Qazaxıstanın «Egemen Qazaqstan» dövlət nəşrinin həyata keçirdiyi I Türkoloji Qurultayın 100 illiyinə həsr edilmiş Dəyirmi masanın materiallarını Azərbaycanda, Türkiyədə və Özbəkistanda dərci Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu tərəfindən həyata keçirilmişdir.

Materialı qazax dilindən Azərbaycan dilinə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qazaxıstan təmsilçisi Erkinbek Serikbay uyğunlaşdırmışdır.

1926-cı ildə Bakı şəhərində keçirilən ilk Türkoloji qurultay taleyi və tarixi ortaq olan türk­dilli xalqların XX əsrdəki elmi və mədəni həyatında xüsusi yer tutan bir hadisədir. Bu il həmin mühüm elmi toplantının yüz illiyi tamam olur. Sözügedən qurultayın əhəmiyyətini təhlil və müzakirə etmək məqsədilə xüsusi dəyirmi masa təşkil edilib. Tədbirdə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun direktoru, filologiya elmləri doktoru, professor Nadir Məmmədli, Özbəkistan Respublikası Nəubət Qurbanları Dövlət Muzeyinin baş elmi əməkdaşı Bəxrom İrzayev, Beynəlxalq Türk Akademiyasının eksperti, elmləri doktoru Nurdin Useyev, həmçinin Əhməd Baytursınulı adına Dilçilik İnstitutunun Əhmədşünaslıq şöbəsinin müdiri, elmləri doktoru Ermuhammet Maralbek iştirak ediblər. Dəyirmi masanı «Egemen Qazaqstan» Qazaxıstan qəzetinin əməkdaşı Düysenəli Əlimaqın idarə edib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı dəyirmi masadakı əsas çıxışları diqqətinizə çatdırır. .

– Həmin toplantının o dövrdəki əhəmiyyəti və bütövlükdə türk dünyasına təsiri necə oldu?

Nadir Məmmədli:

– Bu qurultay tarixi hadisə olmaqla yanaşı, davamlı bir prosesin başlanğıcı idi. Onun təsiri yalnız qəbul edilən qərarlarda deyil, cavabsız qalan suallarda da yaşayır. Məhz bu suallarla birlikdə inkişaf edən türkologiya düşüncəsi keçmişindən qaçmadan, gələcəyini yenidən qurmağı öyrəndi. Qurultaydan sonrakı dövr sadəcə illərin ardıcıllığı deyil, türkologiyanı daha dərindən anlamağa aparan uzun bir yol oldu. Bu mərhələdə türkologiya tədqiqatlarında yeni konsepsiyalar formalaşdı və Azərbaycan tədricən bu elmi istiqamətin nüfuzlu mərkəzlərindən biri kimi tanınmağa başladı. Lakin bu inkişafı yalnız elmi nailiyyət kimi deyil, türk xalqlarının mədəni və mənəvi birliyini dərk etməyə yönəlmiş bir təşəbbüs kimi də qiymətləndirmək lazımdır. Bu qurultayın başladığı proses parçalanmış, uzaqlaşmış tarixi yaddaşı yenidən birləşdirmək cəhdi idi.

Bu yolun ən mürəkkəb tərəfi əldə olunmuş elmi nailiyyətlərin ağır tarixi faciələrlə yanaşı getməsidir. “Türkologiya – güllələnmiş alimlərin elmi” ifadəsi əvvəlcə metafora kimi görünsə də, əslində XX əsr faciəsinin qısa və sərt xülasəsidir. Bu fikir təsadüfən yaranmayıb: 1926-cı ildə Bakı şəhərində keçirilən qurultayın iştirakçılarının sonrakı acı taleləri bunu tam təsdiqlədi. Ümumittifaq Türkoloqlar Qurultayı yalnız türk xalqları üçün əhəmiyyətli hadisə olmadı. O, akademik müzakirə çərçivəsini aşaraq, elmi nəticələri ilə yanaşı ümumbəşəri və mənəvi dəyərləri, doğrulmamış ümidləri və məhv olmuş taleləri ilə də tarixdə qaldı. Zahirdə rəsmi elmi platforma kimi görünsə də, zaman keçdikcə onun iştirakçıları siyasi şübhə və ideoloji repressiyaların hədəfinə çevrildi.

1930-cu illərdəki totalitar Sovet mühiti elmi əsasən ideoloji sədaqət prizmasından qiymətləndirir və elmi nailiyyətləri potensial təhlükə kimi qəbul edirdi. Bu kontekstdə qurultaya fəal qatılan bir çox türkoloq və ictimai xadimlər burjua millətçiliyi, pantürklük, panislamizm, ideoloji diversiya, antisovet fəaliyyət, xarici casusluq kimi əsassız, lakin siyasi baxımdan sərt ittihamlara məruz qaldı. Repressiv mexanizmin əsas ölçüsü ittihamların məntiqi yox, ideoloji məqsədə uyğunluğu idi. Nəticədə, elmi düşüncə məhkəmə protokollarında cinayət sayıldı, nəzəri müzakirələr isə dövlətə qarşı təhlükə kimi qiymətləndirildi. Bu proses yalnız fərdi taleləri deyil, həm də türkologiyanın inkişafını ciddi şəkildə ləngitdi. Elmi məktəblər məhv oldu, bilik ötürülməsi kəsildi, davamlılıq pozuldu. Buna baxmayaraq, türkologiyanı tamamilə boğmaq mümkün olmadı: fiziki olaraq itirilmiş alimlərin ideyaları, metodları və gündəmə gətirdikləri məsələlər zaman keçdikcə daha da həyat qabiliyyətli və təsirli oldu.

Elm totalitar zorakılıqdan üstün duraraq öz gələcəyini qorumağı bacardı. Bu mənada “türkologiya – güllələnmiş alimlərin elmi” ifadəsi yalnız faciənin simvolu deyil, eyni zamanda elmin müqavimət göstərmək potensialının göstəricisi oldu. Bu, öz həyatlarının qiyməti hesabına türkologiyanı qoruyub saxlayan alimlərin mənəvi irsini xatırladır. Türkologiyanın tarixi – məhz bu mənəvi irsin hansı ağır sınaqlardan keçdiyini və bütün bunlara baxmayaraq necə yaşayıb qaldığını əks etdirir. Elmi və intellektual potensiala malik türkologiya öz nümayəndələrinin sayəsində totalitar sovet cəmiyyətinin sistemli təzyiqi və məhdudiyyətlərinə qarşı durdu, elmi ənənəsini qoruyub saxladı və möhkəm konseptual mövqelər formalaşdırdı.

– Ortaq razılıq yolu ilə yeni əlifbaya keçidin o dövrün tələbi olduğu bir həqiqətdir. Bunun vasitəsilə savadlılığın artırılması, elm və təhsilin yenilənməsi, türk xalqları arasında mədəni-intellektual əlaqələrin gücləndirilməsi, habelə türk dünyasının beynəlxalq elmi məkana yaxınlaşdırılması məsələsi gündəmdə idimi?

Baxrom İrzayev:

– Bundan yüz il əvvəl Bakı şəhərində Birinci Ümumittifaq Türkoloji Qurultayında latın əlifbasına keçid haqqında qərar qəbul edilmişdi. Əslində, əlifbanın yenilənməsi məsələsi Qafqaz müsəlmanları, Türkiyə və tatar ziyalıları arasında daha əvvəl qaldırılsa da, Türküstanda bu məsələ yalnız Sovet hökuməti qurulduqdan sonra konkret şəkildə gündəmə gəldi.  1918-ci ildə Daşkənddə, 1923-cü ildə Buxarada, 1924-cü ildə Xarəzmdə keçirilən imla konfranslarında latın qrafikasının əlverişliliyi haqqında bəzi fikirlər səslənsə də, əsas diqqət ərəb əlifbasının sadələşdirilməsi və optimallaşdırılması məsələlərinə yönəlmişdi. 1922-ci ildə Daşkənddəki «Behbudi» klubunun binasında professor Polivanov və Nemət Hakimin iştirakı ilə keçirilən imla məsələlərinə dair böyük müzakirədə Münəvvər Qari Abdurəşidxanov imla islahatında tələskənliyə yol verməməyə çağıraraq, ilk növbədə dilin bütün qanunauyğunluqlarını hərtərəfli və tam öyrənməyin vacibliyini vurğulamışdı. Bu gün Avropa alimlərinin Şərqin mənəvi irsindən, kitablarından istifadə etmək və araşdırmaq məqsədilə bütün ömürlərini həsr etdikləri bir vaxtda, biz öz əlimizlə öz övladlarımızı öz xəzinəmizdən məhrum etməyə çalışırıq. Ataların yazısını övladların, övladların yazısını isə ataların başa düşməyəcəyi, gələcəyi qeyri-müəyyən olan əlifbalara qarşı çıxırlar. 1922-ci ildə Sovet respublikaları ərazisində ilk olaraq Azərbaycan latın qrafikasına keçdi və 1923-cü ildə latın əlifbası dövlət əlifbası elan edildi. 1924-cü il fevralın 18-də Moskvada keçirilən tatar və başqırd maarifçilərinin qurultayında Alimcan İbrahimov ərəb qrafikasından imtina edilməsi və bütün türk xalqları üçün ortaq latın əlifbasının tətbiqi barədə təklif irəli sürdü. 1926-cı ilin əvvəlindən etibarən, Sovet hökumətinin qəti tələbi ilə Özbəkistan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədri Y.Axunbabayevin rəhbərliyi altında nüfuzlu dövlət xadimləri, dilçi alimlər və mütəxəssislərdən ibarət 44 nəfərlik «Yeni Əlifba Komitəsi» yaradıldı. Məhz həmin 1926-cı il Bakı qurultayından sonra genişmiqyaslı işlər başladı. Bu siyasi tədbir milli ziyalılar üçün təkcə yeni əlifba məsələsi deyil, həm də xalqı savadsızlıqdan qurtarmaq yolu, türk ölkələri arasında elmi və mədəni əlaqələrin qurulması və inkişafı üçün bir imkan kimi qəbul edildi. Hesab edirəm ki, bu gün yenidən aktuallaşan vahid əlifba yaratmaq işində onların təklifləri, təcrübələri və ideyaları hələ də çox mühümdür.

– Türkologiya haqqında düşüncələr müvəqqəti olaraq boğulsa da, tamamilə yox edilmədi. Sözügedən qurultayda iştirak edən görkəmli alimlərin sonrakı taleyi necə oldu?

Nurdin Useyev:

– Bakıda keçirilən I Ümumittifaq Türkoloji Qurultayında Qırğızıstanı Qasım Tınıstanov və Bazarkul Daniyarov təmsil etmişdilər. Qırğızıstanın qurultayda iştirakı məsələsinə Qara-Qırğız Muxtar Vilayətinin Xalq Maarif Şöbəsinin nəzdindəki Elmi Komissiyanın 1925-ci ildəki iclaslarından birində baxılmışdı. Həmin iclasın 26 nömrəli protokolunda Q. Tınıstanovun qurultayın təşkili işləri haqqında məruzə etdiyi, qurultaya Q. Tınıstanov, B. Daniyarov və İ. Arabayevin göndərilməsi barədə qərar qəbul edildiyi qeyd olunub. Lakin naməlum səbəblərdən İ. Arabayev qurultayda iştirak etməmişdir. 1926-cı ildə Qara-Qırğız Muxtar Vilayətinin Xalq Maarif Şöbəsinin Elmi Komissiyasının üzvü olmaqla yanaşı, «Erkin-Too» qəzetinin redaktoru vəzifəsində çalışan Q. Tınıstanov qurultayda Təşkilat Komitəsi və Rəyasət Heyətinin üzvü kimi iştirak etmiş, qırğız dilinin latın qrafikalı əlifbası haqqında məruzə ilə çıxış etmişdir. O, öz çıxışında yeni latın əlifbasına keçidin zəruriliyini xüsusilə vurğulamışdır. Qurultayın fəaliyyəti və nəticələri haqqında «Bakıdakı Türkoloji Qurultay və onun əhəmiyyəti» adlı məqalə yazaraq, onu 8 aprel 1926-cı ildə «Erkin-Too» qəzetində dərc etdirmişdir. 1926-cı ildə Mərkəzi Pedaqoji Texnikumda fəaliyyət göstərən B. Daniyarov qurultayda Qara-Qırğız Muxtar Vilayətinin Xalq Maarif Şöbəsi adından iştirak etdi. Məlum olduğu kimi, I Ümumittifaq Türkoloji Qurultayının əsas məqsədlərindən biri türk dilləri üçün latın qrafikasına əsaslanan yeni yazının qəbul edilməsi idi. Qurultayda türk dilləri üçün latın əsaslı yeni əlifbanın qəbulu Qırğızıstanda latın əlifbasına keçid prosesini sürətləndirdi. Bu barədə Q. Tınıstanov belə yazırdı: «Qəbul edilmiş yeni qırğız əlifbası da nəzərdə tutulan məqsədinə tam çata bilmədi, çünki 1926-cı il iyulun 1-də Frunze (indiki Bişkek) şəhərində keçirilən qırğız mədəni-maarif və məsul işçilərinin şurasında qırğız əlifbasının SSRİ-dəki digər türk xalqlarının əlifbaları ilə unifikasiya edilməsi (eyniləşdirilməsi) məsələsi müzakirə olundu.

1926-cı ilin iyun ayında Bakı şəhərində yeni türk əlifbalarının unifikasiyası üzrə komissiyanın işindən sonra vahidləşdirilmiş əlifbanın tətbiqi haqqında yenidən geniş izahat tədbirləri aparıldı və kadrların yenidən hazırlanmasına başlanıldı...» Q. Tınıstanov 1938-ci il noyabrın 5-də SSRİ Ali Hərbi Məhkəməsinin qapalı səyyar sessiyasında, 1921-ci ildən etibarən millətçi «Alaş-Orda» təşkilatına, daha sonra isə burjuaziya-millətçi, diversiyaçı-ziyankar xarakterli «Sosial-Turan» partiyasının rəhbər qrupuna üzv olmaqda ittiham edilərək güllələnməyə məhkum edildi. Hökm dərhal icra olundu və noyabrın 7-də güllələndi. B. Daniyarov da siyasi ittihamlarla həbs edildi və 1942-ci ildə Rusiyanın Sverdlovsk vilayətindəki siyasi məhbus həbsxanasında vəfat etdi.

– Bu qurultayda qazax elindən qatılan nümayəndələrin (deleqatların) mövqeyi necə idi?

Yermuxamet Maralbek:

– Bakı qurultayında ölkəmiz adından Əhməd Baytursun oğlu, Eldos Ömər oğlu, Nəzir Töyrəqul oğlu, Bilal Süleyman oğlu və Əziz Bayseydulin iştirak etmişdir. Qurultayda elmi terminologiyanın formalaşdırılması ilə bağlı bir sıra təkliflər irəli sürüldü. Bunların arasında ortaq terminoloji bazanın yaradılması, hər respublikada terminologiya komissiyasının qurulması, türk xalqları üçün ortaq elmi terminlər lüğətinin hazırlanması kimi aktual məsələlərin təşəbbüsü qaldırıldı. Qurultayda Əhməd Baytursun oğlunun əsas məruzələrindən biri terminologiya mövzusunda idi. Alim məruzəsində xüsusilə iki mövzuya diqqət çəkdi: birincisi – terminologiyanın xalq dilinə necə yaxınlaşdırılması; ikincisi isə – termin yaradıcılığında rəhbər tutulacaq prinsiplər. Ə. Baytursun oğlu qazax terminologiyası ilə bağlı mövqeyini və mülahizələrini 1911-ci ildən bəri həyata keçirdiyi, qazax və tatar nəşrlərində mütəmadi qeyd etdiyi üçün, qurultay nümayəndələrinin bu mövzudakı fikirləri ilə tanış olduğunu bildirmişdir. Buna görə də o, köhnə fikirləri təkrar etməyərək, diqqəti yuxarıda qeyd olunan iki məsələ üzərində cəmləməyi xahiş etmişdir.

Digər respublikalarla müqayisədə, Əhməd Baytursun oğlunun rəhbərlik etdiyi qazax ziyalılarının güclü müqaviməti səbəbindən Qazaxıstanda latın əlifbasına keçid gecikmələrlə həyata keçirildi. Türkoloji qurultaydan sonra ölkədə latın əlifbası tərəfdarları ilə ərəb qrafikalı qazax əlifbası tərəfdarları arasında kəskin mübahisələr başladı. 1926–1928-ci illəri əhatə edən bu dövrdə hələ də «Baytursun oğlu əlifbası» istifadədə idi, dövri mətbuat və kitablar bu əlifba ilə işıq üzü görürdü. 1927-ci il iyunun 3–7-də Bakıda «Ümumrusiya Yeni Əlifbaçılar Mərkəzi Komitəsinin iclası» keçirildi və yeni rəyasət heyəti seçildi. Komitənin sədri vəzifəsinə azərbaycanlı Səməd ağa Ağamalıoğlu seçildi. Ülvilik sırasına Qazaxıstandan dörd nəfər: Töyrəqul oğlu, Kölbaşar oğlu, Aspandiyar oğlu və Dimanşteyn daxil edildi. Çox keçmədən Qızılordada «Mərkəzi Yeni Əlifba Komitəsi» yaradıldı. Komitənin sədri Oraz Jandos oğlu, katibi isə Teljan Şonan oğlu təyin edildi. Komitə latın qrafikalı yeni qazax əlifbasının hazırlanması, təbliği və tətbiqi işləri ilə məşğul oldu.

1928-ci il aprelin 3-də Qazaxıstan Maarif Komissarlığının Kollegiyası (Şurası) və Qazaxıstan Mərkəzi Əlifba Komitəsi latın qrafikalı yeni qazax əlifbası layihəsini təsdiq etdi. Bu, respublika nəşrlərində Qazaxıstan Yeni Əlifba Mərkəzi Komitəsinin sədri Oraz Jandos oğlu və katib Teljan Şonan oğlunun imzası ilə «Qəti təsdiq olunmuş yeni qazax əlifbası» adlı anons məqalə vasitəsilə elan edildi. Məqalədə əlifba variantının artıq dəyişməyəcəyi, başqa layihələrin qəbul edilməyəcəyi xəbərdarlığı edilərək, bu variantla müxtəlif kitabların nəşr olunması və əhalinin onu tam şəkildə qəbul etməsi vəzifə olaraq qoyuldu. Bu layihə baş hərfi olmayan, Baytursun oğlu imlasına xas olan diakritik işarələr (dəyekşi) sisteminə əsaslanan yeni bir əlifba idi.

1928–1929-cu illərdə «Baytursun oğlu əlifbası» istifadədən çıxarıldı və yeni əlifbanın kütləvi qəbulu məcburi edildi. I Ümumittifaq Türkoloji Qurultayını türk xalqları tarixində elmi və siyasi çəkisi baxımından misli görünməmiş dərəcədə nəhəng bir hadisə adlandırmaq olar.

Xülasə, 1926-cı ildə Bakıda keçirilən birinci türkoloji qurultay – yaddaşımızda əbədi həkk olunmuş bir xatirədir. O, xalqla birlikdə yaşayan ideyalar silsiləsidir. Bir əsr əvvəl ucalan o səs, bu gün yenidən eşidilməkdədir. Türk xalqlarının ortaq dili və ortaq yaddaşı qorumaq canatımı hələ də aktualdır. Bu tarixi toplantı – elmin, fikir azadlığının və mənəvi birliyin rəmzidir. Zaman nə qədər keçsə də, onun əhəmiyyəti əsla azalmayacaqdır.

https://egemen.kz/article/406648-turkitanudynh-izashar-dgiyny-ghasyrdan-da-uzaq-un

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Dəyərli filoloqumuz.

Dəyərli ədəbiyyatçünasımız.

Dəyərli tədqiqatçımız.

Dəyərli ziyalımız.

Asig Rüstəmli barədə danışırıq. Bu gün onun doğum günüdür, 72 yaşı tamam olur.

Asif Rüstəmli 16 fevral 1954-cü il Ağcabədi rayonunun Qiyaməddinli kəndində anadan olub, 1982-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetini bitirib. 1988-ci ilin yanvar ayında Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutuna müsabiqə yolu ilə daxil olub, baş laborantlıqdan baş elmi işçi, şöbə müdiri vəzifəsinədək yüksəlib, "Folklor Sarayı" Elmi-Mədəni Mərkəzinin (indiki AMEA Folklor İnstitutunun) direktoru, Elmi nəşrlər bölməsinin və Mətbuat tarixi və publisistika şöbəsinin müdiri vəzifələrində işləyib.

Asif Rüstəmlinin elmi fəaliyyətinin əsas istiqamətini cabbarlışünaslıq təşkil edir. O, Cəfər Cabbarlının kitablarına salınmayan 6 pyesini, 4 hekayəsini, 30-dək lirik və satirik şeirini, 60 ədəbi-tənqidi məqaləsini ilk dəfə toplayıb, ərəb qrafikasından transliterasiya edib və tərtibçisi olub, ön söz, qeydlər və şərhlər yazaraq "Ədirnə fəthi" adı ilə 1996-cı ildə "Elm" nəşriyyatında çap etdirib.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 12 yanvar 2004-cü il tarixli sərəncamı ilə nəşr olunan C. Cabbarlının dörd cildlik "Əsərləri"nin də tərtibi, ön sözü və şərhləri Asif Rüstəmliyə məxsusdur. O, bu nəşrə "Bədii həqiqətlər ustası" sərlövhəli, yeni faktlar əsasında 39 səhifəlik ətraflı giriş yazıb, sovet senzurasının yersiz redaktələrinə məruz qalmış əsərləri müəllif əlyazmaları əsasında bərpa edib, bir sıra nümunələr ilk dəfə çoxcildlikdə işıq üzü görüb.

Asif Rüstəmli Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyevin ədəbiyyat, mədəniyyət və incəsənət mövzusunda 30 illik dövrü əhatə edən məruzələrini, çıxışlarını söhbətlərini toplayıb tərtibləyərək 2000-ci ildə "Nəcib, mənəvi idealların tərənnümü" və "Müdriklik mücəssəməsi"adlı əsərlərini çap etdirib, ulu öndərin "Ədəbiyyatın yüksək borcu və amalı" kitabının redaktoru olub.

Professor Asif Rüstəmlinin elmi fəaliyyətində ədəbiyyat tarixçiliyi mühüm yer tutur.

O, 10 cildlik "Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi"nin VI cildində yer alan "Əbdül Rəhman Dai", VII cildinin birinci hissəsində çap olunan "Hacı Kərim Sanılı", "Cəmo bəy Cəbrayılbəyli", "Cəfər Cabbarlı" (Həyatı), "Salman Mümtaz", "Mustafa Quliyev", "Böyükağa Qasımzadə", "Repressiya və ədəbiyyat", IX cilddə nəşr edilən "Bayraməli Abbaszadə" və s. icmal və elmi oçerklərin müəllifidir.

O, 20 kitabın, 400-ə yaxın elmi, elmi-publisistik məqalənin və məruzənin müəllifi, 20-dən çox kitabın tərtibçisi, 2 kitabın tərcüməçisi, çoxsaylı kitabların redaktoru və rəyçisi olub, onlara ön söz yazıb. Beynəlxalq xülasələndirmə və indeksləmə sisteminə (bazasına) daxil olan jurnallarda məqalələri yayımlanıb, 4 kitabı fars və türk dillərində nəşr edilib, Elmi məqalələri xarici ölkələrdə türk, ingilis, rus, fars, polyak və macar dillərində çap olunub.

Moskvanın "Kinoprodukt" Studiyasının çəkdiyi "Əfsanənin əks üzü" seriyasından "26 Bakı komissarı" (Moskva, Zvezda TV, 2008) sənədli filminin elmi məsləhətçisi olub və filmdə çıxış edib. O 1992–1996-cı illərdə Azərbaycan Televiziyası ilə gedən "Yaddaş", "Tarix bizə nə deyir" verilişlərinin ssenari müəllifi və aparıcısı olub.

Asif Rüstəmli "Cəfər Cabbarlı və ədəbi-mədəni mühit" mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə edib, bir sıra beynəlxalq elmi konfransların, simpoziumların iştirakçısı olub. Ankara, Bağdad, Tehran, Təbriz, Bəsrə, Urmiya, Varşava, Tomski, Elazığ, Budapeşt, Diyarbəkir, Astana, Balıkəsir və digər ölkə və şəhərlərdə keçirilən beynəlxalq elmi tədbirlərdə iştirak və məruzələr edib.

Elmi əsərləri

1. Tufanlardan keçən ömür

2. Ədəbi istiqlalımız

3. Cəfər Cabbarlı: həyatı və mühiti

4. Mütərcim Cəfər Cabbarlı

5. Bayraməli Abbaszadə: mühiti və mücadiləsi

6. Cəmo bəy Cəbrayılbəyli: həyatı, mühiti və bədii yaradıcılığı

Kitabları

- Cümhuriyyət məfkurəsi

- Elazığ — Bakü kültür ve sanat faaliyetleri

- Ədəbiyyatşünaslıq elminin məbədi (Akademik İsa Həbibbəyli ilə müştərək)

- Ədəbi redaktənin əsasları (Tarixi, nəzəriyyəsi, təcrübəsi)

Mükafatları

- Ankaradakı Azərbaycan Kültür Dərnəyinin mükafatı

- C. Cabbarlı mükafatı komissiyasının "Xüsusi diplom"u

- Cəfər Cabbarlı mükafatı

- Varşava Universitetinin "Sertifikat"ı

- ADMİU — 90. Xatirə medalı

- Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Rəyasət Heyətinin "Fəxri fərmanı"

- Elazığ (Türkiyə) valisinin xüsusi mükafatı

- İstanbulda fəaliyyət göstərən Türk Ədəbiyyatı Vəqfinin "Türk Ədəbiyyatına Xidmət Baratı"

- Azərbaycan – Türkiyə Dostluq Dərnəkləri Federasionunu mükafatı

- AMEA Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun "İlin Alimi" mükafatı

- Ağcabədi Rayon İcra Hakimiyyətinin "Fəxri fərmanı"

- TÜRKSOY-un Teşekkür Belgesi

- Türk Edebiyatı Vakfının "Ahmed Kabaklı" medalı

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.02.2026)

Elman Eldaroğlu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Həyatda görüşmədiyim, şəxsən tanımadığım bir virtual facebook dostumun yubileyidir, 55 yaşı tamam olur. Göndərdiyi və ya göndərdiyim dostluq təklifinin nə vaxt qəbul edildiyindən də xəbərsizəm. Düşünürəm ki, bir halda dost olmuşuqsa, deməli mənə dəyər verib, yazılarımı, statuslarımı izləyən adamdır.

Bunun özü bəs edir ki, bu diqqətini dəyərləndirim, onun xoş gününə sevinc qatmağa tələsim. Qoy məndən bir sürpriz olsun…

Adı Şəhladır, soyadı Quliyeva. Amma “Facebook”da özünü Şəhla Tahirqızı kimi təqdim edib.

Əvvəlcə adının mənasını izah etməyə səy göstərəcəm. “Şəhla” kəlməsi ərəb mənşəlidir. Qadınlara ad kimi verilir. Mənası "göy gözlü", "ala gözlü" və ya "mavi, yaşıl-boz gözlü" deməkdir. Adətən, bu kəlmədən həm də gözəl, mənalı və cazibədar gözlərə sahib olan qadınları təsvir etmək üçün istifadə olunur. Məsələn, şəhla gözlü xanım...

Bəli, Şəhla xanım 13 fevral 1971-ci ildə Gədəbəy rayonunda dünyaya gəlib. 1977-1988-ci illərdə Gədəbəy rayonu Rüstəm Əliyev adına 1 saylı məktəbdə orta təhsilə yiyələnib. 1989–1990-cı illərdə Cəfər Babayev adına Texniki Peşə Məktəbini bitirərək, mətbəədə əmək fəaliyyətinə başlayıb. 1992–1998-ci illərdə BDU-nun Kitabxanaçılıq fakültəsində ali təhsil alaraq oranı fərqlənmə diplomu ilə bitirib. 1998-ci ildən Bakı Universiteti nəşriyyatının "Təbiət və dəqiq elmlər" redaksiyasında əvvəlcə korrektor, sonra redaktor vəzifələrində çalışıb, 1999–2019-cu illərdə "Bakı Universitetinin Xəbərləri" elmi jurnalının məsul katibi olub. 2000-ci ildən BDU-nu Kitabxanaçılıq-informasiya fakültəsində çalışır. 2006-cı ildə "Məzahir Daşqının poeziyası" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə edərək filologiya üzrə fəlsəfə doktoru alimlik dərəcəsinə yüksəlib. 2011-ci ildən Ali Attestasiya Komissiyası tərəfindən Kitabşünaslıq və nəşriyyat işi ixtisası üzrə dosent elmi adına layiq görülüb...

...“Facebook” səhifəsindəki yazılarını, “YouTube” sosial platformasındakı çıxışlarını diqqətlə izləyib, onu yaxından tanımağa, bir insan kimi mahiyyətini və xüsusiyyətlərini öyrənməyə çalışdım. Axı, insanı həyatda görməyə elə də ehtiyac yoxdur, çünki hər bir adam dilinin, əməlinin və niyyətinin arxasında gizlənir. Onun barəsində qənaətim isə belədir. Güclü intellektə malikdir. Səmimi, dürüst, eyni zamanda çox emosionaldır. Xoşbəxt olduğu zaman məntiqli, həssas, emosional və mehriban olur. O, həmçinin fədakar, istedadlı, bilikli, xeyriyyəçi və əyləncəli bir şəxsdir. Başqalarının xoşbəxtliyi üçün əlindən gələn yaxşılığı etməyə hazırdır...

O, 2016-cı ilin əvvəlindən həm də Bakı Xoreoqrafiya Akademiysının "Sənət Akademiyası" jurnalının redaktoru kimi fəaliyyət göstərir. 2020-ci ildən AMEA Mərkəzi Elmi Kitabxanasında əvvəlcə Biblioqrafiya şöbəsinin müdiri, hazırda isə direktorun kitabxana xidməti üzrə müavini vəzifəsində çalışır. 2015–2020-ci illərdə Kitabxanaşünaslıq, biblioqrafiyaşünaslıq və kitabşünaslıq ixtisası üzrə elmlər doktoru proqramında qiyabi doktoranturada təhsil alıb. Hazırda "Azərbaycanda elmi jurnalların yaranması, müasir vəziyyəti və inkişaf perspektivləri" mövzusunda doktorluq işi üzərində işləyir...

...Bir xanm kimi çox mülayim və qayğıkeşdir, həmişə başqalarının rahatlığını özününkündən üstün tutur və öz xoşbəxtliyini başqalarına sərf etməyi bacarır. O, kifayət qədər ağıllıdır və hər hadisəyə mühakimə yürütməyi sevmir. Mübahisələrə nifrət edir və sakit bir həyat tərzini üstün tutur. Dostlarına qarşı çox mehribandır. Hisslərindəki ani dəyişikliklər ətrafındakılara güvənsizlik hissi yarada bilər. Onun çox mülayim və yaxşı dinləyici olması, amma “yox” deməkdə çətinlik çəkməsi, bəzən özünü qəzəbləndirməsinə səbəb olur. Utancaq olduğu üçün cəmiyyətdə fərqlənmək istəmir və əksər hallarda geri planda qalmağa üstünlük verir...

Məhəmməd Əmin Rəsulzadədən tutmuş, müxtəlif mövzularda qələmə aldığı kitabları işıq üzü görüb. Onun tədqiqat maraqları ədəbiyyatın ictimai rolu, kitabxana kadrlarının hazırlanması, nadir kitabların mühafizəsi və Nizami Gəncəvi yaradıcılığına həsr olunmuş biblioqrafik göstəricilərin tədqiqi kimi mövzuları əhatə edir. Elmi fəaliyyəti kitabxana işinin inkişafına və mədəni irsin qorunmasına yönəlib. 30 kitabın- 23 müxtəlif mövzulu kitabın tərtibatçısı, 2 dərs vəsaitinin, 5 monoqrafiyanın, 6 fənn proqramının, 1 metodik göstərişin, 140-dan artıq elmi, elmi-publisistik məqalənin müəllifidir...

...Yarımçıq işlərlə maraqlanmır və gördüyü hər işi ən yaxşı şəkildə tamamlamağı xoşlayır. O, məqsədinə nail olmaq üçün hər bir əziyyətə qatlaşmağa hazırdır. Səbirli və inadkardır. Altıncı hissi çox güclüdür və həyatında qarşılaşdığı hər çətinlikdən intuisiyası ilə çıxış yolu tapmağı bacarır. Bir sözlə, haqqında söhbət açdığım Şəhla Tahirqız dürüstlüyü və səxavəti ilə seçilir. Təmiz qəlbli, aldatmağa meyilli olmayan insandır. Pis rəftara, yalan danışanlara qarşı dözümsüzdür...

İndi də 55 rəqəminin mələklərin numerologiya sistemində mənası barəsində. 55 rəqəmi böyük dəyişikliklər, azadlıq, macəra və həyatda dönüş nöqtələrinin başlanğıcı kimi şərh olunur. Bu rəqəm, keçmişi buraxıb yeni imkanlara yol açmaq, transformasiya və şəxsi inkişaf üçün güclü bir mesaj hesab edilir. İkiqat 5 rəqəminin enerjisi, həyatın müsbət istiqamətdə sürətlə dəyişəcəyinə işarədir...

...Bəli, dünəndən etibarən 55 rəqəmi Şəhla xanımın ömrünə sirayət etməyə başlayıb. Ona möhkəm can sağlığı, xoşbəxtlik, elmi nailiyyətlər arzulayırıq..

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.02.2026)

İmran Verdiyev,

          Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi. “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

14 Fevral Beynəlxalq Kitab Bağışlama Günüdür.  Hər il 14 fevral tarixində qeyd olunan, kitaba sevgini artırmaq və kitabları bölüşmək məqsədi daşıyan könüllü bir bayramdır. 2012-ci ildən etibarən Emmi Brodmoor tərəfindən əsası qoyulan bu gün, insanları   bir-birinə kitab hədiyyə etməyə və kitabxanalara dəstək olmağa təşviq edir.

Bu gün dünyanın bir çox ölkəsində, o cümlədən Azərbaycanda kitabxanalarda, məktəblərdə və sosial platformalarda aksiyalar keçirilir, kitablar bağışlanır.

Bu cür aksiyalar  Oğuz rayon MKS-i tərəfindən də keçirilib. Belə aksiyaların biri də MKS-nin 24 nömrəli Xaçmaz kənd  kitabxana filialı tərəfindən təşkil edilib. Belə ki, kitabxananın əməkdaşı Beynəlxalq Kitab Bağışlama Günü münasibətilə Xaçmaz kəndinin yetirməsi, şairə Sədaqət Oğuzlu ilə evində görüşüb.

Sədaqət Oğuzlu həm Oğuz, həm də Qəbələ ədəbi mühitində özünəməxsus yaradıcılıq üslubu ilə seçilən qələm sahiblərindəndir. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və "Qəbələnin səsi" ədəbi birliyinin üzvüdür. Kənd mühitində, zəhmətkeş insanlar arasında yaşayan şairə həyata və təbiətə açıq gözlə baxır, gördüklərini incə duyğularla misralara çevirib.

Sədaqət xanımın Vətən müharibəsindən əvvəl və sonra qələmə aldığı vətənpərvərlik, sevgi və məhəbbət mövzusunda şeirləri bütün oxucular tərəfindən sevilərək oxunur.

Görüşün sonunda qarşılıqlı kitab bağışlama olub. Şairə “Gəl, başına dolandığım” adlı kitabını kitabxanaya hədiyyə edib.  

Sədaqət Oğuzlu kimi şair və yazıçıların kitabxanalara kitab hədiyyə etməsi kitabsevərlərə dəyərli töhfə olmaqla yanaşı, mütaliənin təbliği baxımından da təqdirəlayiqdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.02.2026)

15 fevral 2026 tarixində saat 12:00-14:00 aralığında Milli Book Cafe 28 May filialında müəllif Nail Zeyniyevin "Peşmanlıq Nəğmələri" kitabının təqdimatı keçiriləcək.

Bu, müəllifin 3-cü kitabıdır və bu, onun ilk rəsmi kitab təqdimatıdır. Tədbir ünvanı Ceyhunbəy Hacıbəyli 16, 28 May metrosunun yaxınlığındır.

Oxucularla görüş, imza saatı və kitab haqqında maraqlı söhbətlər sizi gözləyir.

Yerlər məhduddur.

Əlavə suallar üçün əlaqə nömrəsi: 055-519-35-75

Sizi bu xüsusi gündə aramızda görməkdən məmnun olarıq!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Drijor, Əməkdar artist Eyyub Quliyev deyir: “Atam mərhum Ramiz Quliyev, Xalq artisti, görkəmli tarzən, mərhum Nazim Rzayevlə yaxından tanış idi və dostluq edirdi. Mənə danışırdı ki, onlar müxtəlif əsərlərin üzərində birlikdə çalışıblar, birgə fotolarını da görmüşəm. Sonralar məni konkret olaraq hansı əsərləri ifa etdikləri maraqlandırdı. Atam deyirdi ki, onlar dəfələrlə plenumlarda, qurultaylarda çıxış ediblər və bir çox Azərbaycan bəstəkarının əsərləri ilk dəfə Nazim Rzayevin rəhbərliyi ilə kamera orkestrinin ifasında səslənib.

Atamın yaradıcılıq bioqrafiyasında xüsusi yeri Fikrət Əmirovun “Min bir gecə” baleti tutur. Bu şah əsərin səhnə taleyi Nazim Rzayevin adı ilə sıx bağlıdır. O, baletin əsas dirijorlarından biri olub və baletin uğuruna görə SSRİ Dövlət mükafatına layiq görülüb. Əlbəttə, belə uğurlar böyük peşəkar nüfuz olmadan mümkün deyil. F.Əmirov kimi bəstəkarın etimadını qazanmaq üçün çox möhkəm bədii baza və qüsursuz zövq tələb olunur”.

Nazim Rzayev 14 fevral 1925-ci ildə Bakıda anadan olub. 1951-ci ildə P. İ. Çaykovski adına Moskva Dövlət Konservatoriyasını skripka üzrə (professor Marina Kozolunovanın sinfi) bitirib. Bakıya qayıtdıqdan sonra Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrında orkestrin konsertmeysteri və Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında kamera sinfi üzrə müəllim vəzifəsində işləyib.

1958-ci ildə ifaçılıqdan dirijorluğa keçib. Bir il sonra Moskvada keçirilən Azərbaycan ədəbiyyatı və incəsənəti ongünlüyünün hazırlanmasında fəal iştirak edib. 1961–1963-cü illərdə SSRİ xalq artisti Aleksandr Melik-Paşayevin rəhbərliyi ilə Moskvanın Böyük Teatrında dirijorluq təcrübəsi keçib. Bakıya qayıtdıqdan sonra Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının opera studiyasına rəhbərlik edib.

Onun rəhbərliyi ilə studiyada Çimarozanın "Gizli nikah", Üzeyir Hacıbəyovun "Koroğlu" və Fikrət Əmirovun "Sevil" operaları tamaşaya qoyulub. Nazim Rzayev Üzeyir Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Simfonik Orkestrinin fəaliyyətində də yaxından iştirak edib. Onun dirijorluğu ilə Bethoven, Çaykovski, Brams, R. Ştraus, Qara Qarayev, Fikrət Əmirov və başqa bəstəkarların əsərləri ifa olunub.

1964-cü ildə Azərbaycan televiziyası və radiosunun kamera orkestrinin bədii rəhbəri və baş dirijoru işləməyə başlayıb. Onun rəhbərlik etdiyi bu orkestrin Üzeyir Hacıbəyovun "Sənsiz" romansı, Qara Qarayevin "Yeddi gözəl" baletində Aişənin rəqsi və "İldırımlı yollarla" baletindən qızlar rəqsini ifa edib. Sonralar dirijorun repertuarında Qara Qarayevin Üçüncü simfoniyası və Klassik süitası, Fikrət Əmirovun "Nizami" simfoniyası, "Gülüstan-Bayatı-Şiraz" muğamı və "Min bir gecə" baleti mühüm yer tutub

Nazim Rzayev rəhbərlik etdiyi kamera orkestri ilə SSRİ-nin bir sıra şəhərlərində, xarici ölkələrdə qastrolda olub. O, 1984–1985-ci illər teatr mövsümündə Ankara Dövlət Opera və Balet Teatrında Üzeyir Hacıbəyovun "Arşın mal alan" musiqili komediyasının quruluşçu dirijoru olub. Fəaliyyətinin sonrakı illərində isə Türkiyədə işləyib. Dirijor pedaqoji fəaliyyətlə də məşğul olub, 1952-ci ildən Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında dərs deyib. 1968-ci ildə dosent, 1985-ci ildə professor adlarını alıb.

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

- SSRİ Dövlət mükafatı

- Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı

- "Şərəf nişanı" ordeni

- Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fəxri fərmanı

Dirijoru olduğu filmlər

Arşın mal alan

Biri vardı, biri yoxdu... 

Bizim Cəbiş müəllim

Əmək və qızılgül

Nazim Rzayev 2 may 2006-cı ildə Əskişəhərdə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.02.2026)

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Azərbaycanın televiziya və radiosunun yaranması: mədəniyyət, maarifçilik və mənəvi məsuliyyət kontekstində düşüncələr

Azərbaycan cəmiyyətinin ictimai-mədəni inkişaf tarixində radio və televiziya xüsusi yer tutur. Bu informasiya vasitələri yalnız xəbərlərin ötürülməsi üçün platforma deyil, eyni zamanda milli kimliyin formalaşmasında, estetik zövqün tərbiyəsində, ictimai düşüncənin istiqamətləndirilməsində mühüm rol oynayan mədəni institutlardır. Onların yaranması ilə ölkəmizdə yeni bir maarifçilik mərhələsinin əsası qoyulmuşdur.

Hər il 14 fevral Azərbaycanda televiziya və radionun yaranması günü kimi qeyd olunur. Bu tarix milli media məkanının formalaşmasının, ictimai maarifçiliyin inkişafının və kütləvi informasiya sisteminin təşəkkül tapmasının rəmzi hesab edilir. Bu gün, eyni zamanda, medianın keçdiyi tarixi yolun dəyərləndirilməsi və gələcək vəzifələrin müəyyənləşdirilməsi baxımından da xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Tarixi yaddaş və maarifçilik missiyası

Azərbaycan radiosu və televiziyası fəaliyyətə başladığı ilk dövrlərdən etibarən maarifçilik ideyasını əsas prinsip kimi qəbul etmişdir. Erkən mərhələdə efirdə yayımlanan ədəbi-bədii proqramlar, klassik musiqi verilişləri, teatr tamaşalarının radio və televiziya variantları, elmi və tədris yönümlü layihələr cəmiyyətin intellektual səviyyəsinin yüksəldilməsinə xidmət etmişdir.

Radio dalğaları vasitəsilə səslənən poeziya nümunələri, klassik əsərlərin bədii oxunuşları, tarixi mövzulara həsr olunmuş proqramlar dinləyicilərin dünyagörüşünü zənginləşdirirdi. Televiziya isə vizual imkanlar hesabına bu prosesi daha da təsirli hala gətirirdi.

Bu mərhələdə media yalnız informasiya mənbəyi deyil, eyni zamanda bir növ “ictimai məktəb” funksiyasını yerinə yetirirdi.

Azərbaycanda televiziya və radio məkanının ümumi mənzərəsi

Müstəqillik dövründən sonra ölkədə media mühiti genişlənmiş, dövlət və özəl sektorun paralel fəaliyyəti formalaşmışdır. Televiziya və radio sahəsində rəqabət mühiti yaranmış, proqram çeşidliliyi artmış, informasiya məkanında müxtəlif mövqelər və baxışlar öz əksini tapmışdır.

Bu müxtəliflik cəmiyyətin məlumatlandırılması və ictimai debatların inkişafı baxımından mühüm rol oynasa da, eyni zamanda keyfiyyət və məsuliyyət məsələsini daha da актуallaşdırmışdır. Çünki media qurumlarının sayının artması hər zaman məzmunun yüksəlməsi ilə müşayiət olunmur.

Müasir media mühitində əsas vəzifə yalnız informasiyanın ötürülməsi deyil, onun düzgün, balanslı və mədəni formada təqdim edilməsidir.

Radio və televiziyanın mədəniyyətə təsiri

Mədəniyyət yalnız rəsmi sənət məkanlarında formalaşan anlayış deyil. O, gündəlik həyatın, ünsiyyətin və düşüncə tərzinin ayrılmaz hissəsidir. Radio və televiziya isə bu mədəniyyətin geniş auditoriyaya çatdırılmasında əsas vasitələrdən biridir.

Media aşağıdakı sahələrdə mədəni inkişafı dəstəkləyir:

milli musiqinin və folklorun təbliği,

klassik və müasir ədəbiyyatın tanıdılması,

tarixi irsin qorunması,

ana dilinin zənginliyinin nümayiş etdirilməsi.

Uzun illər ərzində efirdə formalaşmış yüksək nitq mədəniyyəti, etik davranış normaları və intellektual müzakirə ənənələri tamaşaçı və dinləyicilər üçün örnək rolunu oynamışdır.

Müasir dövrdə problemlər və bayağılaşma meyilləri

Son illərdə bəzi televiziya və radio proqramlarında keyfiyyətin aşağı düşməsi müşahidə olunur. Reytinq naminə hazırlanmış, məzmun baxımından zəif, səthi və tez unudulan verilişlər efir məkanında üstünlük təşkil etməyə başlamışdır.

Bu tip proqramlarda tez-tez aşağıdakı hallar müşahidə edilir:

dil normalarına laqeyd münasibət,

etik çərçivələrin pozulması,

süni qalmaqalların yaradılması,

şəxsi həyatın ifrat nümayişi.

Bəzi aparıcıların peşəkar hazırlığının yetərsizliyi, mövzulara səthi yanaşması və məsuliyyət hissinin zəifliyi ümumi media mühitinin səviyyəsinə mənfi təsir göstərir.

Unudulmamalıdır ki, efirdə səslənən hər fikir və göstərilən hər görüntü xüsusilə gənc nəslin düşüncə tərzinə birbaşa təsir edir.

Media və mənəvi məsuliyyət anlayışı

Radio və televiziya yalnız əyləncə vasitəsi deyil, eyni zamanda mənəvi tərbiyə institutudur. Onlar cəmiyyətin dəyərlər sisteminin formalaşmasında mühüm rol oynayır.

Müasir media aşağıdakı prinsiplərə əsaslanmalıdır:

əxlaqi saflıq və vicdanlılıq,

obyektivlik və dürüstlük,

vətəndaş məsuliyyəti,

intellektual inkişafın təşviqi.

Efirdə yayımlanan proqramlar insanları passiv istehlakçıya deyil, fəal düşünən, mühakimə aparan və mövqeyini əsaslandıra bilən şəxsiyyətə çevirməlidir.

Aparıcı mədəniyyəti və dil məsələsi

Aparıcı media məkanının əsas simasıdır. Onun danışıq tərzi, davranışı və mövqeyi tamaşaçı üçün nümunə rolunu oynayır.

Bu baxımdan aparıcılar:

Azərbaycan dilinin qaydalarına ciddi əməl etməli,

səlis və aydın danışmalı,

söz ehtiyatını daim zənginləşdirməli,

peşə etikası çərçivəsində fəaliyyət göstərməlidirlər.

Efirdə dilə biganə münasibət, yad sözlərin əsassız istifadəsi və qrammatik səhvlərin artması milli mədəniyyət üçün ciddi təhlükə yaradır.

Gələcəyə baxış və inkişaf perspektivləri

Azərbaycan televiziya və radiosunun zəngin tarixi ənənələri müasir dövrdə də qorunmalı və inkişaf etdirilməlidir. Bunun üçün aşağıdakı istiqamətlər xüsusi diqqət tələb edir:

peşəkar kadr hazırlığının gücləndirilməsi,

maarifləndirici və mədəni layihələrin artırılması,

etik normalara nəzarətin gücləndirilməsi,

gənclər üçün intellektual proqramların təşviqi.

Media qurumları qısamüddətli reytinq maraqlarını uzunmüddətli mədəni və mənəvi missiyaya qurban verməməlidirlər.

14 fevral — Azərbaycanda televiziya və radionun yaranması günü yalnız tarixi bir hadisənin xatırlanması deyil, həm də media məsuliyyətinin yenidən düşünülməsi üçün mühüm fürsətdir.

Azərbaycanın televiziya və radiosu təkcə texniki inkişafın deyil, milli-mədəni düşüncənin göstəricisidir. Onların tarixi maarifçilik, ziyalılıq və mənəvi məsuliyyət prinsipləri üzərində qurulmuşdur.

Bu irsə sahib çıxmaq, onu müasir dövrün tələbləri ilə uyğunlaşdırmaq hər bir media nümayəndəsinin və bütövlükdə cəmiyyətin borcudur. Radio və televiziya cəmiyyətə yalnız səs və görüntü deyil, həm də düşüncə, dəyər və vicdan ötürməlidir.

Yalnız bu halda onlar öz əsas missiyasını — insan yetişdirmək, mədəniyyət formalaşdırmaq və milli ruhu qorumaq vəzifəsini layiqincə yerinə yetirmiş olarlar.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.02.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Dünənki gün insanlığın hər kəsdə olmadığını xatırladan gün idi. Bir neçə il öncə məhz 13 fevralda bir ailənin işığı birdəfəlik söndü. O evdə artıq səs-səmir qalmadı, qapılar bağlandı, pəncərələr susdu. Nə Pikə xanım, nə yoldaşı nə oğlu, nə qızı nə nəvəsi...

Çünki bir evin içində ağlasığmaz bir vəhşilik baş verdi. "Övlad" – Əhməd öz anasını, qardaşını bacısını, bacısının azyaşlı övladını və atasını baltalayaraq amansızcasına qətlə yetirdi. Beş nəfərlik bir ailə bir anda yox oldu.

Bir soyad bir gecədə qara ləkə kimi keçmişdə qaldı.

İnsan bu xəbəri oxuyanda ilk olaraq özünə eyni sualı verir:

"Hansısa bir övlad bunu ailəsinə edə bilərmi?"

Normal düşüncə ilə yox. Amma reallıq göstərdi ki, edə bilir. Son illər “baltalama” xəbərlərinə tez-tez rast gəlirik. Qonşusunu, tanımadığını, bəzən isə təsadüfi bir insanı öldürənlər olur. Amma Əhmədin cinayəti digərlərindən fərqlənir. Bu hadisə təkcə qan dondurmur, insan psixologiyasını məhv edir.

Çünki burada qurbanlar yad insanlar deyildi.

Ana idi.

Bacı idi.

"Anamı öldürmə", -deyə yalvaran qardaş idi.

Bir uşağın körpə canı idi.

Bu, artıq sadəcə cinayət deyil. Bu, insanlığın tam çöküş nöqtəsidir. Cəmiyyət olaraq tez-tez sual veririk: “Necə olur ki, biri bu həddə çatır?” Amma bu sualı verməklə kifayətlənirik. Cavab axtarmırıq. Psixoloji problemlər illərlə gözardı edilir, ailədaxili zorakılıq “ailə məsələsidir” deyə susdurulur, ruhi pozuntular isə ya lağ obyektinə çevrilir, ya da tamamilə görməzlikdən gəlinir. Ər arvadı döyəndə "yəgin ki, nəsə səhvi vardı" deyirik, ata qızını öldürəndə "qızı nə edib ki ,  ata o həddə çatıb" deyirik. Sonra da hamımız eyni cümləni deyirik:

“Gözlənilməz oldu”.

Əslində gözlənilməz deyildi. Sadəcə biz görmək istəmədik. Əhmədin törətdiyi cinayət bir ailəni yox etdi, amma eyni zamanda cəmiyyət üçün də bir güzgü oldu. Bu güzgüdə biz nə qədər laqeyd, nə qədər biganə və nə qədər gec reaksiya verən olduğumuzu gördük.Bu tarix insanlığın bəzən bir anda necə yox ola bildiyinin sübutudur.

 Susduqca, görməzlikdən gəldikcə, bu cür faciələrin sayı azalmaq əvəzinə artır.

Vicdan əzabının olmaması cinayətin özündən də ağırdır. Bu, insanın içindəki bütün mənəvi mexanizmlərin sıradan çıxdığını göstərir. Nə sevgi qalıb, nə qorxu, nə də insanı insan edən o daxili səs. Bəlkə də bizi ən çox vahiməyə salan məhz budur. Cinayətkarın cəzası var. Amma vicdanı olmayan insan üçün cəza da bəzən kifayət etmir.

Əhməd ailəsini öldürdü.

Amma görünən odur ki, içində insanlığı daha əvvəl öldürmüşdü.

Və cəmiyyət üçün ən təhlükəli olan da budur:

Vicdanını itirmiş bir insan.

Bu gün bir ailənin məzarı üzərində dayanıb yalnız ah çəkmək yetərli deyil. Bu gün sual vermək, cavab tələb etmək və insan psixologiyasını ciddiyə almaq günüdür. Əks halda növbəti 13 fevral yenə başqa bir ailənin həyatını yarımçıq qoyacaq.

Qeyd etmək lazımdır ki, ən dəhşətli məqam təkcə bu qətliam deyil. Ən qorxulusu odur ki, ailəsini vəhşicəsinə öldürən Əhməd bu gün də vicdan əzabı çəkmir.

İnsan bir canı alanda belə sarsılır, bəzən ömrünün sonuna qədər peşmanlıqla yaşayır. Bəs beş can? Ana, ata, bacı və bir körpə… Buna baxmayaraq, Əhmədin nə peşman olduğu, nə də daxilən dağıldığına dair bir əlamət görünmür.

Bu artıq “niyə etdi?” sualından daha qorxuludur.

Çünki buradakı əsas sual budur:

İnsan necə olur ki, etdiyinin ağırlığını belə hiss etmir?

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.02.2026)

Çoxlarının bilmədiyi, bəlkə də unutduğu ordumuzun 14 fevral faciəsi...

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

14 fevral 1994-cü ildə Murov dağı ətrafında rus-erməni işğalçı terroristləri ilə ağır döyüşlərdə Azərbaycan Milli Ordusunun 1501 hərbçisi şəhid oldu. Şəhid olanlarin bir neçə yüz nəfəri həmin şaxtalı gecə mühasirədə soyuqdan donaraq həlak oldular...

   14 fevral 1994-cü ildə Cəmilli kəndindəki briqada komandanlığının iclasında zabitlərə komandanlığın Kəlbəcər bölgəsini tərk etmə əmri barədə məlumat verildi. Cəmilli kəndi uğrunda döyüşlərdə Feyruz Alışov əsir götürüldü. Ömər aşırımından keçən yolun Ermənistan qoşunlarının nəzarəti altında olması səbəbindən Azərbaycan qoşunları Kəlbəcər bölgəsini ensiz Susuzluq-Təkəqaya-Ağdağ yolu ilə tərk etmək məcburiyyətində qaldı. Bütün ağır texnika isə tərk edildi. Qışda dağlıq ərazilərdə, güclü qar və dəhşətli soyuqda baş verən bu geri çəkilmə zamanı yüzlərlə əsgər donaraq öldü və ya itkin düşdü. Soyuqdan bəzi əsgərlər isinmək üçün pencəklərini yandırdılar, donvurmadan ölənlərin cəsədləri isə götürülmədi. Hadisələrin iştirakçısı polkovnik-leytenant İntiqam Mirzəyev Azərbaycan qoşunlarının Kəlbəcər rayonundan çıxarılmasını belə təsvir edir: “Yerdə oturub dayana bilməzdiniz. Oturmaq ölmək demək idi. Əsgərlərə mümkün qədər çox hərəkət etmələri barədə əmr edildi, çünki dayansalar və ya yerdə otursalar donacaqdılar. Şaxta üzümüzü kəsirdi. Bəzi əsgərlər soyuqdan dəli olmuşdular. Mahnı oxuyan əsgərlərin soyuq çaya necə qaçdıqlarını və soyunub suya necə girdiklərini görürdüm, yerdə oturanlar isə yerindəcə donub qalırdılar. Heç bir halda dayanmamaq əmri verildi. Hətta komandirimiz polkovnik İntiqam Abdullayev belə yorğunluqdan yerə oturdu. Yanına gəldim və getdikcə huşunu itirdiyini gördüm. Üzünə bir neçə dəfə vurdum. Ona dedim: “Qalx. Gedək.” Cavab verdi: “Mən qaldım, sən get!”. (Vəliməmmədov, 2019:159).

       Döyüşlərin iştirakçısı, 701 saylı hərbi hissənin tağım komandirinin müavini, o dövrdə 19 yaşında olan baş çavuş Vaqif Abbasov belə xatırlayır: “12 fevralda çox güclü qar yağmağa başladı. Fevralın 13-də Murovdağın yamaclarında şimal mövqelərinə çəkilmək əmri aldıq. 18-20 fevral tarixlərində düşmən iki briqadamızı mühasirəyə ala bildi. Onlara çatmağa çalışdıq, amma qar yağması bizə mane oldu. Bir çox əsgər uçqun altında qalaraq həlak oldu. “

      30 yaşlı əslən Kəlbəcərdən olan Təyyar Muxtarovun sözlərinə görə əsgər yoldaşlarının çoxu güllə və mərmilərdən deyil, don nəticəsində həlak olmuşdu. Mühasirəyə alınan qoşunları boşaltmaq üçün vertolyotlar istifadə edildi. 1994-cü ilin qışında Kəlbəcərdə çəkilən videokadrlarda Kəlbəcər bölgəsindən qoşunların təxliyyəsinin hansı şəraitdə həyata keçirildiyi göstərilir. 20 Fevrala qədər Azərbaycan ordusu Murovdağ silsiləsindən geri çəkildi. 10 fevraldan 20 fevrala qədər çox sayıda əsgər uçqun və donvurma nəticəsində həlak olmuşdu. Hələ də Azərbaycan qoşunlarının itkiləri barədə rəsmi məlumat yoxdur. Son yenilənmiş məlumatlara görə, Kəlbəcər bölgəsindəki döyüşlər zamanı Azərbaycan qaynaqlarına görə ordunun ümumi itkisi 1592 nəfər idi. Ölən əsgərlərin 1337-si donvurmadan həyatını itirmişdi, 111-i isə itkin düşdü.

Allah şəhidlərimizə rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.02.2026)