Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Əslində, onun barəsində çox az bilirik. O isə çoxundan çoxuna layiqdir. O Azərbaycanımız üçün elə böyük miqayaslı işlər görüb ki, sayı-hesabı bilinməz. Yaxın günlərdə yazıçı Varisin Bakıda işıq üzü görəcək “Gecə reysinə bilet” romanı sizləri bu böyük şəxsiyyətlə daha yaxından tanış edəcək. Xatırladım ki, daha öncə bu kitab Moskvada, nüfuzlu Klassiklər və müasirlər seriyasından 5000 tirajla nəşr edilibdir, qısa vaxtda təkrar çapa da getməyə, Rusiya Ədəbiyyat Mükafatının (İSP versiyasında) şort-listinə düşməyə də macal tapıbdır. Çünki, Musa Əliyev tək Azərbaycanın yox, nəhəng SSRİ-nin fədakar dövlət xadimi olubdur. Tək bizim deyil, rusların, hətta əlcəzairlilərin də ona vəfa borcları vardır.

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının prezidenti, Milli Məclisin deputatı, akademik İsa Həbibbəyli görkəmli dövlət xadimi Musa Əliyevin gündəlikləri əsasınmda ölümündən çox-çox sonar işıq üzü görmüş “Ömrüm” kitabı barədə aşağıdakıları deyib:

"Fikrimcə, akademik Musa Əliyevin "Ömrüm" memuarı kimi qiymətli tale romanı görkəmli alim və tanınmış dövlət xadiminin yaşadığı dövrün konyukturalarından uzaq olan müstəqil bir akademik baxışın, daxilən, mənəvi cəhətdən azad olan obyektiv düşüncənin təbii əks-sədası olaraq yazılmışdır. Bizə görə, "Ömrüm" memuarının bir şəxsiyyətin tale romanı olmaqla, həm də geniş mənada böyük bir tarixi epoxanın salnaməsi kimi ümumiləşməsinin əsas səbəblərindən biri, bəlkə də ən birincisi onun müəllifinin şəxsiyyətə dəyər verərkən yaşadığı cəmiyyətin azad və müstəqil baxışının aparıcı siması meyarı ilə qiymətləndirməsi ilə əlaqədardır. "Ömrüm" memuarına təqdim olunan dövr və haqqında danışılan şəxsiyyətlər məhz həmin meyar əsasında işığı və ya qaranlığı təmsil edənlər kimi səciyyələndirilir. Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi dövründə, ölkəmizin tam ərazi bütövlüyü və suverenlik qazandığı tarixi bir mərhələdə "Ömrüm" memuarının Azərbaycan dilinə tərcümə edilməsi və kitab halında yüksək poliqrafik səviyyədə nəşr olunması da tamamilə qanunauyğun olub, hazırkı azad və demokratik bir cəmiyyətdə şəxsiyyətin müstəqil düşüncəsinin ölkəsinin müstəqilliyi ilə üzvi vəhdət təşkil etməsinin təntənəsini əks etdirir. Akademik Musa Əliyevin və "Ömrüm" kitabında onun əqidə və əməl dostları olaraq təqdim edilən görkəmli işıqlı simaların ağrısı da və ən böyük arzuları da məhz bundan ibarət idi".

***

Musa Əliyev 11 aprel 1908-ci ildə Şamaxı şəhərində anadan olmuşdur. Orta məktəbi əla qiymətlərlə bitirərək 1926-cı ildə Azərbaycan Politexnik İnstitutuna daxil olmuşdur. 1931-ci ildə "Geoloji-kəşfiyyat" fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmiş, aspiranturaya qəbul olunmuş, daha sonra assistent vəzifəsinə təyin edilmiş və 28 yaşında namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir.

Azərbaycanda mezozoy faunasının sistemli öyrənilməsinin əsasını qoymuşdur. 1941–1945-ci müharibə illərində cəbhənin neft məhsullarına olan tələbatını ödəmək məqsədilə Cənubi Qafqaz respublikalarında mühəndis-texniki kadrların hazırlanmasına cavabdeh olmuş və uğurlu fəaliyyətinə görə Lenin ordeni ilə təltif olunmuşdur.

Musa Əliyevin prezidentliyi müddətində Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Geologiya İnstitutunda paleontologiya və stratiqrafiya şöbəsi yaradılmış, orada 4 laboratoriyanın fəaliyyəti bərpa edilmişdir. Akademiya şəhərciyinin layihəsinin başa çatdırılması, tikintiyə icazə alınması, Moskvada SSRİ hökumətində maliyyə vəsaitlərinin ayrılması işlərində Musa Əliyevin əvəzsiz xidmətləri olmuşdur. Onun müəllifliyi və redaktorluğu ilə 7 cildlik Azərbaycan geologiyası toplusu nəşr olunmuş, Şamaxı rəsədxanası, Fizika İnstitutunda "Astronomiya ekspedisiyası, astrofizika" şöbəsi yaradılmışdır.

O, təbaşir dövrünün inoseram faunası, sistematika və biostratiqrafiya sahəsində tanınmış mütəxəssis olmuş, Qafqazın, Orta Asiyanın, Qərbi Sibirin neft-qazlı komplekslərinin stratiqrafik tədqiqini aparmış, həmçinin Əlcazair Saxarası və Atlasların, Yaxın və Orta Şərqin regional geologiyası və neftliliyi ilə məşğul olmuşdur. Mezozoy üzrə Bakı paleontoloq və stratiqraflar məktəbinin yaradıcısıdır. 

Lenin ordeni, iki Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni, "Şərəf nişanı" ordeni və medallarla təltif edilmişdir. 40 elmlər doktoru və namizədi yetişdirmişdir.210 elmi əsərin, o cümlədən 15 monoqrafiyanın müəllifidir.

Allah rəhmət eləsin!

Amin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.04.2026)

Nail Zeyniyev,

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Sənət əsərinin altındakı ad baxışı dəyişir. Eyni tablo tanınmış birinin imzası ilə başqa cür görünür, adsız olanda isə tamam fərqli qəbul olunur. Ad yoxdursa, əsər tək qalır: rəng, forma və təsir. Bu hal onu gücləndirir, yoxsa zəiflədir?

Müşahidə göstərir ki, insanlar tanınmış müəllifin işinə daha çox dəyər verir. Eyni əsər adla təqdim olunanda daha dərin görünür, adsız olanda isə bəzən adi qəbul edilir. Burada dəyişən əsər deyil, gözləntidir. Ad insanın baxışını əvvəlcədən istiqamətləndirir.

Bu isə maraqlı bir problemi ortaya çıxarır. Bəzən biz əsəri yox, onun arxasındakı adı qiymətləndiririk. Əsər müəllifin nüfuzu ilə “oxunur”. Bu halda əsərin öz təsiri ikinci plana keçir.

Adsız əsər bu təsiri aradan qaldırır. Baxan insan yalnız gördüyü ilə üz-üzə qalır. Heç bir yönləndirmə yoxdur. Bu, daha dürüst bir qarşılaşmadır. Amma eyni zamanda daha çətindir. Çünki insan çox vaxt kənar dayağa öyrəşib kim yaradıb, hansı dövrdə yaranıb, nə demək istəyib.

Bizim mədəniyyətdə adsız sənət yad deyil. Xalq sənətində bir çox işlərin müəllifi bilinmir. Amma bu, onların dəyərini azaltmır. Əksinə, o əsərlər fərdi yox, ümumi bir ifadəyə çevrilir. Bir insanın yox, bütöv bir ənənənin səsi kimi qəbul olunur.

Müasir dövrdə isə adsızlıq bəzən seçim olur. Bəzi yaradıcı insanlar əsəri önə çıxarmaq üçün öz adlarını geri çəkirlər. Bu, asan qərar deyil. Çünki sənətdə tanınmaq mühüm rol oynayır. Adından imtina etmək bir növ görünməkdən imtina etməkdir.

Digər tərəfdən, adın olmaması bəzən məsafə yaradır. Əsərin arxasındakı insan görünmədikdə, bəzi məqamlar itə bilər. Çünki sənət çox vaxt şəxsi təcrübədən doğur. Müəllifi tanımaq bəzən əsəri daha yaxşı anlamağa kömək edir. Adsız əsər bəzi hallarda daha güclü görünür, çünki özü ilə üz-üzə qoyur. Bəzi hallarda isə zəif qalır, çünki kontekst olmadan anlaşılması çətinləşir. Hər şey əsərin özündən asılıdır. Bəzisi adsız olanda daha təsirlidir, bəzisi isə müəllifi ilə birlikdə tamamlanır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.04.2026)

İlhamə Məhəmmədqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Sumqayıt təmsilçisi

Sumqayıt şəhərində Muğam və Yaradıcılıq Mərkəzində möhtəşəm muğam axşamı keçirilib. Sumqayıt Bələdiyyəsinin təşkilatçılığı ilə baş tutan tədbirdə Azərbaycanın zəngin musiqi irsinin incisi hesab olunan muğam sənəti təqdim edilib, tamaşaçılara yüksək zövqlü və unudulmaz musiqi anları bəxş olunub.

Tədbirdə Sumqayıt şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı Zakir Fərəcov, Milli Məclisin deputatları, idarə və müəssisə rəhbərləri, şəhid ailələri və qazilər, eləcə də ictimaiyyət nümayəndələri iştirak ediblər.

Muğam axşamında səhnəyə çıxan ifaçılar – Nisbət Sədrayeva, Rəvan Qaçayev, Ayşən Mehdiyeva, Aytac Baybalayeva, Murad Laçın, Gülnar Qüdrətli, Məftun Səfərov və Xəyal Hüseynov yüksək səviyyəli ifaları ilə tamaşaçıların rəğbətini qazanıblar.

İfaçıları peşəkar musiqiçilər – Rüstəm Müslümov (tar), Əməkdar artist Toğrul Əsədullayev (kamança), Röya Hacıyeva (kanon), Rəfael Əsgərov (balaban), Əhməd Əhmədov (qarmon), Səfərəli Məhəmmədəliyev (piano), Siyavuş Kərimov (nağara) və Səyyar Teymurov (bəm nağara) müşayiət ediblər.

Qeyd edək ki, tədbir iştirakçılar tərəfindən böyük maraqla qarşılanıb və muğam sənətinin təbliği baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.04.2026)

(“Ünvanımı tapan kitablar” silsiləsindən)

Şəfa Vəli,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Mamırlamaq istəyi çox qabarır daxilimizdə. Xüsusən də, ömrün 30-cu ilini geridə qoyandan sonra...  Daş olub bir yerdə qərar tutmaq, mamırlamaq gözəlmiş... Bacarsaq, əlbəttə, gözəlmiş! Və bəlkə də, elə bu mamırlamaq istəyidir yerimizi bərkitdiyimiz məkanları doğma saymağımız... Bu cümlədə “bəlkə” deyə bilərəm, amma bir də var yurd.

Hə, yurd, daş və yurddaş olmaq da var axı.  Ona görə də, başqa bir cümləmi “bəlkəsiz” yazacağam: “Daşlığımızı dərk etdiyimiz, haraya, hayana tərpənsək də, qayıdıb orada rahatlayacağımız, orada yerimizdə və mənamızda olacağımız yerdir Vətən!”

Bizim onu necə və nə qədər tanımağımızdan asılı olmayaraq, Vətən öz insanlarını çox yaxşı tanıyır... Nəinki, xislətini, ruhundakı alov dilimlərini, arzularını da bilir hətta! Bunu da yaşadıq, bunu da gördük... Bunu bilmək bizə yurdumuzda bir daş olaraq heç də acizlik, tərəddüd duyğuları bəxş etmədi. Əksinə, Vətənimizin bizi bizdən, ətrafımızdakı insanlardan yaxşı tanıdığını bilmək qürurumuzu qatbaqat elədi, bizi qaldırdı buludlardan da yuxarıya-tarixin, coğrafiyanın daha aydın, daha dərk edilərək görüldüyü yerlərə...

Ötən il “Regional Hüquqi və İqtisadi Maarifləndirmə” İctimai Birliyi (RHİMİB) ilə Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyinin (DGTYB) ortaq layihəsi kimi çap olunan “Qarabağ” poemasının yazarı Sayat Kamşıger də o yuxarıdan baxmış, türkün bütöv ruh dünyasına sızan tarix şüalarının qarşısında sayğıyla əyilmiş, Tanrının bəxş etdiyi istedadın və qardaş dərdini duymağın verdiyi kədərlə qələmə sarılmışdır.

Azərbaycanın ürəyi,

Qarabağ-yurdudur türkün!

Qarabağ haqqında deyilənlər, yazılanlar, Qarabağın gözəlliyinin və ulu tarixinin yaşatdığı fəxarət, xalqın sərvətinə çevrilmiş Qarabağnamələr  əvvəldən-axıra türk təfəkkürünün xanasıdır axı; Sayat Kamşıger bunu bir daha vurğulamağı özünə borc bilib. Bu xanada iç-içə keçmiş əriş-arğaclar, rənglərarası alamuncuqlar dövlət-dövlət, ölkə-ölkə bölünsə də, ruh birdir! Bunu 70 illik əsarətin bağrından əsl türk kimi sıyrılıb çıxmağa mənəviyyatı çatan Türk bir daha göstərdi! Bunu bizimlə birgə bir qərinə Qarabağ dərdi çəkən Türk bir daha göstərdi!

“Qarabağ” poemasının müəllifi elə-belə “Qarabağ” demədi, Azərbaycanı sevdi, sevdiyini daha yaxından tanımaqçün onu vəsf edən ədəbi nümunələri oxumağa, dərk etməyə zaman həsr elədi.  “Uca dağların başı qar olar” misalı başı cəfadan ayrılmayan, amma bütün dövrlərdə düşmənlərin qarşısına qeyrətindən əmin olduğu övladları ilə çıxan, şanına şan qatan Azərbaycanı Səməd Vurğunun Vətənə vurğunluğuyla əzizlədi:

Başı qovğa, qeylü-qallı,

Öz elindən ayrı qaldı.

“Könüldən ayrılmayan can”,

Ululuğa gedən yoldu.

...Və elə burada-bir-birinin həm şehi, həm qırovu olmuş iki bədii nümunənin (“Qarabağ” poeması və “Azərbaycan”  şeiri) bir yamacda durub Qafqaz dağlarının mistikliyini hər qarışınadək, hər vətəndaşının bütün duyğularınadək yaşadığı/yaşatdığı yerdə bir “ah” çıxır Azərbaycanın əli qələm tutanlarının dilindən... O göynəyin gözə görünməyən tüstüsündən dumanlanır, bəlkə də, gözü qaraya baxanların eynəyi... 

Sayat Kamşıgerin təbirincə, “hər daşı elə bil sirri-bəyan” olan Qarabağ haqqında nə yazıldısa həsrət dövründə, tam olmadı. Gözəlliyi vəsf edildi, nəsə çatmadı, ululuğuna işarə edildi, hansısa vərəqin qatı açılmamış kimi hiss olundu, könüllər sənət məbəditək adı qarşısında duaya durdu, duaların qanad səsi o dağlarda əks-səda vermədi...  Adı üstündəydi zamanın öz təqvimində bu dövrün-həsrət dövrü... Amma unudulmadı bircə daşı da, bircə cığırı da... Qazax qardaşımız demiş, “Qarabağdır tarixlərin saxlancı!”  Tarix də öz saxlancının qədrini bilir!

Yaxın tariximizin ən xülyalı, eyni zamanda, ən qürurlu dövrüdür xanlıqlar dövrü. Hər xanı ayrı-ayrılıqda şəxsiyyət və Azərbaycan oğlu kimi tanımağa çalışanda müasir azərbaycanlı olaraq ürəyimiz dağa dönür. Hər biri dədə-baba yurdunun qətiyyətli təəssübkeşi, ululardan onlara qalan əmanətin mühafiçəzisi, maddi olduğu qədər, mənəvi mirasın da haqlı varisidir! Aşıq Ələsgərin “Narın üz” şeirinin izahındakı “ən dadlı narın üz” misalı, işğalçı rus da bir millətin qaymaqlarını silib-süpürməliydi ki, hökm edə bilsin... Elə bunu etdi də...  Sayat Kamşıger poemasında o ağrılı dövrü də yada salır, rusların əliylə Qafqaza köçürülən ermənilərin doymazlığının belə,  bu torpaqlara yad olduğunu şeir qüdrətiylə anladır:

Torpaq qana doydu, düşmən doymadı...

...I Qarabağ müharibəsi... Mənim taleyim bu müharibənin müqəddiməsinin bir abzasıdır. 1988-ci ilin noyabrında əslim-nəslim didərgin düşmüşdü Göyçədən.  Canı götürüb gecəylə qarlı yollarda əzəli yurdlarından qaçmağa məcbur olmuş doğmalarımın hərəsinin o  noyabr gecəsiylə bağlı ayrı xatirəsi var. Hərənin yaddaş kamerasındakı son kadr ayrıdır... Və mənim yazıçı qələmim hələ o gecənin bütün kadrlarını yan-yana düzə bilməyib. Anam Güldərən Vəlinin “O ulu Göyçəmə “əlvida” demədim, “hələlik” dedim” deyə üzü gecəyə oxuduğu misralar, “hər şeyim düşmənə qalırdı, amma Məmməd Arazın kitabını onlara qoyammazdım deyə, sinəmdə gətirdim” deyib həmin kitaba sığal çəkməyi hekayə olar, yoxsa roman, bilmirəm. Sığdıra bilmirəm bir ədəbi əsərin proloq-epiloq arasına...

Amma Sayat bəyin misralarını ucadan oxuyaraq bütün susqunluğumun heyfini çıxa bilərəm taledən:

Əhvalı-kədərli,

Ürəyi-qəmli,

Gözü nəmli...

Bu böyük xalq

taleyin sınağındaydı...

2022-ci ildən bəri, “Vətən məcnunları” layihəsinin redaktoruyam.  Hansı mətn “I Qarabağ müharibəsi qazisi” cümləsi ilə başlayırsa, ən azı, yarım saat təkcə bu cümləyə baxıram. Və düşünürəm: öz taleyini Vətənin taleyinə qatanlarla göz-gözə gəlmək necə çətin oldu illərlə... Nə onlar başını qaldırıb üzümüzə baxa bilirdi-“Bax, canımdan can qoydum da, arxalı düşməni qovammadım...” çəkincənliyi vardı duruşlarında belə... Nə biz ürəklə onların gözünə dikə bilirdik baxışlarımızı-“Sənin bizə ötürdüyün ruh yanğısında ürəyimiz qarsalansa da, hələ dünyanın ədalətindən mədəd umuruq, əmi, dayı, baba...” utancaqlığı vardı yaşamımızın hər anında...

“I Qarabağ müharibəsi şəhidi” cümləsi isə xəcalətimiz idi, məncə... O qədər sürətli yaşadıq, o qədər irəliyə -Qarabağa qovuşacağımız günə tələsdik ki, onların hər birini yaxından tanıyammadıq, məzarlarını ürək dolusu oxşayammadıq, ailə üzvlərinin yanında olub təsəlli verəmmədik...

Sayat Kamşıgerin Yerbolu xatırlaması da gecikmiş təsəllidir...  20 yaşlı bir oğlan SSRİ-nin tapdağı altında əzilməməyi bacarmış, cürtdəməyə cürəti çatmış  iki Türk dövlətinin arasında həm qürur, həm də kədər körpüsü olmağı bacarmışdı onda...   Və biz onu yaxından tanımağa da gecikdik... Amma tarix də,  Türk dünyası da, Qarabağ da bu gecikməyimizə görə bizi bağışlayar... Tələsdiyimiz gecikdiyimizin əmanəti idi-Zəfər idi! 

Əsl igid diləkləri çin edər,

Əsl igid saz saxlayar yarağı.

                *

Ah! Qarabağ axı nələr görmədi?!

Böyük millət əyilmədi, sınmadı!

                *

Müharibə hər taleyə toxundu,

Kədər necə unudular, kiriyər?!

Nə kədərimiz kiridi, nə müharibənin toxunduğu talelər tam oldu, nə də yaraqlar paslandı! Bağrının başında yurd dağı göynəyən bir xalq intiqam alovunu nəfəs-nəfəs gurlaşdırdı ha, işğal edilmiş əraziləri xəritədən tanıyan-“xəritəyə gözü açılan cocuqlar” böyüdü ha,  əmilərinin, bibilərinin adlarından qabaq “Qarabağ!” dedilər ha, Qulu Ağsəs burada ədəbiyyatın xidmətinin danılmaz olduğunu da deyir: “Qələmimiz Qarabağı “işğal edilməyə” qoymadı!” Qulu Ağsəs Azərbaycan yazıçısının, şairinin “Qarabağ bizimdir!” əminliyini həmişə diri saxladığına işarə edir bu cümləsiylə... Sayat Kamşıger isə Türkün daixilindəki el-elat təəssübkeşliyinin dəliqanlılığından  yazır:

Azadlığın eşqi ilə,

Bayraq qalxar göy üzünə.

El namusu deyiləndə

Qorxular çökməz gözünə.

Bir də ayıldıq ki, xəritəyə baxa-baxa Vətən tanıyan, “Əzizinəm, Qarabağ...” bayatıları ilə quzu haylayan, “Bu yol gedər Ağdama”, “Şuşaya elə bəndəm” zümzüməsiylə dərsə gedən uşaqlar böyüdü, Ali Baş Komandanımız İlham Əliyevin bircə əmriylə silah əlində düşmən üstünə yürüdü... İlqar Fəhminin “Balaca kişilər” dediyi bu igidlərin əzmli addım səslərindən diksindi torpaq...

Qarabağın damarına qan gəldi,

Qaytarıldı yurdlar, kəndlər, şəhərlər.

Və biz nə gördük? Doğmalıq qudsal imiş! Və düşmənimiz özü də bilirmiş bu torpaqların doğması olmadığını... Yoxsa bəşərin qurub-yaratmaq missiyasını bu qədər eyninə almamaq, torpağa, yurd yerinə bu qədər biganə qalmaq o yana, qənim kəsilmək nəylə, necə izah edilər ki?!  “Qarabağ” poemasının müəllifi çox güman, bu misranı yazanda bütün bəşəriyyətin halına yanıb: “Talandan, virandan həzz alıb düşmən”.

Sayat Kamşıger poemasında  şərəfli 44 günün hər birinə sözləri güzgü etməyi bacarıb-Gəncənin bombalanması, əsarətdən qurtulan hər yurd yerinin adının yaratdığı sevinc, hər şəhid xəbərinin yuxumuzu ərşə çəkən kədəri misra-misra, heca-heca hörülüb Türkün təfəkkür xanasına... Qazax qardaşımızın “Azərbaycan övladı, / Öz yurdundan güc aldı!” deməsi isə, Vətənimizin bizi yaxşı tanıması qədər bizim də Azərbaycanımızı təmənnasız, ölçüsüz sevdiyimizin növbəti təsdiqidir!

Bəlkə də, kimsə bu poemanı 2-3 saata oxuyub bitirərdi... Mən 2 günə oxudum... Dünyanın döyüş tarixinə (tarixin döyüş səhifələri olmasaydı, “Yurdda sülh, cahanda sülh!” olsaydı, daha yaxşı olardı da...) şərəflə yazılan Şuşa döyüşləri də poemada öyülüb; elə Şuşa kimi:

Şuşa ki var, həm kitabdır, həm qələm...

Qəhrəmanlar Zəfər yolu çəkdilər.

Başlarına güllə, mərmi ələndi,

Dastan yazdı o kitaba igidlər.

...Şuşa... “Bilmirsən qürbətin necə böyütdü / Bir xalqın sapsarı həsrət payını...” dediyim şəhər...  “Bir şair könlünün saxlanc yerində / Kölgəyə çevrildi tüm sevgililər, / Bircə sən çıxmadın şair yadından...” deyə sevdiyim şəhər...

Sayat Kamşıger Şuşanın azadlığından, Ali Baş Komandanın Azərbaycan xalqına müraciət edərək sevinc müjdəsi verməyindən, o gün-bu gündür, 8 noyabrın bir millətin ad gününə çevrilməsindən o qədər səmimiyyətlə və o qədər doğmalıqla bəhs edir ki, oxucu kimi, az qalıram, əllərimi Xəzərin bu tərəfindən o tərəfinə uzadıb Qazax ədəbiyyatının əllərini sıxım! 

Bir də, o günü xatırlayıram... O möhtəşəm Zəfər gününü! Həmin günü anlatmaq üçün dünyanın bütün dillərindən ən yaxşı, ən gözəl sözləri götürmək, səsin ən heyrətedici tonlarında dilə gətirmək istəyir insan...  “Qarabağ” poemasının müəllifinə görə isə 8 noyabr Azərbaycan üçün ən qudsal rənglərin vəhdətidir:

Hər tərəfdə mavi, qırmızı, yaşıl,

Hər yan Azərbaycan bayrağı kimi!

Bu sevgiylə, bu bağlılıqla qələmə alınmış “Qarabağ” poeması üçün müəllifə mütəşəkkirəm. Və oxucusuna mamırlamaq istəyini yenidən xatırladan poemanın diktəsilə yurdda daş olmağın hünər sayılmasının da qədim Türk düşüncə sistemində öz yeri olduğunu təkrarlayıram... Bizi bizdən yaxşı bilən Vətənimiz, ruhumuzdakı bütün gizlinləri oxucunun ovcuna qoyan qələmimiz, tarixin sandığında “ən qiymətli” etiketiylə saxlanan keçmişimiz var olsun!  Hələ çox kitablar yazılacaq...

Və də, oxunacaq!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.04.2026)

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti Daşkənddə Əmir Teymurun 690 illiyinə həsr olunmuş beynəlxalq konfransda çıxış edib

9 Aprel 2026-cı il tarixində Özbəkistanda, Daşkənd şəhərində İslam Sivilizasiyası Mərkəzində “Əmir Teymur və Teymurilər dövrünün dünya tarixində və mədəniyyətində rolu və əhəmiyyəti” mövzusunda beynəlxalq elmi konfrans öz işinə başlayıb. Tədbir Özbəkistan Respublikasının Prezidentinin "Əmir Teymurun anadan olmasının 690 illiyinin geniş qeyd edilməsi haqqında" Sərəncamına əsasən keçirilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondundan verilən məlumata görə,  konfransın açılış mərasimində çıxış edən Fondun prezidenti professor Aktotı Raimkulova belə mötəbər tədbirin elmi dialoqun genişlənməsi, mədəni mübadilənin inkişafı və xalqlar arasında humanitar əlaqələrin möhkəmləndirilməsi baxımından mühüm platformaya çevriləcəyinə əminliyini ifadə edib.

Fondun prezidenti təşkilatın türk dünyasının zəngin mədəni irsinin qorunması, tədqiqi və beynəlxalq miqyasda tanıdılması istiqamətində sistemli fəaliyyət həyata keçirdiyini qeyd edib. Professor A.Raimkulova çıxışında Özbəkistanın Fondun tərkibinə tamhüquqlu üzvü kimi qoşulmasının və Türkmənistanın müşahidəçi statusu əldə etməsinin təşkilatın fəaliyyət imkanlarını daha da artırdığını bildirib.

Konfransın Əmir Teymur irsinin öyrənilməsi və qorunması istiqamətində yeni elmi əməkdaşlıqlara yol açacağını bildirərək, Özbəkistan rəhbərliyinə türk dünyasının ortaq irsinin araşdırılmasında göstərdiyi davamlı dəstəyə görə minnətdarlığını ifadə edib.

Konfransda müxtəlif ölkələrdən 300-ə yaxın alim, ekspert, diplomat və media nümayəndələri iştirak edir.

Tədbir çərçivəsində konfrans iştirakçıları Əmir Teymurun abidəsi önünə gül dəstələri qoyaraq onun xatirəsini dərin ehtiramla yad ediblər.

Konfransın sonunda Teymurilər irsinin beynəlxalq səviyyədə dərindən öyrənilməsinə və geniş təbliğinə yönəlmiş mühüm elmi tövsiyələr və birgə təşəbbüslər hazırlanacaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.04.2026)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Onun adı üç məna daşıyır, səbirli, dözümlü, dəyanətli- hər birindən payı verilib. Ziyalıdır- haqqı deməkdən çəkinmir. Ölməzdir- adı özündən çox yaşayacaq…

İnternetdə belə bir proqram var- dünyanın hər hansı bir ölkəsinin hansı bölgəsini istəyirsənsə, həmin yerin adını yazıb orada ən məşhur adamın adını öyrənə bilirsən. Həmin proqram göstərir ki, Azərbaycanın Yardımlı rayonundan çıxan ən məşhur adam- Sabir Rüstəmxanlıdır.

Mayın 20-si bu məşhur adamın 80 yaşı tamam olur...

Onun yaratdığı partiyanı hökumətyönlü müxalifət partiyası kimi qələmə verib, gah "cib müxalifəti", gah da "avtobus müxalifəti" adlandırsalar da, o, yalnız sovet hökumətinə qarşı müxalifətdə olub və həmin hökumətin Azərbaycanda süqutuna min bir əziyyətlə uzləşib nail olanlardan biridir. Sözsüz ki, Sabir Rüstəmxanlı heç vaxt yaradılmasında iştirak etdiyi dövlətə qarşı müxalif ola bilməz…

...Dövlət təyyarəyə bənzəyir, hökumət isə, onu idarə edən heyətə. Təyyarəni bu gün idarə edən heyəti sabah başqa bir heyət də əvəz edə bilər. Biz sükan arxasında olan hər hansı bir heyətin işini bəyənməsək də, təyyarəni göz bəbəyimiz kimi qorumağa borcluyuq. Yəni, təyyarənin bizi mənzilə çatdırması üçün, onu idarə edən heyətin işinə qəti mane olmamalıyıq. Əks halda...

Bəlkə də indi kitabxanalarda toz basıb, amma bir vaxtlar müəllifi olduğu "Ömür kitabı" əldən-ələ gəzirdi. Hər kəsin sevə-sevə evinin başında qoruyub saxladığı kitab idi. Onun bu kitabı insanlarda azadlıq təşnəsi yaradır, müstəqilliyə alovlandırırdı…

Onun Azərbaycan mətbuatında da böyük xidmətləri var. 1989-1991-ci illərdə hamının acgözlüklə oxuduğu "Azərbaycan" qəzetinin o dövrdə misli-bərabəri yox idi. Təsəvvür edin, adamlar heç kimin deyə bilmədiyi, amma hamının eşitmək istədiyi fikirləri həmin qazetdən tapırdılar…

O, deputat kimi də gərəksiz olmayıb. Tez-tez təmsil etdiyi rayonlara yol tutar, insanların xeyir-şərində iştirak edər, əhalinin problemlərini dilə gətirərdi…

Səmimi deyirəm, o, nəinki rayonda, Bakıda, Sumqayıtda yaşayan tanıdıqlarının, hətta tanımadıqlarının, eləcə də yurddaşlarının da həmişə xeyir-şərinin bəzəyi olub. Onun hər hansı bir məclisdə iştirakı ev sahibinə qürur verib, baş ucalığı gətirib. Bəzilərimiz onda suç axtarmağa çalışsa da, o, həqiqətən də hamımıza BÖYÜK QARDAŞ kimi yanaşır...

Sabir Rüstəmxanlı dost kimi də sədaqətlidir. Onun dəstək verdiyi, araya-ərsəyə gətirdiyi, əl tutduğu onlarla adam tanıyıram. Onların zirvələri fəth etməsində necə deyərlər, məhz o bələdçi olub, təkan verib…

Doğrudur, dövlətimiz onun xidmətlərinə həmişə dəyər verib, mükafatlandırıb, amma belə insanlar xalqın ən layiqli övladlarıdır, nə qədər yaşayırlar onlardan istifadə etmək lazımdır…

Onu sevməmək günahdır. "Ömür kitabı"ndan sonra heç nə etməsəydi belə, onun bu xalqın içində başıdik gəzməyə haqqı var. Gözümüzün önündə çox insanlar böyüdü, amma heç biri onun boyda ola bilmədi…

Bəli, onu Allah da sevir. Ucqar bir dağ rayonunun əlçatmaz bir kəndindən üstü nimdaş bir kənd uşağını gətirib Sabir Rüstəmxanlı zirvəsinədək yüksəldən, Allaha şükür!..

Lazım deyil nə diqqəti, nə qayğısı,

Süfrəmizin başındadır, bəsimizdir...

Böyük qardaş yaşayırsa xoşbəxtlikdir,

O, həm bizik, həm də bizim SƏSimizdir...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

2017-ci ildə Azərbaycanın BMT-yə üzv qəbul edilməsinin 25-ci ildönümü münasibətilə BMT-nin Cenevrə bölməsində Millətlər Sarayının qarşısında yerləşən Ariana parkında Azərbaycan dövlətinin hədiyyəsi olan "Düşüncələr və arzular" adlı heykəltəraşlıq abidəsinin açılışı oldu.

Abidənin müəllifləri Azərbaycanın Xalq rəssamları Səlhab Məmmədov və Əli İbadullayev idilər. 2025-ci ilin 8 dekabrında ABŞ Prezidenti Donald Trampa FIFA Sülh mükafatı hədiyyə edildi. Bu sülh mükafatı Səlhab Məmmədov və Əli İbadullayevin "Düşüncələr və arzular" adlı heykəltəraşlıq abidəsinin miniatür variantı idi.

Sizcə, bu adimi haldır?

Əli İbadullayev 11 aprel 1951-ci ildə Bakının Əmircan kəndində anadan olub. 1966–1970-ci illərdə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbində və 1970–1975-ci illərdə isə Stroqanov adına Moskva Ali Rəssamlıq və Sənaye Məktəbində təhsil alıb.

 1978-ci ildən SSRİ və Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvüdür. Əli İbadullayevin yaradıcılığında heykəltaraşlıq nümunələri geniş yer tutur. O, 2006-cı ildən başlayaraq əksər heykəltaraşlıq əsərlərini həmkarı Səlhab Məmmədovla birgə işləyib.

Bu istiqamətdə onun "Muğam" (2009, Bakı), "Neftçi Fərman Salmanovun abidəsi" (2009, Yuqra, Rusiya), "Xocalı" (2011, Berlin, Almaniya), "Dərvişlər" (2011, Bakı), "Nizami Gəncəvinin abidəsi" (2012, Roma), "Abşeron işıqları" (2012, Bakı), "Azərbaycan–Polşa dostluğu abidəsi" (2013, Qnezno, Polşa), "Su mühəndisi Stefan Skşıvanın xatirə lövhəsi" (2013, Lodz, Polşa), "Rasim Ocaqovun xatirə lövhəsi" (2013, Bakı)kompozisiyaları vardır.

Heykəltaraşın Bakı Müasir İncəsənət Muzeyinin qarşısıda yerləşdirilmiş "Külək" və "Kometa" əsərləri müstəqil olaraq hazırladığı plastika nümunələridir. Mücərrəd tablolar rəssamın fəaliyyətinin əhəmiyyətli hissəsini əhatə edir. Onun, əsasən, iri ölçülərdə işlədiyi "Muğam", "Xəzər", "Vulkan", "Abşeron motivi" triptixləri, eləcə də "Hərəkət", "Çəhrayı güllər", "Uçuş", "Nar", "Üzümlük" və başqa əsərləri bu qəbildən hesab olunur.

2011-ci ildə Əli İbadullayevin Berlində fərdi sərgisi keçirilib. Onun əsərləri Azərbaycan, Rusiya, Almaniya, Kanadadakı dövlət muzeylərində, İspaniya, İtaliya, Fransa, Belçika, Danimarka, İsveç, Niderland, Böyük Britaniya, Türkiyə, İsveçrə, Yaponiya, Əlcəzair, ABŞ, Venesuela və başqa ölkələrdəki müxtəlif şəxsi kolleksiyalarda saxlanılır.

Mükafatları

1. "Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı" fəxri adı

2. "Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamı" fəxri adı

3. Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsinin mükafatı

4. "Zirvə" mükafatı

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.04.2026)

Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bakı DövlətUniversitetininKönüllülərTəşkilatı və Jurnalistikafakültəsininbirgə əməkdaşlığı ilə təşkilolunan “MediaPulse” təcrübə proqramınınilkgörüşü keçirilib. Görüş çərçivəsində AzərTAc-ınredaksiyamüdiriRaminQurbanötəngünBakı DövlətUniversitetininJurnalistikafakültəsinintələbələriilə görüşüb.

Görüş  jurnalistikafakültəsinindekanmüviniSamirXalidoğlununaçılış nitqiilə başlayıb. Açılışdan sonra söz qonağa verilib.

Ramin Qurban çıxışında əvvəlcə təhsil həyatından bəhs edib, peşəkar fəaliyyət yoluna toxunub. O bildirib ki, 2023-cü ildən etibarən AzərTac-da fəaliyyət göstərir və müxtəlif layihələrdə, o cümlədən Qurban Qurbanov haqqında yubiley materialının hazırlanmasında iştirak edib.

Jurnalistikanın əsas prinsiplərindən danışan Ramin Qurban bu sahədə nəzəri biliklərin vacibliyini xüsusi vurğulayıb. O, həmçinin televiziya sahəsində mövcud vəziyyətə də toxunaraq qeyd edib ki, jurnalistikaya maraq və sevgi olmadan uğur qazanmaq mümkün deyil.

O, həmçinin, prezidentimiz İlham Əliyevin müsahibələrini oxumağı tövsiyə edib:

"Prezidentimizin müsahibələrini oxuyun, onlar kitabdır, kitab".

Qonaq tələbələrə ilkin mərhələdə sayt və qəzetlərdə işləməyi tövsiyə edib, jurnalist etikasının əhəmiyyətindən danışaraq vurğulayıb ki, bu prinsipləri bilməyən şəxslər jurnalistika sahəsində fəaliyyət göstərməməlidir.

Çıxış zamanı xarici dillərin öyrənilməsinin vacibliyinə də diqqət çəkən Ramin Qurban bildirib ki, müasir dövrdə bu bacarıq jurnalist üçün əsas şərtlərdən biridir. O, həmçinin keçmiş və indiki dövrü müqayisə edərək, bu gün informasiya əldə etməyin daha asan olduğunu qeyd edib.

Sonda kitab oxumağın əhəmiyyətindən danışan qonaq söz ehtiyatının zəngin olmasının jurnalist fəaliyyəti üçün mühüm rol oynadığını bildirib.

Görüş interaktiv şəkildə davam edib, tələbələr tərəfindən ünvanlanan suallar Ramin Qurban tərəfindən ətraflı cavablandırılıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Azərbaycanın sovet dövründə kult filmlərindən olan “Yeddi oğul istərəm”də Cəlal onu ayaqlarından güllələyərək əzab verə-verə öldürməyi düşünən Kələntərə deyir, “Kələntər dayı. Üsrəyimdən vur, ağrıdır axı”. Həmin o Kələntər obrazını yaradan İsmayıl Osmanlı rola o qədər ürək qoymuşdu ki, bu mənfi obraza görə insanlar ona həqiqətən nifrət bəsləyirdilər...

İsmayıl Osmanlı 11 aprel 1902-ci ildə Nuxada (Şəki) kasıb ailədə doğulub. Mükəmməl təhsil görməyib. On bir yaşından yetim qalan İsmayıl Şəki ipək fabrikində, dabbaqxanada işləyib. 1920-ci ildə rayondakı Fəhlə-kəndli klubunun dram dərnəyinə üzv yazılıb. 1922-ci ildə Gəncəyə köçüb və 6 il buradakı həvəskarlar teatrında çalışıb.

1928-ci ildə Tiflis Dövlət Azərbaycan Dram Teatrına dəvət alıb. 1929-cu ildə Bakıya gələrək Milli Dram Teatrının truppasına qəbul olunub və həyatının sonuna qədər burada işləyib. İsmayıl Osmanlı dram və faciə janrında xarakterik obrazların, dramatik pyeslərdə yumorlu surətlərin, həm də komediyalarda məsxərəli və satirik rolların ifaçısı olub. Əsas rolları bunlardır:

Keçəl Aslan, Fon Hols, Şaliko ("Xanlar", "İnsan" və "Vaqif", Səməd Vurğun), Əmrah ("Pəri cadu", Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev), Şeyx Hadi, Vali, Şakro ("Şeyx Sənan", "Səyavuş" və "Knyaz", Hüseyn Cavid), Munis, Kərim Rəhimli ("Nizami" və "Alov", Mehdi Hüseyn), Əliş ("Qatır Məmməd", Zeynal Xəlil), Nikita Pavloviç ("Qızıl çeşmə", Qurban Musayev), Məşədi Cəfər ("Dağılan tifaq", Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev) və s.

İsmayıl Osmanlı "Azərbaycanfilm"in istehsal etdiyi "Kəndlilər" (Daxili işlər naziri), "Bir məhəlləli iki oğlan" (Mahmud), "O olmasın, bu olsun" (Rza bəy), "Əsl dost" (Usta Şirəli), "Yenilməz batalyon" (Yusif), "Mən ki gözəl deyildim" (Poçt müdiri), "26-lar" (Şahbazov), "Ulduzlar sonmür" (Hacı Zeynalabdin Tağıyev), "Nəsimi" (Nəimi), "Yeddi oğul istərəm" (Kələntər) və sair filmlərdə çəkilib.

Filmoqrafiya

1. Bakıda küləklər əsir

2. Bayquş gələndə

3. Bəxtiyar

4. Bir məhəllədən iki nəfər

5. Dəli Kür

6. Ənvər Həsənov. Yeddi oğuldan biri

7. Əsl dost

8. Əzim Əzimzadə

9. İntizar

10. İcazə

11. Kəndlilər

12. Su ərizəsi

13. Ulduzlar sönmür

14. Yeddi oğul istərəm

15. Səmt küləyi

Mükafatları

1. "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

2. "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

3. "SSRİ xalq artisti" fəxri adı

4. "Əməkdə fərqlənməyə görə" medalı

5. "Şərəf nişanı" ordeni

6. "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni

Aktyor haqqında mediada getmiş bəzi maraqlı faktlara diqqət edək.

1920-ci ildə o, Şəkidəki fəhlə-kəndli klubunda fəaliyyət göstərən, həvəskar aktyorları ətrafına toplayan dram dərnəyinə üzv yazılır. Möhsün Sənaninin Bakıdan Şəkiyə qastrola gəlməsi, kiçik dram dərnəyində aktyorluq edən İsmayıl Osmanlının onunla görüşüb Azərbaycanın rayonlarına birgə qastrola çıxması onun səhnəyə olan həvəsini daha da artırır.

İki ildən sonra Gəncəyə köçürlər və o, altı il buradakı həvəskarlar teatrında çalışır. 1928-ci ildə məşhur rejissor Kirmanşahlının təklifilə Tiflis-Azərbaycan teatrına dəvət edilir. Bir il sonra Azərbaycan Dövlət Dram Teatrı Osmanlını öz səhnəsinə dəvət edir. Şəmsəddin Abbasovun "Qələbə” pyesindəki traktorçu Bəhram rolu ilə fəaliyyətə başlayır. Və həyatının sonuna qədər bu teatrda işləyir.

İsmayıl Osmanlı bu haqda xatirələrində belə deyir:

"Cavanlıqda nədənsə həmişə darıxırdım, həmişə narahat idim. Məni ovunduran, mənə təsəlli verə bilən bir iş axtarırdım. Ancaq onun nə olduğunu bilmirdim. Bir dəfə Şəkidə klubun yanından keçirdim. Gördüm çalıb-oynayırlar. Orda Mahmud adlı bir oğlan var idi. O, məni apardı kluba. Rəhbərimiz rejissor, artist, həm də müəllim Baxşəli Axundov idi. O vaxtdan, yəni 1921-ci ildən mənim teatr həyatım başlandı”.

İsmayıl Osmanlı dram və faciə janrında xarakterik obrazların, dramatik pyeslərdə yumorlu surətlərin, həm də komediyalarda məsxərəli və satirik rolların ifaçısı olub. İsmayıl Osmanlı 4 may 1940-cı ildə Azərbaycan SSR-nin əməkdar artisti, 21 iyul 1949-cu ildə xalq artisti, 1 avqust 1974-cü ildə SSRİ xalq artisti fəxri adları ilə təltif olunub.

“Yeddi oğul istərəm” filmində Cəlal obrazını yaradan aktyor Ənvər Həsənov nəql edir ki, “Yeddi oğul istərəm” filmində epizodların birində Kələntər dayı obrazını ifa edən İsmayıl Osmanlıya şillə vurmalı imiş. Lakin, həyəcandan və ağsaqqal aktyora qarşı olan hörmətdən bunu edə bilmirmiş.

Bir neçə dubldan sonra İsmayıl müəllim Ənvəri bir kənara çəkib ona deyir. “Ay Ənvər, bilirəm, məni çox istəyirsən, mənə məhəbbətin var, yaşlı adamam. Ancaq belə olmaz. Sən mənə o şilləni gərək elə çəkəsən ki, mən onu hiss edim. Biz burda kinoya çəilirik. Sən məni zəif vursan, mən də rolumu zəif ifa edəcəm”. Yalnız bundan sonra Ənvər ona möhkəm şillə vura bilir.

Lakin, sonradan Ənvərin və digər gənc aktyorların istəyi ilə rejissor Tofiq Tağızadə həmin kadrı filmdən çıxarır. İsmayıl Osmanlı bunu eşidəndə narazılığını bildirir. O kadrın çıxmarılması ilə Cəlalın ölüm səhnəsinin təsir gücünün azaldacağını deyir. İsmayıl Osmanlını sadə, istiqanlı, xüsusilə, gənclərə böyük hörmət bəsləyən duzlu yumoru olan insan olub. Gənclər də ona çox böyük hörmət edirmişlər. Və onu hər zaman İsmayıl dayı deyə çağırırmışlar.

Xalq artisti Rafiq Əzimovun sözlərinə görə bir dəfə teatrda olan zaman o, İsmayıl dayının öz qrim otağında bərk əsəbləşdiyini, öz-özünə deyindiyini eşidir. Bunun səbəbini xəbər alanda, İsmayı Osmanlı deyir ki, mənim başıma gör nə oyun açıblar. Kələntər dayı obrazına tamaşaçılar camaat mənə təhqir dolu məktublar yazırlar.

Aktyor Ənvər Həsənov isə həmin məqamı belə xatırlayır: “İsmayıl dayı məni gördü. Ağlaya-ağlaya üstümə gəlib məni qucaqlayıb dedi: Ay Ənvər, sən məni öldürdün. Mən nə qələt elədim ki, o obrazı yaratdım. Mən tamaşaçıların əlindən küçəyə çıxa bilmirəm”.

Lakin, sonralar hər şey unudulur. Amma sənət aləmi və aktyorun özü də Kələntər obrazının kino tarixində özünəməxsus yeri olmasını anlayır. İsmayıl Osmanlının teatrda son işi Nodar Dumbadzenin "Darıxma, ana” pyesindəki İsidor Cakeli obrazı olub.

Böyük aktyor 22 iyun 1978-ci ildə vəfat edib. Fəxri xiyabanda dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

“2003-cü ildə Vidadi Paşayevin 60 yaşını “Lider” televiziyasında çəkdiyimiz sənədli filmlə qeyd elədim... Elə o filmin də adı “Tökülən yarpaqların qoxusu”du...

Havadan tökülən yarpaqların qoxusu gəlir yenə...”

(Nəriman Əbdülrəhmanlının "Vidadi Paşayev: Tökülən yarpaqların qoxusu" yazısınından)

Vidadi Abbas oğlu Paşayev məşhur “60-cılar” nəslinin sonbeşiyiydi... Ona görə də haqqında danışmağa dəyər. Bu gün axı həm də onun anım günüdür...

Yaşasaydı, indi 83 yaşını qeyd etməyə hazırlaşardı...

Amma yaşamadı. Cəmi 48 yaşında dünyanı tərk etdi. 60-cılar”ın sonbeşiyi elə 60-cılardan ilk dünyasını dəyişən oldu...

Vidadi Paşayev 1943-cü il sentyabr ayının 5-də Yardımlı rayonunda anadan olmuşdur. Gəncə şəhərində məktəbi qızıl medalla bitirdikdən sonra Azərbaycan Dövlət Universitetinin Filologiya fakültəsinə daxil olub. Moskvada Sergey Gerasimov adına Ümum-Rusiya Dövlət Kinematoqrafiya İnstitutunda (rus. Всероссийский государственный институт кинематографии имени С. А. Герасимова) təhsil alıb və pedaqoji fəaliyyət göstərib

Vidadi Paşayev "Qobustan" jurnalında məsul katib, "Gənclik" nəşriyyatında baş redaktor, Azərbaycan Dövlət Radio və Televiziyasında İncəsənət və Radio teatrı şöbəsinin müdiri, Sergey Gerasimov adına Ümum-Rusiya Dövlət Kinematoqrafiya İnstitutunda müəllim, "Mozalan" satirik jurnalında bir sıra filmlərin ssenari müəllifi və ya redaktoru, "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında bir sıra qısametrajlı, sənədli, elmi-kütləvi filmlərin müəllifi və ya redaktoru, "Aldanmış ulduzlar" operasının librettosunun müəllifi olub.

Uzun müddət "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında ssenarist, redaktor vəzifələrində çalışıb. Bakı, Moskva və Gəncədə yaşayıb fəaliyyət göstərib. Bəzi şeirləri, hekayələri "Uzun ayrılığın sonu vüsaldır" kitabında toplanıb. Fransız yazıçısı Stendalın "Vanina Vanini" povestini, polyak yazıçı Yanuş Pşimanovskinin "Dörd tankçı və it" povestini Azərbaycan dilinə tərcümə edib.

Filmoqrafiya

1. ATU və ya pa ATU nnan

2. Əhvalipürsanlıq, yaxud qəbiristanlıq

3. Nəticə

4. Uğurlu təyinat

5. Xəbərdarlıq

6. Damğa

7. Örtülü bazar

8. İbrət dərsi

9. Eksperiment

10. Alayarımçıq

11. Dad

12. Bais

13. Gözdən iraq

14. Daş yaddaş

15. Köç

16. Hava, od, su, torpaq

17. Səhhət

18. Bir səfərin izi ilə

19. Dairə

20. Himayədar

21. Metamarfoza

22. Sınaq

23. Sökmək asandır

24. Adsız su

25. Üzr istəyirəm

Qeyd etdim, Vidadi Paşayev 60-cı illərdə ədəbiyyata gələn dəstənin ən kiçiyi idi. Universitetin filologiya fakültəsində oxuyanda özündən beş-on yaş böyük olan Fikrət Qocayla, Anarla, İsi Məlikzadəylə, Əlisa Nicatla, aralarında bir neçə yaş fərq olan Abbas Abdulla, İsa İsmayılzadə, Ələkbər Salahzadə, Vaqif Əlixanlı, Tofiq Abdinlə... isinişmişdi.

Nəriman Əbdülrəhmanlının dediyi kimi, Vidadi Rzayev adaşı, yığval ortağı Vidadi Məmmədovla bir-birinə qoşulub Gəncədən Bakıya, bu üzü üzlər görmüş şəhəri fəth eləməyə gəlmişdilər. Amma əslində, onların bu şəhərin adamlarından öyrənə biləcəkləri bir şey yoxudu: cavanca yaşlarında dünyanın hər üzünü görmüşdülər, umduqları olsa-olsa, sənət havasıydı. Yazdıqlarını hamıdan gizlədir, “uşaqlar”ın talantını sınağa çəkir, dəqiq, məntiqli, sanballı fikirlər söyləyirdilər...

“Uşaqlar”ın “Paşa” çağırdıqları Vidadi bir müddət Xalq təsərrüfatı institutunda oxumuşdu. Qəfildən də “yağlı yeri” atıb o vaxt dabdə olan universitetin filologiya fakültəsinə, axşam şöbəsinə daxil olmuş, əsgərlikdən yayınıb radionun incəsənət şöbəsində işə düzəlmişdi.

“Uşaqların sonbeşiyi” olan Vidadi şöbənin də sonbeşiyiydi, şöbə müdiri Anarın, artıq tanınmış şair olan Fikrət Qocanın qəbul elədiyi adamıydı. Tükənməz enerjisi, təşkilatçılıq qabiliyyəti, ötkəmliyi, səmimiliyiylə yanaşı, gözəl redaktor-tərcüməçiydi.

Anar ezamiyyətə gedəndə şöbənin yükünü çəkir, verilişlərin maraqlı olması üçün orijinal yollar fikirləşirdi. Üstəlik də hamının dilini tapmaqda, qəlbinə girməkdə ustaydı: kiminlə beş-on kəlmə kəsirdisə, həmin adam Vidadisiz darıxmağa başlayırdı...

Amma radiodan gedəsi oldu, “Qobustan” qanının arasına girdi...

O vaxt ədəbi-dram verilişləri redaksiyasının baş redaktoru Rauf İsmayılov idi, özü də Vidadinin xətrini çox istəyirdi, fürsət düşəndə yeyib-içməyə birgə gedirdilər. Vidadi hazırladığı radio-jurnal üçün tez-tez tərcümələr eləyirdi. Dünya poeziyasından, görkəmli sənətçlərdən söz açır, bununla yanaşı da çox oxuyur, oxuduğunu özününküləşdirə, dinləyiciyə çatdıra bilirdi.

 Bu səbəbdən də qələmdaşları Vidadinin sənət söhbətləri üçün əldən-ayaqdan gerdirdilər... Amma Vidadi həm də özünə güvənən, “qabağından yeməz”, ötkəmliydi. Günlərin birində R.İsmayılov nəyə görəsə Vidadinin verilişini proqramdan çıxarır, o da qeyzə gəlib gedir komitə sədri Ənvər Əlibəylinin yanına.

Sədr baş redaktoru çağırtdırır, yüngülcə məzəmmət eləsə də, təbii ki, arxasını yerə vermir. Vidadi də başını aşağı salıb işləsəydi, ta Vidadi olmazdı ki... İki ayağını bir başmağa dirəyib keçir uşaq şöbəsinə. Burda da görür ki, şöbənin müdiri Mailə Muradxanlı hər ay baş redaktorun adından veriliş hazırlayır, o da qonorarını halal malı kimi alıb qoyur cibinə, ümumiyyətlə, radiodan getməyi qərarlaşdırır...

Elə bu vaxt da yuxarılar “Qobustan” sənət toplusunun nəşrinə xeyir-dua verirlər. Anarın yığdığı kollektivdə Vidadi Paşayevin olmaması çox təəccüblü görünərdi: yükün bir tərəfi də məhz toplunun məsul katibi kimi onun çiyinlərinə düşmüşdü.

Vidadi də texniki işlə kifayətlənmir, tərcümələr eləyir, sənət adamları haqqında yazır, hər yazısı da dil, üslub, təfəkkür baxımından diqqəti çəkirdi.

Həmin vaxtlar o, yaradıcılıq sarıdan ən yaxşı günlərini yaşayırdı: cəmi-cümlətanı iyirmi beş yaşı vardı, xətrini istəyir, yazılarını bəyənir, gələcəyinə inanırdılar.

Kim bilərdi ki, onu belə tez itirəcəklər.

Vidadi Paşayev 11 aprel 1991-ci ildə Bakıda vəfat etdi və Gəncədə dəfn edildi.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.04.2026)