Bu gün - mart ayının 11-i Azərbaycanda aşıq sənətinin təbliğində və inkişafında xüsusi xidmətləri olmuş ustad Aşıq Kərəm Nəsibovun həm ddünyaya gəlişinin, həm də dünyadan gedişinin ildönümüdür.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı şair İbrahim İlyaslının ustadın xatirəsinə həsr olunmuş yazısını oxuculara təqdim edir.

Yaman olur unudulmaq,

Ellər, mənt unutmayın!

                          Füzuli Sabiroğlu

Unudulmamaq haqqı olan ustad sənətkarlarımızdan biri də Aşıq Kərəm İncəlidir. Son vaxtlar onun haqqında xatırlamaların səngiməsi yağışlı bir yaz günündə yadıma düşəndə, xeyli kövrəltdi məni bu düşüncələr. Aşıq Kərəm dünyaya saz səsinə gələnlərdən, dünyadan sinəsində saz gedənlərdəndir axı. Bütün ömrünü aşıq sənətinin sirlərini öyrənməyə, öyrəndiklərini şəyirdlərinə, eləcə də millətə çatdırmağa həsr etmişdi Kərəm  İncəli.

Borçalıda ustad Kamandardan dərs almışdı, Qazaxda ustad Aşıq Ədalət Nəsibovla qoşa görərdik onu el şənliklərində. Sənətdə öz çəhlimi, öz cığırı olduğundan dinləyicilər arasında da öz pərəstişkarları varıydı Aşıq Kərəmin. Saz-söz sərraflarından kimi dindirsən indi də onun haqqında böyük ürəklə, ağızdolusu danışar  yəqin. O, bu məhəbbəti dərin biliyi, sahmanlı-sığallı çalğısı, bənzərsiz avazı, toy-düyünlərdə özünəməxsus bir aşıq ədası ilə usanmadan söylədiyi dastanlar ilə, bir sözlə, əsl sənətkar ömrü yaşamağıyla qazanmışdı. 

…Yadımdadı, Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin «Ozan» qəzeti yenicə nəşrə başlayanda onunla bir müsahibə hazırlamaq qərarına gəldim. Aslanbəylidə, öz evində qarşıladı bizi, səmimiyyətlə cavablandırdı suallarımı. Çox mətləblərdən danışdıq – ürfan elmindən, ustad məqamından, şəyird təliminqdən, elimizin-obamızın gün-güzəran qayğılarından. Sonra da sazı köynəyindən çıxartdı, zilini zil, bəmini bəm elədi, sinəsində müstəkəm elədi, ürəkləri riqqətə gətirən, könülləri sehriylə süsləyən havalarla baş-başa qoydu bizi. Müsahibə qəzetdə çap olunanda razılıq elədi, düşüncələrini olduğu kimi oxuculara çatdırdığımıza görə təşəkkürünü bildirdi…

Yağışlı bir yaz günündə bu yazının qələmə alınması da mətbuat səhifələrində Aşıq Kərəm İncəlinin xatırlanmasını görmək istəyindən baş qaldırdı ürəyimdə. İstədim ki, yaddaşlarda yaşamaq haqqı olan və yaşayan Aşıq Kərəm İncəli də mətbuat səhifələrindən bir daha pərəstişkarlarına boylansın.

Ruhun şad olsun, qəbrin nurla dolsun, Kərəm dayı! Haqqa qovuşan ulu ustadların sırasında yerin həmişə bəlli olacaq!

Elə bu yazının başlığı da Aşıq Kərəmin öz ifasında dönə-dönə dinlədiyimiz dillər əzbəri olan bir qoşmasından götürülüb:

İncəli Kərəməm, dindirdim sazı,

O gündən açıldı ömrümün yazı...

P.S. Uzun illər öncə qələmə aldığım bu yazını arxivimdən tapdım və bu gün də o fikirdəyəm ki, Aşıq Kərəm İncəli kimi ustad heç vaxt unudulmayacaq. O, bunu saz sinəsində əbədiyyətə qovuşmağı ilə daha çox haqq edib. Məqamı behişt, ruhu şad olsun!

Aşıq Kərəm Nəsibov

Tərcümeyi halı

11 mart 1945-ci ildə Qazax rayonunun Aslanbəyli kəndində anadan olmuşdur. 1995-ci ildə 50 yaşında dünyasını dəyişən ustad sənətkar hələ məktəbli ikən aşıq sənətinin sirlərini ustad Aşıq Kamandardan öyrənməyə başlamışdır. 1960-cı illərdən başlayaraq el şənliklərində, dövlət tədbirlərində ecazkar səsi və saz ifası ilə sənətsevərlərin diqqətini cəlb edən gənc istedadlı aşıq əvvəlcə Gəncəbasar, Göyçə, Borçalı mahallarında, radio və televiziyadakı çıxışlarından sonra isə bütövlükdə Azərbaycanda böyük  şöhrət qazanmışdır.

Aşıq Kərəm Nəsibov ilk dəfə Qazax rayon Mədəniyyət Evinin nəzdində Aşıqlar Ansamblını və saz dərnəyini yaratmış, Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin idarə heyətinin üzvü, birliyin Qazax Regional bölməsinin rəhbəri olmuşdur. Fəaliyyəti dövründə aşıq sənətini ölkəmizdə, eləcə də xarici ölkələrdə layiqincə təmsil etmiş, dövrünün yüksək mükafatlarına layiq görülmüşdür. Qurucusu olduğu Qazax Aşıqlar ansanblı və saz dərnəkləri bu gün də öz fəaliyyətini uğurla davam etdirir.

Ustad aşığın xidmətləri dövlətimiz tərəfindən də yüksək qiymətləndirilmiş, Qazax rayonundakı Aslanbəyli kənd Folklor klubuna Aşıq Kərəm Nəsibovun adı verilmişdir. Özündən sonra zəngin irs qoymuş yaradıcı aşığın 60, 65, 70 illik yubileyləri Mədəniyyət nazirliyinin dəstəyi ilə yüksək səviyyədə qeyd edilmişdir. Yaradıcı aşıq olan Kərəm Nəsibovun ömür və sənət yoluna həsr olunmuş iki kitab nəşr olunmuşdur. Həmin kitablarda onun poeziyası və ifaçılığı haqqında görkəmli sənətşünas və folklorşünas alimlərin elmi araşdırmaları və publisistik məqalələri də yer almışdır. “Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri” QSC-nin qızıl fondunda ustad aşığın çoxsaylı ifaları qorunmaqdadır. Aşıq Kərəm Nəsibov bütün klassik saz havalarının incıliklərinə dərindən bələd olmuş və bu havaların hər birini özünəməxsus ustalıqla ifa etmiş nadir sənətkarlarımızdandır.

Ustad Aşıq Kərəm Nəsibov 11 mart 1995-ci ildə, 50 illik yubiley günündə dünyasını dəyişmiş və Qazax rayonunun Aslanbəyli kəndində dəfn olunmuşdur.

Ruhu şad olsun!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.03.2026)

Nərgiz Mustafayeva, Gəncə. “Ədəbiyyat və incəsənət”

Kiçik çillədən sonra Novruzadək qalan 30 gün, yəni fevral ayının 20-dən mart ayının 20-dək olan dövr Boz ay adlanır. Boz ay qış fəslinin xalq arasında sonuncu ayıdır. Boz ay fevral ayının 20-si, yəni Kiçik çillənin qurtardığı vaxt girir və mart ayının 21-dək, yəni Novruza qədərki, dövrü əhatə edir.

Xalq arasında bu dövrə müxtəlif adlar verirlər: “Boz ay”, “Alaçalpo”, “Çillə-beçə”, “Ağlar-gülər ay”.

“Xalq coğrafi terminlərinin izahlı lüğəti” kitabında “Alaçalpo”nun fevral ayının 22-dən mart ayının 22-dək olduğu qeyd olunur. “Alaçalpo” ifadəsinin “qışın sonunda yağan qar” olduğu deyilir. Beləliklə, Boz ay qışın son yarım ayını və yazın əvvəl yarım ayı olan dövrü əhatə edir.

Belə rəvayət edirlər ki, qədim zamanlarda insanlar ayı, günləri hesablamaqda çətinlik çəkirmişlər. Belə çaşqınlıqları aradan qaldırmaqdan ötrü insanlar ili aylara, ayları isə günlərə bölürlər. İlə 12 ay, hər aya isə 32 gün verirlər. Lakin Boz aya cəmi 14 gün düşür. Aylar arasında bərabərlik yaransın deyə hər aydan bir gün götürüb Boz ayın günlərinə əlavə edirlər. Yenə də düzgün alınmır: hər ayın 31 günü, Boz ayın isə 25 günü olur. Yenidən bir ay bir gün, digəri iki, zavallı fevral isə Boz aya üç gününü verir və Boz ay olur 31 gün.

Beləliklə, Boz ay öz günlərini ilin müxtəlif fəsillərindən aldığı üçün hava baxımından qarışıq olur. Havalar tez-tez dəyişir, bir gün isti olur, səhəri gün soyuq olur.

Boz ay dövründə əkinçilikdə bəzi işlərin görülməsinə başlanılır. Yazın müjdəçisi hesab olunan Novruzgülü Kiçik çillənin sonu, Boz ayın əvvəlində açır. Tətqiqatçıların deyiminə görə, Novruzgülü Boz ay girməmiş heç vaxt açmır. 

“Boz ay”ın böyük bir hissəsi mart ayına düşür. Mart ayını “vuruş, savaş ayı” da adlandırırlar. Rəvayətə görə, mart ayında soyuqla isti döyüşür və sonda isti qalib gəlir. Bu savaş Cəmlələrlə başlayır. Azərbaycanın müxtəlif böləgələrində Çərşənbələrə “Cəmlələr”, “Cəmilə”, “Cəlimə” deyilir. Bununda izahı onunla verilir ki, ilk Cəmlənin suya düşməsindən sonra sular donmur. Elə Cəmilə sözünün mənası “günəşin ilk isti şüası” deməkdir.

Türk xalqlarının mifologiyasında da od - istilik, Günəş anlamını verən “Cəmrə” anlayışı mövcuddur. Fevralın 20-də, Kiçik çillənın çıxdığı gün Cəmrə havaya baxır, hava isinir. Bir həftə sonra, yəni fevralın 27-də Cəmrə suya, martın 6-da isə torpağa baxır və Günəşin vasitəsilə havanın, suyun, torpağın isinməsi baş verir.

“Boz ay” bir həftə çəkməklə dörd çilləbeçəyə (Çərşənbəyə) bölünür. Bu ayda olan dörd Çərşənbə müqəddəs sayılır. Çərşənbələr təbiətin dəyişməsində dörd ünsür olan: su, od, yel və torpaq ilə əlaqləndirilir.

Çərşənbələrin ilk üçünü “Doğru üskü”, sonuncunu isə “İlaxır çərşənbə” deyə adlandırırlar. Bu Çərşənbələr Novruza hazırlıq dövrünü təşkil etdiyi üçün bu Çərşənbələrə “Novruz çərşənbələri” də deyilir. Bəzi deyimlərdə Çərşənbənin ilki “Əzəl”, “Müjdəçi” çərşənbə adlanır, ikinci çərşənbə “Kül”, üçüncü çərşənbə “Gül”, sonuncu çərşənbə “İlaxır” çərşənbə sayılır. Coğrafi relyefə görə bəzi bölgələrimizdə çərşənbələrin yeri fərqli qeyd olunur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.03.2026)

Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

4 il öncə - 11 mart 2022-ci ildə uzun sürən xəstəlikdən sonra Rüstəm İbrahimbəyov 83 yaşında Moskvada vəfat etdi. 13 martda sənətkar ilə Moskvadakı Mərkəzi Kinematoqrafçılar Evində vida mərasimi keçirildi. 16 martda nəşi Bakıya gətirildi, Birinci Fəxri Xiyabanda dəfn olundu.

Beləcə, Azərbaycanın, Rusiyanın, eləcə də postsovet məkanının ən tanınmış kino xadimlərindən olan, qızıl elitada yer tutan, dünyanın ən nüfuzlu kino mükafatlarının nominantı və sahibi olan bir şəxslə bağlı bütöv bir epoxa sona çatdı.

Rüstəm İbrahimbəyov müasir Azərbaycan ədəbiyyatının və kino sənətinin görkəmli nümayəndəsi, tanınmış nasir, dramaturq, ssenarist və rejissor, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüsü, Dövlət mükafatları laureatı, Əməkdar incəsənət xadimi, Xalq yazıçısıdır.

O, 5 fevral 1939-cu ildə Bakıda anadan olub. Onun əsərləri əsasında 40-dan çox bədii film, televiziya filmləri və tamaşaları çəkilib. 1989-cu ildə əsası qoyulan "İbrus" (İB- İbrahimbəyov, RUS-Rüstəm) şirkətinin və eyniadlı teatrın təsisçisidir. 1962-ci ildən yazıçılıqla məşğul olub.

Onun 15 pyesi dünyanın 100 dən çox ölkə teatrlarından tamaşaya qoyulub. 1969-cu ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Rusiya Rəssamlıq Akademiyasının fəxri üzvüdür.

Rüstəm İbrahimbəyov həm Azərbaycanda, həm keçmiş postsovet məkanında, həm də bütün dünyada peşəkar ssenarist, dramaturq və rejissor kimi tanınır. Onun qardaşı da Azərbaycanın xalq yazıçısıdır, “Bütün yaxçılıqlara ölüm”, “Kərkədan buynuzu” kimi məşhur əsəsrlər yazmış Maqsud İbrahimbəyovun yaradıcılığı bu ailənin mənəvi dəyərlərinin necə üstün olmasına bariz sübutdur.

Rüstəm İbrahimbəyovun həyatında bir siyasi meyillənmə dönəmi də var. Demokratik Qüvvələrin Milli Şurasının əvvəlcə sədri, ardınca da fəxri sədri olub. O, Milli Şuranın Azərbaycan Respublikası prezidentliyinə vahid namizədi də olub. Ancaq siyasətdən danışmayaq.

Ondansa Rüstəm İbrahimbəyovun kino nailiyyətlərindən danışaq.

Ssenari müəllifi Rüstəm İbrahimbəyov, rejissoru Nikita Mixalkov olan və ABŞ-də "Cənnətə bağlı" (Close to Eden) adıyla tanınan "Urqa – məhəbbət dairəsi" (1991) filminin Venesiya Film Festivalının Qızıl Şir mükafatına, Avropanın ən yaxşı filmi kimi Berlində "Feliks" mükafatına, ən yaxşı xarici dildə tərcüməyə görə 1992-ci ildə "Amerika film"də Oskar mükafatına namizədliyi irəli sürülüb.

Ssenari müəllifi olduğu "Günəşdən usanmışlar" filmi (rejissor Nikita Mixalkov) 1994-cü ildə "Ən Yaxşı Xarici Dilli Film" kimi Oskar mükafatına, Jurinin Böyük Prizinə və 47-ci Kann Beynəlxalq Film Festivalında mükafata layiq görülüb. Rüstəm İbrahimbəyovla Nikita Mixalkovun daha bir müştərək filmi olan "Sibir bərbəri" 1998-ci ildə Avropanın ən böyük büdcəli filmi sayılıb.

1999-cu ildə Rüstəm İbrahimbəyovun Sergey Bodrovla birgə ssenarisini yazdığı  "Şərq-Qərb" filmi ən yaxşı xarici film nominasiyasında "Oskar" mükafatına namizədlərdən biri olub. Rüstəm İbrahimbəyovun ssenarisi əsasında çəkilən "Səhranın bəyaz günəşi" filmi bir vaxtlar keçmiş SSRİ-də ən çox baxılan film olub, yəqin orta yaşlı və yaşlı nəsil bu filmi yaxşı xatırlayır.

Mükafatları

SSRİ dönəmində

Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi fəxri adı

Lenin komsomolu mükafatı

Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı

SSRİ dövlət mükafatı

Azərbaycanda

Azərbaycan Respublikasının Xalq Yazıçısı fəxri adı

"Şöhrət" ordeni

Rusiyada

4 dəfə Rusiya Federasiyasının dövlət mükafatı

Rusiya Federasiyasının əməkdar incəsənət xadimi fəxri adı

Rusiya Federasiyasının III dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni

Moskva Dövlət Dumasının fəxri fərmanı

Və digər

"Qızıl Portağal" mükafatı

Müstəqil Dövlətlər Birliyinin fəxri fərmanı

"Teatr Xadimi" qızıl medalı

 Fransanın Ədəbiyyat və İncəsənət ordeni komandoru

Yaşasaydı, dünya kinosunu yeni şedevrlərlə zənginləşdirərdi.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Yeni dalğa müğənniləri içində özünəməxsus ifa tərzi olan Çingiz Mustafayevin bu gün doğum günü – yubileyidir, 35 yaşı tamam olur.

Çingiz Mustafayev 11 mart 199-ci ildə Moskvada anadan olub və uşaqlıq illərini orada keçirib. Amma Sovet İttifaqı dağıldıqdan sonra baş verən qarışıqlıq dövründə o, ana vətəninə — Qazaxa köçüb. Onun atası işinə vurğun həvəskar musiqiçi olub və dostları ilə birlikdə toplaşanda tez-tez piano çalıb və mahnı ifa edib. Baxmayaraq ki, Çingizə atasının musiqi qabiliyyəti irsən keçib, amma o, saza, pianoya, milli musiqiyə deyil, öncə ispan musiqisinə bağlanıb, alovlu, ritmik ispan musiqisinə sevgi onda gitara çalmaq həvəsi oyadıb.

Qazaxdakı sakit kənd həyatı Çingizə saatlarca çalğı alətinə köklənmək imkanı verib, uzun yay günləri, diqqətin az yayılması və intuitiv musiqi qabiliyyəti təkrarsız və ritmik ifa üslubunun formalaşmasına gətirib çıxarıb.

Çingiz Mustafayev bir çox gənclər kimi “Yeni ulduz” telemüsabiqəsinin çinelindən çıxıb, 2011-ci ildə İctimai TV-də yayımlanan Avroviziya milli seçim turunda iştirak edib. 2012-ci ildə "Palmas" musiqi qrupunu yaradıb.

2013-cü ildə Azərbaycanı Yurmalada keçirilən Yeni Dalğa müsabiqəsində təmsil edib, müsabiqə çərçivəsində Polina Qaqarina ilə bir səhnə alaraq 11-ci yerdə qərarlaşıb. O 2016-cı ildə Ukraynanın Holos Krainy (Голос країни) səs yarışmasında iştirak edib. Yarışmada iştirakını dayandırdıqdan sonra Çingiz özünün qurduğu "Palmas" qrupu ilə birlikdə çıxışlar etməyə başlayıb. Onlar əsasən Azərbaycan milli musiqisini flamenko, rok və pop musiqisi ilə qarışdıraraq ifa edirlər.

Bəli, o yenilikləri, fərqlilikləri çox sevir. Elə bu da onun uğurlarının rəhnidir.

Mahnıları

"Qürbət"    

"Get"

"Tənha Gəzən"    

"Truth"

"Bir Sözlə"

"Can can"  

"Vətənim Kimiyəm"

"Yanıma gəl"

"Dayan zaman"

"Gülzar istərəm (Məhəmməd Füzuli)"

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bakı kəndlərinin koloriti bir ayrıdır. Xəzər, qumlu sahil, günəş – bunlar bitkin bir kompzisiya təşkil edirlər. Buranın rəng çaları da isti rənglərdən frmalaşır adətən. Odur ki, buralardan tanınmış rəssamlar çıxmaqdadır. Ötən dəfə Əmircandan Səttar Bəhlulzadə, Buzovnadan Mirnadir Zeynalov barədə danışmışdıq. Bu gün növbə Nardarandan Adil Rüstəmovundur.

Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamı, professor Adil Rüstəmov 11 mart 1943-cü ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1965-ci ildə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbini, 1973-cü ildə M. Əliyev adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Universitetini bitirib. 1975-ci ildə Rəssamlar İttifaqına qəbul edilib. 1981-ci ildə 3 qrafik rəssam ilə birgə sərgi keçirib. 1985-ci ildə Arktika adlı fərdi sərgisini, 1991-ci ildə Lirika və Poeziya adlı fərdi sərgisini keçirib.

 1993-cü ildə Məmməd Araz adına müsabiqənin laureatı adına layiq görülüb. 1994-cü ildə "Əliağa Vahid — 100" adlı fərdi sərgisini, 1996-cı ildə "Füzuli — 500" adlı fərdi sərgisini keçirib. 1996-cı ildə Novosibirsk şəhərində BİENAL-qrafika 99 Beynəlxalq Sərgisində iştirak edib. 2000-ci ildə Azərbaycanda və Türkiyədə fərdi sərgiləri təşkil edilib. Rəssamlıq Akademiyasında müəllim kimi çalışıb.

2010-cu ildə Xocalı soyqırımının ildönümü münasibətilə Rəssamlar İttifaqının Vəcihə Səmədova adına sərgi salonunda Adil Rüstəmovun "Qarabağ şikəstəsi" adlı fərdi sərgisi keçirilib. Sərgidə 40 qrafika nümunəsi nümayiş etdirilib. 1993-cü ildə Məmməd Araz adına müsabiqənin laureatı olub. 1997-ci ildə "Humay" mükafatına, 30 may 2002-ci ildə isə "Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamı" fəxri adına layiq görülüb.

Əməkdar rəssam ömrünün son günlərini Fransada yaşayıb. Müsahibələrindən birinə nəzər saldıqda, onun xarakterinə də bələd luruq, yaradıcılıq sirlərinə də.

-Oxucuya özünüzü necə təqdim edərdiniz?

-Mən təmiz bakılı, ata-babadan nardaranlı, 1943-cü ildə Bakının yuxarı məhəllələrində doğulub, boya-başa çatmış, 71 yaşlı əməkdar rəssam, professor, hal-hazırda bir neçə xəstəliyimlə əlaqədar təqaüddə olan rəssam. Füzuli demişkən:

Ömrüm nə mənasız, nə hədər keçdi,

Sənətdən hələ çox bixəbər keçdi,

Ömrüm keçdisə də "əfsus" demirəm,

Əfsus o ömrə ki, bisəmər keçdi.

-Vətəndən uzaq olan sənətkar, yəqin ki, yaradıcılıqdan uzaq deyil...

-Böyük türk şairi Nəcib Fazil Qısakürəyin aforizmi var: "Könlüm uçmaq dilərkən səmavi ölkələrə, ayaqlarım takılıyor yerdəki kölgələrə". Mən xəstəxanada, hətta əməliyyatdan çıxandan sonra da, infarktdan yatanda da əlim karandaşa, fırçaya "takılıb". Yanıma gələnlərə zarafatca deyirəm ki, hər biri çox vaxt ölüm ilə nəticələnə biləcək xəstəliklərdən çıxmağıma səbəb sənətim olub. Əzrayıl hər gələndə görür ki, əlimdə işim var, deyir, işini qurtarsın, sonra aparım. Tərslikdən, iş də qurtarmır.

-Avropada yaşayırsız və yəqin ki, avropa təsirli, Azərbaycan ruhlu yeni işləriniz olur. Bəs o işlərinizdən ibarət sərgi düşünmüsünüzmü?

-İstər-istəməz həmişə yaradıcılığında axtarışda olan, yeni ab-havasız yaşaya bilməyən, daim işləyən sənətkar sənətdə heç vaxt bir yerdə dayanmır, dayanırsa, deməli, tükənib. F.Qoca "Şairlər cavan qalmağın sirrini bilir, şairlər çox gec qocalır, Bəlkə də heç qocalmır, cavan olur" deyib. Rəssamlar və bütün yerində təpik vurmayan yaradıcı insanlar daim axtarışda olurlar. Mən deyərdim, insanlar ağır xəstəliklərə də düçar olsalar, zaman və məkana uyğun əsərlər yaradırlar. Bir də sənət aləmində başlıca meyar nə gənclikdir, nə də qocalıq. İstedad və idrakdır.

-Hal-hazırda ürəyinizdən nə keçir?

-Zər qədrini bilən zərgərlərlə bir yerdə olmaq, görüşmək, ikincisi, Abşeronun, Xəzərin sahilləri, üçüncüsü Rəssamlıq Akademiyasındakı tələbələrimi, müəllim kollektivini görmək. Hamısından yüksək hörmət görmüşəm, yerim xüsusi idi. Bir maraqlı insan kimi, söhbətcil insan kimi, dostların ev qonaqlıqlarında çox dadlı yeməklər bişirən kimi, toy mərasimlərində, ad günlərində hamıdan fərqli sağlıq deyən kimi, ən əsas rəssam kimi öz millətimin məni sevənlərinin yanında olmaq ürəyimdən keçir.”

Rəssam 22 mart 2018-ci ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.03.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

TürkMədəniyyətivə İrsiFonduilə “Ədəbiyyatvə incəsənət” portalının birgə layihəsində Türk dünyasının tarixi mövzusuna txunacağıq.

Tarixvə rəvayətarasında

1220-ci ildə Çingiz xan rəhbərliyindəki monqol ordusu Orta Asiyanın ən mühüm şəhərlərindən biri olan Buxaraya daxil olub. Bu yürüş təkcə hərbi qələbə deyildi. O, bölgənin siyasi, dini və mədəni həyatında dərin iz buraxan dönüş nöqtəsi idi. Şəhər müqavimət göstərsə də qısa müddətdə ələ keçirilib və ağır dağıntılara məruz qalıb.

Lakin bu dağıntılar fonunda bir memarlıq abidəsi xüsusi diqqət çəkir. Bu memarlıq abidəsi Kalon minarəsidir.

Tarixi kontekst

Monqolların Mərkəzi Asiyaya yürüşü Xarəzmşahlar dövləti ilə münaqişədən sonra başlayıb. 1219-1221-ci illər arasında Səmərqənd, Buxara, Ürgənc kimi şəhərlər ard-arda işğal edilib. Tarixi mənbələr xüsusilə Cüveyni və Rəşidəddin kimi müəlliflərin əsərləri  Buxaranın tutulmasını geniş təsvir edir. Şəhərin müdafiəsi yarılıb, əhalinin bir hissəsi qətlə yetirilib, bir hissəsi əsir aparılıb, tikililərin əksəriyyəti dağıdılıb.

Bu dağıntılar zamanı Buxaranın əsas cümə məscidi olan Kalon məscidi ciddi ziyan görüb. Lakin onun yaxınlığında yerləşən və 1127-ci ildə Qarakitay hökmdarı Arslan xanın inşa etdirdiyi Kalon minarəsi salamat qalıb.

Memarlıq xüsusiyyətləri və strateji məqam

Kalon minarəsi təxminən 45-47 metr hündürlüyündədir və XII əsr Mərkəzi Asiya memarlığının şah əsərlərindən hesab olunur. Silindrik forması, bişmiş kərpicdən hörülmüş mürəkkəb ornamentləri və konstruktiv möhkəmliyi onu həm estetik, həm də texniki baxımdan nadir abidəyə çevirir.

Bəzi tədqiqatçılar minarənin dağıdılmamasını onun memarlıq möhkəmliyi ilə əlaqələndirirlər. Bu ölçüdə və bu konstruksiyada tikilini qısa müddətdə dağıtmaq çətin idi. Digər ehtimal isə onun hərbi müşahidə nöqtəsi kimi istifadəyə yararlı olmasıdır. Monqollar praktik düşüncəyə malik idilər və strateji baxımdan faydalı tikililəri saxlayırdılar.

Rəvayət: əyilən ordu və qorunan minarə

Xalq yaddaşında isə hadisə daha simvolik formada yaşayır. Rəvayətə görə, Çingiz xan minarənin əzəmətinə baxarkən başındakı qalpaq yerə düşür. O, qalpağını götürmək üçün əyiləndə arxasındakı əsgərlər bunu hökmdarın baş əyməsi kimi qəbul edib birlikdə əyilirlər. Çingiz xan ayağa qalxanda ordusunun baş əydiyini görür və belə dediyi söylənilir: “Mənim ordumun başını əydirən bu tikilini dağıtmaq olmaz". Bundan sonra minarənin qorunmasını əmr edir.

Bu epizod klassik tarixi mənbələrdə sənədləşdirilən fakt kimi deyil, daha çox sonrakı dövrlərin ədəbi və şifahi ənənələrində qorunan motiv kimi qiymətləndirilir. Lakin onun yayılması təsadüfi deyil. Bu hekayə iki mühüm ideyanı simvolizə edir: hakimiyyətin gücünü və memarlığın heyranedici təsirini.

Tarixi reallıq

Mənbələr göstərir ki, Buxara şəhəri ciddi şəkildə dağıdılıb və dini mərkəzlər belə toxunulmaz deyildi. Çingiz xanın Buxara məscidində çıxış etdiyi və şəhər əhaləsinə sərt mesaj verdiyi barədə məlumatlar mövcuddur. Bu kontekstdə minarənin salamat qalması ya təsadüfi, ya texniki, ya da strateji səbəblərlə izah oluna bilər.

Ancaq bir fakt dəyişmir: XIII əsrdən bu günə qədər Kalon minarəsi ayaqdadır. O, monqol istilasından, siyasi dəyişikliklərdən və zamanın sınaqlarından keçərək Buxaranın simvoluna çevrilib.

Nəticə olaraq qeyd edək ki,

1220-ci ilin faciəli hadisələri Buxaranın tarixində silinməz iz buraxıb. Lakin Kalon minarəsinin salamat qalması tarixçilər üçün araşdırma mövzusu, xalq üçün isə qürur və rəmz mənbəyidir. Rəvayət fakt olmasa belə, o, bir həqiqəti ifadə edir: bəzən memarlıq və mədəniyyət öz əzəməti ilə zorakılığın qarşısında belə dayanmağı bacarır.

Tarix sənədlərlə yazılır, yaddaş isə hekayələrlə yaşayır. Kalon minarəsi isə hər ikisinin kəsişdiyi nöqtədə dayanır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.03.2026)