Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Opera Teatrında Leyli obrazı ilə ən böyük məşhurluq qazanan Həqiqət Rzayeva olub. Gəlin öncə onu daha yaxından tanıyaq.

O, 1907-ci il mayın 20-də Lənkəranın Darquba kəndində anadan olub. Əsil adı Süsən olsa da, sonradan özünə Həqiqət adını götürür. Onun tərəf müqabili Hüseynqulu Sarabski olub. Həqiqət xanım Leyli rolunu ifa edən zaman onun son dəfə səhnədə ayaq üstə ölməsinə razı olmur. Bu barədə onun Üzeyir Hacıbəyovla mübahisələri düşür. O, Üzeyir bəyə təklif edir ki, Leyli xəstələnib yorğan-döşəkdə, asta segah oxuyaraq can verməlidir. Üzeyir bəy əvvəlcə onunla razılaşmasa da, Həqiqət xanımın inandırıcı ifasını görəndən sonra mizanlarda dəyişililk etməyə qərar verir. Bu günə qədər həmin səhnə Həqiqət Rzayevanın təklif etdiyi mizanla təqdim olunur.

Həqiqət Rzayevanın ən yaxın dostlarından biri “Leyli və Məcnun” operasında tərəf müqabili olduğu Hüseynqulu Sarabski olub. Hüseynqulu Sarabski ömrünün son illərini xərçəng xəstəliyindən əziyyət çəkib. Onun yaxşı nəfəs alması üçün boğazından deşik açılıb. Səsi çıxmadığından pıçıltı ilə danışan aktyor bir gün Həqiqət xanımın evinə zəng vurub onu yanına çağırır. Həqiqət Rzayeva həyat yoldaşı ilə onlara gedir. Görür ki, Qurban Pirimov tarını kökləyib əyləşib. Hüseynqulu Həqiqət xanımdan xahiş edir ki, Leyli və Məcnun operasının dördüncü partiyasını oxusun. Həqiqət xanım tarın müşayiəti ilə oxumağa başlayır. Hüseynqulu Sarabski oxuya bilmədiyi yerlər çatanda ağlamağa başlayır və birdən əli ilə boğazındakı deşiyi tutub deyir: “Get, ey Leyli, ey Pərizad”. Bundan sonra dözə bilməyən Həqiqət xanım hönkürərək otaqdan çıxıb qaçır. Elə həmin an da Hüseynqulu Sarabski dünyasını dəyişir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.05.2026)

Sayman Aruz,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

“Azərbaycan Mədəniyyəti- 2040” Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Konsepsiyası yeni dövrdə azərbaycançılıq ideologiyasının sistemli həyata keçirilməsi üçün yol xəritəsidir. 

Bu konseptual yanaşma İlham Əliyevin müxtəlif platformalarda – xüsusilə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasında tarixi çıxışı və beynəlxalq trubunalarda səsləndirdiyi milli-mənəvi dəyərlərin qorunması, mədəni irsin müasir çağırışlarla uzlaşdırılması və qlobal mədəni inteqrasiyada fəal iştirak prinsiplərinə əsaslanır.

Prezidentin dəfələrlə vurğuladığı “güclü dövlət – güclü mədəniyyət” tezisi bu konsepsiyanın ideoloji nüvəsini təşkil edir: yəni milli kimliyin dayağı kimi mədəniyyətin qorunması ilə yanaşı, onun innovativ inkişafı və dünyaya təqdim olunması strateji hədəf kimi müəyyənləşdirilir. Bu kontekstdə “Mədəniyyət 2040” yalnız bir inkişaf proqramı deyil, həm də azərbaycançılıq ideyasının müasir mərhələdə sistemli şəkildə həyata keçirilməsi üçün konseptual yol xəritəsi kimi çıxış edir. Ona görə də 2026-cı ildə Prezident İlham Əliyev tərəfindən təsdiqlənmiş “Azərbaycan Mədəniyyəti – 2040” Konsepsiyası həm ideoloji, həm də institusional dönüş sənədi kimi qiymətləndirilə bilər.

1. Konsepsiyanın mahiyyəti: “klassik qoruma”dan “strateji transformasiya”ya keçid:

Konsepsiyanın əsas məqsədi yalnız mədəni irsi qorumaq deyil. Sənədin mərkəzində duran ideya müasir mədəniyyət modelinin qurulması və sistemli, dayanıqlı inkişafın təmin olunmasıdır. Bu, əslində üç mühüm dönüşü göstərir: Passiv qoruma yerini aktiv inkişaf modelinə verir. Fragmentar yanaşma yerini sistemli dövlət siyasətinə verir. Milli yaddaş yerini milli + qlobal inteqrasiyaya verir.  Yəni, mədəniyyət artıq yalnız “muzey və teatr” deyil, dövlətin strateji resursuna çevrilir.

2. İdeoloji qat: milli kimliyin yenidən konstruksiyası:

Konsepsiyanın ən mühüm tərəfi onun ideoloji yüküdür. Burada əsas xətt milli-mənəvi dəyərlərin qorunması, müasirliklə sintez, dövlətçilik şüurunun gücləndirilməsidir. Bu sənəd faktiki olaraq post-müstəqillik dövrünün ikinci mərhələsi kimi görünür. Əgər 1990–2000-ci illər dövlət quruculuğu və kimliyin bərpası dövrü idisə, “2040 Konsepsiyası” kimliyin strateji şəkildə idarə olunması və ixracı mərhələsidir. Bu baxımdan sənəd: ədəbiyyatı, incəsənəti, medianı, hətta ideoloji diskursu bir vahid sistem daxilində görür.

3. Mədəniyyətin siyasi və iqtisadi funksiyaya çevrilməsi:

Konsepsiyanın ən maraqlı tərəfi – mədəniyyətin artıq yalnız humanitar sahə kimi deyil, siyasi və iqtisadi alət kimi qəbul olunmasıdır. Bu, dünya praktikasına uyğundur (məsələn, “soft power” siyasəti): mədəniyyət  beynəlxalq nüfuzdur. Mədəniyyət  turizm və iqtisadi gəlir deməkdir. Mədəniyyət  informasiya müharibəsində üstünlük gətirir.

Yəni Azərbaycan da bu konsepsiya ilə mədəniyyəti geopolitik resursa çevirmək istəyir

4. Sistemlilik və idarəetmə: yeni institusional model

Konsepsiyada xüsusi diqqət çəkən məqam – idarəetmə mexanizmidir: koordinasiya – Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi üzərinə qoyulur. İllik hesabatlılıq – Prezidentə təqdim olunur, monitorinq – ayrıca analitik qurum tərəfindən aparılır. Bu isə o deməkdir ki,  mədəniyyət sahəsi artıq “yaradıcılıq mühiti” deyil, ölçülə bilən, hesabatlı və planlı dövlət siyasətidir.

5. Mədəniyyət nazirinin fəaliyyəti: konsepsiyanın “icra mühərriki”

Konsepsiya kağız üzərində qalmasın deyə əsas rol icraedici quruma – yəni Mədəniyyət Nazirliyinə verilib. Hazırkı nazir Adil Kərimli bu prosesdə bir neçə istiqamətdə aktiv görünür:

1. İnstitusional səfərbərliklə həm Nazirlik daxilində, həm də digər aidiyyatı məkanlarda geniş təqdimatlar keçirilir, tabeli qurumlara konkret tapşırıqlar verilir.

2. Strateji kommunikasiya:

Konsepsiya yalnız sənəd kimi yox, ictimai diskurs kimi təqdim olunur, videoçarxlar, təqdimatlar, izahatlar hazırlanır.

3. İdarəetmə yanaşması:

Nazirin çıxışlarından görünən əsas xətt isə prioritetlərin müəyyənləşdirilməsi, layihələrin koordinasiyası, nəticəyönümlü idarəetmədir.

Bu isə göstərir ki, Nazirlik: klassik bürokratik qurumdan, strateji menecment strukturuna çevrilməyə çalışır. Bu məsələ isə təqdirəlayiqdir.

6. Ədəbiyyat və ziyalı mühiti üçün nəticələr:

Ədəbiyyata sistemli dəstək imkanı yaradır, milli ideoloji xətt formalaşdırır, yaradıcı sahələri dövlət strategiyasına daxil edir. Yəni bu sənəd həm imkan, həm də nəzarət mexanizmidir. “Azərbaycan Mədəniyyəti – 2040”: sadəcə mədəniyyət proqramı deyil, dövlətin ideoloji və strateji platformasıdır. Bu konsepsiya ilə: mədəniyyət dövlət siyasətinin mərkəzinə çəkilir, milli kimlik planlı şəkildə formalaşdırılır, mədəniyyət geopolitik alətə çevrilir. Ən vacib isə: yaradıcılıq artıq fərdi akt yox, sistem daxilində fəaliyyətə çevrilir.

“Azərbaycan Mədəniyyəti – 2040” konsepsiyasının ədəbiyyata təsirini ayrıca və dərinliklə analiz etmədən ümumi mənzərə yarımçıq qalır. Çünki bu sənədin ən ciddi transformasiya yaratdığı sahələrdən biri məhz ədəbiyyatdır. Bəs 'Konsepsiya" ədəbiyyata hansı töhfəni verəcəkdir;

1. Ədəbiyyatın statusu dəyişir:

“Yaradıcılıq sahəsi”ndən  “strateji sahə”yə çevrilir. Konsepsiyaya qədər ədəbiyyat daha çox fərdi yaradıcılıq aktı və ədəbi mühit daxilində formalaşan proses kimi qəbul olunurdu. “2040 Konsepsiyası” ilə isə ədəbiyyat dövlətin mədəni və ideoloji siyasətinin tərkib hissəsinə çevrilir. Bu o deməkdir ki, ədəbiyyat artıq yalnız estetik hadisə deyil, həm də ictimai şüurun formalaşdırılması alətidir

2. Yeni ədəbi prioritetlər formalaşır:

Konsepsiya dolayısı ilə ədəbiyyatın istiqamətlərini də müəyyənləşdirir. Bu istiqamətlər açıq yazılmasa da, məntiqi olaraq belə oxunur:

A)  Milli kimlik və dövlətçilik xətti güclənir:

B)   Tarixi yaddaş, milli qəhrəmanlıq, dövlətçilik ideyas inkişaf edir. Müstəqillik təfəkkürü ədəbiyyata köçürülür.

B) Müasirlik və qlobal inteqrasiya:

Müasir insan modeli, urban həyat, texnologiya və dəyişən dəyərlər.

C) Mədəni yaddaşın qorunması:

Folklor motivləri, klassik irsə dönüş. Yəni gələcək ədəbiyyat həm milli, həm müasir, həm də ideoloji baxımdan çərçivələnmiş olacaq.

3. Yazıçı obrazı dəyişir:

Konsepsiyanın ən maraqlı təsirlərindən biri də budur. Əvvəllər yazıçı daha çox müstəqil fikir sahibi, bəzən sistemə tənqidi yanaşan şəxs kimi qəbul olunurdusa, indi isə yazıçı ictimai missiya daşıyan fiqura çevrilir. Bu isə iki istiqamət yaradır: aktiv iştirak edən yazıçı (dövlət siyasətinə inteqrasiya olunur), kənarda qalan yazıçı (marginal riski artır)

4. İnstitusional təsir:

Ədəbi mühit yenidən qurulur və digər qurumlar vasitəsilə qrant proqramları, nəşr siyasəti, müsabiqələr və mükafatlar, ədəbiyyatın istiqamətinə təsir göstərir. Bu isə o deməkdir ki, hansı mövzuya yazmaq, hansı əsərin dəstəklənməsi artıq daha çox institusional qərarlardan asılı olacaq.

5. Dil və üslub məsələsi:

Konsepsiya dolayısı ilə dil siyasətinə də təsir edir: Azərbaycan dilinin qorunması və inkişafı, ədəbi dilin standartlaşdırılması, milli üslubun gücləndirilməsi. Bu, bir tərəfdən müsbətdir, amma digər tərəfdən isə  eksperimental və alternativ üslubların sıxışdırılması riski yarada bilər.

6. Dünya Azərbaycanlılarının ədəbi-mədəni həmrəyliyi faktoru:

Azərbaycanın “Mədəniyyət 2040” konsepsiyasına dünya azərbaycanlılarının ədəbi-mədəni birliyi məsələsini daxil etmək üçün bu ideya sadəcə mədəni əməkdaşlıq çərçivəsi kimi deyil, milli kimliyin qlobal miqyasda qorunması və yenidən istehsalı mexanizmi kimi təqdim olunmalıdır. Sosial-analitik baxımdan yanaşdıqda, Cənubi Azərbaycan və diaspor ədəbiyyatı və mədəni fəaliyyəti artıq periferik hadisə deyil, milli mədəniyyətin paralel inkişaf edən bir qolu kimi qəbul edilməlidir. Bu isə o deməkdir ki, müxtəlif ölkələrdə yaşayan azərbaycanlı yazarların, sənətçilərin və ziyalıların yaratdıqları mətnlər və mədəni məhsullar vahid “mədəni dövriyyə sistemi”nə daxil edilməlidir. Bu sistem rəqəmsal platformalar, ortaq nəşr layihələri, beynəlxalq festivallar və akademik əməkdaşlıqlar vasitəsilə qurula bilər. Beləliklə, mərkəz–periferiya münasibəti aradan qalxar və çoxmərkəzli, şəbəkə əsaslı milli mədəni model formalaşar.

İdeoloji baxımdan isə bu birlik konsepsiyaya “milli-mədəni bütövlük” ideyası üzərindən daxil edilə bilər. Burada əsas məqsəd coğrafi sərhədləri aşan, dil və yaddaş üzərində qurulan bir mədəni kimlik modelini gücləndirməkdir. Dünya azərbaycanlılarının ədəbi irsi, xüsusilə Güney Azərbaycan, Avropa və Amerika diasporunda yaranan əsərlər, milli narrativin alternativ və tamamlayıcı qatları kimi qiymətləndirilməlidir. Bu yanaşma həm də mədəni suverenliyin genişlənməsi anlamına gəlir: yəni Azərbaycan mədəniyyəti təkcə dövlət sərhədləri daxilində deyil, qlobal məkanda ideya və estetik təsir gücü ilə mövcud olur. Nəticədə “Mədəniyyət 2040” konsepsiyası yalnız daxili inkişaf strategiyası deyil, həm də qlobal azərbaycançılıq ideologiyasının mədəni platformasına çevrilə bilər.

Əgər konsepsiya çərçivəsində bu istiqamət genişləndirilərsə: ümumazərbaycan ədəbiyyatı anlayışı güclənər, yeni müəlliflər və mövzular daxil olar, dil və üslub müxtəlifliyi artar. Məsələn: Şəhriyar kimi klassiklərin xətti daha sistemli şəkildə davam etdirilə bilər. Bu isə ədəbiyyata: həm coğrafi genişlik, həm də ideoloji dərinlik qazandırar.

“Azərbaycan Mədəniyyəti – 2040” konsepsiyasının ədəbiyyata təsiri belə ümumiləşdirilə bilər:

- ədəbiyyat strateji sahəyə çevrilir

- yazıçı ictimai missiya daşıyır

- mövzu və istiqamətlər müəyyən çərçivəyə düşür

- dövlət dəstəyi artır.

Yekun olaraq deyə bilərəm ki, bu konsepsiya ədəbiyyat üçün həm: tarixi imkan, həm də ciddi sınaqdır. Əgər balans düzgün qurularsa: Azərbaycan ədəbiyyatı yeni yüksəliş mərhələsinə keçə bilər.

Cənubi Azərbacan ədəbiyyatı və mədəniyyəti üzərində biraz da durmaq istəyirəm. Niyə bu vacibdir? Məlumdur ki, Cənubi Azərbaycan Azərbaycan mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsidir. Klassik və müasir ədəbiyyatın böyük qolu oradadır, dil, folklor və tarix baxımından vahid mədəni sistemin tərkibidir.

 Konsepsiyaya daxil etməyin düzgün modeli necə olmalıdır?

A) “Vahid mədəni məkan” prinsipi

Konsepsiyada ayrıca bölmə kimi belə bir yanaşma olmalıdır: “Coğrafiyadan asılı olmayan Azərbaycan mədəniyyəti”

Bu model Cənubi Azərbaycanı siyasi yox, mədəni coğrafiya kimi təqdim edir, beynəlxalq hüquqa zidd görünmür, eyni zamanda milli ideyanı gücləndirir.

B) Ədəbiyyat üzrə konkret addımlar:

Ortaq ədəbiyyat körpüsünün qurluması üçün əhəmiyyətli addım ola bilər: Cənubi və Şimali Azərbaycan müəlliflərinin vahid antologiyası, dərsliklərə daxil edilmə, tərcümə və nəşr proqramları, farsca yazan azərbaycanlı müəlliflərin Azərbaycan türkcəsinə çevrilməsi, klassiklərin yenidən nəşri, universitetlərdə “Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı” istiqaməti.

C) Mədəniyyət və incəsənət sahəsində:

Musiqi, folklor, aşıq sənəti üzrə ortaq layihələr, rəqəmsal arxivlərin yaradılması, film və sənədli layihələr. Bu, həm də “soft power” baxımından çox güclü alətə çevrilə bilər.

D) Tarix məsələsi (ən həssas sahə):

Burada çox incə yanaşma lazımdır: açıq siyasi ritorika yox, akademik və elmi dil istifadə edilməlidir. Məsələn: “tarixi Azərbaycan torpaqları” kimi ifadələr əvəzinə “Azərbaycan mədəni-tarixi arealı” kimi terminlər işlədilə bilər. Bu, konsepsiyanı daha dayanıqlı və qəbulolunan edir.

Mədəniyyət Nazirliyinin rolu:

 Bu istiqamətdə üç əsas funksiyanı icra edə bilər:

1. Platforma yaratmaq: forumlar, konfranslar, beynəlxalq tədbirlər vasitəsilə.

2. Qoruyucu mexanizm:

İrsin sənədləşdirilməsi, unudulan müəlliflərin bərpası yolu ilə.

3. İnteqrasiya siyasəti:

Cənubi Azərbaycan və Dünya Azərbaycanlılarının irsini ümumi mədəni siyasətə daxil etməklə.

"Konsepsiyanın" əsas üstünlüyü budur ki: mədəniyyəti yalnız ölkə daxilində yox, bütöv milli məkan kimi təqdim etmək imkanı yaradır. Bu, imkan isə əslində “2040 Konsepsiyası”nın ruhuna çox uyğun gəlir. Sadəcə onu belə formulla ifadə etmək daha effektiv olar:

“Azərbaycan mədəniyyəti siyasi sərhədlərlə məhdudlaşmayan vahid sivilizasiya məkanıdır.”  bu "Vahid sivilizasiya məkanı”'-nı yaratmaq isə ən müqəddəs missiyadır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Azərbaycan SSR Xalq rəssamı Tokay Məmmədovdan danışanda, ilk əvvəl göz önünə zəngin rəng palitrası gəlir. Hər rəssam rənglərin akustikasını bu qədər dəriundən qavraya bilməz.

Gələn il anadan olmasının 100 illiyini qeyd edəcəyimiz rəssamın bu gün anım günüdür.

Tokay Məmmədov 1927-ci il iyulun 18-də Bakıda anadan olub. Atası Həbib Məmmədov texniki elmlər doktoru, anası Zivər Məmmədova isə Azərbaycanın ilk qadın heykəltaraşı olub. İlk sənət təhsilini anasından alıb. Balaca Tokay həmişə Zivər xanımla bərabər emalatxanaya gələrək rəngli plastilindən müxtəlif fiqurlar düzəldib.

1942-ci ildə yeddinci sinfi bitirdikdən sonra Tokay Bakı Rəssamlıq Məktəbinə imtahan verib. O zaman Bakı Rəssamlıq Məktəbinin nəzdində heykəltaraşlıq şöbəsi yenicə təşkil edilib. P. Sabsay, Fuad Əbdürrəhmanov, Cəlal Qaryağdı həmin heykəltaraşlıq şöbəsində fəaliyyət göstəriblər. Tokay bilavasitə ilk milli heykəltaraşımız Fuad Əbdürəhmanovdan dərs almağa başlayıb. 1951-ci ildə Repina adına Leninqrad Boyakarlıq, Heykəltaraşlıq və Memarlıq İnstitutunu bitirib.

Öz şagirdlərini dünya klassik incəsənətinin ən mütərəqqi ənənələri ilə tanış edib. 1945-ci ildə Tokay Məmmədov Əzim Əzimzadə adına Bakı Rəssamlıq Məktəbinin üçüncü kursunu bitirərək Leninqrad şəhərinə gedib və İ. E. Repin adına Rəssamlıq Akademiyasının heykəltaraşlıq fakültəsinə qəbul olunub. Təhsil illərində o, rus sənətkarları V. Senayski, A. Matveyev və M. Kerezindən dərs alıb.

Heykəltaraşın erkən işlərində məzmunun əlamətlərini və personajların həcm-məkan xarakterliyini tutmağın müəllif metoduna məxsus səciyyəvi cəhətləri görünüb. Peşəkar sənətkarlığa yiyələnmə yeni mövzuların, obrazların dərin fərdi dünyagörüşünün təsdiqi sahəsindəki axtarışlarla paralel aparılıb. Akademiyada təhsil aldığı zaman Tokay bir çox sərgidə yaratdığı büstlərlə təmsil olunaraq yüksək qiymətə layiq görülüb.

Ali təhsil aldığı dövrdə, 1947-ci ildə Azərbaycanın xalçaçı rəssamı Lətif Kərimovun portret büstünü hazırlayıb. Bu portretin yaradılması təsadüfi olmayıb. Lətif Kərimovu uşaq vaxtlarından tanıyan heykəltaraş müstəqil şəkildə ilk dəfə alimin portretini canlandırıb. Sonrakı dövrlərdə yaratdığı portretlərdən geri qalmasına baxmayaraq, bu əsər gənc heykəltaraşın ilk uğuru kimi qiymətləndirilib.

Moskvada təşkil edilmiş sərgidə rus şərqşünaslığının banisi, Azərbaycan alimi Mirzə Kazım bəyin portretini nümayiş etdirib. Bu portretdə heykəltaraş daxili psixoloji keyfiyyətləri göstərməkdən qaçaraq, canlı naturadan yox, fotoşəkildən istifadə edib. Bu xırda nüansları nəzərə almasaq, həqiqətən də heykəltaraşın yaratdığı ilk portret əsərləri realistik xüsusiyyətləri ilə diqqət çəkib.

Tokay Məmmədov ali təhsilini bitirdikdən sonra Leninqradda heykəltaraş kimi işə başlayıb və Leninqrad Rəssamlar İttifaqına üzv qəbul edilib. Heykəltaraş Bakıya qayıtdıqdan sonra Əzim Əzimzadə adına Rəssamlıq Məktəbində pedaqoji fəaliyyətə başlayaraq burada yetişən gənc rəssamlara həm rəsm, həm də heykəltaraşlıqdan dərs deyərək onlara sənətin sirlərini öyrədib.

Azərbaycan heykəltaraşlığında ağac materialdan ilk dəfə olaraq Tokay Məmmədov istifadə edib. Ağacın növlərini və onların keyfiyyətlərini dəqiqliklə öyrənən gənc sənətkar bu material əsasında bir çox insan simalarını canlandırıb. Tokayın yaratdığı ağac portretlərində yüksək psixoloji keyfiyyətləri göstərə bilməsi diqqət çəkir.

Sənətkar müxtəlif illərdə ağac materialdan bir çox şairlərin, dövlət xadimlərinin və sadə əmək adamlarının portretlərini yaradıb. Bu qəbilədən onun "Səməd Vurğun", "Xalq rəssamı Qəzənfər Xalıqov", dövlət xadimi, həkim və yazıçı "Nəriman Nərimanov", uzunömürlü azərbaycanlı "Şirəli Müslümov" və başqa portretlərini qeyd etmək olar.

Heykəltaraş Tokay Məmmədovun yaratdığı portretlər qalereyasında həmçinin mərmər, tunc, gips materiallardan yüzlərlə portret mövcudur ki, bu cür materiallarda sənətkar birinci növbədə xarici görünüşlə yanaşı, daxili psixoloji keyfiyyətləri də göstərməyə müvəffəq olub.

Mükafatları

1. "Azərbaycan SSR Əməkdar incəsənət xadimi" və "Azərbaycan SSR Xalq rəssamı" fəxri adı

2. Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri Fərmanı

3. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fəxri Diplomu

4. Azərbaycan Respublikasının "Şöhrət" ordeni

5. SSRİ "Şərəf nişanı" və SSRİ "Xalqlar Dostluğu" ordeni

6. Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı

7. SSRİ Dövlət mükafatı

8. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

Rəssam 2018-ci il mayın 2-də, 90 yaşında vəfat edib. II Fəxri Xiyabanda dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.05.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının və “Ulduz” jurnalının birlikdə həyata keçirdikləri “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizlərə Gündüz Sevindiyin qəzəlləri təqdim edilir.

Layihə ən yaxşı ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıbdır.

Xoş mütaliələr.

GÜNDÜZ SEVİNDİK

QƏZƏLLƏR

***

Belə yağmaqla çəkirsən məni sən darə, yağış,

Bir gözəl namə yazım, al, götür ol yarə, yağış.

Yağ, silinsin ürəyimdən dəli nisgil bu gecə,

Ki, bu həsrət eləyib ağ günümü qarə, yağış.

Yağ yağış, yağ ki, deyəm dərdimi bir-bir sənə mən,

Gözlərim yaşlı, dilim lal, cigərim parə, yağış.

Min təbib tapmadı bir yol mərəzi-eşqə əlac,

Nədi bəs dərdimə dərman, nədi bəs çarə, yağış?..

Su çilər ruhuna, Gündüz, bu yağışdır, ya dua?

Bir həyat çövhəridir sən kimi zəvvarə yağış!

***

Tikdik elə bir eşq evi ümmanın içində,

Ah çəkdi ürək, dinmədi dil canın içində.

Məcnunları, fərhadları olmuş ulu eşqin,

Fərqlənməliyik gör neçə sultanın içində?!

İlk anda gözəl göz-qaşa aldanma, a könlüm,

Gendən nə bilirsən nə var ormanın içində...

Eşq aşiqə dərmansa da, yar olmadı loğman,

Yox dərdimizin çarəsi dərmanın içində.

“Bəxtim” deyə çox dad elədim, söylədilər ki,

Axtarma itən iynəni xırmanın içində.

İnsandısa insan, qıra bilməz onu nadan,

İnsan qalar insan kimi, nadanın içində.

Gündüz, fələyin felinə gəl uyma, əzəldən

Hökmün dəyişir yüz dəfə bir anın içində.

***

Eşqə dair ürəyimdən elə bir söz keçdi,

Demədim, yandı, sinəmdən elə bil köz keçdi.

Dün görüb halımı Məcnun qızarıb şərm oldu,

Yel kimi ötdü yanımdan, utanıb tez keçdi.

Yarımın surətinə səcdə edərkən, zalım

Məni görcək çevirib üz, eləcə düz keçdi.

Sal nəzər eşqə ki, eşq aləmi tarixdir özü,

Onda əfsanə dolaşdı, neçə möcüz keçdi...

Qoydu can rahi-qəzəldə daha bir söz əhli,

Bu yola çıxdı qəzəl şairi Gündüz... keçdi.

***

Bir həzin, xoş söz üçün işləyərəm rəndə kimi,

Sözə xidmətdəki ən sadiq olan bəndə kimi.

Köz dolu təndirə bənzər Sözün atəş cəzbi,

Söz divarında yapıllam, bişərəm kündə kimi.

Aşiqin ismi gərək aləmi-eşq içrə hər an

Tac-Mahaldan girə, ta ki gələ Dərbəndə kimi.

Təlimi-eşqdə ruhum belə təlim olunub,

Rütbeyi-aliməqamtək gəzəndə danəndə kimi.

Ləbi-ləlindən o gün yar mənə ehsan elədi,

Rəğbətim yoxdur o gündən şəkərə, qəndə kimi.

Dərsi Məcnundan əgər, Gündüz, alıbsansa belə,

Daş-qalaq eyləyəcək el səni düz kəndə kimi.

***

Gül gülür güllərə, gülşəndə gülən güldü, gülüm,

Gül gülün könlünü gülşəndə görüb güldü, gülüm.

Göz gərəkdir görə güllər küsüşüb, gülmürlər,

Gül ki, gül küsməyə güldən, gözəlim, gül, de, gülüm.

Gəl gileylənmə Günəş günlü, Günəştək gözəlim,

Gir gülüstanə ki, güllükdə də “gəl-gəl”di, gülüm.

Gəzmə gendən, günahımdan gecə-gündüz közərib,

Könlümün könlü küləklərdə gedən küldü, gülüm.

Gözünü gizləmə, gizlində görüb gözlərini,

Guya Gündüz gedibən Kəbə görüb gəldi, gülüm.

***

Dedim: – ey gül, mənə zülm eyləmə, sevda pirisən,

Dedi: – get, sən də bu divanələrimdən birisən.

Dedim: – Allahı danıb Eşqə dua eyləyirəm,

Dedi: – sən də elə Sənan kimi din kafirisən.

Dedim: – hər gün dəli könlüm səni görmək diləyir,

Dedi: – eşqin məni sarmış qara bir zəncirisən.

Dedim: – həsrət dolu, möhnət dolu qəm təşnəsiyəm,

Dedi: – sən ki qəmi ram eyləməyin mahirisən...

Dedim: – eşqin məni öldürdü, əlac et, ölürəm,

Dedi: – bu eşq ilə dünya yaşadıqca dirisən!

Dedim: – incə bədənin naz eləyir incə sözə,

Dedi: – Gündüz, sən elə incə qəzəl şairisən!

***

Qoy açılsın, edərəm sübhə şikayət gecədən,

Qəlbə qəm bəxş eləyən qəm dolu zülmət gecədən.

Görüşə gəlmədi yarım, nə səbəbdir, görəsən,

Yoxsa küsmüş gülərüz, sevgili afət gecədən...

Nə günah eyləmişəm, sanki yazılmış yazıdır,

Niyə ancaq mənə göz yaşları qismət gecədən?!

Fələyin qəsdi budur canımı alsın, nə olar,

Sübhədək ömrümə Allah verə möhlət gecədən.

İntizarəm, elə bil bir də açılmaz bu səhər,

Çəkirəm sübhüm üçün mən necə həsrət gecədən.

O qızı görməyə, Gündüz, yenə var idi ümid,

Daha gəl gözləmə, gecdir, keçib, əlbət, gecədən...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.05.2026)

Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Peşəsinə görə qurban olanlardan biri də jurnalistdir. Bəli, məhz peşəsinə görə. Çünki jurnalistika təkcə xəbər ötürmək deyil, bəzən insanın öz vicdanı ilə üz-üzə qalmasıdır.

Cəmiyyətin tez-tez qınaq hədəfinə çevirdiyi peşələrdən biri də məhz jurnalistikadır. “Hanı sənin insanlıq borcun?” - bu sual illərdir müxtəlif hadisələr fonunda jurnalistlərə ünvanlanır. Bəzən isə bu sualın cavabı o qədər ağır olur ki, onu daşımaq hər kəsin gücü daxilində deyil.

1993-cü ilin martı idi. Cənubi Afrikadan olan bir fotojurnalist Kevin Karter Sudana yollanır. Məqsədi aclıq və vətəndaş müharibəsinin doğurduğu faciələri lentə almaq, bəlkə də ən təsirli kadrı çəkərək dünyaya göstərmək idi. Lakin qarşılaşdığı mənzərə təsəvvür etdiyindən qat-qat ağır olur. Səfalət, aclıq, ölüm  hər tərəfdə eyni acı tablo. Saatda onlarla insan aclıqdan həyatını itirirdi. Günlər, həftələr keçir. O isə “ən güclü kadr”ın axtarışındadır. Və bir gün…

Bir kolun dibində uzanmış, aclıqdan sümükləri çıxmış kiçik bir uşaq görür. Uşaq ölümünü gözləyirmiş kimi halsızdır. Fotojurnalist üçün bu, “ideal kadr”dır. O, kameranı hazırlayır. Elə həmin an kadra başqa bir varlıq daxil olur-  bir akbaba. Quş uşaqdan bir neçə metr aralıda dayanır. Sanki ölümün rəmzinə çevrilir. Fotojurnalist gözləyir. Bəlkə quş qanadlarını açar, kadr daha dramatik olar… Amma bu baş vermir. Yenə də şəkli çəkir. Sonra akbabanı qovur. Kənara çəkilib ağlayır. Çünki ağlına öz uşağı gəlir.

Ölkəsinə qayıtdıqdan sonra çəkdiyi foto dünya mediasında yayılır. Böyük rezonans doğurur. İnsanlar sarsılır. Şəkil mükafatlar qazanır. Amma sonra başqa bir şey başlayır.

Oxucular bir sual verir:

“O uşaq nə oldu?”

Və bu sual fotojurnalistin həyatını dəyişir. O, uşağı orada qoyub getdiyi üçün vicdan əzabı çəkməyə başlayır. Yeməkdən, insanlardan uzaqlaşır. Daxili sarsıntı onu tərk etmir. Nəhayət, bu yükə dözə bilmir və həyatına son qoyur.

İntihardan əvvəl dostuna etiraf edir:

“Kaş ki, onu qaldırıb yardım mərkəzinə aparardım…”

Və acı həqiqət dəyişmir, o ölkədə uşaqlar hələ də aclıqdan ölür.

Kim bilir, bəlkə də bu günə qədər çəkilmiş, amma heç vaxt yayımlanmayan yüzlərlə, minlərlə foto var. Fotojurnalistlərin görüb də paylaşmağa ürək etmədiyi həqiqətlər… Bəzən bir şəkil dünyanı dəyişə bilər. Bəzən isə bir şəkil insanı içindən məhv edər. Xocalıdan çəkilən, amma göstərilməyənlər

Xocalı faciəsi zamanı da bənzər vəziyyət yaşanıb. “Xocalı Soyqırımını Tanıtma” ictimai birliyinin sədri Şamil Sabiroğlu hadisə yerində dəhşətli görüntülər lentə almışdı. Amma onların bir qismini yayımlamayıb.

Niyə?

Bəlkə insanlıq naminə…

Bəlkə o görüntülərin ağırlığını cəmiyyətin daşıya bilməyəcəyini düşündüyü üçün…

Bəlkə də bəzən hər şeyi göstərmək deyil, bəzi şeyləri qorumaq daha doğru olduğu üçün…

Jurnalistin əsas vəzifəsi hadisəni olduğu kimi çatdırmaqdır. Amma bəzən həyat bu qədər sadə seçimlər təqdim etmir.

Bir tərəfdə peşə borcu- həqiqəti göstərmək.

Digər tərəfdə insanlıq borcu-  kömək etmək.

Bu iki anlayış toqquşanda isə qərar vermək ən çətin məqama çevrilir.

Bəlkə də jurnalistlərə yönələn “insanlıq borcu” sualını verməzdən əvvəl, onların hansı vəziyyətlərdə bu seçimlə üz-üzə qaldığını anlamaq lazımdır. Çünki bəzi kadrlar sadəcə görüntü deyil,  onlar bir insanın bütün həyatını dəyişə bilər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.05.2026)

(Rəssam Tahir Şıxəliyevin sərgisi haqqında)

Əkbər Qoşalı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

Bilməm, sizlərdə də belə olurmu? – bir sərgiyə gedirsən və sənə elə gəlir, sənət əsərinə baxmırsan – onun içindən keçib harasa gedirsən… Bəzən də, sanki əsər özü bizə tamaşa edir – sanki sərgilənən o deyil, bizim hisslərimizdir…

Bax, belə bir məqamın, halın və ya ovqatın, yaraşığın və ya yaraşdırmanın içində baş tutdu Tahir Şıxəliyevin fərdi sərgisi... Sərginin açılışı bir tanıtımın üstündəydi, məncə – elə bil işığın yaddaşla görüşü baş verirdi... Bu, rəngin fəlsəfə ilə danışdığı, formanın ruh qazandığı bir mədəni hadisə idi...

Gəlin rəssam və başlanğıc mövzusuna keçid edək – Bakıdan doğan sənət işığının peşinə düşək…

Məncə, adı-soyadı da etimoloji olaraq işıqla səsləşən Tahir Şıxəliyev üçün sənət peşədən irəli – varoluş formasıdır. O, Bakıda doğulmuş, erkən yaşlarından rəsmə bağlanmış və bu bağlılığı ömürlük missiyaya çevirmiş sənətkarlardandır.

Onun sənətində coğrafiya – məkan olmaqdan çıxaraq, enerji qaynağı kimi çıxış edir.

“Bizim Bakı, bizim ürək” – onun üçün sadəcə doğulduğu şəhər və ölkə paytaxtı olmağın ötəsində qərar tutub. Bakı – onun ömrünün işıq başlanğıcıdır. Bəli, Bakı-Tiflis yolunun üstündə Ləki var, quzey-batıda Şəki var, güneydə Maku var ancaq Bakıdan başqa Bakı yoxdur…

Bax, elə bəlkə bu səbəbdəndir, onun əsərlərində Paris də Bakı kimi görünür, Venesiya da, İstanbul da… Çünki baxış dəyişmir. Baxış – milli ruhdan doğmurmu?..

Ruh… Ruhlanmaq… Ruha gəlmək… Budur, “sənətin ruhu olmalıdır” deyirlər – və onu da deyirlər, bu ruh işığadır, işıqlıdır, işıqladır, elə işığın özüdür!

Sənətin əsası ruhdur. – Rəssamın özü də belə vurğulayır; amma bu ruh Tahir Şıxəliyevdə konkret bir forma alır: bəli, o formanın da, məzmunun da adı işıqdır.

Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının Vəcihə Səmədova adına Sərgi salonunda nümayiş olunan əsərlərə baxdıqca bu çox aydın görünür:

-“Biz başqa planetə uçacağıq” – kosmik vəhdət içində insanın parçalanmış, amma işıqla birləşən təxəyyülü…

-“Ailə” – qaranlıq fonun içində belə işıq saçan insani bağlar…

-“Dolunayın şəhəri” – gecənin içində gizlənən işıq arxitekturu…

-“Çiçəklər şəhəri” – yaşamın rənglərlə partlayan manifesti…

Burada işığın yalnız rəng olmadığını, onun, belə deyək, ideya olduğunu görürük, ideyalı olduğunu fərq edirik.

Tahir Şıxəliyevin əsas sənətkarlıq gücü onun kompozisiya düşüncəsindədir.

İlk baxışda əsərlər parçalanmışdır, çoxqatlıdır yaxud xaotik görünümlüdür; amma bir az dərin baxanda bunun xaos təsiri bağışlayan, əslində isə idarə olunan çoxluq səciyyəsini anlayırsan.

Onun əsərlərində rənglər bir-birini sıxışdırmır, formalar toqquşmur, elementlər bir-birini “yormur” və də tamamlayır…

Bu, əlbəttə, təsadüf deyil; bu, artıq bir məktəbdir – işıq estetikasının məktəbi…

O, ünlü Əzim Əzimzadə Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbi (indi Azərbaycan Rəssamlıq Akademiyası nəzdində İncəsənət Kolleci) və Tiflis Rəssamlıq Akademiyasının estetik təcrübəsini daşıyan sənətkardır.

Onda milli yaddaş və çağdaşlıq: paralel axın etmir, sintez təşkil edir.

Sözügedən sərgidə ən diqqətçəkən məqamlardan biri ənənə ilə çağdaşlığın qarşı-qarşıya durmaması, əksinə – vəhdətə çevrilməsiydi.

İçərişəhər motivləri,

Abşeron iqlimi,

Novruz ruhu,

ailə və vəhdət anlayışı… – Hamısı işıqlı və gözəldir. – Elə bil bütün bunlar yalnız təsvir olunmur – yenidən qurulur.

Bax, bax, bu, nostalji sayılmaz; söhbət yenidən interpretasiya olunmuş yaddaşın özündən gedir.

Tahir Şıxəliyevdə qrafika belə rəngsizliyin içində işıq kimidir…

O, yalnız rənglə danışmır.

Onun qrafik əsərlərində belə ağ-qara kontrast, xətlərin ritmi, formanın minimalizmi… yenə də işıq doğurur.

Buna artıq texnika deyib keçə bilmərik; bu, təfəkkürün işıq formasına çevrilməsidir.

Tahir Şıxəliyev öz əsərləri ilə səssiz bir sual verir:

Əgər başlanğıc işıq deyilsə bəs onda son necə olacaq?.. – Bu ritorik sualın cavabı onun bütün yaradıcılığıdır…

Beləliklə, işıq – sənətkarda estetik kateqoriyaya sığmır və həm də etik kateqoriyaya dönüşür…

Mən sərgidən çıxanda işığın vizual effekt olmaqdan üstün – dəyər daşıyıcısı olduğu düşüncəsinə vardım.

İşıq – milli kimlikdir;

İşıq – mədəni yaddaşdır;

İşıq – insanın içindən gələn bir başlanğıcdır...

Tahir Şıxəliyev bax, həmin bu başlanğıcı göstərməkdən irəli gedib – onu yaradır…

Sənətkar işığı çəkmir… Sənətkar işıq olur. – Tahir Şıxəliyevin işıqlı sərgisi bir daha sübut etdi.

İşıqlı fırçalar var olsun!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Sənətkarlarımız Azərbaycan mədəniyyətinin və incəsənətinin inkişafı yolunda parlaq ulduz kimi daim bərq vurublar. Teatr sənəti tarixində sənətsevərliyi, fədakarlığı ilə seçilən və sevilən rejissorlarımız çox olub.  Xalq artisti Məhərrəm Haşımov da həyatını Azərbaycanın səhnə sənətinin inkişafına həsr edən novator rejissor kimi tanınıb.

Bu gün "Azərbaycanfilmin'" birinci direktoru, Xalq artisti Məhərrəm Haşımovun anım günüdür.

Milli teatr sənətimizin inkişafında misilsiz xidmətləri olan Məhərrəm Haşımov 2 fevral 1912-ci ildə Bakıda anadan olub. O, 1936-cı ildə A. V. Lunaçarski adına Moskva Dövlət Teatr Sənəti İnstitutunu bitirib. 1944-cü ilə qədər Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar Teatrında rejissor və baş rejissor işləyib

Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar Teatrının səhnəsində Şillerin "Qaçaqlar", Cəfər Cabbarlının "Aydın" kimi tamaşalarına quruluş verib. Rejissor 1937-ci ilin repressiyalari dövründə müəyyən təzyiqlərə məruz qalsa da, sənət prinsiplərinə sadiq çıxıb.

1948-ci ildən 1951-ci ilə qədər Azərbaycan Dövlət Rus Dram Teatrında baş rejissor və direktor vəzifələrində çalışıb. Onun Azərbaycan Dövlət Rus Dram Teatrında rejissorluq fəaliyyətinin əsas məğzində müasir fəlsəfi-realist teatr yaratmaq məqsədi dururdu.

Rejissor "Döngədə ev" (Tur qardaşları, 1949), "Xəzər üzərində şəfəqlər" (İmran Qasımov, 1950), "Balıqçı oğlu" (Vilis Latsis, 1953), "Dəniz cəsurları sevir" (İmran Qasımov və Həsən Seyidbəyli, 1954), "Kino çəkilir…" (Edvard Radzinski, 1966), "Teleqramla hekayət" (V. Osipov, 1966), "Milyonçu qadın" (Bernard Şou, 1966), "İntervensiya" (Lev Slavin, 1967), "Ənənəvi toplanış" (Viktor Rozov, 1968) tamaşalarına quruluş verib.

Məhərrəm Haşımov 1951–1956-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrında işləyib. O, 1956-cı ildən 1960-cı ilə kimi yenidən Rus Dram Teatrına göndərilib və baş rejissor olaraq fəaliyyət göstərib. Rejissor fasilələrlə 20 ildən artıq bir müddətdə Rus Dram Teatrında çalışıb. Məhərrəm Haşımov uzun illər Azərbaycan Dövlət Teatr İnstitutunda pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olub

 60-cı illərin birinci yarısında Cəfər Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyasına rəhbərlik edib, onun fəaliyyəti dövründə "Bizim küçə", "Leyli və Məcnun", "Böyük dayaq", "Əmək və qızılgül", "Telefonçu qız", "Əhməd haradadır?", "Möcüzələr adası", "Romeo mənim qonşumdur", "Sehirli xalat" bədii, bir çox sənədli filmlər çəkilib.

Təltif və mükafatları

- "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

- "Stalin" mükafatı (3-cü dərəcə) — 1951 (İmran Qasımovun "Xəzər üzərində şəfəqlər" pyesinə Azərbaycan Dövlət Rus Dram Teatrında verdiyi quruluşa görə)

- "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni

- "Şərəf nişanı" ordeni

- Mirzə Fətəli Axundov adına Azərbaycan SSR dövlət mükafatı — 1969 ("Damokl qılıncı" (Nazim Hikmət), "Maskarad", (Mixail Lermontov) və "Kino çəkilir…" (Edvard Radzinski) tamaşalarına verdiyi quruluşlara görə)

Məhərrəm Haşımovun teatrdakı 40 illik fəaliyyəti dövründə müasir teatr sənəti özünün həm təşəkkül, həm yetkinləşmə, həm də inkişaf dövrlərini yaşayıb. Bir rejissor kimi o, müxtəlif dövrlərdə, müxtəlif teatr məkanlarında həm sərt realizm, həm lirik-romantik üslub, həm də fəlsəfi-psixoloji istiqamətlərlə üz-üzə gəlib.

 Onların hər birindən nəsə götürüb, eyni zamanda hər birinə öz dəst-xəttindən nəsə verib. O, rejissor, novatorçu sənətkar kimi yaddaşlarda  qalıb. Görkəmli teatr rejissoru Məhərrəm Haşımov 2 may 1969-cu ildə, 57 yaşında vəfat edib

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Ölkəmizdə Heydər Əliyev Fondu tərəfindən həyata keçirilən genişmiqyaslı mədəni proqramlarda, o cümlədən muğam müsabiqələrində musiqişünas kimi yaxından iştirak edən Ramiz Zöhrabovun muğam aləminin sirlərinin tamaşaçılara dəqiqliklə çatdırılması və insanların estetik zövqünün inkişaf etdirilməsində mühüm xidmətləri vardır. Bu gün onun doğum günü, anadan olmasının 87-ci ildönümüdür.

Ramiz Zöhrabov 1939-cu il may ayının 2-də Bakı şəhərində anadan olub. O, 1947–1958-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyası nəzdindəki orta ixtisas musiqi məktəbində təhsil alıb və 1958–1960-cı illərdə Konservatoriyanın ifaçılıq fakültəsinin simli alətlər şöbəsində oxuyub, 1965-ci ildə isə Konservatoriyanı musiqişünaslıq ixtisası üzrə bitirib.

Əmək fəaliyyətinə 1965-ci ildə Gəncə şəhərindəki Qəmbər Hüseynli adına orta ixtisas musiqi məktəbində musiqi tarixi və nəzəriyyəsi üzrə müəllim kimi başlayan Ramiz Zöhrabov 1966–1968-ci illərdə Müslüm Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında xalq musiqisi üzrə redaktor vəzifəsində işləyib.

O, 1968–1969-cu illərdə Bakı şəhər 16 saylı musiqi məktəbində musiqi nəzəriyyəsindən dərslər aparıb, 1969-cu ildən etibarən indiki Üzeyir Hacıbəyli adına Bakı Musiqi Akademiyasında Azərbaycan xalq musiqisinin tarixi və nəzəriyyəsi kafedrasının müəllimi, baş müəllimi, dosenti və professoru, 1989-cu ildən isə həmin kafedranın müdiri olub.

1990-cı ildə Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının İdarə Heyətinin katibi seçilən Ramiz Zöhrabov 2012-ci ilədək həmin vəzifədə çalışaraq, ölkəmizdə musiqişünaslığın inkişafına dəyərli töhfələr verib. Professor Ramiz Zöhrabovun elmi fəaliyyəti Azərbaycanın zəngin musiqi irsinin tədqiqi və təbliği ilə sıx bağlıdır. Alimin Azərbaycan muğamlarına, o cümlədən təsniflərə, zərb-muğamlarına və dəsgahlara həsr etdiyi 200-dən artıq elmi əsər və kitab mütəxəssislər tərəfindən yüksək qiymətləndirilib.

Görkəmli muğam ustadlarının ifasından çox sayda muğam və təsniflərin ilk dəfə nota alınması Ramiz Zöhrabovun səyləri nəticəsində gerçəkləşib. Alimin tədqiqatları, eləcə də Azərbaycan bəstəkarlarının yaradıcılığını əhatə edir. Ramiz Zöhrabovun Azərbaycan musiqişünaslığının uğuru sayılan araşdırmaları xarici ölkələrdə nəşr olunaraq müxtəlif alimlər tərəfindən mötəbər mənbə kimi qəbul edilib.

Ramiz Zöhrabov ölkəmizdə və onun hüdudlarından kənarda beynəlxalq simpoziumlarda, konfranslarda muğam sənətinə dair dərin məzmunlu çıxışları ilə Azərbaycanın musiqi mədəniyyətini layiqincə təmsil edib. Milli mədəni nailiyyətləri müxtəlif səviyyələrdə daim tanıtmağa çalışan alim uzun illər ərzində apardığı silsilə radio və televiziya verilişləri ilə musiqisevərlərin rəğbətini qazanıb.

Yarım əsrə yaxın bir müddətdə pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olan Ramiz Zöhrabov respublikada musiqişünas alimlərin bir neçə nəslinin yetişdirilməsi üçün böyük əmək sərf edib. Alimin rəhbərliyi ilə sənətşünaslıq sahəsində bir çox fəlsəfə və elmlər doktorları hazırlanıb.

Ramiz Zöhrabovun Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin zənginləşdirilməsi sahəsində çoxillik səmərəli fəaliyyəti yüksək qiymətləndirilib. O, 1990-cı ildə "Əməkdar incəsənət xadimi" və 2008-ci ildə "Xalq artisti" fəxri adlarını almış, 2009-cu ildə isə müstəqil Azərbaycan Respublikasının ali mükafatlarından olan "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilib.

Fəxri adları və mükafatları

- Sənətşünaslıq namizədi (1974)

- Dosent (1979)

- Azərbaycan Respublikasının Əməkdar incəsənət xadimi (1990)

- Professor (1992)

- Sənətşünaslıq doktoru (1994)

- "Humay" mükafatı (1997)

- Azərbaycan Respublikasının Xalq Artisti

- Şöhrət ordeni

Kitabları

- Muğam. Monoqrafiya. B., "Azərnəşr", 1991

- Azərbaycan təsnifləri. Təbriz, Enteşarate Məhran, 1991;

- Hacı Xanməmmədov. Broşür. B., "Şur", 1992;

- Rauf Hacıyev. Broşür. B., "Şur", 1993;

- Bəstəkarlarımız haqqında söz. B., "Şur", 1995;

- Ramiz Mustafayev. Broşür. B., "Ergün", 1995;

- Bəstəkarlarımızın portreti. B., "Gənclik", 1997;

- "Çahargah" muğam-dəstgahının nəzəri əsasları. B., "Şur", 2000;

Məqalələri

- Skripkaçalan və müğənni /R. Adıgözəlov – 50/, "Ədəbiyyat və incəsənət", 16.11.1990;

- Yaradıcılıq axtarış deməkdir /T. Bakıxanov – 60/, "Ədəbiyyat və incəsənət", 21.12.1990;

- Müəllifini yaşadan əsərlər /Ağası Məşədibəyov – 80/, "Mədəniyyət" qəzeti, 09.01.1992;

- Sevimli pedaqoq, mahir tədqiqatçı /Z. Qafarova – 50/, "Mədəniyyət", 08.01.1993;

- Nizami mövzusuna yeni müraciət /T. Bakıxanovun "Xeyir və Şər" baleti haqqında/, "İncəsənət" qəzeti, 13.07.1993;

- Görkəmli bəstəkar və müəllim /S. Ələsgərov/, "İncəsənət", 12.04.1994;

- Dəstgahda avaz. /12 muğam sistemi haqqında/. Təbriz, "Azadlıq beşiyi" qəzeti /fars dil./, 26. 10. 1997;

- "Rast" ailəsindən olan muğamlar. Təbriz, "Azadlıq əsri" qəzeti /fars dil./, № 31, 1998;

Filmoqrafiya

- Musiqişünas (film, 2001)

- Muğam (veriliş, 2007)

- Muğamat var olan yerdə... (film, 2009)

- Xalq təranələri (film)

Ramiz Zöhrabov 2017-ci il aprelin 24-də ömrünün 78-ci ilində vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.05.2026)

Rəqsanə Babayeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

Əlilliyi olan şəxslərin yaradıcılıq potensialının üzə çıxarılması, onların cəmiyyətə inteqrasiyasının gücləndirilməsi, inklüziv dəyərlərin təbliği və yaradıcı sənətlər vasitəsilə sosial fəallıqlarının artırılmasına dəstək göstərilməsi hazırda olduqca aktual məsələdir.

Aprelin 30-da Beyləqan Rayon Niyazi adına Uşaq Musiqi Məktəbində “İnklüziv Yaradıcı Sənətlər Festivalı” layihəsi çərçivəsində tədbir təşkil olunub.

Festival Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyinin maliyyə dəstəyi, Beyləqan Rayon İcra Hakimiyyətinin, Sosial Xidmətlər Agentliyinin və Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti Tələbə Həmkarlar İttifaqı Komitəsinin rəsmi tərəfdaşlığı, “Biz Bir Ailəyik” Əlilliyi olan şəxslərə dəstək İctimai Birliyinin təşkilatçılığı, Mil-Muğan Regional Mədəniyyət İdarəsi və Beyləqan Niyazi adına Uşaq Musiqi Məktəbinin dəstəyi ilə baş tutub.

Festival iştirakçıları və qonaqlar əvvəlcə ümummilli dəyərlərə ehtiram əlaməti olaraq şəhidlərin və dünyasını dəyişmiş insanların xatirəsini bir dəqiqəlik sükutla yad edib, daha sonra Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himni səsləndirilib.

Rəsmi hissədə çıxış edən Beyləqan Rayon İcra Hakimiyyətinin Müharibə iştirakçıları və şəhid ailələri ilə işin təşkili sektorunun müdiri Heybət Əliyev, Beyləqan Rayon Niyazi adına Uşaq Musiqi Məktəbinin direktoru Elmurad Quliyev və layihənin ideya müəllifi, “Biz Bir Ailəyik” Əlilliyi olan şəxslərə dəstək İctimai Birliyinin sədri Günay Ağazadə festivalın əhəmiyyətindən bəhs ediblər. Heybət Əliyev çıxışında inklüzivliyin mahiyyətinə toxunaraq bildirib ki, belə platformalar gənclərin kimliyindən və imkanlarından asılı olmayaraq özlərini ifadə etməsinə, yaradıcılıqlarını nümayiş etdirməsinə şərait yaradır. O, yaradıcılığın insanları birləşdirən ən güclü vasitələrdən biri olduğunu vurğulayaraq, musiqi, rəsm və digər sənət növləri vasitəsilə cəmiyyətdə qarşılıqlı anlaşma və qəbulun gücləndiyini qeyd edib, gəncləri daim inanmağa, yaratmağa və öz potensiallarını məhdudlaşdırmamağa çağırıb.

Bədii hissədə isə bir-birindən maraqlı musiqi, rəqs və bədii qiraət nömrələri təqdim olunub. “Aranqala” xalq çalğı alətləri ansamblının çıxışı, kanon, tar və saz ifaları, milli rəqslər, eləcə də gənc istedadların təqdim etdiyi musiqi nömrələri tamaşaçılar tərəfindən böyük maraq və alqışlarla qarşılanıb.

Festival çərçivəsində səhnəyə çıxan hər bir iştirakçı öz istedadı və çıxışı ilə bir daha sübut edib ki, yaradıcılığın və istedadın sərhədi yoxdur. Tədbir boyunca birlik, sevgi və qarşılıqlı anlayışın gücü aydın şəkildə hiss olunub.

Sonda festival iştirakçıları və təşkilində əməyi olan şəxslər təltif olunub, layihəyə dəstək göstərən tərəfdaşlara təşəkkür bildirilib.

Qeyd edək ki, bu cür inklüziv layihələr cəmiyyətdə bərabər imkanların təşviqi, sosial inteqrasiyanın gücləndirilməsi və insan dəyərlərinin önə çəkilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

“Atam mərhum Ramiz Quliyev, Xalq artisti, görkəmli tarzən Nazim Rzayevlə yaxından tanış idi və dostluq edirdi. Mənə danışırdı ki, onlar müxtəlif əsərlərin üzərində birlikdə çalışıblar, birgə fotolarını da görmüşəm. Sonralar məni konkret olaraq hansı əsərləri ifa etdikləri maraqlandırdı. Atam deyirdi ki, onlar dəfələrlə plenumlarda, qurultaylarda çıxış ediblər və bir çox Azərbaycan bəstəkarının əsərləri ilk dəfə Nazim Rzayevin rəhbərliyi ilə kamera orkestrinin ifasında səslənib”. Drijor, Əməkdar artist Eyyub Quliyev

Nazim Rzayev 14 fevral 1925-ci ildə Bakıda anadan olub. 1951-ci ildə P. İ. Çaykovski adına Moskva Dövlət Konservatoriyasını skripka üzrə (professor Marina Kozolunovanın sinfi) bitirib. Bakıya qayıtdıqdan sonra Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrında orkestrin konsertmeysteri və Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında kamera sinfi üzrə müəllim vəzifəsində işləyib.

1958-ci ildə ifaçılıqdan dirijorluğa keçib. Bir il sonra Moskvada keçirilən Azərbaycan ədəbiyyatı və incəsənəti ongünlüyünün hazırlanmasında fəal iştirak edib. 1961–1963-cü illərdə SSRİ xalq artisti Aleksandr Melik-Paşayevin rəhbərliyi ilə Moskvanın Böyük Teatrında dirijorluq təcrübəsi keçib. Bakıya qayıtdıqdan sonra Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının opera studiyasına rəhbərlik edib.

Onun rəhbərliyi ilə studiyada Çimarozanın "Gizli nikah", Üzeyir Hacıbəyovun "Koroğlu" və Fikrət Əmirovun "Sevil" operaları tamaşaya qoyulub. Nazim Rzayev Üzeyir Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Simfonik Orkestrinin fəaliyyətində də yaxından iştirak edib. Onun dirijorluğu ilə Bethoven, Çaykovski, Brams, R. Ştraus, Qara Qarayev, Fikrət Əmirov və başqa bəstəkarların əsərləri ifa olunub.

1964-cü ildə Azərbaycan televiziyası və radiosunun kamera orkestrinin bədii rəhbəri və baş dirijoru işləməyə başlayıb. Onun rəhbərlik etdiyi bu orkestrin Üzeyir Hacıbəyovun "Sənsiz" romansı, Qara Qarayevin "Yeddi gözəl" baletində Aişənin rəqsi və "İldırımlı yollarla" baletindən qızlar rəqsini ifa edib. Sonralar dirijorun repertuarında Qara Qarayevin Üçüncü simfoniyası və Klassik süitası, Fikrət Əmirovun "Nizami" simfoniyası, "Gülüstan-Bayatı-Şiraz" muğamı və "Min bir gecə" baleti mühüm yer tutub

Nazim Rzayev rəhbərlik etdiyi kamera orkestri ilə SSRİ-nin bir sıra şəhərlərində, xarici ölkələrdə qastrolda olub. O, 1984–1985-ci illər teatr mövsümündə Ankara Dövlət Opera və Balet Teatrında Üzeyir Hacıbəyovun "Arşın mal alan" musiqili komediyasının quruluşçu dirijoru olub. Fəaliyyətinin sonrakı illərində isə Türkiyədə işləyib. Dirijor pedaqoji fəaliyyətlə də məşğul olub, 1952-ci ildən Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında dərs deyib. 1968-ci ildə dosent, 1985-ci ildə professor adlarını alıb.

Mükafatları:

- "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

- SSRİ Dövlət mükafatı

- Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı

- "Şərəf nişanı" ordeni

- Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fəxri fərmanı

Dirijoru olduğu filmlər

Arşın mal alan

Biri vardı, biri yoxdu... 

Bizim Cəbiş müəllim

Əmək və qızılgül

Görkəmli dirijor Nazim Rzayev 2 may 2006-cı ildə Türkiyədə - Əskişəhərdə vəfat edib.

2025-ci ildə onun 100 illik yubileyi münasibətilə Müslüm Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında təntənəli konsert keçirilmişdi. Mən bu konsert üzərində nisbətən geniş dayanacağam. Fəxriyyə Məmmədovanın yazdığına görə, bu konsert həm əsər seçimi, həm ifa səviyyəsi, həm də ideya yükü baxımından yüksək bədii dəyərə malik idi. Gecə Nazim Rzayev şəxsiyyətinin və irsinin layiqincə anılması ilə yanaşı, Azərbaycan musiqi həyatında kamera orkestrinin rolunu bir daha nümayiş etdirmişdi.

Konsertdə Qara Qarayev adına Azərbaycan Dövlət Kamera Orkestri çıxış etmiş, orkestri dirijor Əyyub Quliyev məharət və xüsusi şövqlə idarə etmişdir. Konsertin solistləri violin ifaçısı Elvin Hoca Qəniyev və metso-soprano Aytac Şıxəlizadə olmuşdur. Konsertin əsas ideyası və məqsədi Azərbaycan musiqi mədəniyyətində silinməz iz qoymuş Nazim Rzayevin zəngin yaradıcılıq irsini xatırlamaq, onun Azərbaycan musiqi tarixində rolunu bir daha vurğulamaq idi.

Bu baxımdan proqramın məzmunu və seçilmiş əsərlər xüsusi dramaturji məntiqə əsaslanaraq tərtib edilmişdi. Konsertin giriş sözü sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, Əməkdar incəsənət xadimi, professor Zümrüd Dadaşzadəyə həvalə olunmuşdu. Zümrüd xanım çıxışında Nazim Rzayevin sənətkar obrazını 60-cı illər musiqi mədəniyyəti kontekstində təqdim edərək, onun Azərbaycan musiqisi üçün əfsanəvi şəxsiyyət olduğunu qeyd etmişdi.

Çıxış zamanı dirijorun həyat və yaradıcılıq yolu, təhsili, tutduğu vəzifələr və onun dirijorluğu altında səslənmiş Azərbaycan musiqisinin şah əsərləri və dünya musiqisi əsərləri  haqqında ətraflı məlumat verilmişdi. Konsertin proqramı Hendelin 3 saylı "Su üzərində musiqi" süitası ilə açılmışdı. Barokko dövrünə aid bu əsərin proqramın əvvəlində səsləndirilməsi təsadüfi deyildi. Məlum olduğu kimi, Nazim Rzayev öz fəaliyyətində barokko musiqisinə xüsusi önəm vermiş və həmin dövrün nadir ifa olunan nümunələrini kamera orkestrinin repertuarına daxil etmişdir.

Orkestr Hendelin musiqisini üslub xüsusiyyətlərinə uyğun olaraq yüngül faktura, aydın frazirovka və balanslı dinamika ilə təqdim etmişdi. Proqramın növbəti əsəri Feliks Mendelsonun violin və orkestr üçün re minor konserti olmuşdu. Bu əsərdə solist kimi Elvin Hoca Qəniyev çıxış etmişdi. Solistin ifası yüksək texniki məharəti ilə yanaşı, dərin bədii duyum və emosional zənginliklə seçilirdi. Qeyd edək ki, E.H.Qəniyevin bu gecədə iştirakı təsadüfi deyildi. Onun babası, müqtədir musiqiçi Sərvər Qəniyev Azərbaycan Dövlət Kamera Orkestrinin ilk konsertmeysteri və solistlərindən olmuş, 80-ci illərdə Nazim Rzayev Türkiyədə yaradıcılıq ezamiyyətində olarkən orkestrə bir müddət rəhbərlik etmişdi.

Konsertin davamında Qara Qarayevin "Mən sizi sevirdim" və "Gürcüstan təpələrində" romansları səslənmişdi. Bu əsərlərin proqramda yer alması da dərin simvolik məna daşıyırdı. Fikrət Əmirovla bahəm, Qara Qarayev Azərbaycan Dövlət Kamera Orkestrinin yaranmasının əsas təşəbbüskarlarından biri olmuş, Nazim Rzayev isə bu romansları məhz kamera orkestri üçün işləyərək onlara yeni nəfəs vermişdi.

Solist Aytac Şıxəlizadənin ifası səs tembrinin zənginliyi, mətnin emosional dərinliyinin incə şəkildə çatdırılması və orkestr ilə harmonik vəhdəti ilə seçilirdi. Bakıda ilk dəfə ifa olunan Adam Veselovskinin "Mələklərin mahnısı" əsərinin səsləndirilməsi konsertə xəfif kədər aşılanmış lirik notlar gətirmişdi və proqramın üslub rəngarəngliyini artırmışdı.  Ardınca Çaykovskinin "Gün hökm sürür" romansı ifa olunmuşdu ki, bu da proqramın lirik xəttini daha da gücləndirmişdi.

Konsertin sonuna yaxın dirijor Əyyub Quliyev qısa çıxış edərək Nazim Rzayev irsinin Azərbaycan musiqi mədəniyyəti üçün əhəmiyyətini vurğulamışdı və bu irsin davamlı şəkildə tədqiq olunmasının vacibliyini qeyd etmişdi. Konsert Fikrət Əmirovun "Min bir gecə" baletindən "Şəhrizadın bayramı" və final səhnəsinin ifası ilə yekunlaşmışdı. Həmin musiqi parçasının ifası da təsadüfi deyildi. Bəllidir ki, məhz Nazim Rzayev "Min bir gecə" baletinin ilk musiqi rəhbəri olmuşdur.

Bu möhtəşəm final proqramın ideya və emosional kulminasiyası olmuşdu.

Mən yazımı drijor, Əməkdar artist Eyyub Quliyevin sözləri ilə açmışdım. Elə onun sözləri ilə də yekunlaşdırıram:

“Nazim Rzayevin yaradıcılıq bioqrafiyasında xüsusi yeri Fikrət Əmirovun “Min bir gecə” baleti tutur. Bu şah əsərin səhnə taleyi Nazim Rzayevin adı ilə sıx bağlıdır. O, baletin əsas dirijorlarından biri olub və baletin uğuruna görə SSRİ Dövlət mükafatına layiq görülüb. Əlbəttə, belə uğurlar böyük peşəkar nüfuz olmadan mümkün deyil. F.Əmirov kimi bəstəkarın etimadını qazanmaq üçün çox möhkəm bədii baza və qüsursuz zövq tələb olunur.”

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.05.2026)