İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Azərbaycan SSR xalq artisti Cabbar Qaryağdıoğlu XIX əsrin II yarısında yetişən və musiqi tariximizdə ən görkəmli rol oynayan sənətkarlardan biridir. Xalqın içərisindən çıxan bu sənətkar özünün bütün mənalı həyatını klassik Azərbaycan musiqisinin inkişafına həsr edib.

Ömrünün 60 ilini xalqdan öyrəndiyi və topladığı 500-dən artıq mahnını işləyib Azərbaycanın xanəndəlik sənətini yaratmağa həsr edən müğənni Zaqafqaziyada ən yaxşı xalq ifaçısı şöhrətini qazanıb.

Cabbar Qaryağdıoğlu 1861-ci ildə Şuşada "Seyidli" məhəlləsində anadan olub. Atası Məşədi İsmayıl kişi boyaqçı olub. Bu sənəti Cabbara da öyrətmək istəyib. Lakin oğlunun gözəl səsi, anadangəlmə istedadı Cabbarı başqa bir sahəyə istiqamətləndirib. Cabbargilin evi şəhərin ən səfalı yeri olan Cıdır düzünə yaxın idi. Uşaqlıqdan məhəllə uşaqları ilə "Qayabaşında", "Qırxpilləkəndə", "Ağzıyastı kahada" quzu otaran Cabbar saatlarla "Dəlikdaşın" üstündə oturaraq zümzümə edərdi.

Sonralar bu zümzümələr XIX əsrin ən böyük xanəndəsinin yetişməsinə səbəb olub. Cabbar Qaryağdıoğlunu Azərbaycan xalq musiqisinin canlı tarixi, ensiklopediyası adlandırıblar. Onun oxuduğu muğam və xalq mahnıları indi də Azərbaycanın musiqi xəzinəsinin ən qiymətli inciləridir. Şərqin vokal sənəti tarixində, geniş xalq kütlələri arasında Cabbar Qaryağdıoğlu ilə müqayisə edilə biləcək ikinci bir müğənni yoxdur. Onun adı dünya vokal sənətinin bir sıra görkəmli sənətkarlarının adları ilə yanaşı çəkilir.

Cabbar Qaryağdıoğlunun səsi güclü dramatik-tenor tipli səs olub. O, bu güclü və əzəmətli səsi ilə son dərəcə lirik-minor ruhlu muğam sayılan "Segah"ı olduqca həzin və yumşaq, eyni zamanda, yanıqlı səsləndirməklə adamda elə təsəvvür yaradıb ki, muğamı dramatik tenor yox, lirik tenor oxuyub. Onun köhnə qrammafon vallarını səsləndirdikdə adam o dəqiqə hiss edib ki, belə bir qüdrətli səs, temperamentli üsullar, müxtəlif formalı çətin zəngulələr vuran yalnız Cabbar Qaryağdıoğlu ola bilər.

O, major muğamları oxumaqda da mahir olub. Vokal ustalığı ilə nəinki dinləyicini heyran qoyub, eyni zamanda təsiredici ifaçılıq məharəti ilə dinləyicini fikrindən ayırır, kədərini, qəmini unutdurub. Cabbar ilk musiqi təhsilini Şuşada Xarrat Qulunun məktəbində alıb. O, on yaşında ikən şəhərdəki məktəbə daxil olur, müəllimi Mirzəli Zeynalabdin oğlundan musiqi elmini və fars dilini öyrənib.

16 yaşında ilk dəfə müəllimi ilə getdiyi toyda tarzən Cavadbəyin müşayiəti ilə "Kürdü-Şahnaz" oxuyub, zil və təravətli səsi ilə təkcə dinləyiciləri deyil, musiqiçiləri də məftun edib. Qoca xanəndə Hacı Hüsü onun alnından öpüb, "Gələcəkdə bizim yerimizi bu cavan xanəndə tutacaqdır" deyib. Bu hadisədən sonra məşhur tarzən Sadıq Əsəd oğlu (Sadıqcan) Cabbarı rəhbərlik etdiyi sazəndələr dəstəsinə qəbul edib.

Şuşadakı ilk Şərq konsertindən sonra Azərbaycanın digər şəhərlərində, xüsusilə də Bakıda XX əsrin ilk illərindən başlayaraq Şərq konsertləri verilib. 1902-ci ilin yanvarında "Kaspi" qəzeti belə bir məlumat verib: "Yanvarın 11-də, cümə günü Hacı Zeynalabdin Tağıyevin teatrında məşhur Qarabağ aşığı Nəcəfqulunun və xanəndələrdən Qaryağdıoğlu Cabbarın, Bakılı Seyidin, Şəkili Ələsgərin və Keçəçi Məhəmmədin iştirakı ilə Bakıda birinci Şərq konserti olacaqdır".

Konsertin birinci şöbəsində artıq bütün Qafqazda bir xanəndə kimi məşhur olan Cabbar Qaryağdıoğlu "Mahur" oxuyub. "Kaspi" qəzeti yazır: "Cabbar "Mahur"u çox gözəl oxudu, tamaşaçılar onu uzun müddət mahir bir xanəndə kimi alqışladılar". Mütəxəssislərin fikrincə, sonralar da "Mahur"u Cabbar Qaryağdıoğlu kimi misilsiz məharətlə oxuyan ikinci bir xanəndə olmayıb. Qocaman xanəndəmiz Xan Şuşinski deyib: "Mahur Cabbar ilə getdi".

1902-ci il yanvarın 23-də tamaşaçıların xahişi ilə yenə də Tağıyev teatrının binasında ikinci Şərq konserti olub. Cabbar Qaryağdıoğlu "Heyratı" oxumaqla dinləyicilərə dərin təsir bağışlayıb. 1903-cü il yanvarın 27-də həmin teatrın binasında üçüncü Şərq konserti təşkil edilib. Bu konsertə hazırlıq daha yaxşı olub. Küçələrə afişalar vurulmuş, konsertə gələnlər üçün proqramlar nəşr olunub. Konsert əvvəlkilərə nisbətən daha geniş, rəngarəng və maraqlı olub

Cabbar Qaryağdıoğlu tarzən Mirzə Fərəc Rzayevin və kamançaçı Məşədi Qulunun müşayiəti ilə "Bayatı-Qacar" muğamını məharətlə ifa edib. Konsertdə olmuş bir rus jurnalisti yazıb: "Əgər mən antreprenyor olsaydım, heç fikirləşmədən dünənki ifaçıları Peterburqa aparardım. Onlar orada müvəffəqiyyətlər qazanardılar. Onları dinləməyə gələr, dinlər və ağlardılar…". Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Cabbar Qaryağdıoğlunun həmin konsertlərdə istifadə etdiyi qaval hazırda Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyindədir.

Qoz ağacı və balıq dərisindən hazırlanan bu qavalı tarzən Qurban Pirimovun qızı Tamara xanım 1967-ci ildə Muzeyə hədiyyə edib. Cabbar Qaryağdıoğlu 1905-ci ildə Gəncə şəhərində məşhur xanəndə İslam Abdullayevin vasitəsilə tanış olduğu tarzən Qurban Pirimov və kamançaçı Saşa Oqanezaşvilidən ibarət ikinci bir musiqi üçlüyü yaradıb. Xanəndə "Heyratı"nı qrammafon valına 1906-cı ildə yazdırıb. Eyni zamanda onun ifasında olan "Ovşarı" muğamı da yüksək ifaçılıq məharətindən və onun səsinin qeyri-adi gücündən xəbər verib.

Təsadüfü deyildir ki, Cabbar Qaryağdıoğludan sonra bu günə qədər bu muğamı hələ heç kəs oxumağa cürət etməyib. Doğrudur, Cabbar Qaryağdıoğludan əvvəl bizim musiqi tariximizdə Şahqulu, Mirzəhüseyn, Hacı Hüsü, Məşədi İsi, Səttar, Mirzə Məmmədhəsən, Əbdülbaqi, Bülbülcan kimi klassik xanəndələrimiz olub. Lakin onların heç biri xalq musiqisini Cabbar Qaryağdıoğlu qədər dərindən bilməyiblər

Azərbaycanda opera sənətinin meydana gəlməsində də onun rolu böyükdür. Opera səhnəmizin ilk aktyoru məhz Qaryağdıoğlu olub. Cabbar Qaryağdıoğlu dəfələrlə İran şahlarının, Türkiyə sultanlarının məclislərinə dəvət olunub, öz gözəl ifası ilə onları məftun edib. O, yaradıcı sənətkar olub. Bir muğamı 2–3 saat, bəzən isə böyük məclislərdə 4 saat belə oxuyub. O, həm böyük sənətkar, həm də qayğıkeş müəllim olub. O, şagirdlərinin qayğısına qalar, onlara səslərini qorumağı tövsiyə edib:

 "Səs və gözəllik Allah vergisidir. Gərək onların qədrini biləsən. Birinci növbədə səsini qorumalısan. Yeməyinə, yatmağına fikir verməlisən. Xanəndə çox yeməməlidir. Qarınqululuq oxumağın düşmənidir. Gündə ən azı 10 saat yatmalıdır". Klassik ədəbiyyatı gözəl bilirdi və deyirdi ki, əruzu bilməyəndən xanəndə olmaz.

Cabbar Qaryağdıoğlunun tələbələrindən Xan Şuşinski həmişə fərəhlə qeyd edərdi ki, xanəndə olmağım üçün unudulmaz müəllimim Cabbar Qaryağdıoğluna minnətdaram. Seyid Şuşinski, Bülbül, Davud Səfiyarov, Zülfü Adıgözəlov, Xan Şuşinski, Cahan Talışinskaya, Yavər Kələntərli, Mütəllim Mütəllimov kimi görkəmli muğam ustaları məhz Cabbar Qaryağdıoğlunun tələbələri olublar.

Cabbar Qaryağdıoğlunun böyük sənəti və zəngin səsi dünyanın bir çox bəstəkarlarının, musiqişünas və mədəniyyət xadimlərinin diqqət mərkəzində olub. Akademik Boris Astafyev, professor Yevgeni Braudo, bəstəkarlardan M. İppolitov, Vladimir Kor Georgixubov, Reynqold Qlier və başqaları Cabbar Qaryağdıoğlu sənətinin vokal ustalığını yüksək qiymətləndiriblər.

Bu gün Azərbaycanın musiqi tarixində Cabbar Qaryağdıoğlunun adı böyük məhəbbətlə çəkilir. Onun sənətinin sirləri gənc xanəndələrə öyrədilir. Onun "Şahnaz"ı, "Qatar"ı, "Heyratı"sı musiqi xəzinəmizin ən qiymətli inciləridir. Cabbar Qaryağdıoğlu Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının ilk təşkilatçılarından biri olub.

Şuşada 1906-cı ildə "Leyli və Məcnun" tamaşasını səhnəyə qoyublar. Məcnun rolunu Cabbar Qaryağdıoğlu oynayıb. Deyirdilər o, başına quş yuvası qoyub. Yuvanın içində bülbül olub. Cabbar Qaryağdıoğlu Leylinin qəbri üstündə hönkürəndə bülbül uçub gedib.

1934-cü il mayın 30-da Tiflisdə Cənubi Qafqaz xalqlarının incəsənət olimpiadasında 74 yaşlı Cabbar Qaryağdıoğlu qeyri-adi sənətkarlıq və saflığı ilə fərqlənən ən yaxşı çıxışına görə birinci yerə layiq görülüb və Zaqafqaziya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin birinci dərəcəli Fəxri fərmanı ilə təltif edilib.

1936-cı il martın 31-də M. Əzizbəyov adına Azərbaycan Dövlət Dram Teatrının binasında Cabbar Qaryağdıoğlunun anadan olmasının 75 illiyi təntənəli surətdə qeyd edilib. Ona Azərbaycan SSR xalq artisti adı verilməsi haqqında Azərbaycan Xalq Komissarları Şurasının qərarı oxunub, yubilyara 1500 manat pul mükafatı, piano, patefon, qızıl saat və s. qiymətli hədiyyələr verilmiş və şəxsi təqaüd təyin edilib.

1938-ci ildə isə Cabbar Qaryağdıoğlu uzun illər səmərəli yaradıcılıq fəaliyyətinə və musiqi mədəniyyətimizin inkişafındakı ölməz xidmətlərinə görə "Şərəf nişanı ordeni" ilə təltif edilib.

Cabbar Qaryağdıoğlunun fonovalikə köçürülən 50 xalq mahnısı 1938-ci ildə Azərbaycan musiqisini öyrənən elmi tədqiqat kabineti tərəfindən "Azərbaycan xalq nəğmələri" başlığı altında ayrıca kitab şəklində çap edilib.

1965-ci ildə Moskvada nəşr olunmuş "Pesnya i muzıka Azerbaydjana" kitabında deyilir ki, Cabbar Qaryağdıoğlu 1906-cı ildə Varşavada konsert verib. Bu konsertdən toplanan pul vəsaiti Zaqafqaziya müsəlman tələbələrinə paylanıb. Bu müdrik xanəndə xeyriyyəçi kimi də tanınıb.

Cabbar Qaryağdıoğlunun şairliyi də vardı. Bəstəkar kimi mahnılar da qoşurdu. O, bir dəfə Irəvanda bir toy məclisində oxuyub. Məclisin qızğın vaxtında toy sahibi, daha doğrusu, qız atası xanəndədən xahiş edib ki, gəlini tərifləyən bir mahnı oxusun. Cabbar əmi də o dəqiqə elə oradaca "İrəvanda xal qalmadı" adlı mahnı bəstələyib oxuyub. Toy sahibi çox razı qalıb. Məclis xanəndəni alqışlayıb…

XX yüzilin əvvəllərinədək Azərbaycan xanəndələri farsdilli şeirlərlə muğam melodiyalarını ifa etmək ənənəsinə riayət ediblər. Bu ənənəyə görkəmli Azərbaycan xanəndəsi Cabbar Qaryağdıoğlu son qoyub. Onunla başlayaraq, muğamların Azərbaycan dilində ifası Azərbaycanda, eləcə də Azərbaycan muğamlarının çox geniş populyarlığa malik olduğu bütün Güney Qafqazda ənənəyə çevrilib.

Filmoqrafiya

- Neft və milyonlar səltənətində - Xanəndə

- Məhəmməd Füzuli

- Məclisi üns

- Muğamat var olan yerdə...

Xanəndə 1944-cü ildə Bakıda vəfat edib. Çəmbərəkənd qəbiristanlığında dəfn olunub. SSRİ Nazirlər Soveti tərəfindən 1948-ci ildə Cabbar Qaryağdıoğlu və digər vəfat edən mədəniyyət xadimlərinin məzarları Fəxri xiyabana köçürülməsi barədə qərar qəbul olunub. Siyahıda olan şəxsiyyətlərdən təkcə Cabbar Qaryağdıoğlunun məzarı Fəxri xiyabana köçürülməyib. Hazırda məzarı Yasamal qəbirstanlığında yerləşir.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)

Şəfa Vəli,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Nağılbilməz nənələr

Duyğubilməz nəvələrə

“Mən” öyrədir...

Unudulan olmağa nə var e?! Hünər ona deyərəm, unudulmadığını bildiyi yerə alnıaçıq, üzüağ qayıda bilsin insan!

“Mövlud Süleymanlının “Köç” romanında ən sevdiyin məqam hansıdır?” deyə soruşsalar, şəksiz, “Buludun doğrandığı yer!” deyərəm! Amma gəlin, etiraf edək ki, unudulmayan epizod Oralın törəmələriylə qayıdıb gəldiyi, ilk rastına çıxan yeniyetmənin ona “Oğru Oral?!” deməsidir... 

...Bayaq “Bənövşəli arzular və ya gül ömrü” essemin qəhrəmanı ilə votsaplaşdıq bir az... 5 ildir, görüşmürük, bu başından-ayağına, cəmi, 10 saatlıq maşın yolu olan gözəl ölkəmizdə... Mənə Əlincədən video atıb ki: “Elə bil buradasan!”

Mənə “Buludu doğrayanda, Hal anası qaçır!”, “Teymurləngin oğluna “Maranşah”, yəni “İlanşah” deyirdi naxçıvanlılar”, “Biləndər toyuğu kəsməyə Allahsız yer tapmadı”  cümlələrini kitablardan əvvəl nağıl kimi danışmışdı anam. Mən bənövşənin də, nərgizin də, şanapipiyin də bir vaxtlar nazlı-həyalı gəlin olduğunu əfsanələrdən oxumuşdum...  İllərlə ruh sandığımda qat kəsmiş duyğuları arada “havaya verirəm”, baxıram, dönüb olub “Bənövşəli arzular və ya gül ömrü”, ya da “Vampirin essesi”, “Kirkirə”...

Bəs o ruh sandığındakıları uşaq ağlımla, uşaq xülyamla necə yığa bilmişəm oraya bir qərinə əvvəl? Əlbəttə, anam Güldərən Vəlinin diliylə! Oxuduğu bədii əsərləri belə, nağılvari, əfsanə sehriylə danışırdı 4 balasına.  Hələ ömür karvanım Sədnik Paşanın müdriklik vahəsindən su götürməyə dayanmamışdı, hələ onun dilindən eşitməmişdim: “Əfsanələr və miflər nilufərlərdir!”, bilirdim “Düz qaya”dakı mağarada kiminsə “yaşadığını”-illər sonra yazıldı “Ruh quşu” hekayəm!

...Bizə də “heyf bu uşaqlardan!” deyən oldumu, bilmirəm... Keşniş toxumu əkərkən dırnaqlarıma dolan torpağa baxıb “Bu nə qanır oxuyub-yazmağı?!” deyən oldu amma... Həmin adam indi “Google”də “Şəfa Vəli yeni yazı” deyə axtarış verirmiş; özü etiraf etdi. Üstəlik, az yazdığımdan da şikayətləndi hələ...

Bu kiçik yazılı epizodların hansında gülümsədim? Əlbəttə, Əlincənin videosuna baxanda! O Əlincənin ki, anamın nağılvari söhbətlərində neçə dəfə gəzmişəm, neçə dəfə o ucalıqdan aşağıya-Miranşahın qız-gəlinin ömründə tozanağa döndüyü, Molla Nəsrəddinin gah məzəli, gah da kədərli söhbətləriylə oymağın ərk yeri olduğu ərazilərə boylanmışam...

...İndi oturub kompüterimlə baxışıram: ya anam da, nənəm də nağılbilməz olsaydı? Nə qalardı uşaqlıqdan mənə ruh sandığımda? Nə tapardım bu gün ürəyimin içindən, duyğularımın qatqarışıqlığından? Yəqin, heç nə... Yox-yox! “Heç nə!” dedimsə, inanın, səmimi deyiləm... “Heç nə!”siz insan yoxdur; təbiətən, ruh sandığımızda həmişə nəsə olur/ olmalıdır! Yaxşı... Onda nə tapardım?

Bu sualın cavabını düşünərək tapmalıydım, əslində, amma neynim, səmimi olacağıma söz verdim axı; instinktiv olaraq nə gəldisə ağlıma, onları yazım: həsəd, təkəbbür, özümü hamıdan “əkə-yekə” saymaq...  Bəs bunlarla neynərdim? Bunlarla yaşamaq olardımı ki?!

...Feysbukda profil şəklim “bax, bu gün də oyandın!” yazısıdır. Hər oyandığımız günü qeyri-adi etmək ixtiyarını taleyimizə veririk ha, orada uduzuruq. Özümüz yazmalıyıq ömür təqvimimizə qırmızı günləri. “Tanrı, bacarsan, ağla, /Ağart yazdıqlarını!” deməyə nə var e? Bir şəhadət barmağıdır, bir küskün baxışdır göyə yönələn! Bəs biz?  Ahmet Ümit “Bəyoğlunun gözəl abisi” əsərində yazır ki, “qəzavü-qədər” sözünü hər olanın-bitənin üstünə yapışdırmaqla elə asan yaşanır! Biz görməsək də, Ahmet bəyin bu fikri cümlələrə etibar edərkən başını buladığına şübhəmiz yoxdur... Nevzat da cinayəti açdığı günlərdən nağıl düzəldir özünə axı; biz ondan danışmalıyıq... Nağılbilməzlik yıxır evimizi yoxsa...

... Ali məktəblərə qəbul imtahanında 690 bal toplayan abituriyentdən müsahibə almışdı İlham (müəllifin həyat yoldaşı – red.). Süjeti də qəşəng hazırlamışdı. Təbrik  etdim gözəl süjetə görə, eyni açılmadı. Niyəsini soruşdum.

-690 bal toplayan oğlan özünü düzgün şəkildə təqdim edə bilmir, iki cümləni ard-arda deyə bilmir.  Hər şeyi mexaniki olaraq öyrənir indiki uşaqlar... Danışa bilmirlər.

-Gözəl müsahibə idi axı...

-Vərəqə yazdım, əzbərlətdim, sonra mikrofonu uzatdım... –dedi və çiynini çəkdi.

...Nağılbilməz bir uşaq daha... Danışmayan, danışılmayan bir uşaq daha... Və onların ruh sandığından keçir sababahımıza cığırlar. Bələdçisiz cığıra düşmək də yalnız nağıllarda qəhrəmanlıq olur!

Heç kəs qəhrəman deyil kainat qarşısında! Amma hər kəs qəhrəmandır öz həyat nağılında... Əvvəlcə, öz nağılını tanımalı, onu danışmağı bacarmalıdır ki insan, sonra dönüb olsun o nağılın qəhrəmanı!

...Rəngarəng düşüncələri bir yerə dəstələyib esse lentiylə bağlamağıma səbəb isə yenə ünvanımı tapan bir kitabdır. Aynur Yarovanın “Sehrli kimya dünyasına səyahət” kitabı... Kimya elminə könül bağlamış Aynur müəllim tədris etdiyi dərsi uşaqlara terminlərlə deyil, nağıllarla sevdirməyi qarşısına məqsəd qoyub. Əlyazmasını oxuyanda sevdim Aynur xanımı... Redaktə prosesində də, necə deyərlər, “qayçımı itiləmədim”; uşaqlar səmimiyyəti bizdən yaxşı tanıyır-hələ ondan uzaqlaşmayıblar zamanın əliylə!

...Şəkinin Yuxarıbaş məhəlləsində-məhəlləmizdə keçirilir hər il bayram şənlikləri. Mənsə, bu parıltılı günlərdə həmişə yeni kitab seçirəm oxumağa... Yeni nəsə yazıram... Yazıçının bayramı ayrı nə cür olar?! Ən gözəl bayram hədiyyəsi isə, sözsüz, müzakirəsiz, KİTABdır!

Bayram atəşfəşanlığının fonunda aldım kitabı Aynur xanımdan Karvansarayın pillələrində! Evə çatanacanan neçə nağıl xatırladım, neçə nağılın səpintiləri büküldü duyğularımda, neçəsinin rəngləri kəlağayı butasına döndü, qaçıb gizləndi “Cehizinə aşiq qızın itik düşmüş sandığında...” Bizim eləyəcəyəmiz (bəlkə də, nənələrimizə, analarımıza borcumuz) yeni nağıllar uydurmaq, həyatı, insanları nağıllarla tanıtmaqdır uşaqlara...

Lütfən, bunu bacaraq! Lütfən, dünyanı nağıllaşdıraq uşaqların gözündə, əziz qadınlar! Günə olmasa da, həftəyə 1 nağıl uydurun... Uydurmaq, xəyal etmək, bəzəmək qadının ən möhtəşəm məziyyətlərindəndir axı!

...Bir də, nağıl kitabları alın... Heç olmasa, ildə 2 dənə... Lütfən...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Fotoda gördüyünüz bu qız 25 yaşlı Noeliya Castilyo Ramosdur. O, İspaniyada evtanaziya (evtanaziya - sağalmaz xəstəlikdən əziyyət çəkən və dözülməz ağrılar keçirən bir şəxsin, öz xahişi ilə həkim köməyi vasitəsilə həyatına son qoyulması) edilib.

Prosedur Barselonanın Sant-Pere-de-Ribes şəhərində yerləşən Sant-Kamil xəstəxanasında tibbi nəzarət altında baş tutub.

Qız 2 il idi ki, evtanaziyaya qadağa qoyan atası ilə məhkəmə çəkisməsində idi. Ultra dini təşkilat olan Xristian vəkillər assosiasiyası da bu prosedurun qadağan edilməsi üçün mübarizə aparırdı. Məhkəmə isə həyatına son qoymağa qərar verən qızın tərəfində olub.

Bu inanılmaz kədərli bir hadisədir. Noeliya Castilyo Ramos Barselonadan olan 25 yaşlı bir qız idi. Kasıb bir ailədə anadan doğulmuşdu, valideynləri narkoman idi. 12 yaşından sığınacaqlarda yaşayır. Yetkin yaşında olarkən, bir qrup şəxs tərəfindən zorlanır.  Bundan sonra o, dərin depressiyaya düşür. 2 dəfə intihara cəhd edir. İkinci intiharda 5-ci mərtəbənin pəncərəsindən özünü atması olub. Bu, 2022-ci ilin oktyabrında baş verib. Lakin o, sağ qalır. Ciddi xəsarət alır: iflic (tam və ya qismən), daimi xroniki ağrı və qayğı asılılığı. O andan etibarən onun həyatı daimi fiziki və psixoloji əzablara çevrilir.

2024-cü ildə Noeliya rəsmi olaraq evtanaziya tələbini irəli sürür. Həkimlər Komissiyası isə onun vəziyyətini dönməz və dözülməz əzabla müşayiət olunan kimi tanıyıb və proseduru təsdiqləyir.

Lakin bundan sonra onun atası müdaxilə edərək, evtanaziya qadağası tələbi ilə məhkəməyə müraciət edir. Məhkəmə isə 601 gün davam edir. Atası israr edib ki, qızı psixi vəziyyətinə görə müstəqil qərar verə bilməz. Və beləliklə, 2 ilə yaxın davam edən hüquqi müharibə başlayır. Bu işə isə Kataloniya məhkəmələri, İspaniya Ali Məhkəməsi, Konstitusiya Məhkəməsi və hətta Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi baxır. Və bütün qurumlar onun ölmək hüququnu təsdiqləyir.

Evtanaziya martın 26 saat 18.00-da baş verir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)

Kamalə Abiyeva, şair, publisist,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Həyat həm gözlənilmədən sevinc yaşadar, həm də gözlənilmədən bir qara daş olub çırpılar qapına, bacana, sakitliyinə... Və ən ağrılısı odur ki, oturub düşünərsən: Bu daş qəfil idimi, həyatın üzümü çöndü? Yanıb, yanıb kül olarsan. Qəfil deyildi heç nə - yanında, gözünün qabağındaydı bu xəyanət daşı.

Kim deyir ki, ermənilərin xəyanətindən xəbərsizdik? Kim deyir ki, bir gün qara daş kimi düşməyəcəkdi həyatımıza? Kim güvənirdi ki, bu dostluğa? Heç kim. Əmin olmadığına güvənə bilməzsən.

Hər birimiz bunu bilirdik. Hamı kimi şuşalılar da bilirdi. Görməzdən gəldiyimiz, qulaqardına vurduğumuz, üzünə baxmadığımız həqiqət bir gün yenə də zorla evimizə, yuvamıza, ürəyimizə təpildi və böyük faciəsinə səbəb oldu...

Ruslanla Nasirin faciəsi kimi: ikisi də Şuşada doğulmuşdu, ikisi də Şuşaya qarışdı.

Altı övladdan beşincisi: Ruslan Hüseynqulu oğlu Bağırov

Hüseynqulu müəllimlə Zərif xanımın ailəsi Şuşanın xoşbəxt ailələrindən idi. 6 övlad böyüyürdü ailədə: Elman,Yelmar, Fərman, Lyudmila, Ruslan, Nasir.

Ailənin 5-ci övladı dünyaya gələndə təbiətin ən gözəl vaxtıydı. Yaz gəlirdi. Şuşa əsrarəngiz gözəlliyə bürünür yazda. Dağı-daşı gül açır mart ayında. Ailənin dördüncü  oğlu 1956-cı il martın 11-də anadan oldu. Hüseynqulu müəllim Puşkin yaradıcılığını sevdiyindən oğluna Ruslan adını verdi. Yeganə qızının adı isə Lyudmila idi.

Ruslan da özündən böyük qardaşları və bacısı kimi ata qayğısı, ana sevgisiylə böyüdü, Şuşa şəhər 4 saylı orta məktəbdə təhsil aldı. Orta məktəbi bitirib Azərbaycan Politexnik İnstitutuna (indiki Texniki Universitetə) qəbul olundu. Ali təhsilini başa vurub öz el-obasına qayıtdı: əvvəlcə Şuşada Mənzil İstismar İdarəsinin müdiri, sonra peşə məktəbində direktor müavini oldu. Bütün gənclər kimi xəyallar quran, sevib-sevilən vaxtı idi. Aşiq oldu. İngilis dili müəlliməsi olan Rəhilə xanımla ailə qurdu. Emil və Zərifin atası oldu. Xoşbəxt idi Ruslan. Şuşanın bir gün od tutub yanacağından xəbərsiz idi. 1988-ci il hadisələri başlayanda ermənilərin ağlasığmaz vəhşiliklər edəcəyindən də xəbərsiz idi.

Ölkədə vəziyyət qarışmışdı. Rusiya 1990-cı ilin yanvarında çiyin-çiyinə verib Sovet Ordusunun tanklarının qarşısına çıxan, 1991-ci ildə müstəqilliyini elan edən Azərbaycanı düşmən gözündə görürdü. Bu "özbaşınalıq" cəzalandırılmalıydı. Erməniləri dəstəkləməklə cəzalandırıldı Azərbaycan. Qarabağda ermənilər vəhşiyə döndü. Yerli əhali işgəncələrə, kəndlər, rayonlar işğala məruz qaldı. 1992-ci ilin fevralında əsrin faciəsi - Xocalı soyqırımı baş verdi.

Hər kənd, hər qəsəbə isə qorunurdu. Könüllü özünümüdafiə batalyonları yaranırdı. Ruslan da torpağı uğruna döyüşlərə qatıldı. Milli qəhrəman Ramiz Qənbərovun başçılığı ilə yaranan özünümüdafiə batalyonunda rota komandirinin müavini idi baş leytenant  Ruslan Bağırov. Son anacan doğma şəhərini qorudu Ruslan. Rusiyanın Hərbi bazalarından atılan qradlar gözəl Şuşanı alovlara qərq edənə, erməni və rus silahlıları şəhərə girənə kimi döyüşdü Ruslan. Qardaşı Nasir kimi...

Ailənin sonbeşiyi: Nasir Hüseynqulu oğlu Bağırov

1958-ci ilin yasəmən ətirli may ayının 22-də dünyaya gəldi ailənin sonbeşiyi. Ata xoşbəxt idi. Hər qayaya sarılmaq, hər çiçəklə sevincini bölüşmək istəyirdi. Bütün uşaqlar kimi onun da övladları Şuşanın saf suyu, təmiz havası ilə saf, təmiz böyüdülər.

Ailənin yeganə qız övladı - beş qardaşın əziz xələfi Lyudmila xanımın xatirələrindən: "Ən kövrək, ən əziz, şirin və ən ağrılı xatirələrimdir o illər. Ailəmizin böyük hörməti vardı. Xoşbəxt idik. Elə bil Şuşada hamı xoşbəxt idi. Nasir sonbeşiyimiz idi. Elə bilirdik ki, o, hamımızdan sevimlidir. Valideynlərim onun Bakıya getməsinə razı olmadılar. Nasir Şuşada Orta İxtisas Musiqi məktəbində təhsil aldı. Musiqini sevirdi. Gözəl tar çalırdı. Amma tar müəllimi kimi işləyə bilmədi. Həyətimizdə elektrik mişarı ilə işləyəndə ehtiyatsızlıqdan bir neçə barmağını itirdı. Tar çala bilmədi. Sonra mağazada işlədi. Bütün qeyrətli oğullar kimi Könüllü özünümüdafiə batalyonuna yazıldı. Topçu idi. Son anacan Şuşadan çıxmayıb qardaşlarım. Orada olan oğullarımızdan xəbər tuta bilmədik. Doğma yurddan çıxmadılar, Şuşa torpağına qovuşdular. Qardaşlarımı itirəndən sonra meylimizi gəlinlərə, onların  övladlarına saldıq. Onların çətinliyi təkcə atalarının yoxluğu oldu. Rəhilə də, Nərminə də mərd duruşlu, sədaqətli xanımlardı, çox cəfakeş analardı. Övladlarını qəhrəman atalarının adına layiq böyütdülər. Hər biri ali təhsil aldı. Gözəl övladlar oldular.

Nərminə xanım ata ocağında qaldı. Riyaziyyat müəlliməsidi Nərminə. O qədər sadiq xanım oldu ki. Ata yurdumuzu tərk etmədi. Nasirin yadigarları - Fərid və Fəxri baba evində böyüdü. İndi ocağımızda Nasir adı yenidən yaşayır. Fəridin oğlu indi babası Nasirin adını daşıyır. Mən qardaşlarımın xanımlarına -  Rəhilə xanıma, Nərminə xanıma sonsuz minnətdaram. O qədər ləyaqətli xanımlardı ki. Qardaşlarımın xatirəsini müqəddəs tutdular. Biz nə qədər dəstək olsaq da, əsas yük onların çiyinlərində oldu. İndi ikisi də nənədir.

Sizə həyatımın bir parçasını danışıram. 70 illik ömrümün 91-ci ilin avqustuna qədər olan hissəsini ömür sayıram. 91-ci ilə qədər olan qardaşlı, atalı-analı, Şuşalı ömrüm dağıldı sonra.

Qələbədən sonra igid oğullarımızın canlarını fəda etdiyi torpaqları, doğma yerləri gördüm yenidən. Yenə Şuşanın suyunu içdim, havasını ciyərimə çəkdim. Qardaşlarımın son döyüş yerlərinə saatlarla baxdım. Mənə elə gəlirdi ki, yenə o günləri yaşayacam".

Lyudmila xanıma qulaq asanda mənə elə gəlirdi ki, ürəyi danışır. İllərin yanğısını, həsrətini qələbəmizlə söndürən həsrətli səsi həm də çox uzaqlardan 90-cı illərdən gəlirdi, elə bil.

Bütün bu ağrı-acıları mən də yaşamışdım. Bu 30 ili əzab çəkmişdim. Ölənləri-itənləri ürək ağrısıyla düşünürdüm. Torpaqlarımızın düşmən əlində olması cızdağımı çıxarırdı. Amma evindən-ocağından didərgin düşənlərin tüstüsü bir başqadır.

1990-cı illərdə yaranmış Könüllü özünümüdafiə batalyonunun komandiri Fəzail Əsədov: "Mən o vaxt Xalq Təsərrüfatı İnstitutu adlanan ali məktəbi bitirmişəm. Təyinatla Şuşaya göndərildim. Hadisələr başlayanda Şuşa sanatoriyasında baş iqtisadçı işləyirdim. Özüm ağdamlı olsam da, Şuşada yaşayırdım. Onu qorumalıydım. Ölkədə ümumi vəziyyət, gərginlik, pərakəndəlik  bizi çətin duruma salmışdı. Könüllü özünümüdafiə batalyonları yaranırdı. Müxtəlif bölgələrdən uşaqlar vardı. Hamı döyüşürdü. Tofiq Oğuz kimi igidlər vardı. Sadəcə vahid rəhbərlik yox idi. Mən də uşaqları topladım.  O zaman icra başçısı Mikayıl Gözəlov idi, elin qeyrətli, igid oğullarından biriydi.  Ancaq ona güvənirdik. 3 top tapıb gətirmişdi. Ziyəddin, Vahid, Akif, Əbülfət, Zakir, Elbrus, Əhəd, Dərgah, Nizami, Vidadi, Ələmşah, Mehman,Tariyel, yeznə-qayın olan Əlilər, Fikrət, Adil,Təyyar, Vəliəddin, Nasir - ümumilikdə, 20 nəfər var idi dəstəmizdə.  Qax polisləri də bizimlə döyüşürdü. İki qrupa bölünürdük. Nisbətən imkanlı olanlar  döyüşənləri  geyimlə, ərzaqla təmin edirdi. 20 nəfərlə sonacan döyüşdük. Çox nizam-intizamlı batalyonumuz vardı.

Şuşaya hücum olacağını eşitsək də, inanmırdıq. Mayın 7-dən 8-nə keçən gecə güclü artilleriya hücumu, qrad yağışı başladı. Xankəndində Rusiyanın 366-cı polku yerləşirdi. Dayanmadan Şuşaya atəş açırdılar. Hər yer yanırdı. Yenə iki yerə bölündük.

Nasir Xankəndi istiqamətində müdafiədə idi. Onu hədsiz çox istəyirdim, əvvəlcə uzaqlaşdırmaq istədim, getmədi. Bir neçə ay əvvəl onlara getmişdim. Anası Zərif xanım çox narahat idi. Ona dedim ki, nə qədər mən sağam Nasirdən nigaran qalma. Amma olmadı. Çox igid adam idi, qorxmaz idi. Hətta ermənilər Şuşaya girəndə də döyüşüb, öz postunu tərk etməmişdi.

Mən Ruslanın, Nasirin, Birinci və İkinci Qarabağ  savaşında torpaq üçün canından keçənlərin ruhu qarşısında baş əyirəm, döyüşən hər bir oğulun, qazinin qarşısında baş əyirəm. Bu torpağı həqiqətən sevdiyi üçün onu hər an qorumağa hazır olan hər bir kəsin qarşısında baş əyirəm. Onların hər birinin xatirəsi mənim üçün əzizdir. Onları unuda bilmərik. Sevinirəm ki, Mikayıl Gözəlov yenə yaşayır. Övladlarımız böyüdü, oğlu qızımla ailə qurdu. İndi nəvəmin adı Mikayıldır. Mikayıl Gözəlovlar yenidən doğulur və doğulacaq - bu torpağı qoruyacaq İkinci Qarabağ savaşının igidləri kimi".

Şuşa xatirələrini dinləyəndə, yazını yazanda o günlərə yüzüncü, mininci dəfə yenə qayıtdım.

Bilmirəm, düşmən gülləsinəmi rast gəlib Ruslan, ya Nasir? Ya rus hərbçilərinin yandırdığı Şuşanı görəndə ürəklərimi dayanıb sonacan Şuşanı qoruyanlar kimi? Nə qədər ürəklərin dayandığını kim bilir ki?

İki qardaşın yanğısı hələ səngiməyən Lyudmila xanımla söhbətləşəndə dedi ki, illərdir qardaşlarım yuxuma gəlir, həmişə dərdli, qapqara, yaralı görürdüm onları. Qələbədən sonra Şuşaya gedəndə qardaşlarımın son döyüş yerinə baxdım. Bilirdim ki, ermənilər ancaq  Xankəndindən Şuşaya gedən yoldan şəhərə daxil ola bilərdilər. Elə bil, onları gördüm - həmin postda dayanmışdılar, sapsağlam, dimdik dayanmışdılar, gülümsəyirdilər...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.

Pərvanə Məmmədli

Həbib Sahir (1903-1987) – tanınmış şair, yazıçı, tərcüməçi

Güney Azərbaycanın tanınmış simalarından olan Mir Həbib Qəvami Sahir poeziyaya yeni ruh, yeni biçim tərzi gətirən şairdir. Təbrizli Həbib Sahir ali təhsil ardınca Türkiyəyə getmişdi. İstanbul ədəbi mühiti, Cəlal Sahiri,Tofik Fikrəti, Şarl Bodleri sıx-sıx mütaliəsi, eləcə də Türkiyə ədəbiyyatına, fransız dilinə və ədəbiyyatına bələdliyi və vurğunluğu sonralar onun çağdaş Güney Azərbaycan ədəbiyyatında modernist bir şair kimi tanıtdırdı. Həbib Sahir daha çox hisslərlə yüklənmiş şeirlər yazmağa çalışırdı. Onun “Səhər işıqlanır”, “Kövşən” və s. kitablarındakı əsərləri bunun parlaq nümunəsidir.

         Sahir Təbrizdə yaşadığı illərdə farsca  “Şaqaiq” (Salxımlar), “Sayəha” (“Kölgələr”), Zəncanda isə “Əfsaneye-şəb” (“Gecə əfsanəsi”), “Huşəha” (“Budaqlar”), “Əsatir” (“Miflər”)  və  türkcə “Lirik  şeirlər” adlı kitablarını nəşr etdirmişdir.

Ana dilində yazdığı ilk şeir kitabı “Lirik şeirlər” 1965-ci ildə çap olunub^.

Ana dilini sonsuz  məhəbbətlə sevən şair yazırdı:

“Türkcə yazdım, şirinləşdi sözlərim”,

“Cəvahirmiş şeir türkü dilində”...

Həbib Sahir yeni şəkil və formalar axtarışında olan yenilikçi bir şair idi. 

      Ədib “Yanan yaşıl”(1388-2009), Lirik şeirlər(Tehran, 1967), “Saralan arzular” (1977), “Kövşən”(Tehran,1979),“Səhər işıqlanır” (1358-1980), “Sönməyən günəş”(klassik fars poeziyasından tərcümələr), “Mənzum türk ədəbiyyatı  şeirləri” antologiyası( Tehran,1979), “Seçilmiş əsərlər” (Bakı, 2005), “Arzu-Qənbər” (Bakı, 2007 ), “Yanan yaşıl”(2008) kimi kitabların müəllifidir.

Sahirin  ən  son  əsərlərindən  biri fars dilində yazdığı və  1977/1356-cı  ildə  çap  olunmuş  “Mənzum türk ədəbiyyatı  şeirləri” antologiyasıdır (“Nümünəhaye əz ədəbiyyate mənzum türk”). O bu kitabda Orxon  daş yazılarından başlayaraq günümüzə qədər müxtəlif çoğrafiyalarda yaşayıb-yaradan çağdaş türk  yazarlarının əsərlərindən örnəklər vermişdir.

         Sahir hər zaman  İranda yaşayan türk xalqının varlığı, dili və mədəniyyətinin müdafiəçisi olmuşdur.

    Sahirin şeirlərini ilk dəfə təhlilə cəlb edən tanınmış yazıçı Hüseyn Mehdi olmuşdur. 2000-ci  ildə filologiya  üzrə  elmlər namizədi Vəfa  Əliyev  “Hürriyyət  fədaisi “monoqrafiyasında 2005-ci  ildə ”Bizdən  salam  olsun  gözəl  Təbrizə” şeir  toplusunda  şairin poetik  irsini  tanıtdırmağa çalışmışdır. V.  Əliyevin tərtibində və  P.Məmmədlinin  ön  sözü və  redaktorluğu  ilə Həbib Sahirin “Seçilmiş əsərləri”  kitab halında 2005-ci  ildə Bakıda çapdan çıxmışdır. 2007-ci ildə Bakıda ədibin “Arzu-Qənbər” adlı əsəri P.Məmmədlinin tərtib və ön sözü ilə nəşr olunmuşdur. İranda və Türkiyədə də tədqiqatçılar onun şəxsiyyəti və yaradıcılığı ilə bağlı məqalələr yazmışlar.

         H. Sahir  “Sönməyən günəş” (klassik fars poeziyasından tərcümələr) adlı tərcümə  kitabında farsdilli  klassiklərin əsərlərini Azərbaycan türkcəsinə  çevirmişdir.

Bundan başqa, o, fransızca şeirlər, ərəbcə kiçik hekayələr də yazıb.^.

         Şairin payıza həsr etdiyi “Payız tablosu”  şeiri  daha çox impressionist rəssamların yaratdığı, təbiətdə bənzəri olmayan xəyali rəngləri xatırladır:

Xəzan çağı qızıl günəş odlanıbdır.

Ağacların yarpaqları  min bir rəngə boyanıbdır.

Hər yarpağın bir rəngi var: sevgi rəngi,

Həsrət rəngi, tutqun, tozlu qürbət rəngi.

Xəzan çağı yel əsərkən  yağır yarpaq,

Ölgün yarpaq talanıbdır qalaq-qalaq.

Həbib  Sahir  bədii əsərlərində xalqının  taleyindən, real həyatdakı  səhnələrdən sadə  əmək  adamlarından – xalça toxuyan   qızların  acı taleyindən, əkinçilərin   ağır  işindən, xalqının qayğılarla dolu həyatından və  ağır günlərindən ürək ağrısı ilə yazırdı. Lakin ana təbiətin əsrarəngiz gözəllikləri, al-əlvan mənzərələrini  vəsf  edən  zaman şair  sosial  məzmunlu şeirlərindən fərqli  olaraq, daha  nikbin və  ümidli görünürdü.

H.Sahirin “Əsir ellərin şairiyəm” adlı şeiri diktaturaya, istibdada qarşı yönəlmiş açıq üsyan idi:

Qovalarkən məni hərgün möhlət,

Qapımı döyməkdədi hər gecə qəm.

Hər azadə elin şairi var,

Mən əsir ellərimin şairiyəm...

Həbib  Sahir İranın uzaq tarixinə nəzər salıb onu idarə edən türksoylu sülalələrin, İranın müdafiəsi üçün candan belə keçən azərbaycanlı oğulların xidmətlərini xatırladıb yazırdı:

Türk şahları olmasaydı,

Daş daş üstə qalmaz idi.

İran adlı məmləkəti

Tarix yada salmaz idi.

Qeyd etmək lazımdır ki, Sahir açıq siyasətlə məşğul olmamış, yalnız öz şeirləri ilə xalqa əhəmiyyətli xidmət göstər­mişdir. Sahirin təbiət və sevgi lirikası nə qədər romantik idisə, onun sosial-ictimai mövzulu əsərləri bir o qədər realist mahiyyət daşıyırdı.

Sahirin çap olunmamış əlyazmaları çoxdur. Son illər güneyli aydınlar -Hüseyn Güneyli və Rəsul Yunan onun əlyazmalarını üzə çıxarıb “Turuz” saytında yerləşdiriblər.

         Onun şeirlərində ağrı emosional nümayiş deyil, içdən gələn dayanma halıdır. Sahirin şeirlərində  kədər sındırmır – möhkəmləndirir. Bu xüsusi olaraq onun lirikasında görünür: misralar qısa, ritm sıx, söz isə son dərəcə yığcamdır. Sahir poetik sözü gündəlik emosiyanın təsiri altına düşməyə qoymur; o, kədəri bədii düşüncənin ağır mərkəzinə çevirir. Buna görə də onun yaradıcılığı sakit, lakin dərin dirəniş səsi kimi oxunur.

Həbib Sahir bir realist şair kimi dövrün, cəmiyyətin aktual problemlərini, ağrı-acılarını ürək yanğısı ilə təsvir etmişdir. Onun şeirlərini Cənubi Azərbaycanın XX əsrdə apardığı mübarizənin, çəkdiyi iztirabların, faciələrin bədii salnaməsi adlandırmaq olar.

Sahir  şeirlərində fikirlərini yığcam, lakonik və bəzən də epik növə xas olan vasitələrlə ifadə edə bilirdi. Bəlkə, elə bu cəhət onu nəsrdə də qələmini sınamağa sövq etmişdi.  Şeirlərində olduğu kimi, hekayələrində də ədalətsizliyə, haqsızlığa və zülmə qarşı kəskin çıxış edirdi.

         Fəaliyyətinə görə dəfələrlə sürgün olunub. İran İslam İnqilabından sonra özünü asaraq intihar edib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)

Vahid Əziz, Xalq Şairi

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Aysel Fikrət, böyük dostum, gözəl şairimiz, bir neçə kitabımın redaktoru olmuş Fikrət Sadığın qızı. Şeirlərinin əsas dəyəri orasındadır ki, tapdığın obrazı axıra kimi izləyir, inkişaf etdirir, apara bilir. Poeziya üçün son dərəcə vacib olan xüsusiyyəti, əksər şairlər öz yaradıcılıqlarında bərqərar edə bilmirlər. “Yarım nağıl” adlı şeirinə heyran oldum. Buna görə də şeiri tam verirəm:

Yarım nağıl

Övladı idik iki mələyin,

Qardaşlarım,

Məlikməmməd,

Məlikəhməd,

Məlikcümsüd, bir də mən.

Böyüdük!

Saçlarından, kəndir düzəltdi anam,

Atam gözlərindən yol çəkdi,

Yola düşdük.

Anam arxamızca su atdı,

Su üstünə qayıtdı,

Biz də qayıtdıq.

Üzümüzü yolda qoyub qayıtdıq,

Məlikməmməd qardaşımı,

Dumanda, sisdə qoyub qayıtdıq.

İntizarlı gözümüzlə,

Alınmayan arzumuzla.

Bilmədik nə fəsil idi,

Ay göydə qapqara susqun.

Qardaşlarım məndən küskün,

Mən qardaşlarımdan küskün.

Qınadıq anam atdığı suyunu,

Atam çəkdiyi yolunu.

Qardaşlarım məni,

Mən yolları, quyuları.

Bir-birimizə baxmaz olduq,

Anamıza heç baxmadıq,

Onun dərdi insan oldu.

Evimizdə həmişə yad qonaq kimi,

Məlikməmməd cığal oldu.

Şuluq qatdı oyunlara,

Nə qoydu ki, nağıl quraq,

Nə də ki, dönək nağıla.

Qanadı qırıq mələklər,

Bu yarım nağıla yandı.

Yer də, göy də ah elədi,

Göydə almalar qaraldı...

Bu şeirdə Fikrət Sadıq ailəsi bütün parlaqlığı ilə verilib. Başqa heç nə etmə, qələmi al əlinə, ssenari yaz və yarı xoşbəxt, yarı uğursuz taleyi olan bir ailə haqqında ola biləcək bir filmin ssenarisini yaz.

“Zümzümə” şeirini, gerçəkdən, zümzümə etmədən oxumaq olmur. Əslində, bu, taleyin başına nələr gətirə biləcəyindən xəbərdar olan bir qızcığazın zümzüməsidir. Vücudda inamdan gələn bir isti, həm də ki, bu ümidə şübhəylə boylanan insanın yaşadığı üşütmə. Oxuyun, isinin və üşütmədən yayınmağa çalışın!

Görəsən dünyanın nə günahı var –

Havası vəfasız, suyu vəfasız.

Ömürdən keçən gün sönür birbəbir,

Hər ili, hər günü, anı vəfasız.

Vəfasızlığın səbəbini bilmədən və bu vəfasızlığın yaşamasına dünyanı günahsız sayan Aysel Fikrət satiraltı olaraq insanı təsirləndirir. Onun adını çəkmədən dünyanın bu hala düşməsində insanı təqsirli bilir və bu barədə haqlıdır. Görün nə deyir bu qəribə düşünən şairə:

Küçədən deyinə-deyinə keçir,

Vəfasız adamlar, yalan adamlar.

Özgələr dərdinə çıraqtək yanıb,

Doğmaya yad qalan yalan adamlar.

Mənə belə gəlir ki, Aysel Fikrətin “doğma”- dediyi elə dünyanın özüdür! İnsana ən doğma olan onu həyata gətirənlərdir. Bu baxımdan hər bir kəsin ən doğması elə dünyanın özüdür.

Aysel Fikrət – “mən atamın yazmadığı şeirdim”

adlı gözəl bir əsərində yazır:

Budaqlara sığışmayan acıyam,

Mən yaşaya bilmədimsə – qəm yemə.

Bacım yoxdur, həsrətlərə bacıyam,

“Balam təkdir” – deyib qüssə eləmə.

Anaya müraciətdi bu: Fikrət Sadıq kimi böyük ürəkli, qeyri-adi yumor hissinə malik olan bir insanın həyat yoldaşına, nar kimi bir oğlunu itirmiş, ürəyi qəhərlə dolu bir anaya müraciətdi bu şeir. Çox təbiidir. Həmin o “Yağış nağılında” uşaqlarının arxasınca atmaq istədiyi suyu öz üstünə dağıdan anaya müraciətdir. Mən xoşa gəlmək üçün söyləmədim bu yazının əvvəlində dediyim pafoslu sözləri. Çox dərindir bu xanımın şeirlərindəki məntiq. Ana o suyu qəsdən öz üstünə dağıdıb, demək istəyir şairə. Hansı ana istəyər ki, övladları özündən aralıda olsunlar. Ananın dili “get” desə də, ürəyi “qal” deyər. Ayseldə natamam fikirli şeir çox azdır. Demək olar ki, bütün şeirlərində poeziyada mütləq olan bir “qırmızı” məntiq xətti var. Pərakəndəlikdən uzaqdır onun fikirləri. “Bənövşə” şeirindəki zəriflik adamı heyran edir.

Sən gözünü yum, bənövşə,

Donsan da xəbərin olmaz.

Ömür keçir boş, bənövşə,

Solsan da xəbərin olmaz.

Ayselin bənövşəsi bir körpə uşaq kimidir. Onu dilə tutmaq olur, onunla dərdi bölüşmək olur. Onun bənövşəsi canlıdır!

Sən də məni çox sevirsən,

Yuxuda da çox gülürsən,

Mənim sonuncu dərdimsən –

Çəksəm də xəbərin olmaz.

Qollarım yanıma düşdü. Bundan gözəl nə deyəsən, necə deyəsən?!

“Gedək” şeirini oxuyanda gənclik illərimdə yazdığım misralar yadıma düşdü.

Sonra sənə dərd olaram,

Bəlkə, bəri-başdan ölüm.

Çox doğma gəldi mənə Aysel Fikrətin “Gedək” şeirindəki sonuncu bənd:

Axı səndən gedən nədir?

Nə gedir, sevgidən gedir.

Gec-tez hamı çıxıb gedir,

Təkcə biz indidən gedək.

Aysel Fikrətin mənə təqdim etdiyi bu samballı kitabın əlyazmaları haqda çox şey yaza bilərdim. Amma, hər şeyi buraxaq oxucuların və zamanın ixtiyarına.

 Yox, Aysel xanım, getmə. Müdrik Azərbaycan Poeziyasında hələ çox yaz yarat!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

“Ədibin Evi” Ədəbiyyata Dəstək Fondu Mir Cəlal adına V hekayə müsabiqəsinin gedişatı və 16 finalçı hekayənin müəyyənləşdiyi barədə məlumat yaydı.

Məlumatda bildirilir ki, budəfəki müsabiqəyə 211 müəllif 258 hekayə göndərərək qatılmışdır. Münsiflər tərəfindən müəllifləri anonim saxlanılmaqla hekayələrə 1354 dəfə qiymət qoyulmuşdur.

Finala çıxan 16 hekayə aşağıdakılardır:

“Müjdə”,

“Əyri kölgə”,

“Körpənin intiharı”,

“Küçədəki monotamaşa”,

“Kriminal ezamiyyət”,

“Bilalın qayıdışı”,

“Əbabil quşu”,

“Uroboros”,

“Kəkələmə”,

“Xalqlar türməsi”,

“Dəhlizdə unudulan uşaq”,

“Zalım padşahın yeganə sadiq qulu”,

“Elcanın qardaşı”,

“Bir uşağın taleyi”,

“Əhd”,

“10410-cu gün”.

Qaliblər aprelin sonu “Ədibin Evi”ndə keçiriləcək mərasimdə mükafatlandırılacaqlar.

Bu arada təəssüf hissi ilə qeyd edək ki, “Ədibin Evi”nin 16 finalçının bəlli olması ilə bağlı yaydığı informasiyanı düz qavramadan, müsabiqə hələ davam etdiyi bir zamanda, hələ adlar və qaliblər müəyyənləşməmiş ölkə mediasında qərəzli yazılar, eləcə də uğursuzluğa uğrayan iştirakçıların sosial media üzərində ittihamları yer aldı. Əvvəlki illərdə də müsabiqəni izləyən birisi kimi deyə bilərəm ki, ölkənin ədəbi kuluarlarında müsabiqə barədə rəylər daim çox yüksək olubdur və bu müsabiqə ədəbiyyatımıza bir sıra yeni istedadlı qələm sahiblərini bəxş edibdir.

İlk dəfə 2017-ci ildə elan edilən Mir Cəlal adına hekayə müsabiqəsinə bu günə qədər iki mindən çox hekayə təqdim olunub. Müsabiqə klassik hekayə ənənələrini yaşadaraq, ədəbiyyatımıza yeni nəfəs və keyfiyyətli hekayələr qazandırmağı uğurla hədəfləyib. Müsabiqəni keçirən Azərbaycan ədəbi irsinin tədqiq və təbliği ilə məşğul olan “Ədibin Evi” Ədəbiyyata Dəstək Fondu həqiqətən də ortaya çox keyfiyyətli bir iş qoymaqdadır. Bu 8 il ərzində hələ bir dənə də olsun qeyri-şəffaflıq, ədalətsizlik barədə ortaya bir fakt çıxmayıbdır. Odur ki, mediaya faktlarla düzgün işləməyi, uduzanlara isə uduzma mədəniyyətini xatırlatmağı özümüzə borc bilərək bir daha müsabiqə şərtlərini xatırladırıq:

2026-cı il fevralın 1-dək əsər qəbulu davam edən müsabiqə həm peşəkar, həm də həvəskar yazarlara açıq idi. Hekayə müsabiqəsinin şərtləri bu dəfə də dəyişməz qalmışdı. Belə ki, təqdim edilən işlər:

-Azərbaycan dilində yazılmalı,

-həcmi 1500 sözdən çox olmamalı,

-yeni olmalı, əvvəllər çap və ya elektron şəkildə yayılmamalı,

-müəlliflərin adı, soyadı, əlaqə məlumatı ilə birgə elektron şəkildə  Bu email ünvanı spambotlardan qorunur. Onu görmək üçün JavaScripti qoşmaq lazımdır.  ünvanına göndərilməli idi.

-hekayə mövzusu sərbəst idi.

Carı il aprelin sonunda yekun vurulacaq müsabiqənin  mükafat fondu belədir:

I yer üçün 3000 manat,

II yer üçün 2000 manat,

III yer üçün 1000 manat.

Hazırda qiymətli mədəniyyət artefaktları, o cümlədən dəyərli ədəbi nümunələr gözdən düşməkdə, tiktokerlər, yotuberlər, bloggerlər, statusmanlar meydan sulayaraq kütləvi zövqsüzlüyə və bayağılaşmağa meydan açmaqdadırlar. Belə bir zamanda “Ədibin Evi” Ədəbiyyata Dəstək Fondu kimi qurumlar keçirdikləri Mir Cəlal adına V hekayə müsabiqəsi kimi müsabiqələrlə, bir növ, qaraguruha meydan oxumağa çalışırlar. Amma bu sayaq fəaliyyətə dəstək olmalı olan media və yazarlar da əks cəbhəyə qoşulanda, necə deyərlər, adamı ağlamaq tutur.

Gəlin dedi-qodudan kənarlaşaq və müsabiqənin qaliblərinin elan edilməsi mərasimini gözləyək. Gəlin qalib gələn, eləcə də finalçı olan hekayələrlə tanış olaq. Əmin olaq ki, həqiqətən ən yaxşılar seçilibdir. Gəlin ədəbiyyat zövqü yaşayaq!

Dedi-qodular isə, onsuz da keçmişdə qalasıdır və unudulasıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)

Harun Soltanov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

Mart ayıdır. Təqvimdə yaz, təbiətdə isə qışın son nəfəsi. Hava belə olmalı deyil. Bakı bu vaxta kimi günəşə alışıb, dəniz kənarında axşamüstü gilavarda çay içməyə, gülümsəməyə, nəfəs almağa öyrənib. Amma bu il fərqlidir. İki gündür ki, yağır. Aralıqsız.

Sanki göy üzü özünü yığışdırıb, illərdir yığdığı hər şeyi bir dəfəyə tökür yerə. Yollar su altında, evlər su içində, maşınlar boğulur, insanlar qaçır. Bakıya illərdir belə yağış yağmırdı. Unutmuşdu. Şəhər özünü küləklə tanıyır, küləklə yad edir, küləklə qorxudur. Külək onun kimliyidir, qürurudur, adıdır. Külək Bakıya deyir ki,"Sən güclüsən, sən seçilmişsən, sən fərqlisən" . Və Bakı inanır. İllərdir inanır.

Bakı ədalətsizdir.Bu, şikayət deyil, tərif deyil. Bu, faktdır. Küləklər şəhəri, deyirlər. Külək seçər. Külək güclü ilə zəif arasında fərq qoyar. Kimini yıxar, kiminə toxunmaz. Kimi uçurar, kimi yerində saxlar. Külək üçün hər kəs eyni deyil. Külək öz qaydasını qoyar, öz ədalətini. Və Bakı bu ədalətlə yaşayır. Güclü olan qalır, zəif olan uçar. Hər kəs bilir bunu. Hər kəs bu oyunu qəbul edib. Güclü olmağa çalışır, zəif görünməməyə, yıxılmamağa, dayanmağa. Çünki külək arxadan gələcək, sınayacaq, yoxlayacaq, kim dayanır, kim uçur.

 Külək Bakının məntiqidir. Hər şeyin qiyməti var, hər kəsin yeri var, hər şeyin səbəbi var. Güclüsən? Qalırsan. Zəifsənsə itirsən. Bu qədər sadə. Bu qədər aydın. Bu qədər Bakı.. Və Bakı bu məntiqlə böyüyüb. Ucalıb, güclənib, sayılıb, seçilib. Külək onu daşıyıb, külək ona qanad verib, külək onu ucaldıb. Və Bakı düşünüb ki, həyat belədir. Güc hər şeydir, seçilmək hər şeydir, fərqli olmaq hər şeydir.

Yağış gələndə Bakı hazır deyildi. Yağış seçməz axı. Yağış güclü ilə zəif arasında fərq qoymaz. Yağış hər kəsin üstünə eyni yağar. Zəngin də islanır, kasıb da. Yeni tikilmiş binalar da su altında qalır, köhnə evlər də. İş adamı da tıxacda qalır, fəhlə də. Parkda gəzən də islanır, maşınında qalan da. Və bu, Bakıya ağır gəlir. Çünki Bakı fərq qoymağa öyrənib. Ayırmağa, seçməyə, güclünü gücləndirib zəifi yıxmağa. Yağış isə deyir, "Hamınız eynisiniz. Hamınız islanacaqsınız. Hamınız acizsiniz". Bu, Bakının məntiqinə ziddir. Küləyin qaydasına qarşı çıxan bir qaydadır. Yağış Bakıya xatırladır ki, bütün o ucalıq, bütün o güc, bütün o fərq hamısı müvəqqətidir. Su hər şeyi yuyar. Planları da, binaları da, qüruru da.

Bakı yağışın romantikasını yaşamağa imkan vermir. Başqa şəhərlər var ki, yağış yağanda kafelər dolur. İnsanlar oturub çay içir, pəncərədən baxır, danışır, susur. Onlar üçün yağış bəhanədir. Dayanmaq, nəfəs almaq, yavaşlamaq üçün bəhanə. Bir fincan qəhvə, bir kitab, sevdiyinin yanında olmaq. Yağış onlar üçün vaxtdır. Özünə qayıtmaq vaxtı. Bakıda isə yağış bəhanə deyil, maneədir. Çünki Bakı dayanmağı bilmir. Bakı həmişə tələsir. İşə tələsir, evə tələsir, ölümə tələsir. Planları var, layihələri var, yetişə bilmədiyi vaxtları var. Yağış gəlir, planları pozur, yolları bağlayır, vaxtı dayandırır. Və Bakı qəzəblənir. Nəyə görə? Çünki dayanmağa məcbur olur. Nəfəs almağa, gözləməyə, aciz qalmağa. Bəlkə də Bakı qəzəblənir, çünki yağış ona güzgü tutur. Görür ki, nə qədər tələsik, nə qədər səthi, nə qədər sünidir. Görür ki, dayana bilmir. Görür ki, iki damla suyun qarşısında acizdir. Və bu acizlik qəzəb doğurur. Çünki Bakı güclü olmağa öyrənib. Acizlik onun lüğətində yoxdur.

 Yağış suyu Heraklitin çayı kimidir hər şey axır, heç nə dayanmır. Amma yağışın axarı başqadır. Yağış yuxarıdan aşağıya axır, hər şeyi yuyur, hər şeyi bərabərləşdirir.

 Külək ayrı-seçki edir, yağışçunsa hamınız eynisiniz. Hamınız torpaqsınız. Hamınız suyun altında eyni olacaqsınız.

Bu da məncə Platonun mağarasıdır. İnsanlar günəşi görüb, işığa alışıb, özlərini ucaldıb. Sonra yağış gəlir, su yüksəlir, mağara su altında qalır. Və birdən hər kəs eyni nəfəs üçün mübarizə aparır. O vaxt gücün, varın, adın heç bir əhəmiyyəti qalmır. Qalan tək şey nəfəs almaqdır. Qalan tək şey sağ qalmaqdır. Və bəlkə də ən böyük dərs budur. Güclü olmaq deyil, dayana bilməkdir. Küləyin qarşısında əyilməmək deyil, yağışın altında islanmağı bacarmaqdır. Çünki külək seçər, amma yağış hamıya eyni yağar. Külək gücləri sınar, amma yağış heç kəsi seçməz.

 Bu gecə də Bakı dayanıb. Küçələr boş, işıqlar sönük, şəhər susub. Su axır, damcılar pəncərələrə dəyir, külək ulayır. Hardasa bir qadın pəncərədən baxır. Deyir, "Nə vaxt dayanacaq bu yağış?"  Hardasa bir kişi maşında ilişib qalıb, söyür, siqaret çəkir, gözləyir. Hardasa uşaqlar ayaqyalın qaçır, gülür, suya girir. Onlar hələ öyrənməyib qorxmağı. Onlar hələ bilmir ki, yağış düşməndir. Onlara öyrədəcəklər. Böyüyəndə. Yağış Bakıya bir dərs verir. Bəlkə də ən çətin dərsi. Hamı eynidir. Güclü də, zəif də. Ucalan da, yıxılan da. Seçilən də, unudulan da. Və bu, nə küləyin işidir, nə də insanın. Bu, yağışın işidir. Həyat geriyə doğru başa düşülür, amma irəli doğru yaşanır. Bakı bu gecəni ancaq sabah başa düşəcək. Su çəkildikdən sonra, günəş çıxandan sonra, yollar quruyandan sonra. O vaxt düşünəcək ki, o günki yağış nə idi? Təbiətin qəzəbi, yoxsa xatırlatma? Cəza, yoxsa fürsət? Kim bilir?

Mart ayıdır. Yazdır. Hava belə olmalı deyil. Amma yağır. Və Bakı dayanıb baxır. Susur. İlk dəfə külək susub, yağış danışır. Və Bakı dinləyir. İnsan kimi. Aciz. Səssiz. Eyni.

 Sabah günəş çıxacaq. Bakı yenə quruyacaq, yenə nəfəs alacaq, yenə küləklə döyüşəcək. Amma bu gecəni unutmayacaq. Su yazdı hər şeyi. Hər damcı bir xatirə, hər sel bir dərs. Və Bakı bu dərslə yaşayacaq. Ta ki növbəti yağana qədər. Və yenə qaçacaq? Yoxsa dayanıb baxacaq? Kim bilir.

 Yağış seçmir. Yağış hər kəsin üstünə eyni yağar. Bu, onun ədalətidir. Və bəlkə də yeganə ədalət. Ölümdən sonraki.

 Bakıya illərdir belə yağış yağmırdı. Yağdı. Və şəhər bir daha xatırladı ki, o da sadəcə bir yerdir. İnsanlarla, qorxularla, tələskənliklərlə. Yağış isə sadəcə yağışdır. İstəsək də, istəməsək də gəlir. Və bir gün, bəlkə də, Bakı dayanıb baxacaq. Gülümsəyəcək. Deyəcək: “Xoş gəldin, yağış”. O günə qədər isə insanlar qaçırlar. Həmişə qaçırlar.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)