Super User
Bu gün Vikipediya günüdür
Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”
Bu gün həyatımıza möhkəm daxil olmuş Vikipediyanın yaranışının ildönümüdür. Şəxsən biz jurnalistlər üçün Vikipediya Google ilə birgə ən vacib informasiya mənbəyidir. Amma tək bizimçünmü? Təbii ki yox. İstənilən peşə sahibi hansısa mövzu barədə ətraflı məlumat axtarınca məhz bu ünvana üz tutur.
Internet hələ yaranmamışdan ensiklopediya deyilən bir kitab var idi, orada hər şeydən və hər kəsdən yazırdılar, o vaxtlar bu bahalı qırmızıcildli kitablara hələm-hələm adamın əli çatmazdı, ona görə də hər kəs və hər yer barədə hər adam xəbərdar ola bilmirdi. Amma indi internet Vikipediya deyilən virtual ensiklopediya yaradıb, 2001-ci ilin 15 yanvarından fəaliyyətdə olan viki-ensiklopediya saytı indi hər kəsə istədiyi məlumatı girib asanca tapmağa imkan yaradır. O cümlədən Azərbaycanda da Vikipediya – çağdaş dövrümüzün ən yeni trendi aktualdır, yüzlərlə fədakar həmyerlimiz yorulmadan tariximiz, görkəmli şəxsiyyətlərimiz barədə məqalələr yazlb onları Vikipediyada yerləşdirir.
Gəlin Azərbaycanımızın bütün Vikipediya könüllülərini bayramları münasibəti ilə təbrik edək.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(15.01.2026)
Azərbaycan Yazıçılar Birliyində “Dilimiz – kimliyimiz” mövzusunda ədəbi-ictimai müşavirə keçirilib
Yanvarın 12-də Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin (AYB) Natəvan klubunda Azərbaycan dilinin qorunması və inkişafına həsr olunmuş “Dilimiz – kimliyimiz” mövzusunda ədəbi-ictimai müşavirə keçirilib.
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Azərbaycan Yazıçılar Birliyinə istinadən xəbər verir ki, müşavirəni giriş sözü ilə AYB-nin katibi, Əməkdar incəsənət xadimi Elçin Hüseynbəyli açıb. O, Azərbaycan dilinin qorunması və saflığı ilə bağlı ölkə Prezidentinin çıxışlarını xatırladaraq, bu mövzunun bu gün həm elmi, həm də ictimai müstəvidə xüsusi əhəmiyyət daşıdığını vurğulayıb. Elçin Hüseynbəyli qeyd edib ki, XIX əsrin sonlarından etibarən Azərbaycan türk dili Qafqazda aparıcı ünsiyyət və mədəniyyət dili olub, sonrakı dövrlərdə müəyyən tarixi-siyasi səbəblərdən sıxışdırılıb. Lakin Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi dövründə Azərbaycan yenidən regionda söz sahibi olan dövlətə çevrilib və bu proses Azərbaycan dilinin nüfuzunun artmasına da güclü təkan verib. O inamla bildirib ki, yaxın gələcəkdə Azərbaycan dili regionun aparıcı dillərindən biri kimi mövqeyini daha da möhkəmləndirəcək.
Tədbirdə çıxış edən digər natiqlər dövlət dil siyasəti, ədəbi dil normaları, terminoloji təhlükəsizlik, elmi və bədii mühitdə dil mədəniyyətinin qorunması məsələləri geniş müzakirə olunub.
Tədbirdə AYB-nin sədri, Xalq yazıçısı Anar, akademiklər İsa Həbibbəyli, Rafael Hüseynov, Nizami Cəfərov, Teymur Kərimli, Kamal Abdulla, Muxtar İmanov, Xalq yazıçıları Çingiz Abdullayev, Elmira Axundova, Milli Məclisin deputatları Elnarə Akimova, Jalə Əliyeva, Səyyad Aran, professorlar Nadir Məmmədli, Telman Vəlixanlı, Kərim Tahirli, “Ədəbiyyat qəzeti”nin baş redaktoru Azər Turan, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin beynəlxalq əlaqələr üzrə katibi, şair və tərcüməçi Səlim Babullaoğlu, Bədii Tərcümə və Ədəbi Əlaqələr Mərkəzinin rəhbəri Əsəd Cahangir çıxış edərək Azərbaycan dilinin qorunmasının yalnız dilçilərin deyil, bütövlükdə cəmiyyətin borcu olduğunu qeyd ediblər.
Müşavirə elmi-ədəbi müzakirələr və aktual təkliflərlə yadda qalıb.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(14.01.2026)
İlhamə Qəsəbova: Qazax aşıqlarının yaradıcılığında XIX əsr xüsusi mərhələ təşkil edir
Azərbaycan mədəniyyətinin və ədəbiyyatının inkişafında Qazax mahalının da xüsusi yeri var. Daha çox aşıq sənəti ilə tanınan Qazax mahalı saza-sözə bağlılığı ilə fərqlənən sənət mərkəzlərindəndir. Əsasən XIX əsrdən etibarən intensiv inkişaf mərhələsinə qədəm qoyan və XX əsrdə öz zirvəsinə çatan Qazax aşıq ədəbiyyatı haqqında 1930-cu illərin mənbələrində dəyərli məlumatlara rast gəlinir. Bu fakt bölgədə aşıq mühitinin artıq həmin dövrdə yetkin bir mərhələyə çatdığını göstərir.
“Ədəbiyyat və incəsənət” portlı xəbər verir ki, bu fikirlər filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent İlhamə Qəsəbovanın Qazax aşıq mühiti ilə bağlı yazısında yer alıb və həmin yazını təqdim edirik:
QAZAX AŞIQLARI
Qazax aşıq mühiti Gəncəbasar, Borçalı, Qarabağ və Dərələyəz aşıq mühitləri ilə sıx sənət əlaqələri şəraitində formalaşan, qarşılıqlı təsir nəticəsində zənginləşib. Bu mühitə Gədəbəy və Kəlbəcər bölgələrinin aşıq sənətinin də daxil edilməsi daha məqsədəuyğun görünür. Qazax aşıqlarının yaradıcılıq baxımından inkişafında XIX əsr xüsusi mərhələ təşkil edir. Belə ki, bu dövr yeni ustad sənətkarların meydana çıxması və yeni saz havalarının yaranması ilə xarakterizə olunur. Həmin dövrdə Qazax aşıqları Göyçə, Tovuz, Borçalı və Gədəbəy aşıq mühitlərinin nümayəndələri ilə daha sıx sənət əlaqələri qurublar.
Professor Məhərrəm Qasımlı tarixi-coğrafi baxımdan sabit bir adın mövcud olmadığını nəzərə alaraq, Goranboy–Daşkəsən, Gəncə–Şəmkir–Tovuz–Gədəbəy–Qazax xəttində yerləşən irimiqyaslı ərazini şərti olaraq “Gəncəbasar aşıq mühiti” adlandırıb. Lakin 2014-cü ildə müdafiə olunan “XX əsr Qazax aşıq mühiti” adlı dissertasiya işi bu mühitin müstəqil elmi tədqiqat obyekti kimi ayrıca öyrənilməsinin zəruriliyini ortaya qoyur. Nəzərə alsaq ki, Qazax mahalının zəngin folklor nümunələri coğrafi baxımdan iki böyük aşıq mühiti — Göyçə və Borçalı mühitlərinin sənət əlaqələri fonunda formalaşıb, onda Qazax aşıqlarının yaradıcılığında və ifa tərzində bu iki mühitin təsirini aydın şəkildə müşahidə etmək mümkündür.
Qazax aşıqları ifaçılıqda yüksək peşəkarlıq nümayiş etdirməklə yanaşı, el şairləri kimi də poetik yaradıcılıqda fəal olublar. Miskin Əli, Çoban Əfqan, Mirzə Səməd, Hacı Qaracayev, Qulu Məşədiyev, Ağamalı Sadiq Əfəndi, Temraz Novruzlu, Alı Baba, Akif Səməd və başqaları bu baxımdan diqqəti cəlb edir.
Ustad səviyyəli aşıqların yaratdıqları aşıq havalarının bir qismi klassik Azərbaycan poeziyasının görkəmli nümayəndələrinin adları ilə bağlıdır. Belə ki, M.P.Vaqif tərəfindən “Vaqifi”, M.V. Vidadi tərəfindən isə “Qazax yurd yeri” adlı aşıq havaları meydana gəlib.
Bunla yanaşı, Qazax aşıq mühitində “Qazax səbzəsi”, “Vaqif gözəlləməsi”, “Səməndəri”, Aşıq Avdının “İncə gülü”, Ədhəm Ərəbovun “Ərəbi”, Aşıq Cəlal Qəhrəmanovun “Cəlaloğlu” kimi aşıq havaları geniş yayılıb. Qeyd etmək lazımdır ki, “Qazax səbzəsi” aşıq havası bu gün də məclislərdə ifa olunur, lakin bəzi hallarda “Gilanar” aşıq havası adı altında təqdim edilir.
Qazax mahalında aşıqlardan daha çox “Koroğlu”, “Abbas və Gülgəz”, “Aşıq Qərib”, “Əsli və Kərəm”, “Dilqəm”, “Alı xan və Pəri xanım”, “Qaçaq Kərəm” dastanlarının, həmçinin Aşıq Ələsgərin səfərlərindən bəhs edən rəvayətlərin söylənilməsi tələb olunub.
Azərbaycan aşıq sənətini tanıdan ustad sənətkarlardan biri də “Yanıq Kərəm”, “Qaytarma”, “Baş Sarıtel”, “Ruhani” və digər saz havalarının bənzərsiz ifaçısı, sinədəftər ustad aşıq Ədalət Nəsibov olub.
Qazax aşıq mühiti qadın aşıqların fəaliyyəti ilə də zənginləşib. Aşıq Pakizə Musaköylü, Aşıq Solmaz Kosayeva, Aşıq Kifayət Dərgahquliyeva, Aşıq Lütfiyyə Musayeva mühitin formalaşmasında mühüm rol oynayıblar.
Müasir dövrdə də Qazax aşıq mühitinin görkəmli nümayəndələri bu məktəbin zəngin irsini uğurla davam etdirirlər.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(14.01.2026)
Kitabxanada 2026-cı ilin yubilyarlarına həsr olunmuş kitab sərgiləri təşkil olundu
Bakı Şəhər Mədəniyyət Baş İdarəsi Yasamal rayon Mərkəzləşdirilmiş Kitabxana Sisteminin M.Ş.Vazeh adına Mərkəzi Kitabxanasında “Yubileylər silsiləsi” layihəsi çərçivəsində 2026-cı ildə yubileyləri olan alim, şair və yazıçılara həsr olunmuş kitab sərgiləri təşkil olundu.
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına kitabxanadan verilən məlumata görə, kitab sərgilərində oxuculara yubilyarların ən məşhur əsərləri, onların həyat və yaradıcılığına həsr olunmuş əsərlər və tədqiqat işləri təqdim edilir. Sərgilərdə yubilyarların Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamları ilə nəşr olunmuş kitabları da nümayiş olunur.
Bundan başqa, sərgilərdə oxuculara alim, yazıçı və şairlər haqqında ensiklopediyalar və ensiklopedik məlumatlar da təqdim edilir.
Görkəmli alim, filosof, astronom, riyaziyyatçı, tarixçi, coğrafiyaşünas N.Tusinin 825 illiyinə həsr olunmuş “Nəsirəddin Tusi – 825” sərgisində alimin “Əxlaqi-Nasiri”, “Tozlu lövhənin köməyi ilə hesab toplusu” əsərləri, H.Məmmədbəylinin “Mühəmməd Nəsirəddin Tusi”, S.Əhmədovun “Azərbaycan tarixindən yüz şəxsiyyət”, görkəmli tarixçi-alim Sara Aşurbəylinin 120 illik yubileyinə həsr olunmuş “Sara Aşurbəyli – 120” sərgisində alimin “Bakı şəhərinin tarixi”, “История города Баку”, S.Gəncəlinin “Qadın, gözəllik və ülviyyət” kitabı, yazıçı, ədəbiyyatşünas, ictimai xadim, filologiya elmləri doktoru, professor Əzizə Cəfərzadənin 105 illiyinə həsr olunmuş “Əzizə Cəfərzadə – 105” sərgisində onun müəllifi olduğu “Dilbər”, “Eşq sultanı”, “Anamın nağılları”, “Eldən-elə” kitabları nümayiş olunur.
Ən zəngin kitab sərgisi Azərbaycan və dünya ədəbiyyatının görkəmli simalarından biri, yaradıcılığı ilə Azərbaycan şifahi və yazılı söz sənətinin inkişafında mühüm rol oynamış Nizami Gəncəvinin 885 illik yubileyinə həsr olunmuş “Nizami Gəncəvi – 885” sərgisidir. Sərgidə Nizaminin “Xəmsə”si: “Sirlər xəzinəsi”, “Xosrov və Şirin”, “Leyli və Məcnun”, “Yeddi gözəl” və “İsgəndərnamə” əsərləri, Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin “Azərbaycan şairi Nizami”, Xəlil Yusiflinin “Nizami Gəncəvi: sələflər və xələflər”, Yevgeni Bertelsin “Böyük Azərbaycan şairi Nizami”, Fərid Hüseynin “Nizami Gəncəvinin əsərlərinin el variantları” və s. kitablar sərgilənir. Görkəmli Azərbaycan şairi, mütəfəkkiri Xaqani Şirvaninin 900 illik yubileyinə həsr olunmuş “Xaqani Şirvani – 900” sərgisində şairin “Seçilmiş əsərləri”, “Lirika”, “Дворцы Мадaина” və s. kitablar, görkəmli saz-söz ustası, dastan qəhrəmanı və sənət məktəbi yaradan Aşıq Ələsgərin 205 illiyinə həsr olunmuş “Aşıq Ələsgər – 205” sərgisində ustadın “Əsərləri”, “Əsərləri, dastanı-rəvayətlər, xatirələr...” kitabları, Azərbaycan şairi, dramaturq, tərcüməçi, ictimai xadim Süleyman Rüstəmin 120 illik yubileyi ilə əlaqədar “Süleyman Rüstəm – 120” sərgisində şairin 5 cilddə “Seçilmiş əsərləri”, “Əsərləri”, Azərbaycan şairi, dramaturq, tərcüməçi, ədəbiyyatşünas, Azərbaycanın ilk Xalq şairi Səməd Vurğunun 120 illiyinə həsr olunmuş “Səməd Vurğun – 120” sərgisində şairin 5 cilddə olan “Seçilmiş əsərləri”, Adilxan Bayramovun “Səməd Vurğun: milli və ümumbəşəri”, “Səməd Vurğun: seçilmiş əsərləri”, Azərbaycan yazıçısı, dramaturq, publisist, pedaqoq, ədəbiyyatşünas, tərcüməçi Abdulla Şaiqin 145 illiyinə həsr olunmuş “Abdulla Şaiq – 145” sərgisində onun “Seçilmiş əsərlər”i, “Tıq-tıq xanım”, “Tülkü həccə gedir”, “Yaxşı arxa” və s., nasir, tərcüməçi, ssenari müəllifi Ələviyyə Babayevanın 105 illiyinə həsr olunmuş “Ələviyyə Babayeva – 105” sərgisində “Anadil ağlayırdı”, “Səni axtarıram”, “Seçilmiş əsərləri”, şair Mədinə Gülgünun 100 illik yubileyinə həsr olunmuş “Mədinə Gülgün – 100” sərgisində “Yora bilməz yollar məni”, “Seçilmiş əsərləri” və s. kitablar, Xalq şairi Qabilin 100 illik yubileyinə həsr olunmuş “Qabil – 100” şairin “Seçilmiş əsərləri”, “Ömür həbləri”, “Nəsimi” və s. kitabları nümayiş olunur.
“Qrimm qardaşları – 240” sərgisində nağılçı qardaşların “Золотой гусь”, “Бременские музыканты”, “Три пряхи” və s., elmi-fantastik ədəbiyyatın ən tanınmış simalarından biri Herbert Uellsin 160 illiyinə həsr olunmuş “Herbert Uells – 160” sərgisində fantastın “Seçilmiş əsərləri”, “Zaman maşını”, “Dünyaların müharibəsi” və s., dünya şöhrətli Amerika yazıçısı, ictimai xadim Teodor Drayzerin 155 illiyinə həsr olunmuş “Teodor Drayzer – 155” sərgisində “Cenni Herhardt”, “Финансист”, “Гений” və s., Amerika yazıçısı, daha çox sərgüzəştlərlə dolu hekayə və romanların müəllifi olan Cek Londonun 150 illik yubileyi ilə ilə əlaqədar “Cek London – 150” sərgisində “Seçilmiş əsərləri”, “Martin İden”, “Ağ Diş” və s. kitablar nümayiş olunur. Tanınmış uşaq yazıçısı, şair, professor, M.Ş.Vazeh adına Mərkəzi Kitabxananın Fəxri oxucusu Solmaz Amanovanın 70 illiyinə həsr olunmuş “Solmaz Amanova – 70” sərgisində “Şuşanın sehirli açarları”, “Əlifba”, “Əlifba 2”, “Xurcun”, “Cəsur ayı və dostları”, “Gəncə haqqında hekayə”, “İlmənin macəraları”, “Мой волшебный мир”, “Волшебные ключи города: Шуша”, “Turac və sehrli daraq”, kitabları nümayiş olunur.
Kitab sərgiləri kitabxanada 2026-cı il ərzində oxuculara nümayiş olunacaq.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(14.01.2026)
İrəliləyək, yetər ki, irəlidə özümüzü itirməyək – AKTUAL
Şəfa Vəli, “Ədəbiyyat və incəsənət”
“Düşüncə döngələri” silsiləsindən...
Uça bilmirsənsə, qaç... Qaça bilmirsənsə, yeri.
Yeriyə bilmirsənsə, sürün. Amma nə edirsən et, yetər ki, irəlilə!
Martin Lüter Kinq.
Məqsədsiz yol çıxılmaz. Çıxılarsa, demək, yolçunun dərdi başından aşıb. Onunku irəliləmək-harasa getmək deyil artıq, dərddən qaçmaq cəhdidir. Bütün foilosoflar, düşünənlər, düşünə bilənlər gözəl bilir ki, insan haradadırsa, dərdi də oradadır. “Dərdlə yerimək, dərdlə yüyürmək olmur” demirəm, olur... Sınaqdan çox çıxarmışam. Hətta elə dərdlər var ki, adını dəyişəndən sonra daha gözəl, daha inamla irəliləmişəm.
Kinq “irəlilə” deyəndə insana bir yerdə durmamağı məsləhət görürdü. Durağan su iylənər axı... Durağan beyin də eynən belədir. “Sabit fikirlilik dəliliyin ilk addımıdır”-belə qənaətə gəlmişdi ötən əsrdə Aqata Kristi. Əksər əsərlərində bu fikrin müdafiəsinə də qalxır yazıçı. Kinq bunu anlamışdı... Anlamışdı ki, heç yerində dayanmadı, dünya tarixində özünə o cür mübarizlik izi qoydu.
Platonun Tarentumlu Arhitasa yazdığı məktubların birində bu cümlələr də yer alır: “Biz, sadəcə, özümüz üçün doğulmadıq. Eyni zamanda, varlığımızın bir parçası ölkəmizə, bir parçası ailəmizə, bir parçası da dostlarımıza aiddir. Amma ən böyük parça həyatın qarşımıza çıxaracaqları için xərclənməlidir”. Biz-XXI əsr insanı bunu bacarırıqmı? Kimə, nəyə xərclədiyimizin fərqindəyikmi ömrümüzü? Məncə, yox...
Türk müğənni Emir Can İğrek ağ gitarasına “cinayət ortağım” deyir. Ruslarda isə belə bir misal var: “Nənələr nəvələrin cinayət ortağıdır”. Azərbaycanlı gənclər Nicat Həşimzadə və Nəcəf Əsgərzadə birlikdə “Fikir cinayəti” adlı kitab yazıblar. Hə, bildiyiniz sözdən söhbət gedir - cinayətdən... Yəqin yazının bu məqamında dayanıb düşünürsünüz: Platon hara, Emir Can İğrek hara? Ümumiyyətlə, xərclənən ömürlə cinayətin nə əlaqəsi var? Var, əzizlərim, var... Biz Platonun nəzərdə tutduğu “həyatın qarşımıza çıxardıqları”na qarşı törədirik ən böyük cinayəti - onları görməzdən gəlirik. Bunun fərqinə varırıqsa, etiraf ediriksə, etdiklərimizə, düşündüklərimizə mərd-mərdanə, başıdik şəkildə “cinayətdir” deyə biliriksə, insanıq... Deyəmmiriksə... Məmməd Arazın o məşhur sevgi şeirindəki kimi: “Yazıqlar mənə... (bizə)”. Ya da Ağalar Mirzənin şeirini təkrarlayaq:
-Niyə ağlayırsan?
-İtirdiyimə...
-Bəs nəyə peşmansan?
-Rast gəldiyimə...
Hə, rast gəldiyimizə peşmanıq “həyatın qarşımıza çıxartdıqları” ilə... Bu da bizi –XXI əsr insanını özündən əvvəlkilərdən bir addım daha irəliyə atır. Bu irəliləyişin bəşəriyyətin “ağ gün”ü, yoxsa “qara gün”ü olacağını da bilmirik. Çünki belinə mindiyimizin “ağ qoç”, yoxsa “qara qoç” olduğunun fərqində deyilik. İddia etmək istmirəm ki, XXI əsr insanı bunu fərq etməkdə acizdir. Əsla! Düşünməyə ərinməsə, o qoçların idarəetməsini də öyrənəcək idraka, gücə malikdir çağ insanı. Sadəcə, bu gücü də, bu idrakı da yaxşı şeyə xərcləmək istəmir.
Bilirəm, indi Nəsirəddin Tusini də, onun bostançıya dediyi sözləri də mənə xatırladacaqsınız: “Baş yaxşı başdır, heyf qarpıza işləyir”. Amma Nizami ondan əvvəl deməmişdimi ki: “Kamil bir palançı olsa da insan, Yaxşıdır yarımçıq papaqçılıqdan?!” Demişdi! Biz bu fikir dialoqunun iştirakçısı olmaq cəhdindən əl çəkib, seyirçi olmağa qərar verə bilərik. Di gəl, hamımız yaxşı bilirik ki, evimizi yıxan elə seyrçi olmağımızdır. “Məndən ötsün, qardaşıma dəysin...” deyənlərin də nəvələri aramızdadır. Və bu insanlar o vaxt “yoldan çıxaran” adlanırdı, indi olublar “şəxsi inkişaf və motivasiya kouçu”.
Edqar Ponun “Hans Pfaalın qeyri-adi hekayəsi” adlı hekayəsi var. Hekayədə görürük ki, “Rotterdam şəhəri böyük bir fəlsəfi həyəcan içindədir”. Hə, fəlsəfi həyəcan! Bunu ancaq düşünməyi bir an belə, ertələməyən, şeytanla bağlı dəhşətli fikirlərə ironik don geyindirə bilən, insanların vecsizliyini görüb quzğunla dərdləşən, şair olmağın ağırlığını bilən, bu ağırlıqla əylənən Po dilə gətirə bilərdi...
Hekayənin qəhrəmanı Hans Pfaal öz məktubunda hamının kitab, qəzet oxuduğunu, hamının inqilabi düşüncə, fəlsəfə ardınca yüyürdüyünü qeyd edir. Nəticədə, kimsə körük təmir etdirmir. Çünki hamının sobalarını yandırmaq üçün yetərincə qəzeti, kitabı-kağızı var. Beləcə, yazıq Pfaal müflisləşir. Hekayədəki təzadı gördünüzmü? Hamı qəzetlərdəki xəbərlərin acgözüdür, hər gün qəzet alırlar, hər yerdə qəzetdə, kitabda oxuduqlarını qızğınlıqla müzakirə edirlər. Hətta müzakirələri mübahisəyə çevrilir, dava-dalaşa çevrilir... Bununla belə, məhz bu insanlar həyatlarını asanlaşdırmağın yeni yolunu tapırlar: qəzetlə soba yandırmaq... Fəlsəfi həyəcan rahatlıqdırmı? Əlbəttə, yox! Ponun bizə anlatmaq istədiyi isə bu idi: “İnsanlar hər zaman küyə getməyə hazırdırlar...”
2020-ci ildəki o “evdəçilik” günləri hamımızın yadındadır. Kamyunun “Taun”unu anlayan da oxudu, anlamayan da... Mən də küyə getdim, kitabı pdf tapıb oxudum. Bir cümləni heç unutmuram: “Siçovul əhvalatı vaxtı dil-boğaza qoymayan mətbuat indi susmuşdu. Çünki siçovullar küçələrdə qırılırdılar, insanlar isə evdə ölürlər. Mətbuat da ancaq küçələrdən yazır”. Tanış mənzərədir, hə? “Mətbuat da küyə gedir” deyir uşağını jurnalistika fakültəsində 4 il sələmlə oxudan, güc-bəla, tanış-bilişlə “bölgə müxbiri” işinə düzəldən valideyn. Sanki o lənətlədiyi, yaxud lağlağı etdiyi “mətbuat”a bunun bir aidiyyatı yoxdur...
Halbuki, vaxt vardı, “mətbuat” sözü şəxsiyyətlə eyniləşdirilirdi, yazılanın da, yazanın da əzəməti vardı, əsaləti vardı. “Əkinçi” deyib Zərdabi eşidirdik, “Molla Nəsrəddin” yazıb, Məmmədquluzadə oxuyurduq. Qələm adamı idilər.... Qədir adamı idik... Və dünyanın küyünə düşüb irəlilədik, irəlilədik, qələmin əzəmətini də, qədirbilənliyimizi də itirdik... “Fərqində olmadan” demirəm, yox, fərqində ola-ola, amma eynimizə almaya-almaya itirdik, bilə-bilə ovcumuzu açdıq, buraxdıq.
İtirilənlər... “Qurbağa yağı satıcısı” adlı bir kitabı var Akira Kurosavanın. Dəhşət kitabdır... Dəhşət! Xatirələrini yığıb ora Kurosava. Əlbəttə, hamısını deyil... Diləgələnləri... O xatirələrdən biri səslərlə bağlıdır. Kurosava yazır: “Uşaqlığımda eşitdiyim səslər bu gün eşitdiklərimdən tamamən fərqliydi. Hər şeydən əvvəl, o günlərdə elektronik səslər yoxdu. Qrammofonlar belə, elektrikli deyildi. Bütün səslər təbii idi. Bu təbii səslərin böyük bir hissəsi bir daha geri dönməmək üzrə getdi... Artıq itən bu səsləri uşaqlıq xatirələrimdən silmək mümkün deyil. O günlərdə səslərin də mövsümləri vardı. Soyuq, ilıq, isti və sərin səslər... Hər biri ayrı duyğu oyandırırdı”.
Kurosavanın xatirələrinin izahata, şərhə ehtiyacı yoxdur, məncə. Nə demək istədiyimi - Kurosavanın nə demək istədiyini anladınız... Mən qayıdıram Kinqin sözlərinə... “İrəlilə!”ni tövsiyə deyil, əmr kimi qəbul etsək, daha asan irəliləyərik düşüncə döngələrində. İnsan xisləti tövsiyəyə xor baxmağa, əmrə itaət etməyə hazırdır axı. Bəs haraya, nəyə doğru irəliləyək? Burada seçim individualdır. Yenə bir rus məsəli çəkəcəyəm: “İnsanların nəyə ehtiyacı olduğunu anlamaq üçün onlardan xoşbəxtliyi nədə gördüklərini soruş”. Mənim “nəyə, haraya, kimə tərəf irəliləyək?” sualıma verəcəyiniz cavablar da sizin nəyə can atdığınızı göstərəcək.
Hə, çağdaşlarım... Kinqin irəlliləmək tövsiyəsini (əmrini) nəzərə alaq, Platonun dediyini düşünək, ömrümüzü nəyə xərclədiyimiz haqqında düşünməyə vaxt ayıraq. Poya “zavallı” demək əvəzinə, küyə düşüb Pfaalın çörəyini kəsməyək... Ən əsası, insanlara qarşı dürüst olaq. Onların bizim dürüstlüyümüzə ehtiyacları var... Bunu dilə gətirməsələr də, hərəkətləriylə göstərməsələr də, yeri gələndə, bizə xor baxsalar da, onların bizim dürüstlüyümüzə ehtiyacları hüdudsuzdur...
Kurosava uşaqlığındakı o səslərə bağlı qalsaydı, irəliləməzdi. Keçmiş bəzi məqamlarda ayaq bağıdır, bəzi məqamlarda ətaləti sonlandıran qüvvət. Onu necə dəyərləndirəcəyimiz də düşüncəmizdən asılıdır... Yəni düşünməliyik!
Sonda, sevimli rəssamım Norman Rockvellin o məşhur əsərini xatırlayıram: “Pinəçi gəlincik ayaqqabısını necə yamayacağını düşünür”. O pinəçi bu günün insanı olsaydı, qızcığaza deyərdi: “Mənim vaxtımı alma!” Gəlincik ayaqqabısını təmir etməyə, yamamağa ayıracağı vaxtda nə edəcəkdi müasir pinəçi? Ya sosial şəbəkədə status yazacaqdı, ya da vaxtöldürən videolara baxacaq, 30 saniyə güləcək, 30 saniyə də qəzəblənəcəkdi... Habuki, o kiçik ayaqqbını yamasa, qızcığazı sevindirər, həm də ona öyrədərdi: “Qırılan, cırılan, zədələnən şeyləri atmaqdansa, onları yamamaq, təmir etmək və qədrini bilmək daha yaxşıdır”. Rockvellin obrazı isə necə yamayacağı haqqında düşünməyə də vaxt ayırır...
Hə, irəliləmək lazımdır. İstiqamət individual olsa da, düşünmək ümumbəşəridir. İrəliləyin, irəliləyək, irəliləsinlər də, yetər ki, irəlidə özümüzü itirməyək... İllə də özümüzü haradasa, nə vaxtsa itirməyimiz mütləqdirsə, o yer düşüncə döngələri olsun!
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(14.01.2026 )
“Yazıçı olmurlar, yazıçılığı yaşayırlar” - HƏR GÜN KAMAL ABDULLADAN 7 QRANULA
Xalq yazıçısı, akademik Kamal Abdullanın əsərlərindən seçilmiş bir sıra qranula – cövhər sayıla biləcək məqamları “Ədəbiyyat və incəsənət” oxucularına təqdim edir.
Kamal Abdulla özü seçilmiş bu cövhərlər barədə yazır: “İllərdən bəri yazdığım müxtəlif şeirlərin, esselərin, pyeslərin, hekayə və romanların, publisistik məqalələrin və elmi əsərlərin, verdiyim intervülərin hər birinin içində yer almış və bu gün də öz məzmunu, tutumu, forması ilə diqqətimi çəkən misralar, cümlələr günlərin bir günü sanki dil açıb mənə dedilər ki, bizim bir-birimizdən zaman və məkanca ayrılığımıza son qoy və bizi bir-birimizin yanında yerləşdir. Sən görəcəksən ki, bu zaman biz tamamilə yeni bir cazibədə zühur etmişik. Onlar qeyri-səlis məntiq dili ilə desək, içində olduqları mətnin qranulaları (ilkin vacib hissəcikləri) idi. Qranula, başqa cür ifadə etsək, cümlədən (mətndən) bütün artıq hissələri siləndən sonra yerdə qalan cövhərdir.”
Beləliklə, hər gün Kamal Abdulladan 7 qranula:
1.
“ Yarımçıq əlyazma”da məqbul sayılmayan dil nümunələrinin tənqidi ancaq “Dədə Qorqud” hissəsiylə bağlı oldu. Şah İsmayıl hissəsindəki 16-cı əsr Azərbaycan dili ilə bağlı etiraz səsini qaldıran, gərək ki, olmadı. Bu məsələ mətnlə bağlı idi. “Dədə Qorqud” mətni var idi, amma Şah İsmayıl mətni yox idi. “Sehrbazlar dərəsi”nin və “Unutmağa kimsə yox...”un da arxasında mətnlər dayanmamışdı. Arxasında mətn dayanan roman və arxasında mətn dayanmayan roman! Bütün bu məqamları dillə bağlı iradlarını qəribə bir təkidlə irəli sürənlər nəzərə almalı idilər. Almadılar.
2.
“ Bu dəniz bu dağa yaman oxşayır
Həmən buluduyla, həmən göyüylə.”
3.
Və bütün bunları düşünüb-daşınandan sonra bir daha inanırsan ki, bizim dünyamızı yaradanlar onu yaratdıqdan sonra bu kainata salıb itiriblər.
4.
“Yarımçıq əlyazma”dakı casus fantom dur. Hamı casusdur və eyni zamanda heç kəs casus deyil. “Ol vaxtlar”ın casusu ilə bu günün casusu başqa-başqa şəraitdə “işləyirdilər”.
5.
İsa Hüseynov xəstə olarkən qızı deyir ki, “Yarımçıq əlyazma”nı ona oxutdurub qulaq asırmış. Nə idi onu çəkən?! Bəlkə bu yazıçını mənim sakrallığa baxışım özünə çəkmişdi - bilmirəm. İki müxtəlif istiqamətdən baxış var ortada. O dahi üçün sakrallıq həqiqət idi, mən binəva üçün həqiqət sakrallıqdı.
6.
Dostlarımın yanında darıxmıram. Ancaq yazmaq üçün darıxıram. Xüsusən də, başladığım işi sona çatdırmağa həmişə darıxmışam, təntimişəm. Çayld Harold kimi, Oblomov kimi isə - yox! O cür darıxanların vaxtı keçib getdi. İndi “darıxıram” deyənlər, əslində, özlərinə bioqrafiya yazırlar.
7.
Yazıçı olmurlar, yazıçılığı yaşayırlar
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(14.01.2026)
Güneydən Kamil Qəhrəmanoğlunun “Bu gün qarğalar şeir oxudular” şeiri
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair Xiyavda yaşayan Kamil Qəhrəmanoğludur.
Kamil Qəhrəmanoğlu
Xiyav
BU GÜN QARĞALAR ŞEİR OXUDULAR
Bu gün qarğalar şeir oxudular,
Qoxudular yer üzündə pendirləri
Oxudular şeiri qarğalar
Və qarladılar ağacları qarrr, qarrrr
Geyindilər yarpaqlar fəlsəfələri
Yedilər də gecəlikləri yavanlıqlarına...
Bu gün qarğalar şeir oxudular
Dilləri pəltək qarğalar
Öskürəyin beli sınmış qafiyəsində!
Sancağın qarasıl lakında
Və araba baxışında ağaclar hücumunda beləsi...
Şeirlərdən dəlisəl sellər
Sellərdən dəlisəl şeirlər
Ölülər mahnılarda uzanmışlar
Cəsədləri qar, qar, qarlar qarğalar
Yuxlayırlar dodaqlarında
Məsafəsiz yollar uçuşudur, qarğaların
Və küləkli kölgələr qanadları, beləsi.
Qarğalar şeir oxuyarlar gündə
Qoltuqlarında bir at yükü kitab
İki it hürüşü vəngilti
Sözləri düyün salırlar gözlərində
Ancaq günorta saat vaxtında
Adsız ölürlər qarğalar
Havasız kəlmələrdə
Sözsüz şeirlərdə
Və ləhləyir ağzımda
Bir...
İki...
Və... Əlli üç it balası...
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(14.01.2026)
“Alman klinikasına şəxsi səfər” – Missiya, vicdan və zamanın sərt üzü
Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"
1988-ci ildə çəkilmiş “Alman klinikasına şəxsi səfər” filmi Azərbaycan kinosunda təkcə bir casusluq hekayəsi deyil. Bu film, əslində, insanın daxili məsuliyyəti, ata-övlad münasibəti, dövlət və vicdan arasında qalan seçimlər haqqında dərin düşüncələr təqdim edir. Tarixi fon üzərində qurulan süjet, tamaşaçını həm siyasi intriqaların içinə salır, həm də insan talelərinin nə qədər kövrək olduğunu xatırladır.
Filmin hadisələri XX əsrin əvvəllərində — 1920-ci illərin mürəkkəb və qeyri-sabit siyasi mühitində cərəyan edir. Azərbaycan yeni bir tarixi mərhələyə qədəm qoyub, ölkənin neft sərvətləri isə beynəlxalq güclərin diqqət mərkəzindədir. Məhz bu şəraitdə, əsas qəhrəman Məmməd Rüstəmov səhnəyə çıxır. O, sadə bir mühəndis deyil — dövlət üçün çalışan gizli agentdir.
Məmmədin Almaniyaya səfəri zahirən şəxsi səbəblə — oğlu Tahirin müalicəsi ilə bağlıdır. Lakin bu “şəxsi səfər”in arxasında daha təhlükəli və məsuliyyətli bir missiya gizlənir. Xaricdə məskunlaşmış neft maqnatlarının hazırladığı təxribat planı ifşa edilməlidir. Burada film ustalıqla bir sual qoyur:
Şəxsi dərdmi ağırdır, yoxsa xalq qarşısında borc?
Rasim Balayevin canlandırdığı Məmməd Rüstəmov obrazı filmin əsas yükünü daşıyır. Onun oyunu sakit, ölçülü və dərin psixoloji çalarlara malikdir. O, nə pafoslu qəhrəmandır, nə də soyuq casus. Bu obraz canlı insandır — qorxuları, tərəddüdləri və içində daşıdığı məsuliyyəti ilə. Tamaşaçı onun hər addımında bir ata kimi narahatlığını, bir vətəndaş kimi isə qətiyyətini hiss edir.
Filmdə Berlin mühiti xüsusi diqqətlə qurulub. Avropa şəhərinin soyuq küçələri, rəsmi məkanları və gizli görüşlər üçün seçilmiş məkanlar filmin gərgin atmosferini gücləndirir. Rejissor Rasim İsmayılov hadisələri tələsmədən, lakin ardıcıl şəkildə təqdim edir. Burada boş səhnə yoxdur — hər detal süjetin xidmətindədir.
“Alman klinikasına şəxsi səfər”in güclü tərəflərindən biri də ikinci plan personajlarıdır. Onlar sadəcə fon yaratmır, əsas ideyanın açılmasına kömək edirlər. Xüsusilə xarici qüvvələrin nümayəndələri, onların soyuq hesablamaları və insani duyğulardan uzaq davranışları, Məmmədin daxili dünyası ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.
Film açıq şəkildə göstərir ki, bu mübarizə təkcə siyasi deyil. Bu, dəyərlər mübarizəsidir. Kimisi üçün neft sadəcə gəlir mənbəyidir, kimisi üçün isə Vətən taleyidir. Və bu fərq filmin əsas fəlsəfi xəttini təşkil edir.
Musiqi tərtibatı da filmin emosional yükünü artırır. Ruhəngiz Qasımovanın musiqiləri səhnələri boğmur, əksinə, onları daha təsirli edir. Xüsusilə dramatik məqamlarda musiqi tamaşaçını səhnənin içinə çəkir, amma diqqəti yayındırmır.
Nəticə etibarilə, “Alman klinikasına şəxsi səfər” zamanına görə cəsarətli, mövzusuna görə isə hələ də актуal olan bir filmdir. Bu ekran əsəri bizə xatırladır ki, tarix təkcə böyük hadisələrdən ibarət deyil — o, insanların verdiyi çətin qərarlarla yazılır. Bəzən bir “şəxsi səfər” bütöv bir xalqın taleyinə təsir edə bilər.
Bu filmə yenidən baxmaq, onu sadəcə keçmişin kino nümunəsi kimi yox, düşündürücü bir həyat dərsi kimi qəbul etmək lazımdır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(14.01.2026)
Kamal Abdullanın “Beyrək” pyesinin əhəmiyyəti barədə
Zəhra Həşimova, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün
Azərbaycan ədəbiyyatında postmodernizm Kamal Abdullanın dramaturgiyası ilə təcrübə və konseptual yanaşma baxımından yeni mərhələyə keçdi. Onun pyesləri göstərdi ki, milli mətn yalnız tarixi irslə folklora sədaqət üzərində deyil, həmin irsin yenidən düşünülməsi, parçalanması və yeni formaya salınması ilə də inkişaf edə bilər.
Bu dramaturgiya məhz bu səbəbdən milli köklərə bağlı olaraq dünya postmodern estetikası ilə qohum görünür. Kamal Abdulla ənənə ilə müasirlik müstəvilərini bir-birinə qarışdırır, sərhədləri silir, mətnin çoxqatlı gücünü açır və Azərbaycan dramaturgiyasına yeni düşüncə imkanları təqdim edir.
Kamal Abdullanın “Beyrək” pyesində də postmodern ənənəyə sadiq qalaraq intertekstuallıq son dərəcə çoxqatlı, gizli və açıq mətniçi rabitələrlə qurulur. Əsərdə ilk nəzərə çarpan şey odur ki, Dədə Qorqud, Basat, Baybura, Banuçiçək kimi adlar oxucunu dərhal dastan dünyasına çəkir. Amma intertekstuallıq yalnız adların gətirilməsi deyil. Müəllif dastanı həm məzmun, həm də forma olaraq götürür, ona yeni mənalar verir. Yəni o, dastanı təkrar etmir, dastanın melodiyasını qoyur, sonra onu kəsərək başqa şəkillərə çevirir. Nəticədə qədim mətnin izi qalır, amma üstündə yeni, bəzən zidd mənalar yaranır. Pyesin öz mənbəyi olan “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanına dönüşü postmodern estetikanın “mətnin mənşəyinə qayıdış” prinsipindən çox “mənbənin özünü parçalamaq” niyyəti kimi görünür. Müqəddimədə Qorqud atanın dilindən eşitdiyimiz nəsihətamiz cümlələr pyesdə xor tərəfindən həm sual olaraq qarşımıza çıxır, həm də cavab verilir :
Ölən adam dirilərmi?
Çıxan can geri gələrmi?
Yox, yox, yox, yox...
Sanki müəllif “Sizcə, Dədə Qorqud doğrumu deyir?” deyə oxucudan soruşaraq əsərin əvvəlində şübhə vasitəsilə onları açıq sonluğa hazırlayır. Burada dastanın kodlarını yenidən şərh etməklə yanaşı, həmin kodların sabitliyini pozur, onları müxtəlif dövrlərdən, dillərdən, mifoloji qatlardan gələn digər mətnlər ilə qarşılaşdırılır. Dastan dili ilə dialoq üslubunun, adət və şəxsi arzuların bir arada olması, postmodern pastiş effektini yaradır: əsər yüksək mədəniyyətin simvolları ilə yanaşı, eyni zamanda xalq rəvayətlərinin ritmini saxlayır və onların bir-birinə qarşı necə qurulduğunu nümayiş etdirir. Burada vacib məqam odur ki, müəllif yalnız “müqəddəs” mətnlərə aid olan institusional əhval-ruhiyyəni, dəyərləri də çağırıb yenidən oxuyur. Beləcə, müəllif ənənəni qoruyur, ona sadiq qalır və ya onu sual altına alır. Bunu pyesin dekonstruktiv girişində görürük. Əsər Dirsə xan oğlu Buğac xan boyunda olan 3 rəngdə çadır, bəylərin bu çadırda olmaqlarına etirazı ilə başlayır. Oxucu üçün bu tanış mənzərədir, lakin mənzərənin iştirakçıları pyesdə Baybörə ilə Baybecandır. Boylardakı hadisələr dekonstruksiya olunaraq yeni baxış bucağına keçmişdir. Hadisələr Oğuz elində, lakin mifik zamanda baş verir. Sanki o Qara çadırda yaşananlar açılır, biz dastanda 3 otaq və kimlərin hansı otağa çağırıldığını görürdüksə, Kamal Abdulla, orada hansı dialoqların qurulduğu göstərir. Sanki bizi Oğuz elinə aparıb bir kənarda əyləşdirir, biz isə oradakı hadisələrə başqa bir rakursdan baxıb nəticə çıxardırıq. Müəllif hadisələri sadəcə bərpa etmir, əksinə onları parçalayır və yenidən qurur. Bu, folklorun ironik şəkildə təqdim olunmasına imkan verir. Oğuz elini tanıyan oxucu pyesdə qəhrəmanların birlikdə süfrə arxasındakı dialoqlarına şahid olub onların məişətini tanıyır, boşluqları özü doldurur.
Pyesin əsas ideyalarından biri budur ki, müəllif miflə münasibətdə nə keçmişə bağlanan nostalji mövqeyə çəkilir, nə də onu tamamilə yanlış və yararsız elan edir. Mif həm möhkəm bir istinad nöqtəsi kimi görünür, həm də dərin qüvvə kimi dərk olunur. Yazıçı mifin qapısını açır, amma onu bağlayaraq bütövləşdirmək istəmir. Mif səhnəyə çıxır, dağılır, parçalanır, sonra başqa bir quruluşda yenidən birləşir. Bu, postmodern ədəbiyyatın miflə qurduğu ən açıq və dürüst dialoqlardan biridir: mifdən qaçmaq yox, onu müxtəlif istiqamətlərə axan, çoxmənalı bir qaynaq kimi qəbul etməkdir.
“Yarımçıq əlyazma” romanı və “Casus” pyesi, bu əsərlə tamamlanaraq postmodern trioya çevrilir. Kamal Abdulla, Qorqud atanın romanda Nur daşı vasitəsilə, uyquya dalaraq hadisələri necə öncədən bildiyini göstərirdisə, iki pyesdə bu biliciliyi müxtəlif məkanlarda peyda olub sirlər açması ilə davam etdirir. “Beyrək” müəllifin folklorla münasibətinə də yeni təbəqə gətirir. “Yarımçıq əlyazma” folkloru bir mədəni kod kimi dekonstruksiya edirdisə, “Beyrək” həmin folklorun içindəki “boş yerlər”i araşdırır və onların üzərinə mətndə görünməyən yeni boşluqlar əlavə edir. Casus obrazını “Beyrək” pyesində də görürük. Xaosu təmsil edən obraz, bu dəfə onun rakursundan təqdim olunur. Bayburdla dialoqları, Beyrəyin dustaq olduğunu deyərək Oğuz elinin artıq kosmosdan xaosa doğru bir keçid yaşadığını simvolizə edir. Casusun kimliyi yenə də bilinmir.
Lakin pyes Casus haqqında olan sualı dəyişməyimizə səbəb olur. Artıq Casus “kimdir?” yox, “nəyə xidmət edir?” sualı ortaya çıxır. Casus, xaosun özüdür. Romanla pyeslərdə onun varlığı, bəy və igidlərin yaxşı-pis, ağ-qara, daha dəqiq desək, kosmos-xaos tərəflərini ifşa edərək müqəddəs olanı sorğulamaq inkanı yaradır. Dramaturq, dastandakı hər boya aid müstəqil süjetləri əritməklə qəhrəmanları bir-birindən xəbərdar edir. Pyesdə Baybura və Beyrəyin dialoqlarında Beyrəyin Qanturalı ilə atası arasındakı söhbətləri bildiyini görürük. O da Qanturalı kimi özündən əvvəl duran, at çapmaqda özünü keçən yoldaş arzuladığını, lazım olarsa bunun üçün Trabzon elinə gedə biləcəyini deyir. İnisiasiya prosesi də elə burada başlayır. Lakin “Beyrək” pyesində inisiasiya da fərqli aspektdə təhlil olunmalıdır : “Beyrək bu inisiasiyanı hansı səbəbdən yaşadı?”
Pyesdə baş verən hər şey həm realdır, həm deyil, həm mifdir, həm də yazının düzəltdiyi imitasiya. Oğuzların sözə, nizama və törəyə bağlılığı həm “Dədə Qorqud” ənənəsində, həm də Kamal Abdullanın pyesində bütöv bir dünyagörüşü kimi işləyir. Söz dünyanın yaranma aktı, nizam onun saxlanma forması, törə bu iki qatın insan həyatında təzahürüdür. Oğuz eli üçün söz məsuliyyətdir, eyni zamanda müqəddəsliyin bir formasıdır. Bu nizam pozulanda dünyanın tarazlığı titrəyir. Pyesdə də məhz bu sarsıntı hiss olunur. Burada nizamdakı Oğuz eli mifi, pozulan 3 törə (tutulmayan söz) isə xaosu təmsil edir :
1. Baybecanın Bayburda qızını vermə sözünü tutmur
2. Beyrək Kafir qızına verdiyi sözü tutmur
3. Qazan xan törəni pozaraq Dədə Qorquda məsləhət etmədən Dış Oğuz bəylərini yağmaya çağırmır.
Beləliklə, xaos Oğuz elinə gəlir, qurban olaraq da inisiasiya keçirən, mifdən yazıya keçidi təmsil edən Beyrəyi seçir. Beyrək və Banuçiçəyin inisiasiyası burada iki mərhələli şəkildə baş verir:
BEYRƏK
ON ALTI İLLİK ƏSIRLIK — TOY — ÖLÜM
BANUÇIÇƏK:
ON ALTI İLLİK YAS — TOY — BEYRƏYIN ÖLÜMÜ
Maraqlıdır ki, hər iki obrazı bu inisiasiyanı tamamlamaq üçün xaotik obraz iştirak edir. İnsanın Xaotik qarşılığı ibtidai təsəvvürdə şər mjqüvvələrin onu tanımaması, yan keçməsi və beləliklə mənəvi keçidini tamamlamaq üçün xaos aləmindən olan yerdəyişməsi deməkdir. Bu, pyesdə Beyrəyi əsirlikdən gələndə ozan qiyafəsində heç kimin tanımaması ilə simvolizə olunub. Nizama qayıdışı təmsil edən Toy mərasimində Beyrəyin yerində bəy obrazı Yalançıdır. O, Beyrəyin sağ-salamat toyu tamamlaması üçün seçilib. Banuçiçəyin xaotik qarşılığını isə Burla xatun rəqs zamanı seçir. Boğazca Fatmaya Banuçiçəyin yerinə “Dur sən oyna” deyərək onu qoruyur. Pyesdə xalq gülüşünün bu funksiyası postmodernizmin oyun texnikasını xatırladır. “Casus” pyesində də xaosun mərkəzi olaraq tanıdığımız yeddi oynaşlı Boğazca Fatmanın Banuçiçək kimi bir bəy qızının dayəsi olması, üstəlik toyunda onun yerinə oynaması, oxucunu oyun texnikasını xalq gülüşü ilə intertekstual əlaqədə təhlil etməyə imkan verir. Bu situasiyalar Baxtinin karnaval nəzəriyyəsində olduğu kimi, ciddiliklərin müvəqqəti olaraq alt‑üst edilməsi ilə kollektiv gülüş yaratması ilə uyğundur. Son inisiasiya mərhələsində Beyrəyin xaos aləminə kafir qızı ilə getdiyini görürüksə, onlarla səmaya süzülən Banuçiçəyin aqibəti bilinmir.
Mətn öz köklərinə çox bağlı görünür, amma bu bağlılıq qarşılıqlı müstəqillik üzərində qurulub: hər folklor motivi mətnin içində ya qeyri-müəyyənləşdirilir, ya da təhrif olunur. Nizam mərhələsində Beyrək atasının “Get Banuçiçəyi gör” cümləsinə uyaraq mifə sadiq qalır. Banuçiçək obrazının inisiasiyadakı rolu da ənənəvi deyil. O, klassik sevdalı-qəhrəman modeli ilə verilməyərək inisiasiyanın yönləndiricisi kimi də iştirak edir. Baybecanın Bayburda verib tutmadığı söz Beyrəyi inisisasiyaya doğru aparır. Kafir qızının “bizdə yalançılara cəza verirlər” deməsi, sonda Beyrəyin xaos tərəfindən cəzalandırılacağına işarədir. Kamal Abdullanın pyesində inisiasiya daha çox özünə yol açan, amma heç vaxt tamamlanmayan transformasiyadır. Çünki postmodern məkanda nəticə deyil, proses məna daşıyır. Pyesin əvvəlində Beyrək, Qanturalı kimi Trabzona getmək istəyir, lakin Kafir qızı xaos aləmindəndir, “Elə bil, qorxa-qorxa” pyesindən də bildiyimiz kimi, xaosdakı ruh kosmosda qala bilməz. Qazan xanın da mifə xəyanət edib Qorqud atadan məsləhət almadan mifdən uzaqlaşması birliyi pozur. Birliyin olmadığı yerdə ikilik yaranır ki, bu da xaosla kosmosu təmsil edir. Mif və folklor elementləri inisiasiyanın materialı kimi istifadə olunur, amma onlar da dekonstruksiya olunur. Qədim motivlər tanınır, sonra isə onların əsl gücü və mənası sorğulanır. Beləliklə, inisiasiya həm xatırlanır, həm də tənqid edilir. Nəticə etibarilə, “Beyrək”də inisiasiya bitmiş, yekunlaşan mərhələ deyil. O, yarımçıq, çoxqatlı, davam edən bir axtarışdır. Qəhrəman və oxucunun bu axtarışda iştirak edərək açıq suallara cavab tapması əsərə canlılıq verir. Pyes boyu Beyrəyin inisiasiyası dastana sadiq formada davam etsə də sonu postmodern ənənəyə uyğun gəlir. Kafir qızı xaos aləmindən gələrək haqqa vasil olmuş Beyrəklə başındakı Banuçiçəyi bilinməzə aparır. İntertekstuallıq burada materialın gətirilməsi və mətn daxilində yenidən işlənməsi kimi təzahür edir. Beləliklə, Beyrəyin inisiasiyası yarımçıq qalır. Kamal Abdulla, Oğuz elinin, ölü olan zaman “ökür-ökür” ağlaması, qızların yanaqlarını yırtması kimi adətlərini dekonstruksiya edərək Beyrək və Banuçiçəyi yeni bir inisiasiya mərhələsinə aparır.
Pyesin intertekstuallığı həmçinin “müəllifləşmə” mexanizmi qurur: Kamal Abdulla yalnız mətnlər arasında dialoq yaratmır, həm də bu dialoqun necə manipulyasiya olunduğunu göstərir. Beyrəyin taleyi dastandan götürülüb, amma dastanın özünün “müqəddəs mətni” kimi toxunulmazlığı dağıdılır. Bu, müəllifin folklorun arxetipik sabitliyinə qarşı modern şüurun qeyri-sabitliyini çıxarmasıdır. Dədə Qorqudun nizamı ilə postmodern xaos üz-üzə gəlir və heç biri tam qələbə qazanmır. Nəticədə ortaya mətniçi gərginliklə yaşayan yeni Beyrək çıxır. Beyrək öz yaddaşı ilə mifin yaddaşı arasında, öz taleyi ilə mətnin diktə etdiyi taleyin arasında sıxışıb qalır.
Kamal Abdullanın “Beyrək” pyesi Azərbaycan teatrında folklor və qəhrəmanlıq motivlərini müasir səhnə dili ilə birləşdirən əhəmiyyətli əsərdir. Burada intertekstuallıq oxucunu bəzi məqamlarda seçici edir: mədəni kodları tanıyanlar əlavə ləzzət alır, tanımayanlar üçün isə məna qapalı qala bilər. Bu, pyesin həm açıq, həm də gizli ünsürlərə malik olmasını təmin edir, bəzilərinə «oyun», bəzilərinə isə «sınaq» olur.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(14.01.2026)
Ən çox kim olmağı sevirik? – Ekspress-sorğu
Heyran Zöhrabova, “Ədəbiyyat və incəsənət”
Növbəti ekspress-sorğudayıq. Sualımız belədir: “Ən çox kim olmağı sevirik?”
Həyatımız boyu müxtəlif kimliklərə bürünürük. Kimi üçün valideyn – ata və ya ana, kimi üçün bacı və qardaş, kimi üçün həyat yoldaşı, kimi üçün övlad, kimi üçün dost, kimi üçün isə tanış oluruq. Bir çox kimliyimiz olur: yazıçı, müəllim (peşə kimliyi), oxucu, rəhbər, işçi, tələbə. Amma bəs özümüz ən çox kim olmağı sevirik?
Kübra Quliyeva:
Məncə insan ömrü boyu saysız kimliklərə bürünür. Övlad olur, dost olur, tələbə olur, işçi olur, bəzən güclü, bəzən susqun olur. Amma bütün bu adların arasında insanın ən çox sevdiyi bir hal var — adı olmayan, amma yaddaşın ən dərin yerində yaşayan bir hal.
Mən ən çox babamın balaca nəvəsi olduğum halı sevirəm.
Həyatın hələ ağır gəlmədiyi, dünyanın təhlükəli yox, sadəcə maraqlı göründüyü vaxtları. Babamgildə onunla xatirələrin bölüşüldüyü, bir süfrə arxasına geniş ailənin yığışdığı günləri. Divarları səsimi tanıyan, pillələri addımlarımı əzbərləmiş bir uşaqlıq… Orada mən sadəcə nəvə idim, izah etməli olmayan, qorunmalı olan biri.
Səhərlər yuxudan durub ayaqyalın hamama getdiyim, əl-üzümü buz kimi su ilə yuyarkən içimdə “sonra nə olacaq?” sualı olmadan yaranan o saf, ümidli halı sevirəm. O vaxt gələcək qorxulu deyildi, zaman tələsmirdi, həyat məndən nəsə tələb etmirdi. Babamın varlığı dünyanın düzənini təkbaşına saxlayırdı sanki. Mənim borcum sadəcə uşaq olmaq idi.
Avtobusda məktəbli qızların “bacıya bax, çox gözəl olub” dediyi halımı sevirəm.
“Off, necə kökəlmişən” deyib, ardınca “əşi, acam, üçgünlük dünyadı” deyərək gecənin bir aləmində yemək yediyim halımı da. Çünki o anlarda özümə qarşı sərt yox, anlayışlı oluram.
Kitab oxuyanda bir qəhrəmanla birlikdə macəralara atıldığım halımı sevirəm.
Atamı-anamı qınamağın yox, artıq onları olduğu kimi qəbullanmağın vaxtı olduğunu dərk etdiyim halımı. Bu anlayışın içində bir az kədər, bir az da böyümək var.
Ən doğma rəfiqəmin yanında dərd ediləcək şeylərə gözümdən yaş axana qədər güldüyüm halımı sevirəm.
Hər şəfəqdə və hər qürubda bir mənzərə axtardığım, səmanı seyr edərkən özümü sakitcə topladığım halımı.
Mən pişiklərlə oynadığım halımı sevirəm — baxmayaraq ki, onlara allergiyam var.
Balaca, tüklü heyvanlardan qorxduğum halımı da sevirəm, çünki o qorxu hələ uşaq qalmağı bacardığım yerlərdən biridir.
Yaşlı insanlarla dolu-dolu söhbətləşdiyim, onların xatirələrində özümə yer tapdığım halımı sevirəm. Çünki bəlkə də babamı ən çox oralarda, onların səsində, baxışında axtarıram.
Və ən çox da —
özümü bütün bu hallarımla birlikdə qəbullandığım halımı sevirəm.
Çünki insan ən çox mükəmməl olduğu anları yox,
itirmədiyi uşaqlığını daşıya bildiyi halı sevir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(14.01.2026)
