Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

“Əti sənin, sümüyü mənim” frazeoloji birləşməsi dilimizdə tez-tez işlədirik. Adətən, bunu qahmar çıxmaq istədiyimiz hansısa yaxın adamımızın müdafiəsi zamanı, yaxud yaxınımızı kiməsə etibar edəndə zəmanət kimi deyirik. Bəs bu frazeologiyanın yaranması tarixini necə, bilirikmi?

Əgər bilmirdiksə, bundan sonra biləcəyik. Belə ki, dosent Zaur Aliyev bunu bizə açıb söyləyəcək.

Azərbaycanda rast gəldiyimiz bu ifadə Şərqin bir çox bölgələrində istifadə edilir. Hətta orta əsrlər dövrünün ən böyük müdrik təbiblərindən biri İbn Sinanın traktatında da oxşar ifadəyə rast gəlmək olur. Onun yanına şagird hazırlığına övladlarını gətirən valideyinlər bu ifadəni istifadə ediblər. Bu ifadənin mahiyyətində kimisə birinin tam ixtiyarına verməyi, etibar edib bütünlükdә ona həvalə etməyi vurğulamaq məqsədi durur.

Hətta Azərbaycan mütəfəkkirlərindən Nəcəf bəy Vəzirovun 1873-cü ildə “Əti sənin, sümüyü mənim” adlı ictimai-maarifçi məzmunlu əsəri də var.

Bu ifadənin yaranması isə Zərdüştlük ilə birbaşa bağlığı var. Dünyanın ən qədim etiqadlarından biri olan Zərdüştilik Azərbaycan ərazisində yaranıb. Bu günlərdə Amerikadan əldə etdiyim “Avesta” əsərində (farsların müdaxilə etmədiyi) onun özü anadan olduğu şəhərin adının böyük göl yaxınlığında olan “İrevanc” olaraq qeyd edir. Əsəri digər yunan, roma və şərq alimlərinin dedikləri ilə müqayisə edib, coğrafi adları uyğunlaşdıranda hazırkı İrəvan şəhəri ətrafı olduğun müəyyən etmək olar. Bu başqa mövzudur, bəs bu deyimin onunla nə əlaqəsi ola bilər?

Zərdüşt etiqadında olanlar inanırdılar ki, həyatın əsasını təşkil edən od, su, torpaq və havadır. Onlar bu dörd ünsürü müqəddəs hesab edir, onların daim təmiz qalmasına səy göstərirdilər. Zərdüşt dininə inananlar odu dörd ünsür içərisində ən müqəddəs, baş ilahi və ülvi qüvvə hesab edirdilər. Ona görə də  müqəddəs element olan torpağın çirklənməməsi üçün insan qalıqları qüllənin üstünə qoyularaq çalağanlara yem edilirdi. Sümüyü isə sonradan götürüb xüsusi daxmalarda, tikililərdə saxlayırdılar.  Bu inanca görə ət çürüyüb torpağa zərər verirdi və eyni zamanda daxmalar cəsədlərin və onların mayelərinin yerə və suya dəyməsinin qarşısını almaq, bununla da torpaqla çayları çirkləndirməmək və xəstəliklərə yol verməmək üçün qurulmuşdur.

Ölü sahibi xüsusi kahinlərə meyidi təhvil verəndə “Əti sənin, sümüyü mənim” deyirdilər və quzğunlar tamamilə sümüyü ətdən ayırandan sonra onları toplayıb xüsusi daxmada saxlayırdılar. Məhz ifadə də bu etiqad və inancdan yaranıb.

XII əsr ərəb səyyahı Əl-Qərnati, tədqiqatçı K. E. Eduljin, şərqşünas Bartold və digərləri də bu faktı öz əsərlərində qeyt etmişlər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.05.2026)

Kənan Məmmədli,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Yola saldığımız aprel ayı daha çox siyasi olaylar, müharibə, terror və təbii fəlakətlərlə yadda qalsa da, mədəniyyət sferası üçün də izsiz ötüşmədi. Bu yazımızda ayın əsas mədəniyyət hadisələrinə və simalarına toxunacağıq.

Bəri başdan deyim ki, dünyanın 2026-cı il aprel ayı üzrə ən uğurlu mədəniyyət xadimləri sırasında həmyerlimiz, Güney azərbaycanlı, dünyaşöhrətli İran rejissoru Cəfər Pənahi də yer alıb.

KİNO VƏ FİLM FESTİVALLARI

• İstanbul Beynəlxalq Film Festivalı (9–19 aprel, Türkiyə)
  Regionun ən böyük kino tədbirlərindən biri: müəllif kinosu, dünya premyeraları, rejissorlarla görüşlər baş tutdu.
• Guadalajara Beynəlxalq Film Festivalı (17–25 aprel, Meksika)
  Latın Amerikası kinosunun aparıcı festivalı. Əsas mükafatlar sosial mövzulu və müstəqil filmlərə verildi.
• Sundar Prize Film Festivalı (23–26 aprel, Kanada)
  Sosial problemlərə və inklüzivliyə həsr olunmuş film festivalı. Region Şimali Amerikada müstəqil kinematoqrafiyanın inkişaf edən mərkəzlərindən birinə çevrilib.

Aprel ayında beynəlxalq kinonun trendi: sosial və müəllif kinosunun rolu artır, inklüzivlik ön plana çıxır.

 İNCƏSƏNƏT, SƏRGİLƏR VƏ FOTOQRAFİYA

• Kyotographie Beynəlxalq Fotoqrafiya Festivalı (Yaponiya)
  Dünyanın ən mühüm foto festivallarından biri. Mövzular: identiklik, siyasət, mədəni sərhədlər.
• EXPOSED Torino Foto Festivalı (İtaliya)
  Beynəlxalq rəssamların iştirakı ilə genişmiqyaslı foto festival və şəhər instalyasiyaları.
• PAD Paris Dizayn Sərgisi (Fransa)
  Avropanın əsas dizayn platformalarından biri, aparıcı qalereyalar və dizaynerlər iştirak edirdi.
• Fransada Səhnə Kostyumu Milli Mərkəzinin yubiley sərgisi
  Teatr kostyumlarının nadir nümunələri və səhnə sənətinin tarixi təqdim olundu.

Trend:incəsənətdə identiklik və siyasət mövzularının yenidən düşünülməsi, multidissiplinarlayihələrinartması.

FESTİVALLAR VƏ MƏDƏNİ HADİSƏLƏR

• Dünya Rəqs Günü tədbirləri (26 aprel, Hindistan)
  Rəqs və süni intellektin qarşılıqlı əlaqəsinə həsr olunmuş proqramlar.
• Clarens İncəsənət Festivalı (24–27 aprel, Cənubi Afrika)
  Ədəbiyyat, teatr və musiqini birləşdirən kompleks tədbir.
• No Sleep Festival (Serbiya)
  Avropanın diqqət çəkən elektron musiqi festivallarından biri.
• Frühlingsfest (Almaniya)
  Musiqi və ənənələrlə zəngin böyük yaz xalq festivalı.

Trend:ənənə ilə texnologiyanın sintezi, şəhər mədəniyyət festivallarının artması.

DİZAYN VƏ KREATİV SƏNAYELƏR

• Milan Dizayn Həftəsi (İtaliya)
  Dünyanın əsas dizayn platforması. 2026-cı ildə moda brendlərinin təsiri daha da artdı.

Trend:moda, dizaynvə incəsənətinbirləşməsi, mədəniyyətin kommersiyalaşması.

MUSİQİ VƏ QLOBAL FESTİVALLAR

• New Orleans Jazz & Heritage Festivalı (ABŞ)
  Dünyanın ən məşhur musiqi festivallarından biri: caz, blyuz və mədəni irs.

Trend:canlı musiqi və ənənəvi mədəniyyətə marağın artması.

BEYNƏLXALQ MƏDƏNİ TARİXLƏR

• Dünya Əqli Mülkiyyət Günü (26 aprel)
  Yaradıcılıq, innovasiya və müəllif hüquqlarına həsr olunmuş beynəlxalq gün.

BEYNƏLXALQ KİTAB SƏRGİLƏRİ VƏ FESTİVALLARI

• Paris Book Festival 2026 (Fransa)
  Bu tədbir Avropanın mühüm ədəbi platformalarından biri kimi yeni müəllifləri və müasir ədəbiyyatı ön plana çıxardı. Xüsusilə frankofon və tərcümə ədəbiyyatına maraq artdı.
• London Book Fair 2026 (Böyük Britaniya)
  Dünyanın ən böyük nəşriyyat forumlarından biri. 2026-cı ildə əsas mövzular:
• süni intellekt və nəşriyyat
• audiokitab bazarının böyüməsi
• qlobal kitab hüquqları bazarı
• Budapest International Book Festival 2026 (Macarıstan)
  Orta və Şərqi Avropa ədəbiyyatının tanıdılması baxımından mühüm rol oynadı. Region müəllifləri beynəlxalq diqqət qazandı.

 ƏDƏBİYYAT MÜKAFATLARI VƏ NOMİNASİYALAR

• International Booker Prize 2026 shortlist (qısa siyahı)
  Apreldə açıqlanan siyahı bir daha göstərdi ki:
• tərcümə ədəbiyyatı sürətlə güclənir
• qeyri-Qərb müəlliflərinə maraq artır
• siyasi və sosial mövzular üstünlük təşkil edir,

YENİ KİTABLAR VƏ ƏDƏBİ TENDENSİYALAR

Aprel 2026-da diqqət çəkən əsas istiqamətlər bunlar oldu:

• Tərcümə ədəbiyyatının yüksəlişi
  Latın Amerikası, Afrika və Asiya müəlliflərinin əsərləri daha geniş yayılmağa başladı.
•  Süni intellekt və ədəbiyyat
• AI ilə yazılmış və ya redaktə olunmuş əsərlər müzakirə mövzusu oldu
• müəlliflik hüquqları ilə bağlı debatlar gücləndi.
• Audiokitab bazarının böyüməsi
  Xüsusilə gənc auditoriya arasında sürətli artım müşahidə olundu.
•  Sosial mövzuların üstünlüyü
  Müharibə, miqrasiya, identiklik, gender kimi mövzular müasir ədəbiyyatda aparıcı xətt olaraq qaldı.

2026-CI İLAPRELAYINDA ƏDƏBİYYATDA ÜMUMİ TRENDLƏR

1. Qloballaşma

Milli ədəbiyyatlar daha çox beynəlxalq oxucuya çıxır.

2. Texnologiyanın təsiri

AI, e-kitablar və audiokitablar bazarı dəyişir.

3. Sosial realizm

Müasir problemlər ədəbiyyatın mərkəzindədir.

4. Nəşriyyat bazarının transformasiyası

Ənənəvi nəşriyyatla rəqəmsal platformalar arasında balans dəyişir.

2026-CI İL APREL AYINDA İNCƏSƏNƏTDƏ ÜMUMİ TRENDLƏR

1. İncəsənət və texnologiyanın birləşməsi

Süni intellekt və rəqəmsal incəsənət ənənəvi sahələrə daxil olur.

2. Mədəni qloballaşma

Festivallar müxtəlif ölkələri və mədəniyyətləri birləşdirir.

3. Sosial mövzuların güclənməsi

Müharibə, identiklik və bərabərlik mövzuları ön plandadır.

4. Mədəniyyətin kommersiyalaşması

Moda və biznes mədəni platformalara daha çox təsir edir.

AYIN ƏN UĞURLU MƏDƏNİYYƏT XADİMLƏRİ

ƏDƏBİYYAT ÜZRƏ

1.Zadie Smith

Aprel ayının ən önəmli simalarından biri:

• ədəbi festivallarda fəal çıxışlar etdi
• qadın rəssamlar haqqında yeni kitab təqdim etdi
• müasir ədəbiyyatda “qadın səsi” trendini gücləndirdi.
•  müasir ədəbiyyatın intellektual gündəmini formalaşdırır.

2.Caroline Fraser

• detektiv ədəbiyyat üzrə nüfuzlu mükafat laureatı oldu
• sənədli əsərinə görə qiymətləndirildi

3.Libba Bray

• “young adult” kateqoriyasında qalib gəldi
• ayın ən çox müzakirə olunan müəlliflərindən biri oldu

4.Xochitl Gonzalez

• aprel ayının ən çox müzakirə olunan romanlarından birinin müəllifi
• “ayın ən yaxşı kitabları” siyahılarına daxil oldu

5. Freida McFadden

• TIME100 siyahısına daxil edildi
• psixolojitrillerjanrındaməşhuryazıçı kimi tanındı

 İNCƏSƏNƏT VƏ MULTİDİSSİPLİNAR YARADICILAR

1.Patti Smith

• Princess of Asturias Award for the Arts mükafatını qazandırdı
• poeziya, musiqi və vizual incəsənəti birləşdirdi
• bir neçə nəslin mədəni simvoluna çevrildi.

2.Kae Tempest

• müasir identiklik mövzusunun əsas səslərindən biri oldu

3.Cəfər Pənahi

• TIME100 siyahısına daxil edildi
• müstəqil incəsənətin və ifadə azadlığının simvoluna çevrildi.

4.Ethan Hawke

• TIME100 siyahısında yer aldı
• kino və ədəbiyyatı birləşdirən yaradıcıdır

5.Walter Hood

• ictimai incəsənət və memarlıq sahəsində təsirli fiqur
• mədəni təsirinə görə qiymətləndirildi.

VƏ NƏHAYƏT:

2026-cı ilin aprel ayı göstərdi ki, dünya mədəniyyəti aşağıdakı istiqamətlərdə inkişaf edir:

·         Ədəbiyyatdaha qlobal və çoxdilli olur,

• texnologiya ilə daha sıx inteqrasiya olunur,
• sosial və siyasi mövzulara daha həssas yanaşır.
• İncəsənətdə ənənə və texnologiyanın sintezi müşahidə edilir,
• qlobal mədəni dialoq genişlənir,
• incəsənətin sosial rolu artır.

The Guardian, TIME, People və digər beynəlxalq nəşrlərin məlumatları əsasında hazırlandı.

Şəkildə: Cəfər Pənahi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.05.2026)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

O vaxtlar "Kinoklub" adlı veriliş vardı. Bir gün həmin verilişə çəkilişə gedərkən, yolda həmkarı Yaşar Nuri ilə rastlaşır. Yaşar ondan haraya getdiyini soruşur. Öyrənir ki, “Kinoklub”da çəkilişə dəvət olunub. “Nə var e, orda, nəyə gedirsən?”- deyə sual verir. O da cavabında- “Niyə də getməyim, 80 manat pul verirlər.”- söyləyir. “Mən sənə 100 manat verirəm, getmə.” Razılaşırlar və Yaşardan 100 manatı götürüb, evə qayıdır. Sən demə, onu yola salandan sonra Yaşar özü həmin çəkilişə gedib, iştirak edir. Bunu biləndə Yaşardan soruşur ki, niyə özün getdin, məni qoymadın? Yaşar da:- “Getdim ki, görüm, məni aldadıb, ora gəlməmisən ki?..”- deyə, cavab verir...

Bəli, bu dəfə sizə yazıçı-dramaturq Aslan Qəhrəmanovun əsəri əsasında hazırlanan “Səni axtarıram” film tamaşasında oynadığı “Gülnar” obrazı ilə ölkədə məşhurlaşan Firəngiz Mütəllimova haqqında söhbət açmaq istəyirəm. Axı, mayın 1-də onun növbəti ad günü idi. Amma gəlin əvvəlcə tərcümeyi-halına nəzər yetirək: 1959-cu ildə Ağcabədi rayonunda dünyaya gəlib, lakin əslən Şuşalıdır. 1976-cı ildə Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun dram və kino aktyorluğu fakültəsinə daxil olub və 1980-ci ildə oranı bitirib. Həmin il Azərbaycan Akademik Milli Dram Teatrına aktrisa götürülüb. Elə gündən də həmin mədəniyyət ocağında çalışır. Teatrda səmərəli fəaliyyət göstərən Firəngiz Mütəllimova paralel olaraq Azərbaycan Dövlət Televiziyasının tamaşalarında da iştirak edib. O, burada hazırlanmış iyirmidən çox teletamaşada müxtəlif səpkili obrazlar yaradıb. 1986-cı ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Əməkdar Artisti, 1991-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Artisti və 2000-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Xalq Artisti fəxri adlarına layiq görülüb. Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin dosentidir. 2019-cu ildən Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünü alır...

Müsahibələrindən birində deyir ki:- “Atamla anam Ağcabədidə işləyirdilər, ona görə şəhadətnaməni oradan alıblar. Şəxsiyyət vəsiqəmdə yazılıb ki, Ağcabədinin Avşar kəndində doğulmuşam. Atam qəbələli, anam şuşalıdır. Təyinatla gəliblər Avşar kəndinə, bir-birini seviblər, atam anamı qaçırıb. Mənim ömrümün ən gözəl illəri Şuşada, Qəbələdə, bir də Avşar kəndində keçib. Avşardan üçüncü sinifdə çıxmışam, amma indi gözüyumulu o kəndi gəzə bilərəm. Şuşanın işğalını eşidəndə Türkiyədə qastrolda idik. Birdən Ramiz Novruz başını tutub çıxdı ki, vay, Şuşanı aldılar. Mikayıl Mirzə başını divara çırpdı. Mən donub qalmışdım. Heç yerə də əlim çatmırdı. Səhəri qardaşım dedi, evdəkilər Bakıdadırlar, Şuşa yoxdur. Şuşadan sonra anam atama tez-tez deyirdi ki, evdən çıxanda “xolodelnik”i niyə söndürmədin? Atam da deyirdi, səni necə başa salım, Şuşa yoxdur, Şəfiqə, Şuşa yoxdur. Anam da sakitləşə bilmirdi, atamla dava edirdi ki, Qacarın ala bilmədiyi Şuşanı erməni alacaq? Biz hər şeyimizi orda qoyub gəlmişik. Deyirdilər, Şuşadan çıxmaq istəməyənlər acından ölməmək üçün bizim evdəki ərzaqları aparıb yeyirmişlər. Şükür ki, Şuşa indi bizdədir. Mən böyüyən ev isə darmadağın olub...”

Olduqca şən və mehriban xanımdır. İnadkar, ehtiraslı və idealist təbiəti ilə yanaşı, çox işgüzardır. Enerjili və həyat doludur. Cəsarətli və mərhəmətlidir. Qürurludur və güclü xarakterə malikdir. Çox cazibədardır. Özü diqqətli olduğu üçün, hamıdan da diqqət gözləyir...

“Mən həyatımla oynadığım rolların fərqini bilirəm. Həyatda bilirəm ki, Firəngizəm. Amma səhnədə hər bir rolu ifa edə bilərəm. Onu da bilirəm ki, bir gecədə məşhur olmuşam. Bir var, bunun üçün əziyyət çəkəsən, bir də var, xəbərin olmadan həyatın dəyişsin, hamı səni tanısın. Atam rəhmətlik deyirdi, nə qəribədir, dünənə qədər deyirdilər, “Bəhər müəllimin qızı Firəngiz”, indi deyirlər, “Firəngizin atası Bəhər”. Vacib olan şöhrəti qazanmaq yox, saxlamaqdır. Bunu da insanlardan özünü fərqləndirməməklə, səmimiyyətlə qazanırsan. Allah hamıya bir istedad verir. Sadəcə, bu sənətdə olanlar üzdə olurlar, hamı onları tanıyır. Çalışmışam, hamıya örnək olum. Demirəm, süddən çıxmış ağ qaşığam. Yox! Həyatda o qədər səhvlərim olub ki... Aldatmışam da, aldanmışam da. Düz də getmişəm, əyri də. Amma çox sevinirəm ki, yolumu azmamışam. Başımı nə şöhrət, nə pul gicəlləndirməyib. Deməmişəm ki, gərək divarlarım qızıldan olsun...”- söyləyir.

Sakit və rahat həyat sürməyi xoşlayır. Narahatlıq yaradan səbəblərdən uzaq olmağa çalışır. Gözəldir və bu gözəllik onu daha cazibəli göstərir...

Deyir ki:- “Vaxt olub, hətta üzümü gizlətmişəm, səsimdən tanıyıblar. Ona görə özümü xoşbəxt sayıram ki, məni uşaqlar da, gənclər də, qocalar da tanıyır. Amma etiraf edim ki, bu bir tərəfdən pisdir. Küçədə, məclisdə, marketdə hamı baxıb səndən danışır və narahat olursan. Bazara gedəndə hiss edirəm, bir manat olan şeyi üç manata satmaq istəyirlər. Deyirəm, ay balam, mən milyonçu deyiləm, maaşla yaşayan adamam. Amma bəzən olur ki, ümumiyyətlə, pul götürmürlər. Sağ olsunlar, çətin vaxtlarda mənə çox güzəşt edirlər. Məsələn, həkimə gedirəm, təmənna güdmürlər. Hətta Türkiyədəki həkimim də məndən pul almamışdı...”

İş həyatında da iddialı olması ilə tanınır. Ürəyincə olmasa hər rolu, hər obrazı üzərinə götürmür. Yəni özünə hörmət etməyi bacarır...

“O qədər də sadəlövh deyiləm. Kim düşünürsə ki, mən avam adamam yanılır. Çox olub, seçimə çağırıb təsdiq edirdilər, sonra alınmırdı. Mənim də qəlbim incimişdi. Həsən Turabovun çəkildiyi filmlərə razı olurdum. Bir də Vaqif Mustafayevlə Ceyhun Mirzəyevin filmlərinə çəkilmişəm. Ən yaxşı qonorarlarımı Turabovun çəkildiyi filmlərdən almışam. O vaxt verilişlərə gedəndə də qonorar alırdıq. İndi heç nə vermirlər, mən də getmirəm. Şikayət etmirəm, şükür Allaha, yaşayırıq. Prezidentin fərdi təqaüdünü alıram, dövlətimiz tərəfindən evlə təmin olunmuşam. Adam gərək düzünü danışa, dövlət tərəfindən, nazirlik tərəfindən öz üzərimdə həmişə qayğı hiss etmişəm. Arada cərrahi əməliyyat olundum. Əməliyyatdan çıxandan sonra özüm deməmişdim, amma nazirlikdən neçə nəfər zəng etdi ki, bizə niyə xəbər etməmisən?”- söyləyir.

Bəli, mayın 1-i bu incə ruhlu gözəl xanımın ömrünə yeni yaşı qədəm qoydu. Mübarək olsun! Bəlkə də indiki gənclər arasında onu tanıyanlar azdır. Amma biz orta yaşlı nəsil hələ də onu “Gülnar” obrazına görə sevir və unutmuruq...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.05.2026)

Afaq Aras,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

  “Deyəcəm ki:

altındakı skamyada

bir yol özü oturmayan

 yorğun ağacam...”

Qulu Ağsəs poeziyasının bu səmimi etirafı, əslində müasir insanın varlıq faciəsini, özgələşməsini və daxili tənhalığını bir misraya sığdıran estetik təcəssümdür. Onun yaradıcılığını Əli Kərimin psixoloji dərinliyi və intellektual kədəri ilə eyni müstəvidə təhlil etdikdə, Azərbaycan şeirinin klassik dərddən modern ağrıya doğru keçdiyi yolu aydın görmək olur. Şair mənəvi yükü texnoloji dövrün gündəlik detallarına qədər endirir, lakin onun təsir gücünü daha da kəskinləşdirir.

“Mənə elə gəlir, bu dünya boyda

Bir daxili sarsıntıdı ömrüm...” (Ə.Kərim)

Əgər Əli Kərim poeziyası insan ruhunun görünməyən qatlarını fəlsəfi bir sarsıntı ilə üzə çıxarırdısa, Qulu Ağsəs həmin ruhu rəqəmsal dünyanın küyü, siqaret tüstüsü və müharibənin soyuq reallıqları arasından keçirərək oxucuya təqdim edir. Yatmamışdan öncə sosial media hekayələrinə baxan, barmağı “votsap” tətbiqinə dəyən müasir insanın yorğunluğu, əslində klassik fəlsəfi sükutun yerini alan yeni bir mənəvi zədələnmənin təzahürüdür. Bu zahiri rəqəmsallığın arxasında hələ də o köhnə, sönməyən ağrı gizlənir.

“Baxmaqdan ağı qarışdı

gözümün qarasına,

Tez uzandım.... Siqnal girdi

 yuxumun arasına...”

Qulu Ağsəs Əli Kərimin “sarsıntı” adlandırdığı o metafizik halın fiziki və texnoloji ifadəsini yaradır. Ağsəs poeziyasında sosial faciənin təsviri “insan taleyi” mövzusunu tamamilə naturalist bir nöqtəyə daşıyır. Sələfləri mənəvi borc və taleyin ağırlığından yazarkən ruhu hədəf alırdısa, Qulu Ağsəs ağrını rəqəmlərlə və cisimlərlə, həm də bir “rentgen” dəqiqliyi ilə təsvir edir. Şəhid atasının dodaqları arasındakı o yarımçıq təbəssümü, otuz iki dişdən əskik qalan hər boşluğu bir taleyin qırılmış aynası kimi vəsf etmək - poeziyanın hüdudlarını aşan ruhun göynəyən sükutudur.

“Hardasan?

-Deyirsən:

-Yanındayam da... Adamın yanında adam olar da

Kəsik ayaqların ağrısı yox!”

Mina partlayışından sonra iyirmi il ayaq ağrısı çəkən minaaxtaranın kəsik ayaqlarını cismani bir çarəsizliklə isidərək təsəlli tapması təsviri səmimiyyətin müasir dövrdə çatdığı ən sarsıdıcı reallıqlardan biridir. Bu, Əli Kərimin “Pillələr” şeirindəki o intellektual dramın ən sərt və cismani formasıdır.

“Mən xoşbəxt olardım bu dünya boyda,

Bir qızın dərdiylə ölsəydim əgər...” (Ə.Kərim)

Əli Kərimin bu klassik və fədakar sevgi anlayışı Qulu Ağsəsdə modern bir ironiya ilə əvəzlənir. O, sevgini ilahiləşdirməkdən imtina edərək, onu gündəlik həyatın, bəzən isə insanın daxili ətalətinin bir hissəsi kimi təqdim edir:

“...səni sevməkdən də vacib

 işlərim var əlimdə,

amma yenə səni sevirəm...

tənbələm dəə!”

Bu etiraf klassik sevgi dərkini sarsıdır. Sevgidə “üçüncü yox, ikinci adamın artıq olması” qənaəti postmodern insanın duyğu inikasıdır; o, hələ də sevir, lakin bu sevgini artıq “şeirdəki artıq sözlər” kimi qəbul edir. Şairin metaforik sistemi paradokslar üzərində qurulub. Övladlarına “Tezol”, “Təkər” və “Su” adlarını vermək arzusu, zamanın sürətinə və həyatın quraqlığına qarşı durmaq cəhdidir.

“Şeir sirdi, Adam,

 sirri bağırmazlar-

ulduzlardan utan.”

Ulduzlar uzaqdır, soyuqdur və tənha parlayırlar. Şair demək istəyir ki, böyük həqiqətlər uzaqlarda və yüksəkliklərdə, sükutun içində gizlənir. Qulu Ağsəsin bu misrası “az danışmağın, öz danışmağın” poeziyada tətbiqidir. O, bizə xatırladır ki, poeziya bir sərgi deyil, bir duadır. Dua isə ulduzların şahidliyində, sükutun içində, pıçıltı ilə deyilir.

Bu, Azərbaycan poeziyasının meydanlardan otaqlara, kütlədən fərdə, bağırtıdan “Ağ səs”ə (səssizliyin səsinə) qayıdışıdır. Beləliklə, Qulu Ağsəs Əli Kərimin qoyduğu “insan ruhunun dərinliyi” ənənəsini müasir dövrün absurdluğu ilə birləşdirir. O, dünyanı eynək vasitəsilə kiçildəcək qədər ironik, lakin “Cənnətin qapısını döyən, demək, orda deyil” deyəcək qədər metafizikdir. Bu yaradıcılıq sükutun, həqiqətin və modern insanın parçalanmış ruhunun uca səsi- “Ağ səs”idir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.05.2026)

“Rəqsanə Babayeva,

Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

Sən ey gənclik…

Tarixin sükutunda gizlənən səslərin, gələcəyin hələ yazılmamış sətirlərisən. Sənin varlığın sadəcə bir yaş mərhələsi deyil; o, bir millətin nəfəsi, bir xalqın sabaha açılan ümid qapısıdır. Hər bir dövr öz gəncliyini yaradır, lakin hər bir gənclik də öz dövrünü formalaşdırmaq gücünə malikdir. Bu qarşılıqlı təsir, zamanın axarında ən böyük dəyişikliklərin əsasını qoyur.

Gənclik – bu söz bəzən təkcə enerji, ehtiras və sürətlə assosiasiya olunur. Lakin onun mahiyyəti daha dərindir. Gənclik düşünməkdir, sorğulamaqdır, bəzən qəbul etməmək, bəzən də yenidən qurmaqdır. O, yalnız mövcud olanı yaşamaq deyil, mövcud olanı dəyişmək cəsarətidir. Bu mənada gənclik, yalnız fərdi həyatın deyil, ictimai inkişafın da mühərrikidir.

Tarixə nəzər saldıqda görürük ki, böyük dönüş nöqtələrinin arxasında çox vaxt gənc ruh dayanır. Bu ruh bəzən bir şairin misralarında, bəzən bir alimin kəşfində, bəzən isə bir müəllimin səssiz, lakin təsirli fəaliyyətində özünü göstərir. Məsələn, Bəxtiyar Vahabzadə kimi ziyalıların yaradıcılığında gəncliyə müraciət yalnız nəsihət xarakteri daşımır; bu müraciət həm də məsuliyyət çağırışıdır. Onun sözlərində gənclik sadəcə gələcək deyil, həm də bu günün formalaşdırıcısıdır.

Sən ey gənclik…

Unutma ki, sən yalnız texnologiyanın, sürətli informasiyanın və qlobal dünyanın bir parçası deyilsən. Sən həm də öz köklərinin davamısan. Dilin, mədəniyyətin, tarixinin daşıyıcısı olmaq – bu, sənin üzərinə düşən ən mühüm vəzifələrdən biridir. Qloballaşma səni dünyaya açsa da, səni özündən uzaqlaşdırmamalıdır. Əksinə, sən bu açılışı bir körpüyə çevirməli, keçmişlə gələcək arasında möhkəm bir bağ qurmalısan.

Müasir dövrdə gəncliyin qarşısında duran ən böyük çağırışlardan biri də informasiya bolluğu içində doğru yolu seçməkdir. Bu qədər səs-küy arasında həqiqəti tapmaq, bu qədər seçim arasında düzgün qərar vermək asan deyil. Lakin məhz bu çətinliklər gəncliyi daha güclü edir. Çünki hər doğru seçim, hər düşünülmüş addım, gələcəyin daha sağlam təməllər üzərində qurulmasına xidmət edir.

Gənclik həm də məsuliyyətdir. Bu məsuliyyət yalnız şəxsi uğur qazanmaqla məhdudlaşmır. O, cəmiyyətə faydalı olmaq, insanlara dəyər qatmaq, yaşadığı mühitə müsbət təsir göstərmək kimi daha geniş anlamlar daşıyır. Bu baxımdan gənclik, yalnız “mən” demək deyil, “biz” deməyi bacarmaqdır.

Sən ey gənclik…

Bəzən yorulacaqsan, bəzən yolunu itirmiş kimi hiss edəcəksən. Bu, qaçılmazdır. Lakin unutma ki, hər bir böhran eyni zamanda bir fürsətdir. Çətinliklər səni sındırmaq üçün deyil, səni möhkəmləndirmək üçün vardır. Əsas olan bu çətinliklər qarşısında necə mövqe tutduğundur.

Bugünün gənci olmaq həm şansdır, həm də sınaq. Sən tarix boyu heç bir nəslin sahib olmadığı imkanlara maliksən. Lakin bu imkanlarla birlikdə daha böyük məsuliyyət də daşıyırsan. Çünki sənin atdığın addımlar yalnız bu günü deyil, sabahı da formalaşdırır.

Gənclik bir keçid mərhələsi deyil, bir missiyadır. Bu missiya isə yalnız fərdi uğurla deyil, həm də ümumi rifaha verdiyin töhfə ilə ölçülür. Sən ey gənclik… öz gücünü tanı, öz yolunu seç və unutma ki, gələcək sənin əllərindədir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.05.2026)

Nail Zeyniyev,

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Sənətçi həssasdır, ona görə əzab çəkir. Bu fikir uzun müddətdir həm romantikləşdirilir, həm kobud şəkildə sadələşdirilir. Sanki yaradıcılıq ilə kədər arasında qaçılmaz bir müqavilə var. Kim yaradır, kim əzab çəkir. Bu müqaviləni imzalamadan böyük sənət yaranmaz. Bu fikir nə qədər doğrudur?

Tədqiqatlar bu sahədə maraqlı nəticələr verir. Yaradıcı peşə sahiblərinin, xüsusilə yazıçıların, şairlərin, musiqiçilərin depressiya, bipolyar pozuntu kimi ruh sağlamlığı problemlərinin ümumi əhaliyə nisbətən daha yüksək olduğunu göstərir. Bu statistik fərq real fərqdir. Amma bu fərqin nədən qaynaqlandığı sualı sadə bir cavab qəbul etmir.

Bir izah budur: yaradıcı insanlar dünyaya daha həssas baxır. Bu həssaslıq onlara sənət üçün zəruri olan dərinliyi verir. Amma eyni həssaslıq onları dünya ağrılarından da daha çox təsirləndirir. Başqa birinin ağrısını hiss etmək, gözəlliyin keçiciliyini görmək, absurdun içindəki mənasızlığı duymaq. Bunlar yaradıcılığın ruhudur. Amma bunlar eyni zamanda depressiyanın şərtidir.

Başqa bir izah yaradıcı peşənin özündən gəlir. Yazıçı, rəssam, musiqiçi çox zaman qeyri-sabit bir həyat sürür. İqtisadi gərginlik, sosial tanınmama, yaradıcı blok, hər əsərin rədd edilə biləcəyi qorxusu. Bu şəraitlər ruh sağlığına birbaşa təsir edir. Depressiya bu vəziyyətin bəlkə yaradıcılıqla deyil, yaradıcı həyatın gətirdiyi çətinliklərlə bağlıdır.

Azərbaycan ədəbiyyat tarixinə baxanda bu mövzunun iz buraxdığı yer açıq görünür. Bir çox böyük şairin həyatında dərin kədər, tənhalıq, anlaşılmamaq hissi var. Mirzə Ələkbər Sabirin həyatı yorğunluq və məyusluq içindəydi. Abbas Səhhətin qısa ömrü kədərlə doluydu. Bu adamların kədəri yalnız şəxsi deyildi. Dövrün ağırlığını, xalqın halını, dəyişməyən cəhaləti hiss edirdilər. O ağırlıq onlara yazmaq üçün güc verirdi, amma eyni zamanda onları əzirdi.

Yaradıcılıq ilə depressiya arasındakı əlaqəni anlamaqda bir çətinlik var. Hansı əvvəldir? Depressiya yaradıcılığı gücləndirir, yoxsa yaradıcı temperament depressiyaya meyilli bir psixoloji quruluşa malikdir? Bu sual hələ cavabsızdır. Çünki hər iki istiqamətdə nümunə tapıla bilər.

Amma bir şey aydındır ki, depressiya yaradıcılıq üçün şərt deyil. Bu fikir təhlükəlidir. Çünki sənətkarın kömək axtarmasının önünü kəsir. Əzab çəkirsən, deməli yaradıcısan. Bu məntiqlə sənətkar kömək aramır. Halını normal sayır. Halbuki depressiya müalicə edilə bilən bir xəstəlikdir. Müalicə olunmamış depressiya isə nə yaradıcılığa, nə insana xidmət edir.

Yaradıcılıq bəzən depressiya üçün bir çıxış yolu olur. Kağıza tökmək, ifadə etmək, bir əsərə çevirmək. Bu proses insana müvəqqəti rahatlama verir. Amma bu rahatlama müalicə deyil. Əsər bitəndən sonra ağırlıq yenə qayıdır. Bəzən daha çətin qayıdır.

Cəmiyyətin sənətçinin ruh sağlamlığına münasibəti bu mövzuda kritikdir. Azərbaycanda, daha geniş miqyasda isə bütün cəmiyyətlərdə sənətçinin psixoloji köməyə ehtiyacı çox zaman zəiflik kimi qəbul edilir. Sənətçi güclü olmalıdır, həyatın ağırlığını daşımalıdır, bundan sənət çıxarmalıdır. Bu gözləntinin özü bir yükdür. Yaradıcı insanlarda depressiya daha çox rast gəlinir. Bu statistik həqiqətdir. Amma bu, yaradıcılığın qiyməti deyil. Bu, yaradıcı insanların yaşadığı mühitin, daşıdığı həssaslığın, seçdiyi həyatın gətirdiyi bir riskdir. Risk azaldıla bilər. Bunun üçün sənətçiyə həm cəmiyyətin, həm sistemin, həm də özünün daha diqqətli yanaşması lazımdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.05.2026)