Adəm İsmayıl Bakuvi,

yazıçı, publisist, “Vəhdət” partiyasının sədri.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Bəzən bir insanın ölümü sadəcə, bir ömrün bitməsi olmur. Bəzən bir adamın gedişi millətin yaddaşında illərlə yaşayan işığın görünməzliyə çəkilməsidir. O işıq sönmür, sadəcə, əlçatmaz olur; insan ona toxuna bilmir, amma varlığını yenə də hiss edir. Rasim Balayevin gedişi də məhz belə hadisə idi. Bu, yalnız bir aktyorun həyatdan köçməsi deyildi. Bu, bir dövrün, bir nəfəsin, milli vüqarın, kişi sadəliyinin,  sənət əxlaqının səssizcə pərdə arxasına çəkilməsi idi.

30 mart günü Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrında yaşanan mənzərəni adi vida mərasimi adlandırmaq ədalətsizlik olardı. Orada sadəcə, bir sənətkarla deyil, bir yaddaşla, bir epoxa ilə, neçə-neçə nəslin daxilində yaşayan mənəvi obrazla vidalaşırdılar. Zal dolu idi, amma səs yox idi. Səhnənin ortasında qoyulmuş tabuta baxan hər kəs anlayırdı ki, orda sadəcə, cansız bədən deyil, Azərbaycan kinosunun bir zirvəsi, xalqın qəlbinə hopmuş bir sima, illərlə milli ekran yaddaşımızı diri saxlayan bir nəfəsdir. O artıq danışmırdı, amma hamı onunla danışırdı. Bu, ölümdən böyük mənzərə idi. Bu, susmuş insanın ətrafında danışan bir millətin görüntüsü idi. Yuxarı lojalardan baxanda zalda bir xalqın portretini  görmək olardı. Üç nəsil bir aradaydı. Yetmiş yaşını aşmış insanlar - onu öz dövrlərinin canlı nəfəsi kimi xatırlayanlar, onun səsini, baxışını, yerişini, içindəki qəribə mərdliyi həyatlarının yaddaş qatına çevirənlər. Qırx yaşdan yuxarı nəsil - Rasimin sənətini artıq sadəcə, kino hadisəsi kimi deyil, mənəvi ölçü kimi qavrayanlar. Bir də gənclər vardı. Bəzisinin əlində telefon görünürdü, bəzisi o anı yaddaşa köçürmək istəyirdi, amma bunun arxasında da eyni bir ağrı vardı. Bu çox qəribə və düşündürücü mənzərə idi: zaman dəyişmişdi, alətlər dəyişmişdi, baxışların forması dəyişmişdi, amma Rasim Balayevin yoxluğu qarşısında duyulan kədər, hüzn dəyişməmişdi.

O, üç nəslin ortaq sevgisinə, ortaq kədərinə, ortaq ehtiramına çevrilmişdi. O gün daha bir həqiqət tam aydın görünürdü: Rasim Balayev ölümü ilə də insanları birləşdirdi. Heç kim xüsusi çağırış etməmişdi, amma insanlar teatra yeyin addımlarla tələsirdilər, sanki doğma insanla vidalaşmağa gecikəcəklərindən qorxurdular. Elə bil Rasim müəllim son dəfə hamını bir yerə toplamışdı. Axı insanlar onu həmişə gözləyirdilər: gəlsin, bir söz desin, bir baxış atsın, gülümsəsin, zarafat eləsin, baməzə fikir bildirsin, ovqatı təzələsin. Onun varlığı məclisə işıq gətirirdi. O, sadəcə iştirakçı olmurdu, iştirak etdiyi mühitin ruhunu dəyişən adam idi. Amma bu dəfə hər şey başqa cür idi. Bu dəfə o, danışmırdı, gözləyirdi. Bu dəfə səssiz Rasim hamını öz yanına yığmışdı. Bu dəfə onun səsi eşidilmirdi, amma çağırışı duyulurdu. On beş dəqiqə davam edən alqışlar da bu çağırışın qarşısında bir xalqın vicdan səsi idi. O alqışlar mərasim etiketinin tələbi deyildi. O alqışlar bir millətin daimi etirafı idi. Sanki hamı demək istəyirdi: sən bizim üçün sadəcə böyük aktyor deyildin, sən bizim sevincimizin, kədərimizin, ekran yaddaşımızın, milli qürurumuzun, kişi obrazı ilə bağlı təsəvvürümüzün bir hissəsi idin. Füzuli meydanından başlayıb teatrın foyesinə, zalına, eyvanına qədər uzanan insan seli bunun bariz nümunəsi idi. Orada fəhlə də vardı, həkim də, alim də, millət vəkili də, nazir də. O gün insanlar arasında status yox idi, fərq yox idi, təbəqə yox idi. Hamı eyni sükutun içində idi. Hamı eyni ağrının içində dayanmışdı. Böyük adamların ən böyük gücü də elə budur: onlar ölümləri ilə belə fərqləri ləğv edib insanları bir ağrının, minnətdarlığın, səssizliyin ətrafında birləşdirə bilirlər.

O cansız bədənə baxanların içində bəzi baxışlar xüsusilə seçilirdi. Elə baxışlar vardı ki, orada söz yox idi, amma bütöv bir ömrün ağırlığı görünürdü. O baxışlarda insanın itirə-itirə yaşaması vardı. Çünki adam yaşlandıqca yalnız zaman keçmir, adamlar da gedir. Gənclikdə insan arzuları itirir, orta yaşda fürsətləri itirir, ömrün sonrakı çağlarında isə dostları itirir. Dost itkisi isə hər itkidən ağırdır. Çünki insan təkcə bir dostu itirmir, öz yaddaşının bir parçasını da itirir. O gün bəzi baxışlarda məhz bu ağrı vardı: sanki onlar bir sənətkarı yox, öz ömürlərinin bir hissəsini torpağa tapşırırdılar. Digər tərəfdə donub qalmış baxışlar vardı; sanki ətrafdakı səslər artıq o baxışlara çatmırdı. Xalq yazıçısı Anarın, görkəmli rejissorumuz Oqtay Mirqasımovun, sənət dostu, həmkarı, sevilən aktrisamız Şəfiqə Məmmədovanın baxışları... Onlar sanki bir vakuumun içində yalnız Rasimə baxır və onunla içlərində danışırdılar. Bu, sözsüz dialoqun ən ağır forması idi. Bəzən insanın dediyi yox, deyə bilmədiyi sözlər daha böyük olur. Bir kənarda axan göz yaşları isə təkcə şəxsi kədərin əlaməti deyildi. Orada yarımçıq qalan planlar, birgə keçən vaxtlar, sabaha saxlanılmış söhbətlər, yeni layihələrin arzusu, davam etməli olan ünsiyyətin qəfil qırılması vardı. İnsan bəzən itkinin nə demək olduğunu vida günündə daha aydın anlayır. Çünki itki yalnız keçmişi əlindən almır, gələcəyi də özüylə birgə aparır. İnsan bir adamı itirəndə onunla yaşadıqlarını yox, onunla yaşaya biləcəklərini də itirir. Rasim Balayevin gedişi də bu mənada çox ağır oldu. Onunla bağlı yalnız xatirələr qalmadı; onunla bağlı danışılmalı sözlər, qurulmalı planlar, davam etməli söhbətlər də yarımçıq qaldı. Bu yarımçıq qalmaq hissi hər kəsin daxilində bir başqa ağrı yaratdı.

Mənim üçün bu günün içində şəxsi yaddaş da susmurdu. İlk dəfə onu 1981-cı ildə Şamaxının Çarxan kəndində görmüşdüm. Yay idi. Süfrə arxasında oturmuşduq. O, artıq tanınmış sima idi, amma baxışlarında şöhrətin sərtliyi yox idi. Bir az utancaqlıq, bir az sadəlik, bir az da qəribə səmimiyyət vardı. Həmin gün mən ilk dəfə anladım ki, böyük adamı böyük edən təkcə ekran deyil. Bəzən insanın böyüklüyü onun çörək kəsdiyi süfrədə, salam verdiyi tərzdə, baxışında, adamla üzbəüz danışığında görünür. O gün mən aktyordan daha çox, insanı tanıdım. Sonralar yollarımız dəfələrlə kəsişdi - muğam məclislərində, şəxsi söhbətlərdə, sənət mühitində. Bir dəfə mənə doğma  müraciətlə "Babaoğlu" dedi. Bu söz təkcə adi söz deyildi. Burada istilik vardı, mənəvi yaxınlıq vardı, ocaq duyğusu vardı. O, məni Şeyx Əyyub babanın nəvəsi kimi çox sevirdi. Bu sevgi sadə bir münasibət deyildi. Bu, kökə, ocağa, mənəvi nəslə, ruhani yaddaşa hörmət idi. Mən də bunu həmişə mənəvi qiymət kimi yaşadım.

Rasim Balayevin böyüklüyünün mühüm cəhətlərindən biri onun torpağa bağlı olması idi. O, nə qədər böyük şöhrət qazansa da, torpaqdan qopmamışdı. Onda Şirvan elinin kişiliyinə məxsus bir təmkin, yığcamlıq, halallıq, isti münasibət vardı. Şirvan adamında qəribə xüsusiyyət olur: zahirdə sərt görünür, daxildə isə kövrək bir sədaqət, köhnə kişilik əxlaqı, ocaq təmizliyi daşıyır. Rasim müəllimdə də bu ruh yaşayırdı. Onun danışığında, yerişində, baxışında, zarafatında, hətta susqunluğunda belə, Şirvan elinin o dərin nəfəsi hiss olunurdu. O, böyük şəhərlərin, böyük salonların, böyük tədbirlərin adamı olsa da, daxilən el adamı olaraq qalırdı. Buna görə də xalq onu özündən sayırdı. O, süni deyildi. Onun varlığında torpaq qoxusu vardı. Bu torpaq qoxusu isə təkcə kənd və ya yurd xatirəsi deyil, mənəvi bütövlük demək idi. Onun yaratdığı obrazların gücü də məhz bu bütövlükdən doğurdu. Rasim Balayev rolu sadəcə oynayan aktyor deyildi. O, rolu özünə geyinmirdi, onun içinə girirdi. Böyük aktyor mətni əzbərləmir, taleyi mənimsəyir. Rasim Balayevin obrazları buna görə yadda qalırdı. Çünki o, qəhrəmanı zahirən canlandırmırdı, daxilən yaşayırdı. Onun baxışında rolun iç ağrısı görünürdü, səsində obrazın nəfəsi eşidilirdi, sükutunda belə, mənalar vardı. O, ekranda yalnız görünmürdü, orada yaşayırdı. Onun qəhrəmanlarında ağrı da olurdu, tənhalıq da, ləyaqət də, daxili qürur da, bəzən ilahi bir yanğı da. Bu, aktyorluğun texniki səviyyəsini aşan bir məsələdir. Bu, sənətkarın öz ruhundan obrazlara pay verməsi deməkdir. Xüsusilə, onun fəlsəfi və tarixi obrazları milli ekran tarixində ayrıca hadisədir. Belə rolları oynamaq üçün təkcə peşəkarlıq kifayət etmir. Tarixi şəxsiyyətin kostyumunu geyinmək olar, amma onun ruhunu daşımaq çox çətindir. Rasim Balayev bunu bacarırdı. O, surət yaratmırdı; mənəvi vəziyyət yaradırdı. Onun tarixi obrazlarında milli qürur hay-küylə yox, daxili vüqarla görünürdü. O, qışqırmadan da əzəmətli görünməyi bacarırdı. Onun qəhrəmanları büt heykəl deyildi; onlar nəfəs alan, düşünən, ağrı çəkən, amma sınmayan insanlardı. Məhz buna görə tamaşaçı ona sadəcə baxmırdı, onunla birgə yaşayırdı. Rasim Balayevin böyük sənətkarlığı da məhz bu məqamlarda idi: o, qəhrəmanı ekranda göstərmir, tamaşaçının daxilinə yerləşdirirdi. Mənə həmişə elə gəlib ki, onun bəzi obrazlarında mistik və sufi bir qat da hiss olunurdu. Bu, süni dini çalar deyildi. Bu, daxili hal idi. Sufi təfəkküründə "hal" deyilən bir məqam var: insan sözlə yox, varlığı ilə məna ötürür. Rasim müəllimin bəzi rollarında məhz bu hal görünürdü. O, mətni demirdi, özündə məna daşıyırdı. O, obrazın cismini yox, ruhunu göstərirdi. Bu səbəbdən onun yaratdığı simalar zaman keçdikcə köhnəlmirdi. Çünki böyük sənət yalnız tarixi danışmır, insanın əbədi suallarını oyadır. Onun obrazlarında bu suallar vardı: ləyaqət nədir, insan ağrı qarşısında necə dayanır, şöhrət fanilik qarşısında nə qədər güclüdür, insanın həqiqi böyüklüyü nədədir? O, bu sualları bir aktyor texnikası ilə yox, mənəvi daşıyıcılıqla ekrana gətirirdi.

Rasim Balayevin sənətinə dövlət səviyyəsində verilən dəyər də onun miqyasını göstərən mühüm cəhətlərdən biri idi. Ulu öndər Heydər Əliyevin sənət adamlarına xüsusi həssas münasibəti vardı və Rasim Balayev də bu diqqətin, bu qayğının içində özünəməxsus yer tuturdu. O, bu münasibətdən danışanda hiss olunurdu ki, bunu şəxsi üstünlük kimi yox, sənətinə verilən böyük qiymət kimi qəbul edir. Bu, onun xarakterindəki ləyaqətin başqa bir tərəfini açırdı. O anlayırdı ki, bu qiymət yalnız bir aktyora verilmir; bu qiymət milli ekrana, milli ruhu daşıyan sənətə verilir. Prezident İlham Əliyevlə görüşlərindən, ona göstərilən hörmətdən, Birinci vitse-prezident Mehriban xanımla söhbətlərindən danışanda da xüsusi ruh yüksəkliyi yaşayırdı. Amma bu ruh yüksəkliyi lovğalıq deyildi. Bu, əməyinə verilən qiymətdən doğan sakit qürur idi. Hiss olunurdu ki, o, öz adından çox, Azərbaycan mədəniyyətinə göstərilən ehtiramdan qürur duyur. Və bütün bu dövlət ehtiramının, bu şöhrətin, bu geniş sevgidən doğan təntənənin içində o yenə də dəyişməmişdi. Yenə sadə idi, baməzə idi, məclisə girəndə bir kəlmə ilə hamını güldürə bilən, ən ağır söhbətin içinə işıq qata bilən adam idi. Onun zarafatları ucuz gülüş yaratmırdı. O zarafatlarda ağıl da vardı, ürək də, həyatın acısını yüngülləşdirmək qüdrəti də. Rasim müəllimdə zarafat yüngüllük deyildi; bu, dərinliyin başqa bir ifadəsi idi. O, gülüş vasitəsilə adamları özünə yaxınlaşdırırdı. Elə buna görə də insanlar onun yalnız sənətini yox, söhbətini, zarafatını, baxışını, doğma danışıq tərzini də sevirdilər. Xəstəlik dövründə belə, bu xasiyyətini itirməməsi onun şəxsiyyətini daha da böyüdürdü. Xəstəxanada uzanmışdı, amma yenə zarafat edirdi. Bu, sadəcə, temperament deyildi, ağrı qarşısında ləyaqəti qorumaq idi. Bir dəfə həkim onun səs tellərindən biri ilə bağlı həqiqəti deyəndə çox sarsıldı. Dedi ki, axı məni xalq səsimlə tanıyır. Bu cümlə sadəcə bir peşəkarın narahatlığı deyildi, bu, bir sənətkarın taleyinə toxunan ağır daxili ağrı idi. Səs onun üçün danışıq vasitəsi deyildi; xalqla bağının mühüm hissəsi idi. Amma bu ağrının içində də özünü itirmədi. Hətta o ağır günlərdə də başqasını düşünürdü, qonağın çayını soruşurdu, yanında olanların halına diqqət edirdi. Böyük insanın əlaməti də budur: öz dərdinin ən dərin yerində belə, başqasını unutmur.

Hamımıza məlumdur ki, xalq artisti, sevilən aktyorumuz Şeyx Əbdül Mahmudbəyovun da səhhətində uzun müddətdir ki, problemlər yaranıb. Onu da bilirdim ki, bu iki sənətkar arasında azacıq inciklik yaranıb, düşünürdüm ki, onları mütləq görüşdürüm. Mən xəstəxanada Rasim Balayevi ziyarət edərkən, Şeyx Əbdül də başqa xəstəxanada müalicə alırdı. Rasim müəllimlə hal-əhval tutan kimi ilk sözü bu oldu: "Şeyx necədir?" Eyni sözləri Şeyx Əbdül də ona baş çəkəndə Rasim Balayev haqqında demişdi. Hiss edirdim ki, ikisi də bir-biri üçün darıxıb. Rasim Balayevin dünyadan köçməsi xəbərini eşidəndə içimdən dərin bir təəssüf hissi keçdi. Onları görüşdürə bilmədiyim üçün özümü bağışlaya bilmirəm.

Rasim müəllimi xəstəxana çarpayısında çarəsiz vəziyyətdə görəndə içimdən dərin bir ağrı hissi keçdi. Söhbətimiz zamanı mənə dedi ki, "görürsən də, indi bir tibb bacısına möhtac olmuşam. Sən demə, dünyada şan-şöhrət boş şey imiş, bu dünya fani dünyadır". O anlarda gözlərinin dərinliyində ölümün qaçılmazlığını dərk edən, onu mətanətlə qarşılayan bir insanın qüssəsini gördüm. Anladım ki, Rasim müəllim dünya ilə, dostları ilə vidalaşır.

Bir dəfə evində, böyük bir təklik içində çox səmimi bir söhbət etdik. O anlar mənim yaddaşımdan heç vaxt silinməyəcək. Həyatdan da danışdıq, dostluqdan da, insandan da, ağrıdan da, ləyaqətdən də. O söhbət iki adamın adi söhbəti deyildi. Bu, bir ürək söhbəti idi. Bəzi söhbətlər var ki, sonradan onları olduğu kimi danışmaq olmur. Çünki onlar söz yox, əmanət olur. O gün də belə idi. Mən bu gün də o söhbətin içində yaşayıram. İçimdə bir cümlə dolaşır: inşallah, cənnətdə davam edəcəyik o yarımçıq qalan söhbəti. Çünki bu dünya bəzi sözləri, mətləbləri yarımçıq qoyur... Rasim Balayev böyük aktyor idi, amma bu söz onu tam ifadə etmir. O, milli qürur idi. O, xalqın sevgisini qazanmış adam idi. O, sadəliklə böyüklüyün bir insanda birləşə bildiyini sübut edən nadir şəxsiyyətlərdən idi. O, medal, ad, şan-şöhrət ardınca qaçmırdı, görüntü yaratmırdı. O, kişi sözünün, ailə dəyərinin, dostluğun, sədaqətin, mənəviyyatın yanında idi. Buna görə də xalq onu təkcə alqışlamadı; onu sevdi, bağrında ona əbədi yer verdi. Xalqın sevgisini qazanmaq hər sənətkara nəsib olan xoşbəxtlik deyil. Rasim Balayev məhz belə xoşbəxt sənətkarlardan idi.

Hər dəfə ekranlarımızda "Nəsimi", "Babək", "Dədə Qorqud" filmləri göstəriləndə o, yenidən canlanacaq, bizim həmsöhbətimiz olacaq. Ekran cazibəsi baxımından həmişə təravətli, çağdaş ruhlu obrazları ilə bizi düşündürəcək, üzümüzə yeni-yeni məna qapıları açacaq. Azərbaycan milli kinosu həmişə Rasim Balayev orbiti ətrafında dövr edəcək. Çünki o, milli kinomuzun mənəvi sütunlarından idi. Bir ömür boyu Azərbaycan kinosunun ağır yükünü çiyinlərində daşıyan azman bir sənətkar idi.

Bu gün onun yoxluğu ilə barışmaq çətindir. Çünki nəhənglər gedəndə insan özünü bir az yetim kimi hiss edir. Böyük adamların varlığı, bir çox hallarda cəmiyyətə dayaq olur. Onlar gedəndə bu dayaq əskilir. Rasim müəllim də belə dayaq idi. Onun səsi, baxışı, zarafatı, sadəliyi, mərdliyi, Şirvan elinə məxsus təmkini, torpağa bağlılığı, sənət əxlaqı - bu komponentlərin hamısı onu küll halında müstəsna edirdi. Onunla ünsiyyət insanı daxilən zənginləşdirirdi. Və mən bu yazını onun haqqında ən ağrılı, amma ən səmimi etirafla bitirmək istəyirəm. Rasim müəllim, siz məni Şeyx Əyyub babanın nəvəsi kimi çox sevirdiniz. Bu sevgi mənim üçün adi münasibət deyildi, mənəvi qiymət idi. Mən sizin evinizdə, o böyük təklik içində, o səmimi söhbətdə sizi bir daha başqa cür tanıdım. O yarımçıq qalan söhbət həmişə mənimlədir. İnanıram ki, biz cənnətdə bu söhbəti davam edəcəyik. Çünki bu dünya bəzi sözləri, fikirləri yarımçıq qoyur, amma ruh onları tamamlayır. Və sizin ruhunuza ən uyğun cümlə ilə bu yazını bitirirəm:

Mən həmişə səninləyəm, Azərbaycanım!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)

İlhamə Məhəmmədqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Sumqayıt təmsilçisi

Sumqayıt Dövlət Dram Teatrında Azərbaycanın qəhrəmanlıq tarixində xüsusi yer tutan Aprel döyüşlərinin 10-cu ildönümü münasibətilə təşkil olunan “Zəfərə gedən yol – 10 il” adlı tədbir dərin ehtiram, qürur və vətənpərvərlik ruhu ilə yadda qaldı.

Tədbir Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi və Şəhid Analarına Dəstək İctimai Birliyinin birgə təşkilatçılığı ilə həyata keçirildi.

Tədbir şəhidlərin əziz xatirəsinin bir dəqiqəlik sükutla yad edilməsi ilə başladı. Ardınca Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himni səsləndirildi. Aparıcı Azərbaycanın Əməkdar artisti, Sumqayıt Dövlət Dram Teatrının aktyoru Cəlal Məmmədovun təsirli giriş nitqi tədbirin emosional tonunu müəyyənləşdirdi.

Şəhidlərə həsr olunmuş videoçarx iştirakçılara qəhrəmanlıq salnaməmizi bir daha xatırlatdı. Tədbirdə rəsmi qonaqlar – Sumqayıt Şəhər İcra Hakimiyyətinin məsul əməkdaşı Fərman Kazımov, millət vəkilləri Elnarə Akimova və Rizvan Nəbiyev çıxış edərək Aprel döyüşlərinin əhəmiyyətindən, şəhidlərimizin qəhrəmanlığından bəhs etdilər. Həmçinin, Şəhid Analarına Dəstək İctimai Birliyinin sədri Ceyran Həsənova və Aprel döyüşlərinin iştirakçısı, qazi Əhliyyət Mehdiyev də çıxış edərək xatirələrini bölüşdülər.

Tədbirin bədii hissəsi zəngin proqramı ilə seçildi və hər çıxış tamaşaçılara duyğulu anlar yaşatdı. Sumqayıt şəhər 23 saylı Texniki Fənlər Təmayüllü Liseyin xor kollektivi tədbirə xüsusi ahəng qatdı. Ardınca Sumqayıt Dövlət Dram Teatrının aktyoru Habil Xanlarov tərəfindən səsləndirilən şeir vətən sevgisini və şəhidlərə olan ehtiramı poetik dillə ifadə etdi.

Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının solisti Fəhmin Şəhyar ifa etdiyi “Azərbaycan əsgəri” mahnısı ilə zalda böyük coşqu yaratdı. “Şahinlər” rəqs qrupunun çıxışı isə qəhrəmanlıq ruhunu səhnəyə daşıdı. Kompozisiyanın müəllifi Vüqar Cəfərovun yanaşması tədbirə fərqli bədii çalar qatdı.

IX Muğam müsabiqəsinin finalçısı Yusif Cəfərbəylinin “Qarabağ” ifası milli ruhu daha da yüksəltdi. Daha sonra “Dərviş” qrupu “Xudayar” təsnifi ilə çıxış etdi. Qiraətçilər Ümüd Abbas Nihani, Kamran Muradlı və xanəndə Zeynal Əhmədovun ifaları tamaşaçılara unudulmaz anlar yaşatdı.

Gənc müğənni Əli Əliyevin ifa etdiyi “Azərbaycan” mahnısı tədbirin emosional zirvələrindən biri oldu. Səhnədə nümayiş olunan “Medalyon” tamaşası Ümüd Abbasın quruluşunda təqdim edilərək tamaşaçılara dərin təsir bağışladı. Sumqayıt Dövlət Dram Teatrının aktyorları Şəmistan Süleymanlı, Emil Həmidov, Ramazan Xanlarov və aktrisalar Məryəm Hüseynli, Nəzrin Qurbanovanın ifaları xüsusi alqışlarla qarşılandı.

Sonda Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının solisti Gülzar Fərəcovanın “Qarabağ şikəstəsi” ifası tədbirə möhtəşəm final verdi.

Tədbirin ssenari müəllifi Cosmo Art Agentliyinin meneceri, ssenarist, filoloq və yazar Pəri Mehman, rejissoru isə Sumqayıt Dövlət Dram Teatrının quruluşçu rejissoru Ümüd Abbas idi.

Tədbirin yüksək səviyyədə təşkilində Şəhid Analarına Dəstək İctimai Birliyinin sədri Ceyran Həsənova, Abşeron-Xızı Regional Mədəniyyət İdarəsi, Sumqayıt Dövlət Dram Teatrının direktoru Samir Şəfiyev və teatrın kollektivi mühüm rol oynamış, onların əməyi xüsusi təşəkkürə layiqdir.

“Zəfərə gedən yol – 10 il” tədbiri bir daha sübut etdi ki, Azərbaycan xalqı öz qəhrəmanlarını unutmur, onların xatirəsini daim uca tutur. Bu cür tədbirlər həm keçmişə ehtiram, həm də gələcək nəsillərə vətənpərvərlik ruhunun aşılanması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)

Murad Vəlixanov, “Ədəbiyyat və İncəsənət” 

Hər nə qədər o dövrdə anadan olmasam və o çətinlikləri yaşamasam belə, qazi soyundan gələn biri olaraq müharibənin, ata-baba yurdundan zorla qovulmağın yaşatdığı çətinliklərin şahidi olmuşam və bu gün ata-baba yurduna qayıdan insanların çöhrəsində yaranan sevinc və qürurun, bir-birinə qarışdığı göz yaşlarının nə demək olduğunu başa düşürəm.

Aprel ayının 3-də  Kəlbəcər rayonunun işğalının 33-cü ildönümü idi. 2020-ci ilin sentyabr ayında ermənilərin boynuna endirdiyimiz ədalət qılıncının sayəsində bu ləkəni alnımızdan təmizlədik. Artıq Kəlbəcərin işğalından 33 il keçməsini deyil, işğaldan azad olmasının 5 illiyini qeyd edirdik.

Qarabağı azad görmək üçün canını, qanını fəda edən şəhidlərimizin ruhu həmin gün şad idi.  Bu gün məhz Kəlbəcər haqqında danışmaq qərarına gəldim.

Kəlbəcər 8 avqust 1930-cu ildə inzibati rayon statusu almışdır. Və təsəvvür edin ki, ərazisinə görə, Azərbaycanın ən böyük inzibati rayonu hesab edilir.

1993-cü il aprelin 3-də Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdir. 10 noyabr 2020-ci ildə üçtərəfli bəyanətə uyğun olaraq 25 noyabrda Ermənistan Silahlı Birləşmələri Kəlbəcər rayonunu boşaldıb Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinə təhvil vermişdir. Rayonun 1 şəhəri - Kəlbəcər şəhəri, 1 qəsəbəsi -  İstisu qəsəbəsi və 127 kəndi Abdullauşağı, Ağbulaq, Ağcakənd, Ağdaban, Ağdaş, Ağqaya, Ağyataq, Alaqaya, Alçalı, Alıbəyli, Alırzalar, Allıkənd, Almalıq, Alolar, Armudlu, Aşağı Ayrım, Aşağı Qaraçanlı, Aşağı Şurtan, Babaşlar, Bağırlı, Bağırsaq, Bağlıpəyə, Barmaqbinə, Baş Qaraçanlı, Başkənd, Başlıbel, Bəzirxana, Birinci Milli, Boyaqlı, Bozlu, Böyükdüz, Böyürbinə, Cəmilli, Comərd, Çaykənd, Çayqovuşan, Çəpli, Çıraq, Çobangərəhməz, Çopurlu, Çorman, Çovdar, Dalqılınclı, Daşbulaq, Dəmirçidam, Dərəqışlaq, Əsrik, Fətallar, Göydərə, Güneypəyə, Günəşqaya, Günəşli, Hacıdünyamalılar, Hacıkənd, Həsənlər, Hopurlu, Xallanlı, Xoləzəy, İkinci Milli, İlyaslar, İmanbinəsi, İstibulaq, Kaha, Keçiliqaya, Keşdək, Kəndyeri, Kilsə, Kilsəli, Qalaboyun, Qamışlı, Qanlıkənd, Qaragüney, Qaraxançallı, Qasımbinəsi, Qasımlar, Qazıxanlı, Qılınclı, Quzeyçirkin, Laçın, Lev, Məmmədsəfi, Məmməduşağı, Mərcimək, Mişni, Mollabayramlı, Moz, Mozqaraçanlı, Nadirxanlı, Nəbilər, Nəcəfalı, Orta Qaraçanlı, Orta Şurtan, Oruclu, Otaqlı, Otqışlaq, Pirilər, Rəhimli, Sarıdaş, Seyidlər, Soyuqbulaq, Susuzluq, Şahkərəm, Şaplar, Şeyinli, Tağılar, Taxtabaşı, Tatlar, Təkdam, Təkəqaya, Təzəkənd, Tirkeşəvənd, Tövlədərə, Üçüncü Milli, Vəng, Yanşaq, Yanşaqbinə, Yellicə, Yenikənd, Yuxarı Ayrım, Yuxarı Şurtan, Zağalar, Zallar, Zar, Zərqulu, Zəylik, Zivel, Zülfüqarlı Azərbaycana qaytarılıb.

Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin 13 oktyabr 1992-ci il tarixli Qərarı ilə Ağdərə rayonu ləğv edilərkən həmin rayonun 24 kəndi Kəlbəcər rayonunun tərkibinə verilmişdir. Həmin kəndlərdən 2-si Kərəmli və Narınclar kəndləri 25 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycana qaytarılıb. Yerdə qalan 22 kənd isə Bazarkənd, Çapar, Çərəktar, Çıldıran, Çormanlı, Damğalı, Dəvədaşı, Dovşanlı, Hayad, Heyvalı, Həsənriz, İmarət Qərvənd, Kolatağ, Qızılqaya, Qozlu, Qozlukörpü, Mehmana, Şahmansurlu, Vəngli, Yayıcı, Yuxarı Oratağ, Zardaxaç 19 sentyabr 2023-cü ildə aparılan lokal xarakterli antiterror əməliyyatları nəticəsində Azərbaycanın suverenliyinə keçmişdir.

Hər il noyabrın 25-i Kəlbəcər günü kimi qeyd olunur.

15 noyabr 2020-ci ildə Kəlbəcər rayonu işğaldan azad edildi. Bəyanata əsasən 15 noyabr tarixində təhvil verilməsi qərarlaşdırılsa da Ermənistan tərəfinin Rusiya vasitəsilə Azərbaycandan xahişi ilə bu müddət 25 noyabr tarixinə qədər uzadılmışdır.

Nəhayət 25 noyabr 2020-ci ildə noyabr ayının 10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanata əsasən Kəlbəcər rayonu işğaldan azad edilmiş, Azərbaycan Respublikasının Silahlı Qüvvələri rayona daxil olmuş və nəzarəti ələ almışdır.

Tarixi

"Kəlbəcər" toponiminin mənşəyi qədim türk dilində (oykonimin ilkin forması Kevliçer kimi qəbul edilib) "çay üstündə qala" deməkdir. Kevli "çayın üstü", çer/car "qala" mənasını verir. Yaşayış məntəqəsinin yerləşdiyi qayada Tərtərçay çayı boyunca cərgə ilə düzülmüş qədim süni mağaralar mövcuddur. Buna görə də mütəxəssislər toponimi kevil/kəvl və qədim türk dillərindəki cər (qaya, yarğan) komponentləri ilə əlaqələndirirlər.

Kəlbəcərdəki oronomik toponimlərin hamısı türk mənşəlidir. Bir sıra qədim türk tayfalarının adı bu gün də bu toponimlərdə yaşayır.

Kəlbəcər ən qədim insan məskənlərindən biridir. Bu ərazidə ibtidai insanın təşəkkül tapması və formalaşması dördüncü geoloji dövrlə bağlıdır. Bu dövr isə 4 milyon ildən artıq bir tarix deməkdir. Kəlbəcərdəki mağara düşərgələrində aparılmış arxeoloji tədqiqatlar sübut edir ki, ibtidai insan icmasının ilk əmək alətləri həm də bu yerlərdə yaradılıb.

Kəlbəcər ərazisində 30 min ildən çox tarixi olan qədim yaşayış məskənləri, 6 min il yaşı olan qaya təsvirləri, çöp şəkilli qədim türk əlifbası nümunələri aşkar edilib. Buradakı daş abidələr Şimali Azərbaycanda erkən dövr atəşpərəstliyin, xristianlığın, VII əsrdən isə İslamın yayıldığı dövrlərdə yaradılıb.

Kəlbəcərdə "Türk qəbiristanlığı" adı ilə tanınan bir neçə qədim məzarlıq var. Bunların ən böyüyü Alıbəyli, Kəlbəcər, Zar və b. kəndlərin ərazisindədir. Qəbirstanlıqlar müxtəlif əsrlərdə yaradılmış, forma və ölçüləri ilə bir–birindən fərqlənən at, qoç, sandıq qəbirüstü fiqurlar, başdaşı və günbəzlərlə zəngindir.

İlk insan məskəni

1936 kvadrat kilometr ərazisi, 60 min əhalisi, 128 kəndi olan Kəlbəcər rayonu böyük tarixi keçmişi, zəngin mədəniyyəti, qədim tarixi abidələri ilə seçilir. Erməni vandalları buranı işğal etdikdən sonra tarixi abidələrin əksəriyyətini məhv ediblər. Dağıdılmış mədəni abidələr — Vəng kəndi ərazisində Alban məbədi, Çərəkdar kəndində Həsən Cəlal kilsəsi, Qanlıkənd ərazisində Lök qalası, Qaraçanlı kəndinə Uluxan qalası, Tərtər çayının Bulanıq çayı ilə qovşağında yerləşən Alban kilsəsi, Qalaboynu kəndində Qalaboynu qalası, Comərd kəndində Comərd qalası, Camışlı kəndində Keşikçi qalası, Kəlbəcər şəhərində məscid, Başlıbel kəndində məscid, Otaqlı kəndində məscid, Soyuqbulaq kəndində Tərtər çayı üzərindəki Tağlıdaş körpüsü, Kəlbəcər Tarix–diyarşünaslıq muzeyi, Aşıq Şəmşir adına mədəniyyət evi, Söyüdlü yaylağında Seyid Əsədullanın ziyarətgahı.

Kəlbəcərdə Zar açıq düşərgəsində aparılan arxeoloji tədqiqatlarda sübut olunub ki, ibtidai insan sürü icmasının ilk əmək alətləri (daşdan) meydana gəlib. Eramızdan əvvəl IV minilliyin sonu–III minillik Tunc dövrü və ya Kür–Araz mədəniyyəti adlanır. Bu mədəniyyətin əsas təşəkkül və yayılma sahəsi Kür–Araz ovalığıdır. Bu dövrdə əhalinin həyatında əkinçiliklə yanaşı maldarlıq da böyük rol oynayıb və dağlıq ərazilərdə də yaşayışa ehtiyac yaranıb. Yeni heyvan növlərinin əhliləşdirilməsi, xüsusilə də təsərrüfatda atdan istifadə olunması böyük əhəmiyyət kəsb edir. Kür–araz mədəniyyətinin son inkişaf mərhələsində artıq Azərbaycanın bütün dağlıq zonalarında (Xoşbulaq kurqanları və Xoləzək (Kəlbəcər), İstisu yaylaqlarında yaşayış məskənləri) məskunlaşma başa çatıb. Orta tunc dövrü Azərbaycanda qədim incəsənətin çiçəklənmə mərhələsidir. Saxsı qablar üzərində çəkilmiş naxışlar bunu bir daha təsdiqləyir. Qobustan (Böyükdaş, Yazılıtəpə), Gəlinqaya və Kəlbəcərin digər ərazilərində (Qoçdaşda) qayaüstü rəsmlərdə heyvanat aləmi, məişət və ov səhnələri, əyləncə və Magiya (şamanlıq) təsvir olunub. Kəlbəcər də qədim insan məskənlərindən biri olub. Burada ilk məskən salan albanların izləri də, onun qayaüstü təsvirlərində və küp qəbirlərində son illərə kimi, ermənilər bu müqəddəs yerləri tapdaq altına alana qədər, qalmaqda idi. Kəlbəcər antik dövrün abidəsi kimi də maraqlı ərazidir. Rayonun "Qaragöl" və "Zalxa gölləri" sahillərində, "Ayıçınqıllı" və "Pəriçınqıllı" dağlarında qayalarda həkk edilmiş təsvirlər 1968-ci ildən öyrənilməyə başlanılıb. 1976-cı ildə Kəlbəcər qaya təsvirlərinin yerləşdiyi ərazinin yaxınlığında Azərbaycanda ilk dəfə olaraq yaşayış yeri aşkar edilib. Burada diametri təqribən 20 metr olan dairəvi tikili qalığı üzə çıxarılıb. Mürəkkəb quruluşlu bu tikilinin divarları (qalınlığı 2 metrə qədər) qaya parçalarından və çay daşlarından hörüldüyü bir daha bizə əsas verir deyək ki, bura ilk insan məskəni olub. Çünki o cür nəhəng qaya parçalarını sonrakı nəsil çətin ki, yerindən tərpədə bilsin. Həmin yaşayış yerlərində o dövrə aid, yəni b.e.ə. III minilliyə dair gil qab qırıqları, dən daşları, dəvəgözü və çaxmaqdaşından hazırlanmış bıçaqlar, ox ucluqları və s. də tapılıb. Burada aşkar edilmiş qaya təsvirləri ilə bir dövrdə (Tunc dövrü) yaşayış yerli tayfaların iqtisadi, sosial və mədəni həyatı haqqında təsəvvür yaranır.

Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilməsi

Kəlbəcər 1993-cü ilin aprel ayının 3-dən Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 

1993-cü il mart ayının 23-dən aprel ayının 3-dək 10 gündan çox gedən gərgin döyüşlərdə 701 saylı hərbi hissə, Kəlbəcər könüllüləri və helikopterçilər özlərindən 15 qat üstün olan düşmən qüvvələri ilə mühasirə şəraitində vuruşaraq 450 nəfərdən çox döyüşçü itki vermiş və mühasirədə olan 60 min Kəlbəcərlinin təxliyyəsinə nail olmuşdu. Döyüşdə həlak olmuş qəhrəmanlarımız Kəlbəcər torpağında yatır.

Kəlbəcərin işğalından sonra 3205 saylı iclasda BMT Təhlükəsizlik Şurası 822 saylı Qətnamə qəbul edib. Qətnamədə bütün işğalçı qüvvələrin Kəlbəcər və Azərbaycanın digər işğal olunmuş rayonlarından dərhal çıxarılması tələb olunur, lakin həmin qətnamədən irəli gələn hər hansı öhdəlik yerinə yetirilmədi.

Kəlbəcər rayonunun əhalisi Azərbaycan Respublikasının 56 rayon və şəhərinin 707 yaşayış məntəqəsində qaçqınlıq şəraitində yaşayır. Kəlbəcər rayonu ərazisində qalmış 13.000-dək fərdi mənzil, 37.852 ha meşə sahəsi işğal dövründə talan olunub. BMT-nin və ATƏT-in prinsiplərinə zidd olaraq 1999-cu ildən Kəlbəcər rayonu ərazisində ermənilərin məskunlaşdırılmasına başlanılmışdı.

1993-cü ilin qiymətlərinə görə Kəlbəcərin xalq təsərrüfatına 703 milyard 528 milyon rubl ziyan vurulmuşdur. İşğal nəticəsində Kəlbəcərdən 53.340 nəfər adam qovulmuş, 50 dinc əhali öldürülmüş, 20 nəfər isə əsir götürülmüş və itkin düşmüşdür.

Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən azad edilməsi

Qeyd etdiyimiz kimi, 15 noyabr 2020-ci ildə Kəlbəcər rayonu işğaldan azad edildi. Bəyanata əsasən 15 noyabr tarixində təhvil verilməsi qərarlaşdırılsa da Ermənistan tərəfinin Rusiya vasitəsilə Azərbaycandan xahişi ilə bu müddət 25 noyabr tarixinə qədər uzadılmışdır. Buna səbəb olaraq isə ərazi relyefinin mürəkkəb olması, ərazinin böyüklüyü və humanizm göstərilmişdir.

Məğlubiyyətlə barışa bilməyən erməni əhalisi bölgədə Azərbaycana qarşı ekoloji terror fəaliyyətləri həyata keçirmişdir. Ərazini tərk edən ermənilər evləri ilə yanaşı meşələri də yandırmışdır.

Nəhayət 25 noyabr 2020-ci ildə noyabr ayının 10-da imzalanmış üçtərəfli Bəyanata əsasən Kəlbəcər rayonu işğaldan azad edilmiş, Azərbaycan Respublikasının Silahlı Qüvvələri rayona daxil olmuş və nəzarəti ələ almışdır.

Relyefi

Kəlbəcər Azərbaycanın ən yüksək dağ rayonudur. Ən hündür zirvələri Camışdağ dağındakı zirvə (3724 m) və Dəlidağdır (3616 m). Ərazinin çox hissəsi meşəlikdir. Kəlbəcər qərbdə Ermənistan Respublikası, şimalda Daşkəsən, Göy–Göl, Goranboy, şimali–şərqdə Tərtər, şərqdə Ağdam, Xocalı, cənubda Laçın rayonları ilə həmsərhəddir. Kəlbəcər rayonu faydalı qazıntılarla, o cümlədən qızıl, xrom yataqları ilə zəngindir. Sənaye əhəmiyyəti olan civə ehtiyatları Kəlbəcər rayonundakı Şorbulaq və Ağyataqda yerləşir. Alagöllər, Qaragöl, Zalxa gölü və s. gölləri var. Rayonda əsasən çimli dağ–çəmən və qonur dağ–meşə torpaqları yayılmışdır. Meşələrin ümumi sahəsi 30 min hektara yaxındır.

Coğrafi mövqeyi

Murovdağ (Gamışdağ 3724 m, Böyük Hinaldağ d. 3367m), Şərqi Göyçə, Mıxtökən, Qarabağ silsilələrinin və Qarabağ Vulkanik yaylasının (Dəlidağ d. 3616m) bir hissəsi rayonun ərazisində qərarlaşıb. Qıpçaq aşırımı, Ağababa dağı, Ayıçınqılı, Buzluq dağı, Çilət, Çilgəz, Dikpilləkən, Egeryurd, Gömürdağ, Xocayurd, İlandağ, Keçəldağ, Ketidağ, Kilsəlidağ, Qırxqız dağı, Qoçdağ, Qonqurdağ, Laçın dağı, Məmmədvəli dağı, Oyuqludağ, Rumbahar, Sağsağan, Sarıbulaq, Sarımsaqlı, Siçanlıdağ, Suzluq, Timarri, Yüzbulaq zirvələri də yerləşir. Yura, Təbaşir, Paleogen, Neogen və Antropogenin çökmə, vulkonogen çökmə və vulkan mənşəli süxurlarına Kəlbəcər ərazisində rast gəlinir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

“Maraqlı söhbətlər”də bu gün naziri pərt edən aktyordan danışacağıq. Görkəmli kino aktyoru və rejissor, Azərbaycanın Xalq artisti mərhum Şahmar Ələkbərovdur naziri pərt edən. Hansı naziri? Bunu gərək özünüz oxuyasınız. Bələdçiniz Əməkdar jurnalist, yazıçı-publisist Akif Əlidir.

...Gözəl sənətkar Şahmar Ələkbərovla biz təkcə iş yoldaşı deyil, həm də yol yoldaşı, yaxın dost idik.

“Arxadan vurulan zərbə” filmində bir yerdə çəkilmişdik. Həm Şəkidə, Xaçmazda, Qaxda çəkilişlər zamanı, həm də ekspedisiyadan qayıdandan sonra, demək olar ki, hər gün görüşürdük; axşamlar işdən sonra şam edirdik, yeyirdik-içirdik, gözəl Bakı gecələrində gəzə-gəzə yaradıcılıq söhbətləri edir, sənət aləminə dair müzakirələr aparırdıq, işlərimizdən, gələcək planlarımızdan danışırdıq...

Şahmar fitri istedad sahibi idi! Çox dərin mənəviyyata, yüksək əxlaqa, mədəniyyətə malik əsl yaradıcı insan idi. Böyük Sənətkar və böyük Kişi idi! Onun haqqında ürək sözlərimin bir qismini “Müasir Azərbaycan kinoaktyorları” kitabımda qısaca yazmışam. Amma deyiləcək o qədər söz var ki!

Ürəyi teatrda qalmışdı, çox sevdiyi Akademik Milli Dram Teatrından getdiyinə yanıb-yaxılır, heyfslənirdi. Onun gur, məxməri səsi, təbii oyun tərzi, plastikası səhnəmizə nə qədər lazım idi!

Əlbəttə, Kinostudiyada işləri pis getmirdi. “Azərbaycanfilm”də rejissorlar dalbadal filmə dəvət edirdi, mətbuat daim haqqında yazılar verirdi... Amma teatr onun stixiyası idi, ordan niyə, necə getməyə məcbur olduğunu, kimin təzyiqləri, badalaqları ilə üzləşdiyini, hansı məşhurdan arxadan zərbə aldığını yanğı ilə danışırdı.

Şahmarın danışdığı maraqlı olaylardan birini aradan 30 il keçəndən sonra, bu anım günündə hörmətli oxucularla bölüşmək istədim:

...Deyirdi ki, “İncəsənət İnstitutundan sonra, “Azdrama”da Bolqar dramaturqun əsərində (gərək ki, Stoyanovun “Ustalar” pyesi olub) baş rolu oynamışdım, tamaşaçılar bəyənmişdi. Ardınca “Dağlarda döyüş” filmində Fərrux roluna çəkilmişdim. O da uğurlu alınmışdı. Sonra “Bakıda küləklər əsir” filmi və s. Belə-belə məşhurlaşırdım. Həm Kinostudiyanın direktoru Adil İsgəndərov, həm Dovlət Kinematoqrafiya Komitəsinin sədri Məmməd Qurbanov gənc, perspektivli aktyor kimi xətrimi çox istəyirdilər, daim kino tədbirlərinə, başqa mədəni tədbirlərə dəvət edilirdim.

Bir gün yenə hamımız tədbirdə idik. Foyedə yığışıb söhbət edirdik. Bu vaxt mədəniyyət naziri Zakir Bağırov bizə yaxınlaşdı. Adil İsgəndərovla, Məmməd Qurbanovla, kinorejissor Kamil Rüstəmbəyovla və başqaları ilə görüşdü, amma mənə məhəl qoymadı. Pərt oldum. Bunu sezən Məmməd müəllim məni nazirə təqdim etdi: “Gənc, istedadlı aktyorumuz Şahmar Ələkbərovdur. Gələcəyi var!” – dedi. Adətən sadə adamlarla ünsiyyətdən qaçan nazir yenə laqeyd halda “Tanımıram” deyib üzünü vəzifəlilərə çevirdi...”.

Bu münasibətdən Şahmar necə tutulursa, içi kükrəyir, bədahətən nazirə qayıdır ki:

- Siz çox nahaq yerə məni tanımırsınız! Siz axı mənə görə mədəniyyət nazirisiniz! Əgər bizim kimi yaradıcı adamlar, sənət adamları olmasa, nə Sizin nazirlik olar, nə də Siz nazir olarsınız!

Gənc sənətçinin sözündən bu dəfə nazir pərt olur. Özünü itirir, neyləyəcəyini bilmir. Axı hələ indiyədək nazirə söz qaytaran olmamışdı! Araya sükut çökür. Situasiyanı dərhal qiymətləndirən müdrik Adil İskəndərov özünəməxsus yumorla zarafata salıb söhbəti yozudur, əhvalın yönün dəyişir və ortamı mülayimləşdirir...

Bəli, Şahmar sərt deyib, amma düz deyib!

Ruhun şad olsun, əziz dost!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)

Şərəf Cəlilli,

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının birgə layihəsində sizlərə Türk dünyası məşhurları təqdim edilir.

Sultan Səlim: “Alimin çamuru mənə şərəfdir”

Milli dövlətçilik və milli-mənəvi dəyərlər tarixinə adı həkk olunan Osmanlı sultanları iqtidarının uzun və ya qısa olmasına baxmayaraq bütün zamanlarda elmi-irfana, maarifçilik məsələlərinə önəm vermişlər. Onlardan biri də Sultan Əbdülhəmiddir. Məscid yaptırdığı hər yerdə mədrəsələr açdıran Sultan Əbdülhəmid onun zamanına qədər olan 200 məktəbin sayını 9347-yə çatdırmaqla adını Osmanlı tarixinə mədrəsə, məktəb tikdirən Sultan kimi yazmışdır. Osmanlıda qurulan ilk dünyəvi təhsil mərkəzi – universitet də məhz onun adı ilə bağlı olmuşdur. Sultan Əbdülhəmid Osmanlı tarixinə həm də ilk tibb fakültəsinin qurucusu və ilk fotoaparat arxivinin sahibi kimi yazılmışdır.

Beş dil bilən, təməlini qoyduğu universitetə buraxılmayan Padşah

Osmanlı Sultanları kəskin qılıncları ilə yanaşı, həm də dəyişməz qanunları ilə məşhur olmuşlar. “Ya mən İstanbulu alaram, ya İstanbul məni!” nidası ilə tarix yaradan, Peyğəmbər əleyhissəlamın və Şeyx Ədəbalının “İstanbulu fəth edən komutan, nə mutlu komutan!” hikmətini gerçəyə çevirən Fateh Mehmet tarixdə həm də, təməlini qoyduğu İstanbul Universitetinə tələbə olaraq qəbul edilməyən Sultan kimi qalmışdır. Özünün təməlini qoyduğu universitetə qəbul üçün müraciətdə bulunan Sultan “Buraya imtahansız tələbə alınmaz!” cavabı ilə qarşılaşanda: “Bu bir Osmanlı ənənəsidir, onu Padşah belə poza bilməz!” deyib, Sultanın fərmanını, Kadı əfəndinin qərarını pozmayan universitet rəhbərliyinə minnətdarlıq etmişdir.

Fətih dastanları ilə dünyaya meydan oxuyan, “Türk olmaq zordur, çünki, dünya ilə savaşırsan. Türk olmamaq daha zordur, çünki, Türk ilə savaşırsan!” nidası ilə tarix yaradan, ölümündən sonra cənazəsi bir həftə gizlin qalan, Anadolu hisarının mühəndis-memarı, Bizans İmperiyasının qorxulu röyası olan, İstanbulu Fəth etməklə Ayasofyanı kilsədən məscidə çevirən, İstanbula vararkən mürşidi – kamili Ağ Şəmsəddinlə Ayasofyada İmam olaraq namaza duran Fateh Mehmet təkcə qüdrətli sərkərdə-xaqan deyil, həm də, 7 dili mükəmməl bilən elm-irfan əhli idi. Onun bütün danışıqlarda, elçilərlə görüşlərdə mütərcimsiz qəbullar keçirdiyi haqqında faktlar, məlumatlar, rəsmi sənədlər İstanbulun Nuri-Osmaniyə kitabxanasında qorunur.

Müdrik kəlamları ilə tarixdə qalan Fatehlər

Fətih dastanları ilə tarixdə qalan, dünyanın dörd bir yanını qılıncına müntəzir edən Osmanlı Sultanları həm də, müdrik kəlamları, son vəsiyyətləri ilə əziz tutulmuş, milli-mənəvi dəyərlər tariximizin bir parçasına çevrilmişlər. “Məni incit, Şeyx Ədəbalını incitmə” deyən Ərtoğrul Qazi atasının və özünün ruhunun atasına, Mürşidi-kamilinə son ana kimi dəyər vermişdir. “Zülmdən uzaq dur, Ədalətlə ol!” nidası ilə Osmanlı İmperiyasını quran Osman Qazi “Mürşidin əli-ətəyi öpülər, Kəbə kimi sevilər!” kəlamını həyatının mənasına çevirmişdir. “Dövlətin başı oldum deyə qürurlanma, Mövlamın yeli var, seli var!” deyə tarix yaradan Orxan Qazinin mənəvi əzəmətini I Sultan Murad “Xalqın duası qılıncdan kəskindir!” hikməti ilə rövnəqləndirmişdir. “Məzlumun ahı taxtı laxladar!” sevdası ilə qul haqqına girməyən III Sultan Murad bu müdrikliyin dərsini babaları - “Məni sadə bir qəbrə qoyun!” kəlamı ilə tarix yaradan II Sultan Muraddan, “Qul haqqı ilə Tanrı hüzuruna çıxa bilmərəm!” nidası ilə Fətih dastanları yazan Sultan Süleymandan almışdır.

Sultan Səlim: “Sən indiyə qədər bizi kiminlə bilirdin!?”

Peyğəmbər əleyhissəlamın müqəddəs əmanətlərini Osmanlıya gətirən, Sina çölündə 30 minlik ordusu ilə 5 qat artıq düşmən ordusu ilə savaşıb onu yenən Yavuz Sultan Səlim “Alimin çamuru mənə şərəfdir!” kəlamı ilə elmi-irfan tarixində Mürşid-mürid müqəddəsliyində yeni səhifə açmışdır. Yavuz Sultan Səlimin son anını, yer üzü ilə vida zamanını özündə ehtiva edən bir məqam isə ibrəti-aləmdir: “Kürəyindəki çibandan əziyyət çəkən, artıq son anının yetişməsi üzündən təngnəfəsliyi artan Sultan üzünü nədiminə tutaraq, “Can, bu yaşadıqlarımız nədir?” sualını edəndə “Üzü Tanrıyayıq, Sultanım!” cavabını alarkən Sultan kədərləndirməklə yanaşı, həm də qəzəblənir: “Sən indiyə qədər bizi kiminlə bilirdin!?” cavabı Yavuz adı ilə dünyanın yarısından çoxunu Fəth edən Sultan Səlimin İlahi eşqinin, Tanrı sevgisinin əzəmətini nümayiş etdirir.

“Qələm” və “Şüəra” surəsi ilə müjdələnən Sultanlar

Dünya fatehi Yavuz Sultan Səlimi bədahətən şeirlər, qəzəllər deyən şair olaraq xatırlayan tarix, digər bir dünya fatehi Qanuni Sultan Süleymanı “Mühibbi” imzası ilə şeirlər yazan şair kimi tanıyır. Onun Mövlana Məhəmməd Füzuli, Həbibi, Aşıq Qurbani ilə dostluq münasibətləri də bilinən faktlar sırasındadır. Tarix hər iki sultanı – Yavuz Sultan Səlimi və Qanuni Süleymanı həm də “Şüəra” və “Qələm” surəsi ilə müjdələnən şairlər olaraq xatırlayır.

Qələmin qüdrəti, Kəlamın hikməti ilə tarix yaradanlar

IV Sultan Muradının qəhvəni və tütünü yasaq edən Sultan kimi xatırlayan Osmanlı tarixi onu həm də 20 saatdan çox at minib qılınc qurşayan sərkərdə kimi yaddaşına həkk edib. Osmanlı İmperiyasının qurucusu Osman Qazinin yadigarı, Ərtoğrul Qazinin varisi, cəsurluğu və mərdliyi ilə ad çıxaran Orxan Qazinin şəhərlərin qurucusu kimi qəbul edən Osmanlı tarixçiləri, onu həm də, gözəl qiraətçi, məclislərdə şeirləri, qəzəlləri səslənən Sultan olaraq yad edir.

Bir əlində qılınc, bir əlində qələm tarix yaradan bu dünya fatehləri mənəvi dünyamızı bu gün də zinətləndirməkdədirlər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)

Ədalət Verdiyev, 

hərbi ekspert.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Böyük Qələbəyə aparan yol çətin və mürəkkəb olub. Onillərlə davam edən bu şərəfli yolda minlərlə igid oğullarımız düşmənə qarşı son damla qanlarına qədər mübarizə aparıb, ölkəmizin müstəqilliyi və azadlığı yolunda şəhidlik zirvəsinə ucalıblar. Üçrəngli Bayrağımızın Azərbaycanın bütün ərazilərində dalğalanmasına görə hamımız bu qəhrəman övladlarımıza börcluyuq. Onlarla daim qurur duyur, fəxr edirik.

Azərbaycanın qəhrəman övladlarından biri də Aprel döyüşlərində şəhid olan Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrimizin tabor komandiri kapitan Mühüd Orucov idi. Vətənimizin mənafeyini hər şeydən üstün tutan Mühidin keçdiyi döyüş yolu hər bir azərbaycanlı, xüsusilə də hərbçilərimiz üçün örnək hesab oluna bilər.

Uşaqlıq illəri

13 iyul 1984-cü ildə Qazax rayonunun Fərəhli kəndində dünyaya göz açan Mühüdün uşaqlığı Ermənistan ilə sərhəddə yerləşən kənddə keçmişdi. Düşmən əhali arasında təlaş yaratmaq məqsədilə atəşi daim pozur, bu isə əhalini narahat edirdi, bəzən isə bu təxribatlar təsərrüfat işləri görən əhali düşmən gülləsinə tuş gəlirdi. Məhz bu düşmən təxribatları balaca Mühidin zabit olmaq qərarına səbəb olmuşdu. Atası Mühüdü düşməndən qorxmamağı, igid Azərbaycan əsgərlərinin onları qoruduğunu təlqin edirdi. Hərbi formaya xüsusi rəgbəti olan Mühüd atasına söz vermişdi: “Ya şəhid olacağam, ya da general”.

Hərbi təhsil illəri

Mühüd orta məktəbi 8-ci sinifə qədər doğma kəndində oxudu, sonra isə Cəmşid Naxçıvanski adına Hərbi Liseyə daxil oldu. 2002-ci ildə Litseyi bitirib Heydər Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbinə qəbul olub. 2006-cı ildə isə həmin məktəbi “qoşun kəşfiyyatı” ixtisası üzrə bitirdi. 2006–2007-ci illərdə isə Təlim-Tədris Mərkəzində zabit hazırlığını tamamladı.
Bir tərəfdən vətənə olan bağlılığı, digər tərəfdən də, atasına verdiyi söz Mühüdün hərbi məktəbi müvəffəqiyyətlə bitirməsi ilə nəticələnmişdi. Düşünmək olardı ki, o, artıq bir qədət rahatlaşacaq. Amma Mühüd bunlarla kifayətlənmirdi, daim öz üzərində işləyirdi. Xüsusi hazırlıq, atəş hazırılığı və idmanda yüksək nəticələr göstərirdi. Dəfələrlə Azərbaycanda və digər dost olkələrdə müxtəlif hərbi yarışlarda iştirak edən Mühid həm yüksək nəticələr əldə edirdi, həm də beynəlxalq kurslarda fərqli təlimlər keçirdi. 1999-cu ildə Cəmşid Naxçıvanski adına Hərbi Liseydə, 2002-2006-cı illərdə H.Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbində “qoşun kəşfiyyatı” fakultəsini bitirir, təhsilini bitirdikdən sonra Müdafiə Nazirliyinin əmrilə "N" saylı hərbi hissədə kəşfiyyat taqım komandiri, daha sonra isə Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrdə tabor komandiri vəzifəsinə qədər yüksəlir. Mühid Orucovun vəzifələri artdıqca qəhrəmanlıq salnamələri də genişlənirdi.

Təlimlərdə daim birinci

Mühid 2008-ci ilin avqust ayının 8-dən noyabr ayının 15-nə kimi Türkiyədə Dağ Komando Okulunda komando kursunda təlim keçib. Kursda olduğu müddətdə Mühid özünü çox intizamlı və nümunəvi hərbçi kimi göstərib. Bütün müəllimlər, bütün təlimatçılar hamısı Mühüdü barmaqla göstərir və “Azəri komutanımız” deyə çağırırdılar. Mühüd bu adı öz intizamı, fiziki hazırlığı ilə qazanmışdı. Mühüd hər sahədə birinci idi. İstər fiziki hazırlığında, istər atəş hazırlığında, istər fənn nəzəri imtahanlarda. Bütün təchizatla 27 km-lik məsafəyə qaçış üzrə yarışlarda Mühüd daim birinci olurdu. Bu kurslarda daşqa dövlətdən gələn xüsusi təyinatlılar da iştirak edirdi, Mühüd onların hamısını arxada qoyurdu. Daim hər yerdə birinci olurdu.
2008-ci ildə Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Mühüdün iştirak etdiyi Komando Dağ Təlim Mərkəzini ziyarət edir. Cənab Ərdoğan gələndə kürsantlar təlim nöqtələrini nümayiş etdirilməli idi. Hazırlıq üçün vaxt da az idi. Heyət 76 metrlik qüllədən enməli və müxtəlif məşğələləri yerinə yetirməli idi.
Heyət məğqlərə davam edərkən Mühüd türk təlimatçılar ilə mübahisə edir. Mübahisə yaralının 76 metrlik dağ qülləsindən endirilməsi ilə bağlı idi. Təlimatçılar Mühüdə deyirdilər ki, bunü etmək çox çətindir. Öz ağırlığında adamı iplə belinə bağlayıb üzü aşağı endirmək mümkünsüzdür və çox risklidir. İpi saxlamaq çətin məsələdir, yaralı kütləsinin təsiri altında yüksək sürətlə yerə çırpıla bilər. Tapşırığı yerinə yetirməmək təhlükəsi qaçılmaz ola bilərdi. Təlimatçılar kursantlar arasında bu vəzifəni nümunəvi şəkildə icra edə biləcək kiminsə olduğunu təsəvvür etmirdilər.
Mühüd hər zamanki kimi fərqləndi. O, təlimatçılara qəti şəkildə bildirdi: “Mən bu vəzifəni icra edəcəm”. Hamı tərəddüd edirdi. Mühid isə israr edirdi: tapşırığı verin mənə. Normalda yaralını onun belinə bağlamalı idilər və Mühid kəndirdən aşağı enməli idi. Amma gözlənilməz hadisə oldu: haradasa 15 dəqiqəlik fasilədə təlimatçılar başqa yerə gedirlər. Mühüd isə 15 dəqiqə həmin “yaralını” belində kəndirlə havada saxladı. Təlimatçılar qayıdanda heyrətə gəldilər ki, Mühüd bunu necə edib. Çünki bu, hər adamın bacaracağı iş deyildi.

“Azərbaycan Aslanı”

15 dəqiqədən sonra hamı düşünürdü ki, Mühüd yorulub və nümayiş zamanı enişi nümunəvi şəkildə icra edə bilməyəcək. Amma bu olmadı. Cənab Rəcəb Tayyib Ərdoğan gələndə hamı eniş etməyə başladı və Mühüd ən nümunəvi şəkildə vəzifəsini icra etdi. Biz dağ qülləsindən enəndə yüksək səslə qışqırırdıq: “Hazırız, Komandoyuz, Güclüyüz”. Hamının diqqəti Mühüddə idi, hamı nəfəsini udub ona ona baxırdı. Mühüdün fiziki imkanları cənab Ərdoğanı da heyrətləndirmişdi. Nümünəvi təlimlər bitən kimi Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Mühüdü yanına çağırdı. Mühüd yaxınlaşaraq yüksək səslə məruzə etdi: “Üsteymen Mühüd Orucov”. Prezident soruşdu: “Aslan komando, nərəlisin?” Mühüd: “Sayın Cumhurbaşkanım, Azərbaycan türküyüm”. Ərdoğan fəxrlə onun çiyninə vurub: “Azərbaycan Aslanı!”
Bununla da Mühüd Türkiyə Prezidentindən “Azərbaycan Aslanı” adını qazanan ilk hərbçimiz oldu və bu adı daim şərəflə daşıdı.
Kurs müddətində Mühüd ən yüksək nəticələr əldə edərək 2000 nəfərin iştirak etdiyi təlimləri “Kurs Birincisi” olaraq başa vurdu. Buraxılış mərasimində Təlim Mərkəzinin Komandanlığı Mühüdə hədiyyə və “Kurs Birincisi” sertifikatını şəxsən təqdim etdi.

Döyüş Yolu

Orucov daha çox riskli və könüllü olaraq ən çətin əməliyyatlarda iştirakı ilə tanınırdı. Uğrlarına görə həm Ali Baş Komandan, İham Əliyev, həm müdadiə naziri, həm XTQ Komandanı tərəfindən dəfələrlə təltif olunub. Hətta qardaş ölkənin prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan da Mühüdün igidliyini yüksək qiymətləndirərək onu “Azərbaycan Aslanı” adlandırıb. Hər kəs onu ya bu, ya da “Mixaylo” adı ilə xatırlayır. Onun döyüş yolu həqiqətən də çoxsaylı qəhrəmanlıqlar salnaməsidir.


Mühüd həm döyüşdə, həm xidmətdə daim tabeliyində olanlara və rəhbərliyə qarşı ədalətli və intizamlı olub, heç vaxt özünü tabeliyində olanlardan üstün tutmayıb, rəhbərlik tərəfindən döyüşlərdə fərqlənənləri heyətin təltif olunması üçün əlindən gələni edib, özünün təltifi barədə heç vaxt düşünməyib. Tabeliyində və ərtafında olan hərbçiləri daim böyük qələbəyə, torpaqlarımızı azad etməyə, şəhidlərimizin qisasını almağa səsləyib. Vətən torpaqlarını düşməndən azad edilməsi Mühüdin daimi həyat qayəsi idi.
Mühüd xarakter olaraq fərqli insan idi. Ətrafında olan döyüşçülər onun istirak və ya rəhbərlik etdiyi xüsusi əməliyyatlarda nə qədər vətənpərvər, qətiyyətli, qorxmaz, savadlı və iradəli bir zabit olduğunu daim vurğulayılar. Döyüşçü dostları Mühüdlı istənilən əməliyyatda iştirak etməyə hazır idilər, çünki Mühüd Qələbə rəmzi idi. Onun iştirak etdiyi əməliyyatda döyüş tapşırığı mütləq yerinə yetirlməli idi.
Hesab edirəm ki, vətənimizin azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə şücaət göstərən Mühid Orucovun həyatı, keçdiyi şərəfli döyüş yolu, göstərdikləri müstəsna xidmətlər hələ tam şəkildə araşdırılmayıb. Mühidin iştirak etdiyi çox sayda xüsusi əməliyyatlar barədə məlumatlar müəyyən məhdudiyyətlər səbəbindən geniş auditoriyaya indiyə qədər məlum deyildi. Onların bəziləri barədə ictimaiyyətə məlumat vermək istəyirəm, cünki xalqımız qəhrəman övladlarını və onların bizim üçün etdikləri fədakar fəaliyyətlər ilə yaxından tanımalıdır. Xatırladıram ki, məqalə uzun həftələr ərzində Mühüdün ərtafında olan, onunla bərabər vəzifələrdə xidmət edən və döyüşlərdə iştirak edən vəzifəli şəxslərlə aparılan söhbətlərdən sonra yazılıb. Əldə edə bildiyim faktları olduğu kimi yazmışam. Bir kəlmə artırmadan. Amma bunlar hamısı deyil və müəyyən səbəblərdən əməliyyat detalları həddən çox qısa bir formada yazmışam.
Məqalədə bəhs edilən bəzi döyüş əməliyyatlarının düşmən üçün nə qədər ağır nəticələrə səbəb olduğu Ermənistan mətbuatında öz əksini tapıb.

Bilinməyən qəhrəmanlıqlar

25 mart 2012-ci ildə Gədəbəy rayon ərazisində düşmən təxribatının qarşısını alarkən Mühüd tabeliyində olan kiçik bir qrup ilə düşmənin üzərinə əks hücuma keçmiş və düşmənin postuna basqın etmişdi. Bu əks hücum nəticəsində Mühüdün qrupu düşmənin bir manqasının 10 nəfərə qədər canlı qüvvəsinin məhv etmişdir.

25 dekabr 2012-ci ildə Gədəbəy rayon ərazisində Mühüd növbəti dəfə düşmən təxribatının qarşısını almaq məqsədilə tabeliyində olanlara əks hücuma keçməyi əmr edərək düşmənin 12 nəfər canlı qüvvəsini məhv etmişdir.

25 dekabr 2014-ci ildə Ağdam rayon ərazisində düşmən təxribatının qarşısını alarkən Mühüd döyüş yoldaşları ilə düşmənin üzərinə əks hücuma keçərək döyüş mövqeyində olan və müqavimət göstərən düşmənin 10 nəfərə qədər canlı qüvvəsini məhv etmişdir.
19-20 yanvar 2014-cü il Fizuli rayon ərazisində düşmən təxribatının qarşısını alarkən Mühüd tabeliyində olan kicik bir qrup ilə düşmənin mövqeyinə basqın edərək onun 14 nəfərə qədər canlı qüvvəsini məhv etmişdir. Bu əməliyyata görə Mühüd müdafiə naziri tərəfindən qiymətli hədiyyə ilə mükafatlandırılıb.
1-2 avqust 2014-ci ildə Ağdam rayon ərazisində düşmən təxribatının qarşısını alarkən Mühüd və yanındakı iki nəfələ birlikdə xüsusi təyinatlı bölmələrin üzərinə əks hücuma keçərək düşmənin 18 nəfər xüsusi təyinatlı bölməsini məhv etmişdir və döyüş yoldaşlarını düşmən pusqusundan xilas etmişdir. Bu əməliyyata görə Ali Baş Komandan İlham Əliyev cəbhə bölgəsində Mühüd ilə şəxsən görüşüb, ona uğurlar arzu edərək qiymətli hədiyyə- Qızıl Saat ilə mükafatlandırılıb.
10-12 avqust 2015 ci ildə Goranboy rayon ərazisində başqa bir qrup düşmən təxribatının qarşısını alarkən Mühüd düşmən ehtiyatlarının əraziyə yaxınlaşmasının qarşısını almaq üçün tabeliyində olan az sayda heyətlə uğurlu pusqu əməliyyatı icra etmişdir. Nəticədə düşmənin “Kamaz” və UAZ markalı avtomobillərini 22 nəfər canlı qüvvəsi ilə birlikdə məhv edilmişdir.
1-3 sentyabr 2015-ci ildə Kəlbəcər ərazisində düşmən təxribatının qarşısını alarkən Mühüd azsaylı heyət ilə “Canavar” postlari arasinda pusqu əməliyyatı icra edərək düşmənin bir “Kamaz” markalı avtomobilini və onun içində olan 16 nəfər heyət ilə birlikdə məhv etmişdir.
17 dekabr 2015-ci ildə Goranboy rayon ərazisində düşmən təxribatının qarşısını alarkən Mühüd öz heyəti ilə pusqu əməliyyatı icra edərək düşmənin bir avtomobil texnikasını və 6 nəfər şəxsi heyətin məhv etmişdir.

Son döyüş

1 aprel 2016-cı ildə Goranboy rayon ərazisində düşmən təxribatının qarşısını alarkən Mühüd Talış kəndi istiqamətində düşmənin 22 nömrəli postunu ələ keçirmiş və düşmənin taqımının 13 nəfər şəxsi heyətini məhv etmişdir. Həmin postun müdafiəsi üçün 02.04.2016-cı il saat 23:00 radələrindən etibarən səhərə qədər düşmən hücumlarının qarşısını almışdır. Düşmən əks hücum zamanı onlarla canlı qüvvəsini itirərək geri çəkilmişdir. Səhərə qədər Mühüd öz bölməsi ilə fadakarlıq və qəhramanlıq göstərərək həmin postu əlində saxlamışdır. Artıq səhər açılanda düşmənin itkilərin sayını öz gözləri ilə görən hərbi hissə komandiri mayor Mirzəyev Murad Mühüdə demişdir: Əgər düşmənin bu itkilərini yuxarı komandanlıq görərsə, elə burada sizə “Milli Qəhraman” fəxri adı ilə təltif edərdi. Siz əsl qəhrəmansınız”.

Səhərə qədər əks hücum edən düşmən bir nəticə əldə etmədiyinə görə növbəti əks hücumunu 03.04.2016-cı il tarixində saat 10:00 radələrində həyata keçirir. Bu əks hücumda düşmənin bir tank bölüyü, bir artliieriya bateriyası və bir xüsusi təyinatlı taboru iştirak edirdi. Mühüd hücuma keçən düşmənin bu qədər qüvvəsinin qarşısını almağın çox çətin olacağını bilirdi, amma həmin postda Mühüd və bölməsi 2 saat qəhrəmancasına və böyük fədakarlıqla döyüşdülər, əllərində olan silahlarla düşmənin bir neçə tankını və bölmələrini məhv etdilər.
Sursatlar qurtarsa belə Mühüd postu son nəfəsinə kimi qəhramancasına müdafiə etmiş və sona qədər döyüş mövqeyini tərk etmədi. Düşmənin tank və artileriya atəşləri nəticəsində Mühüd tabeliyində olan heyətlə birlikdə döyüş mövqeyində qəhrəmancasına şəhid oldu.

Beləliklə aprelin 3-nə keçən gecə Talış yüksəkliyi uğrunda gedən ağır döyüşlərdə mərmi partlayışı nəticəsində qəhrəmancasına şəhid olan Mühüd aprelin 9-da öz doğma kəndi Fərəhlidə böyük izdihamla son mənzilə yola salındı.
Mühüd şəhid olanda sonra 5 yaşında iki əkiz övladı bizə yadigar qalıb. İndi artıq böyüyüblər və anlayırlar ki, onların ataları ilə hər bir Azərbaycan vətəndaşı fəxr edir.
Biz Mühid Orucovu və onun Azərbaycanın işğal altında olan ərazilərinin azad edilməsi istiqamətində etdiyi qəhrəmanlıqları heç bir vaxt utunmayacağıq!
Kapitan Orucov hələ xidmət illərində “Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 90 illiyi”, “Qüsursuz xidmətə görə” III dərəcə, “Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə” III dərəcə, “Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 95 illiyi” medalı, “Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə” II dərəcə medalları onun fəaliyyətinin real göstəricisidir. Kapitan Mühüd Orucov şəhidlik zirvəsinə ucaldıqdan sonra Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə “İgidliyə görə” medalına layiq görülüb.

Şəhadətin Zirvəsi

Aprel döyüşləri zamanı Mühüd Orucov düşmənin “keçilməz Ohanyan səddini” rahatlıqla keçən ilk qəhrəmanlardan biri oldu və adını Aprel döyüşlərinin tarixinə yazdırdı. Mühüd həm döyüşürdü, həm də yaralı əsgərlərini döyüş zonasından çıxarırdı. Son damlasına qədər bu vətənin bütövlüyü uğurunda döyüşən Mühidin şəxsi igidliyi sayəsində döyüş növqeyini qoruyub-saxlamaq mümkün olmuşdu. Sonradan Mühüdün azad etdiyi bu mövqelər Vətən Müharibəsi zamanı əks hücum üçün mühum plasdarm rolunu oynadı. 44 günlük müharibədə ilk uğurlamızın bir hissəsini məhz Mühüdün şəhid olduğu bu mövqelərdən başlayan hücumlar nəticəsində əldə etdik.

Mühidin qəhrəmanlıqları və nailiyyətləri saymaqla bitməz. Bir zabitin 12 illik xidmət müddətində o qədər çox qəhrəmanlıqlar və nailiyyətlər əldə etməsi inanılmazdır. Daim ən çətin tapşırıqları üzərinə götürüb və daim birinci olub, hər bir döyüş vəzifəsinin öhdəsindən qəhrəmancasına gəlib. Mən çox sayda qəhrəmanlıq göstərən Azərbaycan hərbçiləri ilə birlikdə xidmət etmişəm, bəziləri ilə görüşmüşəm, onlar barədə döyüş yoldaşlarının fikirlərini dinləmişəm, bəziləri barədə oxumuşam, amma Mühüdün etdikləri tamam fərqlidir. Bunların bənzəri barmaqla sayılacaq qədərdir.

Mühüdün adı Azərbaycanın Qəhrəman Övladları siyahısına qızıl hərflərlə yazılıb. Şəhid kapitan Mühüd Orucov Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinə ən çox xüsusi təpşırıqları uğurla icra edən,hərbi xidmət dövründə həm Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev, həm Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan, həm müdafiə naziri və XTQ komandanı tərəfindən dəfələrlə təltif edilən tək hərbçidir. Mühüd hansı vəzifədə xidmət etməsindən asılı olmayaraq daim nümunəvi insan, vətənpərvər və peşəkar zabit olub. Mühüd səhadəti ilə qəhrəman Azərbaycan zabitinin əbədi adbidəsini uçaldıb. Onun və digər qəhrəman şəhidlərimizin əziz xatirəsi xalqımızın və dövlətimizin yaddaşında əbədi yaşayacaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.

Pərvanə Məmmədli

Həmid Nitqi Aytan (1920-1999) – şair, türkoloq  alim, tərcüməçi

Həmid Nitqi Aytan tanınmış alim, incə ruhlu şair və alovlu publisist  idi. Ustadı Həbib Sahirin yolunu ugurla davam etdirib. H.Nitqinin sərbəst şeirləri Güneydə müasir şeir anlayışının yaranmasına böyük təsir göstərib, beləliklə, müasir türk şeiri cərəyanının  nümayəndələri arasında görkəmli yer tutub.

Həmid Nitqi uzun müddət elmi ədəbi-bədii, yaradıcılıqla yanaşı, publisistika ilə də məşğul olmuşdur. Türkologiya, ədəbiyyat və tarixlə də yaxından maraqlanan H.Nitqi bir sıra dərs vəsaitlərini, elmi əsərləri ərsəyə gətirmiş,  tərcümə işinə  böyük  əmək sərf  etmişdir.

   Həmdi Nitqi 1935-ci ildən İranda çıxan müxtəlif qəzetlərdə ictimai-tarixi, pedaqoji mövzulu yazılar və şeirlərlə çıxış emişdir. Şairin ilk şeiri 1935-ci ildə Təbrizdə farsca çıxan “Şahin” qəzetində çap  olunmuşdur.

İranda onun türk və fars ədəbiyyatından bəhs edən əsərləri, həmçinin hekayələr kitabı nəşr edilmişdir. Həmid Nitqi  “Hər rəngdən” (Təbriz,1995), “Hər rəngdən-dünəndən bu günə” (Ankara,1996), “Min ilin sonu” (Ankara,1999), “Seçilmiş əsərlər” (Bakı,2006), “Başlanğıc” (Tehran, 2006) kimi kitabların müəllifidir.

Farsca yazdığı hekayələri “Şərab  caddəsi” adı  ilə  nəşr olunmuşdur. Müxtəlif jurnallarda yayımlanan məqalələri isə "Üfüqdə ulduzlar" kitabında toplanıb.

Həyat və yaradıcılığını Doktor Cavad Heyət, Fərzanə Dövlətabadi, Pərvanə Məmmədl, Eynulla Mədətli  və digər ədəbiyyatşünaslar araşdırıblar.

         Doktor Həmid Nitqi Güney Azərbaycanda yazı qaydaları, ədəbi-bədii dil məsələləri üzərində uzun müddət çalışmış, başqa həmkarlarının da rəyini nəzərə almaqla “İmla qaydaları” adlı əsərini (“Varlığ”ın əlavəsi kimi) nəşr etdirmişdir. O, Quzeydə artıq sınaqdan çıxmış imla prinsiplərinə istinad etməklə ərəb əlifbasının özünəməxsusluğu əsasında Azərbaycan dilinin fonetik quruluşuna uyğunlaşdırılmış vahid bir sistem yaratmağa nail olmuşdur.

         Tərcümə sahəsində onun ən böyük işlərindən biri “Atatürk” adlı kitabı türkcədən farscaya çevirməsi olmuşdur. Bununla  yanaşı, türkiyəli elm adamı Ali Nihat Tərlanın Naili haqqındakı əsərini, “Çuqa zənbil”, “Qadın məsələsi” əsərlərini də farscaya çevirmişdir. H.Nitqi bir il boyunca Abadan radiosunda söhbətlər aparmış və bu söhbətləri “Qara taxta” adlı kitabında toplamışdır.  H.Nitqinin yaradıcılığı çoxşaxəli idi. O, uzun müddət jurnalistika ilə yanaşı, elmi və bədii yaradıcılıqla da məşğul olmuşdur. Türkologiya, ədəbiyyat və tarixlə də yaxından maraqlanan H.Nitqi “Yönətiçilik və xalqla ilişkilər”, “Dünyanın ən güclü 25 qəzeti”, “Sosial ilişkilər üzərinə”, “İnandırma, təbliğat və reklamçılıq” və başqa dərs vəsaitlərini, elmi əsərləri ərsəyə gətirmişdir.

    Həmid Nitqi 1925-ci ildən sonra yaşadığı  ölkədəki məlum  səbəblərdən Pəhləvilərin göstərişi  ilə yazılan  rəsmi tarixləri qəbul etməmiş və bunların təhrif olunmuş fikirlərlə dolu olduğunu və sifarişlə yazıldığını bildirmişdir. Şair “Veqaye-nevis” adlı  şeirində belə  üzdəniraq  “veqaye-nevis”ləri  ifşa  etmişdir:

  Sifarişlə işləyən "Veqaye-nevis"

  Tarix adı ilə ortada gəzir,

  Tökülmüş  qanlarda balıqtək üzür,

  Ərbabı-cəllada  qəsidə  düzür.

   Şair  bu  şeirdə Azərbaycan xalqının tarixi  problemlərinə işarə edib milli kimlik məsələsini vurğulamışdır. Bu problemlərin mənşəyi 1925-ci ildə Pəhləvilərin apardığı xalqları əritmə siyasəti nəticəsində bilərəkdən tarixi bilgilərin saxtalaşdırılmasından qaynaqlanmışdır. Bu siyasət nəticəsində İranda yaşayan  türkləri, eləcə  də qeyri-farsları  öz tarixlərini və kimliklərini  bilməyən  bir xalqa çevirib  assimilyasiyaya ugratmağa  çalışmışlar.

Dilçi alim hakim rejimin mənəvi varlığımızın əsası olan dilimizə  və  milli istəklərə qarşı apardığı siyasətə etiraz edib “Ovsun” şeirində yazırdı:

Məni ovsunladılar, dilimi bağladılar.

Qaçdımsa, yetişdilər, nə əkdimsə, biçdilər…

Utandım öz-özümdən, sazımdan və sözümdən,

Ayrılalı əslimdən öksüz və köksüz qaldım.

… Açılmasa dilim,

kim biləcək mən kiməm? 

H.Nitqinin  şeirlərində verdiyi  mesajlardan  biri  də   budur  ki, dilini, milli  kimliyini, tarixini itirmiş xalq mənən özündə bir  boşluq  hiss  edir və  hər  zaman axtarışda  olur. “Kimliyimiz”  şeirində şair uydurulmuş tarixləri  deyil, real, gerçək  tarixləri araşdırmaq gərəkliyini ifadə etmişdir. H.Nitqi şeirlərində azərbaycanlıların soy-kökünə yönəlmiş qərəzli hücumları da xatırladır, ölkədəki ictimai sıxıntının, təqib və təzyiqlərin hələ də aradan götürülmədiyinə işarə edirdi:

Hələ də adımı çəkə bilmirəm,

Hələ də kimliyim qırx qat boğçada,

Əfsunlarla düyünlü gizlin saxlanır,

hələ də qardaşım bərkə düşəndə

əslini danır…

Türk və Azərbaycan şeirinin poetik imkanlarından yaradıcılıqla bəhrələnən Həmid Nitqinin poetik təhkiyəsi üsyankarlığı ilə Cənub şeirində  yeni idi.  

         H.Nitqi 1989-cu ildən Böyük Britaniyanın Edinburq Universitetinin “İslam və Orta Şərq Araşdırmaları” bölümündə çalışmışdır.

O, 1999-cu ildə uzun sürən xəstəlikdən sonra Böyük Britaniyada vəfat etmiş, Türkiyə torpağında dəfn edilmişdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Azərbaycanın yüksək mətbəx mədəniyyətini onun dadlı yeməklərindən, ətirli içkilərindən və gözəl çərəzlərindən daha üstün olan bir amil səciyyələndirir — azərbaycanlıların mətbəx fəlsəfəsinin əsasında qonaq durur. 

Azərbaycan mətbəxi yemək növləri ilə çox zəngindir. Vətənimizdə olmuş ingilis səyyahı Antoni Cenkinsonun (17-ci əsrdə) yazdığına görə, Şamaxıda xanın verdiyi qonaqlıqda "əvvəlcə 140 növ yemək gətirdilər. Sonra süfrə yığışdırıldı, təzə süfrə salındı və yenidən 150 növ yemək və çərəz gətirdilər".

Bizdə süfrə mədəniyyəti, qida gigiyenası da yüksək səviyyədə olmuşdur. Süfrəyə düzülən məcməyilərin, sinilərin, boşqabların yanında yeməkdən sonra barmaqların uclarını isladıb təmizləmək üçün kasada süfrəyə gülablı su, yemək qalıqları üçün tüftan qoyulurdu. Süfrə yeməklərlə birgə dəyişdirilirdi.

Nəsirəddin Tusinin "Əxlaqi-Nasiri"ndə, "Qabusnamə"də, Nizami Gəncəvinin "Xəmsə"sində, Nizamülmülkün "Siyasətnamə"sində və s. əsərlərdə süfrə etiketinə dair müfəssəl məlumatlara rast gəlinir.

Süfrəyə yeməklə birgə yeyilən göyərtilərdən başqa, müxtəlif ərzaq qarışıqlarından hazırlanmış məzələr və yeməkdən sonra verilən çərəzlər, şirin xörəklər də milli mətbəxdə özünəməxsus yer tutur. Azərbaycanda çox işlədilən çərəz meyvə qurusudur. Məsələn: kişmiş, qaysı qurusu, axta zoğal, alça qurusu, alana, doğranıb qurudulmuş alma, armud qaxı, tut qurusu və s.

Mətbəxin zənginliyini müəyyən edən əsas süfrə elementlərindən biri yemək əlavələridir. 17-ci əsr türk səyyahı Övliya Çələbi Azərbaycan mətbəxi haqqında qeydlərində yazır: "Burada hələ 12 növ yemək əlavəsi və yemək şirələri vardır". 

Yemək əlavəsi süfrəyə yeməkdən ayrı hazırlanıb verilən mətbəx məhsuludur və bəkməz, meyvə rubları, sarımsaqlı qatıq, sirkə-sarımsaq, bulama, palçıq turşu, lavaşana və s.-dən hazırlanır. Süfrəyə istiot və duzla bərabər xüsusi qayda ilə hazırlanmış (göyərti daş duz ilə çəkilib, bir az qurudulur)

dahar (daharnanə, daharkeşniş və s.) da verilir.

Bir sözlə, çox müxtəlif, dadlı, ləzzətli!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)