16 May, 2026-cı il tarixində Bakı Dövlət Universitetində (BDU) Türk dünyasının musiqi brendi və Türk mədəniyyəti və irsinin səfiri, dünya şöhrətli “TURAN” etno-folklor ansamblı tərəfindən möhtəşəm mühazirə-konsert keçirilib. Konsert Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun təşkilatçılığı ilə Azərbaycan Respublikasının Müstəqillik Gününə həsr olunub.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondundan verilən məluçata görə, tədbirin açılışında çıxış edən fondun prezidenti, professor Aktotı Raimkulova Azərbaycan xalqını qarşıdan gələn 28 May – Müstəqillik Günü münasibətilə səmimi qəlbdən təbrik edib. O, bu əlamətdar bayramın Azərbaycan dövlətçiliyinin suverenliyinin, milli birliyinin və gücünün rəmzi olduğunu qeyd edib. Aktotı Raimkulova vurğulayıb ki, müstəqil Azərbaycan Prezident Zati-aliləri cənab İlham Əliyevin rəhbərliyi altında inamla inkişaf edir, beynəlxalq arenada öz mövqelərini möhkəmləndirir və Türk dünyasının inkişafına, birliyinə mühüm töhfələr verir. Professor Aktotı Raimkulova, həmçinin bu qəbildən olan tədbirlərin türk xalqları arasında mədəni əlaqələrin gücləndirilməsi baxımından əhəmiyyətini xüsusi qeyd edib.

"Turan" ansamblının çıxışları Türk dünyasının birliyini, onun qədim köklərini və ortaq mədəni irsini əks etdirən bədii izahlarla müşayiət olunub. Ansambl üzvləri, həmçinin tələbələrə türk xalqlarının folklor sənəti, milli geyimlərin xüsusiyyətləri və qədim musiqi alətlərinin mənşəyi barədə ətraflı məlumat veriblər.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.05.2026)

 

(Dr. Şəhla xanım Aslanın “Dil, kimlik, vətən” kitabının təqdimatı)

 

İlqar İsmayılzadə,
fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, “Həməşəra” mətbu orqanının təsisçisi və baş redaktoru, AJB, AYB və TYB-nin üzvü, teoloq, araşdırmaçı, tərcüməçi, yazıçı-publisist.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Son zamanlar işıq üzü görmüş, eyni halda milli kimlik məfkurəsinə bir-başa bağlı olan dəyərli kitablardan biri də türk ellərinin dəyərli türk qızı, fəlsəfə doktoru, Prezident təqaüdçüsü, araşdırmaçı jurnalist, ədəbi təhlilçi, yazıçı-publisist Şəhla xanım Aslanın qələmə aldığı “Dil, kimlik, vətən” adlı kitabıdır.

 

Ümumi məlumat:
Kİtabı adı: “Dil, kimlik, vətən” (İctimai-siyasi xadim, Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığında milli varlıq konsepsiyası)
Müəllif: Dr. Şəhla Aslan
Ön söz müəllifi: Akademik Nizami Cəfərov
Naşir: “Qanun” Nəşriyyatı, Bakı
Nəşr olunduğu il: 2026
Səhifə sayı: 112 səhifə.

 

Müəlliflə qısa tanışlıq:
Şəhla Aslan Odlar Yurdu Azərbaycanın cənub bölgəsinin səfalı Yardımlı rayonunda dünyaya göz açmışdır. Orta məktəbi doğma yurdunda bitirdikdən sonra ali təhsilə başlamışdır. Bakalavr və magistratura təhsilini Azərbaycanda almış, doktorantura təhsilini isə qardaş Türkiyə Cümhuriyyətinin dövlət təqaüd proqramı ilə Qazi Universitetində fərqlənmə ilə başa vurmuşdur.
Təhsilin idarə edilməsi üzrə fəlsəfə doktoru, “Manera.az” portalının baş redaktoru, təhsil araşdırmaları üzrə mütəxəssis, Prezident təqaüdçüsü, araşdırmaçı jurnalist, yazıçı-publisistdir. Bundan əlavə, həm də bacarıqlı ədəbi təhlilçidir. Bunu onun məlum kitabında təqdim etdiyi təhlillərdən açıq-aydın tərzdə müşahidə etmək mümkündür. Həmçinin, elmi fəaliyyəti ilə yanaşı, Azərbaycan dilinin tədrisi üzrə pedaqoji fəaliyyət göstərir.
Dr. Şəhla Aslan təhsil, dil, milli kimlik, milli şüur, mənəvi dəyərlər, Türk dünyası və mədəniyyət diplomatiyası istiqamətlərində araşdırmalar aparan, elmi-publisistik üslubu ilə seçilən alimlərdəndir.
Onun elmi və ədəbi axtarışları azərbaycançılıq düşüncəsinin, milli varlıq məsələlərinin və mədəni irsin müasir baxışla təqdiminə xidmət edir.
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və Türkiyə Yazarlar Birliyinin üzvüdür. “Dil, kimlik, vətən” əsəri onun indiyədək işıq üzü görmüş sayca dördüncü kitabıdır.

 

Kitab barədə:
“Dil, kimlik, vətən” kitabı ictimai-siyasi xadim, Azərbaycan və Türk ədəbiyyatının görkəmli siması, Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığında ana dilinin milli varlıq, tarixi yaddaş və dövlətçilik şüuru ilə əlaqəsini araşdırır.
Kitabda şairin poeziyası, publisistikası və ictimai düşüncələri əsasında dilin kimliklə, kimliyin isə vətən anlayışı ilə vəhdəti sistemli şəkildə təhlil olunur.
Müəllif göstərir ki, S.Rüstəmxanlının yaradıcılığında ana dili millətin görünməyən sərhədi, mənəvi bütövlüyünün dayağı və milli özünüdərkin əsas sütunu kimi təqdim olunur.
Xalq şairinin 80 illik yubileyi münasibətilə hazırlanmış bu kitab oxucunu ana dilinə yalnız söz kimi deyil, milli mövcudluğun taleyini müəyyən edən mənəvi və tarixi güc kimi baxmağa dəvət edir.
Ümumi baxımdan dr. Şəhla Aslanın “Dil, kimlik, vətən” kitabı Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığında ana dilinin milli kimlik, tarixi yaddaş və dövlətçilik şüuru ilə əlaqəsini elmi-nəzəri müstəvidə araşdıran sanballı tədqiqat əsəridir. Sabir Rüstəmxanlının ana dili, tarixi yaddaş və milli düşüncə mövzularındakı görüşlərinə əsaslanan kitab milli ideoloji düşüncə baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu əsər, eyni halda Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığı vasitəsilə milli özünüdərk məsələsinə işıq tutur.

 

Kitabın ümumu məzmunu:
Atatürk Mərkəzinin direktoru, akademik Nizami Cəfərovun ön sözü ilə başlayan “Dil, kimlik, vətən” kitabı müəllifin sözləri, ardınca isə görkəmli ədib, mütəfəkkir yazıçı-şair Sabir Rüstəmxanlının qısa bioqrafik məlumatları və həyat hekayəsi ilə davam etmişdir.
Dr. Şəhla Aslan kitabını aşağıda göstərilən formada tərtib etmişdir:

·  Giriş

·  I Bölüm: Dilin fəlsəfi mahiyyəti və kimlik yaradıcı gücü;

·  II Bölüm: Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlının düşüncələrində ana dili və Milli şüur;

·  III Bölüm: Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlının poetikasında dilin varlığa çevrilməsi…

·  Son söz (nəticə)
Kitabın son hissəsində isə istifadə edilmiş mənbə və qaynaqlar göstərilmişdir. Burada müəllifin 11 kitab və 2 elektron resusrsdan yararlandığı göstərilir.
Müəllif görkəmli ədib Sabir Rüstəmxanlının 80 illik yubileyi münasibətilə qələmə aldığı həmin kitabda dil, kimlik və vətən anlayışını şairin poeziyası, publisistikası və ictimai düşüncələri əsasında sistemli şəkildə araşdırmış, milli ideologiya sahəsinə, xüsusilə də dil, kimlik və vətən anlayışlarının vəhdətini araşdıraraq Sabir Rüstəmxanlının yaradıcılığında milli ideologiyanın izahı sahəsində öz dəyərli töhfəsini təqdim etmişdir.

 

Kitabın əsas ideyaları:
Kitabda təqdim edilən mövzular və təhlilləri diqqətlə nəzərdən keçirdikdə, aşağıda göstərilən əsas ideyaların yer aldığını təsbit etmək olar:

1.     Milli kimlik: Azərbaycan xalqının öz köklərinə, dilinə və mədəniyyətinə bağlı qalmasının vacibliyi;

2.     Azadlıq: Sovet dövründə milli azadlıq ideyalarının güclənməsi və gənclərin bu ideyalar ətrafında birləşməsi;

3.     Tarixi yaddaş: Keçmişin dərslərindən nəticə çıxarmaq və gələcək nəsillərə milli ruhu ötürmək;

4.     Mübarizə ruhu: Əsərdə oxucunun passivlikdən uzaqlaşdırılaraq milli mübarizəyə ruhlandırılması…

 

Kitabın əhəmiyyəti barədə:
Heç şübhəsiz, dr. Şəhla Aslanın məlum “Dil, kimlik, vətən” kitabının əhəmiyyətini aydınlaşdırmaq üçün hər şeydən öncə Azərbaycan və Türk ədəbiyyatının görkəmli siması Sabir Rüstəmxanlının şəxsiyyəti, milli və ədəbi dünyagörüşünü tanımaq bir zərurətdir.
Sabir Rüstəmxanlı Türk dünyasının sadəcə bir şairi və yazıçısı deyil, ədəbiyyat (şeir, nəsr, ədəbi təhlil və tənqid) sahəsində ustad simalardan biri olmaqla yanaşı, həm də ziyalı mütəfəkkir, milli oyanış və milli kimlik məfkurəsinin öndərlərindən biridir. O, ötən yarım əsr boyunca bütün bunları öz ədəbi əsərləri və çıxışlarında dəfələrlə oxucuları və dinləyicilərinə çatdırmışdır. Buna görə də Sabir Rüstəmxanlını Türk ədəbiyyatında milli kimlik və özünüdərk məfkurəsinin öndərlərindən biri olaraq təqdim etmək real və həqiqi olan bir həqiqətin səmimi etirafından başqa bir şey ola bilməz.
Şəhla xanımın öz təbiri ilə desəm, görkəmli yazıçı-şair Sabir Rüstəmxanlının əsərlərində bizə təqdim edilən çox önəmli bir nüans vardır və həmin nüans bundan ibarətdir: “Dilini qoruyan millət, özünü qoruyur, özünü qoruyan millət vətənini qoruyur, vətənini qoruyan millət isə tarix boyu dimdik ayaq üstə dayanmağı bacarır…”
Əslində dr. Şəhla həmin kitabda belə bir mütəfəkkir ədibin dil, milli kimlik və vətən mövzularında baxışlarını elmi şəkildə araşdıraraq təhlil etmiş, dil, milli kimlik və vətən anlayışlarının silsiləvari şəkildə bir-birinə sıx bağlı olduğunu bəyan etmiş və beləliklə də uyğun mövzuda samballı bir elmi əsər təqdim edərək, görkəmli ədibimiz S.Rüstəmxanlı ilə yanaşı öz adını da milli kimlik məfkurəsi tariximizin fəxarətli səhifələrinə həkk etməyi bacarmışdır.

 

Təşəkkür və arzular!
Fürsətdən istifadə edib dəyərlimiz dr. Şəhla xanım Aslana xalqımızn və türk dünyasının “Şəxsiyyət vəsiqəsi” sayılan milli kimlik mövzusuna xüsusi diqqət ayırdığı, eyni halda XX-XXI əsrlərin milli oyanış və milli kimlik carçılarından olan görkəmli ədibimiz Sabir Rüstəmxanlının uyğun mövzuda düşüncələri ilə bağlı yazıb ərsəyə gətirdiyi belə bir qiymətli əsərə görə səmimi minnətdarlığımı bildirir, ona uzun, sağlam və mənalı-məsud ömür, yeni-yeni yaradıcılıq uğurları arzulayıram!

Bu kitabın milli kimlik mövzusu və görkəmli Sabir Rüstəmxanlı düşüncələrinin gələcəyimiz olan gənc nəsil arasında təbliğ edilməsi sahəsində faydalı olacağı ümidi ilə!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.05.2026)

 

 

 

Xalq artisti Afaq Bəşirqızının “Ədəbiyyat və incəsənət”ə açıqlaması

 

Fatimə Məmmədova, 

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Ötən gün mədəniyyət naziri Adil Kərimlinin “süni intellekt heç vaxt sənət adamlarını tam əvəz edə bilməz” fikri ictimaiyyətdə geniş müzakirələrə səbəb olub.

Xüsusilə son illərdə süni intellektin musiqi, rəssamlıq, kino və mətn sahəsində sürətli inkişafı bu mövzuda fərqli yanaşmaları daha da artırıb. Bəziləri hesab edir ki, yaxın gələcəkdə pianolar robotlar vasitəsilə çalınacaq, filmlər və seriallar insan müdaxiləsi olmadan hazırlanacaq, hətta ədəbiyyat sahəsində belə süni intellekt müəlliflərin yerini almağa başlayacaq.

Digər tərəfdən isə sənətin yalnız texniki bacarıq deyil, həm də duyğu, yaşam təcrübəsi və insan ruhunun ifadəsi olduğunu düşünənlər bu fikirlərlə razılaşmırlar.

 

Mövzunu bir də xalq artistimiz Afaq Bəşirqızının dilindən eşitmək istədik. O "Ədəbiyyat və İncəsənət" portalına bu barədə fikirlərini bildirdi:

"Cənab nazir tamamilə doğru vurğulayıb. Süni intellekt heç vaxt canlı aktyorları, sənət adamlarını tam şəkildə əvəz edə bilməz. Açığı, mən də əvvəllər süni intellektlə ilk tanış olanda bir qədər təlaşlandım, fikirləşdim ki, bəlkə də gələcəkdə bir çox sahələrdə insan faktorunu arxa plana keçirəcək. Amma zaman keçdikcə gördüm ki, bunun həm gənclərə, həm yaşlılara, həm də ümumiyyətlə insanlara müəyyən mənada faydası da var. Hazırkı dövrdə, dünyada baş verən hadisələri, insanların gündəlik çətinliklərini nəzərə alsaq, hər kəsin çox iş görmək, hər məsələyə vaxt ayırmaq imkanı olmur. Bu baxımdan texnologiya insanlara müəyyən qədər dəstək verir".

A.Bəşirqızı sonda söylədi: “Bugünkü gənclər bəzən yaşlı nəslin ürəyindən tikan çıxarır. Amma eyni zamanda gənclərin özünün də böyüklərin təcrübəsinə, həyat görmüş insanların sözünə ehtiyacı var. Çünki nə qədər texnologiya inkişaf etsə də, insanın yerini, onun hissini, düşüncəsini və həyat təcrübəsini heç nə tam əvəz edə bilmir.”

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.05.2026)

 

 

 

Müaliə saatı: Bahar Bəxtiyarqızı, “Əslində mən kiməm?!”

 

 

 

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalında bu gündən etibarən “Mütaliə saatı”nda yeni roman təqdim edilir. Bu, gənc yazar Bahar Bəxtiyarqızı, “Əslində mən kiməm?!” romanıdır.

 

Xoş mütaliələr.

 

 

 

 

 

1-Cİ DƏRC

 

GİRİŞ

 

 

 

Əslində biz kimik? Özümüzü gördüyümüz kimi biriyik, yoxsa başqalarının bizə baxdığı gözlərlə formalaşan bir surətik? Bəlkə insan, öz mahiyyəti ilə bir heçdir? Yalnız başqalarının düşüncələrində mövcuddur? Əgər onların gözündəki insan deyilsinizsə, o zaman əslində siz kimsiniz?

 

Bu sualların cavabı bizi düşünməyə vadar edir. Həyatımız başqalarının gözləntiləri ilə məhdudlaşıbsa, öz həqiqi kimliyimizi necə dərk edə bilərik? Özümüz olmaq nə vaxtsa mümkün olubmu? Cəmiyyətin qınağından qorxduğumuz üçün, çox vaxt əsl kimliyimizi gizlətməyə məcbur oluruq. Bu gizlənmənin kökündə insanların gözündə mükəmməl görünmək arzusu dayanır.

 

Kənardan baxılanda mükəmməl bir ana kimi görünən şəxs, içində dərin yorğunluqla mübarizə aparan bir insandır. Nümunəvi ata kimi tanınan biri, əslində problemlərin ağırlığı altında əzilən bir insan ola bilər. Ağıllı və sakit övlad, içində həyəcanla çırpınan, coşub-çağlayan bir gəncdir. Ciddi və ağırbaşlı müəllim isə, əslində uşaq kimi kövrək və həyat dolu bir insan ola bilər.

 

Bu nümunələri saymaqla bitirmək mümkün deyil. Bəzən nə zaman “özümüz” olduğumuzu belə unuduruq. Cəmiyyətin bizim haqqımızdakı fikirlərinə o qədər əhəmiyyət veririk ki, öz varlığımızı itiririk. Nəticədə öz həyatımızı deyil, onların düşüncələrini yaşamağa başlayırıq.

 

Anlamaq lazımdır ki, heç kim pis insan olaraq dünyaya gəlmir. Həyat bizi bəzən zorla müəyyən bir istiqamətə yönəldir, bəzən isə bu bizim öz seçimimiz olur.

 

 

 

Bu rastlantı təsadüf deyil,

 

ruhun çağırışına cavabdır

 

 

 

BİRİNCİ HİSSƏ

 

                           

 

 Axşamüstü idi. Günəş artıq buludların arxasında gizlənmişdi. Özümü gümrah hiss edirdim, amma izah edə bilmədiyim bir duyğunun içində boğulmuş kimi idim. Elə bil ürəyim sözlə dolu idi. Onları kiminləsə bölüşmək istəyirdim, amma kimlə bölüşəcəyimi belə bilmirdim. Yeganə bildiyim, hər zaman getdiyim o yerə getməyin məni rahatlaşdıracağı idi. Vərdiş halına gətirdiyim kimi, qulaqcığın yalnız birini qulağıma taxdım – hər ikisini taxa bilmirəm, bu məni narahat edir. Telefonumdan sakit, retro bir musiqi seçdim, əlimdə isə yarıya qədər oxuduğum kitab var idi. Musiqi ilə kitab oxumağın ahəngini bir ayrı sevirəm.

 

 Dəniz kənarına çatanda, adətim üzrə qayaların yanına doğru yavaş-yavaş irəlilədim. Niyə məhz o qayalar? Çünki orada nadir hallarda insanlar olurdu, bəzən isə heç olmurdu. Kitabı vərəqlədikcə, qayaların yanına necə çatdığımı belə hiss etmədim.

 

 Hava bir az küləkli idi. Dənizin dalğaları qayalara sərt şəkildə dəyib geri çəkilirdi. Elə bil dəniz qəzəblənmişdi, hirsini qayalardan çıxmağa çalışırdı. Ancaq mənim üçün bu səs-küy sakitləşdirici idi. Dalğaların çırpılması ilə sıçrayan su damcıları üzümə dəydikcə, içimdəki gərginlik çəkilir, ruhum rahatlıq tapırdı.

 

 Burada tək olmağa o qədər öyrəşmişdim ki, məndən bir az aralıda şux qamətli, orta yaşlı, səliqəli geyimli bir oğlanın oturduğunu görməmişdim. Nəhayət ona nəzər yetirəndə, sanki baxışlarımı hiss etdi. Başını mənə tərəf çevirdi. Bir anlıq özümü itirdim. İçimdə səbəbsiz bir həyəcan hiss etdim. Nə baş verdiyini anlaya bilmirdim. Tez özümü ələ aldım. Oğlan, bu çaşqınlığımı sezib, nəzakətlə gülümsədi. Biixtiyar onun gülüşünə qarşılıq verib mən də gülümsədim.

 

Əslində kənardan çox ciddi və sərt görünən biriyəm. Özümü bilərəkdən belə göstərirəm. Bu sərtlik məni daha güvəndə hiss etdirir, çünki, məncə sərt görünən qadınlar cəmiyyət içində daha toxunulmaz olurlar. Amma sahildə rast gəldiyim bu oğlanın mehriban gülüşündə, baxışlarında qəribə bir uşaq təsviri var idi. Bir az da kədər. Elə bil ki, bir söz desəm, gözləri dolacaqdı. Baxışları ilə mənə nələrisə danışmaq istəyirdi. Amma bu göz təması, çox uzun çəkmədi. Hər ikimiz sakitcə üzümüzü yana çevirdik.

 

Qısa müddət oturandan sonra evə qayıtmaq məcburiyyətində qaldım. Evdə, işimlə əlaqədar sənədlər vardı. Onları götürüb vaxtında işə çatmalı idim. Halbuki onu orada qoyub getmək istəmirdim.

 

Evə qayıtsam da, fikrim o baxışlarda ilişib qalmışdı. Həyatımda ilk dəfə idi ki, bu cür fərqli bir hiss yaşayırdım. Yox, yox, bu xoşlanma deyildi. Bu başqa bir həyəcan idi. Bəlkə də həssas təbiətimdən qaynaqlanırdı. Əsasən işimlə əlaqədar idi deyərdim.

 

Gecə yatağa uzananda, yenə həmin baxışlar gözümün önünə gəldi. O gözlərin arxasında gizlənən həssaslığın və kədərin səbəbini bilmək istəyirdim. Öz-özümə qərar verdim. Bir daha rastlaşsam, mütləq onunla danışmalıyam.

 

Səhər yenidən eyni saatda sahilə yollandım. Nə qədər göz gəzdirdimsə, onu görə bilmədim. Bu dəfə yanımda iki kitab götürmüşdüm – birini bitirirdim, ikinciyə isə başlamaq üçün hazırlaşırdım.

 

Kitablarımın biri, böyük qayanın üstündən, kiçik qayaya tərəf sürüşdü. O anda qalın bir səs eşitdim:

 

- Ay xanım, ay xanım! Kitabınız suya düşəcək, diqqətli olun!

 

  Tez başımı çevirdim və son anda kitabı suya düşməkdən qurtardım. Təşəkkür etmək üçün üzümü ona tutanda, gördüm ki, bu, dünən rastlaşdığım həmin oğlandır! Ancaq bu dəfə içimdə həyəcan yox,  sevinc vardı. Təşəkkür edib nəzakət xətrinə:

 

  - Buyurun, istəyirsinizsə, əyləşin, – deyə yanımdakı qayanı işarə etdim. O da razılıq əlaməti olaraq başını tərpədib, sözümü yerə salmayıb yanıma əyləşdi.

 

  Təxmini on dəqiqə boyunca sükut içində idik. O, səssizliyi pozub, mənə suallar verməyə başladı. Sualları elə qəribə idi ki, sanki qarşımdakı adam bir uşaq idi. Məhz bu qəribəlik onu daha da maraqlı edirdi. Hər dəfə mövzunu dəyişərək, onun dünyasına bir az da yaxınlaşmağa çalışırdım. Lakin düşündüyüm kimi asan olmadı; suallar bəsit görünsə də, qarşımdakı insanın belə biri olmadığını hiss edirdim. Mən isə qərara gəlmişdim – ona kömək etməli idim. Hiss edirdim ki, hər gün dəniz kənarına tək gələn, səssizlik içində dənizi izləyən insanın, qəlbində gizlətdiyi dərdi var.

 

  - Üzr istəyirəm, adınız necə idi?

 

  - Rüstəm. Bəs sizin? 

 

  - Humay.

 

  - Gözəl adınız var.

 

  - Təşəkkür edirəm. Baxışlarınızdakı kədər diqqətimi cəlb etdi. Özünüz də bunu hiss edirsiniz?

 

  Gülümsədi, sonra üzündə ciddi bir ifadə yarandı. Qaşlarını çatdı. Elə bildim məni acılayacaq. Bu sualıma cavab gözləyərkən tam fərqli cavab verdi.

 

  - Deyəsən, dəniz kənarı adı ilə psixoloq qəbuluna gəlmişəm! Mən psixoloqlarla danışmağı sevmirəm. Bunu bilsəniz, yəqin inciyib gedərsiniz. – dedi.

 

  Onun bu cavabı gözlənilməz idi. Bir anlıq nə deyəcəyimi bilmədim. Lakin geri çəkilmək niyyətində deyildim; məqsədim onun kədərini anlamaq idi.

 

  - Bəs yazıçılarla necə? Onlarla söhbət etməyi sevirsiniz? – deyib söhbətin istiqamətini dəyişmək istədim.

 

  O, qaşlarını qaldırıb bir az istehza ilə gülümsədi:

 

    - Yazıçı? Maraqlıdır, – dedi. Sonra mənə şəxsi suallar verməyə başladı. Ona cavab verməkdən qaçırdım, çünki anonim qalmaq istəyirdim. Mən onun daxili aləmini açmalıydım, o mənim yox. Bir az sərt danışdım, amma içimdə narahatlıq var idi. Bəlkə də bu sərtlik onu narahat edib uzaqlaşdıra bilər. Ancaq gözlədiyim baş vermədi. O, əksinə, cavablarımı təbəssümlə qarşılayıb gülümsədi.

 

    - Nədir sizi güldürən? 

 

    - Sərt görünməyə çalışsanız da, əslində nə qədər həssas və mərhəmətli olduğunuzun fərqindəyəm. Bunu bilmədiyimi düşünməyiniz məni güldürür. 

 

    - Haradan bilirsiniz ki, dediyiniz kimiyəm?

 

    - Bir nümunə verim?

 

    - Buyurun.

 

    - Eqoist insanlar başqalarına qarşı laqeyd olurlar. Onlar üçün başqalarının nə düşündüyü önəmli deyil.

 

    - Hər eqoist olmayan insan mərhəmətli və yumşaq qəlbli olurmu?

 

      - Xeyir, əlbəttə ki yox. Amma mənim təcrübələrim və dünya görüşümə əsasən sizinlə bağlı belə bir qənaətə gələ bilirəm. Sizi tünd şokolada bənzətmək olar.

 

      - Tünd şokolad? Nə əlaqəsi var?

 

      - Bəli, tünd şokolad. Çünki, bu sizin xasiyyətinizlə əlaqəlidir. Tünd şokolad, ilk əvvəl acı dadır, amma zaman keçdikcə ağızda şirinləşir, dadı damaqda uzun müddət qalır. Həm acı, həm şirin. Siz də eləsiniz. İlk baxışda qapalı, sərt görünə bilərsiniz, amma sizi tanıdıqca nə qədər xoş və mehriban olduğunuzu görünür. Zarafatımı anlamamağınızı başa düşürəm, amma tünd şokolad o demək deyil ki, sizi götürüb yeməlidirlər. Hər bir məsələnin arxasında gizlənən bir hekayə var. Yəni, hadisələrə daha dərin baxmağı öyrənin. 

 

      Onun bu sözləri məndə qəribə hisslər oyatdı. Elə bil qəlbim titrədi. Bir  insan ilk dəfə idi ki, məni bu qədər düzgün təsvir edirdi.

 

      - Deyəsən, təəccübləndiniz?

 

      Susdum, sonra isə yavaşca, “Yox” – dedim. Növbəti yalanım idi.

 

      - Bəs sizi nə təəccübləndirir?

 

      - Kitablarda oxuduğum müxtəlif insanların taleləri.

 

      - Kiminsə taleyi sizi təəccübləndirə bilib?

 

      - Olub, amma çoxdan.

 

      - Niyə insanların taleyi sizin üçün bu qədər maraqlıdır?

 

      - Ola bilər, yazıçı olmağımla əlaqəlidir?!

 

      - Bu sualdır, yoxsa cavab? Həyatdır, hər şey ola bilər. Bəs bunları öyrənmək sizə nə isə qazandırır?

 

      - Bəli, həyat təcrübəmi artırır.

 

      Yavaş-yavaş aramızdakı münasibət daha da istiləşirdi. Artıq bir-birimizə qarşı daha səmimi davranmağa başlamışdıq və bu mənə xoş gəlirdi. Deyəsən, hər addımım doğru istiqamətə gedirdi, məqsədimə yaxınlaşırdım. O, qəfildən ayağa qalxdı və “Bu günlük kifayətdir,” dedi.

 

      Digər gündəki kimi, bu gün də çox səliqəli geyinmişdi. Onun zahiri görünüşündən, xarakteri haqqında çox şey demək olurdu. Kostyumunun hər bir detalı, onu necə seçib, hansı üslubda geyinməsi özünə verdiyi dəyəri və xarakterini açıq şəkildə göstərirdi.

 

      Mən də təbəssümlə “Yaxşı.” – dedim. Amma sabah yenidən gələcəyini soruşmağa cəsarətim çatmadı. Sadəcə sakit səslə:  “Sabaha qədər.” – deyib, cavabını gözləməyə başladım. O, başını yüngülcə tərpədərək, “İnşallah,” deyib uzaqlaşdı.

 

      Gedəndən sonra fikirlərim yenə onun ətrafında dolaşmağa başladı. Səhəri gün bir az da tez gəldim. O isə hələ yox idi. Kitabımı oxuyur, arada fasilə verib son iki gündə baş verənləri fikirləşirdim. Düşüncələrimdə onun hər hərəkəti, hər sözü əks olunurdu. Bir müddət sonra yaxınımda addım səsləri eşitdim. Bir nəfər mənə yaxınlaşdı, salam verdi. Başım aşağı olduğu üçün, əvvəlcə ayaqqabılarını, qaldıranda isə o olduğunu gördüm.

 

      Bu dəfə yad insanlar kimi deyildi. Doğma və səmimi tərzdə salam verdiyini hiss etdim. Bu səmimiyyətdən ürəklənib mən də “Xoş gəlmisiniz.” – dedim. O da başı ilə minnətdarlıq etdi.

 

- Açığı, bu gün gələcəyinizi ümid etmirdim, – dedim.

 

- Niyə elə düşünürsünüz?

 

- Dünən  “İnşallah” dediniz, amma mənə elə gəldi ki, bunu sadəcə nəzakət xətrinə deyirsiniz.

 

- Düzünü desəm, gələcəyimdən özüm də, tam əmin deyildim. Fikirləşdim ki, işlərim olar, gələ bilmərəm. Ona görə də yalançı çıxmaq istəmədim.

 

- Yenə də gəldiyiniz üçün təşəkkür edirəm. Nədənsə sizin yaxşı biri olduğunuzu hiss edirəm.

 

- Mən o qədər də yaxşı biri deyiləm.

 

- Təvazökarlıq edirsiniz. Əgər etiraz etməsəniz, sizə bir neçə sual verə bilərəm?

 

- Buyurun, maraqlı olar.

 

- Bəs sizcə siz necə birisiniz? 

 

- Bilirsiniz, bir məsəldə deyilir ki, bir nəfər, illərlə gülə bilmir. Nə qədər adam onunla danışırsa, onu güldürə bilmir. Axırda deyirlər, “Şəhərə bir kloun gəlib, onu gətirək, bəlkə o səni güldürər.” O adam isə cavab verir ki, “O mənəm.” Mən də özümü belə hiss edirəm. Bəzən nə edəcəyimi, hansı yolla gedəcəyimi bilmirəm. Ara-sıra huşsuz, məsuliyyətsiz biri kimi görünə bilərəm, amma elə deyil. Sadəcə, sevgimi ifadə etməkdə çətinlik çəkirəm. Mənim beynimi, ruhumu yeyib-bitirən başqa səbəblər var. Heç kim onları görmür və anlamır. Bir neçə dəfə psixoloqa da getmişəm, amma orada belə danışa bilməmişəm. İçimdə yığılmış problemləri, etdiyim səhvləri bilsəniz, bəlkə də məndən uzaqlaşarsınız. Düşünərsiniz ki, bu adamda ciddi problemlər var. Ona görə də, içimdəki uşağı ortaya çıxarmağa üstünlük verirəm. Uşaq kimi davrananda zarafat edirəm, gülürəm, belə özümü daha rahat hiss edirəm. Sizi də, öz dərdlərimə şərik etmək istəmirəm. Yaxşısı budur, yaxşı şeylərdən danışaq.

 

Onun bu açıqlaması məni məyus etdi. Amma özünü mənə bu qədər açıq və səmimi ifadə etməsi xoşuma gəldi. Onun daxili dünyasını anlamaq üçün daha da yaxınlaşmaq istəyirdim, amma hiss edirdim ki, bu səmimiyyət həm də ağır bir yükün ifadəsidir. O, özünü qınamırdı, sadəcə, başa düşülməməyin çətinliyini yaşayırdı.

 

- Yaxşı, onda sualı bir az fərqli verim. Sizcə, başqalarının gözündə necə birisiniz? – dedim.

 

O, dərin bir nəfəs aldı və cavab verdi:

 

                            - Ətrafımdakılara qarşı yaxşı insanam. Özümə qarşı isə çox pis. Həyatda çox səhvlər etmişəm, hələ də etməyə davam edirəm.

 

                            Mən onun bu sözlərində gizlənmiş kədəri hiss edib, sual verdim:

 

                            - Yəni, demək istəyirsiniz ki, iki fərqli insansınız? Görünən və görünməyən tərəfləriniz var?

 

                            O, düşüncəli bir ifadə ilə başını tərpədərək dedi:

 

                            - Elə bil içimdə başqa bir adam var. Sanki o, məni yoldan çıxarır, pis vərdişlərə sürükləyir. Mənim pis iş dediyim, başqasına zərər vermək deyil, daha çox özümə qarşı etdiklərimdir. Zərərli vərdişlərim olub. Problem ondadır ki, bəzən bu vərdişlərin əsirinə çevrilirəm. Həmin an pis bir iş görürəm, sonra özümə gəldikdə peşman oluram. Ancaq bir müddət sonra, yenə eyni vəziyyət yaranır. Hərdən huşsuz kimi gəzirəm. Özümlə çox mübarizə aparıram, amma bu mübarizə bir yerdə dayanır və hər şey yenidən təkrarlanır. Qıraqdan baxanda çox qabiliyyətli, istedadlı və işgüzar bir adamam. Amma bu halım potensialımı tam şəkildə göstərməyimə mane olur.

 

                            Mən onu dinləyərkən sükut içində qalmışdım. Sözlərinin səmimiyyətini hər hərəkətindən hiss etmək mümkün idi. O danışarkən əvvəl başını qaşıyır, sonra əlini boğazına endirib qurdalanırdı. Bu qeyri-iradi hərəkətlər, daxili bir narahatlığın və səmimi etirafın əlaməti idi.

 

                            İnsanlar nə qədər yalan danışsalar belə, bədən dilləri həqiqəti gizlədə bilmir. Məncə, Rüstəmin özünə qarşı bu ikili münasibəti və düşüncələri yaşadığı çətin bir travmanın nəticəsi idi. Belə hallar, bəzən post travmatik stress pozuntusu kimi özünü göstərir. Bu vəziyyət, müəyyən bir psixoloji sarsıntıdan sonra başlayan, insanın həyat keyfiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə aşağı salan bir problemdir. Travmatik hadisənin yaratdığı emosional, koqnitiv və hissi təcrübələr tez-tez yuxularda təkrarlanaraq, gündəlik həyatda özünü göstərir. Bu geriyə dönmələr (feedbacklər), hadisəni şəxs üçün yenidən canlı şəkildə yaşadır. Nəticədə insanın həyatına ağır bir yük kimi yansıyır.

 

Danışdıqlarından və hərəkətlərindən aydın idi ki, hələ də öz keçmişi ilə barışmağa çalışır, amma daxili mübarizəsi davam edirdi. Onunla ciddi şəkildə danışıb problemini kökündən həll etməyi çox istəsəm də, təəssüf ki, bu arzum yarımçıq qaldı. Rüstəmi bir daha görə bilmədim. Məni ən çox məyus edən isə ona kömək edə bilməməyim oldu.

 

 

 

(Sabah sizlərə 2-ci hissə tədim ediləcək)

 

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 

(18.05.2026)

 

 

 

 

Kənan Məmmədli,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Bu il Cannes Film Festival 2026 mayın 12–də start götürüb, hazırda özünün ən qızğın çağını yaşayır, 23 may tarixində isə başa çatacaq. Artıq o, ilin ən çox müzakirə olunan mədəni hadisələrindən birinə çevrilib. Festivalın diqqət mərkəzində müəllif kinosunun güclü qayıdışı, siyasi mövzular, məşhur rejissorların yeni işləri və ənənəvi ulduz parıltısı dayanır.

 

Bu il münsiflər heyətinin sədri cənubi koreyalı rejissor Park Chan-wook-dur. Onunla birlikdə heyətdə Demi Moore, Chloé Zhao, Stellan Skarsgård və digər tanınmış kino xadimləri yer alır.

Əsas müsabiqə proqramı bu il xüsusilə güclü hesab olunur. Ən çox gözlənilən filmlər arasında bu 4 film favorit hesab edilir:

• “Bitter Christmas” — rejissor Pedro Almodóvar;
• “Coward” — rejissor Lukas Dhont;
• “The Beloved” — baş rolda Javier Bardem;
• “Gentle Monster” — rollarda Léa Seydoux və Catherine Deneuve.

Xüsusilə “Gentle Monster” (Mülayim canavar) filmi tənqidçilərin diqqətini çəkir. Film ailə böhranı və pedofiliya ittihamları kimi ağır və həssas mövzulara toxunur. Bu səbəbdən də artıq mediada geniş müzakirələrə səbəb olub və müsabiqənin ən emosional ağır işlərindən biri sayılır.

Festivalda siyasi mövzuların çəkisi də artıb. Rejissorlar və aktyorlar müharibələr, miqrasiya, demokratiya böhranı və incəsənətin bu proseslərdə rolu barədə açıq şəkildə danışırlar.

Britaniyalı rejissor Ken Loach da yenidən Kannı siyasi mesajlar üçün platformaya çevirib.

Qırmızı xalça və moda da ənənəvi olaraq diqqət mərkəzindədir. Bu il Cate Blanchett, Adam Driver və Demi Moore kimi ulduzların çıxışları xüsusilə müzakirə olunur.

Ümumilikdə, Kann-2026 bir çox tənqidçilər tərəfindən son illərdə striminq platformaları və kommersiya filmlərinin üstünlük təşkil etdiyi dövrdən sonra “böyük müəllif kinosunun qayıdışı” kimi qiymətləndirilir. Burada əsas diqqət kommersiya uğurundan çox rejissorun bədii baxışına yönəlir.

Mövzu festival bitənə qədər diqqətimizdə qalacaq.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.05.2026)

 

 

 

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

 

O, 1952-ciilmayın 18-dəAğdamrayonununGüllücə kəndində anadanolub. Orta təhsilini başa vurandan sonra Bakı Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsində ali təhsilə yiyələnib. On beş il "Azərbaycan gəncləri" qəzetində müxbir, şöbə müdiri, redaktor müavini vəzifələrində çalışıb. 1991-1992-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Prezidenti aparatında azərbaycandilli mətbuat üzrə bölmənin müdiri, Mətbuat xidməti rəhbərinin müavini, 1992–1993-cü illərdə "Yurd" jurnalı baş redaktorunun 1-ci müavini, 1993–2001-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Milli Məclisində mətbuat katibi, spiKerin köməkçisi, 2001–2004-cü illərdə "Maarifçi" qəzetinin və "Advokat+" jurnalının baş redaktoru vəzifələrində işləyib.

2005-ci ildən isə AMEA-nın Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunda çalışır. 2009-cu ildən həmin İnstitutun Müasir Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsinin müdiridir...

 

Deyir ki:- “Təhlil edərkən belə bir qənaətə gəlmək olar ki, XIX əsrin axırları və XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda milli və dini zəmində qarşıdurma yaratmaq cəhdləri barədə yazılan məqalələr janr, forma, üslub cəhətdən müxtəlif və rəngarəng olsalar da, ideya-məzmun xüsusiyyətlərinə görə yaxın və oxşardırlar. Belə ki, törədilən qırğınlar birmənalı olaraq Çar Rusiyası müstəmləkəçilik siyasətinin və bədnam "erməni məsələsi"nin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilərək şərh edilib. Publisistika siyasi kələklərin Azərbaycan multikultural mühitinə heç bir aidiyyəti olmadığını və millətlərarası münasibətlərdəki mövcud tarazlığı poza bilmədiyini göstərib. Heç bir insaniyyətə zidd fikirlərə yol verilmədən milli-ayrı seçkiliyə qarşı ikrah hissi yaradılıb, zülm və istibdaddan, milli qırğınlardan nicat yolu mütləqiyyətin devrilməsində görülüb, azadlıq uğrunda mübarizənin formalaşmasına mane olan hallar, amillər tənqid atəşinə tutularaq, xüsusən də xalqımızın başını qatan erməni-daşnaklarının təxribatçı əməlləri ifşa edilib. Nəhayət, publisistikanın belə bir dəyişməz, qərarlı səciyyəsinin formalaşmasında Azərbaycan xalqının tolerant həyat tərzi əsaslı dərəcədə rol oynayıb.”

 

2001-ci ildə "Qarabağ uğrunda mübarizə və 90-cı illərin Azərbaycan ədəbiyyatı" mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, 2012-ci ildə isə "Azərbaycan nəsr və dramaturgiyasında Qarabağ mövzusu" mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək filologiya elmləri doktoru alimlik dərəcəsi alıb. Onun həyat və yaradıcılıq fəaliyyətindən bəhs edən "Soraq kitabçası" adlı kitab nəşr edilib... 

 

AMEA-nın Ədəbiyyat İnstitutu Mətbuat tarixi və publisistika şöbəsinin aparıcı elmi işçisi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Gülbəniz Babayeva onun haqqında yazır: “Dəyərli elmi əsərlər müəllifi olduğu kimi, maraqlı bədii yaradıcılığı ilə də oxucuların diqqətini cəlb edir. Çünki həqiqi sənət əsərləri o zaman əbədiyaşarlıq qazanır ki, o, elmə söykənmiş olsun. Onun yaradıcılığında bu iki önəmli cəhət vəhdət təşkil edir. Yaradıcılığının mövzu dairəsi, problematikası, ideya zənginliyi,  dili və üslubu həmişə ədəbi tənqidin diqqət mərkəzində olub. Bəkir Nəbiyev, Nizami Cəfərov, Camal Mustafayev, Şamil Salmanlı, Vaqif Yusifli və başqa görkəmli elm adamları onun yaradıcılığını müxtəlif prizmadan tədqiqata cəlb edərək, çağdaş ədəbiyyatımızdakı yerini, mövqeyini müəyyənləşdiriblər və sənət aləmində orijinal qələm sahibi, alimliyi ilə yazıçılığı bir arada birləşdirən istedadlı yazıçı kimi dəyərləndiriblər...”

 

Ciddi və sakit təbiəti var. Son dərəcə səbirli adamdır, praktik və analitikdir. Özünə güvənir və işlərində qətiyyətlidir. İdarəetmə bacarığı yüksəkdir. Sadiq dost, mehriban yoldaş, qayğıkeş ata və əla ailə başçısısıdır. Güclü zehni var, yaradıcılıq qabiliyyəti çoxşaxəlidir. O, həm elmi əsər, həm bədii əsər, o cümlədən də maraqlı publisist yazılar ərsəyə gətirə bilir. 

 

“Publisist yaradıcılığı ədəbi prosesin çox mühüm və məhsuldar bir qolunu təşkil edir. Biz həyat axarının ahəngini, dövrün  nəbzinin döyüntüsünü ədəbi yaradıcılığın digər növlərindən daha çox publisistikada hiss edirik. Publisistika- zamanın, mühitin tələblərinə müvafiq olaraq yaradıcılıq potensialını aktiv ictimai fəaliyyət üsuluna çevirmək vasitəsi, sənətkarın həyata nüfuzunun başlıca barometri, mövcud problemin həlli istiqamətində düşünməyə və hərəkətə sövq edən yeni fikir, ideya, enerji ötürücüsüdür...”- söyləyir.

 

Ümumilikdə, 19 kitabı nəşr edilib. "Yurd yeri", "Məhəbbət qocalmır", "Çörəkli adam", "Qamış", "Təqib" və digər hekayə və pyesləri uzun illər radio və televiziya ilə hələ də nümayiş etdirilir...

Xülasə, filologiya elmlər doktoru, bir sıra yaradıcılıq müsabiqələrinin mükafatçısı, yazıçı, jurnalist Elçin Mehrəliyev haqqında söhbətimi burada yekunlaşdırıram, onu növbəti ad günü münasibətilə təbrik edirik. Axı, bu gün - mayın 18-i onun doğum günüdür... Özü də 74-cü.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.05.2026)

 

Birinci yazı

Mannalılar qədim lullubi, kuti, turuki tayfalarının davamçıları idilər

 

 

Şərəf Cəlilli,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Milli dövlətçilik tariximizə adı qızıl hərflərlə həkk olunan qüdrətli dövlətlərimiz, imperiyalarımız çoxdur. Min illik tarixi ilə dünyaya meydan oxuyan Şirvanşahlar Dövlətindən tutmuş onun təməl qatında dayanan, 500 illik tarixi ilə qürur duyduğumuz Manna kimi əzəmətli dövlətlər quran Odlar Yurdu Azərbaycan sonrakı mərhələlərdə Midya, Atropatena, Ağqoyunlular, Qaraqoyunlular, Səfəvilər, Əfşarlar, Qacarlar imperiyalarını qurdu. 

 

 

 

Bu gün hər bir  azərbaycanlının   adı çəkiləndə ayağa durduğu müasir, müstəqil Azərbaycan Respublikası Şuşa qalasındakı Zəfər dastanı ilə dünyaya sübut edir ki, o qüdrətli dövlətçilik ənənələrinə malik olan ölkədir.

 

 

Manna dövləti müxtəlif Türk tayfalarının bir bayraq altında birləşməsi missiyanı üzərinə götürdü

 

Arxiv sənədlərinə, rəsmi mənbələrə istinad edərək deyə bilərik ki, tarixi Azərbaycan torpaqlarında ilk dövlətlərin yaranması təxminən 5 min il əvvələ təsadüf edir. Eramızdan əvvəl III minillikdə Lulubi, Kuti, Turuki dövlətləri Azərbaycanın cənubunda, yəni indiki Urmiya gölünün ətrafında hökmdarlıq etsə də, tam mərkəzləşdirilmiş təsisat qura bilməmişdilər. Bu dövrdə Azərbaycan torpaqlarında qurulmuş dövlətlərdən biri də Aratta idi. Lakin bu dövlətlər daha çox tayfa ittifaqını xatırladırdı. Bundan başqa, mərkəzləşmə zəif getdiyindən Lulubi, Kuti, Turuki və Aratta kimi dövlətlərimiz daha böyük dövlətlərin hücumlarına məruz qalırdı ki,  bu da sadaladığımız  tayfaların bir ittifaqda birləşib vahid dövlət qurmaq zərurətini yaradırdı. Bu tarixi missiyanı Manna dövləti öz üzərinə götürdü.

 

 

 

Dövlətin paytaxtı və ən böyük şəhəri İzirtu idi

 

 Eramızdan əvvəl I minilliyin əvvəlində Urmiya gölünün ətrafında yaranan Manna dövləti Azərbaycanın cənub torpaqlarını və burada pərakəndə halda yaşayan Lulubi, Kuti, Turuki və digər tayfaları bir mərkəzdə birləşdirdi. Öncədən qeyd edək ki, mənbələrdə Manna dövlətinin adına ilk dəfə eramızdan əvvəl 843-cü ildə Assur mixi yazılarında rast gəlinir. Bu kitabələrdə dövlətin adına “Munna” formasında təsadüf olunur. İudaizmmin müqəddəs kitabı hesab olunan Tövratda isə dövlətin adı “Minni” formasında göstərilir.

Mannalılar qədim Lulubi, Kuti və Turuki tayfalarının davamçıları idilər. Qədim Manna dövləti tarixi Azərbaycan torpaqlarının cənubunda, Urmiya gölünün ətrafında yaranmışdı. Dövlətin qərb sərhədləri Van gölünə qədər uzanırdı. Tarixçilər müasir dövrlə müqayisə etdikdə, Manna dövlətinin ərazisinin Arazdan o tayda, yəni indiki Güney Azərbaycan olaraq qəbul edirlər.  

Dövlətin paytaxtı və ən böyük şəhəri İzirtu idi. Bu şəhər Manna hökmdarı İranzunun hakimiyyəti illərində daha da böyüyüb inkişaf etmiş, yüksəliş dövrünü yaşamışdır.

Əldə olunan digər məlumatlardan o da bəlli olur ki, Manna dövlətinin əhalisi maldarlıq, ticarət və əkinçiliklə məşğul olurdu. Şəhərlərdə sənətkarlıq yüksək səviyyədə inkişaf etmişdi. Böyük İpək Yolu boyunda yerləşdiyindən Manna strateji əhəmiyyətə malik bir ölkə hesab olunurdu.

          

 

 

Manna dövləti Urartuya hücumlarda Assur dövləti ilə müttəfiqlik edirdi

 

Eramızdan əvvəl 740–719-cu illər arasında  hakimiyyət başında olan  Manna hökmdarı İranzu diplomatik gedişləri ilə dövlətin dayaqlarını xeyli möhkəmləndirmişdi. Dövlətin yüksəlişində eramızdan əvvəl 743-cü ildə assurların Mannanın əsas düşməni olan Urartu dövlətinə ağır zərbə endirməsinin də az rolu olmamışdır. Assur hökmdarı II Sarqonun Urartunu məğlub etməsi Mannanı bir müddətlik talanlardan xilas etmişdi. Ona görə də Manna dövləti Urartuya hücumlarda Assur dövləti ilə müttəfiqlik edirdi. Uzaqgörən bir hökmdar kimi tanınan İranzu bu yolla Urartının bir vaxtlar işğal etdiyi Manna torpaqlarını da geri ala bilmişdi.

Tarixi mənbələr sübut edir ki, eramızdan əvvəl 719-cu ildə Mannanın bir sıra vilayətlərində İranzuya qarşı üsyanlar başladı. Çox keçmədi ki, mannalılar Assurların köməyi ilə bu üsyanları yatırdı. Mannaya yüksəliş dövrünü yaşadan İranzu həmin il dünyasını dəyişir. Hakimiyyətə onun böyük oğlu Aza gəldi. Urartu dövləti bu qarışıqlıqdan istifadə edərək bir sıra vilayətlərin hakimlərini Azaya qarşı üsyana qaldırdı.  Üsyana qalxan qüvvələr hakimiyyətinin ikinci ilində Azanı devirib onun qardaşı Ulussununu hakimiyyətə gətirdilər.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.05.2026)

 

Əkbər Qoşalı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

 

Türk siyasi-mədəni düşüncəsində şəhər bəzən “uluş” deyilərək – ulusun ruhunu, “baylıq” bilinərək – təşkilatlanma iradəsini, “balık” deyilərək qala-şəhəri (istehkamlı yaşayış məntəqəsini) ifadə edib.

 

Əhali sayına görə böyük, mərkəzləşdirilmiş və ərazicə sınırlı yaşayış məntəqəsi olan şəhərin sakinləri əsasən kənd təsərrüfatından qıraq çalışmalarda bulunur. Şəhərlərin sakinləri etnik, dil, sosial, mədəni, dini və s. baxımdan fərqli ola bilər.

Belə yaşayış məntəqələri özünüidarə, təchizat və daşımalar strukturuna, üstün təsirli infrastruktura malikdir.

Yaşayış məntəqəsinin şəhər statusuna aid edilməsi hər ölkənin qanunları əsasında müəyyən edilir. Bu tələb müxtəlif ölkələrdə dəyişikdir – Bəzi ölkələrdə urban yaşayış məntəqəsi üçün minimal əhali həddi çox aşağıdır; örnək versək, Danimarkada bu göstəricinin 250 nəfər civarında olduğu deyilir.

Yaponiyada şəhər (“shi”) statusu üçün ümumi minimum hədd 50 min nəfərdir.

Bizdə isə şəhər statusu əsasən 15 min nəfərdən artıq əhaliyə, urban məşğulluq strukturuna və inzibati-mədəni mərkəz funksiyasına görə müəyyən edilir.

 

Şəhərlər – akademik baxımdan – mədəniyyətlərin yaxınlaşmasının ideal halı sayılır. Burada adambaşına düşən ərazi çox az olur. Şəhərdə, bir qayda olaraq, özünəxas mədəniyyət və sosial təbəqələşmə görülür; əlbəttə, şəhər yaşamı öz ovqatı, ritmi, ahəngi… ruhu ilə də seçilir. Bu özəlliklər onları kəndlərdən və ya insanların özəl məqsədlər üçün toplandığı yaşayış məntəqələrindən ciddi surətdə fərqləndirir.

Şəhərlər İçərişəhər, Bayırşəhər, Beşbalık, Ordubalık, Əskişəhir, Yenişəhir, Böyükşəhir, meqapolis və hətta şəhər-dövlət… ola bilir…

Şəhərlər heç də həmişə daşdan, betondan, ağac və şüşədən qurulmur; şəhərlər bəzən ideya olur, ideologiya olur, hətta, Qızılalma olur!..

Dövlət ağlının memarlığa çevrilmiş forması kimi tarix səhnəsinə çıxan şəhərlər də var.

Elə məqamlar olur, urbanizasiya artıq təkcə tikinti məsələsi olmaqdan çıxır – milli iradənin, strateji baxışın, mədəniyyətin və geopolitik düşüncənin ifadəsinə çevrilir.

Bu gün Azərbaycan məhz belə bir mərhələdədir – şəhərlərimiz artıq yaşayış məkanı olmaqla yanaşı, ulus ruhunun və dövlət baxışının (düşüncəsinin) daşıyıcısına çevrilməkdədir. – Şəhərlərimizə bütün gözəllikləri yaraşdırırıq.

 

Bakının BMT-nin nüfuzlu platformlarından biri olan Dünya Şəhərsalma Forumuna – WUF13-ə ev sahibliyi etməsinin təsadüfi hadisə olmadığı bəllidir. Biz bunu, yalnız beynəlxalq tədbir keçirmək uğuru saymırıq; bu, Azərbaycanın son illərdə formalaşdırdığı yeni şəhərsalma fəlsəfəsinin, kulturoloji əsaslarının qlobal miqyasda qəbul edilməsinin önəmli göstəricisidir.

Çünki artıq dünya Qarabağa, Zəngəzurun gündoğarına keçmiş işğalın, bitmiş savaşın coğrafiyası kimi baxmır. Dünya oralara gələcəyin şəhər modeli kimi baxmaqda haqlıdır.

 

Bəli, şəhərsalma artıq geopolitikadır.

Doğrudan da, XXI yüzildə şəhərlər dövlətlərin görünən siyasi portretidir.

Necə ki, qədim imperiyalar yollarla, körpülərlə, karvansaralarla tanınırdı, çağdaş dövlətlər də şəhər mədəniyyəti ilə yadda qalır.

Yadımıza salaq: "mədəniyyət" sözü ərəb qaynaqlı olub, "şəhər", "şəhərsalma" anlamına gələn "mədinə" (mədəni) sözündən yaranmışdır. Bu anlayış, antik dönəmdə şəhər yaşam tərzinə, savadlılığa, ictimai və əxlaqi dəyərlərə yiyə durmağı ifadə edən bir anlam daşıyırdı. Sözün bəzi Avropa dillərindəki qarşılığı olan "kultura" (culture) isə latınca "cultura" sözündən törəmişdir; bu ifadənin əski kökü "əkmək, becərmək" olub, ilk vaxtlarda torpaqbilimi və bitkiçilik (əkinçilik) anlamlarını ifadə etmişdir. Daha sonralar bu anlayış genişlənərək "insanın doğası, özünü və toplumu mənəvi cəhətdən becərməsi/inkişaf etdirməsi" anlamını qazanmışdır.

Hər iki etimoloji kök sonuc etibarilə insanın ibtidai və təbii durumdan çıxaraq nizamlı, yüksək mənəvi dəyərlərə malik ictimai yaşama – şəhər mədəniyyətinə keçidini ifadə edir.

 

Budur, Azərbaycanın son illərdə həyata keçirdiyi quruculuq prosesi isə adi bərpa proqramı olmaqdan çıxıb. Azadlıqdan abadlığa, işğal mədəniyyətsizliyindən qurtuluşa, vandallıqdan quruculuq mədəniyyətinə sürətli keçidin müəllifi Azərbaycan dövlətidir. Üstəlik, bu sürətli, böyük işlər minatəmizləmə ilə paralel gedir…

 

Bəli, burada yeni urbanizm anlayışı formalaşır:

– “ağıllı şəhər”;

– “ağıllı kənd”;

– yaşıl enerji zonaları;

– rəqəmsal idarəetmə;

– ekoloji memarlıq;

– mədəni yaddaşın qorunması;

– milli kimliklə çağdaşlığın sintezi.

Havadarlarına güvənən işğalçı Ermənistanın urbisid, kultursid və ekosid siyasəti fonunda bu modelin əsas fərqi ondadır ki, həmin model, insanın yaşam fəlsəfəsini də yenidən qurmağa çalışır.

İşğaldan azad edilmiş torpaqlarda qurulan şəhərlər savaş sonrası sivilizasiyasının laboratoriyasıdır.

Qarabağ, Zəngəzurun gündoğarı – dağıntıdan inkişaf fəlsəfəsinə, kulturoloji əsasa parlaq keçidi nümayiş etdirir.

Tarixdə çox ölkə dağıdılmış şəhərlərini yenidən qurub; ancaq hər ulus xarabalıqdan konsepsiya yarada bilməyib.

Bax, bizim fərqimiz də buradadır!

Prezident İlham Əliyevin irəli sürdüyü bərpa strategiyası fiziki quruculuq proqramı olmaqla eynigücdə, yeni inkişaf düşüncəsidir. Qarabağda, Zəngəzurun gündoğarında aparılan genişmiqyaslı layihələr – çox haqlı olaraq – artıq beynəlxalq urbanistika çevrələrinin diqqət mərkəzindədir.

Çünki burada:

– enerji təhlükəsizliyi ilə ekoloji yanaşma birləşdirilir;

– milli memarlıq elementləri çağdaş urban dizaynla uzlaşdırılır;

– daşımalar, kommunikasiya və rəqəmsal sistemlər paralel şəkildə qurulur;

– şəhər anlayışı “yaşamaq”dan “inkişaf etdirmək” mərhələsinə keçir.

 

Əslində, Qarabağda formalaşan model “savaş sonrası urbanizmi”nin yeni örnəyidir.

Bakı özü – Gündoğarla Günbatarın urban dialoqu meydanı deyilmi?..

Bakı – Xəzər qıyısında yerləşən yeganə paytaxt şəhəri olmaqla birgə, qlobal urban düşüncənin platformuna çevrilir.

“Üç Alov Qülləsi” (“Flame Towers”) ilə İçərişəhərin eyni panoramda görünməsi təsadüfi estetik detal sayılmamalıdır. Bu, Azərbaycanın inkişaf modelinin simvoludur – köklə gələcəyin birlikdə yaşamasıdır bu... – Bir növ, üçrəngli bayrağımızın ruhunun memarlıqda təcəssümüdür… – Sanki üçrəngli bayrağımızın ruhu şəhərin siluetinə hopub…

Azərbaycan artıq gündəm bəlirləyən ölkələr sırasında görünməkdədir. – WUF13 kimi forumların Bakıda keçirilməsi bunu göstərir.

Burada maraqlı məqam odur ki, Azərbaycan urbanizasiya məsələsinə yalnız texniki problem kimi yanaşmır. Azərbaycan bunu mədəni təhlükəsizlik, milli identiklik, sosial harmoniya, demoqrafik dayanıqlılıq, dövlət suverenliyi məsələsi kimi qəbul edir.

Bax, bu isə şəhərsalmanı memarlıqdan irəli – milli strategiya səviyyəsinə yüksəldir.

Beləliklə, yeni dünya üçün yeni şəhər modeli ortaya çıxır.

Bəli, qlobal dünya hazırda ciddi urban böhran yaşayır.

İqlim dəyişiklikləri, miqrasiya, sosial parçalanma, ekoloji risklər və enerji problemləri klassik şəhər modelini sarsıdır.

Belə bir zamanda Azərbaycan alternativ yanaşma təqdim etməyə çalışır.

Buradakı əsas xəttə diqqət edək. –

Şəhər yalnız iqtisadi mərkəz olmamalıdır; şəhər həm də mənəvi və mədəni ekosistem olmalıdır.

Qarabağda salınan yeni yaşayış məntəqələrində məktəb, park, mədəniyyət ocağı, rəqəmsal xidmət, yaşıl enerji və sosial infrastrukturun paralel qurulması məhz bu düşüncənin nəticəsidir.

Başqa sözlə, biz indi yalnız şəhər salmırıq – onu konseptləşdiririk.

 

WUF13 forumu Azərbaycanın dünyaya təqdim etdiyi yeni urban manifest üçün önəmli tribunadır.

Bu tribunalardan verilən əsas ismarıc nədir? – Budur, hətta savaşdan çıxmış bir ölkə belə, dağıntını inkişaf fəlsəfəsinə çevirə bilər. Bunun əksi nifrət olmalıydı – o isə quruculuq yox, elə dağıntı vəd edəcəkdi… 

Bax, bu, savaşdan çıxmış bütün ölkələr üçün önəmli örnəkdir.

Çünki çağımızda şəhərsalma artıq sadəcə küçə çəkmək, körpü tikmək, tunel vurmaq və digər kommunikasiyalarla olmur… – Şəhərsalma insanın gələcəklə münasibətini qurmaqdır…

Qalib Azərbaycan bu gün həmin münasibətin yeni modelini formalaşdırmağa çalışır.

 

Uzun sözün qısası, hər şəhərin görünməyən ruhu olur; bəzən o ruh minarələrdə yaşayır, bəzən daş küçələrdə, bəzən isə insanların gələcəyə güvənində…

Bu gün üstünə Gün doğmuş Qarabağda, Zəngəzurun gündoğarında yüksələn şəhərlər Zəfərin memarlığa çevrilmiş formasıdır.

Azərbaycan artıq dünyanın urban xəritəsində coğrafiyadan üstün – ideya olaraq görünür. – WUF13-ün Bakı üçün ən böyük anlamı bu olsa gərək...

DÖVLƏTİMİZ ZAVAL GÖRMƏSİN!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.05.2026)