Super User
Xalxın uşağı – TƏRBİYƏVİ MÖVZUDA
Şəmil Sadiq,
dəyər yaradıcısı.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
Bizim ailələrdə öz uşaqlarımızdan başqa, bir uşaq da böyüyür, xalqın uşağı. Süfrəmizdə oturmur, çörəyimizi bölüşmürük, evimizdə yaşamır, amma adı dilimizdən düşmür. Dərslərini yaxşı oxuyur, yarışlarda qalib gəlir, valideyninin sözündən çıxmır. Hələ bir neçə dil də bilir. Nədənsə, bu uşağın nə tənbəlliyini görürük, nə səhvini, nə də qapını çırpıb otağına çəkildiyini. Çünki biz sadəcə onun-xalqın uşağının uğurunu görürük.
Başqasının övladını bizə təqdim edilən bir nəticə ilə tanıyırıq. Öz övladımızın yorğunluğunu da görürük, həvəssizliyini də, uğursuzluğunu da. Sonra həmin bu nəticə ilə bütöv bir uşağı müqayisə edirik: - Gör filankəsin uşağı nələr eləyir! Bəs sən? Bu “bəs sən?” sualının içində valideynin arzusu da var, narahatlığı da, bəzən özünün həyata keçirə bilmədiyi istəklər də. Ancaq uşaq həmin sualda başqa bir məna eşidə bilər: “Sən olduğun kimi məni qane etmirsən”.
Düzdür, burada valideyni anlamaq çətin deyil. Kim istəməz ki, övladı bacarıqlı, çalışqan, uğurlu olsun? Başqa bir uşağın nailiyyətini görəndə öz övladının da bunu bacarmasını arzulamaq təbiidir. Sözsüz ki, problem arzunun özündə yox, onun uşağa necə çatdırılmasındadır. Övladımızı həvəsləndirmək istəyərkən bəzən ona özündən narazı qalmağı aşılayırıq.
Məncə, burada nümunə göstərməklə müqayisə edib kiçiltməyin sərhədini ayırmaq lazımdır. Başqasından öyrənmək həyatın təbii bir hissəsidir. Bir uşağın zəhməti, məşq üsulu, başladığı işi sona çatdırması başqa uşağa da yol göstərə bilər. “Bax, o, hər gün məşq edərək bu nəticəni qazanıb. Sən də istəyirsənsə, necə edəcəyimizi düşünək” deməklə “O bacarır, sən niyə bacarmırsan?” demək eyni deyil. Birinci cümlə yol göstərə, İkinci cümlə uşağı özünü müdafiə etməyə məcbur edə bilər.
Xüsusilə yeniyetməlikdə bu söhbətlər asanlıqla qarşıdurmaya çevrilir: - Bəsdir məni başqaları ilə müqayisə etdiniz! Mən buyam! Niyə kiməsə oxşamalıyam? Valideynsə bunu ərköyünlük, tərslik, sözə baxmamaq kimi qəbul edir. Bəzən bu etirazın içində məsuliyyətdən yayınmaq da olur. Amma hər etirazı ərköyünlük saymaq düzgün deyil. Çünki Uşaq sadəcə öz yerini qorumağa çalışır: “Məni də görün. Mənim də nə istədiyimi soruşun”.
Kiçik yaşlı uşaq isə narazılığını bu qədər açıq ifadə etməyə bilər. O, valideyninin kimə, nəyə sevindiyini çox yaxşı müşahidə edə bilir. “Bunu etsəm, məni də tərifləyərlər” düşüncəsi ilə davranmağa başlayır. Valideyninin rəğbətini qazanmaq istəyi təbiidir. Ancaq hər addımını yalnız bu rəğbətə görə atmağa başlayanda öz maraqlarına yer qalmır. Nəyi sevdiyini anlamaq əvəzinə, nə etsə bəyəniləcəyini hesablamağa alışır. Bu isə insanı özü olmaqdan çıxarır, ətraf mühitə görə yaşamaq çərçivəsinə salır.
Düşünün, evdə gözəl rəsm çəkən uşağımız var, biz qonşunun riyaziyyat nəticəsindən danışırıq. Futbol oynamağı sevən övladımıza “topun dalınca qaçmaqla nə olacaq?” deyirik, sonra xaricdə bir uşağın futbol bacarığını göstərən videonu heyranlıqla paylaşırıq. Öz uşağımızın nəzakətini, qayğıkeşliyini adi hal sayır, başqa bir uşağın eyni davranışını uzun-uzadı tərifləyirik.
Bəzən uzaqdakı istedada heyran olmaq, yaxınımızdakı istedada şərait yaratmaqdan daha asandır. Birincisi üçün videonu paylaşmaq kifayətdir. İkincisi vaxt, səbir və zəhmət istəyir.
Məncə, bu münasibətin yalnız uşaq tərbiyəsi ilə bağlı olmayan bir tərəfi də var. Biz bəzən özümüzə aid olanın dəyərini görməkdə çətinlik çəkirik. Yaxınımızda olduğu üçün adiləşdirir, başqasına məxsus olduğu üçün böyüdürük.
Bir dəfə Türkiyədən olan bir dostum mənə zarafatla demişdi: - Şamil, para qazanmaq istəyirsənsə, şirkət aç, bir də üstünə “gavur ismi” qoy, pul tıkır-tıkır gələcək. Zarafat idi, amma düşündürücü tərəfi çoxdu. Bəzən eyni xidmət yerli adla təqdim olunanda sadə, xarici adla təqdim olunanda daha səviyyəli görünür. “Çayxana” sözündə köhnəlik axtarır, eyni məkanın lövhəsində ingiliscə ad görəndə müasirlik tapırıq. Sanki keyfiyyət əvvəlcə xidmətin özündə yox, adının hansı dildə yazılmasındadır. Bunu bütöv bir millətin dəyişməz xüsusiyyəti və ya “milli sindrom” adlandırmaq, yəqin ki, həddindən artıq ümumiləşdirmə olar. Məncə özümüzdə gördüyümüz bu vərdiş haqqında dərindən düşünməliyik: niyə bəzən bir şeyin qiymətini bilmək üçün əvvəlcə başqasının ona dəyər verməsini gözləyirik?
Eyni sualı övladlarımız haqqında da verə bilərik. Uşağımızın bacarığını görmək üçün mütləq kimsə onu alqışlamalıdırmı? Müəllimi tərifləmədən, yarışda yer tutmadan, sosial şəbəkədə videosu yayılmadan da onun zəhməti bizim üçün qiymətli ola bilməzmi?
Əlbəttə, öz övladına dəyər vermək onun hər hərəkətinə “əla”, hər cızığına “möhtəşəm”, hər cavabına “dahiyanə” demək deyil. Mən səbəbsiz və ölçüsüz tərifi də doğru saymıram. Uşaq nəyi yaxşı etdiyini, harada çətinlik çəkdiyini bilməlidir. Hər işinə eyni heyranlıqla cavab veririksə, tərifimiz də bir müddət sonra mənasını itirir. “Sən dahisən” deməkdənsə, “Bu işə vaxt ayırdın, əvvəlkindən daha yaxşı alındı” demək daha dürüstdür. “Səndən heç nə olmaz” deməkdənsə, “Bu dəfə hazırlaşmadın, nəticədə də bunu görürük. Nəyi dəyişə bilərsən?” soruşmaq daha faydalı deyilmi?
Dəyər vermək həm uğuru görməkdir, həm də nöqsanı uşağın şəxsiyyətini alçaltmadan demək. Övladımız bilməlidir ki, səhvini düzəltməsini istəyirik, amma sevgimizi hər dəfə yaxşı nəticə göstərməklə qazanmağa məcbur deyil. Bu, tələbkarlıqdan imtina etmək də deyil. “Mən beləyəm” cümləsi bütün məsuliyyətlərdən azad edən vəsiqəyə çevrilməməlidir. Hər uşağın yerinə yetirməli olduğu öhdəliklər, öyrənməli olduğu davranışlar var. Fərdiliyinə hörmət etmək onun zəhmətdən yayınmasına göz yummaq demək deyil. Sadəcə, tələbi başqa uşağın həyatına görə yox, öz övladımızın yaşına, imkanlarına və ehtiyaclarına görə müəyyənləşdirməliyik.
Uşağımızı tanımaq üçün onun qiymətlərindən başqa mövzularla da maraqlanmalıyıq: nəyi sevə-sevə edir, nədə çətinlik çəkir, hansı işə başlayanda vaxtı unudur, harada köməyə ehtiyacı var? Bu sualların cavabını bilmədən ondan uğur gözləmək, tanımadığımız bir yolun sonunda bizi qarşılamasını istəməyə bənzəyir.
Müqayisəyə ehtiyac duyuruqsa, onun öz inkişafına baxaq: dünən nəyi bacarmırdı, bu gün nəyi öyrənib? Harada daha səbirli, daha məsuliyyətli olub? Nəticəsi hələ görünməsə də, hansı zəhməti çəkib? Bunlar gurultulu nailiyyətlər deyil, amma böyüməyin mühim hissəsidir.
Xalqın uşağının uğuruna sevinək. Onu təbrik edək, zəhmətindən öyrənək. Ancaq həmin uğuru öz övladımızın başına qaxmayaq. Başqasını alqışlamaq üçün öz uşağımızı kiçiltməyə ehtiyac yoxdur.
Gəlin bu dəfə “Gör xalqın uşağı nə edir!” demək istəyəndə bir anlıq dayanaq və özümüzdən soruşaq: Bəs mən uşağımın nə etdiyinin nə qədər görürəm?
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(30.10.2026)
Bir mahnının tarixçəsi -Könül Xasıyeva, “Gecələr”
Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Azərbaycan muğam sənətinin ən parlaq və sevilən nümayəndələrindən biri, Xalq artisti Könül Xasıyevanın sənət yolu nə qədər zəngindirsə, şəxsi həyatı da bir o qədər ağır sınaqlar və ağrılarla doludur. Onun ifalarındakı dərin hüzn və emosionallıq, əslində təbiətin ona bəxş etdiyi istedadla yanaşı, yaşadığı real həyat acılarının musiqidəki əks-sədasıdır.
Könül Xasıyeva hələ uşaq yaşlarından məsuliyyət yükünü çiyinlərində daşımağa başlamışdır. O, cəmi 11 yaşında olarkən ailəsinə maddi cəhətdən kömək etmək və dəstək olmaq məqsədilə el şənliklərində, toylarda çıxış etməyə qərar verir. Bu erkən yaşda başlayan sənət fəaliyyəti onun gələcəkdə böyük muğam ustadı kimi yetişməsində mühüm rol oynasa da, uşaqlıq illərini zəhmətlə keçirməsinə səbəb olur.
Sənətçinin həyatını və səhhətini kökündən dəyişən hadisə isə 2000-ci ildə Bakıda baş vermiş dəhşətli zəlzələ olur. Həmin təbii fəlakət zamanı keçirdiyi güclü qorxu və sarsıntı xanəndənin sağlamlığında dərin izlər buraxır. Mhz bu hadisədən sonra onun sinir sistemində və səhhətində ciddi fəsadlar yaranır. Könül Xasıyeva gecələr yata bilmir, ürək döyüntülərinin hədsiz dərəcədə yüksək olması səbəbindən hər gecəni yuxusuz keçirməyə məhkum olur. Bu bitmək bilməyən yuxusuzluq onun həm fiziki, həm də mənəvi gücünü tükədir.
Lakin taleyin xanəndəyə hazırladığı ən ağır sınaq hələ irəlidə idi. Bir müddət sonra onun yeganə oğlu da ağır xəstəliyə yaxalanır. Övladının ağrıları qarşısında öz canını unudan fədakar ana, dərhal öz müalicələrini yarımçıq saxlayır. O, bütün diqqətini, enerjisini və imkanlarını övladının sağalmasına xərcləyir. Öz səhhətini tamamilə arxa plana atan Könül Xasıyeva, övladı üçün canını sipər edərək böyük bir ana fədakarlığı nümayiş etdirir.
Bütün bu dözülməz fiziki ağrılara, ailə qayğılarına və ağır xəstəliklərə rəğmən, o, sənətdən və musiqidən əsla qopmur. Yaradıcılığının vizit kartına çevrilən və dinləyənlərin qəlbini sarsıdan "Gecələr" mahnısı da elə bu ağrıların məhsuludur. Xalq artistinin özünün də etiraf etdiyi kimi, o, bu mahnıda başqasının yox, məhz özünün keşməkeşli taleyini, yuxusuz qaldığı o uzun gecələri və çəkdiyi acıları oxuyur. Könül Xasıyevanın ifasındakı "Gecələr" sadəcə bir musiqi deyil, bir sənətkarın real həyat dramıdır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(30.10.2026)
Başqalarının gözündə insan, öz içimizdə isə yad
Rəqsanə Babayeva,
”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi
İnsan özünü bir gündə itirmir. Bunun üçün böyük bir faciə, sarsıdıcı bir ayrılıq, ağır bir məğlubiyyət də lazım deyil. Bəzən insan özündən hər gün bir az vaz keçir; kiminsə xətrinə dəyməmək üçün demədiyi bir həqiqətdə, qəbul edilmək naminə dəyişdirdiyi bir fikirdə, sevilmək ümidi ilə gizlətdiyi bir hissdə, başqaları narahat olmasın deyə udduğu bir etirazda... Sonra bir gün güzgünün qarşısında dayanır və üzünü tanıdığı halda, içindəki insanı tanımadığını anlayır. Ən qəribəsi də budur: ətrafındakıların hamısı onun kim olduğunu bildiklərini düşünür, yalnız özü bunu izah edə bilmir.
Bəlkə də insanın ən böyük faciəsi bədbəxt olması deyil, bədbəxtliyinə belə başqalarının gözündən baxmağa başlamasıdır. Artıq nə hiss etdiyini deyil, hiss etdiklərinin necə görünəcəyini düşünür. Nə istədiyini deyil, istədiyinin kimlərisə narahat edib-etməyəcəyini hesablayır. Hətta susanda belə öz sükutunun başqaları tərəfindən necə yozulacağını düşünür. Beləcə, həyat yaşanan bir həqiqət olmaqdan çıxır, idarə edilən bir görüntüyə çevrilir. İnsan öz ömrünün içində yaşamaq əvəzinə, başqalarının yaddaşında necə qalacağını qurmağa başlayır.
Bizə uşaqlıqdan yaxşı insan olmağı öyrədirlər. Böyüklərə hörmət etməyi, insanları incitməməyi, səbirli olmağı, güzəştə getməyi, çətinliklərə dözməyi deyirlər. Bunların hamısında həyatın mühüm həqiqətləri var. Ancaq çox vaxt bir şeyi deməyi unudurlar: yaxşı insan olmaq özünə qarşı ədalətsiz olmaq demək deyil. Başqasını incitməmək naminə özünü davamlı incitmək, münasibətləri qorumaq üçün şəxsiyyətindən vaz keçmək, ailəni, dostluğu, sevgini itirməmək üçün öz həqiqətini boğmaq fəzilət kimi təqdim edildikdə, insan yaxşılıqla özünü inkar etmək arasındakı sərhədi itirir. O sərhəd itəndən sonra isə hamıya çatan mərhəmət insanın özünə çatmır.
Ən təhlükəli dəyişikliklər insanın özündə hiss etmədiyi dəyişikliklərdir. Əvvəlcə bir dəfə susursan, sonra susmaq vərdişə çevrilir. Əvvəlcə bir nəfəri itirməmək üçün fikrini gizlədirsən, sonra fikirlərini açıq deməkdən çəkinirsən. Əvvəlcə kiminsə sevgisini qorumaq üçün özünü bir qədər dəyişirsən, sonra hansı hissənin sənə, hansı hissənin başqalarına aid olduğunu ayırd edə bilmirsən. Bir vaxtlar səni incidən davranışlara etiraz edirdin, indi onları izah etməyə çalışırsan. Sənə verilən dəyərsizlik hissini qarşı tərəfin yorğunluğu ilə, laqeydliyini çətinlikləri ilə, haqsızlığını keçmiş yaraları ilə əsaslandırırsan. Başqalarını anlamaq qabiliyyətin artır, amma özünü qorumaq qabiliyyətin azalır.
Və bir gün görürsən ki, sən hamının səbəblərini bilirsən, yalnız öz ağrının səbəbini danışmağa utanırsan.
Bəlkə də buna görə bəzi insanlar yaşlandıqca deyil, çox şeyə dözdükcə yorulurlar. Onların yorğunluğu yuxusuzluqdan, işdən, gündəlik qayğılardan ibarət deyil. Bu, uzun müddət özünə şahidlik edə bilməməyin yorğunluğudur. Hər dəfə haqlı olduğu halda susan, hər dəfə incindiyi halda anlayış göstərən, hər dəfə köməyə ehtiyacı olduğu halda “mən yaxşıyam” deyən insanın daxilində səssiz bir məsafə yaranır. O məsafə insanla dünya arasında deyil, insanla özü arasındadır. Kənardan hər şey qaydasında görünür. İşə gedir, insanlarla danışır, gülür, məsuliyyətlərini yerinə yetirir, bəzən başqalarının problemlərini də həll edir. Amma gecə hər şey sakitləşəndə içində izah edə bilmədiyi bir boşluq oyanır. Çünki gün ərzində hamı ilə əlaqə saxlayıb, özünə çatmağa vaxt tapmayıb.
Müasir insanın qəribə bir paradoksu var: heç vaxt olmadığı qədər ünsiyyətdədir, amma bəzən heç vaxt olmadığı qədər təkdir. Telefonunda yüzlərlə insanın adı, ekranında saysız-hesabsız həyat, mesajlarında gündəlik söhbətlər var. O, başqalarının nə yediyini, haraya getdiyini, kimlə görüşdüyünü, nəyə sevindiyini bilir. Hətta heç vaxt üz-üzə gəlmədiyi insanların həyatına belə münasibət bildirir. Amma öz daxilində baş verənləri anlamağa gələndə sözləri tükənir. Çünki məlumat çoxluğu insanı mütləq şəkildə özünüdərkə aparmır. Bəzən insan başqalarının həyatını izləməklə öz həyatından uzaqlaşır. Özünü başqaları ilə müqayisə etdikcə nə istədiyini deyil, nəyə sahib olmadığını görür. Başqasının xoşbəxtliyinə baxıb öz həyatını yarımçıq hesab edir, başqasının uğurunu görüb öz yolunu uğursuzluq kimi qiymətləndirir. Halbuki heç kimin həyatı bütöv şəkildə görünmür. Biz insanların nəticələrini izləyir, onların görünməyən mübarizələrini isə çox vaxt təsəvvür belə etmirik.
Bəs insan nə vaxtdan öz həyatının şahidi olmaqdan çıxıb, özünü başqalarının gözü ilə qiymətləndirən hakimə çevrildi?
Bəlkə də cavab qəbul edilmək ehtiyacımızda gizlənir. İnsan sosial varlıqdır. Sevilmək, aid olmaq, anlaşılmaq istəyirik. Bu ehtiyac zəiflik deyil; insan təbiətinin ən dərin qatlarından biridir. Ancaq qəbul edilmək arzusu həyatımızın əsas meyarına çevrildikdə, seçimlərimizi daxili dəyərlərimiz deyil, başqalarının reaksiyası müəyyən etməyə başlayır. Artıq bir işi sevdiyimiz üçün etmirik, bəyəniləcəyimiz üçün edirik. Bir münasibətdə xoşbəxt olduğumuz üçün qalmırıq, ayrıldıqda nə deyəcəklərindən qorxduğumuz üçün qalırıq. Bəzən hətta öz uğurumuzu belə özümüz üçün deyil, vaxtilə bizə inanmayanlara nəyisə sübut etmək üçün istəyirik. Beləcə, həyatımızın istiqamətini müəyyənləşdirən insanlar yanımızda olmasalar belə, qərarlarımızın içində yaşamağa davam edirlər.
İnsan başqalarına nəyisə sübut etmək üçün yaşadıqda, zahirən qalib gələ bilər. Uğur qazana, hörmət görə, hətta vaxtilə onu kiçik hesab edənlərin heyranlığını da qazana bilər. Amma bir sual qalır: bütün bunlar bitəndən sonra o, həqiqətən öz istədiyi yerdədirmi? Yoxsa illərini başqalarının ona verdiyi qiyməti dəyişdirməyə sərf edib, öz həyatını yaşamağı təxirə salıb? Bəzən ən böyük uğur hesab etdiyimiz şey, əslində, vaxtilə bizi incidən bir insanın qarşısında məğlub görünməmək istəyidir. Bəzən ən böyük inadımız öz arzumuz deyil, kiminsə yanıldığını sübut etmək ehtiyacıdır. Və bəzən bir gün əldə etdiyimiz hər şeyə baxıb özümüzdən soruşuruq: “Mən bunu həqiqətən istəyirdim, yoxsa sadəcə bacara bildiyimi göstərmək istəyirdim?”
Bu sualın cavabı həmişə xoş olmur. Çünki insanın özünə söylədiyi yalanlar çox vaxt onu qorumaq üçün yaranır. Biz bəzən istəmədiyimiz münasibətdə qalmağımızı sədaqət adlandırırıq, qorxduğumuz üçün dəyişməməyimizi səbir, özümüzü müdafiə edə bilməməyimizi anlayış, tükəndiyimiz halda davam etməyimizi güc hesab edirik. Çünki həqiqəti qəbul etmək bəzən sadəcə bir fikri dəyişdirmək deyil, illərlə qurduğumuz mənanı dağıtmaqdır. Əgər sədaqət dediyimiz şey bizi məhv edirsə, əgər səbir bizi özümüzə yadlaşdırırsa, əgər güclü görünmək üçün hər gün içimizdəki zəifliyi cəzalandırırıqsa, onda bəlkə də həmin anlayışları yenidən nəzərdən keçirməyin vaxtıdır.
İnsan hər dözdüyü şeyə görə güclü olmur. Bəzən dözmək gücdür, bəzən isə insanın başqa çıxış yolu görməməsinin nəticəsidir. Bəzən bağışlamaq azadlıqdır, bəzən isə yenidən tək qalmaq qorxusudur. Bəzən susmaq müdriklikdir, bəzən isə öz haqqını müdafiə etməkdən imtina etmək. Həyatın çətinliyi ondadır ki, bu davranışların heç biri hər şəraitdə eyni məna daşımır. Onları müəyyən edən yalnız zahiri hərəkət deyil, həmin hərəkətin arxasında dayanan niyyətdir. İnsan özünə qarşı dürüst olmadıqda isə qorxularını mənəvi üstünlük, məcburiyyətlərini seçim, yaralarını xarakter kimi təqdim edə bilir.
Bəlkə də insanın özünü tanıması məhz burada başlayır: özünə verdiyi adların arxasına baxanda. Mən səbirliyəm, yoxsa etiraz etməkdən qorxuram? Mən sədaqətliyəm, yoxsa tək qalmağa dözə bilmirəm? Mən bağışlamışam, yoxsa yaşananları unutmağa məcburam? Mən sakitəm, yoxsa danışsam hər şeyin dəyişəcəyindən qorxuram? Mən həqiqətən xoşbəxtəm, yoxsa ətrafımdakı insanları narahat etməmək üçün xoşbəxt görünməyi öyrənmişəm?
Bu sualların hər biri insanı bir az narahat edir. Çünki özünü tanımaq həmişə özünü bəyənmək demək deyil. Bəzən özündə görmək istəmədiyin qorxaqlığı, başqasını itirməmək üçün etdiyin güzəştləri, haqlı çıxmaq naminə uzatdığın mübahisələri, sevilmək naminə qəbul etdiyin dəyərsizlikləri etiraf etməlisən. Özünə qarşı dürüstlük insanın özünü ittiham etməsi deyil. Əksinə, özünü ittiham etmədən həqiqəti görə bilməsidir. İnsan keçmişdəki seçimlərini anlayanda onların hamısını doğru hesab etməyə məcbur deyil; amma onları yalnız özünü cəzalandırmaq üçün xatırlamağa da ehtiyacı yoxdur. O vaxtkı insan bəlkə də bugünkü qədər bilmirdi, bəlkə daha çox qorxurdu, bəlkə sevilmək üçün başqa yol tanımırdı. Özünü anlamaq keçmişə bəraət qazandırmaq deyil, keçmişin gələcəyini idarə etməsinə son qoymaqdır.
Ancaq insan özünü itirdiyini necə anlayır? Bunun üçün mütləq böyük bir böhran yaşamalıdırmı? Xeyr. Bəzən bu, çox kiçik anlarda üzə çıxır. Kimsə səndən nə istədiyini soruşur, sən isə dərhal başqalarının nə gözlədiyini düşünürsən. Bir qərar verməlisən, amma öz arzundan əvvəl hamının münasibətini hesablayırsan. Səni incidən bir söz eşidirsən və öz ağrını hiss etmək əvəzinə, həmin insanın niyə belə danışdığını izah etməyə başlayırsan. Uzun müddətdir etmək istədiyin bir şey var, amma onu təxirə salırsan, çünki kimsə səni anlamayacaq. Sonra bütün bunları adi həyatın bir hissəsi hesab edirsən. Özündən uzaqlaşmaq həmişə qapının çırpılması ilə baş vermir; bəzən insan özündən sakitcə ayrılır və heç kim bu ayrılığın şahidi olmur.
Ən ağrılı tərəfi budur ki, insanın özündən uzaqlaşması çox vaxt başqalarının rahatlığı ilə müşayiət olunur. Sən daha az etiraz etdikcə münasibətlər sakitləşir. Daha çox güzəştə getdikcə səni “anlayışlı” adlandırırlar. Öz ehtiyaclarını geri plana keçirdikcə səndən daha çox şey gözləməyə başlayırlar. Bir gün sərhəd qoymaq istəyəndə isə sanki dəyişən sən olursan. Halbuki sən dəyişməmisən; sadəcə əvvəllər gizlətdiyin həqiqəti üzə çıxarmısan. İnsanların sənin haqqında formalaşdırdığı fikir bəzən sənin kim olduğuna deyil, onların yanında hansı rolu oynadığına əsaslanır. Sən həmişə kömək edən insan olmusansa, bir dəfə kömək istəməyin təəccüb doğurur. Həmişə susmusan, bir dəfə danışanda səni aqressiv hesab edirlər. Həmişə güzəştə getmisən, bir dəfə “yox” deyəndə səni eqoist adlandırırlar.
Buna görə insanın özünə qayıdışı hər kəs tərəfindən alqışlanmaya bilər. Çünki sən özünü dəyişəndə yalnız öz daxilindəki tarazlığı deyil, başqalarının sənə münasibətindəki alışılmış qaydaları da dəyişdirirsən. Amma bu o demək deyil ki, insan hər münasibətdə mübarizə aparmalı, hər kəsə özünü sübut etməli, hər anlaşılmazlığı münaqişəyə çevirməlidir. Özün olmaq başqalarını incitmək azadlığı deyil. Sərhəd qoymaq qəddarlıq, fikrini bildirmək hörmətsizlik, fərqli seçim etmək nankorluq demək deyil. İnsan həm mərhəmətli, həm də qətiyyətli ola bilər. Həm başqasını anlaya, həm də onun davranışını qəbul etməyə bilər. Həm sevə, həm də özünü qorumaq üçün məsafə saxlaya bilər. Yetkinlik bu ziddiyyətlərdən birini seçməkdə deyil, onların arasında öz həqiqətini itirmədən yaşamağı öyrənməkdədir.
Bəlkə də bizə ən çox lazım olan cəsarət dünyaya qarşı çıxmaq deyil, başqalarının gözündə pis görünmək ehtimalına dözməkdir. Hər kəsin bizi anlamayacağını qəbul etmək, hər kəsin həyatımızdakı qərarları bəyənməyəcəyini bilmək, özümüzü izah etdikdən sonra belə anlaşılmaya biləcəyimizi görmək. Çünki insan nə qədər doğru danışsa da, onu dinləyən hər kəs həqiqəti eşitməyə hazır olmur. Bəziləri sənin sözlərində öz səhvlərini görür, bəziləri öz qorxularını, bəziləri isə dəyişməsini istəmədiyi münasibətləri. Bu səbəbdən insan bütün ömrünü özünü izah etməyə sərf edə bilməz. Bəzən danışmaq lazımdır, bəzən susmaq, bəzən də həqiqəti dedikdən sonra onun qəbul olunması üçün yalvarmamaq.
İnsanın özünə qayıtması böyük və təntənəli hadisə olmaya bilər. Bəlkə də bu, illərdir istəmədiyi bir şeyə ilk dəfə sakitcə “yox” deməsidir. Bəlkə, içindəki ağrını kiçiltmədən “mən incimişəm” söyləməsidir. Bəlkə, başqalarının uğuruna baxıb öz həyatını dəyərsiz hesab etməyi dayandırmasıdır. Bəlkə də heç kimə sübut etməyə ehtiyac duymadan, ürəyindən keçən bir işi görməyə başlamasıdır. İnsan özünə qayıdanda bütün problemləri həll olunmur, bütün münasibətlər düzəlmir, keçmişdəki itkilər geri dönmür. Sadəcə bir şey dəyişir: o, həyatında baş verənlərin içində özünü də görməyə başlayır. Öz ehtiyaclarını başqalarının ehtiyaclarından aşağıda yerləşdirmir, amma onları dünyanın yeganə həqiqəti də hesab etmir. Özünü nə qurban, nə də qəhrəman elan etmədən, yaşadıqlarına və seçimlərinə məsuliyyətlə baxır.
Bəlkə də azadlıq elə budur: istədiyin hər şeyi edə bilmək deyil, etdiyin seçimlərin hansı hissəsinin həqiqətən sənə aid olduğunu bilmək. İnsan başqalarının gözləntilərindən tamamilə kənarda yaşaya bilməz. Biz bir-birimizə bağlıyıq, seçimlərimiz başqalarına təsir edir, münasibətlər məsuliyyət tələb edir. Ancaq bağlı olmaq özündən imtina etmək deyil. Sevgi insanın şəxsiyyətini yox etməməlidir; əksinə, onun özünü daha sərbəst ifadə edə bildiyi bir məkan yaratmalıdır. Dostluq insanın hər fikrini təsdiqləmək deyil, fərqli düşündükdə də onu dinləyə bilməkdir. Ailə bağları insanın bütün ömrü boyu eyni rolda qalmasını tələb etməməlidir. İnsan dəyişə, böyüyə, fikrini yenidən nəzərdən keçirə, əvvəllər qəbul etdiyi şeyləri artıq qəbul etməyə bilər. Dəyişmək xəyanət deyil. Bəzən dəyişməmək insanın özünə etdiyi ən böyük haqsızlıqdır.
Və bir gün insan anlayır ki, hamının gözündə doğru insan olmaq mümkün deyil. Kiminsə hekayəsində qəhrəman, kiminsə xatirəsində günahkar, kiminsə həyatında təsadüf, kiminsə yaddaşında isə unudulmuş bir ad olacaqsan. Sən nə qədər yaxşı niyyətlə yaşasan da, hər kəs sənin niyyətini görə bilməyəcək. Nə qədər səmimi danışsan da, hər kəs sənin sözlərini eyni cür anlamayacaq. Bu, insanın dəyərsizliyini deyil, həyatın mürəkkəbliyini göstərir. Biz başqalarının yaddaşına tam nəzarət edə bilmərik. Amma özümüz haqqında hansı həqiqətlə yaşadığımıza, hansı səhvlərimizi düzəltməyə çalışdığımıza, hansı dəyərlərimizi qoruduğumuza müəyyən qədər təsir edə bilərik.
Buna görə bəlkə də bir gün özümüzdən soruşmalıyıq: əgər heç kim məni mühakimə etməsəydi, mən necə yaşayardım? Əgər heç kim məndən razı qalmağa məcbur olmasaydı, hansı qərarı verərdim? Əgər heç kimə güclü olduğumu sübut etməli olmasaydım, nəyin qarşısında dayanıb dincələrdim? Əgər sevilmək üçün özümü dəyişməli olmasaydım, hansı tərəflərimi gizlətməyi dayandırardım? Bu sualların cavabı bizi dərhal başqa insana çevirməyəcək. Ancaq bəlkə də çoxdan bağladığımız bir qapının yerini göstərəcək.
Çünki insanın özünə qayıtması üçün bəzən yeni bir həyat qurması yox, öz həyatında uzun müddətdir eşitmədiyi səsi yenidən eşitməsi lazımdır. O səs başqalarının fikirlərindən, qorxularından, gözləntilərindən daha sakit ola bilər. Bəlkə illərdir susduğu üçün əvvəlcə onu eşitmək də çətin olacaq. Amma bir dəfə eşidəndən sonra insan özünə başqa cür baxmağa başlayacaq. Artıq hər kəsin onu anlamasını gözləmədən danışacaq, hər kəsin onu bəyənməsini gözləmədən seçim edəcək, hər itkinin qarşısında özünü günahlandırmayacaq. Hər şeyə nail olmayacaq, hər kəsi yanında saxlaya bilməyəcək, hər suala cavab tapmayacaq. Sadəcə öz həyatında iştirak etməyə başlayacaq.
Və bəlkə də insanın bütün ömrü boyu axtardığı şey elə budur: hamının tanıdığı insan olmaqdan yorulub, bir dəfə də olsun özünün tanıdığı insana çevrilmək.
Çünki bir gün hamı səni necə tanıdığını danışacaq. Kimi yaxşılığından, kimi səhvlərindən, kimi sədaqətindən, kimi susqunluğundan söz açacaq. Hər kəs sənin haqqında öz gördüyü qədərini deyəcək. Amma bütün bu səslərin arasında bir sual qalacaq və ona heç kim sənin əvəzinə cavab verə bilməyəcək:
Sən bütün ömrün boyu başqalarının gözündə kim olduğunu sübut etməyə çalışdın. Bəs öz gözündə kim ola bildin?
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(30.10.2026)
“Maraqlı söhbətlər”də Rəşid Behbudov faciəsi
Atamın əl və ayaq dırnaqları, dişləri çıxarılmışdı... - Rəşid Behbudovun qızı
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi
Əməkdar artist Rəşidə Behbudova mərhum atası, əfsanəvi müğənni Rəşid Behbudovla bağlı paylaşım edib.
Müğənni payalaşımında atası ilə bağlı geniş bilinməyən məqamları açıqlayıb: “Azərbaycanın ilk şəhidi - Rəşid Behbudov. Moskvada Qorbaçovun üzünə Qarabağın Azərbaycana məxsus olduğunu deyən, fiziki işgəncələrə məruz qalan, əl və ayaq dırnaqları, dişləri çıxarılan bu kişi olub...
Bakıya gətiriləndən sonra məsciddə yuyularkən bədəninin nə halda olduğunu gördülər. Baxmayaraq ki, həyat yoldaşı Ceyran xanım və qızı Rəşidə xanım xəstəxanada idi, onun yanına buraxılmırdılar.
Bu adam Azərbaycan üçün böyük itki oldu, çox böyük. Azərbaycan deyəndə ilk yada düşən Rəşid Behbudov olurdu. Azərbaycanın səsi Rəşid Behbudov idi. Bu gün maestronun ruhu şaddır. Biz qalibik... Allah sizə rəhmət eləsin! Səsi Azərbaycan musiqi tarixinə brilyant hərflərlə yazılan ustad”.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(30.10.2026)
Mir Cəlal yaradıcılığında Vartaşen (Oğuz) arxetipi
İmran Verdiyev,
Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi.
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi
Görkəmli yazıçı, pedaqoq və ədəbiyyatşünas Mir Cəlal Paşayevin zəngin ədəbi-elmi irsində məkan amili sadəcə coğrafi fondan ibarət olmayıb, onun bədii təfəkküründə, estetik ideallarında və insan konsepsiyasında dərin semantik qat təşkil edir. Bu baxımdan, Vartaşen (hazırkı Oğuz) mühiti də sənətkarın yaradıcılığında silinməz iz buraxmış arxetipik məkan kimi diqqəti cəlb edir. Vartaşen arxetipi Mir Cəlal nəsri üçün onun maarifçilik ideallarının, folklor yaddaşının və milli-mənəvi dəyərlərinin təbii qaynaqlarından biridir.
Bir haşiyə. Vartaşenin (Oğuzun) yaşlı ziyalılarının (H.Həmidov, H.Qurbanov, İ.Vahabov, H.Abdullayev və b.) öz ata-babalarından eşidib söylədiklərinə, bizim də qulaq şahidi olduqlarımıza görə,görkəmli ədibimiz keçən əsrin 30-cu illərinin ortalarında bir neçə dəfə Vartaşenə gəlmiş, hətta burada yaşlı əhali üçün təşkil olunmuş "likbez" (savadsızlığın ləğvi) kurslarında məşğələlərin gedişi ilə maraqlanmışdır. Düzdür, yazılı mənbələr bunu təsdiqləmir. Lakin ədibimizin 1941-ci ildə qələmə aldığı “Açıq kitab” əsərində Vartaşen təbiətinin ilhamverici gözəlliyi və oranın zəhmətkeş sakinləri elə ecazkarlıqla təsvir olunub ki, bu, yuxarıda deyilənlərə inam yaradır.
Bu səfərlər Mir Cəlala Vartaşenin kənd həyatını, insanların məişətini, köhnəliklə yeniliyin mübarizəsini yaxından müşahidə etmək imkanı qazandırmışdır. Onun dağətəyi regionun çətin, lakin saf mühitindəki canlı müşahidələri yuxarıda da adı çəkilən “Açıq kitab” əsərində əksini tapmışdır. Yazıcı bu əsərdəki bir çox obrazların prototiplərini məhz Vartaşendə tanış olduğu insanlardan götürmüşdür.
“Açıq kitab “romanı 1930-cu illərin cəmiyyət həqiqətlərindən, əxlaqi-mənəvi dəyərlərdən və bürokratiya/karyerizm kimi mənfi meyillərdən bəhs edən satirik-realist əsərdir.Romanda Vartaşen adı birbaşa toponim kimi çəkilir, həm də əsərin süjet xəttində mühüm sosial-psixoloji funksiya daşıyıb, ideya-bədii strukturunda mühüm yer tutur.
Əsərdə Vartaşen (indiki Oğuz) əsas hadisələrin cərəyan etdiyi, köhnə ilə yeninin, bürokratik nadanlıqla gənc ziyalıların maarifləndirici mübarizəsinin kəsişdiyi yerlərdən biri kimi təsvir olunur. Müəllif bölgələrdə şahidi olduğu bürokratik əngəlləri, mənfi tipləri və sadə kənd ziyalılarının mübarizəsini Vartaşen fonunda realist ustalıqla canlandırmışdır.
Əsərdə Vartaşenin təbiəti və etimoloji mahiyyəti mənəvi saflıq rəmzi kimi təqdim olunur: "…Niyə görmürsən, yazı cənnət kimi(dir). Əbəs yerə Vartaşen deməyiblər. Vartaşen, yəni gül kənd!...".
“Açıq kitab”da Vartaşenin (Oğuzun) təbiəti, dağ yamaçları və kənd mühiti təkcə coğrafi mənzərə kimi deyil, birbaşa personajların mənəvi dünyasını və dövrün içtimai mübarizəsini əks etdirən canlı bir fon kimi verilir. Yəni təbiət mənzərələri dövrün içtimai-siyasi ab-havası, insanların psixologiyası və baş verənlərlə vəhdətdə təsvir olunur. Yazıçı süjet daxilində bu coğrafi məkandan cəmiyyətdəki mənfi təzahürləri ifşa etmək üçün bir kontrast (təzad) vasitəsi kimi istifadə edir.
Əsərdə Vartaşen və onun ətrafındakı kənd həyatı aşağıdakı xüsusiyyətlərlə diqqətə çatdırılır:
İnzibati və iqtisadi çətinliklərlə.
Romanın mənfi obrazlarından biri olan Kərim Gəldiyevin Vartaşendə taxıl tədarükü müvəkkili işlədiyi dövr bölgədəki bürokratik sərtliyi, hesab-kitab qarışıqlıqlarını və vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə hallarını, iqtisadi çətinlikləri üzə çıxarır. Əsərdə oxuyuruq: “Gəldiyevin taxıl tədarükü adı ilə kəndlərdə törətdiyi haqsızlıqlar Vartaşen dağlarının başı üzərini alan qara buludlar kimi insanların ürəyinə sıxıntı gətirirdi. Amma gənclərin inamı bu buludları yaracaq qədər güclü idi..."
Köhnəliklə yeninin toqquşması ilə.
Bölgədə köhnə təfəkkür tərzinə, iş üsullarına sadiq qalanlarla (məsələn, Gəldiyev kimi karyeristlərlə) yeniliyi, elmi və inkişafı təbliğ edən gənclər arasında gərgin münasibətlər təsvir olunur. Deyilir ki, "Vartaşenin füsunkar dağ yamacları köhnəliklə yeniliyin, elmlə cəhalətin amansız çarpışma meydanına çevrilmişdi. Gənc ziyalıların kəndlərə gəlişi buralarda sanki yeni bir üfüq açırdı..."
Təbiət və həyat fonu ilə:
Əsərdə bölgənin dağ yamacları, təbiət mənzərələri zaman-zaman dövrün ictimai-siyasi ab-havası, insanların psixologiyası və baş verən hadisələrlə vəhdətdə verilir. Qeyd edilir ki, "Buranın saf dağ havası, gur bulaqları və sıx meşələri insana fərəh verirdi. Lakin bu gözəl təbiətin qoynunda yaşayan insanların həyatı hələ də köhnə adətlərin, cəhalətin və savadsızlığın ağır yükü altında əzilirdi..."
Kənd həyatı və ictimai mühitlə. Müəllif yazır: "Kəndin ensiz, daşlı küçələrində hər addımda iki fərqli dünyanı görmək olardı: bir tərəfdə qaranlıq hücrələrdə köhnə kitabları vərəqləyənlər, digər tərəfdə isə gənc müəllimlərin ətrafına toplaşıb yeni elmin, maarifin işığına can atan kənd uşaqları..."
Bu təsvirlər vasitəsi ilə Mir Cəlal Vartaşeni (Oğuzu) təkcə təbiətin gözəlliyi ilə deyil, həm də maarifçilik işığının cəhalət qaranlığına qarşı hücuma keçdiyi mühüm bir içtimai məkan kimi canlandırır.
Romandakı Vartaşen təsvirlərində və yerli dialoqlarda xalq dilinə xas olan şirinlik, frazeoloji birləşmələr və yüngül yumor hissi duyulur. Yazıçı regional xüsusiyyətləri incəliklə qeyd edərək oxucunu o dövrün Vartaşeninə səyahət etdirir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(30.10.2026)
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti Yunus Əmrə İnstitutunun prezidenti ilə görüşüb
28 oktyabr 2026-cı il tarixində Ankarada Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti professor Aktotı Raimkulova Yunus Əmrə İnstitutunun yeni təyin olunmuş prezidenti professor doktor Selim Argun ilə görüşüb.
“Ədəbiyyat və incəsənət” portal xəbər verir ki, görüş zamanı professor Aktotı Raimkulova Selim Argunu yeni vəzifəyə təyin olunması münasibətilə təbrik edərək ona gələcək fəaliyyətində uğurlar arzulayıb. O, həmçinin Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə Yunus Əmrə İnstitutu arasında əməkdaşlığın gələcəkdə daha da genişlənəcəyinə və yeni birgə layihələrlə zənginləşəcəyinə ümidvar olduğunu bildirib.
Öz növbəsində, professor doktor Selim Argun Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun fəaliyyətini yüksək qiymətləndirərək, Fondla əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsində və bu istiqamətdə birgə fəaliyyətə hər zaman maraqlı və hazır olduqlarını bildirib.
Görüşdə tərəflər türk xalqlarının ortaq mədəni irsinin qorunması, öyrənilməsi və beynəlxalq səviyyədə təbliği istiqamətində əməkdaşlığın genişləndirilməsi məsələlərini müzakirə ediblər.
Söhbət zamanı birgə nəşrlərin hazırlanması, elmi və mədəni tədbirlərin təşkili, təcrübə mübadiləsi, eləcə də rəqəmsal platformalar vasitəsilə Türk dünyasının zəngin mədəni irsinin daha geniş auditoriyaya çatdırılması imkanlarına diqqət yetirilib.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(30.10.2026)
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti Türkiyənin Mədəniyyət və Turizm nazirinin müavini ilə görüşüb
28 oktyabr 2026-cı il tarixində Ankarada Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti professor Aktotı Raimkulova Türkiyə Respublikasının Mədəniyyət və Turizm nazirinin müavini Serdar Çam ilə görüşüb.
“Ədəbiyyat və incəsənət” portal xəbər verir ki, görüş zamanı Fond ilə Türkiyənin müvafiq qurumları arasında əməkdaşlığın hazırkı vəziyyəti və gələcək fəaliyyət istiqamətləri müzakirə olunub. Türk xalqlarının ortaq mədəni irsinin qorunması, öyrənilməsi və təbliği, eləcə də bu sahədə birgə layihələrin həyata keçirilməsi məsələlərinə diqqət yetirilib.
Tərəflər mədəni irs nümunələrinin qanunsuz dövriyyəsinə qarşı mübarizə, tarixi abidələrin qorunması və bərpası, muzeylər arasında əməkdaşlıq, mədəni irsin rəqəmsallaşdırılması, elmi araşdırmalar və birgə nəşrlər sahəsində görülən işlər barədə fikir mübadiləsi aparıblar.
Söhbət zamanı, həmçinin türk xalqlarının folklorunun, musiqi irsinin və ənənələrinin yaşadılması, ortaq mədəni dəyərlərin gələcək nəsillərə ötürülməsi istiqamətində həyata keçirilən təşəbbüslər nəzərdən keçirilib. 2027-ci il üçün nəzərdə tutulan birgə layihələr və gələcək əməkdaşlıq imkanları da müzakirə olunub.
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti professor Aktotı Raimkulova Türkiyənin müvafiq qurumları ilə əməkdaşlığın əhəmiyyətini vurğulayaraq, ortaq mədəni irsin qorunması və beynəlxalq səviyyədə tanıdılması istiqamətində birgə fəaliyyətin davam etdirilməsinin vacibliyini qeyd edib.
Görüş qarşılıqlı maraq doğuran məsələlər ətrafında fikir mübadiləsi ilə başa çatıb.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(29.10.2026)
Doğum gününüz mübarək, ölümsüzlər!
Şuşanın zirvəsində şəhadətə ucalan "Qarabağ" ordenli qəhrəman: Gizir Anar Nağıyev
Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Azərbaycan Respublikasının suverenliyi, torpaqlarımızın işğaldan azad edilməsi uğrunda canından keçən oğulların şücaəti hərb tariximizin ən şanlı səhifələrini təşkil edir. Belə fədakar və peşəkar Vətən övladlarından biri də 44 günlük Vətən müharibəsində cəbhənin ən qaynar nöqtələrində vuruşan, Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrin əfsanəvi kəşfiyyatçısı, gizir Anar Sahib oğlu Nağıyevdir. O, göstərdiyi misilsiz qəhrəmanlıqlarla həm ailəsinin, həm də bütöv bir millətin qürur mənbəyinə çevrilmişdir.
Anar Nağıyev 30 oktyabr 1989-cu ildə Gəncə şəhərində dünyaya göz açmışdır. Erkən yaşlarında ailəsi ilə birlikdə Qazax rayonunun Ürkməzli kəndinə köçmüş və uşaqlıq illərini burada keçirmişdir. Orta təhsilini fəxri şəhid mühitində alan Anar, hərbi xidmət müddətində nümayiş etdirdiyi intizamı və qətiyyəti ilə seçilmişdir. Vətənə xidmət etməyi özünə müqəddəs borc bilən gənc, həqiqi hərbi xidmətini başa vurduqdan sonra orduda qalmağa qərar verir. O, Müdafiə Nazirliyinin xüsusi hazırlıq kurslarını uğurla keçərək "Gizir" rütbəsini alır və Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin elit birliyi sayılan Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrin (XTQ) heyətinə qəbul edilir. Peşəkar kəşfiyyatçı kimi sağlığında da komandanlıq tərəfindən yüksək qiymətləndirilən Anar, müxtəlif fəxri fərmanlar və medallarla təltif olunmuşdur.
2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi gizir Anar Nağıyevin peşəkarlığını nümayiş etdirdiyi ən böyük döyüş meydanı oldu. Xüsusi təyinatlı qrup komandiri və kəşfiyyatçı kimi o, müharibənin ilk saatlarından etibarən ən çətin strateji tapşırıqların icrasına cəlb olundu. Anar Murovdağ zirvəsinin, Cəbrayıl rayonunun və Hadrut qəsəbəsinin işğaldan təmizlənməsi əməliyyatlarında bilavasitə iştirak etdi. Sıldırım qayalıqları aşaraq düşmənin arxasına sızan və onların canlı qüvvəsini, eləcə də hərbi texnikasını darmadağın edən qrupların önündə məhz o gedirdi.
Anar Nağıyevin son və ən şanlı döyüş yolu Şuşa şəhərinin azad edilməsi əməliyyatı oldu. Dünya hərb tarixinə düşən əlbəyaxa və yüngül silahlarla aparılan Şuşa döyüşlərində gizir Nağıyev böyük rəşadət göstərdi. Noyabrın 8-də – Şuşanın tam azad olunduğu tarixi gündə, düşmən qüvvələrinin son müqavimət ocaqlarının məhv edilməsi və strateji mövqelərin qorunması zamanı Anar qəhrəmancasına döyüşərək şəhidlik zirvəsinə ucaldı. Onun nəşi böyük izdiham, hərbi ehtiram və dövlət rəsmilərinin iştirakı ilə Qazax rayonunun Ürkməzli kənd qəbiristanlığında torpağa tapşırıldı.
Gizir Anar Nağıyev ailəli idi, ondan geriyə Vətənə əmanət qalan iki övladı yadigar qaldı. Şəhidimizin döyüş meydanında göstərdiyi misilsiz rəşadət dövlətimiz tərəfindən ən yüksək səviyyədə qiymətləndirilmişdir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamları ilə o, ölümündən sonra Azərbaycanın ən ali hərbi mükafatlarından biri olan "Qarabağ" ordeni, eləcə də "Vətən uğrunda", "Cəbrayılın azad olunmasına görə", "Kəlbəcərin azad olunmasına görə" və "Şuşanın azad olunmasına görə" medalları ilə təltif edilmişdir. Onun adı və qəhrəmanlıq irsi Azərbaycan xalqının qəlbində əbədi yaşayacaqdır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(30.10.2026)
XX əsr Fransa ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi Pol Valeri
İnci Məmmədzadə,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi
Pol Valeri (Paul Valéry) — fransız şairi, filosofu, esseisti və ədəbiyyat tənqidçisidir. O, XX əsr Fransa ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən biri hesab olunur. Valeri poeziyanı yalnız hisslərin ifadəsi kimi deyil, həm də insan zehninin, düşüncəsinin və dilin imkanlarını araşdıran mürəkkəb bir sənət kimi qəbul edirdi. Onun yaradıcılığında gözəllik, şüur, zaman, ölüm, insan təfəkkürü və sənət məsələləri mühüm yer tutur.
Pol Valeri 30 oktyabr 1871-ci ildə Fransanın Aralıq dənizi sahilində yerləşən Set şəhərində anadan olub. Atası gömrük xidmətində çalışırdı, anası isə italyan mənşəli ailədən idi. Atasının korsikalı, anasının genuyalı kökləri onun ailə tarixinin müxtəlif mədəniyyətlərlə bağlı olduğunu göstərib.
Valeri uşaqlıqdan dənizə, musiqiyə, rəsmə və ədəbiyyata maraq göstərirdi. İlk vaxtlar dənizçilik sahəsində təhsil almaq və hərbi-dəniz məktəbinə daxil olmaq istəyib. Lakin sonradan bu fikrindən daşınıb və 1888-ci ildən Monpelye şəhərində hüquq təhsili almağa başlayıb
Onun maraqları yalnız ədəbiyyatla məhdudlaşmırdı. Riyaziyyat, memarlıq, fəlsəfə və musiqi də Valerinin düşüncə dünyasının formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Bu müxtəlif sahələrə marağı sonralar onun poetik üslubuna və esseistikasına təsir göstərib
Valeri hələ gənc yaşlarında şeir yazmağa başlayıb. 1889-cu ildə onun ilk şeirlərindən biri Revue maritime jurnalında dərc olundu. Həmin dövrdə Fransa ədəbiyyatında simvolizm cərəyanı geniş yayılıb. Simvolistlər adi sözlərin arxasında gizlənən mənaları, duyğuları və simvolları ifadə etməyə çalışıblar.
Valerinin yaradıcılığının formalaşmasında fransız şairi Stefan Mallarme mühüm rol oynayıb. Valeri onunla tanış oldu, yaradıcılığına böyük hörmət bəslədi və poetik dilə münasibətindən təsirlənib. Bununla belə, Valeri zaman keçdikcə özünəməxsus yaradıcılıq yolu seçib. O, poeziyada yalnız ilhamın deyil, intellektual zəhmətin, dəqiq hesablamanın və söz üzərində ciddi işin də əhəmiyyətini vurğulayıb.
1894-cü ildə Parisə köçən Valeri əvvəlcə dövlət qurumunda, daha sonra isə Havas xəbər agentliyinin rəhbəri Eduar Lebeyin şəxsi katibi kimi çalışıb. Bu işlər ona dolanışığını təmin etməklə yanaşı, mütaliə və düşüncə ilə məşğul olmaq üçün vaxt verib. Pol Valerinin həyatında ən maraqlı məqamlardan biri onun uzun müddət şeir yazmaqdan uzaqlaşmasıdır.
1892-ci ildə yaşadığı ciddi mənəvi və emosional böhrandan sonra o, ədəbiyyata münasibətini dəyişib. Valeri hisslərin və romantik ilhamın insan üzərində hökmranlığını azaltmaq, öz düşüncəsini daha dərindən anlamaq istəyirdi. Nəticədə, təxminən iyirmi il ərzində poeziya yaradıcılığına çox az vaxt ayırıb.
Bu müddətdə o, özünü fəlsəfəyə, riyaziyyata, insan şüurunun öyrənilməsinə və dil məsələlərinə həsr etdi. Hər gün apardığı qeydlərdə fikirlərini, müşahidələrini və zehni təcrübələrini yazıb. Sonradan bu qeydlər onun məşhur Cahiers — “Dəftərlər” adlı irihəcmli irsinin əsasını təşkil edib.
Bu dövr Valerinin dünyagörüşünə ciddi təsir göstərib. O, yaradıcılığı yalnız ilhamın nəticəsi hesab etmirdi. Onun fikrincə, sənətkar öz düşüncəsini müşahidə etməli, dilin imkanlarını araşdırmalı və yaratdığı əsər üzərində davamlı işləməlidir.
Valeri 1917-ci ildə La Jeune Parque əsəri ilə poeziyaya böyük dönüş edib. Əsər ədəbiyyat aləmində diqqət çəkdi və onun adını geniş oxucu kütləsinə tanıdıb. Bundan sonra o, ən məşhur şeirlərindən birini — Le Cimetière marin əsərini 1920-ci ildə nəşr etdirib. 1922-ci ildə isə Charmes adlı şeirlər toplusu işıq üzü görüb. Bu əsərlər Valerinin poetik istedadını, dil üzərində ustalığını və mürəkkəb fəlsəfi düşüncələrini nümayiş etdirib.
Onun poeziyası oxucudan diqqət və düşüncə tələb edir. Şeirlərində dəniz, günəş, ölüm, zaman və insan şüuru sadəcə təsvir edilmir, həm də fəlsəfi məna daşıyır.
Ən məşhur əsərləri
Pol Valerinin əsərləri əsasən poeziya, fəlsəfi esse, ədəbiyyat tənqidi və sənət nəzəriyyəsi sahələrini əhatə edir.
1. “Leonardo da Vinçinin metoduna giriş”
1895 · Esse
Valeri bu əsərində böyük italyan rəssamı və ixtiraçısı Leonardo da Vincinin yaradıcılıq metodunu araşdırır. O, istedadın arxasında müşahidənin, təhlilin, biliyin və sistemli düşüncənin dayandığını göstərməyə çalışır.
2. “Müsyö Test ilə bir axşam”
1896 · Fəlsəfi nəsr
Fransızca orijinal adı La Soirée avec Monsieur Teste olan əsər Valerinin ən maraqlı mətnlərindəndir. Müsyö Test obrazı ağlını daim müşahidə edən, düşüncəsini nəzarətdə saxlamağa çalışan və intellektual müstəqilliyə üstünlük verən insanı təmsil edir.
3. “Gənc Parka”
1917 · Fəlsəfi poema
Orijinal adı La Jeune Parque olan bu poema onun poeziyaya qayıdışını simvolizə edir. Əsərdə şüur, həyat, ölüm, seçim və insanın öz varlığını dərk etməsi kimi mövzular işlənir.
4. “Dəniz qəbiristanlığı”
1920 · Şeir
Le Cimetière marin Valerinin ən məşhur şeirlərindən biridir. Əsərdə dəniz mənzərəsi, günəş, ölüm və həyatın keçiciliyi arasında fəlsəfi əlaqə qurulur. Şeir insanın ölümlülüyü ilə yaşamaq iradəsi arasındakı ziddiyyəti araşdırır.
5. “Tilovlar” və ya “Cazibələr”
1922 · Şeirlər toplusu
Orijinal adı Charmes olan bu kitab Valerinin poetik yaradıcılığının əsas nümunələrindəndir. Burada onun dilə, ritmə, şüura və poetik formaya verdiyi böyük əhəmiyyət aydın görünür. Adın Azərbaycan dilinə tərcüməsi kontekstdən asılı olaraq dəyişə bilər.
Pol Valeri 20 iyul 1945-ci ildə, 73 yaşında Parisdə vəfat edib. Fransa dövləti ona milli dəfn mərasimi təşkil edib. O, doğulduğu Set şəhərində, dəniz mənzərəsi ilə tanınan qəbiristanlıqda dəfn edilib. Bu məqam simvolik məna daşıyır: Valerinin ən məşhur əsərlərindən biri də məhz Le Cimetière marin — “Dəniz qəbiristanlığı” adlanır. Onun həyatı və yaradıcılığı dənizlə, düşüncə ilə və insan varlığının sirləri ilə sıx bağlı idi.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(30.10.2026)
Aqata Kristi yox, Aqoşta Kristof
İnci Məmmədzadə,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi
Aqoşta Kristof XX əsr Avropa ədəbiyyatının diqqətəlayiq nümayəndələrindən biri, macar əsilli isveçrəli yazıçı idi. O, müharibənin insan həyatına təsiri, sürgün, tənhalıq, yaddaş, həqiqət və yalan kimi mövzuları özünəməxsus üslubda qələmə alıb. Yazıçının həyatını xüsusilə maraqlı edən cəhətlərdən biri də odur ki, o, yetkin yaşlarında yeni bir ölkədə yaşamağa və yeni dil öyrənməyə məcbur olub, sonradan isə həmin dildə dünya miqyasında tanınan əsərlər yazıb.
Aqoşta Kristof 30 oktyabr 1935-ci ildə Macarıstanın kiçik Çikvand kəndində dünyaya gəlib. O, uşaqlıq illərini Macarıstanda keçirmiş, erkən yaşlarından oxumağa və yazmağa maraq göstərib. Kitablar onun dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Lakin onun böyüdüyü dövr Avropa tarixinin ən mürəkkəb mərhələlərindən biri idi. İkinci Dünya müharibəsi və müharibədən sonrakı siyasi dəyişikliklər insanların həyatına ciddi təsir göstərib.
Macarıstanda siyasi vəziyyət, ictimai gərginlik və sonradan baş verən hadisələr Kristofun həyat yolunu da dəyişdirib. Gənclik illərində o, tarix müəllimi olmuş bir şəxslə ailə qurmuş və ana olub. Gələcəkdə yaşadığı mühacirət, ailəsindən və vətənindən uzaq düşməsi, yad ölkədə həyat qurmaq məcburiyyəti onun ədəbiyyatında mühüm mövzulara çevriləcəkdi.
Aqoşta Kristofun həyatındakı ən mühüm dönüş nöqtəsi 1956-cı ildə baş verən Macarıstan üsyanı olub. Həmin il Sovet qoşunları üsyanı yatırdıqdan sonra Kristof həyat yoldaşı və cəmi dörd aylıq qızı ilə birlikdə ölkəsini tərk etməyə məcbur qalıb. Ailə əvvəlcə Avstriyaya, daha sonra isə İsveçrənin fransızdilli bölgəsinə köçüb. Onlar Nöşatel şəhərində məskunlaşıblar.
Beləliklə, Kristof doğma ölkəsindən, tanıdığı insanlardan və ana dilindən uzaqda yeni həyat qurmağa başlayıb. İsveçrəyə köçdükdən sonra onun həyatı asan olmayıb. O, dolanışığını təmin etmək üçün fabrikdə, xüsusilə saat istehsalı ilə bağlı işlərdə çalışıb. Eyni zamanda fransız dilini öyrənməyə çalışıb. Bu, onun üçün sadəcə yeni bir dil mənimsəmək deyildi.
Macar dili onun uşaqlıq xatirələrinin, düşüncələrinin və şəxsiyyətinin bir hissəsi idi. Fransız dilində yaşamaq və yazmaq isə onu tamamilə fərqli bir dünyaya daxil edib. Kristof sonradan avtobioqrafik əsərində bu təcrübədən bəhs etmiş, yeni dilə uyğunlaşmağın və ana dilindən uzaq düşməyin yaratdığı çətinlikləri səmimi şəkildə təsvir edib.
Kristofun ədəbi fəaliyyəti dərhal böyük romanlarla başlamayıb. O, əvvəlcə macar dilində şeirlər yazmış, daha sonra fransız dilində dramaturgiya ilə məşğul olub. 1970-ci illərdə teatr əsərləri yazmağa başlayan müəllif tədricən öz ədəbi üslubunu formalaşdırdı. Fransız dilini sonradan öyrənməsinə baxmayaraq, bu dil onun əsas yaradıcılıq vasitəsinə çevrilib
Onun yaradıcılığında maraqlı bir ziddiyyət var: Kristof fransız dilində yazmaqla beynəlxalq oxucu auditoriyasına çatmışdı, lakin əsərlərinin bir çoxunda vətən həsrəti, dil itkisi və yad ölkədə yaşamağın yaratdığı təcrid hissi duyulurdu. Yazıçı 51 yaşında ilk romanını nəşr etdirdi. Bu roman onun adını dünya ədəbiyyatında tanıdan əsər olub.
Ən məşhur əsəri
Böyük dəftər
Le Grand Cahier — 1986
Kristofun ilk romanı olan bu əsər ona beynəlxalq şöhrət qazandırıb. Kitab müharibənin ortasında böyüməyə çalışan iki əkiz qardaşın həyatı üzərində qurulub.Böyük dəftər Aqoşta Kristofun yaradıcılığının ən mühüm əsəri hesab olunur. Roman 1986-cı ildə fransız dilində nəşr edilib və Avropa ədəbiyyatı mükafatına layiq görülüb. Sonradan çoxsaylı dillərə tərcümə olunub.
Hadisələr müharibənin dağıtdığı, adı dəqiq göstərilməyən bir ölkədə baş verir. İki əkiz qardaş təhlükəsizlik məqsədilə nənələrinin yanına göndərilir. Onlar burada ağır şəraitdə yaşamağı, aclığa, ağrıya və zorakılığa dözməyi öyrənirlər. Qardaşlar öz təcrübələrini böyük bir dəftərə qeyd edirlər. Onların yazı üslubu quru, qısa və emosional ifadələrdən uzaqdır.
Başlarına gələn hadisələri hisslərini açıq şəkildə bildirmədən təsvir etmələri əsərin ən fərqli xüsusiyyətlərindən biridir. Roman oxucunu mühüm suallarla qarşılaşdırır: müharibə insanın mənəvi dünyasını necə dəyişir? Sağ qalmaq üçün insan hansı sərhədləri keçə bilər? Həqiqət və qəddarlıq arasındakı münasibət necə formalaşır? Kristof bu suallara hazır cavablar vermir. O, oxucunu hadisələri müstəqil qiymətləndirməyə sövq edir.
Əkizlər trilogiyası
Yazıçının dünya şöhrətini möhkəmləndirən əsas yaradıcılığı bir-biri ilə əlaqəli üç romandan ibarətdir.
1. Böyük dəftər — Le Grand Cahier (1986)
Müharibə şəraitində yaşayan iki qardaşın sağ qalmaq mübarizəsi, qəddarlıq və insanın özünü qorumaq üçün dəyişməsi təsvir edilir.
2. Sübut — La Preuve (1988)
Birinci romandakı hadisələrin davamı olan əsərdə ayrılıq, yaddaş, gözləmə və insanın keçmişi ilə münasibəti ön plana çıxır.
3. Üçüncü yalan — Le Troisième Mensonge (1991)
Trilogiyanın son hissəsində həqiqət, yalan, şəxsiyyət və yaddaş məsələləri daha mürəkkəb xarakter alır. Oxucu əvvəlki hadisələrə və qəhrəmanların danışdıqlarına yenidən nəzər salmağa məcbur olur.
Bu üç romanı birlikdə oxumaq xüsusilə maraqlıdır. Çünki sonrakı kitablar əvvəlki hissələrdə baş verənlərə dair təsəvvürləri dəyişə bilər. Müəllif oxucu ilə həqiqət arasında qeyri-müəyyənlik yaradır və hadisələrin hansı hissəsinin gerçək, hansının isə qəhrəmanların yaddaşına və ya təsəvvürünə bağlı olduğunu düşündürür. Trilogiyanın əsas xüsusiyyətlərindən biri müharibənin yalnız şəhərləri və ölkələri deyil, insanın düşüncə tərzini, münasibətlərini və mənəvi dünyasını da dağıtmasıdır.
Kristofun yaradıcılığı müxtəlif ölkələrdə tanınıb, əsərləri çoxsaylı dillərə tərcümə edilib.
- Avropa ədəbiyyatı mükafatı: 1986-cı ildə Böyük dəftər əsəri ilə bağlı qazandığı mühüm uğur.
- Qotfrid Keller mükafatı: 2001-ci ildə İsveçrədə aldığı nüfuzlu ədəbi mükafat.
- Avropa ədəbiyyatı üzrə Avstriya Dövlət mükafatı: 2008-ci ildə təltif edilmişdir.
- Kossuth mükafatı: 2011-ci ildə, vəfat etdiyi il Macarıstanın mühüm dövlət mükafatlarından biri ilə təltif olunub.
Bu uğurlar onun həm macar ədəbi ənənəsi, həm də fransızdilli Avropa ədəbiyyatı daxilində əhəmiyyətli yer tutduğunu göstərir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(30.10.2026)


