”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının ələbə yaradıcılığı rubrikasında bu gün sizlərə Ağdam Dövlət Sosial-İqtisadi Kollecinin 3-cü kurs tələbəsi Ayşən Anar qızı Cəfərovanın“Keçmiş, gələcək və bugünün sevgisi” adlı essesi təqdim edilir.

Bəşəriyyət boyunca sevgi haqqında milyonlarla əfsanə, rəvayət və söz nəsildən-nəsilə ötürülmüşdür. Onlardan ən məşhurlarından bir neçəsini xatırlayaq.

El arasında deyilən “qismət” — insanın istəsə belə dəyişə bilmədiyi, zamanı yetişəndə qarşısına çıxan payıdır. Bu, sadəcə nəsib deyil; öz vaxtı, məkanı və insanı ilə birlikdə gələn bir yazıdır. Əgər bir şey sənə aid deyilsə, nə qədər yaxın olsa belə, yanında qalmaz. Amma sənə yazılan geciksə də, yolunu itirməz — bir gün mütləq gəlib səni tapar.

Qırmızı ip nəzəriyyəsinə görə taleyində bir-birinə aid olan iki insan görünməz qırmızı bir iplə bağlanır. Bu ip dolaşa, uzana, hətta düyünlənə bilər, amma heç vaxt qırılmaz. Yollar ayrı düşsə də, zaman araya məsafə salsa da, o insanlar bir şəkildə yenə bir-birinə toxunar — ya real həyatda, ya da xatirələrin səssizliyində.

Platonun “Şölen” (Symposium) əsərində Aristofanın dilindən maraqlı bir əfsanə nəql olunur.

Rəvayətə görə, insanlar əvvəllər indiki kimi deyildi. Tanrı Zevs onları dörd əlli, dörd ayaqlı və iki üzlü yaratmışdı. Bir bədəndə iki insan var idi — güclü, bütöv və tək deyildilər. Bu varlıqlar o qədər qüvvətli və özlərinə arxayın idilər ki, bir gün tanrılara qarşı çıxmağa cəsarət etdilər. Bu isə Zevsin xoşuna gəlmədi. Lakin o, insanları tamamilə məhv etmədi. Çünki insanlara ehtiyacı vardı — ibadət üçün, tanrıların qüdrətini hiss etdirmək üçün. Bunun əvəzinə onları cəzalandırdı: insanları iki yerə böldü.

Hər insan yarımçıq qaldı. Dörd əl iki əllə əvəz olundu, iki üz tək bir üzə çevrildi. Və o gündən sonra… sevgi başladı.

İnsanlar ayrıldıqları andan etibarən öz itirdikləri yarını axtarmağa başladılar — küçələrdə, zamanın içində, başqa insanların baxışlarında.

Sevgi, əslində, itirdiyin yarını tanımaq hissidir. Bəzən bir insanla cəmi bir saat keçirərsən və sanki onu illərdir tanıyırsanmış kimi hiss edərsən. O qəribə yaxınlıq, o izahsız doğmalıq… bəlkə də elə oradan gəlir.

Antik fəlsəfədə sevginin üç mərhələdən ibarət olduğu düşünülürdü.

Qədim yunan düşüncəsinə görə sevgi belə bölünürdü:

1.     Eros — ehtiras və fiziki cazibə,

2.     Philia — dostluq və qarşılıqlı anlayış,

3.     Agape — fədakarlıq və şərtsiz sevgi.

İnanca görə yalnız Erosla başlayan sevgi uzunömürlü olmur; ehtiras zamanla sönə bilər. Sevgi Philia mərhələsinə keçməzsə, yəni dostluq və anlayışla möhkəmlənməzsə, zəifləyər. Agape səviyyəsinə çatmayan sevgi isə yarımçıq qalar — çünki şərtsiz qəbul və fədakarlıq olmadan bağlar dərinləşmir.

İndi isə günümüzün sevgi anlayışına nəzər salaq.

Bir ürək ağrısıdır sənin adın. Mənə yaşadığımı xatırladan. Ya da öldüyümü pıçıldayan.

İnsan neçə dəfə aşiq ola bilər? Ürək neçə dəfə qırıla bilər? Məgər bu ürək şüşə stəkandır ki, hər dəfə qırılıb minlərlə parçaya ayrılsın? Və qırıldıqdan sonra yerinə yenisi alınmasın?

Psixoloqlara görə insan ömrü boyu təxminən üç dəfə aşiq olur.

Birinci sevgi, saf və idealistdir.

Daha çox xəyallara, “əbədi olacaq” düşüncəsinə söykənir. Bu mərhələdə biz çox zaman qarşı tərəfi deyil, sevmək hissinin özünü sevirik. İlk sevgi adətən bir az uşaqcasına olur — saf, inamlı və bəzən də düşüncəsiz. Çox vaxt keçicidir. Zaman keçdikcə xoş bir xatirəyə çevrilir; üzə gülümsəmə gətirən, amma ürəyi artıq incitməyən bir xatirəyə.

Lakin bəzən - nadir hallarda - ilk sevgi ilə son sevgi eyni insanda cəmlənə bilər.

İkinci sevgi, sarsıdıcı və dərs verən sevgidir.

Qırılmalar, xəyanət, itirmə qorxusu, özündən qurban vermək bu mərhələdə baş verir. İnsan burada böyüyür. Ən dərin izlər də çox zaman məhz bu sevgidən qalır. Bəzən nə qədər getmək istəsən də, gedə bilməzsən. Öz mövqeyindən geri çəkilər, “heç vaxt etmərəm” dediyin şeyləri belə edərsən. Birinci sevgidən fərqli olaraq, burada hər şey daha ciddi görünür. Bu artıq uşaqcasına bir sevgi sayılmaz.

İtirmə qorxusunun səni necə yorduğunun fərqinə belə varmazsan. Qarşı tərəfin laqeydliyi səni incitsə də, bunu görməzliyə vurarsan. Onun səni tərk edəcəyindən qorxduğun üçün araya məsafə qoymaz, özünə inciməyə belə haqq tanımazsan. Amma qarşı tərəf səni itirməkdən zərrə qədər qorxmaz. Çünki nə qədər getsələr də, bir gün geri döndüklərində sizi eyni yerdə tapacaqlarına əmindirlər.

Əslində o güvəni qarşı tərəfə verən də yenə siz olursunuz. Bütün inciklikləri unudar, görməzliyə vurarsınız. Amma o, ən xırda məsələni belə böyüdüb ayrılıq səbəbinə çevirər. Siz isə yenə yola verərsiniz. Təki münasibət bitməsin, təki ayrılıq olmasın.

“Axı ayrılsaq, onsuz necə yaşayaram?” sualı burada başlayır.

Və insanın özündən qurban verməsi də məhz bu nöqtədə başlayır.

Sözsüz ki, sizi xoşbəxt etdiyi anlar da olar. Lakin incitdiyi anlar çox vaxt daha ağır gələr.

Bəzən qarşı tərəfi dinləyərsiniz. O qədər çox dinləyərsiniz ki, bir müddət sonra fərq edərsiniz: siz heç bir kəlmə belə deməmisiniz. Münasibətdə həmişə dinləyən, anlayan, önəm verən tərəf siz olmusunuz. Amma bir dəfə belə sizin hissləriniz eyni diqqətlə qarşılanmayıb.

Və insanın özündən qurban verməsinin başqa bir forması da məhz budur — susaraq tükənmək.

Bəzən qarşınıza çıxan insan yaralı olar. Siz onun yarasını sarmaq istəyər, ona ən gözəl duyğuları yaşatmaq üçün özünüz və keçmişinizlə savaşarsınız. Bunun boşa zaman itkisi olduğunu çox gec öyrənərsiniz. Bəs bu nə vaxt yaşanar?

Birini gözləyərsən, amma o zaman dilimində əslində heç kimi istəməzsən.

Sən bütün ömrüm boyu gözlədiyim, amma həyatımın ən gözlənilməz anında qarşıma çıxan birisən.

Bir qəlb neçə dəfə eyni yerdən qırıla bilər? Qırıqlar sağaldıqca necə olur ki, yenidən qanayır?

Ruhumuzu ipi qopuq sarğılarla sarımışam. Sarğılar köhnədir, sarğılar kirlidir. Qan ləkələrini üzərindən heç cür silə bilmirəm.

Qanadığın qədər qanadar, sara bildiyin qədər sağalarsan deyirlər. Sən yaralı birini sardıqca, o sənin qabıq qoymuş bütün yaralarını yenidən qanadar. İslanmış bir yara bandı artıq əvvəlki kimi tutmaz; sızlayan yer hər dəfə bir az daha dərin qanayar.

İkinci sevgi insana dəyərsiz olduğunu hiss etdirir. Qarşı tərəfin hərəkətləri, düşüncə tərzi səni incidir. Niyə belə birini sevdiyini bilmirsən, amma yenə də sevirsən. Bəzən sevgi yalnız hislərlə bağlıdır.

Nə qədər kitab oxusanda da, ona olan sevginin bir səbəbini, iki cümləylə belə izah edə bilməzsən. Çünki bəzi sevgilər nədənsiz olur.

Səbəbsiz.

“Səni səbəbsiz sevirəm.”

Bu sənə bəs etmirmi?

Bəlirsizlik dəyərsizlikdir, incitdiyini hiss etdiyin ilk an çıxıb getməlisən yoxsa gözlərini açdığında ovuclarında qəlbinin qırıq parçalarını görərsən.

İkinci sevgi insanı böyüdür. Artıq əvvəlki kimi kimsəyə qarşı tam açıq ola bilməz. Yeni biri həyatına girdikdə isə ona yalnız sərt və qalın divarlarını göstərər. O divarları aşmasına icazə verməz.

İkinci sevgidə bir tərəf həmişə doğru insan olmağa çalışarkən, digər tərəf artıq yanlış insan olur. Və bu yanlış insanlar, həyatlarındakı bəlkə də tək doğru olan insanı qorxularına görə ömürlük itirirlər.

Sevgi işlərində qürura yer yoxdur.

Sevirsənsə, hər şeyi edərsən.

Sevirsənsə, bəhanələrə sığınmazsan.

-         Səni incitmək istəməzdim.

-         Təşəkkürlər, çoxdan incitdin.

Bəzən bu sevgilərdə ayrılıq daha üstün gəlir. Amma illər sonra da olsa, əgər həqiqətən bir-birlərinin nəsibində varsa, yenidən qarşılaşar və yenidən başlayarlar.

İkinci sevgi bəzən insanın üçüncü sevgisi ilə eyni ola bilər. Amma bu, yalnız bəzən baş verir.

“Sənə bir şans daha verirəm. Amma bu səfər… nə olar, qəlbimi qırma.”

Üçüncü sevgi, gözləmədiyimiz anda gələn, sakit və real sevgidir.

Nə mükəmməldir, nə də nağıl kimi. Amma tamamilə doğrudur. İnsan bu sevgidə özünü sübut etməyə çalışmır; sadəcə özü olur. Bu sevgi bəzən gec gəlir, amma mütləq sizi tapar.

Burada heç bir qısıtlama, heç bir oyun yoxdur - yalnız səmimiyyət və qarşılıqlı hörmət vardır. Birlikdə addım atar, bərabər bir gələcək qurarsınız. Heç kim digərinin kölgəsində qalmır. Xəyallarınızı gerçəkləşdirmək üçün qarşı tərəfi əzib keçməyə ehtiyac yoxdur. Çünki o, qarşınızda deyil, yanınızda duracaq.

Ən əsası, heç vaxt sizə yanlış bir seçim kimi görünməyəcək. Qəlbiniz qırılmayacaq. O qopmuş, köhnə sarğılara da artıq ehtiyacınız qalmayacaq. Çünki, yaralarınızı gizlətməyə çalışmayacaqsınız. Dinləməyi bacardığınız və sizi həqiqətən dinləyən bir insan olacaq yanınızda.

Doğru insan həyatınız tam qaydasındaykən gəlib onu alt-üst edən deyil, ən pis dönəminizdə gəlib sizə yaxşı gələn insandır.

Bir gün digər yarınız gəlib sizi tapacaq.

O zaman qırmızı ip nəzəriyyəsi, yunan əfsanələri, qismət və sanki imkansız görünən hər şeyin necə də real olduğunu görəcəksiniz.

Işığınızı söndürəcək biri ilə yox, daha da parlayacağınız birinin sizi tapması diləyi ilə.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.02.2026)

Elman Eldaroğlu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 Cəsarət gözəl xüsusiyyətdir, kimdə varsa ağrı-acısını yaşasa da, cəmiyyətdə alnıaçıq-üzüağ olub. Nəzərə çarpıb, ehtiram qazanıb. Amma cəsarətin də növləri var- dəlisov və ağıllı. Dəlisov cəsarətin bədəli həmişə ağır olub, həyatı məşəqqətə çevirib. Ağıllı cəsarət isə ictimai-siyasi quruluşdan asılı olmayaraq birmənalı qarşılanıb, səmimi qəbul olunub...

13 fevral Beynəlxalq Radio Günüdür. Nədənsə hər dəfə təqvimin bu günündə ilk yadıma düşən Əməkdar jurnalist, Prezidentin fərdi təqaüdçüsü, professor Qulu Məhərrəmli olur. Doğrudur, onun bir jurnalist kimi əmək fəaliyyətinin radio ilə heç bir əlaqəsi yoxdur, amma bir alim kimi Azərbaycan radiosuna həsr etdiyi fundamental əsərlərin, araşdırma yazılarının dəyəri çox böyükdür. “Radiodramaturgiya dili”, “Radio dalğalarında”, “Radioteatr dəvət edir”, “Radio verilişlərinin dili və üslubu”, “Danışır Təbriz” əsərləri, eləcə də “Radio dərsləri. Tarix, nəzəriyyə, təcrübə”, “Radio jurnalistikası: təməl biliklər” və s. dərslikləri Qulu Məhərrəmlinin bu sahədə misilsiz xidmətinin nəticəsidir...

Heç bir partiyanı təmsil etmir, siyasi oyunlardan, hakimiyyət hərisliyindən çox uzaqdır. Fəqət, siyasi düşüncəsindən, ictimai mövqeyindən asılı olmayaraq, onu hamı bir şəxsiyyət, qorxmaz bir ziyalı, xalq adamı kimi qəbul edir. Əlbəttə ki, onu bu zirvəyə qaldıran xidmətlətləri ilə yanaşı AĞILLI CƏSARƏTİdir...

Bəli, 13 fevral Beynəlxalq Radio Günüdür. Azərbaycan radiosu deyiləndə ilk yadıma düşən Qulu Məhərrəmli başda olmaqla bütün keçmiş və indiki radio işçilərini bu münasibətlə təbrik edir, möhkəm cansağlığı, işlərində uğurlar arzulayıram...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.02.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair Təbrizdə yaşayan Məhəmməd Çalğındır

Məhəmməd Çalğın

Təbriz

QARABAĞ

Ey Füzuli...
Sənin qara gözlərin
Qışın ağ gözlərinin altında su kimi əsir.

Sənin xurmalı yanaqların...
Şirinliyindən
Adamın dodaqların kəsir.

Sənin zeytun gözlərin...
Gözlərin yeridikcə
Adam müsəlmanlaşır.

Ey Füzuli...
Ağrılarını unut
Əllərimdən tut
Gözlərindən o qədər içmişəm, aşıram
Sənin gözlərinə and olsun Füzuli
Səni məndən uzaqladanlardan, uzaqlaşıram
Dünyanın güzgülərinin önündəsən haala
Səni göstərə bilməyən aynaların adı şüşədir
Səni göstərə bilməyən gündüzlərin adı gecədir
Səni səbt edə bilməyən tarix nağıldır
Və səni oxuya bilməyən şair, heç şair deyil.

Ey Füzuli...
Ayağa dur
Taqçalarının tozunu al
O çörək qabındakı cəhlənmiş çörəklərini boşalt
O küzədəki boyat suyu dişarı süz
Hələ, divardan sallanan Sayatın saralmış şəklinə baxarsanmı?
Ooooooy!!
Anan ölsün Sayat
Su boyat, çörək boyat
Gərəkdir rəngin saralsın.

Ey Füzuli...
Ayağa dur
Əl-üzündə yağış təsviri qur
Küçələrinə xalça uzalt!
Alışdır tiribonlarını
Həmən bir şeir gecəsi qur
Təbrizdən Çalğın gəlmiş
Və Bağdaddan...
Buyursun Füzuli həzrətləri.

"Bu rövşəndir təbiətdə dan ulduzsuz pegah olmaz.
Rüxi-zibayin ey dilbər nigahilən təbah olmaz.
Əgər məşuqələr içrə sədaqətlən vüqar olsa,
Bütün sərgəştələr içrə bu qədri nalə-ah olmaz.
Mərizi-eşqəm ey dilbər təbibi-dərdi-mən sənsən
Təbib dərdə əlac eylər uzaqdan ki, nigah olmaz.
Dodağından tərəhhüm qıl mənə bir qönçə lütf eylə,
İlahi bargahında o qünçeylən günah olmaz.
Mənə bir busə borcun var dedin gəl al Qarabağda,
Bu gün nəqd eylə ey dilbər sabah olmaz, sabah olmaz.
Füzuli xainidanından qalan şahzadə Çalğındır
Nasıl şahzadədir Çalğın başında heç sipah olmaz."

Ey Şuşa...
Ey dünyanın ən dəlisov gəlini
Ey yer-körəsinin sevgiyə hamilə olan noqtəsi
Gecələr qoynunda yazdığımız şeirləri, sinəndəki təpələrdə gizlətdik
Gündüzlər səsində yazdığımız romanları, göbəyindəki qayalıqlarda.

Ey Şuşa...
Ey xanın ərköyün qızı
Gözlərindəki yaşıl muncuqlarını mənə verərsənmi?
Yanaqlarındakı qızıl almalarını necə?
Dodaqlarını aç, şərqin havası təmizlənsin
Saçlarındakı bəyaz qartallarını uçurt
Göylər darıxır boşluqdan.

Ey Şuşa...
Qollarını boynuma sal - yalqızam
Saçlarını çiynimə sər - darıxıram
Əllərimi bağrına bas- üşüyürəm
Oooooy! Bilmədim
Bağışla Şuşa.
Yaralarına əlim dəydi
"Anan ölsün Şuşa
Nə dırmaşıbsan daşa
Bacın qurban olaydı
Gözündən axan yaşa".

Ey Şuşa...
Ey pərişanlığın simvolu
Ey Şuşa...
Ey şeirin stressi
Ey Şuşa...
Ey şairlərin paytaxtı,
Hələ şair dedim yadıma düşdü
Oturun Molla Pənah Vaqifu çağırım gəlsin.

"Çoxdandı həsrətəm yaşıl gözünə,
Gəl otur qarşımda göz-gözə Şuşa.
Nə gözəl saatdı, möhtəşəm andı,
Mən sizə qonağam sən bizə Şuşa.

Boğazın büllurdan, ətəyi ağ qar,
Sinəndən aslanır bir cüt qızıl nar,
Gözlərində bir cüt yaşıl zeytun var,
Dəhanın bənzəyir dənizə Şuşa.

Əyir ağ güzəmi, uzad hananı,
Sağ ala inəyi, bağla dananı,
Yüklə ağ mayanı, boz arvananı,
Yolla bu qatarı Təbrizə, Şuşa."

Atam illər öncə ağlardı
İllər sonra, mən güldüm.
Qarabağ ,siz görən Qarabağdan çox uca boydur
Ağdam...
Ağdamda bir gəlin ağlardı qatar səsiylə.
Gövərçinin ayağına məktub bağlayır bir gəlin
Və mən...
Qara damda otursam da
Ağdama vurulduğum gündən
Özümdən çox məmnunam.

Baş ağrıların toxtayandan sonra
Yol qırağındakı çinar ağaclarına baxarsan.
Dağların ətəyindəki göz yaşlarına diqqətli ol
Sənin bulutlarla nə işin var?
Uzaqdan görünən o savadlı şəhərin adı Laçındır.
O dirsəyə söykənən şairin, adı Sücaət.

"Fotoçu şəklini çək,
Hörüyünün, saçının.
Şəkildə gözəl düşür,
Qəmi, dərdi Laçının.

Ayazlı bir axşamda,
O qəlbidə yastamda,
Anam o uçuq damda,
Saçın hördü Laçının.

Gözlərimdə yuxular,
Sözülür xumar-xumar,
Nağılda üç alma var,
Onun dördü Laçının."

Əlimi alnıma qoyub kəlbəcərin qəlbisindən baxıram
Yer-kürəsinin yuvarlaq olduğunu kim söyləmişdi?
Milyonlar açılar və qollar gizləniblər kölgələrinin dərinliklərində.
Və dərələr, çadır kimi qatlanmış göstərir yer-kürəsini
Əlimi alnımdan götürüb.
Aşağıdakı kəndə sarı yeriyirəm haala,
Bu kənd də bir qız var adı Qızqayıt.
Qızqayıtın sağ çiynini، sol çiyinindən uca olsa da
Yeriyəndə sol ombasını bassa da Qızqayıt.
Yerişini sevirəm -
Qızqayıtın dodaqları kənd qoxusu versə də.

Dişləri kömür rəngində olsa da Qızqayıtın
Gülüşünü sevirəm.
Danışanda topuq vurur Qızqayıtın dili,
ÇaçaçaçaÇalğın sənə çaçaçaçay dəmləmişəm gəgəgəl iç
Ooooooooy!..
Sənin şeir dadında çayını çox sevirəm Qızqayıt.
Qızqayıtın barmağına anamın üzüyünü nişan taxıram
Və Kəlbəcə gələn yaza tapşırıram.

Cənubdayam haala
Zəngəzurun sağ döşündə uzanmışam.
Beynimdə Atillanın yaratdığı xəritə
Böyrümdə bir sürü quzu mələşir.
Köpəklər yalqızlığımı hürüşürlər kiçik bir təpənin üstündə
Və bir çoban,
Tütəyində oxşayır:
"Anan ölsün Zəngəzur,
Nə yatıbsan? Yatma dur,
Qollarını aç uzad;
Yenidən bir Turan qur."

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.02.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının poçtuna gələn daha bir məktub AYB üzvü Coşqun Xəliloğludandır. O,“Gülxasın təəccübü” adlı qısa hekayəsini təqdim edib.

90-cı illərin axırları idi. İstirahət günü olduğundan Alxas işə getməmişdi. Həyətdə əkdiyi göy-göyərti ləklərini sulayırdı. 4-5 yaşlı oğlu Gülxas da onun yanında idi. Birdən həyət darvazası bərkdən döyüldü və ardınca səs eşidildi:

– Alxas, ay Alxas.

“Bu ki Nazimin səsidir. Ayın sonudur, yəqin işıq puluna gəlib,” – Alxas düşündü:

– Gözlə, gəlirəm.

Alxas gedib darvazanı açdı. Nazimlə mehribanlıqla görüşüb:

 –Xoş gəlmisən, həmişə sən gələsən, – dedi.

Onlar bir müddət eyni idarədə işləmişdilər. Qonşu kənddə yaşasalar da eyni avtobusda işə gedib-gəlmişdilər. Eyni mağazanın, eyni yeməkxananın xidmətindən istifadə etmişdilər. Birlikdə neçə-neçə xeyirdə-şərdə olmuşdular. Qısası, yaxın dost olmasalar da, pis yoldaş da olmamışdılar.

İki il əvvəl Nazim maaşlar gecikdiyinə görə, öz istəyi ilə işdən çıxaraq İşıq idarəsində işə düzəlmişdi. İşi çətin deyildi, hər ayın sonunda sayğacı olanlardan sayğac üzrə, sayğacı olmayanlardan isə “Ənənəvi üsul”la işıq pulunu yığırdı. “Ənənəvi” sözü sizə qəribə gəlməsin. Bu üsulun mahiyyəti odur ki, vətəndaş işıq nəzarətçisinə müəyyən qədər nağd pul ödəyir və arın-arxayın, işıqdan kefi istəyən kimi istifadə edirdi. Nazim zirək oğlan idi. Diliylə ilanı yuvadan çıxarardı. Həm İşıq idarəsi və  həm də kənd sakinləri ondan razı idilər.

Alxas köhnə iş yoldaşı ilə görüşməyinə  çox sevindi. Sayğacın göstəricisinə uyğun borcu ödədikdən sonra onu süfrəyə dəvət etdi. Onsuz da nahar vaxtıydı, birlikdə bir qismət çörək yemək Allaha da xoş olardı. Alxas köhnə dostuyla görüşün şərəfinə masaya yarım litrlik şüşədə araq da qoydu. Onlar  yeyib-içir, şirin-şirin söhbət edərək keçən günləri xatırlayırdılar. Arada Gülxas atasına yaxınlaşır, lazım olanda, qaşıq, duz, salfetka gətirirdi. Nazim əmi  Gülxasa sual verəndə həvəslə cavab verirdi.

 Balaca Gülxas baxıb gördü ki, atası həmişəkindən şəndi və hər dəfə kiçik stəkandakı sudan içəndən sonra ağzını turşutsa da, bir az keçmiş deyib-gülür. Nəhayət, dostlar yemək- içməyi bitirdilər, Nazim əmi əvvəl Gülxası, sonra Alxası qucaqlayıb öpdü və onlar  mehribanlıqla ayrıldılar.

Aradan bir müddət keçmişdi. Nazimin xidmət etdiyi ərazini dəyişmişdilər.  Onun əvəzinə nisbətən yaşlı Ağaəli dayını təyin etmişdilər. Ağaəli dayı oruc tutan, namaz qılan, dindar, xeyirxah bir adam idi. Heç kəsi narazı salmazdı. Problem olduqda onu bacardığı qədər yoluna qoymağa çalışardı. Bir gün  o işıq pulunu yığmaq üçün Alxasgilə gəldi. Alxas da sayğacın göstəricisinə baxıb işıq pulunu ödədi.

Qonağa çay təklif edəndə Ağaəli dayı gülümsünərək  razılığını bildirdi. Masaya çay, qənd, mürəbbə gəldi. Onlar çaylarını yenicə içməyə başlamışdılar ki, birdən əlində araq şüşəsi Gülxasın onlara yaxınlaşdığnı gördülər. Alxas əvvəl gülmək istədi, amma baxışları  Ağaəli dayının   narazı nəzəri  ilə toqquşanda elə utandı ki… Heç nə demədən Gülxasın əlindən araq şüşəsini alıb, şkafın ən yuxarı gözünə qoydu.

Hələ çox şeyi anlamayan Gülxas təəccüblə atasına baxırdı...

                                                                                    (06.02.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.02.2026)

ElmanEldaroğlu, “Ədəbiyyatvə incəsənət”

Onunyaradıcılığı və ədəbifəaliyyətibarədə danışmaqistəmirəm. Qorxuramki, nəyisə düzdemərəm, nədəsə səhvə yolverərəm. Bubarədə ədəbiyyatşünaslar, ədəbitənqidçilərdanışsadahayaxşı olar. Birdə ki, sosialmediadaonunyaradıcılığındanbəhsedənkifayətqədəryazılarvar. Kimistəsə tapıboxuyabilər...

 Bugünmənsizə onumənalandıran, taleyiniistiqamətləndirənadı barəsində söhbətaçmaqistəyirəm. Axı, adıninsantaleyində böyükroluvar. Gülnarə! Farsmənşəliqadınadı. Mənası “nar çiçəyi”, bəzimənbələrdə isə “qırmızıyanaq” deməkdir. Buadınfonosemantik- yənisəslə mənaarasında əlaqə təhliliadınsahibinincəsarətli, güclü, eynizamandasadə birinsanolduğunusöyləyir. Buadı daşıyanadamistənilən şəraitə asanlıqlauyğunlaşır. Dəyişikliklərdənvə gözlənilməzvəziyyətlərdənqorxmur. Ammao, heç vaxtqaydavə qanunları pozmur. O, birinsankimisədaqətvə davamlılığı ilə xarakterizə olunur. Yaşadolduqcadahadasakitləşir, duyğularının öhdəsindəndahaasangəlir, qətiyyətvə əzmkarlıqgöstərir. Buadı daşıyanqadınmünasibətlərdə tələbkardır, ammadiqqətvə qayğıyaehtiyacı var. O, dinamikvə temperamentlidir, necə hərəkətetməyiyaxşı bilir. Bəli, Gülnarə adınındaşıyıcısı mehribandır, həssasvə ünsiyyətcildir. Buadınsahibiideya çeşməsidir, dayanmadanqaynayırvə buideyaları özü həyatakeçirməyixoşlayır. Vaxtını mənasızyerə itirməyisevmir. Qarşısınahəmişə müxtəlifhədəflərqoyur, sonradaisrarlauğuradoğrutələsir. Və bundanmənəvizövqalır. Heç də təsadüfideyilki, çalışqanlğınavə təşkilatçılıqqabiliyyətinə görə, onuyüksəkqiymətləndirirlər. Elə onagörə də ötənillər ərzində parlaqkaryeraqurabilib...

Bəli, söhbətAYB-ninSumqayıtbölməsininsədri, şair, publisistGülnarə Cəmaləddindəngedir. Fevralayı azqalayarı olsada “Yanvartəbrikləri” rubrikamızhələ yekunlaşmayıb. Yanvarın 27-sibugözəlxanımınnövbətiadgünüydü. Yəqinki, yeniyaşdakı uğurları barədə ilboyudostları, həmkarları söhbətaçacaqlar. Mənisə atasınınqoyduğuGülnarə adınınmənasını və mistikgücünü izahetməyə çalışdım...

...Yeniyaşınızdasizə yeni-yeniuğurlar, Gülnarə xanım!..

Anamınağrısınnan

birqış günü doğuldum.

Bükdülərdünyanınqarkimibələyinə,

Üstümə yendi, ağı deyərkənmürgüləyənanamınağırqolları.

Ovaxtdanyuxumakökündənqopanpalıdağacları girdihərgecə.

Atdılar, məniisitmək üçünocaqlarıngözünə

çatdılaranamınqollarını hərgecə.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.02.2026)

Şərəf Çəlilli,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

1-Cİ YAZI

Parçalanmış İslam dünyasını yenidən birləşdirən sərkərdə

Qüdrəti, əzəməti ilə dünyanın mizanını, düzənini dəyişən türklər Metenin, Atillanın, Alp-Arslanın, Osman Qazinin, Fateh Mehmetin, Sultan Bəyazitin, Sultan Səlimin, Əmir Teymurun, Qanuni Süleymanın, Şah İsmayıl Xətainin, Nadir şah Əfşarın, Ağa Məhəmməd Şah Qacarın adı çəkiləndə yer yerindən oynayıb. İmperiyaların, kralların, kardinalların dizi titrəyib. İmperiyalar quran bu Sərkərdə-xaqanların sırasında bir türk də var ki, o, təkcə Turanın, Türk dünyasının deyil, İslam mədəniyyətini çevrələyən bütün dövlətlərin və xalqların nicat yeri, xilaskarı olub. O, dövlətini Qaraxanlı və Qəznəli türk dövlətləri ilə başlayan, Səlcuqlu türkləri ilə daha da inkişaf etdirən, türk-islam dövlət sistemi modelinə uyğunlaşdıraraq quran, “Həzrəti Məhəmmədin Mehraca qalxdığı Məscid-i Aqsa dustaqkən, Həzrəti Ömərin fəth etdiyi Qüds əsirkən mən necə gülə bilərəm!” nidası ilə düşmən üzərinə yeriyən, işğalından 88 il sonra isə onu yenidən İslam dünyasına qaytaran, 75 il davam edən Eyyubilər İmperiyasının qurucusu kimi tarixdə qalan Səlahəddin Eyyubidir.

Suriyadan Misirə, Dəməşqdən Qahirəyə

Əsl adı Yusub İbn Eyyub olan Səlahəddin Eyyubi 1137-ci ildə İraqın Tiqrit şəhərində doğulub. Atası Nəcməddin Eyyub və əmisi Əlauddin Şirkuh Eyyubi Səlcuqlu əmiri İmadəddin Zənginin ordusunun sərkərdələrindən idi. Dəməşqdə böyüyən, əmisi Əlauddin Şirkuhdan hərbin sirlərini öyrənən Səlahəddin Yaxın və Orta Şərqdə universitet səviyyəsində qəbul edilən dini və dünyəvi təhsil verən Dəməşq mədrəsəsində həndəsə, cəbr, coğrafiya, məntiq və fiqh ilə yanaşı, həm də Qurani-Kərimi mənimsəyir, hafiz dərəcəsi alır. İslam tarixi ilə bağlı biliklərə, müxtəlif dinlərə vaqif olur.

26 yaşında general Əlauddin Şirkuh onu öz yanında hərbi xidmətə qəbul edir. 1169-cu ildə əmisinin zəhərlənərək öldürülməsindən sonra Misirdə onun yerinə Zəngi hökmdarı Nurəddin Zənginin təqdimatı, Fatimi hökmdarı Əl-Adidin əmri ilə hökmdar-Baş vəzir təyin olunur. Bununla yanaşı, o, əmisi Şirkuhun ordusuna başçılıq edir. Həmin il misirli hərbçi və əmirlərdən ibarət bir qrup Səlahəddinə qarşı sui-qəsd təşkil edir, üsyan çıxarırlar. Lakin işin üstü onun baş mühafizəçisi Əli ibn Safyan tərəfindən açılır. Bu azmış kimi, 50 min Sudanlı hərbçi Baş vəzirə qarşı üsyana qalxır. Səlahəddinin qüdrətli ordusu üsyanı bir göz qırpımında yatırır.

Buna baxmayaraq, Yusif ibn Eyyub Səlahəddin o dövrdə Misiri idarə edən Fatimilər xilafətinin Baş vəziri kimi tarixi qərarlar alır. Onun tərəqqisi üçün əlindən gələni əsirgəmir. 1171-ci ildə sonuncu Fatimi xəlifəsinin vəfatından sonra Misirin Baş vəziri-valisi təyin olunur. Zəngi hökmdarı Nurəddin Zənginin adından Misiri idarə edən Səlahəddin qısa zaman kəsiyində onu Yaxın Şərqin nüfuzlu dövlətindən birinə çevirir. Üç il sonra Nurəddin Zəngi dünyasını dəyişir. Misirin valisi Zəngilər dövlətini və Nurəddin Zənginin hökmdarlığına aid olan torpaqları iradəsinə tabe etmək üçün hərbi əməliyyatlara başlayır. Bununla da 1174-cü ildə 75 il davam edən Eyyubilər sülaləsi hakimiyyət başına keçir. Eyyubilər İmperiyasının təməli qoyulur.

Yəməni fəth etməklə Qırmızı dənizə nəzarəti bütünlüklə ələ keçirir

Sultan titulunu qazandıqdan sonra Səlahəddin Eyyubi Suriyaya dönür. Hələb və Mosulu iradəsinə tabe edir. Haşhaşilərə qarşı hərbi yürüşə qalxır. 1176-cı ildə Hələbin mühasirəsi zamanı bir qrup Haşhaşi sultan Səlahəddinə qarşı iki dəfə sui-qəsdə cəhd etsə də, İslamın xilaskarını, “Məkkə və Mədinənin hizmətkarı”nı Tanrı özü qoruyur. Bu qüdrətli sərkərdənin ordusu Yəməni fəth etməklə Qırmızı dənizə nəzarətibütünlüklə ələ keçirir. Zəngi hökmdarı Nurəddin Zənginin dul xatunu və Suriya hökmdarının qızı olan İsmət xatunla nikaha girən Sultan Səlahəddin hakimiyyətini daha da möhkəmləndirir.

Misirin xilaskarı, Yəmənin, Livanın, Sudanın, Fələstinin, Hicazın bayraqdarı ən böyük arzusu, məqsədi Suriya torpaqlarını, İraqın şimalını, Mesopotamiyanı öz iradəsinə, iqtidarına tabe etməkdi. 1186-cı ilə qədər istəyinə nail olan Eyyubi Sultanı bu müsəlman torpaqlarını hakimiyyəti altında birləşdirir. Sultan Bəyazit, Sultan Səlim, Fateh Mehmet kimi ömrünü xaçlılarla mübarizəyə həsr edən Sultan Səlahəddin 1187-ci ildə sayca ordusundan çox olan xaçlılarla Hattin yaxınlığında üz-üzə gəlir. İyulun 4-də baş verən savaşda avropalılar Sultan Səlahəddin Eyyubinin ordusu tərəfindən pərən-pərən salınır, məğlub edilir.

Əsirlər arasında Qüds kralı Lusinyanlı Qay və Reynald de Şatilyon olsa da, Eyyubi Sultanı onlarla əsir kimi davranmır

1187-ci ilin oktyabrında, 88 il sonra Qüds yenidən müsəlmanların nəzarətinə keçir. Xaçlılar 88 il öncə Qüdsü işğal edərkən müsəlmanları qətlə yetirsə də, Sultan Səlahəddin şəhərin xristian əhalisinə toxunmur, Müqəddəs Məqbərə Kilsəsini himayəsinə alır. Əsirlər arasında Qüds kralı Lusinyanlı Qay və Reynald de Şatilyon olsa da, Eyyubi Sultanı onlarla əsir kimi davranmır. Əksinə, onların işğal etdikləri 52 müsəlman şəhərini də tarixi sakinlərinə, sahiblərinə qaytarır. Roma papası VIII Qriqori Qüdsü müsəlmanlardan geri almaq üçün səlib yürüşü, xaçlı hücumu üçün səfərbərlik elan edir. 1189-cu ildə baş tutan yürüşə sərkərdələr Fridrix Barbarossa, II Filip və Şir ürəkli ləqəbi ilə məşhur olan Kral Riçard başçılıq edir. 1192-ci ildə Sultan Səlahəddin və Kral Riçard arasında əldə olunan razılaşma nəticəsində III səlib yürüşünə son qoyulur. Qüds yenidən Sultan Səlahəddinin, Eyyubilər İmperiyasının nəzarətində qalır.

Bu qüdrətli hökmdarın zamanında Qurani-Kərimin 10-dan çox təfsiri qələmə alınıb

Tarixi mənbələrə, Eyyubilərin şəcərə dəftərinə, soy ağacına istinad edərək deyə bilərik ki, “Sultan Səlahəddinin 18 oğlu və bir qızı olub. Fəlsəfəyə, ədəbiyyata bağlılığı, xüsusi məhəbbəti ilə seçilən Sultan həm də səxavətli hökmdar, elm və təhsilin himayədarı kimi ad çıxarıb. Bu qüdrətli hökmdarın zamanında Qurani-Kərimin 10-dan çox təfsiri qələmə alınıb. Müqəddəs bölgələrə verdiyi töhfələrə görə Avropa və Asiya tarixçiləri tərəfindən “Məkkə və Mədinənin hizmətkarı” adını alan ilk hökmdar kimi tarixdə qalan Eyyubilər Sultanı dinindən, dilindən, irqindən asılı olmayaraq insanlar arasında fərq qoymayıb. Onlara cəsarətinə, ləyaqətinə, əsas hallarda isə Yaradanın eşqinə dəyər verib, sahib çıxıb.

Yaşı çox olmasa da, hərbi yürüşlərdə, zəfər dolu səfərlərdə keçən həyatı, təbəddülatlarla dolu ömür yolu onu yorsa da, qılıncını yerə qoymayıb, haqq uğrunda savaşlardan usanmayıb. Qılıncla Qələmin vəhdətində Eyyubilər İmperiyasını quran, Tanrının aslanı, Səhraların bozqurdu, Bozqırların nuru, Qüdsün xilaskarı kimi ad çıxaran, adı çəkiləndə xaçlı sərkərdələrin, kralların, kardinalların belə dizinin titrədiyi Sultan Səlahəddin 56 yaşında dünyaya vida nəğməsi oxuyub.

Ömrünün 30 ilini at üstündə keçirən Sultan, onun təqdimatını Abbasilər xilafətinə Misirin baş vəziri kimi verən Zəngi hökmdarı Nurəddin Zənginin şərəfini ömrünün sonuna qədər uca tutub. Onun dul qadını İsmət xatunun üstünə kimsəni almayıb. Onu Eyyubilər İmperiyasının baş xatunu kimi baş köşədə əyləşdirib. Ona təkcə könlünün və sarayının sultanı kimi deyil, həm də, Suriya hökmdarı Nurəddin Zənginin yadigarı kimi dəyər verib, dəyərlərin əyarına çevrilib.

Şəxsi parası cənazə məsrəfini qarşılamadığı üçün yaxınları və dostları tərəfindən qarşılanıb

1193-cü ilin yazında, martın 21-də, 56 yaşında Dəməşqdə Tanrı dərgahına çəkilib mələklərə qoşulan, cəsarətin, ləyaqətin, doğruluğun, düzlüyün nümunəsi kimi haqqın tərəzisinə çevrilən Sultan Səlahəddin Eyyubi ölümündən öncə sərvətinin böyük bir qisminin insanlara, rəiyyətinə paylanılmasına göstəriş vermişdi. Vida nəğməsini oxuduğu gün isə cibindən çıxan bir qızıl və bir gümüş dirhəm dəfn xərclərini ödəməyə yetməmişdi. Bu səbəbdən də həmin gün Baş vəzirin fərmanı Şamın küçələrində gəzdirilərək oxunmuşdu: “Ey əhali, eşidin! Misirin, Yəmənin, Sudanın, Livanın, Fələstinin, Hicazın və daha neçə-neçə torpaqların hökmdarı olan Səlahəddin Eyyubi dünyadan köçmüşdür. Şəxsi parası cənazə məsrəfini qarşılamadığı üçün bunlar yaxınları və dostları tərəfindən qarşılanmışdır.”

Dəməşqdə Əməvi məscidinin önündə dəfn edilən Sultan Səlahəddinin gəlişi İslam mədəniyyətini çevrələyən, Qurani-Kərimin nuruna qərq olan Misir, İraq, Hicaz, Suriya, Yəmən, Fələstin, Livan, Suriya kimi qüdrətli dövlətlər üçün Tanrıdan tale payı, mükafat idisə, gedişi fəlakətin, iflasın, səfalətin, tənəzzülün başlanğıcı, birliyin, bütövlüyün, törə qanunlarının pozulması idi. Onun gedişi ilə Nil vadisində, Misir ehramlarının ətəyində, Tanrının köç əyləyib, niqabını qaldırıb, Peyğəmbərləri xəlq edib, Səma kitablarını Mələklərin qanadında yer üzünə endirdiyi Şərqdə dünyanın düzəni pozuldu. Bütün bunlara, bu kədərli sonluğa baxmayaraq onun varisləri 1250-ci ilə qədər Suriya və Misiri idarə etdilər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.02.2026)

Cahangir Namazov, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Özbəkistan təmsilçisi

Bu dəfə sevimli oxucularımın qarşısında müsahibə ilə deyil, iki yeni şeirimlə dayanmışam. Ümidliyəm ki, onlar bəyəniləcəkdir.

ƏBƏDIYYƏT IBTIDASI

Mən öldüm —

amma heç kimin hiss etmədiyi yerdə.

Bədənim diri qaldı,

öz içimə isə dəfn edildim.

O vaxtdan bəri

hər səhər oyanıram,

güzgüdə görürəm ölü əksimi.

Ağactək kəsildim,

dağtək yıxıldım.

Sonsuzluğun sonsuz sərhədində

mən qum idim -

ədəbi səhraya sovruldum.

Mən su idim —

axıb gedərək

çayıma qoşula bilmədim,

dəniz olub coşa bilmədim.

Başqa dünya adamı idim,

dünyama qovuşa bilmədim.

Mən dəfələrlə öldüm:

hər bir xəyanətdə,

hər bir zülmdə,

hər bir sükutda.

Amma yenə dirildim -

İlahi ədalətdə,

uca sevgidə.

Göyü qaldırdım ürəyim,

çiyinlərimlə -

ona görə

bükülmüşəm.

Mən Allahı axtarmadım.

Mən Ondan qaçmadım da.

Mən yalnız

içimdəki boşluğu,

EŞQİ dinlədim.

Boşluq deyil,

— müqəddəs çağırış idi.

Onun adı — əbədi həyat!

Ona görə mən indi

cavab vermirəm.

Mən yanıram.

Yanmaq isə -

ən saf ibadət.

Və əgər bir gün

mən büsbütün kül olsam,

bilin:

bu son deyil.

Əbədi ibtidanın

başlanğıcıdır!

                  05.02.2026

Azərbaycan dilinə uyğunlaşdıran: Şahməmməd Dağlaroğlu

SÜKUTA HOPMUŞ ÜRƏK

Qəlbimi sükut sarıb,

Mən artıq danışmıram.

Öz-özümə parçalanıram,

Gözlərimdən səbr axır,

Bu göz yaşı deyil,

 Ürəyimin  axan  qanıdır.

Heç qışqırmadım.

Qışqırmaq acizliyin dilidir.

Mən sükutu seçdim-

Məni yeyib bitirdi.

İçimdə kimsə qalmadı,

İçimdəki mənim dirildi.

Əyilsəm də sınmadım.

Ağrılarım çoxaldı,

Qəlbimdə tufanlar qopdu,

Ahım şumşək kimi

göyləri yardı.

Yalanlarla yaşamadım.

Vicdanım yol vermədi.

Dünya yalançı  olsa  da,

Doğru yaşamaq istədim.

Daha az hiss edib,

az düşünsəydim,

Çox az inansaydım,

bəlkə də asan yaşardım.

Amma mən asan yaşamaqçün doğulmamışam.

Azərbaycan dilinə uyğunlaşdıran: Cahangir Namazov

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.02.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizlərə  Azər Turanın “ I Türkoloji Qurultay-film kimi bir hadisə” məqaləsi təqdim edilir.

1926-cı ildə Bakıda keçirilən I Türkoloji Qurultay böyük elmi hadisə olmaqla yanaşı, həm də film kimi bir hadisədir. Onun kinematoqrafik həllini tapan rejissor dünyanın ən təsirli filmlərindən birinə imza atmış olardı...

***

Burda həm respublika rəhbərləri, həm də nazirlər var. İnoqamov Özbəkistanın, Perenqliyev  Türkmənistanın, Mustafa Quliyev Azərbaycanın Xalq Maarif naziridir. Moskvalı nümayəndə Naqovitsın RSFSR-in Sosial Təminat naziridir. Baraxov Yakutiya Xalq Komissarları Şurasının sədridir, Qorxmazov Dağıstan Nazirlər Sovetinin sədridir, əslən Qubadan olan azərbaycanlı Məmmədbəyov Dağıstanın Maliyyə naziridir. Mirzə Davud Hüseynov Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikasının Xalq Maliyyə naziridir...

1937-ci ildə İnoqamov da, Perenqliyev  də, Quliyev də, Naqovitsın da, Baraxov da, Qorxmazov da, Məmmədbəyov da, Mirzə Davud Hüseynov da xalq düşməni kimi güllələnəcəklər.

Burda türk dünyası birləşib. Özbək  Xalid Səid Azərbaycan türkoloqudur. Kazan tatarı Alparov türkmən türkoloqudur. Xalid Səid Xocayevin qurultay təəssüratlarını bölüşdüyü "Yеni əlifba yollarında əski хatirə və duyğularım" kitabına kazan tatarlarından Əziz Qubaydullin ön söz yazır...

SSRİ Elmlər Akademiyası Azərbaycan filialının özbək əsilli elmi işçisi Xalid Səid Xocayev də, Bakı Darülfununu Şərq fakültəsinin kazan əslli  professoru Əziz Qubaydullin də 1937-ci ildə güllələnəcək. 

Burda Azərbaycan türkoloqlarının biri  Çobanzadənin timsalında krımlıdır, biri Xalid Səidin timsalında özbəkdir, biri Zifeldin timsalında estondur, biri Qubaydullinin timsalında kazan tatarıdır.

Almatıda Baytursunovu ittiham edirdilər ki, Bakıda Bəkir Çobanzadə ilə əlaqələri var. Yaxud əksinə, Baytursunovla əlaqələri olduğuna görə Bakıda Çobanzadəni suçlayırdılar...

Baytursunov da, Bəkir Çobanzadə də 1937-ci ildə güllələnəcəklər.

Burda bir ailə var. Yeganə qadın nümayəndə Ayna Sultanova da burdadır. əri Həmid Sultanov da burdadır. Qardaşı Qəzənfər Musabəyov da burdadır.

1937-ci ildə üçü də bir yerdə güllələnəcək...

Burda hamı bir-birinə qarışıb. Millətçi uklonistlər də burdadır, sol eserlər, anarxistlər, bolşeviklər də və s. Pepinovun timsalında səkkiz ay öncə müstəqil Azərbaycanın üçrəngli bayrağını qaldıranlar da burdadır, Həbib Cəbiyevin timsalında altı ay öncə onu endirib Sovet Azərbaycanının oraq-çəkicli bayrağını ucaldanlar da.

1937-ci ildə Pepinov da, Həbib Cəbiyev də güllələnəcəklər. 

Burda bir Petrov var, həm xristian rahibidir, həm çuvaş millətçisidir, həm də türkoloqdur. 1937-ci ildə Petrov da güllələnəcək.

Güllələnənlər çoxdur. Saymaqla qurtarmır. Amma burda həm də talelər var. Tutaq ki, Alparovla Gəldiyev ikisi də başqırddır. Ufa mədrəsəsində bir yerdə  təhsil alıblar. Sonra Türkmənistanda bir yerdə çalışıblar. Bir yerdə türkmən dilinin qrammatikasını yazıblar. Sonra da Gəldiyev 1931-ci ildə 41 yaşında,  Alparov isə 1936-cı ildə 47 yaşında dünyalarını qəfil dəyişiblər.

Leninin dostu milliyyətcə eston olan Artur Zifeld Azərbaycanda Ədəbiyyat İnstitutunun ilk direktorudur. Mahmud Kaşgqarlı "Divan"ının tərcüməsinə imkan verdiyi üçün 8 il müddətinə sürgünə göndəriləcək.

Milliyyətcə çex olan Nikolay Roqdayev Leninin məsləhəti ilə Tiflisdə Qafqaz İcraiyyə Komitəsində elmi katib işləyir. Hansı səbəbdənsə o da Daşkəndə sürgün ediləcək.

Artur Zifeld Kolımada sürgündə və 50 yaşında "qocalığı" və ürək çatışmazlığı səbəbilə həlak olacaq.

Roqdayev isə 1934-cü ildə sürgündə 54 yaşında beyninə qansızma nəticəsində dünyasını dəyişəcək.

İsmayıl bəy Qaspıralının Türkoloji Qurultayda iştirak edən varislərinin – krımlı nümayəndələrin aqibətinə baxın: Bəkir Çobanzadə güllələnib. Osman Akçoraklı güllələnib. Həsən Səbri Ayvazov güllələnib. Nedim Mahmut güllələnib. Ukrayna Elmlər Akademiyasının  qurucularından və ilk akademiklərindən biri Aqafanqel Krımski də, Odabaş da, Yakub Kamal  da  həbsxanalarda həlak olublar və s...  Kazan tatarları da elə...

Türkoloji Qurultayın, şübhəsiz, pantürkist tərəfləri də var idi. Tutaq ki, əslən türk olsalar da, inanc məsələsində türklərdən ayrılan xristian yakutlar üçün əlifba islahatı problemi yoxdu. İndiyə qədər ərəb əlifbasını işlətməmişdilər ki, indi ərəb əlifbasından imtina edib yerinə latın əlifbasını tələb edəydilər. Onlara ümumtürklərin hamısının işlədəcəyi vahid əlifba lazım idi. Yakut Baraxovun çıxışında fikirlər birbaşa, açıq mətnlə ifadə olunub. 1926-cı ildəki Yakut ziyalısının təsəvvürünə görə, xristianlıq rus dinidir. "Yakut xalqı XVII yüzildə zorla rus dininə vəftiz edilmişdir... Adlarımızın İvan, Sergey, Vasili olması səbəbilə  başqa türklərlə qarşlaşanda onlar bizi rus zənn edir. Bir-birimizi çətin anlasaq da, dillərimiz ortaq bir kökə malikdir. Ona görə də biz Türkoloji Qurultaya maraqla yanaşırıq. Orfoqrafiya, terminologiya və ən əsası əlifba məsələləri digər türk dilləri ilə eyni qanunlara tabe olan Yakut dili də daxil olmaqla, bütün türk dilləri ailəsi üçün eyni mənaya malikdir" Bu mənada türklər əlifba sferasında birləşəcək və bir-birlərinin yazılı dilini anlayacaqdılar. Yaxud Şimali Qafqazda qaraçaylarla, kabardinlərlə, bakarlarla, noğaylarla yanaşı, çeçenlər də, inquşlar da, çərkəzlər də, adıgeylər də türk-tatar əsaslı latın qrafikasına keçirdilər və Rusiyanın dağlı xalqları ruslaşdırmaq siyasətinin vasitəsi olan Kirill əlifbasına doğru vaxtilə rus missioner İlminskinin başladığı hərəkatın önü kəsilirdi. Yaxud Orta Asiya respublikalarında da eyni proses gedirdi. Rusların ərəb əlifbasını Kirill əlifbasıyla əvəzləmək istəyi baş tutmamış, latın əlifbası problemi ortaya çıxıb assimlə siyasətinə əngəl olmuşdu. XX yüzilin ilk illərində Rusiya müsəlmanlarının liderləri Kirill əlifbasının timsalında rus təcavüzündən ərəb əlifbasını qoruduqları kimi, 1920-ci illərdə də türk mütəəkkirlər bolşevik rusların daha dərin və daha qurnaz siyasəti ilə üzləşmişdilər. Məqsəd din birliyini təməlindən qoparmaq idi. Türk düşüncəsi bunun qarşılığında ekvivalent olaraq milli kimlik məsələsini ortaya çıxardı.

***

Əli bəy Hüseynzadənin qeydlərinə istinadən bilirik ki, 1926-cı ildə çap olunmuş stenoqramdakı siyahı dəqiq deyil. Siyahıda adının olmamasına rəğmən, Türkoloji qurultayın aparıcı simaları sırasında yer alan bir neçə nəfər var ki, onlarsız bu kitabı təsəvvür edə bilmədik.

Məsələn, qurultaydakı məruzəsində Qubaydullin bildirirdi: "Azərbaycan türkləri təkcə öz ədəbiyyatlarının tarixi ilə maraqlanmır, həm də digər türk xalqlarının ədəbi əsərlərinin öyrənilməsinə böyük diqqət yetirirlər. Bunun sübutlarını Azərbaycan Dövlət Universitetinin əməkdaşı İsmayıl Hikmətin Anadolu türk ədəbiyyatı tarixinə dair əsas əsərində tapmaq olar. İndiyə qədər dörd cild nəşr olunub ki, bunlardan ilk üçü XIX əsrə, dördüncü XX əsr Anadolu türk ədəbiyyatına həsr olunub. Hikmətin bu əsəri bu sahədə ilk sistemli və əhatəli əsərdir". Buna rəğmən, İsmayıl Hikmətin adı, dediyim kimi, siyahıda yoxdur. Amma Türkoloji Qurultay günlərində çəkilmiş fotoşəkillərin bir neçəsində İsmayıl Hikmət də var və s.

Yaxud Türkoloji Qurultayın stenoqramdakı siyahıda Şuşa doğumlu iki nəfər nümayəndənin adı qeyd olunub: Fərhad Ağazadə və Cəlil Məmmədzadə. Amma şuşalı Əli Yusif yoxdur. Baxmayaraq ki, Türkoloji Qurultayın katibi olub. Türkoloji qurultayın ilk qurbanlarından biri, bəlkə də, birincisi də odur. Qurultay başa çatandan 3 gün sonra, yәni martın 8-dә  ÇK tәrәfindәn evindә axtarış aparılaraq hәbs edilib. Hәbsinin sәbәbi kimi qurultayda iştirak edәn Türkiyә nümayәndә heyәti ilә әlaqәsi göstәrilir. İstintaq dindirmәsindәn sonra güllәlәnmә cәzasına mәhkum olunsa da, hökm 10 illik hәbs cәzası ilә әvәzlәnib. 1926-cı ildən 1937-ci ilə qədər Şimal Buzlu Okeanı səmtlərində Solovkidəki əsir düşərgəsində məşəqqətlər çəkib. Azad olunsa da, Azərbaycana buraxılmayıb, yenidən həbs edilib, həbs düşərgəsindən Daşkənd həbsxanasına göndərilib. 1937-ci il avqustun 18-dә Daşkәnddә hәbsxanada güllәlәnib.

Yaxud Salman Mümtazın adı qurultay nümayəndələrinin siyahısında yoxdur. Amma Qorxmazovun sədrlik etdiyi iclaslardan birində onun çıxış etdiyi bildirilir. Qubaydullinin məruzəsində isə onun türkolojidə gördüyü işlər təqdir olunur: ""Kommunist" qəzetinin redaksiyası Azərbaycan şairlərinin əvvəllər nəşr olunmuş və nəşr olunmamış əsərlərindən ibarət  bir sıra broşürlər nəşr etdirib və hər yazıdan əvvəl Salman Mümtazın bu şairlər haqqında dəyərli bioqrafik məlumatları yer alıb". Salman Mümtazın  qurultay günlərində Fuad Köprülü və Əli bəy Hüseynzadə ilə birgə çəkilmiş fotosu Azərbaycanda məşhur şəkillərdən biridir. Əfsus ki, Salam Mümtaz da 1937-ci ildə güllələnəcək. Arxivindəki qədim əlyazmalar ya yandırılacaq, ya da  qarət edilib harasa aparılacaq. 

Yaxud stenoqramda Sultan Məcid Əfəndiyevin Türkoloji Qurultayda çıxış etdiyi bildirilsə də və çıxışının mətni təqdim edilsə də, yenə həmin stenoramda çap olunan qurultay nümayəndələrinin siyahısında onun da adı yoxdur. O da 1937-ci ildə güllələnəcək. 

Yaxud qurultayda, srenoqramdan da göründüyü kimi, çıxış edən leninqradlı Qriqori Çursinin adı qurultay nümayəndələrinin siyahısında yoxdur. Amma dediyim kimi, məruzə edir, məruzəsinə münasibətlər var, komissiyalarda təmsil olunur və s...

Türkoloji Qurultay nümayəndələri barədə hazırlanan kitaba İsmayıl Hikmət, Salman Mümtaz, Sultan Məcid Əfəndiyev, Əli Yusif və Çursin barədə də məlumatlar daxil etdik.  Bunlar ya qurultayın işçi heyətində, ya Yeni Türk Əlifbası komitəsinin icraiyə bürosunda olublar, ya da qonaq kimi dəvət olunublar. Bu artıq gələcək araşdırmaların mövzusudur.

Yeri gəlmişkən, qurultayda nümayəndə olan iki tələbədən biri – Tağızadə hətta o dövrdə kifayət qədər tanınmış dilçi olan Abdulla Tağızadədir. Bəs digər tələbə Həsən Musayev kimdir? Çıxışının mətni barədə Türkoloji Qurultayın stenoqramında heç bir məlumat yoxdur. Nə barədə danışdığını isə yalnız Əli bəy Hüseynzadənin Türkoloji Qurultaydan yazdığı qeydlərdən bilirik: "Həsən Musayev uyğur kültüründən bəhs etdi. Türkcəsi iyi anlaşılırdı. İstanbulda Qalatasaray lisəsində oxumuşdur. Turfan, Pamir, Tyan-Şan ölkələrində yaşayan türklərdən bəhs etdi: "Sarı uyğurlar həp kaşqarlıyıq deyirlərmiş. Əskidən uyğuruq deməkdən utanırkən indi uyğurluqla iftixar edirlər. Dilləri sadə qalmışdır". Ümumdünya türkoloqlarının belə bir ciddi kürsüsündə çıxışına imkan yaradılan və belə ciddi problem barədə danışan tələbə sıradan biri ola bilməzdi. Lakin srenoqramda, mandat komissiyasının hesabatından da göründüyü kimi, qurultay iştirakçılarından biri Qərbi Çindən gəlmiş uyqur türküdür. Həmin uyqur türkü Həsən Musayevdirmi? Ehtimal etmək olar ki, bəli, odur. Bəs niyə soyadı Musayev şəklində yazılıb, bilinmir...

Yakutiya Xalq Komissarları Şurasından qurultaya nümayəndə seçilsə də, oktyabrın 5-də paraxodla yola çıxıb dekabrın 27-də Moskvaya çatsa da, xəstəliyi səbəbilə Moskvadan Bakıya gələ bilməyən və elə orada dünyasını dəyişən, yakut ədəbiyyatının banisi Kulakovski kimi nümayəndələr də olub. Belə nümayəndələrin adları stenoqrama əlavə edilmiş siyahıda yoxdur.

***

Türkoloji Qurultay günlərində Bakıda çox şəkillər çəkilib. Amma ilk dəfə 8 mart 1926-cı il tarixli "Kommunist" qəzetində "xaricdən gələn professorlar" təqdimatıyla dərc olunmuş bir şəkil müstəsnadır. Mesaroş, Köprülü, Mentzel, Hüseynzadə və Vittek bir yerdədir. Fotomüxbirin bu adamları bir yerdə fotoya alması təsadüfdürmü, bilmirəm. Türkoloji Qurultayın beyin mərkəzi bu adamlardır. Bu adamlar işin əslini bilir. Onlar 1926-cı ildə İstanbuldan Bakıya – Birinci Türkoloji Qurultaya bir yerdə gəlmişdilər:  Dediyim kimi, qurultayın beyin mərkəzi, aparıcı simaları da onlar idi. Qurultayda hamısı çıxış edib. Əli bəy Hüseynzadə və Menzel isə həm də gündəlik qeydlər yazıblar. Yeri gəlmişkən, qurultaya gələrkən Bartold da onlarla bir yerdəydi. Qurultayda da ilk məruzəni Bartold etmişdi.  Bartoldun məruzəsi Əli bəy Hüseynzadənin hələ 1905-ci ildə Bakıda "Həyat" qəzetində dərc olunmuş  məqaləsini xatırladır. Hüseynzadə  həmin məqalədə "Türklər kimdir və kimlərdən ibarətdir" sualını qaldırır, ona tarix, linqvistika, etnoqrafiya, din və antropoloji aspektlərdə cavab verir. 1926-cı ildə yenə də Bakıda Türkoloji Qurultayın xitabət kürsüsündə Bartold eyni sual ətrafında məruzə edirdi. Şübhəsiz ki, Hüseynzadənin həmin məqaləsi epik və intellektual məzmununa, elmi mündəricəsinə görə Bartoldun 1926-cı ildə təqdim etdiyi məruzəsini kölgədə qoyur.

***

Qurultayın keçirildiyi günlərin hava şəraiti ilə bağlı müxtəlif versiyalar var. Kimisi sərt hava şəraitində keçirildiyini bildirir. Kimisi də başqa hipotez irəli sürür. İstər hava şəraiti, istərsə də Bakının o günlərdəki dekoru barədə bu sətirləri Xalid Səid Xocayev "Yеni əlifba yollarında əski хatirə və duyğularım" kitabının "Birinci Ümum Türkoloji Qurultayı" başlıqlı hissəsində yazıb:  "Qurultay zamanı gəlmişdi. Bakı şəhərinin ən mühüm küçələrindən olan "Kommunist" küçəsi üzərinə yeni böyük hərflərlə şüarlar yazılmış, al bayraqlar ilə bəzənmişdi. Şəhərdə təzə, canlı bir həyat və hərəkət başlamışdı. Küçələr çoх uzaqdan gələn sevgili qonaqlarını səmimi qucaqları arasında sıхışdırırdı. Yüksək, vüqarlı binalar sıra-sıra durmuş müsafirlərini salamlayırlardı. Mövsüm qış, ancaq hava saf və bərraq idi. Göy üzündə buluddan, qubardan heç bir əsər yoх, ətraf günəşin tar-mar, gümüş tellərinə bürünmüş; dəniz sakit-sakit xarələnirdi..." Deməli, qış mövsümü olmasına rəğmən, hava mülayim, hətta günəşliymiş.

Qurultay fevralın 26-da səhər saat 9-da Mədəniyyət Sarayında (İsmailiyyədə) başlayıb. Martın 4-nə qədər davam edib. 

Sabir bağı tərəfinə qoyulan səsgücləndiricinin altı qalabalıqmış, adamlarla  dolu imiş. Deməli, qurultayın gedişini bütün xalq dinləyirmiş... "Şəhərdə qurultaydan başqa söz yoх idi". Bunu da Xalid Səid yazır...

Qurultay günlərində iştirakçılar Xalq Maarif Komissarlığının dəvətilə Böyük Dövlət Teatrında "Leyli və Məcnun" operasına tamaşa ediblər. Bir qismi  Bakını gəzib, digər bir qrup Gəncəni ziyarət edib. Neft buruqlarına, Şirvanşahlar sarayına tamaşa ediblər. Martın 6-da nümayəndələr "Qzıl Şərq" kinoteatrında "Bismillah" filminə və elə həmin günlərdə lentə alınmış "Birinci Türkoloji Qurultay" sənədli filminə baxıblar.  Qara şəhərdə olublar.  Nümayəndələrin bir qismi "Yeni Avropa" otelində, bir qismi "Şərq" mehmanxanasında, bir qismi isə Sovetlər Evinin mehmanxanasında yerləşdirilib.

Əziz Şərif Qurultаyın bаşlаdığı günü хаtırlаyıb yаzır: "...Qurultаy аçıldı. Hüseyn Cavidlə yаnаşı оturmuşdum. Mirzə Cəlil, Sultаnməcid Qənizаdə və bаşqаlаrı ilə görüşdüm". Dоğrudur, baxmayaraq, 1921-ci il dekabrın 30-da Darülmüəllimin salonunda şura ziyalılarının yeni  türk əlifbası ilə əlaqədar keçirilən ümumi iclasına sədrlik etməyi Nəriman Nərimanov Hüseyn Cavidə tapşırmışdı, baxmayaraq ki, Azərbaycan hökumətinin Əlifba komissiyasının Krıma və Türküstana göndərdiyi nümayəndə heyətində Cəlil Məmmədquluzadə də var idi, bütün bunlara rəğmən, Hüseyn Cavidin də, Cəlil Məmmədquluzadənin də adları qurultаydаn sоnrа dərc оlunmuş stenоqrаmdаkı  siyаhıdа yохdur. Amma həm də qurultayda iştirak edirdilər. Yenə Xalid Səidin yazdıqlarına müraciət edirəm: "Qırmızı bayraqlar, müxtəlif şüarlar ilə bəzənən zal, lojalarından qapılarına qədər dolmuş, tək bir nəfər üçün də artıq yer qalmamışdı, çünkü zalda vəkillərdən başqa müxtəlif ittifaqlardan qonaqlar da vardı. Qurultay zalına girə bilmək üçün bilet əldə edə bilənlər özlərini bəxtiyar sayırlardı".

2003-cü ildə Hüseyn Cavid hаqqındа "Səma şairi" sənədli filminin ssenаrisi üzərində çаlışаrkən filmə Türkoloji Qurultrayla bağlı epizodun daxil edilməsinə ehtiyac duydum. Kinохrоnikаya kinostudiyada filmin məsləhətçisi Turаn Cavidlə bir yerdə gedib bахdıq. Həmin iclаsdа ikinci sırаdа əyləşmiş аdаmın Hüseyn Cavid оlduğunu Turаn хаnım birmənаlı şəkildə və qətiyyətlə təsdiq etdi.

         2008-ci ildə Xalid Səid barədə yazdığım kitaba isə Əliqulu Qəmküsarın qızı, ilk qadın rejissorumuz Qəmər Salamzadənin "Kiçik pəncərədən görünən dünya" memuarından Türkoloji Qurultay günləriylə bağı yazdığı bu epizodu daxil etmişdim: "Xalid Əfəndi Türkiyədən gələn qonaqları evinə dəvət etmişdi... Xalid əfəndi əmim Rzaqulu Nəcəfzadə ilə bacanaq idi. Bakının ovaxtkı Spasski (Zərgərpalan) küçəsində yaşayırdılar... Bu qonaqlıqda Cahan və mən ev sahibəsi Sitarə bacıya köməklik edirdik. Cahan Talışinskaya Xalid əfəndinin arvadı Sitarə xanımın kiçik bacısı idi. Qonaqların arasında Əli bəy Hüseynzadə, Fuad Köprülü-zadə, Rzaqulu Nəcəfzadə, Hüseyn Cavid, Xalid əfəndinin qonşusu, Türkiyədə təhsil almış bakılı doktor Orxanbəyli var idi... Qurban Pirimov tar çalırdı. Əmim Rzaqulu isə oxuyurdu. Hərdən də Orxanbəylinin çəkdiyi qəhqəhə məclisi daha da şənləndirirdi. Mən hələ ömrümdə belə sirayətedici qəhqəhə eşitməmişdim. Orxanbəyli çox ucadan, pərdə-pərdə artan qəhqəhəyə başlar, başını dala ataraq uğunub gedərdi. Məclisin axırında əmim Rzaqulu isə Füzulinin "Pənbeyi-daği-cünun içrə nihandır bədənim" qəzəlini çox ürəkdən və çox da yanğılı səslə oxuyurdu. Bu qəzəlin axırında Füzuli deyir:

... Edəməm tərk, Füzuli, səri-kuyin yarın,

Vətənimdir, vətənimdir, vətənimdir, vətənim!

Əli bəy dirsəklərini stolun üstunə dayadı və başını əlləri arasına aldı. Üzü görünmürdü. Çiyinlərinin tərpənişindən ağladığı aşkar bilinirdi. Mirzə Cəlil vəziyyəti hamıdan tez başa düşdü, odur ki, üzünü Xalid əfəndiyə tutaraq zarafatca:

– Xocam, mənə bir stəkan su!  – dedi.

Əmim Qurban dayıya işarə elədi. Qurban dayı tarda bir diringi çalmağa başladı. Orxanbəyli isə fürsətdən istifadə edib bülbül cəh-cəhinə bənzər qəhqəhəsilə otaqda bir canlanma yaratdı. Əli bəy başını qaldırdı... gözlərindən axan yaş vətən məhəbbəti, vətən həsrəti yolunda idi. Mətləbin üstünü heç açmadı. Məclisin havası dəyişmişdi..."

Mətləbdən uzaqlaşsam da, bir məqamı bu yazıya əlavə etmək istəyirəm. Qəmər xanımın həmin xatirəsini oxuyandan sonra 2004-cü ilin 9 yаnvаrında Turan Caviddən Orxanbəylini soruşmuşdum. "Qəhqəhələri ilə məclisdəkiləri əfsunlayan Orxanəylinin obrazını tamamlamaq üçün, məncə, Turan xanımın dediklərinə ehtiyac var. "Çох məşhur həkim idi. Türkiyədə təhsil аlmışdı. Yerli bаkılılаrdаndı. Özü də Türkiyədə türk qızı Fərihə хаnımlа evlənmişdi. Оğlu musiqişünаs Оrхаn Оrхаnbəyli, qızı Turхаn хаnımdı. Sоnrа Оrхаnbəylini də güllələdilər, qаdınını, qızını sürgünə göndərdilər. Оrхаnbəyli bаbаnın həbsindən sоnrа dа bizə bаş çəkirdi. Оrхаnbəyli Türkiyədə təhsil аlаnlаr içərisində yegаnə аdаmdı ki, təmiz оsmаnlı ləhcəsində dаnışırdı. О dövrdə sоn dərəcə fərqlənən Аvrоpа dəbiylə geyinirdi. Cavid əfəndinin yахın dоstuydu. 1938-ci ildə  Ərtоğrоl хəstələnmişdi. Оrхаnbəylini çаğırdıq. Gəldi. Bаşqаlаrı isə heç sаlаm vermək istəmirdi".

Nəinki qurultay iştirakçısı olan ev sahibi Xalid Səid, nəinki onun bacanağı və qurultayın digər nümayəndəsi olan Rzaqulu Nəcəfzadə, hətta İstanbulda təhsil almış yaxın dostlar – çəkdiyi qəhqəhələrlə məclisi şənləndirən Orxanbəyli də, Hüseyn Cavid də 1937-ci ilin zavalına gələcəkdilər.

2005-ci ilin 17 noyabr tarxli "Ədəbiyyat qəzeti"ndə yazdığım "Birinci Türkoloji Qurultay"  məqaləmdən bir frazanı bu yazıda yenidən xatırladıram: "Türkoloji Qurultayın iclasında kifayət qədər aktual məsələlər müzakirə olunmuşdu, hədsiz dərəcədə maraqlı məruzələr oxunmuşdu və həmin məruzələrdə diqqəti cəlb edən çoxlu ciddi məqamlar vardı. Adamlar fikirlərini ifadədə sərbəstdilər, hələlik heç kəsdə qorxu hissi yoxdu".

Amma Türkoloji Qurultayın Azərbaycan türkoloqları ilə birgə 1926-cı ildən 1937-ci ilə qədər yol gələn vahiməli bir arxa planı da var. Qurultayın keçirildiyi 1926-cı ildə Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi Levon Mirzoyan, ÇK sədri, yəni Fövqəladə Komissar Mircəfər Bağırovdur. Bağırov Mirzoyana hesabat verir...

Burda paralel, həssas və simvolik bir məqama toxunmaq istəyirəm. Ruhulla Axundov da qurultay nümayəndəsidir. Qurultaya "Bakinskiy raboçiy" qəzetinin baş redaktoru və jurnalist olaraq nümayəndə seçilib.  1926-cı ildə, yəni Türkoloji Qurultay ərəfəsində  Mirzoyanın özünə rəqib görüb MK-nin ikinci katibliyindən uzaqlaşdırdığı Ruhulla Axundov Azərbaycana  Bağırovun rəhbərlik etdiyi 1937-ci ildə NKVD zindanlarında işgəncələrə məruz qalaraq, gözləri çıxarılaraq, qabırğası sındırılaraq öldürülüb... Xalq yazıçısı Anarın "Fərəh, ümid, faciə" məqaləsində yazdığı kimi: "Müzakirələr 1926-cı ildə Bakıda "İsmailiyyə" binasında başlamış, 1937-ci ildə NKVD zirzəmilərində tamamlanmışdı".

Yaxud başqa bir həssas və ciddi məqam. Hüseyn Cavidin 1926-cı ildə yazdığı "Azər" poemasında kifayət qədər məşhur olan bu misralar: "Nə əcaib sürü yahu bunlar / Öndə rəhbərlik edir maymunlar..." Şeir 1926-cı ilin mart-oktyabr aylarında yazılıb. Həmin dövrdə Azərbaycanda "öndə rəhbərlik edən meymun" Mirzoyan idi.

Türkoloji Qurultay mövzusunda bir məsələ də təshih olunmalıdır. İstər   1999-cu iıdə nəşr olunnmuş "Birinci Beynəlxalq Türkoloji Qurultay" kitabında, istərsə də "1926-cı il I Bakı Türkoloji Qurultayı (Stenoqram materialları, biblioqrafiya və foto-sənədlər)" kitabının ön sözündə təkrarlanan, yəni bir kitabdan digərinə ötürülən belə yanlış məlumatlar verilir ki, guya türkiyəli Ənvər Paşa Türkoloji Qurultayda iştirak edib, çıxışı beynəlmiləl əhvallı nümayəndələr tərəfindən yarımçıq kəsildiyindən inciyərək Bakını tərk edib. "Ənvər Paşanın qurultayda iştirakı"nı xatırladan müəlliflər unudub ki,  Ənvər Paşa 1926-cı ildə artıq dörd il idi ki, dünyada yox idi. Bildirilən hadisə isə Ənvər Paşanın iştirak etdiyi başqa bir qurultayda — III İnternasionalın qərarı ilə 1920-ci ilin sentyabrında Bakıda keçirilən Şərq Xalqlarının Qurultayında baş vermişdi. Ənvər Paşanın sözünü kəsənlər, danışmasına imkan verməyənlər isə qurultaya Türkiyədən gələn nümayəndələr olmuşdu. Yeri gəlmişkən, Ənvər Paşanın da əlifbayla bağlı fərdi qənaətləri vardı. Hətta Fuad Köprülü Türkoloji Qurultay günlərində "Yeni Avropa" otelində Xalid Səidin suallarına cavab verərkən  Ənvər Paşanı da xatırlatmışdı: "Əlifba məsələsi bizdə əskidir, bunun üçün müxtəlif zamanlarda müxtəlif komisionlar təşkil edildi, hətta cahan hərbi zamanında Ənvər paşa tərəfindən də əskəri işlərdə bir yеni əlifba təcrübəsi yapıldı, ancaq həyata keçiriləmədi". Ahmet Temir "Dış türklərdə dil və yazı" əsərində bildirir ki, Ənvər Paşa ərəb əlifbasını bəsitləşdirərək sait səsləri göstərən və hərflərin bitişmədən yazıldığı Ənvəriyyə adı verilən bir yazı şəkli yaratmışdı. Amma bu işin Birinci Cahan hərbinə – Türkiyə tarixinin ən ziddiyyətli və gərgin dövrünə təsadüf etməsi və Türkiyənin Cahan savaşından məğlub çıxması Ənvər Paşanın yazı islahatını səmərəsiz etdi. Sonralar Kazan tatarları bu işə təşəbbüs etdilər. Kazanlılar hərflərin hər birinə ayrıca şəkil verərək ərəb əlifbasını islah etdilər. Ənvər Paşa tərəfindən başlanmış, Kazan tatarları, bəlkə, hətta Baytursun tərəfindən  gəlişdirilmiş bu layihəni 1923-cü ildə özbək, qazax və qırğızlar da yazılarına tətbiq etdilər.

Ənvər Paşanın qınaqlara hədəf olan, guya türk əlifbasına müsəllət olub və latın əlifbası şəklində bir-birindən ayrı və rabitəsiz hərflərlə bir imla xəyal etməyə qalxması… fəlakətin tənzimat ilə bəslənən mikroblarına ilk təcəlli zəmini olaraq məşrutiyyət dövrəsini çərçivələr" deyən Nəcib Fazil Kısakürək bilsə də, etiraf etmir ki, Ənvər Paşanın sait hərflərin ayrı yazılmasını təklif edən və Ənvər Paşa yazısı kimi tarixə keçən "ənvəriyyə" əlifbası, yaxud  hürufi-munfasıla, xətti-cədid, Ordu əlifbası ordudakı savadsızlığı ortadan qaldırmaq üçün yaradılmışdı.

***

Əli bəy Hüseynzadənin gündəlik qeydlərindən bilirk ki, Türkoloji Qurultay nümayəndələri üçün verilmiş ziyafətdə Ağamalıoğlu Mustafa Kamal Paşanın səhhətinə badə qaldırıb. Sarabski musiqi ilə "Mustafa Kamal Paşa" şarkısını söyləyib. Həmin ziyafət o günlərdə çəkilmiş kinoxronikalarda da görünür.

Başqa bir kadrda isə Türkoloji Qurultayın keçirildiyi salonda Leninin iri bir portreti asılıb. Hər dəfə o kadrlara baxanda Zəki Vəlidi Toğanın "Hatıralar" kitabından bir epizodu xatırlayıram. Zəki Vəlidi  Leninlə söhbətində ona Ulyanov soyadlı bir tatar yazarının kitabından bəhs edib və Vladimir İliçə Ulyanovların türk-tatar nəsəbini xatırladıb: "Mən ona Ulyanov ismində birisinin keçən XIX yüzil ortalarında Kazan vilayəti rus olmayan qövmlərin və çuvaşların etnoqrafiyasına aid nəşr etdiyi bir əsəri göstərdim. Bu əsərdən bu müəllifin tatarca, çuvaşca bildiyi anlaşılırdı. Mən Lenindən, "Bu müəllif Ulyanov, yoxsa sizin əqrəbanızmı? Yoxsa sizin əslinizdə tatarlıq və ya çuvaşlıqmı var?" – deyə sordum. Lenin də özünün mənşəyi məsələsi ilə heç məşğul olmadığını və kitabın müəllifini araşdıracağını, çünki öz nəslindən bir zatın belə bir elmi əsər nəşr etmiş olduğunu heç eşitmədiyini söylədi".

Biri "Nə mutlu, türkəm deyənə" söyləmişdi. Digəri "özünün mənşəyi məsələsi ilə heç məşğul olmadığını" deyirdi...

17 noyabr2005-ci il tarixli "Ədəbiyyat qəzeti"ndə çap olunmuş "Birinci Türkoloji Qurultay" məqaləmdə yazmışdım: "Türkoloji Qurultayın bu gün çoxlarımıza bəlli olmayan siyasi gizlincləri də vardı. Türklərin latın qrafikasına keçməsi Moskvada hətta Lenini qayğılandırırdı. Ağamalıoğlu ilə söhbətində Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi sədrinin ərəb yazı sistemindən latın qrafikasına keçidin zəruriliyi barədə fikirlərini dinləyən Lenin: "Bəs kəndlilər bu işə necə yanaşır?" – deyə soruşmuşdu. Ağamalıoğlu isə cavab vermişdi: "Kəndlilər bu işə yaxşı münasibət bəsləyir". (Türkoloji Qurultayın onuncu iclasında Şərəf Qalımcan "Kəndlilər bu işə yaxşı yanaşır" deyən Ağamalıoğlu özü bu məsələyə tərəddüdlə yanaşmırmı?" – deyə soruşurdu)." İndi 20 il əvvəl yazdığım həmin yazıdan gətirdiyim bu sitatda nələr yoxdur? Ağamalıoğlu ilə Lenin arasında dialoqun elə Ağamalıoğlunun sədrlik etdiyi iclasda Şərəf Qalimcan tərəfindən xatırlanması. Burda  nəinki sujet xətti, nəinki monoloqlar, hətta konfliktlər də, dialoqlar da cazibədardır...

***

Türkologiya prosesdir... Yüz ildən sonra da proses davam edir...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.02.2026)

Bu ölkədə ən yaxşı felyeton yazan kimdir? Əlbəttə ki Yunus Oğuz. Budur bax, birini də yazıb və “Ədəbiyyat və incəsənət” oxucularını feyziyab edəcəyi dəqiqdir.

Elə bilməyin ki, "Dədə Qorqud"un Qazan xanından yazacam. Hərçənd ondan da yazmaq lazımdır. Ən azından ildə bir dəfə nəyi vardısa elinin igidlərinə yağmalatdırırdı. Ürəyi, gözü tox, nəfsi də hamısından tox. Deyirdi ki, dünya malı dünyada qalar. "Yedin dadındı, verdin adındı, öldün yadındı" prinsipinə ciddi əməl edirdi. İgidləri də yeyib-içib doyandan sonra gedirdilər növbəti savaşa.

Yox hülakilərin, Elxanlı dövlətinin islamı ilk qəbul edən Qazan xandan da yazmayacam, hərçənd o da buna layiqdir, çünki məhz onun zamanında Şeyx Səfiəddin Ərdəbilə döndü, nəfsi öldürmək üçün hürufi məktəbinin fəaliyyətini genişləndirməyə imkan verdi.
Hələki zəifləmiş, övladları Ukraynada ət maşınına verilən Kazan (Q) şəhərindən də yazmayacam.
Mən xörək qazanından yazacam, əsl xörək qazanından.

Bir gün Molla Nəsrəddin gedir qonşusunun qapısını döyüb xahiş edir:
-Qonşu, mənə əl borcu qazan ver.
Qonşu orta bir qazan gətirib verir Mollaya.
Üstündən bir necə gün keçir. Molla Nəsrəddin qazanın içinə bir qazan da qoyub, qaytarır  qonşuya. Qonşu baxır ki, qazanın içində bir dənə də qazan var.
Soruşur:
-Bəs bunun içindəki qazan nədir?
Molla dil-ağız eyləyir:
-Sən Allah qonşu, bağışla, heç bilmirdim qazanın hamilədir. Qazan bizdə olanda doğdu. 
Qonşu fikirləşir ki, bu deyəsən dəli olub, amma bir söz demir. Qazanları alıb içəri aparır. Bu hadisə bir neçə dəfə təkrar olur. Bir gün qonşu Mollaya böyük toy qazanı verir, fikirləşir ki, böyük qazanın böyük doğuşu olar.
Bir neçə gün keçir, qonşu görür ki, qazan geri verilmir. Durub gedir Mollanın qapısını döyür. Molla bunu görən kimi ağlaya- ağlaya deyir:
-Qonşu, başın sağ olsun, Allah rəhmət eləsin!
Qonşu təəccüblə soruşur:
-Nə olub, kim rəhmətə gedib?
Molla  Nəsrəddin cavab verir:
-Qazan.
Qonşu  baxır ki, Molla bunu ələ salır. Səsini qaldırıb deyir:
-Məni dolamısan, qazan da rəhmətə gedər?
Molla bic-bic gülümsəyib cavab verir:
-Nədi, qazan doğanda olar, öləndə olmaz?

Qonşu baxır ki, yaman yerdə ilişib, səssizcə çıxıb gedir.
İndi bu qazanın ətrafında dünya ilişib. Tramp qazan doğuzdura-doğuzdura gedir. 
Qazan da qır tiyanına oxşayır. Kim qazanın doğmasına inanmır, götürüb atır qır tiyanının içinə, deyir get, sənin dövlətindən dövlət olmaz.

İran doğulan yeni rejimi gücləndirmək istədi. Neçə ildir zahılığı çəkilib getmir, qazan yenə doğmağa hazırlaşır, bir az da odunu altına çox qoysan, hökmən doğacaq.
Rusiya təzə qazan doğmaq istədi Ukraynada, ölü doğdu. O boyda SSRİ ikinci dünya müharibəsində bir kənd, vilayət uğrunda bu qədər döyüşməmişdi.
Azərbaycanda da qazan doğmaq arzusuna düşənlər oldu.
O de... təzə qazan doğmaq arzusunda olan kəsin vəziyyəti urusuycadır. Yenidən ev həbsini dörd ay uzatdılar. Adama deyərlər, bu sənə lazım idi?  Uzun illərdir qazan doğa-doğa gedirsən. Əksər vəzifələrdə də sənin qazanların otururdu. Onların da qazanları doğurdu. Deyəsən elə cuşa, elə ilhama gəlmişdi ki, qazanın altına odun əvəzinə barıt qoydu. Barıtı da çox olduğundan qazan partladı, dünyasını dəyişdi. Qulu olduğu Rusiya da partlamaq ərəfəsindədir.
Bir məmur qazan doldurub, ətrafına da yığmışdı qazan yeməkləri xoşlayanları.
Çəkilən yolların qalınlığından bir santimetr kəsib atırdı qazanın içinə. O qədər kəsib atdı ki, axırda qazan boğuldu. 
Qır, çınqıl, qum qazanı daşdırdı, başladı yerə tökülməyə. Çalışdı ki, daşan qırı tez yığışdırsın, alınmadı. Ətrafdakıların nə vecinə? Güc doğana düşər. Qazan dözəmmədi, dünyasını dəyişdi, öldü.
Bu AYNA-nın da qazanı yaxşı qaynayır. Sədri prezidentdən də çox maaş alır, iyirmi minə qədər maaş almağa nə var ki...  hər yerə, hətta zibil qabının yanına, marketlərin qarşısına da "parkinq" işarəsi qoyur. İndi pensiyaya çıxanda gör nə qədər alacaq... e...
Biz də deyirik ki, pensiya alırıq. Şəxsən mən Mirzənin pensiyası artımlarla hələ beş yüz manata gəlib çatmayıb. Neyləyək, dözərik. Bizim xalq dözümlü xalqdır, qaynayan qazan bilir içində nə var, hamilə qazanın aqibəti necə olacaq?
Pensiya demişkən, bu pensiya verənlər, elə bil əhalinin pensiya pulunu depozitə qoyurlar ki, banklarda da qazanlar doğsun. Onsuz da camaatımız həmişə başına bir çarə qılacaq.
Dövlət büdcəsindən dotasiya alanlar görən qazanlarda yenə dadlı-dadlı şeylər bişirəcək? Bişirəcək, elə qəşəng bişirəcək. Bəs sabit tariflər nə üçündür?
Bu ildən bələdiyyələr də döyüş prinsipinə keçiblər. İş görmürlər, amma deyirlər qazanı doldur.
Qazan doğmaq üstündə mübarizə, hətta savaş da gedir. Elələri var ki, qısırdır, amma gəlib adamın üzünə durur ki, mən qazan doğa bilərəm.
Dünya da qazan uğrunda döyüş aparır.
İndi dünya qazan kimidir. Kimin imkanı var qaz vurub qazan doldurur. Qaz kimi dövlətlər də nə çox. Tramp da oturub qazanın başında, hərdən qapağını qaldırıb buxarı bir az buraxır. Bu Epsteyn də özü üçün bir qazan qaynadıb.
O gün qarnım ağrıyana qədər gülmüşəm. İran şahının gədəsi də İran boyda qazan uğrunda savaş aparır. 
Avropa TV-lərindən biri Rza Pəhləvini bir iranlı ilə debata çağırır. Rəqibi şah oğlunu üstələyir. Rza vəziyyətdən çıxmaq üçün rəqibinə sual verir:
-Siz üzdən mənə oxşayırsınız. Ananız o vaxtı bizim sarayda isləməyib?
Rəqibi təmkinlə cavab verir:
-Yox anam işləməyib, amma dəqiq bilirəm ki, atam sarayda işləyib.Di get...

Bunu da yazım qazan məsələsini bitirim.
Qazan doğursa, deməli ölməlidir, deməli aparıb qəbirstanlıqda basdıracaqlar.
Bir kişi tez-tez qəbirstanlığa gedib-gəlir. Ondan soruşurlar ki, niyə gününün çox hissəsini qəbirstanlıqda keçirirsən?
Kişi cavab verir:
-Bunun üç səbəbi var:
1. Allahı yadıma salırlar.
2. Danışanda sözümü kəsmirlər.
3. Onlardan ayrılanda qeybətimi etmirlər.

Ta bəsdir, baxım-görüm pensiyam gəlibsə gedib olan-qalanı alım, dərmanlarım da qurtarmaq üzrədir.
Siz də qeybətimi etməyin! Qazan doğub, bundan sonra da doğacaq. Qazan ölüb, bundan sonra da öləcək!
Siz də, hələ ki, imkan var, qaz vurun qazan doldurun!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.02.2026)