Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bu dəfə sizə Qulu müəllimdən danışmaq istəyirəm. Yox, yox, tələsməyin, professor Qulu Məhərrəmlini deyil, əməkdar jurnalist Qulu Zeynalovu nəzərdə tuturam. Onu daha çox şair Qulu Ağsəs kimi tanıyırlar. Söhbətim maraqlı olsun deyə, araşdırarkən qarşıma çıxan müxtəlif müsahibələrindən nümunələr də gətirməyə çalışacağam. Həm ədəbi jurnalın baş redaktoru, həm bir şair və həm də bir insan kimi onun haqqnda söyləyəcəyim fikirlərin obyektiv olacağına ümid edirəm…

Deyir ki:- “Əsil şeir odur ki, onu başqa dillərə çevirmək mümükündür. Əgər mən şeiri doğma dilin üstündə yox, dilin qırağında yaradıramsa, o batdı getdi. Bunu bir dəmiryolu kimi təsəvvür etmək olar. Dil özü bir dəmir yoludu. Biz şeirləri bu “relsin” üstünə qoyanda yol nə qədər uzanırsa, şeir də o qədər gedəcək. Əgər şeiri kənara qoymuşuqsa, onlar yanlarından ötən şeirlərə əl eləməklə məşğul olacaqlar. Bu gün Azərbaycanda baxıb əl olunası yüzlərlə, minlərlə “poetik” nümünələr yaranır. Onları həqiqətən də əsil  şeirdən ayırmaq çox çətindir...” 

1969-cu ildə Ağdamda dünyaya gəlib. İlk şeirini doqquz yaşında yazıb. Amma on bir yaşından mətbuatda çap olunmağa başlayıb. Daha dəqiqi, ilk dəfə Lenin haqqında yazdığı şeir "Azərbaycan pioneri" jurnalında çap olunub. Böyük ədəbiyyata isə 1990-cı ildə "Ulduz" jurnalında çap olunan şeirləri ilə təşrif buyurub. İndiyədək şeirləri türk, rus, özbək, gürcü, ukrain, polyak dillərinə tərcümə edilib. Bir neçə kitabın müəllifidir. 2015-ci ildə “Azərbaycanın əməkdar jurnalisti” fəxri adına layiq görülüb. On ildən çoxdur ki, “Ulduz” jurnalının baş redaktorudur... 

“Bu gün dünya ədəbiyyatında siyasiləşmə motivlərini hiss etməmək mümkün deyil. Dünya ədəbiyyatı adı ilə bukmeyker kontorları səviyyəsində təbliğatı aparılan, çox asanlıqla bestsellerə çevrilən əsərlər hardansa idarə olunur. Xüsusilə son illərin ədəbiyyat sahəsində verilən “Nobel” mükafatıları birmənalı olaraq siyasi yük daşıyır. Yəni hansısa ölkənin tutduğu mövqeyə görə bu mükafatlar təqdim olunur. Məsələn, insan haqları uğrunda mübarizəyə görə, “Nobel” mükafatının güneyli azərbaycanlı Şirin İbadiyə verilməsi İrana olan antipatiyadan irəli gəlir. O qadın “Nobel” mükafatınını əsasnaməsində nəzərdə tutulan heç bir bəndə uyğun gəlmir. Sadəcə, İrandakı insan haqları ilə bağlı problemləri qabartmaq və bununla da beynəlxalq təzyiq göstərmək üçün bu adı İbadiyə veriblər. Mən həmişə demişəm ki, Orxan Pamuka verilən “Nobel” mükafatı ermənilərin və kürdlərin hesabınadır. Pamuk Türkiyədə erməni soyqırımının olduğunu və kürdlərin huquqlarınn pozulması ilə bağlı fikirləri dəstəkləyirdi. Bu, dünyanın xoşuna gəldi. Odur ki, ədəbiyyata basqıların olması faktdır. Bilirsinizmi, əvvələr dünyanı ədəbiyyat idarə edirdi, indi isə siyasət idarə edir. Əslində siyasət özü də sözdür. Sanki siyasi söz ədəbi sözdən intiqam alır...”- söyləyir.

Mülahizələri güclüdür, ədəbiyyatın belə siyasiləşməsindən çox narahatdır. Amma ümidlərini itirmir...

Deyir ki:- “Bir dəfə belə bir status yazmışdım: "Allah, sən təksən, yoxsa səni təkləyiblər?” Bu gün Allah "təklənib”. Ateizm dəb halına çevrilib. Mən Allahı çox istəyirəm və bizim münasibətimiz qorxu üzərində qurulmayıb. İndi elə dövrdür ki, evdə həyat yoldaşına, işdə müdirinə səsini qaldıra bilməyənlər başlayırlar Allaha "ilişməyə”. Mən istəməzdim ki, insanlar Allahdan qorxsun. O, bizi yaradıbsa, sevib yaradıb. Qorxu özünümüdafiə deməkdir. İnsan itirəcəyi nəsə olanda qorxmağa başlayır. Əgər sənin xəzinən olsa, onun başında ilan kimi yatacaqsan ki, qoruyasan. Amma daxılında bir qara qəpiyin də yoxdursa, onu qorumağa da ehtiyac qalmır. Qorxu da şübhədən yaranır. İnsanın içində həmişə hər şeyə qarşı şübhə olmalıdır. Məsələn, mən İsa Hüseynovun oxucusuyam, İsa Muğannanın yox. Amma yenə də İsa Muğanna kimi yazdığı əsərləri tam şəkildə inkar etmirəm. Məndən bunun səbəbini soruşanda cavab verirəm ki, sabah vəziyyət dəyişə bilər. Həyatda hər şey mümkündür. Mən heç nəyin altından birmənalı şəkildə qol çəkə bilmərəm. Amma bir şeydən adım kimi əminəm. Bir gün "ASAN” Xidmətin qarşısında azərbaycanlılar Marsa bilet almaq üçün dayanacaqlar, amma yenə də növbə mədəniyyəti olmadan...”

Bu söylədikləri onun bir ədəbiyyatçı, baş redaktor kimi düşüncələridir. İndi də sizə onun poeziyasından nümunə təqdim etmək istəyirəm. Adsız şeirlərindən birində yazır:

“Bu dünyada

heç kəsə demədim...

O dünyada soruşsalar:

sən kimsən?

-gözümü yumub,

ağzımı açacam!

Deyəcəm ki:

altındakı skamyada

bir yol özü oturmayan

yorğun ağacam...”

 Ümumiyyətlə, onun şeirlərini oxuduqca ənənəvi şərq poeziyası ilə qərb poeziyasının sintezinin şahidi olursan. Bu şeirlərdə həm ənənəvi poeziyaya məxsus lirika, bədii bənzətmə, qafiyələnmə də var, eyni zamanda qərb poeziyasındakı kimi, bütün qəliblərdən kənar sərbəstlik də. Belə poeziya nümunələrinin oxucuları gələcəkdə daha çox olacaqlar. Bir də ki, bü cür şeirləri xarici dillərə çevirmək də asandır. Bu isə əcnəbi oxucuların da poetik zövqünü oxşaması deməkdir...

O ki qaldı onun şəxsi keyfiyyətlərinə, öncə onu deyim ki, hər gələn yeni günə həvəslə və səbirsizliklə başlayır. Sanki enerji və maqnit dinamosudur. Xarizmatikdir və liderlik bacarığı ilə doludur. Heç vaxt naməlum olanı araşdırmaqdan qorxmur. Demək olar ki, impulsiv, inadkar və iradəli insandır. Daxili gücü o qədər çoxdur ki, hər hansı bir problemi dəf etməyə qadirdir. Süstlükdən zəhləsi gedir, ləng hərəkəti xoşlamır. Onunla rəqabətə girmək ağılsızlıqdır. Bu baş verərsə mübarizədən qalib çıxan, o olacaq...

Nə isə, düşünürəm ki, Qulu Ağsəs haqqında az da olsa sizə məlumat verə bildim. Bu gün- aprelin 20-si onun doğum günüdür, 57 yaşı tamam olur. Bu dəfəki ad günü Pravoslav xristianların Pasxa bayramına düşüb.

Onu yeni yaşı münasibətilə təbrik edir, möhkəm can sağlığı, yaradıcılıq uğurları arzulayırıq...

Çox yaşasın!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.04.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Azərbaycan nəsrinin son illərdəki ən görkəmli nümayəndələrindən biri idi Çingiz Hüseynov. Başlığa da çıxarmışam, dünya ədəbiyyatı dahiləri sırasına yüksəlməyə layiq olan bir yazıçı idi. Zira, yüksələ bilmədi, sırf azərbaycanlı olduğu üçün. Qərb bizləri sevmir nədənsə.

Çingiz Hüseynov 1929-cu il aprelin 20-də Bakı şəhərində doğulub. Bu gündə, sadəcə bir doğum deyil, bir ədəbiyyatçının həyatının, fikir dünyasının və yaradıcılığının başlanğıcı vardı. O, öz zamanının böyük alim və yazıçılarından biri kimi Azərbaycan ədəbiyyatına əvəzsiz töhfələr verib.

Hüseynov, təhsilini Bakı və Moskva universitetlərində almış, 1950-ci illərdə özünün ədəbi fəaliyyətinə başlamışdır. Onun təhsili və ədəbiyyat dünyasına olan marağı, onu yalnız yazıçı kimi deyil, həm də tərcüməçi və tədqiqatçı kimi də tanıtdı. 1979-cu ildə filologiya elmləri doktoru unvanını qazandı və 1980-ci ildə professor oldu.

O, yazdığı tənqidi əsərlərlə Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafına mühüm təsir göstərdi, xüsusilə mifologiya və folklor sahələrinə dair işləri ilə tanındı. Çingiz Hüseynov həm də ədəbiyyat tarixçisidir və öz əsərlərində dünya xalqlarının miflərini və folklorunu geniş şəkildə araşdırıb.

Çingiz Hüseynovun əsərləri və fikirləri, hər zaman ədəbiyyat dünyasında önəmli bir yer tutdu. “Məhəmməd, Məmməd, Məmişı” və “Fətəli fəthi” romanları isə qızıl romançılıq listəsində yer aldı.

Çingiz Hüseynov ömrünün son dönəmini mühacirətdə keçirdi, Rusiyada, İsraildə yaşadı. 2024-cü ilin yanvarında, 94 yaşında Qüdsdə vəfat etdi. Amma onun əsərləri və fikirləri, Azərbaycanın ədəbiyyat tarixində öz yerini alacaq və gələcək nəsillər üçün bir ilham qaynağı olacaqdır.

Bəli, bu gün - aprelin 20-si Çingiz Hüseynovun doğum günüdür, bu gün təkcə bir insanın həyatının başlanğıcı deyil, eyni zamanda Azərbaycan ədəbiyyatının yeni bir dövrünün başlandığı bir gündür. Onun mirası, ədəbiyyat tarixində əbədi qalacaqdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.04.2026)

Şanə Məmmədova,

Azərbaycan Milli Konservatoriyasının baş müəllimi, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin çağdaş dövrünün bəstəkarı Ayaz Qəmbərli fortepiano üçün yazdığı “Altı uşaq pyesi” silsiləsi üzərində 2021-2023-cü illərdə çalışmışdır. Əsərin adından da göründüyü kimi, bəstəkar uşaq dünyasının incə, rəngarəng və emosional çalarlarını musiqi dili ilə əks etdirir.

Ümumiyyətlə, musiqi tarixində uşaq mövzusu hər zaman xüsusi yer tutmuşdur. Bəstəkarlar üçün uşaq dünyası təkcə sadəlik, təmizlik, məsumluq rəmzi deyil, həm də ən səmimi və təhrif olunmamış duyğuların mənbəyidir. Bu mövzu vasitəsilə onlar həyatın ən saf, ən təbii halını ifadə etməyə çalışmışlar. Lakin müasir musiqidə uşaq mövzusu artıq yalnız sadə təsvirlərlə məhdudlaşmır. Burada uşaq psixologiyası, daxili aləm, incə emosional keçidlər və hətta müəyyən fəlsəfi çalarlar da öz əksini tapır. Yəni, uşaq dünyası artıq həm də dərin bədii düşüncənin bir forması kimi təqdim olunur.

Silsiləyə daxil olan hər bir pyesdə uşağın daxili aləmini, onun duyğularını, təsəvvürünü, hərəkətini və təbiətlə əlaqəsini poetik şəkildə musiqiyə çevrilir.  Bir məqamı da vurğulamaq lazımdır ki, əsər avtobioqrafik səciyyə daşıyır, bəstəkar silsiləni öz oğluna həsr edib. Məhz bu məqam pyeslərə əlavə emosional dərinlik və səmimiyyət qazandırır. Burada artıq tək bəstəkarın deyil, eyni zamanda bir atanın baxışını, duyğularını, övladına olan incə münasibəti hiss olunur. Bu səbəbdən silsilədə səslənən obrazlar yalnız musiqi təsvirləri deyil, həm də canlı, hiss olunan və daxildən gələn duyğuların təzahürüdür.

1.

Silsilənin ilk pyesi - “Kövrək addımlar” zərif lirizm və incə psixoloji çalarla seçilir. Əsərin fakturası olduqca şəffafdır. Pyesdə müşahidə etdiyimiz legato xətti və yumşaq harmonik keçidlər uşağın ilk addımlarının qeyri – müəyyənliyini və ehtiyatlı olmasını simvolizə edir. Musiqi dili minimalist elementlərə yaxınlaşır və hər bir səs xüsusi semantik yük daşıyır.

2.

İkinci pyes “Qatarla səyahət” tamamilə fərqli obraz aləmini ehtiva edir. Burada ritmik ostinatlılıq və motoric inkişafın ön plana çıxdığı müşahidə olunur. İkinci pyesdə dinləyici artıq kinetic enerji hiss edir: təkrarlanan ritmik struktur qatarın hərəkətini imitasiya edir, inkişaf isə gərginlik yaradır.

3.

“Göy qurşağı” adlı növbəti pyes son dərəcə rəngarəng harmonik palitra ilə seçilir. Burada leqato və yumşaq faktura vasitəsilə rənglərin bir- birinə qarışması, işıq və incəlik hissi yaradılır. Bu pyes sanki visual, zahiri təəssüratın necə formalaşdığını göstərir.

4.

“Nəbatət bağında” silsilənin dördüncü pyesidir. Təbiət obrazları ilə zəngindir. Musiqi sanki bu misilsiz bağda bitən bitkilərin, yarpaqların, təbiətin sakit nəfəsini təsvir edir. Burada melodik xətt daha sərbəst inkişaf edir, təbiətin canlılığı hiss olunur.

5.

“Kiçik nəğmə” pyesi sadə, lakin olduqca ifadəli melodiyaya malikdir. Bu pyesdə əsas diqqət səsə, kantilenaya yönəlmişdir. Sanki balaca uşaq öz daxilində bir mahnı zümzümə edir və bu, musiqidə səmimi şəkildə ifadə olunur.

6.

“Qar dənəcikləri” silsilənin sonuncu pyesidir. Yüngül və şəffaf faktura ilə seçilir. Tez-tez təkrarlanan səslər qarın sakit, fasiləsiz yağmasını xatırladır. Musiqi burada həm static, həm də hipnotik təsir bağışlayır.

Ümumilikdə, “Altı uşaq pyesi” silsiləsi sadəliklə dərinliyin vəhdətidir. Bu əsərlərdə Ayaz Qəmbərli uşaq dünyasının saf duyğularını peşəkar və müasir musiqi dili ilə təqdim edərək, həm ifaçı, həm də dinləyici üçün bədii təcrübə yaradır. Bu pyesləri dinlərkən, sanki hər kəs öz daxilində gizlənən bir uşaq obrazı ilə qarşılaşır. Çünki bu musiqidə əks olunan hallar – ilk addımların kövrəkliyi, kəşf sevincinin həyəcanı, təbiətə heyranlıq, sadə bir mahnının istiliyi – bütün bunlar hər birimizin yaşadığı, yaxud xatirəsində duyğulardır. Bu mənada musiqi yalnız uşaqlara aid deyil. Bu, həm bizim keçmişimiz, həm bu günümüz, həm də bəzən övladlarımızda, yaxud sevdiklərimizdə gördüyümüz o saf, təmiz başlanğıcın təzahürüdür. Hər birimiz yaşımızdan asılı olmayaraq, daxilimizdə bir usağı yaşadırıq- və bu əsərlər həmin uşağın səsini oyadır.

Ümumiyyətlə, belə aydın, sabit, obrazlı mövzuların seçilməsi, bu günün mürəkkəb və qloballaşan dünyasında əhəmiyyət kəsb edir. Çünki sürətlə dəyişən, bəzən gərgin və ziddiyyətli siyasi-sosial fon qarşısında bu cür musiqi dinləyicilərə sakitlik, saflıq, mənəvi dayaq hissi aşılayır.

Sonda Con Kehonun bir fikrini xatırlatmaq istərdim: “Uşaqlıq hər günün içində gözəlliyi görə bildiyin zamandır”. İnsan yaşa dolduqca o gözəllikləri görməyi unudur. Məhz belə xırda toxunuşlu, incə yanaşmalı, həssas mövzulu əsərlər təkcə pyeslər toplusu deyil, insanın özünə, xatirələrinə və ən saf duyğularına bir qayıdışdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 “Yazıçı-dramaturq İmranQasımovictimaixadimkimixarici ölkələrdə səfərlərdə olmuş, təəssüratlarını qələmə almışdı. Bir yazıçı ancaq bu qədər milli ola bilər və həm də yalnız bu qədər bəşəri ola bilər. "Fransız qobeleni" və "İtaliya mozaikası" povestlərinin daxil olduğu "Azərbaycan xalçası" triptixini İ.Qasımovun müəllif monoloqu da adlandırmaq olar”. – Onun barəsində Dilarə Adilgil belə yazır.

İmran Qasımov 1918-ci il noyabrın 25-də Bakıda ziyalı ailəsində doğulub. Atası Həşim Qasımov əsrin əvvəllərində Sankt-Peterburqda ali təhsil almışdı, anası Mələk geniş dünyagörüşü olan xanım, Azərbaycanın ilk qadın mühəndislərindən biri olub.

İmran 1934-cü ildə orta məktəbi bitirdikdən sonra əvvəlcə Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsində, sonra Moskvada kinossenaristlər kursunda oxuyub.

Vətənə döndükdən sonra Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti yanında Kinematoqrafiya Komitəsi sədrinin birinci müavini, "Literaturnıy Azerbaydjan" jurnalının baş redaktoru, 1975-ci ildən ömrünün sonuna kimi (1981) Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının birinci katibi vəzifələrində çalışıb. Xalq yazıçısı fəxri adına, Azərbaycan Dövlət mükafatına layiq görülüb, "Lenin", "Qırmızı əmək bayrağı", "Şərəf nişanı" ordenləri ilə təltif olunub.

İmran Qasımov Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafında mühüm xidmətləri olan ədiblərdən biridir. O, nasir, dramaturq və ssenarist kimi zəngin ədəbi-bədii irsə malikdir. Yazıçı Həsən Seyidbəyli ilə birgə qələmə aldığı "Uzaq sahillərdə" romanı dövrünün ən populyar əsərlərindən olub.

 Yaradıcılığında dəniz mövzusunun xüsusi yeri var. Buna "Xəzər neftçiləri haqqında dastan", "Dəniz cəsurları sevir" (H.Seyidbəyli ilə birlikdə), "İnsan məskən salır" , "Arzu", "Xəzər üzərində şəfəq" və digər əsərlərini misal göstərmək olar. Ədəbi yaradıcılığında müasirlərinin mənəvi zənginliyini, əxlaqi keyfiyyətini əks etdirib. Məhz bu səbəbdəndir ki, onun əsərlərini gənc oxucular böyük rəğbətlə qarşılayıb və seviblər.

Həm də istedadlı ssenarist olub. Onun ssenariləri əsasında bir çox filmlər çəkilib. Həsən Seyidbəyli ilə birgə eyniadlı roman əsasında yazdıqları ssenari üzrə çəkilən "Uzaq sahillərdə" filmi xüsusilə geniş şöhrət qazanıb. Film dünyanın 25 dilinə tərcümə olunub, Asiya və Afrika ölkələrinin festivallarında birinci yer tutub, Kanadada mükafata layiq görülüb.

İmran Qasımovun ssenariləri üzrə çəkilən filmlərdə fədakar əmək, məhəbbət parlaq şəkildə əksini tapıb. Müasirlərin və yenilikçilərin hiss və duyğuları aydın şəkildə verilib. "Onun böyük ürəyi", "İnsan məskən salır" və s. filmləri bu gün də sevilərək baxılır.

Özünəməxsusluq, xəlqilik İmran Qasımovun yaradıcılığını şərtləndirən və səciyyələndirən xüsusiyyətlərdir. Bu, onun təsvir etdiyi qəhrəmanların mənəvi aləminə, qayğılarına və sevinclərinə çox bağlı olduğunu parlaq şəkildə göstərib. O, qəhrəmanının həyat yolunu bir vətəndaş kimi ardıcıl olaraq izləyib, böyük rəğbətlə müşahidə edib və öyrənib.

O, ədəbi yaradıcılıqla bərabər, həm də ictimai xadim olub. Tez-tez xarici ölkələrə səfərə çıxıb. Müxtəlif görüşlər, böyük xalqlar, maraqlı adamlar haqqında xatirələr yazıb.

Ssenari müəllifi olduğu filmlər

1. Sovqat

2. Axşam konserti

3. Xəzər nefti

4. Böyük yol

5. Səhər nəğməsi

6. Əsl dost

7. Bais

8. Uzaq sahillərdə

9. Zirvə buludu

10. Mənim dostum

Təltif və mükafatları

1. "Azərbaycan SSR xalq yazıçısı" fəxri adı

2. "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

3. Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı

4. "Lenin" ordeni

5. "Şərəf nişanı" ordeni

Dilarə Adilgil böyük yazıçının yaradıcılıq mətbəxi barədə maraqlı bir aşıqlama verib. O yazır: “İmran Qasımov öz qəhrəmanlarını başlı-başına buraxmır, həyat yollarını nəzarətdə saxlayır, fürsət düşdükcə yenə onlara "dönür". "Ceyran"ı, onun dumanlı qalan aqibətini unutmayan yazıçı povesti teatr üçün işləyir.

Moskva yaxınlığında müalicə olunan İ.Qasımov xəstəxana qonşusundan Moskva metropoliteninin tikintisində işləyən azərbaycanlı Ceyran Səfərova haqqında informasiya alır. Söhbətin maraqlı cəhəti ondan ibarət idi ki, bu qadının sonradan könüllü İspaniyaya getdiyi, 1944-cü ildə hitlerçilər tərəfindən edam olunduğu iddia edilir. Müqavimət hərəkatına qoşulan bu qadının "Ceyran" adlı kafesi də var imiş. Göründüyü kimi, illər keçəndən sonra, belə koordinatlarla Ceyranın izinə düşməyin necə çətin olacağı ilk səhifələrdən bilinir.

Yazıçı elqızını axtara-axtara oxucusunu da unutmur, dünyanın paytaxtını ona "müxtəlif mövqelərdən" və "müxtəlif işıqda" göstərir. "Bu qobelenin naxışları arasından gənc bir qadının siması zahir olur. Mən aydın surətdə Ceyranı Neverdə, Plan de Orqonda, döşəməsinin altında tüfənglər, tapançalar, mina dolu yeşiklər yığılmış yastı, alçaq evdə görürəm; əlində vərəqələrlə dolu zənbil düz esesçilərin sırasına doğru addımlayan görürəm"…

İmran Qasımov 63 il ömür yaşayıb. Bu ömürdə zəngin yaradıcılığı ilə ədəbiyyatımızda və kino sənətimizdə mötəbər yer tutub. Yazıçı 1981-ci il aprelin 20-də vəfat edib.

Dünyamızda çox yaşamasa da, çatdırıb çox iş görə bilmişdi. Onun mövzuları dünyəvi və uzunömürlüdür, əsərlərinin başqa "epoxa"dan - "sovet həyatı"ndan olduğu ancaq müəyyən məqamlardan, təsvir edilən tarixi hadisələrdən, çəkilən adlardan bilinir. Ömür möhləti qısa, əsərlərinin ömrü uzun olan yazıçı bu gün də maraqla oxunur, qoyub getdiyi ədəbi irs dəyərini saxlayır, tədqiqata cəlb edilir. Özünün insan sevgisi, xeyirxah əməllərilə onu tanıyanların ürəklərində məskən salan sevimli yazıçımız İmran Qasımov əsərləri ilə daim oxucularının qəlbində yaşayacaq.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Gülləri və heyvanları, xüsusilə, pişikləri çox sevirmiş. Harda sahibsiz pişik görsə, ürəyi yanar, götürüb evə gətirərmiş. Onlara qulluq edər, onlar üçün yorğan-döşək də tikərmiş. İnanmazsınız, bir dəfə hətta öz pişiyi üçün qonşu pişiyinə xonça ilə elçi də gedibmiş. Ədəb-ərkanla qonşudan pişiyin "həri"sini alıbmış...

Bax belə bir insan imiş o.

Nəsibə Zeynalova 20 aprel 1916-cı ildə Bakıda doğulub. Atası Kərbəlayı Cahangir  tanınan tacir və eyni zamanda aktyor olub. Azərbaycan milli realist aktyor məktəbinin banisi məhz Cahangir Zeynalov olub. İlk və yeganə övladı olanda arzu edib ki, qızı onun sənətini davam etdirsin. Ancaq bu arzusunun gerçəkliyini görmək ataya nəsib olmayıb.

1918-ci ilin mart ayında erməni daşnakları Bakıda kütləvi qırğınlar törədəndə Cahangir Zeynalov ailəsi ilə İrana yollanıb.  Sentyabrda Bakıya qayıdanda gəmidə yatalaq xəstəliyinə tutulan Cahangir Zeynalov qısa müddətdən sonra rəhmətə gedib. Onda balaca Nəsibənin iki yaşı vardı. Böyüdükdən sonra o, atasının arzusunu inamla həqiqətə çevirib. Nəsibə Zeynalova Azərbaycan realist aktyor məktəbinin ən layiqli nümayəndələrindən biri kimi formalaşıb və şöhrətlənib.

Yaradıcılığının mayası gülüş və musiqi ilə yoğrulan Nəsibə xanım orta məktəbdən rəqqasəlik edib, milli oyun havalarının mürəkkəb və lirik incəliklərinə yiyələnib. 1932-ci ildə Rza Təhmasibin dram dərnəyinə üzv olub. 1934-cü ildən mövsümi (aprel ayından oktyabr ayına kimi) fəaliyyət göstərən səyyar Kolxoz və Sovxoz Teatrında aktrisa işləməyə başlayıb. Bu teatr Bakıda truppa toplayıb, özünə repertuar qurub, aprel ayından başlayaraq kənd təsərrüfatının qızğın çağında rayonlara gedib tamaşalar oynayıb.

Bir il burada aktrisalıq edən Nəsibə xanım 4 aprel 1938-ci ildə yenicə yaranan Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrının truppasına birinci dərəcəli aktrisa götürülüb. Həmin il Bakı Teatr Məktəbinə daxil olaraq aktyorluq təhsili alıb. Aleksandr Tuqanovdan, Məhərrəm Haşımovdan, Ağasadıq Gəraybəylidən dərs alan Nəsibə Zeynalova texnikumda oxuyarkən Katarina ("Şıltaq qızın yumşalması", Uilyam Şekspir), Elvira ("Don Juan", Jan Batist Molyer), Yelizaveta ("Mariya Stüart", Fridrix Şiller) rollarını oynayıb.

Ömrünü Musiqili Komediya Teatrı ilə bağlayan aktrisa sənət ocağının müəyyən fasilələrlə truppa, Filarmoniyanın nəzdində dəstə-ansambl şəklində fəaliyyət göstərdiyi illərdə də kollektivdən ayrılmayıb. Aktrisa Azərbaycan klassik operettalarının tamaşalarında Gülpəri, Cahan xala, Sənəm ("Ər və arvad", "Arşın mal alan" və "Məşədi İbad", Üzeyir bəy Hacıbəyov), Mələk xanım və Kələk xanım ("Əlli yaşında cavan", Zülfüqar bəy Hacıbəyov) kimi xarakterik səhnə obrazlarında çıxış edib.

Aktrisanın zəngin rollar qalereyasında tərcümə əsərlərində ifa etdiyi Kabato və Barbale ("Keto və Kote", Vladimir Dolidze. Tərcümə edəni Şəmsi Bədəlbəyli), Ziraldina ("İki ağanın bir nökəri", Karlo Qaldoni və musiqi tərtibçisi Şəmsəddin Fətullayev), Zivər xanım ("Məhəbbət gülü", türkmən dramaturqu Muxtar Hüseynov və Süleyman Ələsgərov), Alma ("Şirin arzular", Tərcümə edənləri Ə. Süleymanov və Abdulla Qüdrət) rollarının xüsusi yeri var.

Nəsibə Zeynalovanın yaradıcılığının ən parlaq dövrü isə çağdaş bəstəkarların müasir mövzusu musiqili komediya əsərlərinin tamaşalarındakı bir-birindən fərqlənən komik personajların ifası ilə bağlıdır. Bu baxımdan aktrisa aşağıdakı rolların əvəzsiz ifaçısı sayılır:

- Xanpəri ("Dərviş Məstəli şah", Mirzə Fətəli Axundzadə və musiqi tərtibçisi Şəmsəddin Fətullayev)

- Nargilə ("Gözün aydın", Məhərrəm Əlizadə və Fikrət Əmirov)

- Şərəf və Nisə ("Durna", Süleyman Rüstəm və Səid Rüstəmov)

- Məsmə ("Toy kimindir?", Məhərrəm Əlizadə və Ağası Məşədibəyov)

- Züleyxa ("Ulduz", Sabit Rəhman və Süleyman Ələsgərov)

- Tükəz ("Hacı Qara". Mirzə Fətəli Axundzadənin əsəri əsasında Şəmsi Bədəlbəylinin işləməsi və bəstəkarlar Vasif Adıgözəlovla Ramiz Mustafayev)

- Tərlan ("Ürəkçalanlar", Məmməd Səid Ordubadi və Fikrət Əmirov)

- Zemfira ("Kəndimizin mahnısı", Kərim Kərimov və Zakir Nərimanov)

Xüsusilə, Cənnət xala, Nargilə, Züleyxa rolları zəngin ifadə vasitələri, yumorun milliliyi, təbii reallığı ilə səhnəmizin nadir inciləri sırasında durub. Azərbaycan televiziyasında onlarla yumoristik səhnəciklərdə, teletamaşalarda, intermediyalarda çıxış edən Nəsibə Zeynalova həmçinin "Azərbaycanfilm"in çoxlu ekran əsərlərinə çəkilib. Kino obrazları içərisində Fatmanisə ("Ögey ana"), Telli ("Böyük dayaq"), Züleyxa ("Ulduz"), Cənnət xala ("Qaynana"), Gülsüm ("Molla Fətəlinin sərgüzəşti"), Əsli xala ("Bəyin oğurlanması") rolları daha canlı və daha şöhrətlidir.

Aktrisa rolları elə-belə ifa etməzdi, mütləq öz əlavələrini edər, rolu həqiqətən yaşayardı. Məşhur “Qaynana” filmində mətbəxdə oxuduğu bayatını anasından öyrənibmiş. Nəsibə xanımın anası həmişə o bayatını zümzümə edirmiş.

Musiqili teatrımızın inkişafında böyük xidmətlərinə görə Nəsibə xanım 24 may 1960-cı ildə Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti, 1967-ci ildə xalq artisti fəxri adına layiq görülüb. "Hicran" musiqili komediyasındakı Qızbacı roluna görə Azərbaycan Dövlət Mükafatı Laureatıdır. 1974-cü ildə Rauf Kazımovski onun yaradıcılığı barədə "Aktrisanın təbəssümü" televiziya filmi çəkib. Nəsibə Zeynalovanın obrazları həyatiliyi və real bədii təsvirləri ilə həmişə orijinal görünüb.

Aktrisa gözlənilməz, ancaq mənalı və ifadəli, dadlı və şirəli ifadə vasitələrilə cilvələnən improvizənin mahir ustası olub. Rəqs, mahnı (yaxud reçitativ) və hərəkətlərdən eyni epizodda, hətta eyni məqamda yüksək peşəkarlıqla istifadə edib. Xalq yumorunun, "Qaravəlli" oyun tamaşalarının, lətifə söyləmələrinin estetik oyun-göstərmə prinsiplərindən həssaslıqla barınıb. Tipajlığın bədii dəyərlərinə tam yiyələnməklə tipik xarakter yaratınağa üstünlük verib və bu istiqamətdə obrazın məzmun-forma vəhdətini vacib şərt kimi dəyərləndirib.

Obrazın xarakterini hərəkətdə (yeriş, duruş, oturuş və sairə) koloritli tərzdə verməkdə muskomediya teatrında Nəsibə xanıma tay aktrisa olmayıb. Nəsibə xanım klassik operettalarda obrazın sözlərinə qarşı çox həssas idi və təhrifə, yaxud əlavəyə qətiyyən yol verməzdi. Ancaq librettosu zəif musiqili komediyalarda ifa etdiyi rolun sözlərini dəyişər, dialoqların məntiqini gücləndirər, vəziyyətə uyğun deyimlər, cümlələr qurardı.

Bu axtarış tamaşadan-tamaşaya davam edər, bəzi əlavələr olar, müəyyən ixtisarlar aparılar, tapıntılar cilalanardı. Aktrisa məişət yumorunu incə ştrixlərlə ictimai-sosial mahiyyətə yönəldərdi. Satirik boyaları müəyyən rollarda qrotesk səviyyəsinə qaldırır, boyalardan gen-bol istifadə edir, ancaq heç vaxt janrın estetik prinsip və meyarlarını pozmayıb.

Filmoqrafiya

- 100 (film, 1985)

- 1001-ci qastrol (film, 1974)

- 777 №-li iş (film, 1992)

- Adı sənin, dadı mənim (film, 1980)

- Aktrisanın təbəssümü (film, 1974)

- Bağlı qapı (film, 1981)

- Bəyin oğurlanması (film, 1985)

- Bizim Cəbiş müəllim (film, 1969)

- Bizim küçənin oğlanları (film, 1973)

- Bizim Nəsibə xanım... (film, 1991)

Mükafatları

1. "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

2. "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

3. Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı

4. "Şərəf nişanı" ordeni

5. "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni

6. "Oktyabr inqilabı" ordeni

7. "Xalqlar Dostluğu" ordeni

8. "Şöhrət" ordeni

9. "Əmək veteranı" medalı

10. "Vladimir İliç Leninin anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə" yubiley medalı

11. "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində Almaniya üzərində qələbəyə görə" medalı

12. "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə" medalı

13. "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində qələbənin 20 illiyi" yubiley medalı

14. "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində qələbənin 30 illiyi" yubiley medalı

15. "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində qələbənin 40 illiyi" yubiley medalı

16. "1941–1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində qələbənin 50 illiyi" yubiley medalı

17. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

18. Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqının "Teatr Xadimi" qızıl medalı

Aktrisanın şəxsi həyatı ilə bağlı diqqətçəkən məqamlar az olmayıb. Xasiyyəti ağır idi və çox tələbkar insan idi. Nəsibə xanım evdə, ailədə, işində, sənətində özünə və ətrafına qarşı çox tələbkar idi. Nəsibə xanım ömrünün son günlərində gəlinindən halallıq istəyərək deyib: “Elnarə, Allah sənə cansağlığı versin. Sən ki mənə və Cahangirə dözmüsən, kişi adamsan”.

O, öz nəvəsi Nəsibəni qızlığa götürüb. Nəvəsi müsahibələrinin birində deyir: “Nənəmin adını daşımağımın maraqlı tarixçəsi var. Mən martda doğulmuşam. Əvvəl istəyiblər ki, adımı Bahar qoysunlar. Amma nənəm deyib ki, yox, mənim qızım yoxdur. Nəvəm əvvəlcə mənim qızım olacaq. Sonra da öz adımı ona verəcəm. Nənəm sözlə kifayətlənməyib. Məni sənədlə də öz qızı edib. Beləliklə, mən şəxsiyyət vəsiqəsində Cahangir qızı yox, Mütəllim qızıyam”.

Nəsibə xanım nəvəsinə qarşı çox sərt olub. Onu məktəbli ikən ad günlərinə, son zəngə buraxmayıb. Bir dəfə isə Nəsibə xanımdan icazəsiz sinif yoldaşının ad gününə getsə də, Nəsibə xanım nəvəsinin ardınca məktəbə gedərək onu yarimçıq çıxarıb evə aparıb.

Nəsibə xanım tam 65 il teatrda çalışıb. Amma son illərdə teatrdan inciyib. Musiqili Komediya Teatrından ayrılıb. Həmin dövrdə qoyulan tamaşalar ona uyğun olmayıb. Üstəlik Nəsibə xanıma qarşı bəzi xoşagəlməz hərəkətlər də olub.

Aktrisa ömrünün son günlərində teatr üçün çox darıxaraq deyirmiş: "Heyf, Allah mənə möhlət versəydi, sağlamlığım yerində olsaydı, yenə də oynayardım". Ürəyində teatrla bağlı çoxlu arzuları olan aktrisa rejissorların onu həmişə komik planda görməsindən gileylənib, təəssüflənib.

Aktrisa sonuncu dəfə oğlu Cahangir Novruzovla "Əmanət" tamaşası üzərində işləyib. Məşqlər başlansa da, aktrisanın səhhəti korlandığı üçün bu səhnə işi yarımçıq qalıb.

Nəsibə Zeynalova 10 mart 2004-cü ildə Bakıda vəfat edib. Məzarı Fəxri xiyabandadır.

17 mart 2016-cı ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Nəsibə Zeynalovanın 100 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında sərəncam imzalayıb. 18 yanvar 2017-ci ildə Nəsibə Zeynalovanın anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə Vyanada Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzində ədəbi-bədii axşam keçirilib. Yubiley gecəsində "Qayınana" bədii filmi ilk dəfə alman dilində subtitrlərlə nümayiş olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.04.2026)

RZA TƏHMASİBİN DOĞUM GÜNÜNƏ

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Yazıçı SüleymanRəhimovun «Mehman» əsəriəsasındarejissorMuxtarDadaşovun çəkdiyi “Qanunnaminə” filmində birobrazvar — Qaloş… Və bu obrazı da Rza Təhmasib canlandırıb. Filmdə mübarizə əsasənikipersonaj – prokurorMehmanlaprokurorluğunxidmətçisiQaloş arasındagedir. Daha çox “Mehman” adı ilə tanınanbuekranəsərinə baxanlarbilirki, Qaloş əkscəbhənin ümumiləşmiş obrazı kimi çıxış edir.

Mənfiqəhrəmanlariçərisində özünəməxsusluğuilə seçilənQaloş kinomuzdayaradılmış ənkoloritliobrazlardandır. Belə olmasaydı, bugündə yerigələndə mənfixarakterli, iblissimalı şəxsləriQaloşaoxşatmaz, Qaloş adlandırmazdılar. RzaTəhmasibimübaliğəsizolaraqAzərbaycanteatrvə kinosənətininkorifeylərindənbiriadlandırırlar. Milliteatrımızıninkişafındabusənətfədaisininxidmətləriəvəzsizdir.

Bunlar müəllif A.Qorxmazın yazdıqlarıdır.

Həmin filmdə Züleyxa rolunu oynamış Xalq artisti Flora Kərimova bir  müsahibəsində deyib ki, epizodlardan birinin çəkilişi zamanı Qaloşun baxışları onu çox bərk qorxudubmuş:

“İnanın, bir neçə gün o qorxunun təsirindən çıxa bilmirdim. Çəkiliş getdiyini, Qaloşu oynayanın Rza Təhmasib, hər gün salamlaşdığım adam olduğunu bildiyim halda qorxmuşdum. Məndə xof yaranmışdı. Rza Təhmasib orada o qədər real oynayırdı, elə zəhmli baxışı vardı ki, həqiqətən filmə çəkildiyimi unutmuşdum. Bu aktyorun qüdrətindən irəli gələn bir şey idi, sözlə ifadə ediləsi deyil".

Rza Təhmasibin özünü isə filmlə bağlı xatirələri belədir:

“1969-cu il idi, «Mehman» filmi ekranlara təzə çıxmışdı. Bir gün axşamüstü kinostudiyadan çıxıb piyada gəzirdim. Qəfildən bir dəstə qadın mənimlə üz-üzə gəldi. Deyəsən yas yerindən qayıdırdılar, çünki hamısı qara geymişdi. Qadınlardan biri məni tanıyıb digərləri ilə pıçıldaşmağa başladı. Sonra məni dövrəyə aldılar. Məni tanıyan qadın düz gözlərimin içinə baxdı.

– Sizə dedim odur!

Çaşıb qalmışdım.

– İndi səni bizim əlimizdən kim alacaq?

– Üzr, istəyirəm, amma sizi başa düşmədim. Nə olub axı?

– Özünü tülkülüyə vurma, Qaloş. Başına panama qoyub, boynuna qalstuk taxmaqla deyil ey, sən necə qıydın Mehmana, onu de.

Hər şeyi başa düşdüm. Gülümsündüm. Qadınlardan biri mənə diqqətlə baxıb dedi:

– Əşşi, bu o deyil. Oxşayır, ancaq o deyil. Qaloş belə gülə bilməz. Düz demirəm, ay qardaş, sən Qaloş deyilsən….

– Düz deyirsən, oxşatmısız, mən Qaloş deyiləm.

Məni oxşadan qadın bir də tərs-tərs baxıb uzaqlaşdı. Bir-iki addım atandan sonra anidən geri çevrildim, qadın hələ də geri boylana-boylana qalmışdı”…

Rza Təhmasib 20 aprel 1894-cü ildə Naxçıvanda dünyaya gəlib. Elə uşaqlıqdan sənətə-teatra meyli olub. 1901-ciildə o, Məmmədtağı Sidqininaçdığı "Məktəbi-tərbiyə"də dərsalmağabaşlayıb. Məktəbdə onarus, ərəb, farsdilləri, tarixvə coğrafiyafənləri öyrədilib. Beş ilsonra "Məktəbi-tərbiyə"nibitirərək üçsinifliNaxçıvan şəhərməktəbinə daxilolub.

16 yaşında ikən Tbilisidə "Müsəlman Artistləri İttifaqı"nın teatr truppasında fəaliyyətə başlayan gənc Təhmasib 1920-ci ilədək Tbilisi, İrəvan, Naxçıvan teatrlarında aktyorluq və rejissorluq edib. 1920-ci ildən isə bu müqtədir sənətkarın yaradıcılığı Azərbaycan Dövlət Dram Teatrı ilə bağlı olub.

 1922–1924-cü illərdə bu teatrda bədii rəhbər, 1937–1938-ci və 1953–1959-cu illərdə isə direktor kimi fəaliyyət göstərib. Milli teatr ənənələrinin yaranmasında, Azərbaycanda realist teatrın formalaşmasında Rza Təhmasib yaradıcılığının əhəmiyyəti həqiqətən əvəzsizdir. Və bu gün ötən əsr teatr tariximizin səhifələrini vərəqləyəndə Rza Təhmasib irsinin izləri aydın görünür.

Teatr tariximizdə oynanılan elə bir klassik Azərbaycan və dünya ədəbiyyatı nümunəsi yoxdur ki, Rza Təhmasib aktyor və rejissor kimi bu tamaşalarda işləməmiş olsun. Onun yaradıcılığı epoxal xarakterlidir, təxminən bir əsrə yaxın dövrdə bu sənətkarın ömür yolu teatr və kinomuzun inkişafına xidmətdə keçib. Aktyor kimi yaratdığı İsgəndər ("Ölülər"), İblis və Arif ("İblis"), Şeyx Sənan ("Şeyx Sənan"), Qacar ("Ağa Məhəmməd Şah Qacar") kimi rollar klassik teatrımızın ən layiqli sənət nümunələrindən olub.

Rza Təhmasibin Cəfər Cabbarlı yaradıcılığına böyük simpatiyası olub. Dəfələrlə bu nəhəng dramaturqun əsərlərini səhnəyə qoyub, müxtəlif rolları ifa edib. Aydın, Elxan, Balaş, Hacı Əhməd, İmamyar, general-qubernator kimi Cabbarlı personajlarını xüsusi istedadla səhnədə canlandırıb. Rejissor kimi ilk müstəqil işi Cəlil Məmmədquluzadənin "Ölülər" əsəri olub. O dövrün mətbuatında onun quruluşunda "Ölülər" yeni teatr, yeni sənət nümunəsi kimi qiymətləndirilirdi

"Ölülər" onun rejissor kimi formalaşmasında mühüm və əhəmiyyətli rol oynayıb. "Şeyx Sənan" (1931), "Sevil" (1934), "Özgə Uşağı" (1936), "Madrid" (1938), "Vəfa" (1943), "Hacı Qara" (1958) kimi tamaşaları Rza Təhmasibin rejissorluq məharətinin ən layiqli nümunələri idi. Ümumiyyətlə, ötən əsrin 60-cı illərinə qədər Rza Təhmasib milli teatrımızın təşkilatçısı və yaradıcısı kimi onun inkişafının təminatçılarından biri olub. Azərbaycan teatr sənətinin böyük bir dövrü Rza Təhmasib yaradıcılığı ilə bağlı olub.

Müharibənin qızğın dövründə — 1941-ci ildə Rza Təhmasib "Səbuhi" filminin çəkilişlərinə başlayıb. Film 1943-cü ildə tamamlanıb. Bu, Rza Təhmasibin bədii kino sahəsində ilk rejissorluq işi olub. Böyük mütəfəkkir Mirzə Fətəli Axundovun həyat və yaradıcılığından bəhs edən bu filmdə İsmayıl Dağıstanlı, Leyla Bədirbəyli, Hüseynqulu Sarabski, Ağadadaş Qurbanov, Möhsün Sənani, Mustafa Mərdanov kimi böyük sənətkarlar çəkilib. Ancaq onun kinoda rejissor kimi ən uğurlu işi "Arşın mal alan" filmi oldu.

1945-ci ildə kinorejissor Nikolay Leşşenko ilə birgə yaratdığı bu film SSRİ Dövlət mükafatına layiq görülüb. "Arşın Mal Alan" kinokomediyası milli kinomuzun ən layiqli nümunələrindəndir və 80 ildən artıqdır ki, bu film dünya ekranlarını dolaşmaqdadır. Filmin uğurlu taleyinin bir səbəbi də rejissorların güclü aktyor ansamblı yarada bilmələrində idi. Leyla Bədirbəyli, Rəşid Behbudov, Lütfəli Abdullayev, Münəvvər Kələntərli, İsmayıl Əfəndiyev, Mirzəağa Əliyev və digər korifeylər filmin müvəffəqiyyət qazanmasında mühüm rol oynayıblar.

Rza Təhmasib bu  film haqqında  yazıb: 

“Müharibənin ağır  illərində  biz filmi Moskvaya təhvil  verməyə aparmışdıq. Moskvada vəziyyət çox ağır idi. Bəzi küçələrdə hələ də  gediş-gəliş  bərpa edilməmişdi. Filmi qəbul edən komissiyanın  bəzi üzvləri bizi  soyuq  qarşıladılar. Baxışdan sonra mübahisə qızışdı. Bizi hətta məzəmmət edənlər də oldu. Açıqca deyirdilər ki, bu vurhavurda “Arşın mal alan” yeridir?  Sən  demə,  film elə məqamındaca çəkilibmiş. Baxışdan iki gün sonra film Moskvanın  iki kinoteatrında  ekrana buraxıldı. Üç  gün sonra isə  18 kinoteatrdan  “Arşin mal alan”ın sədası eşidildi".

1950-ci ildə A. Zarxi və M. Xeyfitslə birlikdə "Bakının İşıqları", 1959-cu ildə Mikayıl Mikayılovla "Mahnı Belə Yaranır" filmlərinə quruluş verib. Kinoda ilk sərbəst rejissor işi isə "Onu Bağışlamaq Olarmı?" filmi olub. Bu film 1959-cu ildə istehsal olunub və rejissor həllinə görə diqqəti çəkən, maraqlı film olub. Filmin ssenarisini rejissorun qardaşı, filoloq-alim M. Təhmasib yazıb. Rza Təhmasibin həm də aktyor kimi kinomuzda yadigarları var. 1947-ci ildə istehsal olunmuş "Fətəli Xan" filmində ona Ağası xan rolu həvalə edilib.

Kinomuzda onun ən layiqli aktyor işi isə "Qanun Naminə" filmində yaratdığı Qaloş obrazıdır ki, bu barədə artıq danışmışıq. Bu obraz öz xarakterinə və ifa üslubuna görə kino tariximizin nadir qəhrəmanlarındandır.

Rza Təhmasib ömrünün son illərini pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olub, Azərbaycanda yeni rejissor və aktyor nəslinin yetişməsində mühüm və əhəmiyyətli rol oynayıb.

Onun Azərbaycan və Türkiyə tarixinin çətin bir dövründə diplomatik nümayəndəliyin fəaliyyətinə cəlb olunması bir tərəfdən geniş dünyagörüşə, əhali arasında xüsusi nüfuza sahib olması, digər tərəfdən isə rus, ərəb, fars və türk dillərini mükəmməl bilməsi ilə bağlı olub.

Onun genişmiqyaslı rejissorluq, aktyorluq fəaliyyəti bütöv bir əsrin sənət tarixinin parlaq səhifələrini təşkil edir. Rza Təhmasibbəyovlardan olduğuna görə, dəfələrlə həyatda böyük haqsızlıqlarla üzləşib. Rza Təhmasib repressiya illərində olduqca zəngin şəxsi arxivini yandırıb ki, balalarını xilas etsin. Qızı Tamilla xanımın yazdığına görə, atası arxivini yandırandan sonra hönkür-hönkür ağlayıb.

“Hər gecə gözləyirdim ki, gəlib məni də aparacaqlar. Mənə demişdilər ki, kimin evində ərəb əlifbası ilə əlyazma, kitab tapılsa, onun ailəsini də sürgün edirlər. Mən ailəmi kitablarıma, yazılarıma qurban verə bilməzdim. Mən ailəmi deyil, arxivimi qurban verdim”,- deyə Rza Təhmasib arxivini yandırmasının səbəbini qızına izah edərkən bildiribmiş.

Təltif və mükafatları

- "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

- "Stalin" mükafatı (2-ci dərəcə)

- "Şərəf nişanı" ordeni

- Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri Fərmanı

Və sonda onu da qeyd edim ki, xoşbəxt səhnə həyatı yaşayan aktyor ailə həyatında daim bədbəxçiliklərlə üzləşib. O, bir neçə dəfə övlad itkisinin ağrı-acısını yaşamağa məcbur olub. Belə ki, 1937-ci ildə onin ilk nikahından doğulan oğlu Özdəmir Volqa çayında boğulub ölür. Həmin vaxt Özdəmir 15 yaşında idi.

1971-ci ildə Rza Təhmasibin ikinci evliliyindən dünyaya gələn kiçik qızı Aybəniz qəflətən vəfat edib. Bir neçə il sonra Teatr İnstitutunda oxuyan oğlu Araz da ağır xəstəlikdən dünyasını dəyişib.

Bu hadisələrdən sonra şəkər xəstəliyindən əziyyət çəkən görkəmli sənətkarın özünün ayağını amputasiya ediblər. Və 14 fevral 1980-ci ildə 86 yaşlı Rza Təhmasib dünyasını dəyişirb. Mərhum sənətkar Bakıdakı ikinci Fəxri xiyabanda dəfn olunub. Sənətkarın qızı, teatrşünas Tamella Təhmasib atasının həyat və yaradıcılığını onun haqqında yazdığı “Rza Təhmasib” adlı kitabına sığışdırıb.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.04.2026)

Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Kəlağayı Azərbaycan qadınının zərifliyini və milli estetik duyumunu əsrlərdir yaşadan ənənəvi sənət nümunələrindən biridir. İpək üzərində formalaşan bu örpək təkcə geyim elementi deyil, həm də xalqın tarixi yaddaşını, ornament düşüncəsini və sənət zövqünü özündə birləşdirən incə bir mədəni irsdir.

Tarixçi, Kəlağayı dizayneri Nigar Həziyeva Ədəbiyyat və İncəsənət portalına açıqlamasında kalağayının tarixinə yer verib. Onun sözlərinə görə, əsrlər boyu Azərbaycandan İpək yolu keçib və Kür ətrafı rayonlar ipəkçilik və baramaçılıqla məşğul olublar. Bunun nəticəsində ipək istehsalı formalaşıb və ticarətdə istifadə olunub:

"Sonradan ipəyə rəng qatılması ideyası yaranıb. O dövrdə təbii boyalardan istifadə olunurdu: sumağ, soğan qabığı, sarı ağac, nar qabığı və digər təbii rənglər. Bəzən bir neçə rəng qarışdırılaraq müxtəlif çalarlar əldə edilirdi.

Məsələn, məndə bir kəlağayı var, “Al-yaşıl” adlanır. Üzərində heç bir naxış yoxdur. Sadəcə dörd yerə bölünüb və çox maraqlı bir örpəkdir. Bu kəlağayı mənə illərdir kökümə, soyuma, ulu nənələrimdən qalıb. Yaşı tam bəlli deyil, amma bilirəm ki, biri İncəsənət Muzeyindədir, biri də məndədir. Sonradan kəlağayı üzərində naxışlar vurulmağa başlanıb. Naxışlar təbiətdən götürülərək dağları, günəşi, quşu və bitkiləri əks etdirib. Daha sonra ipək üzərində parafin və kanifol istifadə edilərək yuma prosesləri aparılıb, nəticədə yay və qış kəlağayıları fərqlənib. Qış kəlağayısında parafin çatladığı üçün rənglərin naxışların arasına keçməsi ustalar tərəfindən qüsur sayılsa da, bu, əslində əl işinin xüsusiyyətidir. Bugünkü dövrdə heç bir kəlağayı bir-birinə bənzəmir. Hər ustanın öz rəng çaları və üslubu var. Kəlağayı tək rəngdən və ya tək naxışdan ibarət deyil, onların vəhdəti ilə milli örpək formalaşır. O dövrlərdə çeşid az idi: qırmızı, yeləni, heyratı kimi növlər vardı. Zamanla hər bölgənin özünəməxsus xalça ornamentləri və butaları kəlağayıya da köçürülüb".

N.Həziyeva bildirib ki, kəlağayını fərqləndirən əsas xüsusiyyət onun kənar haşiyəsi və mərkəz hissəsidir:

"Butaların özünəməxsus mənaları var və onlar Azərbaycan ornament sənətində mühüm yer tutur. Müasir dövrdə kəlağayıya müxtəlif dizaynlar verilsə də, onun milli xüsusiyyəti qorunmalıdır. Kəlağayı Azərbaycan xanımının zərifliyini və milli dəyərini ifadə edən örpəkdir. Onun düzgün təbliği vacibdir. Gənclər arasında kəlağayının yayılması üçün maarifləndirmə aparılmalıdır. Sovet dövründə istehsal azalsa da, son illərdə ənənə yenidən canlanıb. Kəlağayı həm şad, həm də xüsusi günlər üçün istifadə olunur. Keçmişdə rənglərin simvolik mənaları da olub.

Müasir dövrdə sənətkarlar kəlağayı üzərində Azərbaycan tarixi və ornamentlərini əks etdirən yeni nümunələr yaradırlar. Məqsəd milli irsin qorunması və düzgün təbliğidir. Mən 2 il bundan öncə kəlağayı yarışmasına  üzərində işlədiyim kəlağayıları göndərdim. Düşünməzdim ki,  ikinci yerin qalibi olacam.  Hər kəs kəlağayı taxmışdı deyə, tədbirdə çox gözəl abu-hava var idi.  Nə yaxşı ki, müsabiqəni təşkil edən Xatirə xanımı tanışam".

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.04.2026)

İlhamə Məhəmmədqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Sumqayıt təmsilçisi

Nuray Elnur qızı Məmmədova  musiqiyə hədsiz sevgi ilə bağlanan, zəhmət və istedadın vəhdətində formalaşan, ümidverici həyat yolu olan yeniyetmə ifaçılarımızdandır. O, 19 aprel 2012-ci ildə dünyaya göz açmış, kiçik yaşlarından incəsənətə, xüsusilə də musiqiyə dərin maraq göstərmişdir.

2018-ci ilin 15 sentyabr tarixində Sumqayıt şəhər 23 nömrəli tam orta məktəbin birinci sinfinə qədəm qoyan Nurayın həyatında bu dövr həm də yaradıcılıq axtarışlarının başlanğıcı kimi yadda qaldı. O, 2018–2020-ci illər ərzində milli rəqslə məşğul olaraq səhnə mədəniyyəti və ritm duyumunu inkişaf etdirdi. Həmin illərdə məktəbdaxili müsabiqələrdə qazandığı birinciliklər onun səhnəyə olan təbii uyğunluğunu və istedadını ilk dəfə üzə çıxardı. Lakin 2020-ci ildə dünyanı bürüyən pandemiya səbəbindən bu fəaliyyətini müvəqqəti dayandırmalı oldu.

Bununla belə, Nurayın incəsənətə olan bağlılığı daha fərqli və dərin bir istiqamətdə özünü göstərməyə başladı. 15 sentyabr 2019-cu ildə Uşaq İncəsənət Məktəbinə skripka ixtisası üzrə qəbul olunması onun həyatında dönüş nöqtəsinə çevrildi. Klassik musiqinin sehrli dünyası ilə tanışlıq qısa müddətdə böyük bir sevgiyə çevrildi. Bu sevgi isə öz növbəsində onu daha ciddi, məqsədyönlü və zəhmətkeş bir ifaçı kimi formalaşdırdı.

Nuray qısa zaman ərzində musiqi məktəbinin ən fəal şagirdlərindən birinə çevrildi. O, həm məktəb, həm də şəhər səviyyəli tədbirlərdə mütəmadi çıxış edərək dinləyicilərin rəğbətini qazandı. İstedadı və əzmkarlığı onu ölkədaxili və beynəlxalq müsabiqələrə aparıb çıxardı və bu səhnələrdə qazandığı uğurlar onun adını daha geniş auditoriyaya tanıtdı.

2022-ci ildə Qazaxıstanda keçirilən beynəlxalq musiqi müsabiqəsində “Qran Pri” diplomuna layiq görülməsi Nurayın sənət yolunda mühüm mərhələ oldu. Bu uğur onun yalnız yerli deyil, beynəlxalq səviyyədə də rəqabətə davamlı bir ifaçı olduğunu sübut etdi. 2023-cü ildə Londonda keçirilən beynəlxalq müsabiqədə qazandığı birincilik isə onun sənət zirvələrinə doğru inamla irəlilədiyini bir daha təsdiqlədi.

2024-cü il də Nuray üçün uğurlarla zəngin oldu. Sumqayıt şəhərinin 75 illik yubileyinə həsr olunmuş müsabiqədə birinci yerə layiq görülməsi onun doğma şəhərində qazandığı dəyərli nailiyyətlərdən biri kimi yadda qaldı. Elə həmin il keçirilən “Zəfər” respublika yaradıcılıq festivalında ikinci yerə sahib olması isə onun çoxşaxəli yaradıcılıq potensialını nümayiş etdirdi.

2025-ci ildə isə Nuray böyükmiqyaslı respublika uşaq incəsənət festivalında ikinci yerə layiq görülərək uğurlar silsiləsini davam etdirdi. Həmin ildə “Barokko ustadları – 340” adlı Birinci Respublika müsabiqəsinin laureatı olması onun klassik musiqi, xüsusilə barokko dövrü əsərlərinə olan marağının və bu sahədəki peşəkarlığının göstəricisinə çevrildi.

Nuray Məmmədova bu gün də musiqi təhsilini böyük həvəs və məsuliyyətlə davam etdirir. Onun ən böyük arzusu gələcəkdə nümunəvi bir ifaçı kimi formalaşmaq və Azərbaycanı beynəlxalq səhnələrdə layiqincə təmsil etməkdir. Bu məqsəd uğrunda o, yorulmadan çalışır, hər gün öz üzərində daha da inkişaf edir.

Onun bu uğurlu yolunda ailəsinin rolu danılmazdır. Ailədə klassik musiqiyə olan sevgi və maraq getdikcə daha da dərinləşir, milli və dünya bəstəkarlarının yaradıcılığına xüsusi diqqət yetirilir. Musiqi artıq bu ailənin həyatının ayrılmaz bir hissəsinə çevrilmişdir.

Eyni zamanda, Nurayın istedadının üzə çıxmasında və inkişafında onun müəllimi Violetta xanımın əvəzsiz xidmətləri xüsusi qeyd olunmalıdır. Uzun illərdir səbr, diqqət və peşəkarlıqla onunla çalışan müəllimi Nurayın musiqi dünyasında öz yerini tapmasında mühüm rol oynamışdır. Nuray müəlliminə böyük sevgi və hörmətlə yanaşır.

Bu gün Nuray Elnur qızı Məmmədova gələcəyin parlaq ifaçılarından biri kimi ümidlər doğurur. Ona qarşıda daha böyük uğurlar, yeni zirvələr və sonsuz alqışlar arzulayırıq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.04.2026)

Kübra Quliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

“Bu yerləri, bu göyləri yağış yuyur, gün qurudur”

(Ramiz Rövşən)

Təbiət danışanda sözə ehtiyac qalmaz. Apreldə o, susmur — danışır, çığırır, ağlayır, sonra gülür. Bir gün göy guruldayır, sanki içində əsrlərin yığılıb qalmış səsi var. Ertəsi gün isə hər şey sakitdir, sanki heç nə olmamış. Bu dəyişkənlik insanı çaşdırmaz, əksinə, tanıdıq gəlir. Çünki bəlkə də təbiətin aprel halı, insanın özüdür. Həm qorxuludur, həm gözəl. Həm xaotik, həm tam.

Yağış düşür — qəfil. Qəfil olduğu üçün gözəl deyil, çünki bu qəfilin içində bir məqsəd var. Aprel leysanı göydən süzülmür sadəcə, yerin köksünə batır. O, torpağın üst qatını deyil, yaddaşını oyadır.

Torpaq suya toxunanda, oyanır. Uzun bir yuxudan qalxan insan kimidir — əvvəlcə azca titrəyir, sonra dərindən nəfəs alır. Suyun səsi bir çağırışdır: “Hazırsanmı dəyişməyə?”

Bütün bu təbiət hadisəsi — leysan, külək, günəş — əslində bir çevrilmə mərasimidir. Təbiət özünü soyundurur, yuyur, qurudur və təzələyir. Aprel bir hazırlıqdır: həyatın qapısında dayanmaq, amma içəri girməzdən əvvəl təmizlənmək.

Sular axır. Kimi daşa çırpılır, kimi sakitcə toprağın içinə süzülür. Ağacların budaqları bəzən titrəyir, bəzən səssizcə əyilir. Heç biri müqavimət göstərmir. Sanki təbiət özü-özünə boyun əyir. “Nə gəlirsə, gəlsin,” — deyir. Və bu təslimiyyət gözəldir. İnad yox, mövcudluq var. O an anlayırsan ki, təbiət gücünü mübarizədən yox, təslimiyyətdən alır.

Gün çıxır. Hər şeyin üstündən keçir. Qurutduğu yalnız su deyil — palçıq izləri, yuxular, köhnə nəfəs... Gündən sonra hər şey bir az daha yüngül görünür. Amma günəşin də öz qanunu var. O da seçir — nəyi buxarlaşdırıb göyə göndərəcəyini, nəyi torpaqda saxlayacağını. Aprel günəşi nə isti, nə soyuqdur. Səni sarsıtmaz. Səni dəyişdirər.

Sən təbiətə baxanda bir hekayə görürsən. Amma bu hekayədə qəhrəman, düşmən və final yoxdur. Bu, davam edən bir çevrilmədir.

Dağlar da, yarpaqlar da, sular da bu çevrilməyə tabedir. Təbiət heç nəyi olduğu kimi saxlamaz. Bəlkə də buna görə qorxuludur. Sən ona bir dəfə baxdın, o isə artıq dəyişib. Və sən bunu ancaq içindən hiss edirsən.

Bu yerləri, bu göyləri yağış yuyur, gün qurudur...

Amma biz, insanlar, çox zaman dəyişmirik. Biz yağışda gizlənirik, günəşdə üşüyürük. Təbiət isə bunu etməz. O, nə yağışdan qorxar, nə günəşdən. O, hər ikisini qəbul edər. Ona görə güclüdür. Ona görə daim təzədir.

Əgər bir gün içində sıxıntı, köhnəlik, bərkimiş bir hiss varsa, çıx və sadəcə bu aprel günündə bir az islan. Palçıqdan çəkinmə.

Çünki hər şeyin təmizlənməsi bir az çirklənməkdən keçir.

Və unutma: təbiət heç vaxt sənə qarşı deyil. Sənə “qayıt” deməyə çalışır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.04.2026)