Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

“Maraqlı söhbətlər” ənənəvi təhkiyəni bu dəfə dəyişəcək. Dilimizə daxil olan və soyad bildirən bəzi sözlərin mənşəyi barədə danışacağam.

ŞOVİNİZM- bu ad Napoleon ordusunun əsgəri olaraq onun işğalçılıq siyasətini dəstəkləyən və vətəni Fransaya pərəstiş edən Nikola Şovinin adı ilə bağlıdır.

XULİQAN- Londonda yaşamış oğru Patrik Xuliqanın adından yaranmışdır. O, öz ailəsi və kiçik dəstəsi ilə tez-tez cinayət törətməklə, qarət etməklə ad çıxarmışdı.

SAKSOFON- bu nəfəs musiqi alətini yaratmış belçikalı musiqi sənətkarı Adolf Saksın adı ilə bağlıdır. Saksofon adını isə dostu Hektor Berlioz onun şərəfinə adlandırmışdır.

ŞARLATAN- İnsanları tibbi əməliyyat adı ilə aldadıb pul yığıb, sonra aradan çıxan fransalı həkim Şarl Latenin adı ilə bağlıdır.

CAKUZİ- 1956-cı ildə dünyada ilk hidromasajı  yaradan italyan ixtiraçı Kandido Cakuzzinin adı ilə bağlıdır.

MANSARD- 1630-ci ildə ilk dəfə çardağı yaşayış məqsədi üçün istifadə etmiş fransalı memar Fransua Mansarın adı ilə əlaqəli yaranmışdır.

MESENANT- Tarixdə elm və sənət adamlarınıa himayədarlıq edən Qay Mesenantın adı ilə bağlıdır.

BOYKOT- İrlandiyada torpaq sahibi olan ingilis Çarlz Boykotun adı ilə bağlıdır. Sözün yaranmasına səbəb işçilərin onu saymaması və tətil etmələri ilə əlaqədardır.

OLİVYE – Bu salatın adı fransız aşpazı Lyusyen Olivyenin adı ilə bağlıdır.

LİTR- Bu ölçü vahidi şərab şüşələri istehsal edən fransız Klod Emil Jan-Batist Litrin adı ilə bağlıdır.

İYUL-Qədim Roma imperatoru Qa Yuli Sezarın adı ilə baəlıdır.

AVQUST- Roma imperatoru Oktavian Avqustun adından götürülmüşdür.

SİLUET- Bu fransalı nazir Etinne de Siluetin (1709-1769) adı ilə bağlıdır. Bu ad ölkə idarəçiliyində tətbiq etdiyi məhdud iqtisadi siyasətə və ucuz başa gələn çəkillərə görə yaranmışdır.

SENDVİÇ-  4-cü Sendviç qrafı Con Monteqüdən (1718–1792) adı ilə bağlıdır. İngilis qrafı qumar oynayarkən yeməyə vaxtı olmadığına üçün onun üçün belə bir sadə yemək hazırlayırlar.

KARDİQAN- qarderob predmeti olan bu söz, Kardiqan qraflığının yeddinci ailə başçısı olan general Ceyms Tomas Bradnellinin adı ilə baəlıdır.

ALO- Bu söz telefonu ilk icad edən amerikalı Aleksandr Qraham Bellin sevdiyi qız olan Alessandra Lolita Osvaldın (qısaca ALO) adından yaranıb. Bell ilk telefon xəttini yaxınlıqda yaşayan sevdiyi bu qızın evinə çəkmişdi. Hər dəfə onunla danışanda, qısaca ALO kəlməsindən istifadə edirdi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.04.2026)

Pərvanə Bayramqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Süleymana qalmayan dünyada “Süleymana qalmayan şeir”lər də var, bunu bildiyi halda Süleyman Abdulla yenə şeir yazır. Yazır ki, oxucu çeynənmiş qafiyələrdən, təkrarlanan fikirlərdən ayrılsın.

Bəzən adama elə gəlir, onun yazdıqları şeir deyil, çünki bu yükdə, bu ağırlıqda poeziya olmur. S.Abdullanın şeirləri özündən roman yaradan şeirlərdir. Ona görə həmişə soruşuram: indi roman oxumağa vaxt, hövsələ yoxdur deyirlər, bəs Süleyman Abdullanın şeirləri niyə oxunur? Bəs bu roman kimi şeirləri kim gözlərinə təpir?

Şeir quş deyil ki oxuyan kimi uçub getsin. Misralar ilan torpaqda süründüyü kimi ürəklərdə sürünməsə, ruha dolanmasa, cismi çalmasa ondan heç nə qalmaz. S.Abdulla fiziki hadisələri poeziyaya gətirir. Oxuyanda görürsən ki, günəş boylanır, qəfil tufan qopur və birdən-birə sakitlik çökür. Şeirə nəyi qatsa, gözəl və sanballı olur. Bir şeirə bir dünya məna yükləyir. Bütöv yaradıcılığına nəzər salanda orda həyatın təkcə eniş-yoxuşunu yox, sevincini, nəşəsini, qalibiyyətini də görmək olur. Döyüşçü şairin poeziyasının hərb meydanını xatırlatması başadüşüləndir. Müharibənin ilk günlərində şair nisbətən sakit təsiri bağışlayır:

Bərk xəstələnmişdim döyüşlər başlayanda,

sayıqlama kimi anlayırdım cəbhə xəbərlərini.

Gözlərimin qabağından uçuşan

işıldaböcəklər kimiydi yaylım atəşləri.

Bədənim od içində olduğundan

hiss etməmişdim hərarətini atəşfəşanlığın.

Bir müddət sonra artıq cəbhə xəttində dərk etdiklərini, duyduqlarını söyləyir:

Torpaq qoxuyan hərbi geyimdir

geyimlərin ən ruhanisi...

Peyğəmbər hirqəsi kimidir

dizləri otlardan göyərmiş komuflyaj,

ətəyi öpüləsi xaki buşlat...

bir qəhrəmanın soyunduğu

çəkmələrin kəskin iyi...

Necə çatlayır adamın bağrı səadətdən...

S.Abdulla adı çəkiləndə adamın dilinə balasını hərbi gödəkcədə böyüdən şair ifadəsi gəlir. İfadənin yaranmasına səbəb olan şeiri oxuyaq:

O vaxt çox gərəkdi Vətənə əsgər,

Sevindim,

igidim dünyaya gəlmiş!

O gün havalar da xeyli soyuqdu,

Göydən narın-narın tökülürdü nəm.

Yolu yüyrək idi doğum evinin,

Barıt qoxuyurdu hərbi gödəkçəm.

Yorğun gözlərimdən sevinc yağırdı,

İlahi, boz çiskə çevrildi qara.

Qollarım yollandı dümağ qundağa,

Ciblərim yol oldu muştuluqlara.

Bakıya dönürdü səadət köçüm,

Qardan qorğanırdı özünü hamı.

Nə pulum qalmışdı,nə maşın vardı,

Hərbi gödəkcəmə bükdüm balamı.

Piyada yürüdük vağzala qədər,

Hərbi iş dediyin belə işdi dəə...

Təlaşla qundağı açıb yoxladıq,

Körpə puçur-puçur tərləmişdi də...

...Sonra illər keçdi o qarlı gündən,

O körpə böyüdü bir ərən oldu.

Böyüdü, boy atdı elə o ruhda,

Hərbi gödəkcəmlə boyu tən oldu.

Məncə, heç bir interpretasiyaya ehtiyac yoxdur. Şeir özü səhnədir, hər şeyi göstərir.

Sevənin ömürlük cəzası olur.

Öhd olmaz çuxası qara yatmışa,

Ağaran gözümdə çaşdı haqq yolu.

Ömrün payızını dövr etdim qışa,

Səni unutmağın yoxmuş "sağol"u.

Sevənə təşəkkür edilmirsə, unudana da sağ ol deyilməz. Hər ikisi adamın özünə verdiyi zülmdür.

Bütün olanlardan sonra şair Hamletsayaq sual verir:

Hansı çox əzizdir: yaramı, yarmı?

Nədir suya dönən: ağılmı, qarmı?

Cavab vermək əvəzinə mən də özümdən soruşdum:

– Hansı çox əzizdir: yaramı, yarmı?

Deyəsən, tapdım... yarın vurduğu yara da əzizdir, axı hər yara şeirə çevrilə bilmir...

Ağlın suya dönmə halı sevməkdir. Məncə, ağıllı adamlar sevə bilmirlər. (Bacaranlar etiraz edə bilərlər.)

Şair yazdı getdi, indi gəl sən bütün bunları saf-çürük elə.

Gördünüz, Süleyman Abdullanın şeirlərindən özünə heç nə qalmadı...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.04.2026)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Doğrudur, Lerik rayonu ərazisinə görə Yardımlıdan bir qədər böyük və əhalisi isə bir qədər çoxdur. Məsələn, Lerikin ərazisi 1084 kvadratkilometrdirsə, Yardımlı rayonunun ərazisi 667 kvadratkilometrdir. Amma uzun illər Lerikin Yardımlı ilə sərhəddə yerləşən kəndlərinin əhalisinin güzəranı Yardımlı ilə bağlı olub. Hətta həmin kəndlərdən olan uşaqlar orta təhsilə Yardımlı məktəblərində yiyələniblər. Belə kəndlərdən biri də Lerikin Gendov kəndidir.

Bu gün sizə həmin kəndin yetirməsi olan bir ləyaqətli insan haqqında söhbət açmaq istəyirəm. Adı Zeynal, soyadı isə Fətullayevdir. O, 1956-cı ilin aprel ayının 7-də Gendovda- Allahverdi kişinin ailəsində dünyaya gəlib...

Deyir ki: - “Doğulduğum kəndi və ümumiyyətlə, o el-obanı çox sevirəm. Hər dəfə kəndə yolum düşəndə, elə bilirəm ki 70 yaşda yox, 7 yaşdayam. Özümü hələ də həmin el-obanın uşağı hesab edirəm. Həyatım elə də rahat olmayıb. Anam tez rəhmətə getdiyindən, necə deyərlər, nənəmin dizi üstə böyümüşəm. Nənəm Quran oxuyardı və o, daim mənə düzgün həyat yolu göstərərdi...”

Zeynal Fətullayev 1972-ci ildə Yardımlı şəhər M.F Axundov adına 1 nömrəli orta məktəbi bitirib. Məktəb illərində “Dünyanın Siyasi Xəritəsi” qarşısında dayanıb ayrı-ayrı rənglərdə olan dövlətlərə, okean və dənizlərə baxmağı çox sevərdi. Dünyanı görmək, ən böyük uşaqlıq arzularından biri olub. Elə bu səbəbdən də dənizçi peşəsini seçib və uzaq “Baltik Hərbi Donanmasında” xidmətə başlayıb. Leninqrad vilayətinin Kronştdat şəhərində hərbi dənizçilik məktəbini bitirdikdən sonra, hərbi gəmidə radiotexnika qurğuları (radar, hidroakustika kompleksləri və texniki tanınma) üzrə mühəndis kimi hərbi xidmətini davam etdirib...

“Hərbi dənizçi peşəsi nə qədər mürəkkəb, təhlükəli və çətin olsa da, gəmi ilə dünya okeanlarını gəzmək, uzun müddət Afrika ölkələrində olmaq, ayrı-ayrı millətlərlə ünsiyyətə girmək çox maraqlı olub və yaddaşımda xeyli gözəl xatirələr kimi qalıb. Hələ üstəlik Afrka ölkələrinin birində olduğum vaxt portuqal dilini də öyrəndim. Bu gün dönüb arxaya baxanda fikirləşirəm, əgər dənizçi olmasaydım yaşadığım bu həyat yolu bundan maraqlı olardımı? İnanmıram...”- söyləyir.

...Azərbaycana çox bağlıdır. 1990-cı il, 20 yanvar hadisələrində qərara gəlib ki, vətənə qayıtsın və belə də edib...

Deyir ki:- “Yaxşı yadımdadır, o vaxtlar, xidmət etdiyim döyüş tapşırığı yerinə yetirən gəmidə hər şey ciddi nəzarətdə olduğuna baxmayaraq, gizlincə “Azadlıq” radiosuna qulaq asırdım və xaricdə olan azərbaycanlı hərbçilərə vətənə dömnəklə bağlı müraciətləri həmin radiodan mən də eşidirdim, qayıtmaya bilməzdim. Qayıtdım da... Peşiman deyiləm. Azərbaycan Respublikası Hərbi Dəniz Qüvvələrinin yaranmasında çox yaxından iştirak etdim və bununla fəxr edirəm...”

O, Azərbaycana qayıtdıqdan sonra Bakı Ali Hərbi Dənizçilik məktəbini də bitirib və hərbi peşəsi üzrə çoxlu sayda gənc dənizçilərin hazırlanmasında aktiv iştirak edib. Təqaüdə çıxdıqdan sonra, uzun müddət Beynəlxalq təşkilatlarda işləyib və dövlətçiliyimizə, xalqımıza xidmət edən bir sıra layihələrin həyata keçirilməsinin iştirakçısı olub. Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının qurucu üzvlərindən və ilk təşəbbüsçülərindən biridir. 1992-ci ildə VHP-nin Səbail rayon təşkilatının ilk sədri olub. BMT-nin Beynəlxalq Miqrasiya Təşkilatında ekspert kimi fəaliyyət göstərib. VHP Ali Məclisinə müxtəlif dövrlərdə üzv seçilib. 2021-ci ildən isə VHP Mərkəzi Nəzarət-Təftiş Komissiyasının sədridir...

“Ölkədə və dünyada baş verən hadisələrə laqeyd qala bilmirəm. Odur ki, xeyli müddətdir Vətəndaş Həmrəyli Partiyasına (VHP) üzv olmuşam. Dünyada və ölkədə baş verən hadisələrlə bağlı fikirlərimi, mövqeyimi VHP sıralarında və fəaliyyəti daxilində aktiv, azad formada bildirirəm və bununla da daxilimdə rahatlıq hissi yaşayıram.”- söyləyir.

Azərbaycanın böyük oğlu, xalq şairi, VHP-nin sədri Sabir Rüstəmxanlı onu belə xarakterizə edir: “Zeynal Fətullayev uzun müddətdir ki, VHP-nin ən fədakar üzvlərindən biridir. Bu gün partiyada mühüm işlərdən biri- Nəzarət Təftiş Komissiyasının sədri vəzifəsi ona həvalə edilib və bu təsadüfi deyil- Zeynal bəy doğrudan da hər şeyə hüquqi cəhətdən yanaşan, nizam-intizamı sevən, hər kəlməsinin yerini, qədrini bilən, etibarlı, ədalətli insanlardan biridir. Ona görə də partiya üzvlərimizin arasında onun çox böyük hörməti var və mən də onun xətrini çox istəyirəm. Bu istək təkcə partiyadaş olmağımızdan irəli gəlmir, həm də onun insani keyfiyyətlərindən qaynaqlanır. Təkcə ölkədə gedən prosesləri deyil, ümumiyyətlə dünyada gedən prosesləri dərindən izləyir və ədalətli, aydın, siyasi cəhətdən yetgin mühakimə yürüdə bilir. Gurultulu danışmaq xarakterinə yad olsa da, amma hər sözünün xüsusi çəkisi olan adamdır. Ağlıma gəlməzdi ki, Zeynal bəyin 70 yaşı tamam olur, onu çox cavan bilirdim. İnanıram ki, hələ uzun illər eyni partiyada Azərbaycanın tərəqqisi uğrunda birlikdə olacağıq. Zeynal bəyə möhkəm can sağlığı, uzun ömür, firəvan həyat arzulayıram...”

...Bəli, Lerik rayonu ərazisinə görə Yardımlıdan bir qədər böyük və əhalisi isə, bir qədər çoxdur. Məsələn, Lerikin ərazisi 1084 kvadratkilometrdirsə, Yardımlı rayonunun ərazisi 667 kvadratkilometrdir. Amma uzun illər Lerikin Yardımlı ilə sərhəddə yerləşən kəndlərinin əhalisinin güzəranı Yardımlı ilə bağlı olub. Hətta həmin kəndlərdən olan uşaqlar orta təhsilə Yardımlı məktəblərində yiyələniblər. Bu isə, onların gələcək həyatında önəmli rol oynayıb. Haqqında sevə-sevə söhbət açdığım Zeynal Fətullayevin həyatında olduğu kimi. Aprelin 7-si Zeynal bəyin 70 yaşı tamam olur. 70 rəqəmi mələklərin numerologiya sistemində mənəviyyat, müdriklik, təhlil, sonsuzluq, potensial və ilahi enerji kimi qabiliyyətləri özündə ehtiva edir. Bu rəqəm, həm də daxili axtarış, elmi araşdırma və mənəvi inkişafın, sıfırın gücləndirici təsiri ilə daha geniş miqyasda təzahürünü simvolizə edir. Zeynal bəyi ürəkdən təbrik edirəm!..

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.04.2026)

Aysel Fikrət,

Azərbaycan Milli Konservatoriyasının mətbuat katibi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu gün yenidən Azərbaycan Milli Konservatoriyasının sənətkar, yüksək peşəkarlığı ilə seçilən dəyərli müəllimlərindən biri – Xalq artisti Fəxrəddin Kərimov haqqında, onun zəngin sənət yolunun zirvə məqamlarından bəzi mühüm məqamlara nəzər salmaq istəyirəm.

Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti Fəxrəddin Kərimov Bülbül adına məktəbi skripka ixtisası üzrə bitirmiş, daha sonra Rusiyanın Moskva şəhərində P.İ. Çaykovski adına musiqi məktəbində skripka ifaçılığı ixtisası üzrə təhsilini davam etdirmişdir. Sonra o dövrün bütün gəncləri kimi hərbi xidmətə yollanmışdır. Tiflisdə hərbi xidmətini başa vuran gənc sənətkar qarşısına dirijorluq üzrə təhsil almağı məqsəd qoyur. Bu arzu və məqsəd onu Sankt-Peterburq şəhərində N.A. Rimski-Korsakov adına Dövlət Konservatoriyasına (opera və simfonik orkestr dirijorluğu ixtisası üzrə) gətirib çıxarmışdır. 1989–1991-ci illərdə Sankt-Peterburq “Mariinski” Akademik Dövlət Opera və Balet Teatrında dirijor-stajor kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Daha sonra həyat yolunun istiqaməti onu Türkiyəyə aparmışdır. 1991–2004-cü illərdə İstanbul Böyükşəhər Bələdiyyəsi Opera və Simfonik Orkestrinin qurucusu və baş dirijoru, eyni zamanda İstanbul MSÜ Dövlət Konservatoriyasının simfonik orkestrinin dirijoru kimi çalışmışdır. Fəxrəddin Kərimov sənət yolunda Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrının dirijoru, Sankt-Peterburq “Mariinski” Akademik Dövlət Opera və Balet Teatrının dirijor-stajoru, Türkiyədə İstanbul Böyükşəhər Bələdiyyəsi Opera və Simfonik Orkestrinin qurucusu və baş dirijoru, İstanbul MSÜ Dövlət Konservatoriyasının simfonik orkestrinin dirijoru, İzmir Dövlət Opera və Balet Teatrında baş dirijor kimi fəaliyyət göstərmişdir. Eyni zamanda Rusiya, Ukrayna, Belarusiya, Gürcüstan, Tatarıstan, Özbəkistan, Qazaxıstan, Yakutiya, Türkiyə, Yunanıstan, Polşa, Rumıniya, Almaniya, Hollandiya, Fransa, İsveçrə, Küveyt və Yaponiyada opera və balet tamaşalarına, simfonik konsertlərə dirijorluq etmişdir. Sankt-Peterburq “Mixaylovski” Dövlət Opera və Balet Teatrında dəvətli dirijor, eləcə də Lvov Dövlət Filarmoniyasının Akademik Simfonik Orkestrində dəvətli baş dirijor, 2004-cü ildən Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının Üzeyir Hacıbəyli adına Simfonik Orkestrində dirijor vəzifələrini icra etmişdir.

Hazırda Azərbaycan Milli Konservatoriyasının Dirijorluq kafedrasında professor kimi fəaliyyət göstərir.

Sənət yolunun keşməkeşlərini görmüş, bütün yaradıcılıq sınaqlarından alnıaçıq, üzüağ çıxmış sənətkar son dövrlərdə də dünyanın müxtəlif aparıcı opera teatrlarından dəvətlər alaraq yaradıcılıq səfərlərinə davam edir.

Sizlərə sənətkarın son aylarda həyata keçirilmiş iki mühüm layihədə iştirakından söz açmaq istərdim. Bildirdiyim kimi, Xalq artisti Fəxrəddin Kərimov 2026-cı ilin başlanğıcından etibarən bir sıra beynəlxalq nüfuzlu tamaşalarda iştirak etmək üçün dəvətlər almışdır.

İlk olaraq dirijor 23–28 fevral 2026-cı il tarixlərində Zaxari Paliaşvili adına Tbilisi Opera və Balet Teatrında Rucero Leonkavallonun “Paqliacci” (“Məzhəkəçilər”) operasına dirijorluq etmək üçün dəvət alaraq Gürcüstan Respublikasına səfər etmişdir. Tamaşa mədəni ictimaiyyət arasında böyük rezonans doğurmuşdur. Belə ki, operanın premyerasında Gürcüstan Respublikasının mədəniyyət naziri Tinatin Ruxadze və prezident Mixeil Kavelaşvilinin həyat yoldaşı Tamar Baqrationi də iştirak etmişdir. Böyük maraqla izlənilən tamaşada dirijorun yüksək peşəkarlığı xüsusi diqqət çəkmiş, premyera Tbilisi opera səhnəsində əhəmiyyətli əks-səda doğuraraq tamaşaçıların estetik zövqünü oxşamışdır. Harada olmasından asılı olmayaraq, dünyanın müxtəlif səhnələrində Azərbaycan musiqisinin sehrini tanıdan sənətkar kimi Fəxrəddin Kərimovun fəaliyyəti xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Bu dəfə isə o, Rusiyanın D. A. Hvorostovski adına Krasnoyarsk Dövlət Opera və Balet Teatrından Cakomo Puççininin “Turandot” operasına dirijorluq etmək üçün dəvət almışdır. Məşhur opera tamaşası “Operada ulduzların paradi – Slovtsov” XV Beynəlxalq Festivalı çərçivəsində təqdim olunmuşdur.

27 mart 2026-cı il tarixində D. A. Hvorostovski adına Krasnoyarsk Dövlət Opera və Balet Teatrında üç pərdəli opera tamaşası təqdim edilmişdir. Tamaşa Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti, dirijor Fəxrəddin Kərimovun rəhbərliyi ilə həyata keçirilmişdir.

Səhnə əsərində əsas rolları tanınmış opera ifaçıları canlandırmışdır. Turandot obrazı Moskva K. S. Stanislavski və V. İ. Nemiroviç-Dançenko adına Musiqili Teatrın solisti İrina Vaşenko tərəfindən ifa olunmuşdur. Altoum rolunda Krasnoyarsk diyarının əməkdar artisti Yevgeni Baldanov iştirak etmişdir.

Tamaşada digər obrazlar da peşəkar ifaçılar tərəfindən yüksək səviyyədə səhnələşdirilmişdir.

Tamaşanın musiqi müşayiəti D. A. Hvorostovski adına Krasnoyarsk Dövlət Opera və Balet Teatrının orkestri tərəfindən təmin olunmuşdur.

Beləliklə, təqdim olunan tamaşa yüksək peşəkarlıq səviyyəsi ilə seçilərək beynəlxalq ifaçı heyətinin iştirakı ilə musiqi və səhnə sənətinin vəhdətini uğurla nümayiş etdirmişdir. Fəxrəddin Kərimovun dirijorluq fəaliyyəti yüksək peşəkarlıq, dərin musiqi təfəkkürü və incə interpretasiya duyumu ilə səciyyələnir.

Maestro Fəxrəddin Kərimovun  rəhbərliyi altında orkestr və səhnə arasında qurulan ahəngdar əlaqə yalnız texniki dəqiqliklə deyil, eyni zamanda əsərin dramaturji məzmununun dolğun şəkildə açılması ilə müşayiət olunur. Dirijorun partituranı dərindən mənimsəməsi və hər bir musiqi detalına həssas yanaşması ifanın bütövlüyünü təmin edən əsas amillərdən biri kimi çıxış edir.

Onun dirijorluq üslubu yalnız idarəetmə prosesi deyil, eyni zamanda yaradıcılıq aktı kimi təzahür edir. Fəxrəddin Kərimov ifaçılarla qurduğu peşəkar dialoq vasitəsilə səhnədə vahid bədii məkan formalaşdırır, musiqi materialının emosional və semantik qatlarını incəliklə üzə çıxarır. Bu baxımdan onun fəaliyyəti yalnız ifa prosesinin təşkili ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda musiqi əsərinin estetik və fəlsəfi mahiyyətinin tamaşaçıya çatdırılmasında mühüm rol oynayır.

Sənətkar , sənətə yeni qədəm qoyan və bu sahədə peşəkar olmaq istəyən gənclər üçün əsl örnəkdir. Daim öz üzərində çalışan Xalq artisti Fəxrəddin Kərimovun  duyumu və dünyagörüşü bir məktəbdir.

O, fasiləsiz,dinamik  yaradıcılıq fəaliyyəti ilə seçilir və bu yaradıcılıq xəbərlərini də qısa görüşümüz zamanı mənimlə bölüşərək yeni səfərlərə dəvət aldığını bildirmişdir.

Ömrünün 72-ci ilinə qədəm qoyan Azərbaycan Respublikasının musiqi mədəniyyətinin peşəkar təbliğatçısı olan bu dəyərli sənətkarın yaradıcılıq eşqinə heyran olmamaq mümkün deyil.

Xüsusilə qeyd olunmalıdır ki, Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti, dirijor Fəxrəddin Kərimovun dünya şöhrətli musiqiçilərin iştirak etdiyi beynəlxalq səhnələrdəki çıxışları milli musiqi mədəniyyətimizin qlobal miqyasda təmsilinə mühüm töhfə verir.

Onun yüksək bədii zövqə əsaslanan interpretasiya üslubu, dərin musiqi təfəkkürü və səhnə idarəetməsində nümayiş etdirdiyi peşəkar kamillik hər bir ifanı yalnız sənət hadisəsinə deyil, eyni zamanda estetik dəyər daşıyan mədəni hadisəyə çevirir. Bu baxımdan, sənətkarın fəaliyyəti Azərbaycan dirijorluq məktəbinin ənənələrini yaşatmaqla yanaşı, onu beynəlxalq sənət məkanında layiqincə təmsil edən parlaq nümunə kimi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Mən Azərbaycan Milli Konservatoriyasının Dirijorluq kafedrasının professoru, Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti, əziz Fəxrəddin Kərimova öz dərin sevgi və hörmətimi bildirərək ona yeni yaradıcılıq uğurları arzulayıram.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.04.2026)

Nigar Həsənzadə,

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bu gün Bakı Dövlət Universitetində (BDU) sanmayın ki, adi günlərdən olacaq. Xeyr. Universitetin Tələbə Həmkarlar İttifaqı Komitəsinin (THİK) Jurnalistika fakültəsi üzrə üzvlərinin təşəbbüsü ilə Azərbaycanın tanınmış jurnalisti, nüfuzlu ictimai xadimi, professor Nəsir İmanquliyevin anadan olmasının 115 illiyinə həsr edilən “Professor Nəsir İmanquliyev dərsləri” layihəsinə start verilir.

BDU-dan “Ədəbiyyat və İncəsənət” portalına verilən məlumata əsasən, layihənin əsas məqsədi Azərbaycan jurnalistika tarixində əhəmiyyətli rol oynamış professor Nəsir İmanquliyevin zəngin elmi və pedaqoji fəaliyyətinin sistemli şəkildə araşdırılması, təhlil edilməsi və gənc jurnalistlər arasında tanıdılmasıdır.

Layihə çərçivəsində tələbələrə onun publisistik fəaliyyəti, redaksiya təcrübəsi və milli mətbuatın inkişafına verdiyi töhfələr barədə geniş məlumat təqdim olunacaq, həmçinin jurnalistikanın peşə etikası və milli dəyərlər əsasında formalaşmasının vacibliyi izah ediləcək.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.04.2026)

Nail Zeyniyev,

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Hər bir şeir əslində bir insanın öz içindəki qaranlıqla apardığı mübarizənin ağ kağız üzərindəki izidir. Mən bu misraları sadəcə qafiyə xatirinə deyil, ruhumun daraldığı, qanadlarımın yorulduğu o anlarda bir nəfəs kimi dərmişəm. Bəzən insan ən çox doğmalarının arasında tənha qalar, ən çox səssizlikdə qışqırar. Bu misralar mənim o səssiz qışqırıqlarım, dünyaya sığmayan, amma sətirlərə sığınan ağrılarımdır.

Bu gün sizinlə bölüşdüyüm bu şeir, əslində bir itkinin, bir axtarışın və nəhayət, öz daxili yoxluğuyla barışan bir ruhun hekayəsidir. Həyatın amansız qaçışında büdrəyən, doğruların yalanlar içində əriyib itməsini seyr edən bir insanın özünə və dünyaya baxışıdır. Mən bu misralarda "ana" deyərkən bəlkə də itirəcəyimiz o ən saf sığınacağı, "qırılan qanadlar" deyərkən isə uçmaq istəyib də yerə çırpılan arzularımızı nəzərdə tutmuşam.

İnsan bəzən bu dünya ilə ayaqlaşa bilmir, çünki ruhu bu dünyanın sürətindən çox daha dərin və yavaş bir ritmlə döyünür. Mən öz canımın yanmasına alışan, amma saxtalığa alışa bilməyən bir qəlbin pəncərəsini sizin üçün açdım. Ümid edirəm ki, bu misralarda hər kəs özündən bir parça kədər, bir parça səmimiyyət və bəlkə də bir parça təsəlli tapacaq.

Gəlin, mənim dünyamın kədərinə və bu kədərdən doğan musiqiyə birlikdə qulaq asaq...

Ana, mənim qanadlarım qırılır,

Gəlib sənlə qucaqlaşa bilmirəm.

Arzularım yaşamaqdan yorulur,

Həyatımla hesablaşa bilmirəm.

Burda hamı mənə nifrət bəsləyir,

Üz çevirir, düşmən olur, tərsləyir.

Ağ əllərim boz göyləri səsləyir,

Yağışlarla soraqlaşa bilmirəm.

Doğrularla yalanlara qarışdım,

Canım yandı, amma buna alışdım.

Mən özümün yoxluğuyla barışdım,

Bu dünyayla ayaqlaşa bilmirəm.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.04.2026)

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

İnsan varlığını digər canlılardan fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri onun duyğularını dərk etmək və ifadə etmək qabiliyyətidir. Duyğular — sevinc, kədər, qorxu, sevgi, həsrət, qürur — insanın daxili aləminin ən incə qatlarını təşkil edir. Lakin bu duyğuların ifadəsi həmişə sözlərlə mümkün olmur. Bəzən bir baxış, bir sükut, bir toxunuş sözlərdən daha çox şey deyir. Bu məqamda sual yaranır: duyğuların özünəməxsus bir dili varmı, yoxsa onlar yalnız sözlərin köməyi ilə anlam qazanır?

Duyğular və dil: nəzəri yanaşma

Dil ənənəvi olaraq düşüncələrin və informasiyanın ötürülməsi vasitəsi kimi qəbul edilir. Lakin duyğuların ifadəsi bu çərçivədən daha genişdir. Psixoloji baxımdan duyğular insanın daxili reaksiyasıdır və onların ifadəsi həm şüurlu, həm də qeyri-şüurlu şəkildə baş verir.

Sözlü dil duyğuları müəyyən qədər ifadə edə bilir. Məsələn, “mən xoşbəxtəm” və ya “mən kədərliyəm” kimi cümlələr hissləri bildirir. Lakin bu ifadələr çox zaman duyğunun dərinliyini tam əks etdirmir. Çünki hər bir insanın “xoşbəxtlik” və ya “kədər” anlayışı fərqlidir.

Bu səbəbdən duyğuların dili yalnız leksik vahidlərdən ibarət deyil. Onun əsas xüsusiyyəti çoxqatlı və simvolik olmasıdır.

Sözsüz ünsiyyət: duyğuların görünməyən dili

Duyğuların ən güclü ifadə formalarından biri sözsüz ünsiyyətdir. Buraya mimika, jestlər, bədən dili və səs tonu daxildir.

İnsan üzündəki ifadələr duyğuların ən birbaşa göstəricisidir. Bir insanın gözlərindəki parıltı sevincin, qaşların çatılması isə narahatlığın göstəricisi ola bilər. Bu ifadələr universal xarakter daşıyır və müxtəlif mədəniyyətlərdə oxşar şəkildə başa düşülür.

Bədən dili də duyğuların ötürülməsində mühüm rol oynayır. Məsələn, qolların sinədə çarpazlanması müdafiə mövqeyini, açıq duruş isə rahatlıq və etimadı ifadə edir.

Sükut isə xüsusi diqqətə layiqdir. Bəzən insan heç nə demədən ən dərin hisslərini ifadə edə bilir. Sükut həm razılıq, həm etiraz, həm də ağrının göstəricisi ola bilər. Bu baxımdan sükut duyğuların ən mürəkkəb və çoxmənalı dilidir.

Sənət: duyğuların universal dili

Sənət duyğuların ən güclü ifadə vasitələrindən biridir. Musiqi, rəssamlıq, ədəbiyyat və teatr insan hisslərini sözlərdən kənarda çatdırmaq gücünə malikdir.

Musiqi xüsusilə diqqətəlayiqdir. Bir melodiya insanı kədərləndirə və ya sevindirə bilər, halbuki orada konkret sözlər olmaya bilər. Bu, duyğuların səs vasitəsilə ötürüldüyünü göstərir.

Rəssamlıqda rənglər və formalar duyğuların ifadəsinə xidmət edir. Tünd rənglər tez-tez kədər və gərginliklə, açıq rənglər isə sevinc və ümidlə əlaqələndirilir.

Ədəbiyyat isə duyğuların həm sözlü, həm də simvolik ifadəsini birləşdirir. Yazıçı sözlərin arxasında gizlənən hissləri oxucuya çatdırır və oxucu həmin hissləri öz daxili dünyasında yenidən yaşayır.

Beləliklə, sənət duyğuların universal dilidir — o, dil baryerlərini aşaraq insanları birləşdirir.

Mədəniyyət və duyğuların ifadəsi

Duyğuların dili tamamilə universal olsa da, onların ifadə forması mədəniyyətə görə dəyişə bilər. Bəzi cəmiyyətlərdə duyğuların açıq şəkildə ifadəsi təşviq olunur, digərlərində isə bu, zəiflik kimi qəbul edilə bilər.

Məsələn, bəzi Şərq cəmiyyətlərində emosiyaların nəzarət altında saxlanılması dəyərli hesab edilir. Qərb mədəniyyətində isə fərdi hisslərin açıq ifadəsi daha çox qəbul olunur.

Bu fərqliliklər duyğuların özünü deyil, onların “dilini” dəyişir. Yəni duyğular eyni qalır, lakin onların ifadə forması sosial normalara uyğunlaşır.

Texnologiya dövründə duyğuların dili

Müasir dövrdə texnologiyanın inkişafı duyğuların ifadə formasını dəyişmişdir. Sosial media və rəqəmsal ünsiyyət vasitələri insanların hisslərini yeni simvollarla ifadə etməsinə səbəb olmuşdur.

Emojilər bunun ən bariz nümunəsidir. Bir gülən üz işarəsi sevincin, qırıq ürək isə kədərin simvoluna çevrilmişdir. Bu simvollar müəyyən mənada duyğuların yeni “əlifbasını” formalaşdırır.

Lakin bu sadələşmə bəzən duyğuların dərinliyini azalda bilər. Çünki bir emoji insanın yaşadığı kompleks hissləri tam əks etdirmir.

Duyğuların dili: fərdi və kollektiv təcrübə

Hər bir insan duyğuları fərqli şəkildə yaşayır və ifadə edir. Bu fərdilik duyğuların dilini daha da mürəkkəbləşdirir. Eyni hadisə müxtəlif insanlarda fərqli emosional reaksiyalar doğura bilər.

Bununla yanaşı, bəzi duyğular kollektiv xarakter daşıyır. Məsələn, milli bayramlarda yaşanan sevinc və ya ümumi faciələr zamanı hiss olunan kədər insanlar arasında ortaq bir emosional dil yaradır.

Bu, duyğuların həm fərdi, həm də sosial aspektə malik olduğunu göstərir.

“Duyğuların dili varmı?” sualına birmənalı cavab vermək çətindir. Lakin aparılan təhlil göstərir ki, duyğuların dili mövcuddur və bu dil yalnız sözlərdən ibarət deyil. O, mimikalarda, jestlərdə, səslərdə, sükutda, sənətdə və hətta rəqəmsal simvollarda özünü göstərir.

Duyğuların dili çoxqatlı, simvolik və universal xarakter daşıyır. O, insanları bir-birinə bağlayan görünməz bir körpüdür. Sözlər bəzən bu körpünün yalnız bir hissəsini təşkil edir.

Nəticə etibarilə demək olar ki, duyğular danışır — sadəcə onları eşitmək üçün qulaqdan çox, qəlbə ehtiyac var.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.04.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.

Pərvanə Məmmədli

Kərim Məşrutəçi Sönməz (1928) – şair, tərcüməçi 

          Kərim İbrahim oğlu Məşrutəçi Sönməz  Cənubi Azərbaycan poeziyasının əsas istiqamətlərini müəyyən edən şairlərdəndir. 1940-cı illərdə Cənubi Azərbaycanda baş qaldıran Milli Azadlıq Hərəkatında fəal iştirak edən gənc Sönməzin şeirləri siyasi istiqaməti və özünəməxsusluğu ilə seçilirdi. O, ilk şeirini 1944-cü ildə yazmış və  1950-ci ildə dərc etdirmişdir.

O illərdə azadlıq һərəkatına qoşulan K. Məşrutəçi  siyasi əqidəsinə görə bir müddət һəbsxanada saxlanmışdır. Onun şeirləri bütövlükdə xalqın milli-mənəvi azadlığı uğrunda mücadiləyə һəsr olunub.

Cənubi Azərbaycanda Milli Hökumət İran ordusu tərəfindən amansızlıqla devriləndən sonra da Sönməz ruhdan düşməyib xalqının istiqlalı və vətən sevgisi ilə bağlı şeirlər yazdı. O, ana dili və xalqının taleyi ilə bağlı fikirlərini “Mənsizləmişəm” şeirində çox qabarıq və təsirli ifadə edir:

Dərdimin yox adı, “ünvanı” desəm,

Heyrətə daldırar insanı desəm,

Başqa bir sözlə, bu mənanı desəm;

Öz diyarımda vətənsizləmişəm.

Dərd məni yandırar, amma odu yox,

Odur, ağzımda həyatın dadı yox,

Demirəm, dərdlər içində adı yox,

Deyirəm, mən belə mənsizləmişəm.

Kərim Məşrutəçi Sönməzin “Ağır illər” (1979 Təbriz; 2002 Tehran), “İsanın son şamı” (1979), “Şeh muncuğu” (1995 “Ərk”, Təbriz), “Aman, dağlar” (1993, “Ərk”, Təbriz; 2002 Tehran), “Həsrət çələngi: şeirləşmələr və xatirələr” (2002, Tehran), “Bu yaşda” (2002, Tehran), “Şair oğlum, Durma!” (Heydərbabadan Şəhriyara cavab) (2007, Tehran), “Sağlam imla birliyi uğrunda” (2007, Tehran), “Üçüncü göz” (2008, Tehran) və başqa şeir, poema, nəsr kitabları işıq üzü görüb.

Həyat və yaradıcılığını Bəxtiyar Vahabzadə, Mahmizər Mehdiyeva, Pərvanə Məmmədli, İslam Qəribli araşdırmış, Lətifə Mirzəyeva  isə ayrıca monoqrafiya yazmışdır .

Yaradıcılığını  izləsək,   şeirləri  ilə  bərabər,  elmi, publisistik və  tərcümə əsərlərinin  də müəllifi olduğunun şahidi olarıq. K.M.Sönməz həm də peşəkar tərcüməçi kimi ardıcıl fəaliyyət göstərib. Üzeyir Hacıbəylinin “Azərbaycan xalq musiqisinin əsasları”, Bəxtiyar Vahabzadənin “Atılmışlar” əsərlərini, Xəlil Rza Ulutürkün, Abbas Zamanovun əsərlərindən nümunələri əski əlifbaya köçürərək çap etdirib. Ustad Şəhriyarın “Heydərbabaya salam” poemasını fars dilinə çevirib ki, bu da əsərin ən uğurlu tərcüməsi hesab edilir. O, Azərbaycan  ədəbiyyatının  və  mədəniyyətinin vurğunu  olmaqla yanaşı, İranda  onun yorulmaz təbligatçılarından  da olmuşdur. Xalqın  istiqlalı ugrunda mücadiləsi, humanizmi, fəlsəfi baxışları K.M.Sönməz yaradıcılığının bütün yönlərinə güclü təsir etmişdir.

          Kərim Məşrutəçi Sönməz Tehran şəhərində yaşayır.

Əli Təbrizli (1929-1998) – şair, yazıçı, naşir

          Əli Təbrizli Pəhləvi rejiminin sərt təzyiqlərinə  baxmayaraq, İranda xalqının milli şüurunun oyanması, ana dilinin qorunması və yaşadılması yolunda  cəsarətlə mücadilə aparmış, təhlükələri gözə alaraq əsərlər yazmış və kitablar nəşr etdirmişdi.İranda türkün varlığını yox sayan, onu aşağılayan pani­ranizmə və irqçiliyə qarşı sistemli mübarizə aparmış böyük şəxsiyyətlərin içində Təbrizli Əli özəl yeri ilə seçilir. Görkəmli fikir və əməl adamı olan Təbrizli Əli Cənubi Azərbaycanda milli dirəniş hərəkatının simvollardan biri olmuşdur. Özəlliklə onun “Ədəbiyyat və milliyyət” kitabı mürtəce-irqçi suçlamalara güney türklüyünün ilk ümumiləşdirici cavabı idi. İlk təşəbbüs olmasına baxmayaraq, həmin kitab bu gün də Güneydə türk millətçiliyinin möhtəşəm abidəsi sayılmaq­dadır.

İlk dəfə "Əli Təbrizinin qəzəlləri" adlı kitabı nəşr etdirib. Daha sonra "Atropat" nəşriyyatının əsasını qoyubvə bir neçə ədəbi dərnək qurub. Bölgələri gəzərək türk folklor nümunələrini toplamağa başlayıb. Şah İsmayılın həyatı və şeirlərini əhatə edən iki cildlik "Şah İsmayıl" kitabını və 1955-ci ildə “Əsli və Kərəm” dastanını hazırlayır. 1955-ci ildən sonra şair Həsən Məcidzadə Savalanla birlikdə çalışmağa başlayır. Bu işbirliyinin qözəl nəticəsi olaraq 4 ildən sonra “Əliağa Vahidin külliyyatı” kitabı ərsəyə qəlir. Daha sonra isə “Azərbaycan nəğmələri və bayatıları” (iki cilddə), ”Koroğlu” dastanı işıq üzü qörür. Savalan ilə birlikdə “Azərbaycan klassik ədəbiyyatından şeir məcmuələri”, “Füzuli divanı”, Salman Mümtazın şeirləri, Azərbaycan türkcəsi, Əziz Nesinin bir neçə hekayəsi və daha bir neçə kitab hazırlayaraq nəşr edir.

Yazdığı "Ədəbiyyat və milliyyət" əsərində bir çox məsələlərə toxunub, Cənubi Azərbaycanda yaşayan türklərin tarixi, onların milli özünüdərki, orada olan mövcud kimlik problemləri haqqında yazıb. Həsən Məcidzadə Savalanın "Apardı sellər Saranı" əsərini çapa hazırlayarkən SAVAK tərəfindən nəşriyyata basqın edilir, çap olunan və çapa hazırlanan, mətbəədə yığılan kitabları müsadirə edilir, özü isə həbs olunur. 6 il həbsdən qaldıqdan sonra azadlığa çıxır. Həbsdən çıxdıqdan sonra "Qud Amuz" adında türkcə-farsca lüğət hazırlayıb çap etdirir.

Əli Təbrizli naşir olmaqla yanaşı, həm də özünü bir şair, araşdırıcı, publisist kimi tanıtdırır. Ən önəmlisi isə o, milli hərəkatın həm görkəmli nümayəndəsi, həm də ideoloqudur. Əli Təbrizli ötən əsrin 60-cı illərində qələmə aldığı “Dil və ədəbiyyat” əsəri ilə Güney Azərbaycanda milli  dirəniş  hərəkatının əsasını qoyanlardan  biri  olmuşdur. Bu  əsər  həm  də o dövrdə yazılan ilk tənqidi əsərlərdən sayılır. Kitabda müəllif kəskin bir dillə Azərbaycan türkcəsinə xor baxanlara,  ana dili və tariximizi təhrif edənlərə kəsərli  cavab vermişdir.

Kitabın içərisindən də göründüyü kimi, Əli Təbrizli fars şovinizmi və arya (ari) irqçiliyinin bitərəf sistemli akademik, elmi tənqidini qarşısına məqsəd qoymamışdır. Yazar millətinin tanınmış şairi və haqsızlığa dözə bilməyən mübariz oğlu idi, odur ki, kitabın bəzi bölümlərindəki fikirlər hissiyyata dayanır, müəllif fikrini əsaslandırmaq üçün yetərli dəlil gətirməyi gərəkli bilmir. Əyər-əskikliyi, mənfisi-müsbəti ilə birlikdə bu kitab özünü dərk etmək istəyən türklüyün XX yüzilin 60-70-ci illərində haray səsi olması baxımından əvəzsiz qaynaqdır.
Yazar başlarkən kitabın amacına aydınlıq gətirir. İranın siyasi tarixində həmişə ən fəal rol oynamış soydaşlarının sağ, ya sol ideologiyalara ifrat bağlılığından (“sola vurğun, sağa məftun” olmasından) və özünü unutmasından heyrətlənən müəllif milli problemlərin araşdırılması və ortaya qoyulmasını milli vəzifə bilir. Əli Təbrizli fars şovinistindən daha çox türk manqurtunun əlindən qəzəblidir: “Yüz illərcə milyonlarca qoyun kimi doğulub, qoyun kimi yeyib və qoyun kimi qığılayıb və sonra qoyun kimi ölüb gedənlərimiz və onların yerini dutanlarımız, hər işə qulp qoyub, hər oyuna baş vurub, tarix və coğrafiya oxuyub, yazıb, hər cürə özgə dillər ögrənib və ögrədib, hakim və məhkum olub, varlı-varsız olub, dünya millətlərin və dillərin tanıyıb, hər cürə boyağa bulaşıb, ancaq özün və millətin kim imiş və kimdir və kim olacağın tanımayıb və hələ də tanımaq istəmir”.

Milli özünüdərk prosesinin ilk mərhələsinin “Kim imiş və kimdir?” sualına cavabdan keçdiyindən müəllif tarixi keçmiş məsələlərinə xüsusi yer verir. Əli Təbrizli və özünü axtaran hər bir Azərbaycan türkü üçün “Millət olaraq nədə yanlışlığımız oldu ki, indi bu günə qalmışıq?” sualına cavab tapmaq fövqəladə böyük önəmli işdir.

Təbrizli Əli tarixi və siyasi əsərlərində olduğu kimi, bədii yaradıcılığında da türkçüdür, türklüyün haqqını qorumağı özünə vəzifə bilir. Onun türkiyəli türklərə həsr etdiyi “Türkiyə milləti” şeiri böyük sevgi ilə yazılıb. Şeirdə Mustafa Kamal Atatürk yad olunur, onun xidmətləri qeyd olunur:

Ucaltdı türkləri Kamal Atatürk,

Qoymadı qəflətdə daha yata türk,

Yeridir, ucaya yenə çata türk,

Yarana birliklə gözəl səadət,

Ey Türkiyə milləti, ey qəhrəman millət!

Şair eyni soy-kökdən olan, azacıq fərqlə eyni dilə, mədəniyyətə malik iki qardaş xalqı birliyə, ülfətə səsləyir:

Ürəyimiz birdir, birdir sözümüz,

Yaxından görüşmək istər gözümüz,

Bir fikir etməliyik indi özümüz,

Çoxalsın ortada günbəgün ülfət,

Ey Türkiyə milləti, ey qəhrəman millət!

Çox diqqətçəkicidir ki, Təbrizli Əli o dövrdə bizdə bir çoxlarının bilmədiyi gizlin mətləblərə də toxunur. 1918-ci ilin sentyabrında Bakının qurtuluşunu, bu sıradan qəhrəman türk ordusunun Bakını bolşevik və daşnaklardan azad etməsini xatırladır:

Təkcə yollamır salam Təbrizi,

Bəlkə, bütün ellər yad edir sizi,

Bakıda siz idiz qurtaran bizi,

Ölümdən, zillətdən, göstərən qeyrət,

Ey Türkiyə milləti, ey qəhrəman millət!

Təbrizli Əli “Ərdəbil” şeirində Səfəvilər dövründə dövlətin paytaxtı olmuş, İranı dünyaya tanıtdırmış, Azərbaycanın fəxri şəhəri Ərdəbili anır. Onun indi gözdən iraq salınmasına kədərlənir:

İndi bilməm nə oldu ki, gözdən, nəzərdən düsmüsən,

Olmusan itkin bu İran içrə viran, Ərdəbil.

Sən idin çesmi-çırağı ölkənin, ey şəhrimiz,

Fəxr edərdi sən ilə Azərbaycan, Ərdəbil.

          Lirik şeirlər  yazan  şair  Əli Təbrizli əvvəlki nəsillərdən fərqli düşünən, milli məsələlərdə  daha cəsarətli olan və milli  kimlik axtarışlarında bulunan yeni nəslin nümayəndəsi idi.

1998-ci ilin yanvarın 18-də Tehranda dünyasını dəyişibvə Təbriz şəhərinin Vadi rəhmət qəbiristanlığında dəfn edilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.04.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Azərbaycan tarixinin ağrılı səhifələri yalnız bir günün hadisəsi deyil – bu, iki əsrə yaxın davam edən planlı siyasətin nəticəsidir. Bu siyasətin qanlı mərhələlərindən biri də 34 il əvvəl baş vermiş Ağdaban faciəsi oldu. 1992-ci il aprelin 8-də Ağdaban kəndi erməni silahlı dəstələri tərəfindən yerlə-yeksan edildi, kənd yandırıldı, dinc əhali qətlə yetirildi. Bu hadisə təkcə bir kəndin məhv edilməsi deyildi – bu, uzun illər hazırlanmış terror siyasətinin növbəti mərhələsi idi.

İki əsr əvvəl başlayan plan

Erməni terrorunun köklərini anlamaq üçün XIX əsrin əvvəlinə nəzər salmaq lazımdır. 1813-cü ildə imzalanan Gülüstan müqaviləsi və 1828-ci ildə bağlanan Türkmənçay müqaviləsi regionun demoqrafik xəritəsini dəyişdirdi. Bu müqavilələrdən sonra çar Rusiyası İran və Osmanlı ərazilərindən on minlərlə ermənini Cənubi Qafqaza, xüsusilə Azərbaycan torpaqlarına köçürdü.

Bu köçürülmə nəticəsində:

Qarabağ və İrəvan ətrafında demoqrafik balans dəyişdirildi

Yeni inzibati-siyasi iddiaların əsası qoyuldu

Gələcək münaqişələr üçün etnik zəmin yaradıldı

Beləliklə, süni şəkildə yerləşdirilən əhali sonradan “tarixi iddia” adı altında Azərbaycan torpaqlarına qarşı çıxış etməyə başladı.

“Böyük Ermənistan” ideologiyası və terrorun formalaşması

XIX əsrin sonlarından etibarən formalaşan “Böyük Ermənistan” xülyası regionda ekspansionist siyasətin ideoloji əsasına çevrildi. Bu ideya yalnız siyasi bəyanatlarla kifayətlənmədi, silahlı qrupların yaranmasına səbəb oldu. XX əsrdə bu ideologiyanı terror vasitəsilə həyata keçirməyə çalışan təşkilatlardan biri də ASALA idi.

Bu təşkilat:

mülki şəxslərə qarşı hücumlar

beynəlxalq terror aktları

separatçı fəaliyyətin dəstəklənməsi

kimi fəaliyyətlərlə regionda gərginliyi artırdı.

Terror siyasətinin davamı

XIX əsrdə başlayan bu proses XX əsrdə daha açıq formada davam etdi:

1905–1906-cı illər erməni-müsəlman qırğınları

Mart hadisələri

Sovet dövründə deportasiyalar

və nəhayət Birinci Qarabağ müharibəsi

Xocalı faciəsi – mülki əhaliyə qarşı soyqırım

1992-ci il fevralın 26-da Xocalı şəhərində dinc əhali kütləvi qırğına məruz qaldı.

613 nəfər qətlə yetirildi

63 uşaq, 106 qadın öldürüldü

yüzlərlə insan yaralandı

yüzlərlə sakin girov götürüldü

Bu hadisə terror siyasətinin ən ağır nümunələrindən biri oldu.

Ağdaban faciəsi – terrorun kəndə çevrilmiş forması

1992-ci il aprelin 8-də Ağdaban kəndi yandırıldı.

evlər dağıdıldı

sakinlər qətlə yetirildi

mədəni irs məhv edildi

Bu hadisə yüzillik strategiyanın növbəti mərhələsi idi.

Kəlbəcər–Laçın yolunda tunel qırğını

1993-cü ilin martında Kəlbəcər-Laçın tunelində mühasirədən çıxmağa çalışan mülki əhali pusquya salındı.

50-dən çox insan qətlə yetirildi

onlarla sakin girov götürüldü

qaçqın karvanı hədəf alındı

Bu hadisə “tunel terroru” kimi tarixə düşdü.

Bakı metrosunda terror aktları

1994-cü ildə Bakı metrosunda mülki əhaliyə qarşı iki partlayış törədildi.

19 mart 1994 – 20 Yanvar stansiyası

14 nəfər həlak oldu

49 nəfər yaralandı

3 iyul 1994 – 28 May stansiyası ilə Gənclik stansiyası arasında

13 nəfər həlak oldu

40-dan çox yaralı

Bu hadisələr paytaxtda terror taktikasının tətbiq edildiyini göstərdi.

Qarabağın işğalı və talan edilən sərvətlər

İşğal təkcə ərazilərin zəbt edilməsi deyildi. Qarabağ və ətraf rayonlarda yerləşən qızıl yataqları qeyri-qanuni istismar olundu:

Söyüdlü qızıl yatağı (Zod)

Vejnəli qızıl yatağı

Qızılbulaq yatağı

Dəmirli yatağı

Terror zəncirinin ardıcıllığı

Bu hadisələr bir-birini tamamlayan mərhələlərdir:

Gülüstan müqaviləsi

Türkmənçay müqaviləsi

“Böyük Ermənistan” ideologiyası

ASALA fəaliyyəti

Xocalı faciəsi

Ağdaban faciəsi

Kəlbəcər-Laçın tuneli qırğını

Bakı metrosu terrorları

Tarixi nəticə

Bu gün xatırlanan Ağdaban faciəsi təkcə keçmişin ağrısı deyil. O, iki əsrlik siyasətin canlı sübutudur. Bu siyasətin məqsədi:

demoqrafik dəyişiklik

mədəni irsin məhv edilməsi

iqtisadi resursların talanı

mülki əhali üzərində terror

Ağdabanın külə dönmüş evləri, Xocalının qarlı çölləri, tuneldə pusquya düşən qaçqın karvanı və metro partlayışlarının qurbanları – hamısı eyni siyasətin müxtəlif səhnələridir.

Unudulmayan tarix isə təkrar olunmur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.04.2026)