İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Azərbaycan SSR xalq artisti Cabbar Qaryağdıoğlu XIX əsrin II yarısında yetişən və musiqi tariximizdə ən görkəmli rol oynayan sənətkarlardan biridir. Xalqın içərisindən çıxan bu sənətkar özünün bütün mənalı həyatını klassik Azərbaycan musiqisinin inkişafına həsr edib.

Ömrünün 60 ilini xalqdan öyrəndiyi və topladığı 500-dən artıq mahnını işləyib Azərbaycanın xanəndəlik sənətini yaratmağa həsr edən müğənni Zaqafqaziyada ən yaxşı xalq ifaçısı şöhrətini qazanıb.

Cabbar Qaryağdıoğlu 1861-ci ildə Şuşada "Seyidli" məhəlləsində anadan olub. Atası Məşədi İsmayıl kişi boyaqçı olub. Bu sənəti Cabbara da öyrətmək istəyib. Lakin oğlunun gözəl səsi, anadangəlmə istedadı Cabbarı başqa bir sahəyə istiqamətləndirib. Cabbargilin evi şəhərin ən səfalı yeri olan Cıdır düzünə yaxın idi. Uşaqlıqdan məhəllə uşaqları ilə "Qayabaşında", "Qırxpilləkəndə", "Ağzıyastı kahada" quzu otaran Cabbar saatlarla "Dəlikdaşın" üstündə oturaraq zümzümə edərdi.

Sonralar bu zümzümələr XIX əsrin ən böyük xanəndəsinin yetişməsinə səbəb olub. Cabbar Qaryağdıoğlunu Azərbaycan xalq musiqisinin canlı tarixi, ensiklopediyası adlandırıblar. Onun oxuduğu muğam və xalq mahnıları indi də Azərbaycanın musiqi xəzinəsinin ən qiymətli inciləridir. Şərqin vokal sənəti tarixində, geniş xalq kütlələri arasında Cabbar Qaryağdıoğlu ilə müqayisə edilə biləcək ikinci bir müğənni yoxdur. Onun adı dünya vokal sənətinin bir sıra görkəmli sənətkarlarının adları ilə yanaşı çəkilir.

Cabbar Qaryağdıoğlunun səsi güclü dramatik-tenor tipli səs olub. O, bu güclü və əzəmətli səsi ilə son dərəcə lirik-minor ruhlu muğam sayılan "Segah"ı olduqca həzin və yumşaq, eyni zamanda, yanıqlı səsləndirməklə adamda elə təsəvvür yaradıb ki, muğamı dramatik tenor yox, lirik tenor oxuyub. Onun köhnə qrammafon vallarını səsləndirdikdə adam o dəqiqə hiss edib ki, belə bir qüdrətli səs, temperamentli üsullar, müxtəlif formalı çətin zəngulələr vuran yalnız Cabbar Qaryağdıoğlu ola bilər.

O, major muğamları oxumaqda da mahir olub. Vokal ustalığı ilə nəinki dinləyicini heyran qoyub, eyni zamanda təsiredici ifaçılıq məharəti ilə dinləyicini fikrindən ayırır, kədərini, qəmini unutdurub. Cabbar ilk musiqi təhsilini Şuşada Xarrat Qulunun məktəbində alıb. O, on yaşında ikən şəhərdəki məktəbə daxil olur, müəllimi Mirzəli Zeynalabdin oğlundan musiqi elmini və fars dilini öyrənib.

16 yaşında ilk dəfə müəllimi ilə getdiyi toyda tarzən Cavadbəyin müşayiəti ilə "Kürdü-Şahnaz" oxuyub, zil və təravətli səsi ilə təkcə dinləyiciləri deyil, musiqiçiləri də məftun edib. Qoca xanəndə Hacı Hüsü onun alnından öpüb, "Gələcəkdə bizim yerimizi bu cavan xanəndə tutacaqdır" deyib. Bu hadisədən sonra məşhur tarzən Sadıq Əsəd oğlu (Sadıqcan) Cabbarı rəhbərlik etdiyi sazəndələr dəstəsinə qəbul edib.

Şuşadakı ilk Şərq konsertindən sonra Azərbaycanın digər şəhərlərində, xüsusilə də Bakıda XX əsrin ilk illərindən başlayaraq Şərq konsertləri verilib. 1902-ci ilin yanvarında "Kaspi" qəzeti belə bir məlumat verib: "Yanvarın 11-də, cümə günü Hacı Zeynalabdin Tağıyevin teatrında məşhur Qarabağ aşığı Nəcəfqulunun və xanəndələrdən Qaryağdıoğlu Cabbarın, Bakılı Seyidin, Şəkili Ələsgərin və Keçəçi Məhəmmədin iştirakı ilə Bakıda birinci Şərq konserti olacaqdır".

Konsertin birinci şöbəsində artıq bütün Qafqazda bir xanəndə kimi məşhur olan Cabbar Qaryağdıoğlu "Mahur" oxuyub. "Kaspi" qəzeti yazır: "Cabbar "Mahur"u çox gözəl oxudu, tamaşaçılar onu uzun müddət mahir bir xanəndə kimi alqışladılar". Mütəxəssislərin fikrincə, sonralar da "Mahur"u Cabbar Qaryağdıoğlu kimi misilsiz məharətlə oxuyan ikinci bir xanəndə olmayıb. Qocaman xanəndəmiz Xan Şuşinski deyib: "Mahur Cabbar ilə getdi".

1902-ci il yanvarın 23-də tamaşaçıların xahişi ilə yenə də Tağıyev teatrının binasında ikinci Şərq konserti olub. Cabbar Qaryağdıoğlu "Heyratı" oxumaqla dinləyicilərə dərin təsir bağışlayıb. 1903-cü il yanvarın 27-də həmin teatrın binasında üçüncü Şərq konserti təşkil edilib. Bu konsertə hazırlıq daha yaxşı olub. Küçələrə afişalar vurulmuş, konsertə gələnlər üçün proqramlar nəşr olunub. Konsert əvvəlkilərə nisbətən daha geniş, rəngarəng və maraqlı olub

Cabbar Qaryağdıoğlu tarzən Mirzə Fərəc Rzayevin və kamançaçı Məşədi Qulunun müşayiəti ilə "Bayatı-Qacar" muğamını məharətlə ifa edib. Konsertdə olmuş bir rus jurnalisti yazıb: "Əgər mən antreprenyor olsaydım, heç fikirləşmədən dünənki ifaçıları Peterburqa aparardım. Onlar orada müvəffəqiyyətlər qazanardılar. Onları dinləməyə gələr, dinlər və ağlardılar…". Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Cabbar Qaryağdıoğlunun həmin konsertlərdə istifadə etdiyi qaval hazırda Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyindədir.

Qoz ağacı və balıq dərisindən hazırlanan bu qavalı tarzən Qurban Pirimovun qızı Tamara xanım 1967-ci ildə Muzeyə hədiyyə edib. Cabbar Qaryağdıoğlu 1905-ci ildə Gəncə şəhərində məşhur xanəndə İslam Abdullayevin vasitəsilə tanış olduğu tarzən Qurban Pirimov və kamançaçı Saşa Oqanezaşvilidən ibarət ikinci bir musiqi üçlüyü yaradıb. Xanəndə "Heyratı"nı qrammafon valına 1906-cı ildə yazdırıb. Eyni zamanda onun ifasında olan "Ovşarı" muğamı da yüksək ifaçılıq məharətindən və onun səsinin qeyri-adi gücündən xəbər verib.

Təsadüfü deyildir ki, Cabbar Qaryağdıoğludan sonra bu günə qədər bu muğamı hələ heç kəs oxumağa cürət etməyib. Doğrudur, Cabbar Qaryağdıoğludan əvvəl bizim musiqi tariximizdə Şahqulu, Mirzəhüseyn, Hacı Hüsü, Məşədi İsi, Səttar, Mirzə Məmmədhəsən, Əbdülbaqi, Bülbülcan kimi klassik xanəndələrimiz olub. Lakin onların heç biri xalq musiqisini Cabbar Qaryağdıoğlu qədər dərindən bilməyiblər

Azərbaycanda opera sənətinin meydana gəlməsində də onun rolu böyükdür. Opera səhnəmizin ilk aktyoru məhz Qaryağdıoğlu olub. Cabbar Qaryağdıoğlu dəfələrlə İran şahlarının, Türkiyə sultanlarının məclislərinə dəvət olunub, öz gözəl ifası ilə onları məftun edib. O, yaradıcı sənətkar olub. Bir muğamı 2–3 saat, bəzən isə böyük məclislərdə 4 saat belə oxuyub. O, həm böyük sənətkar, həm də qayğıkeş müəllim olub. O, şagirdlərinin qayğısına qalar, onlara səslərini qorumağı tövsiyə edib:

 "Səs və gözəllik Allah vergisidir. Gərək onların qədrini biləsən. Birinci növbədə səsini qorumalısan. Yeməyinə, yatmağına fikir verməlisən. Xanəndə çox yeməməlidir. Qarınqululuq oxumağın düşmənidir. Gündə ən azı 10 saat yatmalıdır". Klassik ədəbiyyatı gözəl bilirdi və deyirdi ki, əruzu bilməyəndən xanəndə olmaz.

Cabbar Qaryağdıoğlunun tələbələrindən Xan Şuşinski həmişə fərəhlə qeyd edərdi ki, xanəndə olmağım üçün unudulmaz müəllimim Cabbar Qaryağdıoğluna minnətdaram. Seyid Şuşinski, Bülbül, Davud Səfiyarov, Zülfü Adıgözəlov, Xan Şuşinski, Cahan Talışinskaya, Yavər Kələntərli, Mütəllim Mütəllimov kimi görkəmli muğam ustaları məhz Cabbar Qaryağdıoğlunun tələbələri olublar.

Cabbar Qaryağdıoğlunun böyük sənəti və zəngin səsi dünyanın bir çox bəstəkarlarının, musiqişünas və mədəniyyət xadimlərinin diqqət mərkəzində olub. Akademik Boris Astafyev, professor Yevgeni Braudo, bəstəkarlardan M. İppolitov, Vladimir Kor Georgixubov, Reynqold Qlier və başqaları Cabbar Qaryağdıoğlu sənətinin vokal ustalığını yüksək qiymətləndiriblər.

Bu gün Azərbaycanın musiqi tarixində Cabbar Qaryağdıoğlunun adı böyük məhəbbətlə çəkilir. Onun sənətinin sirləri gənc xanəndələrə öyrədilir. Onun "Şahnaz"ı, "Qatar"ı, "Heyratı"sı musiqi xəzinəmizin ən qiymətli inciləridir. Cabbar Qaryağdıoğlu Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının ilk təşkilatçılarından biri olub.

Şuşada 1906-cı ildə "Leyli və Məcnun" tamaşasını səhnəyə qoyublar. Məcnun rolunu Cabbar Qaryağdıoğlu oynayıb. Deyirdilər o, başına quş yuvası qoyub. Yuvanın içində bülbül olub. Cabbar Qaryağdıoğlu Leylinin qəbri üstündə hönkürəndə bülbül uçub gedib.

1934-cü il mayın 30-da Tiflisdə Cənubi Qafqaz xalqlarının incəsənət olimpiadasında 74 yaşlı Cabbar Qaryağdıoğlu qeyri-adi sənətkarlıq və saflığı ilə fərqlənən ən yaxşı çıxışına görə birinci yerə layiq görülüb və Zaqafqaziya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin birinci dərəcəli Fəxri fərmanı ilə təltif edilib.

1936-cı il martın 31-də M. Əzizbəyov adına Azərbaycan Dövlət Dram Teatrının binasında Cabbar Qaryağdıoğlunun anadan olmasının 75 illiyi təntənəli surətdə qeyd edilib. Ona Azərbaycan SSR xalq artisti adı verilməsi haqqında Azərbaycan Xalq Komissarları Şurasının qərarı oxunub, yubilyara 1500 manat pul mükafatı, piano, patefon, qızıl saat və s. qiymətli hədiyyələr verilmiş və şəxsi təqaüd təyin edilib.

1938-ci ildə isə Cabbar Qaryağdıoğlu uzun illər səmərəli yaradıcılıq fəaliyyətinə və musiqi mədəniyyətimizin inkişafındakı ölməz xidmətlərinə görə "Şərəf nişanı ordeni" ilə təltif edilib.

Cabbar Qaryağdıoğlunun fonovalikə köçürülən 50 xalq mahnısı 1938-ci ildə Azərbaycan musiqisini öyrənən elmi tədqiqat kabineti tərəfindən "Azərbaycan xalq nəğmələri" başlığı altında ayrıca kitab şəklində çap edilib.

1965-ci ildə Moskvada nəşr olunmuş "Pesnya i muzıka Azerbaydjana" kitabında deyilir ki, Cabbar Qaryağdıoğlu 1906-cı ildə Varşavada konsert verib. Bu konsertdən toplanan pul vəsaiti Zaqafqaziya müsəlman tələbələrinə paylanıb. Bu müdrik xanəndə xeyriyyəçi kimi də tanınıb.

Cabbar Qaryağdıoğlunun şairliyi də vardı. Bəstəkar kimi mahnılar da qoşurdu. O, bir dəfə Irəvanda bir toy məclisində oxuyub. Məclisin qızğın vaxtında toy sahibi, daha doğrusu, qız atası xanəndədən xahiş edib ki, gəlini tərifləyən bir mahnı oxusun. Cabbar əmi də o dəqiqə elə oradaca "İrəvanda xal qalmadı" adlı mahnı bəstələyib oxuyub. Toy sahibi çox razı qalıb. Məclis xanəndəni alqışlayıb…

XX yüzilin əvvəllərinədək Azərbaycan xanəndələri farsdilli şeirlərlə muğam melodiyalarını ifa etmək ənənəsinə riayət ediblər. Bu ənənəyə görkəmli Azərbaycan xanəndəsi Cabbar Qaryağdıoğlu son qoyub. Onunla başlayaraq, muğamların Azərbaycan dilində ifası Azərbaycanda, eləcə də Azərbaycan muğamlarının çox geniş populyarlığa malik olduğu bütün Güney Qafqazda ənənəyə çevrilib.

Filmoqrafiya

- Neft və milyonlar səltənətində - Xanəndə

- Məhəmməd Füzuli

- Məclisi üns

- Muğamat var olan yerdə...

Xanəndə 1944-cü ildə Bakıda vəfat edib. Çəmbərəkənd qəbiristanlığında dəfn olunub. SSRİ Nazirlər Soveti tərəfindən 1948-ci ildə Cabbar Qaryağdıoğlu və digər vəfat edən mədəniyyət xadimlərinin məzarları Fəxri xiyabana köçürülməsi barədə qərar qəbul olunub. Siyahıda olan şəxsiyyətlərdən təkcə Cabbar Qaryağdıoğlunun məzarı Fəxri xiyabana köçürülməyib. Hazırda məzarı Yasamal qəbirstanlığında yerləşir.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)

Şəfa Vəli,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Nağılbilməz nənələr

Duyğubilməz nəvələrə

“Mən” öyrədir...

Unudulan olmağa nə var e?! Hünər ona deyərəm, unudulmadığını bildiyi yerə alnıaçıq, üzüağ qayıda bilsin insan!

“Mövlud Süleymanlının “Köç” romanında ən sevdiyin məqam hansıdır?” deyə soruşsalar, şəksiz, “Buludun doğrandığı yer!” deyərəm! Amma gəlin, etiraf edək ki, unudulmayan epizod Oralın törəmələriylə qayıdıb gəldiyi, ilk rastına çıxan yeniyetmənin ona “Oğru Oral?!” deməsidir... 

...Bayaq “Bənövşəli arzular və ya gül ömrü” essemin qəhrəmanı ilə votsaplaşdıq bir az... 5 ildir, görüşmürük, bu başından-ayağına, cəmi, 10 saatlıq maşın yolu olan gözəl ölkəmizdə... Mənə Əlincədən video atıb ki: “Elə bil buradasan!”

Mənə “Buludu doğrayanda, Hal anası qaçır!”, “Teymurləngin oğluna “Maranşah”, yəni “İlanşah” deyirdi naxçıvanlılar”, “Biləndər toyuğu kəsməyə Allahsız yer tapmadı”  cümlələrini kitablardan əvvəl nağıl kimi danışmışdı anam. Mən bənövşənin də, nərgizin də, şanapipiyin də bir vaxtlar nazlı-həyalı gəlin olduğunu əfsanələrdən oxumuşdum...  İllərlə ruh sandığımda qat kəsmiş duyğuları arada “havaya verirəm”, baxıram, dönüb olub “Bənövşəli arzular və ya gül ömrü”, ya da “Vampirin essesi”, “Kirkirə”...

Bəs o ruh sandığındakıları uşaq ağlımla, uşaq xülyamla necə yığa bilmişəm oraya bir qərinə əvvəl? Əlbəttə, anam Güldərən Vəlinin diliylə! Oxuduğu bədii əsərləri belə, nağılvari, əfsanə sehriylə danışırdı 4 balasına.  Hələ ömür karvanım Sədnik Paşanın müdriklik vahəsindən su götürməyə dayanmamışdı, hələ onun dilindən eşitməmişdim: “Əfsanələr və miflər nilufərlərdir!”, bilirdim “Düz qaya”dakı mağarada kiminsə “yaşadığını”-illər sonra yazıldı “Ruh quşu” hekayəm!

...Bizə də “heyf bu uşaqlardan!” deyən oldumu, bilmirəm... Keşniş toxumu əkərkən dırnaqlarıma dolan torpağa baxıb “Bu nə qanır oxuyub-yazmağı?!” deyən oldu amma... Həmin adam indi “Google”də “Şəfa Vəli yeni yazı” deyə axtarış verirmiş; özü etiraf etdi. Üstəlik, az yazdığımdan da şikayətləndi hələ...

Bu kiçik yazılı epizodların hansında gülümsədim? Əlbəttə, Əlincənin videosuna baxanda! O Əlincənin ki, anamın nağılvari söhbətlərində neçə dəfə gəzmişəm, neçə dəfə o ucalıqdan aşağıya-Miranşahın qız-gəlinin ömründə tozanağa döndüyü, Molla Nəsrəddinin gah məzəli, gah da kədərli söhbətləriylə oymağın ərk yeri olduğu ərazilərə boylanmışam...

...İndi oturub kompüterimlə baxışıram: ya anam da, nənəm də nağılbilməz olsaydı? Nə qalardı uşaqlıqdan mənə ruh sandığımda? Nə tapardım bu gün ürəyimin içindən, duyğularımın qatqarışıqlığından? Yəqin, heç nə... Yox-yox! “Heç nə!” dedimsə, inanın, səmimi deyiləm... “Heç nə!”siz insan yoxdur; təbiətən, ruh sandığımızda həmişə nəsə olur/ olmalıdır! Yaxşı... Onda nə tapardım?

Bu sualın cavabını düşünərək tapmalıydım, əslində, amma neynim, səmimi olacağıma söz verdim axı; instinktiv olaraq nə gəldisə ağlıma, onları yazım: həsəd, təkəbbür, özümü hamıdan “əkə-yekə” saymaq...  Bəs bunlarla neynərdim? Bunlarla yaşamaq olardımı ki?!

...Feysbukda profil şəklim “bax, bu gün də oyandın!” yazısıdır. Hər oyandığımız günü qeyri-adi etmək ixtiyarını taleyimizə veririk ha, orada uduzuruq. Özümüz yazmalıyıq ömür təqvimimizə qırmızı günləri. “Tanrı, bacarsan, ağla, /Ağart yazdıqlarını!” deməyə nə var e? Bir şəhadət barmağıdır, bir küskün baxışdır göyə yönələn! Bəs biz?  Ahmet Ümit “Bəyoğlunun gözəl abisi” əsərində yazır ki, “qəzavü-qədər” sözünü hər olanın-bitənin üstünə yapışdırmaqla elə asan yaşanır! Biz görməsək də, Ahmet bəyin bu fikri cümlələrə etibar edərkən başını buladığına şübhəmiz yoxdur... Nevzat da cinayəti açdığı günlərdən nağıl düzəldir özünə axı; biz ondan danışmalıyıq... Nağılbilməzlik yıxır evimizi yoxsa...

... Ali məktəblərə qəbul imtahanında 690 bal toplayan abituriyentdən müsahibə almışdı İlham (müəllifin həyat yoldaşı – red.). Süjeti də qəşəng hazırlamışdı. Təbrik  etdim gözəl süjetə görə, eyni açılmadı. Niyəsini soruşdum.

-690 bal toplayan oğlan özünü düzgün şəkildə təqdim edə bilmir, iki cümləni ard-arda deyə bilmir.  Hər şeyi mexaniki olaraq öyrənir indiki uşaqlar... Danışa bilmirlər.

-Gözəl müsahibə idi axı...

-Vərəqə yazdım, əzbərlətdim, sonra mikrofonu uzatdım... –dedi və çiynini çəkdi.

...Nağılbilməz bir uşaq daha... Danışmayan, danışılmayan bir uşaq daha... Və onların ruh sandığından keçir sababahımıza cığırlar. Bələdçisiz cığıra düşmək də yalnız nağıllarda qəhrəmanlıq olur!

Heç kəs qəhrəman deyil kainat qarşısında! Amma hər kəs qəhrəmandır öz həyat nağılında... Əvvəlcə, öz nağılını tanımalı, onu danışmağı bacarmalıdır ki insan, sonra dönüb olsun o nağılın qəhrəmanı!

...Rəngarəng düşüncələri bir yerə dəstələyib esse lentiylə bağlamağıma səbəb isə yenə ünvanımı tapan bir kitabdır. Aynur Yarovanın “Sehrli kimya dünyasına səyahət” kitabı... Kimya elminə könül bağlamış Aynur müəllim tədris etdiyi dərsi uşaqlara terminlərlə deyil, nağıllarla sevdirməyi qarşısına məqsəd qoyub. Əlyazmasını oxuyanda sevdim Aynur xanımı... Redaktə prosesində də, necə deyərlər, “qayçımı itiləmədim”; uşaqlar səmimiyyəti bizdən yaxşı tanıyır-hələ ondan uzaqlaşmayıblar zamanın əliylə!

...Şəkinin Yuxarıbaş məhəlləsində-məhəlləmizdə keçirilir hər il bayram şənlikləri. Mənsə, bu parıltılı günlərdə həmişə yeni kitab seçirəm oxumağa... Yeni nəsə yazıram... Yazıçının bayramı ayrı nə cür olar?! Ən gözəl bayram hədiyyəsi isə, sözsüz, müzakirəsiz, KİTABdır!

Bayram atəşfəşanlığının fonunda aldım kitabı Aynur xanımdan Karvansarayın pillələrində! Evə çatanacanan neçə nağıl xatırladım, neçə nağılın səpintiləri büküldü duyğularımda, neçəsinin rəngləri kəlağayı butasına döndü, qaçıb gizləndi “Cehizinə aşiq qızın itik düşmüş sandığında...” Bizim eləyəcəyəmiz (bəlkə də, nənələrimizə, analarımıza borcumuz) yeni nağıllar uydurmaq, həyatı, insanları nağıllarla tanıtmaqdır uşaqlara...

Lütfən, bunu bacaraq! Lütfən, dünyanı nağıllaşdıraq uşaqların gözündə, əziz qadınlar! Günə olmasa da, həftəyə 1 nağıl uydurun... Uydurmaq, xəyal etmək, bəzəmək qadının ən möhtəşəm məziyyətlərindəndir axı!

...Bir də, nağıl kitabları alın... Heç olmasa, ildə 2 dənə... Lütfən...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

“Ədibin Evi” Ədəbiyyata Dəstək Fondu Mir Cəlal adına V hekayə müsabiqəsinin gedişatı və 16 finalçı hekayənin müəyyənləşdiyi barədə məlumat yaydı.

Məlumatda bildirilir ki, budəfəki müsabiqəyə 211 müəllif 258 hekayə göndərərək qatılmışdır. Münsiflər tərəfindən müəllifləri anonim saxlanılmaqla hekayələrə 1354 dəfə qiymət qoyulmuşdur.

Finala çıxan 16 hekayə aşağıdakılardır:

“Müjdə”,

“Əyri kölgə”,

“Körpənin intiharı”,

“Küçədəki monotamaşa”,

“Kriminal ezamiyyət”,

“Bilalın qayıdışı”,

“Əbabil quşu”,

“Uroboros”,

“Kəkələmə”,

“Xalqlar türməsi”,

“Dəhlizdə unudulan uşaq”,

“Zalım padşahın yeganə sadiq qulu”,

“Elcanın qardaşı”,

“Bir uşağın taleyi”,

“Əhd”,

“10410-cu gün”.

Qaliblər aprelin sonu “Ədibin Evi”ndə keçiriləcək mərasimdə mükafatlandırılacaqlar.

Bu arada təəssüf hissi ilə qeyd edək ki, “Ədibin Evi”nin 16 finalçının bəlli olması ilə bağlı yaydığı informasiyanı düz qavramadan, müsabiqə hələ davam etdiyi bir zamanda, hələ adlar və qaliblər müəyyənləşməmiş ölkə mediasında qərəzli yazılar, eləcə də uğursuzluğa uğrayan iştirakçıların sosial media üzərində ittihamları yer aldı. Əvvəlki illərdə də müsabiqəni izləyən birisi kimi deyə bilərəm ki, ölkənin ədəbi kuluarlarında müsabiqə barədə rəylər daim çox yüksək olubdur və bu müsabiqə ədəbiyyatımıza bir sıra yeni istedadlı qələm sahiblərini bəxş edibdir.

İlk dəfə 2017-ci ildə elan edilən Mir Cəlal adına hekayə müsabiqəsinə bu günə qədər iki mindən çox hekayə təqdim olunub. Müsabiqə klassik hekayə ənənələrini yaşadaraq, ədəbiyyatımıza yeni nəfəs və keyfiyyətli hekayələr qazandırmağı uğurla hədəfləyib. Müsabiqəni keçirən Azərbaycan ədəbi irsinin tədqiq və təbliği ilə məşğul olan “Ədibin Evi” Ədəbiyyata Dəstək Fondu həqiqətən də ortaya çox keyfiyyətli bir iş qoymaqdadır. Bu 8 il ərzində hələ bir dənə də olsun qeyri-şəffaflıq, ədalətsizlik barədə ortaya bir fakt çıxmayıbdır. Odur ki, mediaya faktlarla düzgün işləməyi, uduzanlara isə uduzma mədəniyyətini xatırlatmağı özümüzə borc bilərək bir daha müsabiqə şərtlərini xatırladırıq:

2026-cı il fevralın 1-dək əsər qəbulu davam edən müsabiqə həm peşəkar, həm də həvəskar yazarlara açıq idi. Hekayə müsabiqəsinin şərtləri bu dəfə də dəyişməz qalmışdı. Belə ki, təqdim edilən işlər:

-Azərbaycan dilində yazılmalı,

-həcmi 1500 sözdən çox olmamalı,

-yeni olmalı, əvvəllər çap və ya elektron şəkildə yayılmamalı,

-müəlliflərin adı, soyadı, əlaqə məlumatı ilə birgə elektron şəkildə  Bu email ünvanı spambotlardan qorunur. Onu görmək üçün JavaScripti qoşmaq lazımdır.  ünvanına göndərilməli idi.

-hekayə mövzusu sərbəst idi.

Carı il aprelin sonunda yekun vurulacaq müsabiqənin  mükafat fondu belədir:

I yer üçün 3000 manat,

II yer üçün 2000 manat,

III yer üçün 1000 manat.

Hazırda qiymətli mədəniyyət artefaktları, o cümlədən dəyərli ədəbi nümunələr gözdən düşməkdə, tiktokerlər, yotuberlər, bloggerlər, statusmanlar meydan sulayaraq kütləvi zövqsüzlüyə və bayağılaşmağa meydan açmaqdadırlar. Belə bir zamanda “Ədibin Evi” Ədəbiyyata Dəstək Fondu kimi qurumlar keçirdikləri Mir Cəlal adına V hekayə müsabiqəsi kimi müsabiqələrlə, bir növ, qaraguruha meydan oxumağa çalışırlar. Amma bu sayaq fəaliyyətə dəstək olmalı olan media və yazarlar da əks cəbhəyə qoşulanda, necə deyərlər, adamı ağlamaq tutur.

Gəlin dedi-qodudan kənarlaşaq və müsabiqənin qaliblərinin elan edilməsi mərasimini gözləyək. Gəlin qalib gələn, eləcə də finalçı olan hekayələrlə tanış olaq. Əmin olaq ki, həqiqətən ən yaxşılar seçilibdir. Gəlin ədəbiyyat zövqü yaşayaq!

Dedi-qodular isə, onsuz da keçmişdə qalasıdır və unudulasıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)

Harun Soltanov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

Mart ayıdır. Təqvimdə yaz, təbiətdə isə qışın son nəfəsi. Hava belə olmalı deyil. Bakı bu vaxta kimi günəşə alışıb, dəniz kənarında axşamüstü gilavarda çay içməyə, gülümsəməyə, nəfəs almağa öyrənib. Amma bu il fərqlidir. İki gündür ki, yağır. Aralıqsız.

Sanki göy üzü özünü yığışdırıb, illərdir yığdığı hər şeyi bir dəfəyə tökür yerə. Yollar su altında, evlər su içində, maşınlar boğulur, insanlar qaçır. Bakıya illərdir belə yağış yağmırdı. Unutmuşdu. Şəhər özünü küləklə tanıyır, küləklə yad edir, küləklə qorxudur. Külək onun kimliyidir, qürurudur, adıdır. Külək Bakıya deyir ki,"Sən güclüsən, sən seçilmişsən, sən fərqlisən" . Və Bakı inanır. İllərdir inanır.

Bakı ədalətsizdir.Bu, şikayət deyil, tərif deyil. Bu, faktdır. Küləklər şəhəri, deyirlər. Külək seçər. Külək güclü ilə zəif arasında fərq qoyar. Kimini yıxar, kiminə toxunmaz. Kimi uçurar, kimi yerində saxlar. Külək üçün hər kəs eyni deyil. Külək öz qaydasını qoyar, öz ədalətini. Və Bakı bu ədalətlə yaşayır. Güclü olan qalır, zəif olan uçar. Hər kəs bilir bunu. Hər kəs bu oyunu qəbul edib. Güclü olmağa çalışır, zəif görünməməyə, yıxılmamağa, dayanmağa. Çünki külək arxadan gələcək, sınayacaq, yoxlayacaq, kim dayanır, kim uçur.

 Külək Bakının məntiqidir. Hər şeyin qiyməti var, hər kəsin yeri var, hər şeyin səbəbi var. Güclüsən? Qalırsan. Zəifsənsə itirsən. Bu qədər sadə. Bu qədər aydın. Bu qədər Bakı.. Və Bakı bu məntiqlə böyüyüb. Ucalıb, güclənib, sayılıb, seçilib. Külək onu daşıyıb, külək ona qanad verib, külək onu ucaldıb. Və Bakı düşünüb ki, həyat belədir. Güc hər şeydir, seçilmək hər şeydir, fərqli olmaq hər şeydir.

Yağış gələndə Bakı hazır deyildi. Yağış seçməz axı. Yağış güclü ilə zəif arasında fərq qoymaz. Yağış hər kəsin üstünə eyni yağar. Zəngin də islanır, kasıb da. Yeni tikilmiş binalar da su altında qalır, köhnə evlər də. İş adamı da tıxacda qalır, fəhlə də. Parkda gəzən də islanır, maşınında qalan da. Və bu, Bakıya ağır gəlir. Çünki Bakı fərq qoymağa öyrənib. Ayırmağa, seçməyə, güclünü gücləndirib zəifi yıxmağa. Yağış isə deyir, "Hamınız eynisiniz. Hamınız islanacaqsınız. Hamınız acizsiniz". Bu, Bakının məntiqinə ziddir. Küləyin qaydasına qarşı çıxan bir qaydadır. Yağış Bakıya xatırladır ki, bütün o ucalıq, bütün o güc, bütün o fərq hamısı müvəqqətidir. Su hər şeyi yuyar. Planları da, binaları da, qüruru da.

Bakı yağışın romantikasını yaşamağa imkan vermir. Başqa şəhərlər var ki, yağış yağanda kafelər dolur. İnsanlar oturub çay içir, pəncərədən baxır, danışır, susur. Onlar üçün yağış bəhanədir. Dayanmaq, nəfəs almaq, yavaşlamaq üçün bəhanə. Bir fincan qəhvə, bir kitab, sevdiyinin yanında olmaq. Yağış onlar üçün vaxtdır. Özünə qayıtmaq vaxtı. Bakıda isə yağış bəhanə deyil, maneədir. Çünki Bakı dayanmağı bilmir. Bakı həmişə tələsir. İşə tələsir, evə tələsir, ölümə tələsir. Planları var, layihələri var, yetişə bilmədiyi vaxtları var. Yağış gəlir, planları pozur, yolları bağlayır, vaxtı dayandırır. Və Bakı qəzəblənir. Nəyə görə? Çünki dayanmağa məcbur olur. Nəfəs almağa, gözləməyə, aciz qalmağa. Bəlkə də Bakı qəzəblənir, çünki yağış ona güzgü tutur. Görür ki, nə qədər tələsik, nə qədər səthi, nə qədər sünidir. Görür ki, dayana bilmir. Görür ki, iki damla suyun qarşısında acizdir. Və bu acizlik qəzəb doğurur. Çünki Bakı güclü olmağa öyrənib. Acizlik onun lüğətində yoxdur.

 Yağış suyu Heraklitin çayı kimidir hər şey axır, heç nə dayanmır. Amma yağışın axarı başqadır. Yağış yuxarıdan aşağıya axır, hər şeyi yuyur, hər şeyi bərabərləşdirir.

 Külək ayrı-seçki edir, yağışçunsa hamınız eynisiniz. Hamınız torpaqsınız. Hamınız suyun altında eyni olacaqsınız.

Bu da məncə Platonun mağarasıdır. İnsanlar günəşi görüb, işığa alışıb, özlərini ucaldıb. Sonra yağış gəlir, su yüksəlir, mağara su altında qalır. Və birdən hər kəs eyni nəfəs üçün mübarizə aparır. O vaxt gücün, varın, adın heç bir əhəmiyyəti qalmır. Qalan tək şey nəfəs almaqdır. Qalan tək şey sağ qalmaqdır. Və bəlkə də ən böyük dərs budur. Güclü olmaq deyil, dayana bilməkdir. Küləyin qarşısında əyilməmək deyil, yağışın altında islanmağı bacarmaqdır. Çünki külək seçər, amma yağış hamıya eyni yağar. Külək gücləri sınar, amma yağış heç kəsi seçməz.

 Bu gecə də Bakı dayanıb. Küçələr boş, işıqlar sönük, şəhər susub. Su axır, damcılar pəncərələrə dəyir, külək ulayır. Hardasa bir qadın pəncərədən baxır. Deyir, "Nə vaxt dayanacaq bu yağış?"  Hardasa bir kişi maşında ilişib qalıb, söyür, siqaret çəkir, gözləyir. Hardasa uşaqlar ayaqyalın qaçır, gülür, suya girir. Onlar hələ öyrənməyib qorxmağı. Onlar hələ bilmir ki, yağış düşməndir. Onlara öyrədəcəklər. Böyüyəndə. Yağış Bakıya bir dərs verir. Bəlkə də ən çətin dərsi. Hamı eynidir. Güclü də, zəif də. Ucalan da, yıxılan da. Seçilən də, unudulan da. Və bu, nə küləyin işidir, nə də insanın. Bu, yağışın işidir. Həyat geriyə doğru başa düşülür, amma irəli doğru yaşanır. Bakı bu gecəni ancaq sabah başa düşəcək. Su çəkildikdən sonra, günəş çıxandan sonra, yollar quruyandan sonra. O vaxt düşünəcək ki, o günki yağış nə idi? Təbiətin qəzəbi, yoxsa xatırlatma? Cəza, yoxsa fürsət? Kim bilir?

Mart ayıdır. Yazdır. Hava belə olmalı deyil. Amma yağır. Və Bakı dayanıb baxır. Susur. İlk dəfə külək susub, yağış danışır. Və Bakı dinləyir. İnsan kimi. Aciz. Səssiz. Eyni.

 Sabah günəş çıxacaq. Bakı yenə quruyacaq, yenə nəfəs alacaq, yenə küləklə döyüşəcək. Amma bu gecəni unutmayacaq. Su yazdı hər şeyi. Hər damcı bir xatirə, hər sel bir dərs. Və Bakı bu dərslə yaşayacaq. Ta ki növbəti yağana qədər. Və yenə qaçacaq? Yoxsa dayanıb baxacaq? Kim bilir.

 Yağış seçmir. Yağış hər kəsin üstünə eyni yağar. Bu, onun ədalətidir. Və bəlkə də yeganə ədalət. Ölümdən sonraki.

 Bakıya illərdir belə yağış yağmırdı. Yağdı. Və şəhər bir daha xatırladı ki, o da sadəcə bir yerdir. İnsanlarla, qorxularla, tələskənliklərlə. Yağış isə sadəcə yağışdır. İstəsək də, istəməsək də gəlir. Və bir gün, bəlkə də, Bakı dayanıb baxacaq. Gülümsəyəcək. Deyəcək: “Xoş gəldin, yağış”. O günə qədər isə insanlar qaçırlar. Həmişə qaçırlar.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)

Fatimə Məmmədova, 

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

3 gün ardıcıl yağış yağdı. Bakıda sellər-sular oynadı, şəhəri yenə su basdı. Mən də həmin günlər öz təəssratlarımı yazdım.

28 mart

Bakıxanov yenə eyni taleni yaşayır.  Küçələr yoxa çıxır, asfaltın yerini palçıqlı su alır, şəhər isə bir neçə saatın içində iflic vəziyyətinə düşür. Bu artıq şəhər təsərrüfatı sisteminin açıq iflasıdır.

Bakıxanov məhkəməsinin qarşısı su altındadır. Bura, sadəcə bir məkan deyil, bura ədalət mərkəzidir-məhkəmədir. Burada yalnız küçələr yox, ədalət hissi də “boğulur”. İnsanlar suyun içində yol axtarır, maşınlar batır, piyadalar səkidən yox, gölməçələrdən keçməyə məcbur qalır. Paytaxtın ortasında bu mənzərə artıq utancverici deyilmi?

 İnsanlar bu şəhərdə yaşamaq üçün hər gün daha çox pul ödəyir. Bahalaşan həyat, artan xərclər, kreditlə alınan avtomobillər… Amma nəticə nədir? Bir yağış kifayətdir ki, bahalı maşınlar suyun içində qalsın. Mühərriklər sıradan çıxır, texniki problemlər yaranır, yüzlərlə, bəzən minlərlə manatlıq ziyan ortaya çıxır. Bu ziyanı kim qarşılayır? Heç kim. Vətəndaş özü.

Və bu hələ harasıdır…

Paytaxtın bəzi ərazilərində problem təkcə küçə səviyyəsində qalmır. Həyətlər su altında qalır, zirzəmilər dolur, bəzi evlərdə insanlar qapıdan çıxa bilmir. Bu artıq “yağış problemi” deyil – bu, insanların həyat keyfiyyətinə birbaşa zərbədir. Elementar infrastruktur yoxdur.

Əslində problem çoxdan məlumdur. Hər il eyni nöqtələr su altında qalır. Eyni küçələr, eyni yollar, eyni həyətlər. Bu, gözlənilməz hadisə deyil, dəqiq bilinən, illərlə təkrarlanan problemdir. Amma buna baxmayaraq, nə ciddi yenilənmə var, nə də köklü həll. Sual yaranır: bu şəhərdə planlama varmı ümumiyyətlə? Yollar çəkiləndə drenaj sistemi nəzərə alınırmı? Yoxsa əsas məqsəd sadəcə asfalt töküb “iş görülüb” görüntüsü yaratmaqdır?

Çünki normal şəhərdə yağış həyatın adi bir hissəsidir. İnsanlar işlərinə davam edir, nəqliyyat işləyir, küçələr batmır. Hətta yağış yağarkən sevinən insanlar var. Çünki onlarda vəziyyət bərbad deyil. Bizdə isə yağış fövqəladə hadisəyə çevrilir. Sanki şəhər buna hazır deyil – hər dəfə qəfil yaxalanır. Bu isə artıq texniki məsələ deyil. Bu,  məsuliyyət problemidir. Bu, vətəndaşa münasibətin göstəricisidir.  Ən təhlükəlisi odur ki, insanlar buna öyrəşir. “Yağış yağdısa, küçə batacaq” düşüncəsi normaya çevrilir. Halbuki bu, normal deyil və olmamalıdır.

Bakı inkişafdan, müasirləşmədən danışır. Yenibinalar, yenilayihələr, böyükinvestisiyalar… Ammabütünbu “inkişaf” birdamcı yağışınqarşısındaacizqalırsa, deməliortadaciddiproblemvar. Çünki şəhəri güclü edən binaların təzəliyi,  müasirliyi yox, işləyən infrastrukturdur.

Hər yağış yağanda, ayağına salafan keçirib, sanki dənizi örtməyə çalışırmış kimi işə getməyə çalışan əhali nə etsin? İnsanlar həyatlarını riskə atmalı, maşınlarını, evlərini qorumağa çalışmalıdır…

Maraqlıdır, bu şəhər nə vaxt yağışdan qorxmayan şəhərə çevriləcək?

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)

Aynur İsmayılova,

Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

Rasim Balayev mənim ən sevdiyim aktyor idi. O sadəcə bir aktyor deyildi. Mən onu ilk dəfə “Nəsimi” filmi ilə tanıdım və sevdim. Heyrətlə izləmişdim. Hər şey o qədər mükəmməl idi ki, nə bir çatışmazlıq, nə bir artıq detal hiss olunurdu…

Onun səsində, baxışlarında, duruşunda bir ağırlıq vardı ki, insanı tam başqa yerlərə aparırdı. O sadəcə oynamırdı, yaşayırdı. Həmin gündən onun rol aldığı başqa filmləri də izlədim: “Babək”, “Dədə Qorqud”, “Qanlı Zəmi” və daha bir çox ekran işləri. Hər obrazda sanki tarix danışırdı, sanki o dövrü yenidən yaşayırdı və yaşadırdı. Oynadığı hər rolun haqqını vermək hər aktyora nəsib olmur. Rasim Balayev məhz həmin aktyorlardan idi ki, təkcə oynadığı rollara yox, yaratdığı o dərin təsirlə yaddaşlarda qaldı.

 Mən nə aktyoram, nə rejissor, nə də film mütəxəssisi. Sadəcə bir tamaşaçıyam. Amma bu sadə baxış belə onun sənətinin mükəmməlliyini hiss etməyə kifayət etdi. Allah rəhmət eləsin.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Mart ayının son günü — 31 mart — Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü olaraq hər il dərin hüznlə yad edilir. Bu tarix təkcə bir faciənin xatirəsi deyil, xalqımızın yaşadığı çətin dönəmlərin, tarixi ədalətsizliyin və milli yaddaşın əbədi xatırlanmasının simvoludur.

Bu soyqırım 1918‑ci ilin mart‑aprel aylarında Azərbaycan xalqına qarşı törədilmiş amansız qırğınların zirvəsi olub və hələ də dünya tarixində azərbaycanlıların məruz qaldığı ən böyük faciələrdən biri kimi qiymətləndirilir.

Tarixə nəzər: 1918‑ci ilin mart hadisələri

1918‑ci ilin martında Rusiya imperiyasının dağılması sonrası yaranmış siyasi xaos və güc boşluğu regionda yeni konfliktləri səngitmirdi. Paytaxt Bakıda və Bakı quberniyasının müxtəlif bölgələrində azərbaycanlılara qarşı genişmiqyaslı qırğınlar baş verdi. Bu hadisələrdə erməni daşnak qüvvələri ilə yanaşı bəzi bolşevik dəstələri də iştirak etmişdir.

Martın 30‑u gecə Bakıda başlayan qırğınlar martın 31‑i və aprel ayının ilk günlərinə qədər davam etmişdir. Bu dövrdə dinc azərbaycanlı əhali — qadın, uşaq, yaşlı — sistemli şəkildə hədəf alınmışdır. Bakı şəhərində bu hadisələr nəticəsində təxminən 20 000 mülki insan qətlə yetirilmişdir, həmçinin memarlıq incisi sayılan Təzəpir məscidi və “İsmailiyyə” binası daxil olmaqla bir çox mədəniyyət və dini abidələr dağıdılmışdır.

Milli zülmlər hüdud tanımadı

31 mart soyqırımı yalnız Bakı ilə məhdudlaşmayıb. Bu faciəli hadisələrin təsirləri digər bölgələrdə də hiss olunub:

Şamaxı bölgəsində: 53 kənddə təqribən 8 027 azərbaycanlı, o cümlədən 2 560 qadın və 1 277 uşaq qətlə yetirilmişdir.

Quba rayonunda: 162 kənddə 16 000‑dən çox dinc sakin öldürülmüşdür.

Lənkəran, Muğan, Qarabağ və digər bölgələrdə də kəndlər yandırılmış, insanlar qətlə yetirilmiş və yurd‑yuvadan didərgin düşmüşdür.

Bəzi rəsmi sənədlərdə bu hadisələr zamanı yüz minlərlə insanın qətlə yetirildiyi, kəndlərin yerlə‑yeksan edildiyi və on minlərlə insanın qaçqın düşdüyü də göstərilir.

Nə üçün 31 mart?

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə — 1919 və 1920‑ci illərdə — mart hadisələri ümummilli matəm günü kimi qeyd edilmişdir. Lakin bu faciə sovet dövründə siyasi səbəblərdən unudulmuşdur. Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra bu tarixə yenidən tariximizin ən qanlı səhifəsi kimi baxış formalaşdı.

26 mart 1998‑ci ildə isə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyev 31 mart tarixini Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü kimi rəsmi şəkildə təsdiqlədi. O vaxtdan bəri bu gün dövlət səviyyəsində qeyd olunur, xatirə tədbirləri keçirilir və soyqırım qurbanlarının xatirəsi ehtiramla yad edilir.

1918‑ci ilin digər qırğınları və izləri

31 mart soyqırımı ilə yanaşı, eyni dövrdə və sonrakı illərdə regionda yaşayan azərbaycanlılara qarşı törədilmiş digər faciələr də mövcuddur:

Quba qətliamı və kütləvi məzarlıq

Quba bölgəsindəki kütləvi qırğınlar zamanı çoxsaylı dinc sakinlər qətlə yetirilmiş, qətllərin izləri isə uzun illər sonra — XX əsrin sonlarında, memarlıq və tikinti işləri zamanı tapılmış böyük kütləvi məzarlıqlar vasitəsilə üzə çıxmışdır. Bu kütləvilik faciənin real miqyasını yenidən təsdiqlədi.

Ətraf regionlarda zorakılıq

1918‑ci ilin mart hadisələrinin geniş coğrafi təsiri olmuşdur. Bu dövr ərzində Şamaxı, Quba, Qarabağ, Zəngəzur, Naxçıvan və Lənkəran kimi bölgələrdə azərbaycanlılara qarşı zorakılıq halları genişlənmiş, kəndlər yandırılmış və dinc əhali hədəf seçilmişdir.

İrəvan faciəsi

İrəvan quberniyasında yaşayan azərbaycanlılar da 1918-ci ildə erməni daşnak qüvvələrinin hücumuna məruz qalmışdır:

İrəvan şəhəri və ətraf kəndlərdə kəndlər yandırıldı, yüzlərlə dinc sakin qətlə yetirildi, on minlərlə insan qaçqın vəziyyətinə düşdü.

Bu qırğınlar İrəvan və ətraf bölgələrdə azərbaycanlıların demoqrafik tərkibinin azalmasına səbəb oldu.

İnsanlar Dağlıq Qarabağ, Naxçıvan və digər bölgələrə köçməyə məcbur edildi.

Beləliklə, 1918-ci ilin mart-aprel faciələri həm Bakı, həm Azərbaycanın şərqi, həm də İrəvan quberniyasında yaşayan azərbaycanlıların həyatına ağır zərbə vurmuşdur.

Tarixi yaddaş və unudulmayan dərslər

Bu faciələr yalnız statistik rəqəmlər deyil — hər bir qurbanın bir ailəsi, arzuları və gələcəyi var idi. 31 mart Azərbaycanın tarixi yaddaşında yalnız bir gün deyil, xalqımızın dəfələrlə sınaqlardan keçmiş və bu sınaqlardan daha da möhkəm şəkildə çıxmış millət olduğunu xatırladan günlərdən biridir.

Bu gün biz həmin günlərin qurbanlarını yad edir, onların xatirəsini ehtiramla anır və bütün bu qanlı səhifələrin gələcək nəsillər üçün unudulmaması üçün çalışırıq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Repressiya illəri idi. Qırmızı terror kommunist ideologiyasının əsas xəttinə çevrilmişdi. 1937-ci ildə XDİK (Xalq Daxili İşlər Komissarlığı) həbsxanasına salınanlar arasında partiya orqanlarında işləyən Fərzi Babayev də var idi. O, güllələnmə cəzasına məhkum edildi, amma şərait elə gətirdi ki, güllələnmədi, 20 ilə yaxın müddətdə həbsxanada qaldı, 1956-cı ildə isə bəraət qazanaraq azadlığa buraxıldi. O həbs olunanda 6-cı övladı – Rafiq heç bir yaşına da çatmamışdı...

Rafiq Babayev 1936-cı il martın 31-də Bakı şəhərində anadan olub. Atasının həbsindən sonra anası Şahbəyim xanım 6 övladını – Mərziyə, Vəsilə, Emilya, Oqtay, Rafiq və Armanusanı hədsiz çətin şəraitdə tərbiyə etməyə məcbur olub.

Sonradan bu uşaqların hamısı peşəkar musiqiçi kimi tanınıb. 1943-cü ildə 160 nömrəli musiqi məktəbinə daxil olan Rafiq ilk caz kvartetini də məhz bu məktəbdə yaradıb. 1950-ci ildə həmin məktəbi bitərək, A. Zeynallı adına musiqi məktəbinin fortepiano sinfinə daxil olub, R. S. Levinanın sinfində təhsil alıb. Bu məktəbdə təhsil almaqla yanaşı, Xalq Çalğı Alətləri Ansamblının musiqi rəhbəri vəzifəsində işləyib.

O, caz musiqisi ilə də maraqlanıb və improvizasiya ustalığını təkmilləşdirib. 1954-cü ildə buraxılış imtahanında onun ifa etdiyi proqrama klassik əsərlərlə yanaşı, amerikalı caz pianoçusu Bill Evensin kompozisiyası da daxil edilib. Sonradan özünü bütünlüklə caz musiqisinə həsr edən Rafiq Babayev 1959-cu ildə Bakı Konservatoriyasını bitirdikdən sonra həmin qrupun musiqi rəhbəri kimi, Sovet İttifaqının müxtəlif şəhərlərinə uzunmüddətli qastrol səfərlərinə çıxıb.

Rafiq Babayev Bakıya qayıdandan sonra görkəmli müğənni Rəşid Behbudovla tanış olub. 1967-ci ildə Rəşid Behbudov Mahnı Teatrını yaradanda Rafiq Babayev bu teatrın musiqi rəhbəri vəzifəsinə dəvət edilib. R. Babayev və R. Behbudov teatrlaşdırılan böyük konsert proqramı hazırlamağa başlayıblar. Rafiq bu tamaşanın səhnəyə qoyulması üçün çox böyük işlər görüb. Bütün bu illər ərzində Rafiq caz musiqisi sahəsində yaradıcı işini də davam etdirib.

 1967-ci ildə Tallin şəhərində keçirilən Beynəlxalq Caz Festifalında Rafiq Babayevin ansamblı laureat olub. Onun "Bayatı-kürd" ladında ifa edilən kompozisiyası xüsusi qeyd edilib.

Müxtəlif illərdə bu kollektivin heyətində Gennadi Stepanişşev (fleyta, saksofon), Rauf Sultanov (bas-gitara), Ələsgər Abbasov (gitara), Səyavuş Kərimi (ud, klavişli alətlər), Cəmil Əmirov (klavişli alətlər), Tofiq Cabbarov (zərb alətləri), Firuz İsmayılov (sintezator), Ramin Sultanov (zərb alətləri), Emil Həsənov (bas-gitara), Vaqif Əliyev (zərb alətləri), Emil K. Həsənov (bas-gitara) və başqa peşəkar musiqiçilər fəaliyyət göstəriblər.

Həmin illərdə Rafiq Babayev ictimai işlərlə də məşğul olub, müxtəlif musabiqələr, baxış və festivallar təşkil edib. Onun bütün yaradıcılıq fəaliyyəti gənc instrumental musiqiçi və vokalçılarla pedaqoji işlə həmişə bağlı olub. 1991-ci ildə Rafiq Babayev "Cəngi" folklor-caz kollektivini təşkil edib və musiqi layihələrinin həyata keçirilməsinə kömək edən Səsyazma Studiyası yaradıb.

 O, folklor çalğı alətlərindən istifadə etməklə, onları qeyri-adi harmoniya ilə zənginləşdirərək, dünyanın ilk baxışda bir-birinə zidd cəhətlərinə – Qərbə və Şərqə xas olan musiqini melodik tərzdə birləşdirərək gözəl kompozisiyalar yaradıb. 1993-cü ildə Rafiq Babayevə Azərbaycan Respublikasının xalq artisti adı verilib. 1994-cü il martın 19-da erməni ekstremistlərinin təşkil etdiyi metro stansiyasındakı terror hadisəsi nəticəsində həlak olub

Filmoqrafiya

1. Anlamaq istəyirəm

2. Baharla birgə

3. Basatın igidliyi

4. Bir axşam

5. Çalışan adam

6. Çörək

7. Bircəciyim

8. Fəryad

9. İmtahan

10. Kişi sözü

11. Qara leylək

12. Qobustan

13. Əzablı yollar

14. Padarçöl

15. Su niyə yoxdur?

16. Suvenir

17. Təhminə

18. Tələ

19. Tilsim

20. Ömür urası

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)