Hazırda Astanada keçirilən Regional Ekoloji Sammit (RES 2026) çərçivəsində “Mərkəzi Asiyada biomüxtəlifliyin qorunması üzrə regional əməkdaşlıq: qlobal öhdəliklərdən birgə fəaliyyətə” mövzusunda panel sessiyası baş tutub.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondundan verilən məlumata görə, açılış nitqi ilə Qazaxıstanın Ekologiya və Təbii Sərvətlər naziri Erlan Nısanbayev, Özbəkistanın Milli Ekologiya və İqlim Dəyişikliyi Komitəsinin sədri Əziz Abduhakimov, Qırğızıstanın Təbii Sərvətlər, Ekologiya və Texniki Nəzarət naziri Akıl Toktobayev, Tacikistanın Ətraf Mühitin Mühafizəsi Komitəsinin sədri Bahodur Şəralizodə və Türkmənistanın Ətraf Mühitin Mühafizəsi naziri Ovezgeldi Qoşcanov çıxış ediblər.

Xüsusi qonaq qismində BMT-nin Baş katibinin müavinləri: UNEP-in icraçı direktoru İnger Andersen və UNDP İnkişaf Proqramının inzibatçı müavini  Haolyan Şu yer alıb.

Panel çərçivəsində Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan, Türkmənistan və Özbəkistanın ekologiya nazirlikləri və dövlət komitələrinin rəhbərləri Mərkəzi Asiyada biomüxtəlifliyin qorunması və dayanıqlı idarə olunması sahəsində əməkdaşlığa dair tarixi Regional Bəyannamə imzaladılar.

Paneldə çıxış edən Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti, professor Aktotı Raimkulova təbiətin mühafizəsində türk xalqlarının əsrlər boyu formalaşmış ortaq mədəni irsinin və ənənəvi biliklərinin strateji əhəmiyyətini vurğulayıb. Fondun prezidenti ekoloji təşəbbüslərin qısamüddətli layihələrdən daha sistemli və bütün cəmiyyəti əhatə edən bir formata keçməsinin zəruriliyini bildirib.

Tədbirdə beynəlxalq təşkilatların yüksək səviyyəli nümayəndələri, o cümlədən BMT-nin Biomüxtəliflik üzrə Konvensiyasının (CBD) İcraçı katibi xanım Astrid Şomaker, Nəsli kəsilməkdə olan növlərin beynəlxalq ticarəti haqqında Konvensiyanın (CITES) Baş katibi İvonn İgero, Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə İttifaqının (IUCN) Şərqi Avropa və Mərkəzi Asiya üzrə regional direktoru Oliver Avramoski, Yaşıl İqlim Fondunun Şərqi Avropa, Mərkəzi Asiya və Yaxın Şərq departamentinin iqlim investisiyaları üzrə baş koordinatoru Eldana Cumaliyeva və BMT-nin İnkişaf Proqramının Özbəkistandakı daimi nümayəndəsi Akiko Fudzi iştirak edərək, regionda nadir növlərin miqrasiya dəhlizlərinin qorunması və biomüxtəlifliyin mühafizəsi məsələlərini müzakirə ediblər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.04.2026)

Aytən Ağasıyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

“ARAXNA”

HEKAYƏ

“Afinaya meydan oxuyan Araxna öz torundan asılaraq gecə-gündüz toxuyub yaradır,  Mosart aristokratiyanı lağa qoyan  və Vyanada qadağan olunmasına baxmayaraq  yazdığı “Fiqaro evlənir” operası ilə böyük klassika yaradır... Yaradıcılıq nədən və hardan başlayır görəsən? Və ya insanda yaradıcılıq nədən yaranır?”- fikirlərinin qarışıq dumanında itən Məleykə otağın qaranlıq bir küncündə oturaraq, pəncərədən görünən mətbəxin yanılı işığın çöldəki heyva ağacının tozlu yarpaqlarını parlatmasını izləyirdi. Qonşunun həyətindən isə balaca Əsranın səsi gəlirdi. Balaca Əsra nənəsini adı ilə çağırırdı.  Bəli, nənəsini adı ilə çağırırdı..

 Doğulduğu, böyüdüyü, tərbiyə edildiyi yerdən asılı olaraq insanın dəyər anlayışı, düşüncəsi dəyişir.  Necə ki,  bir zamanlar Şərq xurafat dalğasının qara pəncəsi altında əzilməkdə olduğunu görən Seyid Əzim Şirvani “Guş qıl” müxəmməsi ilə qəflət yuxusunda yatanlara -  Şərqə musiqinin heç də günah olmadığı həqiqətini var gücü ilə bağırırdı. İndi artıq “Məşədi İbadlar”ın sayı da azalırdı – deyə ömrünün ortalarında olan Məleykə düşünürdü. Lobya bitkisinin enli yarpaqlarında yaranan uzun cizgilər kimi, Məleykə də aynaya baxanda gözlərinin kənarında həmin cizgiləri xatırladan qırışlar görürdü. Gözlərinə yaşıl qələmi çəkməkdə belə hövsələsiz, hər gün istifadə elədiyi dodaq boyasını sürməkdə belə tənbəllik edirdi. Bir müddət aynaya baxaraq cavanlıq illərini xatırladı. O günlərdə hər kəsdən gözəl idi, tellərini sarı rəngə boyayar, bədəninin formasını gözəl göstərən donlar geyərdi. Qara qaş, qara gözləri də üzünün ağlığını ortaya çıxarardı. Qəfildən oyanaraq indiyə qayıtdı. Qaşları, kirpikləri tökülmüş, bədəninin formasını itirmişdi. Həmin Məleykədən əsər əlamət qalmamışdı. Bəzən zarafatla deyərdi: “Mən cavan olanda araxna kimi öz torumdan asılı qala bilirdim, amma indi oturduğum yerdən kiminsə yardımı olmadan dura bilmirəm ay əzizlərim”- ailədə hər kəs onun sözünə gülərdi. Məleykə saatlarla oturub kitab mütaliə edərdi, yemək vaxtı gələndə ara verib, daha sonra mütaliəsinə yenidən qayıdardı.

 Dan ulduzu (Venera, başqa adla Zöhrə- Aydan sonra səmada ən parlaq göy cismidir) söküləndə Təhminə səhərin mehini zoğal ağacının başında hiss edirdi. Zoğal ağacının yarpaqları bütün bədənini dalayırdı. Amma ağacdakı qızarmış zoğalları dərməli idi. Atası gəlib ağacda bir ədəd də zoğal görsəydi yaxşı olmayacaqdı. Təhminə uzun qol köynək geyinib, başına da yaylıq bağlamışdı. Yaylıq bəzən ağacın budaqlarına ilişib, onu narahat edirdi. Vedrəni doldurduqca bağladığı ip ilə aşağı sallayırdı, oğlunu çağırır Mehdi də gəlib, vedrənin ipini açıb, boşaldır, təkrar ipi bağlayır Təhminə də vedrəni yuxarı çəkirdi. “Mehdi, bala yerə tökülən zoğalları yığ, baban gəlib, görməsin” - deyirdi

Mehdi telefonunu yerə qoymurdu, bir əlində telefon bir əli ilə də zoğalları bir-bir yaş torpağın, peyinli torpağın üstündən balaca qırmızı vedrəyə yığırdı. Bitirdikdən sonra:  “Ana, mən getdim”-dedi. Anası da əsəbi-əsəbi : “get də bala, mən səni ip ilə bağlamamışam ki, günah olar gəlib anana kömək etsən”-dedi.

Məleykə Mehdini çağırıb, onu pilləkənlərdən düşürməkdə kömək etməyini istədi. Mehdi damarları dərisinin üzərindən  görünən nənəsinin əlindən tutaraq həyətə enməyinə kömək etdi. Nənəsindən qəribə qoxu gəlirdi. Pilləkənləri düşə-düşə: “görəsən nənəm bu yaşında o boyda kitabı necə oxuyur, oxuduqlarını başa düşürmü?”-deyə düşünürdü.

 Məleykə tualetə girib qapını örtdü. Mehdi isə qonşunun qurumuş qoz ağacının yarpaqlarına baxa-baxa, həyətdəki gölün açıq krantından gələn suyun səsi altında nənəsinin niyə gecikdiyini düşünüb, narahat olmağa başladı. Nənəsini çağırmağa da utandı. Bir az da gözlədi. Gedib ağacdakı anası ilə söhbət etdi. Bir də gördü ki, tualetin qapısı açıldı, nənə əllərini yuyur. Nənə Mehdini çağırdı:

- Hardasan ay bədbəxtin oğlu, gəl kömək elə yuxarı qalxım.

 Mehdinin bədbəxt sözündən heç xoşu gəlmirdi. Ana nənəsi həmişə ölən atasının adını demək əvəzinə bədbəxt deyərdi, ata nənəsi isə ölmüş deyərdi. Həmişə atasından söhbət düşəndə “bədbəxt də bunu sevərdi”, “bu da ölmüş kimi lap əsəbi di haa”, “kaş ölmüş də bu günləri görərdi”,  “bədbəxt uşaq vaxtı oğlunu qucağından yerə qoymazdı”- ölmüş və bədbəxt sözü atasının adını əvəzləyərdi. Bəlkə də atası öz əcəli ilə ölmədiyindən onu bu cür xatırlayırdılar. Mehdinin atası intihar eləmişdi. 

Mehdi nənəsinin açıq kitablarının arasında qalaqlanmış yazılı kağızlar tapdı. Tao, tasavvuf, fizik, metafizik,  İnsan ara bölgede duran varlık olmayıp, bizzat ara bölgenin kendisi olmaktadır, ara bölge-“berzah”, yaşayan felsefe, Nietzsche, Martin Heidegger, Aşık Veysel, İbnül arabi, Yunus Emre, Celaleddin Rumi, Ahmet yasevi,  Satori, “geç ak ile karadan, halkı bırak aradan”, öznel ruh, tümel ruh, Kuranın fecr suresi, Fuzuli-

“ gelin ey ehl-i hakikat çıkalım dünyadan

Gayr yerler gezelim, özge sefalar sürelim

Nice bir dehrde evza-ı mükerrem görelim”,

 Nefs-i Raziyye, töz, aşk, maşuk – kimi türkcə sözlər yazılmışdı. Mehdi bu sözlərin heç birini anlaya bilmədi. Nənəsinin ağır-ağır nəfəsinin səsini eşidəndə tez kağızlar olan masadan uzaqlaşdı. Nənəsindən həm qorxurdu, həm də ondan o yazdıqlarının nə olduğunu öyrənmək istəyirdi. Nənəsi Məleykə danışmağı heç sevməzdi. Ancaq oxuyurdu, bəzən yenə ağ kağızlar götürüb o kağızları mürəkkəblə doldururdu. Mehdiyə isə: “sən başa düşmərsən, get öz işinlə məşğul ol, vaxtı gələndə hər şeyi qavrayacaqsan”- deyərdi.

Mehdi nahar yeməyinə bir saat qaldığını görüb, anasının yanına getdi. “Ana, çay istəyirsənmi gətirim?”- deyə soruşmaq istədi. Amma soruşmadı. Təhminə ağacdan enmişdi. Tozlu əlləri ilə başını qaşıyırdı.

Məleykə otaqdakı milçəkləri qovurdu. İçərisi stəkan və şüşə qablarla dolu olan mebelə baxırdı. Bu mebeli heç bəyənmirdi. Fikrindən mebelin içindəki hər şeyi götürüb, zibil yerinə atmaq keçirdi. Otaqda lazımsız şey istəmirdi. Mebel həm otağı balacalaşdırırdı həm də köhnə olduğuna görə ürəyini sıxırdı. Qoy Oqtay kişi evə gəlsin, bu mebeli də yığışdırıb götürsün deyə fikirləşdi. Təhminə evin pərdələrini yumaq üçün çıxarmışdı. Pərdəsiz ev lap çılpaq görünürdü. Heç işlətmədikləri televizorun üstünü də toz basmışdı. Gərək Mehdiyə deyim bir dəsmalla bu tozları alsın, anasının vaxtı olmur.

Təhminə bir müddət yerə baxaraq keçmiş günləri xatırladı. Mehdinin atası ilə xoşbəxt yaşadığı illəri. İndicə ağacdan endiyinə görə ayaqları hələ də titrəyirdi. Nişanlı vaxtı olanda Mehdinin atası həftədə 3 dəfə onu görməyə gəlirdi. Həmişə qonşu Nurlanın iti hürəndə bilirdi ki nişanlısı gəlir. Nurlanın iti özgə adam görəndə hürməyə başlayırdı. Təhminə birlikdə Yalqız ağacına getdikləri günü xatırladı: Rəvayətə görə çox çox qədim zamanlarda kənddə Bəşir adlı bir kişi yaşayırmış. Odunçu Bəşirin bir qızı var imiş, adı Səlbinaz, özü də çox gözəl imiş. Kəndin dəliqanlı cavanları Səlbinaz üçün ölürlərmiş. Amma Səlbinaz könlünü kəndlilərin qoyun quzusunu otaran çoban Şəhriyara veribmiş. Çomağı ilə dağ canavarlarını öldürən Şəhriyar da kənd qızlarının çoxunun ürəyinə yatırmış. Bu kəndin varlı ağalarından Saleh Səlbinazın eşqindən dəli divanə idi. Onu qarabaqara izləyir, göz verib işıq vermirdi. Bir gün qızı qaçırmaq istəyir, bundan duyuq düşən Səlbinaz dağlara qaçıb Şəhriyara çathaçatda qəzəblənmiş Salehin atdığı oxa tuş gəlir və qız yaralanır, bu zaman namusunun ləkələnməməsi üçün Allaha yalvarır ki,onu ağaca döndərsin. Səlbinazın duası eşidilir. Qız Həmişəyaşıl ağaca, yalqız ağaca çevrilir. Saleh ağa isə qara daşa çevrilir. Təhminə ilə nişanlısı o qara daşın üstündə oturdular. Nişanlısı sual edirki, sən də Səlbinaz kimi mənim eşqimdən başqasının olamamaqdan ötrü Allahdan Yalqız ağac olmağı istəyərdin? - Təhminə bir anlıq ağzında palçıq dadı hiss etdi, palçığa qarışmış zoğalı ağzına qoymuşdu, getdiyi xatirələrdən ayrılıb:

-Eeeh, eeeh- dedi və qar dənələri kimi  yerə ələnmiş zoğalları bir bir yığıb, nahar yeməyini hazırlamağa getdi.

Mehdi çaydanın altını yandırmışdı. Mürəbbə ilə bir stəkan çay içdikdən sonra Təhminə saata baxdı. Birə on dəqiqə qalırdı. Soyuducuda dördə bir hissəsi qalan qovun, bir parça pendir, dünəndən bişirilmiş və artıq alan yumurta çığırtması, yanmış toyuq əti, və qatıq var idi. Məleykə xanım üçün qovun kəsdi, bir az da qaynadılmış, buxara verilmiş göy lobya qoyub, yanında da bir parça çörəklə anasının olduğu otağa getdi və Məleykənin divanda  uzanıb, gözlərinin yenicə nəmlənmiş uzun kirpikləri ilə Oqtayla Əlincə qalasında çəkdirdikləri şəkilə baxdığını gördü:

-Ana, - deyə çağırdı. Anası isə:

- Nə olub, qulağımın dibində qışqırırsan?- deyə səsini qaldırdı. İnsan bir qapını döyər.

Təhminənin gətirdiklərini yanına qoyub otaqdan çıxmağını istədi. Açıq pəncərədən gələn azan səsini eşidib, yeməyi soyumadan qabdakıları bitirməyə başladı. Boş qabları gəlib aparsın deyə Mehdini çağırdı. Mehdi otağa daxil olanda nənəsinin yanındakı şəkli gördü:

- Nənə şəkildəkilər kimdi?

-Bu şəkli deyirsən? Deyə nənə şəkli əlinə alıb, Mehdiyə göstərdi

-Hə nənə, şəkildəki qadın sənsən?

-Hə oğul, mənəm. Yanımdakı da sənin baban Oqtaydı. Bu şəkli çəkəndə mənim 22, babanın isə 38 yaşı var idi.

-Necə də gözəl görünürsən ay nənə- Mehdi gülərək şəklə baxdı. Babam da yaşını heç göstərmir. Demək sizin aranızda 16 yaş ? Bunu bilmirdim.

-Oğul bəli, baban hər zaman cavan görünür, çünki özünə hələ o vaxtdan çox diqqət edirdi, yeməyinə içməyinə. Uzun və arıq olduğuna görə də cavan görünürdü. Bizim aramızda 16 yaş olmağına baxmayaraq biz o yaş fərqini aşmışdıq.  Ruhlarımız bir birini tapmışdı.

-Ruhumu? - deyə Mehdi soruşdu

-Hə oğul, Ruh

-Mən sənin dediyini başa düşmürəm ay nənə.

-Oğlum, gün gələr bu dediklərimin hamısını sən də anlayarsan tələsmə. Bu şəkli çəkdirəndə, noyabr ayının onu idi. Babanla birlikdə Əlincə qalasına çıxmışdıq.  Pillələri qalxa -qalxa  sadəcə bir şair olmaq istəyən, Ankarada doğulmuş, əslən Maraşlı olan Cahit Zarifoğlunun da yer alıdığı “yeddi gözəl adam” filmi barədə danışırdıq. Əlincənin tam yuxarısına qalxmışdıq. “Teymur” deyə qışqıran babanla çox xoşbəxt idik. Ətrafda yanan işıqların altında yalnız ikimiz idik. Baban məni sevdiyini ilk dəfə orda söyləmişdi. Ona ilk dəfə orda sarılmışdım.

-Mehdi?, Mehdi hardasan?-deyə anası çağırdı.

-Burdayam, gəlirəm.

Mehdi qabları da götürüb, nənəsindən ayrılıb, mətbəxə getdi.

-Gətir, qabları yuyum. Harda qaldın?

-Nənəmlə söhbət edirdik.

-Nə danışırdı yenə nənən?

-Heç, babam və özü barədə danışırdıq.

-Nənəni çox yorma, oğlum. Bilirsən ki, xəstədir. Onu çox yormaq olmaz. İndi isə get, iki saat da test həll et, riyaziyyat kitabını aç, bir az laqorifma və kök altı ifadələrdən həll et. Kitabın arxasındakı cavablara baxma. Yazıb bitirdikdən sonra isə Oqtay babanı qarşılamağa gedərsən.

Təhminə anasının otağına getdi. Məleykə xanım Latın Amerikası və xüsusilə İspaniyada daha çox yayqın olan siesta yuxusuna getmişdi. Siesta yuxusu yüksək təzyiqi aşağı salır, yaddaşı möhkəmləndirir və yaradıcı təxəyyülü stimullaşdırır. Ona görə də Təhminə ayaqlarını yerə yavaş yavaş basaraq qapını örtüb, ehtiyatla otaqdan çıxdı. Fikirləşdi ki, 10-30 dəqiqəlik günorta yuxusu anasının gecə yuxusuna mənfi təsir etməz, əksinə onu artıq stresdən qoruyar.  Həmçinin ürək damar sisteminə də yaxşı təsir göstərər.

Yığdığı zoğalları yerə sərib, yaşıl yarpaqları təmizləyib kənara atdı. İşıqlar sönmüşdü, hava isə tutqun görünürdü. Təhminə bu gün həftənin birinci günü olduğuna görə qonşunun oğluna ingilis dilindən fərdi hazırlıq keçməli idi. Uşaq harda olsa özünü yetirəcəkdi.

Qonşunun uşağı gəldi. “Find the number of letters “p” in the sentence (cümlədəki p hərflərinin sayını tapın)”, “The dog is under the table”, “Complete the sentence” -kimi suallardan yorulan və bir saatdı ki, fasiləsiz test həll edən uşaq üçün yeni test həll etmək və sonradan lüğət öyrənmək çətin gələcəkdi. Ona görə  uşağa 10 dəqiqəlik fasilə vermək istədim.  Sonra isə “Mənim oyuncağım var, o gəlincikdir” cümləsini ingiliscə tərcüməsini soruşdum. Uşaq isə dedi:

-Ay həv e toy, it iz boll

Mən onun səhvini düzətdim:

-Ay həv e toy. İt iz e doll

Yeni sözləri də öyrəndikdən sonra saat dördü iyirmi dəqiqə keçirdi. Tapşırıqları verib, uşağı evinə yolladım.

Bolluca nanə ilə bişirilmiş katlet iyisini hiss edən Mehdi maykalı halda gedib, yeməyin qapağını qaldırdı. Katletin qoxusundan nəfsinə hakim ola bilməyib, bir tikə tutdu və isti isti dili yansa da yeməyə başladı. Anamın əlləri yaman dadlıdı, heç kəs onun kimi bişirə bilmir. Gizlicə tikə tutub ayaq üstə yemək də tamam başqa aləmdi. Aman Allahım, mən babamı qarşılamalı idim. Tamamən yadımdan çıxıb. Tez köynəyimi geyindim küçəyə getdim. Biraz gözlədikdən sonra babamın sarı taksidən düşüb mənə doğru gəldiyi gördüm. Babamda heç bir dəyişiklik yox idi. Eyni geyimdə, eyni ayaqqabıda və yerişi də eyni idi. Sadəcə uzaqdan da görə bildiyim qədərilə eynəyini dəyişmişdi.

Yaxşı ki gəldin, mənim babam – deyib onu qucaqladım

Mehdim, canım oğlum, böyümüsən ki- dedi

Hə baba, yer günəş ətrafında hərəkət etdikcə mən də dəyişirəm, böyüyürəm. Amma görürəm sən eyni qalmısan, canım babam.

Ağıllı balam – deyib, məni bağrına basdı.

Anam babamı görəndə gözləri doldu, onu qaçıb qucaqlamaq istədiyini ürəyinin döyüntüsündən hiss edə bilirdim. Amma anamla babamı bu cür səmimi heç vaxt görməmişdim, ona görə də təsəvvürümə gətirmək də çətin olurdu.

Anam salamlaşdıqdan sonra, babamı nənəmin otağına apardı. Babamla nənəmi otaqda tək qoyub, qapını örtdük.

    - Oğlum baban Təbrizdən indicə gəlib, çox uzun yol gəlib. Ona görə biraz səssiz ol, həm yorğundu, həm də nənən üçün çox darıxıb, çox sual soruşma, hələlik evdə dərslərini özün həll et, dostlarını evə gətirmə, nənən üçün sakitçilik lazımdır- anam dedi.

   -Yaxşı, anacan- sadəcə bunu deyə bildim.

Babam taksidən düşərkən əlindəki qəpikləri mənə vermişdi. Mən də anamdan icazə alıb, doritos almaq üçün dükana getdim. Babam gəldiyi üçün çox sevinirdim.

Çay istəyib istəmədiyini soruşmaq üçün qapını döydüm. Atam paltarlarını dəyişməmişdi. Anamın rəngi özünə gəlmişdi sanki. Balaca olanda onlar kimi atam və anam olduğu üçün həmişə fəxr edirdim. Atam mənim universitete qəbul olduğumu biləndə anama və mənə hədiyyə almışdı. Mən bilirdim ki, anamın bu dünyada ən böyük hədiyyəsi atamdı. Onların sevgiləri çox böyük idi, bir birlərini hiss edirdilər. Mən də hər zaman onların sevgisi kimi bir sevgi arzulamışam özümə. Mehdinin atası ilə tanış olanda  bu sevgini tapdığımı hiss edirdim. O mənim atamdan sonra sevdiyim ikinci oğlan idi.

Nə oldu donub qaldın Təhminə?- atamın sözündən dik atıldım

Heç ata, çay içmək istəyib istəmədiyinizi soruşmaq istədim

Yolda gələrkən köhnə dostum Valeh ilə rastlaşdım. Onunla bir yerdə oturub çay içmişəm narahat olma qızım, get dincəl.

Anamın da içmək istəmədiyini düşünüb, otaqdan çıxdım. Mehdi əlində doritos stolda oturmuşdu. Əlləri doristos yeməkdən qırmızı olmuşdu.

Anacan soyuducuda soyuq su varmı?- soruşdu

Var oğlum, aç götür-dedim

Ana , babam Təbrizdə nə işlə məşğul olur?, niyə uzun müddət idiki evdə yox idi?

Oğlum, baban mühəndisdir. Bəzən işləri ilə əlaqədar olaraq xaricə getməli olur. Bu dəfə də işinin tez bitməyinə baxmayaraq, dostları onu buraxmayıblar, bir müddət dostları ilə qalmağını istəyiblər.

Oqtay Məleykənin kitablarına tərəf baxırdı. 32 il öncə Məleykəyə verdiyi balaca ayı da kitabların arasında idi. Ayını əlinə alıb o günləri xatırladı.

Məndən ayımı aldığın günü xatırlayırsan?

Hə, bəs necə bilirsən?

Heç icazə də almadın, eləcə götürüb getdin

Mən içimdən gəldiyi kimi hərəkət elədim. Və budur bu ayı da bizim hekayəmizin bir parçasına çevrildi. Peşmansan?

Xeyr, yaxşı ki sən, yaxşı ki biz, yaxşı ki ayı..

O günü o ayını səndən almasaydım, fərqli şeylər olacaqdı, bəlkə də biz olmayacaqdıq.

Olcaqdı, yenə də olacaqdı. Çünki bu belə də olmalı idi.

Ağacın altında əsəbi əsəbi yediyin armudları xatırlayırsan?

Bəs sən məzun günümdən sonra görüşümüzü xatırlayırsan?

Məleykəm....

Nənəmin L-tiroksin, ko-prenessa dərmanları, dünən axşamdan alt çənəsindən çıxardığı dişləri, ağzı açıq şəkər qabının və qurumuş mixək qırıntılarının arasından colgate diş pastasını və diş fırçamı tapıb, dişlərimi fırçalamağa başladım.

Messesdra Şirin bacı nənəmin iynəsini vurmağa gələcəkdi. Şirin bacı yenə iki əli arxasında, parlaq hicabını, ağ qara köynəyini və qara yupkasını geyinib gələcəkdi. Anam oturmağı üçün döşək verəndə “bu yay günündə döşəkdə otura bilmirəm qızım,” deyərdi : “belə öyrətmək kimi olmasın sağ əlini uzat, məleykə bacı, qorxma, gülüm qorxma damarını tapdım” – iynəni vurduqdan sonra əllərini üç dəfə salavatlayar, beş dəfə də yuyardı.

Yenə əllərini yudu amma su kranını bağlamadı.

Mehdi, kranı sən bağla- dedi. Hə, Təhminə, bu son iynəsi idi. Maşallah yaxşıdı Məleykə bacı, biraz səssizliyə ehtiyacı var, bir iki günə də heç nəyi qalmaz.

Anam istifadə olunan dərman şüşələrini zibil qabına atdı. Mən qanlı iynələri çıxarıb, şpirisin içinə su doldurdum. Küçəmizdəki uşaqlara su fısqırdım, qaçıb yenidən doldurdum və yenə onlara fısqırdım. Babamın məni səslədiyini eşitdim

Mehdi , bura gəl balam.

Gəlirəm ay baba.

Həyətdə iki qara qarğa qarıldayırdı. Babam :

Xeyir xəbər qəcələ, xeyir xəbər- deyərək onları izləyirdi.

Gəldinmi, Mehdi. Gəl bura gör sənə nə göstərəcəyəm.

Baba, göstərməzdən öncə de görüm, o qarğalar niyə elə səs çıxarırlar?

Oğlum bilirsən ki qarğalar üç yüz ilə yaxın ömür yaşayırlar.

Hə bilirəm, hətta bildiklərimi səninlə paylaşım. Qarğa antik mifologiyada, qədim misirdə səmanın, günəşin simvoludur. Bir yerdə oxumuşdum ki, Siseronun ölümünü əvvəlcədən qarğa xəbər vermişdi. Hindularda qarğa günəşin simvolu, yaradıcı sayılır. Ona “Qara tanrı” deyirlər.

Düzdü, Mehdi . Qarğa səs çıxaradanda səsi “kras” kimi eşidilir. “Kras” isə latın dilində “sabah” deməkdir. Heç maraqlanmısan ki, qarğalar niyə üç yüz ilə yaxın yaşayırlar?

Yox baba. Sən bilirsənmi?

Naxçıvanda yayılan bir rəvayətə görə Xızır peyğəmbər bir bardaq dirilik suyu götürür ki, gətirsin insanlara. Yolda bir ağacın, bəzi rəvayətlərə görə, çinarın kölgəsində yatır. Bardaq aşır, su dolur bir çuxura. İki qarğa gəlib sudan içirlər. Ona görə də qarğalar üç yüz il yaşayırlar. Çinar ağacı da uzun-ömürlüdür. Ordubad rayonunda ən yaşlı çinarlara rast gəlinir.

Bunu da əlavə eliyim ki, Qarğa Gilqamış dastanında tufandan sonra torpağa çatmanın müjdəsini verib. Böyük İsgəndərə Qədim Misirdə iki qarğa Amon məbədinin yerini göstərib. Qalxanın üzərində həkk edilən qarğa təsviri günahlardan təmizlənmə simvolu sayılıb....

Baba, gözlə... Hamısını yadımda saxlaya bilməyəcəm. Triqonometriyanın düsturlarını yadda saxlamaq ondan asandır ki..

Ay balam.... Əziz balam. Babanı güldürdün ki sən.

Babamı qucaqladım, az qala gülməkdən yerdəki qızarmış çiyələklərin üstünü əzəcəkdik. Məni niyə çağırdığını öyrənmək istədim, amma bir tərəfdən də sakitcə onun qucağında ürəyinin döyüntüsünü dinləmək istəyirdim. Görəsən insan doğulandan yaşlanana qədər ürəyinin döyüntüsü heç dururmu, əllərinin üstü qocaldığı kimi ürəyinin damarları da öz fünksiyasını itirirmi yavaş yavaş, zəifləyirmi.. yoxsa insanın ürəyi elə doğulduğu andan öldüyü ana qədər eyni qalır..

Mehdini qucaqlayanda atasını xatırladım. Həkim Polad.. Mehdi Poladı xatırlayırmı bilmirəm. Amma bilirəm ki onun üçün çox darıxır.

Polad Səhiyyə Nazirliyində işləyirdi. Bəzi insanları vəzifəsindən azad edirdilər. Sanki çevriliş baş verirdi. Polad da vəzifəsindən azad edildi. Bir müddət özünə gələ bilmədi. İnsanların dillərini anlamayanda bir anlıq oyunun ortasında dayandığımız anlar olur. Polad da o vəziyyətdə idi. Polad vəziyyəıtini anlamaqda çətinlik çəkirdi, olanları qəbul edə bilmirdi. Daha sonra atasını itirdi, iki il keçmədiki anasını da nəfəs çatışmamazlığından itirdi. Təhminə ilə evliliyi yolunda getmirdi. Bir həftə idi ki Təhminə bizim evə gəlmişdi. Polad ilə danışmırdılar. Artıq boşanma vərəqləri də imzalanmışdı. Hardan bilmək olardı ki, Polad bir gecədən sabaha sağ çıxmayacaq. Bəlli ki, istifadə elədiyi kimyəvi, narkotik maddələr onu məhvə sürükləmişdi. Poladın intihar etdiyini eşidəndə din, iman, məzhəb və etiqadın ölümün qarşısında nə qədər süst, uşaqcasına göründüyünü bütün nəbzimlə hiss edirdim. Bütün həyatımız boyu ölüm bizə əl yelləyir, amma xoşbəxt və həyatından məmnun insanlar onu görməzdən gəlirlər. Polad isə ölümünə intiharla qucaq açmışdı.. onun parçası olan övladını belə ağlına gətirməmişdi. Düşündüm ki, bəlkə də ölümünün yaxınlaşdığını, ipini boğazında hiss edəndə bəlkə də ondan qurtulmaq, boğazından çıxarıb atmaq istəyib, amma bütün ətaləti ilə elədiyi cəhdlər boş olub, son anda gözünün önünə Mehdi gəlib, Mehdinin dünyaya gəldiyi gün, Təhminə ilə birlikdə oxuduqları universitet illəri, evləndikləri gün,  Məleykə xanıma aldığı sürpriz hədiyyə, birlikdə balıq tutduğumuz günlər, göbələk yığdığımız dağlar...bütün bunların hamısını gözünün önündə bir lent kimi izləyib. Amma ölümündən qaça bilməyib.. Görəsən ölən insanlar həmişəlikmi məhrum olur  bu dünyadan..?

Baba sən mənə nə göstərəcəkdin?

Mehdinin sualı ilə fikrimin dərinliyindən ayrıldım.

Təbrizdən gələrkən, Şah gölündən sənə “bayram” balığı gətirmişəm. Gör necədir?, Xoşuna gəlir?

İndi bu qırmızı balıqlar doğrudan mənimdir?

Sənindir, əziz balam

Çöldə Oqtay ilə Mehdinin balıqlarla oynadığını izləyirdim. Bir tərəfdən də Təhminənin onları izləyərkən uzun müddətdir üzündə görmədiyim gülüş bərfinlərini görürdüm. Əvvəl çox uşaqcasına narahatlıqlar yaşamışıq deyə düşünərək  “Kor Bayquş”-dan bu cümlələrini oxumağa başladım:

“Min illərdir, eyni sözlər deyilib, eyni cütləşmələr baş verib. Bu həyat başdan ayağa bir gülməli hekayə, inanılması mümkün olmayan axmaq bir nağıl deyilmi? Mən  öz əfsanəmi, nağılımı özüm yazmırammı? Nağıl ancaq nakam arzulardan, çata bilinməyən arzulardan qaçmaq üçün bir yoldur. Hər nağılçının öz məhdud və ona miras qalmış əhval-ruhiyyəsinə əsasən təsəvvür etdiyi arzularından qaçmaq üçün bir yol...”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.04.2026)

Rəqsanə Babayeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

İnsan ruhunun ən incə qatlarına toxunan hisslərdən biri qəm deyilmi? Sakit, səssiz, bəzən görünməz, bəzən isə bütün varlığını bürüyən bir duman kimi… Qəm, yalnız ağrı deyil; o, həm də yaddaşdır, itki hissidir, bəzən isə dərin düşüncənin, insanın özünə dönüşünün başlanğıcıdır. Amma elə anlar da var ki, bu qəm artıq səni tutub saxlayır, addım atmağa qoymur, nəfəsini daraldır. Həmin anlarda insanın içindən bir səs gəlir: “Belə qəmli dayanma…”

Bu sadə cümlə, əslində, böyük bir çağırışdır. O, insanın özünə etdiyi bir müraciət də ola bilər, sevdiyinə dediyi bir təsəlli də, yaxud həyatın özünün bizə verdiyi bir işarə… Çünki həyat, nə qədər ağır olsa da, axmaqdan vaz keçmir. O, daim hərəkətdədir. Qəm isə insanı dayandırır. Bəlkə də bu səbəbdən, “qəmli dayanma” deyilir — çünki dayanmaq, bəzən ən böyük təhlükədir.

Qəmli dayanmaq nə deməkdir? Bu, yalnız göz yaşları içində susmaq deyil. Bəzən insan gülür, danışır, işinə gedir, amma içində dayanıb qalır. O, keçmişin bir anında ilişib qalır, itirdiyi bir insanda, deyə bilmədiyi bir sözdə, yaxud baş tutmayan bir arzuda donub qalır. Bu donmuşluq, zaman keçdikcə daha da ağırlaşır. İnsan irəli getdiyini zənn edir, amma əslində, ruhu bir yerdə qalıb.

Hər birimizin həyatında belə anlar olub. Bəlkə bir ayrılıq, bəlkə bir uğursuzluq, bəlkə də sadəcə izah edə bilmədiyimiz bir boşluq hissi… İnsan bu hisslərdən qaça bilmir. Çünki qəm, insan olmağın bir parçasıdır. Amma bu hissin içində itmək, onun əsirinə çevrilmək başqa bir məsələdir.

Qəmli dayanmaq, insanın özünə qarşı ədalətsizliyidir. Çünki hər bir insan, yaşamaq, sevinmək, yenidən başlamaq haqqına malikdir. Amma bəzən biz özümüzü bağışlamırıq. Keçmişdə etdiyimiz səhvlərə görə özümüzü cəzalandırırıq. Sanki həyat bizə ikinci şans verməməlidir. Sanki biz yalnız bir dəfə xoşbəxt ola bilərik. Bu düşüncə, insanı qəmə bağlayan ən güclü zəncirlərdən biridir.

Amma həqiqət başqa cürdür. Həyat, hər gün yenidən başlayır. Günəş hər səhər doğur, gecə hər axşam qaranlığa qərq olur, amma sabah yenə işıq gəlir. Təbiət belə dayanmazkən, insan niyə dayansın? Bəlkə də bu sualın cavabı, insanın qorxularında gizlidir.

İnsan dəyişməkdən qorxur. Çünki dəyişmək, bilinməzliyə doğru addım atmaq deməkdir. Qəm isə tanışdır. O, ağrı versə də, tanışdır. İnsan bəzən tanış ağrını, bilinməz xoşbəxtlikdən üstün tutur. Bu isə onu qəmli dayanmağa məcbur edir.

“Belə qəmli dayanma” demək, əslində, “qorxma” deməkdir. Qorxma dəyişməkdən, qorxma irəli getməkdən, qorxma yenidən sevməkdən… Çünki həyat, qorxanları yox, cəsarət edənləri mükafatlandırır.

Qəmli dayanmağın başqa bir tərəfi də ümiddir. Bəzən insan qəm içində olanda, ümidini itirir. O, düşünür ki, artıq heç nə dəyişməyəcək. Hər şey olduğu kimi qalacaq. Bu düşüncə, insanı daha da dərin bir qaranlığa aparır. Halbuki ümid, ən qaranlıq anlarda belə mövcuddur. Sadəcə, onu görmək üçün bir az işıq lazımdır.

Bu işıq bəzən bir söz ola bilər, bəzən bir insan, bəzən isə sadəcə bir xatirə… İnsan qəm içində olanda, yaxşı şeyləri xatırlamaq çətinləşir. Amma onlar yox olmur. Onlar sadəcə kölgədə qalır. Həmin kölgəni aradan qaldırmaq isə insanın öz əlindədir.

Bəzən bir insanın həyatına başqa bir insan daxil olur və hər şey dəyişir. O insan, sənə “belə qəmli dayanma” deyə bilər. Bu söz, sadə görünsə də, insanın içində böyük bir təsir yarada bilər. Çünki bəzən biz özümüzə deyə bilmədiyimizi, başqasından eşitdikdə daha dərindən anlayırıq.

Amma hər zaman belə bir insan olmur. Bəzən insan bu yolu tək getməli olur. Bu zaman isə o səs, insanın öz içindən gəlməlidir. Özünə deməlidir: “Dayanma. Bu hal keçəcək. Sən daha güclüsən.”

İnsan güclüdür. Bunu unutmaq asandır, amma bu həqiqətdir. İnsan, ən ağır itkilərdən sonra belə ayağa qalxa bilir. O, yenidən sevə bilir, yenidən gülə bilir, yenidən yaşaya bilir. Bu, insanın ən böyük gücüdür.

Qəm isə bu gücü gizlədir. O, insanı zəif kimi göstərir. Amma əslində, qəm yaşayan insan, hiss edən insandır. Hiss etmək isə zəiflik deyil. Bu, insan olmağın ən gözəl tərəfidir.

Bəzən insanlar qəmli olanlara “güclü ol” deyirlər. Amma güclü olmaq, qəm hiss etməmək demək deyil. Güclü olmaq, o hissi qəbul edib, onun içində boğulmamaqdır. Güclü olmaq, ağladıqdan sonra yenidən ayağa qalxmaqdır.

“Belə qəmli dayanma” demək, həm də bir dəvətdir. Həyata, hərəkətə, dəyişməyə bir dəvət… Bu dəvəti qəbul etmək isə insanın öz seçimidir. Heç kim səni zorla xoşbəxt edə bilməz. Amma sən özün, bu yolda ilk addımı ata bilərsən.

Bu addım bəzən çox kiçik olur. Bəlkə sadəcə bir gəzinti, bəlkə bir dostla söhbət, bəlkə də uzun zamandır etmədiyin bir işi yenidən etmək… Bu kiçik addımlar, zamanla böyük dəyişikliklərə səbəb olur.

İnsan bəzən düşünür ki, dəyişmək üçün böyük bir səbəb lazımdır. Amma əslində, dəyişiklik kiçik şeylərlə başlayır. Hər gün bir az daha yaxşı olmaq, bir az daha irəli getmək… Bu, zamanla insanın həyatını tamamilə dəyişə bilər.

Qəmli dayanmağın ən təhlükəli tərəfi, onun alışqanlığa çevrilməsidir. İnsan qəmə öyrəşir. O, bu halı normal qəbul etməyə başlayır. Bu isə artıq bir siqnaldır — dəyişmək vaxtıdır.

Çünki həyat, yalnız yaşamaq üçün deyil, hiss etmək, öyrənmək, böyümək üçündür. Qəm isə bu prosesin bir hissəsidir, amma hamısı deyil. O, keçməlidir ki, insan yeni hisslərə yer aça bilsin.

Hər bir qəmli an, əslində, bir dərsdir. O, insana nəyin vacib olduğunu, nəyin olmadığını öyrədir. O, insanı daha dərin, daha anlayışlı edir. Amma bu dərsi alıb, yolda qalmaq yox, davam etmək lazımdır.

“Belə qəmli dayanma” — bu cümlə, bəlkə də həyatın ən sadə, amma ən dərin mesajlarından biridir. O, bizə xatırladır ki, həyat davam edir. Nə olursa olsun, zaman dayanmaz. Və sən də dayanmamalısan.

Bəlkə də bu sözləri oxuyan biri, hazırda qəm içindədir. Bəlkə o, çıxış yolu görmür. Amma unutma: hər qaranlığın bir sonu var. Hər gecənin bir səhəri… Sən sadəcə bir az daha davam etməlisən.

Bəzən ən böyük cəsarət, davam etməkdir. Heç nə dəyişmirmiş kimi görünsə də, davam etmək… Bu, insanı qurtaran ən böyük gücdür.

Sonda isə, bu sadə cümləni bir daha xatırlayaq: “Belə qəmli dayanma…” Bu, bir əmr deyil. Bu, bir xahişdir. Özünə etdiyin bir xahiş… Yaşamaq üçün, sevmək üçün, ümid etmək üçün…

Çünki sən buna layiqsən. Hər insan kimi.

Və həyat, səni gözləyir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.04.2026)

Habil Yaşar,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Bu gün sizə qardaş Türkiyənin dəyərli yazıçılarından biri olan Aylin Altın xanımla olan müsahibəmizi təqdim edirik. Bu söhbət oxucularımıza Aylin Altının düşüncə dünyasını və yaradıcılıq prosesini daha yaxından tanımaq imkanı verir. Müsahibəni diqqətlə oxumağınızı tövsiyə edirik.

 1. Salam Aylin xanım. İlk olaraq özünüz haqqında qısa məlumat verməyinizi xahiş edərdik.

Salam, Habil bəy,

Mən Aylin Altın, 1978-ci il təvəllüdlü, Türkiyənin İstanbul şəhərində yaşayan bir yazıçıyam. Elektron jurnal olan “Varyasyon Kalemler” dərgisində idarə heyətinin sədri və qurucu sədr kimi fəaliyyət göstərirəm. Evliyəm, 24 yaşında əkiz oğullarım var.

Yazıçılıq mənim üçün həyatın içindən gələn duyğuları – xüsusilə qadınların yaşadıqlarını, ağrılarını, güclərini və yenidən ayağa qalxma hekayələrini qələmə almaq deməkdir. Yazmaq mənim üçün sadəcə bir hobbi deyil, eyni zamanda daxili səsimi ifadə etməyin ən güclü yollarından biridir.

 2. İlk əsərinizi nə zaman yazdınız və mövzusu nə idi?

İlk yazılarım illər əvvəl, duyğularımı içimdə saxlaya bilmədiyim bir dövrdə ortaya çıxdı. Amma bunu kitab şəklində 23 oktyabr 2025-ci ildə ilk kitabım kimi nəşr etdirdim. Mövzularım daha çox real həyatdan, yaşanmış hekayələrdən ilham alır. Xüsusilə qadınların yaşadığı sevgi, xəyanət və mübarizələrə diqqət yetirdim.

 3. Sizi yazmağa ən çox ruhlandıran mövzular hansılardır?

Məni ən çox insan ruhu ilhamlandırır. Xüsusilə qadınların daxili dünyası, susduqları, amma içlərində fırtınalar qopan duyğular… Sevgi, itki, tənhalıq və yenidən doğuluş yazılarımın əsasını təşkil edir.

 4. Kitablarınız haqqında məlumat verə bilərsinizmi?

İlk kitabım “Yaralı Yürekler Güncesi” adını daşıyır. Bu kitab real həyatdan ilhamlanmış qısa hekayələrdən ibarətdir. İçərisində sevgi, xəyanət, ailə bağları, uşaqlıq travmaları və qadınların daxili dünyası yer alır. Hər bir hekayə bir yaraya toxunarkən, eyni zamanda ümid də daşıyır, deyə bilərəm.

 5. Əsərlərinizdə oxucuya vermək istədiyiniz əsas mesaj nədir?

Ən önəmli mesajım budur: Nə qədər qırılmış olsaq da, yenidən ayağa qalxa bilərik. Heç bir qadın tək deyil və hər qaranlıq gecənin bir sabahı var. Oxucularımın hekayələrdə özlərini tapmalarını və tək olmadıqlarını hiss etmələrini istəyirəm. İnanıram ki, mütləq hansısa bir hekayədə özlərindən bir duyğu tapacaqlar.

 6. Hansı yazıçılar yaradıcılığınıza daha çox təsir göstərib?

Mən daha çox həyatın özündən qidalanan biriyəm. Duyğusu güclü, insan ruhuna toxunan yazarlar hər zaman diqqətimi cəlb edib. Lakin ən böyük ilham mənbəyim yaşadıqlarım və müşahidələrim olub. Sevdiyim yazıçılardan da ilham almışam, təbii ki — xüsusilə Ayşe Kulin heyranı olan biriyəm.

7. Türkiyədə oxucuların kitaba olan marağını necə qiymətləndirirsiniz? Bu sizi qane edirmi?

Türkiyədə kitaba maraq var, lakin daha çox olmasının gərəkdiyini düşünürəm. Oxuyan cəmiyyət həm fərdi, həm də ictimai olaraq inkişaf edir. Bu səbəbdən oxu vərdişinin daha çox təşviq olunmasına inanıram.

İnsanlar ekranlardan bir qədər uzaqlaşıb kitablar vasitəsilə öz daxili dünyalarını kəşf edə bilərlər.

8. Azərbaycan ədəbiyyatını izləyirsinizmi? Ümumilikdə necə dəyərləndirirsiniz?

Bəli, Azərbaycan ədəbiyyatını izləyirəm. Duyğusu dərin, ifadə tərzi güclü və köklü bir ədəbiyyat olduğunu düşünürəm. Həm klassik, həm də müasir əsərlərdə insan ruhuna toxunan çox dəyərli nümunələr var. Bu, təkcə kitablarla deyil, musiqi ilə də insan ruhuna toxunur.

9. Gələcək planlarınız haqqında məlumat verə bilərsinizmi?

Hazırda ikinci kitabım üzərində çalışıram. Bu kitabda da yenə insan ruhuna toxunan, lakin daha dərin və fərqli hekayələr yer alacaq. Yazmağa davam etmək və daha geniş oxucu kütləsinə çatmaq ən böyük hədəfimdir.

Ürəyimdə olanları qələmə almaq mənə yaxşı təsir edir. Tamamilə başqa bir dünyada, hekayənin içində olmaq mənə xüsusi bir hiss verir, deyə bilərəm.

10. Bu sahədə fəaliyyət göstərmək istəyən gənclərə hansı tövsiyələriniz var?

Ən önəmli tövsiyəm budur: Özünüz olun və qorxmayın. Yazmaq ürək işidir. Başqalarına bənzəməyə çalışmadan, öz duyğularınızı səmimiyyətlə ifadə edin. Və ən önəmlisi, heç vaxt vaz keçməyin — heç bir şey üçün gec deyil. Nəfəs aldığımız müddətcə, arzularımız uğrunda mübarizə aparmaq insana verilən ən böyük ümiddir.

O xəyallara qovuşmaq onların öz əlindədir. Bu, təkcə kitab yazmaq üçün deyil — xəyal olmadan uğur da olmaz.

AZƏRBAYCANdakı bütün canlara TÜRKİYƏDƏN qucaq dolusu sevgilər.

Bu mənalı müsahibə üçün təşəkkür edirəm. Ədəbiyyatın insanları bir-birinə yaxınlaşdıran ən güclü körpülərdən biri olduğuna inanıram. Azərbaycanlı oxuculara sevgi və salamlarımı çatdırır, sözlərin qəlblərə toxunduğu daha çox gözəl görüşlərdə yenidən bir araya gəlməyi arzulayıram.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.04.2026)