Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

27 yanvar

Bu günə təsadüf edən əsas əlamətdar hadisələri diqqətinizə çatdırırıq.

Beynəlxalq Xolokost Qurbanlarının xatirəsi günü

İnternational Holokaust Remembrance Day. 1933-1945-ci illərdə baş vermiş və Xolokost adı almış, bütün yəhudilərin üçdə birinin məhvinə səbəb olmuş antiinsan aksiyasına rəvac vermiş faşizm daha mövcud deyil, amma millətçilik, irqçilik meyilləri yenə də var. Və nə qədər ki, insanlar milli mənsubiyyətlərinə görə məhv edilirlər, Xolokost daim gündəmdə olmalıdır, insanlığa qənim kəsilənlərin ən böyük ittihamı kimi ona daim müraciət edilməlidir.

Tarixdə soyqırımları çox olub, amma yəhudi xalqına qarşı olan soyqırımı masştabında başqa birisi olmayıb.

Bu günü Xolokost Qurbanlarının xatirəsi günü kimi qeyd etmək barədə qərarı BMT-nin Baş Assambleyası 2005-ci ildə verib. Niyə bəs 27 yanvar? 1945-ci ildə Sovet qoşunları Osvensim həbs düşərgəsinə daxil olub oradakı yəhudi hərbi əsirləri azad ediblər, tarix buradan götürülüb.

Belə bir günü təqvimə salmaqla məqsəd təbliğat və təşviqat mexanizmini bütün gücü ilə işə salmaq, millətçi meyilləri dayandırmaq, faşizmin kökünü kəsməkdir. Hazırkı və gələcək nəsillər heç vaxt Xolokost dəhşətlərini unutmamalı, ondan lazımi nəticələr çıxarmalıdırlar.

Bu gün hər bir azərbaycanlı yəhudi xalqına başsağlığı verir, ölənlərin ruhları üçün dualar edir.

Rusların Hərbi Rəşadət günü

Hazırda Ukraynaya müdaxilə məsələsi bütün dünyanın diqqət mərkəzindədir. Bu və ya digər məsələlərə görə Rusiyanın hərb siyasəti aktualdır, bu mövzuda istənilən gəlişmə maraq dairəsindədir.

Bu gün Rusiyanın Hərbi Rəşadət günüdür. Bu günün tarixi 1944-cü ilin 27 yanvarına gedib çıxır. Leninqradın blokada mühasirəsindən çıxdığı günə.

Almanlar nasional-sosializmi pisləyəcəklər

Bu günü Böyük Britaniya ayrıca xolokost qurbanlarını yad edəcək bir gün kimi təqvimə salıb. İtaliyada faşizm və nasizm qurbanlarının xatirə günü qeyd ediləcək.  Təbii ki, Almaniya özü də əsas baiskar kimi beynəlxalq təqvimə gün saldığından neytral qala bilməz, bu gün Almaniyada Nasional-sosializm qurbanlarının xatirə günü qeyd ediləcək.

Gürcülərdə bu gün Gürcüləri maarifləndirənmüqəddəs apostol Nina günüdür, türkmənlərdə Vətənin müdafiəçisi günüdür, Serbiyada və Bosniyada müqəddəs Savva günüdür (bu günün bir adı da Məktəb günüdür). Monakoda ölkənin nimayədarı Devoutun günüdür. Amerikada isə Milli şokolad keksi günüdür.

Televizorun dünyaya gəlişi və Leninin mumiyası

2000-ci ilin bu günündə Misirdə qadına boşanmaq hüququ verilib. 1997-ci ildə Aslan Masxadov Çeçenistanın prezidenti seçilib. 1973-cü ildə Parisdə Vyetnam müharibəsinin sonunu gətirən sülh müqaviləsi imzalanmışdır.  1967-ci ildə ABŞ-ın Aya səfər edəcək “Apollon” kosmik gəmisi məşq zamanı yanıb, bütün ekipaj həlak olub.

1926-cı ildə Londonda şotlandiyalı ixtiraçı Con Beyrd televiziya görüntülərini qəbul edib nümayiş etdirən qurğunu – televizoru ilk dəfə nümayiş etdirərək tarixdə yeni bir eranın başlanğıcını qoyub. 1924-cü ildə Moskvada, xüsusi Mavzoleydə Vladimir Leninin cəsədini balzamlaşdırıb nümayişə qoyublar.

1918-ci ildə ABŞ kinoteatrlarının ekranlarına baş rolda Elmo Linkoln çəkilən “Tarzan – meymun qəbiləsindən” filmi çıxıb. 1880-ci ildə Tomas Edisson elektrik lampasını patentləşdirib. 1860-cı ildə Taras Şevçenkonun “Kobzar” külliyyatı çap olunub.

Kimlər gəldi, kimlər getdi

1944-cü ildə ingilis musiqiçisi, məşhur Pink Floyd qrupunun üzvü Nik Meyson, 1924-cü ildə Şimali Kiprin ilk prezidenti Rauf Denktaş, 1839-cu ildə Ukrayna himninin sözlərini yazmış folklorçu Pavel Çubinskiy, 1832-ci ildə “Alisa möcüzələr ölkəsində” romanını yazmış ingilis riyaziyyatçısı Lyuis Keroll, 1826-cı ildə rus yazışısı Mixail Sattıkov-Şedrin adanad olublar. Bunu isə xüsusi qeyd etməyə dəyər: 1756-cı ildə dünyaşöhrətli Avstriya bəstəkarı “Don Juan”, “Fiqaronun toyu” kimi 20 ölməz operalarla, 50 simfoniya ilə dünya incəsənətinin qızıl fondunu yaratmış Volfqanq Amadey Motsart dünyaya gəlib.

2008-ci ildə İndoneziyanın ən böyük dövlət xadimi Suxarto, 1983-cü ildə fransız kinoaktyoru Lui de Fyunes, 1732-ci ildə fortepianonu kəşf etmiş italyan ustası Bartolomeo di Françesko dünyadan gediblər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.01.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Son illər təhsil təkcə sinif otaqları ilə məhdudlaşmır. Texnologiyanın həyatın bütün sahələrinə sirayət etməsi kimi, hazırlıq metodları da dəyişib, yeni formalar qazanıb. Bu gün şagirdlər və abituriyentlər imtahanlara hazırlaşarkən iki fərqli yol arasında seçim edirlər: müəllimlə üz-üzə, canlı dərslər və ya ekran arxasından keçilən onlayn hazırlıq. Hər iki format özünəməxsus üstünlüklər, eyni zamanda cavab axtaran suallar doğurur.

Bir tərəfdə ənənə dayanır — sinif otağının sükutu, müəllimin baxışları, lövhədə yazılan qeydlər və dərsin canlı ritmi. Canlı dərslər təkcə bilik ötürülməsi deyil, həm də intizam, ünsiyyət və dərs mühitinə adaptasiya deməkdir. Müəllimlə üz-üzə təmas şagirdin diqqətini toplamasına, dərsi daha məsuliyyətlə qavramasına kömək edir. Bəzi valideynlər üçün bu format etibar hissi yaradır: dərs real məkanda, real nəzarət altında keçirilir.

Digər tərəfdə isə zamanla ayaqlaşan onlayn platformalar dayanır — məsafələri qısaldan, zamanı qənaətə çevirən, dərsi bir klik qədər yaxın edən rəqəmsal imkanlar. Onlayn hazırlıq xüsusilə regionlarda yaşayan, vaxt və yol problemi olan şagirdlər üçün alternativ deyil, bəzən yeganə çıxış yolu olur. Dərslərin yazıya alınması, fərdi tempdə təkrar imkanı və çevik qrafik bu formatın əsas üstünlükləri sırasındadır.

Lakin rəqəmsal rahatlıqla yanaşı, yeni çətinliklər də ortaya çıxır. Ekran arxasında diqqətin tez yayınması, canlı ünsiyyətin azalması və nəzarət mexanizmlərinin zəifləməsi onlayn hazırlığın ən çox müzakirə olunan tərəflərindəndir. Təhsil mütəxəssisləri hesab edirlər ki, bu format yüksək özünənəzarət və motivasiya tələb edir. Əks halda, texnologiya bilik vasitəsi olmaqdan çıxıb diqqət dağıdan amilə çevrilə bilər.

Valideynlər və müəllimlər üçün əsas sual isə dəyişmir: bu iki yoldan hansında bilik daha dərin, nəticə daha dayanıqlıdır? Cavab birmənalı deyil. Çünki burada həlledici olan təkcə format yox, şagirdin xarakteri, məqsədi, müəllimin peşəkarlığı və tədrisin keyfiyyətidir. Bəziləri üçün canlı dərsin nizam-intizamı vacibdirsə, digərləri onlayn mühitdə daha sərbəst və məhsuldar ola bilir.

Bu barədə “Ədəbiyyat və İncəsənət” portalına açıqlama verən təhsil eksperti Rizvan Fikrətoğlu həm onlayn, həm ənənəvi metodun şagird üçün işlək olduğunu vurğulayıb:

"Effektivlik baxımından canlı  hazırlıq metodunda müəllim şagirdin diqqətini daha rahat toparlaya bilər, həmçinin birada dərhal reaksiya və düzəliş imkanı var.  Xüsusilə zəif motivasiyasıyalı və kiçik yaşlı uşaqlar üçün  bu metod effektiv hesab olunur. Onlayn dərslədə isə vaxta qənaət məsələsi ön plandadır. Yol, gecikmə, xərc...bunlar yoxdur.  Bundan əlavə, dərslərin yazılması və yenidən baxmaq, video şəkil şəklində izləmək imkanı var . Həmçinin,  özünüidarəsi güclü, məqsədi aydın olan şagirdə yüksək effektivlik verir. Nəticə etibarı ilə metodun keyfiyyəti şagirdin intizamından aslıdır:

Eksepertin sözlərinə görə, azyaşlını intizama gətirmək biraz çətin məsələdir:

"Canlı, ənənəvi hazırlıqdadərsdə fiziki nəzarət olur. Telefonla diqqətinyayılıb-yayılmamasının qarşısı alına bilir. Onlayn dərslərdə nəzarət daha çox valideynin üzərinə düşür. Kamera açıq olsa  diqqəti yüksək hesab olunur. Düzgün sistemlə onlayn dərslərdə nəzarət effekti yaratmaq olar. Araşdırmalar və praktikalar göstərir ki,  yuxarı sinif şagirdləri  və abituriyentlərdə onlayn və canlı dərsin nəticəsi daha çox eyni səviyyədə olur.  Aşağı siniflərdə isə canlı dərs daha stabil nəticə verir. Əsas nəticəyə təsir edən faktlar müəllimin keyfiyyəti,  dərs proqramının sistemliliyi , mütəmadi sınaqlar və testlər, şagird-müəllim əlaqəsidir".

Qeyd edək ki, təhsil eksperti onlayn şəkildə hazırlaşdırdığı abituriyentlərin  nəticələrinin yüksək olmasını bildirib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.01.2026)

Aydın Qaradağlının haqq dünyasına qovuşmasından 46 il ötür

Hafiz Ataxanlı, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün.

Səs – təkcə duyğuların zahirdə təzahür forması, özünümüdafiə vasitəsi deyil.

Səs – daxildəki palitranın fəlsəfi çalarını bəlləyən vasitədir.

“Səsin də rəngi var” ifadəsi məndən ötrü aksiomdurr.

Duyğusal düşüncələrin  görüntü düzənləmək təşnəsi öz harmoniyasında səsin həm də dramaturji modelinin mövcudluğu imkanını qabardır.

Xarakteri, dünyagörüşünü, cəmiyyətdə münasibəti, inamı və imanı, alın yazısını öz strukturunda ehtiva edən səs məhz bu komponentlərin tarazlaşdırdığı  rəngi və ünü təqdim edir.

Gümüş səs, bass səs, məxməri səs, tenor, bariton... Mümkün deyil ki, bu sıralama hansı formadasa iç aləmin sevinci  və ya əndişələri ilə sıx bağlanmasın.

Çox müşahidə etdiyim məqamlardandı: erkən haqq dünyasına qovuşmuş adamın son şəkillərinə baxanda “gözlərinə baxın, kədəri görürsünüz?” qənaəti söylənilir. Mən bu mistik məntiqə inanıram. Mənə elə gəlir ki, respublikanın əməkdar artisti, görkəmli diktor Aydın Qaradağlının sonuncu leny yazısına qulaq asanda səsin daxili dramaturgiyası öz sahibinin kasandra qanununun diktə etdiyi nigarançılığı bitirəcək. Ömür montajına boyun əymək istəməyən sözlərin, səslərin valın üstündən qaçmaq istədiyini duymaq mümkün olacaq.

Kimi dindirirsən, “Aydın Qaradağlının səsi qeyri-adi, qəribəydi”,  deyir. Mən də bu qənaətdəyəm, hətta “möcüzə” deyirəm.  Bu qeyri-adilik, bu möcüzə heç bir televiziya, radio, teatr terminologiyası qəlibinə sığmır.

Bu səs – sadəcə Allah vergisiydi və Aydın Qaradağlı şəxsiyyətini tamamlayan komponent idi.

Aydın Qaradağlı M.F.Axundov adına Teatr məktəbində oxumuşdu. Kazım  Ziyadan, Əli Sultanlıdan, Fatma Qədridən, Mikayıl Rəfilidən, Mehdi Məmmədovdan sənət dərsi almışdı.

1946-cı ildə ilk dəfə efir həyəcanı yaşamışdı.

Xurşudbanu Natəvanın lirikası sınaq ifası oldu.

1951-1955-ci illərdə əsgərlik xidməti ilə bağlı bir müddət sevimli işindən ayrıldı. Böyük dramaturq Cəfər Cabbarlının adını özü verdiyi qardaşı qızı Gültəkin əmisinin Aydın tamaşasına baxır...

Hərbi xidmətdən qayıtmış Aydın da “adaşı” olan tamaşaya dəvət olunur.

... Və həmin axşam taleyin dramaturgiyası Cəfər dramaturgiyasına yüngülcə düzəliş verir. Aydınla Gültəkin tanış olurlar. İlk baxışdan bir-birlərinə vurulurlar.

Elə 1955-ci ildə də ailə qururlar.Sözün nazını çəkən, hər səsin üstündə əsən, Azərbaycan dilinin şəhdi-şirəsini doğru çatdırmaq iqtidarında olan sənətkar idi Aydın Qaradağlı.

Hər gün içi rus, azərbaycan, ərəb, fars lüğətləri ilə dolu çamadan götürüb işə gedərdi. Çünki peşəsinə sevgisi, işinə məsuliyyəti vardı.

Bu səs hər kəsi öz ahənrübasına çəkirdi.

Marşal Vasilyevskinin Polşada yaşayan qızı efir dalğalarında Aydın Qaradağlının səsinə vurulur və ona məktub yazır: “Sizin səsiniz möcüzədir!”

Qara Qarayevin “İldırımlı yollarla” baleti ilk dəfə  o vaxtkı Leninqradda tamaşaya qoyulanda Azərbaycan radiosunda əsərin radiomontajını hazırlamaq qərara alınır. Dahi bəstəkarın təklifi və təkidi ilə mətni Aydın Qaradağlı oxuyur.

Səməd Vurğun “Muğam” poemasını radioda hissə-hissə oxuyan Aydın Qaradağlını “qızıl səsli diktor” adlandırılmışdı.

Sabir Sarvan deyirdi ki, məni Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinə gətirən Aydın Qaradağlının əfsanəvi səsi oldu.

“Nə diktorun, nə radio, televiziya jurnalistinin danışığında haralı olduğu, hansı regionda doğulduğu bilinməməlidir”(Aydın Qaradağlı).

1966-1969-cu illərdə Azərbaycan radiosunun baş rejissoru kimi fəaliyyət göstərən Aydın Qaradağlı Edit Piafa, Nizami Gəncəviyə, Albert Moraviliyə müraciət edib, maraqlı radio-tamaşalar da qurub.

Sənət adamı üçün həmişə formada qalmağı vacib sayan Aydın müəllim hər gün səhər tezdən  idman və artikulyasiya məşğələləri ilə məşğul olurdu.

Aydın Qaradağlının musiqi duyumu güclü olub. Övladları söyləyirlər ki, pianoda sadə, şirin barmaqları vardı. “Leylinin atasının ariyasi”nı çox sevirmiş.

Filmə çəkilməliymiş. Baş tutmayıb. Hüseyn Seyidzadə onda Cahandar ağa, Tofiq Tağızadə Gəray bəy obrazını görürdü. Bu, təsadüfi deyildi. Aydın Qaradağlı şəxsiyyətində bir ağayanalıq, bəy nəcibliyi, əsilzadə qüruru vardı. Büsbütün milli insan idi.

34 yaşında, əməkdar artist Fəxri adını alan ilk diktor olub. Övlad toyu görmək qismət olmadı. Yaxşı ki, Xanımla  Aygülün tələbə adını qazandıqları günün süvincini yaşaya bildi.

Aydın Qaradağlı dostcanlıydı. Neftçalada yaşayan dostu, professor, el ağsaqqalı İmamverdi Əbilova tez-tez baş çəkərdi. Professorun məktəbli oğlu Azər (“Ədəbiyyat qəzeti”nin baş redaktoru, görkəmli tədqiqatçı Azər Turan ) görüşlərin birində çox dəcəllik edir, dil-dil ötür, suallar verir, sonra da qayıdır ki, Aydın əmi, diktorlar bu boyda danışırlar, yorulmurlar?

-Ə, zalımoğlu, səndən çox danışan yoxdur, iki gündür burdayam, sənin əlindən bezmişəm, - Aydın müəllim Azərin boynunu qucaqlayır, alnından öpür, - Allah səni saxlasın, sənin yaxşı gələcəyin var.

1979-ci ilin sonlarında 50 illik yubileyi keçirilib. Fəxri-fərman, mükafatlar aldı və Yaltaya bir aylıq istirahətə göndərdilər.

İmamverdi əmi söyləyirdi ki, ölümündən bir ay qabaq yağışlı bir gündə axşam qəfil girdi içəri. Çox dalğın idi. Gecə də qalmadı. Bir saat oturub Bakıya qayıtdı. Çox dil tökdüm, fikrindən daşındırmaq istədim:

-Gəlməklə getməyin bir oldu ki! Gecəni qal, sübh tezdən yola salaram.

-Sən narahat olma. Birdən könlümə düşdü ki, gedim, Neftçalaya baş çəkim.

...Neftçalaya sonuncu səfəriymiş... Qədim dostu ilə vidalaşmaq istəyib...

1980-ci il, 27 yanvar ... Şənbə günü.

Özünü pis hiss edən  Aydın Qaradağlı -səsi ilə mocüzə yaradan Aydın Qaradağlı danışığını ititrir. Yeməkdən imtina edir. Yaxınları əl-ayağa düşürlər, həkim çağırırlar. Həkim bir-iki dərman təyin edib gedir.

Yanvarın 27-dən 28-nə keçən gecə Aydın Qaradağlı əli ilə 14 yaşlı oğlu Vüqara yaxına gəlməyi işarə edir. Əziz-giramisini üzbəüz otuzdurur. Əlini qoyur oğlunun çiyninə. Hələ həyatın bərkini-boşunu görməmiş Vüqar çiynində bir ağırlıq duyur, gözləri dolmuş, doluxsunmuş halda atasına baxır. Ata ilə oğul arasında lal baxışlar bir neçə dəqiqə davam edir.

İndən beləki həsrətin, ürək yandıran ayrılığın sızıntısına bələnmiş bu baxışların altında yavaş-yavaş Vüqarın çiynindəki əl düşür.

Və canını tapşıran Aydın Qaradağlı o gecə ailə  yükünü, şəcərənin ləyaqət kodunu, qürurla yaşamaq kodeksini oğluna ötürür, ciyər parasına tapşırır.

Bu – səsini xalq yaddaşına tapşırmış böyük sənətkarın səssiz vəziyyəti, rəmzi nəsihəti, son söz əvəziydi .

Bir neçə aydan sonra Xalq artisti adına təqdim olunmalıydı.

Xalq öz sevimli sənətkarı ilə Aktyor evində vidalaşdı .

Yanvarın 28-də, 1980-ci ildə Bakıya qar yağırdı.

“Böyüklüyünü çox-çox sonralar dərk etdiyim əsl vətəndaş, dərdini içinə çəkən, korun-korun tüstülənən ocaq və bir də dünyalar qədər sevdiyim atam” (Vüqar Qaradağlı).

Vüqar Qaradağlı şərqşünas alim kimi şöhrət qazanıb. Quranın elmi-nəzəri, konseptual məsələləri, tərcüməsi ilə məşğul  olur, BDU-da pedoqoji fəaliyyətlə məşğuldur.

Anası Gültəkin xanım yönəldib onu bu sahəyə. Zənnimcə, bu, həm də alın yazısıdır.

Gültəkin Qaradağlı səsi ilə layla dinləyən, Aydın Qaradağlı səsi ilə tərbiyə alan bir uşaq bu itkilərdən sonra hikməti, qüdrəti, toxtaqlığı yalnız Quran möcüzəsində, Quran avazında tapa bilərdi.

... Keşgə, Aydın Qaradağlı oğlu Vüqarın tərcümə etdiyi Qurani-Kərimi o möcüzəli səsi ilə radiodan oxuyardı...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.01.2026)

Ülviyyə Əbülfəzqızı, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Salam, " Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının sevimli izləyiciləri.

Bu dəfə " Psixologiya və şeir" rubrikamızı bir az fərqli başlacağam. Bilirsinizmi, niyə?

Çünki mövzu nakam sevgidən açılacaq.

Beləliklə, rubrikamızın psixoloq qonağı psixoterapevt Fazil Cəfərovdur. Şeirimiz isə dəyərli şairimiz Namiq Dəlidağlı yaradıcılığından seçilmişdir.

-Xoş gördük, əziz Fazil bəy!

Məhəbbət axmağın müdrikliyi və müdrikin axmaqlığıdır. (Samuel Conson)

Fazil bəy, biz aşiq olarkən həm emosional səviyyədə, həm də psixoloji baxımından dəyişikliklərə məruz qalırıq.

İstərdim bu haqda məlumat verəsiniz və daha sonra seçdiyimiz şeirin - Namiq Dəlidağlının " Sizə elçi gəldi, bizə ayrılıq " adlı şeirinin psixoloji təhlilini Sizdən dinləyək.

SİZƏ ELÇİ GƏLDİ, BİZƏ AYRILIQ

Qapınız döyüldü bir axşamçağı,

sizə elçi gəldi, bizə ayrılıq.

Yenə niyyətini dəyişməmişdi,

köhnə libasında təzə ayrılıq.

Daha toy havası başında sənin,

yol gəldik şübhədən yalana qədər.

Ümidim hələ də can verməmişdi,

aşıqlar “vağzalı” çalana qədər.

Məni nə havada buraxıb getdin…

xar oldum obada, millət içində.

Mənim ciyərlərim alışıb-yandı,

sənin elçilərin şərbət içəndə.

Gəldi qapınıza gəlin maşını,

səni çöl çəkirdi, eşik çəkirdi.

Getdiyin yolların ayrıclarında,

mənim baxışlarım keşik çəkirdi.

Sənin getdiyin yol, uzaq yoldu ha…

günüm bahar görməz, işim qışladı.

Sən gəlin köçməyə hazırlaşanda,

mənim ümidimin köçü başladı.

… Daha xatirən də mənə uzaqdı,

gəlir qulağıma bir soraq kimi.

Gördüm bu “döyüşdə” məğlub olmuşam,

əlimi qaldırdım “ağ bayraq” kimi.

Qapınız döyüldü bir axşamçağı,

sizə elçi gəldi, bizə ayrılıq.

Yenə niyyətini dəyişməmişdi,

köhnə libasında təzə ayrılıq.

-- Salam, hörmətli Ülviyyə xanım. Dəvətinizə görə təşəkkür edirəm.

 Gəlin Samuel Consonun bu məşhur fikrinə sadə dildə baxaq: “Məhəbbət — axmağın müdrikliyi, müdrikin isə axmaqlığıdır.”

Bu kəlam əslində insanın ağlı ilə hissləri arasındakı daim davam edən mübarizəni çox gözəl ifadə edir.

Bu sitat, insan beyninin məntiqli (sol yarımkürə) və emosional (sağ yarımkürə) tərəflərinin əbədi rəqsini mükəmməl izah edir.

Niyə "axmağın müdrikliyi"?

Çünki sevgi, sadəlövh görünən bir insanın "kvant sıçrayışı"dır. Məntiqin ilişib qaldığı yerdə, sevgi birbaşa nəticəyə – "Bağlılığa" keçir. Müasir psixologiyada buna "İntuitiv Zəka" deyirik. "Axmaq" adlandırdığımız o sadə insan, əslində eqonu söndürüb, təmiz hisslər tezliyinə qoşulur. O, analiz etmir, o, sadəcə yaşayır. Və bu, kainatın ən ali müdrikliyidir.

Bəs niyə "müdrikin axmaqlığı"?

Neyro-biologiya bizə deyir ki, aşiq olduğumuz zaman beynimizin tənqidi düşüncəyə cavabdeh olan "Prefrontal Korteks"i sanki yuxuya gedir. Əvəzində dopamin və oksitosin atəşfəşanlığı başlayır.

Müdrik insan hər şeyi idarə etməyə, hər şeyi hesablamağa öyrəşib. Amma məhəbbət? Məhəbbət qeyri-müəyyənlik prinsipidir. O, idarə olunmur.

Müdrikin "axmaqlığı" əslində onun təslimiyyətidir. Hər şeyi bilən ağlın, heç nəyi bilməyən ürək qarşısında diz çökməsidir.

Bəlkə də, tarazlıq elə bundadır. Sevəndə hamımız bərabərləşirik.

Əgər sevgi bu gün sizi özünüzə yad hiss etdirirsə, düşüncələriniz əvvəlki kimi kəskin, qərarlarınız isə tam rasional görünmürsə, bunu itki kimi qəbul etməyin. Bu hal psixikanın dağılması deyil, onun daha dərin bir rejimə keçməsidir.

  İnsan hər şeyi nəzarətdə saxlamaqdan vaz keçəndə, bağlanma, empatiya və mənalı əlaqə yaranır. Sevgi bizi “axmaq” etmir — bizi daha canlı, daha risk alan və daha insan edir.

Bəzən ən böyük müdriklik, hər şeyi izah etməyə çalışmaqda deyil, izah olunmayanı hiss etməyə cəsarət etməkdədir.

 Və məhz o anda insan, ağlın bildiklərindən deyil, qəlbin tanıdıqlarından öyrənir.

İndi isə hörmətli şairimiz Namiq Dəlidağlının “Sizə elçi gəldi, bizə ayrılıq” şeirinin psixoloji və fəlsəfi təhlilinə nəzər salaq.

"Sizə Elçi Gəldi, Bizə Ayrılıq"

Bu şeir, Azərbaycan poeziyasında tez-tez rast gəlinən nakam sevgi və ayrılıq mövzusuna həsr olunub.

 Bu əsər sevgi, itki, məğlubiyyət və taleyin amansızlığının qəbulu kimi universal mövzulara toxunan dərin psixoloji bir portretdir. Şair, bir tərəfin xoşbəxtliyinin digər tərəfin faciəsinə çevrildiyi anın daxili dramatizmini təsvir edərək, oxucunu məğlub eşqin anatomiyasını araşdırmağa dəvət edir. Bu psixoloji portretin dərinliyinə varmaq üçün, ilk növbədə, şairin üzərində qurduğu kəskin təzadları və qarşıdurmaları təhlil etmək zəruridir.

Şair, lirik qəhrəmanın daxili iztirabları ilə sevgilisinin xoşbəxtliyini simvolizə edən hadisələri paralel şəkildə təqdim edərək, faciənin miqyasını böyüdür. Bu qarşıdurma sadəcə iki fərqli vəziyyətin təsviri deyil, eyni zamanda bir insanın xoşbəxtliyinin digərinin bədbəxtliyinin səbəbi olduğu bir həyat reallığının bədii ifadəsidir.

Şeirin mərkəzi ideyasını təcəssüm etdirən "sizə elçi gəldi, bizə ayrılıq" misrası, bütün əsərin əsas antitezasını təqdim edir. "Elçi" obrazı ənənəvi olaraq yeni bir başlanğıcı, qovuşmanı və ailə sevincini simvolizə edir. Lakin şair bu müsbət obrazı "ayrılıq" kimi mənfi və dağıdıcı bir anlayışla qarşı-qarşıya qoyur. Eyni hadisə – qapının döyülməsi – bir tərəf üçün yeni bir həyatın müjdəçisi olduğu halda, digər tərəf üçün bütün ümidlərin sonu, bir sevgi hekayəsinin isə ölüm hökmü olur. Bu, taleyin ironiyasını və faciəviliyini ən çılpaq şəkildə ortaya qoyur.

“Mənim ciyərlərim alışıb-yandı, sənin elçilərin şərbət içəndə”.

Bu bənddə şair, emosional ağrının dialektikasını fiziki iztirab səviyyəsinə yüksəldir. "Şərbət" şadlığı, qeyd etmənin və xoşbəxtliyin simvoludur. Bu şadlıq mənzərəsinin fonunda isə lirik qəhrəmanın "ciyərlərinin alışıb-yanması" təsvir olunur. Bu da sadəcə bir kədəri deyil, dözülməz, yandırıcı və somatik olaraq hiss edilən bir ağrını ifadə edir. Şair, bir tərəfin şirinliyinin digər tərəfin yanğısına necə səbəb olduğunu bu kəskin təzadla mükəmməl şəkildə canlandırır.

“Sən gəlin köçməyə hazırlaşanda, mənim ümidimin köçü başladı”.

Buradakı qarşıdurma fiziki və mənəvi hərəkətlər arasında qurulub. Sevgilinin "gəlin köçməsi" onun fiziki olaraq yeni bir məkana və həyata keçididir. Bu hadisə lirik qəhrəman üçün isə mənəvi bir köçə – "ümidin köçünə" səbəb olur. Ümidin köçməsi, gələcəyə dair bütün arzuların, xəyalların və gözləntilərin məhv olması deməkdir. Birinin fiziki hərəkəti, digərinin mənəvi dəyərlərinin tamamilə çöküşünü tətikləyir. Bu obraz, ayrılığın sadəcə bir məsafə deyil, insanın daxili dünyasını viran qoyan bir proses olduğunu fəlsəfi dərinliklə çatdırır. Bu sarsıdıcı təzadlar öz gücünü şairin duyğuları canlandırmaq üçün seçdiyi məqsədyönlü bədii vasitələrdən alır.

Şair, "köhnə libasında təzə ayrılıq" obrazını yaradaraq, bu anlayışa şüurlu bir iradə və amansız bir niyyət atributu verir. Ayrılıq burada cansız bir anlayış deyil, "niyyətini dəyişməmişdi" ifadəsi ilə təsdiqləndiyi kimi, məqsədyönlü bir varlıqdır. Bu, sadəcə ədəbi bir fənd deyil, həm də dərin bir psixoloji proyeksiyadır. Lirik qəhrəman, sevgilisinin sadə seçiminin yaratdığı birbaşa ağrı ilə üzləşmək əvəzinə, iztirabının mənbəyini xarici, qəsdli bir qüvvəyə – "Ayrılığa" yönəldir. Tərk edilməkdənsə, amansız bir varlıq tərəfindən hücuma məruz qalmaq psixoloji baxımdan daha dözüləndir.  Müəllif ayrılığı mücərrəd bir varlıq, əzəli və əbədi bir qüvvə kimi görür.

Gördüm bu “döyüşdə” məğlub olmuşam,

 əlimi qaldırdım “ağ bayraq” kimi.

Sevgi uğrunda mübarizə bir "döyüş" kimi təqdim edilir. Bu obraz vasitəsilə qəhrəman nəinki məğlub olduğunu etiraf edir, həm də bütün müqavimətin bitdiyini və reallıqla barışmaqdan başqa çarəsinin qalmadığını bəyan edir. Bu, sülh deyil, məcburi təslimiyyətdir. Artıq xatirələr belə ona uzaq gəlir, çünki travma o qədər güclüdür ki, beyin qorunma mexanizmi kimi keçmişi silməyə (uzaqlaşdırmağa) çalışır.

Lirik qəhrəmanın çarəsizliyi və passiv müşahidəçi rolunu "mənim baxışlarım keşik çəkirdi" ifadəsi mükəmməl təsvir edir. "Keşik çəkmək" sadəcə baxmaq deyil, həm də bir gözətçi kimi, ümidlə və eyni zamanda acizliklə prosesi izləmək mənasını daşıyır. Bu gücsüzlük, əvvəlki misrada verilən "səni çöl çəkirdi, eşik çəkirdi" obrazı ilə daha da dərinləşir. Sevgilisi sadəcə getmir, o, xarici bir qüvvə tərəfindən aktiv şəkildə cəlb edilir və qəhrəmanın bu prosesə müdaxilə etmək üçün heç bir imkanı yoxdur.

Lirik qəhrəmanın son ümidinin ölüm anı "aşıqlar 'vağzalı' çalana qədər" misrasında kulminasiya nöqtəsinə çatır. "Vağzalı" gəlin köçərkən çalınan ənənəvi musiqi olaraq, bu kontekstdə çox güclü bir simvolik məna daşıyır. Bu səs, sadəcə bir toy musiqisi deyil, ayrılığın dönməzliyini və rəsmiləşdiyini təsdiqləyən, kədərli finalı elan edən bir siqnaldır. Bu, travmatik reallığın qəbulunu məcburi edən və qəhrəmanın müdafiə mexanizmlərini darmadağın edən səsdir. Metafora, simvol və təcəssümlərin bu məharətli istifadəsi, son nəticədə, faciənin mərkəzində dayanan lirik qəhrəmanın daxili dünyasının və keçirdiyi psixoloji mərhələlərin dərin bir portretini cızmağa xidmət edir.

İnkar: Eqonun Müdafiə Mexanizmi:

Qəhrəman son ana qədər reallığı tam qəbul etməkdən yayınır. “Ümidim hələ də can verməmişdi, aşıqlar ‘vağzalı’ çalana qədər” misrası bu vəziyyəti aydın şəkildə göstərir. Bu, dözülməz bir reallıq qarşısında eqonun ilk müdafiə mexanizmi olan inkar mərhələsidir. Lakin "Vağzalı" sədaları bu müdafiəni darmadağın edən, qaçılmaz həqiqəti şüura yeridən bir səsli tətik rolunu oynayır və onu acı reallıqla üz-üzə qoyur.

İctimai Rəzalət Hissi və Narsistik Yara:

Ayrılığın yaratdığı ağrı təkcə fərdi iztirab deyil; bu, həm də cəmiyyət qarşısında yaşanan bir alçalma hissidir. "xar oldum obada, millət içində" ifadəsi bu psixoloji yükü dəqiq təsvir edir. İtirilən təkcə sevilən insan deyil, həm də bu münasibətlə bağlı olan sosial status və mənlik obrazıdır. Bu, dərin bir narsistik yaradır. Qəhrəmanın iztirabı, sevgilisinin tamamilə fərqli bir emosional reallıqda olduğunu dərk etməsi ilə daha da kəskinləşir: "Daha toy havası başında sənin". Bu misra, iki dünya arasındakı keçilməz uçurumu və qəhrəmanın təkliyini vurğulayır.

Təslimiyyət və Psixoloji Məsafə:

Mübarizənin və inkarın ardından lirik qəhrəman son mərhələyə – təslimiyyətə və reallığın qəbuluna gəlib çatır. “Gördüm bu ‘döyüşdə’ məğlub olmuşam” etirafı, onun artıq vəziyyəti dəyişdirmək üçün heç bir gücü və ümidi qalmadığını anladığı andır. Bu an, “ağ bayraq” simvolu ilə möhkəmləndirilir. Lakin qəbulun ən ağrılı və son mərhələsi emosional uzaqlaşma prosesidir. "Daha xatirən də mənə uzaqdı, gəlir qulağıma bir soraq kimi" misrası bu psixoloji məsafənin yaranmasını ifadə edir. Sevgi və bağlılıq o qədər travmatik şəkildə qırılmışdır ki, hətta xatirənin özü belə yadlaşır, öz ilkinliyini itirir və bir şayiəyə çevrilir. Lirik qəhrəmanın bu fərdi psixoloji sarsıntısı, əslində, şeirin toxunduğu daha geniş, universal sevgi, itki və tale mövzularının mikrokosmosu rolunu oynayır.

"Sizə Elçi Gəldi, Bizə Ayrılıq" şeiri, fərdi bir ayrılıq hekayəsinin sərhədlərini aşaraq onu universal bir insanlıq təcrübəsinə çevirir. Şair, bir tərəfin sevincinin digər tərəfin kədərinə səbəb olduğu həyat anını təzad, metafora və simvollar vasitəsilə ustalıqla dekonstruksiya edərək, sevgi, itki və məğlubiyyətin qəbulu kimi mövzuları dərin bir psixoloji və fəlsəfi səviyyədə təqdim edir. Əsər, ümidin sönüşünü, ictimai təzyiqin yaratdığı narsistik yaranı və nəhayət, çarəsiz təslimiyyəti mərhələli şəkildə canlandıraraq, oxucuda güclü emosional rezonans yaradır.

Şeirin təkrarlanan "Sizə elçi gəldi, bizə ayrılıq" misraları ilə başlayıb bitməsi, ona çərçivə kompozisiyası qazandırır. Bu struktur təkcə bədii bir üsul deyil, həm də dərin bir psixoloji məna daşıyır. Bu təkrarlanma, yaşanan ağrının dövri təbiətini, lirik qəhrəmanın zehnində daima fırlanan və heç vaxt unudulmayacaq bir travma olduğunu simvolizə edir. Hadisə bitmiş olsa da, onun yaratdığı iztirab daimidir və bu misralar hər dəfə səsləndikcə həmin ağrı yenidən canlanır. Beləliklə, şeir sadəcə bir hekayə danışmır, həm də itkinin yaddaşda necə əbədiləşdiyini göstərir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.01.2026)

Elman Eldaroğlu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Hər bir insan Allahın yaratdığı bir əsərdir. Sevgidən doğulub, sevgi ilə yaşayır. Bu əsərlərlə yaxından tanış olduqca, onların hər birində Allahdan bir nişanə görürsən və dərin məna tapırsan. Əmin olursan ki, Yer üzündə təsadüfi insan yoxdur. Sadəcə, hər kəsin öz təyinatı, öz yolu var. Bəli, dünyanı gözəlləşdirən, mənalandıran da məhz elə insanlardır. Bu dəfə sizə bu insanlardan biri- varlığı ilə dünyaya rəng qatan, professor Cahangir Məmmədlidən söhbət açmaq istəyirəm. İnsanpərvər, təmiz və müsbət enerji ilə dolu bir insandan...

O, ağlı, zəkası və yaxşı ideyaları ilə eyni anda müxtəlif mövzularda bir neçə söhbəti davam etdirə bilir. Enerjisi, həyəcanı və idarəolunmaz həvəsi ilə həyatı çox cəsarətlə yaşayır və insanların çoxunun uzun müddət başa çatdıra bilmədiyi işləri tez bir zamanda tamamlayır. Müstəqil fəaliyyət göstərməyə çox meyllidir. Onu müəyyən qəliblərə salmaq asan deyil, çevik və əzimkardır...

Müsahibələrinin birində deyir ki:- “Mən kənd adamıyam, 50 ildən çoxdur Bakıda yaşasam da, heç vaxt şəhər adamı ola bilmədim. Şəhər adamları inciməsinlər, Azərbaycanın milli-mənəvi dəyərləri kənddədir. Həm də inciməsinlər ona görə ki, kənd şəhərdən əvvəl meydana gəlib. Biz hamımız əslində kənddə doğulmuşuq. Mənim ən çox qorxduğum odur ki, artıq kəndlər şəhərə çevrilməyə başlayıb. Mənim kəndim Novruzlu həm də mənim idealımdır. Mənim üçün vətən oradan başlayır. Orada orta məktəbi bitirmişəm. O məktəbi bilirsiniz kimlər bitirib? Azərbaycan elmini dünyada tanıdan şəxslər, Xudu Məmmədov, professor, AMEA-nın müxbir üzvü Rafiq Əliyev, usta yazıçılardan, dramaturqlardan olan Əli Əmirli və s.. Bax, Novruzlu kəndinin belə ziyalıları var. Mən o məktəbi heç vaxt unuda bilmərəm. Novruzlu işğalda qalan dövrdə mənə o qədər pis təsir edirdi ki, etiraf edirəm, ümidsizliyə qapılmışdım. Ancaq mənim Prezidentim necə ayağa qalxdı və Azərbaycanı ayağa qaldırdı. Mənim kəndim azad edildi. Artıq Novruzlu yavaş-yavaş dirçəlir, əvvəlkindən də dəfələrlə gözəl olacaq. Mən bunu təsəvvür edirəm. Biz işğal dövründə yaşamadıq ki...”

Cahangir Əbdüləli oğlu Məmmədli 1942-ci ilin yanvar ayının 26-da Ağdam rayonunun Novruzlu kəndində dünyaya gəlib. 1968-ci ildə indiki Bakı Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsini bitirib. Elə həmin ildən də adıçəkilən fakültədə müəllimlik fəaliyyətinə başlayıb. Hazırda bu fakültənin Milli mətbuat tarixi kafedrasının müdiridir. Filologiya elmləri doktoru, professordur. Eyni zamanda, həmin universitetin Elmi Şurasının üzvüdür. İndiyədək 500-dən çox elmi, publisistik yazısı dərc olunub. Ədəbi tənqidə və jurnalistikaya dair 7 kitabın müəllifidir. Xidmətlərinə görə bir sıra mükafatlarla yanaşı “Şöhrət” ordeninə layiq görülüb. Prezidentin fərdi təqaüdünü alır...

BDU-nun professoru, folologiya elmləri doktoru Allahverdi Məmmədli onun haqqında deyir: “Cahangir müəllim mənim təkcə müəllimim olmayıb, həm də əqidə dostumdur, əməl dostumdur. Bu dostluq ona görə baş verib ki, ölkəmizdə və dünyada baş verən hadisələrə münasibətdə, Vətən, millət, adət- ənənələrimizlə bağlı fikirlərimizdə üst-üstə düşən məqamlar çoxdur. Bir sözlə, estetik idealımız, insanlığa baxışımız çox yaxındır. Həm də soydımız eynidir, hər ikimiz də Məmmədliyik. Bəzən bizi oxşadıb qardaş bilirlər. Düz 49 il bundan əvvəl tanış olmuşuq. Bir şəxsiyyəti ki, 49 il bundan əvvəl tanıyasan, onun haqqında nə yazsan, nə qədər danışsan az olacaq. Qısaca deyə bilərəm ki, Cahangir müəllim nəinki Jurnalistika fakültəsinin, elə universitetimizin sonuncu mogikanlarındandır. Təhsil fədaisidir, elm xadimidir. 80-dən artıq yaşı var. Bu yaşda yorulmaq bilmədən çalışır. Yazır, yaradır. Mən onun işgüzarlığına həmişə qibtə etmişəm. Örnəkdir. Müəllim kimi, elm adamı kimi, şəxsiyyət kimi örnəkdir. Azərbaycanda əli qələm tutan hər kəs onu tanıyır və təqdir edir...”

İlk baxışdan sərt və narahat bir şəxsiyyət təəssüratı yaratsa da, yaxından tanıyan hər kəs onun sehrinə düşür, onu qəbul edir və sevir. Əslində, buna səbəb onun daxili dünyasının zənginliyi, qiymətli müdrik fikirləri olur. Gözəl rəftarı var, olduqca mehribandır. Ən çox dəyər verdiyi şey isə azadlığıdır. Necə deyərlər, sirli gücünün köməyi ilə düzgün nəticə tapmaqda və şəxsi müqavimətini göstərməkdə çox bacarıqlıdır...

“Universitetə qəbul olunduğum zaman Jurnalistika Filologiya fakültəsində şöbə idi. Atam 1942-ci ildə müharibədə həlak olub. O zaman fakültənin dekanı Əlövsət Abdullayev mənə ata münasibəti bəsləyirdi, elə hiss edirdim ki, atam yanımdadır. Birinci kursun ilk dərsini bizə Nəsir İmanquliyev keçdi. O, özünün yaratdığı “Bakı” və “Baku” qəzetlərinin redaktoru idi. Gördü ki, mənim müəyyən dərəcədə yazı qabiliyyətim var, dedi “həftədə bir dəfə yazı yaz”. Mənim bir yazıma 40 manat qonorar verirdi. O vaxt aldığım əlaçı təqaüdü 45 manat idi. Daha sonra mənə həftədə 3-4 dəfə 40 manat qonorar yazdı ki, həm həvəslənim, həm də dolanışığa imkanım olsun. Azərbaycan jurnalistikasının müəllimi Şirməmməd Hüseynov mənim Bakıda qalmağıma səbəb oldu. Dövlət imtahanı verəndə protokola yazdırdı ki, bu tələbəni fakültədə saxlayaq. Jurnalistikanın peşəkarlığını, dəqiqliyini Şirməmməd Hüseynov məktəbindən öyrənmişəm.”- söyləyir.

...Yaxşı yumor hissi var, ünsiyyətcilliyi və dostluğu ilə hər mühitdə sevilən və axtarılan bir dostdur. Təzyiqə və şiddətə nifrət edir. Ömrünün sonuna qədər azad yaşamaq üçün əlindən gələni əsirgəmir. Başqasının həyatına qarışmadığı kimi, öz həyatına da kiminsə qarışmağını xoşlamır. Onun emosional tərəfi çox güclüdür. Emosional tərəfi xəyali tərəfinə üstün gəldiyi üçün də, heç vaxt nəzarəti itirmir. O, kənardan adət-ənənələrə bağlı görünsə də, ifrata yol vermir. Təvazökardır, çox çalışqandır. Yalanı sevmir, necə deyərlər, alnının təri ilə halal çörəyini qazanır. Kifayət qədər dürüstdür və müxtəlif mədəniyyətlərdən olan insanları başa düşə, onlarla asanlıqla ünsiyyət qura bilir. İctimai həyata isə böyük əhəmiyyət verir...

Deyir ki:- “Tələbələrim çox olub. Onları bir-birindən fərqləndirmək istəmirəm. Zaman-zaman Azərbaycana yararlı kadrlar yetişdirmişik. 1980-ci illərin sonunda tələbəmiz olmuş Mirşahin Ağayev bu gün Azərbaycanda ən görkəmli, peşəkar jurnalistlərdən biridir. O, jurnalistikanı hətta sənətə çevirib. Onun rəhbəri olduğu televiziya bu gün Azərbaycançılıq ideologiyasını birbaşa ortaya qoyur. “Şərq” qəzetinin baş redaktoru Akif Aşırlı bizim fakültədə magistraturanı bitirib. O, bizim fakültəmizdə müəllim kimi də fəaliyyət göstərib...”

...Bəli, hər bir insan Allahın yaratdığı bir əsərdir. Sevgidən doğulub sevgi ilə yaşayır. Bu əsərlərlə yaxından tanış olduqca, onların hər birində Allahdan bir nişanə görürsən və dərin məna tapırsan. Əmin olursan ki, Yer üzündə təsadüfi insan yoxdur...

Yanvarın 26-sı Cahangir müəllimin nə az, nə çox 84 yaşı tamam oldu. Ona ağrı-acısız həyat arzulayırıq...

...Yeri gəlmişkən, 84 rəqəmi numerologiya sistemində həyatda nizam-intizam və məqsədyönlülük vasitəsilə uzunmüddətli nəticələr əldə etməyi təmsil edir...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.01.2026)

22-23 yanvar 2026-cı il tarixlərində Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti xanım Aktotı Raimkulovanın Özbəkistan Respublikasına ilk rəsmi səfəri baş tutub. Səfər Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə Özbəkistan Respublikası arasında güclü və uzunmüddətli tərəfdaşlığın başlanğıcını qoyan əlamətdar və tarixi bir hadisə kimi dəyərləndirilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Fonddan verilən məlumata görə, bu səfər  Özbəkistan Respublikasının Prezidenti Şavkat Mirziyoyevin təşəbbüsü ilə 7 oktyabr 2025-ci ildə Azərbaycanın Qəbələ şəhərində keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) Dövlət Başçılarının Zirvə Görüşündə Özbəkistan Respublikasının Fonda tamhüquqlu üzv kimi qəbul edilməsi ilə bağlı mühüm qərara əsasən atılan addım olub.

Görüşün əsas məqamlarından biri Fondun prezidenti ilə Özbəkistan Respublikasının Mədəniyyət naziri Ozodbek Nazarbekov arasında baş tutan görüş olub.

Görüş zamanı xanım Aktotı Raimkulova səmimi qonaqpərvərliyə görə dərin təşəkkürünü bildirib və Özbəkistan Respublikasının Fonda qoşulmasının xüsusi əhəmiyyətini vurğulayıb.  Ölkənin zəngin tarixi-mədəni potensialını qeyd edən Fondun Prezidenti, Özbəkistanın mədəni irsinin qorunması, inkişafı və təbliği sahəsindəki genişmiqyaslı, ardıcıl və sistemli fəaliyyətinə diqqət çəkib. Bundan əlavə, xanım Aktotı Raimkulova Fondun 2024–2025-ci illər üzrə fəaliyyətinin əsas nəaliyyətləri barədə cənab naziri ətraflı məlumatlandırıb, eləcə də dövlətlərarası mədəni əməkdaşlığın gücləndirilməsinə və birgə layihələrin icrasına yönəlmiş 2026–2027-ci illər üçün prioritet plan və fəaliyyət istiqamətlərini təqdim edib. Söhbət zamanı Fondun 4 noyabr 2025-ci ildə Səmərqənddə keçirilən UNESCO-nun 43-cü Baş Konfransında iştirakına xüsusi diqqət yetirilib. Bu konfrans Fondun fəaliyyətini qlobal ictimaiyyətə təqdim etmək, UNESCO ilə institusional əməkdaşlığı gücləndirmək və türk mədəni irsinin qlobal miqyasda təbliği üçün mühüm beynəlxalq platformaya çevrilib.

Öz növbəsində cənab nazir Fondun aktiv və səmərəli fəaliyyətini yüksək qiymətləndirərək, həyata keçirilən təşəbbüslərə və ortaq mədəni irsin qorunmasına verilən əhəmiyyətli töhfəyə görə minnətdarlığını bildirib. Özbəkistan Respublikasının Prezidenti cənab Şavkat Mirziyoyevin təşəbbüsü ilə irəli sürülmüş çoxcildli və çoxdilli “Türk Folklor İrsi” Antologiyasının hazırlanması layihəsinin strateji əhəmiyyəti xüsusi vurğulanıb. Cənab Ozodbek Nazarbekov həmçinin Özbəkistan Respublikasının Fondun fəaliyyətində fəal və hərtərəfli iştiraka tam hazır olduğunu təsdiqləyərək, uzunmüddətli, dayanıqlı və qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığın inkişafında maraqlı olduqlarını qeyd edib.

Rəsmi səfər çərçivəsində Fondun Prezidenti ilə Özbəkistan Respublikası Turizm və İdman Nazirliyi yanında Mədəni İrs Agentliyinin direktor müavini cənab Tursunəli Kuziyev arasında da görüş keçirilib.

Görüşdə qlobal inteqrasiya şəraitində türk dünyasının mədəni irsinin qorunması, öyrənilməsi və təbliği sahəsində Fond ilə Agentlik arasında möhkəm və uzunmüddətli əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsinin zərurəti və perspektivləri müzakirə olunub. Cənab Tursunəli Kuziyev əcdadlarımızın zəngin irsinin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi işində Fondun fəaliyyətinin xüsusi əhəmiyyətini qeyd edərək, mədəni irsin mühafizəsi və təşviqi sahəsindəki mövcud proseslərin və birgə təşəbbüslərin tarixi vacibliyini vurğulayıb.

Rəsmi səfərin vacib məqamlarından biri də Fondun prezidentinin Özbəkistan Respublikasının müvafiq elmi, hüquq-mühafizə, idman və media qurumlarının, o cümlədən Özbəkistan Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəniyyətşünaslıq və Qeyri-maddi Mədəni İrs Elmi-Tədqiqat İnstitutu, Özbəkistan Milli Qvardiyası, Özbəkistan Polo Federasiyası, Özbəkistan Atçılıq Federasiyası, Heyvandarlıq və Otlaqların İnkişafı Elmi-Tədqiqat İnstitutu, eləcə də Özbəkistan Milli Teleradio Şirkətinin nümayəndələri ilə görüşü olub.

Görüş zamanı Özbəkistan Mədəniyyət Nazirliyi yanında Qeyri-Maddi Mədəni İrs Elmi-Tədqiqat İnstitutunun direktor müavini xanım İroda Dadacanova tərəfindən ilk dəfə olaraq “Qarabayır: Turan mədəniyyətinin kodu və dünya irsi” adlı strateji beynəlxalq layihə təqdim edilib. İppologiya (atçılıq elmi), incəsənət tarixi və rəqəmsal diplomatiyanın kəsişməsində formalaşmış elmi əsaslı fənlərarası konsepsiya Qarabayır atlarının təkcə zootexniki cins kimi deyil, həm də türk xalqlarının genetik və mədəni kodu kimi kompleks şəkildə öyrənilməsini nəzərdə tutur.

Bu görüş zamanı İnstitutun elm və innovasiyalar üzrə direktor müavini xanım İroda Dadacanova tərəfindən ilk dəfə olaraq “Qarabayır: Turan sivilizasiyasının kodu və dünya irsi” adlı strateji beynəlxalq layihə təqdim edilib. İppologiya (atçılıq elmi), incəsənət tarixi və rəqəmsal diplomatiyanın kəsişməsində formalaşdırılmış elmi əsaslandırılmış multidissiplinar konsepsiya karabayır atlarının təkcə zoogenetik cins kimi deyil, eyni zamanda türk xalqlarının genetik və mədəni kodu kimi kompleks şəkildə öyrənilməsini nəzərdə tutur. Layihə çərçivəsində at kultunun türk sivilizasiyasının mənəvi, tarixi və mədəni dəyərlər sistemində tutduğu mərkəzi yerə xüsusi diqqət yetirilir.

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun Özbəkistan Respublikasına ilk rəsmi səfəri ikitərəfli əməkdaşlığın inkişafında mühüm mərhələ olmaqla yanaşı, tərəflər arasında qarşılıqlı anlaşmanın və strateji tərəfdaşlığın yüksək səviyyədə olduğunu bir daha təsdiqləyib. Səfər birgə təşəbbüslərin həyata keçirilməsi, beynəlxalq mədəni dialoqun genişləndirilməsi və türk irsinin regional və qlobal miqyasda qorunması, öyrənilməsi və təşviqi istiqamətində səylərin birləşdirilməsi üçün möhkəm zəmin yaradıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.01.2026)

Əkbər Qoşalı, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

Türk mədəniyyəti bir etnosun yaşayış tərzi ilə yanaşı, zaman və məkan içində formalaşan çoxqatlı ruhi dünyanı da təcalla etdirir. Bu mədəniyyət təkamül etdikcə də, dirəniş göstərdikcə də öz mahiyyətini qorumağı bacaran nadir hadisələrdən biri olub. İmperiyaların çöküşü, ideoloji dəyişikliklər, sürgünlər və əritmə, yoxetmə cəhdləri qarşısında türk mədəniyyəti həmişə özünü xatırladan bir kimlik modeli olub; çünki o, özü dövlətlər, imperiyalar quran yaxud quruculuq içində özünü göstərən böyük hadisədir. Həm də elə bir hadisə ki, zaman-zaman məhsul, şəkil, xeyirxahlıq və b. sonuclarından yararlanan yadlar-yabançılar adını “unudub”, sanını çəkməyib…

(Bu yazıda kulturoloji yanaşma ilə türk mədəniyyətinin tarixi inkişaf trayektoriyası araşdırılır; keçdiyi mərhələlər, qarşılaşdığı təsirlər, əldə etdiyi dəyərlər, göstərdiyi dirəniş gücü və çağdaş dönəmdəki perspektivləri incələnir. Yazı, eyni zamanda, Türk dünyasının bu günkü intellektual birliyinə konseptual töhfə vermə iddiasını daşıyır).

I. QƏDİM DÖNƏMLƏRDƏ TÜRK MƏDƏNİYYƏTİ: RUHUN DOĞUŞU

Türk mədəniyyətinin əsas qatlarını etnoqrafik və filoloji araşdırmalarla birgə, mifoloji düşüncənin kulturoloji incələnməsi ilə də anlamaq mümkündür. Hər bir sivilizasiyanın bir “mifosferası” (“mif üzü”) – ilkin düşüncə və davranış fəzası olur. Türk mifosferasının başlanğıcı isə Göy və Yer dualizmi, at kultu, qadın ruhaniyyəti və qutsal məkan anlayışı üzərində qurulub.

VIII yüzildə daşlara həkk olunmuş, abidə statusu qazanmış yazılar türk dövlətçilik düşüncəsinin yanında, mədəni özünüdərk şüurunun da ifadəsidir. Bilgə Tonyukuk və Kül Tigin kimi tarixi şəxsiyyətlərin adı ilə bağlı olan mətnlərdə türkün dünyaya baxışı, varlıqla münasibəti və necə deyərlər, kollektiv kimliyi aydın ifadə olunur – yəni “Türk budununu elindən ayırmayın”!

Türk mədəniyyətinin ilkin mərhələlərində kainata dair dərin fəlsəfi sistemlər formalaşıb. Tenqri (Tanrı) Göyün sonsuzluğu ilə eyniləşdirilir, Şaman isə həm mənəvi başçı, həm də sosial Yolgöstərən kimi çıxış edir. Şamanın cezva (trans) halındakı “uçuş”u təkcə dini ayin olmayıb, mədəni kodun canlandırılmasıdır – bu gün də aşıq-ozan sənətində həmin izləri görmək mümkündür.

Oğuz Kağan, Dədəm Qorqud, Alpamış, Manas və Koroğlu kimi dastanlar, söyləmələr ədəbi örnəklər olmaqla yanaşı, bütöv bir mədəniyyətin dildən-dilə ötürülən yaddaşıdır. Bu dastanlarda qəhrəmanlıqla birgə ailə modeli, qadının mövqeyi, torpaqla bağlılıq və ən əsası – sözün qutsallığı anlayışı möhkəmlənib. Qopuzun, dombıranın, sazın ifasında təcəssüm edən musiqi türk ruhunun səsini ifadə edən arxaik kod kimi günümüzə qədər gəlib çatıb.

Türk mifosunda Umay Ana – qoruyucu ana ruhudur. Erlik Xan – yeraltı aləmin yiyəsi kimi şər və sınaq rəmzidir. Bunlar, toplumun dualist düşüncə sistemini və kollektiv etik şüurunu yönləndirən obrazlar kimi çıxış edir.

II. TARİXİ TƏSİRLƏR VƏ MƏDƏNİ QARŞILIQLI TƏSİRLƏR

Türk mədəniyyəti tarix boyunca heç vaxt tam təcrid edilmiş bir quruluşda olmayıb. Türküstandan (Orta Asiyadan) Anadoluya və daha uzaqlara qədər uzanan geniş coğrafiyada türk toplumları fərqli sivilizasiyalarla qarşılaşıb, savaşıb, ticarət bağları qurub, bəzən də həmin mədəniyyətlərə başçılıq (öncüllük) edib. Bu qarşılıqlı təsirlər əridilmə (assimilə) riski də yaradıb, yeni mədəni sintezlər üçün zəmin də formalaşdırıb. Tarixi-kulturoloji müstəvidə türk mədəniyyətinin təsirləndiyi əsas mədəni ocaqlar üç yöndə toplanır:

Türk tarixində (öyrənilən) ilk böyük mədəni qarşılaşmalar (indiki adı ilə desək) İran və Çin sivilizasiyaları ilə baş verib. Çin örnəyində dövlət təşkilatlanması və təqvim sistemi, İran örnəyində isə bədii-estetik düşüncə və metafizik fəlsəfə türk mədəniyyətinə sirayət edib. Özəlliklə Sasanilər dönəmində formalaşan saray mədəniyyəti sonralar Səlcuq və Səfəvi mədəni mühitlərində yenidən təzahür edib.

Çin təsiri – memarlıqda simmetriya prinsipi, göy mərkəzli kosmoloji baxış və rituallarda göyə yönəlik ayinlərdə təzahür edib.

İran təsiri – fars dili vasitəsilə poetik təhkiyənin inkişafı, miniatür sənətində üslubi fərqlər və təsəvvüf düşüncəsinin yayılması ilə əks olunub.

Bizans təsiri – Anadoluya keçiddən sonra inzibati təşkilatlanma, hüquq və şəhərsalma modelləri üzərindən türk idarəçilik mədəniyyətinə təsir göstərib.

VIII yüzildən etibarən İslamı qəbul edən türk toplumları bu dini qəbul etməklə yetinməyib, onu öz mədəni kodları ilə vəhdətə gətirərək orijinal bir Türk–İslam sintezi yaradıb. İslam artıq yalnız dini sistem olmaqdan çıxıb, yazı dili, ədəbi motiv, incəsənət, hüquqi norma və gündəlik həyat praktikası halına gəlib.

Ərəb əlifbası və “Quran” terminologiyası mədəni yaddaşa hopub.

Təsəvvüf Əhməd Yəsəvi və Yunus Əmrə kimi şəxsiyyətlər vasitəsilə türk mədəniyyətində sevgi, təmkin və təvazökarlıq mərkəzli mənəvi-əxlaqi model yaradıb. Ayrıca, Mövlanə, Hacı Vəli Bektaşi və b. fikir nəhəngləri də öz yerində-öz göyündə…

Bu mərhələdə xalq kodları ilə (örnəyi, epik qəhrəmanlıq obrazları) mistik meyllər arasında bəzi gərginliklər yaşansa da, zamanla ahəngli və harmonik bir birlik formalaşıb.

XX yüzildə Türküstan (Orta Asiya) və Qafqazda, habelə Balkanlarda yaşayan türk xalqları Sovet (sosialist) rejiminin ideoloji və mədəni təzyiqlərinə məruz qalıb. Bu dönəmdə gələnəksəl türk mədəniyyəti ciddi sıxışdırılma təhlükəsi ilə üz-üzə qalıb, bəzən yeraltı məkana çəkilib, bəzən də forma və məzmun baxımından dəyişərək yaşamağa çalışıb.

Əlifba dəyişiklikləri (ərəb – latın – kiril) mədəni yaddaşın qırılmasına yaxud öləziməsinə səbəb olub.

Folklor, xalq musiqisi və ədəbiyyat “sistem içində xalqçılıq” adı altında yenidən kodlaşdırılıb, orijinal kimliyindən uzaqlaşdırılıb. Bəzən folklorun yerini saxta mətnlər - “feyklor” alıb.

Buna baxmayaraq, mədəni dirəniş formalaşıb, ailəiçi ötürmələr, milli bayramlar, ozan-aşıq sənəti, ağız ədəbiyyatı kimi yollarla mədəniyyət yaşadılıb. Ən başlıcası, ozan-aşıq-akın-baxşı-manasçı-şeşen yaradıcılığı milli ruhun yaşamasında əsas dayaqlardan olub. Görünür, xalqın ruhi-mənəvi içliyi (“sterjin”i) və ya “özündəşeylər” – şair demiş – içimizdəki gücə dayanmamızı təmin edib.

XX yüzilin ikinci yarısından etibarən Günbatar ölkələri ilə artan, sıxlaşan təmaslar türk mədəniyyətində ikili dinamika doğurub: bir tərəfdə çağdaşlaşma və texnoloji uyğunlaşma, digər tərəfdə isə kimlik itirmə qorxusu…

Populyar mədəniyyət, fərdiyyətçilik və rəqəmsallaşma özəlliklə şəhərli və təhsilli təbəqədə geniş yayılıb.

Ailə modeli, icma mərkəzli yaşam, qadın rolu kimi gələnəksəl dəyərlər bu yeni meyllər qarşısında bəzən zəifləməyə başlayıb.

Eyni zamanda, bu qarşılaşma kulturoloji oyanışa da səbəb olub, köklərə dönüş istəyi ilə yeni mədəni layihələr və konseptlər yaranıb.

Türk mədəniyyəti tarix boyu özünü təsirlərə qapadan mədəniyyət olmayıb; əksinə, qarşılıqlı təsirdə mövqeyini qoruyaraq şəxsiyyətini möhkəmləndirən mədəniyyət örnəyi olub. O, təkcə təsirlənməyib, həm də qarşısındakı mədəniyyətləri yoğuraraq yeni keyfiyyətlər doğurub.

III. QAZANIMLAR: DİL, SƏNƏT VƏ RİTUALLAR

Türk mədəniyyəti tarix boyu müxtəlif təsirlərlə qarşılaşsa da, bu təsirlərdən həm də bir mədəni irəliləyişlə çıxmağı bacarıb. Türk mədəniyyətinin tarixi, eyni zamanda tərcümənin, uyğunlaşmanın, sintez və yaradıcılığın tarixidir. Türk mədəniyyətinin günümüzədək formalaşdırdığı əsas qazanımlara – dil, sənət və ritual təcrübələrinə yığcam kulturoloji baxış yetirək. –

Türk dili həm də kulturoloji yaddaşın və kimliyin daşıyıcısıdır. Hər bir əlifba dəyişməsi (öz əlifbamız – ərəb – latın – kiril və yenidən latın) mədəni yaddaşa birbaşa təsir edib, lakin türk dili hər dəfə özünü yenidən yaratma gücü (deyərdim, hünəri!) göstərib.

Şifahi mədəniyyət (dastan, bayatı, mani, hoyrat, tapmaca və s.) yüzillər boyu xalqın düşüncə dünyasını qoruyub, bu gün isə yazılı və rəqəmsal ədəbiyyat vasitəsilə davam etdirilir.

“Kut”, “yurt”, “dör”, “toy”, “tigin”, “budun”, dügər(li)” kimi sözlər bu gün həm Türküstanda (Orta Asiyada), həm də Anadoluda anlayış kimi yaşamaqdadır.

Son illər Türk dünyasında ortaq terminologiya və yazı sistemləri üzərində aparılan işlər mədəni yaxınlaşmanı sürətləndirib, dilin gələcəyi üçün yeni üfüqlər açmaqdadır.

Türk sənəti – sözlə səsin, forma ilə ritmin, inamla estetik duyumun qovuşduğu yaradıcı bir sahədir. Onun bir çox bölməsində həm köçəri yaşamın, həm də saray mədəniyyətinin izləri hiss olunur. Bu sintez Türk dünyasının həm xalq, həm də yüksək sənət formalarını yaşatma gücünü təmin edib.

Musiqi: qopuzdan dombra və saza, sazdan balabana qədər türk musiqisi insanla təbiət arasındakı bağı səs vasitəsilə ifadə edib. Özəlliklə muğam, aşıq musiqisi, baxşı və manasçı gələnəyi kulturoloji kodların əsas daşıyıcılarıdır.

Minatür və bəzək sənəti: İslam təsiri ilə zənginləşib, lakin qeyri-fiqürativ, geometrik və kosmoqonik simvollarla türk metafizikasını əks etdirən orijinal üslub qazanıb.

Xalq ədəbiyyatı və teatr: Qaragöz-Hacivat, məddah, aşıq məclisləri (dastan axşamları) kimi şifahi ifa, tanıtım və ya nümayişlər əyləncə ilə təlimi birləşdirərək mədəni ötürməni təmin edib

Rituallar bir toplumun vaxt və ölüm qarşısındakı mənəvi dirənişini əks etdirən – görünən ifadə formalarıdır. Türk mədəniyyətində doğum, evlilik, ölüm kimi yaşam çevrəsinə aid törənlər həm inancı, həm də gələnəyi birləşdirərək, bu günə gəlib çıxıb.

Toy-düyün, Yenigün (Novruz) kimi kollektiv törənlər ictimai birliyi və tarixlə bağları diri saxlayan praktikalardır.

Ailə içindəki adətlər (böyüyə sayğı, əl öpmək, qurban paylama, dua etmə və s.) mədəniyyətin nəsildən-nəslə ötürülməsində təsirli vasitələrdəndir.

Ziyarət mədəniyyəti və qutsal məkanlar (türbələr, ocaqlar, Manas, Dədə Qorqud, Yəsəvi, Əmrə, Köroğlu və b. ilə bağlı yerlər) məkana bağlı mədəni yaddaşın qorunmasını təmin edib.

Bu üç əsas sütun – dil, sənət və ritual – bir araya gəldikdə, türk mədəniyyətinin bu gün və gələcəyini formalaşdıracaq potensiala malik olduğu aydın görünür. Onlar ortaq türk kimliyinin zehni, estetik və sosial əsaslarıdır.

IV. DİRƏNİŞ GÜCÜ: MƏDƏNİ ÖZÜNÜQORUMA MEXANİZMLƏRİ

Tarix boyunca bir çox xalq böyük mədəniyyətlərlə təmas qurub, lakin bu təmaslar sonucunda çox zaman öz mədəni varlığını itirib. Türk topluluqları isə  min illər boyu fərqli coğrafiyalarda çoxçeşidli siyasi və ideoloji təzyiqlərə baxmayaraq, kimliklərini, mədəni yaddaşlarını qorumağı bacarıb. Bu isə həm fiziki, həm də mədəni dirəniş sisteminin güclü olması ilə bağlıdır.

Türk mədəniyyətinin dirəniş gücünün əsas qaynaqlarından biri möhkəm ailə modeli və kollektiv yaşayışa əsaslanan icma anlayışıdır. Özəlliklə kənd yerlərində nəsildən-nəslə ötürülən dəyərlər çağdaşlığın mərkəzləşdirici təzyiqlərinə qarşı güclü müdafiə xətti formalaşdırıb. Bu sözlərin yazarı özü ölkə paytaxtından ~450 km uzaqda, dəniz düzeyindən ~1551 m. yüksəklərdə, Tovuzun dağ kəndində doğulub, boya-başa çatıb; o kəndin etnoyaddaşı, gələnək-görənəkləri (necə deyərlər) sonralar akademik nəşrlərdən öyrənilən uyğun mövzuların gündəlik, açıq, cana hopan, səmimi və xeyirxah dərsləri kimiydi…

Ailə içindəki tərbiyə və şifahi ötürmə, yazılı mədəniyyətin sıxışdırıldığı dönəmlərdə belə gələnəyin canlı qalmasını təmin edib.

Yəni soy, oba və şennik mədəniyyəti insanın yalnız fərd olaraq yox, bir kökün, bir yurdun və bir sözün daşıyıcısı kimi yetişməsinə münbit ortam yaradıb.

Dil – mədəniyyətin daşıyıcısı olmaqla birgə, həm də onun sınır keşikçisidir. Bəli, türk xalqları əlifba dəyişikliklərinə baxmayaraq, dili qorumağı bacarıb, şivələr, deyimlər və xalq şeiri vasitəsilə kimlik şüurunu yaşadıb.

Aşıqlar, ozanlar öz sənətkarlıqları ilə mədəniyyətin keşikçisi olub.

Nağıllar, tapmacalar, atalar sözləri uşaqlıqdan başlayaraq şüuraltı müdafiə divarı rolunu oynayıb...

Türk mədəniyyətində simvollar və nişanələr həm maddi, həm mənəvi yaddaşın əsas dayaqlarıdır. Bayraq, xalça naxışları, qopuz səsi, bozqurd işarəsi, ocaq, toy, qurbangah… – bunlar bir əşya və ya ayin olmaqda qalmayıb – eyni zamanda, içsəl kimliyin rəmzidir.

Ritualın təkrarı: Novruzun hər il keçirilməsi, ellikcə alxışlar, qutlu doğum törənləri və bu kimi digər tədbirlər gələnəyin daimi olaraq yenidən ürətilməsinə münbit ortam yaradır.

Məkan yaddaşı: dağlara, çaylara, qəbristanlıqlara və qutsal məkanlara verilən anlamlar sayəsində mədəniyyət təkcə dildə qalmayıb, daşda və torpaqda da qorunub.

Sürgünlər, köçlər və məcburi ayrılıqlar türk toplumlarının mədəni yaddaşında həm bir yaraya, həm də bağa çevrilib. Axıska, Krım, Uyğur, Kərkük və Güney Azərbaycanın milli bilgiləri bu “sürgün yaddaşı”nı mədəniyyətin daşıyıcısına çevirməyi bacarıb.

Sürgün ədəbiyyatı və nostalgiya, məcburi ayrılığın həm də yenidən doğuluş qaynağı ola biləcəyini göstərib.

Ana dilində dualar, damaq yaddaşını oyadan yeməklər, ruha üz tutan musiqilər yeni nəsillərə kimlik ötürməsinin şifrələrini təqdim edib…

Bugünkü dünyada mədəni dirəniş yalnız gələnəksəl vasitələrlə olmur; o, həm də rəqəmsal platformlar, təhsil, mədəni diplomatiya kimi çağdaş üsullarla davam etdirilə bilir.

Ortaq əlifba və terminologiya üzrə aparılan işlər kulturoloji yaxınlaşmamızı sürətləndirir və şüurlu gələcək planlamasını mümkün qılır.

TÜRKSOY (Ankara), Türk Akademiyası (Astana), Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu (Bakı), TÜRKPA (Bakı), Türk Yatırım Fondu (İstanbul), Türk Dövlətləri Təşkilatı Daimi katibliyi (İstanbul), habelə qardaş Türkiyənin müvafiq qurumları - Yunus Əmrə İnstitutu, TİKA, YTB və diaspor qurumları sayəsində türk mədəniyyəti artıq öz təsir dairəsi olan bir mədəniyyətə çevrilməkdədir.

Dirəniş yalnız silahla olmaz – bəli; bəli, mədəniyyəti qorumaq da ruhi savaş növüdür. Türk mədəniyyəti öz çevrəsinə – sözlə, səslə, simvolla yaşamaq və yaşatmaq kimi – bir mədəni şüur modeli olaraq təsir edir.

V. PERSPEKTİV: MƏDƏNİYYƏTİN GƏLƏCƏYİ VƏ STRATEJİ AÇILIMLAR

Mədəniyyət yalnız keçmişin yadigarıdırmı? – Əlbəttə, xeyr; o, əlbəttə, gələcəyə uzanan iradə, yön, varlıq strategiyası kimi də xarakterizə olunmalıdır. Türk mədəniyyəti yüz illər boyunca dözümlü və daşıyıcı gücünü sübut etmiş sistemdir. İndi isə (haqlı olaraq) bu zəngin mədəni sərvətin yeni nəsillərə ötürülməsi, rəqəmsal dönəmin tələblərinə uyğunlaşdırılması və qlobal mədəniyyətlər arasında möhkəm mövqe tutması gündəmdədir.

Bu gün Türk dünyası etnik bağların yanında, siyasi, iqtisadi və mədəni strukturlar baxımından da yaxınlaşma mərhələsindədir. Bu yaxınlaşma ortaq mədəniyyət strategiyalarının işlənməsini və koordinasiyalı mədəni siyasətlərin həyata keçirilməsini zəruri edir.

Türk Dövlətləri Təşkilatı (TDT) və digər ortaq türk platformaları işbirliyinin institusional bazasını yaratsa da, praktik sahəyə düşən gerçək təsiri artırmaq vacibdir.

Ortaq mədəniyyət təqvimi, tədris proqramlarının uyğunlaşdırılması, mədəni turizm layihələri, birgə rəqəmsal platformlar bu inteqrasiyanı sürətləndirə bilər.

Rəqəmsallaşma, mədəniyyətlərin yayılmasında həm böyük fürsət, həm də ciddi təhlükə daşıyır. Türk mədəniyyəti üçün bu çağ, özünü yenidən izah etmə, vizuallaşdırma və əlçatan etmə dönəmidir.

Rəqəmsal arxivlər, virtual muzeylər, ortaq “e-kitab” platformları ilə mədəniyyətin qorunması və gənc nəslə çatdırılması mümkündür.

Rəqəmsal folklor konsepti – “TikTok”, “Instagram”, “YouTube” kimi platformlarda milli musiqi, söz, dil və simvolların paylaşılması – çağdaş mədəniyyət savaşında önəmli alətə çevrilməkdədir.

Süni intellekt vasitəsilə xalq nağıllarının, musiqi motivlərinin, dil strukturlarının emalı – mədəniyyətin həm elmi, həm strateji baxımdan dərinliyini artıra bilər.

Mədəniyyət bir iç məsələ olmaqdan çoxdan çıxaraq beynəlxalq münasibətlərin əsas alətlərindən birinə çevrilib. Türk mədəniyyəti bu baxımdan “yumşaq güc” elementi kimi daha şüurlu və sistemli istifadə olunmalıdır.

Birgə film istehsalları, musiqi festivalları, ədəbiyyat günləri və mədəniyyət attaşelikləri vasitəsilə Türk mədəniyyəti qitələr arasında cazibə mərkəzinə çevrilə bilər.

Özəlliklə Avropa, Balkanlar və Uzaq Gündoğarda türk mədəni diplomatiyasına məxsus brendlər yaradılmalı, Dədə Qorqud, Manas, Yunus Əmrə, Köroğlu kimi şəxsiyyətlər ətrafında qlobal mədəni təhkiyələr qurulmalıdır.

Mədəniyyətin davamlılığı üçün onun təhsil sisteminə inteqrasiyası da vacibdir. Texniki bacarıqlar öz yerində, bununla birgə, yeni nəsillər mədəni kimlik və estetik şüurla da yetişdirilməlidir.

Örnəyi, məktəblərdə türk mədəniyyəti dərsləri, xalq ədəbiyyatı və aşıq sənəti atelyeləri, ana dili və tarix dərslərinin milli məzmunla zənginləşdirilməsi təklif olunmalıdır.

Gənclər arasında mədəniyyət mentorları (yolgöstərənləri), rəqəmsal dastançılar və dil elçiləri formalaşdırılmalıdır.

Türk mədəniyyəti yalnız bir etnosun yox, bəşəriyyətin ortaq mədəni sərvətinə töhfə verən böyük bir sivilizasiya daşıyıcısıdır. Bu səbəbdən onun perspektivləri yalnız “qorumaq” ilə sınırlanmayıb, yaratmaq, tanıtmaq və dəyişmək üzərində qurulmalıdır.

Ekofəlsəfi elementlər, doğa ilə ahəngdar yaşam (bu yerdə “Çölçü”nün qurucu-başqanı Eltən Törəçinin “Çöldə yaşam öyüdləri”, “Çölçü Obası” yada düşür) prinsipləri, at–ov–doğa üçlüyü kimi arxaik temalar çağdaş ekoloji fəlsəfə ilə birləşdirilə bilər.

Türk mədəniyyətindəki icma dayanışması, qonaqpərvərlik, söz etikası kimi dəyərlər bugünkü parçalanmış, fərdiyyətçi dünyaya alternativ model kimi təqdim oluna bilər.

Türk mədəniyyəti zəngin irs olmaqla yanaşı həm də gələcəyin mədəniyyətidir. – Bax, ortaya qoyulmalı olan yeni təhkiyə budur.

Gələcəyə yönəlik mədəniyyət təkcə özünü qorumaqla yetinmir; o həm də yenilənir, yenidən yaradılır və digər mədəniyyətlərlə dialoq quraraq yaşamağa davam edir. Türk mədəniyyəti bu anlamda həm birləşdirici yaddaş, həm də gələcəyi quran güc kimi mövqelənməlidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.01.2026)

Aynur İsmayılova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Hərdən elə an olur ki, həyatımda heç nə baş verməsə belə, içimdə qarışıq fikirlər, bir-birinə dolaşmış hadisələr durmadan ağlımda cərəyan edir. Hər hadisə ardınca növbətini gətirir, səni düşünməyə vadar edir. Və sən bu düşüncədən qurtula bilmirsən. Düşündükcə səni daha çox ağuşuna alır və sən tamamilə gerçək olandan kənara uzaqlaşırsan.

Bir an ayılanda düşünürsən: bunların hamısını mən düşündüm? Mən uydurdum? Axı insan həqiqətdən bu qədər necə uzaq düşə bilər? Heç vaxt baş verməyən, reallığı mümkün olmayan fantastik düşüncələr səni gerçək həyatdan tamamilə uzaqlaşdırır. Sən isə sanki daha da uzaqlara dalmaq istəyirsən.

İnsan gerçək olmayanı bu qədər sevə bilərmi? Bu qədər məna yükləyib, bu qədər bağlana bilərmi? Bəlkə gerçəyin sıxan tərəflərindən qaçmaq üçün ona sığınır. Fantaziya bir çıxış yolu ola bilərmi? Çünki insan orada özünü azad hiss edir: kimsə onu mühakimə etmir, heç bir əngəl tanımır.

Bəlkə insan bu səbəbdən gerçək olmayanı bu qədər sevir… Ona məna yükləyir, ona bağlanır. Çünki bəzən xəyallarda insan özünə daha yaxın olur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

"Əgər Azərbaycan xalqının incəsənət aləmində heç bir nümayəndəsi olmasaydı, təkcə Ədalətin sazı ilə dünya mədəniyyəti meydanına çıxa bilərdik" – məncə, Xalq yazıçısı Mirzə İbrahimovun bu sözləri Aşıq Ədalət dühasını doğru-düzgün əks etdirir.

Yaxud, məşhur türk yazıçısı Əziz Nesinin bu kəlmələri: "Ədalətin ifası təkrarsız həyat kimidir. Onun üzü daim təzəliyədir, sonu gülüstanlara çıxan dağ çayına bənzəyir. Ələsgər aşiq, söz sənətində kimdirsə, Ədalət də saz sənətində odur".

Bu gün Türk dünyasının böyük sənətkarı, Əməkdar incəsənət xadimi aşıq Ədalət Nəsibovun anadan olmasının 87-ci ildönümü tamam olur.

Ədalət Nəsibov 27 yanvar 1939-cu ildə Qazaxda pinəçi ailəsində anadan olub. Saz çalmağı atasından öyrənib. Gənc yaşlarından fitri istedadı üzə çıxıb, məclislərə dəvət alıb. 11 yaşındaykən Kremlin Qurultaylar Sarayında saz çalıb. 1950-ci ildə Bakıya dəvət olunub.

Aşıq Ədalət sazı 50-dən çox ölkədə tanıdıb, saza yeniliklər gətirib. Xalq şairi Səməd Vurğun onun çalğısının vurğunu olub. UNESCO-da dünyanın nadir musiqi ifaçıları sırasında aşığın diski buraxılıb.

Saza 5 pərdə, o cümlədən 7 yarımpərdə, 6 sinə pərdəsi əlavə edib. O, "Qaytarma", "Baş sarıtel", "Ruhani", "Yanıq Kərəm" və başqa saz havalarının bənzərsiz ifaçısıdır.

El şairəsi Səadət Buta çıxışında bildirib ki, aşıq Ədalət Nəsibov bütün Turan dünyasınındır: ”Ədalət Türk dünyası aşıq sənətinin şahıdır. Ədalət sazı çalanda bəzən Koroğlu olurdu, bəzən aşıq Cunun olurdu. Ədalət haqqdan oxuyanda haqqı müdafiə edən hakimə çevrilirdi. Yunis Əmrə demişkən, Ədalət özündə deyildi, “bir mən vardı, məndə məndən içəri” fəlsəfəsi yaşayırdı ustadda.

Ədalətdə bir mən var idi özündən içəri. Min illərdir “Yanıq Kərəmi” çalınıb, hər ustad da onu bir cür çalıb, öz xalını, gülünü vurub, amma Ədalət bu havaya elə bir naxış vurdu, əsrlər keçsə də, o naxış pozulmayacaq.

Kimsə onun ifasına öz ifasını bənzədə bilər, amma o bu havanı Ədalət kimi çala bilməz. Ədalət Nəsibov adi bir adam deyildi, Allahın sevib seçdiyi və dərgahına qaldırdığı sənətkar idi. Ədalət ölməyib, Ədalətin sazı əbədi olaraq Türk dünyasında öz havasını çalacaq”.

Filmoqrafiya

- Yeddi oğul istərəm...

- Aşıq Ələsgər

- Ədalət

- Prima

- Tanrı payım, telli sazım

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

- Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

- "Şərəf" ordeni

“Ədalət sağlığında dədə statusunu alan sənətkardır. Xoş bizim halımıza ki, biz aşıq Ədaləti görmüşük, onunla bir məclisdə oxumuşuq, ünsiyyətdə olmuşuq. Sənət yoldaşlarımın dediyi kimi, aşıq Ədalət sazın Ədaləti olduğu kimi, hər zaman ədalətli danışırdı. Heç vaxt heç kimə əyilmədi, həmişə düz danışdı. O, uşaqdan böyüyə, hər kəsin ürəyində iz salan sənətkardır. O, haqqın bizə bəxş etdiyi bir dahi idi”. Bu isə Əməkdar mədəniyyət işçisi Solmaz Kosayevanın sözləridir.

Aşıq Ədalət 14 sentyabr 2017-ci ildə 78 yaşında uzun sürən xəstəlikdən sonra Bakı şəhərində vəfat edib. 15 sentyabrda Qazax rayonunun Ağköynək qəbiristanlığında dəfn olunub.

“Qazax-xeyriyyə” İctimai Birliyinin təşəbbüsü və maliyyəsi ilə uyuduğu qəbristanlıqda abidəsi ucaldılıbdır.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.01.2026)

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi. “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

Bu gün onun doğum günüdür. Avropa klassik musiqisinin ən nüfuzlu nümayəndələrindən biri, Avstriya  bəstəkarı Volfqanq Amadey Motsartın.

O, 27 yanvar 1756-cı il tarixdə o dövrlər Müqəddəs Roma imperiyasının tərkib hissəsi olan Avstriyanın Salzburq arxiyepiskopluğunun eyniadlı şəhərində Leopold və Anna Mariya Pertl Motsartların ailəsində dünyaya göz açmışdır.

Motsartın atası Leopold Motsart Salzburq arxiyepiskop sarayının karelmeyster müavini və bəstəkar idi. Bacısı sonralar söyləyirdi ki, dörd yaşında atamız əyləndirmək naminə ona klavişdə bir-iki parça ifa etməyi öyrədərdi. Körpə bir qədər sonra bu parçaları heç bir səhvə yol vermədən və böyük nəfislikə ifa edirdi. Beş yaşında isə o özü kiçik parçalar bəstələməyə başladı və atamız heyrət içində onları nota yazırdı.

Beş yaşlı fövqəladə musiqi istedadına malik Volfqanq Amadey Motsart haqqında söhbətlər bütün Avropaya yayılmışdı. Onun klavesində, skripkada, orqanda qeyri-adi ifaçılıq ustalığı, improvizasiya etmək (hazırlaşmadan musiqi bəstələmək və çalmaq) sahəsindəki fitri istedadı təkcə musiqi həvəskarlarını deyil, eləcə də məşhur bəstəkarları heyrətləndirirdi. Bir çoxları etiraf edirdilər ki, bu oğlan onların hamısını kölgədə qoyacaq. Motsart orijinal, valehedici musiqi melodiyalarını, demək olar ki, bir an içərisində yaradırdı. Olduqca ahəngdar, təsirli və sadə görünən bu melodiyalarda gah rəqslərə xas zəriflik, şuxluq, gah da mahnılara xas həzinlik, səmimilik, eləcə də duzlu bir məzəlilik güclü idi. 

Motsartın uşaqlıq illərində ailəsi Avropa boyu bir neçə səyahətlər etmiş və Leopold Motsart bu səyahətlərdə uşaqlarının istedadını nümayiş etdirmişdir.

O, musiqinin bir çox janrlarında simfoniya, sonata, simli kvartet, serenada və ara-sıra opera əsərləri yazıb.  Onun ilkin dövrdə yaratdığı əsərləri indi də ifa olunmaqdadır. K. 271 E bemol piano konserti, başlanğıcda solist tərəfindən orkestranın gözlənilməz fasiləsi ilə klassik musiqinin kəşfi sayılır

Motsart bəstəkarlıqla yanaşı, eyni zamanda mahir skripkaçı, orqan ifaçısı və dirijor da olmuşdur. Müasirlərinin dediyinə görə dahi bəstəkar qeyri-adi musiqi duyumu, eşitdiyi musiqiləri yadda saxlama və improvizə etmə kimi fenomenal qabiliyyətlərə malik olmuşdur.

Yaratdığı 600-dən çox əsəri simfonik, konsert, kamera, piano, xor kimi klassik musiqi janrlarının ən yüksək zirvələrində qərarlaşıb.  

Onun əsərləri dünyanın ən nüfuzlu orkestrlərinin konsert repertuarlarının ayrılmaz parçasını təşkil edir.    

Motsart Münhendə "La finta giardiniera" adlı operasının premyerasını böyük uğurla həyata keçirir.1781-ci ilin yanvarında Motsartın Idomeneo operası Münhendə böyük uğurla səhnəyə qoyulur. 1782-1785-ci illər ərzində Motsart piano üçün konsertlər seriyası yazır və bu konsertlərdə özü solo ifaçı kimi çıxış edir.  

O, 26 yaşında ikən doğma Zalsburqu tərk edib, Vyanada müstəqil həyata başlayıb. Hər yerdə olduğu kimi, burada da hamı onun klavesində ifaçılıq məharətinə heyran qalırdı. Əsl musiqi həvəskarları Motsartın bəstələdiyi simfoniyalar və sonatalara, “Fiqaronun toyu”, “Don Juan”, “Sehrli fleyta” operalarına valeh idilər. 

Lakin o vaxtlar Vyananın saray teatrlarında italyan bəstəkarları dəbdə olduğundan burada alman musiqisinə düşmən münasibət hökm sürürdü. Motsart öz vətəninin musiqisini yüksəklərə qaldırmaq arzusunda idi. Lakin onun rəqibləri Motsartın yaradıcılıq fəaliyyətini məhdudlaşdırmağa cəhd göstərirdilər. O, knyaz iqamətgahları və zadəgan saraylarında laqeydliklə qarşılanırdı.

1785-ci ilin sonlarına yaxın o piano konsertlərinə ara verir və "Lorenzo da Ponte" adlı librettosu ilə özünün opera fəaliyyətinə başlayır. 1786-ci ildə "Fiqaronun toyu" operası Vyanada uğurla səhnəyə qoyulur. Əsər Praqada da böyük uğur qazanır. Əsərin Praqa uğuru "Da Ponte" operasının sifarişi ilə nəticələnir və nəticədə "Don Ciovanni" operası yaranır.

Motsart 1791-ci ildə imperatorun Praqada tacqoyma mərasimi ilə bağlı şənliklərdə nümayiş etdirilən "La clemenze di Tito" operasının 6 sentyabr premyerasında bərk xəstələnir.  

Əsərləri:

"La clemenze di Tito", "Exsulate jubilate", K. 165 solo kantatası, "Sehrli fleyta", sonuncu piano konseri (K. 595 B bemolda), Klarnet konserti (K. 622), simli kvartet seriyasından son kvarteti (E bemolda K. 614),Ave verum corpus kilsə nəğməsi (K. 618) və bitirə bimədiyi Rekviyemi (K. 626).

Daim maddi ehtiyac və mənəvi sıxıntı içərisində yaşaması, haqsız təhqirlərə məruz qalması onun səhhətini pozub və onun erkən ölümünə səbəb oldu.

Volfqanq Amadey Motsart  5 dekabr 1791-ci il tarxdə vəfat etmişdir.Ölümündən sonra bəstəkar haqqında bioqrafiyalar ərsəyə gəlmiş və müəlliflər onun yarımçıq qalmış əsərlərini tamamlamaq uğrundə rəqabətə girişmişlər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.01.2026)