Habil Yaşar, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu gün sizə qardaş Türkiyənin dəyərli yazıçılarından və yazıçı koçlarından biri olan Ayşe Ayan xanımla olan müsahibəmizi təqdim edirik. Bu müsahibə, ədəbiyyata və yazıçılığa marağı olan hər kəs üçün ilhamverici, eyni zamanda praktik tövsiyələrlə dolu bir mənbədir.

Oxucularımızı Ayşe Ayanın düşüncə dünyasına və yaradıcı prosesinə yaxınlaşdıracaq bu müsahibəni diqqətlə izləməyi tövsiyə edirik.

-Salam Ayşe xanım. İlk olaraq özünüz haqqında qısa məlumat verməyinizi xahiş edərdik.

-Salam, mən yazıçı və redaktor Ayşe Ayan. Ədirnəliyəm və Bursa şəhərində yaşayıram. Müstəqil olaraq kitab layihələri, köşə yazıları və digər mətnlərin çap öncəsi işlərini həyata keçirirəm. Türkiyə Xəbər Kanalında əsasən tədqiqatlarımdan topladığım yazılarımı yayımlayıram; həmçinin ədəbiyyat jurnalları və oxşar platformalarda hekayə və kitab analizlərim çıxır. Bu işlərimdə və ədəbiyyat yolçuluğumda rəhbərim, yazıçı Ahmet Zeki Yeşil müəllimə minnətdarlığımı bildirirəm.

İlk kitabım olan “Çizgi” 2024-cü ilin avqust ayında nəşr olunub.

Öz kitab layihələrim üzərində işləyirəm, amma redaktoru olduğum digər layihələrin çoxluğu səbəbindən öz kitablarıma çox vaxt ayıra bilmirəm. Buna baxmayaraq, 2026-cı il bitmədən, öz kitablarımı da çap üçün göndərməyi hədəfləmişəm.

-İlk qələm təcrübənizi necə xatırlayırsınız?

-İbtidai sinifdə Türk dili müəllimim ilin sonunda hekayə yazmaq tapşırığı vermişdi. Birinci yer tutan hekayəyə verilən mükafat isə İstanbulda muzey turuna getmək idi. Mən yazdığım hekayəni A4 kağızında saxlamayıb, dəftərxana ləvazimatları mağazasından aldığım kiçik bir dəftərə yazmış və çəkdiyim şəkillərlə onu gücləndirmişdim. Birinci olmaq, mükafatı qazanmaq və həmin səyahətə getmək çox gözəl idi. Lakin məni daha çox xoşbəxt edən, kitaboxuma sevgimlə yanaşı, yazma qabiliyyətimi kəşf etməyim olmuşdu.

-Əsərlərinizi yazarkən əvvəlcədən plan qurursunuz, ya əksinə?

-Zaman ən qiymətli xəzinəmizdir. Plan olmadan yazmıram, hekayənin necə bitəcəyini bilmədən səyahətə çıxmıram, amma yol boyunca obrazlara istiqamət verir, hadisələrə müdaxilə edirəm. Planlaşdırılmamış kitab yazmaq əvvəlcə daha asan görünə bilər. Lakin proses irəlilədikcə qarışıqlıq özünü göstərir. Aydın bir əsas xətt olmadıqda, süjet yayılır, obrazlar uyğunsuzlaşır və mətn istiqamətini itirir. Yazıçı daim geri qayıdıb düzəlişlər etməli olur. Bu vəziyyət həm vaxtı, həm də motivasiyanı tükədir.

Planı yaradıcılığı məhdudlaşdıran bir qəlib kimi yox, mətnin ayaqda qalmasını təmin edən skelet kimi görürəm. Sağlam bir quruluş olmadan uğur və davamlılıq mümkün deyil.

-Obrazlarınızı yaradarkən real həyatdan götürürsünüz?

-Bəli, mən adətən reallıq payı yüksək olan mövzuları işləməyi üstün tuturam.

-Hansı yazıçılar yaradıcılığınıza təsir edib və ən çox sevdiyiniz əsərlər hansılardır?

-“Bəyaz zanbaqlar ölkəsi”, Yaşar Kamalın “İnce Memed”, Səbahəddin Əli əsərləri mənim sevimli kitablarımın başında gəlir.

Təbii ki, iz qoyan yazıçılar var. Yazarkən oxuduğum müəlliflərdən təsirlənməməyə diqqət edirəm. Hər yazıçının öz üslubu, öz tərzi olmalıdır.

-Türkiyəli yazıçıları oxumaqdan zövq alırsınızmı?

Bəli, bundan həzz alıram. Mədəni müxtəliflik, akademik mühit və fərqli baxış bucaqları mənə çox şey qatır. Təbii ki, bəzi çətinliklər var, amma inanıram ki, onlar da insanı inkişaf etdirir.

Türk yazıçılarının düşüncəlilik və estetik dərinliyi oxumağı mənalı edir. Məsələn, Yaşar Kamal ictimai reallığı güclü bir anlatımla qurarkən, Səbahəddin Əli fərdin daxili aləmini incəliklə işləyib. Oğuz Atay müasir insanın varoluşsal problemlərini sorğularkən, Sezai Karakoç düşüncə ilə estetikliyi birləşdirir. Bu təcrübə Türk ədəbiyyatını yalnız ədəbi bir sahə kimi yox, həm də ictimai, mədəni və fəlsəfi bir yaddaş məkanı halına gətirir.

Buna görə də, bu qədər möhkəm təməli olan Türk ədəbiyyatı günümüz yazıçılarının da oxuculara keyfiyyətli əsərlər təqdim etməsinə imkan verir.

-Azərbaycan ədəbiyyatını izləyirsinizmi?

-Azərbaycan ədəbiyyatı hər dövrdə öz öncülünü yaratmışdır. Mirzə Fətəli Axundov müasir ədəbiyyatın təməlini qoymuş bir yazıçıdır. Cəlil Məmmədquluzadə qələmi ilə ictimai tənqidi cəsarətlə ifadə etmişdir.

Şeirdə isə, milli ruhu ən güclü şəkildə hiss etdirən isimlərdən biri olan Bəxtiyar Vahabzadənin misralarını çox bəyənirəm. Müasir nəsrdə isə Anar Rzayev və Elçin Əfəndiyev mənim bəyəndiyim yazıçılardandır.

-Yazıçı koçu olmaq ideyası necə yarandı?

-Yazıçı koçu olma fikri birdən-birə yaranmamışdır. Uzun müddət müşahidə etdim ki, yazı yalnız ilhamla deyil, həm də intizam, quruluş bilikləri və düzgün geri bildirimlə güclənir.

Çox istedadlı qələmlərin uğur və tərifə layiq olmasına baxmayaraq, texniki çatışmazlıqlar səbəbindən, təəssüf ki, istiqamətsizlik ucbatından yarımçıq qaldıqlarına şahid olmuşam.

Mən də təcrübəmi yalnız yaratmaq üçün deyil, başqalarının yaradıcılığını aydınlaşdırmaq üçün istifadə etməyə qərar verdim. Yazıçı koçluğu mənim üçün mətnləri düzəltməkdən ibarət deyil; yazıçını öz səsinə yaxınlaşdırmaq, potensialını sistemli şəkildə ortaya çıxarmaq deməkdir. Çünki yaxşı bir mətn təsadüf deyil, düzgün rəhbərlik və zəhmətlə qurulur.

-Müştəriləriniz daha çox hansı problemlərlə bağlı müraciət edirlər?

-Müştərilərimin ən çox verdiyi ilk sual belədir: düşüncə dünyamda qurduğum hekayəni yazıya köçürərkən hansı yolu izləməliyəm? Çünki güclü bir fikir tək başına kifayət etmir; fikrin intizamlı bir planla irəliləməsi vacibdir. Süjet necə dərinləşəcək, obrazlar necə inkişaf edəcək, mətn nə vaxt tamamlanmış sayılacaq? Bu mərhələlər çox önəmlidir.

Fayl necə təqdim olunmalıdır, şərtlər nələrdir, kitab çıxdıqdan sonra görünürlük necə təmin ediləcək? Nəşriyyat prosesi və çap sonrası da tez-tez qarşılaşdığım suallardandır. Yazıçı yalnız yazmaqla kifayətlənmir; yazdıqlarını düzgün oxucuyla görüşdürmək istəyir. Mənim etdiyim iş isə, bu xəyali prosesi aydın və konkret bir yol xəritəsinə çevirməkdir.

- Yazı blokunu aşmaq üçün hansı metodlardan istifadə edirsiniz?

-Mən yazı bloklanmasını ilham çatışmazlığı kimi görmürəm; çox vaxt məsələ istiqamət itkisidir. Mətnə yox, suala dönürəm: bu hekayə nəyi anlatmaq istəyir? Obraz nəyin izində? Məqsəd aydınlaşdıqda axın yenidən başlayır. Texniki olaraq kiçik və idarə edilə bilən hədəflər qoyuram. Bir bölüm və ya səhnə saxlayır, dialoqlar yazıram. Düşüncə dünyamı rahatlatmaq üçün sərbəst yazı məşqləri edirəm, mətni müvəqqəti olaraq fərqli bir baxış bucağından yenidən qururam. Bəzən də qəsdən fasilə verirəm; oxumaq, gəzinti, qeydlər aparmaq və s. kimi fəaliyyətlərlə məşğul oluram.

Bloklanmanı mətni daha dərinliyə getmək istəməsinin işarəsi kimi qəbul etmək olar; problemi düzgün baxış bucağından qiymətləndirəriksə, yol yenidən görünür.

-Sosial media və rəqəmsal platformalar yazıçılıq karyerasına necə təsir edir?

-Mən sosial media və rəqəmsal platformaları yazıçılıq karyeramda alternativ deyil, tamamlayıcı bir sahə kimi görürəm.

Bu gün yazıçı mətni yaradarkən görünürlüğünü təmin etmək və oxucuya çatmaq üçün sosial və rəqəmsal platformalardan istifadə edir. Bu mühitlər fikirləri ani paylaşmaq, oxucuyla birbaşa əlaqə qurmaq və geri bildirim almaq baxımından güclü imkanlar təqdim edir.

Lakin rəqəmsalı mətni önə çıxaran bir vitrin kimi deyil, mətni dəstəkləyən kommunikasiya sahəsi kimi mövqeləndirmək daha məqsədəuyğundur. Görünür olmaq vacibdir, amma qalıcı olan hələ də mətinin keyfiyyətidir. Sosial media sürət tələb edir; ədəbiyyat isə dərinlik. Bu iki sahə arasında tarazlığı qurmaq zəruridir.

Rəqəmsal platformalar düzgün istifadə edildikdə yazıçılıq yolunu strateji şəkildə gücləndirən bir vasitədir.

-Uğurlu nəticə əldə etdiyiniz maraqlı bir təcrübəni bölüşə bilərsinizmi?

-Bu, illərdir yazmağı təxirə salan bir müştərimlə işlədiyim proses idi. Güclü bir hekayəsi var idi, amma faylı çox qarışıq idi və yazıçı özünəinamını tamamilə itirmişdi. Mətn üzərində əvvəlcə onun zehnindəki qarışıqlığı nizamladıq; əlbəttə ki, bu çətin bir mərhələ idi. Hekayənin əsas xəttini aydınlaşdırdıq, obrazların motivasiyalarını sadələşdirdik və yazma intizamını davamlı hədəflərlə qurduq.

Buna baxmayaraq, yazıçı davamlı olaraq vaz keçirdi. Bu vəziyyət məni də qıcıqlandırdı, çünki qələmə almaq istədiyi hekayə həqiqətən güclü idi və mütləq yazılmalıydı. O, “mükəmməl yazmalıyım” təzyiqini buraxıb “tamamlamalıyam” prinsipini qəbul etməli idi. Çətin olsa da, bu problemi də dəf etdik.

Fayl tamamlandığında mükəmməl bir kitab ortaya çıxmışdı. Nəşriyyat prosesini strateji şəkildə idarə etdik və kitab çap olundu.

Kitabın rəflərdə yer alması əlbəttə böyük uğurdur, amma yazıçının öz potensialına inanmağı öyrənməsi ən dəyərli nailiyyətdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.02.2026)

Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu, bir evin hekayəsidir. İçindəki evin. O ev ki, sən hələ doğulmamış tikməyə başlamısan. Divarlarını səslərdən qorumaq üçün qalın çəkmişdin. Qapılarını heç vaxt çırpılmasın deyə möhkəm bağlamışdın. Pəncərələrini başqa bir dünyaya açmışdın. Sakit, isti, təhlükəsiz bir dünyaya.

26 il... Nə qədər qapı, nə qədər səs, nə qədər ev. Kimi çırpıldı, kimi sındı, kimi tərk edildi. Amma içindəki ev heç vaxt səni tərk etmədi.

Bu hekayə onun haqqındadır. Sənin haqqında. Və bəlkə də, hamımızın haqqında.

Gəl, içəri gir. Qapını ört. Çırpma. Sadəcə ört.

Və oxu.

Doğulursan. Gözlərini açırsan. İşıq var. Səslər var. Ananın səsi, atanın səsi. Nə baş verdiyini bilmirsən. Sadəcə nəfəs alırsan. Ağlayırsan. Sonra sakitləşirsən. İlk gün belə keçir.

  1 yaş. İməkləyirsən, yoxsq sürünürsən deməliydim? Evin için gəzirsən. Divarlara toxunursan. Nə olduqlarını bilmirsən. Bəzən qapı çırpılır. Sən diksinirsən. Ağlayırsan. Anan gəlir, qucağına alır. Sakitləşirsən. Sabah yenə çırpılır.

 2 yaş. Yeriyirsən. Yıxılırsan, qalxırsan. Səsləri tanımağa başlayırsan. Hansı səs yaxşı, hansı pis. Bəzən səslər yüksəlir. Sən qorxursan. Otağına qaçırsan. Orada təksən, amma təhlükəsizsən.

  3 yaş. Danışırsan. Sözlər öyrənirsən. Evdə eşitdiyin sözləri. "Gəl bura", "get otağına", "sus", "bəsdir". Bu sözlər içinə yazılır. Gecələr yuxuda eşidirsən.

 4 yaş. Oynayırsan. Yastıqlardan evcik qurursan. İçinə girirsən. Orada sakitlik var. Orada heç kim səsini qaldırmır. Orada xoşbəxtsən. Anan səsləyir, çıxırsan. Yenə o böyük ev, yenə səslər.

 5 yaş. Evin içini daha yaxşı tanıyırsan. Divarların rəngini, qapıların səsini, pəncərələrin hara baxdığını. Bəzi günlər sakit keçir, bəzi günlər səs-küylü. Sən öyrənirsən sakit günləri sevməyi.

 6 yaş. Məktəb başlayır. Səhər durursan, gedirsən. Günorta qayıdırsan. Qapını açırsan. İçəridən səs gəlir. Nə deyirlər, bilmirsən. Amma bilirsən ki, bu gecə də belə olacaq. Otağına keçirsən, qapını örtürsən.

 7 yaş. Məktəbdə uşaqlar deyir "sənin evin necədi?" Sən deyirsən "adi". Danışmırsan çox. Sənin evin haqda danışmağı sevmirsən.

 8 yaş. Bir gecə yata bilmirsən. Səslər çox yüksək. Qapı çırpılır, şüşə sınır haradasa. Sən yorğanın altında gizlənirsən. Düşünürsən ki, kaş mənim öz evim olsaydı. Orada heç kim bağırmazdı. Orada qapılar çırpılmazdı. Onda rahat yatardım.

 9 yaş. Hər gecə bu fikirlə yuxuya gedirsən. Öz evini tikirsən içində. Əvvəl divarlar çəkirsən. Hündür, qalın divarlar. Səs keçirməsin. Sonra qapılar qoyursan. Elə qapılar ki, heç vaxt çırpılmasın. Pəncərələr açırsan. Bağçaya baxsın. O bağçada ağaclar olsun, çiçəklər olsun.

 10 yaş. İçindəki ev böyüyür. Otaqlar əlavə edirsən. Bir otaq özün üçün. Bir otaq qorxularını qoymaq üçün. Bir otaq xatirələrini. O evdə gəzirsən gecələr. Sakitdi. İstidi. Orada xoşbəxtsən.

 11 yaş. Məktəbdə sinif yoldaşların dəyişmir. Eyni üzlər, eyni sözlər. Bəzən deyirlər "sən niyə beləsən?" Sən bilmirsən nə demək istədiklərini. Çəkilirsən içinə. İçindəki evə gedirsən.

 12 yaş. Gecələr daha çox oyaq qalırsan. Səslər bitmir. Qapı çırpılır, sən diksinirsən. Sonra içinə gedirsən. Orada oturub çay içirsən. Xəyali çay. Pəncərədən baxırsan. Xəyali bağçaya. Xəyali ağaclara.

 13 yaş. Evdə bir gün dava daha da böyüyür. Sən otağında, qulaqcıqlar qulağında. Musiqini qoyursan yüksək səsə. Eşitmirsən. Amma bilirsən ki, davam edir. Sən içindəki evdəsən. Orada sakitlik var.

 14 yaş. Məktəb davam edir. Sinif yoldaşların eyni. Bəziləri dəyişib, bəziləri dəyişməyib. Sən də dəyişirsən. İçindəki ev möhkəmlənir.

 15 yaş. Gecələr içindəki evdə gəzirsən. Divarları yoxlayırsan. Hələ də səs keçirmir. Qapıları yoxlayırsan. Hələ də möhkəmdir. Pəncərələrdən baxırsan. Bağça böyüyüb. Ağaclar boy atıb. Sən gülümsəyirsən.

 16 yaş. Kollecə qəbul olursan. Eyni şəhər. Amma evdən çıxmalı olursan. Ata gil evdən köçür. Sən bir neçə otaqda qalırsan. Kirayə, tanışlar, müxtəlif yerlər. Hər otaq başqa, hər ev başqa. Amma sən içindəki evi hər yerə aparırsan. O həmişə səninlədir.

 17 yaş. Ailəndən tamam ayrılırsan. Bir gün çantanı götürüb çıxırsan. Qapını örtürsən. Çırpmırsan. Arxana baxmırsan. Küçədə dayanırsan. Nəfəs alırsan. Dərindən. İlk dəfə. Həqiqətən nəfəs alırsan.

 Bu otaq kiçikdi. Bir otaq, bir pəncərə. Pəncərədən başqa evlər görünür. Sən oturub baxırsan. İçindəki evə keçirsən. Orada rahatsan. İlk gecə yatırsan. Heç kim qapını çırpmır. Səhər oyanırsan. Heç kim qapını çırpmayıb. Gülümsəyirsən.

 18 yaş. Kollec davam edir. Dərslər, imtahanlar, dostlar. Dostlar deyir "evə gedək?" Sən deyirsən "gedək". Evinə aparırsan. Kiçik otaq, təmiz, səliqəli. Dostlar deyir "rahatdı burda". Sən deyirsən "bilirəm". İçində deyirsən "bura mənim evimin başlanğıcıdı."

 19 yaş. Kollec bitir. Nə edəcəyini düşünürsən. Hərbi xidmət gözləyir. Gedəcəksən, bilirsən. Gecələr içindəki evdə oturub pəncərədən baxırsan. Bağça hələ də ordadır. Ağaclar hələ də böyüyür. Sən gözləyirsən.

 20 yaş. Hərbi xidmət. Çağırış gəlir. Gedirsən. Ailən yola salır. Qapıda dayanıb baxırsan o evə. İllər boyu yaşadığın ev. Nə deyirsən? Heç nə. Dönüb gedirsən.

 Hərbi hissə. Sərt yataqxanalar, sərt səslər. Qapılar çırpılır. Əmrlər səslənir. Sən öyrəşmisən. Öyrəşmisən qapı çırpılmasına. Amma burada fərqlidir. Burada səbəb var. Burada nizam var. Gecələr yataqda uzanıb içindəki evə gedirsən. Orada hələ də sakitlik var. Orada heç nə dəyişməyib.

 21 yaş. Müharibə. Səslər başqadır. Qapı çırpılması deyil, partlayış səsləri. Sən içindəki evə daha çox çəkilirsən. Orada təhlükəsizsən. Orada səslər yox. Orada ancaq sən varsan. Gecələr yuxuya gedəndə o evdə gəzirsən. Divarlara toxunursan. Hələ də səs keçirmir.

 22 yaş. Hərbi xidmət bitir. Qayıdırsan. Sağ qayıdırsan. Ailənin yanına. Köhnə evə. Atangil evdən köçüb, amma sən yenə o köhnə evə qayıdırsan. Ailən ordadı. Eyni səslər, eyni qapılar. Bəzi şeylər dəyişməyib.

 Universitetə qəbul olursan. Ailənlə yaşamağa başlayırsan yenə. Köhnə ev, köhnə səslər. Qapılar hələ də çırpılır. Sən artıq fərqinə belə varmırsan. Müharibədən sonra heç nəyi fərqinə varmırsan. İçindəki evdəsən. Orada universitetə hazırlaşırsan, dərs oxuyursan, yatırsan, oyanırsan.

 23 yaş. Universitet. Gündüz dərs, axşam iş, gecə ev. Pul yığırsan. İçindəki evdə təmir edirsən. Divarları rəngləyirsən. Açıq rənglər. Döşəməni dəyişirsən. İsti döşəmə. Pəncərələri böyüdürsən. Daha çox işıq girsin.

 24 yaş. Universitetin bitməsinə az qalıb. İş tapırsan. Yaxşı iş. Pul yığırsan. İçindəki evdə artıq hər şey hazırdı. Divarlar, qapılar, pəncərələr. Orada gəzirsən. Hər şey yerində. Sən xoşbəxtsən. Bir şey əskikdir. Nə olduğunu bilmirsən.

 25 yaş. İşdə yüksəlirsən. Daha çox pul, daha çox saat. Ailə evində otağında yatıb çıxırsan. Səhər tez gedirsən, gec gəlirsən. Heç nə hiss etmirsən. İçindəki evdə oturub pəncərədən baxırsan. Bağça böyüyüb. Ağaclar meyvə verir. Sən baxırsan. Nə gözlədiyini bilmirsən.

26 yaş. Bu gün. Bu səhər.

Düşünürsən.. 26 il. Müharibə, ayrılıqlar, ölümlər, qayıdış. Nə qədər qapı. Çırpılan, çırpılmayan. Nə qədər səs. Eşidilən, eşidilməyən. Nə qədər ev. İçindəki, çölündəki. Hələ də ailə evində yaşayırsan. Hələ də öz evin yox. Amma içindəki ev var. O həmişə var idi. O həmişə olacaq.

 Bu gecə nə olacaq? Bilmirsən. Heç nə bilmirsən. Sadəcə oyanmısan bu səhər. Çay içirsən. Pəncərədən baxırsan. İçindəki evdə oturmusan.

 Səhər açılır. Oyanırsan. Otağında, ailə evində. Çöldən səslər gəlir. Qapı çırpılır haradasa. Sən tavana baxırsan. Nəfəs alırsan. Qalxırsan. Çaydanı ocağa qoyursan. Su qaynayana kimi pəncərədən baxırsan. Göy üzü var. Bir quş uçur. Buludlar yavaş-yavaş keçir.

Su qaynayır. Çayı dəmləyirsən. Bir fincan qoyursan qabağına. İçindəki evə keçirsən. Orada oturursan. Pəncərədən bağçaya baxırsan. Ağaclar var. Çiçəklər var. Hamısı sənin içindədir. Çayını içirsən. İstidi. Sakitdi. Heç kim yoxdur. Təksən. Amma təklik pis deyil. Təklik tanışdı. Təklik təhlükəsizdi.

Düşünürsən… 26 il…

Çay bitir. Fincanı yuyursan. Yerinə qoyursan. Paltarını geyinirsən. İşə gedirsən. Qapını örtürsən. Çırpmırsan.

Heç kim gəlmir.

Həyat davam edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.02.2026)

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

“Bizim tarix” rubrikasındakı budəfəki söhbətimiz uzaq 19-cu əsrin əvvəllərinə gedib çıxır. Rus İmperiyasının acgözlüklə Azərbaycan torpaqlarına susaması və işğalçılıq siyasəti dönəminə.

Əksər tarixçilər qeyd edirlər ki, Azərbaycanı işğal etməyə gələn rus ordusunun başında duran milliyyətcə gürcü Pavel Sisianovu 1806-cı il fevralın 8-də Bakı xanı Hüseynqulu xan öldürəndən sonra şəhəri başsız qoyub qaçıb. Lakin yeni məlumatlar üzə çıxdıqca yanlışlığımı düzətlmək zamanı gəlmişdir.

Xanın generalı öldürməsinə səbəb isə Sisianovun onun qarşısında diz çöküb açarları təhvil verməsini tələb etməsi olub. Hadisə bu cür baş verib: Xanın nümayəndələri Bakı qalasından çıxıb, əllərində gətirdikləri qala açarlarını və duz-çörəyi işğalçı general Sisianova təqdim etmək istəyiblər. General duz-çörəyi qəbul edib, açarları isə geri qaytararaq deyib:

- Mən istəyirəm ki, açarları Hüseynqulu xan şəxsən özü təqdim etsin.

 Xan bu yekəxanalığı eşidib bərk hiddətlənib,  generala yaxın gəlmək işarəsi verib və qalanın içindən çıxıb. Sisianovun lap həddini aşaraq “diz çök” deməsindən sonra isə onu şəxsən güllələyib. Soyuq silahlarla işləməkdə mahir olan Hüseynqulu xan uzun xəncəri çıxarıb generalın başını da kəsib. Artıq başı kəsilmiş cəsəd yerə yıxılıb.

Yəni, Qoşa Qala qapıları yanında görüş zamanı, General Sisianov şəhərin açarlarını alanda Xanın yaxın adamlarından biri - İbrahim-bəy tapançadan atəş açaraq generalı öldürməyib. Bunu birbaşa xanın özü edib və düşmən yerə yıxılan zaman:  "Səndən Gəncənin də, Şamaxının da heyfini çıxdım"-deyib

Xan generalın yazdığı “Hamınızı yer üzündə məhv edəcəyəm, alovla gedəcəyəm və qoşunumla işğal etmədiyim hər şeyi yandıracağam; Mən sənin bölgənin torpağını sənin qanına bürüyəcəyəm və o, qırmızıya çevriləcək, amma sən dovşanlar kimi dərələrə girəcəksən və səni orda alacağam, qılıncdan olmasa, soyuqdan öləcəksən" məktubunda olan sözləri ona bağşlaya bilməzdi.

Onun meyiti Lal Qafaroğlu adlı xanın yaxın adamı tərəfindən yerindəcə doğranıb, əlləri və başı kəslir, bədəni doğram-doğram edilib.  Bakı xanı Hüseynqulu Sisianovun “Hamınızı yer üzündən məhv edəcəyəm, alovla gedib hər şeyi yandıracağam...” sözlərinə, ardından da “diz çök” tələbinə bax belə cavab verib.

Deyilənə görə, Sisianovun kəsilmiş başı sonradan necə oldusa, tapılmadı. Kimi dedi, Gəncəyə, Şamaxıya aparılıb, qapı-qapı gəzdirildi, kimi dedi, Avar xanı Əhməd xana sovqat göndərildi; kimi də dedi ki, qırx pud ağırlığında qızıla İran şahına satıldı ...

Hüseynqulu xanın əmri ilə Sisianovun başsız cəsədi qələbə rəmzi kimi şəhər darvazasından azca aralıda, divarın dibində dəfn edilib. Qəbir demək olar ki, ayaq altında tapdaq olur.

Rus ordusu generalının ölümündən sonra Hüseynqulu xan Bakını dərhal tərk etməyib. Şəhərin müdafiəsində durub, çünki ruslar general öləndən sonra çəkilib getmişdilərsə də, dönüşləri gözlənilirdi. Sonradan general Bulqakovun yeni ordu ilə gəlməsindən sonra Hüseynqulu xan öz yaxın adamı Kazım bəyi onunla danışlqlar aparmağa göndərir. Beşbarmaq dağı yanında Kazım bəy generala Xan və ailəsinin bağışlanmayacağı təqdirdə şəhərdə hər kəsin son nəfəsinə qədər döyüşəcəyini deyir.

Bakıya yaxın olan Bulqakov yenidən hərbi əməliyyatlara başlamaq istəmir.  Bakı xanının rus qoşunlarından “təhlükəsizliyinə zəmanət” verir. Vəziyyəti yaxşı bilən Bulqakov Bakını almaq fürsətini əslaəldən verə bilməzdi və etimad əlaməti olaraq Borisoqlebsk Draqonalayında polkovnik-leytenant rütbəsində xidmət edən oğlunu da Kazım bəylə şəhərə göndərir. 

Xan ruslara inamadığı üçün sona qədər döyüşmək niyyətində olub,lakin rusların sayca çoxluğu onu şəhərin sakinlərini məhv edilməkdən qorumaq üçün şəhəri tərk etməsinə səbəb olub.

Bakı xanı dəniz və quru tərəfdən hücuma məruz qaldığını görəndə, Bulqakovun onu aldatdığına əmin olub və Bakının açarlarını Kazım bəy generala təqdim edən zaman yeraltı yolla şəhərdən ailəsinin təhlükəsziliyi üçün Qaradağ ərazisinə, dəniz kənarına gedib və ordan da gəmi ilə Qacar dövlətinə keçib.

Hüseynqulu xan yeraltı keçidin qapısı üzərinə bu sözləri yazmışdı: "Sabahını düşünən insan heç vaxt igid ola bilməz".

Bakı işğal olunandan sonra müqavimətdə iştirak edən bəziləri sürgünə göndərilir. Generalın qərarına etiraz edən Xanın qohumlarınin bəziləriisə indi Qala qapıları meydanı adlanan, Xanlıq dövründə isə Carçı meydanı kimi tanınan meydanda asılır və güllələnir.

Xüsusilə Bakı xanı Hüseynqulu хan Təbrizə qaçan zaman Bakının əsas açarlarını şəhərin açardarı, İçərişəhər məscidinin axundu Ağa Seyid Məhəmmədə verdiyi üçün onu şəhər meydanında böyük işgəncələrə məruz qoyurlar, ona 100 çubuq vurulması cəzası təyin edilir. Aхund 87 çubuqdan sonra ölür. Bu çirkin niyyətlərindən doymayan ruslar axundun 12 yaşı olan oğlu Mir Cəfəridə incitmək istəyirlər. Lakin camaat uşağı ələ verməyib, gizlədir.

Bakını tərk edən xan Ərdəbil şəhəri yaxınlığında, 8 həyat yoldaşı, 17 qızı və 5 oğlu ilə yaşayır. Burda rəhmətə gedir və Kərbəlada dəfn edilir.

Bu da Bakı xanı Hüseynqulunun gerçək hekayəti.

(Yazıda Zaur Əliyevin məlumatlarından istifadə edilmişdir)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.02.2026)

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portlının Qarabağ təmsilçisi

Bildiyiniz kimi, fevralın 14-ü ölkəmizdə Televiziya və Radio İşçiləri Günü kimi qeyd edilir. Həmin gün həm də “Mədəniyyət TV” kanalının yaranma günüdür. 2011-ci ilin 14 fevralında saat 21:00-da fəaliyyət başlayan kanalın şənbə günü 10 yaşı tamam oldu.

Azərbaycan mediasının mühüm platformalarından biri olan Mədəniyyət TV-nin bu keçən 10 illik gəaliyyətinə qısaca rakurs etsək nə görərik? On il – tarix üçün qısa, televiziya üçün isə ciddi təcrübə və formalaşma mərhələsidir. Bu müddət ərzində kanal ölkənin mədəni həyatının salnaməçisinə çevrilərək sənətin, ədəbiyyatın, musiqinin, teatrın və milli-mənəvi dəyərlərin təbliğində mühüm rol oynayıb.

Mədəniyyət TV yarandığı gündən etibarən əsas məqsədini Azərbaycan mədəniyyətinin zəngin irsini qorumaq, təbliğ etmək və yeni nəsillərə çatdırmaq kimi müəyyənləşdirib. Kanalın efirində klassik ədəbiyyatımıza, muğam sənətinə, aşıq yaradıcılığına, teatr və kino tariximizə həsr olunmuş verilişlər geniş yer alıb.

Eyni zamanda, müasir yaradıcı nəsil – gənc yazıçılar, rəssamlar, musiqiçilər və rejissorlar üçün də bu kanal bir təqdimat meydanına çevrilib. Beləliklə, Mədəniyyət TV ənənə ilə müasirliyi bir araya gətirən platforma rolunu oynayıb.

Kanalın əsas xüsusiyyətlərindən biri də maarifçilik xəttidir. Tarixi şəxsiyyətlər, görkəmli sənətkarlar, mədəniyyət xadimləri haqqında hazırlanmış sənədli filmlər və layihələr tamaşaçı auditoriyasının mədəni dünyagörüşünün formalaşmasına xidmət edib.

Mədəniyyət TV təkcə informasiya ötürən vasitə deyil, həm də estetik zövq formalaşdıran, milli kimliyi gücləndirən bir məktəb funksiyasını yerinə yetirib.

Son on il ərzində media məkanında ciddi dəyişikliklər baş verib: rəqəmsallaşma, sosial şəbəkələrin təsiri, tamaşaçı maraqlarının transformasiyası. Mədəniyyət TV bu dəyişikliklərə uyğunlaşaraq efir məkanını yeniləyib, sosial platformalarda aktiv iştirak edib, layihələrini daha müasir formatda təqdim etməyə başlayıb.

Bu isə kanalın yalnız keçmişə söykənən deyil, gələcəyə yönəlmiş media qurumu olduğunu göstərir.

10 illik yubiley yalnız hesabat deyil, həm də yeni mərhələnin başlanğıcıdır. Qarşıdakı illərdə Mədəniyyət TV-nin Azərbaycan mədəniyyətinin beynəlxalq miqyasda tanıdılmasında, regionlarda mədəni həyatın işıqlandırılmasında və gənc istedadların üzə çıxarılmasında daha fəal rol oynayacağı gözlənilir.

Bu 10 il sübut etdi ki, mədəniyyətə həsr olunmuş televiziya kanalı cəmiyyət üçün zəruridir. Çünki mədəniyyət millətin yaddaşı, kimliyi və gələcəyidir.

Mədəniyyət TV-yə yeni yaradıcılıq uğurları, zəngin layihələr və daha geniş tamaşaçı auditoriyası arzulayırıq.

Bir neçə kəlmə ilə də ümumən Televiziya və Radio İşçiləri Gününə toxunmaq istəyirəm.

Şərqdə ilk televiziyanın ölkəmizdə fəaliyyətə başlamasından ötən 67 il ərzində Azərbaycanda televiziya yayım şəbəkəsi qurulub, ən müasir standartlara əsaslanan rəqəmli televiziya yayımvericiləri istismara verilib.

1956-cı ilin fevralına qədər "Bakı studiyası"nın ara-sıra sınaq verilişləri yayımlanıb. İlk veriliş günü ekranda Nəcibə Məlikova görünüb və çıxışına "Göstərir Bakı!" kəlməsi ilə başlayıb. Bununla yanaşı, həmin gün ekranda "Bəxtiyar" bədii filmi nümayiş etdirilib. "Bakı studiyası" əvvəlcə həftədə iki, sonra üç dəfə 2 saatlıq proqramla efirə çıxıb. İlk mərhələdə televiziya sahəsində mütəxəssislər olmadığından orada işləməyə radio, qəzet və teatr əməkdaşları dəvət ediliblər.

Lakin 70-ci illərdən etibarən "Azərbaycan Televiziyası"nın gündəlik veriliş və proqramlarının yayım həcmi 10 saata, 80-ci illərdə 18 saata çatdırılıb. 2005-ci ilin yanvarından isə televiziya 24 saatlıq fasiləsiz yayıma keçib. Azərbaycanda televiziya yayıma başladığı 1956-cı ildə teleqüllənin inşası tam başa çatmamış olub. Ona görə də "Bakı studiyası"nın ötürücüsü 44 metrlik adi neft buruğunda quraşdırılıb. 1957-ci ildə hündürlüyü 180 metr olan teleqüllə istifadəyə verilib.

O zaman qüllənin vasitəsilə ötürülən verilişlərə yalnız paytaxtda və onun ətrafında baxmaq mümkün olub. Proqram saatının artırılması, qabaqcıl texnologiyanın rabitə və telekommunikasiya sistemində tətbiq olunması yeni teleqüllənin ucaldılmasını tələb edirdi. Ona görə də 1979-cu ildə Azərbaycan SSR Rabitə Nazirliyi Bakıda 310 metrlik teleqüllənin tikilməsi üçün fəaliyyətə başlayıb.

Təməli 1981-ci ildə qoyulan yeni televiziya qülləsi 1996-cı il iyunun 7-də istifadəyə verilib. 1971-ci il noyabrın 7-dən Azərbaycan televiziyası rəngli yayıma başlayıb. 2004-cü ilin fevralından başlayaraq AzTV-nin proqramlarının Avropa ölkələrində daha keyfiyyətli yayımı təmin edilib. Bu məqsədlə Teleradio İstehsalat Birliyinin mütəxəssisləri teleqüllə kompleksində yeni rəqəmsal TV – "Up-link” stansiyasını quraşdırıblar.

İndi Azərbaycan Televiziyasının verilişləri həmin stansiyadan Avropaya "Hot Bird" və "SESAT", Şimali Amerikaya "Galaxy 25", Asiyaya "Turksat 1C" peykləri vasitəsilə yayılır. 2007-ci ildə Avropaya yayımın texniki müvafiqliyinə görə Azərbaycan Televiziyası "Avropa keyfiyyəti" medalına layiq görülüb. Hazırda AzTV yüksək keyfiyyətli rəqəmsal (HD formatında) formatda yayımlanır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.02.2026)

Ülviyyə Əbülfəzqızı, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Ziyalı təkcə diploma, zəngin biliklərə malik olmur, o, həm də mənəvi zənginliyə sahib insan olmalıdır.

Hüseyn Şərqidərəcək Soytürk çağdaş milli düşüncə mühitində adı hörmətlə çəkilən, sözü və mövqeyi ilə seçilən ziyalı simalardan biridir. O, yalnız bir yazar və ya ictimai fikir adamı deyil, həm də milli kimliyin, tarixi yaddaşın və türkçülük ideyasının müdafiəçisi kimi tanınır. Onun fəaliyyəti yazı, araşdırma və ictimai çıxışlar vasitəsilə milli şüurun möhkəmlənməsinə, tarixə və kökə bağlılığın güclənməsinə xidmət edir.

Soytürkün dünyagörüşünün mərkəzində türk kimliyi, milli birlik və tarixi ədalət anlayışı dayanır. O, yazılarında tez-tez tarixin təhrif olunmasına, milli dəyərlərin aşınmasına və kimlik böhranına diqqət çəkir. Onun fikrincə, bir millətin gələcəyi keçmişini necə dərk etməsindən və ona necə sahib çıxmasından asılıdır. Bu baxımdan Hüseyn Şərqidərəcək Soytürk üçün tarix sadəcə keçmiş hadisələr toplusu deyil, milli ruhun canlı yaddaşıdır.

Onun qələmində publisistika ilə elmi yanaşma bir-birini tamamlayır. Yazılarında emosional çağırışlarla yanaşı, faktlara və mənbələrə söykənən təhlil də yer alır. Bu xüsusiyyət onu sıradan polemik yazarlardan fərqləndirir. O, oxucunu təkcə hisslərlə deyil, məntiq və arqumentlərlə də inandırmağa çalışır. Xüsusilə İran, Azərbaycan və ümumtürk coğrafiyası ilə bağlı mövzularda yazdığı məqalələr milli şüurun formalaşmasına təsir göstərmişdir.

Hüseyn Şərqidərəcək Soytürk türk dünyasının parçalanmışlığını ağrı ilə qeyd edir və mədəni, dil və tarixi birlik ideyasını ön plana çıxarır. Onun fikrincə, coğrafi sərhədlər millətin ruhunu bölə bilməz. O, Güney və Quzey Azərbaycan məsələsinə həssas yanaşır, milli haqların və ana dilinin qorunmasını əsas prioritetlərdən biri sayır. Bu mövqeyi ona həm geniş oxucu rəğbəti, həm də müəyyən çevrələrdə tənqid qazandırmışdır.

Soytürkün yaradıcılığında diqqət çəkən məqamlardan biri də milli kimliklə dini kimlik arasındakı münasibətə yanaşmasıdır. O, dini inancı şəxsi və mənəvi dəyər kimi qəbul etsə də, milli kimliyin siyasi və ictimai müstəvidə əsas rol oynamalı olduğunu vurğulayır. Bu baxış onun yazılarında açıq və birmənalı şəkildə ifadə olunur.

Onun dili aydın, kəskin və birbaşa xarakter daşıyır. Bəzən sərt, bəzən isə poetik çalarlarla zəngin olan üslubu oxucunu düşündürməyə və mövqe tutmağa vadar edir. O, susmağı deyil, danışmağı; qorxmağı deyil, mövqe göstərməyi üstün tutur. Bu xüsusiyyət onu yalnız yazıçı deyil, həm də ideya adamı kimi təqdim edir.

Hüseyn Şərqidərəcək Soytürkün fəaliyyəti göstərir ki, söz hələ də güclü silahdır. O, qələmi ilə milli şüurun müdafiəsinə qalxan, tarixə və kökə sahib çıxmağın vacibliyini vurğulayan ziyalı obrazını təcəssüm etdirir. Onun yazıları bir tərəfdən polemik mühit yaratsa da, digər tərəfdən milli düşüncənin canlı qalmasına xidmət edir.

Nəticə olaraq demək olar ki, Hüseyn Şərqidərəcək Soytürk müasir dövrdə milli ideologiya, türkçülük və tarixi ədalət mövzularında sözünü deməkdən çəkinməyən bir fikir adamıdır. O, həm qələmi, həm də mövqeyi ilə milli mübarizə tarixində öz yerini tutmuş simalardandır. Onun yaradıcılığı gələcək nəsillər üçün milli kimlik və mənəvi dirəniş nümunəsi kimi dəyərləndirilə bilər.

Hüseyn Şərqidərəcək Soytürk eyni zamanda dərin biliyə malik psixoloq kimi də insanlığa xidmət edir. Mənəvi dünyası, qələmi, ruhu, dərin düşüncəsi ilə xalqına bağlanan ziyalılar həmişə gənc nəslə örnəkdirlər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.02.2026)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və İncəsənət”

Əli Hacı Zeynalabdin oğlu Rəhimov – Əli Məhzun (1886, İrəvan – 1934) mollanəsrəddinçi ədəbi mühitin nümayəndəsi, şair və publisist kimi tanınmış, yaradıcılığında “Məhzun” təxəllüsündən istifadə etmişdir. Geniş dünyagörüşünə və zəngin mütaliəyə malik olan Əli Məhzun hələ gənc yaşlarından ədəbiyyata ciddi maraq göstərmiş, qələm fəaliyyəti ilə diqqət çəkmişdir.

 Onun əsərləri “Molla Nəsrəddin”, “Məzəli”, “Babayi-Əmir” jurnallarında, eləcə də “İqbal”, “Sədayi-həqq” kimi qəzetlərdə dərc olunmuşdur.

Müəllif müəyyən dövrlərdə “Anaş qurbağa” və “Yetim cücə” imzalarından da istifadə etmiş, bununla özünü təzyiq və təqiblərdən qorumağa çalışmışdır. 25 mart 1913-cü ildə Əli Məhzun Rəhimzadə və Əsgər Axundovla birlikdə İrəvanda “İslam Dram Şirkəti”nin yaradılması üçün rəsmi icazə almışdır. Onun təşəbbüsü ilə formalaşan bu teatr kollektivi qısa müddətdə “Kimdir müqəssir?”, “Pul dalınca”, “Ac həriflər”, “Sevgili övlad”, “Millətpərəstlər, yaxud ürəfa qiyafəsində süfəha”, “İbrahim bəy, yaxud istibdad qurbanı”, “Aldandılar”, “Səfalətin sonu” kimi əsərləri səhnələşdirmişdir.

1917-ci il yanvarın 1-də Əli Məhzunun redaktorluğu və müdirliyi, İrəvan ziyalısı Həsən Mirzəzadə Əliyevin naşirliyi ilə “Bürhani-həqiqət” məcmuəsinin ilk nömrəsi çapdan çıxmışdır. Ədəbi, siyasi, tarixi və elmi istiqamətli bu nəşrin meydana gəlməsi İrəvanın ictimai-siyasi və mədəni həyatında mühüm hadisə kimi qiymətləndirilmişdir. “Luys” mətbəəsində ayda iki dəfə nəşr olunan məcmuənin ümumilikdə 9 sayı işıq üzü görmüşdür. Əli Məhzun müxtəlif sahələr üzrə fəaliyyət göstərən ziyalıları, həmçinin İrəvan Müəllimlər Seminariyasının tələbələrini maarifçilik məqsədilə bu nəşrlə əməkdaşlığa cəlb etmişdir. Məcmuə cəhalətə qarşı mübarizə aparmaqla yanaşı, ictimai hadisələri obyektiv şəkildə izah etməyi, müxtəlif siyasi qüvvələrin məqsədlərini ifşa etməyi, qırğın və talanların arxasında dayanan amilləri üzə çıxarmağı, eləcə də İrəvandakı maddi-mədəni irsin tarixinin saxtalaşdırılmasına qarşı çıxmağı qarşıya məqsəd qoymuşdur.

1918–1920-ci illərdə İrəvanda azərbaycanlılara qarşı törədilən qırğınlar zamanı Əli Məhzun şəhəri tərk edərək Azərbaycana köçmüş və burada müxtəlif mətbuat orqanlarında fəaliyyətini davam etdirmişdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.02.2026)

Qazaxıstanın «Egemen Qazaqstan» dövlət nəşrinin həyata keçirdiyi I Türkoloji Qurultayın 100 illiyinə həsr edilmiş Dəyirmi masanın materiallarının Azərbaycan, Türkiyə və Özbəkistanda dərcini Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu həyata keçirir.

Materialı qazax dilindən Azərbaycan dilinə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qazaxıstan təmsilçisi Erkinbek Serikbay uyğunlaşdırmışdır.

1926-cı ildə Bakı şəhərində keçirilən ilk Türkoloji qurultay taleyi və tarixi ortaq olan türk­dilli xalqların XX əsrdəki elmi və mədəni həyatında xüsusi yer tutan bir hadisədir. Bu il həmin mühüm elmi toplantının yüz illiyi tamam olur. Sözügedən qurultayın əhəmiyyətini təhlil və müzakirə etmək məqsədilə xüsusi dəyirmi masa təşkil edilib. Tədbirdə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun direktoru, filologiya elmləri doktoru, professor Nadir Məmmədli, Özbəkistan Respublikası Nəubət Qurbanları Dövlət Muzeyinin baş elmi əməkdaşı Bəxrom İrzayev, Beynəlxalq Türk Akademiyasının eksperti, elmləri doktoru Nurdin Useyev, həmçinin Əhməd Baytursınulı adına Dilçilik İnstitutunun Əhmədşünaslıq şöbəsinin müdiri, elmləri doktoru Ermuhammet Maralbek iştirak ediblər. Dəyirmi masanı «Egemen Qazaqstan» Qazaxıstan qəzetinin əməkdaşı Düysenəli Əlimaqın idarə edib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı dəyirmi masadakı əsas çıxışları diqqətinizə çatdırır. .

– Həmin toplantının o dövrdəki əhəmiyyəti və bütövlükdə türk dünyasına təsiri necə oldu?

Nadir Məmmədli:

– Bu qurultay tarixi hadisə olmaqla yanaşı, davamlı bir prosesin başlanğıcı idi. Onun təsiri yalnız qəbul edilən qərarlarda deyil, cavabsız qalan suallarda da yaşayır. Məhz bu suallarla birlikdə inkişaf edən türkologiya düşüncəsi keçmişindən qaçmadan, gələcəyini yenidən qurmağı öyrəndi. Qurultaydan sonrakı dövr sadəcə illərin ardıcıllığı deyil, türkologiyanı daha dərindən anlamağa aparan uzun bir yol oldu. Bu mərhələdə türkologiya tədqiqatlarında yeni konsepsiyalar formalaşdı və Azərbaycan tədricən bu elmi istiqamətin nüfuzlu mərkəzlərindən biri kimi tanınmağa başladı. Lakin bu inkişafı yalnız elmi nailiyyət kimi deyil, türk xalqlarının mədəni və mənəvi birliyini dərk etməyə yönəlmiş bir təşəbbüs kimi də qiymətləndirmək lazımdır. Bu qurultayın başladığı proses parçalanmış, uzaqlaşmış tarixi yaddaşı yenidən birləşdirmək cəhdi idi.

Bu yolun ən mürəkkəb tərəfi əldə olunmuş elmi nailiyyətlərin ağır tarixi faciələrlə yanaşı getməsidir. “Türkologiya – güllələnmiş alimlərin elmi” ifadəsi əvvəlcə metafora kimi görünsə də, əslində XX əsr faciəsinin qısa və sərt xülasəsidir. Bu fikir təsadüfən yaranmayıb: 1926-cı ildə Bakı şəhərində keçirilən qurultayın iştirakçılarının sonrakı acı taleləri bunu tam təsdiqlədi. Ümumittifaq Türkoloqlar Qurultayı yalnız türk xalqları üçün əhəmiyyətli hadisə olmadı. O, akademik müzakirə çərçivəsini aşaraq, elmi nəticələri ilə yanaşı ümumbəşəri və mənəvi dəyərləri, doğrulmamış ümidləri və məhv olmuş taleləri ilə də tarixdə qaldı. Zahirdə rəsmi elmi platforma kimi görünsə də, zaman keçdikcə onun iştirakçıları siyasi şübhə və ideoloji repressiyaların hədəfinə çevrildi.

1930-cu illərdəki totalitar Sovet mühiti elmi əsasən ideoloji sədaqət prizmasından qiymətləndirir və elmi nailiyyətləri potensial təhlükə kimi qəbul edirdi. Bu kontekstdə qurultaya fəal qatılan bir çox türkoloq və ictimai xadimlər burjua millətçiliyi, pantürklük, panislamizm, ideoloji diversiya, antisovet fəaliyyət, xarici casusluq kimi əsassız, lakin siyasi baxımdan sərt ittihamlara məruz qaldı. Repressiv mexanizmin əsas ölçüsü ittihamların məntiqi yox, ideoloji məqsədə uyğunluğu idi. Nəticədə, elmi düşüncə məhkəmə protokollarında cinayət sayıldı, nəzəri müzakirələr isə dövlətə qarşı təhlükə kimi qiymətləndirildi. Bu proses yalnız fərdi taleləri deyil, həm də türkologiyanın inkişafını ciddi şəkildə ləngitdi. Elmi məktəblər məhv oldu, bilik ötürülməsi kəsildi, davamlılıq pozuldu. Buna baxmayaraq, türkologiyanı tamamilə boğmaq mümkün olmadı: fiziki olaraq itirilmiş alimlərin ideyaları, metodları və gündəmə gətirdikləri məsələlər zaman keçdikcə daha da həyat qabiliyyətli və təsirli oldu.

Elm totalitar zorakılıqdan üstün duraraq öz gələcəyini qorumağı bacardı. Bu mənada “türkologiya – güllələnmiş alimlərin elmi” ifadəsi yalnız faciənin simvolu deyil, eyni zamanda elmin müqavimət göstərmək potensialının göstəricisi oldu. Bu, öz həyatlarının qiyməti hesabına türkologiyanı qoruyub saxlayan alimlərin mənəvi irsini xatırladır. Türkologiyanın tarixi – məhz bu mənəvi irsin hansı ağır sınaqlardan keçdiyini və bütün bunlara baxmayaraq necə yaşayıb qaldığını əks etdirir. Elmi və intellektual potensiala malik türkologiya öz nümayəndələrinin sayəsində totalitar sovet cəmiyyətinin sistemli təzyiqi və məhdudiyyətlərinə qarşı durdu, elmi ənənəsini qoruyub saxladı və möhkəm konseptual mövqelər formalaşdırdı.

– Ortaq razılıq yolu ilə yeni əlifbaya keçidin o dövrün tələbi olduğu bir həqiqətdir. Bunun vasitəsilə savadlılığın artırılması, elm və təhsilin yenilənməsi, türk xalqları arasında mədəni-intellektual əlaqələrin gücləndirilməsi, habelə türk dünyasının beynəlxalq elmi məkana yaxınlaşdırılması məsələsi gündəmdə idimi?

Baxrom İrzayev:

– Bundan yüz il əvvəl Bakı şəhərində Birinci Ümumittifaq Türkoloji Qurultayında latın əlifbasına keçid haqqında qərar qəbul edilmişdi. Əslində, əlifbanın yenilənməsi məsələsi Qafqaz müsəlmanları, Türkiyə və tatar ziyalıları arasında daha əvvəl qaldırılsa da, Türküstanda bu məsələ yalnız Sovet hökuməti qurulduqdan sonra konkret şəkildə gündəmə gəldi.  1918-ci ildə Daşkənddə, 1923-cü ildə Buxarada, 1924-cü ildə Xarəzmdə keçirilən imla konfranslarında latın qrafikasının əlverişliliyi haqqında bəzi fikirlər səslənsə də, əsas diqqət ərəb əlifbasının sadələşdirilməsi və optimallaşdırılması məsələlərinə yönəlmişdi. 1922-ci ildə Daşkənddəki «Behbudi» klubunun binasında professor Polivanov və Nemət Hakimin iştirakı ilə keçirilən imla məsələlərinə dair böyük müzakirədə Münəvvər Qari Abdurəşidxanov imla islahatında tələskənliyə yol verməməyə çağıraraq, ilk növbədə dilin bütün qanunauyğunluqlarını hərtərəfli və tam öyrənməyin vacibliyini vurğulamışdı. Bu gün Avropa alimlərinin Şərqin mənəvi irsindən, kitablarından istifadə etmək və araşdırmaq məqsədilə bütün ömürlərini həsr etdikləri bir vaxtda, biz öz əlimizlə öz övladlarımızı öz xəzinəmizdən məhrum etməyə çalışırıq. Ataların yazısını övladların, övladların yazısını isə ataların başa düşməyəcəyi, gələcəyi qeyri-müəyyən olan əlifbalara qarşı çıxırlar. 1922-ci ildə Sovet respublikaları ərazisində ilk olaraq Azərbaycan latın qrafikasına keçdi və 1923-cü ildə latın əlifbası dövlət əlifbası elan edildi. 1924-cü il fevralın 18-də Moskvada keçirilən tatar və başqırd maarifçilərinin qurultayında Alimcan İbrahimov ərəb qrafikasından imtina edilməsi və bütün türk xalqları üçün ortaq latın əlifbasının tətbiqi barədə təklif irəli sürdü. 1926-cı ilin əvvəlindən etibarən, Sovet hökumətinin qəti tələbi ilə Özbəkistan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədri Y.Axunbabayevin rəhbərliyi altında nüfuzlu dövlət xadimləri, dilçi alimlər və mütəxəssislərdən ibarət 44 nəfərlik «Yeni Əlifba Komitəsi» yaradıldı. Məhz həmin 1926-cı il Bakı qurultayından sonra genişmiqyaslı işlər başladı. Bu siyasi tədbir milli ziyalılar üçün təkcə yeni əlifba məsələsi deyil, həm də xalqı savadsızlıqdan qurtarmaq yolu, türk ölkələri arasında elmi və mədəni əlaqələrin qurulması və inkişafı üçün bir imkan kimi qəbul edildi. Hesab edirəm ki, bu gün yenidən aktuallaşan vahid əlifba yaratmaq işində onların təklifləri, təcrübələri və ideyaları hələ də çox mühümdür.

– Türkologiya haqqında düşüncələr müvəqqəti olaraq boğulsa da, tamamilə yox edilmədi. Sözügedən qurultayda iştirak edən görkəmli alimlərin sonrakı taleyi necə oldu?

Nurdin Useyev:

– Bakıda keçirilən I Ümumittifaq Türkoloji Qurultayında Qırğızıstanı Qasım Tınıstanov və Bazarkul Daniyarov təmsil etmişdilər. Qırğızıstanın qurultayda iştirakı məsələsinə Qara-Qırğız Muxtar Vilayətinin Xalq Maarif Şöbəsinin nəzdindəki Elmi Komissiyanın 1925-ci ildəki iclaslarından birində baxılmışdı. Həmin iclasın 26 nömrəli protokolunda Q. Tınıstanovun qurultayın təşkili işləri haqqında məruzə etdiyi, qurultaya Q. Tınıstanov, B. Daniyarov və İ. Arabayevin göndərilməsi barədə qərar qəbul edildiyi qeyd olunub. Lakin naməlum səbəblərdən İ. Arabayev qurultayda iştirak etməmişdir. 1926-cı ildə Qara-Qırğız Muxtar Vilayətinin Xalq Maarif Şöbəsinin Elmi Komissiyasının üzvü olmaqla yanaşı, «Erkin-Too» qəzetinin redaktoru vəzifəsində çalışan Q. Tınıstanov qurultayda Təşkilat Komitəsi və Rəyasət Heyətinin üzvü kimi iştirak etmiş, qırğız dilinin latın qrafikalı əlifbası haqqında məruzə ilə çıxış etmişdir. O, öz çıxışında yeni latın əlifbasına keçidin zəruriliyini xüsusilə vurğulamışdır. Qurultayın fəaliyyəti və nəticələri haqqında «Bakıdakı Türkoloji Qurultay və onun əhəmiyyəti» adlı məqalə yazaraq, onu 8 aprel 1926-cı ildə «Erkin-Too» qəzetində dərc etdirmişdir. 1926-cı ildə Mərkəzi Pedaqoji Texnikumda fəaliyyət göstərən B. Daniyarov qurultayda Qara-Qırğız Muxtar Vilayətinin Xalq Maarif Şöbəsi adından iştirak etdi. Məlum olduğu kimi, I Ümumittifaq Türkoloji Qurultayının əsas məqsədlərindən biri türk dilləri üçün latın qrafikasına əsaslanan yeni yazının qəbul edilməsi idi. Qurultayda türk dilləri üçün latın əsaslı yeni əlifbanın qəbulu Qırğızıstanda latın əlifbasına keçid prosesini sürətləndirdi. Bu barədə Q. Tınıstanov belə yazırdı: «Qəbul edilmiş yeni qırğız əlifbası da nəzərdə tutulan məqsədinə tam çata bilmədi, çünki 1926-cı il iyulun 1-də Frunze (indiki Bişkek) şəhərində keçirilən qırğız mədəni-maarif və məsul işçilərinin şurasında qırğız əlifbasının SSRİ-dəki digər türk xalqlarının əlifbaları ilə unifikasiya edilməsi (eyniləşdirilməsi) məsələsi müzakirə olundu.

1926-cı ilin iyun ayında Bakı şəhərində yeni türk əlifbalarının unifikasiyası üzrə komissiyanın işindən sonra vahidləşdirilmiş əlifbanın tətbiqi haqqında yenidən geniş izahat tədbirləri aparıldı və kadrların yenidən hazırlanmasına başlanıldı...» Q. Tınıstanov 1938-ci il noyabrın 5-də SSRİ Ali Hərbi Məhkəməsinin qapalı səyyar sessiyasında, 1921-ci ildən etibarən millətçi «Alaş-Orda» təşkilatına, daha sonra isə burjuaziya-millətçi, diversiyaçı-ziyankar xarakterli «Sosial-Turan» partiyasının rəhbər qrupuna üzv olmaqda ittiham edilərək güllələnməyə məhkum edildi. Hökm dərhal icra olundu və noyabrın 7-də güllələndi. B. Daniyarov da siyasi ittihamlarla həbs edildi və 1942-ci ildə Rusiyanın Sverdlovsk vilayətindəki siyasi məhbus həbsxanasında vəfat etdi.

– Bu qurultayda qazax elindən qatılan nümayəndələrin (deleqatların) mövqeyi necə idi?

Yermuxamet Maralbek:

– Bakı qurultayında ölkəmiz adından Əhməd Baytursun oğlu, Eldos Ömər oğlu, Nəzir Töyrəqul oğlu, Bilal Süleyman oğlu və Əziz Bayseydulin iştirak etmişdir. Qurultayda elmi terminologiyanın formalaşdırılması ilə bağlı bir sıra təkliflər irəli sürüldü. Bunların arasında ortaq terminoloji bazanın yaradılması, hər respublikada terminologiya komissiyasının qurulması, türk xalqları üçün ortaq elmi terminlər lüğətinin hazırlanması kimi aktual məsələlərin təşəbbüsü qaldırıldı. Qurultayda Əhməd Baytursun oğlunun əsas məruzələrindən biri terminologiya mövzusunda idi. Alim məruzəsində xüsusilə iki mövzuya diqqət çəkdi: birincisi – terminologiyanın xalq dilinə necə yaxınlaşdırılması; ikincisi isə – termin yaradıcılığında rəhbər tutulacaq prinsiplər. Ə. Baytursun oğlu qazax terminologiyası ilə bağlı mövqeyini və mülahizələrini 1911-ci ildən bəri həyata keçirdiyi, qazax və tatar nəşrlərində mütəmadi qeyd etdiyi üçün, qurultay nümayəndələrinin bu mövzudakı fikirləri ilə tanış olduğunu bildirmişdir. Buna görə də o, köhnə fikirləri təkrar etməyərək, diqqəti yuxarıda qeyd olunan iki məsələ üzərində cəmləməyi xahiş etmişdir.

Digər respublikalarla müqayisədə, Əhməd Baytursun oğlunun rəhbərlik etdiyi qazax ziyalılarının güclü müqaviməti səbəbindən Qazaxıstanda latın əlifbasına keçid gecikmələrlə həyata keçirildi. Türkoloji qurultaydan sonra ölkədə latın əlifbası tərəfdarları ilə ərəb qrafikalı qazax əlifbası tərəfdarları arasında kəskin mübahisələr başladı. 1926–1928-ci illəri əhatə edən bu dövrdə hələ də «Baytursun oğlu əlifbası» istifadədə idi, dövri mətbuat və kitablar bu əlifba ilə işıq üzü görürdü. 1927-ci il iyunun 3–7-də Bakıda «Ümumrusiya Yeni Əlifbaçılar Mərkəzi Komitəsinin iclası» keçirildi və yeni rəyasət heyəti seçildi. Komitənin sədri vəzifəsinə azərbaycanlı Səməd ağa Ağamalıoğlu seçildi. Ülvilik sırasına Qazaxıstandan dörd nəfər: Töyrəqul oğlu, Kölbaşar oğlu, Aspandiyar oğlu və Dimanşteyn daxil edildi. Çox keçmədən Qızılordada «Mərkəzi Yeni Əlifba Komitəsi» yaradıldı. Komitənin sədri Oraz Jandos oğlu, katibi isə Teljan Şonan oğlu təyin edildi. Komitə latın qrafikalı yeni qazax əlifbasının hazırlanması, təbliği və tətbiqi işləri ilə məşğul oldu.

1928-ci il aprelin 3-də Qazaxıstan Maarif Komissarlığının Kollegiyası (Şurası) və Qazaxıstan Mərkəzi Əlifba Komitəsi latın qrafikalı yeni qazax əlifbası layihəsini təsdiq etdi. Bu, respublika nəşrlərində Qazaxıstan Yeni Əlifba Mərkəzi Komitəsinin sədri Oraz Jandos oğlu və katib Teljan Şonan oğlunun imzası ilə «Qəti təsdiq olunmuş yeni qazax əlifbası» adlı anons məqalə vasitəsilə elan edildi. Məqalədə əlifba variantının artıq dəyişməyəcəyi, başqa layihələrin qəbul edilməyəcəyi xəbərdarlığı edilərək, bu variantla müxtəlif kitabların nəşr olunması və əhalinin onu tam şəkildə qəbul etməsi vəzifə olaraq qoyuldu. Bu layihə baş hərfi olmayan, Baytursun oğlu imlasına xas olan diakritik işarələr (dəyekşi) sisteminə əsaslanan yeni bir əlifba idi.

1928–1929-cu illərdə «Baytursun oğlu əlifbası» istifadədən çıxarıldı və yeni əlifbanın kütləvi qəbulu məcburi edildi. I Ümumittifaq Türkoloji Qurultayını türk xalqları tarixində elmi və siyasi çəkisi baxımından misli görünməmiş dərəcədə nəhəng bir hadisə adlandırmaq olar.

Xülasə, 1926-cı ildə Bakıda keçirilən birinci türkoloji qurultay – yaddaşımızda əbədi həkk olunmuş bir xatirədir. O, xalqla birlikdə yaşayan ideyalar silsiləsidir. Bir əsr əvvəl ucalan o səs, bu gün yenidən eşidilməkdədir. Türk xalqlarının ortaq dili və ortaq yaddaşı qorumaq canatımı hələ də aktualdır. Bu tarixi toplantı – elmin, fikir azadlığının və mənəvi birliyin rəmzidir. Zaman nə qədər keçsə də, onun əhəmiyyəti əsla azalmayacaqdır.

https://egemen.kz/article/406648-turkitanudynh-izashar-dgiyny-ghasyrdan-da-uzaq-un

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.02.2026)

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi. “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

XX əsr tatar ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi olan Musa Mustafa oğlu Cəlilovun -  Musa Cəlilin ötən gün doğum günü idi, anadan olmasının 120 iliyi idi. Ümumən türk xalqları ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi olan Musa Cəlil ölkəmizdə də kifayət qədər tanınır, yaradıcılığı təbliğ olunur.

Musa Cəlil 1906-cı il fevral ayının 15-də Orenburq vilayətinin Şarlık rayonundakı Mostafa kəndində anadan olub. İlk təhsilini mollaxanada alan Musa 1914-1917-ci illərdə Orenburqdakı Hüseyniyyə mədrəsəsində oxuyub.   

Musa Cəlil on yaşından şeir yazmağa başlamış, şeirlərini vətən, xalq, ayrılıq mövzularında yazmışdır. Rusiyada vətəndaş müharibəsinin iştirakçısı olmuşdur. Onun “Xoşbəxtlik”adlı ilk şeiri 1919-cu ildə “Ulduz” qəzetində dərc olunmuşdu. Sonralar mübariz inqilalbçılar, gizli təşkilatçılar, çar həbsxanalarının dəhşətini görmüş adamlar, cəbhələrdə vuruşmuş döyüşçülər Musa Cəlilin 1925-ci ildə nəşr olunmuş “Biz gedirik” ilk şeirlər kitabının əsas lirik qəhrəmanlarına çevrilmişlər. 1929-cu ildə isə şairin "İptaşka" şeir kitabı çap olunub. 

1931-ci ildə Moskva Dövlət Universitetinin ədəbiyyat fakültəsini bitirən Musa Cəlil əvvəl tatar dilində nəşr olunan bəzi uşaq jurnallarının redaktoru, sonralar isə yenə tatar dilindəki "Kommunist" qəzetinin redaktor müavini olmuşdur.     

“Gənc yoldaşlar” və “Oktyabr balaları” uşaq jurnallarındakı redaktorluq və jurnalistlik fəaliyyəti onun poetik inkişafinda böyük rol oynamışdır. 30-cu illərdə çapdan çıxmış “Ordenli milyonlar”, “Şeirlər və poemalar” kitabları Musa Cəlilin hələ müharibədən əvvəlki yaradıcılığının zənginliyini nümayiş etdirirdi.   Həmin illərdə Tatarıstan Dövlət Nəşriyyatı Musa Cəlilin tərcüməsində XII əsr gürcü şairi və dövlət xadimi Şota Rustavelinin, rus şairi, dramaturqu Samuil Marşakın, rus uşaq şair və yazıçısı Aqniya Bartonun və başqalarının kitablarını çap etmişdir. Tatar dövri mətbuatında şairin görkəmli rus şairi və dramaturqu, müasir rus ədəbi dilinin banisi Aleksandr Sergeyeviç Puşkin, rus ədəbiyyatının klassiki Nikolay Vasilyeviç Nekrasov, tanınmış ukraynalı şair Taras Şevçenko, unudulmaz rus şairləri Vladimir Vladimiroviç Mayakovski, Vasili İvanoviç Lebedyev-Kumaç, fransız inqilabçısı Ejen Potyedən tərcümə etdiyi yüzlərlə şeir oxucular tərəfindən maraqla qarşılanmışdı.

1935-ci ildə o, Moskva Dövlət Universitetində açılan Tatar Opera Studiyasına işə dəvət edilib, studiya 1938-ci ildə Tatarıstana köçürüləndə Musa Cəlil də Kazana gəlib və ədəbi hissə müdiri vəzifəsində işləyib. 1935-1941-ci illərdə yazdığı "Altunsaç", 1940-cı ildə tamamladığı “İldar” librettolarını Tatarıstan Dövlət Opera Balet Teatrına səhnələşdirmək üçün təhvil verib. Musa Cəlilin şairliyi ilə yanaşı, musiqi və rəssamlıq qabiliyyəti də olub, musiqi istedadı libretto yazmasında ona çox kömək edib.

O, 1939-cu ilin iyulunda Sovetlәr Birliyi Yazıçılar İttifaqının Tatarıstan şöbəsinin katibi seçilib.

Musa Cəlil 1941-ci ilin yayından "Otvaqa" (“İgidlik”) cəbhə qəzetində hərbi müxbir kimi fəaliyyətə başlayıb,  sovet ordusunun tərkibində vuruşmuş, 1942-ci ildə almanlara əsir düşərək Şpandau toplama düşərgəsinə göndərilmişdir. Əsirlikdə də fəallıq göstərmiş, almanların tatarlardan təşkil etdiyi İdil-Ural Legionunun üzvləri arasında antifaşist qüvvələrin yaradıcılarından olmuşdur. 1944-cü ilin avqustunda əsirlərin kütləvi şəkildə qaçışını təşkil etmişdir. Lakin onları satmışlar və Musa Cəlil tutularaq 25 avqust 1944-cü ildə Berlindəki Plötzenzee həbsxanasında digər məşhur tatar yazıçısı Abdulla Alişlə birlikdə edam edilmişdir.

Sovet hökuməti ona Vətən xaini damğası vurmuş, ailəsini isə sürgün etdirmişdir. 1949-cu ildə Musa Cəlilin belçikali əsir yoldaşı SSRİ-nin Brüsseldəki konsulluğuna gələrək onun əsirlikdə olarkən antifaşist qüvvələrinin döyünən ürəyi və düşünən beyni olduğunu söyləmiş, əvvəlcə onun bir neçə şeirini, bir müddət sonra isə iki kitabını konsulluğa təqdim etmişdir. Bu kitablar tezliklə çap olunmuş, 1956-cı ildə şairə bəraət verilmiş və onun əsərlərinin çapına qoyulan qadağa birdəfəlik aradan qaldırılmışdır.

Həmin il Musa Cəlilə ölümündən sonra Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı, 1957-ci ildə isə Lenin mükafatı verilmişdir. Kazan şəhərində onun heykəli ucaldılmış, tatar milli dram teatrına onun adı verilmiş, adına ədəbi mükafat təsis olunmuşdur.

Alman əsirliyində yazdığı "Moabit gündəliyi" adlı şeirlər toplusuna görə ölümündən sonra Lenin mükafatına layiq görülmüşdür.

1954-cü ildə Kazanda keçirilən faşizm üzərində qələbənin yubileyində Xalq şairimiz Səməd Vurğun Musa Cəlili “adını ölməz əsərləri ilə bərabər, qəhrəmanlıq nümunəsi olan ölümü ilə də əbədiləşdirən” şair adlandırmış və ona həsr etdiyi (“Musa Cəlilə” adlı) şeirində demişdi:

Mənim şair dostum, şair qardaşım,

Vüqarın böyükdür uca dağ kimi.

Sənin hünərinlə mənim də başım,

Ucaldı göylərə bir bayraq kimi.

Neçə sərhəd aşır, el gəzir şeir,

Yurd salır neçə min ürəkdə, canda.

Sənə oğlum deyir, öz balam deyir,

Mənim ana yurdum Azərbaycan da.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.02.2026)