Super User

Super User

Çərşənbə axşamı, 03 Noyabr 2026 15:05

Görkəmli naşir və tərcüməçi

Kənan Məmmədli,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Azərbaycanda bir vaxtlar naşirlər pleadası var idi. Bu sənətin peşəkarları olan bu şəxslər poliqrafiya işinin xiridarı idilər. Çox təəssüf ki, hazırda bu sahədə yalnız təsadufi şəxslər çalışırlar, sənət olaraq bu sənət itib batmaqdadır. Günümüzdə tək bir peşəkar naşir qalıbdır, Şəddat Cəfərov. Mənsə sizə bu pleadanın görkəmli nümayəndəsi Mustafa Əfəndiyev barədə danışmaq istəyirəm.

 

Mustafa Əfəndiyev 1918-ci ildə Füzuli şəhərində anadan olub, orta təhsilini bitirdikdən sonra müəllim işləyib, 1939-cu ildə SSRİ–Finlandiya, daha sonra İkinci Dünya müharibəsində ön cəbhədə döyüşüb və ağır yaralanıb.

Müharibədən sonra yazı-pozu işinə böyük marağı özünü göstərib.  O, 1950–1955-ci illərdə M. Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsində təhsil alıb. Bu universitetin jurnalistika fakültəsini bitirən ilk azərbaycanlı kimi tarixə düşübdür.

Moskva təhsilindən sonra Vətənə qayıdan Mustafa Əfəndiyev redaktorluq fəaliyyətinə başlayıb. 1960-cı illərdən etibarən Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatında (Azərnəşr) baş redaktor və 1970-ci illərdən ömrünün sonuna kimi nəşriyyatın direktoru vəzifəsində çalışıb.

Mustafa Əfəndiyev "1001 gecə" nağıllarının 5-ci cildini, L. Tolstoyun "Hacı Murad" povestini və uşaq hekayələrini, A. Çexovun hekayələrini, R. Kiplinqin "Mauqli", L. Kerrolun "Alisa möcüzələr diyarında" kimi məşhur romanlarını, M. Qorkinin "Günəşin övladları" pyesini, Yelin Pelinin, V. İvanovun, A. Çakovskinin, S. Uluqzadənin və b. əsərlərini dilimizə tərcümə edib.

Onun tərcümə yaradıcılığı Azərbaycan tərcümə ədəbiyyatının inkişafında və zənginləşməsində əhəmiyyətli rol oynayıb.

Mustafa Əfəndiyev 3 noyabr 1982-ci ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.11.2026)

Çərşənbə axşamı, 03 Noyabr 2026 14:03

Həm Gülnaz, həm də Gülçöhrə

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Musiqili komediya janrı Azərbaycan incəsənətinin ən şöhrətli janrlarındandır, ən azından, bu janrda heç vaxtdan dəbdən düşməyəcək “O olmasın, bu olsun” və “Arşın mal alan” var.

Zaman zaman nusiqili komediyamızda parlayan aktyor və aktrisalarımız az olmayıb. Bu gün onlardan biri – bu gün anım günü qeyd edilən Zümfira Quliyeva barədə danışacağıq.

 

Zemfira Quliyeva 23 noyabr 1937-ci ildə Gəncə şəhərində anadan olub. 1957-ci ildə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının (indi ki Bakı Musiqi Akademiyası) vokal fakültəsinin solo oxu şöbəsinə daxil olub. 30 iyun 1962-ci ildə ali təhsilini başa vurub. Zemfira xanım ikinci kursda oxuyanda bəstəkar Süleyman Ələsgərovun və rejissor Şəmsi Bədəlbəylinin təşəbbüsü ilə Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrına işə dəvət olunub. İki il bu kollektivdə çalışıb. Bir sıra tamaşalarda əsəs partiyaları oynayıb.1960–1963-cü illərdə Azərbaycan Dövlət Radiosunun xorunda çalışıb.

1963-cü ildə Musiqili Komediya Teatrının aparıcı solisti götürülüb. Zemfira Quliyeva otuz ildən çox Musiqili Komediya Teatrının reperturarındakı, demək olar əsas tamaşaların qəhrəman sevgili obrazlarını uğurlu ifa edib. Yaradıcılığının son bir neçə ilində isə tipik personajların səhnə surətini yaradıb. Musiqili Komediya Teatrının yaradıcılığı yolunda, solist ifaçılığında formalaşmasında özünə məxsus xidmətlər göstərən Zemfira Quliyeva 1982-ci ildə Azərbaycan SSR əməkdar artisti fəxri adı ilə təltif olunub.

 

Filmoqrafiya

- Zəncirbənd - Çimnaz

 

Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrında oynadığı rollar (1963–1997)

1. Gülnaz və Gülçöhrə-"Məşədi İbad","Arşın mal alan"(Üzeyir Hacıbəyov)

2. Səlmə, Qonşu qız, Gülər, Gülnar, Həkim-"Özümüz bilərik","Milyonçunun dilənçi oğlu","Sevincik qız axtarır","Olmadı belə oldu belə"(Süleyman Ələsgərov və Şıxəli Qurbanov)

3. Çiçək-"Ev bizim sirr bizim"(Novruz Gəncəli və Şəfiqə Axundova)

4. Sona-"Hacı Qara"(Mirzə Fətəli Axundov və Şəmsi Bədəlbəyli)

5. Ulduz-"Ulduz"(Sabit Rəhman, Süleyman Ələsgərov)

6. Pəri-"Altı qızın bir Pəri"(Məhərrəm Əlizadə və Tofiq Bakıxanov, Nəriman Məmmədov)

 

Aktrisa 3 noyabr 1997-ci ildə Bakıda vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.11.2026)

Çərşənbə axşamı, 03 Noyabr 2026 12:37

Bəzi yolların yoxluğu - HEKAYƏ

Aytən Ağasıyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Özümü bildim biləli “ev”im olmayıb. Hər yerə, hər evə qonaq olmuşam. O vaxtlar düşünürdüm ki, görəsən öz evim olacaqmı bir gün? Orda yalandan gülmədiyim, sözlərimə sahib çıxmadığım, baxışlarımdan çox dilimin danışdığı ev.

 

Səhər oyandım, nənəm yanımda deyildi. Onu çağırdım, amma evin künc-bucağından asılı qalan sükutdan başqa heç nə yox idi. Küçə qapısından bizim döngəyə açılan yola baxırdım. Kimsə yox idi. Qonşumuzdan xəbər aldım nənəmin nahara qədər özünü evə çatdıracağını.

Nahar oldu, nənəm qırmızı halda özünü evə çatdırmışdı. Yanaqları sanki od tutub yanırdı, həmişəki yaylığı ilə başını elə bağlamışdı ki, gözləri qıyılmışdı.

Qolunda təzyiq aparatıyla elə hey danışıb ağlayırdı. “Mən nə etmişəm ki, belə şeylər mənim başıma gəlir?” “Allah öldürsün məni, tez öldürsün”.

Xatırladığım qədəri ilə atamın ikinci həyat yoldaşının qalan paltarlarını yığıb aparmışdı. Təhvil-təslim başa çatsa da bir müddət bizim evdə yas mərasimi olacaqdı. Deyəsən, atamın ikinci həyat yoldaşının başqası ilə danışdığını tutmuşdular. Beləcə, bizim evin cəmiyyəti onunla da belə vidalaşmışdı.

Hələ beşinci sinifdə oxuyurdum. Özümü qırmızı yaylığın altında göz yaşlarını silən qadınla baş-başa gördüm. Ata evindən gəlin köçürürdülər mənim atamın evinə. İlk başlarda onu kişiyə oxşadırdım. Düşünürdüm, bəlkə atamın dostudu. O qədər qaraqabaq və qaşqabalı olurdu ki, bəzən qorxurdum.

Qardaşımla mənə deyirdi ki, ona “mama” yox “ana” deyək. Sonralar ona səslənməmək, ya da “ana” sözünü işlətməmək üçün (çünki ona ana demək istəmirdim) lazım olanda ona yaxınlaşıb sözümü deyirdim. Ya da əlimlə toxunub sual soruşurdum.

Yavaş-yavaş böyüyürdüm. Bir gün suyun altında dolu qab var idi, mənsə dişlərimi fırçalamalı idim. Amma su qabı dolu olduğuna görə yer tapa bilmədim. Yanımda o da var idi. “Bunu burdan götürə bilərsən?” deyə soruşanda qarnına baxdı. Aradakı susqunluq gələcək olan uşaqdan xəbər verirdi. 

Sonralar həmin uşaqla birlikdə atamı da götürüb ayrı evə köçdülər.

On beş-on altı yaşlarımda nənəmin israrıyla atamı görməyə gedirdim. Yəni atamın evinə qonaq gedirdim. (İndi bu sətirləri yazanda düşünürəm ki, insan da öz atasının evinə qonaq gedər?)

Hər dəfə də görüşü qısa tuturdum. Hər dəfə bir bəhanə ilə tez qayıtmaq istəyirdim nənəmin yanına. Bir gün “hava qaralır”, başqa bir gün “dərsim var”, o biri gün “nənəmə dedim, bir saata qayıdacam” bəhanəsilə..

Sonlaralar bu görüşlər də azaldı. Anamla yanaşı atamın da yoxluğunu tamamilə qəbul etmişdim.

Artıq daha bağımsız, daha ciddi biri olmuşdum, həyatın üzümə şapalaq kimi vurduğu gerçəklikdə sonu “üç alma” ilə bitən nağıllardan çox erkən oyanmışdım..

İndi yaşımın iyirmi beşə doğru addımladığı yolda o günləri qismən xatırlayıram. Atamın evinə qonaq gedən biri olsam da daha o yolları xatırlamıram.

İndi daha öz yolumdayam. Bəzi yollardan geri dönüb tanımadığım yollara bilet almışam. Bəzi yollardan heç qayıtmamışam. Və bəzi yollara bir də qayıtmayacam. Bəzi yollar da mənim üçün heç var olmayıb, ya da elə səliqəli olub ki, görməmişəm o yolu..

İndi qəlbimin göynədiyi vaxtlarda bəzi yolların yoxluğu mənə elə səliqəli görünür ki, adamın özü utanır bu səliqəlilikdən.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.11.2026)

Çərşənbə axşamı, 03 Noyabr 2026 11:35

“Ruhun pıçıltısı” Banu Muharrem ilə

Ülviyyə Əbülfəzqızı,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xüsusi Layihələr şöbəsi

 

Salam, "Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının dəyərli izləyiciləri.

Bu dəfə "Ruhun pıçıltısı" rubrikasının qonağı Banu Muharremdir.

Sizə şairin qəlbindən qidalanan, ruhundan süzülən bir neçə şeirini təqdim edirik.

 

 

BANU MUHARREM

 

9 YARPAQ ŞEİR

 

Aldanmaz ürək bir də sənin sevdana, get, get.

Heç etibar etməz belə bir dövrana, get, get.

 

İnsan deyilən məxluqun insanlığı olsa,

İnsan deyər insanlığadək insana, get, get.

 

Qəm çəkmə, ürək, dərd dayanıb xidmətimizdə,

Qəlbin qapısı yol verəcək leysana, get, get...

 

Eşq musiqisin telləri  qəlbin çalar olsa,

Hisslər özü cəldlik verəcəkdir qana, get, get.

 

Çox yatma, oyan, aç qanad, uç yarıma sarı,

Get, get də xəyal, mən deyən ol ünvana get, get.

 

Tənhadı gecəm, lal gecəmin sübhü açılsa...

Bəlkə, gecələr tənha çəkildin yana, get, get.

 

Bihudədi Banu, eləmə canımı qurban,

Can qurban edən canana - candan cana, get - get.

 

 

***

 

Axşamdır, yol gedirəm.

Soyuqdur, xəstəyəm.

Həmin qaranlıq yoldayam.

Bax!

Bir yarım qalmış bəstəyəm.

 

Məndən başqa kimsə yoxdur bu yolda.

Səmaya baxmaq üçün dayanmışam.

Nə ulduzlar görünür, nə də itirdiklərim.

Nə də məndən xəbər götürdüklərin.

Mən heç onları da tanıya bilmədim.

Elə boğazımda düyün qaldı

Arzulayıb içimdə bitirdiklərim.

 

Gözlərinin içidəmi

yalandı?!

Qorxduğumuz dərd yetişib,

könlümüzə yamandı.

 

Nə dəyəri xatırladın, nə andı.

Səni gözəl xatırlayım?!

Yamandın!

 

Mən pozulmaz fərmandım.

Bəlkə də qəlbindən pozulmağıma az qalıb.

Ağlayıram, gücsüzəm.

Neynək?!

Zəriflik qadına yazılıb.

Zəiflik adına.

 

Hər nə qədər zülümsə,

sən güclü qal,

İttiham ol xətmimə!

Sən gülümsə.

Bu "Təbəssüm tarixinin" xətrinə.

 

 

***

 

Biz necə ayrılaq payız qabağı

Sonuncu yarpaq tək titrək düşərik.

Küləklər sovurar dənizlərdəki

xoşbəxt dalğalara uzaq düşərik.

 

Büdrəyər ayağın gilavar kimi,

İçimdə sən boyda məskən dağılar.

Zümrüd rəngindəki ayrılıqları

Göz yaşı dadına salma, nə olar?!

 

Soyuq baxışların yandırar məni,

Nə mən çox qəddaram, nə sən utancaq.

Qəhvə gözlərinlə durub göz-gözə,

Kölgəm sinən üstə döşənər ancaq.

 

Mən belə adamam, bu cür, üsyankar!

Yeni sirdaşınla könlün gülməsin.

Saxta nəfəsində gizli tut bizi.

Mənli keçmişini kimsə bilməsin.

 

Eşq birhecalı kəlmə kimidir,

Ayrı sətirlərə necə yazılar?!

Səni öz vüsalın əlimdən alsın,

İçimdə adına qəbir qazılar.

 

 

****

 

Mən arzuladım ol gözəl Allah əzə dərdim,

Dərd üstünə gəlməz eləsin həm təzə dərdim.

 

Şəkk eyləmə canım gözə gəldi, fəqət, əfsus.

Gəlsəm də gözə, bir kərə gəlməz gözə dərdim.

 

Yaxşı ki, qərar tutdu mənim dərd ürəyimdə,

Tutsaydı qərar yerdə, çıxardı dizə dərdim.

 

Qəlbim qapıdır sərginə, gəl aç, elə heyrət,

Sonsuzdu divar, varsa nə şəklin,bəzə, dərdim!

 

Çıxmışsa da ahım fələyə, faydası yoxdur,

Eylərmi əsər heç belə dərdbilməzə dərdim?!

 

Qəmdən uzağa, Banu, qaçıb-eyləmə heç də,

İnsaf elə bir, qoyma ki, bikar gəzə dərdim.

 

 

***

 

O körpə şəklin vare, hər baxanda, sanıram,

Bütün məsum baxışlı körpələr səndən keçir.

Onda yolun yoxuydu, qalmışdın döngələrdə,

İndi özün bir yolsan, döngələr səndən keçir.

 

Çox dolub, kövrəlmisən, sənlə dolan olmayıb,

Dərdinə güc gəlmisən, ömrün talan olmayıb.

Bilirəm, başın üstə kölgə salan olmayıb,

Böyüyüb Gün olmusan, kölgələr səndən keçir.

 

Ata, ana yox idi, üşüyürdün sazaqda,

Sənin uşaq ahın var, hər sahibsiz uşaqda,

Balaca kənd qızıydın, qalmışdın künc bucaqda,

İndi özün dünyasan, ölkələr səndən keçir.

 

Dönüb sənə baxanda öz dərdimə gülürəm,

Özümdən yol çıxmışam sənə tərəf gəlirəm.

Nə olar ki, ağlama onda elə bilirəm,

Hər körpəyə toxunan qəlpələr səndən keçir.

 

 

***

 

Ölürəm sanmayınız, mən desəm: "Ülfət harada?"

Bir ovuc kül olacaq atəşə taqət harada?!

 

Pulla cənnət olacaq - zənn eləyən fani cahan,

De, bu cənnət satılırsa, o ziyafət harada?!

 

Quru sözlər ilə sən bağladın eşqin kitabın,

Söylə sən, könlüm edər eşqə riayət harada?!

 

İz kimi qalmalıdır ləblərim üstündə adın,

Edəcək xeyli dua, böylə qiraət  harada?!

 

Ürəyi boş yerə tərpətməz İlahi, bunu bil!

Hələ heyrətdə qalan ruha ədalət harada??

 

Məni eşqin tələsindən niyə azad elədin,

Görünübdür, deginən, böylə cinayət harada?

 

Ahu-zar içrə ömür getdi əlimdən havayı,

Təzədən eyləyəsən lütfi-inayət, harada?

 

Səni gördüm, bütün aləm bu  gözümdən düşdü,

Varmı məntək vurulan, böylə məhəbbət harada?

 

Eşq  elə şərqidi  ki, ol sənə Haqdan gələcək,

O gözəl ağrıya, de, özgə nəqarət harada?!

 

Bir gecə qəlbimə en, sübhə qədər həmdəmim ol,

Banunun gözlərinə tilsimi-xilqət harada?!

 

 

***

 

Sərsəmi şübhələr qəlbindən itmir

Heç cür inanmırsan nə söyləsəm də.

Sənə  gözlədiyin fürsəti versəm

Dəyişməz içini həzz, gözləsəm də.

 

Mənim ürəyim də indi yenidi

Uzaqlıq qəlbimə qış yetiribdi

Xoşbəxtdin?  Deyildin? Özün bil indi

Heç mənim olmadın, ha gizləsən də.

 

Axan ulduzlarla süzürdüm  hər gün.

Göylərin üzündə üzürdüm gülgün.

Gözümdən dağıldı sən adlı hörgüm

Özünü görmədin iz izləsən də.

 

Gecikdi, yağışlar yaman gecikdi.

Bir dərd gecikmədi,min eşq gecikdi.

Sənin sədaqətin səndən kiçikdi.

Qayıtma,nə qədər çox özləsən də.

 

 

***

 

Özümdən yıxılanda bircə  kömək olmur  heç.

Bax, necə də, izinsiz ürəyimdən keçirsən...!

Səni yol-yol axtaran gözümdən də özün keç.

Məsələ onda deyil.

 

Bir xəyal qurduğumda tökülür qırıqları.

Ən tükəndiyim yerdə, sən uzaqdan gör deyə;

məni məğrur gəzdirir qəlbimin sınıqları.

Məsələ o da deyil.

 

Bəzən bir məqam gəlir, ölüm qurtuluş  olur.

Gecələrin birində sözünü tanımırsan.

Çox gəlirsən özünə; dözüm 'qurd işi' olur.

Onda 'məsələ deyil'.

 

Qış düşmüş çiyinlərə sevgi ayrı dərd olur.

Məzarlıqda bilirsən bütün çarəsizliyi.

Sevdiyin kəs anlamır məsələ o, həll odur.

Məsələ 'o'nda deyil.

 

Kimsənin sığmadığı ürəyimə sığırdı.

Mən bir 10 rəqəmiyəm, onsuzluq da sıfırdı.

Hamını yığ, vur o'na. Cavab yenə sıfırdı.

Məsələ 10-da deyil.

 

 

***

 

Dönüb düşdün dua üstə ovcuma.

Bir saralmış şəkil kimi qəfildən.

Ey çərçivəm, birləşməyin rəmzi tək,

Tam yaratdın bu yarımçıq səfildən.

 

Bir-bir tikdim sözlərindən saraylar

Hardan gəlsən gəl ömrümə, gül,ağla.

Hər nə etsəm min cür günah sayarlar

Ey şəhzadə, əsirinə gün ağla.

 

Qəribədir sənin üçün darıxmaq.

Göz asılır pəncərədən,dönür gün.

Demək budur uzağına toxunmaq?!

Ey yaxınım,uzun deyil ömür- gün.

 

Dalğalıdır mənim tale dənizim

Bənd oluram hər mövsümdə içimə.

Köksümdədir qarış-qarış hər izin

Ey xəritəm, sığışmıram ölçümə.

 

Sənə yazır şair  könlüm, eşit,sən

Zirvə olub sənə qalxmaq çətindir.

Nə qədər ki gözlərimdə payız var 

Qış gəlmədən yağışları keç indi.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.11.2026)

Çərşənbə axşamı, 03 Noyabr 2026 10:04

“Maraqlı söhbətlər”də naməlum xəstəlikdən ölənlər

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

 

Dünyada 350 milyon insan naməlum xəstəliklərdən, yəni aşkarlana bilməyən və tibb üçün məlum olmayan xəstəliklərdən əziyyət çəkir. Ən faciəlisi isə, bu insanların ən azı yarısı uşaqlardır və statistikaya görə, onların 30%-i 5 yaşına çatmamış ölür.

 

Bundan əlavə, naməlum xəstəliklər yalnız ən kasıb Afrika ölkələrində yaşayanlarla məhdudlaşmır. Məsələn, Böyük Britaniyada hər il 6 000 körpə "adı olmayan sindrom" ilə doğulur. Təəssüf ki, müasir tibb hələ də hər şeyə qadir deyil.

Əslində isə bu xəstəliklər "naməlum xəstəliklər" yox, əksəriyyəti rəsmi olaraq təsvir və təsnif edilən, elmə məlum olan və müalicəsi olmayan nadir orfan (və ya yetim)  xəstəlikləridir.

Dünyada 7 000-10 000-dən çox nadir xəstəlik təsvir edilmişdir. Bu xəstəliklər tibbə məlumdur, lakin nadir olduqları üçün adi klinika həkimləri onlarla ömürlərində yalnız bir dəfə qarşılaşırlar və ya heç qarşılaşmırlar. Buna görə də çox vaxt xəstələrə illərlə düzgün diaqnoz qoyulmur (bu dövr "diaqnostik odissey" adlanır).

Nadir xəstəliyi olan bir insanın düzgün diaqnoz qoyması üçün orta hesabla 6 il və mütəxəssislərə çoxsaylı müraciətlər tələb olunur. O vaxta qədər xəstə rəsmi olaraq "diaqnoz qoyulmamış" hesab olunur və ya səhv diaqnozlara əsasən müalicə olunur.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.11.2026)

Çərşənbə axşamı, 03 Noyabr 2026 09:09

Zəfərin söz salnaməsi: yaddaş, mədəniyyət və söz…

Əkbər Qoşalı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

 

Tarixin elə çağları olur, hadisələr salnamələrə, dövlət bəlgələrinə, hərbi hesabatları ilə birgə ulusun ruhuna yazılır. O çağların öz qəhrəmanları, öz bayraqdarları, öz söz adamları olur. Bir qisim insanlar tarixi yaradır, bir qisim onu yaşayır, bir qisim insanlar isə yaşananları gə­ləcək nəsillərin mənəvi yaddaşına köçürür. – Şair-publisist Güləmail Murad bax, həmin so­nuncu missiyanı böyük vətəndaş məsuliyyəti ilə daşıyan qələm yiyələrindəndir. Daha doğ­rusu, onun yaradıcılığında yaşamaqla yazmaq, duymaqla duyurmaq, anmaqla anılmaq bir-birindən ayrılmaz anlayışlardır.

 

Güləmail xanım haqqında düşünərkən göz önünə yalnız şair obrazı gəlmir. Onun tim­salında müəllimi, mühəndisi, publisisti, ictimai fəalı, şəhid analarının ağrısını öz ürəyindən ke­çirən həssas Azərbaycan qadınını və bütün bunların ötəsində Vətən yaddaşının keşiyində da­yanmağa çalışan fədakar bir aydını görürük. Əslində, onun yaradıcılıq yolunu bir cümlə ilə səciyyələndirmək mümkündür: Güləmail Murad Zəfərə gedən yolun, Zəfərin özünün, Zəfər­sonrası mədəni quruculuğun və Böyük Qayıdışın xəritəsini sözlə çəkməyə can atan­lar­dan­dır.

 

Haraydan Zəfərə uzanan söz yolu

Güləmail Muradın əsərlərinin adlarını ardıcıllıqla oxumaq belə özlüyündə bütöv bir dönəmin mənəvi özkeçmişini oxumağa bərabərdir. – “Qarabağ harayı”, “Vətən sağ olsun!”, “Dağlarda şəhid səsi”, “Qayıdış”, “Aprel döyüşləri”, “Qəhrəmanlıq yüksəkliyi”, “Günnüt zə­fəri”, “Canını Vətənə sərhəd elədi”, “Döyüş yolları”, “Tovuz döyüşləri”, “Zəfərnamə”, “Vətən uğrunda”, “Qürur dastanı”, “Cənnətim Şuşa”, “Beş Ulduz”  və b... Bu adlar təsadüfi seçilmiş mövzuların siyahısı deyil. Burada bir ulusun haraydan ümidə, ümiddən dirənişə, dirənişdən döyüşə, döyüşdən Zəfərə doğru keçdiyi tarixi yolun bədii izləri görünür. – Diqqət yetirək – “Qarabağ harayı” 2009-cu ildə, “Vətən sağ olsun!” 2012-ci ildə, “Dağlarda şəhid səsi” 2014-cü ildə, “Qayıdış” 2017-ci ildə, “Aprel döyüşləri” 2018-ci ildə, “Günnüt zəfəri” 2019-cu ildə gün üzü görüb. Bunların hər biri 2020-ci ilin böyük Zəfərindən öncəki mənəvi dirəniş illərinin söz anıtları kimi çıxış edir. Burada ilginc bir ədəbi-estetik qanunauyğunluq var: müəllif ha­di­sələrin arxasınca sadəcə müşahidəçi kimi getmir, hadisələrin içindəki milli mənanı axtarır. O, döyüşü yalnız hərbi əməliyyat, şəhidliyi yalnız yeridolmaz itki, Zəfəri yalnız siyasi-hərbi sonuc kimi görmür. Bunların hər biri milli xarakterin, tarixi iradənin, mənəvi bütövlüyün təcəlliləridir.

Ədəbiyyatşünaslıq baxımından bu yaradıcılığın önəmli yönü onun bəlgəli yaddaşla po­etik təxəyyülün qovşağında formalaşmasıdır. Burada publisistika faktın, poeziya duyğunun, və­təndaşlıq düşüncəsi isə mənanın daşıyıcısına çevrilir. Belə yaradıcılığın dəyərini yalnız bədii ifadə vasitələrinin zənginliyi ilə ölçmək doğru olmaz. Onun önəmli tərəfi həm də yaddaş ya­ratmaq, milli duyğuları diri saxlamaq və şəhid adlarını unudulmazlığa qovuşdurmaq niyyətidir.

 

Beş ulduz – beş işıq, bir Vətən

Güləmail Muradın “Beş Ulduz” kitabı onun uzun illər davam etdirdiyi vətəncanlı yaradıcılığının diqqətəlayiq örnəklərindəndir. Suverenliyimizin tam bərpası uğrunda şəhid olmuş ağstafalı Vətən oğullarının əziz anısına ithaf edilən bu poetik-publisistik nəşrin adı özü də dərin simvolik anlam daşıyır.

Ulduz göylə yer arasında, belə deyək, mənəvi rabitədir. İnsan ömrü başa çata bilər, lakin onun Vətən adına göstərdiyi fədakarlıq ulusun yaddaşında işıq kimi yaşayar. Şəhidlik anla­yışının mənəvi ucalığı da buradadır: bir ömrün fiziki sonluğu milli varlığın mənəvi davam­lılığına çevrilir.

“Beş Ulduz” adında beşliklə bütövlük, fərdi talelərlə ümummilli yaddaş arasında bir məna körpüsü görmək mümkündür. Hər ulduz öz işığı ilə seçilir, lakin hamısı eyni Vətənin göyüzündə parlayır. Bu əsərin başqa bir önəmli cəhəti onun elektron nəşr şəklində də oxuculara çatdırılmasıdır. Yeni Yazarlar və Sənətçilər İctimai Birliyinin həyata keçirdiyi, Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyələşdirdiyi kulturoloji-innovativ layihə çərçivəsində yayımlanan e-variant gələnəksəl anım ədəbiyyatının yeni informasiya mühitinə daşınması baxımından əlamətdardır. Bu məqam ayrıca vurğu­lan­malıdır: çağdaş dönəmdə milli yaddaşın qorunması yalnız kitab yazmaqla bitmir; həmin kitabın yeni nəslin oxu vərdişlərinə, rəqəmsal mədəniyyət mühitinə uyğun şəkildə əlçatan olması da vacibdir. Beləliklə, şəhidlərin xatirəsinə həsr edilmiş söz kağız səhifədən elektron mühitə keçir, coğrafi məsafələri aşır, yeni oxucu auditoriyalarına yol tapır. Güləmail xanımın Vətənin ən yaxın dünəninə, bügününə və gələcəyinə mail kitabı, həm də yaddaşın yaşadılması yönündə mədəni təşəbbüsün tərkib hissəsidir.

 

Ağstafadan başlanan, Azərbaycana yayılan sevgi

Güləmail Murad 1950-ci ildə indiki Ağstafa rayonunun Sadıqlı kəndində dünyaya göz açıb. Onun ömür yolu elm, təhsil, əmək və ədəbiyyat arasında maraqlı bir vəhdət yaradıb.

Keçmiş Neft-Kimya İnstitutunda (indiki ADNSU-da) təhsil almış, mühəndis-müəllim kimi çalışmış, uzun illər Gürcüstanda pedaqoji fəaliyyət göstərmiş, sonralar Azərbaycanda pedaqoji işini davam etdirmiş bu xanım aydının ədəbi özkeçmişində bir mühüm keyfiyyət var: o, peşə məsuliyyətini yaradıcılıq məsuliyyətindən ayırmayıb. Dəqiq elmlərin nizam-intizamı ilə poeziyanın duyğu dünyası onun yaşamında yanaşı mövcud olub. Bəlkə elə buna görə də Güləmail xanımın qələmində mövzuya davamlılıq, hadisəyə sədaqət, yığvala diqqət özəl yer tutur.

Doğma Ağstafa onun üçün ulus yaddaşının başlanğıc ünvanıdır. Bu torpağın yetirdiyi qəhrəmanların taleyini qələmə almaqla o, doğma yurda mənəvi borcunu da yerinə yetirir. An­caq bu sevgi yerli çərçivələrlə məhdudlaşmır, əlbəttə. Ağstafadan başlanan duyğu Qarabağa, Şuşaya, bütöv Azərbaycana, hətta Türk dünyasının ortaq tarixi-mədəni məkanına doğru geniş­lənir, genişlənir.

“Nuru Paşa dastanı”, “Sən Azərbaycansan”, “Cənnətim Şuşa” kimi əsərlər də müəllifin milli mövzunu daha geniş tarixi və mədəni kontekstdə düşünmək istəyini göstərir. Bu ba­xımdan onun yaradıcılığında vətəncanlılıq tarixə, dilə, bayrağa, mənəvi irsə və ortaq taleyə sədaqətdir...

 

Zəfərin də öz ədəbiyyatı var

Biz bəzən Zəfərin siyasi, hərbi, diplomatik və iqtisadi sonuclarından geniş danışır, onun ədəbi-mənəvi sonuclarına isə nisbətən az diqqət ayırırıq; halbuki hər böyük tarixi hadisənin gələcəyə ötürülməsi üçün sözə ehtiyacı vardır. Tarix – hadisənin nə zaman və necə baş verdiyini təsbit edir; ədəbiyyat isə həmin hadisənin insan ruhunda necə yaşandığını göstərir. Tarix –döyüşün nəticəsini yazır, ədəbiyyat – döyüşçünün anasının gözlədiyi gecəni, övladın atasına ünvanladığı deyilməmiş sözü, bir kəndin qəhrəmanını necə andığını yaşadır. Bax, burada Gü­ləmail Murad kimi yazarların yaradıcılıq missiyası aydın görünür. İsa Muğannanın bərəkətli torpağında doğulan, onillər boyu “Tütək səsi”nə diqqət kəsilən, İsmayıl Şıxlının “Cəbhə yol­ları”nı səhifə-səhifə öyrənən, həmçinin Süleyman Rüstəmin, “Ana və poçtalyon”unu, Əhməd Cəmilin “Can nənə, bir nağıl de”sini, Bəxtiyar Vahabzadənin “Yaşıl çəmən, ağac altı, bir də ki, tünd çay”ını, bir sözlə, Azərbaycan şair-yazıçılarının “Alov saçan sətirlər”ini oxuyub-öyrənmiş, təsirlənmiş Güləmail Murad savaş ədəbiyyatı mövzusunda dolğun ədəbi irsə yiyələnmiş toplumun arzu-istəklərinin yeni dönəmdəki ifadəçisi olmaq yoluna təsadüfən çıxmamışdır. Sərhəd bölgəsində doğulub, kamala yetən, “Vətənin qıraqda qalan yerləri”ndə soydaşlarımıza dərs deyən, Qarabağın işğalının ağrı-acısını ömrünə çökdürən, dəftərinə kö­çürən ana nə yazmalıydı?.      

O, qəhrəmanlıq mövzusuna yalnız qələbənin təntənəli tərəfindən yanaşmır. Onun ki­tablarının adlarında belə ağrı ilə qürur, itki ilə mənəvi ucalıq, həsrətlə qayıdış yanaşı dayanır.

“Qarabağ harayı”ndan “Zəfərnamə”yə uzanan yol, əslində, Azərbaycan cəmiyyətinin mənəvi halının dəyişməsini də ifadə edir. Bir zamanlar həsrət və harayla dilə gələn duyğular sonralar qürur və qayıdışın ifadəsinə çevrilir. Burada bir incəliyi də unutmayaq: Zəfər ədə­biy­yatı yalnız tərənnüm ədəbiyyatı olmamalıdır. O, həm də düşüncə, təhlil, mənəvi hesabat və gələcək qarşısında məsuliyyət ədəbiyyatı olmalıdır.

Şəhid haqqında yazmaq onun adını çəkməklə məhdudlaşmır; onun uğrunda canından keçdiyi dəyərlərin mahiyyətini gələcək nəslə anlatmaq deməkdir. Güləmail Muradın uzunillik ədəbi fəaliyyətinə bu meyarla yanaşdıqda onun fəda­kar­lığının ictimai-mədəni mənası daha aydın görünür.

 

Bayraq, Zəfər və qadın qələminin mənəvi qüdrəti

8 Noyabr – Zəfər Günü və 9 Noyabr – Dövlət Bayrağı Günü bir-birini tamamlayan iki böyük milli-mənəvi hadisədir.

Zəfər bayrağın ucalığını qoruyan iradənin təntənəsidir. Bayraq isə həmin iradənin tarixi, hüquqi və mənəvi rəmzidir.

Bir günün digərinin ardınca gəlməsi sanki xalqımızın tarixi taleyində də özünəməxsus məna qazanır: əvvəl Zəfərin qüruru, ardınca dövlətçiliyin müqəddəs rəmzinə ehtiram… Bu iki günün ərəfəsində Güləmail Muradın yaradıcılığına nəzər salmaq xüsusi anlam daşıyır. Çün onun qələmində bayraq yalnız rənglərin, rəmzlərin vəhdəti deyil. Bayraq şəhidin son baxışı, ananın duası, əsgərin andı, müəllimin öyrətdiyi Vətən sevgisi, şairin sözlə qoruduğu mənəvi sərhəddir.

Azərbaycan qadını tarix boyu həm yaşamın davamlılığının, həm mənəvi dirənişin, həm də milli yaddaşın daşıyıcısı olub. Güləmail Murad bu gələnəyin çağdaş ədəbi təm­sil­çi­lə­rindən biri kimi diqqət çəkir. O, şəhid anasının ağrısını qadın həssaslığı ilə duymağa, Vətən qəhrə­manlığını vətəndaş qətiyyəti ilə ifadə etməyə çalışır. Bu iki keyfiyyətin – həssaslığın və qətiy­yətin – qovuşması onun ədəbi portretini tamamlayan əsas cizgilərdəndir.

 

Bir ömrün mənəvi ünvanı

Güləmail xanımın yaradıcılığı yalnız hərbi-vətənpərvərlik mövzusu ilə məhdudlaşmır. Lirik şeirləri, müxtəlif janrlarda qələm təcrübələri, o cümlədən hayku və vaka janrlarına mü­raciəti, əsərlərinin ayrı-ayrı dillərə çevrilməsi onun ədəbi maraqlarının genişliyini göstərir.

“Güldüm göynəyə-göynəyə”, “Sənli-sənsiz”, “Gecələr ulduzlar üstümə tökülür”, “Ru­humun qanadları”, “Mən bulud gözlü, sən yağış” kimi kitablar müəllifin duyğu və düşüncə dünyasının başqa qatlarını da tanıdır. Bununla belə, onun yaradıcılıq özkeçmişinin ən da­vam­lı xətlərindən biri Vətən, qəhrəmanlıq və milli yaddaş mövzusudur. Əlbəttə, çox kitab yazmaq özlüyündə ədəbi kamilliyin yeganə ölçüsü sayılmır; ədəbi dəyər əsərin daxili poetik key­fiy­yətləri, düşüncə yeniliyi, dil və üslub özəllikləri ilə müəy­yənləşir; lakin bir mövzuya uzun illər ardıcıl sədaqət göstərmək, tarixi hadisələri izləmək, insan talelərini yaddaşdan silinməyə qoy­mamaq ayrıca vətəndaşlıq xidmətidir. Güləmail xanımın bu səmimi xidməti təqdirə layiqdir.

Onun Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Hərbi-Vətənpərvərlik Komissiyasında təmsil olunması, pedaqoji və ictimai fəaliyyəti, müxtəlif ədəbi-mədəni ödüllərlə təltifi də ömür yolu­nun bu istiqamətini tamamlayır. Ancaq məncə, onun ən böyük mənəvi ödülü yazdığı qəhrə­manın adının unudulmaması, həssas ailələrin öz dərdini tək yaşamadığını hiss etməsi, gənc oxucunun Vətən anlayışını daha dərindən dərk etməsidir. Ədəbiyyatın bəlkə ən səmimi xidməti, sayğıduyarlığı elə budur.

Güləmail xanımın ömür və yaradıcılıq yoluna nəzər salanda bir həqiqət daha aydın görünür: Vətənə xidmətin yalnız bir yolu yoxdur. – Kimi sərhəddə dayanır, kimi sinif otağında gələcəyin əsgərini, mühəndisini, alimini yetişdirir, kimi də qələmi ilə ulusun yaddaşını qo­ru­yur. O, ömrünün müxtəlif mərhələlərində bu xidmətlərin bir neçəsini öz fəaliyyətində bir­ləş­dirib. Xanım yazarın qələmi Qarabağ həsrətini də yazıb, Aprel döyüşlərinin qəhrə­manlığını da, Günnüt uğurunu da, Tovuz döyüşlərini də, böyük Zəfərin qürurunu da. Bax, bunun sadəcə mövzu ardıcıllığı olmadığı bəllidir; bu, bir aydının öz ulusunun yığvalına uzunmüddətli sə­daqətidir. İndi – Zəfər Günü və Dövlət Bayrağı Günü ərəfəsində – həmin sədaqətin mənəvi dəyəri daha aydın duyulur. Şuşada dalğalanan üçrəngli bayrağımızın işığında şəhidlərimizin, qazilərimizin, onların əziz ailələrinin anılarını yaşadan hər səmimi sözün ayrıca yeri var.

Vətənə mail, Orduya, Qələbəyə, İşıqlı Gələcəyə mail Güləmail xanımın “Beş Ulduz”u da o işıqdan pay alan, o işığı gələcəyə daşımağa çalışan əsərlərdəndir. Qoy qələmininin mürəkkəbi qurumasın, sözünün işığı azalmasın, könlünüzün Vətən sevgisi yeni əsərlərə çev­rilsin! Çün Zəfərin tarixi də, yaddaşı da yaşamalıdır. O yaddaşın yaşamasında isə yazarların üzərinə məsuliyyət düşür. Vətənin sərhədlərini qəhrəmanlar qoruyur, Vətənin mənəvi sərhədlərini isə yaddaş, mədəniyyət və söz.

Şəhidlərimizin ruhu şad, Zəfərimiz əbədi, Bayrağımız uca olsun!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.11.2026)

Çərşənbə axşamı, 03 Noyabr 2026 12:04

Tolstoyla görüşmüş və məktublaşmış şəkili

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

 

Məşhur rus yazıçısı L.N.Tolstoyun 90 cildlik akademik külliyyatının 82-ci cildində (səh:116) 149 nömrəli məktub var. Məktub 23 avqust 1910-cu ildə yazılıb. Akademik nəşrdə bu məktubun mətninin Tolstoyun əlyazma qaralaması ilə tutuşdurulmuş surətinin əsasında dərc edildiyi göstərilir.  

 

Redaksiya qeydi açıq şəkildə məktubun Azərbaycandan – Nuxa (Şəki) şəhərindən olan Qasım Bayramov adlı şəxsin göndərdiyi 20 avqust 1910-cu il tarixli məktuba (Q.Bayramovun səyyar tacir olduğu və onun məktubunun Moskvadakı L.Tolstoy Dövlət Muzeyinin Əlyazmalar şöbəsində saxlanıldığı ehtimal olunur) cavab olduğunu  bildirir. Rəsmi elektron nəşrdə onun adı rus dilində “Касум Байрамов” kimi göstərilir.  

Sənəddə həmçinin Qasım Bayramovun 28 may 1902-ci ildə Krımın Qasprə qəsəbəsində Tolstoyla görüşdüyü də qeyd olunur. Deməli, söhbət yalnız yazışmadan deyil, şəxsi tanışlıqdan da gedir. Bu məlumatlar Q.Bayramovun sadəcə məktub müəllifi olmadığını, Tolstoyla şəxsən görüşmüş bir insan olduğunu göstərir.  

Redaksiya qeydindən və 23 avqust 1910-cu ildə yazılmış cavab məktubundan belə məlum olur ki, bu qısamüddətli görüşün – ünsiyyətin təsiri ilə, tarixçi-diplomat V.Quliyevin də yazdığı kimi, Q.Bayramovun bəzi vərdiş və xasiyyətlərində xeyli dəyişikliklər baş verib. Tolstoyun sadə həyat fəlsəfəsi, insanpərvərliyi və nəsihətləri ona o qədər güclü təsir göstərib ki, hətta sonralar vegetarian olub, siqaret və içkidən imtina edib.  

Q.Bayramovun Tolstoyla müzakirə etdiyi mövzular da diqqətəlayiqdir. O, öz məktubunda Tolstoya babizm haqqında məlumat verib. (Babizm XIX əsrdə İranda meydana gəlmiş dini-ictimai hərəkat idi.) Tolstoy bu mövzuya maraq göstərirdi. O, müxtəlif dini təlimlərin insanın mənəvi həyatına təsirini öyrənirdi. Ona görə də cavab məktubunda Bayramovdan babizm barədə daha ətraflı yazmağı xahiş edirdi.

Q.Bayramovun Tolstoyla babaizm mövzusunda fikir mübadiləsi aparması onun dini-fəlsəfi məsələlərlə maraqlandığını göstərir. (Sonralar babizmdən uzaqlaşıb.) Onun daha sonra hansı dini icmaya mənsub olduğu və ya hansı ictimai təşkilatda iştirak etdiyi barədə isə redaksiya qeydində və 149 saylı məktubda heç bir  məlumat yoxdur.

Məktubda Qasım Bayramovun Nuxadan olduğu təsdiqlənsə də, əsli-nəsli, ailəsi, məşğuliyyəti və ictimai fəaliyyəti haqqında da həmin qeyddə heç bir məlumat verilmir. Lakin onun L.Tolstoy kimi bir dünya dahisinin həyatının son aylarında onunla “qardaşcasına” məktublaşacaq qədər təmiz qəlbli, maarifpərvər bir Şəki sakini olduğu bu məktubla tarixə həkk olunub. (Onun Şəkiyə XIX əsrin II yarısında Cənubi Azərbaycandan gəldiyi güman olunur.)

 Tolstoyun 23 avqust 1910-cu il tarixli cavab məktubunun Azərbaycan dilinə tərcüməsi təxminən belədir: “Məktubunuz məni çox sevindirdi. Fikirlərinizlə tamamilə razıyam. Məktubunuzda bəyənmədiyim yeganə cəhət məni layiq olmadığım qədər tərifləməyinizdir. Sevgi fəzilətində kamilləşməyinizə Allah kömək olsun. Siz də düzgün qeyd edirsiniz ki, həyatın əsas işi məhz budur. Babizm haqqında verdiyiniz məlumatlar məni maraqlandırır. Onlar barədə daha ətraflı yazın, minnətdar olaram. Sizi sevən qardaşınız, Lev Tolstoy”. (https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/88/L._N._Tolstoy._All_in_90_volumes._Volume_82.pdf?utm_source=chatgpt.com)

L.N.Tolstoyun cavab məktubunun sonundakı imza əvəzi “Sizi sevən qardaşınız” ifadəsi isə onların arasındakı səmimi münasibətdən xəbər verir.

Düzdür, böyük yazıçı ilə görüşən və məktublaşan azərbaycanlı ziyalılar az olmayıb. Haqqında söhbət açdığımız yazışma isə göstərir ki, onların arasında digər Şəki tanınmışları kimi Q.Bayramov da olub.

Bu mövzu həm Azərbaycan-Rusiya ədəbi əlaqələrinin, həm də Şəkinin ədəbi-mədəni tarixinin öyrənilməsi baxımından unikal detallardan biridir və ayrıca araşdırılmağa layiqdir.

Q.Bayramovun Tolstoyla əlaqəsi isə həm də onun özünün Şəkinin maarifçilik və intellektual mühitindəki mövqeyini müəyyənləşdirmək cəhətdən maraqlı olardı. Bəlkə, 1910-cu ildə Tolstoyun vəfatı münasibəti ilə Nuxada (Şəkidə) keçirilmiş matəm mərasimi də elə Q.Bayramovun yaxından iştirakı və təşkilatçılığı ilə baş tutubmuş. Hər halda araşdırmaqda fayda var.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.11.2026)

 

 

 

 

 

Çərşənbə axşamı, 03 Noyabr 2026 13:06

Çarlz Bronson - dünya kinosu əfsanəsi

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

BU GÜN AKTYORUN ANADAN OLMASININ 105-Cİ İLDÖNÜMÜDÜR

 

Çarlz Bronson (Charles Bronson) — Amerika kino tarixinin ən məşhur aktyorlarından biri, xüsusilə döyüş, kriminal, vestern və triller filmlərində yaratdığı sərt, cəsarətli və qətiyyətli obrazlarla tanınan aktyordur. O, Hollivudun klassik dövrünün ən yaddaqalan simalarından biri hesab edilir. Bronson əsasən az danışan, soyuqqanlı, güclü xarakterli və ədaləti öz əlləri ilə bərpa etməyə çalışan personajları canlandırıb. Xüsusilə Death Wish film seriyasındakı rolu ona dünya şöhrəti qazandırıb.

 

Çarlz Bronson 3 noyabr 1921-ci ildə ABŞ-ın Pensilvaniya ştatının Erenfeld (Ehrenfeld) şəhərində anadan olub. Onun əsl adı Çarlz Dennis Buçinski (Charles Dennis Buchinsky) idi. Ailəsi litva mənşəli olub. Atası Valter Buçinski kömür mədənində işləyirdi, anası Meri isə evdar qadın olub. Bronson 15 uşaqlı ailənin 11-ci övladı olub. Ailəsi maddi baxımdan çətin vəziyyətdə yaşayıb. Uşaqlıq illəri yoxsulluq içində keçən aktyor erkən yaşlarından işləməyə məcbur olub.

Atasının ölümündən sonra ailəyə kömək etmək üçün qardaşları ilə birlikdə kömür mədənində işləyib. Bu təcrübə onun həyatında dərin iz buraxıb. İkinci Dünya müharibəsi başlayanda hərbi xidmətə çağırılıb. ABŞ Ordusunun Hərbi Hava Qüvvələrində xidmət edib və B-29 bombardmançı təyyarəsinin heyətində pulemyotçu olub. Müharibədən sonra incəsənətə maraq göstərərək rəssamlıqla məşğul olub, daha sonra aktyorluq təhsili almağa başlayıb.

Müharibədən sonra Bronson aktyorluq sahəsində özünü sınamaq qərarına gəlib. İlk vaxtlarda müxtəlif teatr kollektivlərində çalışıb və kiçik rollar alıb. 1951-ci ildə You're in the Navy Now filmi ilə kino fəaliyyətinə başlayıb. İlk illərdə əsasən ikinci dərəcəli və bəzən mənfi obrazları canlandırıb. Güclü fiziki görünüşü, ciddi sifət ifadəsi və özünəməxsus aktyorluq tərzi onu döyüş və kriminal filmlər üçün uyğun aktyora çevirib. 1950-ci illərdə iştirak etdiyi filmlər arasında bunlar xüsusi qeyd olunur:

 

1950-ci illərdə çəkildiyi filmlər:

·       The Mob (1951) – (Quldur dəstəsi)

·       House of Wax (1953) – (Mum fiqurları muzeyi)

·       Apache (1954) – (Apaçi)

·       Vera Cruz (1954) – (Verakruz)

·       Run of the Arrow (1957) – (Oxun yolu)

·       Machine-Gun Kelly (1958) – (Pulemyotçu Kelli)

 

1958-ci ildə çəkildiyi Machine-Gun Kelly filmində baş rolu ifa etməsi onun karyerasında mühüm mərhələ olub. 1960-cı illər Bronsonun kino karyerasında yüksəliş dövrü hesab olunur. O, bir sıra məşhur rejissorlarla əməkdaşlıq edərək beynəlxalq tamaşaçıların diqqətini cəlb edib.

 

Ən məşhur filmləri:

·       The Magnificent Seven (1960) – (Möhtəşəm yeddilik)

·       The Great Escape (1963) – (Böyük qaçış)

·       The Dirty Dozen (1967) – (Çirkli on ikilik)

·       Once Upon a Time in the West (1968) – (Qərbdə bir zamanlar)

 

The Magnificent Seven (1960)

Bu vestern filmində Bernardo O'Reyli obrazını canlandırıb. Film yeddi silahlı döyüşçünün kənd sakinlərini quldurlardan qorumaq üçün mübarizəsindən bəhs edir.

 

The Great Escape (1963)

Bronson filmdə Denni Velinski obrazını yaradıb. Film İkinci Dünya müharibəsi zamanı alman əsir düşərgəsindən qaçmağa çalışan hərbçilərin hekayəsini danışır.

 

The Dirty Dozen (1967)

Müharibə mövzusunda çəkilmiş bu məşhur filmdə Cozef Vlodarski obrazını canlandırıb. Film təhlükəli hərbi tapşırıq üçün seçilən məhbuslardan ibarət dəstənin fəaliyyətini əks etdirir.

 

Once Upon a Time in the West (1968)

İtalyan rejissor Serco Leonenin çəkdiyi bu vestern film Bronsonun ən yaddaqalan işlərindən biridir. O, filmdə Harmonica ləqəbli sirli silahlı şəxsi canlandırıb. Bu obraz aktyorun beynəlxalq şöhrətinin artmasına böyük töhfə verib.

 

1970-ci illərdə Bronson artıq beynəlxalq səviyyədə tanınan kino ulduzuna çevrilib.  Bu dövrdə onun çəkildiyi xeyli film var.

1970-ci illərdə çəkildiyi filmlər:

·       The Valachi Papers (1972) – (Valaki sənədləri)

·       The Mechanic (1972) – (Mexanik)

·       Chino (1973) – (Çino)

·       Mr. Majestyk (1974) – (Cənab Majestik)

·       Death Wish (1974) – (Ölüm arzusu)

·       Hard Times (1975) – (Çətin günlər)

·       From Noon Till Three (1976) – (Günortadan saat üçədək)

·       Breakheart Pass (1975) – (Qırıqürək aşırımı)

Xüsusilə TheMechanicfilmindəkiArturBişopobrazı onunaktyorluqfəaliyyətində xüsusiyertutur. Burada o, peşəkar muzdlu qatil rolunu oynayır.

1974-cü ildə ekranlara çıxan Death Wish Bronsonun ən məşhur filmlərindən biridir. Filmdə aktyor Pol Kersi (Paul Kersey) adlı memarı canlandırıb. Ailəsinə qarşı törədilən ağır cinayətdən sonra o, cinayətkarlara qarşı mübarizəyə başlayıb. Filmin uğurundan sonra onun davamı olan digər ekran əsərləri də çəkilib:

Death Wish film seriyası:

·       Death Wish (1974) – (Ölüm arzusu)

·       Death Wish II (1982) – (Ölüm arzusu 2)

·       Death Wish 3 (1985) – (Ölüm arzusu 3)

·       Death Wish 4: The Crackdown (1987) – (Ölüm arzusu 4: Cəza tədbiri)

·       Death Wish V: The Face of Death (1994) – (Ölüm arzusu 5: Ölümün üzü)

Bu filmlər Bronsonun sərt və qisasçı qəhrəman obrazını kino tarixində möhkəmləndirdi. Çarlz Bronson uzun kino fəaliyyəti ərzində bir sıra mükafat və fəxri adlara layiq görülüb. 1972-ci ildə Qızıl Qlobus mükafatlarında World Film Favorites kateqoriyasında qalib olub. 1980-ci ildə Hollivud Şöhrət Xiyabanında ulduzla təltif edilib. Karyerası ərzində 150-dən çox film və televiziya layihəsində iştirak edib.

 

Çarlz Bronson 30 avqust 2003-cü ildə ABŞ-ın Kaliforniya ştatının Los-Anceles şəhərində 81 yaşında vəfat edib. Ömrünün son illərində sağlamlıq problemləri ilə üzləşib. Ölüm səbəbləri arasında ağciyər xərçəngi, xroniki obstruktiv ağciyər xəstəliyi və tənəffüs çatışmazlığı göstərilir. Onun vəfatı Hollivud kinosu üçün böyük itki idi.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.11.2026)

 

 

Çərşənbə axşamı, 03 Noyabr 2026 11:06

Cənab detektiv, Uorvikşir qraflığından olan Çerlok Holmas

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Ceremi Brett (Jeremy Brett) — ingilis teatr, kino və televiziya aktyorudur. O, dünya şöhrətini Artur Konan Doylun yaratdığı məşhur xəfiyyə Şerlok Holms obrazını canlandırmaqla qazanıb. Bir çox tamaşaçı və tənqidçi onu Şerlok Holms rolunun ən uğurlu ifaçılarından biri hesab edir.

 

Ceremi Brett düz 93 il bundan öncə - 3 noyabr 1933-cü ildə İngiltərənin Uorvikşir qraflığında, Berksuell ərazisində anadan olub. Onun əsl adı Peter Jeremy William Huggins olub.

Atası hərbçi, polkovnik Henri Uilyam Haqqins, anası isə Elizabet Edit Kadberi idi. Onun üç qardaşı olub. Brett uşaqlıq illərindən incəsənətə və musiqiyə maraq göstərib. Eton Kollecində təhsil alıb. Daha sonra Londondakı Mərkəzi Nitq və Dram Məktəbində aktyorluq sənətini öyrənib. 1954-cü ildə peşəkar aktyorluq fəaliyyətinə başlayıb. Səhnə adını atasının istəyinə görə dəyişib. Atası aktyorluq peşəsinin ailə adına təsir göstərə biləcəyini düşünüb.

Ceremi Brett adını isə ilk kostyumunun etiketində gördüyü addan götürüb. Ceremi Brett aktyorluq karyerasına teatr səhnəsində başlayıb. O, klassik dramaturgiya, Şekspir əsərləri və musiqili tamaşalarda iştirak edib. Onun diqqət çəkən rollarından biri 1956-cı ildə çəkilmiş «Müharibə və sülh» (War and Peace) filmində Nikolay Rostov obrazı olub.

1964-cü ildə isə «Mənim gözəl xanımım» (My Fair Lady) filmində Freddi Eynsford-Hill obrazını canlandırıb. Filmdə Odr Hepbern və Reks Harrison kimi məşhur aktyorlarla birlikdə çəkilib. Brett həmçinin televiziya tamaşalarında və teatr səhnəsində müxtəlif xarakterli obrazlar yaradıb. Ceremi Brettin karyerasının ən mühüm mərhələsi 1984-cü ildə başlayıb.

O, Qranada Televiziyasının hazırladığı «Şerlok Holmsun macəraları» serialında məşhur xəfiyyə Şerlok Holms rolunu ifa edib. Bu obraz onun adını dünya miqyasında tanıdıb. Brett Şerlok Holmsu yalnız ağıllı və məntiqli xəfiyyə kimi deyil, həm də mürəkkəb xarakterə malik, emosional, bəzən səbirsiz və yumor hissi olan insan kimi təqdim edib.

Onun ifasında Holmsun:

 

- Kəskin müşahidə qabiliyyəti;

- Güclü analitik düşüncəsi;

- Detallara diqqəti;

- İnsan davranışlarını təhlil etmək bacarığı;

- Qeyri-adi xarakteri

xüsusi şəkildə nəzərə çarpırdı.

O, bu rola o qədər bağlı idi ki, Şerlok Holms obrazının ədəbi xüsusiyyətlərini qorumağa çalışıb. 1984–1994-cü illərdə bu obrazı canlandırıb. Ümumilikdə Qranada ekranlaşdırmalarında 41 epizodda iştirak edib. Maraqlı məqam odur ki, Brett 1980-ci ildə «The Crucifer of Blood» teatr tamaşasında Şerlok Holmsun köməkçisi doktor Vatsonu da canlandırıb. Həmin tamaşada Şerlok Holms rolunu Çarlton Heston ifa edib.

Ceremi Brett 12 sentyabr 1995-ci ildə Londonda, 61 yaşında vəfat edib. Onun ölümünə ürək əzələsinin xəstəliyi — kardiomiopatiya səbəb olub. Brettin vəfatı kino və teatr dünyasında böyük itki kimi qarşılanıb.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.11.2026)

Çərşənbə axşamı, 03 Noyabr 2026 09:29

Sovetlər dönəminin ən məşhur şairlərindən biri

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Rəsul Həmzətovun poeziyası – əsrin böyük hadisəsi, əsrin böyük möcüzəsidir. Onun anadan olduğu gün - 8 sentyabr bu avar oğlunun şərəfinə Rusiya Xalqlarının Dilləri Günü elan edilib. Bu günsə onun vəfatının növbəti ildönümüdür.

 

Öncədən onu deyim ki, Rəsul Həmzətovun sözlərinə bəstəkar Yan Frenkelin bəslədiyi “Durnalar” mahnısı – o mahnını ki, görkəmli azərbaycanlı müğənni Müslüm Maqomayev ifa edirdi – tarixdə müharibə şəhidlərinə həsr edilmiş əm gözəl mahnı hesab edilir.

Rəsul Həmzətov 8 sentyabr 1923-cü ildə Dağıstanın Xunzax rayonunun Sada kəndində, şair Sadasa Həmzətin ailəsində dünyaya göz açıb. Onun ilk müəllimi atası olub. Rəsul Həmzətov özünün ilk şeirini 11 yaşında yazıb. Kənd məktəbini bitirdikdən sonra pedaqoji məktəbə daxil olub. 1940-cı ildə bir vaxtlar oxuduğu məktəbə müəllim işləməyə qayıdıb. Ancaq burada o, uzun müddət işləməyib. Bir neçə iş yerini dəyişən Həmzətov, avar səyyar teatrında rejissor köməkçisi, "Bolşevik qor" qəzetində və radioda işləyib.

1943-cü ildə ilk şeirlər toplusu – "Sevgi məşəli və acı ədavət" çap olunub. 1945–1950-ci illərdə Maksim Qorki adına Moskva Ədəbiyyat İnstitutunda oxuyub. 1947-ci ildə rus dilində ilk şeirlər kitabı işıq üzü görüb. Bundan sonra rus və avar dillərində Rəsul Həmzətovun 25-dən çox kitabı dərc olunub.

Rəsul Həmzətov Dağıstan Xalq Şairi, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adlarına, eləcə də Lenin mükafatı, Rusiya və SSRİ Dövlət Mükafatı, "XX əsrin ən yaxşı şairi" beynəlxalq mükafatına, Asiya və Afrika yazıçılarının Lotos mükafatına layiq görülüb. O həmçinin Cəvahirləl Nehru, Firdovsi, Xristo Botev, Şoloxov, Lermontov, Fadeyev, Süleyman Stalski və Sadasa Həmzət adına mükafların laureatıdır.

2003-cü ilin sentyabrın 8-də şairin 80 illiyində Rusiya prezidenti Vladimir Putin ona vətən qarşısındakı xüsusi xidmətlərinə görə, ölkənin ən böyük mükafatını bağışlayıb. Mahaçqala və Moskvanın teatr və konsert zallarında, həmçinin Sofiya, Varşava, Berlin, Budapeşt və başqa mədəniyyət mərkəzlərinin zallarında Rəsul Həmzətovun poetik gecələri müvəffəqiyyətlə qeyd olunub.

Öz doğma avar xalqının böyük oğlu olan Rəsul Həmzətov Dağıstan dağlarındakı kiçik Sada auluna da və bütün yer kürəsinə də eyni dərəcədə mənsubdur. Rəsulun poeziyası – əsrin böyük hadisəsi, əsrin böyük möcüzəsidir. Rəsul Həmzətov Dağıstan şairi olsa da, Dağıstanda böyüyüb boya-başa çatsa da Azərbaycana, onun xalqına, poeziyasına çox bağlı olub. O, özünün nə qədər müdrik şeirlərini Azərbaycana həsr edib - Bakıya, neftçilərə, dəniz şəhərimizə və özü "böyük ustadım" deyə çağırdığı Səməd Vurğuna.

Rəsul Həmzətov hər dəfə Bakıya gələndə elə vağzaldan, yaxud hava limanından maşınını birbaşa Fəxri xiyabana sürdürüb, əlində tər çiçəklər böyük ustadın məzarına yaxınlaşıb. Sirli sükut içində onunla danışıb söhbət edib, ondan sonra – sanki oğulluq borcunu yerinə yetirən sənətkar asta, yorğun addımlarla mehmanxanaya yollanıb.

Rəsulun şeirlərinin bir hissəsini Azərbaycan dilinə Tofiq Bayram tərcümə edib.

Arada bir anlaşılmazlıq da olub. Erməni millətçiləri onun fikrini konteksdən çıxararaq, guya, Azərbaycan əleyhinə danışdığını, Qarabağ münaqişəsində ermənilərin tərəfini tutduğunu piar ediblər. Amma ortada Həmzətovun Azərbaycana bağlılığı varsa, ermənilərləsə əsla bir əlaqə teli olmayıbsa, niyə onlara qahmar çıxsın axı?

Rəsul Həmzətov 2003-cü il noyabr ayının 3-də vəfat edib. O, Mahaçqalada Tarki-tau dağlarının ətəyindəki qəbiristanlıqda, həyat yoldaşı Patimatın qəbri ilə yanaşı dəfn edilib.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.11.2026)

34 -dən səhifə 3206

Sayt Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən 2024-cü ildə “Qeyri-hökumət təşkilatları üçün qrant müsabiqəsi” çərçivəsində Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun həyata keçirdiyi “Yeniyetmə və gənclərdə mütaliə mədəniyyətinin formalaşdırılması” layihəsinin tərəfdaşı olaraq yenilənmiş, yeni bölmələr əlavə ediımiş, layihənin təbliği üzrə funksional fəaliyyət aparılmışdır.