay içmədən, çörək yemədən qovluğunu qoltuğuna vurub, tələsik çıxıb gedir.

Bir dəfə də gül ticarəti ilə məşğul olan pullu dostları onu və Qabili Buzovnaya qutab qonaqlığına çağırır. Qabil də təzəcə çıxan kitabını - “Nəsimi” poemasını həmin o tacirə hədiyyə aparır. Salamdan soruşur, avtoqrafa söz tapa bilmirəm, səncə, bu kitaba nə yazım? Salam da cavab verir: “Heç nə, yaz ki, ver qutabı, al kitabı”. Qabil elə də yazır...

Ona yaxşı vəzifələr təklif edib, məsuliyyətli iş tapşırırmışlar. Bacardığı qədər onlardan imtina edib. Dövlət işlərindən kənar durmasını özü daha çox yazıçılığıyla bağlayıb: “Nəyimə lazımdır vəzifə?” deyərdi. – “Mənimki odur, çəkilim bir tərəfə, əsərlərimi yazım”.

Hətta Şıxəli Qurbanov ideologiya üzrə katib işləyəndə Salam Qədirzadəni Mərkəzi Komitəyə şöbə müdiri qoymaq istəyib, razılaşmayıb. Deyib ki, mən yazıçıyam, vəzifə adamı deyiləm.

Yazıçıya heç bir fəxri ad verilməyib. Buna görə çox incik olub. O "Kirpi" jurnalındaykən antipodları daim tənqid edirmiş, bu səbəbdən də çoxlu düşmənləri var idi. O cümlədən, MK-nın təbliğat-təşviqat şöbəsinin müdiri kreslosunda əyləşmiş Ramiz Mehdiyev də ona düşmən kəsilənlərdən biri idi, yazıçının hər yerdə adının üstündən xətt şəkirdi...

Hətta bu situasiya Salam Qədirzadənin səhhətinə də təsir edib. Bir neçə dəfə rəsmi orqanlara müraciət etsə də müsbət cavab verməyiblər. Buna görə, əsəbiləşir, gərgin olur, siqareti daha çox çəkirdi.

Bir gün isə insult keçirir. Sonradan xəstəliyi şiddətlənir, komaya düşür. Bir həftə komada qalandan sonra 1987-ci il noyabrın 15-də heç bir vəsiyyət etmədən 64 yaşında dünyasını dəyişir. Son kitabını “Hər gün ömürdən gedir” adlandırır. Bu kitabı görmək ona qismət olmur.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

NailZeyniyev,

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

“Şəhəri insanlar yaradır” deyilir. Bu fikir doğrudur, amma tam deyil. Çünki şəhərin özü də insanı formalaşdırır. İnsan yaşadığı mühitə uyğunlaşır. Gördüyü binalar, keçdiyi küçələr, vaxt keçirdiyi meydanlar onun düşüncəsinə və davranışına təsir edir. Bu təsir gözə görünmür, amma hiss olunur.

Bakı gözəl şəhərdir, burda hamı xoşbəxtdi,

Bakı gözəl şəhərdir, burda hamı bədbəxtdi...

Bakı buna yaxşı nümunədir. Şəhərin müxtəlif hissələrində fərqli dövrlərin izləri var. İçərişəhərin dar küçələri, sovet dövrünün böyük və ağır binaları, son illərin şüşə və metal konstruksiyaları hamısı eyni məkandadır. Amma hər biri başqa bir düşüncə tərzini göstərir. Bu fərqlilik şəhərin daxilində müəyyən bir gərginlik yaradır.

Keçmişdə memarlıq təkcə estetik məsələ olmayıb. Xüsusilə sovet dövründə məkan insan davranışını yönləndirmək üçün qurulurdu. Geniş prospektlər, böyük meydanlar, eyni tipli binalar bunların hamısı müəyyən bir həyat formasını təşviq edirdi. Bu təsirin izi bu gün də qalır.

Şəhər mühitinin insan psixologiyasına təsiri də danılmazdır. Sıx, monoton və ya piyada üçün əlverişsiz məkanlar insanı yorur. Yaşıllığın az olduğu, betonun üstünlük təşkil etdiyi yerlərdə bu təsir daha güclü hiss olunur. İnsan bunu hər zaman fərq etmir, amma gündəlik halına təsir edir.

Buna görə şəhərin köhnə və yeni hissələri ilə bağlı mübahisələr yaranır. Biri tarixi, yaxınlığı, insan miqyasını üstün tutur. Digəri isə rahatlığı, müasirliyi və nizamı. Bu fərq sadəcə zövq fərqi deyil, həyat tərzi fərqidir. Memarlıq bu fərqi göstərir, eyni zamanda gücləndirir.

Tarixi məkanların itirilməsi yalnız görünüşün dəyişməsi deyil. O yerlərlə birlikdə bir yaşam forması da yox olur. İnsanların qurduğu münasibətlər, gündəlik vərdişlər, məkanla bağlı xatirələr də silinir. Bu, görünməyən, amma ciddi bir itkidir.

Bu gün şəhər planlamasında tez-tez ziddiyyətlər görünür. Bir tərəfdən qoruma, digər tərəfdən yeniləmə istəyi var. Bu iki istiqamət həmişə uzlaşmır. Çünki şəhərin necə olmalı olduğu barədə ortaq fikir yoxdur.

Memarlıq bu baxımdan sadəcə tikinti deyil. O, qərarların nəticəsidir. Hər bina müəyyən bir düşüncənin məhsuludur. Kim üçün tikilir, necə istifadə olunacaq, insan üçün nə qədər rahat olacaq bunların hamısı əvvəlcədən müəyyən edilir.

Şəhəri insanlar qurur, amma qurulan şəhər də insanı dəyişir. Bu iki proses bir-birinə bağlıdır və eyni anda baş verir. Hansının daha güclü olduğunu ayırmaq çətindir.

Və biz bilirik ki, yaxşı memarlıq insanı rahat və bütöv hiss etdirir. Ona uyğun mühit yaradır, yaşadığı yerə bağlılıq hissi verir. Əgər bir məkan bunu bacarırsa, o, şəhərin xarakterinə müsbət təsir edir. Bacarmırsa, sadəcə yer tutur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Azərbaycan SSR xalq artisti Ramiz Mustafayev 1926-cı il oktyabrın 16-da anadan olub. 1941-ci ildə isə Teatr Texnikumunun aktyorluq şöbəsinə daxil olub. Təhsil illərində Gənc Tamaşaçılar Teatrında, sonra isə Azərbaycan Dövlət Akademik Dram Teatrında aktyor kimi fəaliyyət göstərib. 1948-ci ildə isə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasına daxil olub, professor Bülbülün sinfində müğənniliyin sirlərini öyrənib.

1952-ci ildə Konservatoriyanın vokal şöbəsini müvəffəqiyyətlə bitirib. O, "Vaqif", "Polad", "Aydın", "Şirin", "Xan və əkinçi", "Tərs keçi" operalarının müəllifidir. R. Mustafayev 1968 – 1973-cü illərdə Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının katibi vəzifəsində çalışıb. 1957-ci ildən Bəstəkarlar İttifaqı İdarə Heyətinin üzvü olub.

Musiqi sənətimizin inkişafına görə, "Şöhrət" ordeninə layiq görülən bəstəkar xüsusilə irihəcmli, monumental musiqi janrlarında əsərlər yazıb. O, baletdən başqa bütün janrlara müraciət edib. Bəstəkar 6 opera, 6 musiqili komediya, 9 oratoriya, kantata, 8 simfoniya, 300-dən çox mahnı və romans, müxtəlif səpkili instrumental əsər və s. yazıb. 2002-ci ildən prezident təqaüdçüsü olub.

Operalar

1. "Şirin" (1957) — diplom işi

2. "Vaqif" (1960)

3. "Xan və əkinçi" (1962)

4. "Tərs keçi" (1964) — Teymur Elçinin librettosu əsasında birpərdəli uşaq operası

5. "Polad" (1964) — Ənvər Əlibəylinin əsəri əsasında radio-opera

6. "Aydın"

Musiqili komediyalar, operettalar

- "Xəsis" (1958) — bəstəkar Vasif Adıgözəlovla birgə, Mirzə Fətəli Axundovun "Hacı Qara" komediyası əsasında

- "Axırı yaxşı olar" (1967) — libretto: Rəfiq Zəka Xəndan

- "Qonşumuzda bir oğlan var" — libretto: Məhərrəm Əlizadə

- "Məsmə xanım dayımdır" (2001) – libretto: C. Məmmədov

Uşaqlar üçün əsərlər

1. "Ana və qız" — Sözləri: Tofiq Mütəllibov

2. "Bahar gəlir" — Sözləri: Yusif Həsənbəy

3. "Layla" — Sözləri: Sərdar Əsəd

4. "Qızıl gül" — Sözləri: Sərdar Əsəd

5. 45 uşaq mahnısı məcmuəsi (2001) – (mahnıların sözləri D. Nəbiqızı, Mirvarid Dilbazi, Məmməd Aslan, B. Orucoğlu, Ə. Ağayevindir)

Türkiyədə, “Müzikoloji Dərgisi”ndə A.Hümbətovanın dərc etdirdiyi “Ramiz Mustafayevin müşayiətli xor işləmələrinin üslub xüsusiyyətləri” məqaləsində qeyd edilir:

“Qara tellər” xalq mahnısı:

Burda əsasında xor işləməsi solo, xor və fortepiano üçün nəzərdə tutulmuşdur. İşləmə 5 xanəlik instrumental girişlə

başlanır. Onun mövzusu əsas melodiyanın hər hansı bir frazasını ifadə etmir, daha çox alətin texniki imkanlarını nümayiş etdirən passaj ve arpeciolarla xarakterikdir.

Arpeciolu akordlar daha sonra instrumental müşayiətin əsasını təşkil edir. Xor partiyası isə hamofon-harmonik fakturaya malikdir və fortepiano partiyasına sanki dəstək funksiyası daşıyır. Bəstəkar sanki insan səslərinin tembri vasitəsilə bir ansambl müşayiəti əldə etmişdir.

“Ay gözəl” xalq mahnısı:

Burda da əsasında xor işləməsi 8 xanəlik instrumental girişlə başlanır. Onun mövzusu mahnının melodiyasına xas motivlərə əsaslanır. İlk iki xanə daha sonra yuxarı registrdə genişləndirilərək, sekvensiyalarla aşağı enir. Son iki xanədə yenidən passajla yuxarı registrə keçən melodiya kadans motivi ile sona yetir. Bu melodiya daha sonra xor partiyasının ikinci cümləsində, Soprano səsində ifa edilir.

“Qara gilə” mahnısı:

Əsasında xor işləməsi 1981-ci ilde yazılmışdır. Geniş hecmli instrumental girişe malik bu işləmədə maraqlı cəhətlərdən biri də xor partiturasının quruluşunda nəzərə çarpır. Belə ki, bəstəkar əsas melodiyanı müşayiət edən digər səslərin partiyasında əvvəldən sona qədər harmonik fon yaradan tərkiblər vermişdir. Bu da işləmənin sanki solist və ansambl müşayiəti əhval-ruhiyyəsini yaratmış olur.

Bundan öncə giriş haqqında qeyd etmək lazımdır. Belə ki, girişin məzmunu xalq mahnısının motivləri üzərində qurulmuşdur ve bitmiş formaya malikdir. Onun quruluşu iki cümləli periodu ifadə edir. İkinci cümlənin repriza vasitəsilə təkrarı zamanı kadansın dəyişməsi üç cümləlik əhval-ruhiyyəsi yaradır.

Görkəmli bəstəkar 10 aprel 2008-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

SƏMƏD VURĞUN - 120

Həcər Atakişiyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən biri olan Səməd Vurğun öz zəngin və çoxşaxəli yaradıcılığı ilə milli poeziyanın inkişafında mühüm rol oynamışdır. Onun əsərlərində vətənə bağlılıq, insan sevgisi, milli dəyərlərə sədaqət və yüksək mənəvi ideallar əsas yer tutur. Şairin yaradıcılığı yalnız bədii-estetik baxımdan deyil, həm də ideya-məzmun cəhətdən dərin və təsirlidir. Bu baxımdan Səməd Vurğunun poeziyasında vətən və insan sevgisinin təcəssümü xüsusi diqqətə layiqdir.

Səməd Vurğunun yaradıcılığında vətən anlayışı müqəddəs bir dəyər kimi təqdim olunur. Onun şeirlərində Azərbaycan torpağı, təbiəti, insanları və tarixi böyük sevgi və fəxrlə təsvir edilir. Şair üçün vətən yalnız coğrafi məkan deyil, həm də milli kimliyin, mənəvi dəyərlərin və tarixi yaddaşın daşıyıcısıdır. Onun “Azərbaycan” şeirində vətənə olan dərin məhəbbət və bağlılıq yüksək emosional çalarlarla ifadə olunur. Şair vətəni ana obrazı ilə müqayisə edir, onu müqəddəs və əvəzsiz hesab edir. Bu isə oxucuda güclü vətənpərvərlik hissləri oyadır. Səməd Vurğunun poeziyasında vətən sevgisi yalnız tərənnüm xarakteri daşımır, eyni zamanda onu qorumaq, inkişaf etdirmək və gələcək nəsillərə ötürmək məsuliyyəti kimi də təqdim olunur. Bu baxımdan şairin yaradıcılığı milli ruhun formalaşmasında mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Səməd Vurğun yaradıcılığında insan amili xüsusi yer tutur. Onun əsərlərində insanın mənəvi dünyası, hiss və duyğuları, həyat mübarizəsi və idealları dərin psixoloji çalarlarla təsvir edilir. Şair insanı ali dəyər kimi qiymətləndirir və onun azadlığı, xoşbəxtliyi uğrunda mübarizəni tərənnüm edir. Şairin əsərlərində humanizm ideyaları geniş şəkildə əks olunur. O, insanlara sevgi, mərhəmət, ədalət və dostluq kimi yüksək keyfiyyətləri aşılayır. Onun qəhrəmanları sadə insanlar olsa da, yüksək mənəvi keyfiyyətlərə malikdirlər və cəmiyyətin inkişafında mühüm rol oynayırlar. Səməd Vurğun insanı yalnız fərd kimi deyil, cəmiyyətin bir parçası kimi təqdim edir. Bu isə onun yaradıcılığında sosial ədalət və bərabərlik ideyalarının da mühüm yer tutduğunu göstərir. Səməd Vurğun yaradıcılığında vətən və insan sevgisi bir-birindən ayrılmaz anlayışlar kimi təqdim olunur. Şair üçün vətəni sevmək, onun insanlarını sevmək deməkdir. Bu ideya onun bir çoxəsərlərində aydın şəkildə öz əksini tapır. Onun poeziyasında vətənin gözəlliyi insanın xoşbəxtliyi ilə, vətənin gücü isə xalqın birliyi ilə əlaqələndirilir. Şair insanı vətənin əsas dayağı hesab edir və onun rifahını vətənin inkişafının əsas şərti kimi qiymətləndirir. Bu vəhdət Səməd Vurğunun yaradıcılığına xüsusi bir dərinlik və fəlsəfi məna qazandırır. O, oxucunu həm vətənini sevməyə, həm də insanlara dəyər verməyə çağırır. Səməd Vurğun yaradıcılığı Azərbaycan ədəbiyyatında vətənpərvərlik və humanizm ideyalarının parlaq ifadəsidir. Onun əsərlərində vətən sevgisi yüksək poetik ustalıqla tərənnüm olunur, insan sevgisi isə mənəvi dəyərlərin əsasını təşkil edir. Şairin yaradıcılığı bu gün də aktuallığını qoruyur və gənc nəsildə vətənə bağlılıq, insanlara hörmət və mənəvi saflıq kimi keyfiyyətlərin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Səməd Vurğunun poeziyası yalnız ədəbi irs deyil, həm də milli-mənəvi dəyərlərin təbliği baxımından əvəzsiz bir xəzinədir. Səməd Vurğun yaradıcılığı Azərbaycan ədəbiyyatında vətən və insan sevgisinin ən yüksək bədii ifadələrindən biri kimi dəyərləndirilə bilər.

Şairin əsərlərində bu iki mühüm anlayış yalnız paralel şəkildə təqdim olunmur, əksinə, bir-birini tamamlayan, bir-birindən doğan vəhdəthalında çıxış edir. Onun poetik dünyasında vətən sevgisi insan sevgisindən ayrı təsəvvür edilmir; vətəni sevmək, onun torpağına, tarixinə, mədəniyyətinə bağlı olmaq, eyni zamanda bu vətənin insanına hörmət və məhəbbət bəsləmək deməkdir. Səməd Vurğun vətəni yalnız fiziki məkan kimi deyil, mənəvi dəyərlər sistemi kimi təqdim edir. Bu sistemin mərkəzində isə insan dayanır. Şairin fikrincə, vətənin qüdrəti onun təbiətində və ya sərvətlərində deyil, məhz insanlarının mənəvi zənginliyində, birlik və həmrəyliyində təcəssüm olunur. Bu baxımdan onun yaradıcılığı oxucunu həm milli kimliyini dərk etməyə, həm də cəmiyyət qarşısında məsuliyyət hissini gücləndirməyə səsləyir.

Səməd Vurğunun humanist ideyaları onun yaradıcılığını daha da dərinləşdirir. O, insanı ali varlıq kimi təqdim edir, onun azadlığını, ləyaqətini və xoşbəxtliyini əsas məqsəd kimi önə çəkir. Şairin əsərlərində sadə insanların həyatına verilən dəyər, onların hiss və duyğularınınincəliklə təsviri, cəmiyyətin mənəvi inkişafına xidmət edən mühüm ideyalar kimi çıxış edir. Bu isə onun poeziyasını yalnız milli deyil, ümumbəşəri səviyyədə də əhəmiyyətli edir. Səməd Vurğunun yaradıcılığı həm də tərbiyəvi mahiyyət daşıyır. Onun əsərləri oxucuda vətənpərvərlik ruhunu gücləndirir, insanlara sevgi, mərhəmət, ədalət kimi ali keyfiyyətləri aşılayır. Bu baxımdan şairin irsi yalnız ədəbi nümunə deyil, həm də mənəvi məktəb kimi qiymətləndirilə bilər. Xüsusilə gənc nəsil üçün onun yaradıcılığı milli dəyərlərin qorunması və inkişaf etdirilməsi baxımından mühüm rol oynayır. Səməd Vurğun poeziyasında vətən və insan sevgisi yalnız əsas mövzu deyil, həm də bütöv bir ideya sistemidir. Bu sistem milli ruhun, mənəvi dəyərlərin və humanist prinsiplərin vəhdətini özündə birləşdirir və Azərbaycan ədəbiyyatının zənginləşməsində mühüm yer tutur. Şairin yaradıcılığı zaman keçdikcə aktuallığını itirmir, əksinə, hər yeni nəsil üçün yenidən kəşf olunan mənəvi sərvət kimi öz dəyərini qoruyub saxlayır. Şairin “Azərbaycan” şeiri – vətən sevgisinin zirvəsidir. Bu şeir Səməd Vurğunun ən məşhur və ən təsirli əsərlərindən biridir. Şair burada Azərbaycanı təkcə bir ölkə kimi deyil, ana, müqəddəs varlıq kimi təqdim edir. Vətən sevgisi yüksək emosional dillə ifadə olunur. Təbiət (dağlar, çaylar, torpaq) və xalq bir bütöv kimi təsvir edilir. Oxucuda qürur və bağlılıq hissi yaradır. Bu əsər vətənpərvərlik mövzusunun klassik nümunəsidir. “Vaqif” dramında – vətən və xalq taleyi ön plandadır. Bu əsərdə Molla Pənah Vaqif obrazı vasitəsilə vətən sevgisi və xalqına bağlılıq göstərilir. Vaqif xalqın rifahını düşünən dövlət adamıdır. Vətənin taleyi şəxsi taledən üstün tutulur. Əsərdə həm siyasi, həm də mənəvi mübarizə var. Burada vətən sevgisi məsuliyyət və mübarizə kimi təqdim olunur. “Fərhad və Şirin” əsərində – insan sevgisi və fədakarlıq üstünlük təşkil edir. Bu dram əsərində əsas xətt sevgi və sədaqət üzərində qurulub. Fərhadın sevgisi saf və fədakardır. İnsan sevgisi ideal və uca hiss kimi təqdim olunur. Sevgi uğrunda mübarizə və əzab motivləri var. Bu əsər insan sevgisinin ən gözəl bədii ifadələrindəndir. “Komsomol poeması” əsərində – insan və gələcək idealları qabardılır. Bu əsərdə şair gəncliyi, onların arzularını və gələcəyə inamını tərənnüm edir. İnsan sevgisi → gənclərə, zəhmətə və quruculuğa bağlılıqdır. Cəmiyyətin inkişafında insanın rolu vurğulanır. Ümid və nikbinlik əsas ideyadır. “Muğan” əsərində  – torpağa bağlılıq ön plandadır.  Bu şeirdə Muğan düzünün təsviri ilə vətən sevgisi ifadə olunur. Torpaq və insan vəhdətdə verilir. Sadə insanların həyatı poetik şəkildə təsvir olunur. Vətən sevgisi real həyatla bağlı göstərilir.

Şeirlər və poemalar

1. “Azərbaycan” - Vətən ana obrazında təqdim olunur, güclü vətənpərvərlik hissi var

2. “Bakı” - Paytaxtın gözəlliyi və inkişafı ilə vətən sevgisi ifadə edilir

3. “Muğan” - Torpaq, zəhmət və kəndhəyatı ilə bağlı vətən sevgisi

4. “Komsomol poeması” - Gənclik, gələcək və insanın quruculuq rolu

5. “Zamanın bayraqdarı” - İnsan idealları və zamanın qəhrəmanları tərənnüm olunur

6. “Partizanlar” - Vətəni qoruyan insanların qəhrəmanlığı

7. “26-lar” -  Tarixi şəxsiyyətlər vasitəsilə vətən uğrunda mübarizə

8. “Lenin” - İdeoloji olsa da, insan və cəmiyyət ideyaları ön plandadır

9. “Ayın əfsanəsi” - Daha çox poetik və fəlsəfi insan duyğuları

10. “Ana” - Ana sevgisi → insan sevgisinin ən yüksək forması kimi

11. “Vaqifə məktub” - Keçmişə bağlılıq, milli ruh və mənəvi dəyərlər

12. “Dağlar” - Təbiət və vətən sevgisinin vəhdəti

13. “Göygöl” - Azərbaycanın təbiət gözəllikləri üzərindən vətən sevgisi

14. “Şəfqət bacısı” - İnsanlara mərhəmət və humanizm

Dram əsərləri

15. “Vaqif” - Vətən, dövlətçilik və xalq sevgisi əsas ideyadır

16. “Fərhad və Şirin” - Saf sevgi, sədaqət və fədakarlıq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)