Super User

Super User

Bazar ertəsi, 02 Noyabr 2026 13:04

Məhəmməd Əmin yadigarının 80 illiyi

Elman Eldaroğlu,

 "Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Soyuq adam təəssüratı bağışlasa da, içində bir çeşmə qaynayır. Hər kəs onu duya bilməz, ancaq arif olan kəslər bu sakit görünüşün arxasında gizlənən qeyri-adi enerjili şəxsiyyəti anlaya bilər. Güclü xarakterə malikdir, itaət etməyi xoşlamır. Romantik, duyğusal, məntiqli şəxsdir. Qürurlu, məğrur və nəzakətlidir. Qəribə nəzərləri var, sığal kimidir, könülləri oxşaya bilir. Dözümlüdür, tez təslim olmur. Sarsılmaz iradəsi var. Son dərəcə həssas və diqqətlidir. Bir xoş sözdən kövrələ, bir acı kəlmədən inciyə bilər…

 

Deyir ki:- “Mən sürügündə anadan olmuşam və bunun necə bir həyat olduğunu yaxşı bilirəm. Uşaqlıqda, yeniyetmə yaşlarımda bu cür şeylərə fikir vermirdim. Oxuduğum məktəbdə çeçenlər, almanlar, koreyalılar, belaruslar, bir sözlə müxtəlif xalqların nümayəndələri var idi. Həmin vaxtlar onların, elə öz valideynlərimin də sürgün olunduğunu dərk etmirdim. O illər valideynlərimiz çox əziyyət çəkiblər. Onlar olduqca ağır həyat yaşayıblar. Məktəbli idim və öz qayğılarım var idi. Məktəbi bitirdikdən sonra başqalarına açıq olan yerlər, bizim üçün bağlı olduğunu görəndə, yalnız bundan sonra sürgündə olduğumuzun fərqinə vara bildim…”

Çox çətinliklərə sinə gərib. Necə deyərlər, uşaqlıq illərini bir qarnı ac, bir qarnı tox keçirib. “Xalq düşməni” damğasının ağrı-acısını yaşayıb. Tənələrə, təqiblərə məruz qalıb. Fəqət, eşitdiyi tənələrdən, təqiblərdən sarsılmayıb, əksinə gələcəyə böyük ümidlərlə baxıb…

 

O, 1946-cı ilin noyabr ayının 1-də Qazaxstanda dünyaya gəlib. Üç yaşında olarkən anası vəfat edib. Orta təhsilini Qazaxstanda bitirdikdən sonra, Azərbaycana üz tutub. 1969-cu ilədək Əzim Əzimzadə adına rəssamlıq məktəbində təhsilini davam etdirib. Elə o vaxtdan da Bakıda yaşayır. 1972-1977-ci illərdə ali təhsil alıb. Bir il orta məktəblərin birində pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olub. 1978-ci ildə indiki Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetin “Rəsm, heykəltaraşlıq və boyakarlıq” kafedrasında əvvəlcə müəllim, sonra baş müəllim işləyib. 2002-ci ildə “Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamı” fəxri adına layiq görülüb. 800-dən çox rəsm əsərinin müəllifidir. Əsərləri Azərbaycan və digər ölkələrin rəsm qalereyalarında saxlanılır. 2009-cu ildən “Azərbaycan Siyasi Repressiya Qurbanları Assosiasiyası”na rəhbərlik edir…

 

“Babam Məhəmməd Əmin Rəsulzadə böyük siyasətçi olsa da, mənim heç zaman siyasətə marağım olmayıb. Profesional siyasətlə məşğul olmaq üçün gərək insan bu sahəyə köklənsin. Bu baxımdan siyasi fəaliyyət böyük məsuliyyət tələb edir. Yəni sən təkcə özünün deyil, həmçinin kütlənin, xalqın, dövlətin taleyini həll edirsən. Müəyyən ideyalarla çıxış edir və camaatla ünsiyyətdə olursan. Onları düzgün yönəltmək üçün gecə-gündüz bu istiqamətdə çalışmalısan. Belə olduğu halda da digər işlərə vaxt qalmır. Ya o yanlıq, ya da bu yanlıq olmalıdır. Mən əgər siyasətlə məşğul olsaydım, o zaman rəssamlığa vaxt ayıra bilməzdim.”- söyləyir…

 

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin banısı Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin oğlu Azərdən olan nəvəsidir. Xeyli gözəl xüsusiyyətləri var. Dostluqda vəfalıdır- hər adama bel bağlamasa da, kimləsə dost oldusa, son nəfəsinədək ona sadiq qalacaq. Çox danışmağı xoşlamır. Onun nə demək istədiklərini gözlərindən də oxumaq olur və bir baxışından sevgisini və ya nifrətini anlamaq olur. Fiziki güclü olduğu qədər, mənəvi baxımdan da güclüdür. Heç bir zaman özünü aldatmır. Həqiqət acı da olsa, onunla üz-üzə gəlməkdən çəkinmir. Tənqidi qəbul etmək qabiliyyəti və analiz tutumu sayəsində mükəmməlləşə bilib. Gələcəyi öncədən görə bilən insandır. Təxminləri adətən sonradan gerçəkləşir. Müşahidə qabiliyyəti yüksək səviyyədədir, gözlərindən heçnə yayınmır. Bir sözlə, zəkasını təxəyyül və hissilə tarazlaşdıra bildiyi üçün şanslı adamdır. Babası ilə fəxr edir, Onun xidmətlərindən qürur duyur…

 

Deyir ki:- “Nə qədər ki, Azərbaycan tarixi var, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə var və olacaq. Onu tariximizdən silmək mümkün deyil. Rəsulzadə Azərbaycan dövlətinin qurucusudur. Rəsulzadə Azərbaycan xalqının çox böyük, görkəmli simalarından biridir. Böyük dövlət xadimidir. Rəsulzadə Azərbaycan bayrağının yaradıcısıdır. Azərbaycançılıq ideyasının atasıdır və Azərbaycan azadlıq ideologiyasının, azadlıq məfkurəsinin banisidir. Və həmin məfkurə elə indi də inkişaf edir. Nəhayət Rəsulzadə böyük demokratiya ideyalarının müəllifidir, dünyəvi simadır. Bunu onun nəvəsiyəm deyə demirəm. Siz də onun nəvəsisiniz. Rəsulzadə fəxrimizdir, tariximizdir və onu dərindən öyrənmək vacibdir. Bir-iki cümlə ilə onu tanıtmaq yerinə düşməz, ona hörmətsizlik olar. Rəsulzadə həqiqətən böyük simadır. Hər birimizin fəxridir. Onunla dostluq edən Seyid Tağızadə deyirdi ki,- Rəsulzadə dürüst, qüvvətli məntiq sahibi, sözü bütöv, öz ideyalarına böyük inam bəsləyən biri idi və axırda əlavə edir ki, belələrinə bizim zamanda nəinki şərqdə, hətta dünyada rast gəlinməz. Belə şəxsiyyəti olan xalq xoşbəxtdir…”

 

Bəli, dünyada irili-xırdalı beş mindən yuxarı xalq var. Xalqımız xoşbəxtdir ki, onun öz müstəqil respublikası mövcuddur. Haqqında söhbət açdığım rəssam Rais Rəsulzadə isə, ikiqat xoşbəxtdir. Çünki damarlarında bu respublikanın banisi Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin qanını daşıyır…

Dünən, noyabrın 1-iRaisRəsulzadənin 80 yaşı tamamoldu. Bumünasibətlə onutəbrikedir, möhkəmcansağlığı, ağrı-acısızgünlərarzulayırıq.

 

“Ədəbiyyatvə incəsənət”

(02.11.2026)

Ülviyyə Əbülfəzqızı,

 "Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xüsusi Layihələr şöbəsi

 

Salam, "Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının dəyərli izləyiciləri, xoş gördük!

Bu dəfə ekspress-sorğumuza "Vətənpərvərlər Maarifləndirmə" İctimai Birliyinin üzvləri cavab verəcək.

Beləliklə, sualımız belədir:

Həyata ikinci dəfə gəlmək şansınız olsaydı, nələri edib, nələri etməzdiniz?

 

Aynur İsayeva – "Vətənpərvərlər Maarifləndirmə" İctimai Birliyinin sədri:

​Mən Aynur kimi fikirləşirəm ki, həyatda insana bir dəfə şans verilir. Ona görə ikinci şansı gözləmək yox, olan şansı doğru yaşamaq lazımdır.

​Əgər ikinci şansım olsaydı, etmədiklərimi həyata keçirərdim. "Başqaları nə deyər?" deyə susmazdım, haqqım olan yerdə haqqımı tələb edərdim, sağlamlığıma fikir verərdim.

​İnandığım bir şey var: insan hər səhər yenidən doğulur. Mən də hər günümü ikinci şansım kimi yaşamağa çalışıram.

 

İB-in sədr müavini Çingiz Bayramov:

​Mənim ikinci şansım olsaydı, seçdiyim inşaatçı peşəsini təkrar seçərdim. Dostlarımı seçərkən etdiyim səhvləri təkrar etməzdim.

 

 İB- in sədr müavini Vaqif Nəsirov:

​İkinci dəfə dünyaya gəlsəydim, yenə də polis olardım. Ən büyük arzum jurnalist olmaq idi, o ixtisası daha da mükəmməl həyata keçirərdim. "Dost" deyən bəzi adamlara aldanmazdım.

 

 İB-in Bakı şəhəri üzrə sədri Tamella Fərazi:

Həyata ikinci dəfə gəlmək şansım olsaydı, bəlkə də, çox şeyi dəyişməzdim. Çünki insanın həyatını yalnız etdiyi səhvlər deyil, verdiyi dəyərlər də müəyyən edir. Vicdanlı olmaq, ehtiyacı olana əl tutmaq, haqsızlıq qarşısında susmamaq və insanlığını qorumaq mənim üçün hər zaman vacib olardı.

​Amma ikinci bir həyat olsaydı, dünyanı və insanları daha yaxından tanımaq üçün daha çox öyrənməyə, cəsarətli olmağa çalışardım. Ən əsası, yenidən şansım olsa belə, insanlığımı dəyişməzdim. Çünki insanın geriyə baxanda ən büyük qazancı necə yaşadığı və arxasında hansı izləri qoyduğudur.

 

İB-in icraçı direktoru Şaiq Xəlilov:

​İkinci dəfə dünyaya gəlsəydim, heç nəyi dəyişməzdim. Çünki məni mən edən elə yaşadıqlarımdır.

 

İB-in Ağsaqqallar Şurasının sədri Vaqif Nəsirov:

İkinci dəfə dünyaya gəlsəydim, bütün səhvlərimə düzəliş verərdim. Həyatda mən xoşbəxt jurnalistəm, işimdən razıyam. Bu günümüzə Şükür.

 

İB-in Lahiyə rəhbəri Şahnaz Şirəliyeva:

Həyata ikinci dəfə gəlsəydim, yenə sevdiyim işin arxasınca gedər, arzularımdan vaz keçməz və insanlara faydalı olmağa çalışardım. Daha çox vaxtımı sevdiklərimə ayırar, demək istədiyim gözəl sözləri sabaha saxlamazdım. Amma heç kimə görə özümü dəyişməz, dəyərimi bilməyən insanlar üçün özümü yormaz və itirdiyim zamana görə peşmanlıq duymazdım.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.11.2026)

Kənan Məmmədli,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Bu günə təsadüf edən əlamətdar hadisələri diqqətinizə çatdırırıq:

 

2 noyabr. Yeni əhatə dairəsi axtarışı günü

Dost və tanışlar səni qane etmirlər? Onda lütfən bu gün hər şeyə yenidən başla, dostları və tanışları dəyiş. Özünə yeni “kruq” tap. Əslində ilk baxışda bu çox çətin görünür. İllərlə fortmalaşan münasibətləri necə qırasan, başqasıyla təzədən necə münasibət qurasan? Azərbaycanda bir məsəl də var, hər şeyin təzəsi, dostun köhnəsi. Yəni, mental olaraq azərbaycanlılar bu cür gedişlərə hazır deyillər, bizdə ailəni, dost dairəsini dəyişmək istisna hallarda baş verir. Ona görə də 2 noyabrdakı bu təyinat necə olsa da bizə yad görünəcək.

 

2 noyabr. Jurnalistlərə qarşı işlənən cinayətlərin cəzasız qalmasının qarşısının alınması günü

Son on ildə 700-dən çox jurnalist cinayətin qurbanı olmuşdur. YUNESKO-nun Baş direktorunun məruzəsinə görə, 2006-2013-cü illərdə jurnalistlərə qarşı cinayətlərin cəmi 6 faizi (593 hal) təhqiqata cəlb edilmişdir. 171 iş üzrə (28 faiz) hələ də müxtəlif instansiyalarda təhqiqatlar dolaşıb qalmışdır, 384 cinayətin isə (68, 8 faiz) üstü sadəcə örtülmüşdür. Bu cür cəzasızlıq jurnalistlərə qarşı cinayətkarlıq hallarını daha geniş miqyasa çatdırmaqdadır. Yeri gəlmişkən, 2005-ci ilin martında güllələnən “Monitor” jurnalının baş redaktoru Elmar Hüseynovun qətli də bu qəbildəndir. 2013-cü ildə BMT Baş Assambleyası öz 68-ci sessiyasında 2 noyabrı Jurnalistlərə qarşı işlənən cinayətlərin cəzasız qalmasının qarşısının alınması günü elan edəndə bu cəzasızlığa tez bir zamanda son qoyulmasına inamını da bildirmişdi.

Bəs niyə məhz 2 noyabr? Çünki 2013-cü ilin 2 noyabrında iki fransız jurnalisti Malidə öldürülmüşdü, yerli hakimiyyət isə hadisəni ört-basdır etməyə çalışırdı.

 

2 noyabr. Koronasiya və ölülər günü

Bugün şimalqonşumuz İmperatorkəlməsinigen-bolişlədəcək. 1721-ci ildə Senat 1-ci Pyotra imperator titulu verib. 1884-cü ildə də imperator 2-ci Nikolay taxta çıxıb.

İrlandiyada Bernard Şounun – dramaturq, publisist, Nobel mükafatı laureatının anım günüdür, kişi 1950-ci ildə haqq dünyasına gedib.

Bu gün əfsanəvi Selassienin koronasiyası günüdür deyə həm Qvatemala, həm Honduras, həm Salvador – üç Mərkəzi Amerika ölkəsi, həm də Boliviya – Cənubi Amerika ölkəsi ölülər gününü qeyd edəcəklər. Şimali Amerika ölkəsi olan Meksikada isə bu gün İkinci ölülər günüdür, çünki birincisi noyabrın 1-nə təsadüf edirdi. Gözünə döndüyüm əsas Amerika ölkəsində - ABŞ-da isə ölü-filan söhbəti yoxdur, növbəti Milli mətbəx bayramıdır, içi marinə edilmiş tərəvəzlə doldurulmuş yumurta günüdür.

 

 “Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.11.2026)

 

 

 

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

 

1979-cu ilin oktyabrında italyan jurnalisti Oriana Fallaçi İslam İnqilabının Ali Lideri ilə müsahibə aparmaq üçün İranın Qum şəhərinə səfər edir.

Müsahibə götürülən otağa girmək üçün Fallaçi yalnız üzünü görünən saxlamaqla, başdan ayağa qədər ağır qara çadra ilə örtməyə məcbur olur. Otaqdakı söhbət əvvəldən gərgin keçir. Fallaçi çətin sual verməkdən çəkinməyərək, Ayətullahdan siyasi edamlar, müstəqil qəzetlərin qəfil bağlanması və yeni rejim dövründə İran qadınlarının hüquqlarının kəskin şəkildə itirilməsi barədə soruşur. Fallaçi çadra barədə soruşduqda, Xomeyni onun bu iddiasını rədd edir və geyimin gənc və hörmətli qadınları qorumaq üçün nəzərdə tutulduğunu bildirir. Daha sonra əlavə edir:

-Əgər İslam geyimlərini sevmirsinizsə, onu geyinməyə məcbur deyilsiniz.

 Bu sözləri eşidən Fallaçi cavab verir:

-Təşəkkür edirəm, cənab imam. Əgər bu belədirsə, mən onu indi çıxaracağam.

Bundan sonra o, sürətli bir hərəkətlə çadrasını başından çıxarır və saçlarını Ali liderin qarşısında tamamilə açıq qoyur. Bunu görən Xomeyni dəhşətə gəlir, qəzəbli halda ayağa qalxır və bir söz demədən otaqdan çıxır. Araya dərin bir sükut çökür və müsahibə yarımçıq qalaraq,qəfildən başa çatır. Lakin Fallaçi müsahibəni bitirmək üçün ertəsi gün qayıdana qədər İranı tərk etməkdən imtina edir.

Bu qarşıdurma jurnalistika tarixində əfsanəvi bir hala gəlir. Bu, bir jurnalistin təsəvvür edilə bilən ən təhlükəli vəziyyətlərdən birində belə, hakimiyyətə tabe olmaqdan imtina etdiyini göstərirdi.

Fallaçi Ayətullah Xomeyninin qarşısında çadrasını çıxarmağa cəsarət etməklə sübut etdi ki, əsl jurnalistika avtoritar hakimiyyətə qarşı durmalı, çətin suallar verməyi və qorxu və ya ənənə ilə susdurulmaqdan imtina etməyi tələb edir. Jurnalistlər asan giriş və rahat sükut müqabilində cəsarətlərini qurban verəndə, tiraniyaya qarşı ən güclü qalxanlarımızdan birini itiririk.

 Oriana Fallaçinin cəsarətli mövqeyi bizə dürüst jurnalistikanın hələ də qaranlığı işıqlandırmaq, səssizlərə səs vermək və gələcək nəsilləri qorxmadan həqiqəti deməyə ruhlandırmaq gücünə malik olduğunu xatırladır.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.11.2026)

Uşaqlar üçün hekayə. Amma böyüklərə də aiddir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Hekayə saatı rubrikasında bu gün təqdim edəcəyimiz hekayə “Təbiətin səsi” adlanır, müəllifi Pərvanə Məmmədova-Kəlağaydır.

 

Yay idi. 7 yaşlı Aysu kəndə - babasıgilə qonaq gəlmişdi. İlk günü evdə - televizorun qarşısında cizgi filmlərinə baxaraq keçirdi. Sabahısı, yuxudan durar-durmaz, nənəsi dedi:

-Gözəl nəvəm, bu gün həyətdəki meynənin altında yemək yeyəcəyik. Geyin, əl-üzünü yu, gəl.

Aysu meynənin altındakı masanı görəndə sevindi, dedi:

-Nənə, ay nənə! Mən belə çay içməkləri internetdə görmüşdüm ey!

Baba nənəyə baxıb gülümsədi, söylədi:

-Demək, bizim kimiləri də internetdə göstərirmişlər...

Səhər yeməyindən sonra nənəsi Aysunu buyurdu:

-Bax, gözəlim, suyu açmışam. Balaca suçiləyəni də doldurmuşam. Götür əlinə, keç bostana, gilas ağacının dibində nanə ləkləri var. Onları sula.

-Su bitəndə nə edim?-qızcığaz soruşdu.

-Qayıdıb gələrsən, dolduraram.

Aysu suçiləyəni götürüb bostana keçdi. Nanələrin ətri yarpızların, qızılgüllərin ətrinə qarışmışdı. Bu ətir çələngindən burnu qıcıqlanan Aysu asqırdı. Və elə həmin an sanki sehrli nəsə baş verdi.

Qız heç vaxt eşitmədiyi səslər eşitməyə başladı... Bir quş cikkildəyirdi. Amma onun cikkiltisi internetdə eşitdiyi bütün quş səslərindən daha gözəl idi. Hardasa lap yaxında xəfif xışıltı da vardı. Başının üstündəki gilas budaqlarından da bir ayrı cür fısıltı gəlirdi.

Aysu suçiləyəni yerə qoyub bostanın içərilərinə doğru irəlilədi. Öz-özünə düşündü: “Deyəsən, asqırdım, sonra mənim sehrli qulağım peyda oldu. Gör, nə qəribə səslər eşidirəm...”

Birdən pişik miyoltusu eşidildi. Aysu təəccübləndi, bu dəfə ucadan dedi:

-Aa... Heç şəhərdəki pişiklərin belə mehriban miyoltuları yoxdur e!

Pişik növbəti dəfə miyoldayanda, qızcığaz sevincəyə düşdü:

-İnternetdəki, televizordakı pişiklərin səsində heç vaxt belə şənlik olmur ki! Deyəsən, burada pişiklərin də nəsə sehrli qüvvələri var!

Bir iri quş qanadlarını gərərək səmada dairə vururdu. Pişiyin səsi ucadan eşidildi. Və Aysu fərqinə vardı ki, bu dəfə miyoltuda xüsusi bir təhdid tonu da var; yəni “mən burdayam ha!” Göydəki iri quş sanki bu təhdidi hiss etdi.  Uçub uzaqlara getdi. Aysu pişiyin səsinə tərəf irəlilədi. Bostanın taxta çəpəri bitən kimi, dəmir çərçivəli kiçik bağça başlayırdı. Çəmənlikdə çilli bir toyuq vardı. Ətrafında isə sarı, qara, xına rəngli balaca cücələr qımıldaşırdı. Qızcığaz daha da heyrətləndi:

-Cücələr, həqiqətən, şəkilli kitablardakı kimi rəngarəngmiş! Hətta şəkillərdəkindən də göyçəklərmiş!

Cücələrin civ-civ səsləri, toyuğun gah tüklərini qabardıb, gah yumrulanması Aysu üçün bütün cizgi filmlərindən maraqlı idi. Diqqətlə baxanda, bağçadakı armud ağacının haça budağına yayxanan boz pişiyi də gördü. Elə bil öz mülkünü qoruyan keşikçi idi.

Aysu bu gördüklərini, eşitdiklərini kiməsə danışmaq istədi. Tələsə-tələsə nənə-babasının yanına qaçdı. Onlar nəvələrini səbirlə, təbəssümlə dinlədilər. Nənə dedi:

-Quzum, o iri quş leydir, hərdən gəlir, toyuq-cücəni yiyəsiz görəndə birini dimdiyinə vurub aparır. Amma bizim Məstanın caynağından yaman qorxur. Neçə dəfə Məstan onun dimdiyindən cücə salıb. Pişiyin miyoltusunu eşidən kimi, quşun uzaqlara uçması bundandır.

Baba isə nəvəsinin heyrətinə sözləriylə sığal çəkdi:

-Aysu bala, buralarda sehrli heç nə yoxdur. Sən həmişə hər şeyi ya televizorda görmüsən, ya da internetdə. İndi təbiəti canlı-canlı görürsən. Eşitdiyin o cürbəcür səslər təbiətin səsidir.

Aysu bir az düşündü, dedi:

-Baba, mən təbiətin səsini şəhərdəki dostlarıma necə apara bilərəm?

Baba qayğıkeşliklə cavab verdi:

-Təbiətin səsi hər yerdədir. Şəhərdə də var bu səslər. Sadəcə, insanlar qaç-qovdan, texnologiyadan azca da olsa, ayrılıb bu səsləri eşitmək istəmirlər.

Aysu dedi:

-İndən belə, həmişə təbiətin səsinə qulaq asacağam. Ağacların yanından keçəndə, yarpaqları dinləyəcəyəm. Quşların cikkiltisini də seçəcəyəm. Görüm, hansı səs hansı quşundur.

Babayla nənə birağızdan dedilər:

-Əhsən, bizim gözəl nəvəmiz! Sən təbiətin səsiylə böyüsən, əsl insan kimi böyüyəcəksən!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.11.2026)

Bazar ertəsi, 02 Noyabr 2026 15:35

Kinonun Şvimmer səhifəsi

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Devid Lourens Şvimmer (David Lawrence Schwimmer) — amerikalı aktyor, rejissor, prodüser və komediya ustasıdır. O, dünya miqyasında daha çox məşhur Amerika televiziya serialı Friends (Dostlar) filmində canlandırdığı Ross Geller obrazı ilə tanınır.

 

David Schwimmer 2 noyabr 1966-cı ildə ABŞ-ın Nyu-York şəhərinin Kuins (Queens) bölgəsində anadan olub. O, yəhudi ailəsində dünyaya gəlib. Uşaqlıq illərinin bir hissəsini Los-Ancelesdə keçirib. Kiçik yaşlarından aktyorluğa maraq göstərib və məktəb tamaşalarında iştirak edib.

Orta təhsilini Beverly Hills məktəbində alıb. Daha sonra Şimal-Qərb Universitetində (Northwestern University) teatr və nitq sənəti üzrə təhsil alaraq 1988-ci ildə bakalavr dərəcəsi əldə edib. Universiteti bitirdikdən sonra Çikaqoda bir qrup məzunla birlikdə Lookingglass Theatre Company adlı teatr şirkətinin yaradılmasında iştirak edib.

David Schwimmer peşəkar aktyorluq fəaliyyətinə 1980-ci illərin sonlarında başlayıb. İlk illərdə müxtəlif televiziya layihələrində və filmlərdə kiçik rollar ifa edib. 1994-cü il onun karyerasında dönüş nöqtəsi olub. Həmin il yayımlanmağa başlayan Friends serialında Ross Geller obrazını canlandırmağa başlayıb.

Friends 1994–2004-cü illərdə yayımlanan, ümumilikdə 10 mövsümdən ibarət məşhur Amerika sitkomudur. Serial altı yaxın dostun Nyu-Yorkda yaşadığı hadisələrdən, münasibətlərindən, dostluqlarından və gündəlik həyatından bəhs edir. David Schwimmer serialda Ross Geller obrazını canlandırıb. Ross paleontoloqdur.

O, ağıllı, elmə maraqlı, bəzən həddindən artıq emosional və qəribə davranışları ilə seçilən bir personajdır. Onun Rachel Green ilə münasibətləri serialın ən yaddaqalan süjet xətlərindən biridir. Rachel obrazını Cennifer Eniston (Jennifer Aniston) canlandırıb. Ross Geller obrazı Schwimmerə beynəlxalq şöhrət qazandırıb. Bu roluna görə 1995-ci ildə Primetime Emmy mükafatına namizəd göstərilib.

David Schwimmer yalnız komediya janrında deyil, dram və kriminal layihələrdə də iştirak edib. Onun tanınmış işlərindən bəziləri:

 

- Madagascar (2005) – Melman adlı zürafəni səsləndirib.

- Band of Brothers (2001) – Herbert Sobel obrazını canlandırıb.

- Six Days, Seven Nights (1998) – Frank Martin rolunda çıxış edib.

- Apt Pupil (1998) – Todd Bowden haqqında filmdə rol alıb.

- The Pallbearer (1996) – Tom Thompson obrazını canlandırıb.

- Big Nothing (2006) – Çarli obrazını oynayıb.

 

David Schwimmer aktyorluqla yanaşı rejissorluq fəaliyyəti ilə də məşğul olub. Onun rejissor kimi tanınan filmləri:

- Since You've Been Gone (1998)

- Run Fatboy Run (2007)

- Trust (2010)

 

Xüsusilə Run Fatboy Run komediya filmi onun rejissor kimi diqqət çəkən işlərindən biridir. Trust filmində isə uşaqların internetdə üzləşə biləcəyi təhlükəli vəziyyətlər mövzusu araşdırılır.

Schwimmer teatr sənətinə də böyük maraq göstərir. O, Lookingglass Theatre Company şirkətinin həmtəsisçilərindən biridir və müxtəlif teatr tamaşalarında həm aktyor, həm də rejissor kimi çalışıb.

 

Əsas mükafat və namizədlikləri:

- 1995 – Friends serialına görə Emmy mükafatına namizədlik.

- 1996 – Friends aktyor heyəti ilə birlikdə Screen Actors Guild mükafatı.

- 2016 – The People v. O. J. Simpson serialına görə Emmy mükafatına namizədlik.

- 2021 – Friends: The Reunion layihəsinə görə Emmy namizədliyi (icraçı prodüser kimi).

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.11.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Bu gün 77 yaşını qeyd edən Lois Bukold (Lois Joy McMaster Bujold) 2 noyabr 1949-cu ildə ABŞ-ın Ohayo ştatının Kolumbus şəhərində anadan olub. O, uşaqlıq illərindən kitablara və ədəbiyyata böyük maraq göstərib. Onun elmi-fantastika janrına marağının yaranmasında atasının mühüm rolu olub. Atası Ohayo Dövlət Universitetində mühəndislik professoru idi. Lois hələ doqquz yaşında olarkən elmi-fantastik əsərlər oxumağa başlayıb.

 

Bu maraq zaman keçdikcə onun gələcək peşə seçiminə və yaradıcılığına təsir göstərib. Bucold Ohayo Dövlət Universitetində təhsil alıb. Gənclik illərindən yazıçılıqla maraqlansa da, bu sahədə peşəkar fəaliyyətə başlaması bir qədər vaxt aparıb. Lois Makmaster Bucold peşəkar yazıçılıq fəaliyyətinə 1980-ci illərdə başlayıb.

1982-ci ildən etibarən əsərlərini nəşr etdirmək məqsədilə ciddi şəkildə yazmağa başlayıb. 1985-ci ildə onun ilk peşəkar nəşrləri oxucuların diqqətini cəlb edib. 1986-cı ildə isə ilk üç elmi-fantastik romanı nəşr olunub:

- Shards of Honor — Şərəf qırıntıları

- The Warrior's Apprentice — Döyüşçünün şagirdi

- Ethan of Athos — Atoslu İtan

Bu əsərlər sonradan onun ən məşhur yaradıcılıq layihələrindən birinə çevrilən Vorkosigan silsiləsinin əsasını təşkil edib. Bucoldun yaradıcılığında elmi-fantastika, fantastika, macəra, siyasi mübarizə, insan münasibətləri və mənəvi seçimlər mühüm yer tutur.

Onun əsərlərində yalnız gələcək dünyanın texnologiyaları deyil, insan xarakteri, cəmiyyət, hakimiyyət, müharibə və ədalət məsələləri də geniş şəkildə təsvir olunur. Lois Makmaster Bucold müasir elmi-fantastika və fantastika ədəbiyyatının ən çox mükafat qazanan yazıçılarından biridir.

 

Onun əsas mükafatları:

- Hugo mükafatı: 7 dəfə qalib olub.

- Nebula mükafatı: 3 dəfə qalib olub.

- Mythopoeic Fantasy mükafatı: The Curse of Chalion əsərinə görə 2002-ci ildə.

- Damon Knight Memorial Grand Master: 2019-cu ildə bu fəxri ada layiq görülüb, mükafatlandırma mərasimi 2020-ci ildə keçirilib.

- Skylark mükafatı: 2011-ci ildə.

- 2017-ci ildə Vorkosigan Saga, 2018-ci ildə isə World of the Five Gods silsiləsi Hugo mükafatının ən yaxşı silsilə nominasiyasında qalib olub.

 

Lois Makmaster Bucold elmi-fantastika və fantastika janrlarının inkişafına mühüm töhfələr vermiş müəlliflərdən hesab olunur. Onun yaradıcılığı göstərir ki, elmi-fantastika yalnız kosmik səyahətlər, texnologiyalar və gələcək sivilizasiyalar haqqında deyil. Bu janr vasitəsilə insanın kimliyi, cəmiyyətdəki mövqeyi, mənəvi dəyərləri və həyat mübarizəsi də araşdırıla bilər.

 Xüsusilə Maylz Vorkosiqan obrazı dünya elmi-fantastika ədəbiyyatının yaddaqalan qəhrəmanlarından birinə çevrilib. Bucoldun əsərləri bu gün də elmi-fantastika və fantastika oxucuları arasında maraq doğurur. 2026-cı ildə onun adı Elmi Fantastika və Fantastika Şöhrət Zalına da daxil edilib.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.11.2026)

Bazar ertəsi, 02 Noyabr 2026 09:37

Günün ədəbiyyat adı – Xorxe de Sena

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Xorxe de Sena (Jorge de Sena) — portuqaliyalı şair, yazıçı, dramaturq, ədəbiyyatşünas, esseist və tərcüməçi olub. O, XX əsr Avropa ədəbiyyatının mühüm nümayəndələrindən biri hesab edilir. Poeziyasında insan azadlığı, ədalət, siyasi təzyiqlər, sürgün, mənəvi məsuliyyət, tarix və insan taleyi kimi mövzulara geniş yer verilib.

 

Xorxe de Sena yalnız şair kimi deyil, həm də ədəbiyyatın müxtəlif sahələrində çalışan intellektual şəxsiyyət kimi tanınıb. Onun yaradıcılığı Portuqaliya ədəbiyyatını dünya ədəbiyyatı ilə əlaqələndirən mühüm nümunələrdəndir.

Xorxe de Sena 2 noyabr 1919-cu ildə Portuqaliyanın paytaxtı Lissabon şəhərində anadan olub.

O, uşaqlıqdan ədəbiyyata, tarixə, musiqiyə və incəsənətə maraq göstərib. Gənclik illərində mühəndislik təhsili alıb, lakin onun əsas maraq dairəsi tədricən ədəbiyyat, fəlsəfə və humanitar elmlərə yönəlib. Müxtəlif sahələrə marağı onun sonrakı yaradıcılığında da özünü göstərib

Sena Portuqaliyanın siyasi və ictimai həyatında baş verən hadisələrə biganə qalmayıb. Xüsusilə ölkədə mövcud olan avtoritar idarəçilik, senzura və söz azadlığının məhdudlaşdırılması onun dünyagörüşünə və əsərlərinə ciddi təsir göstərib.

Xorxe de Senanın həyat yolu əvvəlcə hərbi-dənizçilik sahəsi ilə bağlı olub. 1937-ci ildə Portuqaliya Hərbi-Dəniz Məktəbinə daxil olub, lakin 1938-ci ildə bu təhsilini davam etdirə bilməyib. Daha sonra Porto Universitetinin Mühəndislik fakültəsində inşaat mühəndisliyi üzrə təhsil alıb və 1944-cü ildə məzun olub. 1948–1959-cu illərdə Portuqaliyada mühəndis kimi çalışıb. Bununla yanaşı, ədəbiyyatla məşğul olmağa davam edib, şeirlər, hekayələr, tənqidi məqalələr və ədəbi araşdırmalar yazıb.

1959-cu ildə siyasi səbəblərə görə Portuqaliyanı tərk edərək Braziliyaya köçüb. Braziliyada universitetlərdə dərs deyib, ədəbiyyat sahəsində elmi fəaliyyət göstərib və 1964-cü ildə humanitar elmlər üzrə doktorluq dərəcəsi alıb. 1965-ci ildə Braziliyadakı hərbi çevrilişdən sonra ailəsi ilə birlikdə ABŞ-a köçüb.

 

Əvvəlcə Viskonsin Universitetində, daha sonra isə Kaliforniya Universitetinin Santa-Barbara bölməsində professor kimi çalışıb. Burada ispan və portuqal dilləri, müqayisəli ədəbiyyat və digər humanitar sahələr üzrə akademik fəaliyyət göstərib. Xorxe de Senanın həyatında siyasi hadisələr mühüm rol oynayıb.

O, Portuqaliyada Antonio de Oliveyra Salazarın rəhbərlik etdiyi avtoritar Estado Novo rejiminə qarşı çıxan ziyalılardan biri idi. Yazıçı söz və fikir azadlığını, insan hüquqlarını və demokratik dəyərləri müdafiə edirdi. Siyasi baxışlarına görə ölkədəki vəziyyətlə razılaşmır, yaradıcılığında da cəmiyyətdəki haqsızlıqları tənqid edirdi.

1959-cu ildə Salazar rejiminə qarşı uğursuz çevriliş cəhdində iştirak etməsi ilə əlaqədar təqib olunmaqdan ehtiyat edərək Braziliyaya gedib. 1964-cü ildə Braziliyada hərbi çevriliş baş verdikdən sonra burada da siyasi vəziyyətin dəyişməsi onu ABŞ-a köçməyə vadar edib. Beləliklə, həyatının əhəmiyyətli hissəsi doğma ölkəsindən uzaqda keçib.

Sürgün, vətən həsrəti, yad ölkədə yaşamaq və insanın öz kimliyini qoruması onun ədəbi yaradıcılığının əsas mövzularına çevrilib. Xorxe de Sena ədəbiyyata çoxşaxəli yanaşması ilə seçilirdi. O, yalnız şeir yazmır, həm də roman, hekayə, dram əsərləri, ədəbi tənqid və elmi araşdırmalarla məşğul olub. Onun ilk mühüm ədəbi nəşrlərindən biri 1942-ci ildə çap olunan «Perseguição» adlı şeirlər kitabıdır.

Bu kitabdan sonra Portuqaliya ədəbi mühitində tanınmağa başlayıb. 1940-cı illərdə «Cadernos de Poesia» adlı ədəbi dərginin ətrafında formalaşan yaradıcı mühitdə iştirak edib. Bu dərgi Portuqaliya poeziyasının inkişafında mühüm rol oynayıb. Senanın əsərlərində bir neçə istiqamət xüsusilə nəzərə çarpır:

- İnsan azadlığı: Fərdin öz düşüncələrini sərbəst ifadə etmək hüququ.

- Ədalətsizlik: Cəmiyyətdəki bərabərsizlik, zorakılıq və siyasi təzyiqlər.

- Tarix: Keçmiş hadisələrin müasir insanın həyatına təsiri.

- İncəsənət: Rəssamlıq, musiqi, heykəltəraşlıq və ədəbiyyat arasındakı əlaqələr.

- Sürgün və vətən: İnsanların doğma torpaqlarından uzaqda yaşaması və mənəvi bağlılıqları.

- İnsan təbiəti: Məhəbbət, qorxu, vicdan, ehtiras və mənəvi ziddiyyətlər.

 

Ən məşhur əsərləri

1. «Metamorfoses» (Metamorfozlar, çevrilmələr)  (1963)

Şairin ən tanınan poeziya kitablarından biridir. Burada rəssamlıq və digər vizual sənət nümunələri şeirlərin əsas ilham mənbəyinə çevrilir. Tarix, insan taleyi və incəsənətin mənası araşdırılır.

 

2. «Os Grão-Capitães» (Böyük kapitanlar)  (1976)

Hekayələr toplusudur. Əsərlərdə insan münasibətləri, hakimiyyət, zorakılıq, müharibə və cəmiyyətin mənəvi problemləri təsvir edilir.

 

3. «O Físico Prodigioso» (Möcüzəli həkim) (1977)

Fantastik və alleqorik xüsusiyyətlər daşıyan əsərdir. Burada məhəbbət, azadlıq, hakimiyyət, dini təsəvvürlər və insan təbiəti kimi məsələlər bədii şəkildə işlənir.

 

4. «Sinais de Fogo» (Od işarələri) (1979)

Yazıçının ən mühüm romanı hesab olunur. Əsər onun ölümündən sonra nəşr edilib. 1930-cu illərin Portuqaliyasında baş verən siyasi və ictimai hadisələr, İspaniya vətəndaş müharibəsinin təsirləri və gənc insanın mənəvi inkişafı romanın əsas mövzularındandır.

 

5. «Exorcismos» (Cinçıxarmalar) (1972)

Poeziya toplusudur. Şeirlərdə insanın daxili ziddiyyətləri, cəmiyyətin problemləri, siyasi hadisələr və mənəvi mübarizə diqqət mərkəzindədir.

 

6. «Arte de Música» (Musiqi sənəti) (1968)

Musiqiyə həsr olunmuş poeziya kitabıdır. Müxtəlif musiqi əsərləri və bəstəkarlar şairin poetik düşüncələri üçün ilham mənbəyi olub.

 

Xorxe de Sena dramaturgiya sahəsində də fəaliyyət göstərib. O, teatr üçün pyeslər yazıb, klassik və müasir ədəbiyyatın problemlərini araşdırıb. Ədəbiyyatşünas kimi xüsusilə iki böyük portuqal ədibinin yaradıcılığına diqqət yetirib:

- Luís de Camões – Portuqaliya klassik poeziyasının görkəmli nümayəndəsi.

- Fernando Pessoa – XX əsr Portuqaliya ədəbiyyatının mühüm simalarından biri.

 

Bundan başqa, ingilis ədəbiyyatının tarixi və nəzəriyyəsi, teatr, kino və incəsənət haqqında elmi məqalələr və tədqiqatlar hazırlayıb. O, müxtəlif dillərdən tərcümələr də edib, dünya ədəbiyyatının Portuqaliya oxucularına çatdırılmasına töhfə verib.

Xorxe de Sena 58 yaşında ikən 4 iyun 1978-ci ildə ABŞ-ın Kaliforniya ştatının Santa-Barbara şəhərində vəfat edib.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.11.2026)

Bazar ertəsi, 02 Noyabr 2026 11:06

Şahrux Xan - Rac Kapurdan sonra ikinci

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Bollivudda, bütün Hindistanda, eləcə də digər dünya ölkələrində hind kinosunu sevən kəsimdə - şübhəsiz, o cümlədən də bir xeyli azərbaycanlı arasında bu gün əlamətdar gündür, Şahrux Xan (Shah Rukh Khan) adına olan gündür. Bu gün Şahrux Xan özünün 61 yaşını qeyd edir.

 

Şahrux Xan (Shah Rukh Khan) — Hindistanın məşhur aktyoru, film prodüseri və televiziya aparıcısıdır. O, Bollivudun ən tanınmış simalarından biri, dünya kinosunun isə ən məşhur hind aktyorlarından hesab olunur. Onun qədər məşhurluq zamanında yalnız əfsanəvi hind aktyoru Rac Kapura qismət olub.

Romantik, dramatik, tarixi və döyüş filmlərində yaratdığı obrazlarla milyonlarla tamaşaçının sevgisini qazanıb.

O, Hindistanda və beynəlxalq kino aləmində çox vaxt “Bollivudun kralı” (King of Bollywood) və “Kral Xan” (King Khan) ləqəbləri ilə tanınır. Şahrux Xan 1965-ci il noyabrın 2-də Hindistanın paytaxtı Yeni Dehlidə dünyaya gəlib. Atası Mir Tac əhəmməd Xan, anası isə Latif Fatimə olub.

Atası ictimai-siyasi fəaliyyətlə məşğul olurdu, anası isə müxtəlif sosial və inzibati işlərdə çalışmışdı. Şahrux uşaqlıq illərini Dehlidə keçirib. O, gənc yaşlarından idmana, teatra və aktyorluğa maraq göstərirdi. Təhsilini Dehlidəki Müqəddəs Kolumba məktəbində alıb.  Daha sonra Hansraj Kollecində iqtisadiyyat üzrə təhsilini davam etdirib.

Cəmia Millia İslamiya Universitetində kütləvi kommunikasiya sahəsində magistratura təhsilinə başlasa da, aktyorluq karyerasına görə təhsilini yarımçıq saxlayıb. Şahrux Xan aktyorluq fəaliyyətinə televiziyadan başlayıb. Onun ilk diqqətçəkən işi 1988-ci ildə yayımlanan Fauji serialı olub. Serialda Abhimanyu Ray obrazını canlandırıb.

Bu layihə ona Hindistan tamaşaçıları arasında tanınmaq imkanı yaradıb.

Daha sonra Circus və Idiot kimi televiziya layihələrində iştirak edib. 1992-ci ildə Deewana filmi ilə Bollivudda kino debütünü edib. Filmdəki çıxışı ona böyük uğur gətirib və Filmfare mükafatını qazanmasına səbəb olub. Şahrux Xan karyerasının ilk illərində ənənəvi qəhrəman obrazlarından fərqli rollar seçməklə diqqət çəkib. O, bəzən mənfi və psixoloji cəhətdən mürəkkəb personajları canlandıraraq aktyorluq imkanlarını nümayiş etdirib.

 

Onun məşhur filmlərindən bəziləri:

- Deewana (1992) – Aktyorun kino sahəsində tanınmasına kömək edən ilk böyük uğurlarından biridir.

- Baazigar (1993) – İntiqam hissi ilə yaşayan mürəkkəb bir obrazı canlandırıb.

- Darr (1993) – Psixoloji gərginlik və obsesiv sevgi mövzusunda çəkilmiş filmdir.

- Dilwale Dulhania Le Jayenge (1995) – Hindistan romantik kinosunun ən məşhur filmlərindən biridir. Şahrux Xan Raj Malhotra obrazını canlandırıb.

- Dil To Pagal Hai (1997) – Sevgi və münasibətlərdən bəhs edən musiqili romantik film.

 

Bir müddət kino fəaliyyətində fasilədən sonra Şahrux Xan 2023-cü ildə möhtəşəm şəkildə ekranlara qayıdıb. Həmin il onun üç böyük filmi tamaşaçılara təqdim olunub:

- Pathaan (2023) – Şahrux Xan bu filmdə Hindistanın təhlükəsizliyi uğrunda mübarizə aparan xüsusi agent obrazını canlandırıb. Film böyük kommersiya uğuru qazanıb.

- Jawan (2023) – Aktyorun ən çox diqqət çəkən filmlərindən biridir. Burada iki fərqli obrazı – Vikram Rathore və Azad Rathore rollarını ifa edib. Film sosial ədalət, korrupsiya və cəmiyyət problemlərinə toxunur.

- Dunki (2023) – Rejissor Rac Kumar Hirani tərəfindən çəkilmiş dram-komediya filmidir. Burada Şahrux Xan daha fərqli, emosional və insani tərəfləri olan obraz yaradıb.

 

Bu üç film onun dünya kino bazarındakı mövqeyini yenidən möhkəmləndirib. Xüsusilə Jawan filmindəki ifasına görə 2025-ci ildə Hindistanın Milli Film Mükafatında ən yaxşı aktyor mükafatına layiq görülüb.  Şahrux Xan yalnız aktyor deyil, həm də uğurlu iş adamıdır. 2002-ci ildə həyat yoldaşı Qauri Xanla birlikdə Red Chillies Entertainment adlı kino istehsalı şirkətini yaradıb.

 

Şirkət filmlərin istehsalı, vizual effektlər və kino texnologiyaları sahəsində fəaliyyət göstərir. Şirkətin istehsal etdiyi layihələr arasında onun özünün də iştirak etdiyi bir çox məşhur ekran əsərləri var. Bundan başqa, Şahrux Xan Hindistanın məşhur kriket komandalarından biri olan Kolkata Knight Riders klubunun ortaq sahibidir. Komanda Hindistan Premyer Liqasında (IPL) mübarizə aparır.

Bu fəaliyyətlər onun kino sənayesindən kənarda da böyük iqtisadi və kommersiya nüfuzuna malik olduğunu göstərir.  Şahrux Xan Hindistan kino tarixinin ən çox mükafat qazanan aktyorlarından biridir.

 

Onun əsas mükafat və təltifləri:

- Filmfare Awards – Ən yaxşı aktyor nominasiyasında səkkiz dəfə qalib olub. Ümumilikdə Filmfare mükafatları ilə bağlı çoxsaylı təltiflərə sahibdir.

- Padma Shri (2005) – Hindistan hökumətinin mülki şəxslərə verdiyi nüfuzlu dövlət mükafatlarından biridir.

- Ordre des Arts et des Lettres (2007) – Fransa tərəfindən incəsənət və mədəniyyət sahəsindəki xidmətlərinə görə təltif edilib.

- Legion of Honour (2014) – Fransanın ən yüksək dövlət təltiflərindən biri olan Fəxri Legion ordeninə layiq görülüb.

- Crystal Award (2018) – Dünya İqtisadi Forumunun qadın və uşaqların hüquqlarının müdafiəsi istiqamətində fəaliyyətinə görə təqdim etdiyi mükafatdır.

- Milli Film Mükafatı (2025) – Jawan filmindəki aktyorluq ifasına görə ən yaxşı aktyor mükafatını qazanıb.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.11.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

 

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının birgə layihəsində budəfəki mövzumuz əsrlərə meydan oxuyan türk imperiyaları və dövlətləri barədədir.

 

Türk xalqlarının tarixi təkcə fəthlər və böyük müharibələrlə deyil, həm də qurduqları dövlətlərin institusional quruluşu və uzunömürlülüyü ilə zəngindir. Avrasiya materikində qurulan onlarla dövlət arasından bəziləri əsrlərlə mövcud olaraq dünya sivilizasiyasının gedişatını dəyişmişdir. Tarixi sənədlərə əsasən, ən uzunömürlü Türk dövlətlərinin reytinqi və onların idarəçilik sirləri aşağıdakı kimidir:

1. Osmanlı İmperiyası (623 il)

1299-cu ildə qurulan və 1922-ci ilə qədər mövcud olan Osmanlı Dövləti, Türk tarixinin ən uzunömürlü və ən böyük imperiyasıdır. Üç qitəyə hökm edən bu dövlətin uzunömürlülüyünün sirri mərkəziyyətçi idarəetmə sistemi, güclü nizamlı ordusu və tabeçiliyindəki fərqli dinlərə qarşı tətbiq etdiyi tolerantlıq siyasəti idi.

2. Büyük Hun İmperiyası (436 il)

Asiyada mərkəzləşdirilmiş ilk Türk dövləti olan bu imperiyada tətbiq edilən onluq ordu sistemi, bu gün belə müasir orduların struktur əsasını təşkil edir.

3. Qazax Xanlığı (382 il)

1465-ci ildə təməli atılan və 1847-ci ilə qədər mövcudluğunu qoruyan Qazax Xanlığı, köçəri bəyliklərin və çöl mədəniyyətinin hüquqi dövlət strukturuna keçməsinin ən uğurlu nümunəsidir.

4. Qaraxanlılar Dövləti (372 il)

840-1212-ci illərdə mövcud olmuş Qaraxanlılar, tarixdə İslam dinini rəsmi dövlət dini kimi qəbul edən ilk Türk dövlətlərindəndir. Onlar Türk-İslam mədəniyyətinin intibah dövrünü başlatmışlar.

5. Xəzər Xaqanlığı (332 il)

Xəzər Xaqanlığı rəsmi olaraq Museviliyi qəbul edən yeganə Türk dövləti olmaqla yanaşı, Şərqi Avropada ticarətin təhlükəsizliyini təmin etmişdir.

6. Baburlular İmperiyası (332 il)

Hindistanda nəhəng iz qoyan Baburlular isə möhtəşəm memarlıq (Tac Mahal) miras qoymuşlar.

7. Səfəvilər imperiyası (235 il)

Azərbaycanın 1501-ci ildən mövcud olan Səfəvilər imperiyasının ən mühüm tarixi əhəmiyyəti hazırkı Azərbaycan və İran coğrafiyasında böyük siyasi birliyin yaradılması, regionun dini-siyasi xəritəsinin dəyişdirilməsi və güclü dövlətçilik ənənəsinin formalaşdırılmasıdır.

 

Qədim idarəçilik və müasir hərbi/siyasi yenilik

Qədim Türk dövlətlərinin idarəetmə prinsipləri ilə bugünkü müasir respublika sistemləri arasında ciddi bir təkamül və yenilik mövcuddur:

Hərbi keçid: Qədim dövlətlərin uzunömürlülüyü süvari ordularına və imperatorun gücünə əsaslanırdı. Müasir Türk dövlətləri isə gücünü peyk texnologiyaları, PUA-lar və rəqəmsal hərbi doktrinalarla qoruyur.

Hüquqi yenilik: Keçmişdə şifahi qərarlar və "Törə" qanunları dövləti ayaqda tuturdusa, müasir dövrdə konstitusiya hüququ, beynəlxalq müqavilələr və dünyəvi idarəetmə mexanizmləri dövlətlərin uzunömürlülüyünü təmin edən ən böyük yenilikdir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.11.2026)

36 -dən səhifə 3206

Sayt Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən 2024-cü ildə “Qeyri-hökumət təşkilatları üçün qrant müsabiqəsi” çərçivəsində Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun həyata keçirdiyi “Yeniyetmə və gənclərdə mütaliə mədəniyyətinin formalaşdırılması” layihəsinin tərəfdaşı olaraq yenilənmiş, yeni bölmələr əlavə ediımiş, layihənin təbliği üzrə funksional fəaliyyət aparılmışdır.