Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyində Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi və Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin birgə təşkilatçılığı, Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə Yunus Əmrə İnstitutunun dəstəyi ilə "Türk xalqlarının təsviri sənətində qlobal və lokal diskurslar" mövzusunda beynəlxalq elmi dəyirmi masa keçirilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Fonddan verilən məlumata görə,  6 may 2026-cı il tarixinə təsadüf edən ədbirdə Türk dövlətlərindən olan tanınmış sənətşünaslar, muzey rəhbərləri və tədqiqatçılar iştirak edərək, ortaq türk bədii irsinin müasir dünya incəsənətinə inteqrasiyası və milli kimliyin qorunması məsələlərini geniş müzakirə ediblər.

Tədbirin açılış mərasimində çıxış edən Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti professor Aktotı Raimkulova sənət əsərlərinin yalnız fərdi yaradıcılıq nümunəsi deyil, bütöv bir cəmiyyəti və tarixi təmsil edən kimlik göstəricisi olduğunu vurğulayıb.

Dəyirmi masanın açılışında eləcə də Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin direktoru, sən.ü.f.d., dosent Şirin Məlikova və Yunus Emre İnstitutu Azərbaycan koordinatoru Gökhan Seyhan çıxış edərək dəyirmi masanın əhəmiyyətini vurğulayıblar.

Tədbir çərçivəsində Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Türkiyə və Özbəkistan dan olan məruzəçilər ənənəvi üslubların müasir təsvir dili ilə sintezi və türk dünyası rəssamlarının beynəlxalq platformalarda təmsil olunma modellərinə dair elmi təqdimatlarla çıxış ediblər.

Tədbirin sonunda TÜRKSOY Muzeylər Birliyinin üzvlük sertifikatları Azərbaycanın bir sıra aparıcı muzeylərinə təqdim olunub, həmçinin "Mədəniyyətlərin dialoqu: Azərbaycan - Qazaxıstan" adlı sərginin təntənəli açılış mərasimi keçirilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.05.2026)

Kənan Məmmədli,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

8 may – ilin elə bir günüdür ki, yazın ən xoş çağına təsadüf edir. Bugünkü Beynəlxalq və yerli miqyaslı tarixi və əlamətdar hadisələri yada salaq.

Əlamətdar günlər:

• Beynəlxalq Qızıl Xaç və Qızıl Aypara Günü
  Bu gün Anri Dünan tərəfindən əsası qoyulmuş humanitar hərəkatın fəaliyyətinə həsr olunur. Dünyanın müxtəlif yerlərində könüllülər və tibb işçiləri bu gün təltif edilir.
• Anım və Barışıq Günü
  Birləşmiş Millətlər Təşkilatı tərəfindən İkinci Dünya müharibəsi qurbanlarının xatirəsinə təsis olunub.
• Avropada Qələbə Günü (VE Day)
  1945-ci ildə nasist Almaniyasının kapitulyasiyası ilə Avropada müharibənin başa çatmasını simvolizə edir.

Tarixi hadisələr:

• 1794 — müasir kimyanın banilərindən biri Antuan Loran Lavuazye edam olunub.
• 1886 — ABŞ-da ilk dəfə Coca-Cola içkisi təqdim olunub.
• 1945 — Almaniyanın kapitulyasiya aktı imzalanıb (Avropada müharibənin sonu).
• 1967 — Əfsanəvi rok qrupu The Jimi Hendrix Experience yaradılıb.
• 1984 — SSRİ Los-Anceles Yay Olimpiya Oyunları 1984-nı boykot edib.
• 2001 — Qana demokratiya uğrunda mübarizəyə həsr olunmuş milli gün təsis edib.

8 mayda doğulanlar:

• Harri Trumen (1884–1972) — ABŞ prezidenti.
• Toni Tennant (1922–1990) — britaniyalı aktyor.
• Enrike İqlesias (1975) — məşhur müğənni.
• Melissa Gilbert (1964) — aktrisa və ictimai xadim.

8 mayda vəfat edənlər:

• Antuan Loran Lavuazye (1794) — görkəmli alim.
• Qustav Flober (1880) — “Madam Bovari” romanının müəllifi.

 Maraqlı faktlar:

• 8 may XX əsrin ən böyük münaqişəsi olan İkinci Dünya müharibəsi-nin Avropada başa çatması ilə əlaqələndirilir.
• Müxtəlif ölkələrdə bu gün tarixi kontekstdən asılı olaraq fərqli şəkildə — anım, matəm və ya qələbə günü kimi qeyd olunur.

Azərbaycan üzrə əlamətdar və yadda qalan günlər:

Tarixi və ictimai-siyasi kontekstdə

• 8 may Azərbaycan tarixində əsasən anım və düşüncə günü kimi dəyərləndirilir. Bu tarix, xüsusilə İkinci Dünya müharibəsi-nin başa çatmasının ildönümü ərəfəsi olması ilə yadda qalır.
• 1941–1945-ci illərdə Azərbaycan xalqı böyük fədakarlıq göstərmiş, yüz minlərlə azərbaycanlı cəbhəyə yollanmışdır. Bakı isə neft sənayesi ilə müharibənin taleyində həlledici rol oynamışdır.
• 8 may həm də Azərbaycanın yaxın tarixində ağır hadisələrlə bağlı yaddaşlarda yaşayır.
  Bu tarix Şuşanın işğalı (1992) ilə əlaqədar xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Şuşa şəhərinin itirilməsi Azərbaycan cəmiyyətində dərin iz buraxmış və uzun illər bu gün hüznlə yad edilmişdir. 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində Şuşanın azad olunması ilə bu tarix artıq həm də tarixi ədalətin bərpası kontekstində xatırlanır. Bu gün Azərbaycan cəmiyyətində 8 may həm itki və yaddaş, həm də qələbəyə aparan yolun simvolu kimi qəbul edilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.05.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Günün sitatı” rubrikasında bu gün Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin İctimai Birliklər və Dini Qurumlar Komitəsinin sədri Fazil Mustafadır. O, gündəmı zəbt etmiş xoşagəlməz məsələlərə mövqe sərgiləyir.

“Biri cəhalətə, xurafata qarşı fikirlərini bəyənmədiyi siyasətçini güllələdi.

Biri dərs oxumağı tələb edən müəllimi güllələdi.

Biri yüzlərlə uşağın şəfa ümidi olan həkimi qumbara ilə partlatdı.

Bu birlər yavaş-yavaş bir-biri ilə birləşib biriləri olur. Cəmiyyətimiz öldürmək, güllələmək, partlatmaq arzusu ilə alışıb-yanan qatil birilərinin təhsilin, mədəniyyətin, elmin, idmanın, boşanmaların, düzənsiz yaşamın yaratdığı boşluqların üzərində dirçəlişini biganəliklə seyr etməkdədir.

Bu gün öz sahəsinin nadir mütəxəssisi olan millətin daha bir dəyərli həkim övladı həyatla qayıdış üçün ölüm-dirim savaşı verir. Hədsiz ağır, acı duyğular yaşayırıq. Eyni duyğuları savadlı, təcrübəli müəllimləri, həkimləri, sənət adamlarını, məmurları  əməyini, biliyini, dövlət üçün fədakarlığını doğru dəyərləndirmədən öz işindən uzaqlaşdıranlar da bizlərə yaşadırlar. Axı bu millətin faydalı insanları elə də çox deyil. Bu millətin ziyalı elitası elə də zəngin deyil. Ayrı-ayrı sahələrdə mütəxəssislərimiz elə də çox deyil. Allah qıymasın, həkimimiz yaşama, övladlarının yanına qayıda bilsin, ancaq yenə də xəstələrə şəfa verə biləcəkmi? Deyirlər ümid azdı. Hər bir gərəkli, faydalı insanın itkisi bu millətin gücünün, iradəsinin zəifləməsi deməkdi.”

(Sitata Fazil Mustafanın sosial media hesablarından götürülmüşdür)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.05.2026)

Əkbər Qoşalı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

2026-cı il mayın 5-də İrəvanda keçirilən ilk Avropa Birliyi–Ermənistan Sammiti Güney Qafqazın geosiyasi mənzərəsində yeni mərhələnin başlanğıcı kimi təqdim olundu. Sammitin yekununda qəbul edilən birgə bəyanat isə bölgədə sülh, təhlükəsizlik və inteqrasiya məsələlərinə münasibətdə müəyyən yeni siyasi işarələr verdi. Maraqlıdır, son aylarda Avropa Parlamentində və bəzi siyasi dairələrdə davamlı şəkildə qabardılan “Qarabağ ermənilərinin hüquqları”, “beynəlxalq təminat altında qayıdış”, eləcə də Bakıda mühakimə olunan bəlli müharibə suçluları, adıbəlli separatçı şəxslərlə bağlı ritorika həmin yekun sənəddə öz əksini tapmadı.

Bax, bu məqam təsadüfi sayılmamalıdır; əksinə, Avropa siyasi sisteminin iç ayrılmasını (diferensiasiyasını) və qərarvermə mərkəzləri arasındakı fərqləri göstərən önəmli nüansdır.

Sual oluna bilər: Avropa Parlamenti ilə Avropa Birliyi eyni siyasi iradədirmi?

Azərbaycan ictimai rəyində çox zaman “Avropa” anlayışı monolit struktur kimi tanıdılır; halbuki Avropa Parlamenti ilə Avropa Birliyinin icraedici və institusional strukturları arasında həm hüquqi, həm siyasi, həm də praktiki fərqlər mövcuddur.

Elə bu səbəbdən, 30 aprel tarixli Avropa Parlamenti qətnaməsində yer alan “Qarabağ ermənilərinin beynəlxalq təhlükəsizlik təminatı ilə qayıdışı”, “erməni məhbusların azad edilməsi” kimi qərəzli çağırışların İrəvan sammitinin yekun sənədində yer almaması diqqətçəkən siyasi göstəricidir.

Başqa sözlə, Avropa Parlamenti daha çox emosional-siyasi platforma kimi çıxış edərkən, Avropa Birliyinin Şurası və Komissiyası isə praktiki, strateji geopolitik məsuliyyət daşıyan institutlar təsiri bağışlayır. Onlar artıq bəzi önəmli qənaətlərə varmışlar.

Çünki artıq həm “Qarabağ məsələsi”nin hüquqi baxımdan bağlandığı, həm Azərbaycanın suverenliyinin beynəlxalq səviyyədə tanındığı, həm də separatizmə yenidən legitimlik verilməsinin bölgədə sülh perspektivini zədələyə biləcəyi anlayışı formalaşmaqdadır.

Sammit sənədində daha çox “sülh anlaşması”, “bölgəsəl sabitlik”, “ərazi bütövlüyü”, “inteqrasiya”, “kommunikasiyalar, bağlantılar” kimi mövzulara üstünlük verilməsi də bunu göstərir.

Bəs İrəvan sənədinin Bakı üçün strateji sonucları varmı, varsa nədir?

Bu durum Azərbaycan üçün strateji ayırma siyasəti aparmağın daha doğru ol­du­ğunu göstərir; başqa sözlə, emosional reaksiya gərəkli görünmür. – Əgər Avropa Parlamentində müəyyən ermənipərəst dairələrin təsiri qalırsa belə, Avropa Birliyinin digər institutlarında daha realist və praqmatik yanaşmanın mövcudluğu görünür.

Deməli, Avropa Parlamenti ilə münasibətlərdə sərt siyasi mövqe, Avropa Komissiyası, Avropa Şurası və Avropa Siyasi Birliyi ilə isə rasional işbirliyi modeli Azərbaycan üçün daha məqsədəuyğun görünür.

Çünki Avropa Siyasi Birliyi platforması artıq təhlükəsizlik, enerji, daşımalar və geosiyasi koordinasiya məkanı kimi formalaşır və “normativ Avropa” olmaqdan çıxır. Azərbaycan isə bu sistemdə enerji təhlükəsizliyi təminatçısı, Orta Dəhlizin əsas aktoru, Türk dünyası ilə Avropa arasında strateji körpü, Güney Qafqazda gerçək sabitlik yaradan dövlət kimi çıxış edir. Bu gerçəkləri Brüssel də yaxşı anlayır.

Buradan, Ermənistanın “Avropaya dönüşü” və yeni bölgəsəl balans mövzusu hasil olur.

Yəni İrəvan Sammiti həm də Ermənistanın Rusiyadan uzaqlaşaraq Qərbə inteqrasiya cəhdinin nümayişi idi. Sammitdə iqtisadi inteqrasiya, təhlükəsizlik işbirliyi, viza liberallaşdırılması və bağlantı layihələri ön plana çəkildi; lakin burada belə bir önəmli sual yaranır: Avropa Ermənistanı bölgədə sülh tərəfdaşına çevirmək, yoxsa yeni geosiyasi qarşıdurma xətti qurmaq istəyir? Əgər ikinci xətt üstünlük qazansa, bu, nə Ermənistanın özünə, nə də bölgəyə fayda verəcək; əgər birinci xətt qalib gəlsə, o halda Bakı ilə işbirliyi qaçılmaz olacaq. Çünki bölgədə uzunmüddətli sabitlik Azərbaycanın iştirakı olmadan mümkün deyil.

Bəs “qayıdış” ritorikasının sənəddə olmaması nəyi göstərir? – Bizcə, bu, bir neçə önəmli anlam daşıyır:

birincisi, gəlin hüquqi gerçəklərin qəbulunu vurğulayaq. – Qarabağ məsələsini “status” və ya “beynəlxalq protektorat” modeli ilə geri qaytarmaq mümkün deyil. – AB artıq anlayır;

ikincisi, “separatizmə məsafə”yə vurğu edək. – Bakıda mühakimə olunan şəxslərin “siyasi məhbus” kimi təqdim edilməməsi, onların fəaliyyətinin hüquqi müstəvidə qiymətləndirilməsinə (belə deyək) dolayı qəbul təsiri bağışlayır;

üçüncüsü, yeni diplomatik dilin (üslubun) formalaşmasını da yazmadan keçməyək. – AB emosional qətnamə dili ilə gerçək siyasi sənəd dili arasında fərq qoymağa başlayıb. Heç şübhəsiz, bu fərq Azərbaycanın diplomatik fəaliyyətinin də nəticəsidir.

Yaxşı, bundan sonra biz nə etməliyik?

Avropa ilə münasibətləri qoparmamaq;

Avropa Parlamentinin qərəzli dairələri ilə bütün Avropanı eyniləşdirməmək;

enerji, daşımalar, təhlükəsizlik və bağlantı diplomatiyasını gücləndirmək;

Avropa Siyasi Birliyi platformasında fəallığı artırmaq;

Türk Dövlətləri Təşkilatı ilə Avropa arasında körpü rolunu dərinləşdirmək... – bütün bunlar Azərbaycan üçün optimal yanaşma və ya uyğun xətdir.

Bu mərhələdə rəsmi Bakı strateji dövlət davranışı, soyuqqanlı yanaşma – bir sözlə, rasional dövlət mövqeyi ilə rəftarda (emosional dilə ehtiyac duymamaqda) haqlıdır.

Geopolitikada bəzən bir sənəddə yazılmayan cümlə, yazılanlardan daha önəmli olur…

İrəvan Sammitinin yekun bəyanatında Qarabağla bağlı maksimalist erməni tezislərinin, birtərəfli yanaşmaların yer almaması da məhz belə siyasi səssizliklərdən biridir…

DÖVLƏTİMİZ ZAVAL GÖRMƏSİN!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.05.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Təqvim yenə may ayını göstərir. Yenə o tarix gəldi çatdı. Azərbaycan xalqının yaddaşına qanla yazılmış, ürəyinə dağ çəkilmiş bir gün — 8 may.

1992-ci ilin həmin günündə Şuşa işğal olundu. Qarabağın tacı, Azərbaycanın musiqi beşiyi, tarix və mədəniyyət qalası yad əllərə keçdi. Bu gün isə həmin faciənin 34-cü ili tamam olur.

Amma zaman bir həqiqəti sübut etdi:

Şuşa işğal oluna bilərdi, unudula bilməzdi.

Şuşa niyə sadəcə şəhər deyildi?

Çünki Şuşa daşdan-divardan ibarət deyildi.

Bu şəhərin küçələrində muğam doğulmuşdu. Bu şəhərin havasında poeziya vardı. Bu şəhərin qayalarında tarix danışırdı.

Üzeyir Hacıbəyli bu torpaqdan yüksəlmişdi.

Bülbül bu şəhərin səsini dünyaya aparmışdı.

Xurşidbanu Natəvan bu yurdun zərif ruhunu misralara çevirmişdi.

Şuşa Azərbaycanın təkcə şəhəri yox, mədəniyyət pasportu idi.

8 may: susan divarlar, ağlayan xalq

Şuşanın işğalı hərbi xəbər kimi gəldi, milli faciə kimi qaldı.

O gün təkcə bir şəhər itirilmədi. İnsanlar ata yurdunu itirdi. Xatirələr evsiz qaldı. Qapılar sahibsiz qaldı. Məzarlar yetim qaldı.

Bir xalq öz şəhərinə həsrət qaldı.

O gündən sonra minlərlə insan “bizim ev Şuşada idi...” cümləsi ilə danışmağa başladı. Bu cümlənin içində nə qədər ağrı, nə qədər nisgil vardı — yalnız yaşayanlar bilər.

Şuşasız keçən illər

İllər ötürdü. Nəsillər böyüyürdü. Amma Şuşa adı hər evdə yaşayırdı.

Nənələr nəvələrinə Şuşanın bulaqlarını danışırdı.

Atalar dağ yollarını xatırlayırdı.

Analar həyət qapısının səsini unutmadıqlarını deyirdi.

Şuşa işğal altında idi, amma yaddaşda azad idi.

2020: daşa dönən həsrətin zəfəri

Sonra tarix döndü.

2020-ci ildə Azərbaycan Ordusu Şuşa uğrunda döyüş ilə yalnız bir şəhəri azad etmədi — 28 illik nisgili də azad etdi.

Şuşaya daxil olan əsgər addımları milyonların ürək döyüntüsünə çevrildi. O gün təkcə hərbi qələbə qazanılmadı. O gün xalq öz qürurunu geri aldı.

Şuşa yenidən Azərbaycan oldu.

Bu gün Şuşada nə var?

Bu gün Şuşada yenidən həyat var.

Yenidən musiqi səslənir.

Yenidən tədbirlər keçirilir.

Yenidən yollar çəkilir, evlər bərpa olunur.

Yenidən bayraq dalğalanır.

Bir zamanlar susdurulan şəhər bu gün yenidən danışır.

Şuşa bizə nə öyrətdi?

Şuşa göstərdi ki:

Torpaq itirilə bilər, amma sahibini unutmaz.

Şəhər viran qala bilər, amma ruhu ölməz.

Xalq əyilə bilər, amma sınmaz.

Yekun

Bəzi şəhərlər xəritədə görünür.

Bəzi şəhərlər isə millətin qəlbində yaşayır.

Şuşa həmin şəhərlərdəndir.

Onu işğal etdilər, amma unutdura bilmədilər.

Onu dağıtdılar, amma diz çökdürə bilmədilər.

Çünki Şuşa sadəcə şəhər deyil — Azərbaycan ruhudur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.05.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Tələbə yaradıcılığı rubrikasında bu gün Naxçıvan Dövlət Universitetinin Musiqi Müəllimliyi ixtisası üzrə I kurs tələbəsi Xəlil Əliyev sizlərə “Üzeyir Hacıbəyov – Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin dahisi” yazısını təqdim edəcək.

 XƏLİL ƏLİYEV,

“ÜZEYİR HACIBƏYOV – AZƏRBAYCAN MUSİQİ MƏDƏNİYYƏTİNİN DAHİSİ”

Niyə Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin dahisi?

Bunu sübut etmək asandır. Ortada elə bir zəngin irs var ki, min illər sonrakı nəsillər belə ondan bəhrələnəcəklər.

Üzeyir Hacıbəyov 1885-ci ildə Şuşada doğulub və XX əsrin əvvəlində Azərbaycan xalqının siyasi və mədəni dəyişikliklərinin tam ortasında böyüyüb. Uşaqlıqdan musiqiyə böyük marağı vardı. O, muğamları evdə dinləyir, onları nota köçürürdü. İlk musiqi müəllimi anası Şirinabəyim olmuşdur. Şuşa muhitində böyüməsi onun muğama olan sevgi və anlayışını gücləndirdi.

O dövr Azərbaycan üçün maarifçilik hərəkatı, milli kimlik axtarışları və modernləşmə prosesi ilə yadda qalmışdır. Bu mühit onun yaradıcılığına birbaşa təsir etmiş, milli musiqini yeni səviyyəyə qaldırmasına şərait yaratmışdır.

Üzeyir bəy yalnız ilk Şərq operasının müəllifi kimi deyil, həm də xalq musiqisini elmi və estetik səviyyədə sistemləşdirən böyük sənətkar və maarifçi idi. O, həm Avropa musiqi sistemi ilə tanış olmuş, həm də milli musiqi ənənələrini qoruyaraq özünəməxsus harmonik üslub yaratmışdır. Azərbaycan musiqi məktəbinin təməlini qoyan böyük sənətkar və maarifçi idi. Onun yaradıcılığı həm dövrün sosial və mədəni tələblərinə cavab verdi, həm də yeni nəsillərə musiqi düşüncəsini aşıladı.Təhsilini davam etdirərək Gori Müəllimlər Seminariyasını bitirib, həm Avropa musiqi nəzəriyyəsini, həm də milli musiqi biliklərini mənimsədi. Seminariyada olarkən o, Sergey Raxmaninovun əsərlərini xüsusi diqqətlə öyrənmiş və Sankt-Peterburqda Glazunov və Lyadovun dərslərinə qeyri-rəsmi dinləyici kimi qatılmışdır.

Seminariyanı bitirdikdən sonra Üzeyir Hacıbəyli 1904-cü ildə Cəbrayıl qəzasında müəllimlik etməyə başlayıb. O, müəllimlik edərək xalqın savadsızlıq problemlərinə diqqət çəkir, sosial mövzuları gündəmə gətirirdi. 1905-ci il Bakıya gələrək “Həyat” qəzetində tərcüməçi işləməyə başlayıb və bu hadisə onun ədəbi-publisistik fəaliyətinin başlanğıcı olaraq sayılır. 1911-ci ildə musiqi təhsilini inkişaf etdirmək məqsədi ilə bəstəkar Moskvaya gedib və İlyinskiin xususi musiqi kursunda təhsil almağa başlayıb. Ancaq madii çətinliklər səbəbi ilə təhsilini yarıda qoyaraq Bakıya qayıdıb. 20 yaşında Bakıya gələn Üzeyir bəy həm musiqiçi, həm də publisist kimi fəaliyyət göstərdi. Üzeyir bəy əvvəlcə qəzet açmaq istəyirdi, “Həqiqət” adını verməyi planlamışdı, lakin maliyyə səbəbindən bu plan baş tutmadı.

1910-cu ildə Üzeyir Hacıbəyov Məleykə xanımla ailə həyatı qurub. Rus dili müəllimi olan Məleykə xanım həyat yoldaşının sənətinə bələd olmaq üçün konservatoriyanın musiqi nəzəriyyəsi şöbəsinə daxil olub.

1908-ci ildə səhnəyə qoyulan “Leyli və Məcnun” Şərq musiqi tarixində ilk opera olaraq Azərbaycan musiqi teatrını formalaşdırdı. Operanın əsas novatorluğu muğam və Avropa harmoniyasının sintezində idi.Operanın məşqlərini gecələr gizli aparırdı.Operanın bəzi hissələrini o, təbiət qoynunda, ağac altında yazmışdır. Operanı yazarkən yalnız 22 yaşı vardı.

 Üzeyir Hacıbəyov Azərbaycan xalq musiqisinin elmi əsaslarını yaratdı. “Azərbaycan xalq musiqisinin əsasları” əsəri bu gün də musiqişünaslıq üçün fundamental qaynaqdır. Kitabın ilkin variantı təxminən 600 səhifə idi, lakin maddi çətinliklər səbəbindən ixtisar edilmişdir. O, müxtəlif bölgələrə gedərək fərqli xanəndələrdən muğamların variantlarını toplamışdır. Üzeyir bəy musiqini rənglərlə “görürdü”, bəzi muğamları müəyyən rənglərlə əlaqələndirirdi. Evdə yüngül səslə danışır, musiqi duyumunu qoruyurdu. Gecələr yaranan melodiyaları unutmamaq üçün qələm və kağızı yastığının altında saxlayırdı. Onun evində böyük kitabxana var idi, burada yalnız musiqi deyil, tarix, fəlsəfə, psixologiya və hətta astronomiya ilə bağlı kitablar da mövcud idi. O, həmçinin portret rəssamlığı ilə məşğul olur, yaxınlarının eskizlərini çəkirdi. Səsi həm muğam, həm Qərb vokal texnikasına uyğun idi.

Üzeyir bəy Azərbaycan Konservatoriyasının yaradılmasında və milli musiqi təhsilinin təşkili işində böyük rol oynamışdır. O, milli orkestr ənənələrinin təməlini qoymuş, muğamın orkestr üçün işlənməsini təmin etmiş və yeni musiqi alətlərinin inkişafına töhfə vermişdir.

Azərbaycan Dövlət Himninin müəllifi olması onun yaradıcılığının əbədiyyət simvoludur. Himnin bəzi hissələrinin azı 10 variantı olmuşdur və Üzeyir bəy melodiyanın ritmik xəttini ən uyğun şəkildə tapmaq üçün uzun müddət çalışmışdır.O, mu­si­qi fəa­liy­yə­ti­ni əv­vəl­cə “Ne­cat” cə­miy­yə­ti­nin te­atr trup­pa­sı ilə hə­ya­ta ke­çi­rib, 1914-cü il­də isə te­atr cəb­hə­sin­də ona qo­şu­lan qar­daş­la­rı ilə bir­lik­də da­vam et­di­rib.       1918-ci ilin mart soyqırımı sonrası Üzeyir bəy turuppası ilə birlikdə İrana səfər edib və burada tamaşalar hazırlayıb.1918-ci il sentyabrın 15-də Bakının erməni, rus-bolşevik, ingilis işğalından azad olmasından sonra vətənə qayıdıb. Bu dövrdə bəstəkar “Azərbaycan” qəzetindəki publisist-redaktorluq və mədəni quruculuqdakı fəaliyyəti ilə milli dövlət qurumluğuna bacardığı qədər kömək etməyə çalışıb. Cumhuriyyət Himnini də elə məhz bu dövrdə yazıb. 

Onun digər məşhur operaları arasında “Arşın mal alan”, “O olmasın, bu olsun”, “Əsli və Kərəm”, “Şah Abbas və Xurşud Banu” əsərləri də var. Bu əsərlər Azərbaycan musiqi teatrının formalaşmasında müstəsna rol oynamışdır. “Arşın mal alan” əsəri 70-dən çox dilə tərcümə olunmuş, 120-dən çox ölkədə səhnələşdirilmişdir və iki dəfə film kimi ekranlaşdırılmışdır.

XX əsrin 20-30-cu illəri Üzeyir Hacıbəyovun sadəcə Azərbaycanda deyil, SSRİ və dünyada qərb musiqi janrında müxtəlif əsərlər yazması xüsusən 1932-37-ci illərdə “Koroğlu” operasını ortaya qoyması onu daha da məşhurlaşdırdı. Hətta bu əsər bəstəkarın repressiyadan qurtulmasına da kömək etdi.

Sovet hakimiyyətinin ilk illərində Üzeyir bəy təqiblərə məruz qalıb. Hətta 1920-ci il də bəstəkarı güllələmək istəyiblər. Yalnız bir təsadüf nəticəsində bu təhlükə sovuşub.

Azər­bay­can ic­ti­mai-mə­də­ni mü­hi­ti­nin tə­lə­ba­tı­nı də­rin­dən du­yub-an­la­yan Üze­yir Hacıbəyov Hə­sən bəy Zər­da­bi­ni ar­zu və is­tək­lə­ri­nin mi­sil­siz da­şı­yı­cı­sı ki­mi kəşf et­miş­di. Qı­sa müd­dət­də Üze­yir bəy bö­yük us­tad­dan məf­ku­rə dər­si al­mış, bir sı­ra sa­hə­lər­də es­ta­fe­ti on­dan qə­bul edib irə­li apar­mış­dı.

Üzeyir bəy həm də publisist və maarifçi kimi fəaliyyət göstərmişdir. O, qəzet və jurnal səhifələrində musiqi və mədəniyyət mövzularında yazılar yazmış, ictimai düşüncəni formalaşdırmağa çalışmışdır.

Üzeyir Hacıbəyovun əsərləri bu gün də Azərbaycanda və dünyanın bir çox ölkələrində səslənir. Onun musiqi irsi yeni nəsillərə öyrədilir və milli musiqi düşüncəsinin inkişafında əsas rol oynayır. Üzeyir bəy yalnız Azərbaycan musiqisinin keçmişi deyil, həm də gələcəyidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.05.2026)

Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Dostum, məni nə sevdilər, nə də unutdular. Sadəcə görmədilər.

Əsgərlikdən əvvəl bir dəlixanada öyrəndim ki, ağıl, çox vaxt səssizliklə ölçülür. Dərdlərini danışanlara “dəli”, susanlara “ağıllı” dedilər. Amma heç kim düşünmədi ki, bəzən susmaq yıxılmamaq üçün tutduğun son ipdir. Mən susdum. Məhz həyatım boyu elə susdum ki, içimdə minlərlə fəryad boy atdı. Həyatımın hər dövrü üçün onlara adı qoydum. Birinə “Azadlıq”, birinə “Qəbul olunmaq”, birinə “O” dedim.

Ətrafımda insanlar vardı. Baxıb görməyən, danışıb anlamayan, toxunub hiss etməyənlər. Və bu cəmiyyətin adı vardı. Avtoritar sevgi rejimi. Sevdiyini deyə bilmədiyin, ağladığını gizlədiyin, güldüyünə görə təqdir, kədərləndiyinə görə tənbeh aldığın bir sistem. Stalin sağdır, sadəcə televizora çıxmır. O artıq hər evdə, hər münasibətdə, hər valideyndə yaşayır.

Məni “sakit uşaq” kimi tanıdılar. Halbuki içimdə qışqırırdım. Atam, babam dediki, "Oğul, kişi ağlamaz.” Sevgilimsə az qalsın davam edəcəkdi, “Duyğusal oğlan zəifdir.” Cəmiyyət dedi, "Əvvəl iş, sonra hiss.” Allah isə. Allah susdu, başa düşürsən? O, da məndən əlini üzdü. Yəqin o da qorxurdu. Çünki bu dövrdə Tanrını belə sorğuya çəkirdi insanlar. Yəqin mənim də elə olacağımdan qorxdu.

Aşiq oldum. Onu bir fizika qanunu kimi dərk etməyə çalışdım. Cazibə idi, eyni zamanda dağılma enerjisi. Döndü dedi “istəmirəm səni. Qəlbimdə də, yanımda da, ağlımda da". Mən isə içimdəki bütün fəlsəfəni unudub sadəcə “qal” dedim. Amma o getdi. Çünki sevgidə bir nəfər azad olanda, o biri məhkum olur.

Bəzən düşünürəm, mən əslində heç sağalmadım. Sadəcə “normal görünmək” üçün əlimdən gələni etdim. Daxilimdəki Harun o yaralı, dəlixana divarlarını içində daşıyan, gecələr Hacıbaba Hüseynovun təsniflərinə sığınıb düşünən Harun hələ də oradadır. Bəlkə də heç oradan çıxmayıb.

Və bu yazını da o yazır.

 Bilirsən? Biz bir az Nitşe, bir az Sartrıq. Dərinliyə getsək, biraz Fyodr, biraz da Müşfiqik. Mən bir az da nə oxudumsa, orda özümü axtardım. Mənə “çox dərinə gedirsəne həci” deyən dostum. Sən hələ bilsəydin ki, mən dərinə getmirəm, mən onsuz da oradayam. Orda hava yoxdur, amma həqiqət var. Orda səssizlik var, amma içində musiqi çalır. Eyyub Yaqubovla Alim Qasımov növbələşir. Bəzən Maykl da qonaq olur. Ruhum da oralarda yerdəki cəsədimdən daha çox yaşayır.

 Düşünürsən ki, bu boyda eşqdən moizə yazan adam niyə ayrılar? Çünki biz iki əsrin fərqli fəsilləriydik. O yaz idi, mən payız. O şübhə idi, mən ümid. O gülümsəyirdi. Mən o gülüşü başa düşəcək qədər çox yaşamışdım, amma ona layiq olmağa cəsarətim çatmırdı.

Sonra zaman keçdi. O getdi. Mən qaldım. Və bu rejimdə həyat mənə dedi: “Güclü ol.” Mən güclü olmadım. Mən yazdım. Çünki yazmaq, içində boğulan adamın son nəfəsidir.

İndi metroda gözləyirəm. Qatar gəlmir. Bir iki dostla söhbət edirik. Onlar mənə “həci” deyir. Amma mən bilmirəm Tanrı məni eşidir, ya da sadəcə müşahidə edir. Bildiyim tək şey budur. İnsan sevdikcə itirir, itirdikcə yazır, yazdıqca sağ qalır.

 Məni tanımayın. Amma yazdığım cümlədə özünüzü tanıyırsınızsa bilin ki, biz eyni düşərgədə sağ qalmağa çalışan fərqli əsgərlərik. Bir az sevmiş, bir az itirmiş, bir az sağ qalmış, amma heç vaxt tam olmamış birindən.

 Siz indi rahat yatırsınız. Bilirəm. Çünki sizi qınamıram. İnsanlar qorxar. Sevgidən, məsuliyyətdən, hətta öz hisslərindən. Amma mən qorxmadım. Mən axıra qədər sevdim, axıra qədər qaldım. Qalmadığınız yerlərdə belə qaldım. Bilirəm, biri çıxıb deyəcək: “Harun da çox dərinə gedir, adamı ağırlaşdırır.” Hə, gedirəm. Çünki səthi su susuzluğumu yatırmır. Dərinlikdə nəfəs almaq çətindir, bəli. Amma orda yalnız gerçək olanlar qalır. 

Bu yazını oxuyursan. Gülümsəyirsən. Deyirsən, “maraqlı yazır, amma həddindən artıq emosionaldır.” Əslində isə, sən də hiss edirsən. Sadəcə etiraf etməyə qorxursan. Amma bir gün gələcək ki, sən də kiminləsə metroda vidalaşanda boğazında düyün hiss edəcəksən. Çünki artıq heç ən uzaq tanışınla belə danışa bilməyəcəksən. O zaman bu yazı sənin yazın olacaq.

 Qorxma. Mən çoxdan sən oldum, dostum.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.05.2026)