Aynur İsmayılova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

İnsanlıq... Dəyişən çox şey var. Bir o qədər də dəyişməyən. Zaman axır. Yeniliklər artır, şəhərlər böyüyür, texnologiya inkişaf edir. Amma bu axarın içində dəyişməyən duyğular, dəyişməyən ehtiyaclar da var — sevgi, qorxu, ümid, itki, nifrət kimi.

 

Bəzən görünən və gerçək arasında bir boşluq gizlənir. Hər şey görünməyənin arxasında gizlənə bilər. Görüntü hər zaman həqiqəti əks etdirmir. Bəzən sadəcə olmayanın üstünü örtmək üçün yaradılır. İnsan gülümsəyir, ancaq içində fırtınalar qopur. Paylaşılan şəkillərdə görünən xoşbəxt ailə, dost, yoldaş, karyera xoşbəxtliyin təzahürü kimi görünsə də, çox vaxt elə deyil.

Görüntü — bu günün ən böyük aldanışıdır. Çünki onu idarə etmək asandır. Bir şəkil, bir cümlə yetərlidir ki, görünmək istədiyin kimi görünəsən. Lakin həqiqət isə belə deyil. Əsl həqiqət özünlə təkbaşına qaldığında, “mən kiməm?” dediyin anda ortaya çıxandır.

Görünməyənin arxasındakını görmək bəzən insanın özünə belə çətin görünür. Artıq özünü sığdırdığı qəlibin bir parçasına çevirəndə, həqiqət pərdəsini üzünə çəkər. Ancaq unudur ki, üzünə çəkilən pərdə bir gün gözlərini yandıracaq qədər nazikləşə bilər. Və o zaman, istəməsə belə, bu həqiqətlərdən qaçmaq, gizlənmək mümkün olmayacaq.

İnsan nə qədər dəyişsə də, dəyişməyən ehtiyaclarından biridir — görünmək. Hər kəs mükəmməl görüntüyə sahib olmaq istəyir. Hisslərini gizləyərək, içindəki səsi boğaraq “hər şey yaxşıdır” obrazı yaratmağa çalışır. Və bu yolda atılan hər yanlış üçün sonrasında daha çox bədəllər ödəyir.

Bu həyatda heç bir şey mükəmməl olmadı, olmayacaq da.Və bəlkə də, bu natamamlıqlardır bizi insan edən.Yarım qalan şeylərdir bizi birləşdirən, bir-birimizə bağlayan.Çünki insan bir az özünün, bir az da başqasının davamıdır.

Görünməyənin arxasında gizlənən həqiqət səni gözləyir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.05.2026)

 

 

 

 

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Deyirəm, görəsən, bu dünyada insanları məşhurlaşdıran televiziyadan güclü nəsə varmı? Məhz, bu “sehirli qutu”nun sayəsində aktyorlar, müğənnilər, siyasi icmalçılar və digər peşə sahibləri xalq arasında ən məşhur adamlar olurlar. Bu dəfə sizə belə adamlardan biri- canlandırdığı obrazlarla məhurlaşan Xalq artisti Yasin Qarayev haqqında söhbət açmaq istəyirəm. O Yasin Qarayevdən ki, bizim uşaqlıq illərimizin qəhrəmanı olub. Hazırda teatrımızın bahadırlarından biri sayılır. Bir vaxtlar "sehirli qutu"da tez-tez görünərdi. Rol aldığı tamaşaları xüsusi maraqla izləyərdik. Amma son vaxtlar nədənsə televiziyada görünmür, tamaşaçılarını intizarda saxlayır…

 

Yaşı elə də çox deyil, bir də ki, aktyor üçün nə yaş? O qədər filmlərimizdə onun yaşına uyğun rollar var ki, nədənsə rejissorlar belə teatr bahadırlarının yerinə həvəskar aktyorları çəkirlər. Bəlkə də elə buna görədir ki, filmlərimiz Yalamadan o tərəfə gedib çıxa bilmir. Sanki filmlərimizin də ölkədən çıxışına “qırmızı işıq” yandırılıb…

O, 1946-cı ilin may ayının 22-də Şəmkir rayonunda dünyaya gəlib. Həmin gün həftənin üçüncü gününə təsadüf edir. Deməli, Yasin Qarayev zəngin mənəvi dünyaya, geniş dünyagörüşünə və ünsiyyətcil xarakterə malikdir. Analitik düşüncəsi ilə fərqlənir, məntiq tələb olunan işlərdə çox uğurludur. Təhlil etməkdən, araşdırma aparmaqdan zövq alır. 1973-cü ildə Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun musiqili komediya fakültəsini bitirib. 1974-cü ildən Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar Teatrında çalışıb.

1991-ci ildə əməkdar artist, 2006-cı ildə isə xalq artisti fəxri adlarına layiq görülüb. Bir neçə dəfə prezident mükafatçısı olub. 2016-cı ildə Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqının "Sənətkar" medalı ilə təltif edilib. 2016-cı ildən Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünü alır…

 

Deyir ki:- “Müslüm Maqomayev qədər sevdiyim, pərəstişkarı olduğum ikinçi bir estrada müğənnisi tanımıram. Uşaqlığ çağlarımdan həmişə onun ecazkar və bənzərsiz səsinin pərəstişkarı olmuşam. Mənim fikrimcə Tanrı bütün gözəllikləri ona vermişdi. Güclü, məlahətli səs, boy-buxun, səhnə yaraşığı, jest, plastika və çox şey. Müslümü bircə dəfə dinləyən tamaşaçı onun sehirli səsinin tilsiminə düşməyə bilməzdi. Tanrı ona dünya estrada musiqisinin imperatoru kimi yüksək bir zirvə bəxş etmişdi. Və o da sonuncu imperator olduğu üçün həmin titulu özü ilə Tanırının yanına apardı…”

 

Yasin Qarayev layiqli adamlar haqqında xoş söz deməyə tələsən insandır. Onun siyasi proseslərdə gözə görünməməsindən gileylənən adamların görünür ki, yetərincə dünyagörüşü yoxdur. O, bir şəxsiyyət kimi, abırına sığınıb dünyanın gərdişini səbirlə seyr edənlərdəndir. Çünki elə bir dövrana gəlib çatmışıq ki, kütləni xalq hesab edən adamların sayı çoxalıb. Alisa adlı bir aktrisadan nümunə gətirib deyir ki: “Qocalığin tez gəlməsi dəhşət deyil, dəhşət cavanliğin tez getməsidir!..”

 

Mayın 22-si – bu gün Yasin müəllimin 80 yaşı tamam olur. Ürəklərdə yuva qurmağı bacaran hər bir şəxsin həyatda yaşamağa haqqı var. Allah onun da ömrünü uzun etsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.05.2026)

 

 

 

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

 

İnsan həyatı qəribə bir yola bənzəyir. Bəzən geniş və işıqlı küçələrdən keçir, bəzən isə dar, qaranlıq döngələrdə itib qalır. Elə anlar olur ki, insan öz həyatının sükanı arxasında olduğunu hiss edir. Elə anlar da gəlir ki, sanki görünməz bir əl onu istəmədiyi istiqamətə aparır. Məhz buna görə əsrlər boyu insanlar eyni sualı verir: insan öz taleyini özü yazırmı?

 

Bu sualın cavabı heç vaxt sadə olmayıb. Çünki taleyin özü insan qədər mürəkkəbdir. Bəzən insan bütün gücü ilə bir məqsədə doğru gedir, lakin həyat onu tamam başqa yerə aparır. Bəzən isə bir təsadüf insanın bütün gələcəyini dəyişir. Elə buna görə də insan düşünür: görəsən yaşadıqlarımız öz seçimlərimizin nəticəsidir, yoxsa əvvəldən yazılmış bir ssenarinin içində yaşayırıq?

Uşaqlıqdan insanın qulağına müxtəlif fikirlər səslənir. Bəziləri deyir ki, insan nə yaşayırsa, hamısı alın yazısıdır. Bəziləri isə inanır ki, insan öz taleyini özü qurur, özü dəyişir, özü formalaşdırır. Məncə, həqiqət bu iki düşüncənin arasında dayanır. İnsan həyatının bütün yollarını seçə bilməsə də, o yollardan necə keçəcəyini özü müəyyən edir.

Həyat bəzən insanın qarşısına seçimlər çıxarır. Həmin seçimlər isə gələcəyin istiqamətini dəyişir. Bir insanın verdiyi bir qərar onun bütün həyatını dəyişə bilər. Bəzən bir “hə”, bəzən bir “yox”, bəzən isə sadəcə gecikmiş bir addım insanın taleyində böyük dönüş yaradır. İnsan sonradan geriyə baxanda anlayır ki, taleyini dəyişən əslində həmin kiçik qərarlar olub.

İnsan həyatında təsadüflərin rolu böyükdür. Lakin təsadüf yalnız qapını açır. O qapıdan içəri girib-girməmək isə insanın öz seçimidir. Məsələn, insan təsadüfən bir insanla tanış ola bilər. Amma həmin insanı həyatında saxlamaq, ona güvənmək və ya ondan uzaqlaşmaq artıq öz iradəsidir. Deməli, taleyin içində təsadüf olsa belə, insanın qərarları yenə əsas rol oynayır.

Bəzən insanlar uğursuzluqlarını taleyin üstünə atırlar. Öz səhvlərini qəbul etmək əvəzinə “qismət belə imiş” deyirlər. Halbuki insanın taleyi çox vaxt onun öz davranışlarının nəticəsi olur. Tənbəllik edən, mübarizə aparmayan, qorxularına təslim olan insan zamanla həyatını özü çətinləşdirir. Sonra isə bunu taleyin adı ilə izah etməyə çalışır.

Əslində insanın taleyi bir gündə yazılmır. O, illərlə formalaşır. Hər gün verilən qərarlar, edilən səhvlər, çəkilən əziyyətlər və göstərilən səbir insanın gələcəyini yavaş-yavaş qurur. İnsan bəzən bunu hiss etmir. Amma həyat geriyə baxanda parçaları birləşdirilən uzun bir hekayəyə bənzəyir.

İnsan iradəsi çox güclü anlayışdır. Tarix boyu ən çətin şəraitdə belə öz həyatını dəyişən insanlar olub. Yoxsulluq içində böyüyüb böyük uğurlar qazananlar, xəstəliklə mübarizə aparıb ayaqda qalanlar, hər şeyini itirib yenidən başlayanlar insan iradəsinin gücünü sübut edir. Əgər taleyin qarşısında insan tamamilə aciz olsaydı, bu qədər mübarizə və dəyişiklik mümkün olmazdı.

Lakin bir həqiqəti də qəbul etmək lazımdır: bütün insanlar həyata eyni şərtlərlə başlamır. Kimisi rahat və imkanlı ailədə doğulur, kimisi çətinlik içində böyüyür. Kimisinin qarşısında yollar açıq olur, kimisinin isə hər addımı maneələrlə dolu olur. Bu fərqlər insanın taleyinə təsir edir. Amma yenə də həmin şərtlər insanın son nöqtəsini tam müəyyənləşdirmir. Çünki insanın daxilində onu ayaqda saxlayan başqa bir güc var: ümid.

Ümid bəzən taledən daha güclü olur. İnsan hər şeyini itirsə belə, içində kiçik bir ümid qalırsa, yenidən başlaya bilir. Elə buna görə də insan taleyin qarşısında tamamilə məğlub deyil. O, bəzən yıxılır, amma yenidən qalxır. Həyatın ən böyük möcüzəsi də budur.

Məncə, insanın taleyini yazan ən əsas şey onun xarakteridir. Çünki insanın seçimlərini də, münasibətlərini də, davranışlarını da xarakteri müəyyən edir. Qorxaq insan fürsət qarşısında geri çəkilir. Cəsur insan isə risk edir. Səbirli insan çətinliklərə dözür, səbirsiz insan isə yarı yolda dayanır. Nəticədə hər biri fərqli həyat yaşayır.

İnsan bəzən taleyini dəyişmək istədiyini deyir, amma özünü dəyişmək istəmir. Halbuki dəyişiklik insanın daxilindən başlayır. Düşüncə dəyişmədən həyat dəyişmir. İnsan öz qorxularını aşmadan yeni yollara çıxa bilmir. Buna görə də taleyi dəyişmək bir qədər də insanın öz daxilindəki savaşdan keçir.

Bəzən insan uzun müddət həyatını anlaya bilmir. Niyə müəyyən hadisələrin baş verdiyini düşünür. Amma illər keçəndən sonra anlayır ki, o vaxt yaşadığı ağrılar onu başqa bir həyata hazırlayırmış. İnsan bəzi həqiqətləri yalnız zaman keçəndən sonra anlayır. Həyatın qəribəliyi də bundadır.

Taleyin içində ağrı da var, sevinc də. İnsan yalnız xoşbəxtlikdən ibarət həyat yaşasaydı, bəlkə də böyüməzdi. Çətinliklər insanı dəyişdirir, onu daha güclü edir. Bəzən bir uğursuzluq insanı özünü tapmağa aparır. Bəzən bir ayrılıq onu həyata başqa gözlə baxmağa məcbur edir. İnsan yaşadıqları ilə formalaşır.

Ən maraqlısı isə budur ki, insan taleyini yaşaya-yaşaya yazır. Yəni əvvəlcə yol yaranmır, insan addımladıqca o yol formalaşır. Hər yeni qərar gələcəyin istiqamətini bir az dəyişir. İnsan bəzən bunu hiss etmir, amma həyat daim hərəkətdədir.

Sevgi də insan taleyini dəyişən ən böyük qüvvələrdən biridir. İnsan bəzən bir insanı tanıyandan sonra tamamilə başqa birinə çevrilir. Daha mərhəmətli olur, daha səbirli olur, daha güclü olur. Elə insanlar da var ki, bir ayrılıqdan sonra tamam başqa həyata başlayırlar. Deməli, insanın qarşılaşdığı insanlar da onun taleyində mühüm rol oynayır.

Bəzən insan öz taleyindən qaçmağa çalışır. Amma həyat onu yenə eyni həqiqətlə üz-üzə gətirir. Çünki bəzi şeylərdən qaçmaq olmur. İnsan yalnız seçim edə bilir: ya qorxaraq yaşamaq, ya da həyatın qarşısına dik baxmaq.

Məncə, insanın taleyi göydən hazır şəkildə düşmür. O, insanın düşüncələri, qərarları və davranışları ilə birlikdə yaranır. Həyat insanın qarşısına yollar çıxarır, amma hansı yolu seçmək onun özündən asılı olur. İnsan bəzən taleyini dəyişə bilmir, amma ona münasibətini dəyişə bilir. Bu isə çox şeyi dəyişir.

Əslində taleyin ən böyük sirri də burada gizlənir. İnsan hər şeyi idarə edə bilməz. Heç kim sabah nə olacağını tam bilmir. Amma insan öz daxilindəki işığı qorumağı bacararsa, ən qaranlıq yollardan belə keçə bilər.

Həyatda bəzi insanlar külək qarşısında sınır, bəzi insanlar isə həmin küləyi öz qanadına çevirir. Fərq məhz buradadır. Taleyi dəyişən bəzən şərait deyil, insanın öz baxışıdır.

İnsan öz taleyini tamamilə özü yazmasa da, o taleyin ən vacib cümlələrini özü qurur. Hər seçim bir cümlədir. Hər qərar yeni bir səhifədir. İnsan yaşadıqca öz həyat kitabını yazır. Bəzən mürəkkəbi göz yaşından olur, bəzən sevincdən. Amma o kitabın müəllifi yenə də insanın özüdür.

Belə nəticəyə gəlmək olar ki, insan taleyin qarşısında tam gücsüz deyil. Həyatda insanın seçə bilmədiyi şeylər çoxdur: doğulduğu ailə, zaman, bəzi hadisələr… Amma insanın seçə bildiyi ən vacib şey öz duruşudur. Həyata necə baxdığı, çətinlik qarşısında necə davrandığı və nə qədər mübarizə apardığı onun taleyini formalaşdırır.

Bəlkə də insan taleyini tam yazmır. Amma o taleyin ruhunu özü yaradır. Və bəzən bir insanın daxilindəki iradə bütün alın yazısından daha güclü olur.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.05.2026)

 

 

 

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

 

SSRİ-nin dövlət başçısı İngiltərəyə rəsmi səfərə gəlir. Səfər zamanı o, Böyük Britaniya kraliçası Yelizaveta  tərəfindən yüksək səviyyədə qəbul olunur. Söhbət zamanı o,kraliçadan onun filosofluq və liderlik keyfiyyətinə necə nail olması haqqında öz şəxsi fikrini bilmək istəyir. Cavab olaraq kraliça bildirir:

- Məmnuniyyətlə sizin sualınıza cavab verirəm. Məsələ ondadır ki, mən ətrafımın hamısı ağıllı adamlarla əhatə etmişəm.

Qonaq:

- İcazə verin soruşum, bəs siz bu keyfiyyətləri insanda necə müəyyən edirsiniz?

Kraliça izah edir:

-Sual verirəm, onun intellektual səviyyəsini yoxlayaram, cavab alanda müəyyən nəticə çıxarıram. Sizə göstərə bilərəm.

Bu sözləri deyib kraliça elə onun yanında Baş Nazir Toni Bleyerə zəng vuraraq soruşur:

-Cənab Baş Nazir, bir sualı cavablandırmağınızı xaiş edirəm: Tutaq ki, sizin ananizin bir uşagı, atanızın da bir uşağı var. Bu uşaq sizin nə bacınızdır,nə də qardaşınız.Bəs bu uşaq kimdir?

Toni Bleyer:

-Bu uşaq mənəm, əlahəzrət!-deyə dərhal cavab verir.

Baş Nazirə təşəkkür edən Kraliça üzünü qonağa tutub deyir:

-Razı qaldınız ser?

- Bəli,əlbəttə, əlahəzrət! Gözəl metoddur. Vətənimə qayıdanda mütləq istifadə edəcəyəm.Təşəkkür edirəm.

Ölkəsinə qayıdan kimi dövlət başçısı bütün nazirləri toplayır. Əvvəlcə səfər haqqında qısa məlumat verir, sonra keçir əsas məsələyə:

-Verəcəyim sual hamınıza aiddir. Tutaq ki,ananızın bir uşağı var, atanızın da bir uşağı. Bu uşaq sizin nə bacınızdır,nə qardaşınız.Bəs onda bu uşaq kimdir?

Nazirlər mat-məəttəl, çaşıb qalırlar. Heç kim cavab verə bilmir. Axırda dövlət başçısından xahiş edirlər ki, onlara düşünmək üçün vaxt versin.

Vaxt itirmədən nazirlər təcili görüş keçirərək, sualı müzakirə edirlər. Amma  cavabı tapa bilmirlər. Birdən onlardan biri xatırlayır ki, qonşuluqda Musa adlı bir oğlan uşağı var, ağıllı və savadlı uşaqdır. Özü də əlaçıdır. Cavabını bəlkə o bilə.

Həmən uşağı çağırmağı qərara alırlar.

-Musa, oğlum, bir suala cavab ver: Tutaq ki, sənin ananın bir uşağı, atanın da bir uşağı var. Bu uşaq sənin nə bacındır, nə də qardaşın. Bəs bu uşaq kimdir?

- Cənab nazir, burada çətin nə var ki? Əlbəttə ki, həmin uşaq mən özüməm!-deyə Musa adlı oğlan cavab verir.

Cavabdan sevinən nazirlər, dərhal dövlət başçısının yanına gedirlər.

-Uzun axtarış və müzakirədən sonra sizin sualınızın cavabını tapdıq. Sən demə bu qonşuluqda yaşayan Musa adlı bir uşaqdır. -deyə nazirlər sevinclə bildirirlər.

Cavabdsn çox məyus olan dövlət başçısı onlara tutqun nəzərlərlə baxıb deyir:

-Xeyr, düz tapmadınız. Cavabınız yanlışdır. Siz tupoysunuz. O, Londonda yaşayır. Bu uşağın adı Toni Bleyerdir!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.05.2026)

21 May 2026-cı il tarixində Qazaxıstanın mədəniyyət və elm mərkəzlərindən biri olan Almatı şəhərində, Əl-Fərəbi adına Qazax Milli Universitetində  "Birinci Bakı Türkoloji Qurultayının İrsi və XXI Əsrdə Türk Dünyası" mövzusunda Beynəlxalq Türkoloji Konfrans öz işinə başlayıb.

 

Konfrans 2025-ci il Oktyabrın 7-də Qəbələdə Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) Dövlət Başçıları Şurasının 12-ci Zirvə Görüşü çərçivəsində Birinci Bakı Türkoloji Qurultayının 100 illiyinin qeyd edilməsi ilə bağlı göstərişə əsasən Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu, Türk Akademiyası, TÜRKSOY, Türk Dil Qurumu, Bakı Dövlət Universiteti və Əl-Fərəbi adına Qazax Milli Universitetinin birgə təşəbbüsü ilə keçirilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondundan verilən məlumata görə, bu genişmiqyaslı elmi-mədəni platformanın əsas strateji əhəmiyyəti, türkologiya elminin fundamental tarixi nailiyyətlərini müasir dövrün qlobal və rəqəmsal çağırışları müstəvisində yenidən qiymətləndirmək, eləcə də türk dövlətləri arasında elmi inteqrasiyanın institusional mexanizmlərini gücləndirməkdir.

Konfrans Qazaxıstan Respublikasının Prezidentinin müşaviri Malik Otarbayevin Dövlət Başçısı Kasım-Jomart Tokayev salamlama nitqini səsləndirməsi ilə başlayıb.

Tədbirin açılışında fəxri qonaq qismində çıxış edən Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti, professor Aktotı Raimkulova 1926-cı ildə məhz Bakı şəhərində keçirilən Birinci Türkoloji Qurultayın ortaq dil, tarix, mədəniyyət və mənəvi irsin elmi müstəvidə yeni mərhələyə qaldırılmasında, eləcə də bugünkü türk inteqrasiyasının möhkəm təməlinin qoyulmasında taleyüklü rol oynadığını vurğulayıb. Fondun prezidenti bu gün Türk dövlətlərinin beynəlxalq təşkilatlarının ortaq mənəvi məqsədlər naminə güclərini birləşdirərək dərin məzmunlu elmi-mədəni layihələr icra etməsini türk dünyasının parçalanmaz bütövlüyünün və elmi intibahının təzahürü kimi qiymətləndirib.

Türk Dövlətləri Təşkilatının Baş katibi Kubanıçbek Ömürəliyev, Türk Akademiyasının prezidenti Şahin Mustafayev,  TÜRKSOY-un Baş katibi Sultan Raev, Türk Dil Qurumunun sədri Osman Mert, Bakı Dövlət Universitetinin rektoru Elçin Babayev və Əl-Fərəbi adına Qazax Milli Universitetinin rektoru Janseyit Tüymebayev çıxış edərək 1926-cı ildə Bakıda keçirilmiş Birinci Türkoloji Qurultayın tarixi əhəmiyyətini vurğulayıblar.

Konfransın açılışında türk dünyasının beynəlxalq təşkilatlarının rəhbərləri, eləcə də tanınmış alimləri, ziyalıları, dövlət rəsmiləri və media nümayəndələri iştirak ediblər. 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.05.2026)

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının və “Ulduz” jurnalının birlikdə həyata keçirdikləri “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizlərə Şahanə Müşfiqin Həyat Şəmi yaradıcılığı barədə essesi təqdim edilir.

Layihə ən yaxşı ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıbdır.

Xoş mütaliələr.

                  

 

 

ŞAHANƏ MÜŞFİQ

 

HƏYAT ŞƏMİNİN POEZİYA DÜNYASI

 

Müasir Azərbaycan poeziyası bu gün yalnız forma və texnika axtarışları ilə deyil, daha çox insanın daxili aləminə yönəlmiş poetik düşüncə ilə səciyyələnir. Zamanın sürətlənməsi, insan münasibətlərinin mexanikləşməsi, sözün gündəlik danışıqda dəyər itirməsi fonunda poeziya getdikcə daha səssiz, daha içə dönük bir mahiyyət qazanır. Sanki bunca xaosun, qaçaqaçın içərisində poeziya tənhalaşır, kimsəsizləşir.

Bu kontekstdə tanınmış şair Həyat Şəminin poeziyası xüsusi diqqət çəkir. O, sözün səsini qaldırmır, əksinə, onu sükuta yaxınlaşdırır. Duyğularını hayqırmaq ehtiyacı duymur, onu vərəqlərin qulağına pıçıldayır. Məhz bu sükutun içindəki səssiz pıçıltılarda insanın ən dərin, ən kövrək duyğuları üzə çıxır.

Həyat Şəmi poeziyada iddia ilə deyil, hisslərlə, duyğularla mövcuddur. Onun şeirləri özünü sübut etməyə çalışmır, oxucunu heyrətləndirməyi qarşısına məqsəd qoymur. Bu poeziya oxucuya bir şey anlatmaqdan daha çox, onunla eyni vəziyyətdə dayanmağı, ona özünü, öz iç dünyasını göstərməyi üstün tutur. Şair oxucunun qarşısında müəllim kimi yox, yol yoldaşı, könül sirdaşı kimi görünür. Bu isə müasir oxucu üçün olduqca önəmlidir.

Bu mənada Həyat Şəminin bu yaxınlarda işıq üzü görən “İstanbul saatı ilə” kitabı xüsusi önəm daşıyır. Bu kitab şairin poetik dünyasında yeni mərhələnin başlanğıcı kimi oxunur. Bu kitabda müəllif oxucunu yalnız coğrafi bir məkana deyil, zamanla ölçülən daxili bir yolçuluğa dəvət edir. “İstanbul saatı ilə” fərqli vaxt ölçülərinin, gecikmiş duyğuların, ötüb keçməyən xatirələrin poetik məkanına çevrilir. Burada zaman rəsmi saatlarla deyil, ürəyin ritmi ilə işləyir. Kitab Həyat Şəminin poeziyasında artıq formalaşmış sükut, yalnızlıq və daxili monoloq xəttini daha da dərinləşdirərək oxucunu sözlə zaman arasında qurulan incə, kövrək bir dialoqa daxil edir.

“İstanbul saatı ilə” kitabında toplanmış şeirlərin mərkəzində insan və onun varlıqla münasibəti dayanır. Həyat Şəmi insanı yalnız sosial mühitin bir parçası kimi deyil, Yaradana, dünyaya və öz daxilinə doğru yol alan bir varlıq kimi təqdim edir. Bu poeziyada insanın mövcudluğu sual altına alınır, həyatın mənası, taleyin ədaləti, zamanın insana münasibəti poetik düşüncənin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilir. Şair insanın həm kainat qarşısında kiçikliyini, həm də mənəvi məsuliyyətini eyni anda hiss etdirə bilir.

 

Bağçamıza qızılgül qələmi əkmişdim

Gecəgözlüdə…

Böyüyüb “ayrılıq” yazdı ömrümə:

Yurdumdan…

Anamdan…

Səndən…

İndi də özümdən ayrılıram.

Ayrılıram ki, Allaha yaxınlaşım.

      (“Mənim bir sualım var”)

 

Kitabdakı şeirlərdə mövcudluq anlayışı təkcə yaşamaq faktı kimi deyil, dərk prosesinin ağrılı və ziddiyyətli mərhələsi kimi təqdim olunur. Müharibə, ayrılıq, ədalətsizlik kimi mövzular burada konkret hadisələr fonunda deyil, insanın daxili sarsıntıları prizmasından ifadə edilir. Həyat Şəmi bu mövzulara publisistik sərtliklə deyil, fəlsəfi-poetik təmkinlə yanaşır.

Eşq və sevgi anlayışları kitabda romantik ideallaşdırma müstəvisindən çıxarılaraq daha çox daxili yolçuluğun tərkib hissəsi kimi təqdim edilir. Sevgi burada insanın özünü tanıma cəhdidir, bəzən kamilliyə aparan yol, bəzən də insanı öz sualları ilə tək buraxan bir haldır. Şair eşqi nəticə kimi yox, proses kimi göstərir və bu prosesdə insanın dəyişməsini, iç dünyasında baş verən təbəddülatları ön plana çəkir:

 

Ayrılıq məni dağlayar,

Gözlərim yosun bağlayar,

Anam yox, məni ağlaya,

Nə olar, gəl, ağla məni...

 

Qov, dağılsın qara bulud,

Ağlamağı unut, unut...

Yum gözünü, bir arzu tut,

Tut, bir də buraxma məni...

(“Qoxula məni”)

 

Kitab boyu müəllifin poetik düşüncəsində mədəni və mənəvi coğrafiya da xüsusi yer tutur. Füzuli–Bakı–İstanbul xətti, sadəcə, məkan ardıcıllığı deyil, düşüncə və ruh halının mərhələləridir. Füzuli klassik irsə, metafizik düşüncəyə işarə edirsə, Bakı müasir insanın gündəlik reallığını, İstanbul isə zaman, mədəniyyət və yaddaş qatlarının qovuşduğu poetik mərkəzi simvolizə edir. Bu üç məkan Həyat Şəminin poeziyasında bir-birini tamamlayan mənəvi koordinatlara çevrilir.

“İstanbul saatı ilə” toplusu oxucunu yalnız şeirlərlə deyil, hisslərlə qarşılayır. Burada empatiya və həssaslıq poetik mətnin əsas enerjisinə çevrilir. Oxucu bu şeirlərdə təkcə müəllifin duyğularını deyil, öz daxili səssizliyinin, susdurduğu sualların, ifadə edə bilmədiyi hisslərin poetik əksini görür. Bu mənada kitab oxucu ilə şair arasında gizli, amma güclü bir emosional körpü yaradır.

 

Yaxşılıq – insanın bu dünyada qoyub getdiyi əməli,

həm də özüylə apardığı yeganə xəzinədir...

(“Rəssam”)

 

Şairin yaradıcılığında diqqəti ilk cəlb edən cəhət səmimiyyətdir. Bu səmimiyyət emosional açılma deyil, daxili dürüstlükdür. Həyat Şəmi şeirdə rol oynamır, maska taxmır. O, olduğu kimi danışır və bu danışıq bəzən yorğun, bəzən kədərli, bəzən də sakit razılaşma halındadır. Onun poeziyasında süni nikbinlik yoxdur, amma ümidsizlik də hökm sürmür. Burada həyat olduğu kimidir.

Həyat Şəmi üçün poeziya hadisələrin təsviri deyil, ruh halının əksidir. Onun şeirlərində konkret süjetlərə nadir hallarda rast gəlinir. Əvəzində hisslərin axını, düşüncələrin parçalanması, daxili monoloqlar əsas yer tutur. Şair üçün bir anın içində baş verən psixoloji dəyişmə bütöv bir roman qədər əhəmiyyətlidir. Bu baxımdan onun poeziyası modern psixoloji lirikanın xüsusiyyətlərini daşıyır.

Zaman anlayışı Həyat Şəminin poeziyasında xətti deyil. Keçmiş, indi və gələcək tez-tez bir-birinə qarışır. Uşaqlıq xatirələri, itirilmiş sevgilər, gələcək qorxuları eyni misrada yanaşı dayana bilir. Zaman burada ölçü vahidi yox, hiss kateqoriyasıdır. Şair üçün keçmiş unudulmuş bir dövr deyil, hələ də davam edən daxili vəziyyətdir.

Bu poeziyada yalnızlıq xüsusi fəlsəfi məna daşıyır. Həyat Şəminin yalnızlığı romantik tənhalıqdan fərqlidir. Bu yalnızlıq insanın özünə qayıtmaq məcburiyyətidir. Şair yalnızlığı cəza kimi yox, dərk mərhələsi kimi təqdim edir. İnsan yalnız qalanda öz səsini eşidir və bəzən bu səs onu qorxudur, bəzən isə sakitləşdirir.

Həyat Şəminin şeirlərində yalnızlıq çox vaxt sükutla müşayiət olunur. Bu sükut boşluq deyil. Əksinə, mənayla doludur. Şair susur, amma bu susqunluq danışmaqdan daha çox şey deyir. Oxucu bu sükutu hiss edir və mətndə öz daxili səsini eşitməyə başlayır:

 

Hər şey Mənim əlimdə,

Ürəyim,

əfv fərmanım,

imzam,

qollarım...

Açın qollarımı!

 

Hər şey Sənin əlində,

Sorğu-sual,

Durğu və duyğu işarələri,

Son cümlə,

Nöqtən.

Ürəyimə ölümcül həmlən...

Son dəfə getmək istəyim,

Üzümə bağlı qapıların dəstəyi...

Açın qapıları!

 

Hər şey Onun əlində,

Qələm,

Yazı,

Olum və ölüm,

Açın gözlərinizi!

(“Mən, sən, o)

 

Qadın duyumu Həyat Şəmi poeziyasının ayrılmaz hissəsidir. Lakin bu duyum şüar xarakteri daşımır, feminist pafosla təqdim edilmir. Bu, gündəlik həyatın içində formalaşmış, yorulmuş, amma sınmamış qadın ruhunun poeziyasıdır. Şair qadın olmağı ideallaşdırmır, onu real vəziyyətdə göstərir.

Həyat Şəminin poeziyasının əsas xarakterik mövzularından biri, heç şübhəsiz, vətən mövzusudur. Burada vətənpərvərlik hayqırtı və şüar dili ilə deyil, daxildən gələn məsuliyyət və mənəvi bağlılıq hissi ilə ifadə olunur. Onun vətən mövzulu şeirlərində torpaq anlayışı yalnız coğrafi məkan deyil, yaddaş, ağrı və ümidin cəmləndiyi mənəvi varlıq kimi təqdim edilir. O, yurdunun azadlıq eşqini poetik dillə oxucusuna bir daha hiss etdirir:

 

Səni şəhidlər gətirdi,

anaların örpəyi –

yüz ildir ürəyimdə gəzdirdiyim,

dodaqlarımın and yeri

üçrəngli Bayrağım gətirdi.

Gətirdi

və mən yaxşı ki,

tanıdım səni, Azadlıq!

(“Azadlıq”)

 

Qarabağ mövzusu şairin poeziyasında tarixi faktların sadalanması ilə yox, insan talelərinin, itkilərin və sarsılmış xatirələrin poetik dili ilə yaşayır. Bu şeirlərdə vətən ağrısı təbliğat xarakteri daşımır, daha çox insanın içində susaraq böyüyən bir hiss kimi təqdim olunur:

 

Qarabağ-bağrımın qara ləkəsi,

Vətənin ən gözəl, dadlı tikəsi...

Doydur həsrətlini, doydur hər kəsi,

Qoy Vətən desin ki, sənsən xilaskar,

Salam, əsgər!

(“Salam, əsgər!”)

 

Şuşa və azadlıq mövzuları Həyat Şəminin şeirlərində xüsusi simvolik məna qazanır. Şuşa onun poeziyasında təkcə azad edilmiş şəhər deyil, milli ruhun, mədəni yaddaşın və mənəvi dirçəlişin rəmzidir. Azadlıq isə burada yalnız siyasi anlayış kimi yox, insanın daxili azadlığı, qorxulardan, susqunluqdan, unutqanlıqdan xilas olma halı kimi təqdim edilir. “Azadlıq”, “Əsgərə məktub”, “Qarabağ şəhidim”, “O fevral”, “Şuşa”, “Xarı bülbül”, “Şuşada vurulan vertolyot”, “Qurbanam”, “Şəhidim”, “Qarabağ” kimi şeirlərində şair bu mövzuları pafosdan uzaq, lakin yüksək emosional gərginliklə təqdim edərək vətənpərvərlik anlayışını insanın öz kökü, yaddaşı və mənəvi məsuliyyəti ilə üz-üzə qoyur.

 

Kəlmələrə tökəmmirəm

səni...

Sadəcə

gözümdən yaşlar tökülür

misra-misra,

yaşam-yaşam,

Şuşam!

(“Xarıbülbül”)

 

Şairin “Respublika Xatirə Kitabı”na həsr olunan, itkin və əsir düşmüş vətən övladlarındann bəhs etdiyi şeiri neçə-neçə gözü yolda qalan anaların, bacıların ağısı, qəlb yanğısıdır. O bu şeirdə təkcə şair deyil, millətinə qəlbi yanan bir el qızıdır, anadır, bacıdır, övladdır. Ölkəmizin, millətimizin tarixi keçmişini öz səhifələrində qürurla qoruyub saxlayan bir kitabın dəyərini Həyat Şəmi özünün poetik dili ilə şeirin batinində, ədəbiyyatın ruhunda hifz edir:

 

Qırmızı kitab unutmamışdı heç kimi-

qardaş, bacı, nənə, baba, əmi, dayı...

Hələ də yolunu gözləyirlər:

– Qayıt, bala, qayıt!

 

Hələ də yolunu gözləyirəm,

itkin düşmüş,

əsir, girov götürülmüş

Soydaşım,

yeni ünvanın mübarək!

“Ümid qapısı” kimi açdım kitabı,

açdım və saxladım...

Və...

“Vətən sağ olsun” deyib,

hər şeyi cızıq-cızıq

alın yazısına bağladım.

(“Xatirə kitabı”na)

 

Sevgi mövzusu Həyat Şəminin poeziyasında xüsusi, lakin klassik çərçivədən kənar şəkildə təqdim olunur. Bu sevgi çox vaxt itirilmişdir, gecikmişdir və ya yarımçıq qalmışdır. Şair üçün sevgi nəticə deyil, prosesdir. Bəzən sevgi xatirəyə çevrilir, bəzən də insanın içində qalan bir boşluq olur. Amma bu boşluq dağıdıcı yox, düşündürücüdür:

 

Həbs olunmuş bir sevgi var

dördkameralı qəlbimdə.

Hamısında o yatır...

 

Həyat Şəmi sevginin pafosundan qaçır. Sevgi burada daha çox səssiz razılaşma, taleylə barışma, içdən gələn qəbul halıdır. Bu isə müasir insanın emosional vəziyyətinə daha uyğundur:

 

Baxır hey arxanca gözüm,

Gözümdə mirvari düzüm,

Doğulmayan körpəmizin

adını sən qoy.

 

Bu qədərmiş… bitdi oyun,

Boğazımda sevgim düyün.

Ürəyinə öz sevdiyin

Qadını sən qoy.

Adını sən qoy…

(“Adını sən qoy”)

 

Şairin dili və üslubu onun poeziyasının əsas dayaqlarındandır. Həyat Şəmi sözlə ehtiyatla davranır. O, dili yormur, cümlələri şişirtmir. Metaforalar sadədir, lakin dəqiqdir. Bu sadəlik poeziyanı zəiflətmir, əksinə, gücləndirir. Çünki şair sözün emosional enerjisinə inanır.

Onun poetik dili gündəlik danışıqla ədəbi dil arasında incə tarazlıq yaradır. Bu, oxucunu mətndən uzaqlaşdırmır, əksinə, yaxınlaşdırır. Şeirlər oxucuya “çətin poeziya” hissi vermir, lakin düşüncə baxımından asan da deyil. Bu poeziya səbir tələb edir. Hətta şair gündəlik həyatımızda baş verən mühüm hadisələri, dilimizə yeni daxil olan və sürətlə ümumişlək sözə çevrilən kəlmələri belə öz poeziyasına asanlıqla daxil edə bilir. Bu mənada “İstanbul saatı ilə” kitabının “Pandemiya şeirləri” hissəsi xarakterikdir. Bu hissədə şair bir zamanlar bütün dünyanı, eləcə də Azərbaycanı və Türkiyəni öz ağuşuna almış pandemiya bəlasına incə göndərmələr edir, o günləri bir daha oxucuya xatırladır. “#EvdeQal”, “Karantində qal indi”, “Koronaviruslu Bakım” kimi şeirlərdə həmin dövrdə dilimizə daxil olan sözlər, şüarlar böyük ustalıqla şeir dilinə uyğunlaşdırılıb:

 

Yenə könlümə düşdün,

Varmı başqa yol indi?

Qəlbimin köşəsində

Karantində qal indi!

(“Karantində qal indi”)

 

Təbiət obrazları Həyat Şəminin poeziyasında simvolik məna daşıyır. Payız – tükənmişlikdir, gecə – daxili dialoqdur, yağış – təmizlənmə ehtiyacıdır, külək – dəyişiklik qorxusudur. Təbiət burada insanın psixoloji vəziyyətinin davamıdır. Şair təbiəti seyr etmir, onunla birgə yaşayır.

Həyat Şəminin poeziyasında tez-tez rast gəlinən bir xüsusiyyət də yarımçıqlıq effektidir. Şair çox vaxt fikri tamamlamır, misranı açıq qoyur. Bu açıq qalan yerlər oxucu üçün boşluq deyil, iştirak məkanıdır. Oxucu mətni tamamlayır, onu öz həyatına uyğunlaşdırır. Bu isə poeziyanın interaktiv təbiətini gücləndirir.

Bu poeziya sürətli oxu üçün deyil. Həyat Şəminin şeirləri tələsməyi sevmir. Onlar sakit oxunuş, təkrar baxış, daxili dinləmə tələb edir. Bu poeziya oxucunu informasiyaya boğmur, hissə aparır. Xüsusən kitabın 3-cü – “Qısa şeirlər” adlı hissəsində yer almış poeziya nümunələrini misal göstərə bilərik:

 

Bir dəli şeytan deyir,

bəlkə, keçdiyin zamanı

geriyə doğru dərk edəsən...

Çıxasan qaldığın yerdən,

bütün yaşadıqlarını

ikiayaqlı tərk edəsən,

İstanbul!

 

Nəticə olaraq demək olar ki, Həyat Şəmi müasir Azərbaycan poeziyasında özünəməxsus, səssiz, lakin təsirli poetik məkan yaradan şairlərdəndir. Onun poeziyası zamanla köhnəlmir, çünki konkret dövrün hadisələrinə yox, insanın dəyişməyən daxili vəziyyətinə toxunur.

Həyat Şəminin şeirləri oxucunu dəyişdirməyi qarşısına məqsəd qoymur. O, oxucunu özünə qaytarır. Bu poeziya insana “sən tək deyilsən” hissini yaşadır.

Bəlkə də, poeziyanın ən böyük gücü elə insanın içindəki səssizliyi sözə çevirməyi bacarmaqdır. Həyat Şəmi bu səssizliyin şairidir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.05.2026)

 

Əkbər Qoşalı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

 

Azərbaycan Milli Xalça Muzeyində “Sənət körpüsü… Azərbaycan–Türkiyə” sərgisi açılıb. Bu sərgi, iki dövlətin ortaq yaddaşının, Turan ruhunun, tarixi sədaqətin və mədəni təfəkkürün kətan üzərində dil açması idi…  Qələmə and olsun! – belə bir deyim var; sərginin açılış günü bu andın yanında “Fırçaya and olsun!” yəmininin də doğduğunu deyə bilərik.

 

Əslində, sənətin də geopolitikası var.

Bəzən dövlətlərin imzalaya bilmədiyi mənəvi anlaşmaları rəssamlar çəkir.

Bəzən diplomatiyanın nələrisə ertələdiyi günlər rənglər danışır.

Və Azərbaycan Milli Xalça Muzeyindəki sərgidə danışan – təkcə qrafit, karandaş, rəng olmadı;

danışan tarixin özüydü… yaddaşıydı danışan… danışan “Bir millət, iki dövlət” fəlsəfəsinin sənət dilinə çevrilmiş halı idi…

 

Eldəniz Babayevin “Sənət körpüsü”, əslində, çağdaş türk mədəniyyət atlasının vizual manifesti, yeni rənglə çağırışı kimi gəldi mənə. Burada Atatürk, Heydər Əliyev həm tarixi şəxsiyyət, həm dövlət ağlı, iradə təcəssümü idi. 

Ənvər, Nuru, Kazım Qarabəkir, Səməd bəy Mehmandarov kimi paşaların obrazı isə kətan, qalın kağız üzərindən incə-incə canlanıb, bir millətin yaddaş nöqtələri kimi yenidən dirçəlir... 

 

Bu sərgidə ən çox diqqət çəkən məqamlardan biri də,

rəssamın sanki portret çəkməkdən daha çox xarakterin tarixini çəkməsidir.

 

Atatürkün baxışlarında bir imperiyanın küllərindən doğan iradə,

Heydər Əliyevin düşüncəli çöhrəsində dövlət quruculuğunun təmkinli fəlsəfəsi,

Əhməd Cavadın üzündə istiqlal nisgili,

Yunus Əmrədə isə türk ruhi gücünün mənəvi sonsuzluğu görünür… 

 

“Sənət körpüsü” adı, əlbəttə, təsadüfi sayıla bilməz; burada körpü coğrafiyalar arasından daha üstün –

ruhlar arasındadır...

 

Bakı ilə Ankara arasında,

Qarabağla Sakarya arasında,

Yunus Əmrə ilə Hüseyn Cavid arasında,

Aşıq Veysəllə Xəlil Rza arasında görünməz bir estetik yol uzanır, uzanır, uzanır… “Uzun, incə bir yol”dayıq zatən; zatən bizimçün yollar yolu “Ortaq türk keçmişindən ortaq türk gələcəyinə” gedən ulu Yoldur.

 

Bu sərgidə Türk dünyası “siyasi xəritə” olmaqdan çıxaraq, “mədəni taleyüklülük” kimi görünür. Bax, bu, çox önəmlidir.

Çünki XXI yüzildə millətləri sınırlardan daha irəli – ortaq yaddaş qoruyacaq.

Ortaq yaddaşı isə ən çox sənət yaşadır, sənət!.

 

Eldəniz Babayevin əsərlərində diqqət çəkən başqa bir özəllik də milli romantizmlə realist dəqiqliyin harmoniyasıdır.

Onun qrafik işlərində kölgə yalnız texniki element kimi görünmür – belə deyək, psixoloji qata çevrilir.

Bəs işıq? Hə, bax, işıq isə fiziki parametrləri ötən mənəvi işarədir. – Rəssamın adı Eldəniz, soyadı Baba, ürəyi Türk dünyalı olunca belə olacaqdı təbii.

 

Budur, “Atatürk İş Bankçıları salamlayır – 1927”! – Əsərdəki salamlaşma səhnəsi, bütövlükdə çağdaş türk tarixinin metaforuna çevrilmirmi? – Dəniz var, gəmi var,

hərəkət var, irəliləyiş var… ən əsası – gələcəyə inam var!

 

Sərginin 19 May – Atatürkü Anma, Gənclik və İdman Bayramı günündə açılması da xüsusi simvolik anlam daşıyırdı.  Çünki bu sərgi gəncliyə belə bir ismarıc verir: millətlər yalnız iqtisadiyyatla böyümür, millətlər yaddaşla böyüyür. Yaddaşını itirən toplumun gələcəyi də kövrəkləşər.

 

Sərgiyə ev yiyəliyini məhz Azərbaycan Milli Xalça Muzeyinin etməsi də ayrıca kulturoloji anlam daşıyır. Xalça özü də bir yaddaşdır. Əməkdar rəssam, sənətşünas-alim Məmmədhüseyn Hüseynovun ünlü kitabının adı ilə desək, türkün sənət yaddaşında hər XƏTTİN ŞİFRƏSİ var!

İlmə-ilmə toxunan tarixdir xalça.

Və Eldəniz Babayevin tabloları ilə Azərbaycan xalça estetikası arasında görünməz bir ruh yaxınlığı hiss olunur.

 

İştirakçısı olduğum açılış bir daha göstərdi ki, Türk dünyasının inteqrasiyası yalnız siyasi platformalarda baş vermir.

Bu inteqrasiya bəzən bir rəssamın yaradıcılıq odasında (emalatxanasında) başlayır…

bir şairin misrasında davam edir…

bir saz havasında yaşayır…

və bir sərgidə xalqın ruhuna çevrilir…

 

“Sənət körpüsü” sərgisi… duyulan sərgidir.

Bu sərgidən çıxarkən ağlımda bir fikir qaldı – Türk dünyasının ən böyük sərvəti ortaq ruhdur!

 

TURANA QILINCDAN DAHA KƏSKİN, ULU QÜVVƏT,

YALNIZ MƏDƏNİYYƏT, MƏDƏNİYYƏT, MƏDƏNİYYƏT! (H.Cavid)

 

Ortaq türk bayrağımız və yaradıcılıq bayrağımız daim uca olsun!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.05.2026)