Ayaz Səlimxanoğlu,

AYB -nin üzvü,  Qarabağ qazisi, Quba.

“Ədəbiyyat və incəsənət”                             

                                    

      1992-ci ilin oktyabr ayının əvvəlləri idi. Sus kəndinin yaxınlığında, günorta sakitliyi hökm sürürdü. Tankın dəmir oturacağında oturub həm cəbhəni, həm də ürəyimin dərinliyində qalan evi düşünürdüm. Hərdən tankın üst qapağından çölə çıxıb, sağa-sola boylanırdım. Sükutun içində qəribə bir ağırlıq vardı, sanki həyat dayanmışdı. Elə bu sakitliyin içində, fikirlərim məni uzaqlara, doğulub boya-başa çatdığım evə apardı. Dəmirin soyuqluğu bədənimə keçirdi, amma içimdə qəribə bir istilik - xatirələrin və ümidlərin istiliyi yaşayırdı. Uzaqlara baxdıqca, torpağın hər qarışı mənə bir hekayə pıçıldayırdı, hər səssizlik içimdə bir haraya bürünürdü.

       Döyüşlər əsasən gecələr baş verdiyindən, gündüzlər bizim üçün  hazırlıq və düşüncə zamanı idi. Kəşfiyyat qrupu ilə birlikdə planlar qurur, hər addımı əvvəlcədən ölçüb-biçirdik. Xəritələr üzərində çəkilən xəttlər bəzən insan talelərinə dönürdü. Komandir tankın üstündə möhkəm dayanaraq sərt baxışları  ilə ətrafı diqqətlə müşahidə edirdi.

       Günəş başımızın üzərində sakitcə dolaşsa da, içimizdə gecənin kölgəsi yaşayırdı. Bilirdik ki, qaranlıq düşən kimi bu planlar kağızdan çıxıb gerçəyə çevriləcək. Hər kəs susqun idi, amma o susqunluğun içində saysız sözlər, gizli qorxular və sarsılmaz bir iradə vardı. Biz yalnız irəliləməyi düşünürdük, çünki geri dönüş artıq yox idi.

        Evdən ayrılıb hərbi xidmətə gəldiyimdə artıq müharibə başlanmışdı. Atamın o sərt baxışları, anamın isə nəmli gözləri bir an belə məni tərk etmirdi.  Məktub yazmaq istəyirdim, amma nədənsə sözlər məndən qaçırdı. Bilirdim ki, "Cəbhə xəbərləri" onları çox narahat edir. İki aydan artıq idi ki, ön cəbhədə idim. Atamla anam məndən xəbər tuta bilmirdilər.Təkrar məktubu yazmağa başladım, sonra saxladım. Vərəqin üstündə yarımçıq qalan cümlələr rəsmə bənzədiyindən rəsm çəkmək eşqinə düşdüm. Tankdan çölə çıxdım ki, ətrafda gördüyüm mənzərəni rəsm üzərində canlandırım.

        Kənddəki evlərdən birinin həyətində tüstünün səmaya qalxdığını görən tank komandirim məni yanına çağırdı, əli ilə həmin istiqaməti göstərdi və dedi:

– Ayaz, o tüstünü görürsən? Silahınıda götür yollan ora, bax gör o tüstü nədir hələ, bildiyimə görə kənddə yaşayış yoxdur. Amma sən yenə də ehtiyyatlı ol!

– Oldu komandir, – deyib vaxt itirmədən ora yollandım.

       Axşam düşürdü. Günün işığı çəkilir, qaranlıq yaxınlaşırdı. Qarşıda yenə bir gecə, yenə bir döyüş vardı.

        Tüstü qalxan həyətə arxa tərəfdən, çubuqlardan toxunmuş çəpəri aşıb daxil oldum. Günəş olmasına baxmayaraq, havada sərinlik vardı, ağaclardan süzülən günəş işığı həyətdə kiçik kölgələr yaradırdı. Sahəsi böyük olsa da, həyətdə köhnə tikili bir ev dururdu. O evdə qəribə bir səssizlik hökm sürürdü. Həyətə diqqətlə göz gəzdirdim. Alma ağacından asılmış yelləncək diqqətimi çəkdi. Elə bil, o yelləncəkdə kimsə yellənirdi.

        Yüngül külək əsdikcə ağacın budaqları xışıltı ilə tərpənirdi. Budağa bərkidilmiş yelləncək isə asta-asta irəli-geri yellənirdi. Bu mənzərə içimdə anlaşılmaz bir narahatlıq oyatdı...

        Silahımı hazır vəziyyətə gətirib, barmağımı tətiyin üstünə qoydum və sakitcə yelləncəyə doğru irəlilədim. Yaxınlaşdıqca ürək döyüntülərim sürətlənirdi. Sanki kimsə köməksiz qalıb, məndən kömək gözləyirdi. Yelləncəyə çatanda, torpağın üstündə bir cüt qırmızı uşaq ayaqqabısı görüb ayaq saxladım. Elə bil balaca uşaq məni uzaqdan görüb, qorxudan ayaqyalın qaçmışdı. Yelləncəyə yenidən diqqətlə baxdım, sanki uşağın bütün arzuları o yelləncəyin ipindən asılı qalmışdı.

       Evin arxa tərəfindəki pəncərələrdən biri mənə doğru açıq idi,  içəridən kiminsə sakitcə məni izlədiyini hiss etdim. İlk anda bu məni qorxutdu, amma dərhal düşündüm ki, ola bilsin bu balaca uşaqdır. Tez əlimi tətiyin üstündən çəkdib silahımı arxamda gizlətdim və səsimi yumşaldaraq səsləndim:

– Kim var orda? Qorxma, mənəm...atanın dostuyam, – gülümsəyərək dedim.

        Elə bu an, alma ağacının qurumuş budaqlarından biri qopub  yerə çırpıldı. Səsdən diksindim, ürəyim az qala yerindən çıxacaqdı. Bir anlıq hər şey yenidən səssizliyə qərq oldu. Külək kəsilmişdi, yelləncək isə tamam dayanmışdı...

Birdən qulağıma ayaq səsləri gəydi. Kimsə ayaqlarını sürüyə-sürüyə mənə tərəf yaxınlaşırdı. Səs yaxınlaşdıqca, istəmədən silahı səs gələn tərəfə çevirdim.  İnsan kölgəsinin yeridiyini görüb atəş açmaq istəyirdim ki, köhnə tikili evin kənarından bir kişinin göründüyünü sezdim. Saçı-saqqalı ağarmış, ahıl bir kişi ovcunda bir necə alma tutaraq mənə tərəf gəlirdi. Sanki məni tanıyırdı, əlimdəki silaha belə fikir vermirdi.  “Dur!” demək istədim, amma sözüm boğazımda qaldı.

– Ay bala, sən həyətə daxil olanda səni pəncərədən gördüm. Düşündüm ki,  alma ağacını görüb həyətə arxa tərəfdən girmisən, ona görə də bu almaları sənin üçün gətirmişəm, götür ye, şirin almalardır, ağzın dada gəlsin, – deyib almaları mənə uzatdı. Almalara baxanda ağzım sulandı, amma götürmədim.

– Çox sağ olun, mən alma axtarmırdım! Sizin həyətinizdən qalxan tüstü diqqətimizi çəkdi. O üzdən komandir əmr etdi ki, tüstü görünən yeri müşahidə edim,– ciddi dedim. Ciddi olduğumu zənn edən ahıl kişi mənə uzatdığı almaları geri çəkdi və diqqətlə üzümə baxdı. Düzü mən də o kişinin kim olduğunu dəqiq bilmirdim, o üzdən ehtiyyat edirdim. Dəqiqləşdirmək üçün ondan soruşdum:

–  Deyilənə görə, bu kənddə artıq heç kim yaşamır. Siz niyə kənddə tək qalırsınız? Yoxsa tək deyilsiz?

Kişi bir anlıq susdu, sonra başını tərpətib astadan pıçıldadı:

– Bəli, tək yaşayıram, bizim kəndimiz Laçın dəhlizinə yaxındır. Kəndə düşmən ayağı dəyməsə də, düşmənin atdığı top mərmiləri kənddə bir neçə evin ocağını söndürüb. Ona görə də kəndin camaatı öz doğma yurdlarından didərgin düşüblər, – deyib kişi dərindən ah çəkdi.

       Gözucu pəncərəyə də baxırdım, içəridən bir hərəkət, bir işarə olduğunu gözləyirdim. Amma pəncərə sakit idi. Həyətdəki susqunluq, uşağın ayaqqabıları və yelləncək hələ də diqqətimi çəkirdi.

– Mən getməliyəm. Komandir məni gözləyir. Baş verənlər barədə ona məruzə etməliyəm, – dedim.

Kişi başını yavaşca tərpətdi, üzündə anlaşılmaz bir təmkin vardı. Sanki nə isə demək istəyirdi, amma sözlərini saxladı.

       Öz-özümə pıçıldadım: - “Niyə bu yaşda kişi kənddə tək başına yaşasın... Əlbəttə ki, Vətən müqəddəsdir! Torpaq, yurd, el-oba qədər əziz heç nə ola biməz. Bunlar insan üçün əvəzolunmazdır. Amma yenə də burda nəsə, bir qəribəlik var’’

        Ətrafı diqqətlə süzdüm. Oradan tələsik tankımız olan yerə gəldim. Komandiri görmədim. Bir anlıq çaşdım və dərhal əsgər yoldaşıma yaxınlaşıb komandirin harada olduğunu ondan xəbər aldım:

– Komandir ön xətdədir, – əsgər yoldaşım mənə baxıb sakit səslə dedi.

Bu sözləri eşidəndə ürəyimdə qəribə bir hiss oyandı, həm naratlıq, həm də məsuliyyət. Tankda öz yerimdə əyləşib gördüklərimi bir-bir gözümün önünə gətirdim. Fikrim isə hələ də o həyətdə ilişib qalmışdı , o yaşlı kişi məndən nəyisə gizlədirdi. Onun baxışları, susqunluğu məni rahat buraxmırdı. Mən ondan ayrılarkən sanki nəsə demək istədi...dodaqları tərpəndi, amma sözlər dilinə dəymədi.  O yarımçıq qalmış sözlər isə beynimdə təkrar-təkrar səslənirdi. Sanki demədiyi həqiqət məni geri çağırırdı.

        Tankdan endim, ətrafa yenidən baxdım. Tankın yanında mənimlə birlikdə iki əsgər də dayanmışdı. Gecənin sükutu içində hər üçümüz batalyon komandirinin əmrini gözləyirdik. Zaman yavaş-yavaş axır, gözlənti ağırlaşırdı. Nəhayət, uzaqdan bir kölgə göründü – tank komandirim gəldi. Mən tələsik gördüklərimi ona məruzə etdim. O, bir anlıq düşündü, sonra rabitə vasitəsilə batalyon komandiri ilə əlaqə qurdu: Batalyon komandirinin əmrinə görə, yaşlı kişini düşməndən qorumaq tapşırığı mənə verildi.

        Tank komandirinin son sözləri isə yaddaşıma həkk olundu:

        “Vətəndaşın təhlükəsizliyini qorumaq Azərbaycan əsgərinin şərəfli borcudur”

          Əsgər yoldaşlarımdan ayrılıb kəndə geri döndüm. İçimdəki qorxu qaranlıqdan daha ağır idi. Heç bir evdə işıq yanmırdı, hər yan zülmət qaranlığa bürünmüşdü, göz gözü görmürdü, sanki gecə kəndi udmuşdu.  Bu dəfə  həyətə arxa tərəfdən deyil, ön tərəfdən yaxınlaşdım. Çöl qapının qarşısında dayanıb ev sahibini ucadan səslədim, səsim qaranlıqda itib getdi, cavab verən olmadı. Taxta qapını açıb həyətə girdim.  Evə yaxınlaşdım, evin qapısı azacıq aralı idi, elə bil kimsə indicə evdən çölə çıxıb geri qayıdacaq. Əlimdəki silahın qundağı ilə qapını bir neçə dəfə döydüm. Evdə yanan ocağın istisi üzümə toxundu, içəri daxil olmaq olduqca təhlükəli görünürdü. Geri dönmək istəyəndə içəridən boğuq bir səs yüksəldi: “Kimdir?” Donub yerimdə qaldım – elə bil eyni anda iki nəfər cavab verdi. Bir neçə dəqiqə sakitcə gözlədim, cavab vermədim. Komandirin əmri yenidən qulağımada əks-səda verdi:

         “Vətəndaşın təhlükəsizliyini qorumaq Azərbaycan əsgərinin şərəfli vəzifəsidir!”

– “Mənəm Azərbaycan əsgəri!”  – deyə qürurla səsləndim. Qapı cırıltı ilə açıldı. Yaşlı kişi qaranlıqda məni seçə bilmədi, gözlərini qıyaraq soruşdu:

–  Kimdir orda, yaxın gəl, üzünü görüm.

Yaxınlaşdım, astadan dedim:

– Mənəm, az öncə həyətdə gördüyünüz əsgər. Komandirin əmri var: səhərə qədər bu həyətdə keşik cəkəcəyəm. Sizi düşməndən qorumalıyam, – deyib qaranlığda gözümü kişiyə zillədim. 

Saçı-saqqalı ağarmış qoca bir anlığa susdu, sözlər boğazında düyünləndi, sonra aramla və asta səslə pıçıldadı:

 – Səninlə fəxr edirəm, Azərbaycan əsgəri...Amma gecələr bura çox sərt olur, dağların ətəyidir. Yaxşı olar ki, komandirinə xəbər verərsən, qoy məndən nigaran qalmasın. 

         Onun sözlərini dinlədim, amma içimdəki narahatlıq keçmədi.

– Yenə də siz narahat olmayın, mən səhərə qədər yaxınlıqda olacağam. Bir təhlükə olsa, məni səsləyərsiniz. Adım Ayazdır...Gecəniz xeyrə qalsın,– deyib geri çəkildim.  Öz-özümə qərar verdim ki, elə bu evin çöl qapısında keşik çəkim.

          Bu, bizim Sus kəndinə tankla ilk səfərmiz idi. Kənddə demək olar ki, heç bir yer mənə tanış gəlmirdi. Kəndin yuxarı hissəsində, cəbhə yoldaşlarım kəndi düşməndən qoruyurdu. Kənddə yaşayış olmasa da düşmən kəşfiyyatı gecə saatlarında kəndə sıza bilərdi. Buna görə də özüm üçün etibarlı və təhlükəsiz bir yer axtarırdım.

          Həyətdən küçəyə çıxdım. Sağ tərəflə bir neçə addım atmışdım ki, qarşımda nəhəng bir qaya daşını görüb ayaq saxladım. Daşın ağ rəngi, gecənin qaralığından az da olsa seçilirdi. Nəhəng qaya daşının arxa tərəfinə keçib çömbəlib oturdum, kürəyimi daşın sərt səthinə söykədim.

         Gecə səssiz, evlər, boş küçələr kimsəsiz idi. Bu qaranlıqda keşik çəkmək insanın ürəyinə ağırlıq salırdı. Amma əlimdəki silah mənə güc verirdi, sanki bu səssizliyə qarşı tək dayağım o silah idi.

        Silahımı daha möhkəm sinəmə sıxdım və qaranlığa baxdım. Bu gecə uzun olacaqdı. Gecə uzandıqca soyuq canıma yeriyirdi, yuxusuzluq isə məni səssizcə əldən salırdı. Kürəyimi daşın sərtliyinə sürtərək az da olsa canıma istilik qatmağa çalışdım, amma soyuq çəkilmirdi. Gözlərimdən yuxu süzülürdü, artıq dözə bilmirdim. Gecə çoxdan yarını keçmişdi. Gözlərimi bir anlıq yumdum, elə o anda yuxu məni öz ağuşuna aldı. Anidən qulağımın dibində dəmirin dəmirə dəyən sərt səsi eşidildi. Diksinib gözlərimi açdım. Nə qədər yuxu aldığımı bilmədim. Ürəyim sürətlə döyünməyə başladı. Həyacandan boğulduğumu hiss edib, tez ayağa qalxmaq istədim, amma dizlərim məni tutmadı. Özümü saxlaya bilmədim, başımın arxası daşa dəydi. Səsimi güclə boğdum. Harda olduğumu belə unutdum.  Hər şeyin sükutu, soyuq və qorxu dolu havanın içində, mən tək idim. Ətraf yenə qaranlıq idi, amma bu dəfə sükut əvvəlki kimi deyildi. Özümü toparladım, silahimi yoxladım, onu hazır vəziyyətə gətirdim. Səsin hansı tərəfdən gəldiyini anlamaq üçün sakitcə durub gözlədim. Səssiz sağa-sola boylandım. Anidən gözümə qəribə bir şey dəydi. Tez baxışımı ona dikdim, məzara oxşatdım. Yuxu gördüyümü düşündüm, diqqətlə baxdım, sonra gözlərimi təkrar yumub açdım. Gözlərimi açanda həqiqətən də məzar olduğunu gördüm. İlk ağlıma gələn o oldu ki, düşmən məni yatdığım yerdə yaxalayıb qəbirstanlığa gətirib.

Bütün baş verənləri bir anlıq düşündüm və qərara gəldim ki, əsir düşməmək üçün  özümə atəş açmalıyam. Taleyimlə üz-üzə qaldığım o anda silahımı köksümə dirədim,  titrəyən əlimi yavaşca tətiyin üzərinə gətirdim. Donmuş barmağımla tətiyi çəkmək istəyirdim ki, qulağıma azan səsi dəydi. Səs ardı kəsilmədən davam edirdi. Azan səsi gələn tərəfə boylandım. Səs isə keşik çəkdiyim həyətdən gəlirdi.

Bir az özümə gəldim. Yavaş- yavaş çöl qapını açıb həyətə daxil oldum. Yaşlı kişini Quran oxuyub namaz qılarkən görüb bədənimə istilik yayıldı, qorxu bir anlıq çəkildi. Səhər artıq açılırdı, bu mənə bir az təsəlli verdi, gecənin ağırlığı yüngülləşdi.

         Kənardan səssizcə baxaraq kişinin namazını bitirməsini gözlədim. Namazını bitirdikdən sonra ona yaxınlaşıb salam verdim. O, salamımı alıb ayağa qalxdı.

Məni görən kişi bir anlıq dayanıb mənə baxdı, sanki bütün yorğunluğunu və qayğısını bir nəfəsə topladı. “Ay bala”, dedi, sənə demədim ki, mənə görə nigaran qalma? Bu soyuqda gecəni harda keçirmisən?

Çiyinlərimi çəkdim, bir az gülümsəyərək sakitcə dilləndim:

– Çöl qapının yanında olan böyük qaya daşının yanında. Qaya daşının qarşısında bir məzar da gördüm. Kişi dərindən nəfəs aldı, gözlərini iri açdı və dilləndi:

– Necə, sən səhərəcən çöldə olmusan? Gözləri doldu, göz yaşları üzünün qırışlarından süzülüb torpağa qarışdı.

        Cib dəsmalı ilə göz yaşlarını silib mənə yaxınlaşdı, Həyətdən çölə çıxıb, onunla birlikdə məzarın yanına gəldik. Səhərin işığında bir dua oxuyub, baxışlarını məzara dikdi və dərindən ah çəkib titrək səslə danışdi:  

– Oğlum döyüşdə şəhid olub, təzəlikcə, bir aydır. Bax, bu gördüyün məzar, onun məzarıdır. Gecələr qapını açıq qoyuram, deyirəm bəlkə qayıtdı. Onun yoxluğuna hələ də inana bilmirəm. O günü oğlum balaca qızı Zəhra ilə birlikdə yelləncəkdə yellənirdi, gülüşləri bütün həyəti doldurmuşdu.  Zəhra dörd yaşına çatsa da, yeriyə bilmirdi. Oğlum şəhid olmazdan bir gün əvvəl, Zəhra ayaqda durmağı bacarmışdı. O sevincdən qızına bir cüt ayaqqabı da almışdı. Oğlumu heç vaxt belə xoşbəxt görməmişdim, amma o sevinc çox çəkmədi. Qəflətən qapı açıldı, iki hərbiçi həyətə daxil olub oğlumu səslədi. O, qızını yelləncəkdə qoyub tələsik onlarla birlikdə döyüşə atıldı, elə o günü də şəhid oldu...“Vətən sağ olsun!”– deyib ahıl kişi şəhid oğlunun məzarı önündə diz çöküb torpağa sarıldı, başını məzara söykəyib, əlləri ilə məzarı bərk-bərk qucaqladı...

        O an başa düşdüm ki, insan sevgisi ölümdən də güclü ola bilərmiş. Sən demə, gecəni şəhid məzarının yanında keçirmişəm. Onun üçün oxunan Quranın sədası məni ölümün qapısından geri çəkib.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.05.2026)

                                

 

 

 

 

 

Professor Fuad Məmmədov Azərbaycanın yeni strateji missiyası haqqında

 

Azərbaycan milli inkişafın, mənəvi yenilənmənin və insan kapitalının formalaşmasının əsas hərəkətverici qüvvələrindən birinə çevrilən mədəniyyət mərhələsinə qədəm qoyub. “Azərbaycan mədəniyyəti – 2040” dövlət konsepsiyası ölkənin gələcəyini elm, təhsil, maarifçilik, mənəvi dəyərlər və cəmiyyətin yaradıcı enerjisi prizmasından dərk etmək üçün geniş imkanlar açır.

 

Bu konsepsiyanın əhəmiyyəti, kulturologiyanın rolu, “yüksək mədəniyyətli insan”ın formalaşdırılması zərurəti, vətəndaş cəmiyyəti və QHT-lərin dövlətin strateji vəzifələrinin həyata keçirilməsində iştirakı, eləcə də Türk dünyasında mədəni inkişafın gələcəyi barədə Azərbaycan kulturologiyasının banisi, Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının professor, “Simurq” Azərbaycan Mədəniyyət Assosiasiyasının prezidenti Fuad Məmmədovdan gözəl həmsöhbətmi olar?

Elə bu məqsədlə də “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı onunla müsahibəni təqdim edir. Müsahibəni kulturoloq-yaponşünas, publisist və incəsənət tənqidçisi,
Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, “Simurq” AKA-nın vitse-prezidenti Əbulfəz Babazadə götürübdür.

– Fuad müəllim, bu gün Azərbaycanın yeni bir dövrə qədəm qoyduğu tez-tez vurğulanır. Sizin fikrinizcə, bu tarixi mərhələnin əsas məğzi nədən ibarətdir?

 

– Suverenlik və ərazi bütövlüyü bərpa olunduqdan sonra Azərbaycan Respublikası öz tarixi inkişafının yeni mərhələsinə daxil olub. Bu, yüksək mənəvi mədəniyyət dövrüdür. Ölkənin qarşıdakı 15 il üçün sosial-mədəni inkişafını müəyyən edən əsas sənəd Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən imzalanmış “Azərbaycan mədəniyyəti – 2040” dövlət konsepsiyasıdır.

Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən hazırlanmış bu strateji sənədin əsasını Ümummilli lider Heydər Əliyevin vəsiyyətləri və Prezident İlham Əliyevin yeni ideyaları təşkil edir. Konsepsiya ilk dəfə olaraq kulturologiya elminin metodologiyası və nailiyyətləri əsasında hazırlanıb və Heydər Əliyev Fondu, eləcə də ölkənin birinci vitse-prezidenti Mehriban xanım Əliyevanın fəal yaradıcılıq iştirakı ilə ərsəyə gəlib.

 

– “Azərbaycan mədəniyyəti – 2040” konsepsiyasında əsas yenilik nədir?

 

– Bu tarixi sənəd mədəniyyətə bütöv sistem kimi yeni yanaşmanın əsasını qoydu. Bu sistemin strateji dayaqları elm, təhsil və maarifçilikdir. Eyni zamanda, milli özünəməxsusluğu qoruyan ənənəvi sahələr – incəsənət, ədəbiyyat, mədəni irs, adət-ənənələr, bayramlar və etik normalar da qorunur.

Bu yanaşma Azərbaycan xalqı və dövləti üçün dayanıqlı inkişafın yeni imkanlarını açır. Heydər Əliyevin ideyaları, Prezident İlham Əliyevin yeni baxışları və Mehriban xanım Əliyevanın innovativ yanaşmaları xalqın mənəvi mədəniyyətinin inkişafı üçün unikal proqram yaradıb.

 

– Bu konsepsiyanın mərkəzində insan dayanır. Mədəniyyət və insan kapitalı arasındakı əlaqəni necə izah edərdiniz?

 

– Prezident İlham Əliyevin qoyduğu rəqabətqabiliyyətli insan kapitalının formalaşdırılması vəzifəsi alimlərin, müəllimlərin, maarifçilərin, incəsənət və ədəbiyyat xadimlərinin, jurnalistlərin, məmurların, qadınların, gənclərin və QHT nümayəndələrinin birgə səylərini tələb edir.

Mədəniyyət – bilik, xeyirxahlıq, əmək, inkişaf və rifah deməkdir. Bu, insanın və bəşəriyyətin ən böyük sərvətidir və pulla alınmır. Sivilizasiyalar dağıla bilər, lakin mədəniyyət insanla birlikdə qalır.

Yüksək mədəniyyətli vətəndaşların formalaşdırılması insan kapitalının əsasını təşkil edir və bu, dayanıqlı inkişafın başlıca qüvvəsidir.

 

– “Simurq” Azərbaycan Mədəniyyət Assosiasiyası bu prosesdə hansı rol oynayıb?

 

– “Simurq” Assosiasiyası kulturologiya elminin metodlarından istifadə edərək konsepsiyanın hazırlanmasına öz töhfəsini verib. 2025-ci ildən etibarən Mədəniyyət Nazirliyinin dəstəyi ilə Bakıda və regionlarda maarifləndirici fəaliyyət həyata keçirilir. Universitetlərdə və mədəniyyət mərkəzlərində “Kulturoloji elmi oxular” təşkil olunub, “Yüksək mədəniyyətli insan” adlı monoqrafiya nəşr edilib və iştirakçılara sertifikatlar təqdim olunub.

 

– Bu istiqamətdə ən mühüm nəticələr hansılardır?

 

– 2026-cı ildə bu fəaliyyət regionlarda davam etdirilib. Şamaxı, Neftçala, Masallı və Cəlilabad şəhərlərində müxtəlif sosial qruplar bu prosesə cəlb olunub.

Bakıda keçirilən yekun tədbirdə iştirakçılara sertifikatlar təqdim edilib və konsepsiyanın həyata keçirilməsinə dair xüsusi bəyannamə qəbul olunub.

 

– Gələcəkdə kulturoloji maarifləndirməni necə görürsünüz?

 

– Bu proses davamlı olmalıdır. Əhalinin fəal iştirakı üçün yeni motivasiya mexanizmləri tətbiq edilməlidir. Eyni zamanda, mədəniyyətin sosial sistem kimi inkişafını təmin edən yeni qanunun qəbul edilməsi vacibdir. Bu qanun intellektual, etik, hüquqi və idarəetmə mədəniyyətinin inkişafını prioritet istiqamət kimi müəyyən etməlidir.

 

– Siz kulturologiyanın institusionallaşdırılmasının vacibliyini də vurğulayırsınız. Niyə məhz indi?

 

– Konsepsiyanın uğurlu icrası üçün kulturologiyanın elm və təhsil sahəsi kimi qanunvericilik səviyyəsində təsbit olunması zəruridir.

Bütün təhsil pillələrində, hətta uşaq bağçalarından başlayaraq kulturoloji təhsil tətbiq edilməlidir. Eyni zamanda, ölkə üzrə müntəzəm elmi oxular keçirilməlidir.

 

– Kulturologiya Akademiyasının yaradılması ideyanız barədə nə deyə bilərsiniz?

 

– Heydər Əliyev Fondu və Mədəniyyət Nazirliyi nəzdində Heydər Əliyev adına Kulturologiya Akademiyasının yaradılmasına ehtiyac var. Bu qurum yüksək ixtisaslı mütəxəssislərin hazırlanması, elmi tədqiqatların aparılması və maarifləndirmə ilə məşğul ola bilər.

 

– Konsepsiyanın həyata keçirilməsi üçün ən aktual təkliflər hansılardır?

 

– Əsas istiqamətlər bunlardır:

• “Yüksək mədəniyyətli insan” mövzusunda genişmiqyaslı təlimlər
• Kulturoloji elmi oxuların keçirilməsi
• Maarifləndirici materialların yayılması
• Respublika müsabiqələrinin təşkili
• Yeni mədəniyyət qanununun hazırlanması
• Kulturoloji maarifləndirmə mərkəzinin yaradılması
• Kulturologiya Akademiyasının təsis edilməsi
• Azərbaycan modelinin UNESCO səviyyəsində təqdim olunması

 

– “Azərbaycan mədəniyyəti – 2040” konsepsiyasının yekun nəticəsini necə görürsünüz?

 

– Bu konsepsiya yüksək mədəniyyətli vətəndaşların formalaşmasına, cəmiyyətin intellektual və mənəvi inkişafına xidmət edəcək.

Nəticədə Azərbaycan daha dayanıqlı, rəqabətqabiliyyətli və təhlükəsiz inkişaf modelinə sahib olacaq.

 

– Türk dövlətlərinin QHT-lərinin beynəlxalq forumu barədə nə deyə bilərsiniz?

 

– Bu forum Türk dünyası üçün mühüm hadisədir. O, beynəlxalq əməkdaşlıq və həmrəyliyin inkişafına böyük töhfə verəcək.

 

– QHT-lər hansı missiyanı daşımalıdır?

 

– Onlar dövlətlərin strateji məqsədlərinə xidmət etməli, cəmiyyətin inkişafına dəstək verməlidirlər. Əsas dəyər yüksək mənəvi mədəniyyət olmalıdır.

 

– Niyə əməkdaşlığın əsasında məhz mədəniyyət dayanmalıdır?

 

– Çünki mədəniyyət insan kapitalının əsasını təşkil edir və dayanıqlı inkişafın açarıdır.

 

– Ən böyük çağırış nədir?

 

– Mədəniyyətin mahiyyətini düzgün anlamaq və onun transformasiyaedici imkanlarından istifadə etmək. Azərbaycan bu sahədə dünyaya yeni model təqdim edə bilər.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.05.2026)

 

 

 

Həyat Şəmi, İstanbul

”Ədəbiyyat və incəsənət”

 

 

İstəkli oxucular. Bu mənim ən yeni şeirimdir.

Bu elegiya, sadəcə işğaldan azad olunmuş Qarabağdakı dağılmış evlərin vizual təsviri deyil; o daşların, divarların və torpağın dili ilə danışan metafizik bir ağrı və fəlsəfi qayıdış mətnidir. Şeir "daş" simvolu üzərindən insan, məkan və zaman arasındakı qopmaz bağı poetik şəkildə analiz edir.

“Qarabağda daş qalağına çevrilmiş evlərə Elegiya" – köçkünlük fəlakətinin, illərlə davam edən həsrətin və nəhayət qayıdışın gətirdiyi o qəribə, bir az kədərli, bir az da məğrur duyğunun şeiridir. Daşı dilləndirərək onu bir "elçi" elan etdim: eli köçüb gedən insanla, o insansız daşa dönmüş vətən torpağını yenidən qovuşduran bir mənəvi elçi...

 

 

Mən bir daş qalağıyam,

qocalan keçmişimin ağ yaddaş qalağıyam,

axıb keçən zamanın üzündə bir kəsiyəm

çapığıyam torpağın,

daş olan arzuların yosun tutmuş üzüyəm.

 

Üzüyümü quşların barmağına taxmışam,

Daşdan namə daşıyır...

 

Sükutum bir uçurum, səsim dərin quyudur,

mən bir daş qalağıyam...

boyuna qurban olum - gələn kimin boyudur?

 

Divarları uçanda

kərpic-kərpic içinə tökülərmiş

insan da.

Məni görməyə gəldin,

Daş qalağı olsam da...

 

Saraydım ölümsüzlük qoxusuyla yaşardım,

İndi daş qalağıyam –

səs gələndə daşardım...

 

Nə açar açır məni,

nə zərbə, nə də yağış,

mən bir evdə qalanam - qərinələr qarımış...

 

Gözlərim daşla doldu,

ürəyimlə kök atdım,

hansı yuxuda keçdim uzun-uzun yolları,

Gün batdı addım-addım...

 

Ən dərin kitab torpaq,

ən doğru imza daşdı.

Məni yenidən yazma,

tök qarşına daşları, qələminlə qarışdır...

 

Mən kiməm, mən nəçiyəm...

mən ki daşa dönmüşəm!

elçi daşı, elçiyəm,

gəlmişəm ayağına,

eli köçüb gedənlə,

məni mənlə qovuşdur...

                  (15.05.2026)

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.05.2026)

 

 

 

 

 

 

Elman Eldaroğlu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Haqqında söhbət açmaq istədiyim tarix üzrə fəlsəfə doktoru Aygün xanım Məmmədovanın bu gün ad günüdü. Düşünürəm ki, bu söhbətim onun ad gününə bir sürpriz hədiyyə olacaq. Amma, gəlin əvvəlcə onun məşğul olduğu numizmatikadan sizə qısa da olsa məlumat verim. Ola bilsin ki, aranızda bu ifadənin mənasını bilməyənlər də var. Numizmatika- sikkələr və onların zərb tarixi, qiyməti, istifadə edilmə müddəti, nominal və həqiqi dəyərlərini öyrənən köməkçi tarix elmidir... 

 

Deyir ki:- “Qarabağ numizmatikasının müxtəlif dövrləri həm yerli, həm də xarici tədqiqatlarda müəyyən qədər araşdırılsa da, müasir dövrümüzdə belə nəticələrə yenidən baxmaq lazım gəlir. Çünki bu bölgənin tarixini dərindən bilməklə biz mənfur düşmənlərin torpaq iddialarına ləyaqətlə cavab verə bilərik. Azərbaycan Respublikasının cənub-qərbində, Həkəri çayının sol sahilindəki dağlıq ərazidə yerləşən Laçın rayonu zəngin tarixi keçmişə malikdir. Şimaldan Kəlbəcər, şərqdən Xocalı, Şuşa və Xocavənd, cənubdan Qubadlı rayonları ilə həmsərhəd olan Laçın rayonu strateji mövqedə yerləşir. Laçın rayonunda zərbxananın fəaliyyətini sübut edən yeganə və nadir numizmatik faktlar- XIII əsrin 40-cı illərinə aid gümüş dirhəmlərdir. Bu zərbxananın fəaliyyəti tarixi əsərlərdə “Fars monqolları” adı ilə təqdim olunan Çingizilər dövrünə aid numizmatik tapıntılarla təsdiq edilir.”

 

O, 1979-cu ilin may ayının 20-də Bakı şəhərində dünyaya gəlib. Orta təhsilini Bakı şəhəri Yasamal rayonundakı 31 saylı məktəbdə bitirib. Sonra Bakı İslam Universitetinin İslamşünaslıq fakültəsində “islamşünas-şəriət müəllimi” ixtisası üzrə ali təhsil alıb. 2007-ci ildə AMEA-nın Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin aspiranturasına qəbul olunub və oranı 2013-cü ildə tarix üzrə fəlsəfə doktoru kimi başa vurub. 1999-cu ildə AMEA-nın Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun Numizmatika söbəsində baş laborant kimi əmək fəaliyyətinə başlayıb. 2006-cı ildən Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin “Numizmatika və epiqrafika” elmi-fond şöbəsində baş laborant, kiçik elmi işçi, elmi işçi kimi çalışıb. 2021-ci ildən bir müddət muzeyin Numizmatika Fondunun müdiri işləyib. Hazırda fondun baş mütəxəsisidir. Eyni zamanda 2020-ci ildən Qərbi Kaspi Universitetində müəllim kimi fəaliyyət göstərir... 

 

“Numizmatik araşdırmalara əsasən, Sankt-Peterburq şəhərindəki Dövlət Ermitajında və Gürcüstan Dövlət Muzeyinin müvafiq fondlarında Laçın gümüş dirhəmləri saxlanılır. Belə dirhəmlərin üst tərəfinə əlində dartılmış yay olan atlı, atın ayaqları altında isə it, dirhəmin arxa tərəfinə isə ərəbcə “Allahdan başqa ilah yoxdur, Muhəmməd Allahın elçisidir”, 1-ci sətirdən yuxarıda ərəbcə: “Laçın” sözləri həkk edilib. Gürcüstan Dövlət Muzeyində qorunan Laçın gümüş dirhəminin üst tərəfinə atlının başı üzərinə türk dilində ərəb sözləri - “uluğ mənqıl ulus bəg” həkk olunub. Xüsusi qeyd etməliyəm ki, Laçın zərbxanasının gümüş dirhəmlərində zərb ili və hökmdar adı yoxdur və belə dirhəmlərdəki “uluq mənqıl ulus bəg” sözləri müxtəlif numizmatik yozumlarla təqdim edilib. Hicri 642 = 1244-1245-ci ilin Cənubi Qafqaz və İranda, o cümlədən Laçında istehsal edilmiş gümüş dirhəmlərinin yazıları və zərb texnikası əvvəlki dirhəmlərdən keyfiyyətcə yüksəkdir. Azərbaycan numizmatikasının banisi, AMEA-nın müxbir üzvü olan, mərhum professor Yevgeni Paxomovun fikrincə, belə dirhəmlərdəki “ulus bəy” titulu ilə ulus qoşununun rəhbəri və ya canişini təqdim olunub. Professor M. Seyfəddini isə bu titulu yalnız ulus canişininə aid edərək, mənbələrdə qoşun rəhbərinin “noyon əl-əzəm” (əzəmətli noyon) adlandırıldığını bildirib.”- söyləyir.

 

Qədim sikkələrlə bağlı bəzi məqamlar onu bir alim kimi çox narahat edir. Çünki mahiyyətini dərindən anlayır. Bilir ki, hər bir sikkə tarixi nöqteyi nəzərindən əvəzolunmaz bir faktdır...

 

Deyir ki: - “Sikkələr təkcə tarixi anlam daşımırlar, həm də idealogi məna kəsb edirlər. Əsaən qiymətli metallardan hazırlanan sikkələr günümüzə gəlib çata biliblər. Məlumdur ki, müasir dövrümüzdə bir sıra arxeoloji qazıntılarda və ya təsadüfən aşkarlanan sikkələr yalnız muzeylərə və ya mütəxəssislərə təqdim edildikdə layiqli dəyərə sahib olurlar. Lakin çox təəssüf ki, bəzi hallarda belə tapıntılar qeyri-peşəkar və ya numizmatikadan anlayışı olmayanların əlinə keçir...” 

 

Yumor hissi yüksək xanımdır. Kübar davranışı ilə fərqlənir. Təbiətcə istedadlıdır və işlərində uğur qazanmağa israrlıdır. Ahəngdar, intellektual, tez qavrayan, məntiqli, danışığı canlı, yeniliklərə açıqdır. Eyni anda bir neçə işi birdən icra etməyə qadirdir. Milli adət ənənələrə ürəkdən bağlı və Alahın varlığına əmin olanlardandır. Odur ki, mənsub olduğu İslam dininin qayda və qanunlarına ciddi riayət edir...

 

...Söhbətimin sonunda Aygün xanıma cansağlığı və daha böyük uğurlar arzulayırıq. Yeni yaşı mübarək olsun!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.05.2026)

 

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Azərbaycandan dahi rəssamlar pleadası çıxıb. Bu sırada bir ad da var: Tahir Salahov. Bu gün onu hörmətlə anacaq, “Allah rəhmət eləsin” deyəcək, yaratdığı möhtəşəm tablolara göz yetirəcəyik. Axı bu gün onun anım günüdür.

 

Tahir Salahov 1928-ci il noyabr ayının 29-da Bakı şəhərində anadan olub. O, 1945-ci ildə Bakı şəhərində orta məktəbi, 1950-ci ildə Əzim Əzimzadə adına Bakı Rəssamlıq Məktəbini bitirib, daha sonra V. İ. Muxina adına Leninqrad Ali Rəssamlıq Sənaye Məktəbinə, 1951-ci ildə V.İ.Surikov adına Moskva İncəsənət İnstitutuna daxil olub. 1957-ci ildə V. İ. Surikov adına Moskva Dövlət Rəssamlıq İnstitutunu rəssam-nəqqaş peşəsi üzrə bitirəndə artıq o, kifayət qədər tanınan rəssam idi.

 

1955-ci ildə "Dalğa" və "Estakada" adlı ilk əsərlərini çəkmiş, ümumittifaq, xarici və respublika sərgilərində, diplom işi olan "Növbədən qayıdanlar" əsəri ilə Oktyabr inqilabının 40 illiyinə həsr olunmuş Ümumittifaq sərgisində iştirak etmişdir. Həmin ildə Tahir Salahov SSRİ Rəssamlıq İttifaqına üzvlüyə qəbul edilmişdir və gənclərin və tələbələrin VI Ümumdünya festivalı çərçivəsində Moskvada keçirilən gənc rəssamların əsərlərinin Beynəlxalq sərgisində iştirak etmişdir.

 

“Səhər eşelonu”, “Rezervuar parkı”, “Neftçi”, “Təmirçilər”,  “Xəzər üzərində”, “Dananın portreti”,  “Xəzərdə səhər”, “Növbədən qayıdanlar”, Bəstəkar Qara Qarayevin portreti”, “Sənə, bəşəriyyət!”, “Abşeron qadınları”, “Roma. Kafe Qreko", “Aqava”, “Monakoda görüş” kimi məşhur əsərlərinin müəllifidir Tahir Salahov.

 

Mükafatları:

- "Əməkdə fərqlənməyə görə" medalı

- SSRİ Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi

- SSRİ Azərbaycan SSR xalq rəssamı

- SSRİ "Qırmızı Əmək Bayrağı" ordeni

- SSRİ SSRİ xalq rəssamı

- SSRİ "Oktyabr inqilabı" ordeni

- Bolqarıstan I dərəcəli Kirill və Mefodi ordeni

- SSRİ Xalqlar Dostluğu ordeni

- SSRİ Lenin ordeni

- SSRİ "Oraq və Çəkic" medalı

- SSRİ Sosialist Əməyi Qəhrəmanı

- Rusiya III dərəcəli "Vətən qarşısında xidmətlərinə görə" ordeni

- Azərbaycan "İstiqlal" ordeni

- Rusiya II dərəcəli "Vətən qarşısında xidmətlərinə görə" ordeni

- Gürcüstan "Şərəf" ordeni

- Azərbaycan "Heydər Əliyev" ordeni

- Fransa Ədəbiyyat və İncəsənət ordeni (Fransa)

- Rus Pravoslav Kilsəsinin Şöhrət və Şərəf ordeni

- Azərbaycan III dərəcəli "Şöhrət" ordeni (Azərbaycan)

- Fransa Fəxri Legion ordeni

- Fransa İncəsənət və Ədəbiyyat ordeni

- Rusiya "Dostluq" ordeni (Rusiya)

- Azərbaycan 1-ci dərəcəli "Əmək" ordeni

 

Tahir Salahov SSRİ Rəssamlıq Akademiyasının gümüş medalını "Bəstəkar Qara Qarayevin portreti" əsərinə görə, Mirzə Fətəli Axundov adına Azərbaycan SSR -in mükafatını M. Əzizbəyov adına Azərbaycan Dövlət Dram Teatrında qoyulan Şekspirin "Antoni və Kleopatra" tamaşasının tərtibatına görə, SSRİ Dövlət mükafatını "Təmirçilər", "Bəstəkar Qara Qarayevin portreti", "Xəzərdə" əsərlərinə görə, Azərbaycan SSR Dövlət mükafatını "Yeni dəniz" əsərinə görə qazanmışdır.

 

O, həmçinin SSRİ dönəmlərində M. B. Qrekov adına qızıl medala, Sofiya Triennalesində I mükafata, Rusiya Rəssamlıq Akademiyasının qızıl medalına, Rusiya Beynəlxalq humanitar fondunun "MDB ulduz bürcləri" mükafatına, UNESCO-nun Pikasso medalına, Azərbaycan "Qızıl çinar" beynəlxalq mükafatına,

Müstəqil Dövlətlər Birliyinin "Birlik Ulduzları" dövlətlərarası mükafatına, Türk mədəniyyətinin təbliğində xidmətlərinə görə "Vətən övladı" qızıl ordeninə, Rusiya Rusiya Federasiyasının Dövlət mükafatına, A. A. Plastov adına Beynəlxalq mükafata və daha neçə-neçə irili-xırdalı mükafatlara layiq görülmüşdür.

- Azərbaycan Heydər Əliyev mükafatı

 

Tahir Salahovun əsərlərinin bir qismi xalça üzərinə köçürülmüş və 2018-ci ildə Bakıda keçirilən "Ənənələrin izi ilə" adlı sərgidə nümayiş olunmuşdur. Bu işlər xalçaçı rəssam Tariyel Bəşirov tərəfindən 10 il müddətinə hazırlanmışdır. 2018-ci ildə "BBC Four" televiziya kanalında yayımlanan "Sənətsevər bələdçi" (ing. An Art Lovers' Guide) verilişinin aparıcısı Alister Suuk (ing. Alastair Sooke) Tahir Salahovu "Azərbaycanın ən dahi yaşayan rəssamı" adlandırmışdır.

2019-cu ildə İngiltərə modelyeri Lu Dalton (ing. Lou Dalton) Tahir Salahovun əsərlərindən ilhamlanaraq, FW19 kişi geyim kolleksiyasını yaratmışdır. 2021-ci ildə Rusiya Rəssamlıq Akademiyasında "Tahir Salahov medalı" təsis edilmişdir.

 

Dahi rəssam Tahir Salahov 20 may 2021-ci ildə 92 yaşında Almaniyanın Berlin şəhərində müalicə olunduğu ağciyər iltihabından vəfat etmişdir. Bakıda Fəxri Xiyabanda dəfn olunub. Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.05.2026)

(Sabir Rüstəmxanlının “Ad günüm” şeiri üzərinə bir neçə söz)

 

Əkbər Qoşalı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

 

Paytaxtdan ~450 km günbatarda, dəniz düzeyindən ~1551 m yüksələrdə – bu sətirlərin yazarı hələ orta məktəbdə oxuyarkən üç-dörd kitab əl-əl, öy-öy, könül-könül dolaşardı; onlardan birinin müəllifi elə bizim Tovuzdandı – söhbət Qəzənfər Paşayevdən, onun “6 il Dəclə-Fərat sahillərində” kitabından gedir; digəri Sabir Rüstəmxanlının “Ömür kitabı”ydı. İki qəzet, bir dərgi də əl-əl, öy-öy, könül-könül dolaşardı: yenə bizim Tovuzdan olan Məmməd İsmayılın “Gənclik-Molodost”uydu, Ramız Əskərin “Odlar yurdu”ydu, Sabir Rüstəmxanlının “Azərbaycan”ıydı. Bax, “bizim” deyirəm, “Ramiz Əskərin”, “Sabir Rüstəmxanlının” deyirəm ha – elə, o kitablar, o qəzet-dərgilər də anlayışlara, qavrayışlara baxışımızı dəyişdirdi yaxud formalaşdırdı; bizim bizdən çox daha böyük olduğumuzu götərdi; o kitablar, qəzet-dərgilər söz-sovumuza məna dərinliyi bəxş etdi, bizim üfqümüzü genişləndirdi, üfüqün ötəsinə səslədi bizi… O qəzet-dərgilər hər nə qədər bəlli qurumların orqanıydısa, ən azı bir o qədər də öz baş redaktorlarına oxşayırdı. Mən Sabir Rüstəmxanlı imzasıyla belə tanışdım. Və vaxt gəldi-vədə yetişdi, mən “Altun bitig - Qızıl kitab” yazası oldum, sonra onu Sabir bəyin yazı masasında gördüm… Ustad lütf etmiş, hətta TV çıxışında həmin kitabı öymüşdü.

 

Tovuz da, Yardımlı da, sınır bölgəsidir – ancaq sınırötəsində yenə öz torpağımızdır… “Vətənin qıraqda qalan yerləri” – bu söz, yanılmıramsa, Şurəddin Məmmədliyə aiddir. Ancaq Sabir Rüstəmxanlı yaradıcılığıyla tanışdıqca, dil hadisəsi, bədii qüvvət və estetika ilə yanaşı, mədəniyyət iqlimi, milli coğrafiya da göz önündə canlandı, canlandırdı… “Vətənin qıraqda qalan yerləri” varmı? – var; amma “qıraqda qalan yer” qavramı Güney Azərbaycan dar gəlir, oralara gərək daha fərqli qavramlarla yanaşaq…

 

Bir də – bayaq dil hadisəsi dedik ya - BOYNU QALSTUKLU KÖRPƏ ÇİÇƏYİ vardı Sabir bəyin:

“Bоynu qalstuklu körpə çiçəyim,

Bu bоyda məclisdə

səndən savayı

öz ana dilində kəlmə kəsən,

bir nəfər danışan оlmasa bеlə,

ədalı хanımlar, harın kişilər

охuyub kеçsə də yad bir havanı

sıхılma, əzizim,

darıхma, canım!

səni bu daş duyar, bu divar duyar.

Səni bu göy duyar, bu hava duyar...

Şеir söylədiyin cingiltili səs

nə sənin səsindi, nə mənim səsim.

çiçək pıçıltısı,

şimşək çaхışı,

könül hayqırışı –

Vətənin səsi!

 

Salоnu titrədən büllur harayla

Tanrının özüdü danışan bu gün.

Tоrpağın təpəri gəlib səsində

mürgülü vicdanlar оyatmaq üçün.

 

Yохsa bu güc hardan, bu sеhr hardan,

Yохsa bu möcüzə, bu işıq hardan.

Yохsa ki, bu bülbül zənguləsindən

Çохları çaşmazdı dal sıralarda.

 

Bоynu qalstuklu körpə çiçəyim,

sinəndən fışqıran səsin bu aşхam

güclüdür Kоrоğlu nərəsindən də,

güclüdür rakеtlər hədəsindən də!

Köksünə sıхılıb bir еlin ruhu,

Ulduz təbəssümü, çеşmə nəğməsi.

Bir körpə çiyninə yüklənib gələn

Tariхin səsidir, tariхin səsi!

 

Bеləcə bir səsə söykənir Vətən,

Arхayın-arхayın ölməzliyinə.

Bеləcə bir səsdən asılır Vətən

Yanır başım üstə Günəştək yеnə!..”

 

*

Bəli, Sabir Rüstəmxanlı imzası yalnız özünü ifadə etməyən, artıq neçə illərdir Azərbaycan xalqının ağrı-acılarını, istiqlal savaşını, üzüntü və uğurlarımızı – sabaha ümidimizi ifadə edən bir imza halına gəlib.

Sabir bəylə neçə illərdir dialoqumuz, salam-sayğımız var. Türk dünyasından qonaqlarımız gəlincə, bizlər türk dövlət və topluluqlarına gedincə, Sabir bəyin özünəxas töhfələri olur: kitablı-dəftərli, süfrəli-könül süfrəli...

Mənim tanıdığım Sabir bəy "bir Xalq şairi necə olmalıdır?” sualına cavabı yalnız öz yaradıcılığı ilə deyil, eyni zamanda öz aydınlığı ilə verir.

Həm bir yazar, həm də oxucu olaraq mədəni irsimizə münasibətdə onun canıyananlığını, qədirbilənliyini özəlliklə fərqləndirməliyik.

Ulusun tarixi və gələcəyi qarşısında sorumluluğu ləyaqətlə yaşayıb, layiqincə yazan ustaddır Sabir bəy. Bu planda, "DİFAİ fədailəri”ni, "Ölüm zirvəsi” xatırlamaq yetər...

–Qoy, bu, bizim yazının girişi olsun; indi keçək “Adgünüm”ə. –

 

Sabir Rüstəmxanlı poeziyası Azərbaycan sözünün dağ yaddaşıdır. Bu poeziyada dağ doğanın relyefi olmaqdan çıxıb, belə deyək, Vətən ruhunun ucalıq ölçüsünə dönüşüb; Rüstəmxanlı poeziyasında (eləcə də nəsrində) bulaq bulaqdan artıq – yaddaşın şəffaf dili; çinarı aşan çinar – qardaşlaşmış zaman obrazıdır. 80 il bundan öncə – 20 may 1946-cı ildə Yardımlıda, Hamarkənddə doğulan şairin 80 illik yubileyi ərəfəsində paylaşdığı, 20 may 2009-cu ildə yazılmış “Ad günüm” şeiri də məhz bu anlamda ömürlə doğanın, insanla ucalığın, şairlə ilkin başlanğıcın görüş törənidir sanki.

 

Haşiyə: Şair doğulanda, Yardımlının sınırboyu bölgəsi olmasını şərtləndirən Türkmənçay anlaşmasından 118 il, Cümhuriyyətimizin süqutundan 26, siyasi repressiyalardan 9, ll Dünya Savaşından 1 il keçirdi… Stalinin cəhənnəmə vasil olmasına 7, “yenidənqurma”ya 40, dövlət müstəqilliyimizin bərpasına isə… 45 il qalırdı…

Bu arada – SSRİ-nin süquta, dövlət müstəqilliyimizin bərpasına azsaylı illər qalmış… “Gəncə qapısı” (1981), “Sağ ol, ana dilim” (1983), “Qan yaddaşı” (1986) şeir kitabları, habelə ünlü “Ömür kitabı” (1988) yazılacaqdı…

(Haşiyənin sonu)

 

Şeirin ilk bəndində şair “min il yaşlı, on min il yaşlı sirli bir mahnı”nın ardınca dağlara gəldiyini vurğulayır. Burada zaman bioloji yaşla ölçülmür, bəli; bəli, insanın yaşı təqvimdə, ruhun yaşı yaddaşda, ulusun yaşı isə mahnıda yaşayır. Sabir Rüstəmxanlı öz doğum gününü şəhər təm-tərağından uzaqlarda – dağların sərinlik və dərinliyində qutlayır. Çünki onun poetik dünyasında insanı həyata gətirən həm də torpaq, dağ, bulaq, yol, ormandır...

Bu şeir doğum gününü şəxsi bayramdan çıxarıb kosmik-mənəvi ayinə çevirir. Şair “yalqız, kimsəsiz” gəldiyini desə də, əslində o, ən böyük məclisin içindədir: zirvələr, çinar, bulud, göl, qoca dağ, orman, çəmən, bulaq, yol – hamısı, hamısı onun köhnə dostları deyilmi? Deməli, təklik burada bir seçilmişlik halıdır. Şair insan izdihamından çəkilib varlığın ilkin dostları ilə baş-başa qalır.

 

“Onsuz da seyrəlir dost məclisləri, Sözlərdə əvvəlki şirinlik hanı?”

misraları şeirin sosial-fəlsəfi qatını açır. Bu, yaşın gətirdiyi nostalgiya olmaqdan ötə, çağın mənəvi seyrəlməsinə şair etirazı kimi gəldi mənə. Dost məclislərinin azalması insan münasibətlərindəki istiliyin, sözlərdəki şirinliyin çəkilməsi ilə paralel verilir. Burada Rüstəmxanlı poeziyasının əsas damarlarından biri görünür: söz mənəvi iqlimdir. Bəli, söz şirinliyini itirəndə dünya da dadını itirir.

 

Şair “Yalqız zirvələrlə verim baş-başa, Məni onlar atdı burdan həyata”

deyərkən dağları öz mənəvi doğum yerinə çevirir. Bu misrada “ana dağ” arxetipi var. Dağ onu dünyaya “atıb” – yəni formalaşdırıb, bərkidib, ucalığa alışdırıb. Sabir Rüstəmxanlının poeziyasında dağ həm milli xarakterin heykəli, həm də şair vicdanının dayaq nöqtəsidir. O, ucalara baxıb soruşur: “Dözə bilirlərmi bu gedişata?!”

Bax, bu, artıq doğaya ünvanlanmış sual sayıla bilməz; bu, zamana ünvanlanıb, zamana... Bəs, dağlar dözürmü? İnsan necə – dözürmü insan? Söz dözürmü, söz özü? Nəhayət, Vətən yaddaşı dözürmü deyirsiz?..

 

Şeirin ən təsirli obrazlarından biri “çinar qardaş”dır. Şair bir zamanlar adını çinarın köksünə həkk etdiyini xatırlayır və soruşur:

“Bilmirəm ağrısı dərindədirmi?”

Bu misra çox incədir. Gənclikdə ağaca ad yazmaq insanın özünü zamana əmanət etməsi kimidir; nə gizlədim, bizim dağdöşündəki kəndimizdə də vardı belə bir gələnək. Amma illər sonra şair artıq öz adının ağaca verdiyi ağrını düşünür. – Bu, mənə özümdən, öz kəndimdən və Yeddibulaq adlanan ormanımızdan, oradakı irigövdəli fıstıq ağaclarından çox tanışdır. – Bu, insanın yetkinlik məqamıdır: öncə iz qoymaq istəyirsən, sonra qoyduğun izin ağrısını duyursan…

 

“Salam, çinar qardaş, nəğməm darıxır,

Sənin mahnıların yerindədirmi?” –

bu üztutmada ağacla insan arasında qohumluq yaranır. Burada, türkün möhtəşəm ağac kultuna varmadan deyim, çinarın mahnısı yerindədirsə, deməli, dünya hələ tam dağılmayıb; köklər hələ yaşayır; yaddaş hələ susmayıb. Çinar – türklərdə dövlət nişanı sayılan ağaclardandır.

 

Şeirin sonrakı bəndlərində doğa məclisə çevrilir: bulud badə olur, göl qədəhə dönür, qoca dağ sağlıq söyləməyə çağırılır.

Mənim böyük adaşım, rəhmətlik Aşıq Əkbər (Cəfərov) 70-ci illərdə “Dedilər”də belə deyirdi:

“…Sancıldım yurduma, göyərdim, bitdim,

Boy atdım, böyüdüm məclisə getdim;

Mən sazı özümə havadar etdim,

Aşıq, bizə çal “Kərəmi” dedilər.” –

Bəli, bu da bir ayrı yazının mövzusudur. – Sabir bəy o yaradıcı aydınlarımızdandır, onun haqqında yazarkən, yalnız onun haqqında yazmış olmuruq; Sabir bəy, rəhmətlik Məmməd Aslan demiş, qala bürcü kimi hər tərəfdən görünür.

 

Harda qaldıq? – Buludun badə oluşundan, gölün qədəhə dönüşündən, qoca dağın sağlıq söyləməyə çağırışından danışırdıq… –

Bu, klassik Gündoğar poeziyasının mey-məclis gələnəyinin doğa müstəvisində yenidən varoluşudur. Ancaq buradakı sərxoşluq meydən gəlmir – o, ucalıq sərxoşluğudur. Şair “şəkər bulaqlardan keflənəcəyəm” deyəndə doğanın saf dadını şəhərin yorucu ayıqlığına qarşı qoyur…

 

Haşiyə:

Bu yerdə ustad Xəlil Rza Ulutürkün ünlü şeirini xatırlamaq lap yerinə düşür:

“…Ey dost, sənin sağlığına!

 

…Şax yeridin öz yolunla, düz yolunla!

Mən heyranam sənin qaya dözümünə, dağlığına.

Dodağıma sıxa-sıxa piyaləni,

İçirəm bu şəlaləni, könlüm, sənin sağlığına!

 

…Şerimizin xoş taleyi, ağ baxtısan,

Döyüşkənmi deyim sənə, sən döyüşlər paytaxtısan!

Heç bilmirəm əfv elərmi dostlar məni?

Mən ötdüm bu təranəni, bürüyərkən vüqar məni.

Elim-günüm, səsim-ünüm,

Bu qənd-şəkər piyaləni vurdum sənin sağlığına,

Öz sağlığım bəhanədir, yurdum, sənin sağlığına!”

 

Rüstəmxanlı ilə Ulutürkün ortaq yönləri ululuqdur, Turanlıqdır və bu misraların burada anılması da, çox uyğundur sanıram. Onsuz da, hamımız “Uzun, incə bir yoldayıq”…

(Haşiyənin sonu)

 

Əslində, “Ad günüm” şeiri üç böyük xətt üzərində qurulub: yaddaş, təklik və yenilənmə.

Yaddaş – çinarın köksündə, dağın nəfəsində, bulağın dadındadır.

Təklik – insanlardan qaçış sayılmazkən, özünə qayıdış sayılmağı haqq edir.

Yenilənmə isə son bənddə tamamlanır:

“Dağlar ad günümə hədiyyə kimi

Ruhumu yenidən cavanlaşdırar.”

 

Bu iki misra şeirin fəlsəfi açarı olsa gərək. Bədən yaşlanır, dost məclisləri seyrəlir, sözlərin şirinliyi azalır, amma ruh dağla görüşəndə yenidən cavanlaşır. Sabir Rüstəmxanlı burada ömrün qürubundan danışmır, onun danışdığı ruhun təzələnməsidir.

 

Sabir Rüstəmxanlının 80 illiyi Azərbaycan sözünün, vətəndaş poeziyasının, milli yaddaşın, ucalıq duyğusunun yubileyidir. O, poeziyamıza dağ kimi sərt, çiçək kimi kövrək gəldi – səsi ötkəm, nəfəsi təmiz, sözü köklü, baxışı şəfqətli...

“Ad günüm” isə böyük yolun səmimi, içdən, doğaya söykənən etirafıdır: insan nə qədər uzaqlara getsə də, doğulduğu ucalığa qayıtmalıdır.

 

Xalq şairinin “Ad günü(m)” və ad günü bizə nə deyir? – Deyir: doğum günü ruhun işığında qutlananda həqiqi bayrama çevrilir. Sabir Rüstəmxanlı da öz ad gününü dağların qədəhi ilə, bulaqların şəkəri ilə, çinarın qardaşlığı ilə, göylərin eşqi ilə qutlayır. Bu, necə də gözəldir!

Ustadın 80 yaşı qutlu olsun!

Salam-sayğılarla!

 

 

AD GÜNÜM

 

Bəlkə, min il yaşlı, on min il yaşlı

Sirli bir mahnının ardınca bu gün

Dağlara gəlmişəm yalqız, kimsəsiz

Öz doğum günümü qutlamaq üçün!

 

Ürək oxuyanın işləri müşkül,

Gözlərdə göz alan dərinlik hanı?

Onsuz da seyrəlir dost məclisləri,

Sözlərdə əvvəlki şirinlik hanı?

 

Yalqız zirvələrlə verim baş-başa,

Məni onlar atdı burdan həyata.

Görüm ucaların halı necədi,

Dözə bilirlərmi bu gedişata?!

 

Adımı köksünə həkk eləmişdim,

Bilmirəm ağrısı dərindədirmi? –

Salam, çinar qardaş, nəğməm darıxır,

Sənin mahnıların yerindədirmi?

 

Əgər yerindəsə, bir ağız oxu,

Ya da sağlıq söylə köklər eşqinə.

Sən də badəyə dön, ay əlçim bulud,

Qaldırım başıma göylər eşqinə!

 

O göl qədəhini qaldır, qoca dağ,

Nuş elə, olsa da nəfəs kəsəsi.

Mən ömrüm uzunu səni öymüşəm,

Sən də bir ağız de sağlıq əvəzi!

 

Bu meşə, bu çəmən, bu bulaq, bu yol,

Köhnə dostlarımdı – məclisimdə cəm.

Şəhərin səhəri ayıltdı məni,

Şəkər bulaqlardan keflənəcəyəm!

 

Elə sehir var ki, bu ucalıqda

Ürəyi dəyişər, vaxtı çaşdırar.

Dağlar ad günümə hədiyyə kimi

Ruhumu yenidən cavanlaşdırar.

                              (20 may 2009)

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.05.2026)

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Mütaliə saatı”nda yeni roman təqdim edilir. Bu, gənc yazar Bahar Bəxtiyarqızının “Əslində mən kiməm?!” romanıdır.

Xoş mütaliələr.

 

3-CÜ DƏRC

 

Özünü tapmaq labirint kimidir

 

Üçüncü hissə

 

         Səhər tezdən oyanıb işə getmək üçün evdən çıxdım. Amma dünən yaşananlar və Lalənin dedikləri fikrimdən çıxmırdı. Onun danışdığı Rüstəmin, mənim dəniz kənarında rastlaşdığım o sirli oğlan olması ehtimalı beynimdə dolanırdı. Ola bilərdi ki, bu sadəcə ad bənzərliyi idi, amma indiyə kimi hisslərimdə yanılmadığımı bilirdim. İçimdə bir səs deyirdi ki, Lalənin bəhs etdiyi Rüstəm, elə həmin oğlandır. Bunu öyrənməyin bir yolu vardı – Laləni diqqətlə dinləyib, Rüstəm haqqında ondan nə isə öyrənmək. Amma istəmirdim ki, Lalə bunun fərqində olsun. Çünki peşəm tələb edir ki, pasiyentlərimin danışdıqları məndə qalmalı, heç bir üçüncü şəxsə sirr açılmamalıdır.

         Ürəyimdə, “Kaş ki, o elə mənim tanıdığım Rüstəm olsun,” deyə düşündüm və onu tapmağın yolunu axtaracağıma qərar verdim.

         Öz-özümə düşünərkən birdən ayaqlarım məni

Rüstəmlə tanış olduğum yerə – dəniz kənarına gətirdi. Əslində bu gün ora getməyi planlaşdırmamışdım. Fikrim Lalədə qalmışdı. İşə getməli olsam da, daha gəlmişdim. Bir az əyləşib dənizin sakitliyini izlədim. Ətrafa göz gəzdirib, bəlkə Rüstəmi görərəm deyə ümid etdim. Ancaq məndən başqa heç kim yox idi. Bir az da oturduqdan sonra işə doğru yola düşdüm.

         İşə çatıb, otağıma yönəlmişdim ki, telefonuma zəng gəldi. Zəng edən anam idi. Dəstəyi açanda onun həyəcanlı səsini eşitdim.

         - Humay, qızım işdəsən? Evə qayıda bilərsən?

         Anamın titrəyən səsi məni də həyəcanlandırdı. Nə baş verdiyini soruşdum. O məni sakitləşdirmək üçün bir az təmkinlə dedi:

         - Qızım, Mehdi... Qorxma, qorxma yaxşıdır amma... – sözünü tamamlamamış, təlaşla soruşdum.

         - Mehdiyə nə olub?

         - Çay içəndə qəfildən ayağına töküldü. Onu həkimə aparmaq lazımdır. Zəhra yatdığı üçün özüm apara bilmirəm.

         - Gəlirəm. – deyib, zəngi söndürdüm. Telefonu çantama atıb Tavat xanıma yaxınlaşıb dedim:

         - Mən təcili evə getməliyəm. Bu günə olan bütün seansları ləğv et. Səninlə əlaqə saxlayacam. – deyib evə qayıtdım.

         Evə çatan kimi taksi sifariş edib, Mehdini qucaqlayıb birbaşa xəstəxanaya apardım. Xoşbəxtlikdən həkimlər yanığın o qədər də, ciddi olmadığını dedilər. Amma yenə də, bir neçə gün nəzarət altında qalmalı idi. Buna görə də, Tavat xanıma zəng edib, bir neçə gün işə gəlməyəcəyimi xəbər verdim. Oğluma özüm baxmaq istəyirdim. Beləcə onu nəzarətimdən yayındırmadım. Özüm qayğısına qalıb, yarasının tez zamanda sağalması üçün əlimdən gələni etdim. 

         Günlər sonra işə qayıdanda ürəyim rahat idi. Çünki artıq Mehdi sağalmışdı.

         Otağımın önündə, Lalə ilə qarşılaşdım. Tez qolumdakı saata baxdım. Elə bildim ki, gecikmişəm. Amma əksinə, on dəqiqə tez gəlmişdim. Lalə bunu hiss edib dedi:

          - Salam, Humay xanım, necəsiniz? Narahat olmayın, gecikməmisiniz. Mən bir az tez gəlmişəm.

          - Salam, Lalə xanım, yaxşıyam, siz necəsiniz? Elə yaxşı ki, vaxtında gəlmisiniz. Buyurun, keçin içəri.

          - Yox, hələ tezdir. Mən öz saatımda gələcəyəm, siz narahat olmayın.

          - Yox, Lalə xanım, onsuz da keçən seansdan sizə borcum var. Buyurun, keçin içəri.

          O an, ürəyimdə, həqiqətlərin açılacağı hissi daha da gücləndi. Hər ikimiz otağa daxil olduq. Mən bir neçə saniyə susub, onu gözdən keçirdim. Lalə həmişəki kimi sakit və soyuqqanlı halda qarşımda əyləşdi. Üzündə heç nəyi bəlli etməyən ifadə vardı, amma gözlərində həyəcan sezilirdi. Bir qədər gözlədim, sonra sözə başladım:

          - Buyurun, Lalə xanım. Gəlin, yarım qalmış söhbətimizi davam etdirək. Ən son dediniz ki, Rüstəm bəydən bir zəng gözləyirdiniz.

          - Bəli. Günorta, saat təxminən bir-iki arası olardı. Birdən telefonuma mesaj gəldi. Tez baxdım. Həmin oğlandan mesaj gəlmişdi…

          “Salam, Lalə xanım. Sizə səhvən göndərilən kitabın sahibiyəm. Rüstəm.”

          Ürəyində bir sıxıntı hiss etdim. Bir az gözləyib sonra cavab yazdım:

          “Salam. Hə, hə, tanıdım, elə sizdən xəbər gözləyirdim.”

          Mesajı göndərən kimi içimdə bir peşmanlıq yarandı. “Niyə belə yazdım axı?” – öz-özümə düşündüm. İndi elə bilər ki, mən onun zəngini, mesajını səbirsizliklə gözləmişəm… Öz-özümü tənbeh edirdim. Amma Rüstəm çox mədəni biri idi. Növbəti mesajını oxuyanda rahatladım.

          - Xahiş edirəm, məni bağışlayasınız. Gözünüzü     yolda qoymuşam. Bilirəm ki, kitabın səhv düşməsi sizi narahat edib. İstəsəniz, o kitab sizdə qala bilər.”

          Dərhal cavab verdim:

          “Yox, yox, nə danışırsınız, bu kitab kimə göndərilmişdisə, ona çatdırmaq daha doğru olar…”

          Rüstəm bəy israrla yazdı:

          “Lalə xanım, narahat olmayın, kitabı o insana yenidən göndərərəm, hətta yenə öz qeydimlə olar. Mən məsələni kitab evi ilə həll edərəm. Amma çox xahiş edirəm, o kitab sizdə qalsın. Görünür, qisməti siz imişsiniz.”

          Mesajı oxuyub bir anlıq durdum. “Nə deyim?” deyə düşündüm, çünki məsələ düşündüyümdən də qəliz idi. Sonra özümdə cəsarət tapıb yazdım:

          “Çox sağ olun. Amma bu kitabın  üstündə yazı var. Əslində deməyə utanıram… Sizin necə qəbul edəcəyinizi bilmirəm.”

          “Utanmayın. Necə var, elə də deyin. Hər halda sizi başa düşəcəyəm, buna əmin olun. Mən də azyaşlı biri deyiləm, yetkin insanam. Buyurun, açıq danışın, ürəyinizdən keçəni deyin.”

          Bir az ürkək yazdım:

         “Rüstəm bəy, mən ailəliyəm və qorxuram ki, yoldaşım kitabın içindəki yazını görər. Onsuz da kitaba olan marağımı qəbul etmir. Bir də bunu görsə, daha pis nəticələr ola bilər…”

          Bu mesajı yazanda barmaqlarım azca titrədi. Bu cür açıq danışmaq çətin olsa da, artıq məsələni gizlətmək mümkün deyildi.

         “Aydındır, Lalə xanım. Elə isə mənə ünvanınızı deyin, o kitabı sizə yenidən göndərim. Bu dəfə heç bir yazı olmadan. Sizdən də  xahiş edərdim ki, aldığınız yazılı nüsxəni geri qaytarasınız. Nə deyirsiniz? Razısınız?”

         “Çox gözəl, razıyam. Məni başa düşdüyünüz üçün təşəkkür edirəm.”

         “Buyurun, əsas odur ki, razı qalasınız. Amma bu dəfə mən  bir neçə söz demək istərdim. Sadəcə ehtiyat edirəm.”

         “Yox, buyurun, deyin.”

         “Yoldaşınızın sizin kitaba olan sevginizə qarışması məni həm təəccübləndirdi, həm də məyus etdi. Maraqlıdır, ali təhsiliniz varmı?”

         Utanaraq “Xeyir.” – deyib, əlavə etdim: “Mən də bunu öyrənəndə təəccüblənmişdim, çünki o, əvvəllər mənə tam əksini deyirdi.”

         “Bəs evlənməmişdən əvvəl niyə təhsil almamısınız? Bağışlayın ki, sizə belə şəxsi suallar verirəm. Sadəcə olaraq, mənim xanımların təhsilsiz olmasına qarşı xüsusi həssaslığım var. Mən ailəliyəm, bir qızım, bir oğlum var. Xüsusilə qızımla, bu barədə çox danışıram. Onun təhsil alması üçün hər şeyi edirəm.”

         “Siz nə yaxşı atasınız, belə. Allah ailənizi qorusun. Təəssüf ki, hər qız sizin qızınız kimi şanslı olmur. Mən də uşaqlıqdan oxumağa həvəsli idim. Dizayner olmaq istəyirdim. Amma atam… Eh, keçmişi xatırlamaq istəmirəm. Onsuz da çətin günlər keçirirəm.”

         “Üzr istəyirəm, sizi incitdim. Bəs sizdə bu kitabı oxumaq istəyi necə yarandı? Suallarım sizi bezdirmir ki? Məncə, bu kitabın sizə gəlməsi sıradan bir hadisə deyil. Bu təsadüfün arxasında bir xeyir var.”

         Bu mesaj məni uzun-uzadı düşündürdü, amma cavab verməkdən çəkindim. Ona görə də mesajı cavabsız qoydum.

         Səhər açılan kimi özümə dedim:

         “Bəlkə salam yazıb məsələni bitirim?” Nəhayət, salam yazıb ünvanımı göndərdim. Ardınca xahiş etdim ki, kitab günorta dördə qədər çatdırılsın. Cavab çox gecikmədi:

         “Salam. Narahat olmayın, saat 15:00-da kitab ünvanınızda olacaq!”

         Kitab vəd edildiyi vaxtda ünvanıma çatdı. Sevinc və həyəcan, qarışıq hislər içində idim. Kitabın sərin cildi, əllərimdə həyatıma toxunurmuş kimi bir duyğu yaratdı. Elə bil uzun zaman gözlədiyim an gəlmişdi. Hər zaman kitab oxuyarkən, hamı kimi mən də, ilk səhifəsindən oxumağa başlayırdım amma bu səfər fərqlilik etdim. Kitabda mövzular bölmə-bölmə olduğu üçün, ilk öncə özümə daha yaxın olan bir mövzudan oxumağa başladım. Oxuduqca daha çox marağım artır, hətta artıq oxuduqlarımı icra etmək istəyirdim.

         Bir gün axşam, Samir işdən gəldi. Süfrə açdım ki, oturaq yemək yeyək. Əslində mənim iştaham yox idi, yemək istəmirdim. Onunla aramı düzəltmək, ailəmdə mehribançılıq yaratmaq istəyinə görə mən də süfrə başında əyləşdim. Bir az söz açıb danışdım amma onun əlində telefon, başı ona qarışmışdı. Yenə də mən onu dilə gətirib qan-qaraçılıq yaratmaq istəmədim. Sakit, aram səslə ona işləmək istədiyimi, evdə çox darıxdığımı dedim. Birdən gözlərini telefondan ayırıb qəzəbli baxışlarla mənə baxdı.

          - Sən nə danışırsan? Ağzından çıxan sözü qulağın eşidir?

         - Ay Samir, burada nə var axı? Pis nə isə demədim axı? Həm də maddi sənə dəstək olmuş olaram.

         - Lazım deyil. Sənin mənə dəstəyin, başına dəysin. Sən deyəsən azadlıq istəyirsən! Amma bil ki nə qədər ki mən sağam, sən onu görməyəcəksən! – dedi və yumruğunu masaya vurub, süfrədən qalxıb, qapıya doğru getdi.

         Mən özümü saxlaya bilmədim. Bu günə kimi içimdə yığılıb qalmış qəzəbimi qışqıraraq içimdən çıxarıb dedim.

         - Axı, mən sənə nə etmişəm? Niyə mənə qarşı belə rəftar edirsən? Niyə də niyə?

         Amma o heç arxaya belə baxmadan qapını çırpıb getdi. Üzərindən iyirmi dəqiqə keçmişdi. Birdən qapı qəfil açıldı və Samir içəri daxil olaraq birbaşa otağımıza yönəldi. O, səssizcə paltarlarını dəyişib yenidən evdən çıxdı. Bu ani hərəkəti əvvəlcə mənim üçün anlaşılmaz idi. Lakin tezliklə xatırladım ki, sabah tezdən o, İsmayıllıda yaxın qohumunun toyuna gedəcəkdi.

         Bu xəbəri ilk dəfə eşidəndə çox sevinmişdim, çünki onun məni də özü ilə aparacağını düşünmüşdüm. Amma görünür, bu ehtimal onun ağlından belə keçməmişdi. Mən isə heç bir irad bildirmədən, onun istədiyi paltarları ütüləyib səliqə ilə bir kənarda hazırlamışdım.

         Samir adətən kimlə görüşdüyünü, hara getdiyini mənə deməzdi. Bu, aramızda çoxdan formalaşmış bir məsafə idi. Amma bu dəfə vəziyyət başqa idi. Dəvətnamə qohumların evinə göndərilmişdi. Mən də beləliklə xəbər tutmuşdum. Üstəlik, həm qohumu, həm də yaxın dostu Elçinlə telefonla danışanda eşitdim ki, o da Samirlə gedəcək. Elçin, müğənni olduğu üçün tez-tez toylara dəvət olunurdu. Bu dəfə həm müğənni, həm də qohum kimi dəvət almışdı.

 

***

         Samir və Elçin axşamüstü İsmayıllının, Lahıc kəndinə çatdılar. Toy artıq başlamışdı. Hər yerdə gülüş səsləri, musiqi, qonaqların şənlik içində danışığı eşidilirdi. Onlar sakitcə özlərinə ayrılmış masaya əyləşdilər. Elçin, hər zamankı kimi, insanlarla ünsiyyət qurmağa başladı, amma Samir başqa bir aləmdə idi. Bir müddət yeyib içdikdən sonra, baxışları birdən bəy-gəlin tərəfə yönəldi. Gəlinin bəyə sevgi dolu baxışları, bəyin isə ona diqqətlə yanaşması Samiri tərpətdi. O, gözlərini uzaq bir nöqtəyə zilləyərək pıçıltı ilə dedi:

         - Bir zamanlar mən də belə xoşbəxt idim… İndi isə hər şey bitib.

         Elçin, onun sözlərini eşidib duruxdu. Dostunun belə vəziyyətdə olduğunu görmək, ona qəribə gəldi. Sakitcə soruşdu:

          - Samir, nə olub? Nə deyirsən belə?

          Samir spirtli içkinin təsiri altında idi. Onun səsindəki qırılma, baxışlarındakı tənhalıq, hər şeyi açıqca deyirdi. Bir anlıq gülümsəməyə çalışdı, amma dərhal susub içkisinə davam etdi. Gecə irəlilədikcə, Samir daha da çox içirdi. Məclisin sonunda Elçin, onun qoluna girib maşına apardı.

          - Bu vəziyyətdə maşını sən sürə bilməzsən. – Elçin dedi. – Mən idarə edim.

          Samir əlini sükanın üstünə qoyub sakitcə dedi:

         - Yox, bu yolu mən özüm getməliyəm.

          Yolda hər şey sakit idi. Maşın gecənin qaranlığında süzüb gedirdi. Amma bu sakitlik uzun çəkmədi. Samir bir anda sükutu pozdu:

          - Bilirsən, biz bir-birimizi çox sevirdik. Daha doğrusu, mən onu çox sevirdim. Amma bu sevginin yalnız mənim tərəfimdən olduğunu anlamaq uzun çəkmədi.

          Elçin çaşqın halda soruşdu:

         - Kimdən danışırsan? Lalə bacı?

          Samir başını yelləyib dedi:

         - Yox. Lalədən əvvəl, bir qız var idi. Onu o qədər sevirdim ki, hər şeyə razı idim. Amma o məni yox, təhsilini seçdi.

         - Necə yəni? Axı sən heç vaxt bir qadının təhsilinə mane olmazdın…

         - Mən ona mane olmadım. Əksinə, dəstək oldum. Dərslərində kömək edirdim, imtahanlara aparırdım. Ali məktəbə qəbul oldu. Həm burada, həm də Türkiyədə oxumaq şansı qazandı. Birini seçməli idi. Baxmayaraq ki, mən burada oxumağını istəyirdim amma o, Türkiyədə təhsil almağı seçdi. Mən isə anamın xəstəliyi və işim səbəbindən çıxıb gedə bilmədim. O da dedi ki, təhsil sevgidən daha önəmlidir və getdi.

          Elçin bir anlıq susdu, sonra soruşdu:

        - Bəs Lalə bacı?

          Samir dərindən nəfəs aldı:

          - Lalə, başqa cür idi. Həyatıma elə bir zamanda gəldi ki, mən artıq heç nəyə ümid etmirdim. O, mənə yenidən yaşamağa səbəb verdi. Amma onun kitablara, təhsilə olan sevgisini gördükcə özümü itirdim. Qorxdum ki, o da məni tərk edər. Bu qorxu məni dəyişdi. Laləyə qarşı səbəbsiz yerə əsəbiləşir, onu incitməkdən özümü saxlaya bilmirdim. Belə-belə bir-birimizə olan hörməti itirdik.

          Elçin əli ilə işarə edib qabaqda saxlamasını xahiş etdi. Gecə, qonaq qalacağı evə çatmışdı. Samirin üzündəki ağır ifadəyə baxıb dedi:

          - Samir, bu gecə belə maşın sürmə. Gəl mənimlə qal. Sabah ayıq başla yoluna davam edərsən.

          Samir başını tərpədib dedi:

          - Yox, yaxşıyam. Narahat olma.

          - Amma evə çatan kimi mənə xəbər et, qardaş. Nigaran qalmaq istəmirəm.

          Samir sakitcə başını yellədi, amma baxışları hələ də uzaqlarda, keçmişin ağrılarında idi.

 

(Sabah sizlərə 4-cü hissə tədim ediləcək)

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.05.2026)

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının və “Ulduz” jurnalının birlikdə həyata keçirdikləri “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizlərə BDU-nun Filologiya fakültəsinin III kurs tələbəsi Emin Hüseynovun qəzəlləri təqdim edilir.

Layihə ən yaxşı ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıbdır.

Xoş mütaliələr.

                  

 

 

 ***

 

Sanma Məcnundan füzun aşiqdə istedad olar,

Olsa-olsa, təkcə o, məndən sonra icad olar!

 

Gəl, nigarım, intizar bitsin, səadət başlasın,

Getməyinlə qəlb evim viran qalar, bərbad olar.

 

Mərhəmət etməz mənə, baxmaz nəvaziş xətrinə,

Gözlərin zalım olanda qaşların cəllad olar.

 

Can tapar Canana gər, qurban olarsa canımız,

Kuyi-yarə üz tutarsa, ruhumuz azad olar.

 

Hərdəm, ey gül, bir danış, bir din mənimlə, bəlkə, bu

Qəm çəkən könlüm bir anlıq rəftarından şad olar.

 

İlbəil həsrət yıxan, hicran sıxan qəlbimdəsən,

Boş yerə, ey gül, deyil ki nəğməmiz fəryad olar.

 

Sinəmizdə gör neçə dağ var məlamət zirvəli,

Çarəsi nə tișə, nə tişə vuran Fərhad olar.

 

Biz kimik ki Adəmi şeytan əgər aldatdısa,

Bizləri hər fitnədə barmağına dünya dolar.

 

Biz səadətdən keçib qəm olsa, sadiq qalmışıq,

Bu vəfanın qarşısında, tək sədaqət ad olar.

 

Yaz yarat, Aqil, özündən sonra bir iz qoy çalış,

Olmasan sən bir zaman, bəlkəm, bir adın yad olar!

 

***

 

Gözlərindən danışan vaxtı gözümdən su düşər,

Qəlbimə vəslin ümidilə doğan arzu düşər.

 

Elə ah çəkmək ilə fikrimiz ifadə olar,

Harda həsrətdən əgər bir balaca mövzu düşər.

 

Ruhumun əlləri tel-tel dolaşar saçlarını,

Bu qaranlıqda mənim qəlbimə bir qorxu düşər.

 

Ayrılıqdan sonra fikrim şəhəri-dərdə köçüb,

Neçə qəm, qüssə, kədər qəlb evinə qonşu düşər.

 

Bir qatar durna xəyal göylərinə yarın adın

Həkk edib yollara yar xətrinə biryollu düşər.

 

"Daş ürək" daşlaşan ifadədədir, gəl daş tərəfi

Qırılıb bəxtinə, Aqil, düşən olsa, bu düşər.

 

***

 

Var məsəl: şəm başına pərvanə dönməz boş yerə,

Eşqdə səhra ara, divanə dönməz boş yerə.

 

Olmasa xali-xətin, zülfi-siyahın, dilbəra,

Məskəni-mürği-könül zindanə dönməz boş yerə.

 

Dəmbədəm həsrət yükü ağır gələr, aşiq ara,

Yoxsa qəddi-xəmlik nişanə dönməz boş yerə.

 

Küfrü iman birdir, zahid, küfrə düşmə, sabir ol,

Küfrü-zülfün həlqəsi imanə dönməz boş yerə.

 

Navəki-müjganın eylər, ey pəri, bağrım hədəf,

Dağlı sinəm lalə açmaz, qanə dönməz boş yerə.

 

Əhd-peyman bağladın, Aqil, vəfasız yar ilən,

Olsa yar əhli-vəfa, peymanə dönməz boş yerə.

 

***

 

Sakitcə uzaqlaşdım həyatın kədərindən,

Addımlayaraq çıxdım axır qəm şəhərindən.

 

Keçdim, ya da köçdüm bu ömürdən bilə bilməm,

Bir səs eşidəndən sora şəhrin Xəzərindən.

 

Bir cüt də sirişki götürüb gözlərə getdim

Sevda deyilən bir əzabın həndəvərindən.

 

Arsızca külək yarə tərəf nəğmə apardı,

Həsrət dodağından qopan hicranlı yerindən.

 

Allah günahımdan keçə, amma elə bil ki,

Qəm-qüssə çox olmuş mənə bir pay qədərindən.

 

Allah nəzər etdiklərin, Aqil, dəxi gördün,

Bir an da cüda düşməyəsən Haqq nəzərindən.

 

***

 

Sübhün şəfəqləri bizə bir ayrı hal verir,

Vəsli-nigarə yetməyə bir ehtimal verir.

 

Ey gül, gözündə parlayır eşqim, məhəbbətim,

Sanki xəzinə üstünə gün cah-cəlal verir.

 

"Bir gün qovuşmağın neçə sübh ayrılıq demək?"

Gəl həsrətin da həlli çətin bir misal verir.

 

"Ay misli hər gecə doğulub batmağın nədir?" –

Könlüm xəyalına yenə hər sübh sual verir.

 

Bir vaxtı Qeysi çəkdilər üşşaq üçün misal,

Gördükdə eșqimi məni Məcnun misal verir.

 

Qəlbimdə arzular dönə bilmir reallığa,

Nə vəslinin ümidi, nə həsrət macal verir.

 

Xəllaqi-xəlayiq bu vəfasız gözəllərə,

Aqil, nə təravətdə gözəlik, camal verir…

 

***

 

Səhralara Məcnun necə gəldi, necə döndü?

Gülzari-məhəbbət gözümüzdə heçə döndü.

 

Məcnunluğunun sirrini axtarmadı Məcnun,

Leylasını axtardı, dolaşdı küçə, döndü.

 

Məcnun kimi yarın adını kəsb elədim tək,

Zülfü mənə alt-alta yazılmış üçə döndü.

 

Gəl sevginin ən safını mən Sufi bilirdim,

Sənsiz bu təvaflarda başım, sadəcə, döndü.

 

Aqil, əbədiyyət bizə cism içrə haramdır,

Ruh karvanı aləmləri keçdi, köçə döndü.

 

***

 

Kəlmeyi-şəhadəti duyarsa qəlbdə gər biri,

Odur bu qarə dünyanın içində bəxtəvər biri.

 

O nur camal görməyə gözüm ayırdı yolların,

Çıxar göyə gecə biri, çıxar göyə səhər biri,

 

Gözündə eşqin atəşi yanarmı, sanma əsla ki,

Ürəkdə eșqi olmayan, könüldə bixəbər biri.

 

Var idimi vəfalısı? Var idi iddialısı?

Bu yolda sən qədər biri, bu yolda mən qədər biri.

 

Səadət hissi fanidir, qəmimdir əsli yoldaşım,

Həyat sürübmü şadiman ömür boyu məgər biri?

 

Mələklərin siyahısında hər kəsin günahı var,

Sevinc yazanı ayrıdır, yazır qəmu-kədər biri.

 

Ümidlər öldü, xatirən xəyallarımda canlanır,

Sonuncu bir nəfəstəki əzizdir, ey gül, hər biri.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.05.2026)