“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.

Pərvanə Məmmədli

Ca­vad He­yə­t (1925-2014) – türkoloq-alim, publisist

İran­da 30 il­dən çox  İran türklə­ri­nin mə­nə­vi var­lı­ğı­nın – Azər­bay­can-türk di­li­nin, ədə­biy­ya­tı­nın, mə­də­niy­yə­ti­nin qo­ru­nub ya­şa­dıl­ma­sı dok­tor Ca­vad He­yə­tin adı ilə bağlı olub.

Onun fəa­liy­yə­ti həm İran­da, həm də Şi­ma­li Azər­bay­can­da ya­şa­yan azər­bay­can­lı­la­rın mil­li şüu­ru­nun for­ma­laş­ma­sın­da mühüm amil­lər­dən bi­ri ki­mi qiy­mət­lən­di­ril­mə­li­dir.

Ca­vad Mir­zə Əli oğ­lu  He­yət Tehran Universitetinin tibb fakültəsinin üçüncü kursunda oxuyarkən atası Mirzə Əli Heyətin təşəbbüsü ilə reallaşan layihə çərçivəsində İrandan Türkiyəyə gedən ilk tələbə qrupu ilə birlikdə Türkiyəyə göndərilmiş və İstanbul tibb fakültəsində oxumuş, sonra Cərrahiyyə Klinikasında ixtisaslaşmışdır. Daha sonra Parisə gedərək təcrübəsini artırmışdır.

İrana döndükdən sonra o, türk dilini, tarixini və ədəbiyyatını araşdırmaqdan və yaymaqdan heç vaxt yan keçmədi. Onun öz ifadəsi ilə desək, həm həkimlik sənətinə, həm də ana dilinə böyük eşqi var idi və bu eşq zamanla daha da dərinləşirdi. O, İranda elmi uğurlarla tanınan bir cərrah olmaqla yanaşı, türk dünyasına qarşı olan sistemli etinasızlığı və tarixi saxtalaşdırmaları da müşahidə etmiş, bu xüsusda xüsusilə Pəhləvi dövrünün tarix yazımını sərt şəkildə tənqid etmişdir. Türklərin çoxəsrlik mədəniyyət və tarixini görmədən onların, yarıvəhşi xalq kimi təqdim olunması alimin ləyaqət hissinə toxunurdu.Ca­vad He­yə­tin təh­si­li onu sırf bir hə­kim ola­raq de­yil, çox­yönlü sa­hə­lər­də zi­ya­lı ki­mi ye­tiş­di­rən mühit­lə izah olu­nur. Pa­ris və İs­tan­bul­da al­dı­ğı tib­bi təh­sil onun pe­şə­kar sə­viy­yə­si­ni yüksəlt­mək­lə ya­na­şı, ona Av­ro­pa və Türki­yə zi­ya­lı­la­rı ilə bir­ba­şa tə­mas qur­ma­ğa da im­kan ya­rat­mış­dı. Ey­ni za­man­da ədə­biy­yat və ta­rix sa­hə­lə­ri­nə ma­ra­ğı onu sa­də­cə cər­rah de­yil, həm də mə­də­niy­yət da­şı­yı­cı­sı və ideo­loq sə­viy­yə­si­nə yüksəlt­miş­di.

Bu da ma­raq­lı­dır ki,  məş­hur fran­sa­lı ge­ne­ral Şarl de Qol­lun xüsu­si hə­ki­mi, pro­fes­sor Liş­vitz, tə­lə­bə­si dok­tor He­yət 27 ya­şın­da ikən İran şa­hı­na yaz­dı­ğı mək­tub­da onu bir “əl­la­mə” ola­raq xa­rak­te­ri­zə edir, böyük nai­liy­yət­lər və kəşf­lə­rə la­yiq ol­du­ğu­nu söylə­yir­di.

Dok­tor Ca­vad He­yət 1963-cü il­dən eti­ba­rən Dünya Cər­rah­lıq Cə­miy­yə­tin­də İra­nı Azərbaycanın müxtəlif universitetlərinin fəxri doktoru və professoru, Türk Dil Qurumunun fəxri sədri, eləcə də İstanbul Universitetinin fəxri doktoru təmsil edirdi.

Ca­vad He­yət yal­nız hə­kim de­yil­di, həm də ürə­yin­də par­ça­lan­mış Və­tən həs­rə­ti gəz­di­rən bir ay­dın  idi.

Heyət yalnız Azərbaycanla deyil, bütün türk dünyası ilə bağlı məsələlərdə də həssas mövqe tuturdu.

Doktor Bakını ilk dəfə ziyarət edəndə ölkəmizə yalnız həkim qiyafəsində deyil, qəlbində böyük bir ədəbi missiyanın yükü ilə gəlmişdi. O, Azərbaycan ədəbiyyatını bütöv görür və bütöv yaşamağı arzulayırdı. Odur ki, bu arzunu reallığa çevirmək üçün gecə-gündüz işlədi, yazdı. Quzeyli-güneyli Azərbaycan şair və yazıçılarını böyük coşqu və ruh yüksəkliyi ilə bir araya gətirdi, onların həyat və yaradıcılıqlarını qələmə alıb təhlil etdi, əsərlərindən nümunələr təqdim etdi.

Orta çağ alimlərinə xas olan  ensiklopediklik, universallıq kimi keyfiyyətlər Cavad  Heyətin  şəxsiyyətinə  tamlıq gətirən cizgilər idi. O, tanınmış türkoloq olmaqla  yanaşı,  həm də bir tarixçi, folklorçu, dilçi, filosof və  ilahiyyatçı idi.

C.Heyətin İrandakı bir çox türk aydınlarının: Ə.Oxtayın, M. Şəhriyarın, R. Bərahəninin, Q. Saidinin və başqalarının boynunda haqqı az olmamışdır. Yeri gələndə onlara təbib kimi yardım etmiş, sağaltmış, bəzən də onları türkcə yazıb-  yaratmağa həvəsləndirmişdir.

         Ca­vad He­yət 1978-1979-cu il İran İs­lam İn­qi­la­bı­nın  ver­di­yi fürsət­dən ya­rar­la­na­raq bir qrup de­mok­ra­tik ruh­lu zi­ya­lı ilə Teh­ran­da “Var­lıq” jur­na­lı­nı tə­sis  edib nəş­ri­nə baş­la­dı. Bu top­lu va­si­tə­si­lə o, 60 ilə ya­xın bir müddət­də mən­sub ol­du­ğu xal­qı­nın əlin­dən alın­mış mə­də­niy­yə­ti­ni, di­li­ni özünə qay­tar­ma­ğa ça­lış­­dı. 

Ca­vad He­yət dünya şöhrət­li cər­rah ki­mi böyük nüfuz qa­zan­mış güclü şəx­siy­yət, hər­tə­rəf­li sa­va­dı, ge­niş eru­di­si­ya­sı olan zi­ya­lı-və­tən­daş ki­mi öz im­kan­la­rı­nı “Var­lıq” da ifa­də  edə bil­di. “Varlıq” dərgisi və onun ətrafında toplanan ziyalıların fəaliyyəti Güney Azərbaycanda türk dilinin, ədəbiyyatının və kimliyinin qorunması və inkişafı naminə görülmüş ən sistemli işlərdən biridir. Cavad Heyətin bu prosesdəki rolu isə yalnız redaktor və təşkilatçı kimi deyil, həm də bir elm adamı, strateq və mədəniyyət müdafiəçisi kimi qiymətləndirilməlidir. Bu dərgi İran türkünün “varlıq” məsələsini təkcə adla deyil, həm də konkret elmi və mədəni fəaliyyətlərlə yaşadan bir tribunaya çevrilmişdi.

Cavad Heyətin yaradıcılığında aparıcı mövzu kimi, əsasən, şahlıq istibdadının qadağalarından sonra bərpa və yardıma böyük ehtiyacı olan Cənubi Azərbaycan mədəni həyatının bütün sahələr üzrə inkişafı üçün çalışmaq öndə gəlirdi.

Dr. Cavad Heyət cərrahlıqla bağlı üç cildlik dərslik kitabı yazmışdır. İkisi fars və beşi də türk dilində olan yeddi cildlik türkologiya kitabının müəllifidir. Türkologiya sahəsində 300, tibb sahəsində isə 100 məqaləsi vardır.

En­sik­lo­pe­dik bi­li­yə ma­lik olan Ca­vad He­yət Azər­bay­can di­li, ədə­biy­ya­tı, ta­ri­xi və mə­də­niy­yə­ti­nin öyrə­nil­mə­si­nə böyük əmək sərf et­miş­dir. Bu sa­hə­də əl­də et­di­yi nə­ti­cə­lə­ri bir ne­çə mo­noq­ra­fi­ya­sın­da qə­lə­mə al­mış­dır.

“Azərbaycan ədəbiyyatına bir baxış” (1980, 1990)   adlı əsərində C.Heyət XIII əsrdən müasir dövrədək Azərbaycan ədəbiyyatı yazarlarının həyat və yaradıcılığından bəhs edir. Müəllif bu kitabı, əsasən, Azərbaycan ədəbiyyatını cənublulara yığcam şəkildə təqdim etmək məqsədi ilə yazmışdır. Onun iki cildlik “Azərbaycan ədəbiyyat tarixinə bir baxış” əsəri yalnız ədəbi mətnləri ardıcıllıqla təqdim etməklə kifayətlənmir, həm də Azərbaycan ədəbiyyatının tarixi inkişafını, onun formalaşması mərhələlərini elmi əsaslarla izah edir. Əsər poetik nümunələrlə zənginləşdirilmiş, Azərbaycan ədəbiyyatının əsas simalarının yaradıcılığı təhlil olunmuş və bu prosesdə sosial mühit, ədəbi çevrə, siyasi faktorlar da nəzərə alınmışdır. Beləliklə, Heyət yalnız fərdi şairlərin poetikasını deyil, onların ədəbi şəxsiyyətlərini dövrün ictimai kontekstində də təqdim etmişdir.

Dok­tor Ca­vad He­yət həm də is­te­dad­lı türko­loq olub, İran­da  Hə­mid Nit­qi ilə bir­lik­də türko­lo­gi­ya­nın ba­ni­si sa­yı­lır. C.Heyət "Türk dilinin tarixi və ləhcələri"(1987) əsərini Pəhləvi rejimi zamanı İran dilçilik elmi və hakim ideologiyanın Azərbaycan dilinin özünəməxsus müstəqil və zəngin bir dil olmasını inkar etməsinə cavab olaraq yazmışdı. Əsər Azərbaycan dilinin tarixi haqqında fars ziyalılarına və digər təbəqələrə, həmçinin farsca təhsil görmüş və ana dilini mükəmməl bilməyən azərbaycanlılara ətraflı və elmi məlumat vermək məqsədi daşıyırdı. Bu kitabla İranda türkologiyanın təməli qoyulmuşdur.

Cavad Heyət müqayisəli dilçilik sahəsində tarixi ənənələrə söykənən “İki dilin müqayisəsi” (1989) adlı əsərini “Mühakimətül-lüğəteyn” əsərinin davamı kimi yazmışdır. Əsər  doktorun dilçiliklə bağlı ikinci kitabıdır. Əsər türkcənin fonetik və morfoloji xüsusiyyətlərini fars dili ilə müqayisə etməklə yanaşı, eyni zamanda türkcənin söz ehtiyatının zənginliyini də ortaya qoyur. Əsərin sonunda yalnız türkcədə işlənən və fars dilində qarşılığı olmayan sözlərin siyahısı verilmişdir, bu da dilin müstəqilliyini və ifadə imkanlarını göstərmək məqsədi daşıyır.

Onun “Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı” (1988, 1990) əsərində qədim türk mifologiyasından, dastanlardan, əfsanə və mərasimlərdən tutmuş, bayatı və manilərə qədər geniş folklor materialı tədqiq olunmuşdur. Heyət, “Əfrasiyab”, “Şu”, “Hun-Oğuz”, “Manas”, “Kutadğu-Bilik”, “Divanü Lüğat-it-türk” kimi mənbələrə istinad edərək türklərin dastan dünyasını müqayisəli şəkildə analiz etmiş, ümumtürk mifoloji motivlərinin sistemli şəkildə araşdırılmasına zəmin yaratmışdır.

Eyni zamanda onun “Ədəbiyyatşünaslıq” (1996)  adlı əsəri də ciddi elmi yanaşmaları ilə seçilir. Bu kitabda ədəbiyyatın struktur və forma məsələləri, ədəbi cərəyanlar, janrlar və tənqid meyarları, strukturçuluq və formalizm kimi nəzəri yanaşmalar araşdırılır. Heyət burada həm özünün tədqiqat metodunu nümayiş etdirir, həm də müasir ədəbiyyatşünaslıqla klassik türk ədəbiyyatının qovuşma nöqtələrini müəyyənləşdirir.

Heyətin “Türklərin tarix və mədəniyyətinə bir baxış” (1987, 1993) əsəri türklərin İslamdan əvvəlki və sonrakı mədəni irsini araşdıran geniş miqyaslı bir tədqiqatdır. O, əsərdə türklərin siyasi və ədəbi müstəvidə qarşılaşdığı çətinlikləri göstərmiş, xüsusən də İran rejimi tərəfindən tətbiq edilən dil və mədəniyyət qadağalarının yaratdığı boşluqları doldurmaq məqsədilə zəngin qaynaqlara əsaslanaraq məlumatları ümumiləşdirmişdir. Əsər türklərin mədəni özünüdərkinin və kimlik axtarışının izlərini daşıyan ciddi nümunədir.

Nəhayət, Cavad Heyət “Göytürklərdən uygurlara qədər” olan tarixi dövrü əhatə edən mədəniyyət və dil araşdırmalarında da göstərmişdir ki, o, hər bir dövrü və bölgəni ayrı-ayrılıqda qiymətləndirərək türklərin tarixini XVI əsrə qədər gətirib çıxarmağa nail olmuşdur. Əsərdə yalnız tarix yox, həm də siyasi və sosial durum, sənət və ədəbiyyat da bütöv şəkildə təqdim edilmişdir. Bu yanaşma onu göstərir ki, Cavad Heyət türkologiyanı yalnız filoloji məsələ kimi deyil,  həm də ümummədəni və tarixi bir konsepsiya kimi dərk edirdi.

         Dr. Cavad Heyətin tədqiqatları sırasında “Azərbaycan ədəbiyyat tarixinə bir baxış”, “Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı, “Ədəbiyyatşünaslıq”, “Türk dili və ləhcələrinin tarixinə bir baxış”, “Müqayisətül-Lüğəteyn”, “Türklərin tarix və mədəniyyətinə bir baxış” və bu kimi elmi əsərləri də Azərbaycan ədəbiyyatına  və türkologiyaya bəxş etdiyi töhfə hesab olunur. Bu əsərlərin əksəriyyəti həm İran və Azərbaycanda, həm də Türkiyədə dəfələrlə nəşr olunmuş və tədqiqatçılar tərəfindən etibarlı mənbə olaraq istifadə edilmişdir.

Professor Cavad Heyətin ədəbiyyat tarixçiliyi sahəsində apardığı tədqiqatlar Azərbaycan yazılı ədəbiyyatının sistemli tədqiqi baxımından əhəmiyyətlidir.

Zaman-zaman görkəmli ədəbiyyatşünaslar, türkoloq alimlər, mədəniyyət xadimləri Cavad Heyətin yaradıcılıq yolu, əsərləri, şəxsiyyəti haqqında öz qənaətlərini bildirmiş, bəzən də əzəmətli portretinin sözlə aydın cizgilərini çəkmişlər. P. Məmmədli onun  həyat və yaradıcılığını tədqiqata cəlb edib ayrıca monoqrafiya  nəşr etdirmişdir.

Cavad Heyət türkologiya, folklorşünaslıq, ədəbiyyatşünaslıq və tibb sahəsində paralel və səbatlı fəaliyyəti ilə çağdaş Azərbaycan və türk dünyasının görkəmli simalarından biri kimi tanınır. Onun irsi yalnız klassik dövrün ədəbi, tarixi şəxsiyyətlərinin araşdırılması və dəyərləndirilməsi ilə tamamlanmır, bu türk sevdalısının həyatı daim dilimiz, ədəbiyyatımız, milli kimliyimiz uğrunda mübarizədə keçib.

Cavad Heyət 2014-cü il avqustun 12-də Bakı şəhərində dünyasını dəyişib,avqustun 15-də İkinci Fəxri Xiyabanda torpağa tapşırılıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.04.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Dünyada kiloqramı 60 000 dollara qədər satılan bir göbələk var. Ən təəccüblüsü isə bu göbələyin... tırtılın içində böyüməsidir. Bu, planetin ən qeyri-adi dərman göbələklərindən biri olan kordisepsdir.

Onun tarixi Himalay dağlarında başlayıb. Tibet çobanları bir vaxtlar qəribə bir şey müşahidə ediblər: onların yakları müəyyən yüksək hündürlük çəmənliklərdə otlayarkən çox enerjili və dözümlü olurlar. Sonradan məlum olub ki, bunun səbəbi  heyvanların yerdən çıxan kiçik "çubuqlar"ı yeməsidir. Bu "çubuqlar"isə kordiseps idi.

Lakin ən maraqlısı kordisepsin heyrətamiz həyat dövrü idi. Parazit göbələk  həşəratın bədəninə nüfuz edir və onun davranışını idarə edir. Məsələn, ona çoxalma üçün ən uyğun yerə köçməyi məcbur edir. Belə bir yeri tapdıqdan sonra göbələk sporları həşəratların sürfəsini yoluxdurur və onun toxumalarında inkişaf edərək, onun ölümünə səbəb olur.  Yazda həmin həşəratın bədənindən kiçik bir göbələk saplağı çıxır. Buna görə də Çində ona "qış qurdu - yay otu" deyilir. Kiloqramı 60 000 dollara satıldığına görə, bəzən onu "Himalay qızılı" da adlandırırlar.

Hər yaz minlərlə insan bu göbələyi axtarmaq üçün 4000-5000 metr yüksəklikdəki dağlara qalxır. Onlar həftələrlə çadırlarda vaxt keçirir və çəmənliklərdə sürünərək otları diqqətlə araşdırırlar. Kordiseps çox kiçikdir - cəmi bir neçə santimetrdir. Ona görə də bitkilər arasında asanlıqla görünmür. Bəzən bütün gün ərzində yalnız bir neçə göbələk tapmaq olur.

Kordisepsi məşhurlaşdıran daha bir səbəb isə, 1990-cı illərdə Çinli qadın qaçış idmançılarının gözlənilmədən bir neçə dünya rekordu qırdıqdan sonra olub.  Onların məşqçisi bildirib ki, idmançılar müalicəvi bitkiləri ilə birlikdə kordiseps ekstraktını də qəbul ediblər. Bundan sonra bütün dünyada göbələyə maraq daha da artıb.

Butan kimi bəzi ölkələrdə kordiseps yığımı hətta hökumət tərəfindən tənzimlənir və yalnız müəyyən kəndlərin sakinlərinə icazə verilir.

 1500 ildən çoxdur ki, ənənəvi Çin təbabətində istifadə olunan kordiseps enerji, uzunömürlülük və həyati əhəmiyyət kəsb edən göbələk hesab olunur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.04.2026)

Mahir Hüseyn, yazıçı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Son vaxtlar bölgələrə səfərlərimdən sonra gəncləri daha diqqətlə “analiz edirəm”. Və deyim ki, Ağdam Dövlət İqtisad-Sosial Kolleci mənim üçün kiçik bir sürpriz oldu.

Açığı, bina baxımından hansısa meqapolis lüksü gözləmirdim. Amma içəri girən kimi gördüyüm münasibət… elə bil “Oskar”a namizədəm, hamı məni gözləyirmiş.

Bir də o suallar… ay Allah! Sual yox, atəş-boran! Elə intellektual, elə dolğun suallar verirdilər ki, düşündüm: “Bir az da qalsam, burdan çıxanda yeni roman yazıb çıxacam.”

Ən çox təəccübləndirən isə “Müharibənin şəkli”ndə gizlətdiyim incə mesajları belə tutmaları oldu. Dedim, bu artıq başqa səviyyədir.

Amma gələk əsas məsələyə… əslindẹ növbəti yazılarımda bunun kökünə qayıdacam...

Diqqətimi çəkən bir şey də vardı: xanım tələbələrin say üstünlüyü. Və təkcə say yox — aktivlik, mütaliə sevgisi, öz fikrini sərbəst demək… Açığı, bir ata kimi adamın ürəyi açılır. Qızlarımız ciddi şəkildə “level up” edir.

Oğlanlar?

Pis başa düşməyin, amma sanki “copy-paste” dövrüdür: eyni saç, eyni geyim, eyni musiqi… Arada kitab oxuyanlar var, amma müqayisə etsək, fərq təxminən Bakı Bulvarının okean səviyyəsi ilə mart ayında iki dəfə ziyarətində olduğum Qoşqar dağı arasındakı yüksəklik fərqi kimidir.

Arzum sadədir: hər iki tərəfi “Everest səviyyəsində” yüksəlməsini görmək. Çünki potensial var, sadəcə bir az istiqamət lazımdır.

Sonda isə böyük təşəkkür — başda Nemət Tahir müəllim olmaqla, kollec kollektivinə. Həm təşkilat, həm də o səmimi enerji üçün...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.04.2026)

Bu gün Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunda Vilayət Quliyevin kitabı təqdim olunacaq

Nigar Xanəliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi

Bu gün Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun  A. Bakıxanov küçəsindəki mənzil – qərargahı çox maraqlı bir tədbirə evsahibliyi edəcək. Təşkilatın “Türk dünyasının diplomatiya inciləri” kitab seriyasının yeni nəşrinin – Azərbaycan Respublikasının Bosniya və Herseqovinadakı səfiri, filologiya elmləri doktoru Vilayət Quliyevin müəllifi olduğu “Polşa-Litva tatarları Azərbaycanda” adlı kitabın təqdimat mərasimi keçiriləcək.

Kitabda Polşa-Litva tatarlarının Azərbaycan tarixində, xüsusilə də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə oynadıqları mühüm rol geniş tarixi faktlar və arxiv materialları əsasında işıqlandırılır. Eyni zamanda, Polşa-Litva tatarlarının Azərbaycan elminə verdiyi töhfələr də diqqətə çatdırılaraq, onların ölkənin ictimai-siyasi və intellektual həyatındakı yeri kompleks şəkildə təqdim edilir.

Polşa-Litva tatarları (Lipka tatarları) Azərbaycan tarixində birbaşa böyük siyasi rol oynamasalar da, onların kökləri, mədəni əlaqələri və bəzi tarixi paralellər Azərbaycan tarixinin ümumi türk-islam kontekstində maraqlı yer tutur.

Polşa-Litva tatarları XIII–XIV əsrlərdə Qızıl Orda və digər türk-monqol dövlətlərindən çıxaraq Litva Böyük Knyazlığına köçmüş müsəlman türklərdir. Onlar sonradan Polşa-Litva Birliyinin (Rzeczpospolita) tərkibində yaşamış və əsasən:

• hərbi xidmət göstərmiş,
• süvari qoşunlarda (yüngül atlılar) tanınmış,
• İslam dinini qoruyaraq Avropa mühitində yaşamışlar.

Polşa-Litva tatarlarının əcdadları Qızıl Orda, Krım xanlığı və Noqay ordası ilə bağlıdır. Bu siyasi qurumlar isə:

• Azərbaycanla diplomatik və hərbi əlaqələr saxlamış,
• xüsusilə Səfəvilər dövründə regionda qarşılıqlı təsir göstərmişdir.

Bu baxımdan, Lipka tatarları Azərbaycan türkləri ilə etnik və mədəni baxımdan uzaq qohum sayılır.

XVI–XVII əsrlərdə: Səfəvi dövləti, Krım xanlığı və digər tatar qüvvələri eyni geosiyasi məkanın iştirakçıları idi. Hərçənd Lipka tatarları birbaşa Səfəvi xidmətində geniş şəkildə tanınmır, lakin onların mənsub olduqları tatar dünyası:

• Osmanlı və Səfəvi müharibələrində dolayısı ilə iştirak etmiş,
• regionun güc balansına təsir göstərmişdir.

Lipka tatarları maraqlı bir xüsusiyyətə malikdir:

• İslamı qoruyublar, amma zamanla dillərini (tatar dilini) itiriblər,
• dini mətnləri bəzən polyak və ya belarus dillərində, amma ərəb əlifbası ilə yazıblar.

Bu, Azərbaycan tarixində də müşahidə olunan bir haldır:

• ərəb əlifbası əsasında yerli dillərdə yazı ənənəsi,
• İslam mədəniyyətinin milli xüsusiyyətlərlə sintezi.

Mərasim çərçivəsində kitabın müəllifindən başqa Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti professor Aktotı Raimkulova, Tarix elmləri doktoru, ictimai-siyasi xadim Həsən Həsənov, Xalq yazıçısı, akademik Kamal Abdulla, Əməkdar elm xadimi, professor Solmaz Rüstəmova-Tohidi  çıxış edəcək.

Tədbirdə Azərbaycan Respublikasında akkreditə olunmuş diplomatik korpusun nümayəndələri, dövlət rəsmiləri, elm, mədəniyyət və ictimai-siyasi xadimlər, beynəlxalq təşkilat rəhbərləri  eləcə də media təmsilçiləri iştirak edəcəklər.

Bu sayaq kitabların çapı türk irsinin tədqiqi cəhətdən çox vacibdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.04.2026)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Deyir ki:- “Elə vaxtlarım olub ki, evə çörək, özümə siqaret almağa pulum olmayıb. Əziyyət çəkmişəm, içimdə qovrulmuşam, amma ruhdan düşməmişəm”...

Öz prinsipləri ilə yaşayan insandır: Heç vaxt heç kimin xətrinə dəymir, çağırılmadığı yerə getmir. Bir də ki, heç vaxt qadın rolunu oynamır. Səsi aktyorlar arasında nadir səslərdən biri- bas baritondur. Xarakterli adamdır. Özünəməxsus xüsusiyyətləri ilə seçilir. Yaratdığı obrazların hamısını ürəklə ifa edir. Bəlkə də bu səbəbdəndir ki, ürək əməliyyatı da keçirib…

1953-cü ildə Bakının Balaxanı kəndində dünyaya gəlib. Bu kənddə böyüyüb boya-baş çatıb. 1974-cü ildə M.A.Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun “Dram və kino aktyorluğu” fakültəsini bitirib. 1976-ci ilin yanvar ayından Hüseyn Ərəblinski adına Sumqayıt Dövlət musiqili-dram teatrının truppasına qəbul olunaraq iyirmi il orada çalışıb. Sonra beş il Bakı Bələdiyyə Teatrında işləyib. 2005-ci ildən Azərbaycan Dövlət Milli Dram Teatrının aktyorudur. 2002-ci ildə əməkdar artist, 2019-cu ildə xalq artisti fəxri adlarına layiq görülüb...

Teatr səhnəsində ifa etdiyi rolların sayı-hesabı çoxdan itsə də, indiyədək qırx beşə yaxın film və teleserialda çəkilib. Yaddaqalan rolları çoxdur. “Arvadım mənim, uşaqlarım mənim” adlı filmdə Şamil, “İsmayıl bəyin mücrüsü”ndə Ata, “Qorxma, mən səninləyəm”də Məmməd, “Atları yəhərləyin”də Qurd Kərim, “Alman klinikasına şəxsi səfər”də Qafarov, “Yük”də aktyor, “Sonuncu döyüş”də polis mayoru və sairə…

“Yeni gələn aktyorlara bir töfsiyəm var. Sənəti özlərindən çox sevsinlər. Bir-iki rol oynayandan sonra özlərini sənətkar kimi qələmə verməsinlər. Aktyor illərlə teatrın tozunu uda-uda, zaman-zaman yetişib sənətkar olur”- söyləyir.

Bəli, haqqında söhbət açdığım Kazım Abdullayev sənətkardır. Adil İsgəndərov kimi böyük aktyorlardan dərs alıb. Bu zirvəyə yetişmək üçün uzun illər yol gəlib. Teatrda Cavad xanın, İbrahim xanın, sənədli filmlərdə Kəlbəli xanın, Cavanşir xanın obrazlarını canlandırıb. Hərəsindən bir keyfiyyət əxz edib. Nəticə göz qabağındadır, xan kimi məğrur, qürurlu, ağayanə insandır...

Kazım müəllimin 73 yaşı tamam oldu. Mələklərin numerologiya sistemində 73 rəqəmi çox vaxt özünəinam, yaradıcılıq, daxili müdriklik və zehni potensialın rəmzi kimi şərh olunur. Bu rəqəm, şəxsi inkişaf və mənəvi anlayışla əlaqəli enerjiləri özündə birləşdirir, həmçinin indiyədək görülən işlərin bəhrəsini dadmaq və müsbət dəyişikliklər üçün motivasiya vasitəsi kimi yozulur...

Yeni yaşı münasibətilə respublikamızın xalq artisti Kazım Abdullayevi təbrik edirik!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.04.2026)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Allahın varlığını hamı təsdiq edir, amma az adam Yaradanı hər yerdə görə, hiss edə bilir. Qəribədir, nəfs, qəzəb, kin, paxıllıq, təkəbbür, xəbislik bəşər övladını elə bir vəziyyətə salıb ki, yalnız çətin vaxtlarında Allahı yadına salır...

...Müəllim ailəsində doğulub, müəllim maaşı ilə böyüyüb ərsəyə çatıb. Bir insan kimi formalaşmasında müəllim tərbiyəsinin və tələbkarlığının rolu böyük olub. Mərdliyin mayasını Laçının bumbuz çeşmələrinin suyundan, dağ havasından götürüb. İlk dəfə dürüstlüyün nə olduğunu dünyaya göz açdığı Güləbird kəndinin adamlarından öyrənib. Haraya gedibsə dağ saflığını qoruyub saxlaya bilib. Aldığı təhsil zehninə işıq saçıb, təfəkkürünü kamilləşdirib. Xeyirlə şəri bir-birindən ayırmağı bacarıb. Və sonra, sonra da Allahı dərk edib, Ona baş əyib, ədalətinə güvənib. Haraya gedirsə, nə iş görürsə Allahı orada görə bilir...

Əlbəttə ki, ariflər vəzifəni Allahın insan taleyinə yazdığı gözəl bir fürsət kimi dəyərləndirirlər. Elə bir fürsət ki, onun vasitəsi ilə insanlara daha böyük fayda verə bilirsən.

O da, taleyinə yazılan vəzifənin çətinliklərini, şərəfini yaşayır. Yanına gələnlərin problemlərini həll etməyə çalışır. Bacardığı qədər, səlahiyyətləri daxilində ona pənah gətirənlərə yardımçı olur...

Qürurludur, lakin lovğalıqdan, təkəbbürdən çox uzaqdır. Davranışında o qədər səmimi, mehribandır ki, onunla ünsiyyətdə olanda sıxılmırsan. Kobud söz işlətmir, fikrini ən mükəmməl tərzdə ifadə edir. Heç kimə yuxarıdan aşağı baxmır, hər kəslə öz dilində danışmağı bacarır…

Onunla bir süfrədə əyləşmək, başqa aləmdir. Qonağına o səviyyədə xidmət göstərir ki, özü də bundan bir rahatlıq tapır, məmnunluq keçirir…

Gözümüzü açandan müxtəlif ictimai-siyasi quruluşlarda yaşamışıq. Hər quruluşda eyni vəzifənin özünəməxsus adları olub. Bir vaxtlar rayon partiya komitəsinin birinci katibi adlanan vəzifə, bu gün rayon icra hakimiyyəti başçısı adlanır…

Hər hansı bir rayona rəhbərlik etmək əlbəttə böyük məsuliyyətdir. Hər gün müxtəlif xarakterli insanlarla ünsiyyətdə olmaq, bitib tükənməyən sosial, iqtisadi problemlərin həllinə çalışmaq, sakinlərin tələb və istəklərini dinləyib, düzgün qərar vermək, çətinlikləri aradan qaldırmaq çox ağırdır.

Haqqında söhbət açdığım Sevindik Hətəmov bütün bu sadaladıqlarımın öhdəsindən ləyaqətlə gəlir. Elə ona görə də harada, hansı rayonda çalışırsa insanların rəğbətini qazanır...

Onun Yardımlını tərk edərkən, necə yüksək səviyyədə yola salındığının çox adam şahidi olub. İnsanlar ucqar kəndlərdən iki saat yol qət edib, bu görüşə tələsirdilər...

Bəli, yaxşı insanlara dəyər vermək, onları nümunə göstərməyə tələsmək insanlıq borcumuzdur. Sevindik Hacıağa oğlu Hətəmov on ilə yaxındır ki, Yardımlıdan gedib, amma adı gələndə ehtiramla yad edilir, ünvanına xoş sözlər söylənilir. Yardımlı camaatı onu özünə hələ də doğma, əziz adam bilir...

Mən onu qırx yeddi yaşından tanıyıram. Nə zəmanə, nə vəzifə onu dəyişə bilməyib. Ötən bu müddətdə saflığını, mərdliyini, insanpərvərliyini qoruyub saxlamağı bacarıb…

Bu gün - aprelin 7-si Sevindik Hətəmovun 63 yaşı tamam olur. Onu bu münasibətlə təbrik edir, möhkəm can sağlığı, işlərində uğurlar arzulayırıq.

Çox yaşasın!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.04.2026)

Leyla Səfərova,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

Həyat bir uşağın ağlama səsiylə başlayır. Ananın o körpəni qucağına ilk alışı, qoxlayışı körpənin yaddaşına yazılan ilk xatirə olur. O bunu xatırlamır. Bəlkə heç ilk nəfəsinin necə dərin olduğunu zehni belə bilmir, amma bir reallıq var ki, onun ilk nəfəsini bilən biri olur bu həyatda. Onu böyüdən biri. Bir qadın...

Sonra həyatına yüzlərlə başqa qadınlar girir. Onu öyrədən, onunla oynayan, onu sevən, onunla sevilən. Ortaq nöqtələri isə hər birinin sadəcə sevgi, hörmət gözləməsi, onun gözündə, kiçik dünyasında özünə yer açma arzusu olur. Bu körpələr böyüyür. Gənc olur, yetişkin olur. Böyüyür, ana olur, ata olur. Amma həmişə insan ola bilmir.

İnsan olmaq qismət olmur hamıya. Başqalarına nəfəs olmaq, yaşamaq, yaşatmaq. Xəbər saytlarını açanda, oxuyanda niyəsini düşünürəm. Axı indiki dövrdə hər şeyi keçmiş travmalarla əsaslandırır camaat. Hansı travma canicəsinə bir həyatı sona çatdırmağa səbəb ola bilər? Hansı pis xatirə bıçağı əlinə alıb başqa birinə vurmağa, acı çəkərək ölümünü izləməyə dözəcək vicdansızlığı gətirər? Bəhanələrə sığınırıq? Ya həqiqətən buna səbəb olacaq nəsə yaşanır bu dünyada?

Bir ağac düşünün, yarpaqları olmayan, bir pətək düşünün, arılarsız, bal dadmayan. İndi bir dünya düşünün, qadınları nəfəs almayan, yaşamayan. Yaşamasına imkan verilməyən. Canları sanki bir gülmüş, baxçadan dərilirmiş kimi bəsit şəkildə bədənlərindən qopardılan. İllərdir mübarizə aparılır, amma bir addım irəli gedə bilirikmi, şübhəli. Son 1 ayda sadəcə bilinən, görülən 12 cinayət var. Kiminin həyatına yoldaş olsun deyə ümidləndiyi olub qatili, kiminin qanıbir qardaşı. Hətta dünyaya gətirdiyi, südüylə böyütdüyü oğlunun əlindən əcəli gələn də var. Amma təəssüf ki, bizim əlimizdən heç nə gəlmir. Sadəcə izləyib, "vah, yazıq" deməkdən başqa heç nə gəlmir. Hə, birdə bəlkə bəzilərimiz başqaları da məlumatlansın deyə kimlərəsə göndəririk, statuslarda paylaşırıq. Sonra? Deyil 3 gün, 3 saat belə keçmədən ağlımızdan çıxır, unuduruq. Və bir də adlarını belə xatırlamırıq.

Məsələn, Daşkəsəndəki 65 yaşlı xalanın ətürpədici xəbərini görmüsünüz yəqin ki. Adı nə idi, yadınızda? Yox. Mənim də deyil. Çünki tək deyil. Onlarla, yüzlərlə belə qadın varkən, əzbərləyə bilmirik onları. Öyrənə bilmirik. Və ən acısı da zamanla buna alışır, həyatın axışına qarışdırırıq. Həyata gələrkən hər birimiz bir gün öləcəyimizi bilirik. Amma öldürüləcəyini, acı ilə öləcəyini düşünmür heç kim. Düşünməməli də. Heç kim əcəlini doğma bildiyindən və ya heç tanımadığı adamın insafsız əllərindən dadmamalı. İnsaf diləyirəm. Biraz da vicdan...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.04.2026)

Fariz Əhmədov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Naxçıvan təmsilçisi

Zori Balayan deyəndə ağlımıza gələn ilk görüntü Xocalıda süngüyə taxılmış körpə, fəryad, nalə, insan qətliamı, vəhşilik və barbarlıqdır. İnanmıram ki, kiminsə yaddaşından bu murdar sifət silinsin. Məşhur sözümüz var: “O dünyada iki əlim yaxanda olacaq”.

1981-ci ildə “Ocaq” kitabını yazdıqdan sonra qatı millətçi, erməni ideoloqu kimi gündəmə gəldi. Ermənistan üçün ön planda olan bir sima olsa da, bizim üçün ən üzdəniraq fiqurlardan biri idi. “Qədim sivilizasiya məkanı Ermənistan” adlı təşkil etdiyi kruizə kapitanlıq edərək bu missiyanı “layiqincə” yerinə yetirdi. Yaş ötsə də fikri dəyişmədi. O ixtiyar yaşında belə silah götürüb azərbaycanlılara qarşı Qarabağ müharibəsinə qatıldı.

Onun yazdığı “Ocaq” kitabı esselər toplusudur. O kitabda iddia edirdi ki, Dağlıq Qarabağ və Naxçıvan tarixən erməni torpaqları olub. Qorbaçovla görüşərək Qarabağ məsələsinin həllini ondan xahiş etməsi ermənilər üçün guya fədakarlıq nümunəsi sayılıb. O, özündən əvvəlki ideoloqların fikirlərinə söykənərək bu utopik missiyanı canla-başla davam etdirirdi. Necə ki, 1920-ci il. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Xarici işlər naziri Fətəli xan Xoyskini, AXC parlamentinin sədri Həsən bəy Ağayevi, AXC Nazirlər Şurasının sədri Nəsib bəy Yusifbəylini Tiflisdə, 1921-ci ildə Osmanlı imperiyasının Daxili işlər naziri Tələt paşanı Berlində, AXC daxili işlər naziri Behbud xan Cavanşiri Türkiyədə, 1922-ci ildə Osmanlı imperiyasının keçmiş hərbi dəniz qüvvələri naziri Camal paşa və onun müavini Qəhrəmanı Tiflisdə, Osmanlı imperiyasının Hərbi naziri Ənvər paşa Əfqanıstan yaxınlığında qətlə yetirdilər.

Təbii ki, “Ocaq” kitabını Zori öz təşəbbüsü ilə ssenariləşdirməmişdi. Onun konturları əvvəlcədən cızılmış, qarşısına qoyulmuş və xeyir-duası verilmişdi. Xaricdəki erməni lobbisinin dəstəyi ilə bu kitab müxtəlif vaxtlarda 4 dəfə çap edildi. Dağlıq Qarabağ məsələsi alovlananda isə demək olar ki, hər erməni məhz Zori Balayana istinad etdi.

Dağlıq Qarabağın Azərbaycandan alınıb Ermənistana verilməsi ideyasının baş ideoloqu olan, on minlərlə insanın qanına bais olmuş bu şəxs artıq Hayıstanda yox, “Mərənd”dədir. Onun ideoloqları da oradadır. İndi Qorbaçovla baş-başa verib Azərbaycanın Qarabağdakı möhtəşəm zəfərini izləyirlər. İstəsələr də, istəməsələr də.

3 iyul 1994–cü ildə Bakı Metropolitenində Gənclik və 28 May metrostansiyaları arasında baş vermiş terror aktında 12 nəfər həlak oldu, 42 nəfər yaralandı. Separatçı Sadval təşkilatının həbs olunan üzvü Azər Aslanov bildirirdi ki, Qarabağ müharibəsinin iştirakçısı kimi erməni əsirliyində olarkən Bakı metropolitenində partlayış törətmək əmrini Zori Balayandan alıb. 1999-cu ildə Azərbaycan Respublikası Baş Prokurorluğunun təqdimatı əsasında İnterpol Balayanı xüsusilə təhlükəli cinayətkar kimi beynəlxalq axtarışa versə də, 2005-ci ilin may ayında İnterpol tərəfindən İtaliyanın Brindizi şəhərində həbs edilsə də, erməni lobbisinin səyi ilə sərbəst buraxıldı və adı bu siyahıdan çıxarıldı.

1918-ci ildə erməni daşnakları Türkiyənin Katranlı kəndində 1400 uşağı odda yandırıb, 1918-ci il yanvar ayının 28-də Gəncənin Zağalı kəndində 15 uşağı vəhşicəsinə qətlə yetirib, Şamaxıda 1277 uşağa işgəncə verərək öldürüb, 1920-ci ildə Naxçıvanda 25 uşağın həyatına son qoyub, Zəngəzurda 2196-sı azyaşlı olmaqla uşaqlar güllələnib. Uşaqları güllələmək, süngüyə keçirmək, şişə taxmaq, parça-parça edib vəhşicəsinə məhv etmək ancaq ermənilərə məxsus olub. Qarabağ müharibəsinin ilk şəhidləri demək olar ki, məhz körpələr olub.

Jurnalist Məhəmməd Nərimanoğlunun "Dağların sinədağı" adlı kitabında yazır: "Kəlbəcərin şəhidlik qisməti ilk dəfə süd qoxulu 8 körpəyə düşdü. Ermənilərin qətlə yetirdiyi bu fidanların - Sahil Məmmədov (10 yaş), Razim Salmanov (8 yaş), Anar Valehov (7 yaş), Cahid İbişov (10 yaş), Səxavət Dəmiroğlu (14 yaş), Natiq Əsgərov (14 yaş), Bəxtiyar Xəlilov (11 yaş) və Azər Orucovun (7 yaş) görən günahı nə idi? Onlar ermənilərə nə etmişdilər? Hansı kəndinə basqın edib, hansı "harsını"na güllə atmışdılar? Ağır döyüşlərdə, yerdən, göydən atılan atəşlərdən həlak olanlar arasında təsadüfən uşaqların olması mümkündür. Amma 1989-cu ildə Kərkicahanda öz bağlarında oynayan 11 yaşlı Nadir İbrahimovla 9 yaşlı Nicatın ermənilər tərəfindən güllələnməsi hansı insanlığa sığır? 1988-ci ildə Sevan şəhərində 22 nəfər azərbaycanlı uşağını su quyusuna ataraq boğmaqları bəs?”

Bununla da qalmadı, Naxçıvanın qeyrət qalası adlanan Sədərəyə hücum edərək 6 yaşlı Elvin, 4 yaşlı Malik Nəsirzadə qardaşlarını da qətlə yetirdilər. Bu iki günahsız körpə Sədərəyin ilk şəhidləri sırasında dayandı.

Qısa arayış:

Zoriy Aykoviç Balayan – SSRİ və Ermənistan yazıçısı, həkim, siyasi və ictimai xadim. 10 fevral 1935-ci ildə Azərbaycanda – zrən adı Stepanakertləşmiş Xankəndi şəhərində dünyaya gəlib. Ryazan Dövlət Tibb İnstitutunu bitirib. Ən məşhur işi “Byakal hərəkatı” adlı ekoloji təşkilat yaradıb Baykal gölünü xilas etməyə çalışması, bir də “Ocaq” adlı qatı millətçi kitabla türklərin, azərbaycanlıların şərəf və ləyaqətini alçaltmağa cəhd etməsidir.

Artsaxın qəhrəmanı adına, Movses Xrenatsi medalına, Müqəddəs Maştots ordeninə layiq görülüb.

5 fevral 2026-cı ildə 91 yaşında dünyadan köçüb.

Tarix təkcə qanla yox həm də ədalətlə yazılır. Nə qədər çalışsalar da, nə qədər saxta ideologiyalar uydursalar da zoribalayanların Qarabağı Ermənistana qatmaq arzusu puça çıxdı. Sonda həqiqət qalib gəldi. Azərbaycan Ordusu öz gücü ilə, öz qanı ilə, öz iradəsi ilə Qarabağa sahib çıxdı.

Zori Balayan da tarix yazmaq istədi. Buna nail oldu amma necə? Qanlı səhifələrin kənarında nifrətlə xatırlanan ad kimi. İndi isə haqq dünyada bəlkə də ədalət divanının qarşısında dayanıb. Nə yazdıqlarına bəraət tapa bilir, nə də tökdüyü qanı yumağa söz. Orada nə ideologiya keçir, nə də yalan. Arxasında lənətlənmiş ad, qara üz qoyub getdi.

“Hay”dab gəlib huya gedən adam, yerin Cəhənnəm olsun!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.06.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Öncə ondan başlayım ki, bu gün anım gününü qeyd etdiyimiz görkəmli bəstəkar, Xalq artisti Hacı Xanməmmədov olduqca gözəl mahnılar müəllifidir. Onun 150-dən çox mahnısı görkəmli müğənnilərimizin repertuarında layiqli yer tutur. Bu mahnıların mətnini Aşıq Ələsgər, Mikayıl Müşfiq kimi görkəmli şairlərin şerləri təşkil edir. Xüsusilə, Hacı Xanməmmədovun lirik mahnıları xalqımız arasında geniş yayılıb. Bu baxımdan "Yaşa könül", "Arzuya bax, sevgilim", "Yadıma düşdü", "Gözünə qurban", "Güllü", "Ceyran", "Getmə, amandır", "Oxu, sevgilim" və s. gözəl örnəklərdir. Bu mahnıların əlsəriyyəti dillər əzbəridir.

Hacı Xanməmmədov 1918-ci il iyunun 15-də Dərbənd şəhərində anadan olub. 14 yaşında ikən Bakıya gələn Hacı Xanməmmədovun Üzeyir Hacıbəyovla tanışlığı onun gələcəyini, bütövlükdə taleyini müəyyənləşdirib, bəstəkar və musiqiçi kimi püxtələşməsində həlledici rol oynayıb. O, Ü.Hacıbəyovun himayədarlığı ilə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının nəzdindəki fəhlə fakultəsinə daxil olub və Səid Rüstəmovun tar sinfində təhsil alıb.

1934-cü ildə Ü.Hacıbəyov H.Xanməmmədovu özünün rəhbərlik etdiyi Azərbaycan Dövlət Radiosu nəzdindəki Xalq Çalğı Alətləri Orkestrinə solist kimi qəbul edib. 1937-cı ildə Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrında "Koroğlu" operası tamaşaya qoyulanda Ü.Hacıbəyovun Simfonik Orkestrə dəvət etdiyi 7 tarzəndən biri H.Xanməmmədov olub.

1938-ci ildə Moskvada keçirilən Birinci Azərbaycan Ədəbiyyatı və İncəsənəti ongünlüyündə H.Xanməmmədov "Koroğlu" operasının tamaşasında orkestrin tərkibində iştirak edib və 1941-ci ildə həmin teatrla İranda qastrol səfərində olub. 1943-cü ildə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında Üzeyir bəyin təşəbbüsü ilə "Xalq musiqisinin əsasları" şöbəsi açıldıqda H.Xanməmmədov bu şöbəyə qəbul olunub.

 İkinci Dünya müharibəsi illərində H. Xanməmmədov Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrında dirijor kimi fəaliyyət göstərməklə yanaşı, müəlliminin rəhbərliyi ilə bir sıra mahnı və marşlar, habelə o zaman tez məşhurlaşan "Gözəl Pəri" mahnısını, Xalq Çalğı Alətləri Orkestri üçün "Qəhrəmani" əsərini bəstələyib.

1947-ci ildə H. Xanməmmədov öz təhsilini Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının bəstəkarlıq fakultəsində davam etdirib. Əvvəl professor Boris Zeydmanın sinfinə daxil olan H. Xanməmmədov sonralar öz yaşıdı, böyük bəstəkarımız Qara Qarayevin sinfinə keçib. H. Xanməmmədov Qara müəllimin məsləhəti ilə diplom işi kimi tar ilə orkestr üçün "Konsert" əsərini yazıb.

Bu əsər Dövlət Imtahan Komissiyası tərəfindən əla qiymətləndirilib və gənc bəstəkarın istedadı musiqi ictimaiyyətinin diqqətini cəlb edib. O vaxtlar hamı Azərbaycanın qüdrətli bəstəkarlar dəstəsinə öz sözü, öz nəfəsi olan bir bəstəkarın gəlişini çox yüksək qiymətləndirib.Bu əsərdəki işıqlı cəhətlər solo tar aləti sahəsindəki müvəffəqiyyətli axtarışlar və tapıntılar onun 2,3,4 və 5 saylı Konsertlərində də davam etdirilib.

Bu konsertlərin ilk ifaçıları Əhsən Dadaşov, Hacı Məmmədov, Ramiz Quliyev kimi görkəmli ustad tarzənlərimiz olub. Əlamətdardır ki, H. Xanməmmədovun tar konsertləri nəinki Respublikamızda, habelə Özbəkistan, Qazaxıstan, Tacikistan və Qırğızıstan respublikalarında müvəffəqiyyətlə səslənib, tədris repertuarına daxil edilib.

Onun ardınca bir çox tanınan bəstəkarlarımız – S. Rüstəmov, S. Ələsgərov, C. Cahangirov, T. Bakıxanov, R. Mirişli və b. bu janra müraciət edib və sanballı əsərlər yaradıblar. Onu da xatırladaq ki, 2 saylı "Konsert" görkəmli dirijor V.Fedoseyevin idarəsi ilə Ümumittifaq Radiosunda lentə yazılıb, həmçinin Mərkəzi Televiziyada videoyazısı var.

1990-cı ildə H.Xanməmmədov yenə də musiqimizdə ilk dəfə olaraq kamança və orkesrt üçün "Konsert" bəstələyib və əsər mərhum sənətkarımız Ədalət Vəzirovun ilk və kamil ifasından sonra tez bir zamanda məşhurlaşır, ifaçıların repertuarına və tədris proqramlarına daxil olub. H. Xanməmmədovun istedadı digər janrlarda da özünü bariz şəkildə nümayiş etdirib.

Keçən əsrin 60-cı illərində bəstəkar Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrında səhnələşdirilən "Bir dəqiqə" (librettosu Məhərrəm Əlizadənin), "Bütün ərlər yaxşıdır" (librettosu Aleksandr Xaldeyevin) musiqili komediyalarını yaradıb. Diqqətəlayiqdir ki, "Bir dəqiqə" musiqili komediyası 1965-ci ildə teatrın Moskvada qastrol səfəri zamanı Kremlin Qurultaylar Sarayında uğurla göstərilib.

Bəstəkarın Xalq Çalğı Alətləri Orkestri ilə yaradıcılıq əlaqəsi də geniş olub. Onun orkestr üçün "Azərbaycan eskizləri", "Kolxoz", "Bayram" süitaları, bir neçə rəqs, orkestrin müşayiəti ilə səslənən bütün mahnılarını nümunə göstərə bilərik. Xüsusilə, H.Xanməmmədovun yaradıcılıq tapıntıları onun "Azərbaycan eskizləri" süitasında və "Simfoniyetta"da bariz nəticəsini verib.

Hacı Xanməmmədov görkəmli bəstəkar, dirijor olduğu kimi, eyni zamanda, təcrübəli pedaqoq, hami tərbiyəçi olub. Onun peşəkar musiqi kadrlarının tərbiyəsində mühüm xidməti olub. 40 ildən artıq bir dövrdə H.Xanməmmədov Bakı Musiqi Texnikumunda dərs deyib, 1957-ci ildən isə indiki Bakı Musiqi Akademiyasında çalışıb. O, "Xalq çalğı alətləri" kafedrasının dirijorluq üzrə professoru, son illərdə isə "Azərbaycan xalq musiqisinin tarixi və nəzəriyyəsi" kafedrasının məsləhətçisi olub.

1951-ci ildən Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının üzvü olan H.Xanməmmədov 1956-cı ildən – yəni Azərbaycan Bəstəkarlar Ittifaqının I Qurultayından etibarən onun İdarə Heyətini üzvü olub. O, müxtəlif illərdə M.Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının direktoru, Azərbaycan Dövlət Mahnı və Rəqs Ansamblının bədii rəhbəri kimi məsul vəzifələrdə çalışıb, bir bəstəkar və ictimai xadim kimi çox faydalı işlər görüb.

Bu fədakar sənətkarın xidmətləri layiqincə qiymətləndirilib. O, Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi (1967), Azərbaycan SSR xalq artisti (1988) fəxri adlarına, "Rəşadətli əməyə görə" medalına (1985), "Şöhrət" ordeninə (2000) və Prezident təqaüdünə (2002) layiq görülüb.

Hacı Xanməmmədovla ünsiyyətdə olanlar bəstəkarın nə qədər alicənab və təvazökar, sadə insan olduğunu yüksək qiymətləndiriblər.

Əsərləri

Kamança və simfonik orkestr üçün Konsert; Ə.Cəfərzadənin sözlərinə "Əlimdə sazım ağlar", solist və xalq çalğı alətləri orkestri üçün Poema /Qarabağ şəhidlərinə həsr olunub/ (1991); Tar və simfonik orkestr üçün 5 saylı Konsert (1993). S.Vurğun, Ş.Qurbanov, R.Rza, M.İsmayıl, H.Abbas, M.Əsgərli, B.Azəroğlu, Aşıq Alı, Q.İsabəyli, Ş.Manafov və b. şairlərin sözlərinə mahnılar (1990 – 2001).

 Mükafatları və fəxri adları

- Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi

- Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri Fərmanı

- Azərbaycan SSR xalq artisti

- Professor

- "Şöhrət" Ordeni

- Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

Görkəmli bəstəkar, Azərbaycan Respublikasının xalq artisti, "Şöhrət" ordenli, Prezident təqaüdçüsü, Bakı Musiqi Akademiyasının professoru Hacı Dadaş oğlu Xanməmmədov 2005-ci il aprelin 7-də ömrünün 87-ci ilində vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Siz bir düşünün, ötən əsrin əvvəllərində - o mövhumat, fanatizm, cəhalət dövründə baletin adını çəkmək olardımı? Düşünməyin ki, çarizm deyil, SSRİ dönəmindən danışırsansa, o zamanlarda hər şey tərəqqidə idi, balet də. Xeyir. SSRİ-nin 20-ci, 30-cu illərindəki qaragüruhçuluq dəhşətli həddə idi. Amma sənət yolunda canlarını təhlükəyə atanlar hər halda var idi. Qəmər xanım Alaszadə kimi.

Qəmər Almaszadə (Tamara ləqəbi ilə də tanınırdı) 10 mart 1915-ci ildə Bakı şəhərində çəkməçi ailəsində anadan olub. Uşaqlıqda baletlə məşğul olan dostu onda bu sənətə maraq oyandırıb. Mühafizəkar müsəlman atasından gizli olaraq dostunun məsləhəti ilə özəl balet studiyasına yazılır (daha sonra studiya Bakı Xoreoqrafiya Məktəbinə çevrilir). Atasını baletlə yox, idmanla məşğul olduğunu inandıra bilib. Lakin bir neçə ildən sonra sirrin üstü açılıb.

Atası əvvəllər qəzəblənsə də, sonralar teatra gizlicə gəlib və qızının çıxışlarında tamaşaçılar arasında tez-tez görünüb. 1930-cu ildə Qəmər Almaszadə xoreoqrafiya məktəbini bitirib Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrında işləməyə başlayıb. Bu arada həmçinin ali pedaqoji məktəbinə də daxil olub.

1932-də Reynhold Qlierin "Şahsənəm" operasında ikinci dərəcəli rola seçilib. 1933-cü ildə indiki Sankt-Peterburqda Leninqrad Xoreoqrafiya Məktəbinə daxil olub və orada məşhur balerina Qalina Ulanovanın anası Mariya Romanovanın sinfində oxuyub. 1936-cı ildə ali məktəbi bitirib Bakıya qayıdıb.

1937-ci ildə Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının nəzdində Azərbaycan Dövlət Mahnı və Rəqs Ansamblının əsasını qoyub. Üzeyir Hacıbəyovun rəhbərliyi ilə Azərbaycan əyalətlərinə elmi səyahət təşkil edib ilk mənbədən xalq rəqsləri haqqında məlumat toplayıb. 1939-cu ildə Bakı Xoreoqrafiya Məktəbində ilk rəqs dərsini deyib. Daha sonra həmin məktəbin direktoru olub.

1940-cı ildə Əfrasiyab Bədəlbəylinin "Qız Qalası" baletində ilk peşəkar çıxışını edib. Sonralar Fransada, Hindistanda, Nepalda da çıxış edib. 1970-ci ildə Bağdada İraq Xalq Rəqsləri Ansamblını qurmaq üçün dəvət olunub. 1950-ci illərdə baleti tərk etsə də, 1990-cı illərin sonuna qədər Bakı Xoreoqrafiya Məktəbinin direktoru kimi çalışıb.

Quruluş verdiyi əsərlər

- "Tərlan" baleti (1940) — xoreoqrafiya məktəbi

- "Qız qalası" baleti (1940, 1958, 1977)

- "Gülşən" baleti (1949, 1951, 1959)

- "Doktor Aybolit" baleti (1949)

- "Baxçasaray fontanı" baleti (1951)

- "Yeddi gözəl" baleti (1952)

- "Qırmızı lalə" baleti (1954)

- "Yatmış gözəl" baleti (1955)

- "Laurensiya" baleti (1956)

- "Qızıl açar" baleti (1957)

- "Arlekinada" baleti (1959)

- "Qaraca qız" baleti (1965)

- "Məhsul" suitası (1959)

- "Jizal" baleti (1961)

İfa etdiyi rollar

- Tao Xoa — R. Qlierin "Qırmızı lalə" baletində (1931)

- Medora — A. Adanın "Korsar" baletində (1936)

- Mariya — B. Asafyevin "Baxçasaray fontanı" baletində (1939)

- Gülyanaq — Ə. Bədəlbəylinin "Qız qalası" baletində (1940)

- Raymonda — A. Qlazuovun "Raymonda" baletində (1943)

- Odetta-Odilliya — R. Çaykovskinin "Qu gölü" baletində (1943)

- Kitri — L. Minkusun "Don Kixot" baletində (1945)

Filmoqrafiya

1. Rəqs edən bağalar (film, 1935)

2. Axşam konserti (film, 1948)

3. Doğma xalqıma (film, 1954)

4. Əmək və qızılgül (film, 1962)

5. Əfsanələr aləmində (film, 1975)

6. Qəmər Almaszadə (film)

7. Qızıl fonddan seçmələr (film, 2001)

8. Odla təmasda (film, 1972)

9. Respublikam haqqında həqiqət (film, 1972)

10. Dünya bir pəncərədir. Qəmər Almaszadə. GünAzTv-də veriliş, 2008.

Təltif və mükafatları

- "SSRİ xalq artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

- "Stalin" mükafatı

- "Lenin" ordeni

- "Oktyabr inqilabı" ordeni

- "Xalqlar Dostluğu" ordeni

- "Şöhrət" ordeni

- Azərbaycan SSR Ali Sovetinin fəxri fərmanı

- Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

- "Teatr Xadimi" qızıl medalı

Gələcək həyat yoldaşı Əfrasiyab Bədəlbəyli ilə tanış olanda, Qəmər xanımın 16 yaşı var imiş. Əfrasiyab bəy ondan 7 yaş böyük olub və Qəmər xanım ona «ailəmiz çox ciddidir. Ya elçi göndərməlisiniz, ya da görüşə bilmərik» deyib. Bundan sonra Əfrasiyab bəy onlara elçi göndərib, Qəmər xanımla evlənib. Onların arasında çox güclü sevgi olub.

Əfrasiyab bəy «Qız qalası» baletini Qəmər xanıma həsr edib. Əsas partiyanın ilk ifaçısı da elə Qəmər xanım özü olub. Əfrasiyab Bədəlbəyli ilə birlikdə təhsillərini davam etdirmək üçün indiki Sankt-Peterburqa gediblər. Qeyd etdiyimiz kimi, Qəmər xanım A.Vakanova adına Leninqrad Xoreoqrafiya Məktəbinə daxil olub, Əfrasiyab bəy isə konservatoriyanın bəstəkarlıq şöbəsində təhsil alıb. 1936-cı ildə ali məktəbi bitirib, Bakıya qayıdıblar.

Çox təəssüf ki, həyat bəzən gözlənilməz «sürprizlərlə» insanları kədərləndirir. Qəmər xanımın birinci hamiləliyi uğursuz olduqdan sonra daha uşaq istəməyib. Əfrasiyab bəyin övlad arzusu isə bitib-tükənmək bilmirdi. Ehtimal olunur ki, ailənin dağılmasına səbəb elə bu olub. Əfrasiyab bəy Qəmər xanımla olan ayrılığından sonra Yevgeniya adlı bir qadınla evlənib. Həmin xanımın oğlu onu «ata» deyə çağırırmış.

Buna baxmayaraq, Əfrasiyab bəy Qəmər xanımla son günə qədər əlaqəsini kəsməyib. Onlar bir-birlərinin evinə qonaq gedir, nəyisə müzakirə edirdilər. Onların arasında olan dostluq, mehribanlıq ömürlərinin son gününəcən davam edib.

Yaşadığı çətinliklərə baxmayaraq Qəmər xanım qəşəng geyinməyi çox sevən xanım olub. Onun dərzisi fransız idi. Qəmər xanım hər zaman ən son materialları, modelləri qarderobunda görməyi çox sevərdi.

O, evdə həmişə hündürdaban çəkmələrdə gəzirdi. Hətta qonaq gedəndə də özü ilə geyinməyə hündürdaban nəsə götürürdü. Ən bahalı ətirləri alardı. Qəmər xanımın qardaşı nəvəsinin dediyinə görə bir dəfə hansısa ölkədə satıcı deyib ki, «bu ətir sizin üçün çox bahalıdır». Cavabında isə Qəmər xanım bildirib ki, onun üçün bahalı ətir deyə bir şey yoxdur, neçəyə satsalar, alacaq.

Dəbdəbə aşiqi olmasına baxmayaraq Qəmər xanım həm də qabiliyyətli ev xanımı idi, qonaq çağırmağı çox sevirdi. Teatrda belə həmişə şampanı, kürüsü, yaxşı konfetləri olurdu. Teatrın axrıncı mərtəbəsində kabineti var idi. Həmişə qonaqlı-qaralı olurdu. Arkadi Raykin, Vitali Vulf onun qonaqları olublar. Niyazi, Bülbül, hamısı bir ailə kimi idilər...

Həyatının son illəri 90-cı illərə təsadüf edən Qəmər xanım, baletin durğunluğuna şahid olur və bu onu daha da məyus edir. Davamlı olaraq Opera və Balet Teatrına gedib-gələn Qəmər xanım, incəsənət yoldaşlarıyla olan əlaqəni itirmək istəmirdi. Son iki ili heç nə etməyən balerinamız, öz qayğısına qalır, istirahət edirdi. Günün çox hissəsini evdə olur, ac itləri, pişikləri yemləyirdi...

Mərhəmətli qəlbi ilə də tanınan Qəmər xanım, haradasa kimsəsiz, ac uşaq görərdisə, mütləq onları evinə gətirib yedizdirərdi, qayğılarına qalardı. Ancaq təəssüf ki, bu cür xeyirxahlıqlar həmişə yaxşı nəticələnmir. Xeyirxahlıq göstərdiyi uşaqlar bir dəfə onun evini qarət etmişdilər. Bu da ona maddi zərərdən əlavə, həm fiziki, həm də mənəvi baxımdan pis təsir göstərmişdi. Bu hadisədən sonra Qəmər xanımın qardaşı onu yalnız qoymamaq üçün digər ailə üzvləri ilə birlikdə onun yanına köçüblər.

Qəmər Almaszadə 7 aprel 2006-cı ildə 91 yaşında dünyasını dəyişib.

Azərbaycan baletinə bu cür tarix yazdırmış və şərqin ilk qadın balerinası kimi dünya tarixinə imzasını atmış Qəmər Almaszadəni hüzn və hörmətlə anırıq...

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.04.2026)