Kənan Məmmədli,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Bu gün martın 10-dur və bu tarixin Azərbaycan mədəniyyətində xüsusi adı var - Milli Teatr Günü. Bu gün Azərbaycan teatrı yaranmasının 153-cü ildönümünü qeyd edir. Azərbaycan teatr sənəti qədim və zəngin tarixi yol keçib. Gəlin bu yola birlikdə nəzər yetirək.

 

Bu yola nəzər yetirməzdən öncə isə bir xatırlatma edək ki, Prezident İlham Əliyevin 2013-cü il 1 mart tarixli Sərəncamı ilə ölkəmizdə “Milli Teatr Günü” təsis edilib. Sərəncama əsasən milli mədəniyyətin inkişafında və ölkənin mədəni həyatında milli teatrın əhəmiyyəti və rolu nəzərə alınaraq hər il martın 10-u Azərbaycan Respublikasında “Milli Teatr Günü” kimi qeyd edilməsi qərara alınıb. Həmin tarix ölkəmizin hər yerində silsilə tədbirlərlə qeyd olunur.

İndi isə vəd etdiyimiz tarix barədə.

1873-cü il martın 10-da Bakı realnı məktəbinin teatr həvəskarları truppası tərəfindən Mirzə Fətəli Axundzadənin “Sərgüzəşti-vəziri-xani Lənkəran” komediyası nümayiş etdirilib. Bu tamaşa ilə Azərbaycanda milli teatrın əsası qoyulub.

Bu şərəfli işdə Həsən bəy Zərdabi və Nəcəf bəy Vəzirov mühüm rol oynayıblar. 

Və təbii ki, Milli teatrın inkişafında məşhur xeyriyyəçi-mesenat Hacı Zeynalabdin Tağıyevin böyük xidməti olub.

O, Bakı şəhərində ilk teatr binasını inşa etdirib. Nəticədə Azərbaycan səhnəsinin Hüseynqulu Sarabski, Mirzağa Əliyev, Hüseyn Ərəblinski, Ülvi Rəcəb, Abbas Mirzə Şərifzadə, Cahangir bəy Zeynalov, Mustafa Mərdanov, Məmmədrza Şeyxzamanov, Ağasadıq Gəraybəyli, Əliağa Ağayev, Lütfəli Abdullayev, Nəsibə xanım Zeynalova, Mərziyə xanım Davudova kimi yüzlərlə siması yetişib.

Uzun və şərəfli tarixi yol keçmiş Azərbaycan teatrının inkişafında Sovet dönəmi bir ayrı, müstəqillik dönəmi bir ayrı rol oynayıb.

Son illərdə isə milli teatrımız inkişafında yeni  mərhələyə qədəm qoyub ki, bu da özünü, ilk növbədə, teatrların maddi-texniki bazasının müasir dünya standartlarına uyğun möhkəmləndirilməsində, kollektivlərin yaradıcılıq axtarışlarının bəhrəsi olaraq yeni maraqlı tamaşaların hazırlanmasında, nüfuzlu Qərb, o cümlədən Avropa teatrları ilə təcrübə mübadiləsinin genişləndirilməsində göstərir. 

Ulu Öndər Heydər Əliyev hər zaman teatra, yaradıcı insanlara çox böyük diqqət və qayğı ilə yanaşıb. Bu ənənə bu gün Prezident İlham Əliyev tərəfindən uğurla davam etdirilir. Məhz Prezident İlham Əliyevin bilavasitə təşəbbüsü ilə son illərdə ölkədə teatr sənətinin inkişafı ilə bağlı bir sıra fundamental dövlət sənədləri qəbul olunub. 2006-cı ildə Azərbaycanda “Teatr və teatr fəaliyyəti haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu qəbul edilib. Bu qədim yaradıcılıq sahəsinin çağdaş inkişaf mərhələsini əks etdirən Qanunda dövlətin teatr sənətinə xüsusi əhəmiyyət verməsi rəsmən bəyan edilib. 2007-ci ildə Prezident İlham Əliyev teatr sənəti ilə bağlı daha bir mühüm sənəd - “Azərbaycan teatr sənətinin inkişaf etdirilməsi haqqında” Sərəncam imzalayıb. 2009-cu il mayın 18-də isə dövlətimizin başçısı “Azərbaycan teatrı 2009-2019-cu illərdə” Dövlət Proqramını təsdiq edib.

Azərbaycan teatrının 10 illik inkişaf perspektivlərini müəyyənləşdirən Dövlət proqramı öz fəaliyyəti ilə milli-mədəni sərvətə çevrilən teatrımızın zəngin bədii irsinin və yaradıcılıq ənənələrinin qorunması, Avropa mədəniyyətinə inteqrasiya olunması, teatrların maddi-texniki bazalarının modernləşdirilməsi, teatr binalarının dünya standartlarına uyğun təmiri, informasiya və maliyyə resurslarından səmərəli istifadə edilməsi və repertuarın günün tələblərinə uyğun formalaşdırılması məqsədlərinə xidmət edib.

Dövlət proqramı çərçivəsində Bakıda keçirilən beynəlxalq teatr konfransları da mühüm hadisə kimi dəyərləndirilməlidir. Proqram çərçivəsində Abdulla Şaiq adına Azərbaycan Dövlət Kukla, S.Vurğun adına Azərbaycan Dövlət Rus Dram, Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar, Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram, Mingəçevir, Ağdam və Füzuli Dövlət Dram teatrlarının binalarında yüksək səviyyədə təmir-bərpa və yenidənqurma işləri aparılıb. Daxili imkanlar hesabına Dövlət Pantomima Teatrının binasının bir hissəsi bərpa edilərək tamaşaçıların ixtiyarına verilib.

Hüseyn Ərəblinski adına Sumqayıt Dövlət Musiqili Dram Teatrının 40 il ərzində həll olunmayan bina problemi köklü şəkildə öz həllini tapıb. Görülmüş işlər nəticəsində Azərbaycan Dövlət Musiqili Teatrının binası dünya standartlarına uyğun təmir edilərək istismara verilib. Son illərdə onlarla sənət adamına dövlətimizin başçısının sərəncamları ilə yüksək fəxri adlar verilib. Hər il 100 nəfər istedadlı sənət adamı Prezident təqaüdünə layiq görülür. Yüzlərlə insanın mənzil və digər problemləri həll olunur. Hər il Azərbaycan sənəti qarşısında fövqəladə böyük xidmətləri olan şəxslər ömürlük təqaüd alanlar siyahısına daxil edilirlər.

Ötən illər ərzində Azərbaycan teatrları dünyanın bir çox ölkəsində keçirilən beynəlxalq tədbirlərdə ölkəmizi layiqincə təmsil ediblər. Həmçinin Azərbaycana xarici ölkələrdən teatr kollektivi qastrol səfərinə gəlib. Eyni zamanda, xarici dövlətlərdən 30 nəfər tanınmış rejissor, baletmeyster, xoreoqraf, teatr rəssamı tamaşa hazırlamaq üçün ölkəmizə dəvət olunub.

Azərbaycan teatrının uğurları qarşıdakı illərdə də artacağına hər birimiz inanırıq.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.03.2026)

 

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Adətən Lənkəran bölgəsi öz sitrus meyvələri, çayı ilə, eləcə də hərbçiləri ilə, Qarabağ bölgəsi isə füsünkar təbiəti və xanəndələri ilə özündən söz deyir. Amma haqqında danışacağımız şəxs sübut edir ki, yazılana hərdən korrektə etmək də lazım gəlir.

Bu şəxs bu gün anadan olmasının 86-cı ildönümü qeyd edilən, bir vaxtlar məşhurluğu ilə ad eləmiş xanəndə Canəli Əkbərovdur.

 

Canəli  Əkbərov 10 mart 1940-cı ildə Lənkəran rayonunun Tükəvilə kəndində anadan olub. Muğam sənətini atasından öyrənib. Azərbaycan Dövlət Filarmoniyası yanında muğam məktəbində təhsil alıb. O, 1963–1964-cü illərdə Seyid Şuşinskinin, 1969–1972-ci illərdə isə Xan Şuşinskinin tələbəsi olub. 1982-ci ildə Azərbaycan Dövlət Musiqi Məktəbini bitirib.

Canəli Əkbərov 1965-ci ildən Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının, 1976-cı ildən isə Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrının solisti olub. Xanəndə bu teatr səhnəsində muğam operalarında bir sıra yadda qalan obrazlar: Məcnun və İbn-Səlam (Ü.Hacıbəyov – "Leyli və Məcnun"), Şah İsmayıl (M.Maqomayev – "Şah İsmayıl"), Aşıq Qərib (Z.Hacıbəyov – "Aşıq Qərib") obrazlarını yaradıb.

Canəli Əkbərov xarici ölkələrdə — Almaniyada, Malidə, Avstriyada və s. ölkələrdə dəfələrlə qastrol səfərlərində olub. Səmərqənddə keçirilən Şərq musiqi simpoziumunda və Kuybışevdə Şərq xalqlarının musiqi festivalında böyük nailiyyət əldə edib. İfa etdiyi bütün muğamlar dəsgahlar vallara və disklərə yazılıb.

Canəli Əkbərov muğam müəllimi kimi gənc xanəndələr nəslini yetişdirib, Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində "Muğam sənəti" kafedrasının müdiri vəzifəsində çalışıb.

 

Filmoqrafiya

1. Havalansın Xanın səsi

2. Mənsuriyyə sorağında

3. Zəlimxan dastanı

4. Biz qayıdacağıq

5. Muğamat var olan yerdə

6. Sevda yolu. Canəli Əkbərov

7. İki xan arasında bir can

 

Təltif və mükafatları

1. "Azərbaycan Respublikasının xalq artisti" fəxri adı

2. "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

3. "Şərəf" ordeni

4. "Şöhrət" ordeni

5. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

6. 1-ci dərəcəli "Əmək" ordeni

7. "Sənətkar" medalı (Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqı)

 

Ustad sənətkar 22 oktyabr 2021-ci ildə vəfat edib. İkinci Fəxri Xiyaban'da dəfn edilib.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.03.2026)

 

Aygün Bayramova,

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının incəsənət şöbəsi

 

Azərbaycan balet sənətinin banilərindən biri və ilk peşəkar azərbaycanlı balerinası Qəmər Almaszadənin bu gün doğum günüdür, anadan olmasının 111-ci ildönümüdür.

 

Hələ 1930-cu illərdə Şərq məkanında bir qızın baletlə məşğul olması imkansız görünsə də, bu dövrdə bütün sərhədləri aşaraq balet sənətinin izi ilə getməkdə iddialı olan bir qızcığaz var idi. Bu cəsarətli arzu ailəsinin və cəmiyyətin kəskin münasibətini bilsə də, getdikcə daha da böyüyürdü. Axı sənət sevgisi həyatda heç nə ilə müqayisə oluna bilmir. Balet geyimi, səhnə, sərbəstlik bu qədər rədd olunduğu, pisləndiyi bir zamanda bütün bunlara məhəl qoymadan yalnız sənətin izinə düşən və Azərbaycan mədəniyyət tarixində ilk qadın balerina kimi tanınan Qəmər Almaszadə yetişdi.

Məlumdur ki, o dövrdə hələ balet məktəbi yox idi, yalnız balet studiyası fəaliyyət göstərirdi. Balaca Qəmər evdən xərclik üçün aldığı pulları toplayaraq bu studiyada dərs almağa sərf edirdi. Burada olan müəllimlər bu istedadlı qızın yüksək qabiliyyətini görərək onun dərslərə davam etməsi üçün şərait yaradırlar. Beləcə, balet sənətinə gedən yol məhz buradan başlanır.

Əlbəttə ki, Qəmər xanım təhsilini davam etdirmək üçün sonralar ardıcıl şəkildə bu sənətin dərinliklərinə qədər öyrənir. Moskva məktəbi Qəmər xanım üçün klassik Avropa balet texnikasını Azərbaycana gətirmək baxımından əvəzsiz başlanğıc olur. Beləliklə, dünya məktəbinin istiqamətləri yerli ənənə ilə vəhdət təşkil edir.

Bununla da Qəmər xanım təkcə ifaçı kimi deyil, həm də Azərbaycanda Xoreoqrafiya məktəbinin qurucularından birinə çevrilir. Məhz bu günkü Xoreoqrafiya məktəbi Qəmər Almaszadənin mirasıdır. Bəlkə də o bilirdi ki, bir gün studiyada başlayan sənət yolu, özünün təməlini qoyduğu balet məktəbində davam edəcək.

Prima balerina dövrünün ən məşhur balet tamaşalarında əsas rolların ifaçısı olmuş və bu tamaşalarda öz peşəkar ifası, texnikası ilə bənzərsiz iz qoymuşdur. Lakin səhnə təkcə istedadla kifayətlənmir. O, eyni zamanda ciddi intizam, məsuliyyət, səbr və əzm tələb edir. Bu zərif sənətin sərt, ağrılı tərəfləri də var axı. Buna baxmayaraq, o, bütün çətinliklərin öhdəsindən məharətlə gəlir.

Qəmər xanım təkcə rəqs etmədi, həm də gələcək addımlara yol açdı. O, tarixdə mübariz Azərbaycan qadınının portretini yaratdı. Zərif görünüşü, lakin polad iradəsi ilə ilklərdən oldu. Qəmər xanım sənət fədaisi kimi bu sənətin təməl daşına çevrildi. Elə buna görə də tarix onu unutmadı.

 

Qısa tərcümeyi-halı

Qəmər Almaszadə 1915-ci ilin 10 martında Bakıda anadan olub. Kiçik yaşlarından rəqsə böyük maraq göstərib və peşəkar balet təhsili alıb. 1930–1940-cı illərdə Bakı səhnəsində çıxış edərək milli balet sənətinin formalaşmasına böyük töhfə verib.

Xüsusilə “Qız qalası” baletindəki çıxışı ilə tanınıb. Bu əsər Azərbaycanın ilk baleti sayılır və onun səhnələşdirilməsində Almaszadənin rolu böyük olub.

Uzun illər pedaqoji fəaliyyət göstərib, gənc balet artistlərinin yetişməsində mühüm rol oynayıb. Qəmər Almaszadə Azərbaycan SSR xalq artisti adına layiq görülüb.

2006-cı ilin 7 aprelində Bakıda vəfat edib.

 

Həqiqətən də həyat belədir – bəzən bilmədiyimiz bir yerdən işıq doğur. O işıq özü parlamaqla yanaşı, ətrafını da nura boyayır. Qəmər xanım həmin işıq idi. Bəzən bir insan yaranır və varlığı, əməyi, sevgisi, cəsarəti ilə olduğu məkanın istiqamətini dəyişir, taleyini yazır. Qəmər xanım da bütöv bir balet tarixinin istiqamətini dəyişdi, taleyini uğurla yazdı.

Bu gün yenə pərdələr açılır, pərdələr bağlanır, Qəmər Almaszadə adı heç zaman səhnədən enmir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.03.2026)

 

 

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Bu gün çağdaş Azərbaycan poeziyasının ən ünlü isimlərindən biri olan İbrahim İlyaslının doğum günüdür. Şeirlərindən bahar təravəti duyduğumuz şairin məhz bu bahar günündə dünyaya gəlişi əlbəttə ki, qanunauyğundur.

 

İbrahim İlyaslı (Hacıyev) 1963-cü il mart ayının 10-da Qazax rayonunun Aslanbəyli kəndində anadan olub. 1990-ci ildə Azərbaycan Politexnik İnstitutunu (indiki Azərbaycan Texniki Universittini) mühəndis-mexanik ixtisası üzrə bitirib.
1980-ci ildən Sumqayıt şəhərində yaşayır. Hazırda Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin poeziya sektorunun müdiri, Sumqayıt Poeziya Evinin direktorudur.

Ədəbi yaradıcılığa orta məktəb illərindən başlayıb. “Bu bahar oldu” adlı ilk mətbu şeiri Azərbaycan Politexnik İnstitutunun çoxtirajlı “Politexnik” qəzetində dərc olunub. 1988-ci ildə Sumqayıtın gənc ədəbi qüvvələrinin “Dəniz” Ədəbi Birliyinə sədr secilib və o vaxtdan taleyini bu şəhərin ədəbi mühiti ilə bağlayıb. 1990-cı ildə Əli Kərim adına Sumqayıt şəhər Poeziya klubuna direktor təyin edilib. 1998-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. “Hamı bir körpüdən keçir” adlı ilk şeirlər kitabı 1998-ci ildə “Ağrıdağ” nəşriyyatında çap olunub. “Mən bir söz bilirəm” adlı ikinci şeirlər kitabı 2004-cü ildə “Adiloğlu” nəşriyyatında, “Yuxuma söykənmiş adam” adlı üçüncü şeirlər kitabı 2011-ci ildə “Avrasiya Press” nəşriyyatında, "Şair olmaq zülümdü" adlı dördüncü şeirlər kitabı isə 2018-ci ildə "Qələm Nəşrlər Evi" tərəfindən nəşr edilib.
Azərbaycan Respublikasının istedadlı gənc yazıçılarına fərdi təqaüdlər verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 6 dekabr 1999-cu il tarixli sərəncamı ilə bir illik Prezident təqaüdünə layiq görülüb.
2018-ci ildə ümumtürk mədəniyyəti qarşısında göstərdiyi xidmətlərə görə "Mahmud Kaşqari" medalı ilə təltif edilib.
2019-cu ildə "Şair olmaq zülümdü” adlı şeirlər kitabı Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin təsis etdiyi "Qızıl Kəlmə" mükafatına layiq görülüb.
2019-cu ildə "Vektor" Beynəlxalq Elmlər Akademiyasının təsis etdiyi "Şahmar Əkbərzadə mükafatı"nın laureatı olub.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 20 noyabr 2019-cu il tarixli Sərəncamı ilə "Tərəqqi" medalı ilə təltif edilib.
2018-ci ildən Türk Ədəbiyyatı Vakfının Fəxri üzvüdür.
Şeirləri Türkiyədə, Rusiyada, Özbəkistanda və Qazaxstanda nəşr olunmuş "Çağdaş Azərbaycan poeziyası" antologiyalarına daxil edilib.
2000-ci ildən eyni zamanda tərcüməçilik fəaliyyəti ilə məşğuldur.
Türkiyə türkcəsindən bir çox kitabları Azərbaycan türkcəsinə uyğulayıb.
Rus, fransız, qazax, qırğız, özbək şair və nasirlərinin əsərlərini Azərbaycan dilinə tərcümə edib. Xüsusən dünyaşöhrətli qırğız yazıçısı Çingiz Aytmatovdan etdiyi tərcümələr bəyənilibdir.

Doğum günü münasibətilə şairi təbrik edir, onun şeirlərindən bir neçəsini oxucularımıza təqdim edirik.

 

 

SİZİN DƏ MƏHLƏYƏ YAĞIŞ YAĞIRMI?

 

Sizin də məhləyə yağış yağırmı,-

Sular oynaşırmı navalçalarda?

Ala gözlərinə qonan buludun

Neçə yaşı olur bu sonbaharda?

 

Evinə torpağın ətri dolurmu,-

Açıb pəncərəni çölə baxanda?

Yenəmi ürkəksən həminki kimi,-

Yenəmi qorxursan şimşək çaxanda?

 

Kəndə dönürsənmi xəyallarında,-

Yadına düşürmü o payız günü?..

Birlikdə məktəbdən evə dönürdük,

Yeni haqlamışdıq “Sarı körpü”nü.

 

...Və qəfil başladı leysan tökməyə,

Sel ağzına aldı bərəni-bəndi.

Bir anın içində çay aşıb-daşdı,

İki yerə böldü “İncəsu” kəndi.

 

Başqa yermi vardı daldalanmağa?-

Qaçıb akasyanın altında durduq.

Birdən çəpərində Osman dayının

İşıq dirəyini ildırım vurdu...

 

Titrəyib əsirdin həyəcanından,

Tutub əllərindən,- qorxma, - söylədim.

Qorxulu nağıllar düşdü yadıma,-

Sənin qəhrəmanın olmaq istədim.

 

Xəyalən özümü çaya vururdum,

Ağaclar axırdı pərli-budaqlı...

Guya traktor da keçə bilməyən

Seli yaracaqdım... Eh, uşaq ağlı...

 

Yadındamı o nur, o ipək qarı?-

Sənəm nənə... Qaşdan bizə baxırdı.

-Ay bala, sətəlcəm olarsınız ki!-

Deyib, əl elədi, evə çağırdı...

 

Sonrası... Nə deyim, sonrası heç nə,

Buludlar dağıldı, yağış da kəsdi...

Ancaq, ürəyimdə şırım açmağa

Mənə bu xatirə bir ömür bəsdi.

 

Sizin də məhləyə yağış yağırmı?-

Sular sevişirmi navalçalarda?

Qırx ildi həmincə ağacın altda

Səni gözləyirəm, hardasan, harda?

 

 

QARŞINIZDA BİR ÖMÜR SAYĞI DURUŞUNDAYIZ

 

                                           Vətən müharibəsinin şəhid və qazilərinə

Vətən sizə can dedi, Vətənə can verdiniz,

Damarları təpimiş torpağa qan verdiniz.

Otuz il otuz yerdən yaraları çatlayan,

Millətə qırx dörd gündə şəfayla şan verdiniz!

Adınızla tarixə möhürləndi bu payız,

Qarşınızda bir ömür sayğı duruşundayız!

 

Bir çağrışı bəs etdi ali baş komandanın,

Yüz illərə tən oldu – hökmünə bax bir anın?!

Vahimədən yağılar pərən-pərən oldular,

Haləsi böyüdükcə çəkdiyiniz hilalın.

Adınızla tarixə möhürləndi bu payız,

Qarşınızda bir ömür sayğı duruşundayız!

 

Belə cəng, belə savaş yer üzü görməmişdi,

Nə dağı, nə dərəsi, nə düzü görməmişdi...

Bu xalq on min doqquz yüz əlli gecə yaşayıb,

On min doqquz yüz əlli gündüzü görməmişdi.

Adınızla tarixə möhürləndi bu payız,

Qarşınızda bir ömür sayğı duruşundayız!

 

Xan Araz Sizi görcək qəhərlənib ağladı,

Köhlən Xudafərinin şahə qalxdı tağları.

O taydan bir ün qopdu, yer-göy lərzəyə gəldi,

Bu tayda ucalınca sənin zəfər bayrağın!

Adınızla tarixə möhürləndi bu payız,

Qarşınızda bir ömür sayğı duruşundayız!

 

Azğın düşmənlərinə çoxları çıxdı yiyə,

Avropa diş qıcadı, Asiya getdi küyə...

Ancaq birə-beş artdı gücünüz, qüdrətiniz,

“Hər zaman yanındayız!”- haykırınca Türkiyə.

Adınızla tarixə möhürləndi bu payız,

Qarşınızda bir ömür sayğı duruşundayız!

 

Nərənizdən Şuşada qaya qopdu, daş yandı,

O gün qaş qaralmadı, qaralacaq qaş yandı.

DƏMİR YUMRUĞunuzun zərbindən yer titrədi,

Odlu nəfəsinizdən düşmən başa-baş yandı!

Adınızla tarixə möhürləndi bu payız,

Qarşınızda bir ömür sayğı duruşundayız!

 

Ruhlar səltənətində ucalıqlar sizindi,

Uca başlar sizindi - uca dağlar sizindi.

Başqa yerdə gəzməsin haqqı haqq arayanlar,

Məmləkətdə haqq olan bütün haqlar sizindi.

Adınızla tarixə möhürləndi bu payız,

Qarşınızda bir ömür sayğı duruşundayız!

 

Ürəyim pasrçalansın, üzüm ağ olsun!- dedi

Heç nəyimiz olmasın, Qarabağ olsun!- dedi.

Bundan böyük ibadət görünməyib cahanda -

Şəhid doğan analar: “Vətən sağ olsun!”- dedi.

Adınızla tarixə möhürləndi bu payız,

Qarşınızda bir ömür sayğı duruşundayız!

 

Azərbaycan adını sinənizdən asdınız,

Yeni tarix yaradıb, yeni dastan yazdınız.

Qazi hüzurlarıdır daha səcdə yerimiz,

Şəhid məzarlarıdır ən müqəddəs andımız.

Adınızla tarixə möhürləndi bu payız,

Qarşınızda bir ömür sayğı duruşundayız!

 

 

MƏNİ BU QƏLƏMDƏN QORU, İLAHİ

 

Küfr mənlik deyil... Əstəğfürullah!-

Sənə can atıram, sənə, ilahi!

Şeytan bardaş qurub kürəyimizdə,

Aman vermir gələk dinə, ilahi!

 

Burdan daşlayırsan, o yandan çıxır,

Ordan təpinirsən, burda hazırdı.

Dünən gözlərimlə gördüm, masamda

Əyləşib yerimə şeir yazırdı.

 

İşə yüyürürsən – iş yerindədi,

Dükana girirsən – vitrindən baxır.

Meyxanadan qovub rədd eləyirsən,

Məscidin önündə qarşına çıxır.

 

Gah əziz dost kimi girir qollara,

Gah qarşı səngərdə top dalındadı.

Gah dilənçi misal çıxır yollara,

Gah milyonçu misal qul halındadı.

 

Bir əli göydələn saraylar tikir,

Bir əli ehmalca qazır altını.

Söyürəm, əlimdən özgə nə gəlir,

Hərçi-pətərinin yeddi qatını.

 

Elə qucaqlayıb yer kürəsini,

Bir küncü-bucağı çıxmır yadından.

Şərqdə müharibə alovlandırır,

Qərbdə dil-dil ötür “barış” adından.

 

Yerdə sahibidi küll-ixtiyarın,

Bildiyi məkrdi, duyduğu kindi.

Şahlar ən sevimli oyuncaqları,

Rəiyyət ovcunda plastilindi.

 

Yoxmu bu gedişin dönüşü, yoxmu,

Yoxmu bu gərdişin sonu, ilahi?!

Bu şeirdə şeytan barmağı varsa,

Məni bu qələmdən qoru, ilahi!

 

 

ƏFƏNDİM

 

Düşmən də çəkməsin mən çəkənləri,

Mən çəkən zülümdən olmaz, əfəndim.

Adamlar bir yana, bu məmləkətdə

Quş da salamımı almaz, əfəndim.

 

Həmdəmim odlardı, sirdaşım sular

Könlümü qəriblik bular, ha bular.

Qeybdən nida gəldi:–Boşalan dolar!

“Quyu su tökməklə dolmaz”, əfəndim.

 

Boranlar adlayaq, xəzanlar keçək –

Ömür-gün yalandı, vaxt-vədə gerçək.

Mənim gözlərimlə sulanan çiçək,

Ömrü billahında solmaz, əfəndim.

 

Yeddinci qatında haqqım var deyə,

Sidqinən eşqimi bağladım Göyə.

Tutlar saza dönə, qarğılar neyə

Qoşub qəmlərimi çalmaz, əfəndim.

 

Tapdım çəmini də, tutdum dilə də,

Necə hökm elədi, getdim elə də.

DÜNYA söylədiyin qaldı belə də,

Bə deyirdin «belə qalmaz, əfəndim»?

 

 

DEYNƏN

 

Bu günü ömürlük saxla yadında,-

Adına günlərin gözəli deynən.

O gün bir ürəyi atdım odlara,

Alovu dünyamı bəzədi,- deynən.

 

O hər gün fələyin qalxar yanına,

Öz ruhu özünü bələr qanına...

Qəsəmi yollara, qəsdi canına,

Sevdası sən adda sözədi,- deynən.

 

Əzabı yenidi, ağrısı köhnə,

Ötdükləri tərdi, qarğısı köhnə.

Dəvası, dərmanı, sarğısı köhnə,

Yarası bir ömür təzədi,- deynən.

 

Havalı başında çən var, çisək var,

Onda eşq adına nə istəsək var...

Dəstində bir qoma qannı çiçək var,

Billahi, güzarı bizədi,- deynən.

 

Könlümün gizli bir şahzadəsidi,

AYın sirri, GÜNün ağ haləsidi...

Bu qoşma bir ahın şəlaləsidi,-

İbrahim eləcə mirzədi,- deynən,

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.03.2026)

 

 

 

Qulu Ağsəs,

“Ulduz” jurnalının baş redaktoru, şair. “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

 

Martın 8-ni dünyanın hər yerində qeyd edirlər - kəndimizdən haşqa. Həmin gün bizim xanımlar, adəti üzrə, ərlərinin qulluğunda durur, obaşdan çayın-çörəyin verir, günortalarına soyutma kartof-yumurta tədarük eləyir, axşam darvazadan girən təki əlinə su tökür, ayaqlarını təndirdən pörşələnə-pörşələnə çıxmış vedrəyə salır, kürəyini ovur, belinə banka qoyurlar. Kişilər də, bir qayda olaraq, arvadlarını söyür, hədələyir, qayınlarını ələ salır, uşaqlarını dayılarına oxşamamağa çağırırlar. Bu, bütün kənddə belədi; amma hamının ailə gizlinləri qaya koluyla çəpərlənib, ordan kənara atlanmır. Bir kopolu arvadından, bir kopakqızı ərindən eşiyə informasiya sızdırmaz.

 

Bu qanunların yaşı mixi yazılardan çox qədimdi və onu pozmağa kimsə cürət eləməz. Odur ki, ömrünün yarısını şəhərdə keçirmiş otuz yaşlı avropalı bəndənizin də az qala əsrin yaşıdı anasını bir dəstə gülə qonaq eləməyə ixtiyarı çatmır.

 

"Şarrr!" - hər gün ayağımı blokdan çölə qoyanda arxamca atılan suyun səsini eşidirəm: "Allah, sən balamı şərdən qoru, yazıqdı". Anam Allahdan başqa heç kəsin yanında "mənim balam" sözünü dilinə gətirməz, qanundan qorxur, üstəlik, inanır, özü də möhkəm inanır ki, oğlu həm də Allahın balasıdı, yoxsa məni təkbaşına böyüdüb ayağa qaldırmağa gücü çatmazdı. Əvvəllərsə anamın "ev Allahı" da varmış (mən görməmişəm). Anam onunçün səkkiz uşaq doğub, bacısı uşaqlarına qulluq eləyib, körpələrdən ikisi rəhmətə gedəndə günahın hamısını özündə görüb, "Allah" evdən gedəndə tənbəki qutusunu götürüb, onun ətrini tütündən alıb və o alandı... Atam anamın heç vaxt adını çəkməyib, onu "a kişi", "ay uşaq", kefi lap kök olanda hərdən "Allah yaratmış" çağırıb. Anam özünə görə bir kişi olsa da, heç vaxt "Allahlıq" iddiasına düşməyib, atamın boş taxtına göz dikməyib, övladlarını ərinin adıyla böyüdüb... "Çıx get dədən öyünə, üç gündən sonra gələrsən!.." - Atam son nəfəsində anama belə əmr eləyib... "Məni qovursan?" - Anam ömründə bircə yol ərinə belə cavab qaytarıb. Sonralar başa düşüb ki, kişi yasın ilk günləri onun əl-ayaq altda qalmasından narahatmış, ona acıyırmış, yazığı gəlirmiş, bəlkə də, son nəfəsində indiyəcən hiss elətdirmədiyi, dilinə gətirmədiyi sevgisini açırmış...

 

"Pensiyamı al, özümə gətir!" - Anamdan çıxmayan iş, xeyir ola, təqaüdün adını tutur? "Özümə xalça alacam, məni ona bükərsiz..."

Mən də neçə aydı döşümə döyürdüm ki, anama deyəcəm, Prezident təqaüdündən sənə nə alım...

                                                                                            (mart, 2000)

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.03.2026)

 

Alsu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

… Bir çoxları, xüsusən kişilər tərəfindən tez-tez verilən bu sualı eşidirik: Beynəlxalq Qadınlar Günü olsa da, niyə Beynəlxalq Kişilər Günü yoxdur? Cavab isə çox sadədir — kişilərin seçmək, müxtəlif vəzifələrdə çalışmaq və s. hüquqları əzəldən olub. Qadınlar isə bu hüquqları qazanmaq üçün tarix boyu mübarizə aparıblar. Heç bir haqlarını asanlıqla əldə etməyən qadınlar azadlıq və hüquqlarının rəmzi olan bu beynəlxalq günün rəsmiləşməsinə də uzunmüddətli səy və təşəbbüslərdən sonra nail olublar.

 

Niyə Beynəlxalq Qadınlar Günü?

 

Hər il 8 Martda keçirilən Beynəlxalq Qadınlar Günü qadınların sosial, iqtisadi, mədəni və siyasi nailiyyətlərinin qlobal şəkildə qeyd olunmasıdır. Bu gün həmçinin gender bərabərliyini və qadın hüquqlarını dünya miqyasında təbliğ etmək üçün bir fürsət yaradır. 8 mart qadınların uğurlarını qeyd edir, gender bərabərliyini müdafiə edir və qarşıda duran çətinlikləri əks etdirir.

 

2026-cı ildə  “Gücünə güc qat” şüarı gender bərabərliyinin daha sürətlə irəliləməsi üçün səxavət, əməkdaşlıq və sərmayə yönümlü düşüncə tərzinin vacibliyini vurğulayır. Bu şüar daha ədalətli və firavan bir dünya yaratmaq üçün təhsil, mentorluq və maliyyə dəstəyi kimi resursların, imkanların və dəstəyin paylaşılmasının əhəmiyyətini önə çəkir.

 

 

 

Beynəlxalq Qadınlar Gününün tarixi

Beynəlxalq Qadınlar Gününün tarixi 20-ci əsrin əvvəllərinə, qadınların seçki və əmək hüquqlarının uğrunda hərəkatların gücləndiyi dövrə gedib çıxır. İlk dəfə 1909-cu il fevralın 28-də Nyu-York şəhərində qadınlar daha yaxşı iş şəraiti və səsvermə hüququ tələb edərək etiraz aksiyası keçirmişdilər.

1910-cu ildə məşhur alman qadın hüquqları müdafiəçisi Klara Setkin qadınların hüquqlarını qlobal səviyyədə müdafiə etmək məqsədilə hər il keçiriləcək bir Qadınlar Günü təsis etməyi təklif etdi. Təklif konfrans iştirakçıları tərəfindən yekdilliklə qəbul edildi və bununla da bu günün ilk dəfə qeyd olunmasının bünövrəsi qoyuldu.

Həmin dövrdə Almaniyada Sosial-Demokrat Partiyasının Qadınlar Bürosunun rəhbəri olan Klara Setkin dünyanın müxtəlif ölkələrində insanların eyni vaxtda qeyd edə biləcəyi beynəlxalq bir gün ideyasını irəli sürmüşdü. İlk Beynəlxalq Qadınlar Günü 1911-ci il martın 19-da keçirildi və Almaniya, İsveçrə, Avstriya və Danimarkadan bir milyondan çox insan bu tədbirlərdə iştirak etdi.

Müasir dövrdə isə bu gün ilk dəfə 1975-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı tərəfindən qeyd olundu və 1977-ci ildə rəsmi şəkildə tanındı. Əslində bu günün qeyd olunması XX əsrin əvvəllərində Şimali Amerikada və Avropada yaranan işçi hərəkatlarının fəallığı nəticəsində formalaşmışdır.

İlk illərdən bəri Beynəlxalq Qadınlar Günü həm inkişaf etmiş, həm də inkişaf etməkdə olan ölkələrdə qadınlar üçün qlobal əhəmiyyət daşıyıb. BMT-nin qadınlara həsr olunmuş beynəlxalq konfranslarının dəstəyi ilə güclənən qlobal qadın hərəkatı bu günü qadın hüquqlarına dəstək toplamaq və onların siyasi və iqtisadi həyatda iştirakını təşviq etmək üçün mühüm bir platformaya çevirib.

 

Beynəlxalq Qadınlar Günü (BQG) haqqında 10 maraqlı fakt

 

1.     BQG- nin yaranmasında Klara Setkinin rolu

1910-cu ildə Danimarkanın paytaxtı Kopenhagendə keçirilən İkinci Beynəlxalq İşçi Qadınlar Konfransı zamanı alman aktivisti Klara Setkin (1857-1933) hər il keçiriləcək Qadınlar Günü ideyasını irəli sürdü. Onun məqsədi müxtəlif ölkələrdə yaşayan qadınların hüquq və tələblərini müdafiə etmək üçün hamının eyni gündə bir araya gəldiyi vahid bir gün yaratmaq idi.Bu təklif 17 ölkəni təmsil edən 100-dən çox qadın tərəfindən yekdilliklə qəbul edildi və nəticədə 1911-ci ildə ilk dəfə Beynəlxalq Qadınlar Günü qeyd olunmağa başladı.

 

Klara Setkin

 

2.     Traynql Şörtveyst fabrikində yanğın

1911-ci il martın 25-də, Birinci BQG-dən qısa müddət sonra, Nyu York şəhərində yerləşən Traynql Şörtveyst fabrikində dəhşətli yanğın baş verdi. Bu faciə nəticəsində 140-dan çox işçi həyatını itirdi və onların əksəriyyəti gənc immiqrant qadınlar idi.

Bu hadisə qadınların işlədiyi müəssisələrdə mövcud olan ağır və təhlükəli əmək şəraitini açıq şəkildə göstərdi və nəticədə əmək qanunvericiliyində islahatların aparılmasına, həmçinin iş yerlərində təhlükəsizlik standartlarının yaxşılaşdırılmasına təkan verdi.

 

3.     8 Mart tarixinin rəsmiləşməsi və Rusiyada qadınların səsvermə hüququ

Beynəlxalq Qadınlar Günü əvvəlcə müxtəlif tarixlərdə qeyd olunsa da, sonradan 8 mart tarixi ilə əlaqələndirildi. 1917-ci il fevralın 23-də Rusiyada minlərlə qadın fabrik işçisi çörək qıtlığına etiraz olaraq aksiyaya başladı və bu etiraz tezliklə Petroqrad şəhəri (indiki Sankt-Peterburq) boyunca yayılan böyük bir nümayişə çevrildi.

Rus qadınlarının bu etirazı kəskin ərzaq çatışmazlığına, Birinci Dünya Müharibəsinin yaratdığı çətinliklərə və gender bərabərliyi tələblərinə cavab idi. Bu üsyan tarixdə “Fevral inqilabı” kimi tanınır. O dövrdə Rusiyada istifadə olunan Yuli təqviminə görə hadisələr fevralın 23-də başlamışdı. Lakin Qriqorian təqviminə görə həmin tarix 8 marta təsadüf edirdi və bu gün sonradan Beynəlxalq Qadınlar Günü kimi tanınmağa başladı.

Ölkə başçısı Çar II Nikolay isə bu aksiyalardan narazı idi və Petroqrad hərbi dairəsinin komandanı general Xabalova etirazları nəyin bahasına olursa-olsun dayandırmaq əmri verdi. Buna baxmayaraq, qadınlar geri çəkilmədilər və etirazlarını davam etdirdilər. Nəticədə, cəmi bir neçə gün sonra çar taxtdan imtina etməyə məcbur oldu. Daha sonra yaradılan müvəqqəti hökumət Rusiyada qadınlara səsvermə hüququ verdi.

 

Minlərlə rus qadını Sankt-Peterburqda aksiyalarda iştirak edir(1917)

                                                                                                                        

    Bu gün Beynəlxalq Qadınlar Günü dünyanın bir çox ölkəsində qeyd olunur və sərhədləri, mədəniyyətləri və ideologiyaları aşan bir günə çevrilib. O,Azərbaycan, Rusiya, Çin, Vyetnam, Kamboca, Əfqanıstan, Kuba, Uqanda, Monqolustan, Gürcüstan, Laos, Ermənistan, Belarus, Monteneqro, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan və Ukrayna kimi bir çox ölkədə rəsmi bayram kimi tanınır.

Bir çox digər ölkələrdə isə bu gün rəsmi bayram olmasa da, yenə də qeyd edilir. Bu ölkələr üçün Beynəlxalq Qadınlar Günü qadınların nailiyyətlərini qeyd etmək, gender bərabərsizliyi haqqında məlumatlılığı artırmaq və bu sahədə daha böyük inkişafa ilham vermək üçün bir fürsət sayılır.

 

4.     Hər ilin fərqli şüarı olur

BQG hər il qadınları narahat edən aktual problemlərə diqqət çəkmək üçün müəyyən bir şüar ilə qeyd edilir. Bu mövzular dünyanın müxtəlif ölkələrində keçirilən tədbirlər, müzakirələr, kampaniyalar və təşəbbüslər üçün bir istiqamət müəyyən edir. Məsələn, 2021-ci ilin şüarı “Choose to Challenge” (“Meydan oxumağı seç”) insanları gender ayrıseçkiliyinə və bərabərsizliyə qarşı çıxmağa çağırırdı. “Each for Equal” (“Hər kəs bərabərlik üçün”) (2020) isə gender bərabərliyinə nail olmaq üçün kollektiv fəaliyyətin vacibliyini vurğulayırdı. Bu kampaniya həm də hər bir fərdin rolunun əhəmiyyətini önə çəkir, hər kəsin kiçik addımlarının birlikdə böyük dəyişikliklər yarada biləcəyini göstərirdi.

“Gender Equality Today for a Sustainable Tomorrow” (“Bugünkü gender bərabərliyi davamlı gələcək üçün”) (2022) şüarı isə qadınların iqlim dəyişikliyinə uyğunlaşma, onun təsirlərinin azaldılması və davamlılığın gücləndirilməsi sahəsindəki mühüm rolunu vurğulayırdı.

BMT-nin məlumatına görə son illərin digər şüarları arasında “DigitALL: Innovation and Technology for Gender Equality” (2023) – texnologiya və rəqəmsal təhsildə irəliləyişə töhfə verən qadın və qızların rolu, həmçinin 2024-cü ildə “Inspiring Inclusion” (“İnkluzivliyi təşviq etmək”), 2025-ci il “Accelerate Action” (“Fəaliyyəti sürətləndir”) yer alıb. 2026-cı ilin “Gücünə güc qat” şüarı isə gender bərabərliyinin daha sürətlə irəliləməsini təşviq edir.

 

5.     Bəzi ölkələrdə Beynəlxalq Qadınlar Günü və Analar Günün birlikdə qeyd olunur

Bəzi ölkələrdə – məsələn, Serbiya, Albaniya, Bolqarıstan, Rumıniya, Makedoniya və Özbəkistanda qadınlara həsr olunan bu iki bayram eyni gündə birlikdə qeyd olunur. Bu bayramlar xüsusən uşaqlara analarına və nənələrinə kiçik hədiyyələr vermək üçün gözəl bir fürsət yaradır. Bu hallarda Analar Günü həm də qadınlara hörmət və təşəkkürün ifadə olunduğu bir gün kimi qəbul edilir.

 

6.     Beynəlxalq Qadınlar Günündə çiçək ənənəsi

Bir çox ölkədə Beynəlxalq Qadınlar Günündə qadınlara gül vermək ənənə halını alıb. Hədiyyə olunan çiçəklər ölkədən ölkəyə dəyişsə də, ən geniş yayılan seçim sarı mimozadır. Bu çiçək həm zərifliyin, həm də gücün simvoludur.

Qadınlara sarı mimoza hədiyyə etmək ənənəsi ilk dəfə İtaliyada yaranıb. XX əsrin əvvəllərində italyan feministləri mimozanı qadın hüquqları hərəkatının rəmzi kimi seçmişdilər. Bunun əsas səbəbi mimozanın məhz mart ayının əvvəlində çiçəkləməsi, yəni Beynəlxalq Qadınlar Gününə təsadüf etməsi idi. Parlaq sarı rəngi isə canlılığı, həssaslığı və möhkəmliyi ifadə edir.

 

Sarı mimozanın bu günün simvolu kimi seçilməsinin başqa bir səbəbi də onun asan tapılması və münasib qiymətə olması idi. İtaliyada mimoza ağacları kifayət qədər çoxdur və yazın əvvəlində bu çiçəkləri əldə etmək çox asandır. Bu da mimozanı sosial və iqtisadi vəziyyətindən asılı olmayaraq bütün qadınlara hədiyyə edilə bilən əlçatan bir çiçəyə çevirirdi.

İllər keçdikcə sarı mimoza hədiyyə etmək ənənəsi müxtəlif ölkələrin mədəniyyətində də yer tutmuş və nəsildən-nəslə ötürülmüşdür. Məsələn, Rusiyada mimoza qadınlara hörmət və ehtiramın rəmzi hesab olunur. Buna görə də bu gün qadınlara sarı mimoza buketləri hədiyyə etmək geniş yayılmış bir ənənədir.

 

7.     Bənövşəyi, yaşıl və ağ 8 Martın rəmzidir

Bənövşəyi rəng tez-tez Beynəlxalq Qadınlar Günü ilə əlaqələndirilir. Bu rəng tarixən qadın hüquqları və gender bərabərliyi uğrunda mübarizənin simvolu kimi istifadə olunub. Xüsusilə XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində qadınların səsvermə hüququ uğrunda mübarizə aparan hərəkatlarla bənövşəyi rəng sıx bağlı idi.

Həmin dövrdə Böyük Britaniya və ABŞ-dakı sufrajistlər (qadınların seçki hüququ uğrunda mübarizə aparan fəallar) rəsmi rənglər kimi bənövşəyi, ağ və yaşıl rənglərdən istifadə edirdilər. Bənövşəyi rəng sədaqəti və ləyaqəti simvolizə edirdi və zamanla qadın azadlığının və bərabər hüquqlar uğrunda mübarizənin güclü rəmzinə çevrildi. Son illərdə Beynəlxalq Qadınlar Günü dünyada daha geniş qeyd olunmağa başladıqca, bənövşəyi rəng qadınların gücləndirilməsini ifadə edən ümumi bir simvol kimi qəbul olunub. Bu rəng həm gender bərabərliyi uğrunda davam edən mübarizənin, həm də qadınların tarix boyu əldə etdiyi nailiyyətlərin işarəsidir.

Beynəlxalq Qadınlar Günü ilə bağlı tədbirlərdə, kampaniyalarda və sosial media təşəbbüslərində bənövşəyi rəngdən istifadə edilməsi bu hərəkat üçün tanınan və vahid vizual simvol formalaşdırmağa kömək edir. Eyni zamanda bu rəng qadınların hüquqları uğrunda mübarizə aparan sufrajetlərin irsini və onların mübarizəsini də yad edir. Bununla yanaşı, gender bərabərliyi uğrunda hərəkat müxtəlif cəmiyyətlərdən, mədəniyyətlərdən və fərqli həyat təcrübələrindən olan qadınları bir araya gətirən inklüziv və çoxşaxəli bir hərəkatdır.

 

8.     Ən böyük nümayişlər

8 Mart münasibətilə keçirilən ən böyük aksiyalardan bəziləri İspaniyada baş verib. Məsələn, 2018-ci ildə ölkə üzrə təxminən 5 milyon insan 24 saat davam edən feminist tətil və yürüşlərə qatılmışdı. Bu aksiyalar gender bərabərsizliyinə, maaş fərqlərinə və məişət zorakılığına etiraz məqsədi daşıyırdı. Madrid və Barselona kimi böyük şəhərlərdə küçələr minlərlə insanla dolmuş, iştirakçılar qadın hüquqlarının müdafiəsi üçün toplanmışdılar.

 

9.     Qadınlar kosmosda

1983-cü il martın 8-də Salli Rayd kosmosa uçan ilk amerikalı qadın kimi tarixə düşdü. Bu hadisənin məhz Beynəlxalq Qadınlar Gününə təsadüf etməsi günə xüsusi məna qatdı. Salli Raydın “Challenger” kosmik gəmisində həyata keçirdiyi uçuş kosmos tədqiqatları kimi uzun müddət kişilərin üstünlük təşkil etdiyi bir sahədə gender baryerlərini sındırdı və qadınlara bərabər imkanlar verildikdə onların potensialının nə qədər böyük olduğunu göstərdi.

Onun uğuru elm, texnologiya, mühəndislik və riyaziyyat kimi sahələrdə (STEM) qadınların uzun müddət az təmsil olunduğu bir dövrdə minlərlə gənc qıza ilham verdi. Salli Raydın kosmosa uçuşunun Beynəlxalq Qadınlar Günü ilə üst-üstə düşməsi qadın hüquqları sahəsində əldə olunan tərəqqini xatırladır və qadınların qarşısında duran imkanların nə qədər geniş olduğunu göstərir.  Bu, qadınlara verilən imkanların onların sözün həm həqiqi, həm də məcazi mənasında ulduzlara doğru ucalmasının rəmzidir.

 

 Salli Raydın kosmosa uçuş

 

10. Təkcə qadınlar yox, hər kəs bu məqsədi dəstəkləyə bilər

Beynəlxalq Qadınlar Günü müəyyən sərhədlərlə və ya mənsubiyyətlərlə məhdudlaşmır. O, yalnız bir ölkəyə, qrupa və ya təşkilata aid deyil. Yarandığı gündən etibarən bu gün dünyanın müxtəlif yerlərində həmrəylik ruhunun formalaşmasına töhfə verib. O, icma, əlaqə və birgə fəaliyyət kimi dəyərləri təcəssüm etdirir. Beynəlxalq Qadınlar Günü inkluziv bir gün kimi hamıya aiddir.

Uzun və zəngin tarixi boyunca bu gün dünyanın müxtəlif ölkələrində fərqli qruplar tərəfindən qəbul olunmuş və hər cəmiyyət onu öz şəraitinə və reallıqlarına uyğun şəkildə qeyd etmişdir. Buna görə də Beynəlxalq Qadınlar Gününü dəstəkləmək heç vaxt müxtəlif qrupların və ya təşkilatların bir-biri ilə mübahisə apardığı bir məsələ olmayıb.

Feminizmin müxtəlif və inkluziv xarakteri göstərir ki, gender bərabərliyini təşviq edən bütün təşəbbüslər qiymətləndirilir və hörmətə layiq hesab olunur.

Məşhur feminist, jurnalist və aktivist Qloriya Staynemin bildirdiyi kimi:

“Qadınların bərabərlik uğrunda mübarizəsinin hekayəsi nə tək bir fəala, nə də yalnız bir təşkilata məxsusdur. Bu hekayə insan hüquqlarına dəyər verən hər kəsin birgə səylərinin nəticəsidir”.

 

Deməli, gender bərabərliyinə doğru irəliləyiş yalnız bir insanın və ya bir qrupun məsuliyyəti deyil - bu, hamının ortaq səyi ilə mümkün olan bir prosesdir. Hər bir səs və hər bir addım ümumi irəliləyişə töhfə verir.

 

Mənbə:

https://thursd.com/articles/international-womens-day-facts

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.03.2026)

Kamalə Abiyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

 

Məsələ Klara Setkində deyil. 8 martın Beynəlxalq Qadınlar Günü kimi qeyd olunmasıdır. Bu günlə bağlı müxtəlif fikirlərə rast gəlirik. Bu bayramın "bizim” olmadığını vurğulayan, "qeyd etməməliyik" deyənlər də var. Bu, dini bayram deyil, milli bayram deyil yəni. Amma məna yükü böyükdü.

 

 

1857 - ci il 8 martda qadınlar ABŞ-ın Nyu – York şəhərinda ağır iş şəraitinə, 16 saatlıq iş gününə etiraz edirlər. Polis nümayişi dağıdır. 129 qadın yandırılaraq öldürülür. Qadınların iş şəraiti düzəlmir. Bunlar tarixdir. Bu günün Miladdan əvvəlki Bibliya rəvayətləri ilə əlaqələndirilməsi də bayrama başqa anlam vermək çabasıdır. Çünki 8 mart 1857 – ci il hadisələri baş verəndə Klara Setkin hələ doğulmamışdı. Qadınların öz azadlıqları, hüquqları uğruna mübarizəsi illərlə, əsrlərlə davam edib.

 

Bəs bu bayramla Klara Setkinin nə əlaqəsi var?

İllər sonra 1910–cu ildə Danimarkanın Kopenhagen şəhərində Qadın Sosialist İnternasionalın qurultayı keçirilir. Qurultayda alman sosialisti Klara Setkinin təklifi ilə öz hüquqları uğruna ölən 129 qadının xatirəsinə 8 mart Dünya qadınlar Günü kimi qeyd olunması qərara alınır. Kophenagen qərarından sonra ilk dəfə olaraq 1911-ci ilin martında Avstriya, Danimarka, Almaniya və İsveçrədə bu gün qeyd edilir.

 1914-cü ildə Rusiyada Beynəlxalq Qadınlar Günü martın 8-də baş tutur, başqa ölkələrdə də martın 8-i qeyd olunur. 1914-cü ildəki tədbir qadınların 1918-ci ilə kimi qazana bilmədikləri seçki hüququna həsr olunmuşdu. 1914-cü ilin 8 martında Londonda Boudan Trafalqar meydanına doğru qadınların seçki hüququna dəstək yürüşü oldu. 1917-ci il, fevralın son bazar günü (Yeni Stillə martın 8-nə düşür) Sankt-Peterburqda Qadınlar Gününün qutlama nümayişləri Fevral İnqilabının əsasını qoydu. 8 martda "Çörək və sülh” adı altında keçirilən bu nümayiş digər Avropa ölkələrində də baş verdi.

Oktyabr inqilabından sonra bunu SSRİ-də rəsmi bayram elan etdilər, amma 1965-ci ilə kimi iş günü idi. 8 may 1965-ci il fərmanıyla SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyəti SSRİ-də Beynəlxalq Qadınlar Gününü qeyri-iş günü elan etdi.

 

1975-ci il Beynəlxalq Qadınlar ili olaraq tarixə düşdü. Həmin ilin beynəlxalq qadın ili elan edilməsindən sonra BMT-də 1975-ci ilin 8 martı ilk dəfə Beynəlxalq Qadınlar Günü olaraq keçirildi. İki il sonra 1977-ci ildə isə nəhayət Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ümumi Qurultayında 8 mart "Qadın hüquqları və beynəlxalq sülh günü” olaraq qəbul edildi.

Beynəlxalq Qadınlar Günü eyni zamanda qadın hüquqlarının qorunması və bugünkü qadının daha azad olmasının tarixi səbəblərinin xatırlanmasıdır.

Mahiyyətə varsaq, 8 mart, sadəcə, qadınlar günü yox, dünyaya sülh arzulayanların, ədalət istəyənlərin, insan – Qadın haqlarını bərabər haqlar tələbi ilə qoruyanların günüdür.

 

Beynəlxalq Qadınlar Günü bizim Azərbaycanda da qeyd olunur. Biz də sülh istəyirik, insan haqlarını – haqlarımızı qorumağa çalışırıq. Azərbaycan həm də Avropa Şurasının qadınlarla bağlı bürosunda təmsil olunur, BMT - nin qadın məsələləri üzrə komissiyasının tam hüquqlu üzvüdür. 1995-ci ildə isə Azərbaycan rəsmi şəkildə qadınlara qarşı münasibətdə ayrı - seçkiliyin bütün formalarının aradan qaldırılması haqqında beynəlxalq konvensiyaya qoşulub. 1998 – ci ildə Qadın Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin yaradılması da təsadüf deyil.

 

 Əslində, bu tarix haqda üzun–uzadı nəsə yazmaq fikrim yox idi. Bir az elə alındı. Ağlımda dolaşan çox eşitdiyimiz "dahilərin, tarixi şəxsiyyətlərin əksəriyyəti kişilərdi” sözləridi. Bunu, məsələn kişilər daha ağıllıdı, beyinlərində qırışlar çoxdu və bu kimi başqa səbəblərlə izah edənlər də olur. Təskinlik üçün (hər halda mən belə düşünürəm) "onları dünyaya gətirən qadınlardı” deyirlər. Mənim qənaətim başqadır: Məsələ təkcə dünyaya gətirməkdə deyil, o səviyyəyə çatdırmaqdadı. İstənilən qadın - ana, baçı, həyat yoldaşı, qohum, dost kişini zirvədə görmək istəyir, ona dayaq olur, ruhlandırır, qulluğunda dayanır…

 

Bəs kişilər? Məsələn, bizdə qadın böyük amallarla yaşayırsa, seçilmək istəyirsə, nə baş verir? Hökmən ona mane olurlar: evdəki kişilər - ata, qardaş, həyat yoldaşı. Onlar olmasa, ətrafdakılar. Qadına dəstək olanda o yazıçı da, alim də, deputat da, nazir də… ola bilər və olur da. Üstəgəl, məişət qayğılarının heç olmasa, yarısı kişinin öhdəsinə düşsə, dahilərin çoxu qadınlar olar.

 

 Xatırlatma. Dünyanı heyrətləndirən beyinlərdən biri Eynşteyndir. Onun haqda "Dahi” filminə baxmışam. Öz tələbə yoldaşı olmuş ilk xanımının ona çox dəstək olduğunu bilirdim. Amma İsveçrə Federal Politexnik məktəbinə fizika – riyaziyyat müəllimi ixtisasına imtahan verərkən Mileva Mariçin riyaziyyat imtahanında Eynşteyndən də üstün bal yığan yeganə tələbə olduğunu bilmirdim. Fizikadan isə hər ikisinin balı eyni olub. Qadın çox savadlı, çox zəki olur. Eynşteynə dəstək verir, ilk elmi yazılarını oxuyur, rəy verir, düzəldir, araşdırmalarda yardım edir və s. Amma o vaxt çap olunan heç bir elmi məqaləsində xanımının adı keçmir…

 

Bu savadlı qadın yalnız üç uşaq anası olaraq məişət, ailə qayğılarıyla çabalayan biri kimi qalır…

 Filmdə o dövrün başqa elm adamlarının da həyatına aid maraqlı hadisələr yer alır.

Məsələn, Pyer və Mariya Kürilər cütlüyü. Nobel mükafatına layiq görülən Pyer Küri xanımı Mariya Kürinin adının olmadığını bildikdə mükafatdan imtina edir: "Bu nəticələri əldə etməmdə Mariyanın zəhməti çoxdu. O, mənimlə birlikdə çalışıb, ona haqsızlıqdı” deyir. Mariyanın bir alim kimi yalnız qadın olduğu üçün görməzdən gəlindiyinə etiraz edir. Beləliklə, münsiflər Mariya kimi böyük alimə göz yuma bilmirlər və o, ilk dəfə Nobel mükafatı alan qadın, ayrı–ayrı elm sahələrində (fizika və kimya) iki dəfə Nobel almış yeganə alim olur. Belə…

 

Diqqətli olsaq, məktəbdə yaxşı oxuyan, üzağardan, daha məsuliyyətli, daha böyük arzularla yaşayan şagirdlərin əksərən qızlar olduğunu görmək çətin deyil. Amma sonra? Hə, bu sonra kişilərlə bağlı olduğu üçün qızlarımızın arzularının çoxu xəyal olaraq qalır. Məktəbdə işləyənlər də qadınlardı. Heç bu kişilər - atalar valideyn kimi də məktəbdə çox görünmürlər. Niyə? Təhsil çox çətin sahədi ona görə. Bir polis rəisi olub onun - bunun haqqını tapdalamağı qadınlar baçarmaz.

 

2021 – ci il İSESKO tərəfindən "Qadınlar ili” elan olunub. Fevralın 11-də keçirilən "Qadınlar və qızlar elmdə” Beynəlxalq videokonfrasda ölkəmizin Birinci vitse - prezidenti Mehriban xanım Əliyevanın maraqlı çıxışı oldu. Ölkəmizin Birinci xanımının bu tədbirə qonaq dəvət edilməsi həm də Azərbaycanla İSESCO arasındakı əlaqələrin göstəricisidir. Mehriban xanım bu ilin "Qadınlar ili” elan edilməsinin əhəmiyyətini xüsusi vurğuladı. Mən də bu gün Mehriban xanım Əliyevanın bütün fəaliyyəti ilə hər birimizə örnək ola biləcəyini vurğulamaq istəyirəm.

 

Sonda demək istərdim ki, Qadınlar qayğı çəkər, əzab çəkər, dözər, sevər, öyrədər. Əziz KİŞİLƏR, səlahiyyətləri qadınlara verin. Dünyanı qadınlar xilas edə bilər. Məsələn, ən azı bu qədər çəkişmələr, müharibələr olmaz. Təbii ki, bunu kişi eqosu bacarmaz. Heç olmasa həyatınızda, yanınızda, ətrafınızda olan qadınları sevin, sevindirin, dəyərləndirin, hər gününü bayrama döndərin, onların qarşısında maneə olmayın, onlar kimi siz də arxa, dayaq olun. Onları dözümə sürükləməyin. Siz bunu bacararsız! Qadın sevgisi sizin dayağınızdı. Onların sevinci sizin bayramınızdı.

 

BAYRAMINIZ MÜBARƏK!

 

 

 8 MART gününə

 

Bu gün hər qəmini soyunub dünya,

Çaylar gülüş olub dodaqlarında.

Təbəssüm donunu geyinib dünya

Sevinc gözü dolub bulaqların da.

 

Ulduzlar axışır bu gün torpağa,

Qadın gözlərindən nurqoparmağa.

Günəş də göylərdən enibdi yerə

Qadın ürəyindən od aparmağa.

 

Dünya sağlıq deyir qadın şəninə,

Dənizlər əlində piyaləsidir.

Səpilən qadının qədəmlərinə

Dağların nəğməkar şəlaləsidir.

 

Bu gün təravətə dönübdü çöllər,

Bu gün səadətə bürünüb ellər.

Məhəbbət,gözəllik çələngi kimi

Bu günü saçına taxıbdı illər.

 

 “Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.03.2026)

 

 

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və incəsənət"

 

Qadın anlayışı bəşər tarixində sadəcə bioloji və ya sosial məna daşımır. Qadın həyatın başlanğıcı, ailənin dayağı, cəmiyyətin mənəvi sütunu kimi hər zaman xüsusi yerə sahib olub. İnsan ilk dünyanı ananın qucağında tanıyır, ilk sözləri onun dilindən eşidir, ilk mərhəməti və sevgini onun qəlbində hiss edir. Buna görə də qadın yalnız bir fərd deyil, həm də nəsillərin davamını təmin edən, cəmiyyətin ruhunu formalaşdıran müqəddəs bir varlıqdır.

 

Tarix boyu qadınlar yalnız ailə ocağının qoruyucusu kimi deyil, həm də çətin dövrlərdə xalqın mənəvi dirənişinin simvolu kimi çıxış ediblər. Müharibələr, ictimai sarsıntılar və taleyüklü anlarda qadınlar bəzən səngərə yollanan oğulları böyüdən ana, bəzən də bütöv bir xalqın taleyini dəyişən lider kimi tarix səhnəsinə çıxıblar. Qadının gücü çox vaxt səssiz və görünməz olur, lakin onun təsiri cəmiyyətin formalaşmasında son dərəcə böyükdür.

Müasir dövrdə qadınların rolu daha da genişlənib. Bu gün qadınlar elm, təhsil, mədəniyyət, siyasət, iqtisadiyyat və dövlət idarəçiliyi kimi sahələrdə mühüm nailiyyətlər əldə edirlər. Onlar yalnız ailə daxilində deyil, ictimai həyatın bütün sahələrində fəal iştirak edərək cəmiyyətin inkişafına töhfə verirlər. Bu dəyişikliklər isə qadınların hüquqları və bərabərliyi uğrunda uzun illər aparılan mübarizələrin nəticəsidir.

Bu mübarizənin rəmzinə çevrilmiş günlərdən biri də 8 Mart – Beynəlxalq Qadınlar Günüdür. XX əsrin əvvəllərində qadınların əmək hüquqları, sosial bərabərlik və daha ədalətli həyat tələbləri ilə başlayan hərəkat zamanla bütün dünyada qadın həmrəyliyinin simvoluna çevrildi. Bu gün artıq yalnız hüquq mübarizəsinin xatirəsi deyil, həm də qadınların cəmiyyətə verdiyi töhfələrin qiymətləndirildiyi bir tarixdir.

Azərbaycan cəmiyyətində qadına hörmət və ehtiram qədim zamanlardan mövcud olub. Bu torpaq tarix boyu güclü, müdrik və qəhrəman qadınlar yetişdirib. Türk dünyasının igid hökmdar qadınlarından biri sayılan Tomris öz xalqını qoruyan və düşmən üzərində qələbə qazanan sərkərdə kimi tarixə düşüb. Onun adı qadın iradəsinin və cəsarətinin rəmzi kimi bu gün də xatırlanır.

Azərbaycan tarixində qadınlar yalnız döyüş meydanlarında deyil, elm, ədəbiyyat və xeyriyyəçilik sahəsində də böyük iz qoyublar. Qarabağın görkəmli şairəsi və xeyriyyəçisi Xurşidbanu Natəvan yalnız poeziyası ilə deyil, həm də xalqın rifahı üçün gördüyü işlərlə yadda qalıb. O, Şuşada su kəməri çəkdirmiş, maarif və mədəniyyətin inkişafına böyük töhfə vermişdir.

XX əsrin əvvəllərində isə Azərbaycan qadınları Şərq dünyasında ilk dəfə siyasi hüquqlar əldə edən qadınlar sırasında yer aldılar. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması dövründə qadınlara seçki hüququnun verilməsi həmin dövr üçün son dərəcə mühüm və tarixi bir addım idi. Bu fakt Azərbaycan cəmiyyətində qadına verilən yüksək dəyərin bariz nümunəsidir.

Müasir dövrdə də Azərbaycan qadınları qəhrəmanlıq nümunələri göstərməkdə davam edirlər. Qarabağ uğrunda mübarizə illərində qadınlar həm arxa cəbhədə, həm də informasiya və humanitar sahədə böyük fədakarlıq nümayiş etdirdilər. Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Salatın Əsgərova bu qəhrəman qadınların simvollarından biridir. O, həqiqəti dünyaya çatdırmaq uğrunda həyatını qurban verərək tarixə adını yazdırdı.

Bütün bunlar göstərir ki, qadın yalnız ailənin deyil, bütöv bir xalqın gələcəyinin formalaşmasında mühüm rol oynayan qüvvədir. Ana kimi o, millətin sabahını yetişdirir, müəllim kimi nəsilləri maarifləndirir, qəhrəman kimi isə Vətəni qoruyur.

8 Mart sadəcə bayram günü deyil. Bu tarix qadının fədakarlığını, zəhmətini və cəmiyyət üçün gördüyü böyük işi xatırladan bir gündür. Çünki qadın varsa həyat var, qadın varsa gələcək var.

Azərbaycan qadını isə bu həqiqətin ən gözəl təcəssümüdür – o həm ana, həm müəllim, həm də qəhrəmandır. Tarixi yaradan da odur, gələcəyi yetişdirən də. Ona görə də qadına hörmət yalnız bir günün deyil, bütün həyatın borcudur.

 

Şəkildə: Azərbaycan qadını 100 il əvvəl

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.03.2026)

Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

 

Rubrikamızda bu gün ilk baxışda adi, amma adi olduğu qədər də özündə çox ciddi mesajlar daşıyan bir rəsm əsəri barədə danışacağıq.

 

Dünyaşöhrətli flamand rəssamı Vinsent Van Qoq “Çiçəkləmiş badam budağı stəkanda” rəsmini 1888-ci ildə çəkmişdir.

Sen Remi de Provans şəhərciyi yanındakı qospitalda dünyaya vəsiqə qazanmış rəsm çox sevdiyi  qardaşı Teonun yeni dünyaya gəlmiş oğlunun şərəfinə çəkilmişdir. Uşağa Vinsent adı qoyulmuşdu. 

Badam nədir? Baharın rəmzi, həyatın davam etməsinə işarə.

Rəsm hazırda Amsterdamdakı Van Qoq Muzeyində saxlanılır. 

Gözəlliklər tək göz və zövq oxşamırlar, həm də insanı pozitivə yükləyirlər, gəlin bunu unutmayaq.

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.03.2026)

 

Təqdim edir: “Ülviyyə Əbülfəzqızı, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Bir şair, bir şeir rubrikasında bu gün sizlərə Təranə Turan Rəhimlinin “Ömür belə yaşanır” adlı şeirini təqdim edir. Şeir bu gün anadan olmasının 51-ci ildönümü qeyd edilən mərhum millət vəkili, ictimai-siyasi xadim Qənirə Paşayevanın xatirəsinə ithaf olunub.

Dərdliyə əl uzadan,

Güc verən, İşıq Qadın.

Sevgisi, eşqi başqa,

Allaha aşiq qadın.

Gözəl şeirdir. Təsirlənməmək olmur.

 

 

ÖMÜR BELƏ YAŞANAR

 

İşıq qadın – Qənirə xanımın əziz xatirəsinə

 

Dünyaya Haqq yolunda

İşıq olmağa gəldin.

Hamını elə sevdin

Səni doğması bildi.

 

Qolların hey uzandı

Hər ürəyi qucmağa.

Əlin qonan çiyinə

Qanad taxdın uçmağa.

 

Ümid çırağı oldun

Gözünə dəyən gözə.

Köksünə sığmır deyə

Könlünü verdin sözə.

 

Allahın lütfü idin

Bu millətə, bu yurda.

Haray saldın aləmə

Vətən qalanda darda.

 

Səndən öyrəndi çoxu

Mərhəməti, ülfəti.

Təmənnasız sevməyi,

Kimsəsizə hörməti.

 

Dərdliyə əl uzadan,

Güc verən, İşıq Qadın.

Sevgisi, eşqi başqa,

Allaha aşiq qadın.

 

Şəhid analarının

Təsəllisi, dayağı,

Ayağının altında

Açıldı cənnət bağı.

 

Yol aldın uzaqlara,

Turan ağlayıb bitdi.

Utandırdın əcəli,

Elə dəyərlə getdin.

 

Həyatınla göstərdin

Şərəf necə daşınar.

Ölümünlə dərs verdin:

Ömür belə yaşanar.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.03.2026)