Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Zaman səssizcə dəyişir. Dünən bizim üçün adi olan hadisələr bu gün xatirəyə çevrilir, bu gün yaşadıqlarımız isə sabahın tarixidir. İnsan bəzən hiss etmədən elə bir nöqtəyə gəlib çatır ki, burada keçmişlə gələcək üz-üzə dayanır. Bu nöqtəni şərti olaraq illərin qovşağı adlandıra bilərik.

İllərin qovşağı təkcə təqvimdə bir ilin bitib digərinin başlaması deyil. Bu, düşüncə tərzinin, həyat baxışının və dəyərlərin dəyişdiyi bir mərhələdir. Keçmişdə daha çox vaxt ayırdığımız münasibətlər, səbrlə dinlədiyimiz söhbətlər bu gün sürətli həyatın kölgəsində qalır. Texnologiya imkanlarımızı artırsa da, bizi bir-birimizdən bir qədər uzaq salır.

Bu qovşaqda insan istər-istəməz suallar verir: biz nəyi qazandıq, nəyi itirdik? Məlumat bolluğu içində yaşayırıq, amma düşünməyə vaxtımız azalır. Ünsiyyət asanlaşıb, anlayış isə çətinləşib. Bütün bunlar müasir dövrün əsas ziddiyyətlərindəndir.

Amma illərin qovşağı yalnız itkilərdən ibarət deyil. Bu mərhələ eyni zamanda yeni imkanların açıldığı bir nöqtədir. İnsan burada seçim edir: keçmişin dəyərlərini unudub yeninin ardınca getmək, yoxsa onları qoruyaraq gələcəyə daşımaq. Əsl inkişaf da məhz bu balansı tapa bilməkdən keçir.

Bu gün cəmiyyət olaraq məhz belə bir mərhələdəyik. Keçmişin təcrübəsi ilə gələcəyin tələbləri arasında yol axtarırıq. Bu yol bəzən çətin, bəzən dolaşıq görünə bilər. Amma unutmaq olmaz ki, hər bir qovşaq yeni başlanğıc deməkdir.

İllərin qovşağında dayanarkən əsas məsələ geriyə baxıb köhnəni inkar etmək yox, irəli baxıb doğru seçimi etməkdir. Çünki zaman dayanmaz, amma insanın bu qovşaqda verdiyi qərarlar uzun müddət yadda qalır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Sovetlər dönəmində estradamızda hədsiz parlayan bir ulduz idi Yalçın Rzazadə. Mahnıları sevilir, dillərdə gəzirdi. Mədəniyyət xadimlərinə olan hər cür qayğı ilə əhatələnmişdi. Amma 3-cü minillikdə yeni trendlərlə, yeni dəblərlə ayaqlaşa bilmədi. Hətta ömrünün sonlarında bunun xiffətini edirdi, jurnalistlərə tez-tez şikayətlənərdi. Ümumən, o çox istedadlı müğınni kimi adını yaddaşlara yaza bildi.

Yalçın Rzazadə 31 dekabr 1946-cı ildə Lənkəran rayonunun Boladı kəndində ziyalı ailəsində doğulub. 1963-cü ildə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət İnstitutuna daxil olub və 1967-ci ildə həmin institutun aktyorluq fakültəsini bitirib. 1968-ci ildə Üzeyir Hacibəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasına daxil olub və 1973-cü ildə həmin təhsil ocağını bitirib.

1979-cu ildə əməkdar artist, 2000-ci ildə xalq artisti adına layiq görülüb. 1 aprel 2005-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülüb. Maraqlı bir detal. Bununla yanaşı o, 2 dəfə karate üzre çempion olub. Azərbaycan Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin vokal və pop musiqi kafedrasının müdiri olub.

Yalçın Rzazadənin sənət yolu orta məktəbdə təhsil aldığı illərdən başlayıb. İncəsənətə olan marağı Yalçın Rzazadəni Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət İnstitutuna – aktyorluq fakültəsinə gətirib çıxarıb. 1968-ci ildə Ü.Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının vokal fakültəsinə daxil olunub və 1973-ci ildə təhsilini qırmızı diplomla yekunlaşdırıb.

Hələ Konservatoriyanın tələbəsi olarkən, Azərbaycan Dövlət Teleradio Komitəsinə işə daxil olur və rejissor assistenti kimi əmək faəliyyətinə başlayıb. Teleradio Komitəsində çalışdığı illərdə Gülarə Əliyevanın "Dan ulduzu" ansamblına dəvət olunub.

İllər ərzində Cahangir Cahangirov, Tofiq Quliyev, Emin Sabit oğlu, Oqtay Kazımi, Telman Hacıyev, Elza İbrahimova, Oqtay Rəcəbli, Ramiz Mirişli, Nəriman Məmmədov, Kamal, Eldar Mansurov, Firəngiz Babayeva kimi bəstəkarlar ona mahnılar yazıblar.

Oxuduğu orkestrlərdən-Böyük Simfonik və Estrada- Simfonik Orkestrləri, Xalq Çalğı Alətləri Orkestri, Dan Ulduzu İnstrumental Ansamblı, Vaqif Mustafazadənin rəhbərliyi ilə “Sevil” vokal ansamblı, Əhsən Dadaşov adına “Xatirə” ansamblı, SSRİ-nin  Yuri Silantyev və Aleksandr Mixaylovun rəhbərliyi ilə Estrada- Simfonik orkestrləri, Leninqradda Leybmanın rəhbərliyi ilə Caz Ansamblı ona müşayiət ediblər.

Bu illərdə Yalçın Rzazadə "Od içində" filmində baş rola – Əmir bəy roluna dəvət alıb. Bu filmdən sonra Yalçın Rzazadə yenidən filmlərə dəvət alsa da, çoxsaylı qastrol səfərləri, Azərbaycanın bölgələrində verdiyi konsertlər filmlərə çəkilməyə imkan vermir. "Dədə Qorqud", "Gün keçdi", "Qaynana","Bayquş qayıdanda", "Baladadaşın ilk məhəbbəti" kimi filmlərin musiqilərinə Yalçın Rzazadə öz ifası ilə ölməzlik bəxş edib. Xalq artisti vəfat edənədək Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində dərs deyib.

Yalçın Rzazadə 22 fevral 2021-ci ildə 80 yaşında vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Yeni il gecəsi şəhərin üzərinə sanki yumşaq bir sükut endirir. Küçələr işıqlarla danışır, pəncərələrdən yayılan sarı işıq evlərin içində qaynar həyat olduğunu pıçıldayır. Qəhqəhələr, tostlar, saatın əqrəblərinə dikilən gözlər… Hamı eyni anı gözləyir. Amma bu an hamı üçün eyni cür gəlmir.

Valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaqlar üçün Yeni il səs-küylü bir bayramdan çox, səssiz bir gözləntidir. Onların gecəsi nağıllarla deyil, içində böyüdükləri suallarla başlayır. Şam ağacının altında duran hədiyyələrdən əvvəl, qəlblərində boş qalan bir yer var. O yer nə oyuncaqla, nə şirniyyatla dolur. Onlar saat on ikidə arzular tutarkən, ən sadə, amma ən ağır arzunu pıçıldayırlar: “Biri mənim üçün qalsın.” Bu uşaqlar üçün Yeni il bir günün dəyişməsi deyil, taleyin yumşalacağına olan ümiddir. Hər təbəssüm bir az məşq olunmuşdur, hər sevinc bir az ehtiyatlı. Çünki onlar erkən böyüməyin nə demək olduğunu bilirlər.

Qocalar evində isə Yeni il zamanın yorğun addımlarla gəldiyi bir gecədir. Burada saatın səsi daha aydın eşidilir. Divarlar illərin şahididir, kreslolar xatirələri daşıyır. Hər yaşlı insanın içində bir ev var — qapısı çoxdan bağlanmış, amma işığı hələ də sönməmiş. Onlar şam ağacına baxarkən, bugünü yox, dünəni görürlər. Uşaqlarının səsi, süfrə başında toplaşan ailə, pəncərədən yağan qar… Yeni il onların yaddaşında geriyə doğru axır. Onlar möcüzə gözləmirlər, sadəcə xatırlanmaq istəyirlər. Bir telefon zəngi, bir adla çağırılmaq, bir “səni unutmadım” cümləsi bəzən bütün bayramlara bərabər olur.

Bu iki dünyanın arasında görünməyən, amma çox möhkəm bir bağ var. Uşaqlar gələcəyə baxır, qocalar keçmişə. Amma hər ikisi eyni yerdə dayanır — ürəyin ən həssas nöqtəsində. Hər ikisi eyni sükutu tanıyır, eyni boşluqdan xəbərdardır. Yeni il gecəsi onların arzuları eyni səmaya yüksəlir. Uşaqlar ulduzlara baxıb xəyallar qurur, qocalar gözlərini yumub dualar edir. Yaş fərqi yox olur, insan qalır.

Bəlkə də Yeni il süfrələrin bolluğu, masaların səsi deyil. Bəlkə Yeni il bir qapını döymək cəsarətidir. Bir uşağın başını sığallamaq, bir qocanın əlini tutmaq, “buradayam” demək. Bayram bəzən böyük sözlər istəmir, sadəcə varlığını hiss etdirmək kifayətdir.

Əgər həmin gecə bir uşaq tək yatmırsa, bir qoca xatirələri ilə baş-başa qalmırsa, demək Yeni il öz yerini tapıb. Saat on ikidə təkcə təqvim dəyişmir. Ümid dəyişir. Sükut bir az azalır. Dünya bir az daha yumşaq olur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)

Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Yola saldığımız 2025-ci ilin əsas ədəbiyyat hadisələrini dünyanın aparıcı medialarının reytinqləri əsasında ümumiləşdirərək sizlərə təqdim edirik, dəyərli oxucular.

1. Edinburq Beynəlxalq Kitab Festivalı (Şotlandiya)
Dünyanın ən böyük kitab festivalıdır. 2025-ci ildə əsas mövzular söz azadlığı, müharibə dövrü ədəbiyyatı, süni intellekt və müəllifliyin gələcəyi oldu. Qlobal ədəbi gündəm məhz bu festivalda formalaşır.

2. Frankfurt Kitab Yarmarkası 2025 (Almaniya)
Dünya nəşriyyat sənayesinin əsas platformasıdır. 2025-ci ildə rəqəmsal kitablar, İİ-tərcümələr və texnologiyalar dövründə müəllif hüquqlarının qorunması ön plana çıxdı.

3. Buker Mükafatı 2025
İngilisdilli nəsr üçün ən nüfuzlu mükafatdır. 2025-ci ilin qısa siyahısına yaddaş, miqrasiya və posttravmatik təcrübə mövzularına həsr olunmuş romanlar daxil oldu ki, bu da dövrün ruhunu əks etdirir.

4. Nobel Ədəbiyyat Mükafatı 2025
Müasir dünya ədəbiyyatının kanonunu müəyyən edən qlobal miqyaslı hadisədir. 2025-ci ilin laureatı yazıçının cəmiyyət və tarix qarşısındakı məsuliyyəti məsələsini yenidən gündəmə gətirdi.

5. Leypsiq Kitab Mükafatı və Leypsiq Kitab Yarmarkası (Almaniya)
Avropanın intellektual və fəlsəfi ədəbiyyat mərkəzidir. 2025-ci ildə Mərkəzi və Şərqi Avropa ədəbiyyatı ətrafında fəal müzakirələr aparıldı.

6. Premio Strega 2025 (İtaliya)
İtaliyanın əsas ədəbi mükafatıdır. 2025-ci ilin qalib romanı Avropa ədəbiyyatında sosial nəsrə və ailə xronikalarına yeni marağı göstərdi.

7. PEN World Voices Festival (ABŞ)
Söz azadlığına həsr olunmuş yazıçı və mütəfəkkirlər festivalıdır. 2025-ci ildə senzura və münaqişə şəraitində yaranan ədəbiyyata xüsusi diqqət yetirildi.

8. Non-fiction ədəbiyyatı üzrə beynəlxalq yarmarka (London / Nyu-York)
Sənədli nəsrə, bioqrafiyalara və esseistikaya marağın artmasını göstərir. 2025-ci ildə non-fiction ictimai dialoqun aparıcı janrı kimi mövqeyini möhkəmləndirdi.

9. Paris Kitab Festivalı (Festival du Livre de Paris)
Paris yenidən dünyanın əsas ədəbi mərkəzlərindən biri statusunu bərpa etdi. 2025-ci ildə festival Afrika və Yaxın Şərqin fransızdilli ədəbiyyatına fokuslandı.

10. Tərcümə ədəbiyyatının və İİ-tərcümələrin yüksəlişi
2025-ci il dönüş nöqtəsi oldu: süni intellekt kitabların tərcüməsində fəal şəkildə istifadə edilməyə başlandı, bu da kiçik dillərin ədəbiyyatına çıxışı genişləndirdi və keyfiyyətlə müəlliflik barədə kəskin mübahisələr yaratdı.

2025-ciilin əsas ədəbitendensiyaları isə aşağıdakılar oldu:

-sənədli və avtobioqrafik nəsrin artımı;

-Qlobal Cənub ədəbiyyatına marağın güclənməsi;

-süni intellektin fəal təsiri;

-müharibə və travmaların ədəbiyyat vasitəsilə dərk edilməsi.

Şəkildə: PEN World Voices Festival (ABŞ)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)

Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Hər bir ilin sonunda, hər bir digər ilin başlanğıcında sanki həyatın özü bizə bir dəstə suallar verir - bu il kim olduq, nə qazandıq, nə itirdik? 

Bu sualların cavabı həmişə aydın olmur, çünki həyatın axarı nə qədər sadə görünsə də, içimizdə qarmaqarışıqlıq buraxır. Yeni il qapımızı döyməsi köhnə ilin gətirdiyi dərsləri və itirdiyimiz zamanın dəyərini dərk etmək üçün bir fürsətdir.

Bu gün yalnız təqvimin dəyişməsi deyil, həm də ruhun təzələnməsi üçün bir məqamdır. Yeni il nurunun işığında dünya yenidən sevgini və bağışlamağı öyrənir. İnsanlar bəzən sadə hədiyyələrlə, bəzən də səmimi sözlərlə bir-birinə yaxınlaşır. Amma ən böyük hədiyyə bəlkə də ruhun səmimiyyətidir – sevgi ilə dolu, heç bir şərt qoymadan verilən bir təbəssüm.

Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəylik Günü isə bizi bir kökə bağlı olmağın nə qədər dəyərli olduğunu xatırladır. Bəli, biz dünyanın müxtəlif guşələrinə səpələnmiş bir millətik. Amma unutmayaq ki, biz hələ də bir ağacın budaqlarıyıq, köklərimiz bir yerdədir. Həmrəylik – sadəcə şüar deyil, bir çağırışdır. Birlikdə olmaq, bir-birimizi hiss etmək, bəzən də bir-birimizin yaralarını sarmaq üçün bir fürsətdir. Bu gün bizim tariximizdə və ruhumuzda dərindən kök salmışdır.

Yeni ilin özü isə bizə yenilənmək üçün bir mesajdır. Həyatın çətinlikləri bəzən insanı sındırmağa çalışır. Amma insan yalnız ruhundan imtina etdikdə həqiqətən məğlub olur. Mən sizlərə bu altıncı gününü yaşadığımız yeni ildə yalnız xoşbəxtlik deyil, həm də güc arzulayıram. Elə bir güc ki, keçmişdəki bütün ağrıları bir dərs kimi dəyərləndirə biləsiniz.

Qoy bu yeni il sizə sevgi və hüzur gətirsin. Həyatınızın hər günü özünüzü bir az daha dərk etdiyiniz bir gün olsun. 

İnsan özünü tapdıqda, həm həyatını, həm də ətrafını dəyişdirmək gücünə sahib olur. Siz - oxucularımın hər bir mənim üçün həyatın fərqli bir rəngisiniz və mən minnətdaram ki, bu rənglər dünyamı daha da gözəlləşdirir.

Unutmayın, xoşbəxtlik yalnız xarici dünyada deyil, ruhun dərinliklərində gizlidir. 

Yeni ildə bu xoşbəxtliyi tapmağınızı, onu əzizləyib qorumağınızı arzulayıram.

Ruhunuzda həmişə işıq və sevgi yansın! 

Səmimi hörmət və sevgi ilə!!!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)

Fariz Əhmədov,

Naxçıvan televiziyasının baş redaktoru. “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Naxçıvan təmsilçisi

Şeirlərin ən təsirli misrası, şeirlərin möhürbəndi Şuşam! Vaqifi bədbin ruhdan azad edən, nikbinləşdirən Şuşam! Varlığın varlıqları cana gətirdi! Sənin adınla dirildi bütün cansız canlar! Səndən yenidən doğuldu Vaqiflər, Bülbüllər, Nətavanlar…

Ey Vaqif, Şuşamın sənə Pənah olduğu Vaqif! Sənə məktub yazmaq səni ölümsüzləşdirməkdir əslində. Sənə tükənməyən yaşam verməkdir. Hər kəlməmin kökündə sənin nəfəsin, hər misramın zərrəsində sənin qürurun yatır. İndi sənin adınla bütövləşmiş bir şəhər var – sənə Pənah olan Şuşa! O təkcə dağların zirvəsində yerləşən bir şəhər deyil. O, poeziyanın, sənətin və ədəbiyyatın başıucalığıdır. Şuşanın dağları sanki misra-misra yazılıb. Dağlar baş alıb gedir, sənin ölümsüz ruhun kimi! Qayalar bir şeiri qoruyurmuş kimi qalxanlaşıb fəqət susur. Çünki sən danışırsan! Səs salır sənin şeirlərin, qayıdır sənin misralarının sədası! Dalğalanır bu misralarla Azərbaycan bayrağı! Sənin məqbərənin qarşında duranda zaman hökmünü itirir. Tarixlə bu gün arasında sirli bir dialoq başlayır. Şeirlərindən qafiyələr açılır atəş kimi, amma yaralamır sağaldır ədəbiyyatın yaralı qəlbini!

Mən Şuşaya, sənə ilk dəfə gəlmişəm, Vaqif. Xəyalımda sənin bir vaxtlar Saatlı məhəlləsində qurduğun məktəbin yanından keçirəm. O paslı saat yenidən qurulur. Sənin sözlərini eşidirəm, saatın əqrəb səsindən, dağların sinəsindən, küləyin zərif toxunuşundan. Mən indi mənlikdən çıxıb Şuşalaşıram. Şuşayam, Şuşa! Səsin, sözün, Zəfərin şəhəri.

Şuşa dünənin şəhəri deyil, o sabahın və əbədiyyətin şəhəridir. O, İşğal dövründə də sınmayan məğrurlaşdıqca ucalan şəhərdir. Oddan doğulan külə çevrilmək əvəzinə yenidən közərən şəhərdir. Gözləməyi, səbir etməyi seçəndir. Şuşa gözləməyi belə poetikasıyla  bacaran diyardır. O, səssiz-sədasız dayanarkən belə bizə Vaqifin, Natəvanın, Üzeyirin, Xanın səsini çatdıran qanadlarında üç rəngi daşıyan qartaldır! Sən qəlbimizdə çağlayan musiqiyə, gözlərimizdə yaşaran kəlmələrə, dodaqlarda duaya çevrildin.

Şuşa! Poeziya beşiyimiz , musiqi ocağımız indi yenidən doğulub. Bu doğuluş tək fiziki yox, həm də mənəvi bir intibahdır. Vaqif! Sənə indi məktub yazanların sayı yenidən artıb. Çünki sənin sözlərin bizə yad deyil.

Sən bir zamanlar dağıdılmış, tapdalanmış, viran qoyulmuş olsan da,  bu gün  sənə qürurla dirçələn Vaqif məqbərəsindən baxırıq. Bu məqamlarda  poeziya günləri təkcə ədəbi tədbir yox,  xalqın ruhuna oxunan dualara çevrilir. Şuşada hər kəs şeir oxuyur. Dağlar, daşlar, əsən külək, qıy vuran şahin, ucalan bayraq. Sənin məzarındakı güllər şeirlərinə mahnı yazıb öz ruhunu təzələyir, xarıbülbüllər yer dəyişib şeirlərində bitir!

Əziz Vaqif, Zəfərimiz təkcə torpağın azadlığı deyil, sənin sözünə, irsinə, ruhuna qovuşmaqdır. Şuşa təkcə ordumuzun deyil, ədəbiyyatımızı da fəth edən fatehdir. Və bu fatehin dastanlarının hər səhifəsində sənin adın yazılıdır.

Şuşa təkcə daşlardan, küçələrdən, qala divarlarından ibarət deyil. Onun hər qarışı sözlə nəfəs alır, hər baxışı bir şair misrası kimi dərin, titrək və mənalıdır. Keçmişin vərəqləri indi xatırladır bizə 80-ci illəri…

1982-ci ilin yanvarında, soyuğun sinəmizə çəkdiyi nəfəsin içində bir ilıq an vardı. Ulu Öndər Heydər Əliyev Vaqifin məqbərəsinin açılışına gəlmişdi. Lenti kəsmək istəmirdi, deyirdi bu sizin haqqınızdır. Amma oradakılar Mirzə İbrahimov, Süleyman Rüstəm və digərləri bilirdi ki, bu abidənin varlığı Heydər Əliyevin iradəsinin və mədəniyyətə sevgisinin bəhrəsi idi. O illərdə hərkəsə abidə qoymaq olardı amma Vaqifə, Natəvana, Üzeyir və Bülbülə yox.

Vaqifin abidəsinin tarixçəsi özü bir poetik sükutdur. 1936-cı ildən bəri onun heykəli ucalmaq üçün gözləyirdi. O gücünü yığıb birdən yüksələcəkdi. Amma müharibələr, siyasi qarışıqlıqlar onun yolunu kəsirdi. Elə bil taleyinə müharibə yazılmışdı. 1944-cü ildə ucalmalı idi, olmadı. 1967-ci ildə yubileyi qeyd edilməli idi, alınmadı. Vaqif daim bir addım geridə saxlanılırdı. Çünki onun adını daşıyan abidə yalnız daşdan ibarət deyildi. O milli kimliyimizin heykəli idi.

1982-ci ildə nəhayət bu sükut pozuldu. Şuşada bir Günəş doğdu. Vaqifin Günəşi. Fəqət bu günəşin də taleyi uzun olmadı. Yadellilər yenidən o abidənin ruhunu yaraladı. 2002-ci ildə Strasburqda belə, ulu öndər Heydə Əliyev Vaqifin məqbərəsinin taleyini soruşurdu, çünki bu bir abidəni yox bir millətin taleyi idi.

İllər keçdi yollar dolandı. Vaqifin gözləri yollarda qocaldı. Və nəhayət 2020-ci ilin Zəfəri ilə Şuşaya dönüş baş verdi. Şuşa qayıtdı, Vaqif qayıtdı, söz qayıtdı. İndi Vaqifin məqbərsi önündə poeziya yenidən danışır. Söz təkcə sənət deyil müqavimətdir, səbirdir, qalibiyyətin dilidir. Şuşa bu gün Vaqifin şeiri kimi yenidən doğulub.

Əziz Vaqif bu məktubu sənə 30 il susmuş bir şəhərin dilindən yazıram. Sənin bir vaxtlar Saatlı məhəlləsində qurduğun məktəbin yanında o “paslı saat” yenidən işləyərək millətin qəlbində döyünür.

2021-ci ilin avqustunda, məqbərənin qarşısında əyləşənlərin hamısının saatı sanki bir ana tənzmimlənmişdi. Hamı xoşbəxt idi. Amma bir nəfər hamıdan daha çox. Sənin məzarını və adını tapdanmış, dağıdılmış halda gördükdən sonra onu diriltmək bir ata vəsiyyətini yerini yetirmək idi onun amalı.

Bilirəm bu gün Şuşada səninlə birgə Sadıqcan da nəfəs alır. Qasım bəy Zakir öz təmsilini səsləndirir. Mir Möhsün Nəvvab öz miniatürlərində  Şuşanın musiqisini yenidən çəkir. Cabbar Qaryağdıoğlu, Seyid Şuşuiski, Xan hamısı buradadır. Sən bir zamanlar söyləmişdin ki:

Bu şəhərə ki, təşrif-i bəqalər gətiribsən,

Sən xoş gəlibsən və səfa gətiribsən

Sənin Vətənin bir vaxtlar işıqsız, qazsız zülmətdə buz kəsmişdi. Xan Şuşinski deyirdi: “Şuşada axşamlar, yanar ağ şamlar…” O illərdə yalnız şam yanırdı. Amma indi Şuşada bitməyən şamlar, sazlar, sözlər var. Ən əsası sənin sözün kimi parlayan işıqlar var.

Şuşa qalası 1750-ci ildə ucalsa da, onun ruhunu sən ucaltdın, məhəllələri sən saldın, məktəbləri açdın, fikir toxumlarını sən səpdin. 17 məhəllənin hər birində bulaqlar, məscidlər, hamamlar vardı. Bu şəhər sözlə, suyla, sədaqətlə qurulmuşdu. Bu şəhər yalnız daşdan deyil, ədəbdən və ədəbiyyatdan ibarət idi.

Əziz Vaqif! Qürurla yazıram sənə. Cıdır düzü yenə at nalının səsini eşidir, İsa bulağından sözlər içilir, Xarıbülbül başını dik tutub şeirlərinlə çoxalır. Sənin poeziya günlərin, sənə ucaldılan abidə xalqın yaddaşında əbədiləşmiş Zəfər səhifələridir. Və bu Zəfər təkcə silahla yox, sənin sözünlə də yazılıb.

Vaqif bu gün Şuşaya yenə bayraq sancılıb. Bir zamanlar 1920-ci ildə Cümhuriyyət zabiti İsrafil bəy sancmışdı o bayrağı. Bu dəfə 2020-ci ildə şəhid qardaşı 39 yaşlı Yaşar Hüseynov. Bu bayraq Vaqifin, Vətənin, sözün bayrağıdır.

Əziz Vaqif sənin poeziyan xalqın döyünən ürəyi, sənə ucalan məqbərə millətin iradəsidir. Bu gün sənin adını oxuyan hər kəs, sənin heykəlinin qarşısında əyilən hər baş əslində xalqın qalibiyyətinə səcdə edir. Şuşa Azərbaycanın qəlbidir, sən isə onun döyünən şeirisən.

Şuşa poeziyanın, qürurun, Zəfərin və sədaqətin adı, ona gələni qəflət yuxusundan oyadan səsdir!

Şuşa sənindir, bizimdir, əbədidir!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Hədəf Şirkətlər Qrupunun qurucu direktoru, Turan Balabilgə Akademiyasının prezidenti,dosent Şəmil Sadiqin olduqca maraqlı bir mövzuda araşdırmasını təqdim edir. Türk dünyasınını gələcək ümumi təhsil modeli – günümüzün prioritetlərindən biridir və ən çox müzakirə edilən mövzulardandır.

Qloballaşma dövründə təhsilin artıq təkcə məktəb və universitet divarları ilə məhdudlaşan bir sahə olmadığını hamımız yaxşı bilirik. Bu gün təhsil sistemləri dövlətlərin iqtisadi, mədəni və ideoloji təsir alətlərindən birinə çevrilib. Bir çox ölkələr yaratdıqları təhsil modellərini sistemləşdirir, brendləşdirir və bu modelləri dünya miqyasında yaymaqla həm maddi, həm də strateji qazanc əldə edirlər. Düzdür, bunu özəl sektorun əli ilə təqdim edir, birmənalı şəkildə bilirik ki, bu cür layihələrə birbaşa dövlətlər özləri dəstək olur.

Bizim də bu yazının yazının məqsədi mövcud qlobal təhsil modellərinə qısa nəzər salmaq, Türkiyənin bu sahədəki mövqeyini dəyərləndirmək və Türk dünyası üçün real, tətbiq edilə bilən “Türk Bölməsi” adlı təhsil modelinin niyə zəruri olduğunu ictimai müzakirəyə çıxarmaqdır.

Bu gün Cambridge, International Baccalaureate (IB), Pearson, Advanced Placement (AP) kimi sistemlər sadəcə tədris proqramı deyil, qlobal təhsil markalarıdır. Bu modellərin ortaq aşağıdakılardır:

•Mərkəzləşdirilmiş və standartlaşdırılmış kurikulum

•Beynəlxalq səviyyədə tanınan imtahan və qiymətləndirmə sistemi

•Akreditasiya və lisenziya əsasında davamlı maliyyə mexanizmi

•Dil və mədəniyyət üzərindən təsir gücü

Sözsüz ki, Bu sistemlər vasitəsilə təkcə bilik ötürülmür, eyni zamanda müəyyən bir dil (əsasən ingilis dili), dəyərlər sistemi və dünyagörüşü təqdim edilir. Başqa sözlə, təhsil burada “yumşaq güc”ün ən təsirli alətlərindən birinə çevrilir. Heç təsacüfi deyil ki, bütün ölkələr öz mədəniyyətini, dilini təbliğ etməyə xüsusi büdcə ayırır, bunun üzərində diaspor fəaliyyəti qururlar.

Məktəblər və valideynlərin bu təhsil sistemlərinə marağının da mərkəzində duran xüsusi səbəblər var.  Bəzən elə düşünülür ki, bu cür bahalı təhsil sistemlərinə yönələnlər üçün təkcə keyfiyyət anlayışıdır. Daha profesional yanaşsaq, görərik ki, sadəcə keyifiyyət əsas deyil. Yeni qurulan məktəblər üçün:

-Kurikulum və imtahan hazırlamaq yükünü aradan qaldırır

-Hazır və beynəlxalq səviyyədə tanınan model təqdim edir

-Prestij və rəqabət üstünlüyü yaradır

Valideynlər isə əsasən bu səbəblərə görə seçim edirlər:

-Uşağın ingilis dilini yüksək səviyyədə öyrənməsi

-Xarici universitetlərə qəbul şansının artması

-Qlobal təhsil mühitinə inteqrasiya

 -Gələcəkdə daha yaxşı iş imkanı əldə etmək

Nəticədə təhsil seçimi getdikcə daha çox rasional və strateji qərara çevrilir.

Bütün bunlara diqqət yetirəndə təbii olaraq içimdə bir sual yaranır, axı  Niyə hələ də Türk Təhsil Konsepti yoxdur, niyə hələ də türk ölkələrində ortaq kurikulumu olan bir sistem qurulmayıb? Niyə Türkiyə hələ də beynəlxalq səviyyədə tanınan, akreditasiyalı bir Türk təhsil modeli təqdim etmir?

Sözsüz ki, mən bu yazım bu sahəyə diqqət çəkməkdir. Gəlin bir türk təhsil modeli yaradaq, deyib, sabah da bunu elan etmək mümkün deyil. Amma indiyə qədər bu düşünülməli və tətbiq edilməli idi deyə düşünürəm. Könül istər ki, bu model Türk Akademiyası tərəfindən bütün türk dövlətlərinin birgə çalışması ilə ərsəyə gəlib, hamısında tətbiq edilərdi. Lakin Bu günün prizmasında baxanda isə ən yaxın görünən Türkiyə Cümhuriyyətinin bu sahədə atmalı olduğu addımdır. Çünki prosesin təşkili daha asan, daha tez başa gələndir. Çünki, türkiyə köklü universitet ənənəsinə, güclü akademik potensiala, Ortak dil, tarix və mədəniyyətə malik geniş Türk dünyasına, Yüksək mədəni cazibə gücünə malikdir. Həmçinin etiraf edək ki, Türkiyə həm siyasi, həm iqtisadi baxımdan bu işi öhdəsinə götürə biləcək ən güçlü türk ölkəsidir və bu gün Azərbaycan, Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan, Türkmənistan, eləcə də İranda yaşayan azərbaycanlılar arasında Türkiyəyə güclü təhsil marağı var. Hər il on minlərlə gənc Türkiyədə oxumaq üçün universitetlərə müraciət edir. Türkiyə bu coğrafiyada akademik mərkəz kimi qəbul olununan qardaş ölkədir. Bu isə təkcə tələbə axını deyil, təhsil modeli ixracı üçün də böyük potensial deməkdir.

Bildiyimiz kimi Sovetlərdən ayrılan türk ölkələrində Rus bölməsi adlı bir ifadə var. Bu gün isə bu bölmənin nüfuzunun xeyli  zəifləməsi və yaranan boşluq da bizə imkan veriri ki, Türk Təhsil Modeli adlı bölməni yaradaq. Bunu şərtləndirən bir neçə vacib məqam var:

-Türk dövlətlərinin bu gün tarixdə heç vaxt olmadığı qədər yaxınlığı

-Rusiyanın regional təsirinin azalması

-Yeni nəslin rus dilinə marağının zəifləməsi

-Türkçə və ingilis dilinin yüksəlişi

-Türkiyə Türkcəsində elmi ədəbiyyatın yetərincə çoxluğu və tərcümənin zəngin olması

Nəticədə təhsil sahəsində ciddi bir boşluq yaranıb. Bu boşluq ya düzgün doldurulacaq, ya da başqa güclər tərəfindən tutulacaq.

Bəlkə də, indi kimsə deyəcək ki, hazırda Türkiyənin bir çox ölkələrdə dövlət və özəl məktəbləri var. Qeyd etməliyəm ki, mövcud Türk məktəbləri yetərli deyil.

Türkiyənin dəstəyi ilə fəaliyyət göstərən Maarif (özəl fomatda) məktəbləri və bəzi dövlət və özəl Türk məktəbləri əhəmiyyətlidir. Amma reallıq budur ki, bu məktəblər: Say baxımından azdır, Ümumi təhsil sistemini dəyişəcək miqyasda deyil, konkret bir modellə fəaliyyət göstərmir. Mənim təklifim isə bunu daha genişmiqyaslı və  qlobal təsir yaratmaq üçün tək-tük məktəblər yox, model, proqram və akreditasiya sisteminin olmasıdır. Niyə hansısa bölgəmizdə bir məktəb bu konseptdən istifadə edə bilməsin, niyə hansısa başqa bir ölkə məhz Türk Təhsil Konsepti ilə təhsil verməyi seçə bilməsin? Məsələn, mən bir özəl məktəb sahibiyəm, istərdim ki, rus bölməsi əvəzinə türk bölməsi açım, amma burada çoxlu açıq suallar var, ən vacibi isə sonda məzun hansı diplomu alacaq?

 Təklif etdiymiz “Türk Bölümü” və  ya “Türk Təhsil Konsepti” aşağıdakı əsaslara söykənə bilər:

-Ortaq Türk dəyərləri sisteminə əsaslanan təhsil

-Türkiyə mərkəzli vahid və standart kurikulum

-Türk dili əsaslı, eyni zamanda çoxdilli (Türkcə–İngiliscə) təhsil

-Ortak Türk tarixi, ədəbiyyatı və mədəniyyəti

-Beynəlxalq standartlara uyğun qiymətləndirmə

-Türkiyə tərəfindən verilən akreditasiyalı diplom

Bu proqram istənilən ölkədəki dövlət və özəl məktəblər üçün müraciət əsasında açıq olmalıdır.

Bu modelin cazibəsini artıracaq əsas amil isə “Türk Bölümü” məzunlarına Türkiyə universitetlərində: Xüsusi kontenjanlar, Təqaüdlər, Qəbul və keçid üstünlüklərinin olmasıdır.

Bu gün təhsil sadəcə dərs prosesi deyil. Təhsil - dil, mədəniyyət, iqtisadiyyat və geosiyasətin kəsişdiyi strateji sahədir. Əminəm ki, Türkiyə öz tarixi, mədəni və intellektual potensialı ilə Türk dünyası üçün ortaq, güclü və rəqabətədavamlı təhsil modeli yarada bilər. Əgər buna nail olub, tətbiq edilərsə, məhz qardaş Türkiyənin, təhsil diplomatiyasını gücləndirər, Türk dünyasında ortaq akademik zəmin yaradar, Birlik ideyasını söz səviyyəsindən institusional səviyyəyə qaldırar.

Bu artıq bir arzu deyil, zamanı çatmış strateji zərurətdir.

Mənsə 30 illik təhsil təcrübəmlə bu prosesin istənilən yerində könüllü olaraq dəstək verməyə cani-könüldən hazıram.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Mənim üçün illərin qovuşuğu vaxtın özünü ifşa etdiyi andır. Biz hər dəfə bu gecəyə elə məna yükləyirik ki, sanki bir ilin bitməsi ilə həyat da dayanacaq, hər şey sıfırlanacaq, taleyimiz başqa cür axmağa başlayacaq. Halbuki dəyişən yalnız təqvimdəki rəqəmdir.

Keçmiş olduğu yerdə qalır, yaşananlar silinmir, yarımçıq qalanlar da öz ağırlığını itirmir. Sadəcə biz bir gecəlik buna inanmaq istəyirik.

Bununla belə, bu inanma halı təsadüfi deyil. İllərin qovuşuğu insanı istər-istəməz özü ilə üz-üzə qoyur. Günlərin axarında qaçdığımız suallar bu gecə qapını döyür. Kim nə itirdi, kim nədən vaz keçdi, hansı yolda susduq, hansı anda geri çəkildik? Bu gecə insan özünü mühakimə edir. Burada kənardan baxan yoxdur. Hakim də özümüzük, ittiham da, müdafiə də.

Bu anın qəribə tərəfi onun ikili hisslər doğurmasıdır. Bir tərəfdən nostalji gəlir, ardınca kədər və gecikmiş peşmanlıqlar. İnsan geriyə baxıb görür ki, neçə arzu yarımçıq qalıb, neçə söz vaxtında deyilməyib, neçə hiss qorunmaq üçün içə basdırılıb. Digər tərəfdən isə ümid var. Səbəbsiz, izahsız, bəzən hətta əsassız bir ümid. Elə bil yeni ilin adı belə insana yaşamaq üçün bəhanə verir.

İllərin qovuşuğu yaddaşla da qəribə oyun oynayır. Bu gecə insan hər şeyi xatırlamır, yalnız seçdiklərini xatırlayır. Kiçik anlar böyüyür, böyük hadisələr arxa plana çəkilir. Elə bu anda başa düşürsən ki, həyatı formalaşdıran vaxt deyil, yaddaşdır. Vaxt keçir, amma yaddaşımız qərar verir.

Mən bu gecəni nə keçmişə, nə də gələcəyə aid edirəm. Bu, iki zamanın arasında qalan doldurula bilməyən bir boşluqdur. İnsan burada heç bir yerə tam məxsus deyil. Bu asılı qalma hissi insanı həm narahat edir, həm də ona azadlıq verir. Çünki hələ heç nə bağlanmayıb, heç nə yekunlaşmayıb. Hər şey açıq qalır.

Bəlkə də illərin qovuşuğunun əsas dərsi budur: dəyişən vaxt deyil, dəyişən insanın özüdür. Bu dəyişikənlik səssiz olur, gözə görünmür, amma geri dönüşü olmur. Təqvimlər sadəcə bəhanədir. İllərin qovuşuğu isə o nadir anlardandır ki, insan bir anlıq dayanır və içində baş verənləri hiss edir. Sonra isə yenə yoluna davam edir. Elə bil heç nə olmamış kimi, amma əslində mən əvvəlki mən olmuram...

Könül sarayımın dirəyi sındı,

Vurduqca yorulan ürəyi sındı.

Bəxtimin ən şirin diləyi sındı,

Məni məndən alıb apardı illər.

Arzular qurudu göl kənarında,

Boğuldu duyğular ilk baharında.

Yandım öz ömrümün intizarında,

Məni məndən alıb apardı illər.

Gözümə bir mələk xəyalı gəldi,

Gəldi də ammaki aralı gəldi.

Bir ceyran o dağdan yaralı gəldi,

Məni məndən alıb apardı illər.

Hərə bir ümidin itirdi getdi,

Ölüm öz qonağın götürdü getdi.

Şair misrasını bitirdi getdi,

Məni məndən alıb apardı illər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

31 dekabr gecəsi zaman sanki bir anlıq dayanır. Saatın əqrəbləri tələsmir, illər susur, insan isə öz içinə boylanır. Bu gecə adi bir ilin sonu deyil — yaddaşın, kimliyin və ümidin eyni masada əyləşdiyi müqəddəs bir axşamdır. Azərbaycan üçün isə bu tarix daha dərin, daha köklü və daha mənalıdır. 31 dekabr — Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəylik Günüdür.

Bu gün dünyanın dörd bir yanında yaşayan azərbaycanlıların ürəyi eyni ritmlə döyünür. Müxtəlif dillərdə danışılan küçələrdə, fərqli iqlimlərdə, ayrı-ayrı talelərdə eyni ad yaşayır: azərbaycanlı. Bu ad təkcə pasportda yazılan söz deyil, yaddaşda daşıdığımız tarixdir, qürurdur, bəzən də həsrətdir.

Həmrəylik — səs-küylü şüar deyil. O, uzaqda olsa da Vətəni düşünməkdir. O, ana dilində dua etməkdir, bayram süfrəsində milli yeməklərin qoxusunu qorumaqdır, övladına haradan gəldiyini anlatmaqdır. Həmrəylik bəzən səssiz olur, amma həmişə güclüdür.

31 dekabr bu baxımdan bir güzgüdür. Hər bir azərbaycanlı bu güzgüdə özünü deyil, bütöv bir xalqı görür. Keçmişin ağrıları, qələbələrin sevinci, itkilərin sükutu bu gündə birləşir. Tarix bizi müxtəlif yollarla aparsa da, eyni kökdə saxlayır.

Bu günün Yeni illə eyni tarixə düşməsi isə dərin bir rəmzdir. Sanki zaman özü deyir: gələcəyə yalnız birliklə keçmək olar. Yeni il təkcə təzə təqvim deyil, yeni niyyətdir. Köhnə inciklikləri geridə qoymaq, parçalanmanı unutmaq, “mən”dən “biz”ə doğru addımlamaq fürsətidir.

31 dekabr axşamı işıqlar yanır, pəncərələrdən ümid süzülür. Süfrələrdə bolluq, sözlərdə arzu, baxışlarda isə səssiz bir dua var: gələn il daha ədalətli, daha sakit, daha insani olsun. Bu dualar Bakıda da eynidir, Berlində də, İstanbuldakı azərbaycanlının qəlbində də, uzaq qitələrdə yaşayan soydaşımızın içində də.

Zaman dəyişir, illər ötür. Amma dəyişməyən bir şey var — birlik ehtiyacı. Milləti millət edən məhz bu ehtiyacdır. Həmrəylik ruhu yaşadıqca, məsafələr əriyir, sərhədlər mənasını itirir. Çünki xalqı birləşdirən xəritə yox, yaddaşdır.

31 dekabr bizə bir daha xatırladır: biz yalnız bir gün deyil, hər gün bir olmalıyıq. Yalnız bayramlarda deyil, dar gündə də çiyin-çiyinə durmalıyıq. Yeni il isə bu niyyətin ilk səhifəsidir.

Bu gecə köhnə ilin qapısı sakitcə bağlanır. Yeni il isə qapını ümidlə döyür. Əgər qapını həmrəyliklə açsaq, içəri işıq girəcək. Çünki birlik varsa — yol var. Ümid varsa — sabah var.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və İncəsənət”

Hər il olduğu kimi, bu il də Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu üçün əlamətdar hadisələri gerçəkləşdirməklə yadda qaldı. Fond türk dünyasının tarixi, mədəni və ədəbi irsinin qorunması və beynəlxalq miqyasda tanıdılması istiqamətində sistemli fəaliyyətini davam etdirməkdədir.

Son iki il ərzində Fond bu missiya çərçivəsində təxminən 50 kitab, onlarla beynəlxalq tədbir, sərgi və konfrans reallaşdırıb.

Fond tərəfindən təsis edilən beş yeni kitab seriyası – “Türk Dünyasının Görkəmli Şəxsiyyətləri”, “Ədəbi İncilər”, “Elmi İncilər”, “Tarixi İncilər” və “Diplomatik İncilər” – türk dünyasının intellektual və mədəni xəzinəsini vahid konsepsiyada təqdim edir. Bu seriyalar çərçivəsində Heydər Əliyev, Məhəmməd Füzuli, Mir Cəlal, Mahmud Kaşğari, Abay Kunanbayev, Bəxtiyar Vahabzadə və digər klassiklərin irsi müxtəlif dillərdə nəşr olunaraq beynəlxalq oxucuya təqdim edilib.

Xüsusilə “Divanü lüğat-it-türk”ün 950 illiyi, Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyi, Füzulinin 530, Bəxtiyar Vahabzadənin 100 illik yubileyləri Fondun fəaliyyətində mühüm ideoloji və elmi xətt təşkil edir. Bu yubileylər UNESCO və digər beynəlxalq qurumlarla əməkdaşlıq çərçivəsində yüksək səviyyədə qeyd olunub.

Fondun ən irimiqyaslı təşəbbüslərindən biri olan “Türk Folklor İrsi” çoxcildliyi dünya elmi praktikasında ilk dəfə türk xalqlarının şifahi irsini vahid akademik korpusda birləşdirir. Üç il ərzində 21 cildin çapı planlaşdırılan bu layihə türk dünyasının dastan, mif və əfsanələrini həm çap, həm də rəqəmsal formatda gələcək nəsillərə ötürməyi hədəfləyir.

Bununla yanaşı, “Türk Dünyasının Mədəni Kodu” adlı ilk çoxdilli Kataloq türk xalqlarının maddi və qeyri-maddi irs nümunələrini populyar-elmi dildə təqdim edərək geniş auditoriya üçün əlçatan edir.

Fond mədəni diplomatiyanı yalnız nəşrlərlə deyil, media və vizual layihələr vasitəsilə də gücləndirir. TurkDiscovery platformasında hazırlanan “Əbədiyyətin nişanələri, Türk dünyası rəmzlərdə” sənədli seriyası petroqliflərdən runik yazılara qədər türk irsinin arxaik kodlarını vizual yaddaşa çevirir.

UNESCO strukturları, ICHCAP, AMEA, TÜRKSOY və üzv dövlətlərin mədəniyyət qurumları ilə qurulan əməkdaşlıqlar Fondun fəaliyyətini qlobal miqyasda möhkəmləndirir. Seulda imzalanmış Anlaşma Memorandumu türk dünyasının qeyri-maddi irsinin Asiya–Sakit okean regionunda tanıdılmasına yeni imkanlar açır.

Nəticə etibarilə, Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu son iki ildə yalnız kitab nəşr edən qurum deyil, ortaq türk yaddaşını sistemləşdirən, onu beynəlxalq elmi və mədəni diskursa daxil edən strateji mərkəz kimi çıxış edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)