Super User
Mütaliə saatında Nüşabə Babayeva-Vəkilova, “Mən sənin yuxunam”
XALQ ŞAİRİ VAQİF SƏMƏDOĞLUYA İTHAF OLUNUR
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Nüşabə Babayeva-Vəkilovanın həyat yoldaşına – mərhum Xalq şairi, milyonların sevimlisi Vaqif Səmədoğluna ithaf etdiyi “Mən sənin yuxunam” əsərini hissə-hissə təqdim edir.
Burada onların tanışlıq səhnəsindən başlayaraq bir ömür qədər uzun görünən dolu-dolu yaşadıqları birgə günlər və əli xəncərli gələn amansız ayrılıq barədə hər şey var.
Əsərdə Vaqif Səmədoğlu ilə yanaşı Nüşabə Babayeva-Vəkilova özü də qəhrəman qismindədir. Onların hər birinin birgə hekayətlərindən başqa, həm də ayrı-ayrılıqdakı hekayətləri də əsərdə dolğun şəkildə yer alıb.
28—Cİ DƏRC
Kislovodski özünün “Narzan” sularıyla Sovet dövründə ən məşhur, ən sevilən istirahət ocaqlarından idi. Oraya ailəliklə bir neçə aylıq dincəlməyə gedirdilər. Oradan da Yessentukiyə, Pyatiqorskiyə. Kislovodsk Sənin uşaqlıq şəhərindir. Mənim də uşaqlıq yaddaşımda bu şəhərin öz yeri var. Sən ora getməyə çox can atırdın. Kislovodskiyə qatarla yox, təyyarəylə getdik. Qış vaxtı, yanvarda gəldik uşaqlığımızla görüşə. Qar yağmışdı, xəfif şaxta vardı. Sanki heç nə dəyişməmişdi burada. Parkda tək-tük adamlar gözə dəyirdi. Narzan qalereyası da öz yerində dururdu. Bağlı idi. Biz Parkda, tanış küçələrdə gəzdikcə ayaqlarımızın altında qar kimi xırçıldayan donmuş uşaqlıq xatirələrimiz ləpir-ləpir əriyirdi...
- Nuşa, danışmışdım sənə, bir dəfə Kislovodskidə az qala ölmüşdüm, 13 yaşım olardı onda.
- Bu, necə olmuşdu?
- Futbol oynayanda yerə bərk dəydim, üst dodağım partladı. İndiyə kimi çapıq yeri durur, üstünü bığ örtüb. Yeri çirk eləməyə başladı. Çirk də beyinə yerisə, bu ölüm deməkdir. Qızdırmam yüksək idi. Həkimlər heç nə edə bilmirdilər. Qonum-qonşu, hərə bir çarə deyirdi. Ağlaşma düşmüşdü. Yəqin mən ölürdüm. Qızdırma içində atamın anama dediyi sözləri eşitdim: “Atam, anam Allaha inanan olublar, mən də inanıram, əlimizdən tutacaq...”. Mən sag qaldım. Mehdi Hüseynin arvadı Fatma xala xilas etdi məni. Onlar da Kislovodskidə istirahət edirdilər. Xəbəri eşidən kimi özünü bizə çatdıran Fatma xala anamdan soruşdu:
- Uşağa “Sulfadin” vermisiz?
- Yox.
Kimsə aptekə dərmançün qaçdı. Mən bir tabletka “Sulfadin” içdim, səhər ayağa qalxdım. Qızdırmam düşdü, çirk çəkildi. Bəlkə də böhranlı vaxtı keçdi. Ancaq onda atam da, anam da, mən də əmin idik ki, məni “Sulfadin” xilas etdi...
Bakıya Yessentukidə aldığın tünd-boz rəngli yarım metrlik, üzünü yuxarı tutub ulayan canavar heykəliylə qayıtdıq.
– Nuşa, boz qurd türk xalqlarının müqəddəs heyvanıdır deyə aldım.
Nə vaxtsa Səndən soruşmuşdum: “Hansı heyvana çevrilmək istərdin?”
- Canavara...
Mənə şeir yazmaq öyrət,
öyrət, canavar izi.
Bilinsin ki, hardan gəlib,
hara gedir sözlərim.
Yaşamağa,
torpaqda sənin kimi qalmağa
haqqı olsun şeirlərimin,
olsun, canavar izi...
Ən çox sevdiyin TV verilişləri “Heyvanlar aləmində”, “Ovçuluq və balıqçılıq” idi. Gecələr baş-başa qalırdın təbiətlə. Deyirdin ki, ruhum dincəlir bu verilişlərə baxanda...
Gündəlikdən: “Yer üzündə bircə adama paxıllıq edirəm, o da fransız Jak Kusto zalımdır. Alim, səyyah, qətiyyətli və mədəni, işgüzar və dincəlməyi sevən bir insan. Necə həsəd aparmayasan ona?”
Heyvanları çox sevirdin. Fərqi yox idi ördək, it, pişik olsun, ya canavar, ilan. Bu sevgi uşaqlıqdan gəlirdi, atandan gəlirdi. Şüvəlandakı bağınızda ev quşları, itlər, pişiklər olub. Poynter cinsindən olan Reks atanın sevimli iti idi. Olduqca ağıllı heyvandı. Onunla ova gedərdi Səməd Vurğun.
- Bir dəfə bağda nahar zamanı papa boşqabından ən yaxşı sümüklü ət parçasını götürüb, itə vermək istəyəndə Aybəniz ət parçasını ona verməsini istədi: “Onu mənə ver də”. O isə: “Yox, bu, Reksin payıdır”, - dedi. Aybəniz pərt halda: “Sən bu iti bizdən çox istəyirsən”, - deyəndə, papa ciddi bir görkəmlə: “Yox, hamınızı bir istəyirəm”, - deyə cavab verdi. Hamımız gülüşdük.
- Vaqif, Xavər xanım atanın Məstan pişik zarafatı haqqında danışmışdı.
- Atam Varşavadan Vroslava, Sülh tərəfdarları Konqresinə getmişdi (Konqresdə Pol Robsonun çıxışının təsiri altda “Zəncinin arzuları” poemasını yazmışdı). Bakıya nə vaxt qayıdacağıyla bağlı vurduğu teleqramı nə mamanın, nə bizim, birbaş Məstan pişiyimizin adına göndərmişdi: Bakı, Fioletov küçəsi 6, Vəkilov Məstan Səmədoviçə.
Sən də bağımızda iki it saxladın. Biri ağır təbiətli Alabay cinsindən olan Topaş, o biri cılız, qatışıq cinsli, tülküyəbənzər Rembo. “Qazaxdan gələndə yolüstü Ağdaş pavilyonunda çörək yeyəndə qapının ağzında balaca tüklü it gördüm. Bir lüləkabab verdim, yedi. İçəri girdi. Xidmət göstərən oğlana 10 şirvan verib, dedim, bunu qutuya qoy. Yoldan bağa gətirdim. Adını Rembo qoydum”.
Topaşla tez dil tapdılar. Ayrılmaz dost oldular. Rembo çox acgöz idi. Görünür, yetimlikdə çox aclıq çəkmişdi, gözü doymurdu. Topaş sahib kimi Səni qəbul edirdi. Sənin gəlməyini qabaqcadan hiss edir, darvazanın ağzında yolunu gözləyirdi. Etibarlı Topaş Sən xəstələnəndən yarım il qabaq xəstələndi və öldü. Rembo tək qalmasın deyə ona dişi Bolonka aldın. Onların balaları oldu, ancaq Sən görmədin...
Sən torpağa, təbiətə sıx bağlısan. “Adamın ayağı yuxudan duranda torpağa dəyməlidir... Yaşıllıq istəyir ürəyim. Ağaclarla bir yerdə nəfəs almaq istəyirəm. Yarpaq havası həsrətindədir ciyərlərim. Təbiət qoynunda, bir bağ yerində yaşamaq istəyirəm...”, – deyirdin.
- Nuşa, dünyada ən çox sevdiyim rəngdir yaşıl... yaşıl təbiətin rəngidir.
Kaş bir bağım olaydı,
Hovuzu da dəyirmi,
Çox yox, ağac əkərdim,
5-10-15-20...
Şükür, oldu bağımız. Xudmani. Ləhiş bağlarında. Hovuzu dördbucaq. 15-20 yox, çoxlu ağac əkdin. Meyvə ağacları, ikimizin də sevdiyi şam ağacları. Çox sevirdin o bağı. Çin olan arzunu. Böyük zəhmətin hesabına başa gəlmişdi o bağ Sənə. Bağ sahəsi veriləndə ora düzənliyin düzü idi, hər yan qumluq. Saxara səhrası kimi. Ətrafda nə ins vardı, nə cins. Sakinləri tülkü, ilan, əqrəb. Sözün əsl mənasında ürəyini qoydun o bağa. Hər gəlişimizdə məndən “Bura nə yaxşıdır!” tərifini eşitmək istəyirdin ki, cavabında: “Yaratdım!”, – deyəsən.Həqiqətən, Sən bu bağı yaratdın. Onunçün də Sənə əziz idi o bağ.
Hər bağ mövsümü qurtaranda ürəyim sıxılır, qəmlənirdim. Bağ da bizimçün darıxırdı. Gülüş, qışqırıq səslərini elə bil quyumuz udur, uşaq, böyük izlərini narın qum içində gizlədib itirirdi, küləklər boş qalmış yelləncəkləri qışqırdır, hovuzun suyu bizsizlik xiffətindən bulanır, itlərin ulaşması lap zilə qalxırdı. Yağan yağışlar gedən yay üçün payızın axıtdığı göz yaşlarıydı sanki. Balaca Ayla: “Ağlama, dəniz, ağlama, Topaş, yayda yenə gələcəm”, – deyəndə, inanmaq istəyirdim ki, mütləq belə də olacaq, gələn yay ailəlikcə ora qayıdacağıq...
Gələn yayı oturub,
Gözləyək düz doqquz ay,
O doğulan günəcən
Əlvida, qurtaran yay...
1995-ci ildə yazdığın şeirdəndir bu bənd. Onda nə bağımız vardı, nə Ayla, nə Topaş. Bacımgilin Pirşağıdakı bağında on günlük istirahətdən sonra yazmışdın bu şeiri. Bacımın əri Arif Fərəczadəyə minnətdarlığını özünəməxsus tərzdə bildirdin: “...bilməzdim susuz dünyada.... bacanağın bağı varmış...”. Uzun illər AzTV-də və Lider TV-də musiqi şöbəsinin baş rejissoru olmuş nurlu, saf insan Arif Fərəczadə bu ilin may ayında 81 yaşında dünyasını dəyişdi.
O zaman Sən gedən yaya “əlvida” desən də inanırdıq ki, qarşımızda neçə-neçə sabahlı, ümidli illər durur. 2014-cü il Səninlə birgı keçirdiyimiz S O Nuncu yay oldu... Sənsizləşmiş bağa gedə bilmirəm, Vaqif... Bağın hər daşı, qumu, torpağı... hər ağacı, yarpağı, gülü-çiçəyi... Sənin adınla bağlıdır...
Evlənəndən sonra bizim quşlu günlərimiz başladı. “Aşkar gözəllik quşlarda və balıqlardadır. Açıq rəngarənglik, əlvanlıq”. Sən əvvəllər balıq saxlamısan. Bir neçə akvariumun da olub. Deyirdin, onlar evdə xüsusi mikroiqlim yaradır. Ancaq ...bir qış gecəsi dondu balıqlar... Dedin: “Qorxuram, birdən yenə də düşməz mənə balıq saxlamaq”. Ancaq tez də əlavə etdin: “Yox, Səninlə nəsə saxlamaqdan qorxmuram...”. Ancaq taleyi sınamamaqçün quş saxlamaq qərarına gəldik. Halbuki, onun da düşər-düşməzliyi olur. Yəqin mənim “quş saxlamaq sahəsində təcrübəmi” də nəzərə aldıq...
8 yaşım olanda atam mənimçün Professor ləqəbli bülbül almışdı. O, çox gözəl cəh-cəh vurduğuna görə bu ada layiq görülmüşdü. Onun zildə məharətlə ifa etdiyi zəngulələri ən zilxan xanəndə belə edə bilməzi. Evdə tozsoran işləyəndə, radio, televizorda musiqi səslənəndə, xüsusən də böyük bacım violada çalanda quş elə bil onlarla yarışa girir, dil boğaza qoymurdu. Quşla yarışda bacımın bəzən əsəbləri tab gətirmir: “O, mənə mane olur”, – deyərək çalmağı dayandırırdı. Bülbül isə səsinin bütün imkanlarından istifadə edərək, bu yarışdan qalib çıxırdı. Havalar isinəndə biz onu küçə eyvanına qoyurduq. Səhərlər günəşin şüaları eyvana düşəndə, bu şüaların istiliyi ilə cuşa gələn bülbül təbiətə öz minnətdarlığını gözəl oxumasıyla bildirirdi. Bu zaman onun vurduğu zəngulələr hər dəfə yeni çalar qazanırdı. Bu cəh-cəh qarşısında küçədən keçənlər də biganə qala bilmir, ayaq saxlayıb, onun oxumasını dinləyirdilər. Öz oxumağından həzz alan bülbülün duruşunda bir möhtəşəmlik, həm də ona yaraşan təkəbbür vardı. Tünd-boz rəngli bülbülə atamın aldığı gümüşü qəfəs çox yaraşırdı. Quşa atam qulluq edirdi. Sonradan bu öhdəliyi mənim boynuma qoydu. Atam dəqiq adam olduğundan quşun yeməyini eyni vaxtda verilməsini tələb edirdi. Hətta ezamiyyətdə olanda belə atam ilk növbədə quşu soruşur, yeyib-yemədiyi ilə maraqlanırdı (eyni xüsusiyyəti Səndə də gördüm). Bülbül bütöv bir quş ömrünü bizimlə yaşadı, qocaldı və öldü. Atam onu həyətimizdəki əncir ağacının dibində basdırdı.
İlk dəfə tutuquşu almağa Yusiflə getdin. O da evində Kakadu cinsindən olan tutuquşu saxlayırdı. Kitab da vermişdi tutuquşular haqda. Maarifləndirmək üçün bizi. Quşlarla evimizə yeni nəfəs gəldi. Ən əsası, onlar Sənə sevinc gətirirdilər. Onlara qulluq etmək, nazlarını çəkmək xoşuna gəlirdi. Quş bazarına tez-tez gedirdin. “Orada gözlərim dincəlir, ruhum təzələnir... Nuşa, adam bəzən heç ölmək istəmir”, – deyirdin. Mənə də Sənin sevincindən pay düşürdü, çünki çalışırdım ki, hər şey Sənin ürəyincə olsun...
Sənin kimi azad ruhlu bir insanın qəfəsdə quş saxlamasına təəccüblənənlər də tapılırdı. Sənin məntiqli cavabın aydınlıq gətirirdi bu suallara: “Əgər o quşları buraxsam, heç bircə saat da yaşaya bilməzlər. Çünki onlar neçə nəsil qəfəsdə yetişmiş quşlardı. Onlar özləri-özlərinə su, yem tapmaq, özlərini təhlükələrdən qorumaq instinktini artıq çoxdan unudublar. Adi sərçənin bildiyini bunlar bilmir. Sərçədən dərrakəli, ağıllı olsalar da. Sərçəyə nə var, o azaddır, təbiətin balasıdır. Uzun illər köləlikdə, əsirlikdə yaşayan millətlərdə də bu “qəfəs” instinkti yaranır”.
Evimizdə üç qəfəs, üç müxtəlif növ tutuquşu saxladıq. Rozella, Korella, Dalğavari. Səndən xahiş etdim ki, qəfəslərin sayı artmasın. Üç müxtəlif cinsli, müxtəlif təbiətli quş. Onların içində ən mehribanı, ilk gündən ələ öyrətdiyimiz balaca, yaşıl rəngli, dalğavari cinsindən tutuquşu idi. Diribaş olduğundan Sən ona Cinbala deyirdin, mən Çika. Ona bir neçə söz və bir neçə söyüş də öyrətmişdik. Onun bu sözləri təkrarlamasının başqa ləzzəti vardı. Rozella nəinki öz rəngarəngliyi ilə fərqlənirdi, həm də çox qaraqabaq idi. Bizdə olduğu 3-4 ay ərzində nə bizə, nə də o biri quşlara alışdı. Sən onun “adamayovuşmazlığı” ilə barışa bilmədin, zoomağazaya təhvil verdin. Ancaq arada zoomağazaya gedib, quşa baş çəkirdin. Bir neçə vaxtdan sonra Rozellanı bir amerikalının alıb, özüylə Amerikaya apardığını öyrəndin.
İlk aldığın tünd-boz rəngli Korellaya Moşu adını qoydun. Onu Yusifin verdiyi boyük gümüşü rəngli qəfəsə saldın. Quş çox aktiv idi. Əmin Mehdixanın nəvəsi bioloq Sevinc xanım bizə dedi ki, ələ öyrəşdirmək üçün hər gün qəfəsdən çıxarın, əlinizdə saxlayın. Sən dedin: “Yox, tələsməyək, əvvəl bizə alışsın, sonra ələ”. Səni eşitmədim. İstədim “quş təlimatçısı” kimi Səni təəccübləndirim, tərifləyəsən məni. Hər gün Sən evdən çıxan kimi, Sevinc xanımın məsləhətiylə əlimə əlcək geyinib, Moşunu “ələ öyrətmə planı”mı həyata keçirməyə çalışırdım. Biçarə quş əlimdə çırpınır, qışqırır, mən isə o ümidlə ki, onu ram edirəm, 5-6 gün öz təlimimi davam etdirdim. İnadkarlığımın uğurla nəticələnəcəyinə inanırdım. Yazıq Moşu o dərəcədə aqressivləşmişdi ki, qəfəsin yanından keçə bilmirdik, bizə qışqırır, səs-küy salırdı. Onun bu hərəkəti Səni təəccübləndirdi:
- Düz-əməlli quş idi, bunun niyə bizdən zəhləsi getsin axı?
Dinmədim. Susmağım Səndə şübhə oyatdı. Birdən soruşdun:
- Nuşa, onu qorxutmamısan ki?
- Yox...
Növbəti dəfə Sən yenə evdən çıxan kimi əlimə əlcək geyib, qəfəsə yaxınlaşdım. Qəfəsin qapısında böyük qıfıl gördüm... Sən evə qayıdanda, qapını açmışdım ki, gülməyimi saxlaya bilmədim.
– Nədi, elə bildin, hiss etməyəcəm quşun günü-gündən sərtləşdiyini, bu işdə sənin əlinin olduğunu?
Beləliklə, mənim “quş təlimçisi” olmaq arzum puça çıxdı. Sənin dediyin kimi, səbr, vaxt lazım imiş... Biçarə quşu zoomağazaya qaytarmaq məcburiyyətində qaldın. Əvəzində aldığın Korella dinməz-söylənməz çıxdı. Durduğu yerdən tərpənmirdi. Xavər xanım ona Abidə adı qoydu. Al-qırmızı yanaqlı bu Korellanın məxmər kimi sarı, qara rəngli tükləri var idi. Ona Sədəfrəngli Korella da deyirlər. Sən ona Çil-çil adı qoydun. Bir-birinizə tez alışdız.
“Bayaq Çil-çilin başını qaşıdım. Xoşhallanıb, iki dəfə dərindən əsnədi, birdən yuxuya gedib az qaldı tirdən yıxılsın. Canını yeyim onun. Bu tutubala daha mənsiz qala bilməz. Yaman öyrəndi əlimə, iyimə, səsimə. Quşlar da ünsiyyətsiz yaşaya bilmirlər. Mənim ağlıma gəlməzdi quş bu dərəcədə insana həyan ola bilər”.
Bu quşcuğaz mənimdir,
Tək inamım, dinimdir,
İki gözüm solubdur,
Quş səsiylə dolubdur...
Quşlar ailəmizin üzvlərinə çevrilmişdilər. Sən onlara vitaminlər, oyuncaqlar alırdın. Hətta xarici səfərdə də onları unutmurdun. Bir gün Çikaya dişi tayı almaq qərarına gəldin. “Günahdı, – dedin, tək qalmasın”. Bu məqsədlə zoomağazaya getdin. Gələndə: “Nuşa, zoomağazada kimi görsəm yaxşıdı?” – dedin.
- Kimi?
- Alim Qasımovu. Biləndə ki, sarı quşu evdəki Çika üçün gəlin alıram, dedi, onu öz maşınımda əsl gəlin kimi aparacam. Bizi evə “Sarı gəlin” havasını oxuya-oxuya gətirdi.
Çikanı evləndirdik. Yuva aldın. Səbirsizliklə yumurtadan çıxacaq balanı gözlədik ailəlikcə. Yumurtadan çıxan balanın sevincini yaşadıq. Hamımızdan çox Sən sevinirdin...
Nigar bizə Dalğavari cinsindən mavi rəngli tutuquşu bağışladı. Onu da o birilər olan qəfəsə qoyduq (Bu bizim səhvimiz oldu). Sən demə, quşlar da eynən biz insanlar kimi imiş. Xoşxasiyyət, rəhmdil, qəzəbli, hirsli... Yeni quş çox aqressiv və qısqanc çıxdı. Bizim Çikanı dişiyə qısqandı, gözümçıxdıya saldı. Dimdik müharibəsinə qalxdı. Dimdiyi ilə Çikanın başından vurduğu zərbə onu öldürdü. Yersiz gəldi, yerli oldu, buna deyirlər. Sən dedin: “Buna dözə bilmərəm”. Onu pəncərədən buraxmaq istədin, mən qoymadım. Səhəri zoomağazaya qaytardın. Bir müddət sonra Sənin sevimli Çil-çilin və onun erkək tayı da quş ömürlərini başa vurdular. Qəfəs boş qalmasın deyə, 2014-cü ildə sarı, yaşıl tüklü, dalğavari tutuquşu aldın. Bu son aldığın quş oldu... Çox mehriban çıxdı. Bir-iki söz öyrəndi. Amma Səndən sonra əvvəlki həvəs qalmadı, Vaqif... Yemini-suyunu mən, hərdən də Ayla verir. Əlbəttə, Sənin kimi baxılmır...
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(29.10.2026)
Köhnə Bakıda geyim zövqü ölçü ilə biçilmirdi – şəhərin dərzi mədəniyyəti
Xanım Aydın,
“Ədəbiyyat və incəsənət”
Bir vaxtlar Bakıda gözəl geyinmək istəyən adamın yolu əvvəlcə parça mağazasından, sonra dərzi dükanından keçərdi. İndiki kimi mağazaya girib asılqandan hazır paltar götürmək, ölçüsünü yoxlamaq, bəyənmədikdə başqasına keçmək dəbdə deyildi. Ən azı, gündəlik geyimdən tutmuş bayram libasına, toy paltarına qədər bir çox geyim belə hazırlanırdı: əvvəl parça seçilir, sonra dərzinin qapısı döyülürdü.
Bakılı qadın parça almağa gedəndə əvvəldən gələcək libasının rəngini, biçimini, yaxasının formasını, ətəyinin uzunluğunu, qollarının kəsimini xəyalında canlandırırdı. Bəzən mağazada uzun-uzadı baxır, bir parçanı əlinə alıb o birinə tutuşdurur, rəngini işığa verir, toxumasını yoxlayırdı. Parça onun əlinə yaraşmalı, rəngi üzünə getməli, naxışı isə zövqünü əks etdirməli idi.
Bir sözlə, paltar hələ tikilməmişdən əvvəl onun sahibi haqqında danışmağa başlayırdı.
Parçanın da öz dili vardı
Köhnə Bakı qadınlarının parça seçiminin öz qaydaları vardı. Kimi zərif ipəyə üstünlük verərdi, kimi məxmərin əzəmətini sevərdi, kimi də sadə, amma keyfiyyətli parçadan tikilmiş libasın gözəlliyinə inanardı. Gündəlik geyim üçün seçilən parça ilə toyda, nişanda, bayramda geyiniləcək libasın parçası, təbii ki, eyni olmazdı.
Parçanın rəngi də təsadüfən seçilmirdi. Elə qadın vardı ki, tünd rəngləri özünə yaraşdırırdı, eləsi də vardı ki, açıq rənglərdə tamam başqa cür görünürdü. Naxışın böyüklüyü, parçanın bədənə düşümü, hətta onun işıqda necə parlaması belə nəzərə alınırdı.
Bakı qadını bilirdi ki, gözəl paltar təkcə bahalı parçadan tikilmir. Əsas məsələ parçanın insana yaraşması, biçimin düzgün seçilməsi, tikişin səliqəsi idi. Elə buna görə də bəzən sadə parçadan tikilmiş bir libas ən bahalı hazır geyimdən daha zövqlü görünürdü.
Dərzinin qapısı döyüləndə...
Parça seçiləndən sonra növbə dərziyə çatırdı. Bakıda qadın dərziləri də vardı, kişi dərziləri də. Hərəsinin öz müştərisi, öz iş üsulu, öz dəsti-xətti olurdu.
Qadın dərzisi müştərisinin ölçülərini götürür, parçanı biçimə hazırlayır, modelin necə olacağını dəqiqləşdirirdi. Bəzən müştəri öz istədiyi biçimi izah edir, bəzən dərzi məsləhət verirdi: bu yaxa sizə yaraşar, bu qol daha yaxşı durar, ətəyi bir qədər uzun olsa, libas daha gözəl görünər...
Dərzi ilə müştəri arasında qəribə bir anlaşma yaranırdı. Bir tərəfdə öz zövqünü ifadə etmək istəyən qadın, o biri tərəfdə isə parçanın imkanlarını, bədənin ölçülərini və biçimin incəliklərini bilən usta dayanırdı. Nəticədə ortaya sadəcə tikilmiş paltar yox, ikisinin ortaq qərarından doğan bir geyim çıxırdı.
Kişi kostyumu da ayrıca söhbət idi
Kişilərin də dərzi mədəniyyəti vardı. Kostyumluq parça seçmək, onu kişi dərzisinə aparmaq, ölçü götürdürmək, pencəyin çiyində necə dayanacağını, şalvarın uzunluğunu, yaxaların formasını müəyyənləşdirmək adi bir iş sayılmırdı. Xüsusilə toy, nişan, bayram və mühüm məclislər üçün tikilən kostyumlara xüsusi diqqət yetirilirdi.
Yaxşı kişi dərzisi parçanı elə biçməli idi ki, pencək çiyinə düzgün otursun, bel xətti səliqəli görünsün, şalvarın balağı ayaqqabının üzərinə uyğun düşsün. Kostyum kişinin bədən quruluşuna uyğun tikiləndə onun görkəmi də dəyişirdi. Dərzinin məharəti elə burada üzə çıxırdı: parça insanın bədənini gizlətməməli, onun üstün cəhətlərini vurğulamalı idi.
Bu səbəbdən kişi dərziləri də öz işinin ustası kimi tanınır, müştərilər çox vaxt bir-birinə məsləhət görürdülər: “Get filankəsin yanına, yaxşı tikir”.
Hamı eyni dəbdə, amma heç kim eyni görünüşdə deyildi
İndi geyim mağazalarında eyni modelin müxtəlif rənglərini, eyni biçimin yüzlərlə nüsxəsini görmək mümkündür. Bir model dəbə düşür, ardınca hamı ona üz tutur. Sosial şəbəkələrdə bir geyim diqqət çəkirsə, az sonra onun oxşarlarını küçələrdə görməyə başlayırıq. Bəzən adamın ağlına belə bir fikir gəlir: görəsən, bu qədər insanın zövqü necə oldu ki, eyni asılqanda görüşdü?
Əlbəttə, hazır geyimlərin öz üstünlükləri var: vaxta qənaət edir, seçim imkanlarını artırır, hər kəsin dərziyə müraciət etməsinə ehtiyac qalmır. Ancaq kütləvi istehsalın bir xüsusiyyəti də var: geyim müəyyən standart ölçülərə uyğun hazırlanır, halbuki insanların bədən quruluşu standart qəliblərə həmişə uyğun gəlmir.
Dərzinin üstünlüyü isə burada idi. O, paltarı insanın özünə uyğunlaşdırırdı. Geyim təkcə bədəni örtmür, insanın fərdi cizgilərini də nəzərə alırdı.
Dərzi dükanları həm də xatirə ünvanları idi
Dərzi dükanları şəhərin gündəlik həyatının bir hissəsi idi. Orada parça ölçülür, qayçı işləyir, tikiş maşını cırıldayır, müştərilər libaslarının hazır olacağı günü gözləyirdilər. Bəzən bir paltarın tikilməsi üçün bir neçə dəfə gedib-gəlmək lazım gəlirdi. Hər gedişdə geyimin yeni bir detalı ortaya çıxır, sahibinin səbirsizliyi bir az da artırdı.
Bayram yaxınlaşanda, məktəb başlayanda, toy hazırlığı görüləndə dərzilərin işi çoxalırdı. Uşaqlar üçün paltarlar, qızların bayram libasları hazırlanır, nişan və toy üçün xüsusi geyimlər sifariş edilirdi. Bəzi qadınlar bəyəndikləri modeli jurnal şəkillərindən seçir, bəziləri isə öz fikirlərini dərziyə izah edirdilər. Hər bir paltarın öz hekayəsi olurdu.
Zövqün ölçüsü olmur
Dərziyə getmək, parça seçmək, ölçü götürdürmək, hazır libası ilk dəfə geyinib güzgüdə özünə baxmaq — bütün bunlar bir zamanlar geyim mədəniyyətimizin təbii hissəsi idi. Dərzi qadının bədən ölçüsünü bilməklə yanaşı, onun nəyi sevdiyini də öyrənirdi. Yaxşı usta müştərisinin zövqünü zamanla tanıyır, onun üçün hansı biçimin daha münasib olduğunu anlayırdı.
Bu gün həyat daha sürətlidir. Hazır geyim almaq rahatdır, seçim çoxdur, dəb isə əvvəlkindən daha tez dəyişir. Ancaq bütün bu sürətin içində bəzən bir şeyi unuduruq: gözəl görünmək həmişə dəbin ardınca qaçmaq demək deyil. Bəzən insanın özünə yaraşanı tapması, başqalarından fərqlənməsi və öz zövqünə sadiq qalması daha vacibdir. Köhnə Bakı dərzilərinin bizə qoyduğu ən maraqlı miras elə budur: paltarın qiyməti onun etiketində deyil, insana necə yaraşmasındadır...
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(29.10.2026)
Bu gün Ümumdünya Balet Günüdür
Kənan Məmmədli,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi
Bu günə təsadüf edən əlamətdar hadisələri diqqətinizə çatdırırıq:
29 oktyabr. Ümumdünya Balet Günü
Həmən baleti sevmədik, baletə getmədik, mədəniyyət arenalarına gedişimiz ən yaxşı halda popkorn alıb moll sinemalarında bayağı yerli komediyalara baxmağımız oldu. Sivil dünyada isə balet sevilir, zövqlü insanların kübarlıq əyarları həm də balet tamaşalarını izləmələri ilə ölçülür. Ümumdünya balet gününün maraqlı bir yaranma tarixçəsi var. 2012-ci ildə Londonun Kral opera teatrı canlı efirdə Royal Ballet Live adı altında 9 saat sərasər balet nümayiş elədi, 200000 insan bu canlı yayımı izlədi, You Tube üzərindən isə 2,5 milyon insan ecazkar baletdən həzz aldılar. O gündən də qərara alındı ki, oktyabr ayının son həftəsində balet günü qeyd edilsin.
29 oktyabr. Ümumdünya insultla mübarizə günü
World Stroke Day. Allah hamımızı belə bir bəladan qorusun. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı bu gün diqqətləri bu xəstəliyə yönəldəcək, bəyan edəcək ki, artıq çəkisi olan, siqaret çəkən, az hərəkət edən, qeyri-sağlam qidalananlar risk qrupunu təşkil edirlər. Sən demə, bütün dünyada ən çox ölümlə nəticələnən xəstəliklər sırasında insult ikinci yerdə dayanır, şikəstliklə nəticələnən xəstəliklər sırasında isə bu bəla sayca üçüncü yerdədir. Eləcə də insult ağıldankəmlilik və depressiya üçün əsas səbəbkardır.
Yoxsul ölkələrdə insult sayı durmadan artır. Sosial problemlər, stress və depresiyalar, yaxşı qidalana bilməmək insanları sanki qaldırıb yerə çırpır, zədələyir, əzib-tökür. İnsult bu gün təkcə tibbi bəla deyil, o daha çox sosial problemdir. Odur ki, gərəkdir ki, ürəyinizi qoruyasınız. Necə? Məsələn, birini mən deyim, birini də siz deyərsiniz. Qubaya gedib oradakı “Shahdağ Guba & Truskavets Medikal Sanatorium”da ürək-damar xəstəliklərinə yol açan fəsadlardan – artıq çəkidən, şlaklardan, xolesterindən xilas ola, ümumi tonusunuzu, immunitetinizi yüksəldə, həm də füsünkar təbiətin qoynunda dincələ bilərsiniz. Fizioterapiya, haloterapiya, ozonoterapiya və daha neçə-neçə terapiyalardan, su və spa prosedurlarından sonra xəzəl olmuş yarpaqların üzəri ilə Qəçrəş meşəsində gəzmək, bol-bol oksigen udmaq heç bilirsiniz sizi neçə il cavanlaşdırar?
29 oktyabr. Pulitser mükafatı
Bu gün üçün çox maraqlı qeydetmə təyinatları var. Ərz eləyim, dinləyin. Onu deyim ki, bu gün sement günüdür. Qaradağ sement zavodunun rəhbərliyi bəlkə də bundan xəbərsizdir, oralara yolu düşənlər lütfən onları agah eləsinlər. Bu gün tərki dünyalıq günüdür. Onsuz da əksəriyyətimiz dünyada tərki-dünya kimi yaşayırıq, islananın yağışdan nə qorxusu, bu günü lazımi səviyyədə qeyd edərik. Koronasiya günü. Həyat hər kəsi layiq olduğundan az və ya çox, onsuz da təltif edir. Oğru dünyasının koronasiyası doğru dünyasına da şamil olunur. Bandana günü. Baş sarğısıdır bu. Plyajdakılar, motosikl sürənlər, rokerlər bandananı çox sevirlər, biləsiniz. Qonşumuz İranda bu gün Kir günüdür. Əhəmənilər imperiyasının qurucusu olan Kirin ad gününə İran toy-büsat qurur. Amerikada isə bu gün milli pişik günüdür. Amerikalı pişik yəqin bizim pişik kimi zavallı deyil, daha tox, daha harındır. Amma amerikalılar pişik günüylə kifayətlənərlərmi, kifayətlənməzlər. Onlarda bu gün yarma günüdür həm də, mətbəxlərdə südlü sıyıqlar bişiriləcək vurhavur.
115 il bundan əvvəl - 1911-ci ilin bu günündə amerikalı jurnalist Jozef Pulitser dünyadan köçüb. Bu o şəxsdir ki, Qərbdə ən nüfuzlu jurnalist mükafatı – Pulitser mükafatı onun adı ilə adlandırılır. 575 il bundan əvvəl – 1451-ci ilin bu günündə isə Amerikanı kəşf etmiş ispan səyyahı Xristofor Kolumb dünyaya gəlib.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(29.10.2026)
“Biri ikisində” Tamara Vəliyevanın hekayələri ilə
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizlərəTamara Vəliyevanın hekayələri təqdim ediləcək.
Tamara VƏLİYEVA
BEYNİMİN KİNOLENTİNDƏ İLİŞİB QALAN
XATİRƏLƏR
Beynimizin içində bir kinolent yerləşir. Həyatımızın vacib və ya qeyri-vacib səhnələri orda çəkilib. Nə zaman tənhalığa üz tutsaq, o kinolent nostalgiya duyğusu kimi gözlərimizin önündə canlanır: elə hadisələr var ki, hansı yaşda olduğundan asılı olmayaraq incəliklərinə kimi-geydiyin ayaqqabıya, paltara kimi yadına düşür, gözlərinin önündəmi deyim, beynindəmi deyim, təkrar canlanır. Eləsi də var ki, tam aydınlığı ilə görə bilmirsən. Bəlkə elə, o hadisəni o vaxt da tam aydınlığı ilə görə bilməmişik; beynimizdəki kinolent də, nə görmüşük, necə görmüşük, elə də çəkib.
Səksəni haqlamış bir insan bütün ömrünə beyninin kinolentində baxsa, nə qədər zaman keçər-neçə dəqiqə, neçə saat? Hər halda bütöv bir gün olmayacaq, tutaq ki, bir saat... Beynimizin kinolentində yazılmış səksən illik bir ömür bir saata sığarmış... Sən demə, ömür o qədər də uzun deyilmiş, gözünü yumub-açınca keçib gedirmiş-beynimizdəki kinolent kimi...
Uşaqlıq xatirələri beynimizin ən zəngin xəzinəsidir. Beynimin kinolentində qalan bir hadisədən düz altımış il keçib. Üç və ya dörd yaşım olardı, arxamı nəhəng bir ağacın gövdəsinə söykəyib maraqla pişik balasını qovaraq ağaca dırmaşdıran qohum-əqrəba uşaqlarına tamaşa edirdim. Onlar da bu pişik balası kimi kiçik və məsum idilər. Məsum idilərmi?
Yeddi-səkkiz yaşlı bu oğlanlar-kiçikləri də var idi-bir-birlərinə qoşulmuş, bir-birlərindən ilham alaraq qəddarlaşmışdılar. Əllərindəki daşlarla qorxusundan ağacın yuxarısında özünə sığınacaq tapmış pişik balasını nişan alır, onu yerə salmağa çalışırdılar. Onlar kimi qəddarlaşan, altdan-yuxarı qəzəblə hürən köpək də hərisliklə bu körpə pişiyi parçalamağa tələsirdi. Ehtiraslar son həddə çatmışdı. Mənim yeddi yaşlı qardaşım da qaragüruhun içində idi-o da əlindəki daşları hay-küylə miyoltusu aləmə səs salan zavallı, köməksiz pişiyə tolazlayırdı.
Atılan daşlardan qorunmağa çalışan pişik sanki miyoldamaqdan çox, fəryad edirdi, köməyə kimlərisə çağırırdı, yəqin ki, vicdanlı, insaflı insanlardan kömək diləyirdi. Amma onun ətrafında ağıllarını itirmiş oğlanlardan və bir də mənim kimi gücsüz, zəif tamaşaçıdan başqa kimsə yox idi.
Kimin atdığı daş o pişiyi yerə salsaydı, günün qəhrəmanı olacaqdı. Beynimin kinolentində o an özümü də görürdüm, təsəvvürümdə ən çox geniş açılmış gözlərim canlanırdı. O an hadisəyə necə münasibət bəsləməyimi xatırlamıram, ancaq dinməzcə və maraqla hadisəyə baxan o gözləri görürdüm. O gözlərdə təlaş var idimi, bilmirəm, içimdə o hadisəyə qarşı bir üsyan var idimi, onu da bilmirəm, sadəcə, baxırdım...
Bəlkə, mən də o dəcəl oğlanlar kimi o pişiyin ağacdan nə vaxt düşəcəyini, kim tərəfindən düşürüləcəyini, günün qəhrəmanının kim olacağını səbirsizliklə gözləyirdim, nə bilim... Keçirdiyim hisslər xatirimdə deyil, ancaq hadisəni xatırlayıram, vəssalam... Çox kiçik idim, ağaca dırmaşan o köməksiz pişik balası kimi...
Beynimin kinolentində o hadisənin mənzərəsi belə idi-məndən, pişik balasından, qəzəblə hürən itdən və bir neçə oğlan uşağından başqa heç kim yox idi xatirimdə. Bəlkə, doğrudan, o zaman ətrafda heç kim olmamışdı, kişilər hamısı işdə-gücdə, qadınlar da mətbəxdə, meydan uşaqlara qalmışdı. O hadisənin sonu beynimin kinolentinə yazılmamışdı. O pişik balası özünü bu qızışmış kütlənin əlindən qurtara bildimi, insanlıqdan çıxmış, şüursuz kütləyə çevrilmiş oğlanların içindən günün qəhrəmanı çıxdımı? Heç nə xatırlamıram.
Amma bir gün altmış yeddi yaşlı qardaşım uşaqlığımızdan danışarkən uşaq vaxtı özünə bağışlamadığı bir hadisəni-həmin əhvalatı söylədi.
– Sən də mi unutmamısan? – soruşdum.
Qardaşım təəccüblə:
– Sən o hadisəni o vaxt gördünmü? – dedi: – Axı sən çox kiçik idin!
–Gördüm, – dedim. – Heç unutmadım!
Amma yenə o pişiyin sonunun necə olduğunu soruşmadım; onun gözlərindəki xəcaləti, kədəri gördüm və soruşmadım. Əgər vicdan varsa, onun əzabı insana bir ömür boyu bəs edərmiş.
Beynimə həkk olunmuş o acı xatirə indiyə qədər elə acı olaraq da qaldı...
XALAMIN ƏRİ
Həyat keçmişdən gələcəyə gedən bir yol imiş. Bu yol kimin üçün qısa, kimin üçünsə uzun ola bilər. Nədənsə, insan bu yolçuluqda ancaq keçmişə qayıdıb onu araşdırar, acı-şirin yaşananların xatirəsi ilə yaşayar, ruhunu qidalandırar. Bəs gələcək? İnsan gələcəyini bilməz, amma gələcəyin sonunun nə ilə bitəcəyini hər kəs bilər.
Onu tanıyanda çox kiçik idim, hələ köhnə kənddə yaşayırdıq. “Köhnə kənd” ona görə deyirəm ki, kolxozun bölünməz fondu hesabına təzə bir kənd salınmışdı və hamı sıra ilə öz hazır evinə köçürdü. Köhnə kənddə mən üç il ancaq yaşamışam və xalamın əri ilə elə o vaxtlar tanış olmuşam. Nə deyim, kiçik yaşlarımda onunla bağlı bir fikrim yox idi, sadəcə, xalamın əri idi. Onlar təzə kəndə bizdən çox gec köçdülər, hətta deyərdim, könülsüz köçdülər. Haqları da var idi. Xalamgilin köhnə kənddə böyük həyəti və həyətin içərisində iki kürsülü evləri var idi. İkincisini təzə tikmişdilər və orada yaşayırdılar. Amma xalamgil iki eyni evi niyə yanaşı tikmişdilər və köhnə evin qapıları niyə daima bağlı olardı, bilmirdim. Böyüdükcə, beynimdə hərlənən bu sualın cavabını axtarmağa başladım. Məlum oldu ki, əvvəlki ev kərpicdən tikilibmiş, daşdan evlər tikilməyə başlayanda heç kimdən geri qalmağı xoşlamayan xalamın əri əvvəlki evinin eynisini daşdan tikdirmişdi. Amma deyilənə görə, əvvəlki ev də qohum-əqrəbanın işinə yaramışdı. Belə ki, əriylə dalaşan, küsən qohum qadınlar uşaqlarını da götürüb, ərləri ilə barışana qədər o evdə qalarmışlar.
İkiotaqlı, böyük eyvanlı, kürsülü ev yeni tikilmişdi, hər iki otağın qapıları eyvana açılırdı. Eyvanın ətrafında əkilən qızılgüllərin ətri və gözəlliyi indi də gözlərimin qarşısındadır. Bu həyətin gözəlliyindən danışmaqla qurtarmaz və bir sirri də açım, mən xalamgilə onları sevdiyim üçün deyil, o bağçanı sevdiyim üçün gedirdim.
Xalamın ərini isə heç sevmədim və onu sevməyə-sevməyə bağındakı meyvələri nuş eləməyə çox həvəslə gedirdim. Hansı meyvə birinci yetişir, hansı payızda, əzbər bilirdim. Onun bağında bitən ağacların çoxu bizim bağımızda əkilməmişdi-nə köhnə kənddə, nə də təzə kənddə. Anamla atam öz sevdikləri ağacları əkmişdilər. Mənim sevdiyim, yayın ilk aylarında yetişən cır gilas ağacı bizdə yox idi və həyətimizdəki gilaslar yayın ortasında yetişirdi. Cücərəndən yetişənə qədər yediyim qırmızı, turş alçalar da əkilməmişdi bağımızda, hətta göyü belə, əkilməmişdi. Atamla anam alça deyilən o meyvə ağacını öz bağlarına layiq görmürdülər. Hələ eyvana yaxın əkilmiş böyük əzgil ağacını demirəm, bəlkə də, kənddə əzgil ağacı təkcə xalamgilin həyətində idi.
Bütün günü həyətdə vurnuxan, bağ-bostan salan hündür boylu, mavi gözlü, ağbəniz, saçı-saqqalı ağarmış bu insanı niyə sevmirdim, səbəb nə idi? Bəlkə, bunun səbəbi qaradinməz, bütün günü dodaqlarının altında deyinə-deyinə iş-güc görən xalam idi. Küsülü kimi görünürdülər, elə bilirdim, bir-birlərinə nifrət edirlər. Qaşları düyünlü, nazik dodaqları bir-birinə qapanmış, kiçik mavi gözlərindən qəzəb tökülən xalamın (qəribə idi, hər ikisi mavi gözlü idi, amma xalam qarabəniz idi) qarmaqlı burnu üzünü bir az da qəzəbli göstərirdi. Baş örtüyünün üstündən alnını kiçik bir yaylıqla bağlayardı-ərəb çalmasına oxşayardı. Xalam üst-üstə gen tumanlar və “dejurka” deyilən qolu uzun, qabağı aşağıya qədər düyməli köynək pirpaz[1] geyib işinə başlayardı; dünyadan, həyatdan narazı adamlar kimi... Desəm ki, onun saçlarını, bədənini heç vaxt görmədim, desəm ki, heç dişlərini də görmədim... Gülməzdi xalam və mənim fikrimcə, bunun səbəbi xalamın əri idi.
Almacıq sümükləri çəhrayı rəngdə olan bu sarışın qoca, bəlkə də, qoca deyildi. Çünki uşaq olanda ətrafımda olan böyüklərin, anamdan başlamış, hamısını qoca hesab edirdim. Halbuki xalamın mənimlə həmyaşıd kiçik oğlu da var idi; o da mənim sevgimdən məhrum olanlar sırasında idi.
Yadımdadı, yayın ilk ayı idi, hamılıqla xalamgilə getməyə hazırlaşırdıq, nədənsə, qışda onlara qonaq getdiyimi heç xatırlamıram. Nə isə, hamı qəşəng paltarlarını geymişdi. Mənimsə, geyməyə salamat paltarım yox idi. Hamısı kürəkdən ağac budaqlarına keçdiyi üçün cırılıb, əl ilə təzədən tikilmişdi. Məndən böyük bacımla yaşyarım fərqimiz var idi. Çox az səxavətli olardı... Həmin gün hansısa paltarının mənə geyindirilməsinə razılıq verdi. Bilmirəm onu necə dilə tutdular, nə vəd etdilər... Biz o zaman artıq təzə kənddə yaşayırdıq və mən o qədər də kiçik deyildim. Hər halda ağaca çıxmağa icazə verilən bir yaşda idim. O paltarın rəngini, üstündəki naxışları indi də xatırlayıram. Nazik ipək donun çiyinlərindən belə qədər enən qat-qat qırçınları ona havalı görkəm verirdi. Hətta biz xalamgilə çatanda xalamın heç nəyi bəyənməyən ərlik qızı mənim paltarıma tərif də dedi.
Ağ gilasın yetişdiyi zaman idi. Böyüklər evdə oturdular, uşaqlar isə həyətə səpələndilər. Mən yenə də üz tutdum evin sol tərəfində, çəpərin yanında əkilmiş gilas ağacına tərəf. Ağac çəpərə o qədər yaxın idi ki, yan budaqları yola sallanırdı, həm də hündür ağac idi. Ümumiyyətlə, bütün meyvə ağacları hündür idi və mən, həmişə olduğu kimi, ağacın ən hündür yerinə çıxdım. Gözümə dəyən yetişmiş meyvələr əlçatmaz budaqlarda olsa belə, onları dərib yedim. Bir də onda ayıldım ki, güllü-çiçəkli, tərifli paltarım yenə də ağacın hansısa bir budağına keçib, mənim də əl-ayağım havada yellənir. Qışqırıb köməyə adam çağırdım, hardansa bir əl peyda oldu, məni götürüb yerə qoydu. Bu, xalamın əri idi, imdadıma yetişmişdi. Öz qaydası ilə bütün günü bağda-bostanda əlləşən xalamın əri həm məni, həm də gilas ağacının budağını xilas etdi. Bir az gec gəlsəydi, budaqqarışıq yerdə olacaqdım. İndi heç olmasa, donumun cırılmağı ilə canımı qurtardım.
Xalamın əri məni yerə qoydu. Üzümə belə, baxmadı, nə bir şirin söz, nə bir acı söz dedi. Beli əlinə alıb işinə davam etdi. Yenə də qadınlar paltarımı soyundurub gülüşə-gülüşə yamamağa başladılar. Bacım alt dodağını dişləyərək:
– Bir də sənə donumu verməyəcəyəm, – dedi.
Yenə də mən günahkar-günahkar yarıçılpaq oturub paltarımın yamanmasını gözlədim. Ən çox qorxum isə bacımın qəzəbinə tuş gəlmək idi.
Beynimin kinolentində onunla bağlı bir xatirə və o mənzərə heç yadımdan çıxmır. Köhnə kənddə, geniş eyvanda böyük süfrə açılmışdı. Süfrə yerə-xalçanın üzərinə salınmışdı deyə, hamı döşəkçələrin üstündə oturub yeməyin gətirilməyini gözləyirdi. Mən o zaman çox kiçik idim. Yanımda oturan bacımın qısa saçlarını, “matroska” deyilən paltarını, əsl barlas tayfasının üzünü andıran çəkik gözlərini bütün aydınlığı ilə xatırlayıram. Ondan başqa, ətrafda olan heç kəsin üzünü xatırlamıram. Əlimdəki qaşığı ağzıma soxaraq yeməyimi gözləyirdim. Bacımın qarşısına qoyulan yeməyin görünüşü belə, yadımdadı. Boşqabın içində yupyumru bir köftə, bir iri kartof var idi. Qaşığımı o boşqaba uzatmağımla başıma zərbə dəyməyi bir oldu. Alt dodağımı dişlədim. Qaşığı ilə başıma vuran bacımın qəzəbli üzünü heç unutmadım... Məni qucağına alıb yaramı təmizləyən qadınların üzünü indi xatırlamıram. Mən ağlamırdım. Deyəsən, hələ ağrını hiss eləmirdim, bəlkə də, başıma nə gəldiyini dərk edəcək qədər böyük də deyildim, amma bez parçasındakı al qanı və arsız-arsız başı bezlə sarınmış halda o yeməyi yediyimi də indiki kimi xatırlayıram... Hər şey adi qarşılandı, bir qarın yemək üçün başımı yaran bacım da cəza almadan sakitcə yeməyini yedi, süfrə pozulmadı, kiçik bir qəza idi, vəssalam.
...Paltarımı yamayıb gülüşə-gülüşə əynimə geyindirən qadınlar elə eyvandaca xalçanın üzərində süfrə açıb, hamını çağırdılar. Xalamın əri süfrənin başına keçmiş, ayaqlarını dizdən büküb əlini başına dayaq verərək sultanlar kimi bəzəkli mütəkkəyə dirsəklənmişdi. Hərdən o biri əliylə hələ suyu qurumamış, ülgüclə qırxılı başını alnından üzüyuxarı tumarlayırdı. Süfrənin başına keçməzdən əvvəl, başını, ayaqlarını xalamın köməkliyi ilə yumaq adəti vardı... Gözaltı hamını süzərək sanki “Bu evin, bu bağçanın, bu açılan süfrənin sahibi mənəm!” deyirdi. Hər şeyin birincisi onun qarşısına qoyulurdu. O, yeməyə başlayandan sonra hamı əlini süfrəyə uzadırdı. Sonra şirin söhbətlər, zarafatlar, gülüşlər bir-birinə qarışırdı. Pıqqapıq qaynayan samovarın çayı da armudu stəkanlara töküləndə, birinci stəkan onun qarşısına qoyulardı. Çox xoşbəxt idi süfrəsinin başında xalamın əri. Süfrə tez-tələsik yığılmazdı, uzun çəkərdi, biz uşaqlar da səsimizi içimizə çəkib böyüklərin keçmişdən-keçəcəkdən xəbər verən söhbətlərinə maraqla qulaq asardıq. Axşamtərəfi xalamın əri əynini səliqə ilə geyinib kəndin mərkəzinə, kişilərin “birlik” adı qoyduqları məkana gedərdi və oradan bir ətək xəbərlə qayıdardı.
Xalamın əri külfətini yayda yaylağa göndərərdi. Özü isə aranda əkin-biçinlə məşğul olardı. Dədə-babadan aran camaatının yaylaq yeri Kəlbəcər rayonunda yerləşirdi. Onlar yay fəslinin üç ayını burada keçirərdilər. Həyatlarını başqa cür təsəvvür edə bilmirdilər. Yayı yaylaqda, qışı qışlaqda keçirmək keçmişdən qalma bir adət idi.
...Danışacağım bir əhvalat da yenə köhnə kənddə, mən çox kiçik olanda baş vermişdi. Deyilənə görə, ailəmizdə qış aylarında yenə bir qız uşağı doğulmuşdu. Onunla da mənim aramda iki yaş fərq var imiş. Nədənsə, ailəmiz qərara gəlmişdi ki, məni də xalam özü ilə yaylağa aparsın. Amma mənim bundan xəbərim yox idi, mənə heç nə deyilməmişdi. Ya çox kiçik idim, adam yerinə qoyulmamışdım, ya da inadkarlığımı düşünüb gizlətmişdilər ki, etiraz etməyim. İkinci variantı saf-çürük edəndə, daha inandırıcı görünür mənə.
Həmin gün beynimin kinolentində necə çəkilibsə, heç silinmir. Məndən böyük bacılarım geyinib-kecinib, məni də özləri ilə götürüb xalamgilə qonaq getdilər. Hər şey planlanmışdı, anam bizimlə gəlməmişdi. Çünki evdə təzə doğulmuş beş-altı aylıq bir bacım da var imiş. Məni aparmaqda məqsəd anamın yükünü yüngülləşdirmək idi. Nədənsə, məndən kiçik bacımın körpəliyi, lap kiçik yaşları beynimin kinolentinə həkk olunmamışdı. Məni aparmaq da bacısına ürəyi yanan xalamın ideyası olmuşdu. O vaxt qədrini bilmədiyim, indi qiymətini anladığım, amma hər zaman sevdiyim xalamın.
Mən xalamgildə nə vaxt yuxuya getmişəm, bilmirəm. Amma ayılanda yük maşınının kabinəsində oturan xalamın qucağında idim. Və birdən zil səslə necə ağladımsa, səsimi kəsə bilmədilər. Uşaq olsam da, anladım ki, məni evimdən, ata-anamdan ayırıb harasa aparırlar. O “hara”nı da bilmirdim. Xatirəmdə bu, ilk yaylaq səfərim oldu. Bəlkə, mən körpə ikən anam aparmışdı, yadıma gəlmir... Niyə ağladığımı soruşdular. Dəmir qutuda olan şirnilərim yadıma düşdü. Onları istədim, hamı əl-ayağa düşdü, maşın dayandı, içindəki yüklər eşim-eşim edildi, şirnilər yoxa çıxmışdı. Bu, məni lap hiddətləndirdi. Maşının arxasında məndən bir yaş kiçik xalam oğlu büzüşüb oturmuşdu, yazıq-yazıq baxırdı. Bəlkə, o da yatmışdı, səs-küyə yenicə oyanmışdı, bilmirəm, bəlkə o da anasının qucağını istəyirdi. Amma xalam məni qucağında daşıyırdı, ona görə ki, mən əmanət idim və o bu əmanəti axıra qədər göz bəbəyi kimi qorudu. O vaxtlar bunun mənim üçün elə də əhəmiyyəti yox idi, məni ailəmdən ayırdığı üçün xalama da, oğluna da nifrət edirdim.
İntiqam almaq üçün lazımi saatı, dəqiqəni gözləmək lazım gəlirdi. Mən də o vaxtı gözlədim və bir-bir intiqamımı almağa başladım. Aldığım intiqam hekayələrindən bir neçəsi beynimə elə həkk olunub ki, ən incə cizgilərinə, üz ifadələrinə qədər xatırlayır, təsəvvürümə gətirirəm. Bir insan təsəvvürünün nələrə qadir olduğunu anlamaq belə, çətindir. Təsəvvür etmək qabiliyyəti, bəlkə də, təbiətin möcüzələrindəndir.
Xalam süfrə açıb birinci oğlu ilə məni yedizdirərdi ki, sonra bizi oynamağa göndərib özü rahat yesin. Xalam bir ovuc yeməyi elə incə-incə yeyərdi ki, uzun çəkərdi. Çox az yeyərdi xalam, ona görə də, həmişə arıq və qıvraq olardı. Amma mənim süfrə kənarında çıxardığım oyunlar bu süfrə səfasını daha da uzadardı. Şəkər torbasını yanıma qoyardım, imkan verməzdim ki, xalam oğlunun da çayına şəkər tökülsün. Öz çayıma isə o qədər tökərdim ki, içə bilməzdim. Evimizdə etmədiyim bütün yaramazlıqları burada edərdim. Mən indi o insanların səbrini heyranlıqla xatırlayıram.
Amma xalam oğlu bir dəfə cəsarətləndi və bu cəsarəti ilə məni heyrətləndirdi. Nazik, uzun çay bardağı bir anda ikimizin də diqqətini cəlb elədi. Hər ikimiz o bardaqda çay içmək istədik. Yazıq xalam ortada qalmışdı, axırda belə şərt kəsdi ki, bu bardaqda hər gün birimiz çay içək və şübhəsiz ki, birinci növbə mənə düşdü. Xalam oğlunun cəsarətindən hikkələnmişdim. Çayı içəndən sonra bardağı necə dişlədimsə, çilik-çilik oldu. Yaxşı ki, heç bir zədə almadım. Hamı təlaşla mənə bir şey olub-olmadığını yoxlayarkən, mənim gözüm bardağın sınmağından məyus olub ağlayan xalam oğlunda idi. Yəqin ki, mən çadırdan çıxıb qonşu uşaqlarla oynamağa gedərkən, xalam rahat nəfəs alar, oğlunu yedizdirər, özü də yeyərdi. Yoxsa mən orda olanda onların rahat yeməyi mümkün deyildi. Amma bu, əsl mən deyildim. Nə o vaxta qədər, nə də ondan sonra heç vaxt belə əzazil olmadım. Bu, mənim evimizdən, ailəmdən ayrılmağımın intiqamı idi və indiyə qədər onun xəcalətini çəkirəm.
Xalam qadın rəfiqələriylə gəzintiyə çıxıb söhbətləşəndə məni də özüylə aparadı. Gəzinti zamanı xalamın qucağından düşməzdim. Xalam yorulanda bulağın başında oturardı, qadınlar da onu dövrəyə alaraq daşların, qaya çıxıntılarının üstündə əyləşərdilər. Xeyli qeybət edərdilər. Mən də təmiz yaylaq havasında, xalamın dizlərinə başımı qoyaraq, xumarlana-xumarlana bu qeybətlərə qulaq asmaqdan həzz alardım. Sevirdim bu qadın qeybətlərini. Bu qeybətlərdə insanların xarakterləri analiz olunurdu: kim pintidi, kim təmizkardı, kim yaxşıdı, kim pisdi, nəyə görə pisdi, nəyə görə yaxşıdı, bir sözlə, kim kimdi. Bu qeybətlərlə üç yaşlı bir uşaq həyatı, insanları, nəyin pis, nəyin yaxşı olduğunu öyrənirdi. Arada mənim də qeybətimi edirdilər bu qadınlar. Xalamın qulağını doldururdular:
– Niyə qoymursan özü yerisin? Qolların qırıldı onu gəzdirməkdən. Sən qoy get, gör arxamızca necə qaçacaq!
Bir gün belə də etdilər. Xalam məni qucağından yerə qoyub:
– Bir az da özün yeri, – dedi: – Çox yorulmuşam...
Onsuz da, qadınlar qeybətimi edəndə hikkələnmişdim və hikkəmi xalamın üstünə tökdüm:
– Məni necə gətirmisən, elə də gəzdir, – dedim.
Bu, xalama kəsdiyim cəzanın bir hissəsi idi. Heyrətdən, kiçik bir qız uşağının həyasızlığından gözləri böyümüş qadınlar xalamı ürəkləndirdilər:
– Gəl gedək, arxamızca özü gələcək, bax görərsən, çox üz vermisən, – deyə-deyə yazıq xalamı çəkib özləri ilə apardılar.
Xalamın gözü arxada qalmışdı. Qadınlar, demək olar, onu zorla aparırdılar. Mən isə onların bu psixoloji hücumlarına məhəl qoymadan həmin yerdə, çəmənlikdə oturub xalamın iradəsinin nə vaxt qırılacağını gözləyirdim. Nə bir həyəcan, nə bir qorxu var idi içimdə, xalamı yaxşı tanıyırdım. Keçirdiyim o hisslərə, uşaq qəzəbinə, inadına daha çox heyrətlənirəm.
Xeyli uzaqlaşandan sonra xalam geri çevrilib yalvara-yalvara məni səslədi. Cavab belə, vermədim. O boyda yolu geri qayıdıb təzədən məni qucağına alanda, duyduğum həzzi təsəvvür etməzsiniz! Bu, qalibiyyət həzzi idi. Hələ yolboyu onu öyrədən, yoldan çıxaran qadınları danladıqca, ikiqat əziyyətə saldıqlarını üzlərinə vurduqca, sevincim ikiqat artırdı. Və bu hadisə də xalamın yaylaq mövzularının içində mühüm yerlərdən birini tutdu. Elə bil onun rəngsiz həyatına bir rəng qatdı, qohum-əqrəbayla hər süfrə başına yığılanda, bunları elə şövqlə danışırdı ki, elə bil böyük bir qəhrəmanlıq etmişdim.
Mən ancaq xalamla gəzintiyə çıxanda onun qucağına minirdim. Bütün günü uşaqlarla çöldə oynayar, vaxtımı şən keçirərdim. Yaylağa bir minik avtomobili gələndə uşaqlar “atan gəldi” deyə məni səsləyərdilər. Biz dəstə ilə o maşının arxasınca qaçardıq və məlum olanda ki, gələn atamın maşını deyil, başqa adamın maşınıdı, məyusluğumu gizlədərək:
– Eh, mənim atamın belə yerlərdə nə işi var, o, buralara gəlməz, – deyərdim.
Bir mən yox, ətrafımdakı uşaqlar da pərt və məyus olardılar. Demə, onlar da mənim ata həsrətimi bilir, məni sevindirmək istəyirmişlər. Niyə mən orda ancaq atamı gözləyirdim, heç özüm də bilmirəm. Yəqin, məni bu ayrılıq əzabından ancaq o xilas edə bilərdi. Deyilənə görə, atam hər il yaylağa bir neçə dəfə gələr, oradakı heyvandarlıq təsərrüfatına nəzarət edərmiş. Amma o il nədənsə, atam yaylağa getməyib, bunun yəqin, bir səbəbi olub, amma bu səbəbi mən xatırlamıram.
Xalam gözəl at minərdi. Atın üzərində şəstlə oturar, qəddini dik tutardı. Nazik dodaqlarını bir-birinə bərk sıxıb mavi gözləriylə elə sərt baxardı ki, özümü yığışdırıb itaətkar olardım. Yaylaqda çağırıldığımız yerlərə atla gedərdik. Xalam məni tərkinə alıb iri bir yaylıqla özünə bağlayardı. Mənim bu səfərlərdə yadımda qalan yırğalanan atın üzərində mürgüləyərək getməyim və çayın içindən keçərkən, at nalının daşlara dəyərək çıxardığı “şakır-şukur” səslər, bir də axan çayın şırıltısı idi. Bu bir melodiya kimi beynimə yazılmışdı. Xalam oğlu kimin tərkində gedərdi, xəbərim olmazdı. Bəlkə də, indi xatırlamıram, bəlkə də o, anasının tərkində getmək üçün ağlayıb-sızlayıb, amma taleyinə boyun əyib, yad bir adamın tərkinə minib-yəqin, belə də olub...
Bizim yaylaqdan arana qayıdışımız da macəralı oldu. Böyük yük maşınının arxasında yataqlar düzəldilmişdi və biz bu yumşaq yataqların içində xumarlanaraq evimizə qayıdırdıq. Amma mən xalam oğlunun bizimlə qayıtmasını istəmirdim və əmr etdim ki, onu elə burdaca meşənin içinə ataq və gedək. Mən bu əmri verəndə və bu ideya ağlıma gələndə, artıq biz yaylaqdan xeyli aralanmışdıq, hava da qaralmışdı. Mənim inadkarlığımı bilən xalam o dəqiqə mənimlə razılaşdı. Xalam oğlunun qorxmuş, vahiməli gözləri hələ də yadımdadı. Maşın dayandı və mənə elə gəldi ki, onu götürüb, doğrudan da, bu qalın, ucsuz-bucaqsız meşənin içərisinə atdılar.
Buna əmin olduqdan sonra isti yatağın içərisində xalamgilə çatana qədər, yatdım və gözlərimi xalam qızının sevgi dolu səsinə açdım. Bizi xalamın əri və onun ərlik qızı qarşılayırdı. Bu sevgi dolu sözlər isə qucağında əzizlədiyi, mənim yolda atdırdığım xalam oğluna aid idi. Bu mənzərəni görəndə, necə hikkələndim, necə ağladımsa, xalam oğlu da mənə qoşuldu. Yolboyu cınqırını çıxarmayan, qorxusundan maşının hansısa küncündə gizlədilən uşaq içindəki sarsıntını bu göz yaşları ilə tökdü. İndi o, məndən qorxmurdu. Böyük bacısı onun daldalanacağı bir qala idi və bu böyük bacı eşidəndə ki, mən onun kiçik qardaşını yolda atdırıb gəlmək istəmişəm, çox qəzəbləndi. Mənə necə təpindisə, səsimi o dəqiqə kəsdim. Xalamın əri isə sakitcə, buz kimi dayanaraq bu mənzərəni seyr edirdi.
Maşın onların yükünü boşaltdıqdan sonra sürücü məni öz evimizə apardı. Gecə idi, evə çatanda, eyvanda yolumu gözləyən valideynlərimi gördüm. Dünyanı mənə verdilər. Bu, uzun bir ayrılığın sonundakı qovuşma kimi idi. Onların da sevincinin həddi-hüdudu yox idi. Evdə bütün külfət yatmışdı, mən ailəmin içində idim və isti aran mənə sərin yaylaqdan da gözəl görünürdü. Və o gecə ana qucağında səhərə qədər, bəlkə də, dünyanın ən şirin yuxusunu yatdım.
Səhər açıq eyvanda bütün ailə bir qayda olaraq yeməyə oturmuşdu. Atam məni öz yanında oturdaraq suallar verməyə başladı. Bu suallardan mənim yadımda qalan tək bircə sualdır:
– De görüm, Afərim necə arvaddı?
Afərim bizim yaylaqda qaldığımız evin sahibəsi idi. Ev bir çadırdan ibarət idi. Mən o evi tən ortadan ayıraraq elə mənimsəmişdim ki, o xətdən heç kim biz tərəfə keçə bilməzdi. Yaylaqda hər kəs çadırda yaşayırdı. Afərim xalamın ərinin qohumu idi. Biz onun evinə qonaq kimi getmişdik, amma mən orda özümü qonaq kimi yox, hər şeyin sahibi kimi aparmışdım. Bu suala cavab axtarmaq istəyəndə gözlərim ağacdan asılmış göyərçin qəfəsinə sataşdı.
– Bax, – dedim: – Afərimin təmizliyi o göyərçin qəfəsinə girib.
Atam bu sözlərimə xeyli güldü. Sonradan bunu hər gələn qonağa böyük həvəslə danışardı. Mən bu sözlərlə Afərimin pinti, tənbəl bir qadın olduğunu deməyə çalışmışdım. Və yəqin, bu qadının pinti, tənbəl olduğunu xalamın ətrafına yığılan qadınların qeybətindən anlamışdım. Yoxsa üç-dörd yaşlı uşaq nə bilirdi ki, kim tənbəldi, kim qoçaq?!
Xalam hər bizə qonaq gələndə mənimlə bağlı əhvalatları həvəslə danışar, ətrafdakılar da ona qoşulub uğunardılar. Mən xalamı nə qədər xoşbəxt etmişdim, nə qədər əyləndirmişdim. Ona görə də, etdiyim hərəkətlərə görə uşaqlıqda xəcalət çəkmək nədi, bəlkə də, qürrələnmişdim.
İntiqam hissi nəinki bir böyüyü, hətta kiçik bir uşağı da qəddarlığa vadar edir. Mənim həyatımda belə bir əhvalat daha olmadı. Həmişə ailəmin ən anlayışlı, ən tərbiyəli, yolayaxın övladı oldum. İndi də xalam oğlunun yolda atılması barədə verdiyim əmri xatırlayanda-o anda o kiçik uşağın qəlbində yaratdığım qorxunu, vahiməni təsəvvür edəndə, qanım donur, özümü bağışlaya bilmirəm. İntiqam hissi insanı qəddarlaşdırır, qorxulu edir və mən bu əmri verən uşaqdan özüm də qorxuram.
Allah əfv etsin...
...Sonra bütün kənd yavaş-yavaş yeni salınmış qəsəbəyə köçməyə başladı. Bizim ailə birinci köçənlərin sırasında idi. Əvvəlki kəndimizin adı bu səbəbdən “köhnə kənd” qaldı. Bir gün bu köhnə kənd yer üzündən tamamilə silindi, yerini pambıq sahələri, taxıl zəmiləri tutdu. Amma o köhnə kəndin xəritəsi beynimin kinolentinə elə çəkilib ki, hər küçəni, hər dalanı, hər qohum evini xəyalımda yenə də gəzirəm. Köhnə kəndin ruhu məni indi də tərk etməyib.
Hətta, yadımdadı, biz köçərkən, sədaqətli itimiz Laykanı təzə qəsəbəyə aparmaq mümkün olmadı. Layka üçün ayrıca bir yük maşını gəlmişdi. Təəssüf ki, bir neçə kişi onu maşına mindirə bilmədi. Əlacsız qalıb iti maşının arxasına bağladılar, maşın hərəkətə gəldi, amma it yerindən tərpənmədi, boğulmağından qorxub Laykanı təzə qəsəbəyə aparmaq fikrindən əl çəkdilər. Layka bir rus hərbçisinin atama bağışladığı ov iti idi. Yəqin, atam onu ova gedərkən özüylə apararmışdı, amma mən bunu xatırlamıram.
Xatırladığım budur ki, qadınlar, uşaqlar toyuq tutub kəsmək üçün hazırlaşanda, Layka hansı toyuğun kəsiləcəyini tez anlar, onu bir küncə sıxışdırardı. Qorxusundan küncə sıxılan toyuğu asanlıqla tutub kəsərdilər. Layka da dili ilə ağzını yalayaraq bu toyuqdan öz payına düşəni gözləyərdi. Toyuğun sayından asılı olaraq Laykanın payı da ya az, ya da çox olardı. O, aza da qane idi, çoxa da...
İnsanlar uzun zaman yaşadıqları evlərindən çıxıb təzə qəsəbəyə, təzə evlərə köçdülər. Amma Layka axıra qədər köhnə həyətdə qaldı.
Köçərək tərk etdiyimiz ev atamın tikdiyi üçüncü ev idi. Atam birinici evi, deyilənə görə, yetim bir qohumunu evləndirərək ona bağışlamışdı. İkinci evini bibimə vermişdi. Bibim öz oğlu və nəvələri ilə orada yaşayırdı. Üçüncü ev isə, deyilənə görə, yeni tikilmişdi, yəni Layka tək qalmırdı. Həyətdə yenə də ona doğma adamlar qalırdı. Layka da ölənə qədər o həyətdə yaşadı. Uşaqlara qoşulub ağacdan pişiyi salmağa çalışan da elə bu it idi.
Böyüdükcə xalamın daha üç övladı olduğunu öyrəndim. Xalamın ən böyük qızı, sən demə, bibimin gəlini, qapıbir qonşumuz, daima bir süfrə başında oturduğum Kübra xalam imiş. Böyük oğlu mənim böyük bacımla evlənib, Bakıda yaşayırmış. Orda böyük bir zavodun baş mühəndisi işləyirmiş. Böyük bacım atamın ilk evliliyindən idi və aramızda böyük yaş fərqi var idi. Evi tez tərk etdiyindən uşaqlıq xatirələrimdə ona yer yox idi. Mən onun da bacım olduğunu böyüdükcə anladım.
Xalamın ikinci oğlu isə orta məktəbi qurtarmaq üçün Bakıya, qardaşının yanına getmişdi. Halbuki, kənddə onillik məktəbimiz var idi və onun baş mühəndis oğlu da bu kənd məktəbini qurtarmışdı. Amma anam deyərdi ki, xalamın əri çox yergə adamdır, bəniscildir[2], heç kimdən geridə qalmaq istəməzmiş, zəmanə ilə ayaqlaşmağa çalışarmış. Hətta anam onun barəsində bir əhvalatı da tez-tez danışardı. Xalamın əri də anamgil kimi varlı bir ailədən imiş. Bir gün onların on üç dəvəsini, deyilənə görə, ərəblər oğurlayıb aparır. Xalamın əri İran ərazisindən keçib ərəbləri təqib etmiş, düz iki aydan sonra dəvələri ilə geri dönmüşdü. Bu əhvalatı bu qədər bilirəm, daha xalamın ərinin o dəvələri ərəblərin əlindən necə aldığını, bu səfərə təkmi, yoxsa cütmü getdiyini bilmirəm. Çünki anam elə danışardı ki, sanki xalamın əri tək yad bir ölkənin ərazisinə keçmiş və on üç dəvəsini quldurların əlindən alıb gətirmişdi.
Xalam nişanlananda, beş yaşında imiş, amma ərə gedəndə neçə yaşı olub, on birmi, on üçmü, dəqiq xatırlamıram. O zaman xalamın əri də yeniyetmə bir oğlan olub və hər İran səfərindən qayıdanda xalama kişmiş gətirərmiş. Xalam da kişmişi çox sevdiyindən, onun hər gəlişində kişmiş payını almaq üçün üstünə yüyürərmiş. O zaman bu hekayələrə gülüşərdik, indi isə ağlamaq istəyirəm.
Anamın uşaqlığı, gəncliyi Sovet hökumətinin qurulduğu zamanlara düşdüyü üçün bu əziyyəti çəkməmişdi. Amma ondan yaşca böyük iki bacısı bu adətin qurbanı olmuşdu.
Birinci bibimgil qonşumuz olaraq təzə qəsəbəyə köçdü. Yenə də qapıbir qonşu olduq. Aramızda nə bir hasar, nə də bir çəpər oldu. Sıra ilə bütün məhlə köçərək öz yerini aldı, xalamgil də, nəhayət, gəldilər. Xalamın əri yenə qollarını çırmalayaraq həyət-bacanı sahmana salmağa başladı: ağaclar əkildi, bostan salındı. “Qoşa” adlanan qoca it də gəlib öz yerini tutdu. Bu dəyişiklik onun da xoşuna gəlməmişdi. Bütün günü kefsiz halda mürgüləyən it gözlərini qaldırıb gəlib-gedənə belə, baxmazdı. O da öz üsyanını bu cür ifadə edirdi.
Bu itlə mənim köhnə haqq-hesabım var idi. Biz xalamgilə gedəndə iti bağlayırdılar ki, bizə toxunmasın. Bir dəfə necə oldusa, onu bağlamaq yaddan çıxdı. Mən itin yanından keçərkən it arxamca düşdü, qorxub qaçmağa başladım. Özümü eyvana çatdırıb içəri atılmaq istəyəndə, Qoşa dişləri ilə arxamdan yapışdı. Xalamın ərinin zabitəli səsi onu özünə gətirdi, məndən əl çəkdi, günahkarcasına zingildəyərək öz yerinə keçdi. Xalamın əri iti zəncirlədi. Xalamın tibb bacısı olan qızı yaramı təmizlədi, sarğı qoydu, həyatımda ilk və son dəfə məni bir it dişlədi.
Bu ev, bu həyət məni də özünə çəkmədi. Görürdüm ki, xalam da, əri də yeni məskənlərindən o qədər məmnun deyillər. Ciddi bir səbəb olmasa, mən heç onlara getməzdim də... O ciddi səbəblərdən biri xalamın ərinin qəfil ölümü oldu. Bu ölüm xəbəri o yaşadək eşitdiyim və yadımdan çıxmayan ilk ölüm xəbəri oldu.
Qohum-qonşu, eşidən-bilən həyətə yığılmışdı, qadınlar ağlaşırdılar. Xalamın məndən bir yaş kiçik olan oğlu içəridən qorxmuş halda çıxanda, qadınlar şivən qopardı:
– Yetim qalan balam, vay! – deyərək necə qiyyə çəkib ağladılarsa, uşağın üzü daha da məzlumlaşdı, elə sarsıldı ki, mən bu anı indiyə qədər unuda bilmirəm. Və o anda ona necə ürəyim yandığını da...
Göz yaşları qurumayan, ağlayıb ərinə ağı deyərək onu göylərə qaldıran xalama lap təəccübləndim. Nədənsə, mənə elə gəlmişdi ki, bu yoxluğa xalam sevinəcək, üzü güləcək, bir daha deyinməyəcək. Amma belə olmadı, xalamın işi daha da çətinləşdi. Ərinin bütün işlərinin öhdəsindən gəlməyə çalışdı. Düyünlü qaşları heç açılmadı, nazik dodaqları bir-birinə daha çox sıxıldı. Amma nəinki xalamın oğlu, bütün ev, bağ-bağça da yetim qaldı. Əlləri ilə cənnət yaradan, ailəsinin hər an qayğısına qalan bu insanın qədir-qiymətini mən də böyüyəndən sonra anladım.
“Keçmiş keçmişdə qaldı” deməyin, keçmiş insanın yanınca gəzər, insan öz keçmişi ilə mövcuddur, gələcək mücərrəddir. Ölüm hər an gələ bilər. Həyat bizə verilmiş hədiyyədir. Zamanın qiymətini bilək...
Dekabr, 2023
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(29.10.2026)
“Maraqlı söhbətlər”də Leninqradı pişiklərin xilas etməsi
Nemət Tahir,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi
1941-ci ildə almanlar tərəfindən mühasirədə olan Leninqradda aclıq başlayır. Bu aclıq qışda daha dəhşətli xarakter alır. Küçələrdən it və pişiklər yavaş-yavaş azalmağa başlayır. Məlum olur ki, it-pişikləriin azalmasına səbəb, ac əhalinin onları tutub yeməsidir. Bu səbəbdən 1943-cü ilin əvvəlində şəhərdə bütün pişiklər yoxa çıxır və şəhəri kütləvi şəkildə siçovullar bürüyür. Siçovullar o qədər azğın və ac idilər ki, küçələrdəki meyidləri və binaların divar və taxta-tuxtalarını belə yeyirdilər. Hətta insanlara hücum etməkdən belə qətiyyən çəkinmirdilər. Bununla da onlar təhlükəli xəstəliklər yayırdılar. Onlara qarşı mübarizədə xüsusi briqadalar yaradılsa da, heç bir xeyri olmur.
Blokada yarıldıqdan sonra -1943-cü ilin aprelində Yaroslavl şəhərindən buraya 4 vaqon "Baca pişiyi" cinsli pişik gətirirlər. Məhz bu növ pişiklər siçovullara qarşı mübarizədə bir nömrə hesab olunurdular. Pişiyin qiyməti 500 rubl idi, halbuki həmin vaxt çorəyi 50 rubla satırdılar.
Yarsolavl pişikləri şəhəri siçovullardan xilas edə bildilər, amma tam köklərini kəsməyi bacarmadılar. Müharibədən sonra isə buraya 5 min Sibir pişiyi gətirildi. Bundan sonra siçovulların kökü tam kəsildi. Hazırda Sankt-Peterburq şəhərinin Malıy Sadavıy küçəsində Yelisey və Vasilisa adlı pişiklərə xatirə heykəli qoyulub.
Qeyd edək ki, Leninqradı xilas etdiklərinə görə Rusiyada hər il qeyri-rəsmi olaraq mart ayının 1-i Pişik günü kimi qeyd olunur.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(29.10.2026)
Hər insanın hekayəsi fərqlidir
İmran Verdiyev,
Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi.
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi
Bəşəriyyətin yaranışından bu günə qədər yer üzündən milyardlarla insan gəlib keçmişdir. İlk baxışda hamımız eyni anatomik quruluşa, oxşar bioloji ehtiyaclara və ümumi insani duyğulara sahibik. Lakin əl izlərimizin təkrarolunmazlığı kimi, yaşadığımız həyatın fəlsəfəsi və daxili dünyamız da yalnız bizə məxsusdur. Hər bir insan özü ilə birlikdə tamamlanmamış bir roman, yazılmaqda olan bir dastan və ya kainatda yalnız bir dəfə ifa olunan unikal bir simfoniya gətirir. “Hər insanın hekayəsi fərqlidir” fikri yalnız romantik bir deyim deyil; bu, insan varlığının, kimliyinin və mənəvi mövcudluğunun təməl fəlsəfəsidir.
Bu fərqlilik və unikal dəst-xətt öz köklərini ilk növbədə insanın ayaq basdığı torpaqdan, doğulduğu coğrafiyadan alır. Dağ kəndinin sakitliyində, təbiətlə iç-içə boy-başa çatan bir insanın dünyagörüşü ilə metropolun gurultulu küçələrində böyüyən insanın baxış bucağı eyni ola bilməz.
Lakin doğulduğumuz torpaq bizə dil, mədəniyyət və həyata baxış çərçivəsi bəxş etsə də, məkan yalnız bir səhnədir. Həmin səhnədə hansı rolu oynayacağımızı, eyni küçədə və ya eyni dam altında böyüsək belə, hansı cığırı seçəcəyimizi öz daxili dünyamız müəyyənləşdirir. Çünki insanı formalaşdıran yalnız gördüyü mənzərə deyil, həmin mənzərəyə yüklədiyi mənadır.
Torpağın və mühitin verdiyi bünövrə üzərində zamanla insanın həqiqi simasını cilalayan sınaqlar və daxili mübarizələr boy göstərir. Hər bir insanın hekayəsində görünən və görünməyən tərəflər vardır. Biz çox vaxt insanları xarici uğurları və ya sosial statusları ilə qiymətləndiririk. Lakin insanın həqiqi hekayəsi onun təkbaşına qaldığı zaman keçirdiyi hiss-həyəcanlarda, səssizcə apardığı daxili döyüşlərdə və heç kimə danışa bilmədiyi sınaqlarda gizlənir. Yaşanan bir itkinin buraxdığı kədər, məğlubiyyətdən sonra yenidən ayağa qalxmaq cəsarəti və ya kiməsə bəlli etmədən çəkilən ağrılar insan obrazına dərinlik qatır. Xaricdən sakit görünən dənizin dərinliklərində nə kimi fırtınaların qopduğunu və hansı gəmilərin batdığını yalnız o dənizi yaşayan bilər. Məhz bu daxili vulkanlar və gilə-gilə toplanan təcrübələr insanın hekayəsini başqalarından fərqləndirən əsas mənəvi sütundur.
Bu sınaqlar qarşısında bizi taleyin axarına buraxmayan, hekayəmizin süjetini dəyişdirən ən qüdrətli qüvvə isə iradəmiz və seçimlərimizdir. Həyat bizə müəyyən şərtlər təqdim edir, lakin o şərtlər daxilində hansı yolu tutacağımız tamamilə öz əlimizdədir. İki insan eyni acını yaşaya bilsə də, birinin bu təcrübədən kin və nifrət, digərinin isə mərhəmət və müdriklik çıxarması onların daxili seçiminin nəticəsidir. Oxuduğumuz hər bir kitab, dinlədiyimiz hər bir musiqi, əməyə, sənətə və insanlara verdiyimiz dəyər hekayəmizdə yeni bir fəsil açır. Bəzən kiçik və əhəmiyyətsiz görünən bir qərar bütün ömür xəritəmizin istiqamətini dəyişməyə qadir olur.
Məhz hər bir insanın özünəməxsus kədərlərdən, sınaqlardan və seçim pillələrindən keçdiyini anlamaq insana ən ali mənəvi keyfiyyəti — empatiyanı bəxş edir. Başqalarının hekayəsinə hörmətlə yanaşmaq bizi ön mühakimələrdən azad edir, insanları zahiri görünüşünə görə mühakimə etməyin yanlışlığını göstərir. Hər kəsin öz daxili cəbhəsində böyük bir mübarizə apardığını dərk etmək cəmiyyətdə mərhəmət, səbir və anlayış işığını artırır. Heç kimin hekayəsini tam bilmədən onun haqqında qəti hökm çıxarmaq mümkün deyil, çünki hər kəs öz ömür səhnəsində unikal bir qəhrəmandır.
Nəticə olaraq, hər insanın hekayəsinin fərqli olması dünyanı rəngarəng və mənalı edən ən böyük möcüzədir. Həyat bizə bəxş edilmiş məhdud bir zaman kəsiyidir və bu zaman ərzində başqalarının hekayəsini təkrarlamağa çalışmaq öz varlığımıza qarşı haqsızlıq olardı. Əsas məsələ hekayənin nə qədər uzun yazılması değil, onun nə dərəcədə dürüst, ləyaqətli və mənalı olmasıdır. Yaxşılıqla, zəhmətlə, mənəvi ucalıqla və sevgi ilə yazılan hər bir hekayə yalnız bir fərdin ömür yolu olaraq qalmır, həm də gələcək nəsillər üçün bir işıq, bir təcrübə mənbəyinə çevrilir.
Öz unikal hekayəmizi ləyaqətlə yazmaq və başqalarının hekayəsinə hörmətlə yanaşmaq insan olmağın ən ali məqsədidir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(29.10.2026)
Hollivuda uzanan sənət yolu: Şahmar Ələkbərov irsinin layiqli davamçısı Eldar İsgəndərov
Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Azərbaycan kino sənətinin əfsanəvi siması, unudulmaz aktyor və rejissor Şahmar Ələkbərovun yaratdığı məktəb bu gün sərhədləri aşaraq dünya kinosunun mərkəzi olan Hollivuda qədər uzanır. Böyük sənətkarın genetik və yaradıcılıq irsini çiyinlərində daşıyan nəvəsi Eldar İsgəndərov, son illərdə beynəlxalq müstəvidə qazandığı uğurlarla Azərbaycanın adını uca tutur. O, gənc yaşında dünyanın ən nüfuzlu kino platformalarında diqqət mərkəzinə düşməyi bacaran unikal istedadlardandır.
Eldar İsgəndərov kökləri Azərbaycana bağlı olsa da, uşaqlıq və gənclik illərini Avropada keçirib. Ailəsinin 2012-ci ildən xaricə köçməsi ilə əlaqədar olaraq Eldar Niderland və Belçikada böyüyüb boya-başa çatmışdır. Lakin onun daxilindəki sənət sevgisi onu hərbi və ya texniki sahələrə deyil, birbaşa babası Şahmar Ələkbərovun yoluna yönəldib. Aktyorluq təhsilini mükəmməlləşdirmək üçün ABŞ-yə yollanan Eldar, Amerikanın ən məşhur incəsənət ocaqlarından biri olan Savanna İncəsənət və Dizayn Kollecinin (SCAD) məzunu olmuşdur.
Eldar İsgəndərovun karyerasında ən böyük sıçrayış 2026-cı ilin may ayında baş tutdu. O, dünya kinosunun zirvəsi hesab olunan məşhur Kann Film Festivalında nümayiş etdirilən və festivalın ən çox müzakirə edilən ekran işlərindən biri olan “Club Kid” bədii filmində rol aldı. Filmdə "Nicky" obrazını canlandıran gənc aktyorun performansı təkcə tamaşaçıların deyil, nüfuzlu xarici media orqanlarının da xüsusi diqqətini çəkdi. Dünyaca məşhur "The Hollywood Reporter" jurnalı Eldar İsgəndərovun oyununu yüksək qiymətləndirərək, onun filmin ən yaddaqalan və komik səhnələrinə xüsusi bir rəng qatdığını yazdı. Xarici tənqidçilər onu “maraqlı və qeyri-adi obraz yaradan istedad” kimi təqdim etdilər.
Kann uğurundan əvvəl də böyük studiyaların diqqətini çəkən Eldar, məşhur "A24" və "Fruit Tree" studiyalarının birgə istehsalı olan və tanınmış aktyor Cessi Ayzenberqin (Jesse Eisenberg) rəhbərliyi ilə hazırlanan musiqili komediya layihəsində rol almışdır. Bunun ardınca isə o, Hollivudun nüfuzlu rejissorlarından sayılan Qrant Singerin (Grant Singer) “Reenactment” adlı bədii filminin əsas aktyor heyətinə daxil edilib. Benisio del Toro, Kameron Dias və Ana de Armas kimi dünya ulduzlarının adları ilə yanaşı bir azərbaycanlı gəncin adının hallanması onun peşəkarlığının bariz nümunəsidir.
Eldar İsgəndərov müsahibələrinin birində "Şahmar Ələkbərovun nəvəsi olmaq mənə böyük qürur verir. Onun sənət yolunu və yaradıcılıq irsini dünyada yaşatılmaq mənim üçün xoşbəxtlikdir" deyərək öz köklərinə olan bağlılığını nümayiş etdirmişdir. O, bu gün sadəcə Şahmar Ələkbərovun ailəsinin deyil, bütövlükdə Azərbaycan mədəniyyətinin dünya kinosundakı fəxr xəbərinə çevrilməkdədir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(29.10.2026)
Doğum gününüz mübarək, ölümsüzlər!
Vətən sərhədlərinin məğrur keşikçisi: Şəhid Çavuş Əlibəy Əlibəyov
Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Azərbaycan hərb tarixinə qızıl hərflərlə yazılan 44 günlük Vətən müharibəsi və 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilən lokal antiterror tədbirləri xalqımızın gücünü və ordumuzun qətiyyətini bütün dünyaya nümayiş etdirdi. Bu şanlı qələbələrin qazanılmasında uzun illər hərbi xidmətdə qüsursuz fəaliyyət göstərən, gənc əsgərlərə örnək olan təcrübəli hərbçilərin rolu əvəzsizdir. Belə qəhrəmanlardan biri də təqaüdə çıxmasına çox az qalmış, lakin gəncləri qorumaq üçün canını sipər edərək şəhadətə ucalan Xaçmazın igid oğlu, çavuş Əlibəy Mirkərim oğlu Əlibəyovdur.
Erkən illəri və hərbi peşəkarlıq yolu
Əlibəy Əlibəyov 29 oktyabr 1983-cü ildə Xaçmaz rayonunun Bostançı kəndində anadan olmuşdur. O, orta təhsilini Xudat şəhər 1 nömrəli tam orta məktəbində almışdır. Erkən yaşlarından hərb sənətinə olan sonsuz marağı və Vətənə bağlılığı onu müddətdən artıq həqiqi hərbi xidmət hərbi qulluqçusu (MAHHXHQ) olmağa sövq etdi. Azərbaycan Silahlı Qüvvələrində "Çavuş" rütbəsində xidmət edən Əlibəy, intizamlılığı və döyüş hazırlığı ilə seçilirdi. Uzunmüddətli qüsursuz xidmətlərinə görə o, hələ sağlığında Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin 95 və 100 illik yubiley medalları, həmçinin I, II və III dərəcəli "Qüsursuz xidmətə görə" medalları ilə təltif olunmuşdur.
Vətən müharibəsi döyüşləri
2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi çavuş Əlibəyov üçün böyük sınaq və şərəf yolu oldu. O, peşəkar və təcrübəli hərbçi kimi cəbhənin ən çətin və strateji nöqtələrində döyüş tapşırıqlarını yerinə yetirdi. Füzuli, Cəbrayıl və Xocavənd rayonlarının işğaldan azad edilməsi əməliyyatlarında bilavasitə iştirak edərək xüsusi mərdlik və rəşadət nümayiş etdirdi. Müharibə bitdikdən sonra dövlət tərəfindən "Vətən müharibəsi iştirakçısı", "Füzulinin azad olunmasına görə", "Cəbrayılın azad olunmasına görə" və "Xocavəndin azad olunmasına görə" medalları ilə mükafatlandırıldı.
Lokal antiterror tədbirləri və ali fədakarlıq
2023-cü ilin sentyabrında Qarabağdakı qanunsuz erməni silahlı birləşmələrinin təxribatlarına son qoymaq məqsədilə başladılan lokal antiterror tədbirləri zamanı Əlibəy yenə də ön cəbhədə idi. Ömrünün 40-cı baharına addımlayan və təqaüdə çıxmaq ərəfəsində olan çavuş, döyüş yoldaşlarının xatirələrində silinməz iz qoyacaq bu tarixi sətirləri söyləmişdi: “Mən yaşlıyam, mən qabağa gedirəm. Siz hələ ki, cavansınız, sonra gələrsiniz”.
O, 19 sentyabr 2023-cü ildə Ağdərə istiqamətində gedən şiddətli və qanlı döyüşlərdə gənc əsgərləri qorumaq üçün öndə vuruşarkən qəhrəmancasına şəhid oldu. Şəhidimizin nəşi doğulduğu Xaçmaz rayonunun Bostançı kənd qəbiristanlığında böyük izdiham və hərbi ehtiramla torpağa tapşırıldı.
Əbədi irsi və təltifləri
Əlibəy Əlibəyov ailəcanlılığı ilə seçilirdi; ondan geriyə Vətənə əmanət 2 qız və 1 oğlan övladı qaldı. Ölümündən sonra Azərbaycan Respublikası Prezidentinin müvafiq sərəncamları ilə o, ərazi bütövlüyünün təmin olunmasındakı xidmətlərinə görə "Vətən uğrunda" medalı və III dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif edilmişdir. Onun qəhrəmanlıq hekayəsi gələcək nəsillər üçün əsl vətənpərvərlik məktəbidir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(29.10.2026)
Rock ’n’ Roll tamaşasındakı rolu ona uğur gətirdi
İnci Məmmədzadə,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi
Bu gün doğum günü qeyd edilən Rufus Syuell (Rufus Sewell) — İngiltərə kino, televiziya və teatr aktyorudur. O, xüsusilə tarixi filmlərdə canlandırdığı zadəganlar, hökmdarlar və mürəkkəb xarakterli obrazlarla tanınır. Aktyor həmçinin The Illusionist, A Knight's Tale və The Diplomat kimi ekran əsərlərindəki rolları ilə geniş tamaşaçı auditoriyasının diqqətini cəlb edib.
Rufus Syuellin anası Co Syuell (Jo Sewell) rəssam, atası Uilyam Syuell (William Sewell) isə animasiya sahəsində çalışan mütəxəssis olub. Atası Rufus 10 yaşında olarkən vəfat edib. O, uşaqlıq illərindən sonra aktyorluğa maraq göstərib və Londondakı Mərkəzi Nitq və Dram Məktəbində təhsil alıb. 1989-cu ildə üçillik təhsilini başa vuraraq peşəkar fəaliyyətə başlayıb.
Rufus Syuellin aktyorluq karyerası teatr səhnəsində başlayıb. O, teatrda qazandığı təcrübə sayəsində emosional dərinliyi olan, mürəkkəb və xarakter baxımından fərqli obrazları canlandırmaq bacarığını inkişaf etdirib. 1990-cı illərdə filmlərdə və televiziya layihələrində rol almağa başlayıb. 1990-cı illərin sonlarından etibarən daha çox tanınıb. Aktyorun fərqli tarixi dövrləri, siyasi hadisələri və insan münasibətlərini əks etdirən ekran əsərlərindəki çıxışları onun yaradıcılığında mühüm yer tutur.
Ən məşhur filmləri
1. Dark City (1998)
Elmi-fantastika, triller
Syuell bu filmdə Con Merdok (John Murdoch) obrazını canlandırır. Hadisələr sirli şəhərdə baş verir və baş qəhrəman öz keçmişini, kimliyini və ətrafında baş verənlərin səbəbini anlamağa çalışır.
2. A Knight's Tale (2001)
Tarixi macəra
Aktyor burada qraf Ademar (Count Adhemar) rolunda çıxış edir. Orta əsrlərdə cəngavərlik yarışları və şöhrət uğrunda mübarizə filmin əsas mövzularındandır.
3. The Illusionist (2006)
Mistik dram, detektiv
Syuell vəliəhd Leopold rolunu oynayır. Sehrbazın qeyri-adi çıxışları, sevgi, hakimiyyət və gizli planlar filmin əsas xəttini təşkil edir.
4. The Holiday (2006)
Romantik komediya
Bu filmdə Jasper rolunu canlandırır. Ekran əsəri münasibətlər, sevgi və insanların həyatlarında yeni başlanğıclar etməsi haqqındadır.
5. Tristan & Isolde (2006)
Tarixi romantik dram
Syuell Kral Marke obrazını canlandırır. Film sevgi, sədaqət, hakimiyyət və faciəli seçimlər ətrafında qurulub.
Rufus Syuellin aktyorluğunun əsas xüsusiyyətləri bunlardır:
- Güclü xarakterlər: Hakimiyyət sahibi, aristokrat və siyasi fiqurların obrazlarını inandırıcı canlandırır.
- Psixoloji dərinlik: Obrazlarının daxili ziddiyyətlərini və gizli niyyətlərini ifadə etməyi bacarır.
- Janr müxtəlifliyi: Tarixi dram, romantik komediya, triller və elmi-fantastika janrlarında çalışıb.
- Teatr uğurları: Tom Stoppardın Rock ’n’ Roll tamaşasındakı roluna görə 2006-cı ildə Lourens Olivye mükafatına layiq görülüb və Toni mükafatına namizəd olub.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(29.10.2026)
Potensialı tam açılmadı
İnci Məmmədzadə,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi
Potensialı tam açılmayan daha bir aktyor - Ağaxan Salmanlı.
O, bəlkə də dramatik, bəlkə də komedik rollarıyla əsl ulduz ola bilərdi, amma xəsisliklə verilmiş epizodik rollarıyla əsla parlaya bilmədi.
Heyif.
Bu gün anadan olmasının 85 illiyi qeyd edilən Ağaxan Salmanlı 29 oktyabr 1941-ci ildə Suraxanıda anadan olub. 1949–1959-cu illərdə orta məktəbdə təhsil alıb. İlk sənət təhsilini Suraxanıda fəhlə gənclər dram dərnəyində, daha sonra Teatr İnstitutunun dram-kino aktyorluğu fakültəsində Rza Təhmasibin kursunda təhsil alıb. Peşəkar səhnə fəaliyyətinə Gənc Tamaşaçılar Teatrında Seyfəddin Dağlının "Bahar oğlu" əsəri əsasında Cəfər Cabbarlı rolu ilə başlayıb. Bir neçə Mozalan kinojurnalında çəkilib. Xalq artistidir.
9 may 2012-ci ildə, 30 aprel 2014-cü ildə və 6 may 2015-ci ildə Prezident Mükafatına layiq görülüb. 10 mart 2016-cı ildə Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqının "Sənətkar" medalı ilə təltif edilib. 6 may 2016-cı ildə Azərbaycanın Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülüb. 29 fevral 2020-ci ildə səhər saatlarında qəflətən vəfat edib. Suraxanı qəbiristanlığında dəfn olunub.
Teatr sahəsindəki rolları
1. Cəfər Cabbarlı — ("Aydınlığa doğru" Seyfəddin Dağlı)
2. Romeo — ("Romeo və Cülyetta" Vilyam Şekspir)
3. Dinar — ("Yadındamı" Altay Məmmədov)
4. Səməd — ("Sən nə üçün yaşayırsan?" İmran Qasımov, Həsən Seyidbəyli)
5. Doktor — ("Yuxulama" Kamal Aslanov)
6. Kazım — ("Məhəbbət bir bəladır" Əhməd Orucoğlu)
7. Qulam — ("Pul dəlisi" Əhməd Orucoğlu)
8. Artur — ("Ovod" Eteri Voyniç)
9. Hacı Murad — ("Tamahkar" Süleyman Sani Axundov)
10. Kərbəlayi Mirzalı — ("Danabaş kəndinin məktəbi" Cəlil Məmmədquluzadə)
Filmoqrafiya
1. İstintaq davam edir
2. Axırıncı aşırım
3. Tülkü həccə gedir
4. Maqarıç
5. 1001-ci qastrol
6. Pıspısa xanım və Siçan bəy.
Allah rəhmət eləsin!
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(29.10.2026)


