Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Qısa baxış və yaradıcı kontekst

“Qatil” filmi Azərbaycan Xalq Yazıçısı Elçinin eyniadlı pyesi əsasında ekranlaşdırılıb. Filmin ssenari müəllifi Elçindir, quruluşçu rejissoru isə Kamran Şahmərdandır. Ekran əsəri psixoloji dram janrında çəkilib və Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin sifarişi ilə C.Cabbarlı adına “Azərbaycanfilm” kinostudiyası tərəfindən Finlandiya və Gürcüstan studiyaları ilə birgə istehsal olunub. Filmin baş rollarında gürcü aktyorları Eka Çxeidze və Apollon Kublaşvili yer alır. Filmin 2015-ci ilin oktyabrında Bakıdakı gala-premyerası olub və VI Avropa Film Festivalı çərçivəsində nümayiş etdirilib.

Süjetin mərkəzi: qatil və qurban — hisslər və tənhalıq dinamikası

Filmin süjet xətti sadə kriminal tapmaca deyil. Əsas motivlər insanın daxilindəki çarpışmalardır — hisslər, çarəsizlik, ehtiras və məsuliyyət arasındakı mürəkkəb əlaqələr. Baş qəhrəmanın yaşadığı əhvalatlar bu motivləri aydın göstərir:

Gənc oğlan asan qazanc və şans axtarışı ilə qadınlarla münasibətə girir.

Onun əvvəllər aşiq olduğu müəlliməsi ilə yenidən qarşılaşması duyğular və mənəvi gərginliklər yaradır.

Bu qarşılaşma gəncin daxili boşluğunu və mənəvi çarəsizliyini gücləndirir, konflikti daha da dərinləşdirir.

O, yaşadığı sarsıntı və çarəsizlik içində həm özünə, həm də sevdiyinə zərər verməklə, bir növ öz xilaskarını axtarır.

Filmin sonunda görünür ki, qurban bəlkə də əvvəldən öz qatili — yəni xilaskarını — axtarırmış.

Bu süjet qatil obrazını yalnız kriminal motivlərlə deyil, psixoloji labirintlərlə zənginləşdirir. Cinayət burada xarici hadisə deyil, daxili münaqişənin nəticəsi kimi təqdim olunur.

Obrazlar və daxili konfliktlər

Filmdə əsas diqqət obrazlara və onların daxili dünyasına yönəldilib. Qatil və qurban anlayışı yalnız xarici təsvirlərlə verilmir:

Gəncin daxili dünyası qarışıq emosiyalar, keçmiş xatirələr, sevgi və nifrət hissləri ilə doludur.

Müəllimə obrazı isə mənəvi güc, sabitlik və hisslərin ağır labirintindən çıxış yolu axtarır.

Obrazlar arasındakı münasibətlər yalnız fiziki deyil, psixoloji dinamika ilə də ölçülür — hisslərin məğlubiyyəti və ya qələbəsi dramın gərginliyini daha da artırır.

Beləliklə, film yalnız “qatili tapmaq” üçün deyil, insanın özünü necə “qatilə çevirməyə” meyilli olduğunu araşdırır. Bu, humanist və ekzistensial motivlərlə zəngin bir yanaşmadır.

Janr və tematik qat

“Qatil” adi kriminal detektiv deyil; o, psixoloji dramla detektiv motivlərini birləşdirir. Filmin vacib xüsusiyyətləri bunlardır:

Obrazların daxilindəki çarpışmalar, sevgi və nifrət, arzular və qorxular ekran dilinə çevrilir.

Filmin mərkəzində duran sual belədir: insan öz hissləri qarşısında nə qədər sorumludur və nəzarətlidir?

Qatil kimdir sualı artıq kənara çıxır; sual belə olur: insan niyə və necə qatilə çevrilir?

Bu yanaşma filmi həm milli kino üçün, həm də janr üçün orijinal edir. Film kriminal motivlərlə psixoloji fokus arasında incə balans qurur və tamaşaçını düşünməyə çağırır.

Filmin mesajı və tamaşaçıya çağırış

“Qatil” kinoda cinayət motivini yalnız gizli tapmaca kimi təqdim etmir; o, insanın daxilindəki qaranlıq və işıqlı qatları araşdıran bir metaforadır. Filmin əsas mesajları bunlardır:

Daxili konfliktlər bəzən xarici cinayətlərdən daha mürəkkəbdir.

Hisslər və ehtiras insanı necə dəyişdirə bilər.

Qurban və qatil rolunun sərhədləri çox vaxt biz öz daxilimizdə formalaşır.

Filmin çağırışı açıqdır: tamaşaçı yalnız cavabı tapmaqla kifayətlənməməli, hər səhnədə öz daxili labirintinə baxmalı, hisslərini, qorxularını və ehtiraslarını tanımalı, onları idarə etməyi öyrənməlidir.

Və nəhayət

“Qatil” göstərir ki, həqiqi cinayət yalnız əl qaldırmaq və qan tökmək deyil. Həqiqi cinayət daxildəki qaranlıqdır, təslim olmaqdır, seçim qarşısında özünü itirməkdir. Hər birimiz o qaranlıqla üz-üzəyik. Filmin çağırışı isə sərtdir: qorxuların köləsi olmaq yox, onları anlamaq, qəbul etmək və məsuliyyətlə üzləşmək — insan olmaq budur.

Və ən vacibi: “Qatil” bizə xatırladır ki, hər daxili labirintdə bir işıq var. O işığı görmək üçün isə gözləri açmaq, ürəyi hazırlamaq və cəsarət tapmaq lazımdır. İnsan olmaq, bəzən ən çətin labirintdən keçmək deməkdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.02.2026)

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bəzən səhərlər gözlərimizi açanda ilk hiss etdiyimiz şey yorğunluq olur. Hətta yatmış olsaq belə, ruhumuz sanki istirahət etməyib. Xəbərləri açırıq – müharibələr, böhranlar, itkilər, bahalaşma, narahat üzlər… Sosial şəbəkələrdə isə hamı gülümsəyir, hamı xoşbəxt görünür. Bu ziddiyyətin içində bir sual yavaş-yavaş beynimizdə böyüyür:

Ümid hələ yaşayırmı?

Bu sualı özümə çox verən günlər olub. Xüsusən də hər şeyin ağır gəldiyi, gələcəyin dumanlı göründüyü anlarda. İnsan bəzən düşünür: “Bu qədər çətinlik içində yaşamağın mənası varmı?” Amma qəribədir, elə həmin anlarda belə, içimizdə sönməyən bir işıq qalır. Bəlkə də ümid elə budur – sönməmək.

Uşaqlığımızda bizə deyirdilər ki, gələcək parlaqdır. Oxu, çalış, dürüst ol – hər şey yaxşı olacaq. İllər keçdi, biz böyüdük, həyatın üzünü gördük. Anladıq ki, yol heç də həmişə hamar deyil. Bəzən ən çox çalışanlar da yorulur, ən dürüst olanlar da məyus olur. Amma yenə də insan ayağa qalxır. Çünki içində bir səs deyir: “Davam et.”

Ümid bəzən böyük arzular şəklində olmur. O, çox vaxt xırda detallarda gizlənir. Səhər çayının buxarında. Ananın “özünə yaxşı bax” deməsində. Dostun vaxt tapıb halını soruşmasında. Bir uşağın gülümsəməsində. Günəşin buludların arasından çıxmasında.

Biz fərqinə varmadan bu xırda ümid parçaları ilə yaşayırıq.

Bu gün dünyada çox insan qorxu içindədir. Kimisi evini, kimisi işini, kimisi yaxınlarını itirib. Kimisi isə sadəcə gələcəkdən əmin deyil. Amma bütün bunlara baxmayaraq, insanlar yenə də ev tikir, uşaq böyüdür, kitab yazır, mahnı oxuyur, sevir. Bu, ümidin ən canlı sübutudur.

Əgər ümid ölsəydi, insanlıq çoxdan dayanardı.

Bəzən özümə baxıram: yorğunam, amma planlar qururam. Narahatam, amma dua edirəm. Məyusam, amma yenə də sabaha inanmaq istəyirəm. Deməli, ümid hələ məndə yaşayır. Səndə də yaşayır. Bizdə yaşayır.

Ümid sadəlövhlük deyil. “Hər şey mükəmməl olacaq” demək deyil. Ümid – çətinliyə baxmayaraq yoluna davam etməkdir. Yıxılsan da qalxmaqdır. Qorxsan da addım atmaqdır. İtirsən də yenidən tapmağa çalışmaqdır.

Bəzən düşünürük ki, güclü insanlar ağlamaz. Amma bu doğru deyil. Güclü insanlar ağlayır, sonra göz yaşlarını silib yenə irəli gedir. Onları güclü edən məhz budur.

Bu gün bizim cəmiyyətə ən çox lazım olan şey puldan, texnologiyadan, hətta bilikdən də çox – ümiddir. Ümid olmayan yerdə inkişaf olmur. Ümid olmayan yerdə sevgi solur. Ümid olmayan yerdə insan özünə yadlaşır.

Biz gənclərə tez-tez deyirlər ki, “siz şanslısınız, imkanlarınız çoxdur”. Bəlkə də doğrudur. Amma bizim də yükümüz ağırdır: gözləntilər, qorxular, qeyri-müəyyənlik. Buna baxmayaraq, biz yenə də xəyal qururuq. Bu da ümiddir.

Ümid – susmayan daxili səsdir. Ümid – “hələ gec deyil” deyən ürəkdir. Ümid – sabaha yazılan görünməz məktubdur.

Bəlkə də bu gün hər şey istədiyimiz kimi deyil. Bəlkə planlarımız yarımçıq qalıb. Bəlkə həyat bizi yordu. Amma unutmayaq: biz hələ buradayıq. Nəfəs alırıq. Düşünürük. Sevirik. Deməli, imkan var.

Ümid varsa, yol da var.

Sonda özümə və sənə demək istəyirəm: Əgər bu sətirləri oxuyursansa, deməli, hələ axtarırsan. Hələ inanmaq istəyirsən. Hələ içində bir işıq var. Onu söndürmə.

Çünki dünya bəzən qaranlıq ola bilər. Amma hər qaranlıq gecənin bir səhəri var.

Və o səhər – ümidlə başlayır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.02.2026)

Akif Cahangiroğlu,

Oğuz Rayon Mərkəzi Xəstəxanasının həkimi. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Bir vaxtlar belə bir düstur vardı: “Təhsil bərabərdir təlim üstəgəl tərbiyə”.

Haradan gəlirdi bu düstur? Həmin düstur, klassik maarifçilikdən, sovet pedaqogikasından, hətta daha dərindən Aristotelçi paideia anlayışından gəlirdi.

Orada, təlim bərabər idi bilik və bacarığa. Tərbiyə isə  xarakter, sərhəd, məsuliyyət, ictimai norma idi. Yəni, məktəb yalnız öyrətmirdi, formalaşdırırdı. Ahəngdar bir vətəndaş yetişdirməyə, ideal insan – nəcib insan  yaratmağa çalışırdı.

Niyə bu düstur dağıldı? 

Modern dövrün utilitar basqısı nəticəsində XXI əsrdə təhsildə sual dəyişdi.   "Bu insan kim olacaq?" sualı  "Bu insan nə bacaracaq?" sualı ilə əvəz olundu.

Bazar iqtisadiyyatı üçün bacarıq ölçüləndir, xarakter isə ölçülmür. Ölçülməyən şey isə hesabatdan, reytinqdən, statistikadan çıxarılır. Beləcə tərbiyə sistem xaricinə atıldı.

Tərbiyə norma qoymaq, sərhəd çəkmək, "bu olmazdır”. Bu isə valideyn etirazı, hüquqi risk, sosial şəbəkə qalmaqalı deməkdir.

Nəticədə məktəb təlimi saxladı, tərbiyəni "ailənin işidir" deyib kənara qoydu. Amma ailə də eyni anda vaxtsız, səriştəsiz, yüklü vəziyyətə düşdü. Ortada etik boşluq yarandı.

Prinsip olaraq uşaq mərkəzlilik doğrudur. Amma praktikada bu tez-tez təhrif edilərək: uşaq mərkəzlidir, uşaq haqlıdır, uşaq azaddır, uşaq məsuliyyət daşımamalıdır, uşaq travma yaşamamalıdır, uşaq sərhəd görməməlidir və s. şəklinə salındı.

Bu isə tərbiyəni zorakılıqla səhv salmağa gətirdi. Nəticədə intizam bərabərdir travma, cəza bərabərdir  basqı kimi oxunmağa başladı.

Beləliklə, məktəb ictimai institut olmaqdan çıxıb, xidmət göstərən quruma çevrildi. Valideyn müştəri, şagird müştəri, məktəb xidmətçi oldu.

Xidmətçi norma qoymaz, tərbiyə etməz, "razı qalmağı" əsas götürər. Bu mühitdə tərbiyə kommersiya baxımından təhlükəli olur.

Tərbiyə üçün müəllimin avtoriteti olmalıdır. Amma müəllimin sosial statusu aşağı salındı, hüquqi müdafiəsi zəiflədi, "xidmətçi" kimi təqdim olundu.

Avtoriteti olmayan müəllim tərbiyə edə bilməz, yalnız material ötürər.

Tərbiyə məktəbdən çıxanda onu sosial media, küçə norması, "güc kultu", görünən zənginlik estetikası doldurdu.

Və bu "tərbiyə" nə məsuliyyət tanıyır, nə sərhəd. Təhsil tərbiyəni itirəndə, bilik gücə, güc isə təhlükəyə çevrilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.02.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair Təbrizdə yaşayan Mehdi Səhəndidir.

Mehdi Sırdaş

Təbriz

 SƏNƏ UDUZMAQ

Məni səndən doymaq daha da gözəl,

Daha da gözəldir əlinlə yazmaq.

Ağzınla danışıb, gözünlə görmək,

O qədər gözəl ki, sənə uduzmaq!..

Yenə də gözəldir bitib qoynuna,

Sabahdan-sabaha dizində qalmaq.

Əlində yetişib əfsanələşmək,

Ayağından düşüb izində qalmaq.

Bilmirsən nə qədər təmiz duyğudur,

Səndən qurtarmamaq, şəfa bulmamaq.

Dərdinə bulaşmaq, döşəyə düşmək,

Sağlığa dolmamaq, doldurulmamaq.

Gözəllik bitərmi yazmaqla səni?

Saymaqlar nəhayət yarıya varar!

O qədər gözəldir məndəki huş-baş,

Yarıdan geriyə saymağım da var.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.02.2026)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Bu gün “Maraqlı söhbətlər” rubrikamda ötən əsrin tanınmış şairi, yazıçısı,  ədəbiyyatşünası və tərcüməçisi Əliabbas Müznibin 1918-ci illə bağlı bir xatirəsini təqdim edirəm. Xatırladım ki, bolşevik-daşnak istilasından sonra Nuru Paşa başda olmaqla türklər gəlib azərbaycanlıları xilas etdikləri dönəmdən söhbət gedir.

Türklər Maştağanı götürən kimi (1918-ci il), məni hərbi komendantlığa çağırdılar və minbaşı Tofiq bəyə katib təyin etdilər. Tofiq bəy tapşırdı ki, mənə xəbər verməmiş heç kimi kabinetə buraxma.

Xunxar məhəlləli qoçu, başkəsən Malbaş Dadaş komendantdlığa gəlib, birbaşa zabitin kabinetinə yönəldi. Mən qabağa yeriyib xahiş etdim ki, qoy özünə xəbər verim, sonra gir içəri. Malbaş qışqıra-qışqıra məni söydü.

Bu vaxt Tofiq bəy özü qapını açıb, biz olan otağa keçdi:

"Yahu, Şu nə qeyli-qal?!" deyə Malbaşa acıqlandı. Mən fikirləşdim ki, türk zabiti gəldi-gedərdir. Malbaş isə kənddə qalacaq, mənə divan tutar. Vəziyyəti yüngülləşdirmək üçün astadan dedim:

"Tofiq bəy, Şu zat qoçudur...

Tofiq bəy tünd-tünd ona baxdı, dönüb məndən, təəccüblə xəbər aldı:

 "Qoçu? Yahu, bu nə biçim Şey?"

Başa saldım ki, qoçu güclü, qolu-zorba adama deyirlər, kimi istəsə haqq-nahaq döyər, cəza verər...

Tofiq bəy əlini döşünə vurub dedi:

"O bən. Qoçu bən".

Qapıdakı növbətçini çağırdı: "Çavuş əfəndi, ikişər, subay səslə!"

Çavuş bir anda iki əsgər çağırdı. Tofiq bəy barmağı ilə Malbaşı göstərib əmr etdi: "Şu pəzəvǝng hərifin sırtına hərəniz qırx zopa endirərsiniz, bən gediyorum, varmasam, bən qayıdana qədər davam edərsiz”.

Çavuş arxadan Malbaşı qucaqlayaraq quş kimi qaldırdı, otaqdan çıxardı. Malbaş ha vurnuxdu, ha qol-qıç atdı, heç nə hasil olmadı. Naxır bulağı meydanının ortasında Malbaşın paltarını soyundurub, üzüqoylu yerə sərdilər. Əsgərlər növbə ilə zopalamağa başladılar. Malbaşın bağırtısı, yalan olmasın, Nardaranda eşidilirdi. Huşunu itirdi, qanı axa-axa cicimə uzadıb evinə apardılar.

Türklər Bakıdan gedəndən bir il sonra da yaralarına təpitmə, məlhəm qoyurdular, yenə sağalmırdı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.02.2026)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

1922-ci ildə Cəfər Cabbarlını dörd divar arasından xilas edən Mir Cəfər Bağırov C.Cabbarlı ilə bir mollaxanada oxumuş Vahidə də 1937-ci ildə kömək əlini uzadıb.

Əliağa Vahid həmişə Mir Cəfər Bağırovun şəxsi qayğısını hiss edib. Mir Cəfər Bağırovun vaxtında şairin səkkiz kitabı nəşr olunub. Mir Cəfər Bağırovdan sonra isə şairin vur-tut beş kitabı buraxılıb. Şairin iki yüzdən çox çap olunmamış əsərləri arxivdə naşirlərin həsrətindədir.

1949-cu ildə Mir Cəfər Bağırovun göstərişi ilə Əliağa Vahidə Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi adı verilmişdi. Azərbaycan rəhbərinin bir arzusu da vardı: Vahidin qəzəlləri və satirik şeirləri rus dilinə tərcümə olunsun və o, Stalin mükafatına təqdim edilsin.

Vahidə Bagırov tərəfdən aşağıdakı şeirinə görə növbəsiz mənzil verilmişdi.

Evimi görsə naxırçı, deyər, samanlıqdır,

Havası yox, həmi nəmdir, həmi qaranlıqdır.

Divarda ağcaqanadlar, yer üstə taxtabiti,

Hücuma bax gecələr, gör nə hökmranlıqdır.

Hünərdir ay yarım hər kim bu evdə ömr eləsə,

İnanmaram dirilə, şübhəsiz, oyanlıqdır.

Çox ərizə yollamışam Baksovetə, Raysovetə,

Gözləməkdir işim, məsələ dumanlıqdır.

Düzəltsəniz siz əgər, rəhbərim, mənə bir otaq,

Yüz il təşəkkürə layiq, bu, dastanlıqdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.02.2026)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Sözün sahibi olmaq ideyası ədəbiyyat üçün nisbətən yenidir. Ədəbiyyat tarixinin böyük bir hissəsində söz dolaşımda idi: danışılırdı, dəyişirdi, başqasının səsinə qarışırdı. Müəlliflik anlayışı gücləndikcə söz də sərhədlərə salındı. Artıq mətn təkcə deyilən yox, qorunan bir şeyə çevrildi.

Müəllif hüququ ilk baxışda yazıçını müdafiə edir. Onun əməyini tanıyır, sözünün dəyərini qoruyur. Bu, şübhəsiz ki, vacibdir. Amma sözün sahibə bağlanması ilə birlikdə maraqlı bir gərginlik də yaranır: yazıçı artıq təkcə yaradan yox, həm də nəzarət edəndir. Söz azad olmaqdan çıxıb məsuliyyət daşımağa başlayır.

Bu nöqtədə sual ortaya çıxır: söz qorunanda güclənir, yoxsa ehtiyatlı olur? Bəzi yazıçılar üçün müəllif hüququ rahatlıq yaradır. Onlar bilirlər ki, yazdıqları sahibsiz qalmayacaq. Amma bəziləri üçün bu, görünməz bir əyləcdır. Çünki artıq hər cümlə yalnız estetik yox, hüquqi yük də daşıyır.

Ən maraqlısı odur ki, oxucu söz sahibkarlığını hiss etmir, amma nəticəsini yaşayır. Söz paylaşılmır, sitatlar qorxuyla istifadə olunur, mətnlər qapalı dövrə düşür. Halbuki ədəbiyyat tarixində bir çox güclü mətnlər məhz başqa mətnlərlə danışaraq formalaşıb. Sözlər bir-birinə toxunub, dəyişib, genişlənib.

Burada problem müəllif hüququnun özündə yox, ona münasibətdədir. Söz mülkə çevriləndə, yaradıcılıq bazar məntiqinə yaxınlaşır. “Mənim sözüm” anlayışı güclənir, amma “bizim dilimiz” arxa plana keçir. Bu isə xüsusən ədəbiyyat üçün risklidir. Çünki ədəbiyyat fərdi səsdən doğsa da, kollektiv yaddaşda yaşayır.

Bununla belə, tam sahibsiz söz də mümkün deyil. Yazıçı görünməz olanda, zəhmət də görünməz olur. Burada incə bir tarazlıq lazımdır: söz qorunmalı, amma kilidlənməməlidir. Sahibi olmalı, amma nəfəs almağa davam etməlidir.

Bəlkə də çıxış yolu sözü mülk kimi yox, əmanət kimi görməkdir. Yazıçı sözə sahib olmur, onu bir müddət saxlayır, sonra dilə qaytarır. Çünki sözün əsl sahibi zamanın özüdür.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

“Elza İbrahimova mahnı janrında lövhə ustasıdır. O, gözlə görünən dünyanın deyil, görünə bilməyən, içəridən bizi dalğalandıran hisslərin, həyəcanların, bir sözlə iç dünyamızın rəssamıdır” deyirdi Bəxtiyar Vahabzadə.

Həqiqətən də, onun mahnıları insanın içini tərpədir. “Unuda bilməzsən” mahnısı – İlhamə oxuyanda, “Ağlamasın salxım söyüd” mahnısı – Flora oxuyanda sanki insanı özündən alır, aparır, hisslərini oyadır, düşüncələridə təlatüm qoparır...

Eıza İbrahimova 10 yanvar 1938-ci ildə Hacıqabul (Qazıməmməd) şəhərində anadan olub. Bakıda 8 saylı musiqi məktəbini, 1957-ci ildə A. Zeynallı adına orta ixtisas musiqi məktəbinin bəstəkarlıq sinfini, 1964-cü ildə Ü. Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının (indiki Bakı Musiqi Akademiyası) bəstəkarlıq şöbəsini bitirib.

Hələ uşaq yaşlarından musiqiyə olan böyük məhəbbəti valideynləri tərəfindən dəyərləndirilir və o musiqi məktəbinə yazılıb. Elza İbrahimova 1969-cu ildə ilk mahnısını bəstələyib. Məmməd Rahimin sözlərinə bəstələnən "Yalan ha deyil" mahnısının ilk ifaçısı Şövkət Ələkbərova olub.

 Azərbaycanda tanqo ritmini estradaya gətirən ilk bəstəkarlardan biri olan Elza İbrahimovanın Rəfiq Zəkanın sözlərinə bəstələdiyi "Qurban verərdim" əsəri sovet dövründə bədii şura tərəfindən o qədər də yaxşı qarşılanmır. Çünki tanqonun burjua ahənginin sovet ruhuna uyğun gəlmədiyi bildirilib.

 Amma sonradan "Qurban verərdim"lə bərabər "Sən mənə lazımsan" (söz. Əliağa Kürçaylı), "Bağçadan keçmisən" (söz. Ə. Əlibəyli) və sair tanqo ritmində yazılmış musiqilər bəstəkarın sevilən mahnıları siyahısına qoşulub.

Yaradıcılığı təkcə estrada janrı ilə kifayətlənməyən bəstəkar diplom işi üçün yazdığı fortepiano və orkestr üçün üçhissəli konsert, "Afət", "Şeyx Şamil" və "Yanan laylalar" operalarının, həmçinin Azərbaycanda neft sənayesinin 130 illiyi münasibətilə neftçilərə həsr olunmuş himnin də müəllifidir.

Yaradıcılığında bir-birindən maraqlı, orijinal mahnılarla bərabər romanslar, sonatalar, kvartetlər də bəstələyib. Bəstəkarın Rəşid Behbudovun ifasında səslənən "Ey vətən" əsəri bütün dünyada Azərbaycanı tərənnüm edən mahnılardan biri olub. Azərbaycan şairlərinin yüzlərlə şeirlərinə və rus dillərində onlarla poetik nümunəyə musiqi yazıb.

1992-ci ildə Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi adına layiq görülüb. 2008-ci ildə Azərbaycan Respublikasının xalq artisti adına layiq görülüb.

Əsərləri

- "Afət" operası (əsərin müəllifi: Hüseyn Cavid)

- "Yanan laylalar" operası (libretto – Ramiz Heydər)

- Z. Ziyadoğlunun söz. solist və simfonik orkestr üçün "Neftçilər himni"

- "Dünya sevənlərindi" kinofilminə musiqi

- R. Heydər, B. Vahabzadə, O. Qoçulu, V. Əziz, V. Səmədoğlu, R. Əfəndiyeva və b. şairlərin söz. mahnı və romanslar

- Maykl Ceksonun xatirəsinə "Rekviyem"

- B. Vahabzadə söz. "Gecələr bulaq başı"

- Z. Ağayeva söz. "Yoxluğunu bilə-bilə"

Həyatından bəzi məqamlar:

*Onun musiqiyə olan həvəsini ilk dəfə anası hiss edir. Musiqi məktəbini bitirdikdən sonra anasının dəstəyi ilə sənədlərini ali məktəbə verir. İmtahan verdiyi ilk ildə ixtisas fənlərindən əla qiymətlər alsa da, bir fəndən kəsilir. Həvəsdən düşən Elza İbnrahimova yenidən imtahan vermək istəmir və anasına dərzi olmaq istədiyini bildirir. Lakin anası ona “Mən sənə çit paltar tikdirəcəm” deyib Elzanı fikrindən daşındırır və o ikinci dəfə ali məktəbə imtahan verir və Cövdət Hacıyevin sinifinə daxil olur.

Anası Sona xanım qızının Qara Qarayevin sinfində təhsilinə davam etməsini istəyir. Buna səbəb isə anasının həmin dövrdə məşhur olan “Yeddi Gözəl” operasını çox sevməsi olub.

Elza İbrahimova Qara Qarayevin sinifində təhsil aldığı beş il müddətində bir mahnı belə yazmamışdı, simfonik musiqiylə məşğul idi.

*Mahnılarının əksəriyyətini Flora Kərimova üçün yazıb.

İlhamə Quliyevanın ifasında məşhurlaşan “Gəl-gəl, gülüm” mahnısını Flora Kərimova üçün yazıb. Həmin ərəfədə Flora Kərimova qastrol səfərinə getməli olduğu üçün onunçün yazdığı “Bilməzdim” və “Sən yadıma düşəndə” mahnılarını başqa sənətkarlara verməli olub.

Elza İbrahimovanın ən çox bir yerdə çalışdığı şair Ramiz Heydər olub. Belə ki, İbrahimova şairin 300-ə yaxın şeirinə mahnı bəstələyib.

*24 yaşında özündən yaşca xeyli böyük olan professor Adil Ələkbərovla ailə qursa da bu evliliyin ömrü uzun olmayıb. Cəmi bir il davam edən ailə həyatından cütlüyün Zəhra adlı qızları dünyaya gəlib. Qızlarının 1 yaşı olmamış Adil Ələkbərov naməlum səbəblə Elza İbrahimovanı tərk edir. Hətta qızının üzünü belə görmək istəmir. Yaşadığı bu uğursuz ailə həyatından sonra sənətkar bir daha evlənmir.

*Təbiətcə sakit, azdanışan və sadəliyi sevən Elza İbrahimova heç vaxt zinət əşyalarına maraq göstərməz və istifadə etməzdi. Hətta deyilənə görə onun bir qızıl üzüyü belə olmayıb.

*Elza İbrahimova Xalq artisti adı alanda 70 yaşı var idi.

*Üzeyir Hacıbəyovdan sonra muğam əsasında opera yazan ikinci bəstəkardır.

*Onun Qarabağ faciəsinə həsr etdiyi “Yanan laylalar” operası Opera Balet Teatrının səhnəsinə yol tapa bilməyib. 1993-cü ildə Mədəniyyət Nazirliyi əsərin səhnəyə qoyulması ilə bağlı qərar imzalamasına, teatrın o vaxtkı rəhbəri ilə müqavilə bağlanmasına baxmayaraq əsərin səhnəyə ayaq açmasına çox ciddi manelər yaradılıb. Bu məsələdən sonra Elza İbrahimova ciddi sarsıntı keçirib, səhhətində problem yaranıb.

*Deyilənə görə, yaxşı plov və borş bişirməyi varmış. Hətta Flora Kərimova həmişə onlara gedəndə ondan borş bişirməsini xahiş edərmiş.

*"Ey vətən" və "Bilməzdim" mahnılarını daha çox sevər, hətta bu iki mahnını özünü şah əsərləri hesab edərmiş.

*Qarmonda gözəl ifa etməyi bacarardı.

*Bəstəkarın “Qurban verərdim” mahnısının sovet ruhuna uyğun olmadığı bildirilib və uzun illər mahnının efirlərdə səslənməsinə qadağa qoyulub. Deyilənə görə mahnının ilk ifaçısı olan Akif İslamzadə bədii şura tərəfindən töhmət alıb.

*Uzun illər şəxsi evi olmayan Elza İbrahimovaya ömrünün sonlarında verilən evdə yaşamaq qismət olmayıb.

Ömrünün sonlarına yaxın depressiyaya düşən sənətkar heç kimi görmək və danışmaq istəməyib. Ömrünün son bir ayından isə yemək içməkdən imtina edib. 2012- ci ildə uzun sürən xəstəlikdən sonra 74 yaşında vəfat edib. Bəstəkar İkinci Fəxri Xiyabanda dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

Dünən gözəl bir xəbər də eşitdik. Qusar şəhər Uşaq İncəsənət Məktəbinə Azərbaycanın Xalq artisti Elza İbrahimovanın adı verilib. Şükür.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyatvə incəsənət”

Mən hərb illərində son tikəsini

Yetim bir uşaqla bölən görmüşəm.

Yarıac oxuyub şən nəğməsini

Kədərli-kədərli gülən görmüşəm

Uşaqbilikportalı onun barəsində yazır: “Ömrünün sonunacan Əliağa Kürçaylı işıq içində, poeziya işığının içində üzdü. Çağdaş Azərbaycan poeziyasında nə o bir kimsəyə bənzədi, nə bir kimsə ona bənzədi.

Bu gün Əliağa Kürçaylının anım günüdür.

Şair Əliağa Vəliyev 1928-ci il fevral ayının 20-də Salyan qəzasının Kür Qaraqaşlı kəndində doğulub. Orta məktəbin 9-cu sinfindən təhsilini yarımçıq qoyub 1944–1946-cı illərdə Zaqafqaziya Dəmir Yolu İdarəsinin Salyan şöbəsində mühasib işləməyə başlayıb. Bakı Dəmir Yolu Texnikumunda birillik mühasiblər kursunda oxuduqdan sonra baş mühasib olub, Salyan Dram Teatrında eyni vəzifəyə dəyişilib.

Bu dövrdə onda poeziyaya güclü maraq oyanıb. "Sənin gözlərin" adlı ilk şeiri ilə ("Azərbaycan gəncləri", 1946) ədəbiyyata gəlişi uğurlu olub, mərkəzi və respublika dövri mətbuatda müntəzəm çıxış edib. Salyan radio qovşağında redaktor işləmiş, gənc yazıçıların I Respublika müşavirəsində iştirak edib. "Kommunist" qəzeti redaksiyasında ədəbi işçi, "Ədəbiyyat və incəsənət" qəzetində şöbə müdiri işləyib.

 Moskvada ali ədəbiyyat kursunun dinləyicisi, "Azərbaycan gəncləri" qəzeti redaksiyasında şöbə müdiri, "Azərbaycan" jurnalı redaksiyasında məsul katib, Azərbaycan Yazıçılar İttifaqı nəşriyyat şöbəsinin rəisi, "Literaturnıy Azerbaydjan" jurnalı redaksiyasında məsul katib, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatında redaktor işləyib, sonra bir müddət yaradıcılıq fəaliyyəti ilə məşğul olub, Azərbaycan Yazıçılar İttifaqında dramaturgiya bölməsinə rəhbərlik etmiş, "Yazıçı" nəşriyyatında  baş redaktor olub.

O dövrdə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının sədri Səməd Vurğun Salyana belə bir məktub göndərdi:

“Gənc şair Əliağa Kürçaylını bir həftəlik çörək kartoçkası ilə təmin edib, 1947-ci il iyun ayının 16-da Yazıçılar İttifaqında keçiriləcək gənc yazıçıların birinci respublika müşavirəsinə göndərməyinizi xahiş edirik”

Rayon partiya komitəsinin katibinə göndərilən bu məktub Əliağa Kürçaylının həyat və sənət yolunu qəti müəyyənləşdirdi. O, arzularının dalınca böyük şəhərə üz tutdu.

Sonralar xatirələrində Əliağa Kürçaylı yazırdı:

“Səməd Vurğun gənc yazıçılara söz verir.

Ayağım dolaşa-dolaşa xitabət kürsüsünə tərəf gedirəm. Öz adını Səməd Vurğunun dilindən eşitmək adi bir kəndli balasına necə təsir edə bilər? Sifətim alışıb yanır, ürəyimin qanı gicgahlarıma vurur. Xitabət kürsüsündəyəm. İndi Səməd Vurğuna daha yaxınam. Çəkinə-çəkinə Səməd Vurğuna baxıram. Danışım ya şeir oxuyum?

 -Şeir oxu, natiqimiz onsuz da az deyil.

“İlk bahar çiçəyi” adlı şeirimi oxuyuram:

Yadımdadır, güllələr şığıyıb keçən zaman

Səni qanlı otların üzərindən dərdiyim.

O incə tellərini mərmilər deşən zaman

Xatirə dəftərimin arasına sərdiyim...

Səməd Vurğun - “Bu cavanın böyük gələcəyi var. Mən onun əsərlərini oxuyanda öz gənclik illərimi xatırlayıram” - deyir.

“Günlərin bir günü hökmən ən yaxşı şeirimi yazacağam”. Əliağa Kürçaylı bu sözləri deyəndə 40 yaşı vardı. O kifayət qədər tanınır və sevilirdi. Təbiət, məhəbbət lirikası, incə, səmimi hisslər Kürçaylı yaradıcılığı üçün səciyyəvi idi. Onun şeirlərini lirik miniatürlər də adlandırırlar.

 Dramaturq kimi Əliağa Kürçaylının yaradıcılığı əsasən musiqili komediya teatrının repertuarı ilə bağlıdır. “İstədiyimi şeirlə ifadə edə bilməyəndə, komediya, yaxud pyes yazıram”, - deyən Əliağa Kürçaylının “Ləpələr”, “Nənəmin şahlıq quşu”, “Boşanaq, evlənərik” və başqa pyesləri indi də teatrlarımızın səhnəsində uğurla tamaşaya qoyulur.

 Əliağa təpədən dırnağacan şair idi və şair ömrü də yaşadı. O, sənətdə, poeziyada şəxsiyyət idi. Onun şəxsiyyəti ilə sənəti arasında heç bir ziddiyyət, təzad yox idi.

“Seçilmiş əsərlər”inə müqəddimədə Əliağa Kürçaylı yazırdı:

“Yaşasın poeziya!”

Şair, əsl şair kimi Əliağa Kürçaylı bilirdi ki, əsl poeziya ölmür. Əsl poeziya ölmürsə, demək o da yaşayacaq.

Kitabları

1. Vallah Arifin bağçası.

2. Salam, gələcək illər.

3. Səfərə çıxıram.

4. Cavabsız məktublar.

5. Nargindən əsən külək.

6. Şeirlər.

7. Gözəllik.

8. Əsmər və Zəfər.

9. Durnalar cənuba uçur.

10. Ülkər.

O, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, dramaturq və tərcüməçidir. 1980-ci il fevralın 11-də ömrünün 51-ci səhifəsində həyata gözlərini yumub. Və çoxunuz da bilirsiniz, onu dünyalar qədər sevən qızı Ülkər atasının ölümünə dözməyərək intihar edib.

Allah hər ikisinə rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Azərbaycanın teatr və kino sahəsində unudulmaz sənətkarlardan biri də Azərbaycan SSR xalq artisti Möhsün Sənanidir. Bu gün krifey sənətçinin anım günüdür.

Möhsün Sənani 19 iyun 1900-cü ildə Tiflisin "Şeytanbazar" məhəlləsində ruhani ailəsində anadan olub.

Səhnə həvəsi Sənanidə yeniyetmə yaşlarından baş qaldırıb. O, yerli teatrların və Tiflisə qastrola gələn artistlərin tamaşalarına böyük həvəslə baxıb. Möhsün həm teatr aktyorlarının oyununa, həm də meydanlarda oxuyan dərvişlərin səsinə fikir verib və onları təqlid edib. Bu minvalla özünün oxumaq qabiliyyətini inkişaf etdirib. 1911-ci ildə birinci dəfə geniş izdiham qarşısına çıxıb.

Böyük həyəcan keçirsə də, onun çıxışı dinləyicilərə, tamaşaçılara dərin təsir bağışlayıb. 1912-ci ildə kiçik həvəskarlar dərnəyinə qoşulub və bu dərnəkdə birpərdəli səhnələrdə oynamağa başlayıb. 1915-ci ildə M.Sənani, Mirzəli Abbasov, Mirseyfəddin Kirmanşahlı, Mirzəxan Quliyev, Mustafa Mərdanov və b. Tiflis truppasına cəlb ediliblər.

 Həmin ildə Hüseyn Ərəblinskinin iştirakı ilə hazırlanan "Kaveyi-Ahəngər" tamaşasında Möhsünə dəmirçi Kavənin oğlunun rolunu tapşırıblar. O, bu rolu çox böyük ustalıqla ifa edib. Vəziyyətinin aqırlığına, maddi ehtiyac içərisində yaşamasına baxmayaraq bütün peşələrdən əl çəkib, ancaq aktyorluqla məşğul olub.

 Bu dövrdə Tiflis teatrı truppasında çox məşhur sənətkarlar fəaliyyət göstərib. Bunlardan: Mirzəli Abbasov, Mirzəxan Quliyev, Əşrəf Yüzbaşıyev, Mirseyfəddin Kirmanşahlı, İbrahim İsfahanlı, Tərlan xanım, Əli Əskərov, Həsən Səbri, Paşa Mahmudov, Kaftaradze, Panfiliya Tanailidi, Əli Qurbanov və b. Möhsün Sənani onların arasında ən gənc aktyor olub.

Gənc olmasına baxmayaraq, az bir zaman içərisində ona Heydər bəy, Süleyman bəy, Vəli ("Arşın mal alan"), Hambal ("Məşədi İbad"), Rzaqulu ("Nadir Şah"), Kasio ("Otello") kimi məsul rollar tapşırılıb. Həmin rollar Sənaninin aktyorluğunda bir sıçrayış yaradıb, ona həqiqi aktyor şöhrəti qazandırıb. 1915-ci ildən 1920-ci ilə kimi Tiflis teatr truppasında çalışıb.

 1921-ci ildən Bakının teatr səhnələrində parlamağa başlayıb. O, nəinki teatrda, eləcə də kino sənətində də çox yadda qalan, təkrarolunmaz rollar ifa edib. Bunlardan "Səbuhi", "Bəxtiyar", "O olmasın, bu olsun", "Sehrli xalat" və s. filmləri qeyd etmək kifayətdir.

Onun qızı, Bakı Dövlət Universitetinin rus dili müəlliməsi Gülər Möhsünqızımüsahibələrində atası haqqında ən maraqlı xatirlərini bölüşüb.

*Tiflisdə doğulanatamuşaqolandavalideynləriniitiribvə onu xalası Zeynəbsaxlayıb. Atam 15 yaşına qədər Tiflisdə yaşayıb, hamballıq edib, konduktor olub və «Şeytan bazarı»nda işləyib. O zirvəyə çatana qədər min əzabdan keçib. İndi baxırsınız, biri bir mahnı oxudu, iki aydan sonra əməkdar artist adını alır. Atam 20 ildən sonra əməkdar artist adını alıb. Beləliklə, atam Bakıya gəlib və gəlməsində Mustafa Mərdənovun çox köməyi olub.

*Onunla dostluq edərdi. Burada Mirzəğağa Əliyev kimi aktyorlar atamı imtahanla teatra qəbul edirlər və teatrda fəaliyyət göstərməyə başlayır. Daima sənətində qabağa gedir, həmişə atama baş rolları verirlər. Səs diapazonu da çox geniş olur atamın. Komik və tragik rolların öhdəsindən eyni peşəkarlıqla gələrdi. Səhnəyə çıxmazdan əvvəl sözünü səhnə arxasından deməyə başlayardı. Atamın səsi heç kimə oxşamırdı, seçilirdi. Artıq səsindən tanıyırdılar və əl çalmağa başlayırdılar.

*Anamdan çox atamı sevirdim. Hər yerə atamla gedirdim və ona görə də dərslərimi maşının içində oxuyurdum. Təki atamın yanında olum. Hər tamaşasına məni aparırdı. Rolun öhdəsindən elə gəlirdi ki, olub ki ağlamışam, inanmamışam, bu obrazı oynayan atamdır. Xaraktecə ciddi adam idi, amma zarafat etməyi xoşlayardı.

*Hər zaman mənimlə məsləhətləşərdi, çünki mən düzünü deyirdim. «Filan hissədə gülüşünə inanmadım», «filan hərəkəti etmə», «paltarı geyinmə» və bu kimi halları atama bildirirdim. O da mənim sözlərimi nəzərə alırdı. Rollarına çox ciddi hazırlaşırdı. Saat 12-də biz yatdıqdan sonra atam rolunu oynayardı. Səhər tez oyanardı, əvvəl gedib evə bazarlıq edərdi, pul qoyardı, sonra işə gedərdi. Atamı bütün insanlar çox sevərdi.

 İndiki zəmanədə kiməsə tutduğu vəzifəsinə görə, savadına, özünü aparmasına görə hörmət edirlər, amma həmin insana sevgi olmur. Amma atama həm hörmət edirdilər, həm də sevirdilər. Hər kəs atamı tanıyırdı. Maşınla harasa gedən zaman hər kəs hörmət edərdi, yol verərdi, polislər atama yol verərdi. Atam da polisə «çest» verərdi. Həm hörmət, həm də sevgi hər adama nəsib olan hal deyil. Atamı nazir də, fəhlə də tanıyırdı.

*“Göz həkimi” tamaşasında sürücü Həsənağa rolunu çox sevirəm. Tragik obrazı isə Nodar Dumbadzeninin “Darıxma ana” tamaşasındakı obrazı idi. O zaman yaşlı idi və gözü görmə qabiliyyətini itirirdi. Səhnədə ayağının altını görmürdü, amma səhnəni çox gözəl tanıdığı üçün səhnəyə çıxırdı. O tamaşanın bir hissəsində «sevinirəm ki, sağam, nəfəs alıram, görürəm» deyəndə, gözlərindən yaş gedirdi. Çünki atamın gözü görmürdü. Tamaşaçılar elə bilirdilər ki, tamaşada bu, olmalıdır. Mən bilirdim ki, atam gözünə görə ağlayır. O rol mənə çox təsir edirdi. Axırıncı rolu o tamaşada oldu və bir dəfə ayağı büdrədikdən sonra teatra getmədi.

* Tüatrsız həyatı çox çətin keçirdi. Uzanardı, fikrə dalardı. Hər dəfə deyirdim ki, ay «papa», qurban olum, yarım saatlıq bulvara get, təmiz havada hərəkət elə. Bu sözü hər dəfə deyirdim. Bir dəfə dedi ki, qızım, gəl qarşımda otur. Oturmusan, amma mən səni görmürəm. Sən məni hara göndərirsən, ayağımın altını görmürəm. Ondan sonra bir daha o sözü demədim. Bir dəfə dedi ki, mən elə-belə uzanmıram. Uzanan zaman həyat kitabımı bir-bir vərəqləyirəm.

*Yalnız Mustafa Mərdanovla dostluq edərdi, amma evə dost gətirməzdi. Ailəmizə ancaq atam və anamın tərəflərindən qohumlarımız gələrdi. Onu da deyim ki, bir çox məşhurlarla dostluq edirdi, amma onlar xüsusi günlərdə evimizdə olurdular. Atamın 60 illik yubileyi idi. Atama dedim ki, gül mağazasına gedək, gül almaq istəyirəm. Balaca bir gül aldım və bu, heç vaxt yadımdan çıxmır.

Atamın ad gününə Mirzə İbrahimov, Sabit Rəhman, Maestro Niyazi, Cahangir Cahangirov, Tofiq Quliyev, Şövkət Ələkbərova, Sara Qədimova, Zeynəb Xanlarova və nazirlər, professorlar gəlmişdi. O vaxt Bakıda bir nömrəli «İntuist» restoranı vardı və ofissiantlar, yeməklər oradan gətirilmişdi. Stolda nələr yox idi?

Filmoqrafiya

1. Laert ("Hamlet", V.Şekspir)

2. Kassiol ("Otello", V.Şekspir)

3. Serqo ("Şeyx Sənan", H.Cavid)

4. Mixaylo ("Uzaq sahillərdə", H.Seyidbəyli və İ.Qasımov)

5. Sadiq ("Xoşbəxtlər", S.Rəhman)

6. Həsənağa ("Göz həkimi", İ.Səfərli)

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

- "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni

- "Xalqlar dostluğu" ordeni

- "Şərəf nişanı" ordeni

- "Əmək veteranı" medalı

- "Əmək igidliyinə görə" medalı

Möhsün Sənani 11 fevral 198-ci ildə, 80 yaşında vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.02.2026)