HAFİZ PAŞAYEVİN 85 İLLİYİNƏ

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Ziyalılıq ruhla bağlı olan bir əlamətdir. Əgər insanın ruhu sağlam, təfəkkürü güclü, zəkası iti, təbiəti gözəl deyilsə, bu məqama yetişə bilmir. Ziyalı sözü özündə incə zövq, dərin düşüncə, uzaqgörənlik, mədəni davranış, mərhəmət, müdriklik ehtiva edən adamlara deyilir. Bu gün sizə onlardan biri- Hafiz Paşayev haqqında söhbət açmaq istəyirəm...

Atası filologiya elmləri doktoru, professor, ölkəmizin əməkdar elm xadimi, məşhur yazıçı, ədəbiyyatşünas Mir Cəlal Paşayev uzun illər Azərbaycan ziyalılarının formalaşmasında böyük xidmətləri olan bir insan olub. Əlbəttə ki, belə bir insanın ailəsində göz açıb böyüyən şəxs sözün əsl mənasında ziyalı- şəxsiyyət kimi yetişməliydi...

Hafiz Paşayev 1941-ci ilin may ayının 2-də Bakı şəhərində dünyaya gəlib. Uzun illər AMEA-nın Fizika İnstitutunda müxtəlif vəzifələrdə çalışıb. Fizika elmləri doktorudur. Azərbaycan müstəqilliyini bərpa edəndən sonra Amerikada ölkəmizin ilk elçisi olub. Daha doğrusu, 1992-2006-cı illərdə Azərbaycan Respublikasının ABŞ-da, o cümlədən Meksika və Kanadada fövqəladə və səlahiyyətli səfiri vəzifəsində işləyib. 2006-cı ildə Azərbaycan Diplomatik Akademiyası Universitetinin rektoru vəzifəsinə təyin olunub. Hazırda həmin vəzifədə çalışır...

Deyir ki:- “İlk dəfə 1975-ci ildə elmi araşdırmalarla bağlı Amerikaya yolum düşəndə 34 yaşım vardı, gənc idim. Təsəvvür edin, qapalı Sovet İttifaqından Amerika kimi demokratik, rəngarəng bir ölkəyə düşürsən və burada bir il yaşamaq şansın olur. Adam heyrətlənməyə bilmir. Axı yeniyetmə çağlarımdan Amerikaya musiqi mədəniyyətinin, daha doğrusu CAZın beşiyi kimi rəğbətim vardı”...

Məktəb illərindən caza böyük həvəsi olub. Xüsusi zövqlə radiodan izləyər, musiqinin bu janrı ilə bağlı müxtəlif mənbələrdən məlumatlar toplayardı. İlk dəfə ABŞ-da yaşadığı müddətdə isə caz musiqisini əks etdirən xeyli qrammofon valları alıb vətənə gətirmişdi...

Aradan on altı il ötəndən sonra, 1992-ci ildə yenidən Amerikaya dönür. Bu dəfə Azərbaycan Respublikasını təmsil edən fövqəladə və səlahiyyətli səfir kimi. Onun üçün Amerika artıq yaxından tanıdığı bir ölkə idi. Necə deyərlər, Amerikanı çoxdan kəşf etmişdi...

İlk səfirimiz ABŞ-a gedənədə nəinki sadə amerikalılar, heç dövlət məmurları da Azərbaycanın mövcudluğundan xəbərdar deyildilər. Bu ölkənin xəritədə harada əks olunduğunu belə bilmirdilər. Söylədiyi kimi, köhnə təcrübə yeni şəkildə özünü büruzə verdi. Uğur ardınca uğurlar gətirdi. Düz on dörd il bu vəzifədə çalışdı. Azərbaycanı okeanın o tayında şərəflə, ləyaqətlə təmsil etdi. Ölkəmiz ABŞ-ın dövlət strukturlarında tanınmağa başladı. Konqresmenlər, senatorlar, dövlət adamları, müxtəlif böyük şirkətlər Azərbaycana ayaq açdılar...

...ABŞ-da yaşayarkən Miçiqan ştatında məskunlaşan, Amerikanın ilk ürək cərrahlarından biri, İran Azərbaycanından olan həkim Şapur Ənsari ilə ailəvi dostluq edirdik. Evində elə bir məclis olmazdı ki, məni dəvət etməsin. Çox zəngin və imkanlı azərbaycanlılardan biridir. Bakıdan olduğum üçün, səksən bir yaşlı bu soydaşımız hər məni görəndə köhnə dostu barəsində xoş xatirələrini bölüşürdü. Onu bir şəxsiyyət kimi elə xarakterizə edirdi ki, heyran qalırdım. Deyirdi ki, çox alicənab, kübar, yüksək intellektli, uzaqgörən, müdrik, təvazökar, ağayanə insandır...

“Orta məktəbdə oxuyanda dəqiq elmlərdən qiymətlərim yüksək idi. Amma ədəbiyyatdan, tarixdən elə də yaxşı deyildi. Məktəbi bitirəndə atam mənə humanitar sahəni seçməyimi tövsiyə etdi. O vaxt əksər ədib və yazıçıların övladları humanitar elmlərə meyilli idilər. Mən isə qəti şəkildə bildirdim ki, fizik olmaq istəyirəm. Atam qərarıma hörmətlə yanaşıb, bir söz demədi”- söyləyir.

Fəqət, genlə ötürülən istedad gec-tez özünü büruzə verir. İki kitab müəllifidir. İlk əsəri, “Bir səfirin manifesti” kitabı Amerikada yaşayıb çalışdığı illərdə şahidi olduğu hadisələrin, diplomatik gedişlərin, qazanılan uğurların təcəssümüdür. Bu kitabda Onun ömrünün müəyyən bir hissəsi öz əksini tapıb...

Uzun illərdir ki, rəsm və dostluq şarjları çəkir. Amma nədənsə, buna hobbi kimi baxır, üzə çıxartmır...

Bəli, bu gün - mayın 2-si Hafiz Paşayevin 85 yaşı tamam olur. Onu “Ədəbiyyat və incəsənət” ailəsi adından yubileyi münasibətilə təbrik edir, möhkəm can sağlığı, ağrı-acısız həyat arzulayırıq...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.05.2026)

Harun Soltanov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

Həyatla bağlı dərin suallar vermək çox cazibədar bir məşğuliyyətdir. Xüsusən də axşam saat 11-dən sonra, otaqda işığı söndürüb tavana baxaraq “Mən kiməm?”, “Nə üçün buradayam?” kimi suallar vermək, bir növ intellektual tənbəlliyin idmanıdır. Sən əslində yatmalıydın, amma yox, sən “düşünürsən”. Yəni sanki Dostoyevski ilə eyni otaqda qalmısan və adam yazır, sən də dərin boşluğa baxırsan.

  "Niyə bu qədər adam bir yerə gedir və heç biri xoşbəxt deyil?" – Bu cümləni hər gün bəlkə də 50 dəfə deyirik, amma heç biri bu sualı həll etmək istəmir, çünki “həll etmək” yalnız səhər tezdən auditoriyadaki mühazirə üçün hazırlaşmaq deməkdir. İşə getmək, dərsləri keçmək, evə qayıdıb bir qədəh şərab içmək və yenə sabah eyni dövrü yaşamaq. Amma bəs niyə? Nədir bu cəmiyyətin böyük sirri? “Başqa nə edim?” – deyə sual veririk və əlimizdəki smartfonu cibimizə qoyuruq. Çünki həyatın ən böyük sirrini həll edəcək növbəti fəlsəfə kitabını açmaqdansa sosial şəbəkələrdə status yazmaq daha asandır.

  Biz insanlar niyə bu qədər qəribə və ziddiyyətliyik? Bunu düşündükcə insan özünü anlamağa çalışır, amma əsas sual yenə ortada qalır: niyə hər şey və hamı belə “normal” görünür? Əslində, biz də deyirik: “Bəli, həyat belədir, amma mən fərqliyəm.”

Özümüzü dahi hiss edirik, amma əslində sadəcə xarici dünyadan çox uzaqlaşmışıq və daxilimizdə hər şey “nə baş verdiyini anlamaq” yerinə, “nə zaman baş verəcəyini anlamamaq” ilə zənginləşir.

  Və sonra sosial şəbəkə fenomeni başlayır.

Hər şeyin əsas məqsədi özünü “intellektual” hiss etməkdir. Sənin dərindən düşündüyün hissi yaratmaq üçün ilk növbədə ətrafında başqalarının fikrini əldə etməlisən. Amma necə?

Hə, doğru bildiniz.. Instagram və ya Facebook-da cümlələr paylaşırsan. Niyə? Çünki bu, “dərin insan” olmaq yolundadır. Bunu etsən, heç kim sənə tənə etməz. Hətta bəlkə də sənə 1000 dəfə “like” gələcək və kiminsə “ağlına gələ biləcək ən dərin mətn” hesab edəcək. Əslində, həmin mətn sadəcə Albert Kamyu və ya Fyodr Dostoyevskidən qısa bir sitatla təkrarlanmış bir mənasızlıqdı. Amma heç kəs bunu anlamaz. Şamxal demişkən: “Həci, bu bizə lazım olan bir şeydirsə, niyə bunu başqalarına da verməyək? Əgər bizə lazımdırsa axı başqasına da lazımdır."

  Əgər ciddi danışmaq istəsək, bu cümlələrin hamısı bizə məcburiyyətdən gəlib. Məsələn, “günün xoşbəxt anı” haqqında yazanlar niyə həmişə istədiklərini tapmayıb, yenə də hamıya inanılmaz dərin düşündüklərini göstərmək istəyirlər? Çünki içlərində “yaxşı, əgər bu qədər emosional hisslərimi yazıramsa, onda bəlkə mən də bir az fərqliyəm?” sualı var. Təsadüfi olaraq, Instagram-da təbii ki, düzgün filtrlərlə əks olunan bu "fərqli" görüntü daha çox maraq oyadır.

  Sosial şəbəkələrdəki ən yaxşı ironiyalarından biri də “ağıl” statuslarıdır. Adətən belə olur: səhər saat 9:00-da qalxıb işə gedən bir adam, yolda hələ də gözlərini yumarkən bir Instagram postu atır. “Düşünməliyəm,” – deyir, amma bunu ciddi qəbul edənlər “like” verir. İşləyərkən bu düşüncəli insanlar səhər çayını içir, amma heç kim onlara demir ki, onlar yalnız bədəni hərəkətə gətirən avtomobilin idarəetmə orqanıdırlar. Sənin beynin deyil, əslində, beynini “kimsə” idarə edir.

  Bu, məktəbdəki “ağıllı uşaq” sindromunu xatırladır. Hər zaman sinifdə “niyə yaxşı oxumalıyam?” sualını verən bir qrup insan var. “Çünki” deyirlər, “özünü tapmalısan.” Hətta, bəzən həqiqətən oxuyurlar, sonra isə hər dərs bitəndə “mən çalışıram ki şeylər əldə edim?” sualı ilə özlərinə nə qədər dəqiq və faydalı cavab verə bilirlər ki? Bu da artıq özünü mütəfəkkir kimi təqdim etmənin ən yaxşı yolu deyilmi?

 Sonra bu “filosoflar” axşamları pizza yeyərkən öz sosial statuslarını qeyd edir və deyirlər: “Bəsdir daha, bu dünyada nələr baş verir?” – Bu bir növ modern insanın fəlakətidir. O, fəlsəfi sualları dərk etməyə çalışır, amma əslində sadəcə başqa birinin pizza ilə çəkdiyi şəkilə həsəd aparır.

  Amma həyatın ən gülməli tərəfi budur: Bizlər hamımız eyni hadisələrdə özümüzü fərqli hiss edirik. Kimsə deyəcək: “İçimdəki boşluğu tapmağa çalışıram”. Və bu dedikləri nədir? Uşaq vaxtı oxuduğumuz məzəli kitablarla eynidir. Ancaq belə kitablar oxuduqca, gerçək həyatın dərslərini keçməli olduğumuzu unuduruq.

 Sonda gəlin buna baxaq: Bir tərəfdən, cəmiyyətin bizə diktə etdiyi qaydaları izləyirik, amma digər tərəfdən, özümüzü fərqli göstərməyə çalışırıq. Bəs niyə? Çünki düşünmək, bir az da olsa fərqli olmaq istəyirik – amma nəticə etibarilə, səhər yuxudan duranda ilk işimiz yenə WhatsApp-da mesajları yoxlamaq olur. Sosial mediada yazan “ağıllı insan” statuslarının altında, həyatın ironiyası, istədiyimiz dərinliklə bizi ələ salır.

  Əgər hər kəsin həyatını izləyə bilsək, çoxumuz gündəlik olaraq eyni sualları soruşuruq: “Mən niyə buradayam?”, “Nə etmək istəyirəm?”, “Varlığımın bir mənası varmı?” Amma bu sualların ardında nə qədər böyük bir boşluq olduğunu heç kim görmək istəmir. Çünki bu suallar cavabsız qaldıqca, həyat özünü daha çox təkrarlanmış bir hal alır. Səhər işə getmək, dərsləri keçmək, axşam evə qayıdıb sosial mediada bir az vaxt keçirmək. Və bu, bir şəkildə həyatın mənasını daşıyan ən “səhih” fəaliyyətdir. Mövcudluğunun özünə olan təlqinidir..

Mövcudluq.. İronik şəkildə, insanların ən çox soruşduğu, amma ən az aydınlıq tapdığı şeydir.  Mövcud olmaq, sadəcə var olmaq deməkdir, yoxsa daha çox? Düşünəndə, hər şeyin öz yerləri var: ev, iş, universitet. Bəs insanlar? Hər birimiz həyatına müəyyən dərəcədə məna vermək istəyirik. Hətta kimimiz bunu edəndə, bizə dərin düşüncələr, həqiqətləri aşkar etməyə çalışan “böyük mütəfəkkir” izləri vurulur. İroniya budur ki, əslində, bizdən əvvəl mövcud olan milyonlarla insan bu “böyük suallar” üzərində durub və nə etdilər? Həmin gündəlik həyatlarına davam etdilər.

  Məktəbə gedəndə, ilk dəfə özünə sual verirsən: “Niyə buradayam?” Mənəvi olaraq bəlkə də heç bir şey dəyişməz, amma psixoloji olaraq hər zaman sanki “bu gün həyatı dəyişdirəcək bir şey tapacam” deyə ümid edirəm. O an çox önəmlidir, çünki “həyatın mənası”nı tapmaq üçün içindəki boşluğu bir az da olsa aradan qaldırmağa çalışırsan.

Hə, amma nəticə? Yəni, sabah nə olacaq? O suallar həmişə qalacaq, çünki biz insan olaraq həyatın dərinliyinə nüfuz etmək əvəzinə, onu “fərqli” görməyə çalışırıq. Əgər özümüzə suallar versək, bəlkə də həqiqəti tapacağıq. Amma həqiqəti tapmağa çalışmaq, nəhayətində, daha çox məsələni qarışdırır. “Həyatın mənası nədir?” sualı, əslində, həyatın mənasızlığını çox gözəl bir şəkildə ortaya qoyur.

  Beləliklə, gəlirik mövcudluğa. Mövcud olmaq – bu, sadəcə ətrafa göz atıb bir şeylər görmək deyil. Bu, daim bir şeyi axtarmaq, amma tapmamaqdır. Hər gün yenə sabah işə getmək, özünü tapmaq üçün deyil, sadəcə yerini tapmaq üçün hərəkət etməklə keçər. “Niyə buradayam?” sualı çox sadə səslənir. Lakin bu suala verilən cavab, çox vaxt daha çox sual doğurur: “Bəlkə heç kim heç vaxt düzgün cavab verməyəcəkdir?” Düzdür, bir çox insanlar həyatın mənasını tapmaq məqsədilə mübarizə aparsalar da, nəticədə sadəcə bir-birini izləyən gündəlik həyat dövrü meydana gəlir. Bu, mövcud olmanın ən ironik tərəfidir.

  Mövcudluq sadəcə var olmaq deyil. Mövcud olmaq, eyni zamanda bir çox şeyin yoxluğu deməkdir. Bir insan hər gün həyatdan daha çox nəyisə itirir. Bəzən bu, zaman olur, bəzən gözləntilər, bəzən də hər şeydən daha qiymətli olan o “düşünən düşüncə”dir. Biz hər gün özümüzü axtarırıq, amma heç vaxt tapmırıq. Çünki varlığın özü – bir növ həyatın böyük şifrəsidir ki, hər birimiz onu anlamağa çalışırıq. Amma nə qədər çalışsaq da, biz ancaq bir dövrə daxil oluruq. Yəni mövcud olmaq, sadəcə gələcəyə aparan bir yolda kiçik, lakin qəribə bir irəliləyişdir. Əgər sən özünü həqiqətən tapmaq istəyirsənsə, o zaman hərəkət etməyə başlamalısan. Amma sən bu dünyada hərəkət etməyi, hər zaman özünü fərqli göstərmək üçün edirsən.

  Özünü tapmaq. Sanki ən asan şeydir, deyilmi? Hər gün bir neçə dəfə "özünü tapmaq" üçün məşqlər edirik – səhər idmanı, meditasiya, sosial şəbəkələrdə "görünmək", müasir dünya bizə bunun necə “çox önəmli” olduğunu çox gözəl anlatmışdır. Əslində isə, özünü tapmaq, çox zaman ən çox unudulması lazım olan bir məsələyə çevrilir: “Bəs özüm kiməm, nə istəyirəm və niyə hər şey hər zaman oxşar şəkildə olur?”

  Özünü tapmaq, əslində müasir dünyanın ən böyük satışı kimi görünür. Heç kəs, təbii ki, özünü tapmış kimi davranmır; amma hər kəs özünün "tapıldığını" iddia edər. Hə, bəlkə də səhər yeməyini düzgün yedik, gözəl paltar geyindik, sosial mediada “özümüzü təkrarladıq” və nəhayət, dünya bizim tərəfimizdədir. Amma bu, sadəcə xəyalın məhsuludur.

  Əgər bu prosesi cəmiyyətin gözündən izləsək, nə görərik? İnsanlar özlərini tapmağa çalışarkən, ən çox təkrarladıqları şeylər nədir? “Mən özümü tapdım, indi daha yaxşıyam” və ya “Mənim həyatımda yeni bir mərhələ başladı” deyə sosial mediada paylaşım edirlər. Amma gerçəkdən nə olur? Özünü tapmağa çalışmaq, çox zaman başqalarının gözündə yaxşı görünməkdən başqa bir şeyə çevrilir. Bu da həyatın bizə satdığı ən böyük yalanlardan biridir: “Həyatın mənasını tapmaq üçün daha çox şeyə sahib olmalısan”. Əslində isə, biz heç vaxt daha çox “sahib olmaq”la özümüzü tapmaq uğrunda mübarizə aparmırıq; biz sadəcə boş bir yerə doğru yol alırıq.

  Maraqlıdır, biz niyə hər zaman özümüzü tapmaq üçün müəyyən metodları izləyirik? Məsələn, meditasiya. Bəlkə də ən çox reallaşdırmağa çalışdığımız "özünü tapma" məşğuliyyətlərindən biridir. Amma necə başlayaq? Bəzi insanlar qəşəng bir yoga matı alır, özünü hiss edirlər ki, bir az yavaşlayıb düşünməli olurlar. Amma sonra nə olur? Meditasiyada 5 dəqiqə ərzində ancaq “kimin şəkli”ni bəyənəcəyini düşünürsən. Nə oldu, özünü tapdın? Daha çox mövcudluğunu itirdin, amma bir təbəssüm belə etmədən. Sonda isə, bu məşğuliyyətlər sadəcə bir nəzarət sisteminə çevrilir. Cəmiyyətin "özünü tapma" anlayışını tam mənada anlamağa çalışmaq, əslində özü daha çox itirməkdir. Hətta düşüncə azadlığına belə qapı aralayan zaman, bu azadlıq yalnız müəyyən bir mühiti və ya normanı qəbul etməkdən ibarət olur.

  Hə, amma nə oldu? Hər şeyin sonunda "özünü tapma" cəhdi, sadəcə daha çox başqalarına uyğun olmaq üçün bir şablonla nəticələnir. Sosial mediada izlədiyimiz influencer-lərin "özünü tapma" seriyaları necə olsa da, hər zaman təkrarlanan şəkillərlə doludur. Əgər bir kişi qırmızı şalvar geyirsə və onun üstünə gözəl bir mesaj yazırsa, o zaman “özünü tapma” anlayışı da sadəcə bir marka olmuş olur. Həmçinin, təbii olaraq, hər zaman həqiqətən özünü tapmaq istəyənlər üçün bütün bunlar böyük bir paradoks yaradır. Nə qədər çox cəhd etsən də, özünü heç vaxt tam olaraq tapmağı bacarmırsan. Çünki sən özünü tapmağa çalışdıqca, dünyadakı ən böyük saxtakarlığa qarşı daha çox çıxırsan – cəmiyyətin “özünü tapma” anlayışını anlamağa çalışan hər kəsin yalnız müəyyən bir qrup halında yenidən formalaşdığı tələyə düşməyinə.

  Özünü tapmaq heç bir zaman “tapmaq” olmur. Bəzən sadəcə dondurulmuş anlarla dolu həyatın içində gerçəkliklə üzləşirik. Bu, bizim “tapılmamış” hallarmızdır. Amma sənə deyim ki, bu tapılmamağın özü də bir paradoks yaratmağa başlayır. İnsan "özünü tapmaq" adı altında yola çıxır, amma ən böyük tapmaca bu olur: “Bəs nə tapdım?” Amma nəyi tapırsansa tap, onu heç vaxt düzgün görməyəcəksən. Çünki, “özünü tapmaq” daha çox özünü “itirmək” və sonra bir az daha çox itirməkdir. Çox gülməli, deyilmi? Bir yalanın içində özünü tapmaq istəyi, həqiqətləri bildikcə, özündən bir az daha çox özünü itirirsən.

  Gəlin, bir neçə saniyə dayanaq və düşünək: Həyatımızı necə yaşamalıyıq? Cəmiyyət bizə nəyi göstərəcək? Əlbəttə, heç birimizin “özünü göstərmək” kimi bir vəzifəsi yoxdur, amma bu, kiməsə inanmağımızı gözləyən bir qrup insanlar tərəfindən mütəmadi şəkildə bizə yüklənir. Şübhəsiz, artıq bir çoxumuz müasir dövrün "özünü göstərmək" fenomenini qəbul etmişik. Sosial media artıq özümüzü necə göstərməyimizin yeganə "şəxsi hüququ" kimi qəbul edilir.

Amma gəl gör ki, biz özümüzü nə qədər mükəmməl təqdim etsək də, gerçək həyatın gözündə bu, çox zaman "rol oyunu"na çevrilir. Ancaq bu "rol"u oynayarkən qarşı tərəfdən gözlədiyimiz şey çox sadədir: Bizi ən gözəl, ən zəngin və ən mükəmməl insan kimi görmək.

  Bəs bunu necə edirik? Başlayaq, məsələn, səhər sosial mediada günün ilk paylaşımını etməklə. Nə edirik? Gözəl bir şəkil çəkirik, əllərimizdə gözəl bir fincan kofe var, arxa planda günəş işığı parlayır. Hə, amma şəkil çəkildikdən sonra bir neçə dəqiqə çəkirik ki, “filtr”i tapaq, çünki orijinal görüntü ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Lakin heç bir problem yoxdur, çünki sən artıq “gerçək” olmağa çalışmırsan, sadəcə bu rəyini yaxşılaşdırmaq istəyirsən.

  Və bu nöqtədə, ironiyanı burada tapırıq: Biz sosial mediada göstərdiyimiz həyatla gerçək həyatımızı heç vaxt müqayisə etmirik. Həyatımızın ən mühüm anları, məsələn, yatdıqda, əsəb keçirdikdə, ya da sadəcə sıxıldıqda, heç kimə görünməz. Amma bu anları nümayiş etdirmək üçün, artıq “bir rəngli” filtrləri sevdiyimiz üçün, özümüzü "gözəl" göstəririk. İnsanlar isə buna inanır və daha çox “gözəl” olmağı istəyirlər. Təbii ki, çox yaxşı bir iş görmüşük, cəmiyyətin özümüzü göstərməyimizin nə qədər mükəmməl olduğunu düşünməsini istəyirik.

 Bunu daha da irəlilədək: Şəkil paylaşdıqdan sonra, saatlarla “bəyənmələri” izləyirik. Ancaq nə olur? Bir neçə saat sonra kimsə “nə gözəlsən” yazsa, onu bəyənmək və “təşəkkürlər” demək, bizi daha da yaxşı hiss etdirir. Bir insanın tərifləri ilə özümüzü necə dərk etdiyimizi düşünək. Yəni, bu "göstərmək" hadisəsi bir növ təkrarlanmış dövrə çevrilir. Çünki nə qədər çox göstərsək, o qədər çox bəyənməyə və ya kiminsə təbriklərinə ehtiyacımız olur. Həmçinin, bəyənmələri gələn zaman, çox zaman həmin insanın "yalançı" dostumuz olduğunu da qəbul edirik. Amma başqasının həyatını mükəmməl göstərmək, nəhayətində özünü necə görəcəyini düşünməkdən daha əhəmiyyətli olur.

  Göründüyü kimi, özünü göstərmək sadəcə başqalarına daha mükəmməl görünmək deyil, bu həm də bizə bir kimlik yaratmaqdır. Cəmiyyətin bizə təklif etdiyi rol, artıq təkcə real həyatda deyil, eyni zamanda “yazılı” həyatımızda da var. Əslində, hər birimiz sosial mediada “rəngli və parlaq” həyat yaşamağa çalışırıq. Və bu yalnız bir gündəlik layihə halını alır – çünki nə qədər çox "göstərsən", bir o qədər çox mövcud olmağa çalışırsan.

  Gəlin, bir az daha dərinləşək. Biz özümüzü necə göstəririk? İnanılmaz dərəcədə gözəl olduğumuzu düşünməyə çalışırıq, amma əslində, heç kim mükəmməl deyil. Hər kəsin “göstərmə”yə çalışdığı həyatın bir rəngi vardır. Yalnız bir məsələ var ki, həqiqət yoxdur. Biz sadəcə "biz" kimi olmaqdan qorxuruq. Cəmiyyət bizdən gözəl bir həyat istəyir, amma əslində bizdən istədikləri yalnız bir şeydir: Həyatımızın "növbəti başlığını" çox gözəl göstərmək. Bu, möhtəşəm, deyilmi?

  Gəlin, azadlıq məsələsinə biraz daha dərindən baxaq. Azadlıq nədir? Gerçəkdən azad ola bilərikmi, yoxsa azadlıq yalnız bir illüziya və ya cəmiyyətin bizə verdiyi "rəy"dən ibarətdir? Həqiqətən azad olduğumuzu düşünə bilərik, amma nə qədər “özümüz” olub-olmadığımızı heç vaxt tam olaraq bilməyəcəyik. Çünki biz azadıq.. Amma çox azad olmasaq da, hər şey “gözəl”dir, düzdür?

  Bir çox insan azadlığı yalnız fiziki azadlıqla əlaqələndirir. Yəni, öz istəklərini həyata keçirmək, istədikləri kimi davranmaq və dünyada istədikləri şeyi əldə etmək. Bu çox gözəl, düzdür? Ancaq gəlin burada bir ironiya görək: İstədiyimiz şeyləri etmək üçün, bəzən özümüzə başqalarının diktə etdiyi "azadlıq" çərçivəsində hərəkət edirik. Bu o deməkdir ki, azadlıq, nəticə etibarilə, başqalarının bizə verdiyi sərhədlərlə müəyyənləşir. Yəni, azadlıq adı altında çox zaman öz istəklərimizi başqalarının istəkləri ilə uyğunlaşdırmağa çalışırıq.

  Bəs, sosial mediada azadlıq necə işləyir? Bunu necə düşünək? Biz "özümüz"ü orada göstəririk, amma əsasında kim olduğumuzu nə qədər az bilirik. Təklif olunan "özünəməxsusluq" şablonları, bizə təlimat verir: Bu qədər şəkil çək, bu qədər status yaz, amma hər şeyin əvvəlcədən müəyyən edilmiş bir qayda ilə olmalıdır. Yəni, əslində sosial mediada azad olmaq, çox zaman başqalarının qəbul etdiyi sərhədlər daxilində olmaq deməkdir. Hər şey təbii, "real" və “özümüz”ə uyğun olsa da, bunun bizə göstərdiyi sərhədlər heç də gerçəkdən “azadlıq” deyil. Əslində bu, bir növ özünə zindan qurma oyunudur.

  Amma gəlin bir az daha irəliləyək: Gerçək həyatımızda da azad olmağımızı necə görürük? Məsələn, iş yerində öz fikirlərimizi sərbəstcə bildirmək, cəmiyyətdə və ya sosial şəbəkələrdə öz sözümüzü demək, bu azadlıqdırmı? Yoxsa çox zaman bu da başqalarının gözündə "doğru" olmaq məqsədilə etdiyimiz bir hərəkətdir? Yəni, öz fikrimizi bildirmək, əslində bizim düşündüyümüzdən fərqli olaraq, çox zaman "gözləntilərin" yerinə yetirilməsi üçün oynadığımız bir rol olur. Cəmiyyətdə qəbul edilən düşüncə və davranış şablonlarına uyduğumuz müddətcə, biz heç də azad deyilik.

  Beləliklə, azadlıq, təbii ki, cəmiyyətdə qəbul edilən normativlərdən tamamilə azad olmaq deyil. Biz "özümüz"ü göstəririk, amma əslində göstərdiyimiz şəxsiyyət bir çox zaman başqalarının bizdən gözlədiyi forma ilə uyğundur. Bəlkə də, biz sadəcə özümüzə yalan deyirik ki, azadıq. Çünki azad olmaq çox asandır, amma gerçəkdən azad olmaq çox çətindir.

  Bəs, o zaman nə baş verir? Gerçəkdən azad olmağın mənası nədir? Bu, bəlkə də yalnız bir neçə saniyəlik bir boşluqdan ibarət olur. O an ki, hər şeyin “gözəl” olduğu, başqalarının nə düşündüyünü bir kənara qoyub, tamamilə özümüz olduqlarımızı hiss edirik. Lakin bu an çox qısa olur. Çünki cəmiyyətin yaratdığı azadlıq illüziyasını həqiqət olaraq qəbul etdikcə, azadlıq mütləq şəkildə “gözləntiyə” çevrilir. Bu gözləntiyə qarşı nə qədər azad olmağa çalışsaq da, onu aşıb keçə bilmərik.

  Azadlıq, əslində bir güzgüdür – ona baxarkən özünü göstərməyin sirlərini açmaq istəsək də, nə qədər çox baxsaq, bir o qədər özümüzü itiririk. Sonunda gözlədiyimiz şey yalnız təriflənmək, başqa insanların gözündə gözəl görünməkdir. Və biz azad olmaq istəyirik, amma əslində azadlıq şərti ilə yaşadığımızın fərqində olmuruq.

  Həyat nədir? Bizə təklif edilən, həyatın təbii axarını izləyərək etdiyimiz hərəkətlərdən başqa bir şeydir, yoxsa hər şey sadəcə bir yanlış anlamadır? Həqiqətdə nəyi görürük və ya düşündüyümüz kimi mi görürük? Bəlkə də reallıq çox zaman sadəcə həyatın çox kiçik, çox məcburi qeydlərindən ibarətdir. Ancaq bu qeydlərin bir çoxu hər zaman illüziya yaradır – gerçəklik əslində çox vaxt bizə təqdim edilən bir növ nağıl olur.

  Əslində, bizlər həyatımızı necə formalaşdırdığımızı heç vaxt tamamilə bilmərik. Çünki gerçəklik anlayışı o qədər manipulyasiyaya məruz qalıb ki, həqiqəti sadəcə bir illüziya olaraq qəbul edirik. Nə baş verir? Biz dünyaya müəyyən bir pəncərədən baxırıq, amma o pəncərə artıq bizə qapalıdır. İllüziya içində illüziya yaşadığımız bu dövrün içində, biz sadəcə gördüyümüz şeyin gerçək olduğuna inanırıq.

  Bir çoxumuz, xüsusən də sosial mediada, gerçəkliyi “təsvir etmək” istəyirik. Bir şəkil çəkirik, bir status yazırıq, bir yazı paylaşırıq və nəticə etibarilə, həmin gerçəkliyi başqalarına göstəririk. Nədir gerçəklik? Bəzilərinin dediyi kimi, bu, “başqalarının gördüyü şeyin bizə necə uyğun gəlməsi”dir. Yəni, bu gerçəkliyin özümüzə aid olub-olmaması o qədər də vacib deyil, əsas olan başqalarının bizə necə baxacağıdır.

   Bəs real həyat? Gerçəkdən real olan bir şey varmı? Gəlin, bunu sosial mediada “doğru” bir şəkildə “bəzədilən” həyatla müqayisə edək. Biz necə təsvir edirik? Tamamilə təbii və gözəl bir şəkildə. Hətta yaxşı bir yemək yedikdən sonra, onu paylaşırıq. Ancaq hər şey bu qədər mükəmməl görünsə də, bu həyatın əslində necə olduğunu heç kəs bilmir. Bəzən, sadəcə özümüzü yaxşı hiss etmək üçün başqalarına göstəririk ki, biz hər şeyi düzgün edirik. Amma bunun arxasında çox zaman yalnız bir boşluq qalır. Gerçək həyatın heç kimə göstərilməyən tərəfi: baş ağrısı, yorğunluq, kədər və bir çox “gözə çarpan” olmayan anlar. Bu gerçəkliyin arxasında illüziya və yalan vardır.

  İroniyanı görürsünüzmü? Biz gerçəkliyi göstərmək istəyirik, amma göstərdiyimiz yalnız çox kiçik bir parçasıdır. Bütün həyatımız bu illüziya ilə əlaqəlidir. Əslində, reallıq nə qədər gözəldir? Həqiqətən mükəmməl bir həyat yaşamaq istəyirik, amma bu məqsəd bizə çox vaxt gerçəkdən uzaq bir şey təqdim edir. Biz sadəcə başqalarına göstərəcəyimiz bir "gerçəklik" qururuq. Lakin başqalarına göstərdiyimiz şey, həqiqətə uyğun gəlmir. Çünki biz heç vaxt o gerçəkliyi olduğu kimi göstərmərik.

  Bu ironiyanın bir başqa tərəfi də odur ki, hər şey nə qədər gerçək görünsə də, bu reallıq çox vaxt bizim daxilimizdə yaratdığımız “həyat hekayəsidir”. Biz həyatımızı təkmilləşdirmək istəyirik, amma bu istəyimiz gerçəkliyi necə göstərdiyimizlə bağlıdır. Nəticə olaraq, reallıq bəzən yalnız bir mövcudluq nağılına çevrilir. Bütün bu "gerçəklik" oyununu oynayırıq, amma gerçək olan heç nə yoxdur.

  Gəlin, daha irəli gedək: Gerçək həyatı göstərmək istəyirik, amma başqalarına göstərdiyimiz həyatın əslində nə qədər manipulyasiya edilmiş olduğunu heç vaxt düşünmürük. Hər şey bir performansa çevrilir. Bəzən biz sadəcə başqalarına necə görünmək istəyirik, amma bu göstərdiklərimiz həqiqəti əks etdirmir. Bəzən bu, sadəcə başqa bir maska olur – ən yaxşı halda bir cəmiyyətdə “sevilən” olmaq üçün oynadığımız bir oyundur.

   Bunu qəbul etsək də, reallıq nədir? Yəqin ki, əslində heç nə. Həyatın o qədər dəqiq qeydləri yoxdur. Biz sadəcə onları özümüzə uyğunlaşdırırıq və sonra onları gerçəkliyə çeviririk. Ancaq əslində həyatın özünün də həqiqətə yaxın heç bir əlaqəsi yoxdur. Reallıq sadəcə bir illüziya olaraq qalır.

Həyat, əsasən bir karuseldir, amma nə qədər döndüyünü izləmək yerinə, əksər hallarda qəflətən yerə yıxılmağı gözləyirik. Həm də dönmək hər zaman əyləncəli deyil, bəzən heç nəyi anlamadan bir yerə çırpılıb dağılırıq. Karusel fırlanarkən bəzən təsadüfən ən yüksək nöqtəyə qalxırıq – amma niyə yüksəldiyimizi və bu yüksəlişin nə üçün olduğunu heç anlamırıq. Əslində, bəlkə də yalnız oturduğumuz yerdə fırlanmaq daha yaxşıdır, amma bəzən – sadəcə fırlanmağa davam edirik.

  Həyat bizi bir gün günəş şüasına çevirmək istəyir, amma əslində biz sadəcə köhnə bir neon işıq kimiyik – çox parlaq görünürük, amma yaxınlaşınca heç bir işıq saxlaya bilmirik. Mövcudluğumuzu tapmağa çalışarkən əslində çox sadədir – biz sadəcə bir "ixtiyari işıq nöqtəsiyik", amma bunu həyatın böyük drama kimi təqdim edirik. Sanki özümüzü göy üzündə parlayan ulduz kimi hiss edirik, amma əslində bizim varlığımız hələ də cəmi üç saniyəlik məğlubiyyətin başlanğıcıdır. Üstəlik, günəş şüalarının özünün də əslində bir çox səhvi var – bəzən çox parıldayırlar, bəzən isə tamamilə itirlər.

  İllüziya, həyatın hər anında bizə təqdim etdiyi gözəl bir yalan kimidir. Instagramda filtr altında göründüyü qədər əzəmətli, çox vaxt gerçək həyatda o qədər də parlaq deyil. Bizim illüziyamız bir az "Photoshop" kimidir: nə qədər çox işləsən, nəticə daha çox sərhədsiz görünür, amma nəhayətində, ekranda gördüyün "mükəmməl görüntü" əslində tamamilə boş bir boşluqdur. Həyat, bir çox anları simulyasiya edən bu illüziyalarla doludur – ancaq hər şeyin təhrif edilmiş olması, bəzən ən gözəl şəkilləri çəkməyimizə imkan verir, hətta çox vaxt gerçəkliklə üzləşdikdə gözlərimiz bərəlir. Filtr işlədikcə, dünya sadəcə daha da "yaxşı" görünür, amma sonunda real həyatda əlimizdə heç nə qalmır.

  Gerçəklik bir təyyarənin pəncərəsindən baxmaq kimidir – yuxarıda çox gözəl və əzəmətli görünür, amma hər an yerə düşmək də mümkündür. Biz gerçəyi həmişə uzaqdan görürük, amma onu öz həyatımıza tətbiq edəndə bu "gözəllik" çox vaxt qeyri-səlis olur. Nə qədər yüksəlsək, yerə düşmək bir o qədər asanlaşır. Həyatın gerçək təbiəti də elə budur – hər yüksəkliyi əldə etməyə çalışarkən, aşağı düşməyə hazır olmalıyıq. Yüksəklik hissi yaşasaq da, nəticə eyni qalır: hər zaman bir "bəs nə baş verdi?" sualı yaranır.

  Məşğuliyyətlərimiz bir təkərli velosiped kimidir – həmişə hərəkət halındayıq, amma istiqamətimizə heç cür qərar verə bilmirik. Biz daima pedalı çeviririk, amma nə vaxt dayandığımızı bilmərik. Yolda bir çox sürprizlərlə qarşılaşırıq – bəzən yoldan çıxırıq, bəzən isə çətinliklə manevr edirik. Həm də bəzən özümüzü təkmilləşdirmək istədikcə, sadəcə daha sürətli dönməyə başlayırıq. Fəqət hər dəfə "bunu düzəldəcəm" deyə əzmkarlıqla davam edirik, amma sonunda nəyin düz olduğunu heç anlamırıq. Yolda hələ də başımız qarışır, velosiped isə heç dayanmaq bilmir.

  Nəticədə, həyatın gerçək siması bir zirkona bənzəyir – çox parıldayır, amma əslində heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Bütün bu illüziyalara və səyahətlərə baxanda, nəhayətində sadəcə parıldayan bir daşla qarşılaşırıq. Bu zirkon, ulduz düşməsi kimi – ancaq düşdü mü, düşmədimi heç bilməyəcəyik. Nəticə etibarilə, həyatın öz məqsədini tapmağa çalışmaq da sadəcə bir səyahətdir, amma sonunda hələ də əlimizdə təzə bir parıldayan daşla qalırıq. O qədər çətin və çox mübarizə edirik, amma gedişatımızda nəticə etibarilə bir tək "taxtaya vurulmuş" zirkon qalıb...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.05.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bir yerdə rahatlıq tapa bilmirəm,

Divara boylana-boylana qaldım.

Bu gecə anamın doğma ətrini,

Divardan asılan şəkildən aldım.

Bu gün Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Moskva bölməsinin katibi Nəsib Nəbioğlunun doğum günüdür. 

Nəsib Nəbioğlu 1954-cü il mayın 2-də Kəlbəcər rayonunun Çaykənd kəndində anadan olub. 1971-ci ildə Çaykənd orta məktəbini bitirib. 1973-1975-ci illərdə Baykonurda Sovet ordusu sıralarında hərbi xidmətdə olub. Hərbi xidmətini başa vurduqdan sonra 1975-1980-ci illərdə Bakıda M.F.Axundov adına Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Rus dili və Ədəbiyyatı İnstitutunda ali təhsil alıb.

1985-ci ildə Moskvada M.Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunu əla qiymətlərlə bitirib. 1985-ci ildə İnstitututu bitirdikdən sonra SSRİ Dövlət Xarici Turizm Komitəsinin Baş İdarəsində məsul vəzifələrdə çalışıb. Rusiya və Azərbaycan Yazıçılar birliklərinin üzvü, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Moskva bölməsinin katibidir.

M.Axundovun, S.Vurğunun, R.Rzanın, M.İbrahimovun, N.Rəfibəylinin, M.Arazın, Məmməd Aslanın, T.Məliklinin, Aşıq Ələsgərin, Aşıq Şəmşirin eləcə də bir çox müasir şairlərimizin həyat və yaradıcılığına həsr edilmiş rus dilində məqalələrin müəllifi olan Nəsib Nəboiğlu V.Şukşinin, V.Rasputinin, A.Puşkinin, M.Lermontovun, S.Yeseninin, N.Rubsovun bir sıra əsərlərini Azərbaycan dilinə tərcümə edib. Kəlbəcər ədəbi mühitinin istedadlı nümayəndələrindən biri olan şair uzun illərdir Rusiyada ədəbiyyatımızı, mədəniyyətimizi təbliğ edir. İyirmidən çox şeirinə musiqi bəstələnən şair həm də musiqisi Ayna Sultanovanın olan dünya azərbaycanlılarının həmrəylik himninin müəllifidir.

Şeir kitabları

“Ürəyim yurd yeridir” 

“Sizə sözüm var” 

“Dua edən bulaq” rus dilində

“Bağışlamaz dağlar məni” 

“Nəğməkar əsgər” 

“Heç belə də kənd olar” 

“Ulduz nur saçırdı qayanın üstə" rus dilində 

“Durnalara qayıdanda"

Mükafatları 

R.Rza və Y.Dolqoruki adına beynəlxalq mükafatları laureatıdır.

Və əlbət ki, sonda şairdən bir şeir.

NƏSİB NƏBİOĞLU

BU ŞAİR

“İlahi,
Dar quyu dibində,
Qaranlıq nəm içində,
İşıqlı qəm içində,
Ağrısız
Bir az yatmaq istəyirəm...”
                       Vaqif Səmədoğlu

Bu gedimli, bu gəlimli dünyadı,
Həm sevincli, həm zülümlü dünyadı,
Bilirdi ki, bu ölümlü  dünyadı,
Ölümünü gözləyirdi bu şair.

Bu dünyanı bildiyitək ağlatdı,
Misrasına kədər qatdı, qəm qatdı,
Dostlarını  gülə-gülə aldatdı,
Ölümünü gözləyirdi bu şair.

Sandı göylər dərdlərinin çarəsi,
Sağalmadı torpaq adlı yarası,
Bu  gen dünya dörd divarın  arası,
Ölümünü gözləyirdi bu şair.

Tanrısının, Allahının quluydu,
Getdiyi yol həqiqətin yoluydu,
Bu dünyanın hər üzündən halıydı,
Ölümünü gözləyirdi bu şair.

Gözləyirdi göz yaşını tökmədən,
Gözləyirdi dərd-sərini  sökmədən .
Gözləyirdi qamətini bükmədən,
Ölümünü gözləyirdi bu şair.
Dedi yatsın, ərşə qalxdı  yuxusu,
Xəyalında min çiçəyin qoxusu,
Kəlbəcərin həsrətiydi qorxusu,
Ölümünü gözləyirdi bu şair.

İstəmirdi rəngi qaçsın sozalsın,
İstədi ki,əllərinə saz alsın,
Dedi,- yatım, ağrılarım azalsın,
Ölümünü gözləyirdi bu şair.

Həsrət gördüm, ağrı duydum sözündən,
Nur düşürdü çöhrəsindən, üzündən,
Qayğıları tökülürdü gözündən,
Ölümünü gözləyirdi bu şair.

Gül-gül idi şeirinin ilməsi,
Mənalıydı lətifəsi, gülməsi,
Qarabağdı bu şairin qibləsi,
Ölümünü gözləyirdi bu şair.

Bu dünyanın səsi nədir, eşqi nə?
Biləmmədi nələr düşdü püşkünə,
Üz çevirdi bir Allahın eşqinə,
Ölümünü gözləyirdi bu şair.

Vurğunuyla görüşməyə tələsdi,
Gördüyünü  bölüşməyə tələsdi,
Tanrısına  yetişməyə tələsdi,
Ölümünü gözləyirdi bu şair.

Üzün tutub ulduzlara gedirdi,
Öz tapdığı avazlara gedirdi,
Yalqız olub,yalqızlara gedirdi,
Ölümünü gözləyirdi bu şair.

Həyat başqa, şair başqa aləmmiş,
Misra-misra ruhumuza ələnmiş,
İstəyinə,sevgisinə bələnmiş,
Ölümünü gözləyirdi bu şair.

Qara rüzgar hansı yanda de əsdi,
Taleyindən nə incidi, nə  küsdü,
Bu dünyanı tərk etməyə tələsdi,
Ölümünü gözləyirdi bu şair.

Allahından gileyləndi arabir,
Nə fərqi var yara  mindi, yara bir,
Sinə altda bir məzarlıq min şeir,
Ölümünü gözləyirdi bu şair.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.05.2026)

Vyanada yerləşən Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzində “Tarixin səhifələri” adlı musiqili tədbir keçirilib. Tədbir XX əsrin görkəmli sovet bəstəkarı Dmitri Şostakoviçin 120 illiyinə və Vyanadakı “Musiqi sevinc bəxş edir” (“Musik macht Freude - MmF”) adlı musiqi məktəbinin “Sun Dance Company” rəqs studiyası ilə əməkdaşlığının beş illiyinə həsr olunub.

Bu barədə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Diasporla İşl üzrə Dövlət Komitəsindən məlumat verilib.

Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzinin dəstəyi, adları çəkilən musiqi məktəbinin və rəqs studiyasının birgə təşkilatçılığı ilə baş tutan musiqili tədbirin fəxri qonağı isə Vyana Dövlət Operasının gənclər xorunun rəhbəri, avstriyalı musiqiçi, dirijor Yohannes Mertl olub.

“MmF” musiqi məktəbinin təsisçisi və rəhbəri Fərəh Tahirova çıxışında məktəbin və “Sun Dance Company” rəqs studiyasının beynəlxalq festivallarda və konsertlərdə ölkəmizi uğurla təmsil etmələrindən danışıb. O, həmçinin Azərbaycanın Avstriyadakı mərhum səfiri, peşəkar diplomat Fuad İsmayılovla bağlı xatirələrini bölüşərək, onun Azərbaycan–Avstriya diplomatik və mədəni əlaqələrinin inkişafında xüsusi rol oynadığını vurğulayıb. 2006-cı ildə Vyana Kamera Operasının səhnəsində Üzeyir Hacıbəylinin “Arşın mal alan” operettasının alman dilində tamaşaya qoyulmasında və həmin ildə Vyananın Donaupark ərazisində dahi bəstəkarın abidəsinin ucaldılmasında Fuad İsmayılovun şəxsi təşəbbüsü və mühüm xidmətlərinin olduğunu xatırladıb.

Tədbirdə Dmitri Şostakoviç haqqında qısa film nümayiş olunub. “MmF” musiqi məktəbinin şagirdləri bəstəkarın həyatı barədə zəngin arxiv fotomaterialları əsasında hazırlanan slayd-şounun müşayiəti ilə maraqlı faktlar səsləndiriblər. Onun Azərbaycan musiqi mədəniyyəti və azərbaycanlı bəstəkarlarla əlaqələri, eləcə də Azərbaycan bəstəkarlıq məktəbinin inkişafındakı mühüm rolundan bəhs ediblər. Bəstəkarın “Onuncu” simfoniyası haqqında təqdimatlar da böyük maraqla qarşılanıb. Simfoniyanın üçüncü hissəsində Şostakoviçin sevimli azərbaycanlı tələbəsi, tanınmış bəstəkar Elmira Nəzirovanın mövzusu ön planda dayanır. Tədbirin diqqətçəkən məqamlarından biri isə Azərbaycan bəstəkarlıq məktəbinin iki görkəmli nümayəndəsi Qara Qarayev və Cövdət Hacıyevin Moskva Konservatoriyasında Dmitri Şostakoviçin sinfində təhsil almaları və sonrakı dostluqları haqqında məlumat olub.

Tədbirin bədii hissəsində Dmitri Şostakoviçin uşaqlar üçün bəstələdiyi fortepiano silsiləsindən pyeslərlə yanaşı, Azərbaycan, Avropa və rus bəstəkarlarının əsərlərindən ibarət zəngin musiqili proqram təqdim olunub. Qara Qarayev və Cövdət Hacıyevin uşaq fortepiano silsilələrindən “Əfsanə” (“Legende”), “Kədərli hekayə” (“Sad Story”) və Qara Qarayevin “İldırımlı yollarla” baletindən “Laylay” əsərləri ifa olunub. “MmF” musiqi məktəbinin şagirdlərinin, Vyana Musiqi Gimnaziyasının (MGW) və Margareten şəhər musiqi məktəbinin tələbələrinin ifaları tədbir iştirakçılarını heyran edib.

“Sun Dance Company” rəqs studiyasının xoreoqrafı Lyudmila Detkovanın rəhbərliyi ilə gənc rəqqasələrin ifaları tədbirə xüsusi gözəllik qatıb.

Sonda tədbirin təşkilinə göstərilən dəstəyə görə Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzinin direktoru Leyla Qasımovaya təşəkkür edilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.05.2026)

Rəqsanə Babayeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Beyləqan Bölməsinin və Beyləqan rayon Mərkəzləşdirilmiş Kitabxanalar Sisteminin birğə təşkilatçılığı ilə Mərkəzi Kitabxananın Oxu zalında tanınmış şair, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, "Heydər Ata" poeziya müsabiqəsinin mükafatçısı, bir çox şeirlər kitabının müəllifi Bəhram Fərmanzadənin 75-illik yubileyi və yeni çapdan çıxmış "Cənub həsrəti " şeirlər kitabının təqdimat mərasimi keçirildi.

 Əvvəlcə şəhidlərimizin xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edildi.

  Tədbiri giriş sözü ilə açan AYB-nin Beyləqan Bölməsinin sədri Fazil Əsəd tədbir iştirakçılarını salamladı və yubilyarı birliyin adından təbrik etdi.

  Tədbirin moderatoru Raquf Budaqlı yubilyarın həyat və yaradıcılığı haqqında tədbir iştirakçılarına geniş məlumat verdi.

  Beyləqan MKS-nin direktoru Jalə Cəfərova Bəhram Fərmanzadəyə Mərkəzi Kitabxananın əməkdaşları adından təbriklərini çatdırdı.

  Şair və yazıçılardan Ağa Savalan, "Cənub həsrəti " kitabının ön söz  müəllifi Ədalət Çümşüdoğlu, Vəlyəddin Əhmədbəy, Rövşən Qarabudaq, Arif Həsənli, Əlixan Ziya, Lalə Osmanqızı çıxış edərək B.Fərmanzadəni yubiley münasibətilə təbrik etdilər, müəllifin yeni kitabından şeirlər söylədilər.

  Tədbirdə iştirak edən ziyalılardan, Ağsaqqallar Şurasının üzvü Nadir Abdullayev, Yuxarı Aran qəsəbə Sirac Mehdiyev adına tam orta məktəbin direktoru Sahilə Fərmanova, Gəray Əsədov adına Birinci Şahsevən kənd 1 nömrəli tam orta məktəbin direktoru Elnurə Kazımova, kitabxana əməkdaşlarından Rima Kərimova, mətbuat nümayəndəsi Baxşeyiş Şirinov və başqaları çıxışlarında yubilyarı təbrik etdilər, müəllifin yeni çapdan çıxmış kitabı haqqında fikirlərini söylədilər.

 Sonra tədbirin bədii hissəsi olaraq Yuxarı Aran qəsəbə Sirac Mehdiyev adına tam orta məktəbin və Gəray Əsədov adına Birinci Şahsevən kənd 1 nömrəli tam orta məktəbin şagirdləri B.Fərmanzadənin şeirlərindən ibarət bədii kompozisiya ilə çıxış etdilər.

  Sonda şair Fazil Əsəd yubilyar B.Fərmazadəyə AYB-nin Beyləqan Bölməsinin adından "Mücirəddin Beyləqani " mükafatını təqdim etdi.

 Beyləqan MKS-nin direktoru Jalə Cəfərova təşkilatın adından yubilyara hədiyyələr etdi. Tədbir iştirakçıları yubilyara gül bukletləri və digər hədiyyələr bağışladılar.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.05.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Heydər Əliyevin dövlətçilik konsepsiyasını Türk dünyası kontekstində necə dəyərləndirə bilərik?

Azərbaycan Dillər Universiteti nəzdində fəaliyyət göstərən Türk Dünyası Araşdırmaları Mərkəzinin təşkilatçılığı və Xətai rayonu 260 №-li tam orta məktəbin birgə əməkdaşlığı ilə 30 aprel 2026-cı il tarixində “Heydər Əliyev və Türk Dünyası” mövzusunda elmi-maarifləndirici tədbir keçirilmişdir.

Tədbir ümummilli lider Heydər Əliyevin zəngin dövlətçilik irsinin, onun Azərbaycan xalqı və bütövlükdə Türk dünyası qarşısındakı müstəsna xidmətlərinin gənc nəslə sistemli şəkildə çatdırılması məqsədi ilə təşkil olunmuşdur. Bununla yanaşı, milli birlik və həmrəylik ideyalarının təbliği, bu dəyərlər ətrafında maarifləndirici müzakirələrin aparılması tədbirin əsas istiqamətlərini təşkil etmişdir.

Tədbir Türk Dünyası Araşdırmaları Mərkəzinin müdiri Cəlal İbrahimlinin moderatorluğu ilə keçirilmişdir. O, açılış nitqi ilə çıxış edərək Heydər Əliyevin dövlətçilik konsepsiyasını Türk dünyası kontekstində dəyərləndirmiş, onun ortaq tarixi-mədəni bağların möhkəmləndirilməsi, türk xalqları arasında qarşılıqlı əlaqələrin genişləndirilməsi və siyasi əməkdaşlığın inkişafı istiqamətində həyata keçirdiyi siyasətin mahiyyətini diqqətə çatdırmışdır. Cəlal İbrahimli vurğulamışdır ki, Heydər Əliyevin müəyyən etdiyi strateji kurs bu gün də Azərbaycan dövlətinin inkişaf xəttinin əsas dayaqlarından biri olmaqla yanaşı, Türk dünyasında ideya və məqsəd birliyinin güclənməsinə xidmət edir.

Çıxışda eyni zamanda qeyd olunmuşdur ki, ümummilli liderin Azərbaycanın müstəqilliyinin qorunması və möhkəmləndirilməsi istiqamətində həyata keçirdiyi siyasət milli dövlətçilik ənənələrinin formalaşmasında həlledici rol oynamışdır. Bu siyasi kursun davamı olaraq Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə ölkəmizin əldə etdiyi mühüm nailiyyətlər və tarixi uğurlar gənc nəslin diqqətinə çatdırılmalı olan əsas məqamlardandır.

Tədbirin davamında məktəbin direktoru Kəmalə Quliyeva çıxış edərək qonaqları salamlamış, belə elmi-maarifləndirici tədbirlərin məktəb mühitində keçirilməsinin şagirdlərin dünyagörüşünün genişlənməsi, onların milli-mənəvi dəyərlərə bağlı ruhda formalaşması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıdığını vurğulamışdır. O, xüsusilə qeyd etmişdir ki, gənc nəslin dövlətçilik ənənələri və milli kimlik haqqında dolğun biliklərə yiyələnməsi gələcək cəmiyyətin sağlam ideoloji əsaslar üzərində qurulmasına xidmət edir.

Daha sonra Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlı çıxış edərək Türk dünyasının zəngin ədəbi irsi, tarixi yaddaşı və dil birliyi məsələlərinə toxunmuş, bu ortaq dəyərlərin qorunmasının və gələcək nəsillərə ötürülməsinin vacibliyini diqqətə çatdırmışdır. O, türk xalqları arasında ədəbi-mədəni inteqrasiyanın gücləndirilməsinin ümumi milli şüurun formalaşmasında xüsusi rol oynadığını qeyd etmiş, dilin və ədəbiyyatın bu birliyin əsas dayaqlarından biri olduğunu vurğulamışdır.

Ardınca millət vəkili Ziyad Səmədzadə çıxışında Heydər Əliyevin Türk dünyasına göstərdiyi çoxşaxəli xidmətlərdən bəhs etmiş, onun təşəbbüsü ilə formalaşan siyasi və iqtisadi əməkdaşlıq modelinin bu gün də uğurla davam etdirildiyini qeyd etmişdir. O, vurğulamışdır ki, Heydər Əliyevin uzaqgörən siyasəti nəticəsində Azərbaycan Türk dünyasında etibarlı tərəfdaş və mühüm strateji mərkəzə çevrilmişdir.

Tədbirdə həmçinin Yunus Emre İnstitutunun koordinatoru Gökhan Seyhan, Xətai Rayon İcra Hakimiyyəti başçısı aparatının şöbə müdiri Pənah İmanov və məktəbin tarix müəllimi Şəhla Verdiyeva çıxış edərək mövzuya müxtəlif aspektlərdən yanaşmış, Heydər Əliyev irsinin siyasi, ideoloji və mədəni mahiyyətini şərh etmiş və onun Türk dünyası ilə bağlı baxışlarının müasir dövrdə də aktuallığını qoruduğunu vurğulamışlar. Çıxışlarda xüsusilə qeyd olunmuşdur ki, bu irsin təbliği yalnız elmi müstəvidə deyil, həm də təhsil mühitində sistemli şəkildə həyata keçirilməlidir.

Tədbir çərçivəsində vurğulanmışdır ki, bu kimi elmi-maarifləndirici təşəbbüslərin ümumtəhsil məktəblərində, eləcə də digər təhsil və mədəniyyət müəssisələrində ardıcıl şəkildə təşkili gənclərin milli kimlik, dövlətçilik ənənələri və Türk dünyası ilə bağlı dəyərlər haqqında sistemli biliklərinin formalaşmasına mühüm töhfə verir.

Ümumilikdə tədbir Heydər Əliyev irsinin elmi müstəvidə təhlili, onun Türk dünyası ilə bağlı ideyalarının ardıcıl şəkildə təbliği və gənc nəslin bu istiqamətdə maarifləndirilməsi baxımından məzmunlu və səmərəli elmi-mədəni platforma kimi yadda qalmışdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.05.2026)

Ümid Nəccari,

Belçikadan, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Belçikanın Wielsbeke şəhərində keçirilən MOOOV Film Festivalı çərçivəsində azərbaycanlı şair, bəndəniz Ümid Nəccari xüsusi çıxışla iştirak edib. Aprelin 29-da baş tutan tədbirdə müxtəlif ölkələrdən sənət adamları və ictimai fəallar bir araya gələrək insan haqları, miqrasiya və qlobal problemlər ətrafında fikir mübadiləsi aparıblar.

Festival yerli və beynəlxalq auditoriya üçün mədəniyyətlərarası dialoq platforması kimi diqqət çəkib.

Tədbir çərçivəsində It Was Just an Accident (Bu sadəcə bir qəza idi) filminin nümayişi keçirilib. Əslən azərbaycanlı olan dünyaşöhrətli İran rejissoru Cəfər Pənahi tərəfindən çəkilən və Kann Film Festivalında “Qızıl Palma budağı” mükafatına layiq görülmüş bu ekran əsəri siyasi repressiya, travma və yaddaş mövzularını dərin psixoloji aspektdə təqdim edir. Film nümayişindən öncə təşkil olunan müzakirə panelində iştirakçılar əsərdə qaldırılan etik və ictimai məsələlər ətrafında fikir bölüşüblər.

Ümid Nəccari çıxışında ədəbiyyatın və poeziyanın insan hüquqları mövzusunda oynadığı roldan, şəxsi yaradıcılıq təcrübəsindən danışıb və şeirlərini auditoriya təqdim edib. Festival çərçivəsində keçirilən bu cür görüşlərin cəmiyyətlər arasında qarşılıqlı anlaşmanın gücləndirilməsinə töhfə verdiyi vurğulanıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.05.2026)

Mayın 1-də Azərbaycan Yazışılar Birliyinin “Natəvan” klubunda  ““Ulduz”lu görüşlər” çərçivəsində “Ulduz” jurnalının baş redaktor müavini, yazıçı-publisist Təranə Vahidlə  görüş keçirilib.

Bu barədə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalına jurnalın redaksiyasından məlumat verilib.

 “Ulduz” jurnalı ilə Azərbaycan Universitetinin birgə layihəsi olan tədbirdə jurnalın baş redaktoru Qulu Ağsəs, yazıçı Seyran Səxavət, universitetin müəllimi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Xəyalə Cəfərova filologiya fskültəsinin bakalavr tələbələri iştirak ediblər.

Görüşdə Təranə Vahid ədəbiyyata gəlişindən, hekayələrindən danışıb, gənc filoloqların çoxsaylı suallarını cavablandırıb.

Yaddaqalan görüş səmimi ovqat və polemika şəraitində keçib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.05.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Opera Teatrında Leyli obrazı ilə ən böyük məşhurluq qazanan Həqiqət Rzayeva olub. Gəlin öncə onu daha yaxından tanıyaq.

O, 1907-ci il mayın 20-də Lənkəranın Darquba kəndində anadan olub. Əsil adı Süsən olsa da, sonradan özünə Həqiqət adını götürür. Onun tərəf müqabili Hüseynqulu Sarabski olub. Həqiqət xanım Leyli rolunu ifa edən zaman onun son dəfə səhnədə ayaq üstə ölməsinə razı olmur. Bu barədə onun Üzeyir Hacıbəyovla mübahisələri düşür. O, Üzeyir bəyə təklif edir ki, Leyli xəstələnib yorğan-döşəkdə, asta segah oxuyaraq can verməlidir. Üzeyir bəy əvvəlcə onunla razılaşmasa da, Həqiqət xanımın inandırıcı ifasını görəndən sonra mizanlarda dəyişililk etməyə qərar verir. Bu günə qədər həmin səhnə Həqiqət Rzayevanın təklif etdiyi mizanla təqdim olunur.

Həqiqət Rzayevanın ən yaxın dostlarından biri “Leyli və Məcnun” operasında tərəf müqabili olduğu Hüseynqulu Sarabski olub. Hüseynqulu Sarabski ömrünün son illərini xərçəng xəstəliyindən əziyyət çəkib. Onun yaxşı nəfəs alması üçün boğazından deşik açılıb. Səsi çıxmadığından pıçıltı ilə danışan aktyor bir gün Həqiqət xanımın evinə zəng vurub onu yanına çağırır. Həqiqət Rzayeva həyat yoldaşı ilə onlara gedir. Görür ki, Qurban Pirimov tarını kökləyib əyləşib. Hüseynqulu Həqiqət xanımdan xahiş edir ki, Leyli və Məcnun operasının dördüncü partiyasını oxusun. Həqiqət xanım tarın müşayiəti ilə oxumağa başlayır. Hüseynqulu Sarabski oxuya bilmədiyi yerlər çatanda ağlamağa başlayır və birdən əli ilə boğazındakı deşiyi tutub deyir: “Get, ey Leyli, ey Pərizad”. Bundan sonra dözə bilməyən Həqiqət xanım hönkürərək otaqdan çıxıb qaçır. Elə həmin an da Hüseynqulu Sarabski dünyasını dəyişir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.05.2026)

Sayman Aruz,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

“Azərbaycan Mədəniyyəti- 2040” Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Konsepsiyası yeni dövrdə azərbaycançılıq ideologiyasının sistemli həyata keçirilməsi üçün yol xəritəsidir. 

Bu konseptual yanaşma İlham Əliyevin müxtəlif platformalarda – xüsusilə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasında tarixi çıxışı və beynəlxalq trubunalarda səsləndirdiyi milli-mənəvi dəyərlərin qorunması, mədəni irsin müasir çağırışlarla uzlaşdırılması və qlobal mədəni inteqrasiyada fəal iştirak prinsiplərinə əsaslanır.

Prezidentin dəfələrlə vurğuladığı “güclü dövlət – güclü mədəniyyət” tezisi bu konsepsiyanın ideoloji nüvəsini təşkil edir: yəni milli kimliyin dayağı kimi mədəniyyətin qorunması ilə yanaşı, onun innovativ inkişafı və dünyaya təqdim olunması strateji hədəf kimi müəyyənləşdirilir. Bu kontekstdə “Mədəniyyət 2040” yalnız bir inkişaf proqramı deyil, həm də azərbaycançılıq ideyasının müasir mərhələdə sistemli şəkildə həyata keçirilməsi üçün konseptual yol xəritəsi kimi çıxış edir. Ona görə də 2026-cı ildə Prezident İlham Əliyev tərəfindən təsdiqlənmiş “Azərbaycan Mədəniyyəti – 2040” Konsepsiyası həm ideoloji, həm də institusional dönüş sənədi kimi qiymətləndirilə bilər.

1. Konsepsiyanın mahiyyəti: “klassik qoruma”dan “strateji transformasiya”ya keçid:

Konsepsiyanın əsas məqsədi yalnız mədəni irsi qorumaq deyil. Sənədin mərkəzində duran ideya müasir mədəniyyət modelinin qurulması və sistemli, dayanıqlı inkişafın təmin olunmasıdır. Bu, əslində üç mühüm dönüşü göstərir: Passiv qoruma yerini aktiv inkişaf modelinə verir. Fragmentar yanaşma yerini sistemli dövlət siyasətinə verir. Milli yaddaş yerini milli + qlobal inteqrasiyaya verir.  Yəni, mədəniyyət artıq yalnız “muzey və teatr” deyil, dövlətin strateji resursuna çevrilir.

2. İdeoloji qat: milli kimliyin yenidən konstruksiyası:

Konsepsiyanın ən mühüm tərəfi onun ideoloji yüküdür. Burada əsas xətt milli-mənəvi dəyərlərin qorunması, müasirliklə sintez, dövlətçilik şüurunun gücləndirilməsidir. Bu sənəd faktiki olaraq post-müstəqillik dövrünün ikinci mərhələsi kimi görünür. Əgər 1990–2000-ci illər dövlət quruculuğu və kimliyin bərpası dövrü idisə, “2040 Konsepsiyası” kimliyin strateji şəkildə idarə olunması və ixracı mərhələsidir. Bu baxımdan sənəd: ədəbiyyatı, incəsənəti, medianı, hətta ideoloji diskursu bir vahid sistem daxilində görür.

3. Mədəniyyətin siyasi və iqtisadi funksiyaya çevrilməsi:

Konsepsiyanın ən maraqlı tərəfi – mədəniyyətin artıq yalnız humanitar sahə kimi deyil, siyasi və iqtisadi alət kimi qəbul olunmasıdır. Bu, dünya praktikasına uyğundur (məsələn, “soft power” siyasəti): mədəniyyət  beynəlxalq nüfuzdur. Mədəniyyət  turizm və iqtisadi gəlir deməkdir. Mədəniyyət  informasiya müharibəsində üstünlük gətirir.

Yəni Azərbaycan da bu konsepsiya ilə mədəniyyəti geopolitik resursa çevirmək istəyir

4. Sistemlilik və idarəetmə: yeni institusional model

Konsepsiyada xüsusi diqqət çəkən məqam – idarəetmə mexanizmidir: koordinasiya – Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi üzərinə qoyulur. İllik hesabatlılıq – Prezidentə təqdim olunur, monitorinq – ayrıca analitik qurum tərəfindən aparılır. Bu isə o deməkdir ki,  mədəniyyət sahəsi artıq “yaradıcılıq mühiti” deyil, ölçülə bilən, hesabatlı və planlı dövlət siyasətidir.

5. Mədəniyyət nazirinin fəaliyyəti: konsepsiyanın “icra mühərriki”

Konsepsiya kağız üzərində qalmasın deyə əsas rol icraedici quruma – yəni Mədəniyyət Nazirliyinə verilib. Hazırkı nazir Adil Kərimli bu prosesdə bir neçə istiqamətdə aktiv görünür:

1. İnstitusional səfərbərliklə həm Nazirlik daxilində, həm də digər aidiyyatı məkanlarda geniş təqdimatlar keçirilir, tabeli qurumlara konkret tapşırıqlar verilir.

2. Strateji kommunikasiya:

Konsepsiya yalnız sənəd kimi yox, ictimai diskurs kimi təqdim olunur, videoçarxlar, təqdimatlar, izahatlar hazırlanır.

3. İdarəetmə yanaşması:

Nazirin çıxışlarından görünən əsas xətt isə prioritetlərin müəyyənləşdirilməsi, layihələrin koordinasiyası, nəticəyönümlü idarəetmədir.

Bu isə göstərir ki, Nazirlik: klassik bürokratik qurumdan, strateji menecment strukturuna çevrilməyə çalışır. Bu məsələ isə təqdirəlayiqdir.

6. Ədəbiyyat və ziyalı mühiti üçün nəticələr:

Ədəbiyyata sistemli dəstək imkanı yaradır, milli ideoloji xətt formalaşdırır, yaradıcı sahələri dövlət strategiyasına daxil edir. Yəni bu sənəd həm imkan, həm də nəzarət mexanizmidir. “Azərbaycan Mədəniyyəti – 2040”: sadəcə mədəniyyət proqramı deyil, dövlətin ideoloji və strateji platformasıdır. Bu konsepsiya ilə: mədəniyyət dövlət siyasətinin mərkəzinə çəkilir, milli kimlik planlı şəkildə formalaşdırılır, mədəniyyət geopolitik alətə çevrilir. Ən vacib isə: yaradıcılıq artıq fərdi akt yox, sistem daxilində fəaliyyətə çevrilir.

“Azərbaycan Mədəniyyəti – 2040” konsepsiyasının ədəbiyyata təsirini ayrıca və dərinliklə analiz etmədən ümumi mənzərə yarımçıq qalır. Çünki bu sənədin ən ciddi transformasiya yaratdığı sahələrdən biri məhz ədəbiyyatdır. Bəs 'Konsepsiya" ədəbiyyata hansı töhfəni verəcəkdir;

1. Ədəbiyyatın statusu dəyişir:

“Yaradıcılıq sahəsi”ndən  “strateji sahə”yə çevrilir. Konsepsiyaya qədər ədəbiyyat daha çox fərdi yaradıcılıq aktı və ədəbi mühit daxilində formalaşan proses kimi qəbul olunurdu. “2040 Konsepsiyası” ilə isə ədəbiyyat dövlətin mədəni və ideoloji siyasətinin tərkib hissəsinə çevrilir. Bu o deməkdir ki, ədəbiyyat artıq yalnız estetik hadisə deyil, həm də ictimai şüurun formalaşdırılması alətidir

2. Yeni ədəbi prioritetlər formalaşır:

Konsepsiya dolayısı ilə ədəbiyyatın istiqamətlərini də müəyyənləşdirir. Bu istiqamətlər açıq yazılmasa da, məntiqi olaraq belə oxunur:

A)  Milli kimlik və dövlətçilik xətti güclənir:

B)   Tarixi yaddaş, milli qəhrəmanlıq, dövlətçilik ideyas inkişaf edir. Müstəqillik təfəkkürü ədəbiyyata köçürülür.

B) Müasirlik və qlobal inteqrasiya:

Müasir insan modeli, urban həyat, texnologiya və dəyişən dəyərlər.

C) Mədəni yaddaşın qorunması:

Folklor motivləri, klassik irsə dönüş. Yəni gələcək ədəbiyyat həm milli, həm müasir, həm də ideoloji baxımdan çərçivələnmiş olacaq.

3. Yazıçı obrazı dəyişir:

Konsepsiyanın ən maraqlı təsirlərindən biri də budur. Əvvəllər yazıçı daha çox müstəqil fikir sahibi, bəzən sistemə tənqidi yanaşan şəxs kimi qəbul olunurdusa, indi isə yazıçı ictimai missiya daşıyan fiqura çevrilir. Bu isə iki istiqamət yaradır: aktiv iştirak edən yazıçı (dövlət siyasətinə inteqrasiya olunur), kənarda qalan yazıçı (marginal riski artır)

4. İnstitusional təsir:

Ədəbi mühit yenidən qurulur və digər qurumlar vasitəsilə qrant proqramları, nəşr siyasəti, müsabiqələr və mükafatlar, ədəbiyyatın istiqamətinə təsir göstərir. Bu isə o deməkdir ki, hansı mövzuya yazmaq, hansı əsərin dəstəklənməsi artıq daha çox institusional qərarlardan asılı olacaq.

5. Dil və üslub məsələsi:

Konsepsiya dolayısı ilə dil siyasətinə də təsir edir: Azərbaycan dilinin qorunması və inkişafı, ədəbi dilin standartlaşdırılması, milli üslubun gücləndirilməsi. Bu, bir tərəfdən müsbətdir, amma digər tərəfdən isə  eksperimental və alternativ üslubların sıxışdırılması riski yarada bilər.

6. Dünya Azərbaycanlılarının ədəbi-mədəni həmrəyliyi faktoru:

Azərbaycanın “Mədəniyyət 2040” konsepsiyasına dünya azərbaycanlılarının ədəbi-mədəni birliyi məsələsini daxil etmək üçün bu ideya sadəcə mədəni əməkdaşlıq çərçivəsi kimi deyil, milli kimliyin qlobal miqyasda qorunması və yenidən istehsalı mexanizmi kimi təqdim olunmalıdır. Sosial-analitik baxımdan yanaşdıqda, Cənubi Azərbaycan və diaspor ədəbiyyatı və mədəni fəaliyyəti artıq periferik hadisə deyil, milli mədəniyyətin paralel inkişaf edən bir qolu kimi qəbul edilməlidir. Bu isə o deməkdir ki, müxtəlif ölkələrdə yaşayan azərbaycanlı yazarların, sənətçilərin və ziyalıların yaratdıqları mətnlər və mədəni məhsullar vahid “mədəni dövriyyə sistemi”nə daxil edilməlidir. Bu sistem rəqəmsal platformalar, ortaq nəşr layihələri, beynəlxalq festivallar və akademik əməkdaşlıqlar vasitəsilə qurula bilər. Beləliklə, mərkəz–periferiya münasibəti aradan qalxar və çoxmərkəzli, şəbəkə əsaslı milli mədəni model formalaşar.

İdeoloji baxımdan isə bu birlik konsepsiyaya “milli-mədəni bütövlük” ideyası üzərindən daxil edilə bilər. Burada əsas məqsəd coğrafi sərhədləri aşan, dil və yaddaş üzərində qurulan bir mədəni kimlik modelini gücləndirməkdir. Dünya azərbaycanlılarının ədəbi irsi, xüsusilə Güney Azərbaycan, Avropa və Amerika diasporunda yaranan əsərlər, milli narrativin alternativ və tamamlayıcı qatları kimi qiymətləndirilməlidir. Bu yanaşma həm də mədəni suverenliyin genişlənməsi anlamına gəlir: yəni Azərbaycan mədəniyyəti təkcə dövlət sərhədləri daxilində deyil, qlobal məkanda ideya və estetik təsir gücü ilə mövcud olur. Nəticədə “Mədəniyyət 2040” konsepsiyası yalnız daxili inkişaf strategiyası deyil, həm də qlobal azərbaycançılıq ideologiyasının mədəni platformasına çevrilə bilər.

Əgər konsepsiya çərçivəsində bu istiqamət genişləndirilərsə: ümumazərbaycan ədəbiyyatı anlayışı güclənər, yeni müəlliflər və mövzular daxil olar, dil və üslub müxtəlifliyi artar. Məsələn: Şəhriyar kimi klassiklərin xətti daha sistemli şəkildə davam etdirilə bilər. Bu isə ədəbiyyata: həm coğrafi genişlik, həm də ideoloji dərinlik qazandırar.

“Azərbaycan Mədəniyyəti – 2040” konsepsiyasının ədəbiyyata təsiri belə ümumiləşdirilə bilər:

- ədəbiyyat strateji sahəyə çevrilir

- yazıçı ictimai missiya daşıyır

- mövzu və istiqamətlər müəyyən çərçivəyə düşür

- dövlət dəstəyi artır.

Yekun olaraq deyə bilərəm ki, bu konsepsiya ədəbiyyat üçün həm: tarixi imkan, həm də ciddi sınaqdır. Əgər balans düzgün qurularsa: Azərbaycan ədəbiyyatı yeni yüksəliş mərhələsinə keçə bilər.

Cənubi Azərbacan ədəbiyyatı və mədəniyyəti üzərində biraz da durmaq istəyirəm. Niyə bu vacibdir? Məlumdur ki, Cənubi Azərbaycan Azərbaycan mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsidir. Klassik və müasir ədəbiyyatın böyük qolu oradadır, dil, folklor və tarix baxımından vahid mədəni sistemin tərkibidir.

 Konsepsiyaya daxil etməyin düzgün modeli necə olmalıdır?

A) “Vahid mədəni məkan” prinsipi

Konsepsiyada ayrıca bölmə kimi belə bir yanaşma olmalıdır: “Coğrafiyadan asılı olmayan Azərbaycan mədəniyyəti”

Bu model Cənubi Azərbaycanı siyasi yox, mədəni coğrafiya kimi təqdim edir, beynəlxalq hüquqa zidd görünmür, eyni zamanda milli ideyanı gücləndirir.

B) Ədəbiyyat üzrə konkret addımlar:

Ortaq ədəbiyyat körpüsünün qurluması üçün əhəmiyyətli addım ola bilər: Cənubi və Şimali Azərbaycan müəlliflərinin vahid antologiyası, dərsliklərə daxil edilmə, tərcümə və nəşr proqramları, farsca yazan azərbaycanlı müəlliflərin Azərbaycan türkcəsinə çevrilməsi, klassiklərin yenidən nəşri, universitetlərdə “Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı” istiqaməti.

C) Mədəniyyət və incəsənət sahəsində:

Musiqi, folklor, aşıq sənəti üzrə ortaq layihələr, rəqəmsal arxivlərin yaradılması, film və sənədli layihələr. Bu, həm də “soft power” baxımından çox güclü alətə çevrilə bilər.

D) Tarix məsələsi (ən həssas sahə):

Burada çox incə yanaşma lazımdır: açıq siyasi ritorika yox, akademik və elmi dil istifadə edilməlidir. Məsələn: “tarixi Azərbaycan torpaqları” kimi ifadələr əvəzinə “Azərbaycan mədəni-tarixi arealı” kimi terminlər işlədilə bilər. Bu, konsepsiyanı daha dayanıqlı və qəbulolunan edir.

Mədəniyyət Nazirliyinin rolu:

 Bu istiqamətdə üç əsas funksiyanı icra edə bilər:

1. Platforma yaratmaq: forumlar, konfranslar, beynəlxalq tədbirlər vasitəsilə.

2. Qoruyucu mexanizm:

İrsin sənədləşdirilməsi, unudulan müəlliflərin bərpası yolu ilə.

3. İnteqrasiya siyasəti:

Cənubi Azərbaycan və Dünya Azərbaycanlılarının irsini ümumi mədəni siyasətə daxil etməklə.

"Konsepsiyanın" əsas üstünlüyü budur ki: mədəniyyəti yalnız ölkə daxilində yox, bütöv milli məkan kimi təqdim etmək imkanı yaradır. Bu, imkan isə əslində “2040 Konsepsiyası”nın ruhuna çox uyğun gəlir. Sadəcə onu belə formulla ifadə etmək daha effektiv olar:

“Azərbaycan mədəniyyəti siyasi sərhədlərlə məhdudlaşmayan vahid sivilizasiya məkanıdır.”  bu "Vahid sivilizasiya məkanı”'-nı yaratmaq isə ən müqəddəs missiyadır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.05.2026)