Təranə TuranRəhimli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

İtalyalı ədib Elisa Mascianı Azərbaycan dilinə tərcümə etmişəm və “Ədəbiyyat və incəsənət” oxucularına təqdim edirəm.

Elisa Mascia 13 aprel 1956-cı ildə İtaliyanın Santa Croce di Magliano şəhərində anadan olub və hazırda San Giuliano di Puglia şəhərində yaşayır. Məhsuldar yazıçı, radio aparıcısı,  italyan və ispan dillərində yazıb yaradan şair və ədəbiyyatşünasdır. O, bir çox poeziya müsabiqələrinin münsiflər heyətinin üzvü, fəal jurnalist və mədəniyyət təbliğatçısıdır. Çoxşaxəli qlobal ədəbi fəaliyyəti ilə özünü dünya ədəbiyyatı və mədəniyyətinin aparıcı simalarından biri kimi təsdiqləyib.

Elisa Mascia "Wiki-Poesia"nın qeydiyyatdan keçmiş üzvü və həmtəsisçisidir, həmçinin  "Wikitia"da rəsmi səhifəsi var. O, nüfuzlu Albap Akademiyasının Kommunikasiyalar və Tədbirlər üzrə Direktoru, İtaliya üzrə Koordinatoru, Beynəlxalq Yazıçılar Paytaxtı Fondunun icraçı üzvü, YUNESKO tərəfindən dəstəklənən Panorama Beynəlxalq Ədəbiyyat Festivalının  əsas təşkilatçılarındandır. O, 2021-ci ildən 2024-cü ilə qədər Festival Koordinatoru və 2025-ci il nəşrinin direktoru olub, Dünya Ölkələrinin Ən Yaxşı Koordinatoru mükafatını alıb. O, həmçinin Panorama Beynəlxalq İncəsənət Festivalının İncəsənət və Heykəltəraşlıq bölməsinin əsas fiquru və 2023 Beynəlxalq Biennial lideridir. Elisa Mascia bir çox ədəbi nəşrlərin redaktoru və görkəmli mədəniyyət səfiri kimi çoxsaylı mükafatlara layiq görülüb.

O, CİESART-ın rəsmi nümayəndəsi  və Mədəniyyət Səfiridir. 2025-ci il üçün Dünya  Qadınları Kateqoriyası mükafatı,  Patricio Vivanco Williams Həmrəylik Ödülü və Fəxri Dra nominasiyası üzrə mükafata layiq görülüb.

Argentinadakı Pacis Nuntii hərəkatı onu sülh təbliğatçısı kimi Universal Sülh Sertifikatı və Bayrağı ilə təltif edib. 2025-ci ilin Segni di Pace Mükafatçısı, İtaliya Gününə həsr olunmuş İtalyan Mükəmməlliyinin Qlobal Laureatıdır. Şeirlərinin müntəzəm dərc olunduğu "Almanar"  mədəniyyət dərgisinin  (İraq)  redaksiya heyətinə üzv seçilib. O, həmçinin Milli Azlıqlar Təşkilatının qurucularındandır.

İspaniyanın "Azahar",  La Luna Sublime kimi məşhur nəşrlərində və Amerikanın "Prodigy" jurnalında əsərləri müntəzəm olaraq dərc olunur. İmzası dövrü mətbuatda ən fəal görünən  Elisa Mascianın təkcə "Alessandria Today" jurnalı və saytında 2000  məqaləsi dərc edilib. Onun Magiche Emozioni dell'Anima bloqunda 1800-dən çox məqaləsi yayınlanlb. 2019-cu ildən Nilavro Nill Shoovronun "OPA Arxivi" dərgisinin  65-dən çox sayında şeirləri yer allb.  Şeir, roman və səhnə əsərlərinə görə dünyanın lider şairləri sırasına daxil edilib. O, Beynəlxalq Ədəbiyyat üzrə Dr. J. Manuel Equiwa Stella Mükafatını və Aziz Mountasir Sülh Səfiri Mükafatını alıb. 2024-cü ilin dekabrında İspaniyanda Doge Sarayında Qızıl Perqament nüfuzlu təltifinə layiq görülüb. Bu, rəsmi olaraq CIESART arxivində sənədləşdirilib. Pietro La Barbera ilə "La Voce del buio" və "Teatro al buio"da iştirakı 2019-cu ildən yaradıcılıq karyerasına ciddi  təsir edib.

2023-cü ilin oktyabrında o, Restream və YouTube platformalarında şair, rəssam, musiqiçi, yazıçı, rəqqasə və heykəltəraşlarla müsahibələri özündə əks etdirən "Alla Riserca della Vera Bellezza" ikidilli İtalyan-İspan proqramını təqdim etməyə başladı.  "Humanity Global Magazine" jurnalının birinci buraxılışdan 13-cü nəşrə qədər ən fəal müəllifidir. Maria Elena Ramirezin "Sülh mümkündür" qlobal layihəsinin başlanğıcından bəri müntəzəm mədəni əməkdaşlıq edir. Elisanın şeir topluları onun dərin bədii həssaslığını əks etdirir.

Əsərləri: "Ay rəndəsi", "Vəhşi külək (Asoke Kumar Mitranın kitabının poetik tərcüməsi),  "Ruhun sehrli hissləri", "Boyalı xəyallar",   "Sevgi melodiyası", "Sonsuzluqla üfüqlər arasında",  "Zehni əlaqə", "Böyük ay" (İtalyan və İspan dillərində), "Qırmızı günəş", "Azadlıq qanadları", "Nəfəs", "Ürəklə",  "Çınqılların mahnısı" (Asoke Kumar Mitranın eyniadlı kitabının tərcüməsi), "Mükəmməl dairə" (Yanvar 2025), "Ruhun yüksəlişi" (İtalyan və Fransız dillərində, Stefano Chiesa tərəfindən tərcümə), "Sülh üçün müsahibələr" (Stefano Chiesa ilə əməkdaşlıqda yazılmışdır), "Ruhun yüksəlişləri" (İtalyan və İngilis dillərində), "Hər şey musiqidir", "Sənə gülləri kim verir?", "Ürəyin səsləri", "Şeirin ruhu",  "Yumşaq barmaqlı şeirlər" (lll cilddə, Kərəm Abdullah ilə birgə yazılmış ədəbi esselər),  Pietro La Barbera ilə birgə "Əsl gözəllik axtarışında"  poetik antologiyası,  "Şərqdən Qərbdən nəfəslər", " Sevgi məktubları", "Roma ilə Bağdad arasında" (ll cilddə, Elisa Mascia - Kərəm Abdullah), BMT Qadınlar Şurası Sədrinin himayəsi ilə,   Kərəm Abdullahın "Sevgi qucağında doğulur" şeir toplusunun italyan dilinə tərcüməsi və s.

  Pietro La Barbera, Pier Carlo Lava, NilavroNill Shoovro, Writers Edition-ın Quill Compendium, Angela Kosta, Cahangir Namazov, Stefano Chiesa, Taghrid Bou Merhri,  Bouan Merlazili Tarifinin onunla ədəbi müsahibələri sənət görüşləri haqqında dolğun təəssürat yaradır. "Letteraria” jurnalının baş redaktoru, professor Qahtan Mohammad Amin, jurnalist Donia Sahib və tanınmış iraqlı jurnalist Dr. Əli Sahn Əbdül Əzizlə  yaradıcılıq əlaqəsi, Fədaat Xəbər Agentliyi baş redaktoru Hamed Al-Dhibyani (İraq) tərəfindən "Sada Al-Thaqafa" jurnalının baş redaktoru təyin olunması Elisa Mascianın beynəlxalq aləmdə uğurlarındandır. Çoxsaylı italyan və beynəlxalq qəzetlərində nəşrləri ilə Elisa Mascianın ədəbiyyata, mədəniyyətə və humanitar dəyərlərə bağlılığı qlobal auditoriyanı ruhlandırmaqda davam edir.

Bədii miniatürlər:

SURƏTİNİN ƏKSİNİ GÖRÜRƏM

 Suların aynasında ruhunun ləçəklərini dövrəyə alıb başımı əyirəm. Yavaş-yavaş suda yırğalanan lotus çiçəkləri uzaq Şərqdən gələn titrəyişləri izləyir. İşıq parıltıları qaranlığı dəlib keçir. Yağış yağır, ruhum göylərin nuruna bürünür.  Orada dərddən islanan ulduzlar yolumuza işıq salmaq üçün saflaşmağa yol axtarırlar. Qayıdırsan? Həsrət uzundur. Sadiq kölə tək barmaqlarım arasında mənə verdiyin təsbeh, əllərim sinəmdə  çarpaz bir küncdə dayanıram. Səbr və dözüm məni tərk etməz, barlı-bərəkətli, davamlı cücərən toxumları ilə qəlbimin mübarək torpağına bərəkət gətirəcəklər. Diz çöküb döndüyün səhranın dünyaya açılan  genişliyi arasında gəzişərək titrək baxışlarla səni axtarıram...  varlığını arayıram. Geri qayıt, həyat nəğməsi tək şirin, sürahi qədəhlərdə əks olunan süsənlərə baxa- baxa sağlıq demək üçün gözlədiyim ziyafətdə böyük bir bayram olacaq.

BÜTÜN ÇƏTİNLİKLƏRİN QALİBİ

Günəş şüası fərziyyənin qaranlığına girib və ondan xəbərsiz doğub, əsassız düşüncələrin hərisliyi ilə əhatə olunub. Və heç vaxt dözməmək, azalmış işıq və aydınlıq sevgisi üçün məzəmmət edir. Narazı günəş şüası al qırmızı ayın qalıqlarına qarışıb, yer üzünü ikiyə bölən fasilənin şırımlarında arxada qalıb. Bir şırımda, nardan və ləçəkləri şehli qızılgüllərdən yeni qırmızı meyvələr çiçəklənəcəyini kim bilir. İstər qısa, istərsə də uzun müddət gözləməkdən asılı olmayaraq, transsendental mənəviyyatı bütün gözləntilərdən kənarda canlandıran qorxudur.

Əsl sevginin güclü silahı həyatın bütün çətinliklərinə qalib gəlir.

SƏS-KÜYLÜ BİR SƏSSİZLİK

Səhranın sürüşkən dalğalarına minmək üçün sükutla gəldilər;

küləkli fırtınaların müsibətlərinə baş əymədilər,

ayrılıq qorxusu ilə üz-üzə qaldılar və sükutla yenidən doğuş sularını qırdılar.

Onlar sağ qalmağı öyrəndilər və yeddi köynəyin təri ilə dünyanın yazı masaları üzərində qurulmuş körpüləri keçdilər.

Sükutla vəziyyət və ehtimallar cədvəlini alt-üst etdilər.

Onlar sui-qəsd nəzəriyyələrinin salnamələrini dağıtdılar.

Onlar əllərini uzadarkən kömək istəməyən uçurumda olan dünyaya səssizcə baxdılar.

Onların ruhlarının qidası sükutla oxuyub yazmaq, ruhlarının dərkində davam etmək, hər gün fərqli olan döyüş meydanında təslim olmadan, kin və bədxah çəngəllərlə mübarizə aparmaq idi.

Onlar bütün kainatı titrəyən təyyarənin gurultusu ilə qarışan küləkdə getdikcə güclənən yüngül küləyin nəfəsindən yenidən yarandılar və indi səninlə doğulublar.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.02.2026)

(Sabir Sarvanı şeirlərinin vizuallığı fonunda xatırlama)

Hafiz Ataxanlı, “Ədəbiyyat və incəsənət”

          Məni kəndimizdə basdırarsınız,

         Bir az yola yaxın, hənirə yaxın.

         Bitər qəbrim üstə küskün bənövşə,

         Gələr qulağıma şırşırı arxın.

“Var olmağın cəfaları çox imiş, yox olmaqdan gözəl heç nə yox imiş” deyib də öz şair qənaətinə tapındınmı bunca inamla?! Allahdan gəlirdi, öncədüyüm mələyi pıçıldayırdı qulağına yoxsa? 60 illiyin bir neçə yerdə yüksək səviyyədə, ən başlıcası, böyük səmimiyyət aurasında keçirildi. Elə hey tutuşdurdun “görəsən, mənə nəsə olacaq, son vaxtlar məni yaman çox istəyirlər” deyə-deyə “Neftçilər” xəstəxanasında Müqəddəslə birlikdə görüşünə gələndə rəngin-ruhun heç xoşumuza gəlmədi. Bir-birimizə baxdıq. Zərnigar xanımdan, səndən, Müqəddəsdən və məndən alayı bir hənir də duydum. İnsafsız ölüm mələyi idi, oturmuşdu pəncərənin önündə, sənin şeirini söyləyirdi. Həm də əynində sənin qara pencəyin idi. Deyirdi ki,

                    Çəkir məni qara torpaq.

                   Aman, qardaşlar, aman,

                   Axırıma çıxa mənim,

                   Aman, qardaşlar, aman.

                   Kəndimizin torpağıdır,

                   Doğulduğum gündən bəri

                   Üzümə səpilməyə hazır,

                   Gözümə tökülməyə hazır.

Allahım, bu nəydi?! Şair onun ölümünə təşnə mələyin arzusunu gerçəkləşdirmək üçün necə çırpınırdı?

Qan vururdular sənə. Mən donorluq təklifimi verdim. 1-ci qrup, RH müsbət, təmiz yazıçı qanı, şair, - söylədim.

Zarafatından qalmadın:

-İstəmirəm yazıçı qanı, nəsrə keçmək, ya da sənədli film çəkmək, televiziya işi ilə məşğul olmaq istəmirəm.

Sonra xeyli dərdləşdik. Axırda da gedin, - dedin – Əjdər Ol gəlməlidir, o gələnə kimi bir az dincəlim.

...Ölüm xəbərini aldıqdan sonra Müqəddəs Şahbazovla görüşümüzdə eyni vaxtda, sinxron şəkildə ikimiz də eyni təəssüfün acısını dilə gətirdik:

-Keşgə dünən sözünə baxmazdıq, bir-iki saat da oturardıq...

                                      FLESHBACK

                            (ağ-qara lentin xatirə ekranı)

 Ağsuda, Pirhəsənlidə, həmişə təriflədiyin, arzuladığın kənd qəbiristanlığında məzarının başında şeirlərinin vizual ardıcıllığını seyr etdim. Gördüm ki, “söykənib bir dost ağaca hara baxdın, kənd uşağı”. Yüyürüb qatarlara çatdın, yollandın arzularının dalınca. Aktyorluq sənətinə yiyələndin də. Tədris teatrında, Lənkəran Dövlət Dram Teatrında işlədin də, fəqət axtardığını tapa bilmirdin. Səni giriftar eləyən nəysə vardı. Söz idi, sözün zirvəsiydi ətəyindən yapışmaq istədiyin. Cəlaləddin Ruminin ruhuna tapınıb and-aman eləmişdin deyəsən:

                    Ruhumun binəsi yoxdu,

                   Duracaq xanəsi yoxdu,

                   Sözdən o yanası yoxdu,

                   Sözdən o yana mən varam.

Hərçənd, anlayırdın ki, “Adəmdən bu yana təzə görünmür.” Fəqət, sözə sığındın, sözün üstündə əsdin, söz ağacını suvardın. Söz bağçasını naşı adamların kirli nəfəsləri murdarlayanda hikkən içində çat verdi, əndişə təzyiqin şəkərin maksimium göstəricisənə meydan oxudu. Qəlbindəki alovun dilləri içini  daladı, bağrının başı yandı.

Hikmət kəhkaşanında içini yuyub duruldun, göylərin söz sirrində qurulandın, ruhunla sözü qəbul edib canındakı ağrılara çevirdin, hardasa yerinə oturmayan sözün fəryadı qulağına çatanda ahın ərşə bülənd oldu. Söz eşqinə Məcnun olub örüşə düşmək qınağından belə, gözünü qırpmadın.

                               Tanrım, söz dəlisiyəm,

                            Məskənimi çöl elə.

                            Məni bir də yaratsan

                            Yenə sözə qul elə.

 Yuxularında ağ qovaqları gördün, qayalarda əsən külək qulaqlarını döyəclədi, gördün ki, od vurduğun küləşlik çırthaçırtnan yanır, sənsə, Allahsaxlamış, eləməyəsən tənbəllik, gedib oturasan toyxanada, ağ köynək, ağ şalvar da əynində. Qarmon çalana heyrətlə baxasan, qarmonun dillərinin möcüzəsinə  sığınasan. Heç olmasa, külün-kösövün iyi də burnuna dəymir. Amma zaman gəldi, o günlər dürdu qəsdinə.

O günlərdən, o illərdən üzü bu yana,

Nəyə çatdım, nəyi tutdum, hamısı yanlış,

Mən gecələr itirdim ki, biri bir ömür,

Mən nəğmələr itirdim ki, oxunulmamış.

20 Yanvar gecəsində ayaqların üstündə zorla dayandın. Hirsini-hikkəni tüpürdün düşmən üzünə. Gördün ki, qan gəlir. Yandın-yıxıldın, göz görə-görə qan aparan igidlərin çarəsiz çarpışmalarını gördükcə özünü də qan tutdu. Barmağını keçirib ürəyinin başına, ürəyinin qanı ilə asfalta, 20 Yanvardakı meydana yazdın ki.

         ... Gərək qan bağlaya şairin sözü.

         Şair əllərini qandan gen tutub.

         Gör hansı zamandı, gör hansı vaxtdı,

         Mən qana çapıram, məni qan tutub.

   Bildin ki, bu qırğının qanı duran deyil, axıb-axıb Qarabağı da qana bələyəcək, cavanların cavan canına qıyacaq, qarabağlı uşaqlar barıt iyinə oyanacaqlar. Fəryad etdin:

                   Ayaqları heydən düşüb,

                   Şişib alnının damarı,

                   İnsanlar ee ...y, sizə sarı

                   Qaçır qarabağlı uşaq.

 Öz aramızdı, Sabir Sarvan, bir ara üsyan etdin də. Asi oldun.

                     İşığı çox sevdiyimdən

                   Qaranlıqda qaldım,

                   Uşağı çox sevdiyimdən

                   Sonsuz oldum...

                   Səni də çox sevirəm,

                   Tanrım!

Amma birdən özün öz asiliyindən diksindin. Bağrın qarsıdı. Dürüst imanla ağayana etirafı bacardın:

                    Balasına yem verəndə

                   Qaranquş vurdum köksü ağ.

                   Bu gecədən çıxa bilsəm,

                   Sonra asandır yaşamaq.

Ürəyin durmadı. Əllərini Tanrı dərgahına uzatdın, ruku etdin, əfv dilədin:

                         Azdım yolumu, kafirə inandım,

                         Səni dandım.

                          Ölmüşdüm, təzədən mən

                          Mənə gəldim,

                         İmana, dinə gəldim.

                        Adilsən, qovma qapından, demə get,

                         Əfv et məni,

                                   Əfv et məni,

                                      Ya Rəbb,

                                      Məni əfv et!

 Zarafatcıldın, yumor hissin güclüydü, fəqət, heç kim bilmədi ki, nəyin var, içində çəkirsən. İnanmadılar Allahsaxlamışlar. Axırda “dostların içində yaxşı qalanı sənsən” qibtəsini edən Vəli Xramçaylıya həqiqəti etiraf etməli oldun, “içim özümü yandırır, çölüm özgəni” idiomatik ifadəsinin poetik adekvatını bəyan elədin:

           Yıxılıb durmaqdan dizlərim doyub,

         Mənim yaşamaqdan gözlərim doyub,

         Qara saqqalıma-saçıma baxma,

         Gözümün içinə yaxşı bax, ay dost,

         Gözünü aç mənə yaxşı bax, ay dost,

         Gözümün içindən qocalmışam mən.

Günlərin bir günü canın sıxıldı, eyni günlərdən, eyni yağışlardan bezdin, eyni yolların dolanbaclarında girinc qaldın, təntidin, eyni qapıların cəftələrində barmaqların yara oldu və bu anda, evinəcən sənin, şair, qayıdıb belə də arın-arxayın, soyuqqanlıqla, mafi-qaydaynan söyləyəsən ki,

           Ağlamaram zülüm-zülüm.

         Öz başımdı, özcə əlim.

         Ana, uzat qollarını,

         Qolların üstündə ölüm,

         Yaşaya bilmirəm daha.

Allah sənə insaf versin, Sabir Sarvan, gecənin bir aləmində bu misraları yazanda Pirhəsənlidə ananın qəfil yerindən qalxıb “Allah, bu nə hissdi, Sabirimlə bağlı, elə bil sinəmə mismar çaldılar” deyə əndişələndiyini göz önünə gətirmədinmi? Dayan, bir gileyim də qalıb. İllər öncə Rəsul Rzanın dəfnindən sonra qəhərlənmişdin:

         Aparırdıq bahara aldanıb

                                     gedən şairi,

         Göynəyirdi yanaqlarımızda

         Gözümüzdən çıxmayan

                            İki damla yaşın yeri.

Əcəba, sən kimə deyirsən? Özün də yüyürmədinmi baharın ardınca?! Bahara aldanıb hamını apar-topar tərk etmədinmi?!

                                           EPİLOQ

...Heydən düşmüş əllərini irəli uzatdı. Bükülünü götürdü. Danışmalı halı yoxdu, amma elə fikrən hər şeyi anlayırdı. Soruşa bilməsə də, fikrini izah edə bildi.

-Bunlar nədir, baba?

- Yol tədarüküdür, Sabir, bala, hazırlaş! Kəfəndir.

Hə, başa düşdüm. Hafizin sevdiyi misralardır. “Ana bətnindən gəldik bazara, bir kəfən alaraq dönək məzara”. Bazarlığımızı elədik, gedək deyirsənsə, gedək. Bəs bunu neynəyək?

Təzə çıxmış kitabı göstərdi. Cavab almadı. Son gücünü topladı. Hiss edirdi ki, anbaan hər şeylə, bütün maddi aləmlə, hər kəslə, Zərnigar xanımla, həkimlə, tibb bacısı ilə arasında məsafə qeyri-reallığa çevrilir, uçuruma oxşayan bir şey yaranır. Danışırdı, palatadakılar səsini eşitmirdilər.

Amma o, sözünü dedi və əlləri heysiz halda yanına düşdü.

         Məni göz görə-görə

         Əcəl apardı gora.

         Əlimdən düşdü yerə.

         Sizə bir kitab qaldı.

Kitabın mübarək, ədəbiyyat yolçuluğun mübarək, Sabir Sarvan!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.02.2026)

Nərgiz Mustafayeva, Gəncə. “Ədəbiyyat və incəsənət”

Boz ayın girməsi ilə təbiətdə “nəfəs düşmə” hadisəsi baş verir. Elmi ədəbiyyatda buna “Cəmrə” deyilir. Bu, buzların əriməsi və torpağın oyanmasının ilk bioloji nişanəsidir.

Boz ay təkcə havanın dəyişməsi deyil, həm də süfrənin “qış rejimindən” “bahara hazırlığına” keçididir. Boz ayın gəlişi ilə evlərdən gələn ən xoş səs sac üzərində çırtlayan buğdanın - qovurğanın səsidir.

Qovurğa yüksək enerjili qidadır. Qışın sonunda tükənən vitamin ehtiyatını bərpa etmək üçün buğda, küncüt və kəndir (çətənə) toxumunun qarışığından istifadə olunur. Sacda çırtdayan qovurğa dənələri oyanan torpağın və canlanan təbiətin simlovudur. Bəzi bölgələrdə qovurğaya qovrulmuş badam və fındıq da qatırlar ki, bu da “yeddiləvin” (yeddi növ nemət) ənənəsinin tərkib hissəsidir.

Boz ayın ortalarında xüsusən də Çərşənbələrdə hazırlanan Səməni halvası (və ya İsfahan halvası) mətbəximizin ən mürəkkəb təamlarından biridir.

Belə ki, bu halva şəkərsiz bişirilir, şirinliyini yalnız cücərmiş buğdanın şirəsindən (səməni südündən) alır. Bu halvanı saatlarla, bəzən bütün gecəni qazan başında qarışdıraraq hazırlayırlar.

Boz ayın hər həftəsində süfrəyə qışdan qalan quru meyvələr – “miyanpür” (içi qozlu heyva və ya ərik qurusu), kişmiş və qax düzülür. Əksər bölgələrdə süfrəyə qoyulan çərəzlərin sayı tək rəqəmli (xüsusən yeddi) olmalıdır. Bu “bolluq gəlsin ki, qıtlıq getsin” inancından doğur.

Boz ayın şıltaq, buludlu havasında sarımtıl, isti şorqoğalı bişirmək simvolik olaraq günəşi çağırmaq deməkdir. Ümumiyyətlə süfrədə şorqoğal günəşin rəmzidir. Qoğalın qat-qat strukturu kainatın təbəqələrini, sarı rəngi isə istiliyi simvolizə edir.

Boz ayın sonuna doğru ağır ət xörəkləri yerini tədricən göyərtili və tərəvəzli təamlara verir. Torpaq oyananda çıxan ilk göyərtilərdən bişirilən fətirlər və ya kətələr Boz ay süfrəsini canlandırır.

Beləliklə Boz ay süfrəsi sadəcə qarın doyurmaq üçün deyil, həmdə təbiətlə insan arasında bir harmoniyanın qurulması üçün qurulur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.02.2026)

Habil Yaşar, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu gün sizlərə qardaş Türkiyənin dəyərli yazıçı və yazıçı koçlarından biri olan Ali YURTSEVENin maraqlı bir məqaləsini təqdim edirik. Oxucular bu yazıda həm yazı prosesinin texniki tərəflərini, həm də yaradıcılıqla bağlı motivasiya və ilham məqamlarını öyrənəcək, yazıçılıq yolunda addımlarını daha əmin atmaq üçün faydalı ipucları əldə edəcəklər.

 İnsanlığın yazı və ya yazma ilə qarşılıqlı əlaqəsi yaranışı ilə birlikdə mərhələ-mərhələ başlamışdır.

İlk yaradılmış, bütün yaradılanların ən şərəflisi olma xüsusiyyətini bu gün də qoruyan və müqəddəs kitablar ilə miflərdə də hekayələri oxşar olan Adəm və Həvvanın yaşadığımız bu dünyaya göndərilməsindən bu günə qədər, insanların yazı yazmaq və ya yazı vasitəsilə ünsiyyət qurmaq mərhələləri daim müsbət istiqamətdə inkişaf edərək irəliləmişdir.

Daş dövründə yaşayan atalarımız mağara divarlarına rəsmlər və ya təsvirlər çəkərək ünsiyyət qurmağa başladılar.

Bu rəsmlər və təsvirlər vasitəsilə düşüncələrini bir-birilərinə çatdıraraq ünsiyyətin ilk addımlarını atmış oldular.

Dünyamızın bizim üçün qədim sayılan tarixi prosesinə nəzər saldıqda görürük ki, yazı ilk dəfə şumerlər tərəfindən mixi yazı şəklində kəşf edilmişdir. Şumerlərin gil lövhələr üzərində çəkdikləri simvollar yazının yaranmasına zəmin yaratmışdır.

Yazının inkişafı müxtəlif işarə və simvolların istifadəsi ilə davam etmişdir. İnsanlar əşyaları təmsil edən simvollar vasitəsilə daha mürəkkəb ünsiyyət sistemi formalaşdırmışlar.

Məsələn, Misir və Mesopotamiyadakı qədim sivilizasiyalar mixi yazı və heroqliflər kimi simvolik yazı sistemlərindən istifadə edərək qeydlər aparmış və məlumatları nəsildən-nəslə ötürmüşlər.

Əlifbalar yazının təkamülündə inqilabi rol oynamışdır. Bir çox qədim sivilizasiya öz əlifbalarını yaradaraq səslərin simvollar vasitəsilə ifadə olunmasını təmin etmişdir.

Bu isə daha asan və daha təsirli ünsiyyətin qurulmasına şərait yaratmış, yazının geniş yayılmasına böyük töhfə vermişdir.

Məsələn, finikiyalılar ilk əlifbanı yaradaraq bir çox dillərdə istifadə olunan əsas yazı sisteminin formalaşmasına zəmin hazırlamışdır.

 İnsanlar çoxaldıqca, qarşılıqlı əlaqə artdıqca və həyat sürətləndikcə, ikitərəfli münasibətlərdə yalnız danışaraq anlaşmaq və ya ünsiyyət qurmaq artıq kifayət etmirdi.

 Ticarətin inkişafı ilə birlikdə qarşılıqlı görülən işlərin və alış-verişlərin, hətta simvollar vasitəsilə də olsa, qeydiyyata alınması zərurəti meydana çıxmışdı.

 Beləliklə, insan beyni və təfəkkürü də öz daxilində təkamül edərək görmək, eşitmək, hiss etmək və danışmaqdan sonra barmaqlara əmrlər verərək yazı mərhələsinə keçmişdir.

 Bu tarixi prosesdən bu günün rəngarəng dövrünə gəlib çatdıqda, artıq yazı və ya yazmaq anlayışı da müəyyən dəyişikliklərə məruz qalmışdır.

Bəs, bizi vaz keçməyə qoymayan və o fərqli istiqamətə yönəldən nə idi?

Duyğularımızmı, bir şeyləri izah etmə səyimizmi, genetik və tarixi gətirilərimizmi, yoxsa ən asan ünsiyyət yolu?

Bu və buna bənzər sualların ortaq cavabı yazı fəaliyyəti ilə bağlıdır.

Həyatın öz axarı içərisində ayrıca bir əsər yaratmaq isə olduqca zəhmət tələb edən bir işdir.

Xüsusilə də bu əsər, kitab yazmaq kimi uzunmüddətli və davamlılıq tələb edən bir işdirsə, çox vaxt fərqində olmadan çıxılmaz küçələrə daxil olmaq, labirintlərdə itmək an məsələsidir.

Qaranlığa batmış hisslər, yolunu itirmələr, hərəkətsizliyə qurban getmələr… Belə bir anda mütləq, amma mütləq bizə rəhbərlik və yoldaşlıq edəcək, sığınacaq tapa biləcəyimiz bir liman axtarırıq.

Bu dağınıq şəkildə kağız üzərinə yazdığımız düşüncələrimizi dil qaydalarına uyğun bir metod daxilində toplamaq və yenidən yazmaq, ifadələrimizi daha yaxşı çatdırmaq baxımından oxunaqlılığı artıran və vacib bir yoldur.

Elə bu metodik ehtiyacdan doğan xidmət və dəstək yolu isə Yazıçı Koçluğudur.

Yazıçı Koçu;

* Şəxsin xəyalında canlandırdığı kitabı yazma prosesində yazıçı və ya yazıçı namizədi ilə birlikdə yazmağa başlamaq, davam etdirmək və nəticəyə çatmaq mövzularında dəstək olur.

* Bu işlərdə qarşısındakı şəxsin həmişə ağlındakı və ya xəyalındakı kitabı yazmağa başlamasını, başladığı kitabı isə tamamlamasını təmin edir.

* Yazıçının və ya yazıçı namizədinin keyfiyyətli yol yoldaşıdır.

*  Nə önündən gedən, nə də arxasından gələndir.

* Yazı prosesi boyunca yazıçıya yoldaşlıq edir.

* Yazıçının xəyal dünyasından real yaşantılara keçidindəki körpüdür.

*  Dərin dinləmə, daxili kəşf, uyğunlaşma, analizlər, testlər, qabaqcıl koçluq texnikaları və digər peşəkar bacarıqları lazım gördüyü zaman tətbiq edir.

* Yazıçılıq prosesində yazıçı namizədinin hər an yanında olan, ona dəstək verən peşəkardır.

Yazıçı koçluğu fəaliyyəti, yazıçı ilə əsəri arasındakı körpünü qurmaqla başlayır.
Yazıçı koçluğu vəzifəsini üzərinə götürən peşəkar koç, yazıçının və ya yazıçı namizədinin mümkün çıxılmazlıqlarında, mənəvi və motivasiya azlığında, layihənin başlanğıcı və davam edən prosesdəki dönüş nöqtələrində yazıçıya rəhbərlik edir.

Yazıçı koçu ilə yazıçı arasında keçiriləcək ilk görüşdə proses müzakirə olunur, əsər qiymətləndirilir və iş planı müəyyən edilir.

İlk məqsəd, əsərin qurğu bütövlüyü daxilində nəşrə hazır formata gətirilməsi zamanı bir yol xəritəsinin çəkilməsidir.

Yazıçılıq iqtisadi olaraq bir sahəyə çevrilmə mərhələsində, Yazıçı Koçluğu fəaliyyəti və Yazıçılıq Emalatxanaları, Redaktorluq, Redaktorluq və Lektorluq xidmətləri müəyyən məqamlarda bir-biri ilə əlaqəlidir.

Hər hansı bir mövzu haqqında yazmaq, fərdin düşüncələrini, duyğularını və xəyal gücünü effektiv şəkildə ifadə etməsinə imkan yaradır.

Yazıçılıq emalatxanaları iştirakçılara bacarıqlarını inkişaf etdirmək və yazı qabiliyyətlərini dərinləşdirmək üçün böyük bir imkan təqdim edir.

Emalatxanalar, yazı prosesi ilə bağlı nəzəri biliklərdən əlavə, tətbiqi məşqlər vasitəsilə iştirakçılara praktiki təcrübələr qazandırır. Bu əldə olunan təcrübələr şəxsi inkişaf və həyatdakı müsbətliyə töhfə verir.

Emalatxana işlərində iştirakçılarla birlikdə söhbətlər, kitab təhlilləri, oxu günləri və Dünya və Türk ədəbiyyatında əhəmiyyətli yer tutmuş şair və yazıçılarla tanışlıq tədbirləri təşkil edilərək, yazıçı namizədinin motivasiyası artırılır və eyni zamanda xəyal gücü inkişaf etdirilir.

Özəl iş sahələrində bir-birindən müstəqil olan bu sahələr, bir kitabın nəşr prosesi zamanı bir-birini izləyir və tamamlayıcı rol oynayır.

Belə ki,

Yazıçı, yazıçı koçu ilə birlikdə müəyyən bir proqram daxilində kitabını yazmağa başlayır.

İkinci mərhələdə, yazılmış tam kitab Redaktorun mətn, dil bilgisi, yazım qaydaları və mənalı bütövlük yoxlamasından keçir.

Üçüncü mərhələdə isə Redaktor işə daxil olur.

Redaktor yoxlamasından keçmiş kitabın ümumi keyfiyyətini və bütövlüyünü hazırlayan və qoruyan şəxsdir.

Redaktorlar nəşriyyat prosesinin əvəzsiz hissələridir.

Hər iki rol da oxucunun ən yaxşı təcrübəni yaşamasını hədəfləyir.

Son mərhələ Lektorluq mərhələsidir.

Lektor, nəşriyyatlarda yayımlanması nəzərdə tutulan əsərləri nəzərdən keçirərək qiymətləndirən şəxs olduğundan, digər mərhələlərdən keçmiş kitab bu mərhələdən sonra çap olunmağa hazır olur.

İqtisadi vəziyyət nəzərə alındıqda, indi nəşriyyatlar bu dörd rolu bir və ya iki şəxs vasitəsilə yazıya təqdim edirlər.

“Şəxsin dəyəri dilinin altında və qələmin ucunda gizlidir. Onu söz və yazı ortaya çıxarır.” (Ali Fuat Başgil)

(İstifadə edilən Mənbələr: Korhan Altunyay Akademi, Vikipediya, Yazı Məktəbləri, www.ceylanhazinedar.com, kitapca.gen.tr və s.)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

O musiqi dahisidir.

Adı mədəniyyət tariximizə qızıl hərflərlə yazılıb.

Əsrlər, qərinələr keçəcək, qızıl fondu təşkil edən əsərləri yenə də gündəmdə qalacaq, təkrar-təkrar səslənəcək.

Əslən Şuşadan olan Fikrət Əmirov 1922-ci ilin noyabrın 22-də Məşədi Cəmil Əmirov və Dürdanə xanımın ailəsində, Gəncə şəhərində anadan olub. Fikrət ailənin ikinci övladı olub. Belə ki, Fikrət uşaqlığından atası tarzən Məşədi Cəmil Əmirovun əsərlərinə, xüsusilə musiqilərinə qulaq asıb. Onun bəstəkar kimi formalaşmasında o dövrün sənətkarlarının, bir sözlə, yaşadığı mühitin təsiri olub.

 Fikrət Əmirov öz xatirələrində qeyd edir ki, "Məni bəstəkar edən Azərbaycan tarıdır."  Əlavə edir ki, "Azərbaycan musiqi alətlərinin gözü tardır. Tar öz ahənginə, tembrinə, diapazonuna, gücünə görə təkcə bir alət deyil, sanki bir orkestri əvəz edir." 1928-ci ildə Məşədi Cəmil Əmirovun vəfatından sonra, evin yükü 6 yaşlı Fikrətin üzərinə düşüb.

 Dürdanə xanım 6 övladını tək böyütməli olub. Fikrət yaşadığı çətinliklə baxmayaraq, atasının sənət yolunu davam etdirməyə çalışıb. O, atasının arzu və istəklərini yüksək səviyyədə həyata keçirməyə nail olub. Fikrət ailədə ondan 1 yaş böyük olan bacısı Yaxşı xanımla çalışıb. Yaxşı xanımın ifa etdiyi mahnıları Fikrət tarda müşayiət edib.

Beləliklə onlar, ifaları ilə məktəb daxili və xarici uğurlar qazanmağa başlayıblar. O, Üzeyir Hacıbəyovun sinfində "Azərbaycan xalq musiqisinin əsasları" fənnini öyrənib və bu üslubda ilk əsərlərini yazmağa başlayıb. 1930-cu ildən etibarən Üzeyir Hacıbəyovun məsləhəti və Bülbülün rəhbərliyi ilə xalq mahnı və rəqslərini toplayıb, onları nota yazmaq məqsədi ilə konservatoriyada "Xalq musiqisi kabineti" təşkil olunub.

Həmin kabinetə rəhbərlik edən Bülbül gənc bəstəkar və musiqişünasları bu işə cəlb edib. Onlar respublikanın müxtəlif bölgələrinə ekspedisiyalara gedərək, oradan folklor nümunələri toplayıb, onları lentə yazıb, kabinetə təqdim edib və həmin nümunələri nota köçürüblər. Dövrünün ustad xanəndələrini — Cabbar Qaryağdıoğlu, Seyid Şuşinski, Xan Şuşinski və başqalarının da oxuduqları xalq mahnı və təsniflərini nota salıblar.

Bu işdə Asəf Zeynallı, Zakir Bağırov, Qara Qarayev, Süleyman Ələsgərov, Səid Rüstəmov, Əşrəf Abbasov, Midhət Əhmədov, Məmmədsaleh İsmayılov kimi simalarla yanaşı, Fikrət Əmirovun böyük xidmətləri olub. O, hələ tələbə ikən bu işə cəlb olunduğundan daha da həvəslənir və öz əsərlərini də məhz xalq musiqisi üslubunda yazıb.

Bəstəkar yaradıcılığının ilkin dövrlərində, 1948-ci ildə opera janrına müraciət edib. Konservatoriyanı bitirərkən o, diplom işi olaraq birpərdəli "Ulduz" operasını yazıb. Bu opera yalnız əlyazma şəklində saxlanılaraq, nəşr etdirilməyib. Fikrət Əmirov bu əsəri yazmaqla müəyyən təcrübələr əldə edib. Bəstəkar opera janrının müəyyən üslub cəhətlərinə, ifadə vasitələrinə yiyələnə bilib.

 Birpərdəli operanın librettosu Azərbaycanın xalq artisti İsmayıl Hidayətzadəyə məxsusdur. 1953-cü ildə Fikrət Əmirov "Sevil" operasını yazıb. Fikrət Əmirov operanın üzərində işə 1949-cu ildə başlayıb. Cəfər Cabbarlının süjetinə opera yaratmaq tələbi bəstəkarın daxili istəyindən, bu yazıçının yaradıcılığına olan rəğbət hissindən irəli gəlməklə yanaşı, həm də yazıçı Mirzə İbrahimovun bu süjeti təklif etməsi ilə əlaqədar olub.

 Operanın librettosunu yazan şair Tələt Əyyubov pyesin əsas dramaturji məğzini, əsərin obrazlı dilini, iştirakçıların dəqiq səciyyəsini saxlamağa cəhd göstərib. Librettoya çox yığcam şəkildə işlənən Azərbaycan qadının acınaqlı vəziyyəti, hüquqsuzluğunu təsvir edən proloq səhnəsi əlavə edilib. Opera janrının tələbləri ilə bağlı pyesin bəzi pərdələri birləşdirilib, əsər yığcam şəkil alıb.

Operanın hər redaktəsində müəyyən dəyişikliklər aparılaraq bəzi səhnələr əlavə edilib, bəziləri çıxarılıb, iştirakçıların bir sıra çıxışlarının yeri dəyişdirilib.

Filmoqrafiya

1. 80 kilometr yerin altı ilə

2. Abbas Mirzə Şərifzadə

3. Mücrü

4. Nəfəs alətləri

5. Bəxtiyar Vahabzadə

6. Muğamat var olan yerdə...

7. Fikrət Əmirov

8. Həsən Abdullayev xatirələrdə...

9. Maestro Niyazi

10. Yaşamaq gözəldir, qardaşım!

Təltif və mükafatları

1. "Stalin" mükafatı (II dərəcə) — ("Kürd-ovşarı" və "Şur" simfonik muğamlarına görə)

2. Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi

3. Azərbaycan SSR xalq artisti

4. Lenin ordeni

5. SSRİ xalq artisti

6. Azərbaycan SSR Lenin komsomolu mükafatı

7. "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni

Fikrət Əmirov 20 fevral 1984-cü ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Allah ona qəni-qəni rəhmət eləsin. Gəldi, yaşadı, musiqimizi – muğam və təsniflərimizi sevə-sevə ifa edib milynlara sevdirdi və getdi...

Xalq artisti, hələ sağlığında ikən korifey sayılan Arif Babayev 20 fevral 1938-ci ildə Ağdam şəhəri yaxınlığındakı Sarıhacılı kəndində anadan olub. Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət İnstitutunu bitirib. Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında, Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrında çalışıb.

O, Seyid Şuşinski, Xan Şuşinski, Zülfü Adıgözəlov kimi sənətkarların ənənələrinə əsaslanaraq özünəməxsus ifaçılıq üslubu yaradıb. 1960-cı ildən başlayaraq Arif Babayevin yaradıcılıq yolu Bakı şəhəri ilə bağlı olub. O, Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində təhsil aldıqdan sonra əvvəl Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasına, sonra isə Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrına solist kimi dəvət olunub. Arif Babayev bu teatrın səhnəsində muğam operalarında Məcnun, Kərəm (Ü. Hacıbəyov "Leyli və Məcnun", "Əsli və Kərəm"), Aşıq Qərib (Z. Hacıbəyov "Aşıq Qərib"), Camal (Ş. Axundova "Gəlin qayası") kimi yaddaqalan obrazlar yaradıb

Bir vaxtlar o və Zeynəb Xanlarova Leylini və Məcnunu oynayanda Opera və Balet teatrında əsla bilet tapılmazdı...

Arif Babayevin ifasında bütün muğam dəstgahlar səslənib və lentə alınaraq AzTV-nin qızıl fonduna daxil olub. 1982-ci ildə Bülbül adına Orta İxtisas Musiqi Məktəbində ilk muğam müəllimi kimi çalışmağa başlayıb. Daha sonra — 1984-cü ildə ilk muğam müəllimi kimi Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasına işə qəbul olunub.

1990-cı ildə tarixdə ilk dəfə muğam professoru adı alıb. Milli Konnservatoriyanın Muğam kafedrasına rəhbərlik edib. O, eyni zamanda Xəzər Universitetində muğam dərsi də verib. Onun yaradıcılığında "Şur", "Seygah" muğam dəstgahları, "Arazbarı", "Qarabağ şikəstəsi" zərbi muğamları xüsusi yer tutur.

 Xüsusilə, "Seygah" muğamını Arif Babayev təkrarolunmaz bir üslubda oxuyub. Xanəndə həm də təsnif və xalq mahnılarının ifaçısı kimi çox sevilib, onları böyük ifa edib. Arif Babayevin 70 illik yubileyi münasibətilə Heydər Əliyev Fondu tərəfindən xanəndənin səsyazılarından, həyat və yaradıcılıq yolunu əks etdirən şəkillərdən ibarət CD-albom nəşr olunub

 1978-ci ildə"Azərbaycan SSR əməkdar artisti", 1989-cu ildə isə "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adını alıb. O, 1998-ci ildə "Şöhrət" ordeninə, 2002-ci ildə isə Azərbaycan Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülüb.

Bundan əlavə Xalq artisti "İstiqlal" ordeni, "Qızıl çinar" beynəlxalq mükafatı, "Şərəf" ordeni alıb. 2 il öncə o, Azərbaycan Prezidentinin fəxri diplomuna, 2024-cü ildə "Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)" yubiley medalına, 2025-ci il mayın 8-də isə Heydər Əliyev mükafatına layiq görülüb.

Son dəfə “Ulduz”un baş redaktoru Qulu Ağsəs ustad sənətkarla onun evində söhbətləşmişdi, “Xalq qəzeti” TV-də efirə getmiş həmin söhbətdə Arif Babayev bəzi məqamlara toxunmuşdu.

SƏS BARƏDƏ

– Sizin səsiniz yaddaşımızda musiqi möhürü kimi həkk olunub. Heç nə sizin səsinizə xələl gətirə bilməz.

+Səsi gərək qoruyasan, külək, soyuq hava ona pis təsir edir. Konsert zamanı soyuq olanda xırıltı yaranır və bu da çətinlik törədir. Ona görə də xanəndəlik çox çətin sənət sayılır. Uzun illərdir mən buna şahidəm, çox çətindir.

AŞIQ HAVASI BARƏDƏ

– Siz xalq mahnılarının, muğamların və bəstəkar nəğmələrinin mahir ifaçısısız. Hansısa bir məclisdə sizdən aşıq havası oxumağı istəyən olubmu?

+Bəli, həm də çox oxumuşam. Saz yaxşı çalınanda, mən də oxuyanda, sanki, özümlə danışıram.

– Operada aşıq rolu da oynayanda, yəqin oxumusunuz da...

+Bəli, baş rollardan biri olan Aşıq Qəribi oynamışam və aşıq kimi oxumuşam.

MÜŞAYİƏT BARƏDƏ

– İndiyə qədər sizi tarda ən yaxşı müşayiət edən, sözsüz anlayan kim olub?

+Sərvər İbrahimov, Həsən Dadaşov. Onlarla uzun müddət işləmişəm.

ArifBabayevötən il iyulun 23-də kəskintənəffüs çatışmazlığı diaqnozuilə QaxRayonMərkəziXəstəxanasınahospitalizasiyaolunub. Vəziyyəti kritik ağır olduğundan paytaxtdakı tibb müəssisəsinə təxliyə edilib. 1 avqust 2025-ci ildə vəfat edib. Birinci Fəxri Xiyabanda dəfn edilib

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

101 illik. 100 dəyirmi rəqəmdir, yubileydir. 101 isə yeni hesabın başlanğıcıdır. Bu gün Əməkdar artist, opera ustası, vokal ifaçısı Kamal Kərimovun doğum günüdür, məhz 101 illiyidir.

Bəlkə əlinizə köhnə lent yazıları keçər və bir dəfə onun “Sevilya bərbəri” tamaşasında canlandırdığı Qraf Almaviva obrazına tamaşa edərsiz. Düşünürəm ki, 1773-cü ildə fransız Pyer Bomarşenin yazdığı “Sevilya bərbəri” komediyasına 1816-cl ildə italyan Çezara Sterbininin yazdığı libretto əsasında dahi italyan bəstəkarı Coakkino Rossininin yazdığı eyniadlı operadakı Qraf Almavivanı hələ heç kəs Kamil Kərimov kimi oynamayıbdır. Bu qədər emosional və mükəmməl!

Kamal Kərimov 20 fevral 1925-ci ildə Bakıda anadan olub. O, Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında təhsil alıb. Tələbə olarkən "Koroğlu" operasında Nadir roluna dəvət olunub. Böyük Vətən müharibəsinə yollanan Kərimov ali musiqi təhsilini müharibədən qayıtdıqdan sonra başa vurub.

Lirik tenor səs tembrinə sahib olan Kamal Kərimov təyinatla Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrına göndərilib. 1949-cu ilin əvvəllərində, teatr bağlananda Filarmoniyanın nəzdindəki musiqili komediya ansamblında və daha sonra Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrında işləyib. Bir müddət sonra müəllimliyə keçərək uzun müddət Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında pedaqoji fəaliyyət göstərib

İfa etdiyi əsas rollar

«Musiqili Komediya Teatrında»

1. Məşədi İbad - Sərvər

2. Arşın mal alan - Əsgər

3. Ulduz - Bəxtiyar

4. Ürəkçalanlar - Kirmanlı

5. Toy kimindir? - Mehman

6. Durna- Aşıq Murad

7. Gözün aydın - Alay

8. Hacı Qara - Heydər bəy

9. Bayadera - Racami

10. Qızılaxtaranlar - Nadir

11. Kəndimizin mahnısı - Lətif

Opera teatrında

1. Koroğlu  - Nadir

2. Arşın mal alan  - Əsgər

3. Sevilya bərbəri - Qraf Almaviva

4. Demon -  Knyaz Sinodal

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

Kamal Kərimov 13 yanvar 1992-ci ildə Bakıda vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.02.2026)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

İnternet kitab rəyləri sistemi zahirən demokratikdir: hər kəs oxuduğu kitaba qiymət verə, fikir bildirə, başqalarına istiqamət göstərə bilər. Amma bu azadlıqla yanaşı ciddi bir problem də böyüyüb – oxunmamış kitablar haqqında yazılan rəylər. İnsanlar heç açmadıqları kitablara beş ulduz verir, yaxud müəllifə qəzəbləndikləri üçün bir ulduzla “cəzalandırırlar”. Nəticədə rəy sistemi ədəbi dəyərləndirmə aləti olmaqdan çıxıb, emosional və ideoloji reaksiya meydanına çevrilir.

Goodreads, Amazon və sosial şəbəkələrdə tez-tez eyni mənzərə görünür: kitab yenicə çıxıb, amma artıq yüzlərlə rəy var. Bu sürət oxu sürəti deyil, reaksiya sürətidir. Bir qrup oxucu müəllifin mövqeyinə görə kitabı dəstəkləyir, başqa bir qrup isə qalmaqal fonunda hücuma keçir. Məzmun ikinci plana keçir, kimlik və münasibət önə çıxır.

Bəzən məsələ daha fərdidir. Müəyyən əsərləri oxuduğunu demək intellektual nüfuz göstəricisinə çevrilir. Məsələn, Ulysses və ya In Search of Lost Time kimi çətin mətnlər haqqında fikir bildirmək bir növ mədəni status siqnalıdır. Halbuki həmin kitabların bir neçə səhifəsindən o tərəfə keçməyənlər belə uzun və pafoslu rəylər yazırlar. Bu zaman rəy başqasını deyil, daha çox insanın özünü inandırma vasitəsinə çevrilir.

Başqa bir problem qrup təzyiqidir. Oxu klublarında və ya sosial mediada formalaşan ümumi rəy fərdi mövqeni sıxışdırır. İnsan kitabı tam oxumasa da, çoxluğun fikrini təkrar edir. Üstəlik, platformaların alqoritmləri fəallığı mükafatlandırdığı üçün bəzi istifadəçilər kəmiyyət naminə saysız-hesabsız rəy yazır. Keyfiyyət arxa plana keçir, əsas olan görünmək və aktiv qalmaq olur.

Yalan rəylər adətən konkretlikdən qaçır. Süjetdən, obrazlardan, spesifik səhnələrdən danışmaq əvəzinə ümumi ifadələr işlədilir: “dil gözəldir”, “qəhrəmanlar realdır”, “çox təsirlidir”. Bu cür cümlələr istənilən kitab üçün yazıla bilər. Hətta “verified purchase” kimi mexanizmlər də problemi tam həll etmir; kitabı almaq onu oxumaq demək deyil.

Bunun nəticəsində ağır, çoxqatlı əsərlər aşağı reytinq ala bilir, çünki oxucu sona qədər getmir və məyusluğunu ulduzla ifadə edir. Asan və səthi mətnlər isə yüksək bal toplayır, çünki tez oxunur və tez reaksiya doğurur. Reytinq sistemi beləliklə keyfiyyət göstəricisi olmaqdan uzaqlaşır, əlçatanlıq və emosional reaksiya göstəricisinə çevrilir.

Bu prosesdə nəşriyyatların və müəlliflərin də rolu ola bilər: ilk həftələrdə yüksək bal toplamaq üçün təşkil olunan kampaniyalar, dost-tanış dəstəyi, hətta saxta hesablar. Hamı bunun mümkün olduğunu bilir, amma sistem işlədiyi üçün çox az adam etiraz edir.

Əsl problem texniki deyil, etikdir. Rəy yazmaq yalnız şəxsi fikir bildirmək deyil; gələcək oxucunun qərarına təsir etməkdir. Oxumadığın kitab haqqında hökm vermək isə təkcə müəllifə yox, oxucu mədəniyyətinə qarşı məsuliyyətsizlikdir. Həll yolu mürəkkəb mexanizmlərdən çox, sadə bir prinsipdir: oxumamısansa, rəy yazma; yarıda qoymusan, bunu açıq de; bəyənməmisənsə, səbəbini konkret göstər. Rəylər dürüst olduqda sistem də sağlam qala bilər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.02.2026)