Murad Vəlixanov, “Ədəbiyyat və İncəsənət” 

Yadınızdadırsa, məcburi evlilik haqqında bir neçə mövzu əvvəl yazmışdım. Bu dəfəki mövzumuz da məcburi evlilik haqqındadır. 1956-cı ildə  rejissor Hüseyn Seyidzadənin ekran əsəri olan  “O olmasın, bu olsun” filmi çəkildi. Bu filmdə də məcburi evlilikdən söz açılır.

Film eyni zamanda məşhur bəstəkar Üzeyir Hacıbəyovun eyni adlı operettası əsasında ekranlaşdırılmışdır. Hadisələr 1910-cu ildə Bakıda, faktiki olaraq Rüstəm bəyin evində cərəyan edir. Müflis olduqdan sonra olan-qalan pulunu da qumarxanalarda xərcləyən Rüstəm bəy son çıxış yolunu Bakının məşhur tacirlərindən olan Məşədi İbaddan borc istəməkdə görür. Rüstəm bəyin gözünün ağı qarası bircə qızı - Gülnaz var idi. Həyat  yoldaşı dünyasını dəyişdikdən sonra Gülnaza Sənəm baxmış və ona mənəvi analıq etmişdi. Məşədi İbadın da gözü Gülnazda idi. Rüstəm bəyin də borc istəməsi Məşədi İbad üçün göydəndüşmə oldu. Rüstəm bəyin istəyini qəbul edən Məşədi İbad qarşılığında ondan Gülnazı istədi. Rüstəm bəyin bir tərəfi peşman olsa belə lal-dinməz təklifi qəbul elədi. Lakin Gülnazın qəlbi ta əvvəldən Sərvərdə idi.

Filmin janrı komediya olsa belə dərinlərə enəndə əslində pulun insanı necə eybəcərləşdirə biləcəyi aşkar görülür. Pulun, var-dövlətin, acgözlülüyün qalib gələ bilməyəcəyi yeganə şey sevgidir. Sərvər və Gülnaz da bir-birilərinə sarılaraq bu haqsızlıq üzərində parlaq qələbə çaldılar. Filmdə sadəcə aktyorlar yox, Azərbaycanımızın milli-mənəvi dəyərləri olan sənətkarlarımıza və musiqimizə də xüsusi yer verilmişdir. Xan Şuşinski, Cəlil Məmmədquluzadə, Mirzə Ələkbər Sabir kimi sənətkar və şairlərimiz də bu filmdə canlandırılmışdır. Filmdə maraqlı və gülməli dialoqlar da az deyil. Məsələn,  Məşədi İbadın acgözlülükdən  “şeytan deyir bunların ikisini də birdən al” cümləsi üzlərdə gülüş yaratsa belə, əslində insan oğlunun necə acgöz, nəfsinə yenik düşə biləcək bir varlıq olduğunu göstərir. Eyni zamanda Sərvərin sevgisi üçün Məşədi İbadın  başına açdığı oyun da burda yada düşür. Sərvər və Məşədi İbad arasında keçən dialoq da maraqlıdır. Sərvərin yerinə özümüzü qoyanda da bəlli olur ki, mövzu sevdiklərimiz, yaxınlarımız olanda edə bilmiyəcəyimiz şey yoxdur. Ən önəmlisi isə bu həyatda insan hərşeyi qazana bilər. Ancaq övlad ailənin ən dəyərli xəzinəsidir. Gəlin o dəyərli xəzinəmizi nəfsimizə, öz şəxsi mənafelərimizə qurban verməyək. Bir-birimizə olan bağlılığımız da eynən Sərvər və Gülnaz kimi olsun.

“Ədəbiyyat və İncəsənət” 

 (07.02.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Həyatda borcu heç vaxt ödənməyən ilk varlıq anadır. Onun sevgisi, qayğısı və səbrini heç bir söz, heç bir hərəkət tam əvəz edə bilməz. Amma həyatımızı azad, nəfəsimizi rahat almağımızı təmin edən başqa borclularımız da var – şəhidlərimiz.

Biz aldığımız hər nəfəsi, nəfəsimizin rahatlığını onlara borcluyuq. Şəhidlərimiz canlarını fəda edərək bizə bu havanı, bu azadlığı veriblər. Hər qarış torpağımızda, hər nəfəs aldığımız andan onların qəhrəmanlığı hiss olunur. Biz bu havanı rahatlıqla alırıqsa, deməli, bir qəhrəman artıq orada dayanıb, öz canını verərək bizə yol açıb. Onlar ölməyiblər, onların ruhu hər an bizimlədir və bizə azad, təhlükəsiz bir həyat bəxş edir.

Bu gün şəhidimiz Mübariz İbrahimovun anadan olduğu gündür. Belə ki, o, 7 fevral 1988-ci ildə Biləsuvar rayonunun Əliabad kəndində zəhmətkeş bir ailədə dünyaya gəlib. Orta təhsilini şəhid Malik Piriyev adına Əliabad kənd orta məktəbində başa vurub. Uşaq yaşlarından boks idman növü ilə məşğul olmuş və döyüş ruhunu həm fiziki, həm də mənəvi olaraq formalaşdırmışdır. 2006-cı ildə həqiqi hərbi xidmətə çağırılan Mübariz, Daxili Qoşunların xüsusi təyinatlı bölüyündə atıcı əsgər kimi xidmətə başlayıb və çavuş rütbəsini qazanmışdır.

Xidmətini bitirdikdən sonra bir müddət mülki işlərdə çalışan Mübariz İbrahimov, Vətən sevgisinin gücü ilə yenidən könüllü olaraq orduda xidmətə qayıtmışdır. O, təlim-tədris mərkəzində gizir hazırlıq kursunu başa vurduqdan sonra ehtiyat hərbi hissədə xidmət edərkən yalnız ön cəbhədə olmağı arzulayırdı. Mübariz bir neçə dəfə ərizə verərək, onu ön xəttə yerləşdirmələrini xahiş etmiş və nəhayət istədiyi yerə göndərilmişdir.

2010-cu il iyunun 18-dən 19-a keçən gecə Tərtər rayonunun Çaylı kəndi yaxınlığında baş verən döyüşdə 22 yaşlı gizir Mübariz İbrahimov misilsiz qəhrəmanlıq göstərmişdir. O, təkbaşına bir kilometrlik minalanmış sahəni keçərək düşmən qüvvələrinə ağır zərbələr endirmiş, düşmənin silahlarından istifadə edərək beş saat davam edən təkbətək döyüşdə əzmkarlığını nümayiş etdirmişdir. Müxtəlif mənbələrə görə, o, döyüşdə 4-dən 45-ə qədər düşmən əsgərini məhv etmişdir. Prezident İlham Əliyev də vida mərasimində onun döyüşdə 5 nəfəri öldürdüyünü, 3 nəfərini isə yaraladığını bildirmişdir.

Mübariz İbrahimov son məktubunda yazırdı:

“Mən yolumu seçmişəm. Düşməndən qisas almasam, Allahım və valideynlərim məni bağışlamaz. Vətənin azadlığı üçün qurban lazımdırsa, biri mən...”

Eyni zamanda evə yazdığı məktubunda  deyirdi:

“Canım atam və anam, darıxmayın. İnşallah, cənnətdə görüşəcəyik. Məndən bol-bol dua edin. Vətənin dar günündə ürəyim dözmür. Allaha xatir bunu etməliyəm. Şəhid olsam – ağlamayın, sevinin ki, o mərtəbəyə ucaldım. Vətən sağ olsun. Oğlunuz, Mübariz”.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 22 iyul 2010-cu il sərəncamı ilə Mübariz İbrahimov ölümündən sonra “Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı” adına layiq görülmüş, "Qızıl Ulduz" medalı və "Vətən övladı" qızıl ordeni ilə təltif edilmişdir. Prezident vida mərasimində qeyd etmişdir ki, Mübarizin vətənpərvərlik ruhu onu şəhidlik zirvəsinə ucaltdı və bu, bütün gənclər üçün örnəkdir.

Mübariz İbrahimovun xatirəsi əbədiləşdirilmişdir: Biləsuvar rayonunda lisey kompleksinə və küçələrdən birinə onun adı verilmiş, yaşadığı kənddə evi tikilmiş, ətraf ərazi yaşıllaşdırılmış və müasir infrastrukturla təmin edilmişdir.

Qeyd edək ki. Mübariz subay idi və xarakteri ilə tanınırdı: daxilən utancaq, lakin Vətən sevgisi və haqq uğrunda mübarizəsi ilə hər kəsə örnək olan bir gənc idi. Döyüşdən sonra nəşi düşmən ərazilərində qalmasına baxmayaraq, diplomatik danışıqlar nəticəsində 6 noyabr 2010-cu ildə Azərbaycan tərəfinə təhvil verilmişdir. Mübariz İbrahimov İkinci Fəxri Xiyabanda dəfn edilmiş və şəhid olduğu ərazi 2020-ci ildə işğaldan azad edilərək Azərbaycan bayrağı asılmışdır.

Bu gün biz azadlıqda nəfəs alırıqsa, bunu Mübariz İbrahimov kimi qəhrəmanların fədakarlığı sayəsində edə bilirik. Onların ruhu hər zaman bizimlədir, bizə ilham verir və göstərir ki, Vətən sevgisi ən böyük qəhrəmanlıqdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.02.2026)

KübraQuliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Az qala dünyanın hər bir guşəsində, hər kəsin dilində bu ad və soyad dolaşır: Jeffrey Epstein. Qandondurucu faktlar, bir çoxlarını ifşa edən sənədlər və fotolar... Amma əksəriyyət üçün bu, sadəcə vəhşət dolu bir gündəmdir, hələ də işin mahiyyətindən xəbərsizdirlər. Biz çalışdıq, məsələnin mahiyyətini açaq.

Jeffrey Epstein işi son onilliklərin ən sarsıdıcı kriminal hadisələrindən biri kimi tarixə düşüb. Bu olay təkcə bir şəxsin törətdiyi cinayətlərin ifşası deyil, həm də güc, pul, nüfuz və sistem zəifliklərinin necə təhlükəli bir şəbəkə yarada bildiyini göstərən real nümunədir. Epstein hadisəsi ətrafında illərdir dolaşan şayiələr, konspirasiya nəzəriyyələri və miflər olsa da, məsələni dəyərləndirərkən əsas meyar faktlara, hüquqi sənədlərə və rəsmi istintaq materiallarına söykənməkdir.

Epstein ABŞ vətəndaşı, özünü maliyyəçi kimi təqdim edən və elit dairələrlə yaxın əlaqələr qurmuş bir şəxs idi. Onun rəsmi biznes fəaliyyəti həmişə qeyri-şəffaf olub. Böyük investisiya fondu və ya açıq maliyyə imperiyası olmadığı halda, milyardlarla ölçülən sərvətə sahib olması illər boyu suallar doğurub. Buna baxmayaraq, o, siyasətçilər, iş adamları, akademik fiqurlar və ictimai nüfuz sahibləri ilə yaxın münasibətlər qurmağı bacarmışdı.

Epsteinin əsas cinayətləri azyaşlı qızların cinsi istismarı və insan alveri ilə bağlı olub. Məhkəmə sənədləri və qurban ifadələri göstərir ki, o, sosial və iqtisadi baxımdan həssas vəziyyətdə olan gənc qızları manipulyasiya edib, onları müxtəlif şəxslərlə əlaqəyə məcbur edib və bu prosesdən sistemli şəkildə faydalanıb. Virginia Giuffre və digər şahidlərin ifadələri, hüquqi materiallar və istintaq sənədləri bu istismar mexanizminin real olduğunu təsdiqləyir.

Epsteinin ABŞ Virgin Adalarında yerləşən Little Saint James adası bu işin ən simvolik məkanlarından biri sayılır. Ada rəsmi olaraq ona məxsus olub və 2019-cu ildə FBI tərəfindən aparılan reyd zamanı orada çoxsaylı elektron avadanlıqlar, yaddaş qurğuları, kompüterlər və müşahidə sistemləri müsadirə edilib. Adada yerləşən və mediada “mavi zolaqlı məbəd” kimi tanınan bina haqqında müxtəlif iddialar irəli sürülsə də, rəsmi sənədlər bu tikilinin mistik ayinlər üçün istifadə edildiyini sübut etmir. Əldə olunan faktlar daha çox məkanın istirahət və müşahidə məqsədli istifadəsinə, eləcə də texniki avadanlıqlarla təchiz olunmasına işarə edir.

Epsteinin şəxsi təyyarəsinin uçuş qeydləri də istintaqın diqqət mərkəzində olub. Media tərəfindən “Lolita Express” adlandırılan bu təyyarənin uçuş siyahılarında Bill Clinton, Prince Andrew, Alan Dershowitz kimi tanınmış şəxslərin adları yer alıb. Bununla belə, uçuş siyahısında adın olması avtomatik olaraq cinayət iştirakçısı olmaq demək deyil. Bu sənədlər yalnız Epsteinin geniş əlaqələr şəbəkəsini və sosial çevrəsini göstərən fakt kimi qiymətləndirilir.

Maliyyə məsələsi Epstein işinin ən qaranlıq tərəflərindən biri olaraq qalır. Onun sərvətinin mənbələri tam şəkildə açıqlanmayıb. Rəsmi olaraq varlı şəxslərə maliyyə idarəçiliyi və vergi optimizasiyası xidmətləri göstərdiyi bildirilsə də, gəlirlərinin real miqyası ilə bu izah arasında uyğunsuzluqlar mövcuddur. İstintaq zamanı onun mülklərində və ofislərində çoxsaylı gizli kameralar və serverlərin tapılması şantaj ehtimalını gücləndirib. Lakin kimlərin konkret olaraq şantaj edildiyinə dair açıq və hüquqi baxımdan təsdiqlənmiş siyahı yoxdur.

Bəzi iddialar Epsteinin kəşfiyyat qurumları ilə əlaqədə ola biləcəyini irəli sürsə də, bu istiqamətdə rəsmi sübut təqdim edilməyib. Keçmiş Florida prokuroru Alexander Acosta-nın 2008-ci ildə Epsteinin “toxunulmaz” olduğu barədə aldığı mesajı xatırlatması institusional səviyyədə qorunma ehtimalını gündəmə gətirsə də, bu, birbaşa dövlət strukturları ilə əməkdaşlığın sübutu kimi qəbul edilmir.

Epsteinin 2019-cu ildə həbsxanada ölümü isə işin ən çox müzakirə olunan və şübhə doğuran məqamlarından biridir. Rəsmi versiya intihar olsa da, hadisə zamanı nəzarət kameralarının işləməməsi, mühafizə protokollarının pozulması və tibbi detallarla bağlı suallar bu ölümün şübhəli şəraitdə baş verdiyini göstərir. Bununla belə, onun öldürüldüyünü sübut edən hüquqi baxımdan qəti dəlil mövcud deyil.

Son illərdə Jeffrey Epstein işi ətrafında ortaya çıxan sənədlər, yazışmalar və arxiv materialları ictimaiyyətin diqqətini misli görünməmiş səviyyədə cəlb edib. Bu sənədlər arasında məhkəmə materialları, uçuş qeydləri, şahid ifadələri, maliyyə izləri və müxtəlif rəsmi yazışmalar yer alır. Onlar Epsteinin azyaşlılara qarşı cinsi istismar, insan alveri və manipulyasiya şəbəkəsi qurduğunu, eyni zamanda yüksək nüfuzlu şəxslərlə geniş əlaqələr saxladığını təsdiqləyən faktlar ortaya qoyub. Bəzi materiallar qurbanların necə cəlb edildiyini, hansı mexanizmlərlə nəzarətdə saxlanıldığını və bu sistemdən necə faydalanıldığını detallı şəkildə göstərir.

Eyni zamanda Epstein hadisəsi ətrafında yayılan bəzi ekstremal iddialar və sensasiyalı narrativlər rəsmi sənədlərlə təsdiqlənmir və daha çox dezinformasiya, şişirdilmiş şok kontent və manipulyativ təqdimat kimi qiymətləndirilir. Real cinayət faktları ilə sonradan yaradılmış miflərin bir-birinə qarışması ictimai şüurda həqiqətlə uydurma arasındakı sərhədləri bulanıqlaşdırır.

Diqqətçəkən əsas məqamlardan biri də məlumatların yayılma sürəti və miqyasıdır. Bir neçə il ərzində mərhələli şəkildə açıqlanan məhkəmə sənədləri, arxiv paketləri və istintaq materialları müəyyən bir vaxt aralığında sanki “bir anda” üzə çıxmış kimi qəbul edilib. Sosial media platformalarının alqoritmləri, xəbər saytlarının dramatik təqdimat forması və istifadəçilərin şok yaradan kontenti daha sürətlə paylaşması bu təsiri daha da gücləndirib. Nəticədə ictimaiyyət üçün bu proses “birdən-birə hər şey açıldı” kimi qavranılıb.

Bu hadisə göstərdi ki, Epstein dosyesi təkcə bir cinayət işi deyil, həm də müasir dünyanın etik, hüquqi və siyasi problemlərinə güzgü tutan bir dərsdir. Qurbanların ədalət uğrunda mübarizəsi, güclü şəxslərin məsuliyyətdən yayınma cəhdləri və ictimai nəzarətin rolu bu işi sadə kriminal hadisədən çıxarıb qlobal miqyasda simvolik bir hadisəyə çevirib. Hadisə bir daha sübut etdi ki, təhlükə bəzən miflərdə və qorxu hekayələrində deyil, real dünyada, real insanların ehtiraslarında və sistemlərin boşluqlarında gizlənir.

Bütün bu mənzərə fonunda ən çox düşündürən suallardan biri isə budur: əgər bu qədər sənəd, yazışma və həssas material illər boyu məhdud dairələrdə saxlanılırdısa, hansı səbəbdən və hansı mexanizmlə onlar bir anda bu qədər geniş kütlə üçün — sıravi vətəndaşlara bu qədər açıq və əlçatan hala gətirildi?!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.02.2026)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portal ilə birgə həyata keçirdiyi “Məşhur türklər” layihəsində növbəti görüşümüzdür. Sırada Atilladır. Bu əfsanəvi qəhrəman haqda o qədər dastanlar qoşulub, rəvayətlər uydurulub ki. Gerçək tarix isə möhtəşəm və şərəflidir.

Attila (406-453) dünya tarixində ən qüdrətli türk sərkərdələrindən biri kimi tanınır. O, Hun İmperatorluğunun hökmdarı olmuş və Avropada böyük iz buraxmışdır. Atilla 434-cü ildə əmisi Rua və qardaşı Bleda ilə birlikdə Hun İmperiyasının hökmdarı oldu. 445-ci ildə isə qardaşını öldürərək bütün hakimiyyəti öz əlinə aldı və dövləti daha da gücləndirdi.

Attila Avropanın ən qorxulu sərkərdələrindən biri hesab olunurdu. Onun ordusu Şərqi Roma (Bizans) və Qərbi Roma imperiyalarına qarşı saysız-hesabsız yürüşlər etmişdi.

• 447-ci ildə Attila Bizansa qarşı böyük yürüş təşkil etdi və imperiyanı sülh bağlamağa məcbur etdi.
• 451-ci ildə Qərbi Roma imperiyasına qarşı məşhur Katalaun döyüşü baş verdi. Bu döyüşdə Attilanın ordusu Roma və onların müttəfiqləri ilə qarşılaşdı. Döyüş qəti qələbə ilə nəticələnməsə də, Avropa dövlətləri Attilanın gücünü bir daha hiss etdilər.
• 452-ci ildə Attila İtaliyaya yürüş edərək Romaya yaxınlaşdı. Lakin Papa I Leo ilə görüşdən sonra ordusunu geri çəkdi.

 453-cü ildə Attila qəfil vəfat etdi. Onun ölümündən sonra Hun İmperiyası zəifləməyə başladı və tezliklə dağılaraq tarixin səhifələrində yox oldu.

 Attila təkcə böyük sərkərdə deyil, həm də strateq və diplomat idi. O, Avropada hunların hakimiyyətini möhkəmləndirmiş, Roma imperiyalarını qorxu içində saxlamış və Avropanın siyasi xəritəsini dəyişdirmişdi. Qərb mənbələrində "Tanrının Qəzəbi" adlandırılan Attila türk tarixində əbədi iz buraxan ən qüdrətli hökmdarlardan biri olmuşdur.

 Attila dünya tarixində ən güclü sərkərdələrdən biri olduğu üçün onun haqqında çoxlu rəvayətlər və əfsanələr yaranmışdır. Xüsusilə, Avropa və türk mifologiyasında Attila ilə bağlı maraqlı hekayələr mövcuddur.

 1. "Tanrının qəzəbi" rəvayəti

Avropa tarixçiləri və kilsə xadimləri Attilanı “Tanrının Qəzəbi” (Latınca: Flagellum Dei) adlandırırdılar. Onların inancına görə, Attila günahkar Roma imperiyasını cəzalandırmaq üçün Tanrı tərəfindən göndərilmişdi. O, şəhərləri yandırır, xalqları diz çökdürürdü. Bu qorxu Avropada o qədər güclü idi ki, Attilanın adı uşaqları qorxutmaq üçün deyilirdi.

 2. "Sehrli qılınc" əfsanəsi

Bir əfsanəyə görə, Attila döyüş meydanında məğlubedilməz olmasını Tanrının ona verdiyi “Sehrli qılıncla” (“Tanrının qılıncı”) izah edirdi. Rəvayətə əsasən, bu qılıncı çoban təsadüfən tapıb Attilaya gətirmişdi. Attila isə bunu göylərin bir işarəsi kimi qəbul edib dünyanı fəth etmək üçün Tanrının onu seçdiyinə inanmışdı.

 3. Roma Papası ilə görüş

452-ci ildə Attila Roma şəhərinə yaxınlaşanda Papa I Leo onun qarşısına çıxdı. Əfsanəyə görə, görüş zamanı Attila birdən-birə qərarını dəyişib şəhəri dağıtmadan geri döndü. Xalq arasında bu hadisə möcüzə sayılırdı. Bəzi rəvayətlərə görə, Papa ilə görüş zamanı göydə müqəddəs qüvvələrin peyda olduğu və Attilanı geri çəkilməyə məcbur etdiyi iddia edilirdi. Lakin tarixçilər onun geri çəkilməsini xəstəlik və ya resurs çatışmazlığı ilə izah edirlər.

 4. Attilanın qeyri-adi ölümü

Attilanın ölümü də sirli və əfsanəvi hadisələrdən biridir. Rəvayətə görə, o, 453-cü ildə toy gecəsi birdən-birə vəfat etmişdi. Bəzi mənbələrdə onun daxili qanaxmadan öldüyü deyilsə də, bəzi əfsanələrdə yeni evləndiyi arvadının onu öldürdüyü bildirilir. Hətta bəziləri onun Tanrının qılıncının lənətinə düçar olduğunu söyləyirdi.

 5. Attilanın gizli məzarı

Attilanın məzarının yeri bu günə qədər sirr olaraq qalır. Rəvayətə görə, onun cəsədi qızıl, gümüş və dəmir tabutun içində dəfn edilmiş və məzarı tapılmasın deyə, onu dəfn edən qullar öldürülmüşdür. Bəzi versiyalara görə, Attilanın məzarı Dunay çayının altındadır və çayın axarını dəyişdirərək onu basdırmış, sonra isə suyu yenidən əvvəlki yatağına qaytarmışdılar.

Attila təkcə böyük bir sərkərdə deyil, həm də əsrlər boyu Avropada və türk dünyasında əfsanəvi bir şəxsiyyət olmuşdur. Onun adı bu gün də həm qorxu, həm də heyranlıqla xatırlanır. Attila haqqında yaranan əfsanələr onun necə qüdrətli bir hökmdar olduğunu bir daha göstərir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Özünəməxsus geyim forması olub. Onu başındakı "Meksika panaması"ndan asanlıqla tanımaq olardı. Çox həssas insan idi. Adicə söz də xətrinə dəyərdi. Bütün bunlar onun xarakterinin məlum ştrixləridir. Ancaq bu xarakterin görünməyən tərəfləri də vardı…

"De ki, torpaqların sahibi gəlib!" – Haqqında danışdığım şəxs - Tofiq Tağızadə  söyləyib bu sözləri. Bu cəsarətli sözləri kimə və nə üçün deyib, bu barədə yazımın sonunda danışacağam.

Azərbaycan SSR xalq artisti, kinorejissoru Tofiq Tağızadə 7 fevral 1919-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1953-cü ildə Moskvada Ümumittifaq Dövlət Kinematoqrafiya İnstitutunun kinorejissorluq fakültəsini bitirdikdən sonra "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında fəaliyyətə başlayıb. Bir çox filmlərin quruluşçu rejissoru olub. Azərbaycanın xalq artisti fəxri adına layiq görülüb.

Onutanımaq, daxiliniduymaqistəyirdinsə, gərəkfilmlərinə baxaydın. Onların sayı o qədər çox deyil. Cəmi 14 filmdir. 15-ci filmi isə yarımçıq qalmışdı. 50-ci illərdə çəkdiyi üç filmlə Azərbaycan kinosuna yeni üslub gətirib. ("Görüş", "Uzaq sahillərdə", "Əsl dost" filmləri). Tofiq müəllim "Görüş"lə gəlib sənətə. "Görüş" onu əbədi olaraq bu sənətə bağlayıb.

 Ömrünün 40 ilə yaxın bir dövrünü kinoda keçirib. Kino tariximizdə Tofiq Tağızadənin məxsusi yeri var. O, çəkdiyi filmlərdə peşəkar kimi özünü təsdiq edib. Bu filmlərdə Azərbaycanın tarixi də, mədəniyyəti də, məişəti də çox sənətkarcasına öz həllini tapıb. Tofiq müəllim zamanın problemlərini ekrana gətirib və insanları bu problemlər ətrafında düşünməyə sövq edib.

 O, tamaşaçı ilə açıq mükaliməyə girib, onun daxili "mən"ini özü ilə üzbəüz qoyub. Tofiq müəllim Vətənini, xalqını sevən sənətkar olub. Filmlərindəki ən kiçik detallarda belə milli-mənəvi dəyərlərimizin görüntüləri var. Hətta Sovetin asıb-kəsən vaxtında belə cəsarətlə danışır, simvollar vasitəsilə bu xalqın taleyinə zərbə vuranları qamçılamaqdan çəkinməyib.

Tofiq Tağızadə o sənətkarlardandır ki, onun yaradıcılığı xalqımızın taleyi ilə sıx surətdə bağlıdır. O, "Dədə Qorqud" dastanının motivlərini kinoya gətirən ilk kinorejissordur. Bu filmin yarandığı vaxtdan 40 ilə yaxın bir dövr keçməsinə baxmayaraq, yenə də ona tamaşaçı marağı səngiməyib.

Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutuna daxil olub, ancaq Böyük Vətən müharibəsi başlandığı üçün könüllü müharibəyə gedib. 1942-ci ildə Rostov yaxınlarındakı döyüşlərdə yaralanıb və tərxis olunub. Müharibədən gələndən sonra Bakı Komsomol Komitəsində çalışmağa başlayıb, ancaq sənətə olan sevgisi onu Moskvaya aparıb.

Moskvada Ümumittifaq Dövlət Kinematoqrafiya İnstitutunun kinorejissorluq fakültəsinə qəbul olunub. Məşhur sovet rejissorları Sergey Yutkeviç, Eyzenşteyn, Lev Kulişov kimi ustadlardan dərs alıb. Moskva mühiti onun rejissor kimi yetişməsində müstəsna rol oynayır. Sonralar sovet kinosunun nəhəngləri sayılan Çuxray, Qurin, Abuladze, Çxeidze, Basov Tofiq Tağızadənin tələbə yoldaşları olublar.

Müstəqillik dövrünün ilk illərində rejissor "O dünyadan salam" adlı filmini çəkib. Filmdə ölülərin dirilib evlərinə qayıtması səhnəsi ilə o, 15 respublikanın yenidən dirilib azad olmasına işarə edib. Kinoteatra təqdim olunan filmə marağın az olması, onu sənətdən küsdürüb. O, televiziya kanallarına bu filmi yayımlamağı qadağan edərək deyib: "Belə filmin gözdən düşməsinə yol verə bilmərəm".

Film yalnız Tofiq Tağızadə vəfat edəndən sonra yayımlanıb.

Bir dəfə haqqında Kulis-dən oxudum ki, uşaq yaşlarından saatlarla Çarli Çaplinin filmlərinə baxırmış. Bu, ondakı bu böyük kino sevgisinin ilk rüşeymlərini cücərdibdir.

İndi isə vəd verdiyim əhvalatı danışım.

60-ci illərdə Tağızadə və komandası film çəkmək üçün hazırda Daşkəsən rayonuna aid olan Bayan kəndinə getməli imişlər. Bu səfalı torpaqlarımızda kompakt halında yaşayan ermənilər öz şovinist və millətçi simalarını büruzə verərək kəndə gedən yolu kəsmişdilər. Tofiq Tağızadə başa düşür ki, erməniləri qəsdən bura yığıblar ki, o, filmi çəkə bilməsin, dava-dalaş düşsün. Bu işlərin başında kənd sovetinin sədri dayanırdı. Tofiq müəllim gonbul bir kişidən milliyətcə erməni olan kənd sovetinin sədrini çağırmağını tələb edir. Gonbul kişi, "Nə deyim çağırım" - deyə soruşanda, rejissor hamı eşitsin deyə ucadan səslənir: "De ki, torpaqların sahibi gəlib!"

Filmoqrafiya

1. Ac həriflər

2. Anlamaq istəyirəm

3. Arşın mal alan

4. Azərbaycan kinosu-80

5. Babamızın babasının babası

6. Bağ mövsümü

7. Bəxt üzüyü

8. Bir nömrəli...

9. Böyük ömrün anları

10. Dədə Qorqud

11. Evin kişisi

12. Əmək və qızılgül

Mükafatları

1. Azərbaycan SSR xalq artisti

2. Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri Fərmanı

3. "Şərəf nişanı" ordeni

4. "Oktyabr inqilabı" ordeni

Tofiq Tağızadə 27 avqust 1998-ci ildə vəfat edib. 24 yanvar 2019-cu ildə Azərbaycan prezidenti Tofiq Tağızadənin 100 illik yubileyinin qeyd edilməsi haqqında sərəncam imzalayıb.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.02.2026)

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Müasir dövrümüzdə "5-ci kolon" termini müxtəlif xəbərlərdə və digər informasiya mənbələrində olduqca geniş yayılmışdır. Məsələ burasındadır ki, bu termini çox vaxt  bir çox məşhur aktyor, musiqiçi, parlament üzvü və sadəcə tanınmış şəxslərə  öz ölkələrinin siyasətinə açıq şəkildə qarşı çıxmağa başlayanda işlədirlər. Əsas məsələ "5-ci kolon"un təxribat, xəyanət və ölkəsinə qarşı ümumi düşmənçilik anlamına gəlməsidir. Bəs bu ifadə necə yaranmışdır və niyə 5-ci kolon adlanır?

Bu ifadə ilk dəfə təxminən 90 il əvvəl İspaniyada səsləndirilmişdir. 1936-cı ildə İspaniyada respublikaçılar və frankoçular arasında Vətəndaş müharibəsi başlayır. Respublikaçılar tərəfində hökumət qüvvələri, onların müttəfiqləri arasında SSRİ, Fransa və Meksika kimi ölkələr var idi. Fransisko Frankonun başçılıq etdiyi millətçi və sağçı qüvvələin müttəfiqləri isə Almaniya və İtaliya idi. Müharibə kifayət qədər uzun müddət - 3 il davam edir və frankoçuların qələbəsi ilə başa çatır.

Frankoçuların əsas məqsədi İspaniyanın paytaxtı Madridi ələ keçirmək idi. Buna 3 il ərzində bir neçə dəfə cəhd edilsə də, lakin heç biri uğurlu olmayır. "5-ci kolon" ifadəsi məhz frankoçuların Madridə ilk hücum cəhdi zamanı yaranır. Bu ifadəni isə   Emilio Mola Vidal adlı bir general işlədib.

Bir dəfə o demişdi: "Noyabrın 7-də “Qran Via”da qəhvə içəcəyəm. Dörd kolon mənimlə, beşincisi isə Madriddə olacaq."

"5-ci kolon" dedikdə general nəyi nəzərdə tuturdu? General Emilio Mola qoşunlarını Madridə apararaq onları hər biri müxtəlif istiqamətlərdən irəliləyən dörd kolona bölür.  Beşinci kolon artıq Madriddə idi və məhz hökumətdən narazı olanlardan, hər cür gizli agentlərdən və digər frankoçu tərəfdarlarından ibarət idi. General qoşunların paytaxta müxtəlif istiqamətlərdən yaxınlaşdığı zaman şəhərin içərisindəki bu kolonun, yəni “5-ci kolon”un ona böyük kömək edəcəyinə ümid edirdi. Məhz Madridə bu hücumdan sonra o dövrün yerli mediasına bu ifadə uğurla nüfuz etməyə başlayır və ondan sonra bütün dünyaya yayılmağa başlayır.

Şübhəsiz, hər ölkədə 5-ci kolon var. Allah xalqları və dövlətləri onlardan hifz etsin.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.02.2026)

Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bəzi adlar bizə tanış gəlmir. Həddindən artıq informasiya bolluğunda bəzən ən zərurilər diqqətdən kənarda qalır.

Haqqında söhbət açacağım şəxs düz 121 il bundan əvvəl dünyaya gəlib. O, dövrünün tanınan ədibi olub. Azərbaycan tarixinin ən mürəkkəb və ağrılı illərini yaşayıb. Kürəkçay, Gülüstan və Türkmənçay müqavilələri, torpaqlarımızın Çar Rusiyası tərəfindən ikiyə parçalanması onun da ömründə şırımlar açıb.

Mirzə İsmayıl Qasir 1805-ci ilin 7 fevralında indiki Ağdaş rayonunun Ləki kəndində anadan olub. Yetkinlik yaşında Mirzə İsmayıl doğma kəndini tərk eləyir, sonradan həyat onu Kazan Universitetinin hüquq fakültəsində təhsilini davam etdirməyə aparacaq, təhsil aldıqdan sonra o, Lənkərana köçüb orada 2-sinifli ibtidai məktəbdə ana dili və şəriətdən dərs deyəcəkdi. Amma buna kimi onun həyatında bir Cənubi Azərbaycan dönəmi də var idi.

12-13 yaşlarında Cənubi Azərbaycanın Əhər qəsəbəsində yaşayan bacısıgilə getmiş və təhsilini davam etdirmişdir. 4 il burada oxuduqdan sonra Təbrizə getmiş, ərəb və fars dillərini, ədəbiyyat və fəlsəfəni mənimsəmişdir. Onun ədəbi fəaliyyətə başlaması da bu dövrə təsadüf edir.

Qasir şeirlərində təşbih, istiarə, mübaliğə, təzad, təkrir, kinayə, bədii sual, atalar sözləri və zərbi məsəllər kimi ədəbi-bədii fiqurlar işlətmiş, əsərlərinin forma, məzmun və şəkil xüsusiyyətləri onlarda ifadə olunan əhval-ruhiyyəyə uyğun olaraq həzəc, rəməl, xəfif, müzare, mürtəc, rəcəz, təqarib və s. bəhrlərdə yazılmışdır.

Qasir həm də rus dilini və rus ədəbiyyatını öyrənməyə maraq göstərmişdir. 1840-cı ildə Qaradonlu (indiki İmişli rayonu) Sərhəd İdarəsində tərcüməçi vəzifəsinə təyin olunmuşdur.

Əsas qəzəlləri

1. Bos ki, əhsəndir yüzün heç nəqşi-digər istəməz

2. Dil meylini bir türreyi-şəbgirə salıbdır

3. Əgər zəmanədə min mahruy dilbər, ola

4. Gördüm yenə cananımı canan arasında

5. Həmişə könlüm ol məhparənin vəslini yad eylər

6. Şükrlillah ki, dünən bağ ara xürrəm idim

7. Qönçə görsə ləbini ağzını pünhan eylər.

 Mərsiyəsi

Bu gecə Fatimənin didəsi gıryan olacaq.

Mirzə Qasir 1900-cü ilin 19 sentyabrında Lənkəranın Sütəmurdov kəndində vəfat etmişdir. Allah rəhmət eləsin.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.02.2026)

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyinin sədri Ülvi Mehdiyev Dünya Hökumətləri Sammiti çərçivəsində “Bürokratik maneələrin aradan qaldırılması, real nəticələrin əldə edilməsi – sıfır bürokratiyaya aparan yol” adlı panel sessiyada çıxış edib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına ASAN-dan verilən məlumata görə, Ülvi Mehdiyev qeyd edib ki, ölkəmizdə dövlət xidmətləri islahatları Azərbaycan Prezidentinin təşəbbüsü ilə 2012-ci ildə yaradılmış “ASAN xidmət” üzərində qurulub və bu model bürokratiyanın azaldılması, şəffaflığın və vətəndaş məmnuniyyətinin təmin olunmasına xidmət edir. Həmçinin, “ASAN xidmət”in həm yerli, həm də beynəlxalq müstəvidə  etibarlı və tətbiq oluna bilən model kimi tanındığı və bu gün yüksək vətəndaş məmnunluğu ilə effektiv nəticələr təqdim etdiyi auditoriyanın diqqətinə çatdırılıb.

Sammitin növbəti günündə Dövlət Agentliyinin sədri “Süni intellekt dövründə insan resurslarının gələcəyinin formalaşdırılması” adlı dəyirmi masa müzakirəsində də çıxış edib. Vurğulanıb ki, süni intellektdən dövlət qulluqçularının səmərəliliyini artırmaq, qərarvermə proseslərini gücləndirmək və xidmət keyfiyyətini yüksəltmək üçün strateji alət kimi istifadə edilməlidir.  Dəyirmi masada 15-dən çox ölkənin yüksək səviyyəli rəsmiləri çıxış ediblər.

Dünya Hökumətləri Sammiti zamanı BMT-nin Baş katibinin iqtisadi və sosial məsələlər üzrə müavini ilə görüş keçirilib. Görüş 2024-cü ildə Dövlət Agentliyi ilə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı arasında imzalanmış Töhfə Sazişinin icrasının müzakirəsi və bu çərçivədə həyata keçirilməsi planlaşdırılan fəaliyyətlər məqsədilə gerçəkləşib. Bu çərçivədə BMT rəsmisi Dövlət Agentliyi ilə əməkdaşlıqdan məmnunluğunu ifadə edib və “ASAN xidmət”in dövlət xidmətlərinin göstərilməsi sahəsində nümunəvi fəaliyyətini xüsusi vurğulayıb.

Dövlət Agentliyinin nümayəndə heyəti Sammit çərçivəsində Azərbaycan Respublikasının Baş nazirinin müavini Samir Şərifovun çıxış etdiyi “Yeni İpək Yolu” Forumunda da iştirak edib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.02.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Xatırlayırsınız, 2023-cü ilin 6 fevral tarixində Türkiyənin Kahramanmaraş vilayətində baş verən və əsrin ən ağır təbii fəlakətlərindən biri kimi tarixə düşən güclü zəlzələ on minlərlə insanın həyatını alt-üst etdi. Səhər saat 04:17-də Pazarcıq mərkəzli, 7,7 bal gücündə baş verən zəlzələdən cəmi bir neçə saat sonra – günorta 13:24-də Elbistan mərkəzli ikinci, 7,6 bal gücündə sarsıntı bölgəni yenidən yerlə-yeksan etdi. Kahramanmaraş başda olmaqla Hatay, Qaziantep, Adıyaman və daha bir sıra vilayətləri əhatə edən bu faciə minlərlə insanın həlak olması, yüz minlərlə ailənin evsiz qalması ilə nəticələndi və Türkiyə ilə yanaşı bütün regionu dərin sarsıntıya məruz qoydu.

Azərbaycan dəstəyinə gəldikdə isə hər zaman özünü ön sırada göstərdi.

Ədəbiyyat tarix boyu təkcə fərdi təcrübələri deyil, həm də cəmiyyətin yaşadığı böyük faciələri əks etdirən mühüm vasitə olmuşdur. Türkiyədə baş verən zəlzələlər insan psixologiyası, ictimai həmrəylik və mədəni reaksiyaların ötürülməsi baxımından ədəbiyyatda tez-tez işlənən mövzulardandır.

Azərbaycan Mətbuat Şurasında yazıçı-publisist, Əməkdar jurnalist, pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru  Zemfira Məhərrəmlinin “Nöqtə qədər həyat işığı” adlı hekayəsi 6 fevral 2023-cü ildə Kahramanmaraşda baş vermiş 7,7 bal gücündə zəlzələni mərkəzə alaraq, gənc bir ananın və körpəsinin sağ qalmaq uğrunda apardığı mübarizəni təsvir edir.

Bu tədqiqat sözügedən hekayəni psixoanalitik tənqid, struktur (yapısal) təhlil və izlek (tematik) analiz metodları əsasında araşdıraraq, fərdi travmaların və insan ruhunun fəlakət qarşısındakı dözümünün ədəbiyyat vasitəsilə necə ifadə olunduğunu üzə çıxarmağı məqsəd qoyur. Hekayədə hadisələr xronoloji ardıcıllıqla inkişaf etsə də, zəlzələ anında təqdim olunan şüur axını, detallı təsvirlər və personajların psixoloji dərinliyi dramatik gərginliyi daha da artırır.

Əsas mövzular sırasında ana–övlad bağı, həyatla ölüm arasındakı mübarizə, ümid, inam, ictimai həmrəylik və humanitar yardım xüsusi yer tutur. Hekayənin baş qəhrəmanı Ayşə həm fiziki, həm də mənəvi baxımdan sağ qalmaq mübarizəsi aparır; onun körpəsinə bəslədiyi sevgi və qoruma instinkti nəqlin mərkəzində dayanır. Fəlakətin xaotik mühiti itirilmiş zaman–məkan hissi və xilasetmə qruplarının nümayiş etdirdiyi həmrəylik vasitəsilə ümid müstəvisinə daşınır.

Nəticə etibarilə “Nöqtə qədər həyat işığı” fərdi travma ilə ictimai fəlakətin güclü ədəbi ifadəsidir. Hekayə insan iradəsi, ana sevgisi və həmrəylik ideyalarını bir araya gətirərək, ədəbiyyatın həm estetik, həm də etik bir missiya daşıya bildiyini nümayiş etdirir.

Qeyd etmək lazımdır ki, Kahramanmaraş zəlzələsi ilə bağlı bu hekayə Azərbaycan Mətbuat Şurasının üzvü olan yazıçı-publisist, Əməkdar jurnalist, pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru Zemfira Məhərrəmlinin yaradıcılığında xüsusi yer tutur və Azərbaycan ədəbiyyatında qardaş Türkiyənin yaşadığı faciəyə mənəvi dəstəyin bariz nümunəsi kimi dəyərləndirilə bilər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.02.2026)