“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, Azərbaycan Dillər Universitetinin İngilis və alman dilləri fakültəsi nəzdində Alman dilinin leksikologiyası və üslubiyyatı kafedrasının müdiri Xuraman Əsgərovanın ana dilimizin saflığı barədə məqaləsini diqqətinizə çatdırır.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 5 yanvar 2026-cı ildə yerli televiziyalara verdiyi müsahibə ölkənin siyasi, iqtisadi və mədəni gündəmini formalaşdıran mühüm çıxışlardan biri kimi yadda qaldı. Müsahibə yalnız siyasi proseslərin deyil, eyni zamanda mədəni kimlik məsələlərinin də ön plana çıxmasına səbəb oldu.

Qaldırılan mövzular müxtəlifliyi ilə seçilsə də, xüsusən Azərbaycan dilinin qorunmasına dair səsləndirilən fikirlər cəmiyyətdə geniş rezonans doğurdu. Müsahibənin dilə həsr olunmuş məqamları dövlət başçısının bu mövzuya nə qədər prinsipial yanaşdığını göstərirdi. Prezidentin vurğuladığı əsas tezislər yalnız dilin saflığının qorunmasına çağırış deyildi, həm də mədəniyyətin, milli kimliyin və dövlət ideologiyasının mühüm elementlərini özündə birləşdirən strateji mövqenin əsaslandırılması idi.

Prezident müsahibənin əvvəlində dil məsələsinə ümumi ideoloji çərçivədən yanaşır. Onun vurğuladığı kimi, Azərbaycan dili təkcə ünsiyyət vasitəsi deyil, xalqa məxsusluğun, milli yaddaşın və müstəqillik şüurunun daşıyıcısıdır. Bu fikirlər dövlət rəhbərliyinin dil siyasətinə yalnız mədəni məsələlər kimi deyil, milli təhlükəsizlik və dövlətçilik strategiyası kimi baxdığını nümayiş etdirir.

Müsahibədə ən çox diqqət çəkən və müzakirələrə səbəb olan fikirlərdən biri dilin saflığının qorunmasına dair idi. Prezident Azərbaycan dilinə yad sözlərin nəzarətsiz şəkildə daxil olmasını ciddi narahatlıq doğuran məsələ kimi dəyərləndirdi. Bu açıqlama ictimaiyyətdə böyük əks-səda doğurdu. Çoxları bu fikri gənclər arasında yayılmış yad sözlərə, reklamlarda işlədilən xarici ifadələrə və sosial şəbəkələrdə formalaşan dil üslubuna yönəlmiş mesaj kimi anladılar.

   Son illər Azərbaycan gənclərinin danışıq üslubunda müşahidə olunan dəyişikliklər dilçi mütəxəssislərin, təhsil işçilərinin və sosioloqların diqqət mərkəzinə çevrilib. Aparılan müşahidələr sosial media platformalarının üstün mövqeyinin dilin sintaktik quruluşuna, söz ehtiyatına, eləcə də ünsiyyətin norma və tempinə birbaşa təsir etdiyini göstərir. Bu tendensiya bir tərəfdən qloballaşma və rəqəmsal mədəniyyətin təbii nəticəsi kimi qəbul olunsa da, digər tərəfdən dilin zəngin ifadə imkanlarının zəifləməsi ilə bağlı ciddi narahatlıqlar yaradır.Bu gün gənclərin gündəlik dilində sintaktik ixtisarlar və cümlə quruluşunun sadələşməsi açıq şəkildə müşahidə olunur. Sosial media sürətli istehlaka əsaslanan bir mühit olduğundan ifadələr qısalır, bağlayıcı sözlər aradan çıxır, fikirlər isə fraqmentləşir. Bu tendensiya ilk növbədə yazılı ünsiyyətdə nəzərə çarpır, lakin zaman keçdikcə şifahi nitqə də sirayət edərək adi hala çevrilir.

Hər nəsil dili özünə uyğunlaşdırır, bu təbiidir. Problem odur ki, gənclər dili zənginləşdirmək əvəzinə minimuma endirilmiş, sadələşdirilmiş modeldən istifadə edirlər. Müasir dövrdə geniş yayılmış “Yeni telefon dili” (yəni sosial media və mesajlaşma üslubu) həm WhatsApp / Telegram yazışmalarında, həm də TikTok/Instagram şərhlərində gənclərin istifadə etdiyi “qısaldılmış”, “qarışıq”, “səs tonunu imitasiya edən” və “ifadə-emotikon qarışığı” formaları əhatə edir.

Aparılan müşahidələr göstərir ki, gənclərin danışıq tərzindəki dəyişiklik nə tam mənfi, nə də tam müsbət qiymətləndirilə bilər. Burada əsas məsələ balansın qorunmasıdır:

• Gənclər dilin inkişafında fəal qüvvədir.
• Lakin ana dilinin sintaktik qaydaları, klassik leksik qatları və ədəbi üslub norması unudulmamalıdır.
• Rəqəmsal mədəniyyətə uyğunlaşma təbii olsa da, dilin özəyinin zədələnməməsi vacibdir.

Məlumdur ki, dil hər dövrdə dəyişir, lakin onun ana sütunları — sintaksis, leksik fond, üslub normaları — qalmalıdır. Gənclərin dili yeniləyə bilməsi üçün əvvəlcə onu dərindən bilməsi şərtdir. Gənclərin danışıq tərzində baş verən dəyişikliklər təkcə tənqid mövzusu kimi deyil, həm də praktiki həll tələb edən sosial-linqvistik proses kimi dəyərləndirilməlidir. Mütəxəssislərin fikirləri göstərir ki, dilin qorunması yalnız qadağalarla yox, kompleks və müasir yanaşmalarla mümkündür. Dilin qorunması məktəbdən başlayır. Məktəbdə dil düzgün öyrədilmirsə, sosial media o boşluğu dolduracaq. Sosial media gənclərin əsas kommunikasiya platforması olduğu üçün dil normalarının tətbiqi burada xüsusi əhəmiyyət daşıyır:

Gənclərə dil qaydasını məcbur etməklə yox, cazibədar vizual və yaradıcı kampaniyalarla çatdırmaq lazımdır. Reklam lövhələri, televiziya proqramları və onlayn mətnlər cəmiyyətin dilə olan zövqünün formalaşmasında mühüm rol oynayır.

   Hazırda bir çox reklam lövhəsində ingilis və rus sözlərinin normadan artıq işlənməsi (sale, discount, market, store, taxi service və s.) mütəxəssislərin narahatlığını artırır. Müasir dilin yaşamaq şərti rəqəmsallaşmaqdır. Rəqəmsal resurs olmayan dil geridə qalır. Dil texnologiyalarının inkişafı Azərbaycan dilinin rəqəmsal məkanda mövqeyini möhkəmləndirə bilər.

Gənclərin danışıq tərzində baş verən dəyişikliklər Azərbaycan dilinin inkişafında yeni mərhələdir. Bu dəyişiklikləri nə panika ilə, nə də tam qəbul edərək qarşılamaq doğru olmaz. Dil mahiyyət etibarilə dinamik və yaşayan sistemdir. Ancaq bu dinamikanın sağlam istiqamətdə inkişafı üçün bəzi strateji məqamlar xüsusilə vurğulanmalıdır:

1.     Gənclər dilin düşməni deyil — daşıyıcısıdır.

Onların dili dəyişdirməsi təbiidir, lakin bu dəyişikliklərin sağlam olması üçün onlar dilin kökünü də bilməlidirlər.

2.     Dil siyasəti yalnız qadağa və nəzarət üzərində yox, dəstək və innovasiya üzərində qurulmalıdır.

Dil texnologiyaları, maarifləndirici layihələr, müasir dərsliklər və rəqəmsal resurslar bu sahədə əsas rol oynaya bilər.

3. Dilin qorunması milli identiklik məsələsidir.

Ana dili yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də mədəni yaddaşdır. Dil pozulduqda mədəni kodun özü də zəifləyir.

  Dilin qorunması yalnız bir qurumun işi deyil, ümummilli məsuliyyətdir. Dilin gələcəyini qorumaq üçün keçmişi bilmək, bu günü düzgün analiz etmək və sabah üçün planlı addımlar atmaq lazımdır. Bu prinsiplə yanaşıldıqda həm Azərbaycan dili müasir dünyanın çağırışlarına uyğunlaşacaq, həm də öz kökünü, sintaksisini, poetik ruhunu və milli kimlik funksiyasını itirməyəcək.

Dilin çirklənməsi əslində, düşüncə tərzinin dəyişməsi deməkdir. Media nümayəndələri dili yaşatmaqda ön sırada olmalıdır. Televiziya və media dili formalaşdırır. Ona görə efirdə səslənən hər söz məsuliyyət tələb edir. Bu fikirlə Prezident media dilinin cəmiyyətdə yaratdığı nümunəvi rolu xatırladırdı. Onun vurğulaması bir daha göstərdi ki, jurnalistin dil mədəniyyəti bütöv bir auditoriyanın danışıq tərzinə təsir edir. Ölkə rəhbərinin mediaya ünvanlanan “öz dilinizdə özünüz nümunə olun” çağırışı “dil məsələsində hər kəs öz davranışı ilə nümunə olmalıdır” fikrinin yığcam və aydın ifadəsidir.

Müsahibədə vurğulanan digər önəmli məqam diaspora ilə bağlı idi. Prezident xaricdə yaşayan azərbaycanlıların övladlarının ana dilini bilməsinin milli kimliyin və bağların qorunması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıdığını qeyd etdi. Bu yanaşma diaspor təşkilatlarının fəaliyyətində dil məsələsinin əsas prioritetlərdən biri olduğunu ortaya qoyur. Eyni zamanda, bu mövqe xaricdə yaşayan ailələrin uşaqlara Azərbaycan dilini öyrətməsi üçün həm mənəvi, həm də dövlət səviyyəsində dəstəyin mövcud olduğunu ön plana çıxarır. Xaricdə yaşayan azərbaycanlıların dili unutmasına imkan verilməməlidir.

Dünya sürətlə dəyişsə də, bu proseslər milli dəyərlərin arxa plana keçməsi üçün əsas olmamalıdır. Dilçi mütəxəssislər dəfələrlə vurğulayıblar ki, qloballaşma ana dilinin istifadəsinə müəyyən təzyiqlər göstərir. Prezidentin səsləndirdiyi fikir isə tarazlı mövqeni əks etdirir: yeniliyə açıq olmaqla yanaşı, dilin əsas quruluşunu və kimlik daşıyıcısı kimi rolunu qorumaq lazımdır. Çünki dilimiz birliyimizin açarıdır. Azərbaycan dili xalqımızı birləşdirən ən mühüm dəyərdir. Bu cümlə müsahibənin ana tezisini bir cümləyə sığışdırır. Bu fikrin arxasında bir reallıq dayanır: dinamik inkişaf, çoxmillətli mühit və qlobal tendensiyalar fonunda milləti birləşdirən əsas elementlərdən biri məhz DİLDİR.

Beləliklə, Prezident İlham Əliyevin 5 yanvar tarixli müsahibəsində səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycan dilinə münasibətin sadəcə dilçilik və ya mədəniyyət çərçivəsi ilə məhdudlaşmadığını, bunun birbaşa dövlətçilik və milli təhlükəsizlik məsələsi olduğunu aydın şəkildə ortaya qoyur. Prezidentin vurğuladığı məqamlar göstərir ki, Azərbaycan dili milli kimliyin əsas dayaqlarından biri olmaqla yanaşı, dövlətin ideoloji və strateji sütunlarından biridir. Bu baxımdan, Azərbaycan dilinin qorunması və inkişafı təkcə alimlərin, dilçilərin və ya dövlət qurumlarının vəzifəsi deyil, cəmiyyətin bütün təbəqələrinin üzərinə düşən ümummilli məsuliyyətdir. Prezidentin mesajı onu da göstərir ki, qloballaşma şəraitində dil öz mövqeyini itirməməli, əksinə, yeni çağırışlara uyğunlaşaraq daha güclü və müasir formada inkişaf etməlidir. Xarici dillərin öyrənilməsi zəruri olsa da, bu proses ana dilinin kölgədə qalması hesabına baş verməməlidir. Azərbaycan dili qlobal dünyada rəqabətə davamlı, zəngin və dinamik bir dil kimi mövqeyini qoruyub saxlamalıdır.

Nəticə etibarilə, səsləndirilən bu açıqlama dil siyasətinə yeni və daha dərin məzmunlu baxış bucağı formalaşdırmaqla yanaşı, bütövlükdə cəmiyyət üçün açıq və məsuliyyətli bir çağırış xarakteri daşıyır. Bu çağırış hər bir vətəndaşı ana dilinə münasibətdə daha həssas, daha şüurlu və daha məsuliyyətli olmağa səsləyir. Çünki ana dili yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, xalqın tarixi yaddaşı, mənəvi irsi, düşüncə tərzi və milli kimliyinin daşıyıcısıdır. Dil itirildikdə və ya zəiflədikdə, xalqın özünəməxsusluğu, mədəni dəyərləri və dünyagörüşü də tədricən aşınmağa başlayır. Bu baxımdan Azərbaycan dilinin saflığının qorunması, zənginliyinin yaşadılması və gələcək nəsillərə ötürülməsi strateji əhəmiyyət kəsb edir. Bu prosesdə dövlətin apardığı dil siyasəti ilə yanaşı, fərdi məsuliyyət də mühüm rol oynayır. Eyni zamanda, ana dilinə sahib çıxmaq dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi anlamını da daşıyır. Güclü dövlət güclü milli kimlik üzərində qurulur və bu kimliyin əsas sütunlarından biri DİLDİR. Rəsmi sənədlərdən tutmuş təhsil və mediaya, elmi mühitdən rəqəmsal platformalara qədər bütün sahələrdə Azərbaycan dilinin nüfuzunun qorunması dövlətin ideoloji və hüquqi dayaqlarını möhkəmləndirir. Bu çağırış həm də gələcəyə yönəlik mesajdır. Prezidentin səsləndirdiyi fikirlər təkcə mövcud vəziyyətə münasibət deyil, həm də strateji yol xəritəsidir. Ana dilinə sahib çıxmaq milli kimliyimizin qorunması, dövlətçiliyimizin möhkəmləndirilməsi və gələcək nəsillərə sağlam mənəvi irs ötürülməsi baxımından ümummilli vəzifə kimi dəyərləndirilməlidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Həyat qəribədir — bunu ən çox susduğumuz anlarda anlayırıq. Danışanda yox, izah etməyə çalışanķda yox, məhz içimizdə sözlərin tükəndiyi yerdə. Bəzən bir gülüş qədər yüngül, bəzən bir vida qədər ağır olur. Elə bil, eyni əllə həm sığallayır, həm də yaralayır. Həyatın qəribəliyi də buradadır: o, nə tam ədalətlidir, nə də tam qəddar. Sadəcə, öz qaydasında axır.

İnsan çox vaxt həyatla mübarizə apardığını düşünür. Halbuki əksər hallarda mübarizə həyatla yox, gözləntilərlədir. Gözləyirik ki, yaxşılıq etdiksə qarşılığını mütləq alaq. Gözləyirik ki, səbr etsək, mükafatlandırılaq. Gözləyirik ki, sevdiklərimiz həmişə yanımızda olsun. Amma həyat gözləntilərlə işləməz. O, səbəblərlə nəticələri eyni tərəziyə qoymur. Bəzən haqq edən uduzur, bəzən uduzan qalib olur. Bu da onun qəribə, amma dəyişməz həqiqətidir.

Həyatın ən ağır dərsləri ən sakit anlarda gəlir. Bir səhər oyanırsan və dünən sənin üçün dünyanın mərkəzi olan bir şey bu gün yox kimidir. Bir insan, bir arzu, bir inam… Gedəndə səs salmır, amma boşluq buraxır. O boşluq da insana düşünməyi öyrədir. Çünki həyat ən çox itkilərlə danışır bizimlə. Qazandıqlarımız bizi sevindirir, itirdiklərimiz isə böyüdür.

Qəribədir ki, insan həyatı yalnız çətinlikdə dərk edir. Rahatlıqda həyat sadəcə axır, fərqinə varmırıq. Amma bir maneə çıxan kimi dayanıb düşünürük: “Mən haradayam? Hara gedirəm?” Həyat bu sualları sevir. Cavabları yox, məhz sualları. Çünki cavablar dəyişir, suallar isə qalır. İnsan da o suallarla formalaşır.

Həyat eyni zamanda çox səxavətlidir. Ən qaranlıq gecənin içində belə bir işıq yandırmağı bacarır. Bəzən bir təsadüf, bəzən bir insan, bəzən sadəcə bir fikir… Ümid elə buradan doğur. Tam hər şey bitdi dediyimiz anda, həyat “hələ yox” deyir. Amma bunu pıçıldayaraq deyir, qışqırmır. Ona görə də yalnız diqqətlə qulaq asanlar eşidir.

Bəlkə də həyatın qəribəliyi ondadır ki, o, bizi xoşbəxt olmaq üçün yox, həqiqi olmaq üçün sınayır. Güclü görünmək üçün yox, dürüst qalmaq üçün. Hər şeyə sahib olmaq üçün yox, sahib olduqlarının qədrini bilmək üçün. Həyat mükəmməllik istəmir, davam etməyi istəyir. Yıxılsan da, qalxmağa cəhd etməyini.

Sonda anlayırsan ki, həyat nə düşmənindir, nə də dostun. O, sadəcə güzgüdür. Nə gətirirsənsə, onu göstərir. Sevgi gətirirsənsə, sevgi ilə sınağa çəkir. Qorxu gətirirsənsə, qorxu ilə üzləşdirir. Və bəli, həyat qəribədir — amma məhz bu qəribəliyi ilə dəyərlidir. Çünki hər kəsi eyni cür sınamır, hər kəsi öz yoluyla böyüdür.

Həyat, sən nə qəribəsən… Amma bəlkə də bütün gözəlliyin elə bundadır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Gənc nəsil sovet dövrü tarixi barədə əksərən məlumatsızdır. Həmin dövrün ən dəhşətli dönəmi – repressiya illəri barədə məlumatlı olmaları isə çox önəmlidir. İmperiya bizi necə əzib, bunu bilməsək, müstəqilliyimizin qədrini bilmərik.

Repressiya dövrü barədə oxucularımızı bilgiləndirmək üçün tanınmış yazıçı və politoloq, Vəhdət partiyasının sədri Adəm İsmayıl Bakuviyə müraciət etdik.

Böyük terror

XX əsrin 30-cu illərində Sovet İttifaqında həyata keçirilən repressiyalar ölkənin ictimai, siyasi və mədəni həyatında dərin sarsıntılara səbəb olmuşdur. Tarixə “Böyük Terror” (1936–1938) adı ilə düşən bu mərhələ minlərlə ziyalının, alimlərin, yazıçıların, publisistlərin, dövlət xadimlərinin və sadə vətəndaşların fiziki və mənəvi məhvinə gətirib çıxarmışdır.

Repressiyalar sovet totalitar sisteminin möhkəmləndirilməsi, cəmiyyət üzərində tam nəzarətin təmin edilməsi, qorxu mühitinin yaradılması və ideoloji hakimiyyətin gücləndirilməsi məqsədi ilə həyata keçirilmişdir.

Repressiyaların baş vermə səbəbləri

İdeoloji səbəblər

Sovet hakimiyyəti xalq arasında “anti-sovet” və “millətçi elementlər” kimi damğalanan şəxsləri sistemli şəkildə hədəfə alırdı. Əsas məqsəd düşüncə azadlığını məhdudlaşdırmaq, dövlət ideologiyasına uyğun olmayan hər hansı fərdi və ya kollektiv təşəbbüsü aradan qaldırmaq idi.

Elm və mədəniyyət sahəsində müstəqil fəaliyyət göstərən folklorşünaslar, yazıçılar, tərcüməçilər və tədqiqatçılar tez-tez “millətçilik” və “anti-sovet təbliğatı” ittihamları ilə repressiyaya məruz qalırdılar.

Siyasi səbəblər

İosif Stalinin rəhbərlik etdiyi sovet hakimiyyəti partiya daxilində potensial rəqibləri aradan qaldırmaq və mərkəzləşdirilmiş, mütləq itaətə əsaslanan idarəetmə sistemi qurmaq niyyətində idi.

Partiya üzvləri, hərbi kadrlar və dövlət qulluqçuları NKVD tərəfindən daimi nəzarət altında saxlanılırdı. Ən kiçik şübhə belə ağır ittihamlarla nəticələnir, çox zaman bu proseslər sürətli məhkəmələr və ölüm hökmləri ilə yekunlaşırdı.

Milli və mədəni səbəblər

Azərbaycan, Gürcüstan, Ermənistan və digər milli respublikalarda tarixini, mədəniyyətini və dilini araşdıran alimlər xüsusilə təhlükəli hesab edilirdi.

Folklor, ədəbiyyat və dilçilik sahəsində aparılan müstəqil elmi araşdırmalar sovet ideologiyasına “rəqib” kimi qəbul olunurdu. Məqsəd milli özünüdərk prosesini zəiflətmək, tarixi yaddaşı sovet çərçivəsinə uyğunlaşdırmaq idi.

Sosial və psixoloji səbəblər

Repressiyalar eyni zamanda cəmiyyət daxilində dərin qorxu mühiti yaratmaq üçün istifadə olunurdu. İnsanlar bir-birinə inamı itirir, susmağa və yalnız rəsmi ideologiyaya tabe olmağa məcbur edilirdi.

Bu qorxu mexanizmi rejimin davamlılığını təmin edən əsas vasitələrdən biri idi.

Repressiyaların gedişi

1936–1938-ci illər repressiyaların ən kəskin və kütləvi mərhələsi hesab olunur. Bu dövrdə cəmiyyətin bütün təbəqələri hədəf alınmışdı: alimlər, yazıçılar, müəllimlər, ziyalılar, hərbi qulluqçular və dövlət işçiləri.

İttihamlar əsasən “millətçi”, “anti-sovet”, “kontr-inqilabçı” kimi hüquqi baxımdan qeyri-müəyyən anlayışlara əsaslanırdı. NKVD tərəfindən aparılan sürətli istintaqlar, formal məhkəmələr və təcili edamlar geniş yayılmışdı.

Vəli Xuluflu, Xədicə Qayıbova, Yusif Vəzir Çəmənzəminli kimi ziyalılar milli-mədəni fəaliyyətləri və ideoloji baxışları səbəbindən repressiyaya məruz qalmış, bir çoxu yalnız illər sonra posthum şəkildə bəraət almışdır.

Repressiyaların nəticələri

İctimai nəticələr

Cəmiyyət uzun müddət qorxu və şübhə atmosferində yaşamağa məcbur olmuşdur.

İctimai fəallıq zəifləmiş, azad fikir və təşəbbüs demək olar ki, tamamilə sıradan çıxmışdır.

Mədəni nəticələr

Folklor, ədəbiyyat və tarixi tədqiqatlar sovet ideologiyasına uyğunlaşdırılmışdır.

Yüzlərlə əsər məhv edilmiş, müəllifləri susdurulmuş və ya fiziki cəhətdən aradan götürülmüşdür.

Psixoloji nəticələr

İnsanlar arasında güvən və əməkdaşlıq hissi zəifləmiş, hər kəs özünü potensial təhlükə altında hiss etmişdir. Bu travma uzun müddət cəmiyyətin düşüncə tərzinə təsir göstərmişdir.

İtkinin miqyası

Sovet repressiyaları XX əsrin ən faciəli tarixi hadisələrindən biridir. Bu dövr təkcə Azərbaycan üçün deyil, bütün Sovet İttifaqı üçün böyük intellektual, mədəni və sosial itkilərlə nəticələnmişdir.

Repressiyalar ideoloji nəzarətin gücləndirilməsi, siyasi hakimiyyətin möhkəmləndirilməsi və milli-mədəni təşəbbüslərin qarşısının alınması məqsədi daşıyırdı.

Bugünkü nəsillər üçün bu dövr tarixi dərs olmaqla yanaşı, repressiya qurbanlarının xatirəsini yaşatmaq və milli-mədəni irsi qorumaq baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Repressiya qurbanları

(Doğum və ölüm tarixləri ilə)

Ədəbiyyat və fikir adamları

Əhməd Cavad — 5 may 1892, Şəmkir – 13 oktyabr 1937, Bakı

Mikayıl Müşfiq — 5 iyun 1908, Bakı – 6 yanvar 1938, Bakı

Hüseyn Cavid — 24 oktyabr 1882, Naxçıvan – 5 dekabr 1941, İrkutsk vilayəti

Seyid Hüseyn — 1887, Bakı – 1938, Bakı

Elm və mədəniyyət xadimləri

Vəli Xuluflu — 1894, Şamaxı – 1938

Xədicə Qayıbova — 24 aprel 1893, Tiflis – 27 oktyabr 1938, Bakı

Teatr və incəsənət xadimləri

Abbas Mirzə Şərifzadə — 22 mart 1893, Şamaxı – 16 oktyabr 1938, Bakı

Ülvi Rəcəb — 20 mart 1902, Naxçıvan – 1938

İctimai-siyasi xadimlər

Yusif Vəzir Çəmənzəminli — 12 sentyabr 1887, Şuşa – 26 yanvar 1943, Ulyanovsk vilayəti

Əhməd Pepinov — 1893, Tiflis – 1938

Unutmaq olmaz!!!

Repressiya təkcə bir dövrün faciəsi deyil, bir xalqın yaddaşına vurulmuş dərin yaradır. Güllələnənlər yalnız insanlar deyildi — fikirlər, arzular, yarımçıq qalan əsərlər və deyilməmiş sözlər də edam edildi.

Bu qaranlıq illər göstərdi ki, zorakılıq üzərində qurulan hakimiyyət müvəqqətidir, lakin sözün və həqiqətin ömrü uzun olur. Repressiya qurbanları susdurulsalar da, tarix onları unutmadı. Bu gün onların adlarını çəkmək, talelərini xatırlamaq təkcə borc deyil, milli vicdan məsələsidir.

Keçmişi anlamaq gələcəyi qorumağın yeganə yoludur. Repressiya dərsi bizə öyrədir ki, azad fikir qorunmadıqda, cəmiyyət susqunluğa məhkum edilir. Məhz buna görə də bu faciəli tarix yalnız xatırlanmamalı, dərk edilməli və unudulmamalıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)

Heyran Zöhrabova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Söz sadəcə məna və fikir ifadə edən dil vahididir, yoxsa daha artığı?

Köhnələr "söz sənəddir" deyərdilər...

Bəli, söz anddır, söz etibardır.

Söz bəzən məlhəm, söz bəzən yaradır.

Söz bəzən ümid, güvən, bəzən qorxu, bəzən isə naməlumluqdur.

Söz yoldur, söz atılan addımdır. O bəzən insanı zirvəyə də apara bilər, bəzən zirvədən üzü aşağı da.

Söz bəzən ağır bir yük, söz bəzən ağır bir zərbədir.

Söz bəzən təsəlli, bəzən isə təskinlikdir.

Sözlərin mənasını, çəkisini ölçən bir tərəzi olsaydı tab gətirə bilərdimi susub içimizə atdığımız və ya bir ağızdan deyib qurtardığımız bəzi sözlərin ağırlığına?

Bəs sözləri danışmaq, eşitmək və yaşamaq eyni şeydirmi? Bunların arasında nə qədər məsafə var?

İnsan bunu nə zaman dərk edir -  Danışanda, yoxsa başqasının dilindən eşitdiyi naməlum, tanış olmayan bir sözü yaşayanda?

Necə olur ki, birdən birə insan kimlərinsə qorxa-qorxa pıçıltıyla danışdıqları sözləri yaşayarkən tapır özünü?

Bəs insan nə zaman qüvvəsinin sərhəddini yoxlamalı olur? Qorxudan daha böyük şeylərin var olduğunu anlayanda?

Ülviyyə Tahir qələmindən bütün bu suallara 10 yaşlı bir qızın timsalında cavab tapa biləcəyimiz 1937-1938-ci illərin represiyasına bir uşaq qəlbindən işıq tutan möhtəşəm bir tarixi roman - "Taxta məktub".

Elə suallar olur ki, insan o sualların cavabını düşünərək deyil, yaşayaraq tapır.

Hər şey naməlum yeni bir sözlə başlayır.

O vaxta qədər məktəbdə bir çırtma belə vurulmayan qız iki oğlan tərəfindən döyülür. Qolçomaq -  qarın içində təpikləndikcə eşitdiyi bu naməlum sözün çox böyük olduğunu və ona gücünün çatmadığını hayqırmaq istəyir.

Bəzən hərkəsdən biri olmamaq məziyyətdir, bəzən isə damğa.

Represiya illərində insanlar anidən "Qolçomaq", "vətən xaini" adları ilə damğalanır cəmiyyət içində təcrid olunurdular.

Uca səslə tələffüz edilən "Qolçomaq" sözündən sonra pıçhapıçla edilən söhbətlər zamanı qulağa tanış olmayan yeni bir söz peyda olur - "Sibir". Amma bu söz əvvəkinin əksinə qorxa-qorxa və pıçıltıyla tələffüz olunur.

İnsanlarla dil tapıb onlarla yaşamaq daha yaxşıdır, yoxsa getmək?

İnsan uzaqları nə zaman arzulmağa başlayır? Bəlkə  doğmaları onlardan qoparılıb uzaqlara; naməlumluqlara aparılanda, ya bəlkə də, uzaqlarda başqa həyatların da var olduğu fəhm olunanda?!

Ölüm - naməlum yeni sözlər qalağına bu dəfə əvvəllər tanış olan bir söz əlavə olunur. Bəs əvvəllər də tanış olan bu sözü bu gün fərqli edən nədir?  Bu yerdə bir məsəl yada düşür "Halva sənə şirin gələr, öz qapında bişmədikcə". Bəli, ölüm sözü əvvəllər də var idi amma uzaqlarda idi. Uzaq qohum-qonşuların evində. Analar, nənələr o sözü evə gətirmirdilər. O söz bu günədək evə şirin halva olaraq girirdi, indi isə naməlum söz qalağının növbəti sözü kimi gəlmişdi.

Və bu dəfə onu halva kimi ləzzətlə və asan həzm etmək mümkün deyildi.

Represiya illərində sözlərin çəkisi ağırlaşmışdı, sözlər kimlərinsə dilindən qopub kimlərinsə həyatına, reallığına çevrilmişdi.

Bir insanın yaxşı və ya pis olması onun işlədiyi işdən aslı ola bilərmi?

Sinifə girərkən gözləri parıldayan bir müəllim niyə kənd soveti olanda əzazil birinə çevrilir?

Axı nə olduğun deyil nə etdiyin önəmlidir.

İnsanların sadəcə adını , kimliyini deyil yaddaşını da onlardan almaq, dəyişmək istəyirdilər

Əvvəl qapıları bərk-bərk döyüb kimisə ailəsindən qoparıb aparır evlərin içində dərin bir boşluq yaradırdılar. Daha sonra, əllərini insanla Allah arasında olan bağa uzatdılar. Axı ata aparılanda ev, inanc qadağan ediləndə qəlb boşalırdı.

Quranı əllərindən almaq olurdu, amma Allahı, inancı qəlblərdən söküb sürgünə göndərmək mümkün deyildi.

Bəli, insanların Allaha olan inamını yox etmək istəyirdilər, amma qəlbləri açıb baxmaq iqtidarında deyildilər.

Bəs insanları damğalayan, dəyərlərini əllərindən almaq istəyən bu pis adamlar niyə var idi, kimə lazım idi axı onlar?  Ümumiyyətlə pis adam necə adamdır?

Bəlkə də həyatın təbii axarı üçün pis adamlar da lazımdır - ya da başqa sözlə özlərinə inanmayan qorxaq adamlar.

Görəsən hamı qorxur?

Məsələn beldəki silah qorxunu azalda bilir?

Amma qorxudan böyük şeylər də var -  insanı  əvvəl-axır öz qüvvəsinin sərhədlərini yoxlamağa vadar edən şeylər: Doğmalar və dəyərlər.

Elə an gəlir ki, insan doğmaları və dəyərləri üçün gözünü qırpmadan ən böyük qorxuları ilə üzləşə bilir.

Amma acı həqiqət budur ki, insanları parçalamağın, zəiflətməyin yolu da məhz elə doğmalardan; və dəyərlərdən keçir. Oğlu anadan, ananı baladan, atanı qızdan, nəvəni babadan ayırmaqla insanları parçalayıb məhv edirdilər.

Qorxduqları şey insanların kim olduğunu unutması deyil, xatırlamağı idi.

Gözləmək zillətdir, naməlumluq isə ondan da betər. Zorla ailədən qoparılıb aparılmış  birindən xəbər gözləmək, bəzən ümidsizliyə qapılmaq, bəzən yorulmaq amma başqa çarənin də olmaması. Bəs görəsən  kim daha çox əzab çəkir naməlumluqda olanlar yoxsa gözləyənlər?

Bəzən sualımıza cavab ala bilməyəndə sükuta nifrət edirik. Sonra gün gəlir hansısa bir suala cavab verməyə gücümüz çatmayanda sükutun səbəbini tapmış oluruq.

Yük qatarları ilə uzaq şəhərlərdən gətirilən taxta-şalbanlar üzərinə bıçaqla cızılmış bir cümlə, bir neçə söz necə əziz ola bilər, insana nə kimi bir təskinlik verə bilər ki?

Bəs əgər bu naməlumluqda olan bir insandan gəlmiş taxta məktubdursa ?..

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)

Heyran Zöhrabova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Haqqında işlədib sizin marağınıza səbəb olacağım yeganə cümlə bu ola bilər - o, Hüseyn Cavidin kamera yoldaşı olub. Halbuki, publisistikası və nəsri diqqətşəkəndir, oxumağa dəyər. Heyif ki, dahilər dövründə bu sayaq yazarların adları kölgədə qalıbdır.

Bizimsə amalımız birdir – heç kəsi unutmaq olmaz.

Qasımov Ənvər Yusif oğlu 1914-cü il yanvarın 15-də Yevlax rayonunda poçt işçisinin ailəsində anadan olmuşdur.

Əslən Ordubaddan olan yazıçı İbtidai təhsil aldıqdan sonra Tiflisdə pedaqoji texnikumda təhsil almışdır.

1929-cu ildə texnikumu bitirmiş, 1930-cu ildə əmək fəaliyyətinə Gürcüstan KP MK-nın orqanı “Yeni kənd” qəzeti redaksiyasında ədəbi işçilikdən başlamışdır.

“Bir matrosun xatirələri” adlı ilk hekayəsi 1930-cu ildə “Ədəbiyyat cəbhəsində” jurnalında çap olunmuşdur.

O, Tiflisdə yaşayıb işlədiyi dövrdə yazılarını Ənvər Ülvi təxəllüsü ilə dərc etdirmişdir. 

1932-ci ildə Gürcüstan Proletar Yazıçılar İttifaqına üzv olmuşdur. Bakıya köçdükdən sonra “Kommunist” qəzeti redaksiyasında ədəbi işçi, Azərbaycan təsviri incəsənət muzeyində kiçik elmi işçi vəzifələrində çalışmışdır.

1937-ci il repressiyası dövründə yazıçı həbs edilmiş, 6 ay Hüseyn Cavidlə bir kamerada qalmışdır. O, 9 aydan sonra buraxılmış, daha sonra yenidən tutularaq 10 il müddətinə Sibirə sürgün edilmişdir. 

Sürgündən qayıtdıqdan sonra 1950-1956-cı illərdə Balakən rayonunda taxta emalı zavodunda mühəndis-normaçı olmuşdur.

Sonralar Bakıya köçüb 1957-1965-ci illərdə  burada “Ədəbiyyat və İncəsənət” qəzeti redaksiyasında, 1965-1976-cı illərdə  “Azərbaycan” jurnalı redaksiyasında ədəbi işçi vəzifəsində çalışmışdır.

1976-cı ildə təqaüdə  çıxıb fərdi yaradıcılıqla məşğul olmuşdur. 

O, 1957-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, 1964-cü ildən Rəssamlar Birliyinin üzvü seçilmiş, 1976-cı ildə əmək veteranı olmuşdur.

 Ənvər Yusifoğlu 1989-cu il martın 4-də Bakıda vəfat etmişdir.

O, "Gənclik illərinə  səyahət" (“Hamballar") povestinin, "Düşmənimin düşməni" və "Cərrahlar" romanlarının, "Göyərçin qanadları" hekayələr kitabının, 

"Maral Rəhmanzadə" monoqrafiyasının,

"Vətəndaş", "Veysəl və dostları", "Məzəli adam", "Gecə qardaşları" kimi yaddaqalan hekayələrin, və başqa hekayə kitablarının müəllifidir.  

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)

Xalq yazıçısı, akademik Kamal Abdullanın əsərlərindən seçilmiş bir sıra qranula – cövhər sayıla biləcək məqamları “Ədəbiyyat və incəsənət” oxucularına təqdim edir.

Kamal Abdulla özü seçilmiş bu cövhərlər barədə yazır: “İllərdən bəri yazdığım müxtəlif şeirlərin, esselərin, pyeslərin, hekayə və romanların, publisistik məqalələrin və elmi əsərlərin, verdiyim intervülərin hər birinin içində yer almış və bu gün də öz məzmunu, tutumu, forması ilə diqqətimi çəkən misralar, cümlələr günlərin bir günü sanki dil açıb mənə dedilər ki, bizim bir-birimizdən zaman və məkanca ayrılığımıza son qoy və bizi bir-birimizin yanında yerləşdir. Sən görəcəksən ki, bu zaman biz tamamilə yeni bir cazibədə zühur etmişik. Onlar qeyri-səlis məntiq dili ilə desək, içində olduqları mətnin qranulaları (ilkin vacib hissəcikləri) idi. Qranula, başqa cür ifadə etsək, cümlədən (mətndən) bütün artıq hissələri siləndən sonra yerdə qalan cövhərdir.”

Beləliklə, hər gün Kamal Abdulladan 7 qranula:

1.

“ Mən düşünürəmsə, deməli, mən varam” meyarı artıq insanı müəyyənləşdirmək üçün yetərli deyil. Bu gün meyar budur: Mən təəccüblənirəmsə, deməli, mən varam!

2.

Allah özü bilməyənləri bilənlərin qəzəbindən qorusun.

3.

Vaxtilə “Qoşma” verlişində Ənvər Məmmədxanlıya verdiyim sual və onun bu suala cavabı:

- Ənvər müəllim, Siz və Sizin nəslə mənsub sənətkarlar bugünkü ədəbiyyatın yaranması üçün o uzaq illərdə bacardığınız, mümkün olan hər şeyimi etdi, yoxsa bugünkü ədəbiyyatımızın daha məzmunlu, daha sağlam olması üçün hələ o zaman nəsə eləmək mümkün idi?

- Daha nə isə eləmək mümkün idi. Təəssüf ki, çox zaman biz özümüz özümüzə mane olduq, bizim gücümüzün çoxu bir-birimizlə mübarizəyə sərf olundu...

4.

“ Həyat bizi ayırsa da, Ölüm bizi birləşdirər.”

5.

Məmməd Araz: “Dünya sənin, dünya mənim, dünya heç kimin...”

 Bir misranın uzunluğuna əvvəli və axırı yerləşdirmək mümkün imiş.

 “Dünya mənim!” deyə kim öz yolunun əvvəlində bağırmadı?!

 Və yolun sonuna gəlib çatandan sonra bütün bağıranlar yavaşca köks ötürdü: “dünya heç kimin...”

6.

Nyuton: “Mən uzaqları onun üçün görə bildim ki, nəhənglərin çiyninə çıxmışdım.”

7.

Fiziklər və liriklər bir-birilə ancaq zarafat etməməlidirlər. Onlar bir-birilə dostluq və nəhayət, ciddi söhbət etməlidirlər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair Xiyavda  yaşayan Kamil Qəhrəmanoğludur.

Kamil Qəhrəmanoğlu

Xiyav

ŞİŞİB ƏLLƏRİM...

Əllərim şişib gecənin gəbərilmiş qarnında

Boyasını udan saniyələr

Çirkinə uzanan meymunlar və...

Xiyabanlar çölə tökülür içimdən

İçimdən tökülür çölə xiyabanlar

Çölə içimdən xiyabanlar tökülür

Tökülür xiyabanlar içimdən çölə

Arıq düşüncələrdi qaçır arxam kobudluğunda

Küçələr köçürlər ayaqlarımdan

Köçürlər

Tüpürcəklərin gəmirəcəkli əllərini

Şişib əllərim..

Qabığını yemiş ilanlar

Yarpızlı günlərini qışqırır

Zeytun gözlü qızcığazlara

Yuxu görürəm ulus adlarını

Adları at olur

Atları zaman

Ağızları açıla qalır ölülər kimi

Sübh yağışının paralel küləklərində

Başmağım yel misralarına sürgün düşərkən

Asılır Kirpiklərimdən hörümcəklər

Bir yanım

Günəşin qaranlıq quyusudu

Bir yanım

Bir planetin yanmış tərəfidi

İstəyirəm çimişəm gözlərində

Niyə səsimə hamilədi əllərin?

Niyə cəhənnəmin yolağı otağımdandır

Və niyə gecə,

Gövdə divarımdan qalxır göyləri

Və qaçır gündüzlər barmağımın ucalığından

Burası aynalar dolub adamlardan

Adamlardan dolub aynalar burası

Aynalar burası adamlardan dolub

Dolub adamlardan burası aynalar...

Şişib əllərim...

Bura ağrı hava limanıdı

Boş verin məni

Ovcumun yarasında bir ah vardı qabarcasına

Tanrı qucumda

Söyüd kolunda yatıram çox günlər

Hamı söyüdlərin xərçəngi var

Cumanın saat doqquzunu çəkirəm üstümə

Və ayın çılpaqcasına kəsilmiş başını.

Sözcüklər yüngüllüyünü salıb üstümə

Və bir şəklin

Düyməsidir boğazımda maşın sürür

Boğazım dünyanın ikinci savaşıdır

Birinci Hitleri

Üçüncü Stalini

Boğazımdan sürünür tanklar

Və qollarımda məzar qazır Mussolini

Fransizin Gigi qızları.

Addımlayır yuxularım məni

Yol gedir biri qafamda

Yollar dustağıyam

Bu yollar uşaqlarını yeyirlər

Soyuq dəymiş yuxularıma, Aaaf...

Şişib əllərim...

Əllərim şişib gecənin gəbərilmiş qarnında.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)

Varis, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu gün yəhudi şeirinin görkəmli nümayəndəsi, Rusiyada yaşayıb yaratdığı üçün adı Rusiya poeziyasına pərçimlənmiş Osip Mendelştamın doğum günüdür.

Rus poeziyasında xüsusi yeri və çəkisi olan iki şairi – Osip Mendelştamla İosif Brodskini bir çox şeylər birləşdirir, o cümlədən yəhudilik.

Ən əsası isə 60 ildən sonra birincinin nisbətən sadə həyat fəlsəfəsi ikinci tərəfindən nisbətən mürəkkəb şəkildə inkişaf etdirilib.

Soyuq, fənərlərin verdiyi azacıq işığin darıxdırıcı qaranlığı...

Yeni il küknarlarını bəzəyən oyuncaq canavarlar...

ölü kətanı xatırladan səma...

ətrafdakı yad və laqeyd insanlar toplusu...

həyatdan öldürücü dərəcədə yorulmaq...

və şirin həblər udmaq təsəllisi...

Osip Mendelştamın poetik dünyasının rəngləridir bunlar.

Tutqun payız və qış mənzərələrinin daimi növbələşməsi...

işığa, hərarətə olan həsrət...

çiçəyin üstünün tozu anlamında insanın çiyninin ağırlığı...

küləkdən, nəmişlikdən və donmuş dənizin əksindən ibarət natürmort...

ərzaq növbəsinə dayanmış qəzəbli və ac insanlar...

axının əksinə getmək istəyən su damlası...

Bunlar isə İosif Brodskinin poetik gəlişmələrinin ünvanlarıdır.

Və hər ikisinin daxili üsyanı, harayı, sonra pıçıltıları və son anda susmaları da var.

Silentium!!!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)

Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu günə - yanvarın 15-nə təsadüf edən əsas tarixi hadisələri və bayramları diqqətinizə çatdırırıq. Bu günün əsas bayramı Vikipediya günüdür ki, haqqında ayrıca yazı vermişik. İndi isə digərlərinə diqqət ayıraq.

Şlyapa, yaxud baş geyimi günü

Dərhal yadımıza Azərbaycan kinematoqrafiyasının incilərindən biri olan “Papaq” filmi, rəhmətlik Kamil Məhərrəmovun canlandırdığı obraz düşdü.

17-ci əsrdə otuzillik müharibə zamanı bütün Avropada qəribə bir baş örtüyü geyinmək dəbi yarandı, yüngül parçadan tikilmiş enli, quş lələyi ilə bəzənən şlyapa adını alacaq həmin nəsnədən Azərbaycanda yalnız 19-cu əsrdə - milli burjuaziya formalaşanda istifadə olunmağa başlanıldı. Amma ümumilikdə baş geyimindən söhbət gedirsə, bizdə papağın məna yükü daha dərindir, papaq – kişilik rəmzi hesab olunur. Qoyun dərisindən, qaragüldən hazırlanan papaq ta ki 20-ci əsrə qədər kişi başının dəyişməz atributu olub, motal papaqlar, şiş papaqlar, qoçu papaqları, şələ papaq, buxara papaq kimi müxtəlif papaq növləri kişiləri bir növ qruplaşdırıb, kimin hansı təbəqədən olmasını ələ verib.

Hazırda yalnız çox az yerlərdə, Xınalıq, Kiş, Qırız, Lahic, Talıstan kimi el adətlərinin qorunub saxlandığı qədim yurd yerlərində kişilərin papaq geymə məcburiyyəti qorunub saxlanılmaqdadır.

Azərbaycanda məşhur bir qarğış var, deyirlər, papağın boş qalsın. Gəlin bu papaq günündə bütün kişilərin papaqlarının boş qalmamasını arzulayaq.

Amerikada bayram bayrama qarışıb

Hindistanda Callikattu günüdür. Motodorla öküzün savaşını görmüsünüz? Təqribən o cür bir tamaşa günüdür. Buynuzuna bayraq keçirilmiş öküz insanların arasına buraxılır, bir neçə nəfər də belindəki donqarlardan yapışmaqla onun qaçmasına, buynuzunu azad etməsinə imkan vermir.

Zambaqlar ölkəsi hansıdır? Əlbəttə ki, Niderland. Bu gün Niderlandda ən əziz bayramlardan biridir, Zanbaq günüdür. İndoneziyada okean, Misirdə ağacəkmə, Kubada elm, Koreyada əlifba, Meksikada bəstəkarlar, Nigeriyada silahlı qüvvələr günüdür.

Amerikada isə Milli çay göbələyi içkisi günüdür. Tək elə bu? Əlbəttə ki yox. Milli çiyələkli dondurma günüdür həm də. Vəssalam? Yenə də yox. Milli yeni çəkilmiş meyvə şirəsi günüdür üstəlik.

Pentaqonun və “Le Figaro”nun ad günü

1994-cü ilin 15 yanvarında “demokratiya carçısı” sayılan Türkmənistanda keçirilən “şəffaf“ referendum nəticəsində Türkmənbaşı Saparmurad Niyazovun prezidentlik müddəti 5 ildən 10 ilə artırılıb. 1993-cü ilin 15 yanvarında kişilərin qulağı dincəlib, yazıqlar rahat nəfəs ala biliblər. NBC telekanalı ilə yayımlanan “Santa Barbara” serialının sonuncu – 2137-ci seriyası efirə gedib.

1970-ci ildə Liviyada kral İdrisi devirərək 28 yaşlı polkovnik Muammar Qəddafi hakimiyyətə gəlib. 1943-cü ilin bu günündə Vircinya ştatında Pentaqonun – ABŞ Müdafiə Nazirliyinin binası tikilib istifadəyə verilib. 1920-ci ildə Rusiyada admiral Kolçak həbs edilib. 1892-ci ildə doktor Ceyms Neysmit ABŞ mətbuatında basketbolun qaydalarını açıqlayaraq yeni idman oyununun yaranışını rəsmiləşdirib. 1826-cı ilin bu günündə Fransanın məşhur “Le Figaro” qəzetinin ilk sayı işıq üzü görüb. 1776-cı ildə Lvovda “Gazette de Leopol” adlı Ukrayna ərazisində ilk qəzet işıq üzü görüb. 1759-cu ildə Britaniya muzeyi qapılarını tamaşaçıların üzünə açıb. 1700-cü ildə 1-ci Pyotr dvoryanlara uzun və rahatsız xələtlərini Avropasayağı kostyumlarla əvəzləməyə icazə verib.

Nazim Hikmət, Qriboyedov, Dunayevski...

1981-ci ilin 15 yanvarında Pitbull ləqəbli populyar ispan müğənnisi Armando Peres doğulub. 1963-cü ildə ən məşhur Amerika kriptoqrafı Brüs Şneyder, 1952-ci ildə hazırda Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Nəsr seksiyasına rəhbərlik edən Səyyad Aran, 1945-ci ildə populyar rus bəstəkarı Maksim Dunayevski, 1940-cı ildə Azərbaycanın tanınmış kinoşünası Aydın Kazımzadə, 1929-cu ildə qaradərilərin məşhur hüquq müdafiəçisi Martin Lüter Kinq, 1902-ci ildə görkəmli türk şairi Nazim Hikmət, 1891-ci ildə ən sevdiyim rus şairlərindən biri, yəhudi əsilli Osip Mendelştam (o birisi də, yenə də yəhudi əsilli İosif Brodskidir), 1794-cü ildə məşhur rus yazıçısı, “Ağıldan bəla” əsərini yazmış Sergey Qriboyedov dünyaya gəliblər.

“Buhenvald ifritəsi”nin taleyi

2010-cu ilin 15 yanvarında ABŞ biokimyaçısı, genetiki, genetik kodu deşifrə etdiyinə görə Nobel mükafatı qazanmış Nirenberq vəfat edib.

2007-ci ildə Azərbaycan ədəbiyyatı xalq şairi Nəbi Xəzrini itirib. 83 il ömür sürmüş şair 1-ci Fəxri Xiyabanda uyuyur, Allah rəhmət eləsin!

1919-cu ilin 15 yanvarında isə almanların marksizm ideoloqları Roza Lükdemburq və Karl Libknext öldürülüblər.

15 yanvardan danışırıqsa mütləq bir ibrətamiz hadisəyə də toxunmalıyıq. 1951-ci ilin bu günündə faşistlərin məşhur Buhenvald konslagerinin komendantının həyat yoldaşı, “Buhenvald ifritəsi” ləqəbi ilə tanınan, məhbuslara qarşı görünməmiş vəhşiliklər edən, yüzlərlə insanı şəxsən öldürən İlza Kox (belə zərif məxluqmu olar, Tanrım?) məhkəmənin hökmü ilə ömürlük həbs cəzasına məhkum olundu. Sonra həbsxanada bu insan elədiyi günahlara görə vicdan əzabı çəkəcəkdi, rahatlıq tapa bilməyəcəkdi və 16 il keçəndən sonra yataq mələfəsi ilə özünü asıb öldürəcəkdi.

Çoxlarına qan udduran hakimi-mütləq mütləq sonda öz cəzasını almalıdır. Allah zülmkarları cəzasız buraxmır heç zaman.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)

Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu gün həyatımıza möhkəm daxil olmuş Vikipediyanın yaranışının ildönümüdür. Şəxsən biz jurnalistlər üçün Vikipediya Google ilə birgə ən vacib informasiya mənbəyidir. Amma tək bizimçünmü? Təbii ki yox. İstənilən peşə sahibi hansısa mövzu barədə ətraflı məlumat axtarınca məhz bu ünvana üz tutur.

Internet hələ yaranmamışdan ensiklopediya deyilən bir kitab var idi, orada hər şeydən və hər kəsdən yazırdılar, o vaxtlar bu bahalı qırmızıcildli kitablara hələm-hələm adamın əli çatmazdı, ona görə də hər kəs və hər yer barədə hər adam xəbərdar ola bilmirdi. Amma indi internet Vikipediya deyilən virtual ensiklopediya yaradıb, 2001-ci ilin 15 yanvarından fəaliyyətdə olan viki-ensiklopediya saytı indi hər kəsə istədiyi məlumatı girib asanca tapmağa imkan yaradır. O cümlədən Azərbaycanda da Vikipediya – çağdaş dövrümüzün ən yeni trendi aktualdır, yüzlərlə fədakar həmyerlimiz yorulmadan tariximiz, görkəmli şəxsiyyətlərimiz barədə məqalələr yazlb onları Vikipediyada yerləşdirir.

Gəlin Azərbaycanımızın bütün Vikipediya könüllülərini bayramları münasibəti ilə təbrik edək.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.01.2026)