Alsu,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

23 Aprel həm Dünya İngilis Dili Günü, həm də "Eyvon şairi" hesab olunan Uilyam Şekspirin doğum və vəfat günüdür. “Hamlet”, “Maqbet”, “Romeo və Cülyetta” kimi ölməz  əsərlərin müəllifinin həyatı olduqca maraqlı, müəmmalı məqamlarla doludur.

1.    8 uşaqlı ailənin ən böyüyü olan Uilyam Şekspir orta təbəqəli bir ailədə böyümüş, atası dəri, yun, o cümlədən əlcək satışı ilə məşğul olmuşdur. Müəllifin doğum və ölüm tarixinin eyni olduğu məsələsi isə olduqca mübahisəlidir. Belə ki, kilsə qeydləri Şekspirin 23 aprel 1616-cı ildə vəfat etdiyini təsdiqləsə də, Şekspirin dəqiq hansı gün doğulduğu barədə heç bir rəsmi doğum şəhadətnaməsi yoxdur (o dövrdə belə bir sənəd yox idi). Lakin kilsə qeydlərində onun 26 aprel 1564-cü ildə vəftiz olunduğu yazılıb. O dövrün ənənəsinə görə, körpələr doğulduqdan təxminən 3 gün sonra vəftiz edilirdi. Bununla da, Şekspirin doğum günü 23 aprel kimi qəbul edilib. Eyni zamanda , aprelin 23-ü İngiltərənin himayədarı olan Müqəddəs Georgi Günüdür (St. George's Day). İngilislər öz ən böyük şairlərinin məhz bu milli gündə doğulub-öldüyünə, bu "mükəmməl təsadüf"ə inanmağı seçirlər. Hər il dünyanın hər yerindən, o cümlədən Şekspirin doğma şəhəri Stratford-apon-Eyvondan insanlar dramaturqun doğum gününü qeyd etmək üçün toplaşır.

2.    Dram, faciə, komediya, tarixi kimi müxtəlif janrlarda 38 pyes müəllifi Şekspir olduqca məhsuldar yaradıcılığa malikdir. Bundan əlavə, o, çoxlu sayda şeirləri, xüsusən də sonetləri ilə tanınır. Təkcə 1609-cu ildə o, 154 sonetini çap etdirib.

3.    Bütün ədəbi dahiliyi ilə yanaşı, Şekspir həm də “fərasətli” biznesmen idi.  Belə ki, vergilərdən yayınan şair eyni zamanda qıtlıq dövründə sonradan baha qiymətə satmaq üçün qanunsuz formada qida ehtiyatı toplamışdı. O, böhran vaxtı taxıl ehtiyatı yığmaq ittihamı ilə məhkəməyə belə verilib.

4.     Şekspir ingilis dili lüğətinə 1700-ə yaxın söz, söz birləşməsi əlavə edib. Bəziləri buna Şekspir ingilis dilini ixtira edib kimi yanaşır. Əslində isə, o, London küçələrində, gündəlik həyatda istifadə olunan sözləri əsərində işlədərək o sözləri bir növ sənədləşdirib. Bu sözlərə “swagger”( özündənrazı); “critic”( tənqidçi), “bedroom”( yataq otağı); “lonely” (tənha); “addiction” ( asılılıq) kimi işlək sözlər daxildir. O cümlədən, “heart of gold” ( ürəyi qızıldan olmaq), “good riddance”( əlvida, xoş getdin) birləşmələri də məhz Şekspirin əsərlərindən məişət ingiliscəsinə keçib.

5.    Şekspirin qəbrində "Bu daşlara toxunmayan adama alqış, sümüklərimi yerindən tərpədənə isə lənət olsun " yazılıb.Belə ki, o dövrdə köhnə qəbirlərin çıxarılıb qəbir yerinin təkrar istifadə edilməsi geniş yayılmışdı. Yazının isə Şekspirin özündən onun məzarını narahat etməmək barədə xəbərdarlıq mesajı olduğuna inanılır.

6.    Şekspirin pyeslərinin böyük əksəriyyəti, təxminən iyirmi beşində hadisələr İngiltərədən kənarda baş verir. Məsələn, “Romeo və Cülyetta” İtaliyada, “Hamlet” Danimarkada, “Otello” Venesiyada cərəyan edir. Amma təəccüblüdür ki, Şekspirin  özünün başqa bir ölkəyə səyahət etməsinə dair heç bir sübut yoxdur. Güman edilir ki, o heç vaxt İngiltərəni tərk etməyib.

7.    Dahi yazıçının həyatında elə bir dövr var ki, tarixçilər bunu “Lost Years” ( İtirilmiş illər) adlandırır. Səbəb isə çox sadədir : heç kim onun həmin vaxt–1587-1592-ci illərdə nə etdiyini bilmir. Bu dövr 1587-ci il onun əkiz övladlarının ( Hamnet və Cudit) vəftiz olunduğu illə başlayır, 1592- ci ildə Londonda məşhur dramaturq kimi tanınması ilə başa çatır. Bəzi fərziyyələrə görə o bu illərdə ya müəllim işləyib, ya da hansısa problemlər ucbatından şəhəri tərk edib.

8.    Dahi sənətkarın ən məşhur, eyni zamanda ən uzun faciəsi olan "Hamlet"in ilk dəfə 1600 və ya 1601-ci ildə Londonun məşhur "Qlobus" (Globe Theatre) teatrında tamaşaya qoyulub. "Hamlet" dünya tarixinin ən çox sitat gətirilən əsərlərindən biridir. Xüsusilə də Hamletin monoloqu zamanı deyilən məşhur "Olmaq, və ya olmamaq — bax, budur sual" (To be, or not to be, that is the question) misrası oxucular tərəfindən əzbər deyilir.

9.     Dahi dramaturqun şirniyyatlarla,  ləziz xörəklərlə arası çox yaxşı olub. Pyeslərində tez-tez dəbdəbəli ziyafətlərə və geniş süfrələrə rast gəlməyimiz təsadüfi deyil. Onun ən sevdiyi desertin isə o dövrün İngiltərəsində çox məşhur olan "marchpane" (badamlı keks, bir növ müasir marzipan) olduğu təxmin edilir. Şekspir bu şirniyyatı o qədər çox sevirdi ki, "The Two Noble Kinsmen" pyesində personajların təmtəraqlı ziyafətdən həzz aldığı səhnədə hətta "marchpane" üçün bir növ resept də qeyd etmişdi. O dövrdə badamlı şirniyyatlar bahalı və lüks qida sayılırdı. Şekspirin əsərlərində bu təamdan bəhs etməsi onun həm də yüksək zövqə sahib olduğunu göstərir.

10. Bəzi müasir araşdırmalarda  Şekspirin dövrünün texnoloji dəyişikliklərindən təsirlənmiş olduğu irəli sürülür. Hətta "Qış nağılı" (The Winter's Tale) əsərindəki personajlardan birinin çap maşınının ixtiraçısı Yohann Qutenberqdən ilhamlandığı deyilir. Lakin bu fikirlər akademik dairələrdə geniş şəkildə qəbul olunmur.

11.Görkəmli şair kart və zər oyunlarını çox sevirdi. (Hətta bir dəfə kart oyununda böyük məbləğdə pul uduzduğundan yaxın dostu, məşhur aktyor Riçard Burbec onu borcdan xilas etmişdi deyə bir iddia belə yayılıb.) Onun oyunlara olan bu həvəsi "Venesiya taciri" kimi pyeslərindəki risk və bəxt mövzularında özünü büruzə verir.

12.Şekspirin heyvanlara olan sevgisi əsərlərində onları tez-tez təsvir etməyindən bəllidir. Müəllifin Mistres adında sadiq bir iti var idi ki, bu itə müəllifin  "The Winter's Tale" və "The Two Noble Kinsmen" kimi əsərlərində belə rast gəlinir.

13.Dostları və həmkarları Şekspiri gizli-gizli "bard"  adlandırırdılar. Bu söz fransız mənşəli olub, mənası “şair” deməkdir. Maraqlıdır ki, bu gün bütün dünya onu məhz bu gizli ləqəblə —"Böyük Ozan" , “Eyvon şairi” kimi tanıyır.

14.Musiqi alətində ifa edən,  hətta mahnı belə bəstələdiyi deyilən Şekspir  musiqini çox sevirdi. Bu sevgi onun bir çox pyeslərində, o cümlədən "Yay gecəsinin yuxusu" və "On ikinci gecə" əsərlərində əks olunur. Onun pyeslərində tez-tez Elizabet dövründə İngiltərədə məşhur olan mahnılar və rəqslər yer alır və bir çox alimlər onun İntibah dövrünün musiqisindən ilham aldığına inanırlar.

15.Heç bilirsinizmi, niyə 23 Aprel həm də Beynəlxalq İngilis dili Günüdür? Bu qərar 2010-cu ildə BMT tərəfindən verilib. BMT bu günü "çoxdilliliyi və mədəni müxtəlifliyi qeyd etmək" üçün yaradıb. Bu tarix  isə təsadüfi seçilməyib... Belə ki, “ingilis dilinin atası” sayılan U. Şekspir sadəcə əsərlər yazmır, sanki ingilis dilini yenidən inşa edirdi. Bu gün ingilis dilində istifadə olunan 1700-dən çox sözü və yüzlərlə məşhur ifadəni ilk dəfə yazılı ədəbiyyata məhz o gətirib.

Beləliklə, 23 Apreldə təkcə bir dil deyil, həm də o dili dünya səviyyəsinə qaldıran, onun inkişafında misilsiz xidmətləri olan bir dahinin mirası qeyd edilir. Şekspirin əsərləri ingilis dilinin gözəlliyinin, zənginliyinin, bədiiliyinin və poetikliyinin ən parlaq nümunələrindən biridir. Bəlkə də elə buna görə, əsrlər keçsə də, bu əsərlər aktuallığını qoruyur və geniş oxucu kütlələrinin ürəyinə yol tapmağa davam edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.04.2026)

Dünən İçərişəhərdə - görkəmli Azərbaycan yazıçısı Mir Cəlalın ev-muzeyində “Ədibin Evi” Ədəbiyyata Dəstək Fondunun təşkil etdiyi Mir Cəlal adına V Hekayə Müsabiqəsinin qalibləri mükafatlandırılıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı xəbər verir ki, mükafatlandırılan 6 nədər 16 finalçı arasından, ümumən isə müsabiqəyə 258 əsər təqdim edən 211 müəllifin arasından seçiliblər.

Mir Cəlal yadigarları Hafiz və Ədibə Paşayevlər, “Ədibin Evi”nin icraçı direktoru Şəfəq Mehrəliyeva, münsiflər heyətinin sədri İntiqam Qasımzadə, münsiflər Nizami Cəfərov, İlham Rəhimli, Rəşad Məcid və Aqşin Yenisey çıxış edərək müsabiqə barədə öz ürək sözlərini söyləyiblər. Daha sonra mükafatçılar elan edilib.

3 nədər 3-cü, 2 nəfər 2-ci və 1 nəfər 1-ci olub.

3-cü yer

 Turan Uğurun “Əbabil Quşu” hekayəsi;

Həmid Piriyevin “Müjdə” hekayəsi;

 Xatirə Nurgülün “Bilalın Qayıdışı” hekayəsi;

2-ci yer

 Elnur Məmmədlinin “Kəkələmə” hekayəsi;

 Ömər Xəyyamın “10410-cu gün” hekayəsi;

1-ci yer

 Sərvanə Dağtumasın “Körpənin intiharı” hekayəsi.

Qalibləri təbrik edən münsiflər heyətinin üzvləri xalq yaradıcılığı ilə klassik bədii üslubun qabaqcıl təcrübələrini ədəbiyyatımızın hekayəçilik ənənələrinə gətirən Mir Cəlalın irsinin gənc yazıçılar tərəfindən davam etdirildiyini təqdirəlayiq hesab ediblər.

Qalib hekayələr geniş oxucu kütləsinə "Azərbaycan" jurnalının növbəti sayında təqdim ediləcək. Finalçıların hekayələri isə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalınada yayımlanacaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.04.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.

Pərvanə Məmmədli

Əli Tudə (1924-1996) – tanınmış şair, yazıçı, siyasi mühacir

         Əli Tudə Cavadzadə Cənubi Azərbaycan demokratik ədəbiyyatının, eyni zamanda siyasi lirikanın yaradıcılarından biridir. Onun – Azərbaycan ədəbiyyatının fədakar mücahidinin  bütün əsərlərinə döyüşkənlik,  azadlıq, mübarizə ruhu hakim olmuşdur.

         Cavadzadə Əli Ələmqulu oğlu Cənubi Azərbaycan demokratik ədəbiyyatı və siyasi lirikasının nümayəndələrindən biridir. O, Ərdəbildən olan ailənin övladı idi, həm ata, həm ana itkisi ilə erkən yaşda üzləşmiş və nənəsinin himayəsində böyümüşdü. Bakıda oxuyarkən ədəbiyyat dərnəyinin fəal üzvü olmuş, ilk şeirləri 1938-ci ildə almanaxda çap olunmuşdu.

Əli 1938-ci ildə Cənubi Azərbaycan mənşəli olduğu üçün nənəsi ilə birlikdə İrana sürgün edilir. Ərdəbildə həm işləyir, həm də təhsilini davam etdirirdi. 1944-cü ildə İran Xalq Partiyasına, bir ildən sonra isə Azərbaycan Demokrat Firqəsinə qoşulur. Milli Hökumət dövründə nəşriyyat şöbəsinə rəhbərlik edir, “Ana dili” və digər dərsliklərin hazırlanmasında iştirak edir. Sonra Təbriz Milli Filarmoniyasını yaradan və onun müdiri olan ilk şəxs olur.

Onun nəzm əsərləri həmişə azadlığa, yeni həyata doğru can atan, Pəhləvi şahlarına və yadelli işğalçılara qarşı mübarizə aparan, öz məqsədi və ideyası uğrunda vətən torpağını qanı ilə boyayan, səngərlərdə ölən, yaralanan, lakin geri çəkilməyən, imkan tapdıqca yenidən mübarizə meydanına atılan bir xalqın döyüş nəğmələri idi. Şair canıyla, ruhuyla bağlı olduğu Vətənin sabahına ümidlə baxırdı:

Nə qədər döyüş var, mübarizə var,

Bayrağım Vətəndir, silahım qələm.

İnqilab şairin yaradıcılığının çiçəklənməsinə imkan yaratmışdı. Mübarizlik, cəsarət, mərdlik, azadlıq ruhu Əli Tudə şeirinin əsas motivinə çevrilmişdi. Gənc döyüşkən şair inqilabı vəsf edən şeirlər yazırdı.

Əli Tudə Təbrizdə qurulan azad Muxtar dövlətin – Güney Azərbaycanın misilsiz birillik nailiyyətlərinin təfərrüatlarını “Öz gözlərimlə” adlı avtobioqrafik kitabında yazıb göstərmişdi.

1946-cı ildə Milli Hökumət süqut etdikdən sonra minlərlə insan kimi, o da Şimala mühacirət etməyə məcbur qalır. Burada uzun illər ərzində Cənub həsrəti, bölünmüş Vətən mövzusu onun yaradıcılığının əsas xəttini təşkil edir.

1946-cı ildə Milli Demokratik Hökumət irtica qüvvələri tərəfindən boğulduqdan sonra Bakıya qayıdan 22 yaşlı şair ürəyinin qanı ilə “Mən nə gətirdim” şeirini yazır:

Mən öz qardaşıma mehman gələndə

Bir qələm, bir dəftər, bir can gətirdim.

Dağların döşünü toplar dələndə

Bir ləkə düşməyən vicdan gətirdim!

Dekabrın 12-də şairin sərhədi keçərkən Naxçıvanda yazdığı bu məşhur şeir bu taya keçən minlərlə insanın həyat hekayətinə, manifestinə döndü. O, ürəyində yenidən qardaşlarına qonaq getdiyini fikirləşirdi. Lakin bu ayrılıq bitməyən qara hicrana dönür. Bir daha o yerləri görə bilmir şair. Və o gündən bölünmüş vətənin "Araz", "Həsrət" adlı yanğısı onun yaradıcılığının ruhuna hopmuş olur.

Bakıda doğulan, Ərdəbildə böyüyən Əli erkən yaşlarından şeirə könül verir. Mühacir ömrü sürüb gah Quzeydə, gah da Güneydə məskunlaşan Əli Tudə məşəqqətli, ağır həyatını “ayrılıq imtahanı” adlandırırdı.

         İlk kitabı “Cənub nəğmələri” 1950-ci ildə Bakıda çap olunub.

Əli Tudə Cənubi Azərbaycan demokratik ədəbiyyatının yaradıcılarından biridir. Vətən mövzusu ilə seçilən şeirlərin müəllifi kimi şöhrət tapıb. 1945-1949-cu illərdə yazdığı şeirlərin toplandığı “Cənub nəğmələri” adlı ilk şeirlər kitabı 1950-ci ildə çap edilib. Onun  “Bakının işıqları” (1950) – (“Bakı” sözü tələbinizə uyğun olaraq çıxarılıb), “Vətən sevgisi” (1951), “Məhbusların son sözü” (1952), “Şimal hasrəti” (1953), “Arazın o tayında” (1954), “Qartal” (1959), “Qəzəb” (1960), “Buludlar” (1964), “Yanıq tütək” (1966), “Sevinc” (1973), “Şəlalə” (1974), “Ömrün illəri” (1976), “Həyat sınağı” (1978), “Nəğməli gecələr” (1981), “Günəşli baharın yarpaqları” (1983), “Tellərdə çırpınan həsrətlər” (1983), “Araz üstə palıd” (1984), “Öz gözlərimlə” (1986), “Gecikmiş vüsal” (1988), “Mənim səsim” (2002), “Yarımçıq dastan” (2004), “Mən nə gətirdim?” (2023), 20 cildlik “Əsərləri” (2014-2022) adlı şeir, poema, hekayə və povestlərdən ibarət çoxsaylı kitabları nəşr edilib. 50 poemanın, 60-dan çox kitabın müəllifidir. Əsərləri özbək, qırğız, hind, Ukrayna, rus, ingilis və s. dillərə tərcümə olunub.

Əli Tudə şeirlərində azadlıq, inqilab, Vətən sevgisi, ayrılıq, həsrət, ana dili mövzularını işləyib. Sadə heca vəznində yazması, “Bakı ədəbi dili” üslubunu Cənuba aparması ilə seçilib. O, həmçinin təbiət, sevgi, gündəlik həyat, zəhmət adamları və tarixi şəxsiyyətlər haqqında çoxsaylı şeirlər yazıb. Şairin poemaları da ölkənin siyasi hadisələrini və xalqın mübarizəsini əks etdirir.

Xatirələri (“Öz gözlərimlə”, “Həyatım, xatirələrim…”) memuar ədəbiyyatının dəyərli nümunələri sayılır.

Ömrü boyu Cənubi Azərbaycanla bağlı həsrətini unutmayan şair, yaradıcılığında Qarabağ mövzusuna da toxunmuş, xalqın acılarını və mübarizəsini əks etdirmişdir.

         Əli Tudənin yaradıcılığını üç yerə bölmək olar: yaradıcılığının erkən mərhələsi (1945-ci ilə qədər olan dövr), yaradıcılığının ikinci mərhələsi (1945-46-cı illər – Birillik Milli Hökumət dövrü), yaradıcılığının üçüncü mərhələsi (1947-ci ildən ömrünün sonuna qədər olan dövr).

         Əli Tudənin milli hökümət dövründə yazdığı ilk şeirlərində meydan, süngər od, alov, yanğı sonralar, zaman keçdikcə fikir və  məntiq ilə əvəz olunacaqdı, öz yerini obrazlı ifadələrə verəcəkdi...

Ayrılığın həsrətini ömrü boyu köksündə gəzdirən, vüsalına ancaq yuxuarda qovuşan Əli Tudə bütün yaradıcılığı boyu Vətən, Cənub həsrəti mövzusuna sadiq qaldı.

         Əli Tudə ömrü boyu siyasi mühacir kimi yaşayıb, Sovet İttifaqının pasportunu daşımayıb. Məhz buna görə də bir çox yüksək titul və mükafatlardan məhrum olub.

1996-cı il fevralın 26-da vəfat edib, II Fəxri Xiyabanda dəfn olunub.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.04.2026)

Murad Vəlixanov,

«Ədəbiyyat və İncəsənət» portalının İncəsənət şöbəsi

1998-ci ildə ekranlaşdırılan «Otel otağı» filmi, rejissor Rasim Ocaqovin yaradıcılığında insan psixologiyasını dar məkan üzərindən açan ən təsirli ekran əsərlərindən biri kimi yadda qalır. Film Xalq yazıçısı Anarın eyniadlı povesti əsasında ekranlaşdırılmışdır.

Bu film geniş hadisələrdən yox, sıxılmış vəziyyətlərdən doğur. Burada məkan daraldıqca insanın iç dünyası genişlənir — və gizlədilən hər şey üzə çıxmağa başlayır.

Otaq – sığınacaq yox, etiraf məkanı

Filmdə otel otağı sadəcə gecələmək üçün seçilən bir yer deyil. Bu məkan təsadüfi insanların yollarının kəsişdiyi, amma nəticələrin heç də təsadüfi olmadığı bir nöqtəyə çevrilir.

Qapı bağlanan kimi rollar dəyişir. İnsan artıq küçədəki, işdəki, cəmiyyətdəki obrazını qoruyub saxlaya bilmir.

Bu otaq sığınacaq deyil — üzləşmə məkanıdır.

Təsadüfi görüşlərin arxasında gizlənən həqiqət

Filmdə personajlar sanki təsadüfən bir araya gəlir. Amma dialoqlar dərinləşdikcə aydın olur ki, bu qarşılaşma qaçılmazdır.

Hər birinin keçmişi var. Hər birinin demədiyi sözlər, gizlətdiyi həqiqətlər var.

Otel otağı isə bu həqiqətlərin açıldığı səhnəyə çevrilir.

Sükutun danışdığı film

Rasim Ocaqov bu filmdə ən güclü alət kimi sükutu seçir.

Burada uzun monoloqlar yoxdur. Böyük pafoslu çıxışlar yoxdur. Amma baxışlar var, pauzalar var, yarımçıq qalan cümlələr var.

Və məhz bu sükut tamaşaçını daha çox sıxır, daha çox düşündürür.

Maskalar düşəndə insan görünür

Filmin ən güclü xətti insanın özünü gizlətmək cəhdidir.

Hər kəs özünü qorumağa çalışır. Güclü görünmək, haqlı görünmək, haqsızlıqları ört-basdır etmək…

Amma dar bir otaqda bu maskalar uzun müddət davam gətirmir.

Bir nöqtədən sonra insanın həqiqi siması üzə çıxır.

Və o sima bəzən başqaları üçün yox, öz sahibi üçün belə gözlənilməz olur.

Dar məkanın yaratdığı böyük gərginlik

"Otel otağı" Azərbaycan kinosunda məkanın psixoloji təsir gücünü ən yaxşı istifadə edən filmlərdən biridir.

Burada hadisə azdır, amma gərginlik çoxdur.

Burada hərəkət azdır, amma daxili toqquşma güclüdür.

Film səni izləməyə yox, hiss etməyə məcbur edir.

Son söz

İnsan bəzən özündən qaçmaq üçün şəhər dəyişir, həyat dəyişir, ünvan dəyişir.

Amma bəzi qapılar var ki, bağlanan kimi qaçış bitir.

“Otel otağı” bizə bunu deyir:

Ən çətin qarşılaşma başqası ilə yox — insanın öz vicdanı ilə üz-üzə qalmasıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.04.2026)

Nigar Xanəliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi Layihələr şöbəsi

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Türk xalqlarının mədəniyyəti birgə layihəsindəyik.  Bu dəfə “Bozqır fəlsəfəsi” barədə danışacağıq.

Türklərin tarixi yalnız siyasi hadisələrin və köçlərin ardıcıllığı deyil, eyni zamanda özünəməxsus bir düşüncə sistemi və həyat fəlsəfəsinin formalaşması prosesidir. Bu fəlsəfənin mərkəzində isə “bozqır” dayanır. Bozqır sadəcə coğrafi məkan deyil, insanın dünyanı qavrama formasını, davranış modelini və dəyərlər sistemini müəyyən edən fundamental mühitdir. Məhz bu mühitdə formalaşan türk düşüncəsi azadlıq, güc və təbiətlə harmoniya kimi üç əsas prinsip üzərində qurulmuşdur.

Bozqır şəraiti insanı sərt təbii qanunlarla üz-üzə qoyurdu. Bu mühitdə yaşamaq üçün fərd yalnız fiziki baxımdan deyil, psixoloji və intellektual baxımdan da çevik olmalı idi. Bu səbəbdən türk toplumunda azadlıq anlayışı yalnız siyasi müstəqillik deyil, həm də həyatın zəruri şərti kimi qəbul edilirdi. Köçəri həyat tərzi insanı məkanla bağlamır, ona daimi hərəkət və seçim imkanı verirdi. Bu isə fərdi təşəbbüs, risk alma və məsuliyyət hissini gücləndirirdi. Azadlıq burada anarxiya deyil, təbiətin sərhədləri daxilində formalaşan şüurlu sərbəstlik idi.

Bu fəlsəfənin ikinci əsas elementi gücdür. Lakin türk düşüncəsində güc yalnız fiziki qüvvə ilə məhdudlaşmırdı. O, həm də iradə, təşkilatlanma və strateji düşüncə ilə əlaqəli idi. Bozqırda zəiflik yalnız fərdi deyil, bütövlükdə tayfanın məhvinə səbəb ola bilərdi. Buna görə də güc kollektiv məsuliyyətlə birləşirdi. Tarixi mənbələr, xüsusilə Orxon-Yenisey abidələri göstərir ki, türk hökümdarları gücü yalnız hökmranlıq vasitəsi kimi deyil, xalqı qorumaq və nizam yaratmaq üçün zəruri prinsip kimi dərk edirdilər. Bu mətnlərdə güc ilə ədalət arasında əlaqə açıq şəkildə vurğulanır ki, bu da bozqır fəlsəfəsinin etik ölçüsünü ortaya qoyur.

Üçüncü və bəlkə də ən incə prinsip təbiətlə harmoniyadır. Bozqır insanı təbiətə qarşı deyil, onunla birlikdə yaşamağa məcbur edirdi. Bu səbəbdən türklərin dünyagörüşündə təbiət müqəddəs element kimi çıxış edirdi. Göy, yer və su anlayışları yalnız fiziki obyektlər deyil, kosmik nizamın hissələri idi. Bu baxımdan Göy Tanrı inancı təbiət və insan arasında tarazlığın ideoloji ifadəsi kimi çıxış edirdi. İnsan özünü bu sistemin mərkəzi deyil, bir hissəsi kimi görürdü və bu da ekoloji balansın qorunmasına gətirib çıxarırdı.

Bozqır fəlsəfəsi eyni zamanda sosial münasibətlərin formalaşmasına da təsir etmişdir. Tayfa daxilində münasibətlər qarşılıqlı etimad və sədaqət üzərində qurulurdu. Çünki sərt təbii şəraitdə sağ qalmaq yalnız kollektiv əməkdaşlıqla mümkün idi. Bu isə türk toplumunda həmrəyliyin, sözə sədaqətin və liderə bağlılığın əsas dəyər kimi formalaşmasına səbəb olmuşdur. Liderlik isə yalnız gücə deyil, həm də müdriklik və ədalət prinsipinə əsaslanırdı.

Müasir dövrdə bu fəlsəfi model öz ilkin formasını qismən itirsə də, onun əsas elementləri türk xalqlarının mentalitetində hələ də yaşayır. Azadlığa bağlılıq, gücə və iradəyə hörmət, eləcə də təbiətə qarşı həssas münasibət bu gün də müxtəlif formalarda özünü göstərir. Bu baxımdan bozqır fəlsəfəsi yalnız keçmişin mirası deyil, həm də müasir kimliyin dərin qatlarında yaşayan davamlı mədəni kod kimi qiymətləndirilə bilər.

Nəticə etibarilə, bozqır fəlsəfəsi türklərin tarix boyu qazandığı təcrübənin ümumiləşmiş formasıdır. O, insanın təbiətlə mübarizəsi deyil, onunla uzlaşması üzərində qurulan həyat modelini təklif edir. Bu modeldə azadlıq məsuliyyətlə, güc ədalətlə, insan isə təbiətlə balans içində mövcuddur. Bu isə türkləri yalnız tarixi aktor kimi deyil, eyni zamanda özünəməxsus fəlsəfi sistem yaradan sivilizasiya kimi dəyərləndirməyə imkan verir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.04.2026)

Nigar Xanəliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi Layihələr şöbəsi

Bəhmən Yusif oğlu Axundov (1910–1980) XX əsr Azərbaycan ziyalı mühitinin formalaşmasında iştirak edən simalardan biri kimi diqqət çəkir. O, 1910-cu il dekabrın 28-də İrəvan quberniyasının İrəvan şəhərində fəhlə ailəsində dünyaya gəlmişdir. Uşaqlıq illəri mürəkkəb ictimai-siyasi şəraitdə keçmişdir; 1917-ci ildə atasının vəfat etməsi ailənin sosial vəziyyətini ağırlaşdırmış, 1918-ci ildə bölgədə baş verən milli qarşıdurmalar nəticəsində ailə doğma yurdunu tərk edərək Şərur rayonunun Yenica kəndinə köçmək məcburiyyətində qalmışdır.

Ailənin böyük övladı olması səbəbindən Bəhmən Axundov erkən yaşlarından əmək fəaliyyətinə başlamış, bununla yanaşı təhsilini də davam etdirmişdir. O, ilkin təhsilini Yenica kənd məktəbində başa vurduqdan sonra Naxçıvan Kənd Təsərrüfatı Texnikumuna daxil olmuşdur. Təhsilini daha da inkişaf etdirmək məqsədilə sonradan Orta Asiya Dövlət Plan İnstitutunda oxumuşdur.

1934-cü ildə ali təhsilini tamamladıqdan sonra Azərbaycan Dövlət Universitetində əmək fəaliyyətinə başlamış, lakin elmi fəaliyyətə marağı onu daha irəli aparmışdır. Qısa müddət sonra Moskvada Krjijonovski adına Plan İnstitutunun aspiranturasına qəbul olunmuş və 1939-cu ildə burada görkəmli alim Stanislav Qustoviç Strumilinin elmi rəhbərliyi altında namizədlik dissertasiyası üzərində işləməyə başlamışdır.

Bu faktlar göstərir ki, Bəhmən Axundovun həyat yolu sosial çətinliklərə baxmayaraq təhsilə və elmə yönəlmiş, ardıcıl inkişaf xətti ilə xarakterizə olunmuşdur. Onun bioqrafiyası XX əsrin ilk yarısında Azərbaycan ziyalılarının formalaşma modelini, yəni erkən əmək, paralel təhsil və mərkəzi elmi mühitlərə inteqrasiyanı aydın şəkildə əks etdirir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.04.2026)

Fatimə Məmmədova,

 "Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

“BDU könüllüləri” təşkilatının Jurnalistika fakültəsi üzrə könüllülərinin təşkilatçılığı ilə “MediaPulse” təcrübə proqramının növbəti görüşü baş tutub. Görüşün qonağı radio və televiziya aparıcısı Rauf Şirinov olub.

Tədbiri açıq elan edən Jurnalistika fakültəsinin dekan müavini Samir Xalidoğlu qonağın peşəkar fəaliyyəti haqqında məlumat verərək, bu cür görüşlərin tələbələrin praktik biliklərinin artırılmasında mühüm rol oynadığını vurğulayıb.

Rəsmi hissədən sonra tədbir Rauf Şirinov ilə tələbələr arasında səmimi və interaktiv müzakirə şəraitində davam edib. Görüş zamanı aparıcı televiziya və radio sahəsindəki təcrübəsini bölüşüb, canlı yayımlar, media mühiti və peşənin incəlikləri barədə ətraflı danışaraq tələbələrin suallarını cavablandırıb.

Sonda Rauf Şirinov gənclərə daim öz üzərlərində çalışmağın, təcrübə qazanmağın və seçdikləri sahəyə maraq göstərməyin vacibliyini vurğulayaraq onlara uğurlar arzulayıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.04.2026)

İlhamə Məhəmmədqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Sumqayıt təmsilçisi

Səni niyə belə sevdim,

belə istədim niyə,

canımdakı min tikana,

bir gülə istədim niyə?!

Eşqdə gizlətdim bu canı

görəmməyən varmı, hanı?!

həm gizlətdim, həm də hamı

bilə istədim niyə?

Min illərçün də Allahdan

Gecə-gündüz, hər an, hər an

səni özümə həm sultan,

həm də, həm də

kölə istədim niyə?!

Vaqif Bayatlının “Səni niyə belə sevdim?” şeiri insanın iç dünyasında baş verən ən ziddiyyətli və dərin hissləri sadə, lakin təsirli sözlərlə ifadə edir. Bu şeirin mənə bu qədər təsir etməsinin əsas səbəbi onun səmimiyyəti və sevginin izah olunmaz tərəflərini açıq şəkildə göstərməsidir.

Şeirin ilk misralarından etibarən sevginin məntiqdən kənar olması diqqəti çəkir: “canımdakı min tikana, bir gülə istədim niyə?!” ifadəsi sevginin ağrı ilə gözəlliyi necə birləşdirdiyini göstərir. Burada insanın sevərkən əzab çəkəcəyini bildiyi halda yenə də o hissə yönəlməsi çox tanış və real bir duyğudur. Bu ziddiyyət oxucuda öz təcrübələri ilə paralellər qurmağa imkan verir və şeiri daha yaxın edir.

İkinci bənddə isə gizlədilən, amma eyni zamanda bilinməsi arzulanan sevgi təsvir olunur. “Həm gizlətdim, həm də hamı bilə istədim niyə?” misrası insanın daxili ikililiyini açır. İnsan bəzən hisslərini qorumaq istəyir, amma eyni zamanda anlaşılmaq və görünmək ehtiyacı da duyur. Bu psixoloji incəlik şeirin təsir gücünü artırır.

Son bənd isə sevginin ən yüksək və ən ziddiyyətli nöqtəsini göstərir: sevdiyini həm “sultan”, həm də “kölə” kimi görmək istəyi. Bu, sevginin içində həm ucalıq, həm də itaət, həm güc, həm də zəiflik olduğunu göstərir. Sevgi burada tək bir hiss yox, mürəkkəb və çoxqatlı bir vəziyyət kimi təqdim olunur.

Bu şeirin xoşuma gəlməsinin əsas səbəblərindən biri də onun sadə dilinə baxmayaraq çox dərin mənalar daşımasıdır. Oxuduqca insan öz hisslərini tapır, öz suallarını görür. Şeir konkret cavablar vermir, əksinə, oxucunu düşünməyə vadar edir: “niyə?” sualı açıq qalır və bu da onun təsirini daha da gücləndirir.

Bir sözlə, şeir insanın sevgi qarşısında acizliyini, ziddiyyətlərini və səmimiyyətini əks etdirdiyi üçün yadda qalır. Bu isə əslində öz hisslərini tanımaq və qəbul etmək deməkdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.04.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Molla Nəsrəddinin dilindən:

"Dayım rəhmətə gedib. Hələ yasın şoku canımızdan çıxmamış, getmişik qəbiristanlığa yer danışmağa. Elə bil torpaq yox, Bakının mərkəzində obyekt alırıq...”

Və davam edir:

“Deyirlər:Tək torpaq 8.000 manat.

Bir anlıq fikirləşdim ki, yəqin içində kombi sistemi, isti döşəmə də var. Amma yox, bildiyimiz torpaq.

Mollaya tərəf dönüb deyirəm:

-Əmi, uzununa yox e, bəlkə düzünə basdıraq? Bir az qənaət edək.

Molla qaşlarını çatıb deyir:

-Bala, dinimizə görə olmaz.

Deyirəm:

-Yaxşı, onda bəlkə yandıraq? Heç olmasa yer dərdi olmasın.

Deyir:

-Balama qurban, o da olmaz. Hindus zadıq bəyəm, meyitimizi yandıraq?

Qalmışıq belə… Torpaq bahadı, alternativ yoxdu, din icazə vermir, bazar qiyməti uçub. Dayı da qalıb ortalıqda".

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.04.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının 1 şair, 1 şeir rubrikasında bu gün şair Əfrahim Hüseynlinin əziz qızı Afaq xanıma yazdığı "Ömürdən küsməyin heç yeri yoxmuş" şeiri təqdim edilir.

Əfrahim Hüseynli Cəlilabad ədəbi mühitinin tanınmış nümayəndəsi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, həkim və şairdir.

Ömürdən küsməyin heç yeri yoxmuş

(Qızım Afaqa)

Bu günü günlərin padşahı bildim,-

Haqsız gileyləri günahım bildim.

Mən ki, başım üstə Allahı bildim,-

Ömürdən bezməyin heç yeri yoxmuş!

Zəhranın, Zeynəbin, Salehin səsi

Gətirib bu evə bir yaz nəfəsi…

Dağıldı həsrətin o daş qəfəsi,-

Ömürdən küsməyin heç yeri yoxmuş!

Günləri qınadım hər kəlməbaşı,

Ötən də bilmədim hər gələn qışı.

Əriyə bilərmiş yolların daşı,-

Asmağın-kəsməyin heç yeri yoxmuş!

Tanrının yazdığı yazı da varmış,

Qışa qənim olan yazı da varmış,

Günəşli günlərdən, yazıda varmış,

Əlini üzməyin heç yeri yoxmuş!

Allahım illərin gör harasında

Pay verdi qaş ilə göz arasında.

Yüz giley-güzarlı söz arasında

Gümanı gəzməyin heç yeri yoxmuş!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.04.2026)