Şərəf Cəlilli, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

 Görkəmli dövlət xadimi, səhiyyə və elm təşkilatçısı polkovnik-komissar Əziz Məmmədkərim oğlu Əliyev tək və yeganə liderimizdir ki, taleyin sərt üzündən özü öz torpaqları ilə həmsərhəd olan Odlar Yurdu Azərbaycan məhz onun tərcümeyi-halında birləşir. 1897-ci il yanvarın 1-də Zəngəzurda, Hamamlı kəndində dünyaya gələn Əziz Əliyev İrəvanın elmi-mədəni mühitində yetişib, Bakıda, Təbrizdə, Dərbəndin qala divarlarının ətəyində - Dağıstanda nüfuzlu şəxsiyyət, mütəfəkkir dövlət xadimi kimi varlığını təsdiq edib.

1917-ci ildə İrəvan gimnaziyasını qızıl medalla bitirən Əziz Əliyev həmin il Hacı Zeynalabdin Tağıyevin maddi dəstəyi, maliyyə yardımı ilə Petroqrada gedir, Hərbi Tibb Akademiyaya daxil olur.

Əziz Əliyev birinci kursu bitirəndə, 1918-ci ildə erməni daşnaklarının soyqrımları ilə üzləşir. On minlərlə Azərbaycanlı İrəvandan, Zəngəzurdan, Qərbi Azərbaycandan didərgin düşür. Əziz Əliyev isə, üstəlik, Petroqrad Hərbi Tibb Akademiyasından ayrılmaq məcburiyyətində qalır, Şərura, Şahtaxtı kəndinə köçür. Daşnaklar Naxçıvana ayaq açdıqdan sonra qanlı qırğınlar başlayır. Qan-qadadan canını qurtaran ailə bu dəfə Güney Azərbaycana, Ərəblər kəndinə pənah aparır. Naxçıvan Mirzə Nəsrulla bəy Əmirovun qurduğu Müdafiə Komitəsinin igidlərinin, IX İslam Ordusunun komandanı Kazım Qarabəkir paşanın və əsgərlərinin rəşadəti nəticəsində Andanikin, Ozanyanın hücumlarından xilas olduqdan sonra yenə Şahtaxtıya qayıdırlar. Əziz Əliyev bu illərdə valideynlərini, anası Zəhra xanımı o tayda itirir. Arazın bu tayında da, o tayında da həkim məntəqələrində çalışaraq ailəsinin qayğısını çəkən Əziz Əliyev elə burada Şahtaxtıda İrəvanın zadəgan soylarından birinə məxsus Leyli xanımla ailə qurur. İlk övladları akademik Zərifə xanım Əliyeva və professor Tamerlan Əliyev burada dünyaya gəlir.  Sonra onun taleyinin Bakı üzü başlayır. Öncə Nəriman Nərimanovun qayğısı ilə Xalq Komissarları Sovetində kargüzarlıq şöbəsində müdir müavini, daha sonra müdir kimi fəaliyyətə başlayır. Eyni zamanda Azərbaycan Dövlət Universitetinin tibb fakültəsinə daxil olur.

Gənc yaşlarında namizədlik və doktorluq dissertasiyaları müdafiə edən Əziz Əliyev nəzəri, elmi biliklərə yiyələnməklə yanaşı, praktik məktəb keçərək alim, həm də qurucu - təşkilatçı kimi formalaşmışdı. Tibb İnstitutunu bitirdikdən sonar o, Xalq Səhiyyə Komissarlığı yanında müalicə şöbəsinin müdiri, Xalq Səhiyyə Komissarının birinci müavini, Dövlət Klinik İnstitutunun direktoru, Bakı Şəhər Soveti səhiyyə şöbəsinin müdiri, yenidən Tibb İnstitutunun direktoru, 1937-ci ilin dəhşətli repressiyaları zamanı həm də, Azərbaycan Dövlət Universitetinin rektoru kimi fəaliyyət göstərmişdi. Tarixi faktlar da sübut edir ki, “1930-cu ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin bir fakültəsi kimi sadəcə elan edilmiş Tibb İnstitutunun yaradıcısı Əziz Əliyevdir. Onun rəhbərliyi dövründə ən yaxşı mütəxəsislər cəlb edilərək müvafiq kafedralar yaradılmış, milli kadrlar yetişdirilmiş, həkimlər ixtisas artırmaq, tədqiqatçılar elmi işlərini davam etdirmək üçün Moskvaya, Leninqrada göndərilmiş, onlarla dərslik və dərs vəsaitləri yazılmış, institutun maddi-texniki bazası formalaşdırılmışdır.

1938-ci ildə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin katibi seçilən Əziz Əliyev 1939-cu ildə Azərbaycan SSR Xalq Səhiyyə komissarı təyin edilir, ölkənin bütün bölgələrində səhiyyə ocaqlarının açılması, ixtisaslı kadrlarla təmin edilməsi, maddi-texniki bazasının yaradılması istiqamətində mühüm işlər görür.

İkinci Dünya müharibəsi başlayanda Əziz Əliyev kimi ciddi dövlət xadimlərinə təkcə Azərbaycanda, Bakıda deyil, Mərkəzdə, Moskvada da ehtiyac duyulur. Belə bir vaxtda Əziz Əliyev Azərbaycan K(b)P MK-nın katibi seçilir. Əziz Əliyev o dövrdə Azərbaycan sənayesinin kompleks inkişafının təmin olunması, xüsusilə neft məhsullarının cəbhəyə çatdırılması sahəsində mühüm işlər görür, təşkilatçılıq qabiliyyətini nümayiş etdirir. Belə bir ərəfədə Sovet İttifaqının Yaxın və Orta Şərq, İran istiqamətində də problemləri yaranır. Onun qarşısını almaq üçün Əziz Əliyev ciddi bir kadr kimi önə çəkilir. Sovet ordusunun tərkibində “Güney Azərbaycan missiyası”nın, “Əziz Əliyev qrupu”nun rəhbəri kimi İrana təbliğat-təşviqat məqsədi ilə ezam olunan Əziz Əliyev burada ilk ana dilli mətbu orqanı-“Vətən yolunda” qəzetini qurur. Xalq yazıçısı Mirzə İbrahimovun rəhbərliyi ilə işıq üzü görən qəzet ana dili məsələlərini təbliğ edir. Əziz Əliyev bununla kifayətlənmir. Təbrizdə ana dilində ilk məktəbi qurur, ilk səhiyyə ocaqlarını təşkil edir. Bu məsələ Moskvada Stalini, Güney Azərbayda Rza şah Pəhləvini qane etmir. Onların etirazı ilə  üzləşən Əziz Əliyev qüdrətli dövlət xadimi, vətənpərvər tarixi şəxsiyyət kimi həqiqəti dilə gətirir: “Güney Azərbaycan bizim tarixi torpaqlarımız, burada yaşayanlar qan qardaşlarımızdır. Onların ana dili, sağlıq və mətbuat məsələləri bizi qayğılandırır!”

“1941-ci ilin sentyabrından Təbrizdəki 47-ci ordunun Hərbi Şurasının üzvü təyin olunan Əziz Əliyev 6-7 ay ərzində Güney Azərbaycanda inanılmaz dərəcədə böyük işlər gördü. Onun təşəbbüsü və səyləri ilə “Gülüstan” parkında teatr, musiqi dərnəkləri təşkil olundu, qırx birinci ilin noyabr-dekabr aylarında Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrının qastrolu təşkil edildi.”

Onun Güney Azərbaycanda gerçəkləşdirdiyi mühüm layihələr, millət quruculuğu istiqamətində gördüyü işlər, Azərbaycanın birliyi, bütövlüyü naminə atdığı addımlar İran şahını və Mikoyan- Beriya cütlüyünü qane etmədiyindən polkovnik-komissar Əziz Əliyev geri çağrılır…

Çox çəkmir ki, Sovet hökumətinin işi yenidən ona, onun zəngin dövlət idarəçilik və təşkilatçılıq təcrübəsinə düşür. Bu elə bir dövr idi ki, alman faşistləri Mozdoka qədər irəliləmiş, Qroznı neftini ələ keçirmişdi. Mahaçqalaya irəliləyən faşist ordusu Dağıstanı işğal etməklə Bakını, Bakı qarışıq Xəzər hövzəsini, Bakı neftini ələ keçirəcək, Güney Azərbaycanda möhkəmlənməklə Sovetlərin Yaxın və Orta Şərqə qapısını bağlayacaqdı.

Bunun qarşısının alınması məqsədi ilə Əziz Əliyev 1942-ci ilin sentyabr ayında Moskvaya çağrılır və ona Dağıstan Vilayət Partiya Komitəsinin birinci katibi seçilməsi tövsiyə olunur. Əziz Əliyev vəzifəyə deyil, ölüm-qalım savaşına göndərilirdi. “Onun nə Qafqazda, nə də Moskvada alternativi var idi. Ağır fəlakətin və işğal təhlükəsinin qarşısını almaq üçün yalnız Əziz Məmmədkərim oğlu müdrikliyi, təcrübəsi, savadı, qətiyyəti, xalqa bağlılığı, ünsiyyəti və mərdliyi gərəkdi!”

Əziz Əliyev rəhbər təyin olunanda Dağıstan darda, intizarda idi. Dağlıların köçü çeçenlər, inquşlar, bulqarlar, çərkəzlər, Ahıska türkləri, Krım tatarları kimi  yol üstündəydi. Onlar Şeyx Şamilin varisləri kimi, Şura hökumətinə etimadsızlıqda, sadəcə müsəlman olduqlarına, Osmanlıya isti münasibətlərinə görə ləkələnir, cəsusluqda ittiham olunurdular. Bu damğaları qəbul etməyən dağlılar isə ölümü Savet Ordusundan xidmətdən üstün tuturdular. Əziz Əliyev Dağıstana gəlişi ilə dağlılarda dövlətə inam, Sovet dövlətində isə onlara etimad qazandırdı. Məhz oun çağırışı ilə iki ay içərisində 25 mindən çox dağlı igid səfərbər olub ön cəbhəyə yollandı. Dağıstan Vilayət Partiya Komitəsinin katibi, 48-ci cəbhənin komandanı polkovnik-komissar Əziz Məmmədkərim oğlu Əliyevin təqdim etdiyi bayrağı Mahaçqaladan Berlinə, Reyxstaqa qədər qürurla daşıdı. Beş illik müharibə dövründə 100 mindən çox igidi ilə düşmənə qarşı savaşan Dağıstanın beş min qəhrəmanı Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görüldü, digərlərinin yaxasını orden, medallar bəzədi. Əziz Əliyev təkcə ön cəbhənin deyil, həm də arxa cəbhənin xilaskarı kimi tarix yaratdı. Müharibə şəraitində Dağıstanı yenidən tikdi, qurdu, 32-dən çox xalqın milli teatrının, məktəbinin, mətbu orqanlarının təməlini qoydu. Qələm sahiblərini, şair, yazıçı və bəstəkarlarını, teatr xadimlərini, istedadlı insanlarını SSRİ- nin ən ucqar nöqtələrində tanıtdı. Ayrı-ayrı institutların, Dağıstan Elmi Mərkəzinin qurucusu kimi tarix yaratdı. Səhiyyə ocaqlarını, tibb məntəqələrini qurmaqla onların sağlıq problemlərini həll etdi. Milli kadr potensialını formalaşdırmaqla onun mərkəzdən asılılığının qarşısını aldı. Qadınların təhsilə cəlb olunması məsələsini dövlət siyasəti səviyyəsinə qaldırmaqla “Savadlı qadın, savadlı millət və gələcək!” konsepsiyasına böyük töhfələr verdi. Samur-Dəvəçi kanalını qurmaqla Dağlar Diyarına can gətirdi. Bu səbəbdən də istər Dağıstanda, istər də Mərkəzdə, Moskvada Qurucu Əziz titulu ilə adını 1941- 1945-ci illər müharibəsi zamanı Generalisimus Stalin, Marşal Jukov, Molotov kimi mümkün olmayanları mümkünə çevirənlərin sırasına yazdı!

Düz altı il, 1942-ci ildən 1948-ci ilə qədər Dağıstanın siyasi taleyini həll edən, kompleks inkişafına nail olub gələcəyini müəyyənləşdirən Lider kimi hər bir dağlının qəlbində abidəsini ucaltdı. Bu səbəbdən də adı çəkiləndə tarixi bir kəlam səslənir: “Dağıstanın və dağlıların ağır illərində polkovnik-komissar Əziz Məmmədkərim oğlu Əliyev bir çıraq kimi yandı, peyğəmbər kimi göründü!”

1948-ci ilə qədər şöhrətin bütün çələnglərini başına qoyan, Sovet İttifaqı qəhrəmanı adını almasa da, insanların qəlbində məğrur, qüdrətli qəhrəmana çevrilən polkovnik-komissar Əziz Məmmədkərim oğlu Əliyev sonsuz Vətən sevgisinin qurbanına çevrildi. Mikoyan - Beriya cütlüyünün qaldırdığı məsələni dəstəkləyən Stalinin qəzəbinə gəldi. Qərbi Azərbaycanın böyük bir hissəsinin, Qərbi Zəngəzurun boşaldılması məsələsini qaldıran erməni daşnakları bu torpaqların tarixi sakinlərinin köçürülməsi planını irəli sürmüşdü. Bu fakt Zəngəzurda doğulan Əziz Əliyevi qəzəbləndirmiş, etirazına səbəb olmuşdu.  Öncə Xarici İşlər nazirinin müavini Malenkovla, sonra nazir Molotovla, daha sonra isə Stalinlə danışıqlara gedən Əziz Əliyevin bütün xidmətləri unudulmuş, arzuolunmaz kadra çevrilmişdi. Onun üzərindən isə bir anın içərisində xətt çəkmək mümkün deyildi. Hər halda o, Sovetlərin yetişdirdiyi ciddi dövlət xadimi və müharibənin taleyini həll edən tarixi simalardan biri idi.

“Elə buna görə də 1948-ci ildə Əziz Əliyev Moskvaya çağrılır, bir il İctimai Elmlər Akademiyasının nəzdində fəaliyyət göstərən Ali Partiya kurslarında təhsil alır və Sov. İKP MK-da inspektor vəzifəsində çalışır. 1950-ci ildə Mircəfər Bağırovun istəyi ilə Əziz Əliyev Azərbaycana göndərilir və Nazirlər Soveti sədrinin müavini təyin olunur. Bu təyinat əslində Əziz Məmmədkərimoğlunu “vurmaq” üçün şərait yaratmağa, zəmin hazırlamağa xidmət edirdi və əvvəlcədən düşünülmüşdü”.

Ulu öndər Heydər Əliyev həmin dövrü xatırlayaraq Əziz Əliyevin yubiley mərasimində qeyd etmişdi: “Əziz Əliyev mənə danışırdı ki, 1938-ci il repressiyasından möcüzə nəticəsində xilas olmuşdur. Onu sonralar, 50-ci illərin əvvəlində repressiya etdilər. İşdən çıxarıb Ortopediya və Bərpa Cərrahiyyəsi İnstitutunun direktoru təyin etdilər, amma tezliklə bu vəzifədən də çıxartdılar. Professoru, elmlər doktorunu, bu qədər xidmətləri olan bir insanı Sabunçu xəstəxanasına baş həkim müavini göndərdilər və o, üç il orada işlədi. Bu, onun o vaxtkı rejimin, bilavasitə Mircəfər Bağırov tərəfindən həyata keçirdiyi repressiyalara məruz qaldığı dövr idi”.

“Əziz Əliyev hələ Tibb İnstitutuna rəhbərlik edəndə guya antisovet təbliğatının və millətçiliyin qarşısını almaq üçün “ciddi tədbirlər” görmədiyi üçün Mərkəzi Komitə Bürosunun qərarı ilə töhmət alır və bu əsassız cəza “vaxtı çatanda” götürülür”. Əslində bu həqiqət idi. Onu 1958-ci ildə Bakıya oxucuları ilə görüşə gələn Nazim Hikmət Azərbaycan Dövlət Universitetinin xitabət kürsüsündən dilə gətirmişdi: “1937- ci ilin dəhşətli repressiyaları zamanı Azərbaycanda 35 mindən çox insan sürgün edilmiş, güllələnmişdir. Onların sırasında ən az yeri həkim personalı almışdır. Bunun üçün onlar Əziz Əliyevə minnətdar olmuşdular. Əziz Əliyev o dövrün nüfuzlu həkimlərini və alimlərini xilas edib qorumuşdur.” Burada digər bir fakt da var: “zəngin təcrübə toplamış, xalqın arasında çox yüksək nüfuzu olan Əziz Məmmədkərim oğlu artıq Azərbaycan SSR hökumətinə, Partiyanın Mərkəzi Komitəsinə rəhbərlik etməyə tam hazır idi və belə bir seçim bütün xalq tərəfindən böyük məhəbbətlə qarşılanardı. Buna yol vermək olmazdı, çünki Əziz Əliyevin yüksək mədəniyyəti, intellekti, obyektivliyi, nəhayət, milli təəssübkeşliyi o illərdə respublika rəhbərliyində birinci vəzifəni tutmaq üçün müəyyən edilmiş ölçülərin çoxuna uyğun gəlirdi. Məsələni birdəfəlik “gündəlikdən silmək” üçün “şiddətli töhməti” də az idi, vəzifədən də çıxarılmalıydı”…

“Dövrün tanınmış adamları, Əziz Məmmədkərim oğlu ilə yaxın ünsiyyətdə olanlar deyirlər ki, bu repressiyadan sonra da onun xarakterində, davranışında cəmiyyətə və insanlara münasibətində heç nə dəyişmədi, əvvəllərdə olduğu kimi, işgüzar, nikbin yaşadı, yenidən böyük elmə qayıtdı. Doğma “Azərbaycan tibb jurnalı”nda dəyərli elmi məqalələr çap etdirdi. Hamı yenə onu “Təcili yardım”, “Cəmiyyətin loğmanı”, “Qurucu Əziz”, “Qeyri-adi insan”, ya da sadəcə “Əziz müəllim” kimi tanıdı və sevdi”.

Alman faşizmi üzərində qələbənin 75 illiyi ərəfəsində xalqımız erməni faşizmi üzərində qələbə çaldı. 30 illik ədalətsizliyə son qoyuldu. Qarabağ işğaldan azad edildi. Rəşadətli Azərbaycan Ordusu tarixi Zəfərə imza atdı. Müzəffər Ali Baş Komandan, Prezident cənab İlham Əliyev tarixi ədaləti bərpa etdi. Şuşa qalasında, Xudafərin körpüsündə Azərbaycan Bayrağı dalğalandı. Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyev bu cəsarətli, eyni zamanda ləyaqətli addımı ilə yüz illərdir Azərbaycanın tarixi torpaqlarına göz dikənlərə, sadəcə türk və müsəlman olduqlarına görə günahsız insanların qanını tökənlərə, onları soyqırımlara, deportasiya və repressiyalara məruz qoyanlara dərs verdi. Şuşanın, Qarabağın, Zəngəzurun, İrəvanın, Qərbi Azərbaycanın tarixi sakinlərinin, sahiblərinin ünvanını göstərdi, onların gücünü, qüdrətini dünyaya nümayiş etdirdi. Bu həm də tarixin müxtəlif mərhələlərində Qılıncla Qələmin vəhdətində qüdrətli dövlətlər quran, sərkərdələr, dövlət və elm xadimləri, ustad sənətkarlar yetirən xalqımızın Birliyinin, Bütövlüyünün, Əyilməzliyinin, Vətənpərvərliyinin sübutu idi.

Əziz Məmmədkərim oğlu Əliyev qüdrətli dövlət və elm xadimi, səhiyyə təşkilatçısı, ən əsası dar məqamlarda, çətin zamanlarda iradənin gücü, xarakterin əyilməzliyi ilə tarix yaradan qüdrətli sərkərdə-xaqanlardan idi. 44 günlük Vətən Müharibəsi bir daha sübut etdi ki, tarixi Zəfərə, Böyük Qələbəyə məhz qüdrətli genetik kodlara malik bir Lider imza ata bilər! Müzəffər Ali Baş Komandan, Prezident cənab İlham Əliyevin damarlarında iki müqəddəs genetik kodun daşıyıcısının, tarixi şəxsiyyətin, bütün həyatını Azərbaycanın inkişafına, tərəqqisinə həsr edən müdrik dövlət xadiminin – Ümummilli lider Heydər Əlirza oğlu Əliyevin, Odlar Yurdu Azərbaycanın və dağlar diyarı Dağıstanın xilaskarı Əziz Məmmədkərim oğlu Əliyevin qanı axır. Biz bir xalq, dövlət, millət olaraq çox qanlar, qırğınlar, soyqırımlar görmüşük. 20 Yanvar, Xocalı dəhşətlərini yaşamışıq. Əyilməmişik. Sınmamışıq. Əbədi istiqlala, milli müstəqilliyə nail olmuşuq. Bu il milli müstəqilliyimizin 33-cü ili tamam oldu. Tarix üçün qısa, milli dövlətçilik tariximiz üçün isə keçməkeşli olan bu illərdə biz Ulu öndər Heydər Əliyevin, Prezident cənab İlham Əliyevin iradəsi, Xilaskarlıq Missiyası ilə Qayıdış, Qurtuluş dastanını yazdıq. Qayıdışın, Qurtuluşun təntənəsini

isə Şuşa qalasında, Xankəndində dalğalanan Azərbaycan Bayrağının əzəmətində yaşadıq. Qurucu Əzizin nəvəsinin Qarabağda, Şərqi Zəngəzurda gerçəkləşdirdiyi layihələri, möhtəşəm quruculuq işlərini gördükcə isə qürurla söylədik: Bu yoxdan var edənimizin, Baba yadigrımızın, Qurucu İlhamın dastanı, genetik kodlarının diqtəsidir! Sözü İmzası olan Liderimizin üzü Zəngəzura, Qərbi Azərbaycanadır! Babası polkovnik-komissar Əziz Əliyev onun yolunda görəvdən alınmış, mənəvi terrorla üzləşmişdi!

2020-ci il Zəfər, Qələbə ilimiz oldu. Bu il isə ömür yolu İrəvan xanlığından başlayan, Naxçıvandan, Güney Azərbaycandan, Bakıdan, Dəmirqapı-Dərbənddən, Moskvadan keçən, ucaldığı hər bir kürsüdə məsub olduğu xalqın haqq səsinə dönən, Vətən, Azərbaycan naminə cəsarətli addımlar atıb ciddi qərarlar alan Əziz Məmmədkərim oğlu Əliyevin bir qüdrətli dövlət xadimi kimi əzəmətini sübut etdiyi faşizm üzərində qələbənin 80 illiyi qeyd ediləcək.

Akademik Mustafa bəy Topçubaşovun dili ilə desək: bu “Qeyri–adi İnsan”ın ömründən keçən illər bizim ömrümüz, günümüz, tariximizdir. Onu oxumaq, öyrənmək, tədqiq və təbliğ etmək isə tariximiz, tarixi şəxsiyyətlərimiz qarşısında vicdan və vəfa borcumuzdur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.01.2026)

Əkbər Qoşalı, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

Hər il olduğu kimi bu dəfə - “Konstitusiya və Suverenlik İli”nin son dəqiqələrində də Azərbaycan Prezidenti xalqa müraciət etdi, hər iki bayramlarla bağlı təbriklərini çatdırdı. İl qədim gündoğar təqviminə görə at üstə, çağdaş, rəsmi adlandırma ilə “Şəhərsalma və Memarlıq İli” olaraq qürurla, muradla və urbanik məzmunla gəldi. Əgər at ulu çöl irsimizi, axınlarımızı, fəth və cahangirliyimizi andırırsa, ilin rəsmi adı şəhərsalma mədəniyyətimizi və özəlliklə işğaldan qurtulmuş ərazilərimizdə tikinti-quruculuq, bərpa əzmimizi ifadə edir, nişan verir.

Budur, Prezident, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin siyasi ritorikasında formalaşmış üslubun növbəti dəfə şahidi olduq. Bu üslub qələbəni emosiyadan daha dərin və üstün - sistemli dövlət ağlına çevirən liderlik məktəbinin növbəti örnəyidir. Bu müraciət, necə deyərlər, yalnız hesabat sayıla bilməz - Prezidentin bayram nitqi geosiyasi ismarıcların kodlandığı, ünvanların dəqiq seçildiyi strateji mətn-mahiyyətə malikdir.

Müraciətdə Türk dünyasına yönəlik xətt ayrıca və qabarıqdır. Bəli, Qəbələdə keçirilən Türk Dövlətləri Təşkilatı Zirvəsi diplomatik hadisədən üstün, mədəni-siyasi ailənin özünüdərki kimi tanıdıldı. Yenə Türk dünyası, yenə ailə vurğusu - möhtəşəmdir! Belə vurğular dostların könlünü şad edərkən, dost ola bilməyənləri kədərə boğur.

Gəlin buradakı əsas vurğuları sıralamağa çalışaq:

-Azərbaycan Türk dünyasının strateji mərkəzlərindən biridir;

-Zəfərimiz həm də ümumtürk siyasi düşüncəsinin çağdaş modeli olmağa layiqdir;

-Həm Orta Asiya Məşvərət Şurasına (Güney Qafqaz ölkəsi olaraq!) üzvlük, həm də Türk Dövlətləri platformlarında fəallıq tarixi-mədəni yaxınlığın siyasi institusionallaşmasıdır.

Bu, bir açıq ismarıcdır: Türk dünyası emosional romantizm mərhələsindən çıxıb, koordinasiyalı güc mərhələsinə keçir – və Azərbaycan prosesin önündədir.

Müraciətin ən önəmli alt qatlarından biri Rusiya və postsovet məkanı üçün səslənən sakit, amma sərt dərinliyi olan ismarıcdır. Bəli:

-ATƏT Minsk Qrupunun “tarixin arxivinə göndərilməsi” faktı, əslində, köhnə vasitəçilik mexanizmlərinin legitimliyinin itirilməsi deməkdir;

-“Biz yeni müharibəyə hazırlaşmırıq” cümləsi, klassik pasifist çağırışdan üstün - caydırıcı gücün açıqlamasıdır;

-Ermənistanla sülhün paraflanması isə Rusiyaya və bölgədəki digər güclərə açıq ismarıcdır: onun qəbul forması artıq qarşı tərəfin məsuliyyətidir... Yəni burada Bakının mövqeyi qətidir: Güney Qafqazın gələcəyi qıraqdan dizayn edilmir və o kiminsə “arxa bağça”sı olmayacaq.

Təqvim ilinin son müraciətində daha hansı ismarıclar var? Bizcə:

-Azərbaycan qalibiyyətini savaş meydanında olduğu kimi, diplomatiyada, beynəlxalq hüquq platformlarında da təsdiqləyib;

-BMT Nizamnaməsinə və Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinə istinad, güc üstəgəl hüquq sintezinin nümayişidir;

-D-8 üzvlüyü Azərbaycanın İslam dünyasında da güvənli, çağdaş aktor kimi qəbul edildiyini göstərir.

Bu, bir prinsipial çağırışdır: Azərbaycanla diktə ilə danışmaq keçməz, gərək münasibət qarşılıqlı anlaşma və tərəfdaşlıq üzərində qurulsun.

Təsadüfi deyil ki, işğaldan azad edilmiş Xankəndidə ECO Zirvəsinin keçirilməsi müraciətin ən güclü simvolik qatlarından birini təşkil edir. – Bu addım Qarabağı keçmiş “münaqişə bölgəsi” kimi tanınmaqdan çıxarır, beynəlxalq diplomatiya məkanı kimi təqdim edir – Xankəndinə yaraşan da budur; “Böyük Qayıdış” proqramını emosional şüardan gerçək dövlət siyasətinə çevirir - Zəfərimizə yaraşan da budur;

Dünyaya göstərir ki, Azərbaycan dağıntı, mina yerləri üzərində intiqam toxumları səpilmir, quruculuq, mədəniyyət inşa edir. – Əcdadımızın ruhuna, gələcək nəsillərə yaraşan da budur!

Bax, 70 min insanın geri dönüşü – buna, artıq statistika deyib keçmək olmaz, bu, tarixi dönüş nöqtəsi, daha doğrusu, nidasıdır.

Bəli, Azərbaycan qalibiyyətlə yetinmir, onu sistemləşdirir; ədalətli sülh çağırışı yenilməzliyin, gücün təzahürüdür; dövlət–xalq birliyi isə geosiyasi resurs olaraq qəbulu haqq edir.

Ötən ilin son müraciətində Azərbaycan öz taleyinin müəllifi kimi danışır. Heç kimə hesabat vermirik, amma hamıya aydın ismarıc göndəririk. Deməli, bu, savaşsonrası dönəmin siyasi manifesti, Zəfərdən sonra formalaşan yeni siyasi mərhələnin ideoloji xəritəsidir.

DÖVLƏTİMİZ ZAVAL GÖRMƏSİN!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Son illər doğum günündə “Qazax Xeyriyyə” İctimai Birliyinin təşəbbüsü ilə hər ilin bugünkü günü qocaman yazıçı Vidadi Babanlı ziyarət olunurdu, ötən il 98 yaşı təntənə ilə qeyd edilmişdi, hamı 100-ə hazırlaşırdı... Amma səd heyif. 100-2 görmək qismət olmadı...

Bəli, bu gün Azərbaycan ədəbiyyatında ən çox oxunan psixoloji əsərlərdən biri hesab olunan "Vicdan susanda" romanının müəllifi Vidadi Babanlının doğum günüdür. Onu oxuculara sevdirən cəhət insan hisslərini dərin və səmimi təsvir etməsidir.

Vidadi Babanlı 1927-ci il yanvarın 5-də Qazax rayonunun Şıxlı kəndində müəllim ailəsində doğulub. Burada orta məktəbi bitirdikdən sonra ADU-nun fılologiya fakültəsində təhsil alıb. Bir il Sabirabad şəhər orta məktəbində müəllim işləyib, sonra Bakıya köçüb "Azərbaycan müəllimi" qəzeti redaksiyasında ədəbi işçi vəzifəsində çalışıb

Moskvada M. Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutuna təhsil almağa göndərilib, orada aspiranturaya daxil olsa da, səhhəti üzündən Bakıya qayıtmalı olub. Burada "Ədəbiyyat qəzeti" redaksiyasında ədəbi işçi, sonra şöbə müdiri işləyib. Yaradıcılıqla əlaqədar Sumqayıt şəhərində fəhlə yataqxanasında tərbiyəçilik edib, əsərinə material toplayıb. "Azərbaycan" jurnalı redaksiyasında nəsr şöbəsinə başçılıq edib

Cəfər Cabbarlı adına "Azərbaycanfılm" kinostudiyasının dublyaj şöbəsində baş redaktor əvəzi, "Yazıçı" nəşriyyatında baş redaktor müavini olub. Hazırda bədii yaradıcılıqla məşğuldur. Onun ilk mətbu əsəri 1947-ci ildə "Azərbaycan gəncləri" qəzetində çıxan "Anam sən oldun" şeiridir. İlk şeirləri "Dönüş", "Təbrizdə bir gecə" poemaları dövri mətbuatda "Vidadi Şıxlı" təxəllüsü ilə çap olunub.

"Gəlin" povesti ilə nəsr yaradıcılığına başlayıb .

1954-cü ildən roman, povest, hekayə, oçerk, publisistik məqalələr, kinossenari yazıb. Əsərləri SSRİ və xarici ölkə xalqlarının dillərinə çevrilib. Son illər "Öz evində qonaq" pyesi tamaşaya qoyulub. Şeirləri dövri mətbuatda müntəzəm çap olunub. "Kişilik haqqında himn" şeirlər toplusu "Xəzər" nəşriyyatında kütləvi tirajla buraxılıb.

"Dərd məni dilləndirir" publisistik əsərlər toplusu, "Mənim gizlinlərim" avtobioqrafik romanı, "Ana intiqamı" (1995) povesti rəğbətlə qarşılanıb. Yazıçılardan ibarət xüsusi dəstə ilə İspaniya, Fransa, İtaliya, Almaniya, Polşa və bir sıra xarici ölkələrdə səfərdə olub.

Daha çox psixoloji roman və povestləri ilə məşhurdur. Əsərlərinin əsas mövzuları sevgi, vicdan, xəyanət, mənəvi seçim və insan daxili aləmidir. Dil baxımından əsərləri sadə, axıcı və təsirlidir, oxucu ilə tez ünsiyyət qurub. Əsərləri məktəb və universitetlərdə təhlil mövzusu kimi istifadə olunub. Onun qəhrəmanları adətən daxili ziddiyyətlər yaşayan, həyati seçim qarşısında qalan insanlardır.

Kitabları

1. Gəlin

2. Tanışlarım və dostlarım

3. Ayazlı gecələr

4. Həyat bizi sınayır

5. İnsaf nənə

6. Vicdan susanda

7. Ömürlük cəza

8. Hoydu dəlilərim, hoydu.

“Vicdan susanda” romanının xülasəsi

Və qeyd etdiyim kimi, “Vicdan susanda” sovet dövrünün ən kult romanlarından biri olub, Bakıda, Moskvada yüz min tirajlarla təkrar-təkrar nəşr edilib.

Kitabda iki fərqli insan tipi və həyat yanaşması qarşılaşdırılır.

- Əsərin qəhrəmanları arasında professor Söhrab Günəşli və onun aspirantı Vüqar Şəmsizadə kimi idealları yüksək, yaradıcı elmi fəaliyyətə sadiq şəxslər var. Onlar vicdanın səsini dinləyərək cəmiyyət və elm uğrunda çalışırlar.

- Digər tərəfdə isə xudbin və şəxsi mənafə güdən xarakterlər mövcuddur – onlar vicdanlarını susduraraq çirkin yollarla uğur tapmağa çalışırlar.

- Roman həm sosial, həm də daxili psixoloji mübarizəni təsvir edib, eyni zamanda sevgi-məhəbbət xəttini də önə çıxarıb.

Mükafatları

- Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri Fərmanı

- Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi

- Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

- "Şərəf" ordeni (Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafında böyük xidmətlərinə görə)

Ustad yazar 16 avqust 2025-ci ildə vəfat edib. Vəsiyyətinə uyğun olaraq doğulduğu Birinci Şıxlı kənd qəbiristanlığında dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət!”

(05.01.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Yeni ildə aldığımız ilk xəbərlərdən biri - alimlərin Günəş Sistemi xaricindəki TOI-561 b adlı qayalı planetdə atmosfer olduğunu aşkar etmələri, əlbəttə ki, olduqca böyük maraq doğurur.

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalı "Hürriyyet" qəzetinə istinadən xəbər verir ki, planet “ultra isti super-Dünya” adlanır və səthində əriyən qayadan ibarət okean ola bilər.

Belə ki, TOI-561 b, Yer planetindən iki dəfə ağırdır, amma ulduzuna çox yaxındır. Buna görə planetin bir tərəfi daima gündüz, o biri tərəfi daima gecədir.

Alimlərin ölçmələrinə görə, gündüz tərəfi təxminən 1800°C-dir. Bu, çox isti olsa da, gözləniləndən azdır. Səbəb planetin ətrafındakı atmosferin istiliyi gecə tərəfinə daşımasıdır.

Atmosferin içində güclü küləklər var və bəzi qazlar səthi soyudur. Planetin ulduzu Günəşdən daha yaşlı və dəmirdən az zəngindir. Bu da planetin daxili quruluşunun Yerdən fərqli ola biləcəyini göstərir.

Qeyd edək ki, alimlər atmosferi və temperaturu daha yaxşı öyrənmək üçün araşdırmalarını davam etdirirlər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.01.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Zaman səssizcə dəyişir. Dünən bizim üçün adi olan hadisələr bu gün xatirəyə çevrilir, bu gün yaşadıqlarımız isə sabahın tarixidir. İnsan bəzən hiss etmədən elə bir nöqtəyə gəlib çatır ki, burada keçmişlə gələcək üz-üzə dayanır. Bu nöqtəni şərti olaraq illərin qovşağı adlandıra bilərik.

İllərin qovşağı təkcə təqvimdə bir ilin bitib digərinin başlaması deyil. Bu, düşüncə tərzinin, həyat baxışının və dəyərlərin dəyişdiyi bir mərhələdir. Keçmişdə daha çox vaxt ayırdığımız münasibətlər, səbrlə dinlədiyimiz söhbətlər bu gün sürətli həyatın kölgəsində qalır. Texnologiya imkanlarımızı artırsa da, bizi bir-birimizdən bir qədər uzaq salır.

Bu qovşaqda insan istər-istəməz suallar verir: biz nəyi qazandıq, nəyi itirdik? Məlumat bolluğu içində yaşayırıq, amma düşünməyə vaxtımız azalır. Ünsiyyət asanlaşıb, anlayış isə çətinləşib. Bütün bunlar müasir dövrün əsas ziddiyyətlərindəndir.

Amma illərin qovşağı yalnız itkilərdən ibarət deyil. Bu mərhələ eyni zamanda yeni imkanların açıldığı bir nöqtədir. İnsan burada seçim edir: keçmişin dəyərlərini unudub yeninin ardınca getmək, yoxsa onları qoruyaraq gələcəyə daşımaq. Əsl inkişaf da məhz bu balansı tapa bilməkdən keçir.

Bu gün cəmiyyət olaraq məhz belə bir mərhələdəyik. Keçmişin təcrübəsi ilə gələcəyin tələbləri arasında yol axtarırıq. Bu yol bəzən çətin, bəzən dolaşıq görünə bilər. Amma unutmaq olmaz ki, hər bir qovşaq yeni başlanğıc deməkdir.

İllərin qovşağında dayanarkən əsas məsələ geriyə baxıb köhnəni inkar etmək yox, irəli baxıb doğru seçimi etməkdir. Çünki zaman dayanmaz, amma insanın bu qovşaqda verdiyi qərarlar uzun müddət yadda qalır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Sovetlər dönəmində estradamızda hədsiz parlayan bir ulduz idi Yalçın Rzazadə. Mahnıları sevilir, dillərdə gəzirdi. Mədəniyyət xadimlərinə olan hər cür qayğı ilə əhatələnmişdi. Amma 3-cü minillikdə yeni trendlərlə, yeni dəblərlə ayaqlaşa bilmədi. Hətta ömrünün sonlarında bunun xiffətini edirdi, jurnalistlərə tez-tez şikayətlənərdi. Ümumən, o çox istedadlı müğınni kimi adını yaddaşlara yaza bildi.

Yalçın Rzazadə 31 dekabr 1946-cı ildə Lənkəran rayonunun Boladı kəndində ziyalı ailəsində doğulub. 1963-cü ildə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət İnstitutuna daxil olub və 1967-ci ildə həmin institutun aktyorluq fakültəsini bitirib. 1968-ci ildə Üzeyir Hacibəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasına daxil olub və 1973-cü ildə həmin təhsil ocağını bitirib.

1979-cu ildə əməkdar artist, 2000-ci ildə xalq artisti adına layiq görülüb. 1 aprel 2005-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülüb. Maraqlı bir detal. Bununla yanaşı o, 2 dəfə karate üzre çempion olub. Azərbaycan Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin vokal və pop musiqi kafedrasının müdiri olub.

Yalçın Rzazadənin sənət yolu orta məktəbdə təhsil aldığı illərdən başlayıb. İncəsənətə olan marağı Yalçın Rzazadəni Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət İnstitutuna – aktyorluq fakültəsinə gətirib çıxarıb. 1968-ci ildə Ü.Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının vokal fakültəsinə daxil olunub və 1973-ci ildə təhsilini qırmızı diplomla yekunlaşdırıb.

Hələ Konservatoriyanın tələbəsi olarkən, Azərbaycan Dövlət Teleradio Komitəsinə işə daxil olur və rejissor assistenti kimi əmək faəliyyətinə başlayıb. Teleradio Komitəsində çalışdığı illərdə Gülarə Əliyevanın "Dan ulduzu" ansamblına dəvət olunub.

İllər ərzində Cahangir Cahangirov, Tofiq Quliyev, Emin Sabit oğlu, Oqtay Kazımi, Telman Hacıyev, Elza İbrahimova, Oqtay Rəcəbli, Ramiz Mirişli, Nəriman Məmmədov, Kamal, Eldar Mansurov, Firəngiz Babayeva kimi bəstəkarlar ona mahnılar yazıblar.

Oxuduğu orkestrlərdən-Böyük Simfonik və Estrada- Simfonik Orkestrləri, Xalq Çalğı Alətləri Orkestri, Dan Ulduzu İnstrumental Ansamblı, Vaqif Mustafazadənin rəhbərliyi ilə “Sevil” vokal ansamblı, Əhsən Dadaşov adına “Xatirə” ansamblı, SSRİ-nin  Yuri Silantyev və Aleksandr Mixaylovun rəhbərliyi ilə Estrada- Simfonik orkestrləri, Leninqradda Leybmanın rəhbərliyi ilə Caz Ansamblı ona müşayiət ediblər.

Bu illərdə Yalçın Rzazadə "Od içində" filmində baş rola – Əmir bəy roluna dəvət alıb. Bu filmdən sonra Yalçın Rzazadə yenidən filmlərə dəvət alsa da, çoxsaylı qastrol səfərləri, Azərbaycanın bölgələrində verdiyi konsertlər filmlərə çəkilməyə imkan vermir. "Dədə Qorqud", "Gün keçdi", "Qaynana","Bayquş qayıdanda", "Baladadaşın ilk məhəbbəti" kimi filmlərin musiqilərinə Yalçın Rzazadə öz ifası ilə ölməzlik bəxş edib. Xalq artisti vəfat edənədək Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində dərs deyib.

Yalçın Rzazadə 22 fevral 2021-ci ildə 80 yaşında vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Yeni il gecəsi şəhərin üzərinə sanki yumşaq bir sükut endirir. Küçələr işıqlarla danışır, pəncərələrdən yayılan sarı işıq evlərin içində qaynar həyat olduğunu pıçıldayır. Qəhqəhələr, tostlar, saatın əqrəblərinə dikilən gözlər… Hamı eyni anı gözləyir. Amma bu an hamı üçün eyni cür gəlmir.

Valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaqlar üçün Yeni il səs-küylü bir bayramdan çox, səssiz bir gözləntidir. Onların gecəsi nağıllarla deyil, içində böyüdükləri suallarla başlayır. Şam ağacının altında duran hədiyyələrdən əvvəl, qəlblərində boş qalan bir yer var. O yer nə oyuncaqla, nə şirniyyatla dolur. Onlar saat on ikidə arzular tutarkən, ən sadə, amma ən ağır arzunu pıçıldayırlar: “Biri mənim üçün qalsın.” Bu uşaqlar üçün Yeni il bir günün dəyişməsi deyil, taleyin yumşalacağına olan ümiddir. Hər təbəssüm bir az məşq olunmuşdur, hər sevinc bir az ehtiyatlı. Çünki onlar erkən böyüməyin nə demək olduğunu bilirlər.

Qocalar evində isə Yeni il zamanın yorğun addımlarla gəldiyi bir gecədir. Burada saatın səsi daha aydın eşidilir. Divarlar illərin şahididir, kreslolar xatirələri daşıyır. Hər yaşlı insanın içində bir ev var — qapısı çoxdan bağlanmış, amma işığı hələ də sönməmiş. Onlar şam ağacına baxarkən, bugünü yox, dünəni görürlər. Uşaqlarının səsi, süfrə başında toplaşan ailə, pəncərədən yağan qar… Yeni il onların yaddaşında geriyə doğru axır. Onlar möcüzə gözləmirlər, sadəcə xatırlanmaq istəyirlər. Bir telefon zəngi, bir adla çağırılmaq, bir “səni unutmadım” cümləsi bəzən bütün bayramlara bərabər olur.

Bu iki dünyanın arasında görünməyən, amma çox möhkəm bir bağ var. Uşaqlar gələcəyə baxır, qocalar keçmişə. Amma hər ikisi eyni yerdə dayanır — ürəyin ən həssas nöqtəsində. Hər ikisi eyni sükutu tanıyır, eyni boşluqdan xəbərdardır. Yeni il gecəsi onların arzuları eyni səmaya yüksəlir. Uşaqlar ulduzlara baxıb xəyallar qurur, qocalar gözlərini yumub dualar edir. Yaş fərqi yox olur, insan qalır.

Bəlkə də Yeni il süfrələrin bolluğu, masaların səsi deyil. Bəlkə Yeni il bir qapını döymək cəsarətidir. Bir uşağın başını sığallamaq, bir qocanın əlini tutmaq, “buradayam” demək. Bayram bəzən böyük sözlər istəmir, sadəcə varlığını hiss etdirmək kifayətdir.

Əgər həmin gecə bir uşaq tək yatmırsa, bir qoca xatirələri ilə baş-başa qalmırsa, demək Yeni il öz yerini tapıb. Saat on ikidə təkcə təqvim dəyişmir. Ümid dəyişir. Sükut bir az azalır. Dünya bir az daha yumşaq olur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)

Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Yola saldığımız 2025-ci ilin əsas ədəbiyyat hadisələrini dünyanın aparıcı medialarının reytinqləri əsasında ümumiləşdirərək sizlərə təqdim edirik, dəyərli oxucular.

1. Edinburq Beynəlxalq Kitab Festivalı (Şotlandiya)
Dünyanın ən böyük kitab festivalıdır. 2025-ci ildə əsas mövzular söz azadlığı, müharibə dövrü ədəbiyyatı, süni intellekt və müəllifliyin gələcəyi oldu. Qlobal ədəbi gündəm məhz bu festivalda formalaşır.

2. Frankfurt Kitab Yarmarkası 2025 (Almaniya)
Dünya nəşriyyat sənayesinin əsas platformasıdır. 2025-ci ildə rəqəmsal kitablar, İİ-tərcümələr və texnologiyalar dövründə müəllif hüquqlarının qorunması ön plana çıxdı.

3. Buker Mükafatı 2025
İngilisdilli nəsr üçün ən nüfuzlu mükafatdır. 2025-ci ilin qısa siyahısına yaddaş, miqrasiya və posttravmatik təcrübə mövzularına həsr olunmuş romanlar daxil oldu ki, bu da dövrün ruhunu əks etdirir.

4. Nobel Ədəbiyyat Mükafatı 2025
Müasir dünya ədəbiyyatının kanonunu müəyyən edən qlobal miqyaslı hadisədir. 2025-ci ilin laureatı yazıçının cəmiyyət və tarix qarşısındakı məsuliyyəti məsələsini yenidən gündəmə gətirdi.

5. Leypsiq Kitab Mükafatı və Leypsiq Kitab Yarmarkası (Almaniya)
Avropanın intellektual və fəlsəfi ədəbiyyat mərkəzidir. 2025-ci ildə Mərkəzi və Şərqi Avropa ədəbiyyatı ətrafında fəal müzakirələr aparıldı.

6. Premio Strega 2025 (İtaliya)
İtaliyanın əsas ədəbi mükafatıdır. 2025-ci ilin qalib romanı Avropa ədəbiyyatında sosial nəsrə və ailə xronikalarına yeni marağı göstərdi.

7. PEN World Voices Festival (ABŞ)
Söz azadlığına həsr olunmuş yazıçı və mütəfəkkirlər festivalıdır. 2025-ci ildə senzura və münaqişə şəraitində yaranan ədəbiyyata xüsusi diqqət yetirildi.

8. Non-fiction ədəbiyyatı üzrə beynəlxalq yarmarka (London / Nyu-York)
Sənədli nəsrə, bioqrafiyalara və esseistikaya marağın artmasını göstərir. 2025-ci ildə non-fiction ictimai dialoqun aparıcı janrı kimi mövqeyini möhkəmləndirdi.

9. Paris Kitab Festivalı (Festival du Livre de Paris)
Paris yenidən dünyanın əsas ədəbi mərkəzlərindən biri statusunu bərpa etdi. 2025-ci ildə festival Afrika və Yaxın Şərqin fransızdilli ədəbiyyatına fokuslandı.

10. Tərcümə ədəbiyyatının və İİ-tərcümələrin yüksəlişi
2025-ci il dönüş nöqtəsi oldu: süni intellekt kitabların tərcüməsində fəal şəkildə istifadə edilməyə başlandı, bu da kiçik dillərin ədəbiyyatına çıxışı genişləndirdi və keyfiyyətlə müəlliflik barədə kəskin mübahisələr yaratdı.

2025-ciilin əsas ədəbitendensiyaları isə aşağıdakılar oldu:

-sənədli və avtobioqrafik nəsrin artımı;

-Qlobal Cənub ədəbiyyatına marağın güclənməsi;

-süni intellektin fəal təsiri;

-müharibə və travmaların ədəbiyyat vasitəsilə dərk edilməsi.

Şəkildə: PEN World Voices Festival (ABŞ)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)

Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Hər bir ilin sonunda, hər bir digər ilin başlanğıcında sanki həyatın özü bizə bir dəstə suallar verir - bu il kim olduq, nə qazandıq, nə itirdik? 

Bu sualların cavabı həmişə aydın olmur, çünki həyatın axarı nə qədər sadə görünsə də, içimizdə qarmaqarışıqlıq buraxır. Yeni il qapımızı döyməsi köhnə ilin gətirdiyi dərsləri və itirdiyimiz zamanın dəyərini dərk etmək üçün bir fürsətdir.

Bu gün yalnız təqvimin dəyişməsi deyil, həm də ruhun təzələnməsi üçün bir məqamdır. Yeni il nurunun işığında dünya yenidən sevgini və bağışlamağı öyrənir. İnsanlar bəzən sadə hədiyyələrlə, bəzən də səmimi sözlərlə bir-birinə yaxınlaşır. Amma ən böyük hədiyyə bəlkə də ruhun səmimiyyətidir – sevgi ilə dolu, heç bir şərt qoymadan verilən bir təbəssüm.

Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəylik Günü isə bizi bir kökə bağlı olmağın nə qədər dəyərli olduğunu xatırladır. Bəli, biz dünyanın müxtəlif guşələrinə səpələnmiş bir millətik. Amma unutmayaq ki, biz hələ də bir ağacın budaqlarıyıq, köklərimiz bir yerdədir. Həmrəylik – sadəcə şüar deyil, bir çağırışdır. Birlikdə olmaq, bir-birimizi hiss etmək, bəzən də bir-birimizin yaralarını sarmaq üçün bir fürsətdir. Bu gün bizim tariximizdə və ruhumuzda dərindən kök salmışdır.

Yeni ilin özü isə bizə yenilənmək üçün bir mesajdır. Həyatın çətinlikləri bəzən insanı sındırmağa çalışır. Amma insan yalnız ruhundan imtina etdikdə həqiqətən məğlub olur. Mən sizlərə bu altıncı gününü yaşadığımız yeni ildə yalnız xoşbəxtlik deyil, həm də güc arzulayıram. Elə bir güc ki, keçmişdəki bütün ağrıları bir dərs kimi dəyərləndirə biləsiniz.

Qoy bu yeni il sizə sevgi və hüzur gətirsin. Həyatınızın hər günü özünüzü bir az daha dərk etdiyiniz bir gün olsun. 

İnsan özünü tapdıqda, həm həyatını, həm də ətrafını dəyişdirmək gücünə sahib olur. Siz - oxucularımın hər bir mənim üçün həyatın fərqli bir rəngisiniz və mən minnətdaram ki, bu rənglər dünyamı daha da gözəlləşdirir.

Unutmayın, xoşbəxtlik yalnız xarici dünyada deyil, ruhun dərinliklərində gizlidir. 

Yeni ildə bu xoşbəxtliyi tapmağınızı, onu əzizləyib qorumağınızı arzulayıram.

Ruhunuzda həmişə işıq və sevgi yansın! 

Səmimi hörmət və sevgi ilə!!!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)

Fariz Əhmədov,

Naxçıvan televiziyasının baş redaktoru. “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Naxçıvan təmsilçisi

Şeirlərin ən təsirli misrası, şeirlərin möhürbəndi Şuşam! Vaqifi bədbin ruhdan azad edən, nikbinləşdirən Şuşam! Varlığın varlıqları cana gətirdi! Sənin adınla dirildi bütün cansız canlar! Səndən yenidən doğuldu Vaqiflər, Bülbüllər, Nətavanlar…

Ey Vaqif, Şuşamın sənə Pənah olduğu Vaqif! Sənə məktub yazmaq səni ölümsüzləşdirməkdir əslində. Sənə tükənməyən yaşam verməkdir. Hər kəlməmin kökündə sənin nəfəsin, hər misramın zərrəsində sənin qürurun yatır. İndi sənin adınla bütövləşmiş bir şəhər var – sənə Pənah olan Şuşa! O təkcə dağların zirvəsində yerləşən bir şəhər deyil. O, poeziyanın, sənətin və ədəbiyyatın başıucalığıdır. Şuşanın dağları sanki misra-misra yazılıb. Dağlar baş alıb gedir, sənin ölümsüz ruhun kimi! Qayalar bir şeiri qoruyurmuş kimi qalxanlaşıb fəqət susur. Çünki sən danışırsan! Səs salır sənin şeirlərin, qayıdır sənin misralarının sədası! Dalğalanır bu misralarla Azərbaycan bayrağı! Sənin məqbərənin qarşında duranda zaman hökmünü itirir. Tarixlə bu gün arasında sirli bir dialoq başlayır. Şeirlərindən qafiyələr açılır atəş kimi, amma yaralamır sağaldır ədəbiyyatın yaralı qəlbini!

Mən Şuşaya, sənə ilk dəfə gəlmişəm, Vaqif. Xəyalımda sənin bir vaxtlar Saatlı məhəlləsində qurduğun məktəbin yanından keçirəm. O paslı saat yenidən qurulur. Sənin sözlərini eşidirəm, saatın əqrəb səsindən, dağların sinəsindən, küləyin zərif toxunuşundan. Mən indi mənlikdən çıxıb Şuşalaşıram. Şuşayam, Şuşa! Səsin, sözün, Zəfərin şəhəri.

Şuşa dünənin şəhəri deyil, o sabahın və əbədiyyətin şəhəridir. O, İşğal dövründə də sınmayan məğrurlaşdıqca ucalan şəhərdir. Oddan doğulan külə çevrilmək əvəzinə yenidən közərən şəhərdir. Gözləməyi, səbir etməyi seçəndir. Şuşa gözləməyi belə poetikasıyla  bacaran diyardır. O, səssiz-sədasız dayanarkən belə bizə Vaqifin, Natəvanın, Üzeyirin, Xanın səsini çatdıran qanadlarında üç rəngi daşıyan qartaldır! Sən qəlbimizdə çağlayan musiqiyə, gözlərimizdə yaşaran kəlmələrə, dodaqlarda duaya çevrildin.

Şuşa! Poeziya beşiyimiz , musiqi ocağımız indi yenidən doğulub. Bu doğuluş tək fiziki yox, həm də mənəvi bir intibahdır. Vaqif! Sənə indi məktub yazanların sayı yenidən artıb. Çünki sənin sözlərin bizə yad deyil.

Sən bir zamanlar dağıdılmış, tapdalanmış, viran qoyulmuş olsan da,  bu gün  sənə qürurla dirçələn Vaqif məqbərəsindən baxırıq. Bu məqamlarda  poeziya günləri təkcə ədəbi tədbir yox,  xalqın ruhuna oxunan dualara çevrilir. Şuşada hər kəs şeir oxuyur. Dağlar, daşlar, əsən külək, qıy vuran şahin, ucalan bayraq. Sənin məzarındakı güllər şeirlərinə mahnı yazıb öz ruhunu təzələyir, xarıbülbüllər yer dəyişib şeirlərində bitir!

Əziz Vaqif, Zəfərimiz təkcə torpağın azadlığı deyil, sənin sözünə, irsinə, ruhuna qovuşmaqdır. Şuşa təkcə ordumuzun deyil, ədəbiyyatımızı da fəth edən fatehdir. Və bu fatehin dastanlarının hər səhifəsində sənin adın yazılıdır.

Şuşa təkcə daşlardan, küçələrdən, qala divarlarından ibarət deyil. Onun hər qarışı sözlə nəfəs alır, hər baxışı bir şair misrası kimi dərin, titrək və mənalıdır. Keçmişin vərəqləri indi xatırladır bizə 80-ci illəri…

1982-ci ilin yanvarında, soyuğun sinəmizə çəkdiyi nəfəsin içində bir ilıq an vardı. Ulu Öndər Heydər Əliyev Vaqifin məqbərəsinin açılışına gəlmişdi. Lenti kəsmək istəmirdi, deyirdi bu sizin haqqınızdır. Amma oradakılar Mirzə İbrahimov, Süleyman Rüstəm və digərləri bilirdi ki, bu abidənin varlığı Heydər Əliyevin iradəsinin və mədəniyyətə sevgisinin bəhrəsi idi. O illərdə hərkəsə abidə qoymaq olardı amma Vaqifə, Natəvana, Üzeyir və Bülbülə yox.

Vaqifin abidəsinin tarixçəsi özü bir poetik sükutdur. 1936-cı ildən bəri onun heykəli ucalmaq üçün gözləyirdi. O gücünü yığıb birdən yüksələcəkdi. Amma müharibələr, siyasi qarışıqlıqlar onun yolunu kəsirdi. Elə bil taleyinə müharibə yazılmışdı. 1944-cü ildə ucalmalı idi, olmadı. 1967-ci ildə yubileyi qeyd edilməli idi, alınmadı. Vaqif daim bir addım geridə saxlanılırdı. Çünki onun adını daşıyan abidə yalnız daşdan ibarət deyildi. O milli kimliyimizin heykəli idi.

1982-ci ildə nəhayət bu sükut pozuldu. Şuşada bir Günəş doğdu. Vaqifin Günəşi. Fəqət bu günəşin də taleyi uzun olmadı. Yadellilər yenidən o abidənin ruhunu yaraladı. 2002-ci ildə Strasburqda belə, ulu öndər Heydə Əliyev Vaqifin məqbərəsinin taleyini soruşurdu, çünki bu bir abidəni yox bir millətin taleyi idi.

İllər keçdi yollar dolandı. Vaqifin gözləri yollarda qocaldı. Və nəhayət 2020-ci ilin Zəfəri ilə Şuşaya dönüş baş verdi. Şuşa qayıtdı, Vaqif qayıtdı, söz qayıtdı. İndi Vaqifin məqbərsi önündə poeziya yenidən danışır. Söz təkcə sənət deyil müqavimətdir, səbirdir, qalibiyyətin dilidir. Şuşa bu gün Vaqifin şeiri kimi yenidən doğulub.

Əziz Vaqif bu məktubu sənə 30 il susmuş bir şəhərin dilindən yazıram. Sənin bir vaxtlar Saatlı məhəlləsində qurduğun məktəbin yanında o “paslı saat” yenidən işləyərək millətin qəlbində döyünür.

2021-ci ilin avqustunda, məqbərənin qarşısında əyləşənlərin hamısının saatı sanki bir ana tənzmimlənmişdi. Hamı xoşbəxt idi. Amma bir nəfər hamıdan daha çox. Sənin məzarını və adını tapdanmış, dağıdılmış halda gördükdən sonra onu diriltmək bir ata vəsiyyətini yerini yetirmək idi onun amalı.

Bilirəm bu gün Şuşada səninlə birgə Sadıqcan da nəfəs alır. Qasım bəy Zakir öz təmsilini səsləndirir. Mir Möhsün Nəvvab öz miniatürlərində  Şuşanın musiqisini yenidən çəkir. Cabbar Qaryağdıoğlu, Seyid Şuşuiski, Xan hamısı buradadır. Sən bir zamanlar söyləmişdin ki:

Bu şəhərə ki, təşrif-i bəqalər gətiribsən,

Sən xoş gəlibsən və səfa gətiribsən

Sənin Vətənin bir vaxtlar işıqsız, qazsız zülmətdə buz kəsmişdi. Xan Şuşinski deyirdi: “Şuşada axşamlar, yanar ağ şamlar…” O illərdə yalnız şam yanırdı. Amma indi Şuşada bitməyən şamlar, sazlar, sözlər var. Ən əsası sənin sözün kimi parlayan işıqlar var.

Şuşa qalası 1750-ci ildə ucalsa da, onun ruhunu sən ucaltdın, məhəllələri sən saldın, məktəbləri açdın, fikir toxumlarını sən səpdin. 17 məhəllənin hər birində bulaqlar, məscidlər, hamamlar vardı. Bu şəhər sözlə, suyla, sədaqətlə qurulmuşdu. Bu şəhər yalnız daşdan deyil, ədəbdən və ədəbiyyatdan ibarət idi.

Əziz Vaqif! Qürurla yazıram sənə. Cıdır düzü yenə at nalının səsini eşidir, İsa bulağından sözlər içilir, Xarıbülbül başını dik tutub şeirlərinlə çoxalır. Sənin poeziya günlərin, sənə ucaldılan abidə xalqın yaddaşında əbədiləşmiş Zəfər səhifələridir. Və bu Zəfər təkcə silahla yox, sənin sözünlə də yazılıb.

Vaqif bu gün Şuşaya yenə bayraq sancılıb. Bir zamanlar 1920-ci ildə Cümhuriyyət zabiti İsrafil bəy sancmışdı o bayrağı. Bu dəfə 2020-ci ildə şəhid qardaşı 39 yaşlı Yaşar Hüseynov. Bu bayraq Vaqifin, Vətənin, sözün bayrağıdır.

Əziz Vaqif sənin poeziyan xalqın döyünən ürəyi, sənə ucalan məqbərə millətin iradəsidir. Bu gün sənin adını oxuyan hər kəs, sənin heykəlinin qarşısında əyilən hər baş əslində xalqın qalibiyyətinə səcdə edir. Şuşa Azərbaycanın qəlbidir, sən isə onun döyünən şeirisən.

Şuşa poeziyanın, qürurun, Zəfərin və sədaqətin adı, ona gələni qəflət yuxusundan oyadan səsdir!

Şuşa sənindir, bizimdir, əbədidir!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)