Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 Bəzən bir qırılma anı var: görünməz, toxunulmaz, amma ruhumuzun dərinliklərində yer sarsıntısı kimi hiss edilən.

İnsan ümidlə yaşayır, sanki içindəki uşaq əlində tutduğu şüşədən bir dünya qurub və onu qorumağa çalışır. Amma bir gün, elə bir an gəlir ki, o şüşə çiliklənir.

Və qəribədir, bu qırılmanın səsi o qədər dərindən gəlir ki, sanki uşaq vaxtlarımızdan bəri içimizdə saxladığımız bir xatirə, bir səs, bir inam parçası paramparça olur.

Ümid nədir? Bir işığın ardınca qaçmaqmı? Yoxsa gözlərini yumub bir səhərin gəlişinə inanmaqmı? İnsan ümid edərkən uşaq kimi saf, xəyalları qədər məsum olur. Amma həyat bəzən sərt olur, çünki dünya yalnız uşaqların nağıllarında ədalətli dir. Böyüdükcə öyrənirik ki, hər şey istədiyimiz kimi getməz, insanlar sözlərində durmaz, arzularımız çırpılıb yerə düşər və biz onlara çatmaq üçün əyildikdə əllərimizi qanadan şüşə qırıntıları ilə rastlaşarıq.

Ancaq bir sual var: ümid sınarsa, insanın özü də sınarmı?

Bəlkə də yox. Bəlkə də hər qırılan ümidin səsi bizə yaşamağın başqa bir formasını öyrədir. Ümidimizin ən dərinlərdən gələn qırılma səsi içimizdəki keçmişin titrəyən əks-sədasıdır. O səs bizi silkələyir, amma eyni zamanda bizə bir həqiqəti xatırladır: biz o səsin sahibiyik, biz o səsi yönləndirənlərik.

Bəlkə də ümidin həqiqi mahiyyəti heç vaxt sınmamaq deyil, hər sınışdan sonra onu yenidən qurmaqdır.

Tək fərq ondadır ki, uşaq vaxtı ümidlərimizi nağıllara bağlayırıq, böyüyəndə isə onları özümüz yaradırıq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Tale elə gətirib ki, 19-cu əsrdə Vətənimiz Azərbaycan ikiyə bölünüb. Arazdan bu yana Rusiya, Arazdan o yana İran torpaqları adlanıbdır. Güneyli Quzeyli Vətənimiz illərdir Araz yanğısıyla yaşamaqdadır.

"Mən gözləməyi və vaxt itirməyi xoşlamıram"  deyən Qulam Məmmədli Arazın o tayındandır...

Qulam Məmmədli 1897-ci il martın 25-də Cənubi Azərbaycanın Təbriz şəhərində anadan olub. İbtidai təhsilini mollaxanada alıb. Sonra Bakı teatr texnikumunda oxuyub. Əmək fəaliyyətinə Aşqabadda kustar emalatxanada dəmirçi kimi başlayıb. Orada Nobel zavodunda fəhlə, İ.İ.Aleksandrov mətbəəsində mürəttib işləyib. Türküstan cəbhəsi Birinci Ordunun siyasi şöbəsi nəzdində olan mətbəədə mürəttib, müsəlman teatr truppasında aktyor, Dövlət mətbəəsində mürəttib olub.

1923-cü ilin iyun ayında Bakıya köçüb "III İnternasional" mətbəəsində mürəttib, "Kommunist" qəzeti redaksiyasında şöbə müdiri, "Kəndli qəzeti"ndə redaktor müavini, "Azərbaycan kolxozçusu" qəzetinin redaktoru, Azərbaycan KP MK yanında "Kommunist" nəşriyyatının direktoru, "Yeni yol" qəzetinin redaktoru, "III İnternasional" mətbəəsinin sex müdiri, "Kommunist" qəzeti redaksiyasında kütləvi şöbə müdiri, respublika radio komitəsinin uşaq verilişləri redaksiyasında baş redaktor olub. İkinci Dünya müharibəsi dövrü səfərbərliyə alınıb.

Tbilisidə Qafqaz cəbhəsi siyasi şöbəsində ədəbi işçi, Təbrizdə azərbaycanca buraxılan "Vətən yolunda" qəzeti redaksiyasında ədəbi işçi, Bakıda Azərbaycan SSR Radio Komitəsində xarici verilişlərin baş redaktoru, yenidən Təbrizdə çıxan "Vətən yolunda" qəzeti redaksiyasında müdir vəzifələrində işləyib. Bakıya qayıdıb Birləşmiş Nəşriyyat İdarəsində redaktor, Azərbaycan kinostudiyasında ssenari şöbəsinin rəisi, "Kommunist" qəzeti redaksiyasında şöbə müdiri, "Kirpi" satirik jurnalı redaksiyasında məsul katib, sonra baş redaktor vəzifələrində çalışıb.

1959-cu ildə fərdi təqaüdə çıxmış, ikiillik fasilədən sonra Azərbaycan EA Tarix İnstitutunda kiçik elmi işçi, Azərbaycan Mərkəzi Dövlət Ədəbiyyat və İncəsənət arxivində elmi məsələlər üzrə direktor müavini olub. Ədəbi fəaliyyətə toplayıcı və tərtibçi kimi başlayıb. Heyran xanımın, Mirzə Əli Möcüz Şəbüstərinin toplayıb tərtib etdiyi seçilən əsərlərini, "Bəxtiyarnamə"ni ilk dəfə 1945-ci ildə Təbrizdə çap etdirib. "İran Azərbaycanının müasir şairləri", "Səttarxan" şeirlər toplusu, "Mirzə Əli Möcüz", "Xiyabani", "Cənubi Azərbaycan şairləri" antologiyası, "Heyran xanım", "Atmacalar", "Əliağa Vahid. Seçilmiş əsərləri" və s. kitablar onun əməyinin bəhrəsidir.

Əsərləri

- Tüfeyli ocaqları

- Molla Nəsrəddin (salnamə)

- Hüseyn Ərəblinski (salnamə)

- Cahangir Zeynalov (salnamə)

- Azərbaycan teatrının salnaməsi (I hissə)

- Üzeyir Hacıbəyov (albom kitab)

- İmzalar

- Cavid ömrü boyu

- Azərbaycan teatrının salnaməsi (II hissə)

- Üzeyir Hacıbəyov (salnamə)

- Molla Nəsrəddin (salnamə). II çapı

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR əməkdar mədəniyyət işçisi" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR əməkdar jurnalisti" fəxri adı

- "Əmək veteranı" medalı

- 4 dəfə Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fəxri fərmanı

- "50 il" partiya veteranı nişanı

- "Qızıl qələm" mükafatı

- M. F. Axundov adına ədəbi mükafat (Azərbaycan Yazıçılar İttifaqı)

Qulam Məmmədlinin şəxsi arxiv materialları Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun fondunda qorunur. Zəngin yaradıcılıq yolu keçən Q.Məmmədli uzun illər məhz bu elm ocağının oxu zalından bəhrələnib, sonda ərsəyə gətirdiyi materialların əlyazmalarını, qeydlərini də Əlyazmalar İnstitutuna təhvil verib.

İnstitutun Şəxsi arxivlərin tədqiqi şöbəsinin aparıcı elmi işçisi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Afaq Əliyeva Qulam Məmmədli barədə bunları danışır:

“Dövrünün mürəkkəb ictimai-siyasi hadisələrinin canlı şahidi, milli-mədəni irsimizin tədqiqi, toplanılması, nəşri və təbliği sahəsində müstəsna xidmətləri olan ədəbiyyat, mətbuat və teatr tarixi araşdırıcısı, salnaməçi, mətnşünas, təzkirəçi, biblioqraf, nasir, publisist kimi çoxşaxəli fəaliyyət göstərən Qulam Məmmədli qeyri-adi fitri istedadı, zəhmətsevərliyi, fədakarlığı sayəsində əsl ziyalı, vicdanlı vətəndaş idi.

 Elmi dərəcəsi, ali, hətta tam orta təhsili olmayan Q.Məmmədli bir insan ömrünə sığmayan zəngin yaradıcılıq yolu keçib. Həqiqətən də vaxtının hədər getməsini xoşlamayan Qulam müəllim yaşadığı ömrün nəinki hər ilindən, hər ayından, hətta hər günündən belə bir qənimət - ömrün son günü kimi yararlanmağa tələsən böyük tədqiqatçı idi. 1914-cü ildən Aşqabadda nəşriyyat və mətbuat aləminə adi köməkçi kimi daxil olan Q.Məmmədli sonralar mürəttiblik etmişdi.

 O, 16-17 yaşlarından Bakıda Cəfər Bünyadzadənin redaktorluğu ilə nəşr olunan "Tuti" satirik məcmuəsində və Aşqabaddakı "Mavərayi-bəhri-Xəzər" qəzetində ilk yazılarını dərc etdirmişdi. İllər keçdikcə mürəttiblikdən, kiçik müxbirlikdən başlanan bu yol onu "Kəndçi qəzeti", "Yeni yol", "Kommunist", "Vətən yolunda", "Azərbaycan kolxozçusu", "Kirpi" və digər mətbuat orqanlarında peşəkar jurnalist kimi redaktorluğa qədər ucaltmışdı.

Q.Məmmədli nəşrə hazırladığı təzkirə, biblioqrafik göstərici və salnamə materiallarının toplanılması prosesində ədəbiyyat, teatr, mətbuat tarixi ilə bağlı əldə etdiyi hər yeni tapıntını, naməlum faktı elmi ictimaiyyətə ilk olaraq "Axtarışlar, tapıntılar", "Açılmamış səhifələr" və bir sıra müxtəlif rubrikalar altında mətbuat vasitəsilə çatdırırdı. 1941-1946-cı illərdə Tiflisdə və Təbrizdə ordu qəzetlərində işləyərək həm də ədəbiyyat tədqiqatı ilə  məşğul olurdu.

Qısa müddətdə əldə etdiyi zəngin materiallar onu mətnşünas kimi fəaliyyət göstərməyə yönəltmişdi. Bu sahədə ona əsas işi ticarət olsa da, ömrü boyu öz vəsaiti hesabına fars, ərəb və türk (Azərbaycan) dillərində 3692 nadir əlyazma və çap kitabları toplayan Hacı Məhəmməd ağa Naxçıvani yardımçı olmuşdu. "Heyran xanım", "Mirzə Əli Möcüz. Seçilmiş əsərləri", Fədainin "Bəxtiyarnamə"si bu illərin ilk mətnşünaslıq işləridir.

Sonralar bu işin davamı olaraq "İran Azərbaycanının müasir şairləri", "Səttar xan" şeirlər toplusu, "Xiyabani", "Cənubi Azərbaycan şairləri antologiyası", Qılman İlkinlə birgə tərtib etdiyi "Qızıl səhifələr" sənədlər toplusu, "Atmacalar", "Əliağa Vahid. Seçilmış əsərləri", "Qapı oğrusu", "Məhəmmədəli Mənafzadə Sabit. İbrət güzgüsü: Şeirlər, hekayələr və məqalələr" kitabları nəşr olunmuşdu…”

Qələm ustası 1994-cü il noyabrın 18-də Bakıda vəfat edib. II Fəxri Xiyabanda dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.03.2026)

Əli Çağla,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan təmsilçisi

Portalımızın Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində təqdim etdiyimiz şair Xoyda yaşayan Məryəm Qurbanzadədir.

Məryəm Qurbanzadə

Xoy

V

Biz də sevdalandıq

Biz də şeir yazdıq

Biz də üsyan yandırdıq boğazlarımızda

Amma

“Sevdada erkək olmalısan” – dedilər.

“Şeirdə kişi olmalıdan” – dedilər.

“Səsin boğazında sınmalıdır” – dedilər

Və

Ayaqlarımızın altındakı cənnətə yol tapmaq üçün

Qorxuluq qoydular

Göyərməmiş tarlaların ortasında bizi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 (25.03.2026)

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Beyləqan-İmişli təmsilçisi,

Şəhərin üzərinə axşam enirdi. Günəşin son işıqları pəncərələrdə titrəyir, sanki hər şüşədə başqa bir talenin kölgəsi yaşayırdı. Küçələr yorğun idi, insanlar tələsirdi, amma bu tələsik addımların altında çox zaman susdurulmuş hekayələr gizlənirdi.

Ən ağır hekayələr isə səssiz qalanlardır.

Ah kimi.

Gülnaz həyatın ona verdiyi imkanlarla yüksəlmişdi. Onun pulu vardı, mövqeyi vardı, çevrəsində hörməti — ya da daha doğrusu, çəkindiyi bir nüfuz vardı. İnsanlar onun yanında sözlərini seçir, onun baxışından çəkinirdi.

O isə buna öyrəşmişdi.

Hətta bundan zövq alırdı.

Zaman keçdikcə onun daxilində görünməz, amma sərt bir hiss böyüdü:

təkəbbür.

Artıq onun üçün istək ilə həqiqət arasında fərq qalmamışdı. O, nəyisə istəyirdisə, bu artıq kifayət idi. Onun dünyasında “olmamalıdır” deyilən bir şey yox idi.

Xüsusilə də… başqasına aid olan şeylər.

Aylin və Arman.

Onlar bir-birini sevirdi.

Bu sevgi nə səsli idi, nə də nümayişkaranə. Amma dərin idi. Onların baxışlarında bir inam, bir sakitlik vardı. Sanki həyatın bütün çətinliklərinə baxmayaraq, bir-birinə yetərli idilər.

Gülnaz bu sakitliyi görəndə içində narahatlıq oyandı.

Bu hiss sevgi deyildi.

Bu, sahib olmaq ehtirası idi.

O qərar verdi.

Bu sevgi bitəcək.

Bu dəfə o, incə oyunlarla kifayətlənmədi.

Armanın qarşısına başqa bir həyat qoydu — daha rahat, daha zəngin, daha parlaq. Onun indiyə qədər xəyal edə biləcəyi hər şey bir anda əlçatan oldu.

— “Hər insan daha yaxşı yaşamağa layiqdir,” — dedi Gülnaz sakit səslə.

— “Bəzən insan hisslərini yox, gələcəyini seçməlidir.”

Bu sözlər Armanın daxilində iz buraxdı.

Eyni zamanda Aylinin həyatı ağırlaşmağa başladı.

Qapılar üzünə bağlandı. İmkanlar azaldı. Həyat onu sıxmağa başladı.

Bu, təsadüf deyildi.

Bu, görünməyən bir müdaxilə idi.

Aylin müqavimət göstərdi.

Sevgisinə tutundu.

Amma həyat yalnız hisslərlə davam etmir.

Bir tərəfdə sevgi, digər tərəfdə yaşamaq mübarizəsi…

Bəzən insan seçim etmir.

Sadəcə məcbur qalır.

Arman isə iki yolun arasında qaldı.

Bir tərəfdə Aylin — sevgi, səmimiyyət, sadəlik.

Digər tərəfdə isə rahatlıq, imkan, “daha yaxşı gələcək”.

Günlərin birində o, tək oturarkən pıçıldadı:

— “Sevgi ilə yaşamaq çətindir… amma sevgisiz yaşamaq daha rahatdır…”

Bu cümlə onun dönüş nöqtəsi oldu.

O, Aylindən uzaqlaşdı.

Əvvəl sözlər azaldı.

Sonra görüşlər.

Sonra isə… bağ özü qırıldı.

Aylin getdi.

Səssizcə.

Arxasında qırılmış bir ürək qoyaraq… amma özünü itirmədən.

Gülnaz qalib gəldi.

Arman onunla evləndi.

Toy böyük idi. Parlaq idi. Hər şey yerli-yerində idi.

Kənardan baxanda bu, uğurun zirvəsi kimi görünürdü.

Amma o zirvədə nəfəs almaq çətin idi.

Çünki orada sevgi yox idi.

Evliliklərinin ilk günlərindən hiss olunurdu:

bu münasibət qurulmuşdu…

amma doğulmamışdı.

Arman dəyişmişdi.

O artıq əvvəlki kimi gülmürdü. Onun baxışlarında bir boşluq vardı. Bəzən saatlarla pəncərəyə baxır, sanki keçmişi ilə danışırdı.

Gülnaz bunu görürdü.

Amma qəbul etmirdi.

Bir gün o soruşdu:

— “Sən hər şeyə sahibsən. Niyə yenə narahatsan?”

Arman sakitcə cavab verdi:

— “Hər şeyə yox…”

— “Nəyə?”

Uzun bir sükutdan sonra dedi:

— “Ən vacib olana.”

Bu sözlər Gülnazın içində çat yaratdı.

Amma artıq gec idi.

Zaman keçdi.

Pul vardı.

Rahatlıq vardı.

Amma evdə istilik yox idi.

Bir gün Arman dedi:

— “Sən məni qazandın… amma qəlbimi yox.”

Bu cümlə hər şeyi bitirdi.

Və bir gün o getdi.

Səssizcə.

Necə gəlmişdisə, eləcə də.

Gülnaz tək qaldı.

Onun həyatı əvvəlki kimi görünürdü — parlaq, zəngin, dolu.

Amma içində böyük bir boşluq vardı.

O, aynaya baxdı.

Orada qalib yox idi.

Orada hər şeyi əldə edib… ən vacibini itirən biri vardı.

İllər sonra o, Aylini gördü.

Aylin sadə yaşayırdı. Həyat ona çətinliklər vermişdi, amma onu sındıra bilməmişdi.

Onun gözlərində sakitlik vardı.

Bu sakitlik — özünü itirməməyin mükafatı idi.

Gülnaz titrəyən səslə dedi:

— “Mən səndən hər şeyi aldım…”

Aylin sakitcə cavab verdi:

— “Yox. Sən məndən heç nə almadın… sadəcə özündən çox şey apardın.”

Bu sözlər sükutda ağır bir həqiqət kimi qaldı.

Gülnaz anladı:

İnsan başqasının yolunu dəyişə bilər.

Onun sevgisini əlindən ala bilər.

Onun həyatına müdaxilə edə bilər.

Amma bunun əvəzində həyat…

onun daxilini boşaldar.

Və o boşluq…

nə pulla dolur,

nə mövqe ilə,

nə də gecikmiş peşmançılıqla.

Şəhərin üzərində külək yenə əsirdi.

Sanki görünməyən bir səs pıçıldayırdı:

Ah yerdə qalmır…

Xüsusilə də…

sevgidən vaz keçəndə,

və ya başqasının sevgisini əlindən alanda.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.03.2026)

İlkin Vəliyev,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Salam hər vaxtınız. Xatırlayırsınızsa, öncələr mən də “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının müəlliflərindən idim. Uzun müddətdir həmkarlarıma qoşula bilmədiyim üçün məyusam. Hərbi xidmətdəydim və hal-hazırda da elədir. İndi bir şeir təqdim etmək istəyirəm. Onun üçün də bir vaxt ayırıb oxusanız sevinərəm.

(22.03.2026)

MƏN HARDAN BİLƏYDİM

Mən haradan biləydim, bu qədər ağır,

bu qədər çətinmiş həyatın yükü.

Hərdən zəiflər də gəlib sonunda,

güclünün, böyüyün biləyin bükür.

Mən haradan biləydim qəhrəmanların,

əslində oyuncaq olmadığını.

İnsan çox sonradan fərqinə varır

insanın əbədi qalmadığını.

Mən haradan biləydim, ayağı sıxan

başmağım, qoyular qapımın üstə.

Qəlbdən çıxan sözlə, dildən çıxan söz,

nə əlac etsən də düşmür üst-üstə.

Mən haradan biləydim, haradan biləydim

gün gələr özümdən zəif olaram.

Alim məclisində susqun durarkən,

öz kiçikliyimdən böyük qalaram.

Mən haradan biləydim, sevilməyin də

sevməkdən də böyük çətinliyi var.

Fəqət sevgilərin verdiyi əmri

yetirməyə bilməz heç bir ixtiyar.

Mən haradan biləydim, soruşma daha!

öz başım dinc olsun, yanmasın əlim.

Deyilən hər şeyə cavab verərəm…

-Sən Allah nə bilim, axı nə bilim?!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.03.2026)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Orxan Fikrətoğlu da 60 illik bir yol qət etmiş oldu...

Xarakterli adamdır. Başqalarına həsəd aparmağı xoşlamır, həmişə öndə olmağa çalışır. Münasibətlərində həvəsləndirici və idarəedici xüsusiyyətlərə malikdir, əməkdaşlıqda özünü güclü şəkildə təsdiq etməyi bacarır. Tükənməz enerjisi var. Özünə güvənən, iradəli və inadkardır. Xeyirxahlığına, əliaçıqlığına, mərhəmətinə söz ola bilməz...

 Əgər onunla birlikdəsinizsə, ən yaxşı və keyfiyyətli məkanlara gedəcəyinizdən şübhəniz olmasın. Ən sıxıntılı vaxtlarında belə irəli çıxmağı bacarır. Çox diqqətlidir, təyin olunan görüşlərə gecikməyi sevmir. Əzmkar və çalışqandır. Hər hansı bir söhbət əsnasında, onun özünə arxayın tonda çıxış etməsi sizi təəccübləndirməsin. Sadəcə, bunu bilin ki, o, öz ağlına və fəhminə güvənən adamdır. Soy-kökünə bağlı, adət-ənənələrə sədaqətlidir...

Deyir ki:- “Mən Bakı şəhərində anadan olmuşam. Amma əslən Şamaxı rayonundanam. Şamaxının Sarıtorpaq məhəlləsindənik. Atam Şamaxıda dünyaya göz açıb. Bilməyənlər üçün deyim ki, "Şamaxı, ay Şamaxı" mahnısının sözləri atama məxsusdur. Ümumiyyətlə, biz ailə olaraq Şamaxıya çox bağlı olmuşuq. Qan bağlılığımız var. Qohumlarımızın əksəriyyəti indi də Şamaxıda yaşayır. Nəslimizin bir qolu da Çarhan kəndindəndir. Sabirabad rayonunun Qalağayın inzibati ərazisində şamaxılılar yaşayır. Orada da qohumlarımız var. Hətta sizə maraqlı bir fakt söyləyim: Suriyada və İraqda belə, Şamaxıdan köçmüş qohumlarımız var. Bir sözlə şamaxılıyam və Şamaxıya bağlılığım genetikdir...”

Ölkəmizdə çox adam onu jurnalist kimi tanısa da, əslində yazıçı, ssenarist və həm də rejissordur. Ədabazlıqdan, təkəbbürdən uzaq, qürurlu və məğrurdur. Köhnə kişilərə xas olan bir sıra xüsusiyyətləri özündə əxz edə bilib. Artıq danışmağı, ona aid olmayan məsələlərə müdaxilə etməyi xoşlamır. Necə deyərlər, yerini bilən adamdır...

“Düşünürəm ki, təkəbbür, özündən razılıq insanı inkişafdan saxlayan birinci amildir. Mən azad mühitdə, əxlaqlı bir məhəllədə böyümüşəm, o məhəllədə ki, başqasının qadınına baxmırdılar, başqasının arxasınca danışanı cəzalandırırdılar. Yəni, yazılmamış qanunların işlədiyi məhəllədə böyümüşəm və orada qazandığım əxlaqı bu günə qədər də qoruyub saxlayıram. O əxlaqda özündənrazılıq, təkəbbür əskiklikdir.”- söyləyir...

O, 1966-cı ilin mart ayının 21-də Bakı şəhərində dünyaya gəlib. Orta təhsilini başa vurduqdan sonra Moskva şəhərindəki Maksim Qorki adına Dünya Ədəbiyyatı İnstitutunu bitirib. Əmək fəaliyyətinə kinoda işıqçı kimi başlayıb. Müxtəlif dövrlərdə Cəfər Cabbarlı adına “Azərbaycanfilm” kinostudiyasının, Dövlət kino komitəsinin, “AzərTelefilm”in, “Günay” qəzetinin baş redaktoru işləyib. Dövlətlər arası “MİR” teleşirkətinin direktor müavini, “Mozalan” satirik kinojurnalının direktoru və “ANS” teleşirkətinin baş icmalçısı olub. On beş bədii, üç publisitik kitabın müəllifi, onlarla bədii filmin ssenaristidir. Əməkdar incəsənət xadimi fəxri adına layiq görülüb...

Deyir ki:- “Məncə, jurnalistika avantüra ilə ədəbiyyatın qarışığıdır. Həsən bəy Zərdabidən üzü bu tərəfə Azərbaycanda jurnalistika institutut olaraq hələ formalaşmayıb. Jurnalistika fəlsəfədirmi, ədəbiyyatdırmı, hələ bilinmir nədir. Məsələn, mən xəbər dilinə virus salmışam- indi xəbərdə ədəbiyyat dili, ironiya, Mirzə Cəlil gerçəkliyi var. Məndən əvvəl xəbər dili belə danışılmırdı, “Zorxana” ilə başladı. Bəlkə də bu, peşəkar jurnalistikadan sapmadır. Ancaq bu mənim yolumdur. Xəbəri loru dildə, asan dildə çatdırmaq... Bir sözlə, povestlərimi, romanlarımı kənara qoyub televiziyaya gəldim. Niyə gəldim? Çünki kənarda qala bilmirdim. Azərbaycanlının atadan övlada qalan ən böyük varı hüquqi, sivil dövlət ərazisi yaratmaqdır və mən bununla məşğulam, bunu əlimdə silah edə bilməzdim ki? Bilirsinizmi, mən Rusiyada təhsil almışam. İstəmirəm ki, biz yenidən kiminsə tapdağı altında olaq. İqtisadiyyatımız dirçəlir, iqtisadiyyatın dirçəlməsindən istifadə edib ruhaniyyətimizi də dirçəltməliyik, çünki böyük sənətlər böyük saraylarda yaranır. Nə deyirsinizsə deyin. Şirvanşah sifariş verməsəydi Nizami “Leyli və Məcnun”u, Firdovsi “Şahnamə”ni yazmayacaqdı. Bax, bu gerçəkliklər var...”

İlk hekayəsi 1981-ci ildə “Kirpi” jurnalında çap olunub. Ondan sonra dövrü mətbuatda yüzlərlə hekayə, povest və publisistik yazılar çap etdirib. Əsərləri İran, Türkiyə, Bolqarıstan, İsveç və bir sıra dünya ölkələrində nəşr olunub. "Yeddi" romanı Almaniyada mükafata layiq görülüb. Onun hekayələri OKSFORD Universitetinin dərsliklərinə salınıb. Bir sıra Respublika mükafatları laureatıdır. Hekayələri "Dünya Nəsr Antalogiyasına" düşüb. "TAS", "Qıyığın ölümü", "Şəkilçi və şəkilçi" pyesləri ölkə teatrlarında səhnələşdirilib. 2023-cü ildən mədəniyyət nazirinin müşaviridir. Arada Azərbaycan Respublikası Kino Agentliyinin baş direktoru vəzifəsini də icra edib...

Bəli, budəfəki söhbətimin qəhrəmanı, unudulmaz şair Fikrət Sadığın yadigarı- Orxan Fikrətoğludur. Martın 21-i, baharın ilk günündə Orxan bəyin 60 yaşı tamam oldu. 60 rəqəmi adətən zamanın ölçülməsində istifadə olunur, yəni 60 saniyə dəqiqəni, 60 dəqiqə isə saatı tamamlayır. Bu rəqəm mələklərin Numerologiya sistemində həmçinin harmoniya, sabitlik, tarazlıq, məsuliyyət və balansı ifadə edir. Nə isə, Orxan Fikrətoğlunu 60 yaşı münasibətilə təbrik edirik. Çox yaşasın!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.03.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Bu gün “Maraqlı söhbətlər” rubrikamda bir yəhudi əhvalatını danışacağam. Çox ibrətamiz əhvalatdır, biləsiniz.

1920-ci illərin ortalarında bir gənc yəhudi Nyu-Yorkda məşhur bir ravvinin yanına gəlib dedi ki, Talmudu öyrənmək istəyir.

– Sən arameycə bilirsən? – ravvin soruşdu.

– Xeyr.

– Bəs ivritcə?

– Xeyr.

– Bəs uşaq vaxtı Tövratı oxumusan?

– Xeyr, rabbi. Lakin siz narahat olmayın. Mən Berkli Universitetində fəlsəfəni bitirmişəm və indicə Sokrat məntiqi üzrə elmi işimi müdafiə etmişəm. İndi isə idrakımdakı boşluqları doldurmaq üçün Talmudu öyrənmək istəyirəm.

Ravvin dedi:

– Sən Talmudu öyrənməyə hazır deyilsən. Bu, insanlar tərəfindən yazılmış ən dərin məzmunlu kitablardan biridir. Amma sən təkid edirsən deyə, sənin üçün məntiq üzrə bir test keçirəcəyəm. Əgər öhdəsindən gəlsən, səninlə məşğul olaram.

Gənc razılaşdı və ravvin davam etdi:

– İki nəfər bacadan çıxır. Birinin üzü təmiz, digərinin üzü çirklidir. Bunlardan hansı üzünü yumağa gedəcək?

Gənc filosof təəccübləndi:

– Bu, məntiq testidir?!

Ravvin başını tərpətdi.

– Əlbəttə.

– Üzü çirkli olan! – gənc cavab verdi.

– Doğru deyil. Məntiqi düşün: üzü çirkli olan təmiz üzlü adama baxıb öz üzünün də təmiz olduğunu düşünəcək. Təmiz üzlü olan isə çirkli üzlü adama baxıb elə biləcək ki, onun üzü çirklidir və yuyunmağa gedəcək.

– Maraqlıdır, – gənc dedi. – Daha bir test verin!

– Yaxşı. Yenə iki nəfər bacadan çıxır. Birinin üzü təmiz, digərinin üzü çirklidir. Hansı üzünü yumağa gedəcək? – Ravvin davam etdi.

– Bu dəfə dəqiqdir: üzü təmiz olan!

– Yenə səhvdir. Hər ikisi üzünü yumağa gedəcək. Məntiqi düşün: təmiz üzlü adam çirkli üzlü adama baxıb elə biləcək ki, onun üzü çirklidir və gedəcək yuyunmağa. Çirkli üzlü isə onun yuyunmağa getdiyini görüb anlayacaq ki, öz üzü çirklidir və o da gedəcək.

– Möhtəşəmdir, – gənc dedi. – Mən səhv etdim. Zəhmət olmasa, bir test də verin.

– Yaxşı. Yenə iki nəfər bacadan çıxır. Birinin üzü təmiz, digərinin üzü çirklidir. Hansı üzünü yumağa gedəcək?

– Hər ikisi!

– Yenə səhvdir. Heç biri yuyunmağa getməyəcək. Məntiqi düşün: çirkli üzlü adam təmiz üzlü adama baxıb yuyunmağa getməyəcək. Təmiz üzlü isə onun getmədiyini görüb anlayacaq ki, öz üzü təmizdir.

Gənc kədərləndi:

– İnanın, mən Talmudu öyrənə bilərəm. Xahiş edirəm, bir sual da verin.

– Yaxşı. İki nəfər bacadan çıxır...

– Aman Tanrım! Heç biri yuyunmağa getməyəcək!

– Yenə səhvdir, – ravvin dedi. – İndi başa düşdün ki, Sokrat məntiqini bilmək Talmudu öyrənmək üçün kifayət etmir? De görüm, necə ola bilər ki, iki nəfər eyni bacadan çıxsın və onlardan birinin üzü təmiz, digərinin üzü çirkli olsun? Məgər anlamırsan? Bu sualın özü mənasızdır. Əgər insan bütün ömrünü mənasız suallara cavab axtarmağa sərf edərsə, onda onun bütün cavabları da mənasız olar.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.03.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Bəzən insanın həyatında böyük hadisələr olmur. Günlər sakit keçir, arzular isə səssiz şəkildə böyüyür. Məhz belə həyat hekayələri bəzən ən təsirli kino nümunələrini yaradır. 1976-cı ildə çəkilmiş Çətirimiz buludlardır filmi də sadə insanların həyatını poetik tərzdə təqdim edən və Azərbaycan kinosunda özünəməxsus yeri olan ekran əsərlərindən biridir. Film rejissorlar Nicat Bəkirzadə və Teymur Bəkirzadə tərəfindən ekranlaşdırılmışdır.

Adın simvolikası

Filmin adı ilk baxışdan romantik və bir qədər də metaforik təsir bağışlayır. “Çətirimiz buludlardır” ifadəsi insanın maddi dayaqdan çox, mənəvi sığınacaqlara arxalanmasını simvolizə edir. Burada buludlar həm çətinliklərin, həm də ümidin rəmzi kimi çıxış edir. Rejissorlar bu ifadə vasitəsilə həyatın qeyri-müəyyənliyini və insanın bu qeyri-müəyyənlik içində yaşamaq bacarığını ön plana çıxarırlar.

Sadə insanların dünyası

Film hadisələri dramatik konfliktlər üzərində qurulmur. Əksinə, gündəlik həyatın sakit axarı fonunda personajların daxili aləmi açılır. Obrazlar adi insanlardır — qayğıları, arzuları və narahatlıqları ilə yaşayan insanlar. Onların həyatında baş verən kiçik dəyişikliklər belə filmin emosional yükünü formalaşdırır. Bu yanaşma ekran əsərinə səmimilik və təbii atmosfer qazandırır.

İnsan və ümid

Filmin əsas ideyalarından biri insanın çətinliklər qarşısında ümidini itirməməsidir. Obrazlar müxtəlif problemlərlə üzləşsələr də, həyatın davam etdiyini qəbul edir və daxili güclərini qoruyurlar. Bu, filmin fəlsəfi qatını təşkil edir. Rejissorlar göstərirlər ki, insanın ən böyük dayağı bəzən görünməz — ümid və inam olur.

Vizual sakitlik

Ekran əsərində kamera işi sakit və müşahidəçi xarakter daşıyır. Geniş planlar, təbiət təsvirləri və buludlu səma filmin adındakı metaforanı tamamlayır. Bu vizual həll tamaşaçıya hadisələri tələsmədən izləmək və düşünmək imkanı yaradır. Səssiz pauzalar filmin poetik atmosferini gücləndirir.

Dövrün ruhu

1970-ci illər Azərbaycan kinosunda insan münasibətlərinin incə çalarlarını göstərən filmlər üstünlük təşkil edirdi. “Çətirimiz buludlardır” da bu ənənənin davamı kimi çıxış edir. Film təkcə bir neçə insanın hekayəsi deyil, eyni zamanda dövrün sosial-psixoloji ab-havasını əks etdirir. Sadə həyat, kiçik sevinc anları və qarşılıqlı dəstək filmin əsas xəttini təşkil edir.

Yekun söz

Bəzən insanın ən böyük sığınacağı göy üzünə baxmaq olur.

“Çətirimiz buludlardır” filmi tamaşaçıya bu sadə həqiqəti xatırladır: həyatın çətinlikləri nə qədər çox olsa da, insan ümidlərini qoruduğu müddətdə yoluna davam edə bilər.

Və bəlkə də, bəzən insanın ən möhkəm çətiri elə buludların özüdür.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.03.2026)

 Harun Soltanov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

İnsan niyə içir? Bu sual, sadəcə bir vərdişin və ya həzzin arxasında gizlənən kiçik bir maraq deyil. Bu, bəşəriyyətin varoluşundan bəri cavab axtardığı ən mürəkkəb suallardan biridir. İlk şərab dolu qədəh kiminsə dodaqlarına toxunduğu gündən bu yana, insan içməyin nə olduğunu anlamağa çalışıb.

Biriləri içkiyə sadəcə bir əyləncə kimi baxıb, başqaları isə içki şüşəsinin dibində bütün həyatlarını, arzularını, ümidlərini və hətta məğlubiyyətlərini görüb. Şərab, bəziləri üçün fələyin gərginliyindən bir anlıq qurtuluş, digərləri üçün isə daha dərin bir həqiqətə aparan açar olub.

Tarix boyu içki masaları sadəcə əyləncənin, məstliyin, səfehləşmənin deyil, fikir adamlarının ən səmimi düşüncələrini bölüşdüyü məkanlar olub. İnsanlar sərxoş olanda dürüstləşir, içki onların üzündən maskaları soyur. Sözlər daha aydın olur, hisslər açıq-aşkar görünür. Hətta bu dünyaya tənqidi yanaşan, fələyin ədalətsizliyindən şikayətlənən dahilər belə, içki qədəhini əllərinə alıb, həqiqəti sual ediblər.

Dostoyevski içirdi, çünki bu dünyada ədaləti tapa bilmirdi. Bukovski içirdi, çünki bu cəmiyyətin saxtakarlığını həzm edə bilmirdi. Heminquey içirdi, çünki bu dünyanın reallığı ilə razılaşmaq istəmirdi. Ömər Xəyyam içirdi, çünki həyatın puçluğunu qəbul edib onu gülüşə çevirmişdi.

İçki sadəcə bir maye deyil. İçki, ağrının başqa bir formasıdır. Bəzən bir adam içkini acı bir həqiqəti unutmaq üçün içər, bəzən isə həmin həqiqəti daha yaxşı qavramaq üçün. Kimi içkini bir azadlıq rəmzi kimi qəbul edir, kimi isə onun içində məhv olub gedir.

İçki, zəiflərin qaçışı deyil, çox vaxt güclülərin özlərinə qarşı apardığı bir döyüşdür.

Bəlkə də elə buna görə tarixdəki böyük adların çoxu içirdi. Ömər Xəyyam şərab qədəhini qaldırıb ulduzlara baxaraq "bu dünya bir qədəh şərabdan daha dəyərli deyil" deyirdi. Əliağa Vahid içkinin sərxoş etdiyi hər misrada dərdin və şair ruhunun əzabını çəkirdi. Kefli İsgəndər dünyaya gülərək, hər qədəh şərabla həyatın mənasızlığını satirik bir dildə izah edirdi.

Və biz buradayıq. Onların içkilərinin süzülüb axdığı yolda, onların qədəhlərindən qalxan kölgələr arasında.

İnsan içir, çünki bu dünya ona yetmir. İnsan içir, çünki şərab həqiqəti göstərir, amma onu daha dözülən edir.

Bu yazı, içkinin sadəcə bir içki olmadığını, onun bəşəriyyətin ən qədim fəlsəfi dialoqlarından biri olduğunu göstərmək üçün yazılıb. Bu, bir qaçışdır, amma həm də bir üsyandır. Şərab qədəhini masaya qoymadan, bir anlıq düşün, əziz Oxucum. Sən niyə içirsən? Yoxsa içmədən yaşadığını düşünənlərdənsən?

Bəs sonra? İnsan qədəhi dodaqlarına aparıb, içindəki atəşi ruhuna axıdır və nə baş verir? Unudurmu, yoxsa daha dərindən dərk edir?

Dostoyevski içirdi. Amma onun içkisi sadəcə bir vərdiş deyildi. Bu, həyatla apardığı mübarizənin bir parçası idi. O, içməyə aludə deyildi, lakin hər dəfə həyatın amansız gerçəkliyi onu sıxdıqda, hər dəfə insan təbiətinin iyrənc və ikiüzlü tərəfini görüb dəhşətə gəldikdə, qədəhi əlindən yerə qoymaqda çətinlik çəkirdi.

Onun dünyası bir acizlik dünyası idi. Qumar borcları, epileptik tutmalar, Sibir sürgününün donuqluğu, Rusiyanın zalım reallıqları. O, içirdi, çünki bu dünyada məsumluğa və ədalətə yer olmadığını bilirdi. "Cinayət və Cəza"nın Raskolnikovu, "Qumarbaz"ın Alekseyi, "Cinlər"dəki (əsərin rusca adı:  Бесы [besi] ) nihilistlər. Hamısı onun içində yaşadığı mübarizənin fərqli sifətləri idi.

Dostoyevski üçün içki sadəcə bir həzz mənbəyi deyildi. O, sərxoş olarkən insanın içindəki iblisi daha aydın görürdü. Cəmiyyətin zülmünü, kasıblığın çirkab içində necə süründüyünü, insan ruhunun necə çarəsizcə varlıqla yoxluq arasında sıxıldığını anlayırdı. Və bəlkə də elə bu səbəbdən Dostoyevskinin qəhrəmanları da içirdi. Marmeladov, sərxoş bir şəkildə cəmiyyətin ikrahla baxdığı bir qapını döyüb, qızının fahişəlik edərək qazandığı pullarla evinə dönürdü. O, içirdi, çünki cəmiyyət onu çoxdan unutmuşdu və artıq ayıq qalmağa heç bir səbəb qalmamışdı.

Dostoyevski sərxoşluğun həqiqəti gizlətmədiyini, əksinə, onu daha da kəskin göstərdiyini bilirdi. İçki insanı azad etmir, sadəcə onu həqiqətlə baş-başa buraxır. Onun qəhrəmanları içdiyi zaman yalnızlığı daha dərin hiss edirdilər, həqiqət daha sərt olurdu, vicdan səsi daha bərk səslənirdi.

Bəlkə də Dostoyevski özü də bilirdi ki, insan nə qədər içsə də, həqiqətdən qaça bilməz. Amma yenə də bəzən qədəhi dodaqlarına aparırdı. Çünki bəzi həqiqətləri sərxoş olmadan daşımaq mümkün deyildi.

Bəlkə də içki həqiqətdən qaçış deyildi. Bəlkə də bəzi həqiqətləri anlamaq üçün insanın sərxoş olması lazım idi. Sərxoşluq sadəcə bir kef halı yox, varlığın mahiyyətini dərk etməyə açılan bir qapı idi. Və elə bu səbəbdən, qədəhini qaldırıb dünyaya təbəssüm edən Ömər Xəyyam içirdi.

Amma o, içməyə bədbəxtlikdən yox, həyatın puçluğunu anladığı üçün başladı. O bilirdi ki, bütün həqiqətlər insanı məyus edir, hər fəlsəfi düşüncənin sonunda bir boşluq dayanır. O, bu boşluğa düşməmək üçün içirdi. Onun üçün şərab bir qurtuluş idi, bir üsyan idi. Qəza və qədər qarşısında insanın yeganə cavabı idi.

"Başımda olsa da məstlik havası

Şərab ver, şərabdır ruhun qidası.

Dünya əfsanədir, ovcuma mey qoy!

Ömür bir küləkdir, yoxdur vəfası"

Xəyyam içirdi, çünki bilirdi ki, həyatın qayəsi yoxdur. İnsan doğulur, yaşayır və ölür. Geridə qalan isə heç nədir. Hər şey unudulur, hər şey külə dönür. O halda, nə üçün dərd çəkməli? Nə üçün böyük ideyaların arxasınca qaçmalı? İnsan nə qədər düşünsə də, həyatın sirri açılmayacaqdır.

"Məscidi, namazı, orucu burax,

Dilənçi olsan da, mey iç, kefə bax.

Ey Xəyyam, öldünmü, bil, torpağından

Gah qədəh düzələr, gah kuzə, bardaq."

O, öz fəlsəfəsində nəyi tapmışdı? Heç nəyi. Çünki həyat özü də heç nədən ibarət idi. O zaman, o qədəhini qaldırıb boşluğa gülümsədi. İçki, insanın ən böyük dərdlərinin cavabı deyildi, amma bu dərdlərlə barışmaq üçün bir yoldaş idi.

Bəlkə də insan ağlının ən böyük paradoksu burada idi. Sərxoş olduqca həyatın mahiyyətini daha dərindən anlayırdın. O mahiyyət isə çox sadə idi. Hər şey fanidir.

Ömər Xəyyam içirdi, çünki dünyanın mənasızlığını anlamışdı. Çarlz Bukovski isə içirdi, çünki bu mənasızlığın içində qalmaq çətindi. O, Xəyyam kimi boşluğa gülümsəmirdi. O, boşluğun içində çırpınır, çökür, sonra yenidən qalxırdı. O, içirdi ki, yaşamaq mümkün olsun.

"Əgər içmək bizi məhv edirsə, kim deyir ki, yaşamaq məhv etmir?"  deyirdi Bukovski.

Onun həyatı ucuz pivə barlarında, səfil motellərdə, paslı kranlardan damcılayan suyun səsinə qulaq asmaqla keçirdi. O, bu dünyaya bir uduzmuş kimi gəlmişdi və bir uduzmuş kimi gedəcəyini bilirdi. Amma elə bu gerçəyi qəbul etdiyi üçün qalib idi. Onun üçün həyat bir gülüş qədər mənasız idi. Bəzən acı, bəzən kədərli, bəzən isə quru və çürük.

"Niyə içirəm? Çünki bu dünyada yaşamağın başqa yolunu tapa bilmirəm."

Bukovski içirdi, çünki həyata dair heç bir gözləntisi yox idi. O, böyük idealların, yüksək fəlsəfi düşüncələrin, romantik illüziyaların bir yalan olduğunu çoxdan anlamışdı. Həyat yalnız bir neçə şeydən ibarət idi. Ucuz siqaretlər, kirli otaqlar, bir neçə dəyərsiz qadın, masanın üzərindəki dolu butulka və bir də kağızın üstünə tökülən sözlər. O, içirdi və yazırdı. Çünki ayıq olduqda, dünya daha da iyrənc görünürdü.

"Yalnız sərxoş olanda, insanlar bir az da olsa dözüləsi olurlar."

Bukovskinin içkiyə münasibəti bir üsyan idi. İnsanın öz məhvinə könüllü getməsi, amma bundan qorxmaq əvəzinə, bundan zövq alması. O, içirdi, çünki bilirdi ki, həyatın sonunda onu gözləyən tək şey ölüm və unudulmaqdır.

"İnsan ya ölməyi, ya da içməyi bacarmalıdır."

Ölüm qaçılmaz idi. Bunu bilirdi. Amma ölümə ayıq getmək? Bu, axmaqlıq olardı. Həyatın dibinə qədər enmək, hər çirkabı dadmaq, sonra bir qədəh də qaldırıb öz məğlubiyyətinə gülümsəmək..

Bəlkə də insanın edə biləcəyi yeganə ləyaqətli şey bu idi.

Ömər Xəyyam içirdi, çünki bu dünyanı ciddiyə almırdı. Bukovski içirdi, çünki dünyanın ciddiliyi boğucu idi. Əliağa Vahid isə içirdi, çünki dünya özü ona içməyi öyrətmişdi. O, içirdi ki, bu dünya içində boğulmasın, içirdi ki, bir az unutmaq mümkün olsun. Çünki unutmaqdan başqa çıxış yolu yox idi.

"Gərçi dərd əhli içir badəni can sağlığına,

İçirəm mən onu bir afəti-can sağlığına."

Əliağa Vahid içirdi, çünki sevib yanmaq, sonra kül olmaq nə deməkdir, bilirdi. O, içirdi, çünki hər kəsin “sevgi” dediyi şeyin əslində bir cəza olduğunu görmüşdü. Onun şərabı sadəcə ümidin yoxluğuna deyil, həm də eşqin amansızlığına bir cavab idi.

 "Tərki-adət özü cansağlığının düşmənidir,

Durma iç badəni, ver fikrini cansağlığına"

Vahid içirdi, çünki bilirdi ki, həyat ədalətli deyil. Sevdiyin səni tərk edə bilər, dostların sənə arxa çevirər, zaman səni əzir, xəyalların yavaş-yavaş çürüyür. O, bütün bunların fərqində idi. Amma o, bu həqiqətlərə Bukovski kimi tüpürmürdü, Xəyyam kimi gülümsəmirdi. O, sadəcə bir qədəh də içir və qəzəllər yazırdı.

 "Saqi, bu məclisin eşqilə dolandır badə,

Ömrümüz həsrəti–meylə niyə getsin badə."

İçki Vahid üçün bir mübarizə forması idi. O, bu dünyaya boyun əymədi, əksinə, şərab dolu badəsini qaldırıb onun ədalətsizliyinə meydan oxudu. O, içirdi, amma yıxılmırdı. Qəzəlləri sübut idi. O, sərxoş ola bilərdi, amma ruhu ayıq idi. O, içə-içə dəli olmurdu, içə-içə ağlına daha da yaxınlaşırdı.

"Öz xəlqinə hər kim mey içib versə əziyyət,

Olsun yeri bayquş kimi viranələr içrə."

O, içirdi, çünki bilirdi ki, insanın əllərində heç nə yoxdur. Qismət deyilən şey insanı haraya aparırsa, ora getməli idi. Amma bu yolun sonunda onu gözləyən yalnız ölüm idi. Elə buna görə də, o, ölümü gözləmədi. Onunla oturub bir qədəh də içdi.

 Ernest Heminquey isə içmirdi. O, özü içki idi. Viskinin, absentin, romun içində onun qanı dövr edirdi. O, sərxoşluqla yazır, sərxoşluqla yaşayır, sərxoşluqla döyüşürdü. Onun içkisi sadəcə bir vərdiş deyildi. Bu, onun varlığına çevrilmişdi.

Heminqueyin dünyası sərt idi. Müharibələr, döyüşlər, ölüm, itkilər. O, dünyanın sərtliyini gördü və ona qarşı dözümlü olmaq üçün içməyə başladı. Amma onun içməsi Bukovski kimi nihilistik bir təslimiyyət deyildi. Heminquey içirdi, çünki savaşçının, sərt kişinin, həyatın üzünə gülən adamın içməsi lazım idi.

O, deyirdi:

"Həmişə ayıq yaz, amma sərxoş düzəliş et."

Bu sözlərdə həm zarafat, həm də həqiqət vardı. Heminquey üçün içki, sadəcə içmək deyildi. Bu, həyatın absurdluğuna qarşı bir meydanoxuma idi.

 Heminqueyin içməsi, macəralarının bir hissəsi idi. O, viski stəkanını qaldıranda, sanki bir ov tüfəngini qaldırırdı. O, içməyə oturanda, sanki bir döyüşə girirdi.

İspaniya ilə vətəndaş müharibəsində içdi. Müharibənin içində belə, içki onu tərk etmədi. Əksinə, hər güllə səsi ilə bir qurtum daha içdi.

Afrikada ov edərkən içdi. Çünki bir ovçu üçün içki, qandan və tərdən sonra gələn yeganə rahatlıq idi.

Kübalı balıqçılarla içdi. Çünki dənizin ortasında bir fincan rom, həyatın qısalığını anlamağın ən gözəl yoluydu.

Parisdə yazarkən içdi. Çünki ədəbiyyat və viski, ən qədim sevgililər idi.

O, sadəcə yazıçı deyildi. O, bir döyüşçü idi. O, güllə yaralarıyla, qırılmış sümüklərlə, qanlı knyaz hekayələri ilə dolu bir həyat yaşadı. İçki isə bu həyatın fon musiqisi idi. Viski, qan və mürəkkəb Heminqueyin həyatını yazan üç tərkib hissə idi. Heminquey üçün içki, sadəcə əyləncə deyildi. Bu, ölümə qarşı sonuncu silah idi. O, içərək yaşadı, içərək sevişdi, içərək ovladı, içərək yazdı. Amma bu içkilər onu da yavaş-yavaş içirdi.

Onun dostları, onun hər gün sərxoş gəzməsinə artıq təəccüblənmirdi. O, həyatı içməyə başlamışdı. Onun üçün sərxoşluq artıq bir vərdiş deyil, bir tale olmuşdu. O, səhərlər içirdi ki, həyatın oyanışını hiss etməsin. Axşamlar içirdi ki, gecənin boşluğunu hiss etməsin.

Sonunda, içki də onu qurtara bilmədi. O, viskinin acılığına dözdü, amma həyatın acılığına dözə bilmədi. Bir gün, ov tüfəngini aldı, çənəsinə dayadı və atəş açdı. O, içməyə davam edə bilməyəcəyini anladı. Çünki bəzən viski belə həyatın iyrəncliyini unutdurmağa yetmir.

Heminquey təkcə yazıçı deyildi. O, bir həyat fəlsəfəsi idi. O, sərt kişiliyin, döyüşçünün, təbiətin və insan iradəsinin simvolu idi. Amma o, həm də göstərdi ki, hətta ən sərt kişilər belə içkinin içində boğula bilərlər.

Onun həyatı, viski stəkanına damlayan mürəkkəb kimi idi. Hər qurtumda bir cümlə, hər cümlədə bir həyat, hər həyatda bir faciə...

O, içdi. O, yazdı. O, öldü. Amma onun içkili ruhu hələ də qaldı, bir viski şüşəsində, bir dəniz kənarında, bir ov tüfəngində. Və ən çox da onun yazılarında. Sərt, çılpaq və həmişə bir az sərxoş.

Və bir də bu şəxslərlərlə yanaşı həyatı sözlərlə yox, məhz rənglərlə ifadə edən şəxsiyyət var. Vinsent Van Qoq. Gecənin zülmətində, ulduzlar sanki əriyərək göydən Van Qoqun badəsinə süzülürdü. O, şərabı dodaqlarına aparır, başını arxaya əyir, qaranlıq göylərin qızıl rəngdə titrədiyini görürdü. İçdiyi yalnız şərab deyildi. O, kainatı içirdi, rəngləri içirdi, ağrını içirdi. Həyatın dözülməz parıltısını, qaranlıqdan doğulan gözəlliyi fırçasına hopdururdu.

Absint onun damarlarında qanı əvəz edirdi, fırçası sərxoş bir qılınc kimi kətanı yarırdı. Onun tabloları sərxoş şüurun yuxusuydu. Həddindən artıq parlaq, həddindən artıq yanğılı, həddindən artıq canlı. Sanki dünya həqiqətən də o cür görünürdü, amma ayıq insanların gözləri bunu görə bilmirdi. Van Qoq sərxoş olanda həqiqəti daha açıq görürdü.

"Mənim bir az həddindən artıq içdiyimi deyirlər, amma bəlkə də dünyanı ayıq olanlardan daha aydın görürəm."

Sanki onun fırçası danışırdı.

O, içirdi, çünki bu dünyada bir az da olsa rəng görmək istəyirdi. İçirdi, çünki ruhundakı fırtınaları cilovlamaq üçün başqa çarə yox idi. İçirdi, çünki dünya çox darıxdırıcı, insanlar çox soyuq, günlər isə çox uzun idi. Van Qoq rənglərə, fırçaya və şəraba sarılmasaydı, bu həyat ona bir qəbir olacaqdı.

Bir gecə həddindən artıq sərxoş oldu və qulağını kəsdi. Bu, yalnız içkinin təsiri deyildi. Bu, ağrının, həyatın, keçmişin və gələcəyin, ümidin və ümidsizliyin qopmuş parçası idi. O, içirdi, çünki kəsilmək istəmirdi, yox olmaq istəmirdi. Amma dünya çox qəddar idi.

Və Van Qoq o dünyadan getdi. O öldü, amma onun fırçası sağ qaldı. Onun sərxoş dünyası bizim ayıq gözlərimizə əbədi qapı açdı. İndi biz Van Qoqun gördüyü o titrəyən ulduzları görə bilirik.

İndi biz də bir az içib, onun çəkdiyi səmanı izləyirik.

İçki... Kimi məhv edir, kimi ölümsüz edir. Dostoyevskini reallıqla barışdırdı, Ömər Xəyyama həyatın əsl mahiyyətini pıçıldadı. Bukovskini küçələrin qaranlıq poeziyasına bağladı, Heminqueyi tüfəngin lüləsinə apardı. Əliağa Vahid içib qəzəl yazdı, Kefli İsgəndər içib qara talehinə güldü. Van Qoq isə içdi və dünyanı çəkdi. Sərxoş gözlərlə, amma ölümsüz fırçayla.

Bəlkə də içki, sadəcə bir içki deyil. O, bəzi ruhları məhv edir, bəzilərini isə dahi edir. Bəlkə də sərxoşluq sadəcə aludəlik deyil, bəlkə də bu dünyaya dözə bilmək üçün bir üsuldur. Bəlkə də, həqiqi həqiqət ancaq sərxoş gözlərlə görünür.

Kim bilir? Bəlkə də, bu dünya həqiqətən də çox qəribədir. Yalnız sərxoşlar onu belə görür.

Bəlkə də, bütün sərxoşların içində Xəyyamın bir qədəhi var. O qədəh ki, insanı bir anlıq bu dünya adlı absurd teatrın tamaşaçısına yox, aktyoruna çevirir. Xəyyam üçün içki, həyatın faniliyini dərk etmək idi. O bilirdi ki, zaman bizi unutmaq üçün gəlib. Ona görə də o, unutmadan yaşamağı seçdi. O, içirdi, çünki həqiqəti dərk edirdi. İnsan gəldi, gedir, amma şərab qalır.

Dostoyevski isə başqa bir həqiqətin sərxoşu idi. İnsanın öz içindəki qaranlıq. O bilirdi ki, içki bəzən insana öz aynasını göstərir, bəzən isə o aynanı qırır. "Yeraltından Qeydlər" yazan adam, yeraltına enmədən o zülməti hiss edə bilməzdi. O, içirdi, çünki insanın özündən qaçışının mümkün olmadığını bilirdi. Çünki insan öz ruhunun zindanında məhkumdur.

Bukovski isə başqa cür içirdi. O, cəmiyyətin saxta nizamına gülürdü. İçki onun üçün bütün mənasızlıqların ortasında yeganə səmimi şey idi. O bilirdi ki, dünya səhnəsində hamı rol oynayır. Bəzi adamlar dürüst, bəzi adamlar yalançıdır, amma sərxoş bir insan həmişə həqiqəti deyir. O, içirdi ki, özünün və dünyanın ciddiyyətini məhv etsin.

 Əliağa Vahid isə qədəhi dodaqlarına gətirəndə, Bakı küçələrində unudulmuş bir kədər dolaşırdı. Onun qəzəllərində içki, qəm içində qərq olmuş bir ürəyin ahı idi. Dünya onu başa düşmədi, amma o, dünyanı içki dolu bir qədəhlə anlaya bildi. Onun içkisi, cəmiyyətin vəfasızlığına bir cavab idi. Dostlar satır, sevdiklərimiz uzaqlaşır, zaman heç kəsi gözləmir, amma şərab həmişə eyni dadı verir.

Kefli İsgəndər... O, sadəcə sərxoş deyildi, o, sərxoşluğun fəlsəfəsini yaratmışdı. Onun üçün içki, ağıllı adamların dəlilik sığınacağı idi. O, içirdi, çünki ayıq adamlar həmişə eyni səhvləri təkrarlayırdılar. Onun sərxoşluğu, ayıqlardan daha hikmətli idi.

Van Qoq... Bu dünya üçün çox həssas, çox dəlisov, çox ağrılı bir adam. O, sərxoşluğun ən təhlükəli formasını yaşayırdı. Həyatın sərxoşluğu. İçki onun üçün ağrının bir dərmanı idi, amma eyni zamanda, o ağrını daha da dərinləşdirirdi. Rənglər onun qədəhi, fırçası onun sərxoşluğu idi. Amma o da bilirdi ki, heç nə onu içindəki uçurumdan qurtara bilməzdi.

Və indi Harun da o qədəhi dodaqlarına aparır. Bütün o adların kölgəsi onun qədəhində əks olunur. Xəyyamın faniliyi, Dostoyevskinin qaranlığı, Bukovskinin nihilizmi, Vahidin ahı, İsgəndərin sərxoş hikməti, Van Qoqun fırtınalı ruhu hamısı bir qədəh içində qarışır.

Harun içir, çünki bəzən içmək unutmaq üçün deyil, xatırlamaq üçündür. İçmək, həyatın absurdluğunu qəbul etməkdir. İçmək, bəzən özünü tapmaq, bəzən isə itirməkdir. O, içir, çünki bəzi həqiqətlər ayıq başla dözülməzdir. Və bəlkə də, bütün bu sərxoşlar kimi, o da bilir ki, həyat bəzən sərxoşluq olmadan yaşanmayacaq qədər ciddidir.

Bəzən insan özünü bir zindan kimi hiss edir. Dörd tərəfi görünməz divarlarla çevrilmiş, içində isə susmaq bilməyən xatirələr. Harun üçün içki, bəlkə də, bu divarların bir az da olsa çat verməsidir. O, içir, çünki içində susmayan səsləri boğmaq istəyir. İçir, çünki həyatın əslində çox qarmaqarışıq, insanın isə bu xaosda bəzən sadəcə bir qonaq olduğunu hiss edir.

İçmək sadəcə içmək deyil. Bu, bəzən bir üsyan, bəzən bir etiraf, bəzən isə sadəcə yorğun bir ruhun qısa fasiləsidir. İnsan içəndə bəzi şeylər daha aydın görünür. Sanki həyat bir kinofilm kimi canlanır, amma bu dəfə rejissor sən özünsən. Hər qədəh keçmişə bir pəncərə açır, hər qurtum, ağrını bir az daha hiss etdirir. Bəzən içki insanı sərxoş etmir, əksinə, ayıldır.

Harun içir, çünki bəzi şeylər yaddaşdan silinmir. Çünki keçmişin kölgələri insanı tərk etmir. Bəzən gecənin qaranlığında, hər kəs yatanda, insanın içindəki sükut qışqırmağa başlayır. Onda bir qədəh dolur, qədəhlə bərabər xatirələr də dolur. Qədəh dodaqlara qalxır, və keçmiş bir anlıq geri qayıdır. Kiminsə gülüşü, kiminsə səsi, kiminsə gözlərində əks olunan həyat.

Bəlkə də, Harun içir, çünki insan həmişə keçmişi içir. İçki, sadəcə bir içki deyil. O, zamandır. O, insana keçmişi bir daha yaşamağa icazə verir. O, bir anlıq olsa da, insanı o itirilmiş günlərə, o itirilmiş insanlara qaytarır.

Bəzən içmək, heç nə hiss etməmək üçündür. Çünki bəzən hisslər insana dözülməz olur. Harun bilir ki, həyat yalnız gözəl xatirələrdən ibarət deyil. Sevmək qədər, itirmək də var. Yaşamaq qədər, yorulmaq da var. Bəzən insan, içindəki səs-küydən bezir, sükuta ehtiyac duyur. Onda bir qədəh, bəlkə də, susdurucu rolunu oynayır.

O, içir, çünki bəzən sözlər kifayət etmir. Dünya çox ağır olur, amma insan tək başına onu qaldıra bilmir. Onda bir az içmək, bu yükü bir anlıq da olsa yüngülləşdirir. İçki, bəzən həqiqətdən qaçmaqdır, bəzən isə həqiqəti qəbul etməkdir. Harun üçün bu, nə məğlubiyyətdir, nə də zəiflik. Bu, sadəcə insanın bəzən özünə icazə verməsidir. Bir az unutmaq, bir az xatırlamaq, bir az yaşamaq.

Bəlkə də, sərxoşluq, gerçəkliyə dözə bilməyənlərin sığınacaq yeridir. Bəlkə də, Harun içir, çünki bu dünya bəzən çox real, çox amansız və çox ağırdır. Və bəlkə də, hər qədəh, bu həqiqətə qarşı qaldırılmış bir üsyandır. Sükut içində qışqırmaqdır.

Harun içir, çünki bəzən içmək unutmaq üçün deyil, xatırlamaq üçündür. O, qədəhi dodaqlarına aparanda içindəki bütün səslər susur. Amma elə həmin an, ən dərin səslər danışmağa başlayır. Şərab dil açır, amma onun söylədikləri həmişə şirin olmur. Bəzən bu, keçmişin ağrısını qulağına pıçıldayan bir yalançıdır, bəzən isə içində illərlə basdırdığı həqiqətləri çılpaq şəkildə üzünə çırpan bir aynadır. İnsan içəndə özü ilə tək qalır, amma eyni zamanda, özü ilə qarşılaşmaqdan qorxur.

Harun içir, çünki bəzən ayıqlıq, reallığın boğucu sükutudur. Ayıq insan hər şeyi görür, hər şeyi hiss edir, hər şeyi anlayır və bu anlayışın ağırlığı altında çökür. İnsan ayıq başla gördükləri qarşısında ya mübarizə aparır, ya da boyun əyir. Amma sərxoş adam nə döyüşmək məcburiyyətindədir, nə də təslim olmaq. O, sadəcə axına buraxır özünü. İçki, Harun üçün sadəcə bir vərdiş deyil. Bir fəlsəfədir. Bəzi insanlar üçün içki zəiflikdir, amma bəziləri üçün həyatın dözülməz ciddiyyətinə qarşı üsyandır.

O içir, çünki hər qurtum keçmişdən bir hissə gətirir. Bir qədəh içində yaşanmış bütün sevinclər, məyusluqlar, xatirələr həll olunur. İçərkən bəzən keçmişi yenidən yaşayır, bəzən gələcəyi görməzlikdən gəlir. İçki, yaddaşı silmir, əksinə, bəzi şeyləri daha da aydınlaşdırır. Şərabın dadı dilində yox, ruhunda hiss olunur. İçən insan sadəcə qədəhi boşaltmır, eyni zamanda, ruhundakı ağırlığı da içəri axıdır. Amma bu, həmişə azadlıq gətirmir. Bəzən daha dərin bir zəncirlənmədir.

Harun içir, çünki bəzi həqiqətlər ayıq başla daş kimi ağırdır. İnsan bəzi şeyləri başa düşəndə daha xoşbəxt olmur. Əksinə, bu dərk ona daha böyük bir yük, daha böyük bir tənhalıq gətirir. İçki, bəzi qapıları açır, bəzi yolları bağlayır. Harun içir, çünki ayıqkən insanların yalanlarını, cəmiyyətin ikiüzlülüyünü, həyatın absurdluğunu görmək çox ağrılıdır. İçki isə bəzən bu absurdluğu qəbul etməyə kömək edir. O içir, çünki bəzi hisslər içkidən güclüdür, bəzi xatirələr içkidən sərxoş edir.

O içir, çünki bəzən dünya bir az dağınıq göründükdə, insan onu daha yaxşı anlaya bilir. İçki, reallığı təhrif etmir. Bəzən onu daha aydın göstərir. Amma bu aydınlıq həmişə xoş olmur. Hər qurtumda bir şeyi daha çox anlayır. Sevginin müvəqqəti olduğunu, dostluqların köhnəldiyini, sözlərin heç vaxt tam olaraq həqiqəti ifadə etmədiyini. İnsan ayıq başla yaşaya bilmir, çünki həqiqət, dözülməz dərəcədə ağırdır.

Bəlkə də Harun içir, çünki həyat bəzən sərxoşluq olmadan yaşanmayacaq qədər ciddidir. Çünki bəzən bir qədəh içində bütün keçmişin ağırlığı, bütün gələcəyin qeyri-müəyyənliyi, bütün bu dünyanın anlaşılmazlığı həll olunur. Və bəlkə də o, içir ki, bütün bu yükü bir anlıq unuda bilsin ya da ən azından, onunla barışa bilsin..

O, çoxdandı içmirdi. Taa ki, Günəşinin qarşısına buludlar keçənədək.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.03.2026)