Varis,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Baş redaktoru

Dünən aldığımız bir ağır xəbər hamımızı sarsıtdı. Özbək gənci Cahangir Nomozov dünyasını dəyişib. O, Azərbaycan sevdalı şair, jurnalist və tərcüməçi idi. Onun ölüm xəbəri burada onu tanıyanlar üçün çox gözlənilməz oldu. Bizlərə Cahangir bir köynək daha yaxın idi, portalımızın Özbəkistan təmsilçisiydi...

Təsəvvür edin, şənbə günü mənə yazmışdı ki. Özbəkistanda yaradıcı gənclər üçün verilən mükafata namizədliyi irəli sürülüb, onun üçün xasiyyətnamə lazımdır. Mən xasiyyətnaməni yazıb dünən ona yolladım. Gördüm xətdə deyil. Az sonra da bu acı xəbəri eşitdik. Beləcə, məktub ona yetişmədi.

“ “Ədəbiyyat və İncəsənət” portalı adından böyük məmnuniyyətlə bildiririk ki, Cahangir Nomozov Furqat oğlu portalımızın Özbəkistan təmsilçisi kimi fəaliyyət göstərməklə yanaşı, çağdaş türk dünyası ədəbi əlaqələrinin inkişafında mühüm rol oynayan istedadlı şair, publisist, ədəbi təhlilçi və beynəlxalq ədəbi dialoq qurucularından biridir.

C. Nomozovun fəaliyyəti yalnız jurnalistik müşahidə və xəbərçiliklə məhdudlaşmır. O,Azərbaycan–Özbəkistan ədəbi münasibətlərinin daha da dərinləşdirilməsi, ortaq mənəvi dəyərlərin təbliği və türk xalqları arasında mədəni körpülərin möhkəmləndirilməsi istiqamətində ardıcıl, yüksək peşəkarlıqla və böyük məsuliyyət hissi ilə xidmət göstərir.

Portalımızda onun müəllifi olduğu ədəbi-bədii müsahibələr, elmi-analitik məqalələr, poeziya təhlilləri, esse və publisistik yazılar mütəmadi olaraq geniş oxucu auditoriyasının diqqətinə təqdim olunur. Bu yazılar yalnız bədii dəyəri ilə deyil, həm də dərin fəlsəfi məzmunu, ədəbi düşüncə zənginliyi və mədəniyyətlərarası dialoqa xidmət edən ideya yükü ilə seçilir.

Xüsusilə onun dünya miqyasında tanınmış şair və yazıçılarla keçirdiyi ədəbi-bədii və elmi söhbətlərtəqdirəlayiqdir.

Əminliklə qeyd edirik ki, Cahangir Nomozovun fəaliyyəti bundan sonra da türk dünyası ədəbi-mədəni inteqrasiyasına, Azərbaycan–Özbəkistan ədəbi əlaqələrinin daha da genişlənməsinə və beynəlxalq ədəbi dialoqun dərinləşməsinə mühüm töhfələr verəcəkdir...”

Belə bir Xasiyyətnamə idi, ünvanına çata bilmədi...

Həyatım boyu çox ölümlər görmüşəm. Ancaq onların cəmi iki bölgüsü var. Gözlənilənlər və qəfil olanlar. Ahıl insanların, ağır xəstəlik keçirənlərin ölüm xəbərləri səni təəccübləndirmir, buna hazırlıqlı olursan. Amma gənc, sağlam insanın ölüm xəbərini alanda donub qalırsan, “bu necə ola bilər” sualını verirsən. Sualın da iki cavabı olur, ya bədbəxt hadisə, ya intihar.

Bu qədər həyat eşqi ilə dolu, bol enerjili, yaradıcılıq fədaisi olan bir gənc bu gün səninlə sabahkı planlarından, böyük-böyük işlərdən danışır, amma sabah canına qıyır. Niyə, nə səbəbə, nəyə görə?! Həyat, niyə bunca acımasızsan? Niyə gəncləri bu cür yarı yolda qoyursan?

Qeyd etdim, Cahangir Azərbaycan sevdalısı idi. Ən böyük Arzusu gəlib Bakını görmək idi. Fəqət, arzusu ürəyində qaldı. Baxdım, onun dərc növbəsini gözləyən bir şeirini gördüm, “Azərbaycana” adlanır, martın 30-da yazıb, dilimizə Aysel xanım Xanlarqızı uyğunlaşdırıb.

Qoy elə bu şeirin səslənməsi də bizim Cahangirlə vida mərasimimiz olsun.

Bu qədər ürəkdən sevmək olarmı,

Üzünü görmədən bir başqa yeri.

Adı çəkiləndə ruhum sevinir,

Odur ürəyimin xoşbəxtlik sirri.

Xəyalım dolaşır küçələrində,

Qayalar dil açır Qobustandakı…

Alov qüllələri boylanır, baxır,

Salam söyləyirəm, eşidir Bakı!

Dənizin nəfəsi, küləyin səsi

Hicran yanğısıtək toxtamaz bir an…

Laylası məst edər gözəlliyilə

Qoynuna çağırar əziz Abşeron.

Sən məğrur, əbədi, qədim tarixsən,

Müdrik gələcəkdən xəbərdar, agah…

Qədim qalaların, gözəl bağların,

Köksündə cəmlənib Gəncə və Qazax.

O çay kollarının ətrin duyuram,

Yaşıl yarpaqlayır duyğular hər an.

Astara səsləyir: gəl, qardaş, deyə,

Limonlu çay süzür mənə Lənkəran.

Mingəçevir- səntək hey işıq saçır,

Çoşur ilhamım da səndən başlayır.

Mənə çox doğmasan, elə əzizsən,

Çünki gül qoynunda dostum yaşayır!

Dünya dərdlərindən yorulur könül,

Rahatlıq və hüzur axtarır bu can.

“Şükr elə” deyərək səccadə sərib,

Əlimə bir təsbeh verir Naxçıvan.

Qırmızı almalar, yaşıl almalar,

Quba tərəflərdə gözüm qalıbdır.

Xaçmazın o geniş, xoş yaylaqları

Ürəyimə vətən eşqi salıbdır.

Şoran olsa belə, bərəkəti bol,

Nə qədər təmizdir, xoşdur həyatı.

Döyünən qəlbidir hər sətirimin

Şirvan və Salyanın şərəfli adı.

Sarsıtdı, çox yordu nisgil, iztirab,

Şəkillərdən sənə həsrət baxıram.

Səni hiss edərək qucaqlayıram,

Səninlə göylərə uçuram, Aran.

Azərbaycan, böyük sevgimsən mənim,

Kədərim, sevincim — sənə bağlıdır.

Özüm özbək oğlu, türk oğlu türkəm,

Amma duyğularım qarabağlıdır.

Ey mənim görmədən sevdiyim diyar,

İstəyim də sənsən, arzum da sənsən.

Hüsnünə dastanlar söyləsəm yetməz,

Sözüm aciz qalır, can Azərbaycan!

Elə bizim də sözlərimiz bu qəfil yoxluğun qarşısında acizdir, Cahangir.

Allah sənə rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.04.2026)

TANINMIŞ RƏSSAM SOLTAN SOLTANLININ 50 YAŞI TAMAM OLUR

Elman Eldaroğlu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu dəfə sizə Ağsu rayonunun Kalva kəndində dünyaya gələn bir rəssam haqqında söhbət açmaq istəyirəm. Əvvəlcə onu deyim ki, qəhrəmanımın doğulub böyüdüyü kəndin qəribə səslənən adı sizi çaşdırmasın. Bu ad türkcədəki "kalafa" sözündəndir. Bu da "çala, çökək, dərə" mənasını verir.

Zarafat deyil, o, indiyədək Türkiyə, Makedoniya, Koreya, İndoneziya, İspaniya, Çin, Misir kimi ölkələrdə keçirilən müxtəlif rəsm müsabiqələrində dəfələrlə yer tutub, karikatura festivallarının, sərgilərin mükafatına layiq görülüb. Onun "Əsir qadın", "Qoyunotaranlar”, "Gələcəyin şəhəri", "Əsarət və məhəbbət", "Bülbül ilə natürmort", "Ağ buludun kölgəsində" adlı kətan üzərində yağlı boya ilə çəkdiyi əsərləri tamaşaçılar tərəfindən çox bəyənilib, yaxşı qarşılanıb...

Deyir ki:- “Mənim doğulub böyüdüyüm kənd dağların qoynunda yerləşir, bu baxımdan həmişə gözəlliklərin içərisində olmuşam. Məni rəssam edən həmin kənd oldu. Uşaqlıqdan rəssamlıqla bağlı bütün duyğularımı təbiətdən almışam. Buna görə “təbiət” adlı müəllimə minnətdaram. Təbiətlə bağlı obrazlarım gördüklərimin ifadəsidir. Bu gün Bakıda yaşasam da kəndimizə tez-tez gedirəm və hər dəfə oranı görəndə yeni bir əsər yaranır. Məndə bulud obrazı var. Misal üçün “Bulud altında çimən qadınlar” əsərində mən buludu obrazlaşıdırmışam, yəni burda bulud ayrıca obrazdır, fon deyil. Buluda xüsusi münasibətim var və məni təbiət hadisələri içərisində ən heyrətləndirən də odur...”

Bəli, o, 1976-cı ildə Ağsu rayonunun Kalva kəndində müəllim ailəsində doğulub. Orta təhsilini orada başa vurduqdan sonra Bakıya üz tutub. Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin filologiya fakültəsinə qəbul olunub. 1997-ci ildə oranı bitirdikdən sonra, 1997–2000-ci illərdə həmin universitetin dilçilik üzrə magistraturasında oxuyub. 2006-cı ildən Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvüdür...

“Uşaq olanda rəssamlıq məktəbinə qəbul olunmaqdan ötrü ürəyim gedirdi. Hesab edirdim ki, məktəbi oxuyandan sonra rəssam olacam. 1991-ci ildə gəldim Əzim Əzimzadə adına Bakı Rəssamlıq Məktəbinə, qəbul ola bilmədim. Geriyə, kəndə qayıtdım. Atam mənim rəssam olmağımı istəmirdi, çəkdiklərimi də cırırdı. Baxmayaraq ki, atam özü müəllim, dünyagörüşlü insan idi, hər dəfə istehza ilə deyirdi ki, saqqalı uzun, cibi boş adamlara rəssam deyilir, get özünə başqa sənət tap. Niyə danım, o vaxt mənim içimdəki əsas istək isə kənddən çıxmaq idi. Gəlib ADPU-nun filologiya fakültəsinə qəbul olundum, sonra da dilçilik üzrə magistr oxudum. Amma ikinci kursda qəti fikir yarandı ki, institutu atıb, Əzim Əzimzadə adına Bakı Rəssamlıq Məktəbinə gedim. Artıq rəssamlarla görüşmüşdüm, onların emalatxanalarında olmuşdum. Evdə bu qərarı pis qarşıladılar. Gördüm ki, təhsil almasalar da, dünya rəssamlığına böyük töhfələr verən, öz məktəblərini yaradanlar az olmayıb. Məsələn, fransız rəssamı Pol Sezan, Pol Qogen, Meksika rəssamı Frida Kahlo və s.. Belələri çoxdur. Məşhur xalçaçı rəssam Lətif Kərimov tələbələrinə deyərmiş ki, sərgilərdə heç bir rəssam diplomunu asmır, əsərini asır. Yeri gəlmişkən, Lətif Kərimov da heç bir təhsil almamışdı. Beləcə qərara gəldim ki, bu sahə üzrə təhsil almayacağam.”- söyləyir.

Bunun bir başqa səbəbi də olub. Tanıdığı bütün rəssamların əsərlərində oxşarlıq görüb. Görüb ki, hamısının iş üsulları, düşüncələri oxşardır. Düşünüb ki, hamısı bir məkdəbdən keçdiyi üçün, bu eyniliyi yaradan səbəb, onların aldıqları təhsildir. Və özünü bu qəlibdən qorumağa məcbur olub. Necə deyərlər, başqalarına oxşamaq istəməyib, özü olmağı arzulayıb.  

Deyir ki:- “Bəlkə də rəssamlıq məktəbini qurtarsaydım, mənim fərdi məktəbim olmayacaqdı.

Üslub odur ki, min nəfərdən biri tamam ayrı yolla gedir. Alim Qasımov muğamda heç kimə bənzəmirsə, bu, məhz onun yoludur. Adam var ki, 70 il yazıb yaradır, amma üslubu yoxdur. Baxan kimi bilinir ki, bu filankəsin dəsti-xətti, ideyası, rəngidir. Şairdə, rəssamda, bəstəkarda da bu bilinir. Üslub yoxdursa sənət yoxdur, yaradıcı yoxdur, rəssam yoxdur...”

O, özündən öyrənməyə üstünlük verir. Axı rəssamın yaradıcılığı üçün fəlsəfilik, təkrarsızlıq başlıca amildir. Bildinizmi kimdən danışıram? Yəqin ki, aranızda onu tanıyanlar da var. Beynəlxalq müsabiqələrin qalib və mükafatçısı, sərgi və festivalların iştirakçısı olan rəngkar, qrafik və karikaturaçı Soltan Soltanlıdan. Əsərləri beynəlxalq kataloqlarda yer alan və müxtəlif ölkələrdəki muzeylərdə, eləcə də özəl kolleksiyalarda saxlanılan bir rəssamdan...

Bu gün - aprelin 16-sı Soltan Soltanlının növbəti ad günüdür, yubileyidir, 50 yaşı tamam olur. Bu münasibətlə onu təbrik edir, çalışdığı sahədə bənsərsiz uğurlar, Səttar Bəhlulzadə məqamına yüksəlməsini arzulayırıq...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.04.2026)

Ramiz Göyüş, yazıçı-publisist.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Səməd Vurğun yaşadığı epoxanın poetik  tərcümeyi-halıydı. Azərbaycan poeziyasının şah qoluydu. Bizim günlərin böyük şairi olaraq da qalır.

                                     Nəriman Həsənzadə, Azərbaycanın xalq şairi

Bu il poeziyasevərlər üçün “Səməd Vurğun ili”nin  olması hər kəsdə yüksək ovqat yaratmış və  böyük şairin 120 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İham Əliyevin 23 fevral 2026-cı il tarixli sərəncamından sonra poeziyamız və mədəniyyətimiz üçün əlamətdar olan bu tarixin,  artıq mart ayının ilk günlərindən xalqımız tərəfindən böyük coşqu ilə qeyd ediməsinə başlanmışdır.

Görkəmli söz ustasının ölümündən 70 il  keçməsinə baxmayaraq bu böyük şairə və böyük insana ümumxalq məhəbbəti azalmır, əksinə daha da artır,  yeni-yeni  məna və çalarlarla özünü biruzə verir.

 Şairin müasirlərinin, onunla yoldaşlıq, ovçuluq etmiş, səfərlərdə olmuş,  görüşlərində iştirak etmiş, himayəsi ilə ədəbiyyata gələrək məşhurlaşmış insanların əksəriyyətinin artıq həyatdan    köçməsinə baxmayaraq, şair haqqında yeni-yeni maraqlı faktlar üzə çıxır, xatirələri söylənir və görünür onun həyat və fəaliyyəti zaman-zaman - yüzilliklər boyu xalqımızın diqqət mərkəzində olacaqdır.

Bu günlər Qazağın( indi Ağstafanın) Həsənsu kəndindən olan, uzun illər ölkəmizin neft sənayesində işləmiş, ədəbiyyata, poeziyaya, Azərbaycanımızın görkəmli şair və yazıçılarına böyük məhəbbəti olan, yaşı 80-ni keçmiş, sinəsi söz və poeziya ilə, həm də xatirələrlə dolu olan Elman Yolçuyev bir xatirə danışdı. Elman müəllimin danışdığı xatirə diqqətimi cəlb etdiyi və maraqlı olduğu üçün həmin xatirəni yazının yaddşına köçürərək paylaşmaq qərarına gəldim.

Bu xatirəni Elman müəllimə onun əmisi (atasının əmisi oğlu) Həmid müəllim danışıb. Həmid müəllim 1945-50-ci illərdə, indi Yevlax rayonunun inzibati ərazisində qəsəbə olan, 1943-1956-cı illərdə ayrıca inzibati rayon kimi fəaliyyət göstərmiş Xaldan rayonunda raykom katibi işləyirmiş. O vaxtlar yenicə tikintisinə başlanmış Mingəçevir Su Elektrik Stansiyasında çalışan işçilər üçün salınmış Mingəçevir qəsəbəsi Xaldan rayonuna tabe imiş. Hər kəsə məlumdur ki, xalq şairi Səməd Vurğun Mingəçevir SES-in tikintisinə çalışan əməkçilərin şərəfinə məşhur ”Muğan “ poemasın üzərində işləyir və bununla əlaqədar tez-tez Mingəçevirə gedirmiş. Elə Həmid Yolçuyevlə də”GESSTROY”-da tanış olubmuş. Elə ilk görüşdən də onlar arasında mehriban ünsiyyət yaranır. Həmid Yolçuyev Tikinti İşçiləri Həmkarlar İttifaqı Respublika komitəsinin sədri təyin olunduqdan və Bakıya gəldikdən sonra, Səməd Vurğunla münasibətləri daha da yaxınlaşır və dostluğa çevrilir.

Səməd Vurğun yaradıcılığından azacıq məlumatı olan hər kəsə məlumdur ki, şairin məşhur “Şair nə tez qocaldın sən” şeiri dərc olunduqdan sonra, həmin şeir çox məşhurlaşmışdı və bir çox şairlər, o cümlədən xalq şairləri Hüsyn Arif, Məmməd Araz və digərləri  nəzirə   yazmışdılar. O vaxtlar 23-24 yaşlarında olan, özünü Səməd Vurğun məktəbinin nümayəndələrindən biri hesab edən Nəriman Həsənzadə də bu şeirə biganə qalmayıb və “Dağ başında qar görünər” adlı bir  şeir yazıb. Nəriman Həsənzadə həm də bu xatirəni danışan Elman müəllimin atası – “Qoca Coşqun” təxəllüsü ilə şeirlər yazan Məhəmmədəli Yolçuyevlə - yaxın qohum idilər. Belə ki, Məhəmmədəli kişi ilə Nəriman müəllimin  atası Alməmməd kişi dayıoğlu-bibioğlu (mamaoğlu) idilər. Yeri gəlmişkən deyim ki, bu qohumluq hazırda onların oğlanları- Nəriman müəllimlə Elman müəllim arasında çox mehriban və səmimi formada bu gün də davam edir. Həmid müəllimin də bu qohumluqdan məlumatı var idi və həm də bu səbəbdən o, istedadlı gənc şairə - Nərimana doğma münasibət bəsləyəirdi. Şeiri yazdıqdan sonra Nəriman müəllim  Həmid müəllimin yanına gələrək şeiri ona oxuyub. Şeir Həmid müəllim çox bəyənir və bu barədə Səməd Vurğuna bildirərək Nəriman Həsənzadəni də götürüb, birlikdə Səməd Vurğunun yanına gedirlər. O zaman Səməd Vurğun Akademiyanın binasında (indiki İstiqlaliyyət küçəsindəki AMEA-nın Rəyasət Heyəti yerləşən binada) otururmuş. Səməd Vurğun onları çox səmimiyyət və mehribanlıqla qəbul edir və gənc Nərimandan şeiri oxumasını xahiş edir. Nəriman Həsənzadə özünəməxsus utancaqlıqla şeir oxuyur. Şeir Səməd Vurğunun çox xoşuna gəlir və ondan şeirin əlyazmasını alaraq yazı masasının üzərindəki şüşənin altına qoyur, üzünü Həmid Yolçuyevə tutaraq deyir:- “Görürsən, gələcəyin nə gözəl Səməd Vurğunları yetişir və mən əminəm ki, Nəriman gələcəyin Səməd Vurğunu olacaqdır”.

 Elman müəllimin bildirdiyinə görə bu şeir indiyədək heç bir yerdə dərc olunmayıb. O, bu şeiri atası –Məhəmməd Yolçuyev və qardaşı Saleh müəllim əzbərdən söyləyərkən kağıza köçürüb. Yuxarıda qeyd etdiyim kimi. Elman müəllimin də Nəriman müəllimlə yaxın qohumluğu və çox yaxşı da münasibətləri var. Lakin Nəriman müəllim  şeirin yazılma tarixini və Səməd Vurğunla görüşünü, ona şeir oxumasını xatırlasa da, əlyazması özündə qalmadığı üçün unudub. Şeir ilk dəfədir ki, dərc olunur.

Dağ başında qar görünər

“Şair nə tez qocaldın sən”?

Bu sözləri eşidərkən,

Sual verdim yerə göyə,

Ömür nə tez keçdi?- deyə

Bir səs gəldi qulağıma,

Qoy sıxmasın səni kədər,

Dağ başında qar görünər.

Çox dolandım gen düzləri,

Qız yanaqlı gündüzləri.

Hər bir yerə ayaq basdım,

Hey eşitdim bu sözləri,

Hər fəsildə axşam səhər,

Dağ başında qar görünər.

Tanış qızla görüşərkən,

Bu şeirdən söz saldım mən.

Oxuduqca bu xoş sözü,

Gördüm doldu qara gözü,

Kövrələrək dedi birdən,

Alışmayaq gəl bu qədər,

Dağ başında qar görünər .

Hara getdim birər- birər,

O şeiri istədilər.

Canım şair, gözüm şair,

Ona cavab yaz dedilər.

Qocalarmı böyük hünər,

Dağ başında qar görünər .

Anam dedi oğul şeir,

Oxu görüm nədən deyir.

Şair nə tez qocaldın sən?

Bu sözləri deyərkən mən,

Anam dedi xeyir – xeyir,

Qocalmaz o nər oğlu, nər

Dağ başında da qar görünər.

Və xalq şairi Hüseyn Arifin “Yolda”  poemasından bir bənd yada düşür: “Xalq şair oğlunu hey anacaqdır”...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.10.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

“O vaxtlar Türkiyəyə getmək çox çətin idi. Orda Ajda Pekan “Ay qəlbi kövrək”, Nəşə Qaraböcək “Bir könül sındırmışam” mahnılarımı oxuyurdular. Mənim mahnılarımı İranda da oxuyurdular. Ora ilk dəfə gedəndə məni çox təmtəraqla qarşıladılar. Demək olar ki, sonralar dünyanın xeyli ölkəsini gəzib dolaşmışam”.

AzərbaycanSSRxalqartisti, bəstəkarRamizMirişlininsözləridir.

“Hamı bilir ki, Ramizə populyarlığı qazandıran mahnı janrı olub. Bu da əbəs yerə deyil. Mən ilk mahnıları onunla 45 il bundan əvvəl yazmışam. Yeni nəsillər gəlir və hamısı da Ramiz Mirişlinin mahnılarını oxuyur. Bu, ancaq ona görədir ki, Ramiz çox milli bəstəkardır. Onun mahnılarında milli elementlər, milli folklor var.Bu da təbiidir. Çünki Ramiz musiqiyə kamança aləti ilə gəlib. O, kamança məktəbini qurtarıb. Sonra konservatoriyada bəstəkarlıq sinfində oxuyub. Kamança həmişə onun ürəyinin yanında qalıb. Bu kamançanın yanğısı da, milliliyi də həmişə onun ürəyində yaşayıb.

Kamança onun bütün musiqilərində iştirak edir, Ramizi kənara qaçmağa qoymur. Bu yaşdan sonra da Ramizin ayrı yolu yoxdur. O, bu gün də bizim milli bəstəkarımızdır. Onu başqa yollar azdırmayacaq. Onun hansı səpkidə yazmasından asılı olmayaraq, ilk xallardan bilinir ki, bu, Ramizin musiqisidir” – bu kəlmələri isə Xalq şairi Fikrət Qoca Ramiz Mirişli barədə söyləyibdir.

Ramiz Mirişli 1934-cü il aprelin 16-da Naxçıvan şəhərində anadan olub. Naxçıvan şəhərindəki orta məktəbi bitirdikdən sonra 1952–1954-cü illərdə Asəf Zeynallı adına musiqi məktəbində oxuyub. O, Üzeyir Hacıbəyli adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında 1956–1962-ci illərdə bəstəkarlıq ixtisası üzrə ali musiqi təhsili alıb.

Əmək fəaliyyətinə 1954-cü ildən etibarən Azərbaycan Radio-informasiya İdarəsində musiqiçi kimi başlayan Ramiz Mirişli 1962-ci ilədək respublikanın müxtəlif musiqi məktəblərində müəllim işləyib. O, 1962–2005-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Şirkətində musiqi baş redaksiyasında böyük redaktor və baş redaktor vəzifələrində çalışıb.

Həmçinin 1987–1995-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında mahnı və rəqs ansamblının bədii rəhbəri vəzifəsini tutub. Ramiz Mirişli 1978–1998-ci illərdə Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının Naxçıvan şöbəsinə rəhbərlik edib.

Yaradıcılığını uzun illər ərzində pedaqoji fəaliyyətlə sıx əlaqələndirən Ramiz Mirişli 1972-ci ildən indiki Bakı Musiqi Akademiyasının müəllimi, dosenti və professoru, 2005-ci ildən ömrünün sonunadək Azərbaycan Milli Konservatoriyasının professoru olaraq yeni musiqiçilər nəslinin yetişdirilməsi üçün zəngin bilik və bacarığını əsirgəməmiş, peşəkar musiqiçi kadrların formalaşdırılması işinə dəyərli töhfələr verib.

Geniş yaradıcılıq diapazonuna malik olan Ramiz Mirişli folklor və xalq musiqisindən, milli bəstəkarlıq məktəbi ənənələrindən lazımınca bəhrələnərək Azərbaycanın musiqi mədəniyyəti xəzinəsini öz əsərləri ilə daha da zənginləşdirib. O, ən müxtəlif janrlara müraciət edib, simli kvartet, tar və simfonik orkestr üçün konsert, kamera orkestri üçün simfoniya, xalq çalğı alətləri orkestri üçün konsert və süitalar, fortepiano triosu bəstələyib.

Ramiz Mirişli sənətinin bədii keyfiyyətləri onun həmçinin teatr tamaşaları və kinofilmlərə bəstələdiyi musiqilərdə xüsusən aydın təzahürünü tapıb. Onu məhsuldar bəstəkar kimi daha çox tanıdan və sevdirən onun mahnı yaradıcılığı olub. Məşhur Azərbaycan şairlərinin sözlərinə yazdığı həmin çoxsaylı mahnılar sənətsevərlərin böyük rəğbətini qazanıb.

Kompozisiya bütövlüyü, dərin lirizm, təbiilik, səmimiyyət və emosional təsir gücü onları səciyyələndirən başlıca cəhətlərdir. Ramiz Mirişlinin mahnıları görkəmli ifaçıların repertuarında özünəməxsus yer tutaraq, Azərbaycanda və onun hüdudlarından kənarda müəllifinə şöhrət gətirib. Bu əsərlər doğma yurda məhəbbət və milli dəyərlərə ehtiram aşılamaqla gənc nəslin vətənpərvərlik ruhunda tərbiyə olunmasında mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

Əsərləri

- N. Gəncəvinin qəzəlinə solist, xor və simfonik orkestr üçün "Peyğəmbərin tə'rifi" vokal Poeması

- "Qəzəlxan" bədii filminə musiqi /həmmüəllif — N. Mirişli/ (1990)

- M. Araz, F. Qoca, M. Aslan, D. Mustafayev, H. Razi, Y. Həsənbəy və b. şairlərin söz. mahnı və romanslar

Bəstələdiyi mahnılar

- Bir könül sındırmışam (sözləri İslam Səfərlinindir)

- Doğma diyarım

- İlk görüş

- Mavi dünyam

- Güləndam

- Əlvida

- Bir xumar baxışla (sözləri Fikrət Qocanındır)

- Sevdalandım yaz gəlincə

- Günay

- Dedi gələcəyəm

- Ya rəbbim

- Məzəli mahnı

- Yaraşıqsan

- Hardasan

- Yandım, elə yandım (sözləri Süleyman Rüstəmindir)

- Gəlmədi

- Yeddi qızdan biri gözəl

- Nənəm kəndi istəyir

- Süfrə mahnısı (sözləri Rüfət Əhmədzadənindir)

Filmoqrafiya

1. Akt və fakt

2. Alma almaya bənzər

3. Monoloq

4. Qəzəlxan

5. Nekroloq

6. Analar və laylalar

7. Azərbaycan xəritəsi

8. Payız melodiyaları

9. Bəylik dərsi

10. Bakı bağları. Şüvəlan

11. Ömür urası

12. Oxuyur Şövkət Ələkbərova

13. Perspektivsiz tikinti

14. Dəvətnamə

15. Köhnə bərə

Mükafatları

1. "Naxçıvan MSSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

2. "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

3. "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

4. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

5. "Şöhrət" ordeni

6. "Şərəf" ordeni

Ramiz Mirişli 17 aprel 2015-ci ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Başlığa boşuna “Cabbar, Xan, Bülbül... – Bəs Məmmədtağı necə olsun?” kəlmələrini çıxarmamışam ki. Klassik musiqimizdən danışanda əsla Məmmədtağı Bağırov yada düşmür. Bəlkə də o səbəbdən ki, o, opera müğənnisi olub.

Halbuki düşməlidir. Ən azı, bugünkü anım günündə onu xatırlamalıyıq.

Məmmədtağı Bağırov 5 avqust 1890-cı ildə Bakıda anadan olub. İki il mollaxana təhsili alıb, mütərəqqi üsullu rus-tatar məktəbində beş il oxuyub. İlk dəfə səhnəyə 1909-cu ildə, "Nicat" teatr truppasında göstərilən Üzeyir Hacıbəyovun "Leyli və Məcnun" operasında xorun tərkibində çıxıb, bundan əlavə, burada dram və komediya tamaşalarında epizodik rollar oynayıb

Bariton səsə malik olan müğənni 1914-cü ildən solist kimi çıxış edib.

Məmmədtağı Bağırov 1914–1919-cu illərdə "Səfa", Hüseynqulu Sarabskinin yaratdığı "Müsəlman opera artistləri", "Zülfüqar bəy və Üzeyir bəy Hacıbəyov qardaşlarının müdiriyyəti" teatr truppalarında çıxış edib. Yeniyetmə yaşlarından özünə "Əraqi" ləqəbini götürüb.

Bəzi proqram afişalarda təxəllüsü "İraqi" kimi də verilib.  1920-ci ildən Azərbaycan Dram Teatrının opera truppasında işləyib. Kollektiv 1925-ci ildə Azərbaycan Dram Teatrından ayrılaraq Rus Operasının nəzdinə keçən vaxt Məmmədtağı Bağırov da yeni teatr truppasının tərkibinə qatılıb.

Məmmədtağı Bağırov 1934-cü ildə Qlierin "Şahsənəm" operasında Şahvələdin partiyasını ifa edib, sonra Müslüm Maqomayevin "Nərgiz" operasında Ağalarbəyin obrazını yaradıb, 1937-ci ildə isə Üzeyir Hacıbəyovun "Koroğlu" operasında Həsən xan rolunda çıxış edib.

1938-ci ildə Moskvada keçirilən Azərbaycan incəsənət və ədəbiyyatı ongünlüyündə M. T. Bağırov müvəffəqiyyətlə çıxış edib, ongünlükdən sonra o, Rossininin "Sevilya bərbəri" operasında Don Bazilionun, "Arşın mal alan" operettasında Sultan bəyin partiyalarını və başqa partiyaları ifa edib.

Əsas partiyaları: Həsən xan ("Koroğlu", Üzeryir Hacıbəyov), Aslan şah, Ağalar bəy ("Şah İsmayıl", "Nərgiz", Müslüm Maqomayev), Şahvələd ("Aşıq Qərib", Zülfüqar Hacıbəyov), Əbdüləli bəy ("Sevil" Fikrət Əmirov), Bartolo ("Sevilya bərbəri", Coakkino Rossini).

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

- "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni

- "Qafqazın müdafiəsinə görə" medalı

- "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə" medalı

Müğınni 16 aprel 1961-ci ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.04.2026)

13 aprel 2026-cı il tarixində Qazaxıstanın Almatı şəhərində Qazaxıstan Baş Memarlıq və İnşaat Akademiyasının (KazGASA) və Beynəlxalq Transmilli Təhsil Assosiasiyasının (ITEA) birgə təşkilatçılığı ilə “Yaradıcı iqtisadiyyat üçün rəqəmsal memarlıq, inşaat və süni intellekt” mövzusunda beynəlxalq elmi-praktiki konfrans öz işinə başlayıb. Qeyd olunmalıdır ki, bu mötəbər tədbir 45 illik yubiley tədbirlərinin rəsmi açılışı kimi çıxış edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondundan verilən məlumata görə, tədbirin rəsmi açılış mərasimində fəxri qonaq qismində çıxış edən Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti professor xanım Aktotı Raimkulova, ilk növbədə, Qazaxıstanın memarlıq və inşaat sahəsində aparıcı ali təhsil müəssisələrindən biri olan Qazaxıstan Baş Memarlıq və İnşaat Akademiyasının (KazGASA) yaranmasının 45 illik yubileyi münasibətilə təbriklərini çatdırıb.

Professor Aktotı Raimkulova çıxışında 2025-ci ildə Akademiya daxilində Fondun dəstəyi ilə yaradılmış Türk Mədəniyyəti və İrsi Mərkəzinin fəaliyyətinə xüsusi diqqət çəkib. Bildirilib ki, sözügedən mərkəz türk dünyasının ortaq mənəvi dəyərlərinin tədqiqi, tarixi yaddaşın qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi istiqamətində mühüm elmi-mədəni platforma kimi çıxış edir.

KazGASA ilə əməkdaşlığın perspektivlərinə də toxunan Fondun prezidenti qeyd edib ki, mövcud tərəfdaşlıq yalnız hazırkı layihələrlə məhdudlaşmayacaq, gələcəkdə birgə elmi və təhsil təşəbbüsləri daha da genişləndiriləcək.

Konfransın əsas məqsədi rəqəmsal transformasiya, inşaat sahəsində süni intellekt texnologiyalarının tətbiqi, BIM (Tikinti İnformasiya Modelləşdirilməsi) və “ağıllı şəhər” konsepsiyaları üzrə beynəlxalq təcrübə mübadiləsinin aparılmasıdır. İki gün davam edəcək tədbirdə Azərbaycan, Türkiyə, İspaniya, Yaponiya və Böyük Britaniya daxil olmaqla bir sıra ölkələrdən tanınmış alimlər və sahə mütəxəssisləri məruzələrlə çıxış edirlər.

Konfrans çərçivəsində, həmçinin memarlıq irsinin rəqəmsal qorunması, ekoloji dizayn yanaşmaları və yaradıcı sənayelər üçün yeni nəsil mütəxəssislərin hazırlanması məsələləri ətrafında geniş müzakirələr aparılır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.04.2026)

Ədalət Rəsulova,

AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun əməkdaşı

Yazıçı, nasir, kinodramaturq,  ssenarist, tərcüməçi  Ənvər Qafar oğlu Məmmədxanlı 1913-cü il  fevralın 28-də Göyçay şəhərində anadan olmuşdur. 77 il ömür yaşayan Ə.Məmmədxanlı  bütün şüurlu həyatını Azərbaycan ədəbiyyatı və incəsənətinin inkişafına həsr etmiş, bu yolda sona qədər yorulmadan çalışmışdır. Fəaliyyəti dövründə müxtəlif idarələrdə, fərqli vəzifələrdə işləyən yazıçı  Azərbaycan nəsrində lirikanın görkəmli nümunələrini yaratmışdır

.

    Ə.Məmmədxanlı nəsri öz tematikasına görə çoxcəhətlidir, onu bir nasir kimi daha çox lirik-romantik duyğulu insanın əsl şəxsiyyət kimi formalaşması, mənəvi yetkinliyə can atması maraqlandırır, cəlb edirdi. Onun "Bakı gecələri" povestini oxuyarkən başdan-ayağa lirik bir nəğməni xatırladan bu povestdə ağrı da var, kədər də, sevinc də var, ümid də, inam da. Ə.Məmmədxanlı “Bakı gecələri” povestini 22 yaşında yazmışdı. Bu əsəri yaradıcılığının bünövrəsi hesab etmək olar ki, üzərində neçə  hekayətlər, dramlar, tarixi əsərlər dayanır. Elə ilk qələm təcrübəsindən ədəbi ictimaiyyətin diqqətini cəlb etmiş, heç kimə bənzəməyən yolu, üslubu olduğunu təsdiq etmişdir.

     “Bakı gecələri” povesti Ə.Məmmədxanlı qələminə xas romantik üslubun bir nümunəsidir. Bakı, xüsusən onun gecələri  bizim ədəbiyyatın əbədi mövzusudur. Tək ədəbiyyatın yox, elə musiqinin, təsviri incəsənətin də. Bakı gecələrinin əsrarəngiz gözəlliyinə ilk diqqəti çəkən böyük proletar yazıçısı M.Qorki olmuşdu: “Gecə mən Bakıya dağ üzərindən baxırdım. Şəhərdə və Bibiheybət mədənlərində işıqlardan əmələ gələn gözəlliyə heyrətlə tamaşa edirdim. Bakı Neapol körfəzindən daha çox və daha sıx işıqlıdır”. Belə bir mənzərədən sonra demək istəyirsən ki, sən gəl Bakını bir də indi gör. Hər gün gözəlliyinə gözəllik əlavə olunur, hər gecəsi dünənkindən işıqlı olur.

            Sinən üstə hər addımım bir məhəbbət nəğməsi,

                      Qulağımda yollarının fısıltısı, hikkəsi,

                      Hər qarışın sevda dolu ürəklərin qibləsi,

                      Gözəl Bakım, gözəl Bakım!

    Ə.Məmmədxanlının tərənnüm etdiyi “neft qoxulu, xəzrili-gilavarlı” şəhər 1935-ci ilin Bakısı olsa da, “günçıxan tərəf Qaraşəhər, ondan o yana Ağşəhər, İçərişəhər, bu yandakı Bayıl təpələri” yerindədir.  Amma necə? Daha abad, daha təmiz, çox modern. Əsərdə  hadisələri  lirik atmosferdə təsvir edir. Povestdə əsas hiss və duyğular təsvir edilir, həyəcan və intonasiyası əsərin dilini, tərzini  müəyyən edir. “Bakı gecələri” uzaq dağ kəndindən paytaxta oxumağa gələn yüzlərlə gəncdən birinin müşahidələrinə, yeni mühitə uyğunlaşmasına,  yaşadıqlarına daxili aləminə  həsr edilmiş,  yazıçının özəl təqdimatında oxucuya çatdırılmışdır.

    Ə.Məmmədxanlı nəsrimizdə lirik yazıçı kimi tanınmışdır. Nəsr ədəbiyyatda özünə yer edib təşəkkül tapdıqca poeziyanı arxada qoyur, qarşısında yeni dizaynları olan janr formaları əmələ gətirirdi ki, lirik janr da  onlardan biri idi. Azərbaycan oxucusunun yaxşı tanıdığı A. de Sent-Ekzüperi, K.Paustovski, İ.Bunin, bəlkə də, heç tanımadığı, müasirimiz  A. Makin lirik janrın  nüfuzlu nümayəndələrindəndirlər. Rəsul Həmzətovun “Mənim Dağıstanım” povesti əsl lirik nəsr nümunəsidir. Lirizm 1960-cı illər ədəbiyyatında qol-qanad açmağa başladı, lirik nəsr təyini də başlanğıcını elə o zamanlardan götürdü. Bütün əsərlərdə lirika prozaya eyni dərəcədə daxil olmur. Bəzən təhkiyəni yüngülcə bəzəyir, bəzən isə bütün janrın spesifikasını dəyişir. Azərbaycan ədəbiyyatında isə lirik nəsrin yaradıcıları  deyəndə ilk növbədə göz önünə xalq yazıçıları  Ə.Məmmədxanlı və İ.Əfəndiyev gəlir. Eşidəndə nəsr və nəzm uzaq qütblər kimi düşünülsə də, əslində, biri digəri olmadan keçinə bilməz. Hələ A.S.Puşkin deyirdi: “Onlar bir nöqtədə tapışdılar. Daş və su kimi. Buz və alovtək. Və… şeirlə nəsr kimi”. Rus şeirinin nasirlərindən olan K.Paustovski yazırdı ki, nəsrin ritmi yazıçının şeiri absolyut qavramasından asılıdır. Coğrafiyasından, milliyyətindən asılı olmayaraq bu janrın nümayəndələrini birləşdirən xüsusiyyətlər – müəllif monoloqu  (etirafnamə), qəhrəmanın əhval-ruhiyyəsi, “konfliktin əks cəbhələrdə surətlərin arasında deyil, daha çox surətin özünün özü ilə mübarizəsidir. Kiçik hekayələr ustası kimi tanınan Ənvər Məmmədxanlı sonralar iri həcmli əsərlər-pyeslər yazmağa başlayır. 1963-cü ildə C.Cəfərovun “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetində çap etdirdiyi məqaləsində oxuyuruq: “Deməli, hekayə ustası Ənvər dramaturgiya və romançılıqda da yeni və mənalı söz demək iqtidarındadır. Janr məhdudluğu heç də istedad məhdudluğu demək deyildir, məhdud bir janr daxilində də dərin və gözəl görünmək olar. Lakin ədəbi təcrübə göstərir ki, istedadlı yazıçılar həyatı rəngarəng gördüklərindən bir janr daxilində qala bilmirlər, onlar müxtəlifliyə can atırlar, çünki bu halda öz istedadlarını daha yaxşı ifadə edə bilir, həyatla daha əhatəli bir təmas yaradaraq ona daha mükəmməl təsir göstərə bilirlər”. 

Hekayələr, kiçik kinonovellalar, romanlarından dövrü mətbuatda çap olunan parçalar Ənvər Məmmədxanlı istedadının müdrikliyinin bariz sübutudur.

Və nəhayət, Cəfər Cəfərov demişkən, “bir janr yönündə özünü tam ifadə eləyə bilməyən” və içindəki ağrılara, xatirələrə, xatirələrin çoxluğuna tab gətirə bilməyən bu yazıçı özü öz içi ilə sorğuya, danışığa başlayır. Əslində elə onun hər bir əsəri onun özüylə danışığı idi, özünə hesabatı idi.

      Ə.Məmmədxanlı bənzərsiz hekayə ustasıdır.  Onun “Ayrıldılar”, “Ananın ölümü”, “Ay işığında”, “Karvan dayandı”, “Qızıl qönçələr”, “Baş xiyabanda” və s. hekayələri bu kiçik janrın klassik nümunələridir.  Onun “Buz heykəl" i ilk oxuduğumuz hekayələrdən olub. Bu əsəri yazıçı 1944-cü ildə, müharibənin sonuna yaxın yazmış olsa da, təsvir edilən hadisə qanlı savaşın ilk qışında cərəyan edirdi. “Elə bil canlı, cansız  ətrafda nə varsa, donub buz bağlamışdır. Hava zəhərli ilan kimi çalır, daş çatlayır, nəfəs tıxanır, tikan kimi boğazda qalır. Və indi ağappaq bir zülmət içində, gün çıxana tərəf ucsuz-bucaqsız qarlı çöllərlə tənha bir kölgə hərəkət edir”. Bu, körpəsini  sinəsinə sıxıb düşmən təcavüzündən başını götürüb qaçan gənc anadır. Nəhayətsiz gecə. Arxada qana susayan yırtıcı düşmən, irəlidə ondan geri qalmayan qan donduran, qılınc kimi kəsən şaxta. Seçim yoxdur. Ana özünü düşünmür, təki balası xilas ola bilsin. Cəmi 3 səhifədən ibarət olan kiçik  hekayə ana məhəbbətinə  qələmlə qoyulmuş möhtəşəm  heykəldir. Az sözlə çox şey demək, oxucuda həyəcan oyatmaq yazıçıdan həm dilin incəliklərinə bələd olmaq, həm də böyük ustalıq tələb edirdi. Ə.Məmmədxanlı bu hekayəsi ilə bir daha sübut etdi ki, oxucunun qəlbini tərpətmək üçün səhifələrin çoxluğu nə şərtdir, nə vacib. “Buz heykəl” bütün zamanların ana abidəsidir. Xalqımız üçün məşum 90-cı illərdə, daha yəqini, Xocalının işğalı günü bizim qadınların  hərəsi balası qucağında bir buz heykələ çevrilmişdi. Hətta belə ağır əsər də dərin lirizmi ilə heyran edir. Bu artıq ruhla bağlı bir məsələdir. Ə.Məmmədxanlının nəsrini Səməd Vurğunun şeiriyyəti ilə müqayisə etmək olar. Ümumiyyətlə, Ə.Məmmədxanlı yaradıcılığında realizm və romantizm üzvi şəkildə birləşir. Elə şəxsi həyatında da. Hekayələrinin, demək olar, hamısı hüzünlü sonluqla bitir.

      Nasirin yaradıcılığının əhəmiyyətli hissəsi Cənub mövzusuna həsr edilmişdir. II Dünya müharibəsi zamanı o, digər yazıçılarımız kimi Sovet ordusu sıralarında İranda olmuş, o tayda baş verənləri əsərlərinə köçürmüşdür. Müdriklərdən biri deyib ki, insan həyatı epopeya, ömrün illəri hərəsi bir hekayədir. Arazın o biri sahili Şimali Azərbaycan şair və yazıçıları üçün həmişə həssas mövzu olmuşdur. “Od içində” pyesi 1941-1946-cı illərdə Cənubi Azərbaycanda gedən azadlıq hərəkatına, onun 1945-1946-cı illər dövrünə, məğlubiyyətinə həsr olunmuşdur. Əsərdəki detallı təsvirləri oxuduqca düşünürsən ki, bir xalqı zülm, istibdadla nə qədər sınamaq olar? Bir xalqın başına necə bəlalar gətirmək, bölmək, terror etmək olar? “Təbriz yenə qan içində çalxalanır, od içində yanırdı”, “Azərbaycandakı anarxiyaya son qoyulmuş, milli qəzetlər, məktəblər bağlanmışdır.  

     Yazıçı 1940-50-ci illərdə  bir-birinin ardınca “Şərqin səhəri”, “Od içində”, “Şirvan gözəli” kimi ona şöhrət gətirən dram əsərləri yazmaqla  özünü dramaturq kimi də təsdiq edir. Bu səhnə əsərləri illərlə teatrların repertuarlarını bəzəyir. Ə.Məmmədxanlı ədəbi əsərlərində quruluşun ideyalarını təbliğ etsə də, gizli dialoqlar vasitəsilə Azərbaycan həqiqətlərini auditoriyasına çatdıra  bilmişdir. Necə deyərlər, məna haqqında düşün, sözlər özü gələcək, sahibi də götürəcək. Nazim Hikmətin  “Şirvan gözəli” haqqında dedikləri  bu düşüncənin davamı və təsdıqidir: “Əsl məqsədinizi dolayı yolla deyə bilmisiniz”. Satıcı kimdir, alıcı da odur.

      “Şərqin səhəri” əsərindəki hadisələr 1919-20-ci illərdə  Bakıda cərəyan edir və tariximizin mühüm dövrünün geniş mənzərəsini əks etdirir. Əsərdə Bəhruzla Dilarənin məhəbbətinin fonunda dramlar yaşanır, şəxsi və milli faciələrin şahidi oluruq. Hamı qaçanda Ağalarov deyir: “Siz gedin, mən qalıram. Mən bu torpaqdan ayrıla bilmirəm. Yaşım altmışı keçib, amma bir dəfə də olsun, bu başıbəlalı şəhərdən qırağa ayaq basmamışam. Sizin kimilər xoşbəxtdir, nə malınız var, oğru apara, nə imanınız var, şeytan apara”.  “Onun dövr-aləm səyahəti həmişə Mərdəkan bağlarında qurtarırdı”.  “Gün gələr, qayıdarıq” əsərində qələmə aldığı hadisələri oxucularına gələcəyə bir mesaj kimi ötürmüşdür. Akademik Dram Teatrında tamaşaya qoyulan “Şərqin səhəri”  SSRİ Dövlət mükafatına layiq görülmüşdü.

      Ə.Məmmədxanlının ən gözəl və yaddaqalan əsərlərindən biri də “Şirvan gözəli” lirik komediyasıdır. Pyes elmdə ehkamçılığa, dayaz düşüncənin tənqidinə həsr edilmişdir. Meşşanlığın gülüş hədəfinə çevrilməsi, professorlar – Vahidovlar və Zakirovlar ailələrinin elm və məişət zəminində gedən ixtilafları və onların övladlarının sevgisinin təntənəsi əsərin sadə süjet xəttini təşkil edir. “Şirvan gözəli” onun yaradıcılığında yeni bir abzasdır, komediyaya müraciət edən yazıçı təkrar bu janra  dönməmişdir. Lirik komediyanın xarakterik xüsusiyyətlərindən birincisi personajların sərt şəkildə mənfi və müsbətə bölünməməsidir. “Şirvan gözəli” haqqında akademik Bəkir Nəbiyev yazırdı: “Onun komik  vəziyyətlər yaratmaq, komik konfliktin açılmasında lirik çalara ölçü duyğusu ilə yer vermək, idealın bərqərar olması üçün gülüşdən incə bir vasitə kimi faydalanmaq bacarığı bu əsərin mahiyyətini müəyyən edir”. Ə.Məmmədxanlı o istedadlar nəslinə mənsubdur ki, elə ilk əsərlərindən etibarən öz mövzuları, öz üslubu ilə ədəbi ictimaiyyətin xüsusi marağına səbəb olmuş, özünəməxsus yaradıcılıq yolu keçmişdir. Artıq Ə.Məmmədxanlıdan öz yolunu müəyyən etmiş bir yazıçı kimi danışmağa imkan verir.

       Ə.Məmmədxanlı Azərbaycan nəsrində lirikanın görkəmli nümunələrini yaratmışdır. Bu xüsiyyəti onun əsərlərindən bəhs edənlərin elm adamları etiraf etmişdir. Bu baxımdan Abbas Zamanovun nəşr etdirdiyi məqaləsində (Kommunist qəzeti 1 mart 1983-cü il) "Nəşrin şairi" adlandırmışdır.  Ə.Məmmədxanlın əsərləri ilk baxışda sadə görünən, lakin çoxcəhətli həyat lövhələrini, mürəkkəb insan talelərini əhatə edən kompozisiya qurmağın, ardıcıl bədii hadisələrin gedişatına uğurla xidmət edən, düzgün yönəltməyin nümunələri ilə zəngin olmuşdur. Onun nəsrindəki surətlərin pisi də yaxşısı da, tərəddüd edəni də, hadisələr keçidində bir qayda olaraq, adamlara münasibəti, duyğu və düşüncələri, öz daxili aləmi ilə canlı, həyatı, bədii obraz kimi açılıb göstərilir. Şaxtalı gecədə körpəsi donmasın deyə bütün olan-olmazını öz əynindən çıxarıb körpəsinə bürüyən, daha heçnəyə gümanı gəlməyəndə isə büzüşüb bükülərək bədəninin son hərarəti, qəlbinin axırıncı döyüntüləri ilə körpəsini məhv olmağa qoymayan ana bir bədii obraz olaraq bir heykəl kimi ucalır. Azərbaycan kinematoqrafiyasının inkişafında Ə.Məmmədxanlının özünəməxsus xidmətləri olmuşdur.

    "Leyli və Məcnun", "Xürrəmilərin ağ şahini" Ə.Məmmədxanlının bu janırda yazılmış ən yaxşılarıdır desək yanılmarıq. Həmin əsərlərin ekran təcəssümünün keyfiyyəti bu prosesdə müəllif fikrinin hasnı səviyyədə qorunub saxlanması başqa bir yazının mövzusudur. Lakin istər "Leyli və Məcnun", istərsə də "Xürrəmilərin ağ şahini" hər şeydən əvvəl  Azərbaycan tarixinin və xalq poetik yaradıcılığının qaynaqları əsasında yaradılmış bitkin bədii əsərlərdir. Yazıçının yaradıcılığına nəzər salaraq onu daha dərindən tanımaq və oxuyub anlamaq mümkündür.

    Sənətə yüksək meyarla yanaşan, sözünü kəsərdən salmayan Ə.Məmmədxanlı müharibə illərində də az yazdı. Amma müharibə dövrünün psixologiyası onun bu əsərlərində nəzərə çarpırdı. "Analar və yollar", "Qərb cəbhəsindən məktub", "Silahlı dağlar", "Ulduz", "Bəxtiyar". "Yeddinci yol" və s. əsərlərdə Ə.Məmmədxanlı  müharibəni təkcə döyüş, vuruş, əsir almaq, hücuma keçmək, "dil" ələ keçirmək, bayraq sancmaq kimi təsvir etmirdi, daha çox bu çətin və ağır günlərdə yaşayan insanın daxili dünyasını ön plana çəkirdi. Onun publisistik qeydlərində də lirika aparıcı xətti təşkil edirdi. Ənvər Məmmədxanlı ədəbiyyata nasir kimi gəlmiş, "Burulğan" adlı ilk əsərini 1934-cü ildə çap etdirmişdir. Bu povest göstərdi ki, nəsrə öz üslubu və nəfəsi olan istedadlı bir sənətkar gəlib. Səksən il əvvəl qələmə alınmış "Burulğan" povesti 30-cu illər üçün xarakterik olan fəhlə həyatı mövzusunda yazılmışdı. Ə.Məmmədxanlı uzun və çətin həyat yolu keçmişdi. Mənfur 37-nin ağrı-acısını bir başqa cür çəkmişdi. Yazıçı özü bu barədə deyirdi ki, elə dövr gəlmiş, faciənin miqyası o həddə çatmışdı  ki, həyatda oynanılan dramları qələmə almaq üçün yeni bir Şekspir lazım idi. Yazıçı Kamal Abdullanın təbirincə desək, Ə.Məmmədxanlı dövrünün son magikanlarından, fikir və söz zadəganlarından  idi. Son dərəcə həssas  insan olan Ə.Məmmədxanlı yeri gələndə sərt də ola bilir, sözünü deyir, yazıçı, ziyalı mövqeyini müdafiə edirdi. Mövlud Süleymanlının “Dəyirman” povesti sovet quruluşunun tələblərinə cavab vermədiyi üçün məhşər ayağına çəkiləndə onun müdafiəsinə qalxan birincilərdən olmuşdu. Əsəri yüksək qiymətləndirmiş, müəllifi belə qiymətli əsərə görə alqışlamışdı.

Ə.Məmmədxanlı nəsri öz tematikasına görə çoxcəhətlidir, onu bir nasir kimi daha çox lirik-romantik duyğulu insanın əsl şəxsiyyət kimi formalaşması, mənəvi yetkinliyə can atması maraqlandırır, cəlb edirdi. Bu baxımdan onun qəhrəmanlarını "axtaran qəhrəmanlar" kimi səciyyələndirmək olar. Siz onun "Bakı gecələri" povestini oxuyun.  Başdan-ayağa lirik bir nəğməni xatırladan bu povestdə ağrı da var, kədər də, sevinc də var, ümid də, inam da. O dövrün ədəbiyyatında mühüm yer tutan qadın azadlığı mövzusu bu əsərdə lirik-romantik səpgidə öz bədii həllini tapırdı. "Ulduz" hekayəsinin qəhrəmanı müharibənin ağır günlərində, tibb institutunu yarımçıq buraxıb cəbhəyə yola düşür.  Onu bu qəti hərəkətə sövq edən sevdiyi Azad idi.  Lakin cəbhə həyatı onun şəxsi, intim dünyasına bütün ziddiyyətləri və təzadları ilə daxil olur. Ulduz daha böyük amallar naminə yaşadığını dərk edir. "Qızıl qönçələr" hekayəsinin qəhrəmanının diliylə desək: "Günəş doğacaq. Qönçələr açılacaqdır". Bu, Ə.Məmmədxanlının özünün də, qəhrəmanlarının da həyat devizini müəyyənləşdirən söz idi.

      Ə.Məmmədxanlı ömrünün son 20 ilini  görkəmli sərkərdə və siyasi xadim, qəhrəmanlıq simvolumuz Babəkin xalq azadlığı uğrunda apardığı mübarizəsinə həsr etdiyi mövzu üzərində çalışmışdır. Yazıçı  tarixi hadisələri, Babəkin şəxsiyyətini, dövrün siyasi, fəlsəfi, dini çərəyanlarını dərindən öyrənmiş,  tarixi həqiqətə yaxınlaşmışdır. Babək romanının orijinal nəql etmək üslubu yazıçının tədqiqatçıları tərəfindən qeyd edilir. Ə.Məmmədxanlının əsərlərində  poetik istedadla mövzu, məzmun bir-birini tamamlayır. Onun ssenarisi  əsasında rejissor Eldar Quliyev 1979-cu ildə tammetrajlı, 2 seriyadan ibarət “Babək” bədii filmini çəkmişdir. Ssenari yazmaq əsl sənətdir, əsərdən fərqli olaraq, kinonun formatına uyğunlaşmaq var. Lakin yazıçı bu işin öhdəsindən məharətlə gəlmiş, ən əhəmiyyətli, təsirli səhnələri ssenariyə daxil edə bilmişdir. Afşinin böyük Babəkə ittifaq  təklif etməsi filmin ən uğurlu epizodlarındandır. Afşin “İran mənim olsun, Azərbaycan sənin” – deyir.  Bəşəriyyət üstündən əsrlər keçməsinə baxmayaraq, hələ də dünyanı bölüb qurtara bilməyib. 838-ci ildə qalıb. Film böyük müvəffəqiyyət qazanmış, 60 ölkə tərəfindən alınmışdır. Beləliklə də,  milli ədəbiyyatımız qiymətli, dolğun məzmunlu və orijinal keyfiyyətli tarixi bir romanla zənginləşdi. Roman yazıçının ölümündən sonra işıq üzü görmüşdür.

      Bunlarla yanaşı Ə.Məmmədxanlı “Fətəli xan”, “Leyli və Məcnun” filmlərinin, “Bəxtiyar” kino-novellasının ssenari müəllifi olmuşdur. Ə.Məmmədxanlı H.Mehdiylə birlikdə “Fətəli xan” filminin də ssenarisini yazmışdır.

     Ə.Məmmədxanlı, vətənpərvərliyində, humanizmində, bənzərsiz üslubunda, ədəbiyyata şair təbində, nasir qələmli gəlməsində idi. Onun haqqında deyirdilər: “Böyüklüyü az yazmasında və gözəl yazmasındadır”. Ə.Məmmədxanlı ciddi yazıçıdır, kəmiyyət arxasınca qaçmır. 

      Ə.Məmmədxanlının yaradıcılığından danışarkən onun tərcümələrinə toxunmadan keçmək olmaz. Yazıçı bu barədə belə deyirdi: “Yazmaq sağ qolumdursa, tərcümə sol qolumdur. Ömrü boyu qara çörəyim tərcümədən çıxıb”. Tərcümə sənəti əsl yaradıcılıq olsa da, qədribilinməz bir işdir, elə bir gəlir  gətirmir, tərcüməçi də kölgədə qalır. Ə.Məmmədxanlının Avropa və rus klassiklərindən etdiyi tərcümələr əsl peşəkarlıq nümunələri, özünün “avtoportreti”dir. Azərbaycan dilinin zəngin imkanlarından ustalıqla istifadə edib U.Şekspirin, Q.Floberin, T.Drayzerin, A.S.Puşkinin, M.Qorkinin əsərlərini dilimizə tərcümə etmişdir. Tərcümədə tək hər iki dili bilmək kifayət etmir, ilham və entuziazm da bəs deyil. Sən istəyən nəticə üçün  ilk növbədə əsərin ruhunu çevirmək, çatdırmaq  lazımdır ki, bunu yazıçı yüksək səviyyədə bacara bilmişdir.

     Tənhalıq onun həyat tərzi idi.  Bu qədəri yox, tərcihi idi. Onun tənhalığı darıxdırıcı yox, yaradıcı idi. Dörd bir yanı qələbəlik olan bu tənhalıq  ona güc verirdi. Kitablar  həmxanəsi, ailəsi idi. Ənvər Məmmədxanlı Avropa və rus klassik yazıçılarından tərcümələr etmişdir. Kuba (1967), Türkiyə (1968), İspaniyada (1980) Sovet nümayəndə heyəti tərkibində səfərdə olmuşdur. İki dəfə "Şərəf nişanı" (1946–1949), "Qırmızı Əmək bayrağı" (1980–1983) və "İkinci dünya müharibəsi" (ikinci dərəcəli) ordenləri, döyüş medalları ilə təltif olunmuşdur.

     Yazıçı 1990-cı il dekabrın 19-da Bakıda vəfat etmişdir. Fəxri xiyabanda dəfn olunmuşdur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.04.2026)