Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyində Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi və Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin birgə təşkilatçılığı, Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə Yunus Əmrə İnstitutunun dəstəyi ilə "Türk xalqlarının təsviri sənətində qlobal və lokal diskurslar" mövzusunda beynəlxalq elmi dəyirmi masa keçirilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Fonddan verilən məlumata görə,  6 may 2026-cı il tarixinə təsadüf edən ədbirdə Türk dövlətlərindən olan tanınmış sənətşünaslar, muzey rəhbərləri və tədqiqatçılar iştirak edərək, ortaq türk bədii irsinin müasir dünya incəsənətinə inteqrasiyası və milli kimliyin qorunması məsələlərini geniş müzakirə ediblər.

Tədbirin açılış mərasimində çıxış edən Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti professor Aktotı Raimkulova sənət əsərlərinin yalnız fərdi yaradıcılıq nümunəsi deyil, bütöv bir cəmiyyəti və tarixi təmsil edən kimlik göstəricisi olduğunu vurğulayıb.

Dəyirmi masanın açılışında eləcə də Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin direktoru, sən.ü.f.d., dosent Şirin Məlikova və Yunus Emre İnstitutu Azərbaycan koordinatoru Gökhan Seyhan çıxış edərək dəyirmi masanın əhəmiyyətini vurğulayıblar.

Tədbir çərçivəsində Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Türkiyə və Özbəkistan dan olan məruzəçilər ənənəvi üslubların müasir təsvir dili ilə sintezi və türk dünyası rəssamlarının beynəlxalq platformalarda təmsil olunma modellərinə dair elmi təqdimatlarla çıxış ediblər.

Tədbirin sonunda TÜRKSOY Muzeylər Birliyinin üzvlük sertifikatları Azərbaycanın bir sıra aparıcı muzeylərinə təqdim olunub, həmçinin "Mədəniyyətlərin dialoqu: Azərbaycan - Qazaxıstan" adlı sərginin təntənəli açılış mərasimi keçirilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.05.2026)

Kənan Məmmədli,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

8 may – ilin elə bir günüdür ki, yazın ən xoş çağına təsadüf edir. Bugünkü Beynəlxalq və yerli miqyaslı tarixi və əlamətdar hadisələri yada salaq.

Əlamətdar günlər:

• Beynəlxalq Qızıl Xaç və Qızıl Aypara Günü
  Bu gün Anri Dünan tərəfindən əsası qoyulmuş humanitar hərəkatın fəaliyyətinə həsr olunur. Dünyanın müxtəlif yerlərində könüllülər və tibb işçiləri bu gün təltif edilir.
• Anım və Barışıq Günü
  Birləşmiş Millətlər Təşkilatı tərəfindən İkinci Dünya müharibəsi qurbanlarının xatirəsinə təsis olunub.
• Avropada Qələbə Günü (VE Day)
  1945-ci ildə nasist Almaniyasının kapitulyasiyası ilə Avropada müharibənin başa çatmasını simvolizə edir.

Tarixi hadisələr:

• 1794 — müasir kimyanın banilərindən biri Antuan Loran Lavuazye edam olunub.
• 1886 — ABŞ-da ilk dəfə Coca-Cola içkisi təqdim olunub.
• 1945 — Almaniyanın kapitulyasiya aktı imzalanıb (Avropada müharibənin sonu).
• 1967 — Əfsanəvi rok qrupu The Jimi Hendrix Experience yaradılıb.
• 1984 — SSRİ Los-Anceles Yay Olimpiya Oyunları 1984-nı boykot edib.
• 2001 — Qana demokratiya uğrunda mübarizəyə həsr olunmuş milli gün təsis edib.

8 mayda doğulanlar:

• Harri Trumen (1884–1972) — ABŞ prezidenti.
• Toni Tennant (1922–1990) — britaniyalı aktyor.
• Enrike İqlesias (1975) — məşhur müğənni.
• Melissa Gilbert (1964) — aktrisa və ictimai xadim.

8 mayda vəfat edənlər:

• Antuan Loran Lavuazye (1794) — görkəmli alim.
• Qustav Flober (1880) — “Madam Bovari” romanının müəllifi.

 Maraqlı faktlar:

• 8 may XX əsrin ən böyük münaqişəsi olan İkinci Dünya müharibəsi-nin Avropada başa çatması ilə əlaqələndirilir.
• Müxtəlif ölkələrdə bu gün tarixi kontekstdən asılı olaraq fərqli şəkildə — anım, matəm və ya qələbə günü kimi qeyd olunur.

Azərbaycan üzrə əlamətdar və yadda qalan günlər:

Tarixi və ictimai-siyasi kontekstdə

• 8 may Azərbaycan tarixində əsasən anım və düşüncə günü kimi dəyərləndirilir. Bu tarix, xüsusilə İkinci Dünya müharibəsi-nin başa çatmasının ildönümü ərəfəsi olması ilə yadda qalır.
• 1941–1945-ci illərdə Azərbaycan xalqı böyük fədakarlıq göstərmiş, yüz minlərlə azərbaycanlı cəbhəyə yollanmışdır. Bakı isə neft sənayesi ilə müharibənin taleyində həlledici rol oynamışdır.
• 8 may həm də Azərbaycanın yaxın tarixində ağır hadisələrlə bağlı yaddaşlarda yaşayır.
  Bu tarix Şuşanın işğalı (1992) ilə əlaqədar xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Şuşa şəhərinin itirilməsi Azərbaycan cəmiyyətində dərin iz buraxmış və uzun illər bu gün hüznlə yad edilmişdir. 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində Şuşanın azad olunması ilə bu tarix artıq həm də tarixi ədalətin bərpası kontekstində xatırlanır. Bu gün Azərbaycan cəmiyyətində 8 may həm itki və yaddaş, həm də qələbəyə aparan yolun simvolu kimi qəbul edilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.05.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Təqvim yenə may ayını göstərir. Yenə o tarix gəldi çatdı. Azərbaycan xalqının yaddaşına qanla yazılmış, ürəyinə dağ çəkilmiş bir gün — 8 may.

1992-ci ilin həmin günündə Şuşa işğal olundu. Qarabağın tacı, Azərbaycanın musiqi beşiyi, tarix və mədəniyyət qalası yad əllərə keçdi. Bu gün isə həmin faciənin 34-cü ili tamam olur.

Amma zaman bir həqiqəti sübut etdi:

Şuşa işğal oluna bilərdi, unudula bilməzdi.

Şuşa niyə sadəcə şəhər deyildi?

Çünki Şuşa daşdan-divardan ibarət deyildi.

Bu şəhərin küçələrində muğam doğulmuşdu. Bu şəhərin havasında poeziya vardı. Bu şəhərin qayalarında tarix danışırdı.

Üzeyir Hacıbəyli bu torpaqdan yüksəlmişdi.

Bülbül bu şəhərin səsini dünyaya aparmışdı.

Xurşidbanu Natəvan bu yurdun zərif ruhunu misralara çevirmişdi.

Şuşa Azərbaycanın təkcə şəhəri yox, mədəniyyət pasportu idi.

8 may: susan divarlar, ağlayan xalq

Şuşanın işğalı hərbi xəbər kimi gəldi, milli faciə kimi qaldı.

O gün təkcə bir şəhər itirilmədi. İnsanlar ata yurdunu itirdi. Xatirələr evsiz qaldı. Qapılar sahibsiz qaldı. Məzarlar yetim qaldı.

Bir xalq öz şəhərinə həsrət qaldı.

O gündən sonra minlərlə insan “bizim ev Şuşada idi...” cümləsi ilə danışmağa başladı. Bu cümlənin içində nə qədər ağrı, nə qədər nisgil vardı — yalnız yaşayanlar bilər.

Şuşasız keçən illər

İllər ötürdü. Nəsillər böyüyürdü. Amma Şuşa adı hər evdə yaşayırdı.

Nənələr nəvələrinə Şuşanın bulaqlarını danışırdı.

Atalar dağ yollarını xatırlayırdı.

Analar həyət qapısının səsini unutmadıqlarını deyirdi.

Şuşa işğal altında idi, amma yaddaşda azad idi.

2020: daşa dönən həsrətin zəfəri

Sonra tarix döndü.

2020-ci ildə Azərbaycan Ordusu Şuşa uğrunda döyüş ilə yalnız bir şəhəri azad etmədi — 28 illik nisgili də azad etdi.

Şuşaya daxil olan əsgər addımları milyonların ürək döyüntüsünə çevrildi. O gün təkcə hərbi qələbə qazanılmadı. O gün xalq öz qürurunu geri aldı.

Şuşa yenidən Azərbaycan oldu.

Bu gün Şuşada nə var?

Bu gün Şuşada yenidən həyat var.

Yenidən musiqi səslənir.

Yenidən tədbirlər keçirilir.

Yenidən yollar çəkilir, evlər bərpa olunur.

Yenidən bayraq dalğalanır.

Bir zamanlar susdurulan şəhər bu gün yenidən danışır.

Şuşa bizə nə öyrətdi?

Şuşa göstərdi ki:

Torpaq itirilə bilər, amma sahibini unutmaz.

Şəhər viran qala bilər, amma ruhu ölməz.

Xalq əyilə bilər, amma sınmaz.

Yekun

Bəzi şəhərlər xəritədə görünür.

Bəzi şəhərlər isə millətin qəlbində yaşayır.

Şuşa həmin şəhərlərdəndir.

Onu işğal etdilər, amma unutdura bilmədilər.

Onu dağıtdılar, amma diz çökdürə bilmədilər.

Çünki Şuşa sadəcə şəhər deyil — Azərbaycan ruhudur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.05.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Tələbə yaradıcılığı rubrikasında bu gün Naxçıvan Dövlət Universitetinin Musiqi Müəllimliyi ixtisası üzrə I kurs tələbəsi Xəlil Əliyev sizlərə “Üzeyir Hacıbəyov – Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin dahisi” yazısını təqdim edəcək.

 XƏLİL ƏLİYEV,

“ÜZEYİR HACIBƏYOV – AZƏRBAYCAN MUSİQİ MƏDƏNİYYƏTİNİN DAHİSİ”

Niyə Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin dahisi?

Bunu sübut etmək asandır. Ortada elə bir zəngin irs var ki, min illər sonrakı nəsillər belə ondan bəhrələnəcəklər.

Üzeyir Hacıbəyov 1885-ci ildə Şuşada doğulub və XX əsrin əvvəlində Azərbaycan xalqının siyasi və mədəni dəyişikliklərinin tam ortasında böyüyüb. Uşaqlıqdan musiqiyə böyük marağı vardı. O, muğamları evdə dinləyir, onları nota köçürürdü. İlk musiqi müəllimi anası Şirinabəyim olmuşdur. Şuşa muhitində böyüməsi onun muğama olan sevgi və anlayışını gücləndirdi.

O dövr Azərbaycan üçün maarifçilik hərəkatı, milli kimlik axtarışları və modernləşmə prosesi ilə yadda qalmışdır. Bu mühit onun yaradıcılığına birbaşa təsir etmiş, milli musiqini yeni səviyyəyə qaldırmasına şərait yaratmışdır.

Üzeyir bəy yalnız ilk Şərq operasının müəllifi kimi deyil, həm də xalq musiqisini elmi və estetik səviyyədə sistemləşdirən böyük sənətkar və maarifçi idi. O, həm Avropa musiqi sistemi ilə tanış olmuş, həm də milli musiqi ənənələrini qoruyaraq özünəməxsus harmonik üslub yaratmışdır. Azərbaycan musiqi məktəbinin təməlini qoyan böyük sənətkar və maarifçi idi. Onun yaradıcılığı həm dövrün sosial və mədəni tələblərinə cavab verdi, həm də yeni nəsillərə musiqi düşüncəsini aşıladı.Təhsilini davam etdirərək Gori Müəllimlər Seminariyasını bitirib, həm Avropa musiqi nəzəriyyəsini, həm də milli musiqi biliklərini mənimsədi. Seminariyada olarkən o, Sergey Raxmaninovun əsərlərini xüsusi diqqətlə öyrənmiş və Sankt-Peterburqda Glazunov və Lyadovun dərslərinə qeyri-rəsmi dinləyici kimi qatılmışdır.

Seminariyanı bitirdikdən sonra Üzeyir Hacıbəyli 1904-cü ildə Cəbrayıl qəzasında müəllimlik etməyə başlayıb. O, müəllimlik edərək xalqın savadsızlıq problemlərinə diqqət çəkir, sosial mövzuları gündəmə gətirirdi. 1905-ci il Bakıya gələrək “Həyat” qəzetində tərcüməçi işləməyə başlayıb və bu hadisə onun ədəbi-publisistik fəaliyətinin başlanğıcı olaraq sayılır. 1911-ci ildə musiqi təhsilini inkişaf etdirmək məqsədi ilə bəstəkar Moskvaya gedib və İlyinskiin xususi musiqi kursunda təhsil almağa başlayıb. Ancaq madii çətinliklər səbəbi ilə təhsilini yarıda qoyaraq Bakıya qayıdıb. 20 yaşında Bakıya gələn Üzeyir bəy həm musiqiçi, həm də publisist kimi fəaliyyət göstərdi. Üzeyir bəy əvvəlcə qəzet açmaq istəyirdi, “Həqiqət” adını verməyi planlamışdı, lakin maliyyə səbəbindən bu plan baş tutmadı.

1910-cu ildə Üzeyir Hacıbəyov Məleykə xanımla ailə həyatı qurub. Rus dili müəllimi olan Məleykə xanım həyat yoldaşının sənətinə bələd olmaq üçün konservatoriyanın musiqi nəzəriyyəsi şöbəsinə daxil olub.

1908-ci ildə səhnəyə qoyulan “Leyli və Məcnun” Şərq musiqi tarixində ilk opera olaraq Azərbaycan musiqi teatrını formalaşdırdı. Operanın əsas novatorluğu muğam və Avropa harmoniyasının sintezində idi.Operanın məşqlərini gecələr gizli aparırdı.Operanın bəzi hissələrini o, təbiət qoynunda, ağac altında yazmışdır. Operanı yazarkən yalnız 22 yaşı vardı.

 Üzeyir Hacıbəyov Azərbaycan xalq musiqisinin elmi əsaslarını yaratdı. “Azərbaycan xalq musiqisinin əsasları” əsəri bu gün də musiqişünaslıq üçün fundamental qaynaqdır. Kitabın ilkin variantı təxminən 600 səhifə idi, lakin maddi çətinliklər səbəbindən ixtisar edilmişdir. O, müxtəlif bölgələrə gedərək fərqli xanəndələrdən muğamların variantlarını toplamışdır. Üzeyir bəy musiqini rənglərlə “görürdü”, bəzi muğamları müəyyən rənglərlə əlaqələndirirdi. Evdə yüngül səslə danışır, musiqi duyumunu qoruyurdu. Gecələr yaranan melodiyaları unutmamaq üçün qələm və kağızı yastığının altında saxlayırdı. Onun evində böyük kitabxana var idi, burada yalnız musiqi deyil, tarix, fəlsəfə, psixologiya və hətta astronomiya ilə bağlı kitablar da mövcud idi. O, həmçinin portret rəssamlığı ilə məşğul olur, yaxınlarının eskizlərini çəkirdi. Səsi həm muğam, həm Qərb vokal texnikasına uyğun idi.

Üzeyir bəy Azərbaycan Konservatoriyasının yaradılmasında və milli musiqi təhsilinin təşkili işində böyük rol oynamışdır. O, milli orkestr ənənələrinin təməlini qoymuş, muğamın orkestr üçün işlənməsini təmin etmiş və yeni musiqi alətlərinin inkişafına töhfə vermişdir.

Azərbaycan Dövlət Himninin müəllifi olması onun yaradıcılığının əbədiyyət simvoludur. Himnin bəzi hissələrinin azı 10 variantı olmuşdur və Üzeyir bəy melodiyanın ritmik xəttini ən uyğun şəkildə tapmaq üçün uzun müddət çalışmışdır.O, mu­si­qi fəa­liy­yə­ti­ni əv­vəl­cə “Ne­cat” cə­miy­yə­ti­nin te­atr trup­pa­sı ilə hə­ya­ta ke­çi­rib, 1914-cü il­də isə te­atr cəb­hə­sin­də ona qo­şu­lan qar­daş­la­rı ilə bir­lik­də da­vam et­di­rib.       1918-ci ilin mart soyqırımı sonrası Üzeyir bəy turuppası ilə birlikdə İrana səfər edib və burada tamaşalar hazırlayıb.1918-ci il sentyabrın 15-də Bakının erməni, rus-bolşevik, ingilis işğalından azad olmasından sonra vətənə qayıdıb. Bu dövrdə bəstəkar “Azərbaycan” qəzetindəki publisist-redaktorluq və mədəni quruculuqdakı fəaliyyəti ilə milli dövlət qurumluğuna bacardığı qədər kömək etməyə çalışıb. Cumhuriyyət Himnini də elə məhz bu dövrdə yazıb. 

Onun digər məşhur operaları arasında “Arşın mal alan”, “O olmasın, bu olsun”, “Əsli və Kərəm”, “Şah Abbas və Xurşud Banu” əsərləri də var. Bu əsərlər Azərbaycan musiqi teatrının formalaşmasında müstəsna rol oynamışdır. “Arşın mal alan” əsəri 70-dən çox dilə tərcümə olunmuş, 120-dən çox ölkədə səhnələşdirilmişdir və iki dəfə film kimi ekranlaşdırılmışdır.

XX əsrin 20-30-cu illəri Üzeyir Hacıbəyovun sadəcə Azərbaycanda deyil, SSRİ və dünyada qərb musiqi janrında müxtəlif əsərlər yazması xüsusən 1932-37-ci illərdə “Koroğlu” operasını ortaya qoyması onu daha da məşhurlaşdırdı. Hətta bu əsər bəstəkarın repressiyadan qurtulmasına da kömək etdi.

Sovet hakimiyyətinin ilk illərində Üzeyir bəy təqiblərə məruz qalıb. Hətta 1920-ci il də bəstəkarı güllələmək istəyiblər. Yalnız bir təsadüf nəticəsində bu təhlükə sovuşub.

Azər­bay­can ic­ti­mai-mə­də­ni mü­hi­ti­nin tə­lə­ba­tı­nı də­rin­dən du­yub-an­la­yan Üze­yir Hacıbəyov Hə­sən bəy Zər­da­bi­ni ar­zu və is­tək­lə­ri­nin mi­sil­siz da­şı­yı­cı­sı ki­mi kəşf et­miş­di. Qı­sa müd­dət­də Üze­yir bəy bö­yük us­tad­dan məf­ku­rə dər­si al­mış, bir sı­ra sa­hə­lər­də es­ta­fe­ti on­dan qə­bul edib irə­li apar­mış­dı.

Üzeyir bəy həm də publisist və maarifçi kimi fəaliyyət göstərmişdir. O, qəzet və jurnal səhifələrində musiqi və mədəniyyət mövzularında yazılar yazmış, ictimai düşüncəni formalaşdırmağa çalışmışdır.

Üzeyir Hacıbəyovun əsərləri bu gün də Azərbaycanda və dünyanın bir çox ölkələrində səslənir. Onun musiqi irsi yeni nəsillərə öyrədilir və milli musiqi düşüncəsinin inkişafında əsas rol oynayır. Üzeyir bəy yalnız Azərbaycan musiqisinin keçmişi deyil, həm də gələcəyidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.05.2026)

Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Dostum, məni nə sevdilər, nə də unutdular. Sadəcə görmədilər.

Əsgərlikdən əvvəl bir dəlixanada öyrəndim ki, ağıl, çox vaxt səssizliklə ölçülür. Dərdlərini danışanlara “dəli”, susanlara “ağıllı” dedilər. Amma heç kim düşünmədi ki, bəzən susmaq yıxılmamaq üçün tutduğun son ipdir. Mən susdum. Məhz həyatım boyu elə susdum ki, içimdə minlərlə fəryad boy atdı. Həyatımın hər dövrü üçün onlara adı qoydum. Birinə “Azadlıq”, birinə “Qəbul olunmaq”, birinə “O” dedim.

Ətrafımda insanlar vardı. Baxıb görməyən, danışıb anlamayan, toxunub hiss etməyənlər. Və bu cəmiyyətin adı vardı. Avtoritar sevgi rejimi. Sevdiyini deyə bilmədiyin, ağladığını gizlədiyin, güldüyünə görə təqdir, kədərləndiyinə görə tənbeh aldığın bir sistem. Stalin sağdır, sadəcə televizora çıxmır. O artıq hər evdə, hər münasibətdə, hər valideyndə yaşayır.

Məni “sakit uşaq” kimi tanıdılar. Halbuki içimdə qışqırırdım. Atam, babam dediki, "Oğul, kişi ağlamaz.” Sevgilimsə az qalsın davam edəcəkdi, “Duyğusal oğlan zəifdir.” Cəmiyyət dedi, "Əvvəl iş, sonra hiss.” Allah isə. Allah susdu, başa düşürsən? O, da məndən əlini üzdü. Yəqin o da qorxurdu. Çünki bu dövrdə Tanrını belə sorğuya çəkirdi insanlar. Yəqin mənim də elə olacağımdan qorxdu.

Aşiq oldum. Onu bir fizika qanunu kimi dərk etməyə çalışdım. Cazibə idi, eyni zamanda dağılma enerjisi. Döndü dedi “istəmirəm səni. Qəlbimdə də, yanımda da, ağlımda da". Mən isə içimdəki bütün fəlsəfəni unudub sadəcə “qal” dedim. Amma o getdi. Çünki sevgidə bir nəfər azad olanda, o biri məhkum olur.

Bəzən düşünürəm, mən əslində heç sağalmadım. Sadəcə “normal görünmək” üçün əlimdən gələni etdim. Daxilimdəki Harun o yaralı, dəlixana divarlarını içində daşıyan, gecələr Hacıbaba Hüseynovun təsniflərinə sığınıb düşünən Harun hələ də oradadır. Bəlkə də heç oradan çıxmayıb.

Və bu yazını da o yazır.

 Bilirsən? Biz bir az Nitşe, bir az Sartrıq. Dərinliyə getsək, biraz Fyodr, biraz da Müşfiqik. Mən bir az da nə oxudumsa, orda özümü axtardım. Mənə “çox dərinə gedirsəne həci” deyən dostum. Sən hələ bilsəydin ki, mən dərinə getmirəm, mən onsuz da oradayam. Orda hava yoxdur, amma həqiqət var. Orda səssizlik var, amma içində musiqi çalır. Eyyub Yaqubovla Alim Qasımov növbələşir. Bəzən Maykl da qonaq olur. Ruhum da oralarda yerdəki cəsədimdən daha çox yaşayır.

 Düşünürsən ki, bu boyda eşqdən moizə yazan adam niyə ayrılar? Çünki biz iki əsrin fərqli fəsilləriydik. O yaz idi, mən payız. O şübhə idi, mən ümid. O gülümsəyirdi. Mən o gülüşü başa düşəcək qədər çox yaşamışdım, amma ona layiq olmağa cəsarətim çatmırdı.

Sonra zaman keçdi. O getdi. Mən qaldım. Və bu rejimdə həyat mənə dedi: “Güclü ol.” Mən güclü olmadım. Mən yazdım. Çünki yazmaq, içində boğulan adamın son nəfəsidir.

İndi metroda gözləyirəm. Qatar gəlmir. Bir iki dostla söhbət edirik. Onlar mənə “həci” deyir. Amma mən bilmirəm Tanrı məni eşidir, ya da sadəcə müşahidə edir. Bildiyim tək şey budur. İnsan sevdikcə itirir, itirdikcə yazır, yazdıqca sağ qalır.

 Məni tanımayın. Amma yazdığım cümlədə özünüzü tanıyırsınızsa bilin ki, biz eyni düşərgədə sağ qalmağa çalışan fərqli əsgərlərik. Bir az sevmiş, bir az itirmiş, bir az sağ qalmış, amma heç vaxt tam olmamış birindən.

 Siz indi rahat yatırsınız. Bilirəm. Çünki sizi qınamıram. İnsanlar qorxar. Sevgidən, məsuliyyətdən, hətta öz hisslərindən. Amma mən qorxmadım. Mən axıra qədər sevdim, axıra qədər qaldım. Qalmadığınız yerlərdə belə qaldım. Bilirəm, biri çıxıb deyəcək: “Harun da çox dərinə gedir, adamı ağırlaşdırır.” Hə, gedirəm. Çünki səthi su susuzluğumu yatırmır. Dərinlikdə nəfəs almaq çətindir, bəli. Amma orda yalnız gerçək olanlar qalır. 

Bu yazını oxuyursan. Gülümsəyirsən. Deyirsən, “maraqlı yazır, amma həddindən artıq emosionaldır.” Əslində isə, sən də hiss edirsən. Sadəcə etiraf etməyə qorxursan. Amma bir gün gələcək ki, sən də kiminləsə metroda vidalaşanda boğazında düyün hiss edəcəksən. Çünki artıq heç ən uzaq tanışınla belə danışa bilməyəcəksən. O zaman bu yazı sənin yazın olacaq.

 Qorxma. Mən çoxdan sən oldum, dostum.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.05.2026)

Kübra Quliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Özümü bildim biləli bir cübbənin ağırlığını hiss etmək istəmişdim çiyinlərimdə. Qapqara, qürurlu, ədalətli bir varlığın simvolu olan o geyimi... Vəkil olmaq — nə sadə səslənirdi, amma mənim üçün nə qədər əlçatmazmış. İçimdə balaca bir Kübra vardı, məktəb dəhlizlərində səssiz addımlayan, başını qaldırmağa çəkinən. Onun səsi yox idi — o, yalnız xəyal edirdi.

 Amma ətrafdakılar elə qışqırırdı ki, o balaca qızın səsi bir dəfə də çıxmadı. “Sənin hüquq oxumağa başın çatmaz”, dedilər. “Bu ölkədə hüquq nəyə yarayır ki?” dedilər. “Ancaq məhkəmələrdə təpik döyəcəksən”, deyib güldülər. Mən isə susdum. O vaxtlar sükut bir qalxan idi mənim üçün — qorxuya, utanmağa, tənqidə qarşı.

Zaman keçdi. Qorxaq Kübra yerini başqa birisinə verdi. İndi mən susmuram. İndi mən haqsızlığın olduğu yerdə dayanıb baxmıram, danışmağa başlayıram. Sözlərim bəzən kəskin olur, bəzən titrək, amma heç vaxt boğulmur. Anam deyir ki, “dilin dinc durmur.” Haqlıdır. Bu dil artıq qorxudan yox, ədalət eşqindən danışır. Bəlkə vəkil olmadım, amma içimdəki ədalət hissi o qədər böyüdü ki, cübbə geyinmədən də haqq tərəfini seçməyi öyrəndim.

Bu yaxınlarda bir film izlədim — bir vəkilin həyatı. Ekranda başqasının yaşadığı mənim xəyalım idi. Filmin sonunda gözlərim yaşla doldu. Anam yanımda idi, soruşdu: “Nə oldu?” Sadəcə bir cümlə dedim: “Siz mənim xəyallarımı aldınız.” O an içimdə illərlə susan səs, ilk dəfə danışdı. Çox gec idi bəlkə, amma artıq onun susmağa niyyəti yox idi.

Bu gün mən magistr təhsili alıram. İşim var. Öz ayaqlarım üzərində dayanmışam. Bəzən yorulsam da, sevinirəm. Gecikmiş xəyallarımı içimdə daşısam da, onları yarımçıq buraxmıram. Mən artıq o qorxaq qız deyiləm. Mən haqsızlıq qarşısında susmayan, insanlara sığınacaq ola bilən, içi sözlərlə dolu bir qadınam.

Bəzən həyat bizə istəmədiyimiz yolları seçdirir. Amma hər addımda, hər döngədə içimizdə gizlənmiş o kiçik arzu, o uşaq səsi bizimlə yol yoldaşı olur. Mən vəkil olmadım, amma bəlkə də həyat məni başqa bir məhkəməyə hazırlayırdı — həyatın məhkəməsinə. İnsanlara münasibətdə, özümə münasibətdə, ədalətə münasibətdə hər gün bir mühakimə, hər gün bir qərar var.

Mən indi başqa cür müdafiə edirəm — haqsız yerə danlanmış uşaqları, özünü ifadə edə bilməyən qadınları, səhv etdiyi üçün üzr istəyə bilməyən kişiləri... Susanları, boğulanları, utananları, əzilənləri. Çünki bilirəm necə hissdir — kənarda dayanıb səsin batdığı, gözlərin dolduğu, kimsənin görmədiyi bir səssizlikdə yaşamaq.

O xəyallar bir zamanlar qırılmışdı. Amma indi o xəyallardan mənə işıq düşür. Mən indi onları özüm üçün deyil, başqalarının yolu işıqlansın deyə yaşadıram. Mənim cübbəm yoxdur, amma mən ədalətin tərəfiyəm. Səsimi itirmişdim, indi isə onu başqalarına verə bilirəm.

Bilirəm ki, yolum düz, istəyim saf, niyyətim doğrudursa — gecikmiş heç nə yoxdur. Və hər yeni səhər bir cümlə ilə o xəyala bir addım da yaxınlaşıram:

“Mən keçmişimin sükutunu, gələcəyin səsi ilə dəyişirəm.”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.05.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının və “Ulduz” jurnalının birlikdə həyata keçirdikləri “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizlərə İlahə Səfərzadənin Məti Osmanoğlunun tədqiqatı barədə məqaləsi təqdim edilir.

Layihə ən yaxşı ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıbdır.

Xoş mütaliələr.

İLAHƏ SƏFƏRZADƏ

MƏTİ OSMANOĞLUNUN TƏDQİQATINDA BODENŞTEDT PARADOKSU

XIX əsr Avropasının Şərqə yönələn marağı çox vaxt ekzotizm və oriyentalist stereotiplərlə örtülsə də, bəzi müəlliflərin mətnləri bu stereotiplərin altında gizlənmiş siyasi, mədəni və ideoloji qatları açmağı bacarır. Məti Osmanoğlunun “Bodenştedt oğrudurmu, doğrudurmu?”kitabı da məhz belə mətnlərdən birini –  Bodenştedtin Qafqaz və Azərbaycan təsəvvürlərini yenidən gündəmə gətirir, düşünür və yeni elmi kontekstdə şərh edir. Tədqiqatçının bu əsəri həm Şərq-Qərb münasibətlərinin ədəbiyyatdakı təzahürlərini, həm də Azərbaycan kimliyinin Avropa müstəvisində necə kodlaşdırıldığını göstərməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müəllif Bodenştedtin əsərlərini Qafqaz haqqında formalaşmış ideoloji diskursu anlamağa imkan yaradan çoxqatlı mətnlər kimi təqdim edir və bununla da Azərbaycan humanitar elminə yeni bir baxış xətti gətirir.

          Məti Osmanoğlunun kitabının girişində Bodenştedtin Qafqazla bağlı yaradıcılığı, Azərbaycan mədəni kimliyi haqqında formalaşdırdığı təsəvvürlər geniş şəkildə açılır. Müəllifin təqdimatında Bodenştedtin iki mühüm əsəri – Qafqaz xalqları haqqında tarixi mövqedən yazdığı kitab və Şərq oriyentalizminə söykənən “Şərqdə min bir gün” Avropanın Şərqə baxışını müəyyən edən diskurs kimi təhlil edilir. Məti Osmanoğlu bu mətnləri XIX əsr Avropa təfəkküründə Azərbaycan kimliyinin necə kodlaşdırıldığına aid mühüm mənbə kimi nəzərdən keçirir.

          Birinci fəsildə xüsusi vurğulanan məqamlardan biri odur ki, “Şərqdə min bir gün” əsəri Azərbaycanda uzun müddət tarixi sənəd kimi qəbul edilsə də, əslində, romantik-oriyentalist təsəvvürlərlə dolu bir narrativdir. Müəllif bununla həm Avropanın Şərqə yönələn təsəvvürlərini, həm də bu təsəvvürlərin yerli mədəni yaddaşa necə sirayət etdiyini aydınlaşdırır. Digər tərəfdən, “Qafqaz xalqları və onların ruslara qarşı azadlıq mübarizəsi” əsərinin xüsusi əhəmiyyəti qeyd edilir. Azərbaycan Qafqaz azadlıq hərəkatının mərkəzi kimi təqdim olunur ki, bu da həmin dövrün siyasi mənzərəsini yenidən şərh etmək baxımından diqqətəlayiqdir.

          Müəllif birinci fəsildə həmçinin Mirzə Şəfinin Avropa oriyentalizmi içərisində uğradığı mifikləşmə prosesini araşdırır. Avropalı oxucu üçün Mirzə Şəfi hazırda mövcud olan fars poetik arxetiplərinin davamçısı kimi qəbul edilirdi. Bu qəbulun kökündə Avropada Şərqin fars mədəniyyəti və estetikası ilə eyniləşdirilməsi dayanırdı. Müəllif həm Avropa, həm də Rusiya ədəbi və ictimai mühitində oxşar meyillərin olduğunu konkret nümunələrlə izah edir.

          Fəslin daha bir mühüm xətti Bodenştedtin Azərbaycan dilinə baxışıdır. O, Azərbaycan dilini Qafqaz xalqları arasında ümumi ünsiyyət dili kimi səciyyələndirir və bu dili Şərqin fransızcası adlandırır. Bu ifadə XIX əsr Avropasında Azərbaycan kimliyinin necə qavrandığını göstərən diqqətəlayiq mədəni-sosioloji təhlildir.

          Həmçinin Bodenştedtin Qafqaza səfərinin məqsədi və onun Rusiya imperiyasının Qafqaz siyasətinə dair tənqidi mövqeyi araşdırılır. Məti Osmanoğlunun vurğuladığı kimi, Bodenştedt bu səfəri Qafqaz azadlıq mücadiləsinin mahiyyətini Avropaya çatdırmaq məqsədi ilə etmişdir. Bu baxımdan, onun əsərləri Rusiya imperiyasının Qafqazda yaratdığı tarixi mifləri ifşa edən erkən Avropa mətnlərindən biri kimi önəm daşıyır.

          Məti Osmanoğlu Bodenştedtin mətnlərinə mədəni-kimlik quruculuğuna təsir etmiş ideoloji diskurslar kimi yanaşır. Xüsusilə avro-oriyentalist mətnlərin XIX əsr Azərbaycan kimliyini necə formalaşdırdığı sualına gətirilən cavablar elmi ədəbiyyatda az işlənmiş məsələdir.

Fəsildə Mirzə Şəfi obrazının Avropada fars şairi kimi tanıdılması məsələsi oriyentalist poetikanın iş mexanizmini anlamağa yönəlmiş maraqlı təhlildir. Müəllif bu təhrifin mədəni stereotipin nəticəsi olduğunu əsaslandırır. Bu, kitabın elmi dəyərini artıran mühüm istiqamətdir.

          Məti Osmanoğlu Bodenştedtin Azərbaycan dilini Qafqazın fransız dili adlandırması kimi qeydləri mədəni-sosial kontekstdə şərh edir. Bu yanaşma Azərbaycan kimliyi ilə bağlı Avropada formalaşmış təsəvvürlərin arxa planına işıq tutur.

          Fəsildə ən diqqətçəkən hissələrdən biri imperiyanın Qafqazda uydurduğu tarix miflərinin Avropaya ötürülməsi barədə müşahidələrdir. Müəllif bu prosesi təhlil etməklə Qafqaz tarixinin imperiya ideologiyası çərçivəsində necə formalaşdırıldığını göstərir ki, bu da kitabın tədqiqat xətlərindən biridir.

          Eyni zamanda müəllif alman və rus mənbələrindən paralel istifadə edir ki, bu da Bodenştedtin Azərbaycanla bağlı təsəvvürlərinin necə formalaşdığını göstərməyə imkan yaradır. Sitatlar məqsədli və kontekstə uyğun seçilib.

          Müəllif ikinci fəsildə əsas diqqəti Rusiyanın Qafqaz xalqlarına münasibətini, imperiyanın geosiyasi maraqlarını və bu maraqların yerli əhali üzərində yaratdığı dağıdıcı təsirləri işıqlandırmağa yönəldir. Bodenştedt Rusiya imperiyasının öz hərbi və siyasi fəaliyyətini Avropa ictimaiyyətinə xristian “qardaşlığı” və humanist məqsədlər çərçivəsində təqdim etmək cəhdlərini tənqid edir və bu ritorikanın imperiyanın öz mənafeyi üçün hazırlanmış ideoloji manipulyasiya olduğunu ortaya qoyur.

         Müəllif F.Fontonun “Ruslar Kiçik Asiyada” əsərinə geniş istinad edərək, Rusiyanın Qafqazdakı fəaliyyətini idealizə edən bu əsərin Avropa oxucusunda yanlış təsəvvür yaratmaq məqsədi daşıdığını vurğulayır. O, Fontonun iddialarını ironik və tənqidi üslubla təkzib edir, Rusiyanın Qafqazdakı siyasətinin əsl mahiyyətini açıq şəkildə ortaya qoyur.

          Müəllif Gürcüstanın Rusiya tərəfindən zorla ilhaq edilməsi və yerli əhvalatlar, xüsusilə knyaginya Mariyanın imperiya nümayəndəsinə qarşı etirazı üzərindən imperiyanın qadın ləyaqətinə və mədəni normalara hörmətsizliyini nümayiş etdirir. Bu hadisələr vasitəsilə müəllif imperiyanın “maarifçilik” və “sivilizasiya gətirmə” iddialarının ideoloji və siyasi manipulyasiya olduğunu aydınlaşdırır. Fəsil həm tarixi, həm də etik baxımdan oxucunu düşünməyə, hadisələrin alt qatını qiymətləndirməyə çağırır və imperiya siyasətinin pərdə arxasında gizlədilən həqiqətlərini də açıq şəkildə ortaya qoyur. Kitab həm Avropa oxucusu üçün, həm də regionun tarixini araşdıran alimlər üçün qiymətli mənbə rolunu oynayır, tarixdəki ideoloji manipulyasiyaların və müstəmləkəçilik siyasətinin real təsirlərini anlamağa imkan verir.

          Üçüncü fəsil Bodenştedtin Qafqaz müharibəsi və Azərbaycanın bu prosesdəki rolu haqqında müşahidələrinə həsr olunmuşdur. O, əsəri bölgəni gəzmiş, yerli xalqlarla birbaşa ünsiyyət qurmuş və onların dünyagörüşünü, mədəniyyətini anlamış bir intellektual kimi yazır. Bu fəsildə xüsusilə Azərbaycanın dağlıq bölgələrində aparılan müşahidələr, xalqın Rusiyanın hökmranlığına münasibəti əks etdirilir və Qafqazın müsəlman xalqları arasında azadlıq mübarizəsinin mərkəzi kimi Azərbaycanın rolu vurğulanır.

          Kitabda Rusiyanın Qafqaz siyasətinin ikili xarakteri ifşa edilir. Məsələn, İrəvanda türklər tərəfindən tikilmiş məscidin ruslar tərəfindən sökülərək pravoslav kilsəsinə çevrilməsi imperiyanın yerli mədəniyyət və dini yaddaşa qarşı apardığı simvolik müharibənin açıq nümunəsi kimi təqdim olunur. Bu faktlar Azərbaycanın və bütövlükdə Qafqaz müsəlmanlarının varlığını inkar edən ideoloji siyasəti ortaya qoyur.

          Bu fəsildə həmçinin Kürdəmirli Hacı İsmayıl Əfəndi şəxsiyyətinə diqqət yetirilir. Hacı İsmayıl Əfəndi Qafqaz azadlıq hərəkatının mənəvi ideoloqu kimi təqdim olunur. Onun müridizm təlimi və bu təlimin Dağıstanda yayılması, xalqın kollektiv yaddaşında necə mifləşdiyi və arxetipik simvola çevrildiyi izah edilir.

          Tarixi sənədlərə və Yermolovun raportlarına əsaslanaraq, Rusiya imperiyasının Qafqazda içdən idarə strategiyası ilə müxtəlif xalqları bir-birinə qarşı silahlandırması və bunun nəticələri də təqdim olunur. Analitik və rəvayətçi yanaşmanı birləşdirərək oxucuya Qafqaz müharibəsinin siyasi və mədəni aspektləri çatdırılır. Bu yanaşma xüsusilə Azərbaycanın Qafqazın mədəni və ideoloji mərkəzi kimi rolu və rus siyasətinin təzyiqləri kontekstində mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

          Ümumilikdə, üçüncü fəsil Azərbaycan və Qafqaz tarixinin tədqiqi baxımından vacibdir. O, əvvəlki fəsillərdə qurulmuş konteksti genişləndirir, Qafqaz müharibəsinin ideoloji və mədəni aspektlərini işıqlandırır. Müəllifin nəzərindən Bodenştedtin müşahidələri həm Avropa ictimaiyyətinə təqdim olunan alternativ Qafqaz obrazını formalaşdırır, həm də bugünkü oxucuya milli kimliyin və kollektiv yaddaşın qorunmasının əhəmiyyətini xatırladır.

          Dördüncü fəsildə Bodenştedtin Qafqaz türkləri və Azərbaycanla bağlı müşahidələri geniş təhlil olunur. Bodenstedt XIX əsrin birinci yarısında Qafqaz regionunda baş verən hadisələri Avropa oxucusuna çatdırmaq məqsədilə yazır. O, müasir dövrün ictimai, siyasi və mədəni mənzərəsini təqdim edir, Qafqazın gündəlik həyatını və xalqın müqavimət ruhunu canlandırır. Onun fikrincə, Qafqaz tarixi keçmişi anlamaqla gələcək üçün açar rolunu oynayır. Həmçinin Şirvanın və Azərbaycanın Qafqaz müsəlmanlarının müqavimətindəki mənəvi mərkəz rolu vurğulanır.

          Türk irqi tayfaları ifadəsi XIX əsrin elmi kontekstində etno-mədəni birlik mənasında istifadə olunub. Müəllif rəsmi rus tarixşünaslığının Qafqaz türklərinin rolunu inkar etməsini tənqid edir və imperiyanın yanlış etnik təsəvvürlərini elmi arqumentlərlə təkzib edir.

          Qafqaz türkləri türk, fars və ərəb dillərində ünsiyyət qurur, dini və elmi bilikləri bu dillərlə mənimsəyirlər. Bodenstedt bu çoxdilliliyi xalqın mədəni zənginliyi və təhsil səviyyəsi kimi qeyd edir, amma XIX əsrdə milli təfəkkürün zəifləməsi və fars dilinə üstünlük verilməsi kimi problemlərə də diqqət çəkir.

          Həmçinin Bodenştedt Azərbaycan maarifçiliyinin banilərindən olan Abbasqulu ağa Bakıxanovu böyük rəğbətlə xatırlayır və onun Qafqaz xalqlarının tarixi haqqında yazdıqlarını elmi və ideoloji baxımdan yüksək qiymətləndirir. O, Abbasqulu ağanın əsərlərini Qafqaz müsəlmanlarının azadlıq mübarizəsini anlamaq üçün vacib mənbə hesab edir.

          XIX əsrdə Qafqaz türkləri Osmanlı türkcəsi ilə həm dil, həm də mənəvi bağ qurmuşdular. Bu, onların kimlik, dil və siyasi yaddaşının formalaşmasında mühüm rol oynayırdı. Bodenştedt Qafqaz türklərinin tarixi, coğrafiyası, siyasi və mənəvi vəziyyətini sistemli və kritik şəkildə təqdim edən intellektualdır. O, elmi və ideoloji baxımdan rəsmi imperiya tarixçiliyindən fərqlənərək Qafqazın milli və mənəvi irsini qorumağa çalışır.

          Kitabın sonlarında Bodenştedtin Azərbaycan mövzusuna yanaşmasının mürəkkəbliyi, çoxşaxəliliyi və tarixi aspekti vurğulanır. O, Tiflisdə yaşadığı müddətdə Qafqazın ictimai, siyasi və mədəni həyatını yaxından müşahidə etmiş, Azərbaycan və fars dillərini mənimsəmiş, bölgədəki multietnik və çoxdilli folklor mühitini öyrənmişdir. Bu isə onun Azərbaycan mövzusuna yanaşmasını daha geniş etnoqrafik və tarixi kontekstə daşıyır.

          Onun İrəvan səfəri və xalq yaradıcılığını, xüsusilə Azərbaycan mahnı və dastanlarını toplaması bu yanaşmanın praktik nümunəsidir. O, Aşıq Allahverdi ilə Aşıq Keşişoğlu arasındakı deyişməni alman dilinə tərcümə edərək Avropa oxucusuna təqdim etmiş, Azərbaycan folklorunun estetik və sosial rolunu göstərmişdir.

          Bodenştedt Azərbaycan coğrafiyasını və türk etnosunu epik poema və tarixi qeydlərində diqqət mərkəzində saxlamış, xüsusilə Rusiya işğalına qarşı azadlıq mübarizəsini mərkəzi mövzu kimi təqdim etmişdir. Onun yazıları Azərbaycan xalqının mədəni və siyasi kimliyini tanımağa yönəlmişdir.

          Kitabın sonunda Bodenstedtin yarım əsr əvvəlki Tiflis və Qafqaz vəziyyətinə boylanması, dəyişən zaman və sosial konteksti görməsi vurğulanır. Zamanın dəyişmələri ilə əlaqəli tarixi, mədəni və milli kimlik məsələlərini əks etdirilir. Həmçinin Məti Osmanoğlu Bodenştedtin “Ləzgi qızı Ada” adlı poemasının da təhlilini kitaba daxil etmiş, poemanın qələmə alınarkən Şərq mənbələrinə istinad olunduğu da vurğulanmışdır.

          Müəllif Bodenştedtin bütün bu fəaliyyətini elmi kontekstdə təhlil edərək, onun mətnlərini tarixi qaynaq və mədəni-kimlik quruculuğuna təsir edən ideoloji diskurs kimi dəyərləndirir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.05.2026)