“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Redaksiyasının poçtundakı növbəti məktub Ramiz Qarayazıdan gəlib. O, yazdığı “Bir qadının manifesti” hekayəsini göndərib.

 

Salam, hörmətli Redaksiya.

Atropat haqqında olan "İlahi odun hamisi" hekayəsini nəşr etdiyiniz üçün təşəkkür edirəm.

Sizə növbəti hekayə göndərirəm. Azərbaycanın ilk qadın prokuroru haqqında olan bu hekayə "Bir qadının manifesti adlanır.

 

 

BİR QADININ MANİFESTİ

 

Tərk edilmiş meşə yollarının sakitliyində ayaq səsləri və boğuq söhbətlər səsləndikcə alatoranlıq torpağı bürüyürdü. Müharibə bir çox insanı evlərini tərk edib cəbhəyə getməyə məcbur etmişdi, lakin heç də hamı çağırışa əməl etməmişdi. Bəziləri hərbi xidmətdən qaçmış, geniş ərazilərdə dolaşaraq quldurluq etməyə üstünlük vermişdi.

İnsanların ərzaq və ləvazimatlara ehtiyacı olduğu o dövrlərdə quldur dəstələri hökumət anbarlarına və qatarlara hücum edən şiddətli yırtıcılara çevrilmişdi. Qadağan olunmuş ərazilərə məharətlə soxulan quldurların ən yaxın müttəfiqi gecənin qaranlığı və sakitliyi olurdu. Onların qarətləri dəqiq və cəsarətli idi, sanki keşikçilərin hər anını və sistemin hər zəifliyini bilirdilər.

Pusquda gizlənən quldurlar qiymətli mallar və ərzaqla dolu hökumət anbarlarının cəmləşdiyi stansiyaya tamaşa edirdilər. Kölgələr kimi qaranlığın pərdəsi altından sürüşərək dövlətin planlarını məhv edir və sakinləri lazımi vəsaitsiz qoyurdular.

Soyğunlar cəmiyyətə sirayət edərək, təşviş və narahatlıq yaradırdı. İnsanlar amansız bir quldur əlinin qurbanı olmaqdan qorxaraq daimi qorxu və qeyri-müəyyənlik içində yaşayırdılar.

Mal və materiallarla yüklənmiş qatarlar dəstələr üçün xüsusilə cəlbedici hədəf idi. Bu gün də onlar qarət üçün yeni bir plan qurmuşdular. Qatar təxminən bir günə yaxın Ağstafa stansiyasında olmuş, mövcud səkkiz vaqonda daha bir vaqon qoşularaq bir həftədən bəri tədarük edilən taxıl yüklənmişdi. Bütün bu prosesi dəstə başçısı Muxtarın tapşırığı ilə qardaşı oğlu Cəfər izləmiş, qatar haqqında əldə edə bildiyi qədər məlumatları əmisinə çatdırmışdı. Taxıl çox əhəmiyyətli və qiymətli olsa da Muxtarı qatarın ikinci və üçüncü vaqonları həyəcanlandırmışdı. Cəfərin dediyinə görə ikinci vaqonda hərbi sursat, üçüncüdə isə tibbi ləvazimatlar vardı.

Dəstənin başçısı Muxtar özünün etibarlı və amansız şəriklərini ətrafına toplamışdı. Onlar qatara hücum etmək planını müzakirə etmək üçün yaxınlıqda, hündür ağacların kölgəsində toplaşmışdılar.

Kəskin cizgiləri və qətiyyətli görünüşü ilə güclü bir quruluşa malik Muxtar ətraflı təlimat verdi. O bilirdi ki, ikinci və üçüncü vaqonlarda daşınan sursat və tibbi ləvazimatlar arzuolunan qənimətdir. Bu yük onlara böyük fayda və yeraltı dünyadakı mövqelərini möhkəmləndirməyi vəd edirdi.

Gecənin qaranlığında, ulduzlar göyün qübbəsində sönük parıldayanda, quldurlar alovu tutqun üzlərə qəribə kölgələr salan odun ətrafında idilər. Dəstənin başçısı Muxtar alova baxırdı və diqqətlə planlaşdırılmış basqın haqqında fikirləşirdi.

Onların tapşırığı son dərəcə təhlükəli idi, lakin qatarda olan ağır yük onları öz dəyəri ilə şirnikləndirdi. Bu vəsvəsə biganə qalmaq üçün vazkeçilməz idi.

Saat müəyyən məqama yaxınlaşanda dəstə qaranlıq kabuslar kimi yavaş-yavaş dəmir yoluna doğru irəlilədi. Əllərində silah tutmuşdular, sanki qara poladdan döyülmüş və kölgədə gizlənmişdilər. Quldurların addımları soyuq və səssiz idi, gözləri hərislikdən yanırdı.

Onlar relslərə çıxdılar və qara qatar yavaş-yavaş onlara yaxınlaşdı. Quldurların ürəkləri güclü maşınların gurultusu ilə birlikdə döyünür, onları amansız polad qucaqlarına hopdurmağa hazırlaşırdı. Və budur, həqiqət anı gəldi.

Muxtar yoldaşlarına işarə verdi və onlar havaya bir neçə dəfə xəbərdarlıq atəşi açaraq qatarın dayanmasına səbəb oldular. Səslərin küt əks-sədası dünyaya göndərilən məşum xəbərdarlıq kimi gecə boyu əks-səda verdi.

Gözlənilməz hücumdan məəttəl qalmış mühafizəçilər son insanlıq qığılcımından məhrum olaraq qaçaqların əlinə əsir düşdülər. Üzləri qara örtülər altında gizlənən quldurlar sürətlə vaqonların içərisinə girdilər. Fənərlərin işığı yellənir, bu cinayətkar təşəbbüsü bürüyən lənət kimi vaqonların divarlarına titrək kölgələr salırdı.

Muxtar və onun əlaltıları bütövlükdə - koordinasiyalı, təmkinli, pusquda olan yırtıcılar kimi idilər. Onlar mahir çeviklik və amansızlıqla qənimətlərini tapıb ələ keçirdilər. Sursat və tibbi ləvazimatlar soyuqqanlılığına və amansızlığına görə onların mükafatları idi.

Az sonra hər şey bitmişdi. Tənhalıqda qalan qatar dərin itki hiss etdi və mühafizəçilər öz ləyaqətlərinin qalıqları üçün yalvardılar.

Qaranlıq yenidən quldurları qucaqladı, onlar gecənin içində yoxa çıxan ruhlar kimi sürətlə və səssizcə geri çəkildilər. Bununla belə, əməliyyat hələ tamamlanmamışdı və sığınacağa gedən yol hələ uzun və təhlükəli idi.

Uğurlu qatar soyğunundan sonra quldur dəstəsi geri çəkilmələrini diqqətlə planlaşdırdı. Onlar anlayırdılar ki, silahlı qüvvələrin və mühafizəçilərin diqqətini cəlb etməmək üçün bir yerdə çox qala bilməyəcəklər. Muxtar vacib bir qərar verdi - geri çəkilmə marşrutunu dəyişdirmək və gizliliklərini qoruya biləcəkləri daha az tanınan yolları seçmək.

Quldurlar meşə kollarının və dağ dərələrinin arasından şimşək kimi irəliləyərkən qaranlıq səma onların yeganə müttəfiqi idi. Onlar aşkarlanma riskini minimuma endirmək üçün yollardan və yaşayış məskənlərindən uzaq yollarla xeyli məsafə qət etdilər. Bütün dəstə ayıq idi, qarşılarına çıxa biləcək hər hansı sürprizlərə və maneələrə hazır idilər.

Zaman sonsuz və qiymətli görünürdü və hamı daha sürətli hərəkət etməli olduqlarını başa düşürdü. Dəstə uzun müddət bir yerdə qalmayaraq bir neçə sığınacaq dəyişdirdi. Qət etdikləri hər kilometrdə qənimətləri daha təhlükəsiz və gözlərində daha parlaq görünürdü.

Lakin gecənin qaranlığında kölgə kimi sürünərək əllərinə keçən fürsəti dəyərləndirmək istəyən sadəcə quldurlar deyildi. Bütün uşaqlığı və yeniyetməliyini bu dağ və çöl cığırlarında keçirmiş, bu səbəbdən də hər döngənin haraya aparacağını həmin an anlayan təqibçi, quldurları qarabaqara izləyirdi. Qatar maşinistinin köməkçisi olan Məmməd qatara hücum anında birinci vaqona kömür gətirmək üçün getmişdi. Qarət anında səssizliyini qorumuş, kömür ehtiyatının quldurlar üçün maraqsız olacağını anlamışdı. Daha sonra isə soyğunçuları izləməyə qərar vermişdi. Məmmədin on səkkiz yaşı vardı və iki ildən bəri Ağstafa stansiyasında işləyirdi. İlk gündən bacarığı və qabiliyyəti ilə seçilmiş, az bir müddət fəhlə işlədikdən sonra maşinist köməkçisi təyin edilmişdi. Bu müddət ərzində bir neçə dəfə müharibəyə getmək üçün müraciət etmiş, lakin ölkədə maşinistlərə olan ehtiyac üzündən bronda saxlanılmışdı. Vətənin dar günündə daha çox xeyirli olmaq üçün iki növbə işləmiş, indi isə əlinə əvəzsiz bir fürsət keçmişdi.

Nəhayət, səhərə yaxın dəstə sığınacağına çatdı. Bu Haçadağın ətəyində sıx ağaclıqlar arasındakı bir mağara idi. Qənimətləri yerbəyer etdikdən sonra quldurlar gecənin yorğunluğunu çıxarmaq üçün dincəlməyə çəkildilər.

 

***

Tonqalın başında papirosunu eşən Müxtar, qara-qara düşünürdü. Gecənin qaranlığına baxan gözləri dərin həsrət və şübhə ilə dolu idi. Ruhunu əzən suallara cavab tapmağa çalışırmış kimi fikirləşdi. "Biz nə edirik? Bu vəziyyətə necə düşdük? Həmişə belə deyildik axı... Əvvəllər arzularımız, ümidlərimiz var idi... Bizi gözləyən ailələr..."

Muxtarın səsi titrədi, sözləri gecənin sükutunda söndü. Məmməd nəfəsini kəsərək qulaq asırdı. Bu, Muxtarın sanki qəddar quldur olmaqdan əl çəkdiyi və öz səhvlərindən əziyyət çəkərək yenidən sıradan bir insana çevrildiyi zaman, səmimi düşüncələr anı idi. Muxtarı və onun əlaltılarını nə gözləyir? Onlar taleyə və ədalətə qarşı bu ölümcül oyunda qaçıb sağ qalmağı bacaracaqlarmı? Muxtarı və onun dəstə üzvlərini bürüyən daxili münaqişə onların keçmişi ilə bu günü arasında əsl mübarizəyə çevrilmişdi. Adi arzuları və ümidləri olan adi insanlar olduqları dövrləri xatırlayırlar. Günah və tərəddüd hissi onların hər biri üçün ağır bir yükə çevrildi. Həyat yoldaşı və ata olan Muxtar indi hiss edir ki, onun seçimləri və hərəkətləri təkcə onu deyil, ailəsini də təhdid edir.

Dəstənin bəzi üzvləri də öz emosiyalarına qapılmışdılar. Başa düşürdülər ki, törətdikləri cinayətlər cəmiyyətlərinin yaralarını, qorxularını dərinləşdirir. Lakin onlar bu təhlükəli vəziyyətdə ilişib qalıblar və bu, onlara sağ qalmağın yeganə yolu kimi görünürdü.

Onlar təqiblərdən gizlənməyə davam etdikcə daxili qarşıdurma hər gün şiddətlənir, ümidsizlik və çıxılmazlıq insanlığını bərpa etmək və daha yaxşı olmaq arzusu ilə toqquşur.

Bu, Məmməd üçün dönüş nöqtəsi oldu. O, müharibənin amansız reallığı ilə üzləşən quldurların insan tərəfini görürdü. Məmməd başa düşürdü ki, onların hər birinin daxilində həyatlarını dəyişmək, yaxşılaşmaq istəyi var, amma güclü xarici şərait, vərdişlər onları çaşdırır. Məmməd, bu insanlara həyatda başqa bir yol tapmağa kömək etmək üçün ədalət və islah təklifini çatdırmaq şansının olduğunu başa düşdü.

Dağların kölgəsində gizlənən maşinist köməkçisi anladı ki, onun rolu təkcə mühüm məlumat mənbəyinə deyil, həm də Muxtarın və onun dəstəsinin əsl motivlərini, insani zəif cəhətlərini açan göz və qulağa çevrilib. İndi onların həqiqi dəyərlərdən o qədər də uzaq olmadıqlarını görən Məmməd, geri qayıdaraq bu insanların doğru yola qayıtmalarını təmin edəcək şəxslərlə bildiklərini paylaşmağa hazır idi.

 

***

Qafqaz dağlarının zirvələri əsrarəngiz bir dumanla bürünmüşdü, sanki təbiət öz dövrünün ən görkəmli qadınlarından birini - Qaytanı ağuşunda saxlayırdı. Boyu balaca, lakin əyilməz mətanəti ilə onu əhatə edən sakitlikdə odlu qasırğa kimi idi.

1909-cu ildə çətin bir zamanda anadan olan Qaytan dağlarla taclanmış və qədim adət-ənənələrin ruhuna qərq olmuş diyarda böyüyüb. Qafqazın biliyini və müdrikliyini mənimsəmiş o, gündəlik həyatın buxovlarından çıxmağa və yeni zirvələr fəth etməyə çalışırdı.

Savadlı və arif olan Qaytan seminariyanı bitirərək polis işçiləri üçün müəllim oldu. Onun iti zehni, yalan və hiylələri görmə qabiliyyəti onu ədalət və hikmət axtaran bir çox insan üçün dəyərli məsləhətçi etdi.

Stalin repressiyalarının qara buludları arasında, ölkə dəhşətli itkilərdən, həyata biganəlikdən titrədiyi vaxt tale Qaytanı böyük bir ədalət vəzifəsinə - prokurorluğa apardı. Onun təyinatı sadəcə bir təsadüf deyildi. Bu təyinat ədalət və asayiş uğrunda mübarizənin simvoluna çevrildi.

Qaytan zülmət qarşısında dayanıb işıq yaratmaqdan qorxmayan cəsur bir ruh idi. Onun kiçik boyu ədalətin əyilməz gücü ilə qarışmışdı, bu da onu insanlar tərəfindən hörmət və qorxuya salırdı. O, inandığı prinsiplər naminə sona qədər getməyə hazır olan görkəmli şəxsiyyət nümunəsi idi.

Yaşadığı parlaq anlar onun qəlbində xalqına xeyirli olmaq və cəmiyyətə fayda vermək ehtirası aşıladı. O, ağır məsuliyyət yükünü öz üzərinə götürdü, istər müharibə düşmənlərinə, istərsə də öz həmvətənlərindən oğurluq edən cinayətkarlara qarşı ədaləti müdafiə etməyə hazır idi.

Qətiyyəti və ədaləti onu Sovet Azərbaycanının genişliyində tanış bir ad halına gətirdi -  qadın prokuror Qaytan haqqında əfsanə belə başladı. Onun adı sülh və asayiş, hüquq və maraqların güzəştsiz müdafiəsi demək idi və heç kim bu görkəmli qadını hansı taleyin gözlədiyini təxmin edə bilməzdi.

Müharibənin başlaması və işçi qüvvəsinin az qala tamamının cəbhəyə yollanması böyük məhrumiyyətlər yaratmışdı. Bu azmış kimi son zamanlar mütəşəkkil dəstə tərəfindən edilməsi heç bir şübhə belə yaratmayan qarətlər də intensiv xarakter almışdı. Bu vəziyyət Qaytanı sadəcə bir prokuror kimi deyil, bir vətəndaş və bir qadın kimi də bərk narahat edirdi. Ona görə də qatarın qarətində yoxa çıxan və indiyədək axtarışları davam edən maşinist köməkçisi Məmmədin gəldiyi və onunla görüşmək istədiyi bildiriləndə bütün işlərini təxirə salmışdı. Baş verənlər haqqında Məmmədin danışdıqlarını diqqətlə dinləmiş, bəzi suallar vermiş, sonra bir daha hər şeyi təkrar etməsini istəmişdi. Bu qaydada Məmmədi üç dəfə danışdırmış, bəzi qeydlərini götürmüşdü. Muxtar başda olmaqla bir çox dəstə üzvlərinin daxili qarşıdurması ilə bağlı şübhələrini xüsusi vurğulayan Məmməd, onların bəzilərini hələ əvvəldən tanıdığını və islahın mümkünlüyü ehtimalını da dilinə gətirmişdi.

Məmmədlə söhbətdən sonra ondan xəbər gözləməsini tapşıran Qaytan, rayon komitəsinin birinci katibi Mehdixan Vəkilov ilə görüşməyə getdi. Son əldə etdikləri məlumatları bölüşən Qaytan Muxtar və onun dəstəsi ilə bu axşam görüşmək istədiyini dilə gətirdi. Bu məsələdə ləngimək olmazdı, çünki dəstə hər an sığınacaq yerini dəyişə bilərdi. Meydixan Vəkilov Qaytanın planını dəstələmək istəmirdi. Düşünürdü ki, sığınacaq yerinə kifayət qədər çox sayda milis nəfəri ilə getmək lazımdır və bu dəstə üzvlərini təslim olmağa vadar edə bilər. Qaytan Mehtixanı ədalət və inam yaranması ehtimalına görə quldurlarla görüşmək üçün tək getməsinə imkan verməyə inandıra bildi. O, bunu sülh və münaqişənin lüzumsuz gərginlik və ya mümkün zorakılıq olmadan həllinə nail olmaq şansı kimi gördüyünü bildirdi. Qaytan Mehtihana izah etdi ki, onun məqsədi təkcə quldurlarla görüşmək deyil, həm də onları sülh yolu ilə qərar verməyə inandırmaqdır. O, böyük bir qrupun mövcudluğunun münaqişənin həlli şansını məhv edə biləcəyindən narahat olduğunu vurğuladı. Mehdixan Vəkilov Qaytanın bacarıq və təcrübəsinə bələd ili və etibar edirdi, bu səbəbdən onunla razılaşmaqdan başqa çarəsi qalmadı.

 

***

Alatoranlıq sirli bir sima alaraq yer üzünü bürüyürdü. Hava meşənin dərinliklərindən hər yarpağa, hər kol və hər kölgəyə axıb gedən gərginliklə doymuşdu, hətta ən dinc ağacların arasında belə sarsıntılar yayırdı. Həmin axşam təbiət sanki qarşıdan gələn görüşün ab-havasını əks etdirən hansısa gizli sirri daşıyırdı. İşıq və qaranlığın vəhdəti olan alatoranlıq, təkcə o saat toplaşanların deyil, həm də inanılmaz gərginlik və intizara qərq olmuş bir bölgənin taleyini həll edəcəyini vəd edən görüşün qapısını açmışdı.

Qaytan bilirdi ki, Muxtarla onun dəstəsinin görüşü xüsusi və diqqətli yanaşma tələb edir. Qaytan sadiq köməkçisi Məmmədin müşayiəti ilə gizli şəkildə Muxtarın sığınacağına yaxınlaşdı. Muxtar və onun quldurları hərəkətlərinin müşahidə olunduğundan xəbərsiz idilər.

Yumruğunu möhkəm sıxan Qaytan, anın gəldiyini hiss etdi. O, ağacların arxasından çıxdı, amma təhlükəsiz məsafədə qaldı.

“Muxtar” deyə gecənin sükutunu deşən səslə onu çağırdı. Gözləri qətiyyətlə, həm də anlayışla dolu idi: "Mən sizinlə danışmaq istəyirəm. Sizə təklifim var".

Muxtar və dəstə üzvləri təəccüblə ayağa qalxıb bir-birlərinə nəzər saldılar. Onlar Qaytanı tanıdılar və bilirdilər ki, o sıradan biri deyil. Qaytan, onların taleyini dəyişə biləcək insan idi.

"Nə lazımdır?" – deyə Muxtar silahının sapından möhkəm yapışaraq soruşdu.

"Mən səni tanıyıram Muxtar! Eyni sənin də məni tanıdığın kimi." dedi Qaytan. "Bilirəm ki, siz hər zaman indiki kimi deyildiniz. Ailəniz və el-oba qarşısında arzularınız, ümidləriniz və öhdəlikləriniz var idi. Mən sizə taleyinizi dəyişdirmək, günahlarınızı yumaq və xalqınıza kömək etmək şansı təklif etmək istəyirəm."

Muxtar və quldurları səssizcə Qaytana baxdılar. Onların ürəkləri döyünür, ruhlarında əbədi mübarizə alovlanırdı. Amma həmin an sanki hər birinin içində bir qığılcım oyandı və onlar daha yaxşı olmaq, həyatlarını dəyişmək şanslarının olduğunu anladılar.

Beləliklə, onların taleyində dönüş nöqtəsi olan görüş başladı. Az sonra tonqal ətrafında sıx cərgə ilə bir dairə yaradan dəstə üzvlərinin müşayətində Qaytan ilə Muxtar arasında söhbət başladı:

-       Qaytan xanım, siz başa düşmürsünüz ki, biz hansı şəraitdə yaşamağa məcburuq. Müharibə bizi heç nəsiz qoyub.

-       Başa düşürəm, Muxtar, amma bu, sənin hərəkətinə haqq qazandırmır. Qarət çətin anlardan yeganə çıxış yolu deyil.

-       İnsan hər şeyi itirəndə çox şeyə hazır olur. Biz sadəcə sağ qalmağa çalışırıq.

-       Müharibənin gətirdiyi çətinlikləri hər kəs yaşayır. Çoxları hər şeyini itirib, amma yenə də cinayət yoluna üz tutmayıb.

-       Bizə özümüzü və ailəmizi təmin etmək lazım idi. İnsanlığı unutmağa bizi məcbur etdilər.

-       Amma sizin hərəkətləriniz başqalarına acı və iztirab verir. Ehtiyacınız nə olursa olsun, bu sizə zorakılıq və qarət haqqı vermir.

-       Bizi məcbur etdilər. Hər şeyi itirməyin nə olduğunu başa düşmürsən.

-       Başa düşürəm, amma deməliyəm ki, sizin hərəkətləriniz hər kəs üçün, ən birinci də sizin ailələriniz üçün ağır nəticə verir və verməyə davam edəcək. Dövlətin başı indi müharibəyə qarışıb, amma bu əbədi davam etməyəcək. Dövlətin diqqətinin sizə yönəldiyi vaxt nə olacağını bilirsən? Kimlərdən başlayacağını təxmin edirsən? Bu məsuliyyətin altına girməyə hazırsınız? – deyə Qaytan dediklərinin necə bir təəssürat yaratdığını görmək üçün dəstə üzvlərinə baxdı.

Hər kəs çox narahat və düşüncəli idi. Onların zaman-zaman düşündüyü, lakin dillərinə gətirməkdən belə çəkindiyi fikirlər Qaytanın dilindən səslənmiş, qulaqlarından girərək qəlblərini bulandırmış, ağıllarını başlarından almışdı. Bununla birlikdə içlərində yaranan qorxu gözlərində əks edilirdi. Bunu hiss edən Qaytan daha yumşaq səslə davam etdi:

-       Muxtar, mən bilirəm ki, keçmişi dəyişmək olmaz, amma gələcək hələ yaradılmalıdır. İslah və xilas yolunu seçməyin vaxtıdır.

-       Geri qayıtmaq artıq gecdir, biz çıxa bilməyəcəyimiz qədər batmışıq. Etdiyimiz əməlləri unutmaq və ya unutdurmaq mümkün deyil.

-       Könüllü olaraq müharibədə iştirak etməklə başlaya bilərsiniz. Bu, dəyişiklik üçün ilk addım olacaq. Siz həm günahlarınızı yuya biləcəksiniz, həm də bizim bölgədə banditizmin dəftəri bağlanacaq. Ona görə də sizə bu fürsəti təklif edirəm. Siz yenidən doğru yola düzələ və ölkəmiz üçün lazım olanı həyata keçirməyə, dinc gələcək yaratmağa kömək edə bilərsiniz. Dövlət bunu unutmaz.

-       Əmin deyiləm...

-       İndi razılaşmağa ehtiyac yoxdur. Mən sizə düşünmək üçün vaxt verirəm. Ancaq unutmayın ki, bu seçim hər şeyi dəyişəcək. Özünüzə və dəstənizə, əsəs da ailələrinizə yeni bir həyat şansı verin.

Son sözlər havada səslənəndə bitmə anı dərhal sükutla əvəzlənən gərginliklə doldu. Qaytanla Muxtar bir-birinə baxır, sanki bu görüşdən ötürülən hər bir sözə, hər bir duyğuya qiymət verirdilər. Muxtarın baxışları qeyri-müəyyənliyi ifadə etməklə yanaşı, həm də düşüncəli olduğunu bildirirdi. Onları əhatə edən dəstə üzvləri də daxili ziddiyyət və şübhə içərisində idilər. Qaytan isə sifətində qətiyyətli ifadə saxlayır, niyyətini və əzmkarlığını vurğulayırdı.

Sözlərin susduğu bu anda qərar vermənin ağırlığı hiss olunurdu. Hər iki tərəf dərk edirdi ki, bu məqam təkcə onların taleyini deyil, həm də bölgənin həyatını dəyişə bilər. Qarışıq hisslər və intizarla dolu inanılmaz sükutla sanki təbiət özü nəfəsini saxlayır, gələcəyi müəyyən edəcək qərarı gözləyirmiş kimi abu-hava yaradırdı.

-     3 gün sonra Ağstafa stansiyasından cəbhəyə əsgər yola salınacaq. Sizi orada gözləyəcəm – deyən Qaytan Məmmədə getmək üçn işarə etdi.

 

***

Bu əlamətdar gündə - döyüşə getmək qərarına gələn quldurların könüllü qeydiyyata alındığı gün görkəmli Azərbaycan şairi Səməd Vurğun Ağstafa rayonuna gəldi. Ürəyində islah yoluna qərar verən bu mərd insanları ruhlandıracağına, qarşıda duran çətin yolda onlara güc və inam bəxş edəcəyinə ümid edirdi.

Gələn kimi Səməd böyük qardaşı Mehdixanla görüşdü və qardaşlar bu çətin günlərdə bir-birləri ilə görüşmək imkanından çox razı qalmışdılar. Birlikdə xeyli söhbət etdilər, həyatı və keçmiş illəri xatırladılar. Səməd Mehdihanın işinə, əzminə, göstərdiyi səylərə heyran idi.

Tezliklə onlar günün mühüm hadisəsini - ərazidə istirahət parkının yaradılmasını müzakirə etdilər. İdeya sırf bir təsadüf kimi yarandı, lakin hər ikisini ruhlandırdı. Səməd uzaq uşaqlıq illərində ailə bağında birlikdə ağac əkdiklərini xatırladı və bu, onlara sevinc, eyni zamanda vacib və gözəl bir şey yaratmaqda iştirak hissi verdi.

- Bəlkə hər bir könüllüyə cəbhəyə getməzdən əvvəl ağac əkməyi təklif edək - deyə Səməd həyəcanla təklif etdi.

Mehdixan bu fikrin əhəmiyyətini anlayaraq gülümsədi. "Bəli, bu gözəl ideyadır! Hər bir könüllü ağac əkəcək və müharibə bitəndə bizim istirahət üçün gözəl parkımız olacaq. Bu, ümid, həm də yurdumuzun dirçəliş simvolu olacaq", - deyə Mehdixan bildirdi. Onun səsi inamlı və ilhamlı səslənirdi.

Rayon vağzalında keçirilən mərasimdə bu ideya könüllülərə təklif edildi. Könüllülərin əksəriyyəti bu fikri dəstəklədilər və ağacların əkilməsində iştirak etdilər. Onlar başa düşürdülər ki, hər bir əkilən ağac onların dinc niyyətini simvolizə edəcək və bu əməllə keçmişin qaranlığından çıxaraq sabaha ümidlə baxmağa imkan verəcək.

Beləliklə, ədalət və humanizmin keşiyində dayanan Qaytan, Mehdixan və Səmədlə birlikdə çox əhəmiyyətli bir hadisəyə səbəb oldular – qanunsuz əməllərindən tövbə edən hər bir kəs təyin edilən yerdə öz ağacını əkdi, bu, hər kəs üçün birlik və ümidin təcəssümü idi və çox gözəl bir ab-hava yaratmışdı.

Ağaclar əkildikdən sonra Qaytan, Mehdixan və Səməd bu gözəl mənzərəyə qürurla baxırdılar. Onlar bilirdilər ki, bu ağaclar təkcə quldurların müharibə çağırışını qəbul etmələrinə deyil, həm də ərazidə sülh və firavanlıq arzularına dəlalət edəcək.

Beləliklə, Qaytanın sarsılmaz əzm və iradəsi, Mehdixanın dəstəyi və inamı, Səmədin isə ideyası bütün bölgə üçün canlı ümid və dirçəliş simvoluna çevrildi. Könüllülərin yaratdığı istirahət parkı müharibənin ağır dövrlərindən sonra sakinlərin rahatlıq və ilham aldıqları məkana çevrildi. Qaytanın və quldurların bu hekayəsi əfsanəyə çevrildi, nəsildən-nəslə keçdi və həmişə xatırlatma rolunu oynadı ki, hətta ən çətin anlarda belə ümid üçün yer ola bilər.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.02.2026)

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizə yazıçı, millət vəkili Aqil Abbasın mərhum musiqiçi Rəmiş barədə xatirəsi ilə tanış olacaqsınız.

 

 

Aqil ABBAS

BU DÜNYADAN RƏMİŞ KEÇDİ

 

 

Rəmiş meymunu götürüb gəldi Ağdama. Atası meymunu görən kimi özündən çıxdı:

– Elə bircə meymunum əskiyiydi? Neynirsən, özün elə meymun kimi bir şeysən də. Dur, götür meymununu, rədd ol get Bakıya. Mənim Qarabağla bir hörmətim var, məni hörmətdən salma.

Böyük qardaşı Vaqif gəldi:

– Dədə, day gecdi, bütün şəhər Rəmişdən, meymundan danışır. Hətta bir uşaq atasına deyib ki, ata, Rəmişi gördüm, çiynində də meymun. Atası da qayıdıb ki, day denən iki meymun görmüsən də.

Rəmiş:

– Şəhər meymunla doludu, onları görmürsüz mənim meymunumu görürsüz. Hələ aparacam Abdala, kəndimizi də görsün.

Atası:

– Səni and verirəm Həzrət Abbasa, kəndə-zada aparma. Götür çıx get Bakıya. Nə qədər də istəyirsən, sənə pul verim.

Rəmiş durub oturdu pianonun arxasında, meymun da çiynində. Necə bir "Segah" çalmağa başladısa atası kövrəldi və ürəyi yumşaldı. Və gözü dolmuş halda dedi:

– Oğul, sənin o barmaqlarına heyfim gəlir. Cəhənnəm, istəyirsən, meymun gəzdir, istəyirsən, həyətdəki qoyun itini, – sonra  üzünü tutdu kiçik oğluna: – Romik, dur həyətdəki o iti də aç, ver onu da özüylə gəzdirsin. Bu heç Allahın sözünə əməl etmir, onda ki mənim sözümü eşidə.

 

***

 

Yorulmuşdu, çox yorulmuşdu. Əslində, buna yorulmaq demək olmazdı ey, bezmişdi. Hər şeydən bezmişdi – şöhrətdən də, dostlarından da, curlarından da, qadınlardan da. Elə Rəmiş olmaqdan da bezmişdi.  Tıncıxırdı. Nə qədər belə yaşamaq olar? Yaşamaq ona çox mənasız olmuşdu. Özü də bu tez-tez baş verirdi. Belə olanda oturub maşına qaçırdı kəndlərinə.

İndi də oturdu maşına. Yol boyu Qədir Rüstəmovun, Akif İslamzadənin mahnılarına qulaq asa-asa sürdü Abdala. Kəndin içində onu görüb salamlayan adamlara da siqnalla salam verib gəldi Kəhrizin başına. Maşından düşüb özünü verdi Kəhrizə. Əvvəlcə doyunca su içdi, bu su onun ürəyinə bir az təpər verdi. Sonra qurşaqdan yuxarı soyunub yuyundu. Su o qədər soyuq idi ki, elə bil bədəninə yüzlərlə iynə batırırdılar, ona ləzzət edirdi. Sonra qurulanıb  oturdu bir sal daşın üstündə, başladı suyun şırıltısına, yarpaqların fısıltısına, quşların səsinə qulaq asmağa. Tərtəmiz havanın şirin qoxusunu çəkdi neçə illərdi təmiz hava görməyən ciyərlərinə. Ciyərləri kef elədi. Ciyərlərini o qədər tüstü ilə doldurmuşdu ki, indi bu qaymaq kimi havanı udduqca ciyərləri kirdən-pasdan təmizlənirdi.

Xeyli belə oturmuşdu. Gözünü yumub getmişdi fikrə. Bu vaxt Kəhrizə adamlar gəlməyə başladı.

– Buy, başıma xeyir, bu bizim Rəmiş döyül? – deyə çiynində səhəng olan qadın yanındakı qadınlardan soruşdu.

Qadınlardan biri dilləndi:

– Hə, özüdü ki var. Çoxdandı kəndə gəlmir. 

"Buy, başıma xeyir" deyən qadın yaxınlaşıb Rəmişi  qucaqladı, öpdü:

– Nətərsən, ay bala?

Rəmiş oturduğu yerdən  qalxdı, özü də əsəbi halda, gül kimi kef eləyirdi. Gələn qadınlar onun kefinə soğan doğradı. Başı ilə qadınlara salam verib Kəhrizdən ayrıldı.  Maşına  minib qayıtdı kəndə tərəf. Aşıq Xaspoladın evinin qabağında maşını saxlayıb düşdü. Girdi evə. Xaspolad kişi oturub böyürtkən mürəbbəsi ilə çay içirdi. Tez qalxdı ayağa, Rəmişi bağrına basdı:

– Dədəm, nənəm saa qurban, ay Rəmiş. Xoş gəlmisən bu kasıb daxmama.

Rəmiş də bardaş qurub yerdə oturdu və əlini atıb Xaspolad kişinin yarımçıq qalmış çayını götürüb bir-iki qurtum aldı. Böyürtkən mürəbbəsindən də ləzzətlə yedi. Bu kənddə elə ev yoxuydu ki, orda böyürtkən mürəbbəsi olmasın. Kəndin bütün ətrafı, elə içi də böyürtkən kollarıyla doluydu. Rəmiş uşaq vaxtı əlinə tikan bata-bata o kollardan böyürtkən yığıb yeyərdi.

Rəmişə də çay gətirdilər.

Rəmiş:

– Çay istəmirəm, Xaspolad dayı. Şəhərdə ürəyim sıxılırdı, durdum gəldim kəndə. Darıxmışdım Kəhrizin suyu üçün. İndi duruf qayıdajam Bakıya. Gəldim ki, mənə sazda bir Orta Sarıtel çal, başım-beynim  təmizlənsin.

Xaspolad kişi sazı divardan götürdü, otaqda bir gərdiş edib basdı sinəsinə və başladı çalmağa. Orta Sarıtel Rəmişi götürüb apardı. Amma çox uzağa aparmadı, elə kəndi dolandırdı. Uşaqlığına apardı, gül kimi, təmiz vaxtlarına. Xeyli saza qulaq asdı, sonra qəfil durub Xaspolad kişinin əllərini öpdü və sağollaşmadan da evdən çıxdı.

Arxadan Xaspolad kişinin səsi gəldi:

– Ay bala, bir tikə çörək yeyəydin.

Əlini yelləyib oturdu maşına. Yendi aşağı. Məktəbin yanında bir anlıq dayandı, sonra da maşını sürdü öz evlərinə. Əslində, bu evdə çoxdan yaşamırdılar, şəhərə köçmüşdülər. Atası da bu mülkü, bu həyəti bağışlamışdı yaxın qohumlarından birinə. Maşından düşmədi, elə evlərinə tərəf boylandı.

 

***

 

Şair dostu ilə oturmuşdu Sabir bağında. Sabirin heykəlinə  baxıb dedi:

– Şair, sənə də belə bir heykəl qoyacaqlar?

– Heykələ inanmıram, amma yəqin, bir başdaşı qoyacaqlar…

… Meymunun öldüyünü eşidən Gəmi Kapitanı özünü çatdırdı Rəmişə. Rəmişin gözləri dolmuşdu, Şair də bir tərəfdə əyləşmişdi.

Gəmi Kapitanı:

– Qağa, nədi, səni ilk dəfə ağlayan görürəm.

Rəmiş Şairi göstərib dedi:

– İt saxlayan dostların iti öləndə özdərinə gələ bilmirdilər. Bunun iti öləndə nə təhər dilxor olmuşdusa, buna gülürdüm. Heş demə, heyvan sevgisi, heyvana öyrəşmək başqa bir şeymiş. – sonra da   çarpayının üstündəki banan qutusunu göstərib dedi; – İndi gərəyh bunu aparıf basdıraq.

Gəmi Kapitanı:

– Nolar, deyəsən, Bakıda heyvan qəbiristanlığı var, ya aparıb orda basdırarıq, ya da bir meşədə.

– Yox, istəyirəm sənin bağında basdırax. Amma heç kəs bilməsin, arvad-uşax da. Könlümə düşəndə gəlif üstündə bir gitara çalaram.

Gəmi Kapitanı gülümsədi:

– Nə deyirəm, sən istiyən olsun.

Banan qutusunu götürüb gəldilər bağa. Dərin bir quyu qazdılar və qutunu  yendirdilər quyuya.

Şair dedi:

– Qaqa, boynundakı zənciri, qolundakı saatı açaydın da.

Rəmiş hirsləndi:

– Bir belə kitab oxumusan, bilmirsən ki, şahları basdıranda qılıncını, zinət əşyalarını da bir yerdə basdırırlar?! Bu da meymunların şahıdı.

Şair:

– Bəlkə, mərmər başdaşı qoydurub üstünə şəklini də çəkdirəsən?

– Söz verirəm, sənə elə bir başdaşı qoyajam ki, mərməri də Jitomirdən gətirəjəm, üstündə də şəklin, əlində də hələ çıxara bilmədiyin kitavın…

… – Meymunu məndən çox istəyirdin qoyduraydın da   başdaşı.

– Sarsaxlama!..

Şair:

– Rəmiş, əsgərlikdə olmusan?

– Hə, özü də iki il.

– Bəs necə olub ki, ağıllanmamısan?

– Gij-gij danışma, əsgərlikdə ağıl dərsi keçirlər?  Baxıb gördülər ki, Muzuçilişi qurtarmışam adımı yazdılar ansambla. Onlar ansambla orkestr deyir, iki il o orkestrdə gitara çalmışam, heş avtomat da görməmişəm. Gitaranı da ordan gətirmişəm, eləmişəm bizimki. Sən əsgərlikdə olmusan?

– Yox, universiteti bitirənləri aparmırdılar.

– Getsəydin, ağıllanajeydin?.. – Rəmiş heykələ yenə diqqətlə baxıb: – Şair, Sabir sağ olsaydı, bu gün  elə şeirlər yaza bilərdi, yoxsa Süleyman Rüstəm kimi olardı?

– Süleyman Rüstəm böyük şairdi.

– Hə, Sovet hökumətini o qədər tərifləyir ki, hərdən mən də istəyirəm Sovet hökumətində yaşayım.

– Sən heç Süleyman Rüstəmi oxumusan?

– Yox, eşitmişəm. Sən çox kitab oxumusan, alim adamsan, amma səndən heç vaxt böyük şair olmayacaq.

– Niyə?

Rəmiş Qala divarlarını göstərdi:

– De görüm, nə görürsən?

– Qala divarlarını.

– Vəssalam?

– Hə, ayrı nə görməliyəm ki?

– Buna görə deyirəm dana səndən şair olmayajax. Amma mən o daşların üstündə qan görrəm. Gözümü yumuram, divarların arxasında saşdarını yolan anaları görrəm, gəlinləri görrəm. O daşdar hamısı  ağlıyır, özü də qan ağlıyır. Bir dəfə televizorda Mikayıl Mirzə sənin qaynatayın şerini  oxuyurdu. Bax, şair odu ey, mənim gördüyümü görüf, ona görə o şeri yazıf. Bir-iki söz yadımdadı. Gərək ki, deyir, igidlərin yaşaması daş olmaxla mümkünüydü. Daşları  danışdırır, özü də qəşəng danışdırır. Mən də danışdıra bilirəm. Sən canın, bəlkə, o şeri deyəsən, bir də qulağ asım. Söz verirəm, bu gejə o şeirə bir musiqi bəstəliyəjəm.

Şair:

– Elə  onda gecə sən gitaranı barmaqlayarsan, mən də şeiri deyərəm.

Rəmiş:

– Sən avarıya düşəndə gəlmişdim sizə. Həyətdə taxta skamyanın üstündə yatmışdın. Elə yatmışdın ki, qoymadım oyatsınlar, qıymadım.  Qaynatan da  çənəsini əsasına diriyif oturmuşdu. Xeyli söhbət elədiyh. Düzdü, bəzən çətin başa düşürdüm, mən insannarın ürəyini gözdərindən oxuyuram. O kişinin də ürəyini təmiz oxudum. Sonra qalxdığ evə. Kişi üçün sənin gitaranla bəzi şeyləri çaldım. O da heyran-heyran baxırdı. Bahalı gitaran var, çala bilmirsən, onu neynirsən?

– İstəyirsən bağışlayım sənə?

– Yox, mən də dəm olub kiməsə bağışdıyajam. Qoy qalsın evdə. Nə vaxt istəsən, gələrəm sizin evdə bir konsert  çıxardaram. Xanımın da yaxşı çığırtma bişirir, məəm nənəm də elə çığırtma bişirir.  Əsl Ağdam çığırtması.

– Hə, anamdan öyrənib.

Rəmiş:

– Şair, sənə bir sirr açım, amma aramızda qalsın. Şairlər bir az ağzı yırtığ olur.

– Eşidirəm.

– Şair, o qan ağlayan divarların o tərəfindəki evin ikinci mərtəbəsində bir xanım yaşıyır. Heş  adını da bilmirəm. Hər dəfə mənim konsertimə gəlir, hələ maa gül də alır. Maa konsertdə gül verəndə ətim tökülür. O xanıma vurulmuşam. Mən iki dəfə vurulmuşam, bir orta məktəbdə dördüncü sinifdə oxuyanda məllimimə, bir də bu xanıma. Bəzən gejə saat ikidə duruf gəlirəm İçərişəhərə, oturram bir daşın üstündə, onların pəncərəsinə baxıram. O da öyrənib mənim nə vaxt gəldiyimi. Pərdəni aralıyıf  xeyli mənə baxır, gülümsəyir. O təbəssüm yayılır sinəmə, sonra da əl edib durub çıxıb gedirəm. Özün bilirsən, onu bişirmək mənim əlimdə su içmək kimi bir şeydi, amma istəmirəm.  Onu yoldan çıxarmax günahdı.

– Sənin o qədər günahın var ki, biri də olsun bu.

– Yox, bu günahı heç nə ilə yumağ olmaz.

– Deməli, sən hələ hər şeyi itirməmisən.

Rəmiş:

– Dur, şair, dur gedəyh bir bahalı restoranda o xanımın sağlığına vurax.

 

***

 

Qurban əmi öləndən sonra Rəmişə bağışladığı tar qiymətə mindi. Ona görə yox ki, başdan-ayağa sədəfin içindəydi, ona görə ki, bu tarı Qurban əmi çalmışdı. Bakıda böyük tarzənlər bu tara elçi düşdülər. 3000-3500 manat pul təklif edirdilər tar üçün. Rəmiş isə heç cürə tarı satmaq istəmirdi.

Atası da  eşitmişdi ki, məşhur tarçalanlar Ağdama gəlib tara elçi düşüblər. Oğluna demişdi:

– Rəmiş, nə qədər pul deyirsən, sənə verim, birdən pula aldanıb tarı satarsan ha.

– Dədə,  nə deyirsən? Mən heş Qurban əminin yadigarını  kiməsə sataram?

Və tara elçi düşənlər də başa düşdü ki, Rəmişdən bu tarı qoparda bilməyəcəklər.

Amma…  Ağdamdakı toyların birində ortadan çıxmayan bir sərxoş Rəmişin o qədər zəhləsini tökdü ki, axırda özünü saxlaya bilməyib tarın qolundan yapışıb çanağını vurdu sərxoşun başına. Sərxoşu qan götürdü, tarın çanağı da çilik-çilik olub töküldü yerə. Tez sərxoşu  mağardan çıxarıb başını sarıdılar, həkim çağırdılar.  Erməni tarçalan Xaçı da toydaydı. Ağdamda yeməkxanalarda ala-babat tar çalardı. Bir dəfə iş görərkən baltayla sol əlini baş barmağı tərəfdən yaralamışdı.  Aparmışdılar həkimə. Həkim barmağını sarıyarkən arvadı Aşxen demişdi:

– Həkim, qoyma muğamat ölə!

İndi həmin Xaçı salfetka, torba istəyib yerdəki çilik-çilik olmuş tarı toplamağa başladı. Hamısını topladı, sonra stolun üstündəki qolu da götürdü və Rəmişə dedi:

– Rəmiş, bu tarın qırıqlarına üç min manat pul verirəm, satarsan mənə?

Rəmiş əsəbi halda Xaçının başına bir qapaz vurub:

– Ə, götür rədd ol burdan.  Yoxsa səni də o tarın gününə salaram.

Xaçı tarın qırıqlarını götürüb mağardan çıxdı. Və heç kəs bilmədi ki, Xaçı çilik-çilik olmuş tarı aparıb Yerevanda zərgərlərə təzədən  yığdıracaq. Yalnız "Qurban Pirimov" sözünü çanağa qoymayacaq. Və bağışlayacaq Yerevan muzeyinə. Onlar da həmin qeyri-adi tarı gələn turistlərə qədim erməni tarı kimi sırıyacaqlar.

 

***

 

– Bilsəydim, Şairi də özümlə götürərdim. Mənim  çox söhbət etməklə aram yoxdu. Şair bunlarla verərdi ağız-ağıza, zəvziyərdilər. Bəlkə də, Şair Paqaninini bunnardan yaxşı tanıyır, – sonra da   üzünü tutdu qonaqlara: – Durun oturun maşınlara, getdik.

– Elə indi?

– Hə, indi. Sizi aparım Ağdamda toya, Qarabağı gəzməyə, – sonra üzünü tutdu Aydına: –  Qaqa, gör Şairi tapa bilərsənsə, ona denən gəlsin Ağdama.

Hamıyla xudahafizləşib oturdular maşına. Rəmişə oxşayan  öndə oturdu. Və düşdülər yola. Rəmiş yenə maqnitofona Qədir Rüstəmovun lentini qoydu.

– Sizin üçün yaddı, amma görün nə ilahi bir səsdi?

Və sürdü Şamaxıya.  Bahalı restoranların birində saxladı ki, düşün çörək  yeyək.  Restorandakıların əksəriyyəti qalxıb  Rəmişlə görüşdü. Müdir də gəldi, Rəmişi bağrına basdı.

Rəmiş:

– Qonaqlarım var, bir bahalı süfrə aç.

Və bir bahalı süfrə açdılar. Qonaqlara  araq gətirtdi, özünə konyak. Və bir iki yüz qram vurdu.

Lyonya:

– Qailərdən qorxmursan?

Rəmiş gülümsədi:

– Hamısı mənim bratımdı, narahat olma.

Yeyib-içəndən sonra hesab istədi. Restoranın müdiri gəldi:

– Rəmiş, bizi qonaqların yanında pərt eləmə. Mənə şərəfdi ki, sən qonaqlarını mənim restoranıma gətirmisən.

Sağollaşıb çıxdılar. Lyonya təəccüblə dedi:

– Sən hesabı vermədin?

– Bizdə qonaxlardan hesaf almırlar.

Göyçayda düşdülər, yenə bir stəkan çay içdilər. Yenə çayxanadakılar Rəmişin başına yığışmaq istədi. Xahiş elədi ki, qonaqlarım var, ayrı vaxt qonağınız olaram.

Axşam düşəndə  toyxanaya çatdılar. Mağardakılar Rəmişi görəndə bir "urrey" elədilər. Qonaqlarını da keçirtdilər yuxarı başı. Önlərinə də qırmızı örtüklü bir stol qoydular, çay gətirmək istədilər.

Rəmiş:

– Çayı əzizləriniz işsin, onnara mer-meyvə, konyak verin.

Bir az mer-meyvə, konyak gətirdilər. Rəmiş də keçdi musiqiçilərin yanına, gitaraçı Eldara dedi:

– Kərimov, icazə ver bir-iki saat çalım, özü də   qorxma, toydan yığılan pulun hamısı sizindi.

Kərimov da babat vurmuşdu. Durub Rəmişi  öpdü, gitaranı da gətirib verdi ona:

– Qurbandı!

Və Rəmiş başladı. Mağara sükut çökdü. Rəmiş isə uyub gedirdi. Hara gedirdi, özü də bilmirdi. Və birdən  fırlayıb şıdırığı oyun havasına keçdi. Ortalıq oynayanlarla doldu. Bir on dəqiqədən sonra yenidən oyun havasını dəyişib keçdi lirik notlara. Yenə hamı  qayıdıb oturub sakitcə qulaq asmağa başladı.

Volodya belə mağar toylarını çox görmüşdü, amma Lyonya ilk dəfəydi ki, belə bir səhnəylə rastlaşırdı. Üzünü Volodyaya tutub dedi:

– Kaş bu toyu lentə ala  biləydim.

Növbəti oyun havası çalınanda Volodya yerindən qalxıb qoşuldu  oynayanlara. Çox gözəl rəqs edirdi. Bunu görən Lyonya da girdi oynayanların arasına, amma tutuzdura bilmədi. Əlləri oynayırdı, amma ayaqları yox. Bu vaxt Romik gəldi:

– Rəmiş, dədəm dedi ki, qonaqlarını götürüb gətirsin bizə.

Rəmiş çalğısını saxlamadan:

– Ə, görmürsən nə gündəyik? Hamı işkili, hallı. Bu gündə dədəmin evinə gedə biləriy? Sən get denən ki, toy qurtaran kimi qayıtdılar Bakıya, – sonra da  Rəmişin çalğısını maqnitofonun lentinə köçürən Muquşu göstərib: – Gejə onnarda qalajıyıx. – dedi.

Rəmiş bir-iki saat çalandan sonra gitaranı qaytardı Eldara və üzünü tutdu mağardakılara dedi:

– Konsertimiz qurtardı.

Və Muquşa işarə elədi. Muquş maqnitofonu götürüb vurdu qoltuğuna, gəldilər Muquşgilə.

Bulvarın  kənarına yaxın yerdə bir ev vardı. Əslində, mülk idi. Vaxtilə  hansısa bəy tikdirmişdi. Bulvarı salanda da ərazidəki tikililəri sökmüşdülər, bəyin xətrinə onun mülkünə dəyməmişdilər. Bu  mülk də bəyin nəslindən olan diktor Rafiq Hüseynova qalmışdı. O da Bakıda yaşadığından evi bağışlamışdı Muquşa.

Girdilər evə. Lyonyanın təəccübdən gözləri bərəldi. Bu ev deyildi, muzey idi.  Köhnə patefon vardı, bir tərəfdəki taxçada da yüzlərlə val, böyük bir kitabxana. Azərbaycanda nə musiqi alətləri vardısa, hamısı evdəydi.

Evin ən yaxşı yerində içi lentlərlə dolu qutular vardı.

Muquş həmin qutuları göstərib dedi:

– İndiyədək Rəmiş Ağdamdakı toylarda nə çalıbsa, hamısını lentə yazıb saxlayıram, lap gəncliyindən bəri.

Rəmiş Muquşu qonaqlara təqdim etdi:

– Özü böyük sənətkardı. Bütün musiqi alətlərində çala bilir, özü də məndən yaxşı. Anası  xalq artistidi, atası əməkdar. Sənətkarlar ailəsidi. İndi sizin üçün xahiş edəjəm fortepianoda nəsə çalsın.

Muquş keçdi mətbəxə. Soyuducudan soyutma çolpa, kolbasa, sosiska, turşu çıxardıb süfrə açdı, sonra da bir araq gətirdi.

– Hələ bir tikə nəsə yeyin, adama da yüz-yüz vuraq, ondan sonra.

Bir yüz vurandan sonra  keçdi fortepianonun arxasına. Rəmiş də stulu çəkib fortepianonun arxasında oturdu. Muquş başladı çalmağa, Rəmiş də onu müşayiət elədi.

Bu vaxt Volodya qalxdı ayağa, gəlib Rəmişi durğuzdu və başladı Muquşu müşayiət eləməyə. Çox gözəl çalırdı. Rəmiş üzünü tutdu Lyonyaya:

– Brat, bu şandığa sənətkarıymış ki?!

Volodya çalarkən Rəmişin əl-qol hərəkətlərini edirdi. Sonra durub  gitaranı götürdü, başladı Muquşun çaldıqlarını  çalmağa. Özü də Rəmiş kimi sol ayağını  stulun üstünə qoyub, yenə Rəmişi yamsılamağa başladı.

Rəmiş baxıb dedi:

– Lyonya, bu nə meymunluq edir? Mənim bir meymunum vardı, bundan ağıllıydı. Heyif ki, öldü, yoxsa verərdim sənə, onu da kinoya çəkərdin.

Lyonyanın cavab verməyə halı yoxuydu. Başını stolun üstünə qoyub yatmışdı, həm yorğunluqdan, həm də içkinin təsirindən.

Səhər tezdən durdular, Muquş onları apardı Petro Elbrusun xaşxanasına, yaxşı xaşladılar, sonra da qonaqları Ağdamda gəzdirdilər, şəhərlə tanış elədilər. Günortaya yaxın çıxdılar Bakıya.

Yolda Lyonya dedi:

– Rameş, Muquş sənə yaman oxşayır, qardaşın deyil?

– Yox, qonşumuzdu. Özü də istedadlı, ipə-sapa yatmayan oğlanlar hamısı  bir-birinə oxşayır.

Çıxdılar Bakıya. Yevlağa çatanda benzin doldurmaq istədi. Bu vaxt bir dostuyla rastlaşdı. Dostunu qonaqlara təqdim etdi:

– Ruslan doktordu. Əla oğlandı. Qardaşı Talehin toyunu mən eləmişəm. Toydan bir maşının pulunu götürmüşdüm.

Ruslan əl çəkmədi ki, gedək Kürün qırağında dostlarına yaxşı balıq kababı verim.

Rəmiş:

– Sağ ol, səhər-səhər xaş yemişik. Həm də Bakıya tələsiyirik, ayrı vaxt.

Ruslan nə illah elədi, Rəmiş razı olmadı.

         Günortadan bir az keçmiş gəldilər çatdılar Bakıya – Kinostudiyaya. Oturdular həyətdəki çayxanada. Rəmiş cavan aktyorların birindən  xahiş elədi:

– Brat, ordan Aydını  çağır.

Aktyor getdi, Aydınla qayıtdı. Görüşdülər, öpüşdülər.

Rəmiş:

– Dadaşov, qonaqları sağ-salamat sənə təhvil verirəm, bundan sonrası mənlik deyil.

Lyonya cibindən bir vizit kartı çıxarıb verdi Rəmişə:

– Rameş, Moskvaya yolun düşsə, xahiş edirəm, məni tap. Sən dahisən, Allah ömür versə, səndən bir kino çəkərəm ki, bütün dünya donub qalar.

Bir vizit kartı da Volodya verdi:

–  Məni də tap. Səni erməni toyuna  çağırsam, gələrsən?

Rəmiş güldü:

– Zemlyak deyilik?

 

***

 

"Şənlik" ansamblı məşq edirdi. Rəmiş də oturmuşdu zalda, ikinci hissədə o çalmalıydı. Bu vaxt direktorun  köməkçisi Rəmişə səsləndi:

– Rəmiş, Maestro səni çağırır.

Qalxıb ehmal-ehmal zaldan çıxıb gəldi Maestronun kabinetinə. Maestro oturmuşdu, çay içirdi. Rəmişi görəndə bir stəkan da ona çay süzüb yer göstərdi ki, əyləş.

– Necəsən?

– Belə də, həmişəki kimi. Pis deyiləm.

Maestro stolun gözündən bir dəvətnamə çıxartdı, qoydu onun qabağına.

– Bunu sənə Mosfilmdən göndəriblər. Həftənin sonunda orda "Paqanini" filminin təqdimatı olacaq, ora dəvət ediblər. Gediş-gəliş təyyarə biletini də göndəriblər. Mədəniyyət Nazirliyi də mənə göndərib ki, sənə çatdırım.

Rəmiş dəvətnaməni götürüb baxdı. "Mosfilm"dən göndərsələr də, altındakı imza rejissor Lyonyanın idi.

Maestro ona dedi:

– Sən canın, ora  adam kimi geyinib get, farmazonluq eləmə. Orda dünyada məşhur olan çox  adam olacaq. Birdən çaşıb meymununu da apararsan, gətir ver biz saxlayaq.

– Maestro, burdakı içi mən qarışıx,  bir belə meymun saa azlıx edir? Qorxma, meymunu aparmaram, meymunumun ürəyi partdıyıf öldü. Həyatdakı meymunlar onu çərrətdi. –  dedi və  Maestronu bağrına basıb otaqdan çıxdı.

Gəldi ansamblın rəhbərinin yanına:

– Mən bir həftə olmeyjam, konserti təxirə salın, ya da mənsiz keçinin.

Ansamblın rəhbəri:

– Sənsiz konsert olar? Sən olmayandan sonra konsertə kim gələcək?

– Brat, day mən sözümü dedim...

                                     

***

 

…Təqdimat  çox böyük bir kinoteatrda keçirilirdi. Girişə qırmızı xalı döşənmişdi. Gələnlər o xalıdan keçib gedirdi. Xalının ətrafında isə, bəlkə, minlərlə adam toplaşmışdı. Keçən məşhurları bağıraraq salamlayırdılar. Bəzilərinin üstünə gül də  atırdılar. Maestronun dediyi kimi, gələnlər hamısı elit kostyumlardaydı, ya da frak geyinmişdilər. O isə  cins şalvardaydı, əynində də  cins köynək, bir də qara dərili pencək vardı. Heç kəs onu  alqışlamadı, salamlamadı, üstünə gül atan da olmadı. O, alqışları Bakıda qoyub gəlmişdi.

Qapıçılar onu geyiminə görə içəri buraxmaq istəmədilər. Dəvətnaməni göstərdi, amma yenə buraxmadılar:

– Xahiş edirik, gedin geyiminizi dəyişin.

Gülümsədi:

–  Brat, heç onda girmirəm.

Qayıtmaq istəyirdi ki, Lyonya çıxdı, onu basdı bağrına. Tutdu onun qolundan, qapıçılara dedi:

– Bu, Rameşdi. Bakıdan şəxsən mənim qonağımdı. Özü də geniydi.

Rəmiş bir az əvvəl onu buraxmayanları özünə məxsus tərzdə süzdü və Lyonya ilə girdi içəri. Foyedə iynə atsan, yerə düşməzdi. Ofisiantlar əllərində su, meyvə şirəsi, şampan, araq gəzdirirdilər. Lyonya bir arağı götürüb uzatdı Rəmişə:

– Lyonya, mən bircə konyak içirəm.

Lyonya ofisianta:

– Gedin konyak gətirin.

Nəhayət, keçdilər zala. Lyonya Rəmişi öz yanında oturtdu. Rəmiş gördü ki, Volodya da burdadı. Onunla saymazyana görüşüb dedi:

– Brat, sən də burdasan?

Film başladı. Zala sükut çökdü. Yalnız Koqan Paqanininin əsərlərini çalanda zaldakılar Koqanı alqışlayırdı.

İkinci seriyadan sonra iyirmi dəqiqəlik fasilə elan etdilər. Rəmiş soruşdu:

– Lyonya, hələ çox qalıb?

– Nədi, xoşuna gəlmədi? Darıxdın?

– Xeyr. Çox gözəl filmdi. Bu dığa da gözəl oynuyur, amma məni bir az çox yamsılıyır.

– İki seriyası qalıb. İki saata bitəcək.

– Lyonya, mən heç istəmərəm bu film bitsin. Bu, kino deyil, nəysə başqa bir şeydi.  Özümü görürəm orda.

Nəhayət,  film bitdi. Filmin yaradıcı heyəti alqışlar altında çıxdı səhnəyə. Lyonya Rəmişin də qolundan tutub qaldırdı səhnəyə.

Çıxışlar, təbriklər, alqışlar… Nəhayət, sonda Lyonya yenidən söz alıb Rəmişdən başqa  hamıya təklif etdi ki, səhnədən düşsünlər. Beləliklə, səhnədə bir Rəmiş qaldı, bir də Lyonya. Lyonya keçdi mikrofonun qarşısına, Rəmişi də çəkdi yanına. Üzünü tutdu zala və dedi:

– Əziz dostlar, bu oğlan bakılıdı. Adı da Rameşdi. Dünyada bundan böyük gitarist tanımıram. Filmi çəkməmişdən qabaq bunun arxasınca iki dəfə Bakıya getdim. Paqanini roluna Rameşi çəkmək istəyirdim. Bakıdakı rejissor dostlarım da nə qədər xahiş elədilər, hətta mən də yalvardım, çəkilmək istəmədi. Dedi ki, mənim bir rolum var, o da Rameşdi. Sonra Volodyanı da götürüb özümlə apardım, üç-dörd gün qonağı olduq. Bizi doğulduğu şəhərə toya apardı. Volodyaya dedim ki,  əsl Paqanini budu, bunun yerişini, duruşunu, əl hərəkətlərini, jestlərini öyrən. Yəni bu filmin belə gözəl və maraqlı alınmasında Rameşin  də böyük rolu var. İndi ondan xahiş edəcəm gitarada ürəyi nə istəyir, çalsın. Siz də dinləyin, görün necə geniylər var.

Səhnəyə bir skripkaçalan çıxdı, bir pianoçalan və Rəmişə də gitara gətirdilər. Rəmiş yaxınlaşdı fortepianoya, bir balaca nəsə çaldı, dedi ki, bu ritmdən kənara çıxma.

Səhnəyə stul qoydular, amma Rəmiş stulda oturmadı.   Sol ayağını qaldırıb qoydu stulun üstünə, sonra simləri sığalladı və başladı Fikrət Əmirovun "Kürdovşarı"sını çalmağa. Sonra keçdi "Azərbaycan kapriççiosu"na, ordan da qayıtdı filmdə  Koqanın çaldığı Paqanininin əsərlərinə. Və uydu, getdi. Necə uymuşdusa, zalı da elə uydurmuşdu. Skripkaçalan da, fortepianonun arxasındakı xanım da day çalmırdılar, ayağa durub Rəmişə qulaq asırdılar.

Zal donmuşdu. Səhnədə Paqanini idi. Amma  bu Paqanini skripkada deyil, gitarada çalırdı.

Nəhayət, Rəmiş son akkordlarını vurdu. Zalda bir alqış qopdu ki, təkcə Lyonya əl çalmırdı, ağlayırdı.

 

***

 

– Rəmiş, getmək vaxtıdı.

Və Rəmişi qucağına alıb qalxdı göylərə. O biri mələklərlə birlikdə. Uçurdular. Dünya qapqaranlıqdı, yalnız  ulduzlar vardı. O ulduzlara tərəf uçurdular. Rəmiş də heyran-heyran ətrafdakı mələklərə və ulduzlara baxırdı. Hara uçurdular, bilmirdi. Elə beləcə gedirdilər. Dünyanın sonu yoxuydu ki, çatalar.

Mələklər Qara Niqablı Mələkdən acizanə xahiş elədilər ki, icazə ver sonuncu dəfə çalsın.

Qara Niqablı Mələk sərt şəkildə cavab verdi:

– Olmaz!

Rəmiş özünü toxdadıb:

– Brat, maa o boyda Sovet hökuməti qadağa qoya bilmədi, sən kimsən mənə qadağa qoyasan? – dedi və gitaranı basdı sinəsinə, başladı ilk dəfə mələklər onu qaçıranda nə çalmışdısa, onu çalmağa.

Gitaranın səsi kainatı götürdü başına. Mələklər onun ətrafında rəqs edirdi. Qara Niqablı Mələk də bir az baxdı-baxdı və qoşuldu rəqs edən mələklərə.

Rəmiş uymuşdu, bütün kainatı da uyutmuşdu.

Xəstəxananın həyətində ölüm xəbərini gözləyənlər göylərdən gələn qəribə  gitara səsi eşitdilər. Donub qaldılar. Hamının baxışı dikildi göylərə. Onlar da göylərdə Rəmişi və onun ətrafında rəqs edən mələkləri gördülər bir anlıq.

Şair gitara səsi eşidən kimi bir kənara çəkilib başladı hönkürüb ağlamağa.

Palatadakı həkim də, tibb bacısı da çaşıb qalmışdı, gözlərinin qabağında birdən-birə Rəmiş gitarası ilə bir yerdə yox olmuşdu.

 

Ağdam, Abdal-Gülablı kəndi, Kəhrizin üstü, may 2025

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.02.2026)

 

 

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Mədəniyyət deyəndə ağlıma ilk olaraq sakitlik gəlir. Həzin bir musiqi, insanın içini dinləndirən sözlər, tələsmədən dinlənən, düşünülərək yazılan sənət nümunələri… Mədəniyyət mənim üçün qışqırıq deyil, nümayiş deyil. Daha çox sükutun içində deyilən söz, səssizcə ötürülən mesajdır. Amma bu gün mədəniyyət anlayışı getdikcə öz mahiyyətindən uzaqlaşır.

 

İndi səhnəyə gələn-gedən çıxır və deyir: “mən müğənniyəm”. Sanki bu ad asanlıqla əldə olunan bir tituldur. Səsin var, ya yox, önəmli deyil. Texnologiya var, montaj var, effekt var. Bir az parıltı, bir az səs-küy, bir az da sosial şəbəkə tanınmışlığı… Nəticədə mənasız sözlərlə dolu mahnılar efirləri bürüyür. Elə mahnılar var ki, dinləyirsən, amma nə demək istədiyini anlaya bilmirsən. Söz var, amma məna yoxdur. Melodiya var, amma ruh yoxdur. Halbuki musiqi insanın içinə toxunmalı, onu düşündürməli, bəzən də susdurmalıdır.

Bu mənzərə təkcə musiqidə deyil, seriallarımızda da açıq şəkildə özünü göstərir. Televizoru açırsan, kanalları dəyişirsən, amma sanki eyni serialın fərqli adlarla təkrarını izləyirsən. Eyni ssenari, eyni münasibətlər, eyni süni konfliktlər…

 Qaynana gəlinə nifrət edir, gəlin qaynanaya. Biri o birinə uzun-uzadı şillə vurur, o biri yıxılır. Bitməyən qışqırıqlar, ev içi dava-dalaş, intriqalar.

Bəs niyə ailə münasibətləri daim nifrət üzərində qurulmalıdır? Axı bu seriallara baxan təkcə vaxt keçirmək istəyən insanlar deyil. Baxan, izləyən, gördüklərini öz həyatı ilə müqayisə edən, ordan örnək götürən insanlar var. Elə ailələr var ki, ekranda göstərilənləri “bizdə də belədir” deyə qəbul edir. Hətta bəziləri üçün seriallar sadəcə süjet yox, həyat dərsinə çevrilir.

İnsan psixologiyası gördüyünə tez öyrəşir. Davamlı olaraq nifrət, dava, aqressiya göstərilirsə, bu, zamanla adi hal kimi qəbul olunur. Qaynananın gəlinə nifrəti, gəlinin qaynanaya düşmən münasibəti sanki dəyişməz bir qanun kimi təqdim edilir. Halbuki real həyatda anlayış, səbir, hörmət, bir-birini dinləmək kimi münasibətlər də var. Amma nədənsə bunlar az göstərilir.

Xüsusilə gənc ailələr, yeni evlənənlər bu cür obrazları izlədikcə düşünür ki, ailə həyatı elə budur: mütləq gərginlik olmalıdır, mütləq nifrət yaşanmalıdır. Elə insanlar var ki, seriala baxır və öz həyatını onun içində axtarır, hətta olmayan problemləri belə yaratmağa başlayır. Çünki ekranda gördüyü model ona təlqin olunur.

Hər seriyada eyni obrazlar var: aqressiv ana, məzlum gəlin, biganə oğul. Sanki cəmiyyət yalnız bundan ibarətdir. Sanki həyat yalnız qışqırıqla, şillə ilə, təhqirlə davam edir. Bu cür təqdimat zamanla normallaşır və tamaşaçı fərqinə varmadan bu davranışları qəbul etməyə başlayır. Halbuki sənətin əsas gücü tərbiyə etməkdə, düşüncə formalaşdırmaqda gizlidir.

Mədəniyyət şou-bizneslə qarışanda sənət dəyərini itirir. Reytinq naminə məna qurban verilir. Asan yol seçilir, çünki düşünmək çətindir, yazmaq çətindir, keyfiyyət yaratmaq zaman tələb edir. Amma nəticədə itirən yalnız sənət adamları yox, bütövlükdə cəmiyyət olur.

Əsl mədəniyyət sakitdir, amma təsirlidir. O, qışqırmır, amma eşidilir. Parıldamır, amma yadda qalır. 

Bəlkə də artıq özümüzə sual verməyin vaxtıdır: biz nəyi izləmək, nəyi dinləmək istəyirik? Bir günlük səs-küyümü, yoxsa illərlə unudulmayan sənət nümunələrini?

Mədəniyyət bizim güzgümüzdür. O güzgüdə nə görmək istəyiriksə, onu da yaratmalıyıq.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.02.2026)

 

Mövsümağa Ədalətoğlu,

yazıçı-publisist. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

 

 

Söz…

O, kainatın görünməz nəfəsidir. Mənim içimdə gizlənən bütün duyğuları oyadır, düşüncələrimi silkələyir, ruhumun qaranlıq otaqlarını işığa boğur. Mən danışanda sadəcə səs çıxarmıram – mən öz varlığımı, öz taleyimi, öz əbədi izimi yazıram.

 

Amma söz – bir kəlmə – bir ömrü dəyişdirər. O, insanı uçurumdan zirvəyə qaldırar, qaranlıqdan işığa aparar. Mən bilirəm ki, sözün gücü bəzən bir ürəyi sağaldır, bəzən bir yaddaşı əbədi möhürləyir.

 

Söz sənətə çevriləndə artıq ünsiyyət olmur – o, bir varlıq olur. O, mənim ruhumun musiqisi, düşüncələrimin şeiri, gizli sirrlərimin açarıdır. Hər kəlmə bir sualdır, hər cümlə bir cavab, hər məna bir yol ayrıcıdır.

 

Mən danışanda öz varlığımın qapısını açıram. Sözüm məndən soruşur:

“Sən hansı sirrin yükünü ürəyində daşıyırsan? Sənin ruhunun işığı harada yanır? İçində gizlədiyin həqiqət nədir?”

Bu sualların cavabı asan deyil – çünki söz həm güvənimdir, həm ümidim, həm də qorxum və sarsıntım.

 

Söz həm dağıdır, həm qurur. O, həm yaradır, həm sağaldır. O, insanı həm ağladır, həm güldürür. O, bir körpüdür – keçmişlə gələcəyi, ümidlə reallığı, insanla kainatı birləşdirən.

 

Salyanın günəşli qızmar istisi mənim qəlbimin hərarətinə çevrilib. Çünki Salyan mənim doğma rayonum, dünyaya göz açdığım torpaqdır. O torpaq mənim ruhumun kökü, mənim sözümün dayağıdır. Kürün sahilində əsən külək mənim düşüncəmin səsi, günəşin alovu mənim kəlmələrimin işığı, torpağın qoxusu isə mənim yaddaşımın nəfəsidir. Mənim sözüm Salyanın od nəfəsi kimi içimdən çıxıb dünyaya nur saçır.

 

Doğma torpaq mənim sözümün mayasıdır. Mənim kəlmələrim o torpağın isti nəfəsindən doğulur, o günəşin alovundan güc alır, o küləyin ritmindən musiqi tapır. Mənim sözüm – Salyanın ruhu ilə yoğrulmuş bir əbədi nəğmədir.

 

Mən bilirəm: sözün gücü zamanın sərt axışına qarşı dayanır. O, yaddaşın daşına həkk olunur, ruhun dərinliyində əbədi iz buraxır. Və mən yalnız o zaman sözün həqiqi sahibinə çevrilirəm ki, kəlmələrim sadəcə danışıq deyil, bir sənət, bir fəlsəfə, bir psixoloji güc olsun.

 

Mənim sözüm – ruhun musiqisi, düşüncənin şeiri, varlığın nəğməsidir.

Söz – mənim ən güclü silahım, mənim ən dərin sirrim, mənim əbədi yaradıcılıq gücümdür.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.02.2026)

 

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair Təbrizdə yaşayan Mehdi Sırdaşdır.

 

 

Mehdi Sırdaş

Təbriz

 

SƏNİ NAMAZ QILIRAM

 

Ağzından damlayıbdır,

Bir damla pətəklərə.

Nəfəsin toxunubdur,

Sanki kəpənəklərə.

 

Başından şal düşəndə,

Qaranlıq qaralıbdır.

İnci-inci dişlərin,

Dağlardan qar alıbdır.

 

Sənə niyyət eyləyib,

Səni namaz qılıram.

Ağlım başımdan gedir,

Qunutda yıxılıram.

 

Göz ol tanrılığından,

Mənə təkcə sən gərək.

Səndən ayrılmaq üçün,

Beş arşın kəfən gərək.

 

Qarşına çıxmağımdan,

Utanıb üzdən üzüm.

Gecə-gündüz gözümdən,

Axıb gecə-gündüzüm.

 

Səni görüb duyandan,

İçimdə əlamandı.

Nəsə demək istədim,

"Nəsə"m ağzımda yandı!..

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.02.2026)

 

Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

 

Daha bir unudulan - Əbdülbaqi Fövzi (Yusifzadə)! Onun barəsində bu gün danışmaq xüsusən savabdır. Axı bu gün onun anadan olmasının 125 illiyidir.

 

Əbdülbaqi Fövzi 1901-ci il fevralın 12-də Azərbaycanın Şamaxı qəzasında (indiki Şamaxı şəhərində) dəmirçi ailəsində doğulmuşdur.  1918-ci ildə ailəliklə Gəncəyə köçmüşlər. Burada əvvəlcə tütün fabrikində işləmiş, sonra Gəncə müəllimlər seminariyasına daxil olmuşdur. 

 

1921-ci ildə şagird komitəsinin sədri olmuşdur. Gəncə Qəza İcraiyyə Komitəsində müxtəlif vəzifələrdə, həm də savadsızlığın ləğvi sahəsində çalışmışdır (1921-1924).

Sonra təhsilini davam etdirmək üçün Bakıya göndərilmişdir.  Əvvəlcə fəhlə fakültəsində oxumuş, sonra pedaqoji texnikuma dəyişilmişdir (1924-1928). 

Eyni zamanda, görkəmli yazıçı Süleyman Sani Axundovun müdirlik etdiyi 19 nömrəli 1 dərəcəli orta məktəbdə müəllim işləmişdir.

O dönəmlərdə ara-sıra şeirlər yazır və şeirləri bəyənilirdi.

1926-cı ildə Əbdülbaqi Fövzi "Gənc qızıl qələmlər" cəmiyyətinin üzvü olmuşdur. Azərbaycan Proletar Yazıçıları Birliyi 1928-ci ildə onu Moskvaya, V. Bryusov adına ali ədəbiyyat kurslarına göndərmişdir.

Əvvəcə 1 Moskva Dövlət Universitetinin ədəbiyyat fakültəsində, sonra Dövlət Redaksiya-Nəşriyyat institutunda təhsil almış, orada kursu bitirmiş (1928-1933) yazar Bakıya döndükdə dərhal işlə təmin edilmişdir, Azərnəşrdə bədii ədəbiyyat şöbəsində redaktor işləmişdir.

Ədəbi fəaliyyətə 1920-1922-ci illərdən başlayanda şeirlə yanaşı publisistikada, ədəbi tənqiddə də qələmini sınamışdır. "Gəncə seminariyasında" adlı ilk tənqidi məqaləsi "Dilxor" təxəllüsü ilə "Əxbar" qəzetinin 1920-ci il payız nömrələrində çap olunmuşdur. 1922-ci ildə "Yeni Gəncə" qəzetində "Eynək" şerini "Salik" təxəllüsü ilə dərc etdirmişdir.

İstər "Yeni fikir" qəzeti, "Qızıl şəfəq" və "Dan ulduzu" jurnallarında (Tiflis dövri mətbuatı), istərsə də "Komsomol", "Pioner", "Maarif işçisi", "İnqilab və mədəniyyət" jurnallarında, "Kommunist", "Yeni yol", "Gənc işçi" qəzetlərində şer və hekayələrini Şahid, xüsusən Şirvani təxəllüsləri ilə çap etdirmişdir.

Ədəbi yaradıcılığında türkçülük, millətçilik çalarlrı olmadığından repressiyua illərinin ona bir qorxusu olmamışdır.

Əbdülbaqi Yusifzadə xidmətlərinə görə üç medalla təltif olunmuşdur.

1956-cı il yanvarın 7-də Bakıda vəfat etmişdir.

 Allah rəhmət eləsin.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.02.2026) 

 

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portal Şahanə Müşfiqin “Həyat Şəminin poeziya dünyası” adlı məqaləsini təqdim edir.

 

Müasir Azərbaycan poeziyası bu gün yalnız forma və texnika axtarışları ilə deyil, daha çox insanın daxili aləminə yönəlmiş poetik düşüncə ilə səciyyələnir. Zamanın sürətlənməsi, insan münasibətlərinin mexanikləşməsi, sözün gündəlik danışıqda dəyər itirməsi fonunda poeziya getdikcə daha səssiz, daha içə dönük bir mahiyyət qazanır. Sanki bunca xaosun, qaçaqovun içərisində poeziya tənhalaşır, kimsəsizləşir.

Bu kontekstdə tanınmış şair Həyat Şəminin poeziyası xüsusi diqqət çəkir. O, sözün səsini qaldırmır, əksinə, onu sükuta yaxınlaşdırır. Duyğularını hayqırmaq ehtiyacı duymur, onu vərəqlərin qulağına pıçıldayır. Məhz bu sükutun içindəki səssiz pıçıltılarda insanın ən dərin, ən kövrək duyğuları üzə çıxır.

Həyat Şəmi poeziyada iddia ilə deyil, hisslərlə, duyğularla mövcuddur. Onun şeirləri özünü sübut etməyə çalışmır, oxucunu heyrətləndirməyi qarşısına məqsəd qoymur. Bu poeziya oxucuya bir şey anlatmaqdan daha çox, onunla eyni vəziyyətdə dayanmağı, ona özünü, öz iç dünyasını göstərməyi üstün tutur. Şair oxucunun qarşısında müəllim kimi yox, yol yoldaşı, könül sirdaşı kimi görünür. Bu isə müasir oxucu üçün olduqca önəmlidir.

Bu mənada Həyat Şəminin bu yaxınlarda işıq üzü görən “İstanbul saatı ilə” kitabı xüsusi önəm daşıyır. Bu kitab şairin poetik dünyasında yeni mərhələnin başlanğıcı kimi oxunur. Bu kitabda müəllif oxucunu yalnız coğrafi bir məkana deyil, zamanla ölçülən daxili bir yolçuluğa dəvət edir. “İstanbul saatı ilə” fərqli vaxt ölçülərinin, gecikmiş duyğuların, ötüb keçməyən xatirələrin poetik məkanına çevrilir. Burada zaman rəsmi saatlarla deyil, ürəyin ritmi ilə işləyir. Kitab Həyat Şəminin poeziyasında artıq formalaşmış sükut, yalnızlıq və iç monoloq xəttini daha da dərinləşdirərək oxucunu sözlə zaman arasında qurulan incə, kövrək bir dialoqa daxil edir.

“İstanbul saatı ilə” kitabında toplanmış şeirlərin mərkəzində insan və onun varlıqla münasibəti dayanır. Həyat Şəmi insanı yalnız sosial mühitin bir parçası kimi deyil, yaradana, dünyaya və öz daxilinə doğru yol alan bir varlıq kimi təqdim edir. Bu poeziyada insanın mövcudluğu sual altına alınır, həyatın mənası, taleyin ədaləti, zamanın insana münasibəti poetik düşüncənin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilir. Şair insanın həm kainat qarşısında kiçikliyini, həm də mənəvi məsuliyyətini eyni anda hiss etdirə bilir.

 

Bağçamıza qızılgül qələmi əkmişdim

Gecəgözlüdə…

Böyüyüb “ayrılıq” yazdı ömrümə:

Yurdumdan…

Anamdan…

Səndən…

İndi də özümdən ayrılıram.

Ayrılıram ki, Allaha yaxınlaşım.

(“Mənim bir sualım var”)

 

Kitabdakı şeirlərdə mövcudluq anlayışı təkcə yaşamaq faktı kimi deyil, dərk prosesinin ağrılı və ziddiyyətli mərhələsi kimi təqdim olunur. Müharibə, ayrılıq, ədalətsizlik kimi mövzular burada konkret hadisələr fonunda deyil, insanın daxili sarsıntıları prizmasından ifadə edilir. Həyat Şəmi bu mövzulara publisistik sərtliklə deyil, fəlsəfi-poetik təmkinlə yanaşır.

Eşq və sevgi anlayışları kitabda romantik ideallaşdırma müstəvisindən çıxarılaraq daha çox daxili yolçuluğun tərkib hissəsi kimi təqdim edilir. Sevgi burada insanın özünü tanıma cəhdidir, bəzən kamilliyə aparan yol, bəzən də insanı öz sualları ilə tək buraxan bir haldır. Şair eşqi nəticə kimi yox, proses kimi göstərir və bu prosesdə insanın dəyişməsini, iç dünyasında baş verən təbəddülatları ön plana çəkir.

 

Ayrılıq məni dağlayar,

Gözlərim yosun bağlayar,

Anam yox, məni ağlaya,

Nə olar, gəl, ağla məni...

 

Qov, dağılsın qara bulud,

Ağlamağı unut, unut...

Yum gözünü, bir arzu tut,

Tut, bir də buraxma məni...

(“Qoxula məni”)

 

Kitab boyu müəllifin poetik düşüncəsində mədəni və mənəvi coğrafiya da xüsusi yer tutur. Füzuli–Bakı–İstanbul xətti sadəcə məkan ardıcıllığı deyil, düşüncə və ruh halının mərhələləridir. Füzuli klassik irsə, metafizik düşüncəyə işarə edirsə, Bakı müasir insanın gündəlik reallığını, İstanbul isə zaman, mədəniyyət və yaddaş qatlarının qovuşduğu poetik mərkəzi simvolizə edir. Bu üç məkan Həyat Şəminin poeziyasında bir-birini tamamlayan mənəvi koordinatlara çevrilir.

“İstanbul saatı ilə” toplusu oxucunu yalnız şeirlərlə deyil, hisslərlə qarşılayır. Burada empatiya və həssaslıq poetik mətnin əsas enerjisinə çevrilir. Oxucu bu şeirlərdə təkcə müəllifin duyğularını deyil, öz daxili səssizliyinin, susdurduğu sualların, ifadə edə bilmədiyi hisslərin poetik əksini görür. Bu mənada kitab oxucu ilə şair arasında gizli, amma güclü bir emosional körpü yaradır.

 

Yaxşılıq- insanın bu dünyada qoyub getdiyi əməli,

həm də özüylə apardığı yeganə xəzinədir...

(“Rəssam”)

 

Şairin yaradıcılığında diqqəti ilk cəlb edən cəhət səmimiyyətdir. Bu səmimiyyət emosional açılma deyil, daxili dürüstlükdür. Həyat Şəmi şeirdə rol oynamır, maska taxmır. O, olduğu kimi danışır və bu danışıq bəzən yorğun, bəzən kədərli, bəzən də sakit razılaşma halındadır. Onun poeziyasında süni nikbinlik yoxdur, amma ümidsizlik də hökm sürmür. Burada həyat olduğu kimidir.

Həyat Şəmi üçün poeziya hadisələrin təsviri deyil, ruh halının əksidir. Onun şeirlərində konkret süjetlərə nadir hallarda rast gəlinir. Əvəzində hisslərin axını, düşüncələrin parçalanması, daxili monoloqlar əsas yer tutur. Şair üçün bir anın içində baş verən psixoloji dəyişmə bütöv bir roman qədər əhəmiyyətlidir. Bu baxımdan onun poeziyası modern psixoloji lirikanın xüsusiyyətlərini daşıyır.

Zaman anlayışı Həyat Şəminin poeziyasında xətti deyil. Keçmiş, indi və gələcək tez-tez bir-birinə qarışır. Uşaqlıq xatirələri, itirilmiş sevgilər, gələcək qorxuları eyni misrada yanaşı dayana bilir. Zaman burada ölçü vahidi yox, hiss kateqoriyasıdır. Şair üçün keçmiş unudulmuş bir dövr deyil, hələ də davam edən daxili vəziyyətdir.

Bu poeziyada yalnızlıq xüsusi fəlsəfi məna daşıyır. Həyat Şəminin yalnızlığı romantik tənhalıqdan fərqlidir. Bu yalnızlıq insanın özünə qayıtmaq məcburiyyətidir. Şair yalnızlığı cəza kimi yox, dərk mərhələsi kimi təqdim edir. İnsan yalnız qalanda öz səsini eşidir və bəzən bu səs onu qorxudur, bəzən isə sakitləşdirir.

Həyat Şəminin şeirlərində yalnızlıq çox vaxt sükutla müşayiət olunur. Bu sükut boşluq deyil. Əksinə, mənayla doludur. Şair susur, amma bu susqunluq danışmaqdan daha çox şey deyir. Oxucu bu sükutu hiss edir və mətndə öz daxili səsini eşitməyə başlayır.

 

Hər şey Mənim əlimdə,

Ürəyim,

əfv fərmanım,

imzam,

qollarım...

Açın qollarımı!

 

Hər şey Sənin əlində,

Sorğu-sual,

Durğu və duyğu işarələri,

Son cümlə,

Nöqtən.

Ürəyimə ölümcül həmlən...

Son dəfə getmək istəyim,

Üzümə bağlı qapıların dəstəyi...

Açın qapıları!

 

Hər şey Onun əlində,

Qələm,

Yazı,

Olum və ölüm,

Açın gözləriniz!

(“Mən, sən, o)

 

Qadın duyumu Həyat Şəmi poeziyasının ayrılmaz hissəsidir. Lakin bu duyum şüar xarakteri daşımır, feminist pafosla təqdim edilmir. Bu, gündəlik həyatın içində formalaşmış, yorulmuş, amma sınmamış qadın ruhunun poeziyasıdır. Şair qadın olmağı ideallaşdırmır, onu real vəziyyətdə göstərir.

Həyat Şəminin poeziyasının əsas xarakterik mövzularından biri, heç şübhəsiz, Vətən mövzusudur. Burada vətənpərvərlik hayqırtı və şüar dili ilə deyil, daxildən gələn məsuliyyət və mənəvi bağlılıq hissi ilə ifadə olunur. Onun vətən mövzulu şeirlərində torpaq anlayışı yalnız coğrafi məkan deyil, yaddaş, ağrı və ümidin cəmləndiyi mənəvi varlıq kimi təqdim edilir. O, yurdunun azadlıq eşqini poetik dillə oxucusuna bir daha hiss etdirir.

 

Səni şəhidlər gətirdi,

anaların örpəyi-

yüz ildir ürəyimdə gəzdirdiyim,

dodaqlarımın and yeri

üçrəngli Bayrağım gətirdi.

Gətirdi

və mən yaxşı ki,

tanıdım səni, Azadlıq!

(“Azadlıq”)

 

Qarabağ mövzusu şairin poeziyasında tarixi faktların sadalanması ilə yox, insan talelərinin, itkilərin və sarsılmış xatirələrin poetik dili ilə yaşayır. Bu şeirlərdə vətən ağrısı təbliğat xarakteri daşımır, daha çox insanın içində susaraq böyüyən bir hiss kimi təqdim olunur.

 

Qarabağ-bağrımın qara ləkəsi,

Vətənin ən gözəl, dadlı tikəsi...

Doydur həsrətlini, doydur hər kəsi,

Qoy, Vətən desin ki, sənsən xilaskar,

Salam, əsgər!

(“Salam, əsgər!”)

 

Şuşa və azadlıq mövzuları Həyat Şəminin şeirlərində xüsusi simvolik məna qazanır. Şuşa onun poeziyasında təkcə azad edilmiş şəhər deyil, milli ruhun, mədəni yaddaşın və mənəvi dirçəlişin rəmzidir. Azadlıq isə burada yalnız siyasi anlayış kimi yox, insanın daxili azadlığı, qorxulardan, susqunluqdan, unutqanlıqdan xilas olma halı kimi təqdim edilir. “Azadlıq”, “Əsgərə məktub”, “Qarabağ şəhidim”, “O fevral”, “Şuşa”, “Xarı bülbül”, “Şuşada vurulan vertolyot”, “Qurbanam”, “Şəhidim”, “Qarabağ” kimi şeirlərində şair bu mövzuları pafosdan uzaq, lakin yüksək emosional gərginliklə təqdim edərək vətənpərvərlik anlayışını insanın öz kökü, yaddaşı və mənəvi məsuliyyəti ilə üz-üzə qoyur.

 

Kəlimələrə tökəmmirəm

səni...

Sadəcə

gözümdən yaşlar tökülür

misra-misra,

yaşam-yaşam,

Şuşam!

(“Xarı bülbül”)

 

Şairin “Respublika Xatirə Kitabı”na həsr etdiyi, itkin və əsir düşmüş vətən övladlarındann bəhs etdiyi şeiri neçə-neçə gözü yolda qalan anaların, bacıların ağısı, qəlb yanğısıdır. O, bu şeirdə təkcə şair deyil, millətinə qəlbi yanan bir el qızıdır, anadır, bacıdır, övladdır. Ölkəmizin, millətimizin tarixi keçmişini öz səhifələrində qürurla qoruyub-saxlayan bir kitabın dəyərini Həyat Şəmi özünün poetik dili ilə şeirin batinində, ədəbiyyatın ruhunda hifz edir:

 

Qırmızı kitab unutmamışdı heç kimi-

qardaş, bacı, nənə, baba, əmi, dayı...

Hələ də yolunu gözləyirlər:

- Qayıt, bala, qayıt!

 

Hələ də yolunu gözləyirəm,

itkin düşmüş,

əsir, girov götürülmüş

Soydaşım,

yeni ünvanın mübarək!

“Ümid qapısı” kimi açdım kitabı,

açdım və saxladım...

Və...

“Vətən sağ olsun” deyib,

hər şeyi cızıq-cızıq

alın yazısına bağladım.

(“Xatirə kitabı”na)

 

Sevgi mövzusu Həyat Şəminin poeziyasında xüsusi, lakin klassik çərçivədən kənar şəkildə təqdim olunur. Bu sevgi çox vaxt itirilmişdir, gecikmişdir və ya yarımçıq qalmışdır. Şair üçün sevgi nəticə deyil, prosesdir. Bəzən sevgi xatirəyə çevrilir, bəzən də insanın içində qalan bir boşluq olur. Amma bu boşluq dağıdıcı yox, düşündürücüdür.

 

Həbs olunmuş bir sevgi var

dördkameralı qəlbimdə.

Hamısında o yatır...

 

Həyat Şəmi sevginin pafosundan qaçır. Sevgi burada daha çox səssiz razılaşma, taleylə barışma, içdən gələn qəbul halıdır. Bu isə müasir insanın emosional vəziyyətinə daha uyğundur.

 

Baxır hey arxanca gözüm,

Gözümdə mirvari düzüm,

Doğulmayan körpəmizin

adını sən qoy.

 

Bu qədərmiş…bitdi oyun,

Boğazımda sevgim düyün.

Ürəyinə öz sevdiyin

Qadını sən qoy.

Adını sən qoy…

(“Adını sən qoy”)

 

Şairin dili və üslubu onun poeziyasının əsas dayaqlarındandır. Həyat Şəmi sözlə ehtiyatla davranır. O, dili yormur, cümlələri şişirtmir. Metaforalar sadədir, lakin dəqiqdir. Bu sadəlik poeziyanı zəiflətmir, əksinə, gücləndirir. Çünki şair sözün emosional enerjisinə inanır.

Onun poetik dili gündəlik danışıqla ədəbi dil arasında incə tarazlıq yaradır. Bu, oxucunu mətndən uzaqlaşdırmır, əksinə, yaxınlaşdırır. Şeirlər oxucuya “çətin poeziya” hissi vermir, lakin düşüncə baxımından asan da deyil. Bu poeziya səbir tələb edir. Hətta şair gündəlik həyatımızda baş verən mühüm hadisələri, dilimizə yeni daxil olan və sürətlə ümumişlək sözə çevrilən kəlmələri belə öz poeziyasına asanlıqla daxil edə bilir. Bu mənada “İstanbul saatı ilə” kitabının “Pandemiya şeirləri” hissəsi xarakterikdir. Bu hissədə şair bir zamanlar bütün dünyanı, eləcə də Azərbaycanı və Türkiyəni öz ağuşuna almış pandemiya bəlasına incə göndərmələr edir, o günləri bird aha oxucuna xatırladır. “#EvdeQal”, “Karantində qal indi”, “Koronaviruslu Bakım” kimi şeirlərdə həmin dövrdə dilimizə daxil olan sözlər, şüarlar böyük ustalıqla şeir dilinə uyğunlaşdırılıb.

 

Yenə könlümə düşdün,

Varmı başqa yol indi?

Qəlbimin köşəsində

Karantində qal indi!

(“Karantində qal indi”)

 

Təbiət obrazları Həyat Şəminin poeziyasında simvolik məna daşıyır. Payız – tükənmişlikdir, gecə – daxili dialoqdur, yağış – təmizlənmə ehtiyacıdır, külək – dəyişiklik qorxusudur. Təbiət burada insanın psixoloji vəziyyətinin davamıdır. Şair təbiəti seyr etmir, onunla birgə yaşayır.

Həyat Şəminin poeziyasında tez-tez rast gəlinən bir xüsusiyyət də yarımçıqlıq effektidir. Şair çox vaxt fikri tamamlamır, misranı açıq qoyur. Bu açıq qalan yerlər oxucu üçün boşluq deyil, iştirak məkanıdır. Oxucu mətni tamamlayır, onu öz həyatına uyğunlaşdırır. Bu isə poeziyanın interaktiv təbiətini gücləndirir.

Bu poeziya sürətli oxu üçün deyil. Həyat Şəminin şeirləri tələsməyi sevmir. Onlar sakit oxunuş, təkrar baxış, daxili dinləmə tələb edir. Bu poeziya oxucunu informasiyaya boğmur, hissə aparır. Xüsusən, kitabın, 3-cü- “Qısa şeirlər” adlı hissəsində yer almış poeziya nümunələrini missal göstərə bilərik.

 

Bir dəli şeytan deyir,

bəlkə, keçdiyin zamanı

geriyə doğru dərk edəsən...

Çıxasan qaldığın yerdən,

bütün yaşadıqlarını

ikiayaqlı tərk edəsən,

İstanbul!

 

Nəticə olaraq demək olar ki, Həyat Şəmi müasir Azərbaycan poeziyasında özünəməxsus, səssiz, lakin təsirli poetik məkan yaradan şairlərdəndir. Onun poeziyası zamanla köhnəlmir, çünki konkret dövrün hadisələrinə yox, insanın dəyişməyən daxili vəziyyətinə toxunur.

Həyat Şəminin şeirləri oxucunu dəyişdirməyi qarşısına məqsəd qoymur. O, oxucunu özünə qaytarır. Bu poeziya insana “sən tək deyilsən” hissini yaşadır.

Bəlkə də poeziyanın ən böyük gücü elə insanın içindəki səssizliyi sözə çevirməyi bacarmaqdır. Həyat Şəmi bu səssizliyin şairidir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.02.2026)