Qahirənin dinamikasını və onun sivilizasiyalar arasında körpü rolunu əks etdirən zəngin mədəni mühitdə - Misirdəki British University in Egypt-də “Mədəniyyət və ədəbiyyat… xalqlar arasında əməkdaşlıq körpüsü” adlı yüksək səviyyəli beynəlxalq simpozium keçirib. Tədbir Misirdən və dünyanın müxtəlif ölkələrindən tanınmış alimləri, mütəfəkkirləri və yaradıcı şəxsləri bir araya gətirib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Dünya Yazıçılar Təşkilatından (WOW) verilən məlumata görə, simpoziumu İncəsənət və humanitar elmlər fakültəsinin dekanı professor doktor Şadiya Fahim açaraq, qlobal çağırışların artdığı bir dövrdə akademik qurumların mədəni dialoqun inkişafındakı rolunu vurğulayıb. O qeyd edib ki, mədəniyyət sadəcə bilik sahəsi deyil, siyasi və dil sərhədlərini aşaraq xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşma yaradan fundamental insani dəyərdir.

Onun sözlərinə görə, ədəbiyyat xalqların vicdanının aynası kimi tarix boyu cəmiyyətlərin təcrübə və arzularını ifadə edib. Şekspir, Tolstoy kimi dahilərin yaradıcılığı isə nəsillər boyu insan şüurunun formalaşmasına təsir göstərən əbədi nümunələr kimi qiymətləndirilib.

Simpoziumda Çin Araşdırmaları Mərkəzinin direktoru professor doktor Həsən Raqab və Ərəb İqtisadi Birliyi Şurasına bağlı Kadr Hazırlığı Ərəb İttifaqının prezidenti doktor Diyaa Helmi əl-Feki də iştirak ediblər. World Peoples Assembly adından tədbirə şairə Marqarita Al (Dünya Yazıçılar Təşkilatının prezidenti) və təşkilatın media məsələləri üzrə vitse-prezidenti, Afrika Jurnalistlər Konqresinin baş katibi doktor Əşrəf Əbu əl-Yazid qatılıblar.

Professor Həsən Raqab çıxışında dili sivilizasiyalararası yaxınlaşmanın əsas vasitəsi kimi dəyərləndirib. O vurğulayıb ki, dillərin öyrənilməsi yeni intellektual və mədəni dünyalara çıxış yaradır, stereotipləri aradan qaldırır və xalqlar arasında qarşılıqlı hörməti gücləndirir.

Doktor Diyaa Helmi əl-Feki isə mədəniyyətin insanın formalaşmasındakı roluna dair geniş baxış təqdim edərək bildirib ki, əsl inkişaf maddi resurslardan deyil, insanın düşüncə və mənəvi dünyasından başlayır. O, ədəbiyyat, poeziya, teatr və tərcümənin insan şüurunun formalaşmasında mühüm rol oynadığını qeyd edərək Naguib Mahfouz, Kahlil Gibran və Victor Hugo kimi müəllifləri nümunə göstərib.

Beynəlxalq kontekstdə çıxış edən şairə Marqarita Al mədəniyyət və ədəbiyyatı “yumşaq güc” kimi xarakterizə edərək bildirib ki, onlar siyasətin bacarmadığı nəticələrə nail ola bilir. O, müasir dünyanın qarşılıqlı etimad və anlaşmanı gücləndirən mədəni diskursa ciddi ehtiyac duyduğunu vurğulayıb.

O, həmçinin “Dünya xalqlarının dilləri onilliyi” (2026–2035) təşəbbüsünü irəli sürərək 2026-cı ilin rus dili, 2027-ci ilin isə ərəb dili ili kimi qeyd olunmasını təklif edib.

Bundan əlavə, “Biz bir planetin insanlarıyıq” adlı ikidilli antologiyanın nəşrini və “İki dil… bir ruh” adlı müqayisəli elmi tədqiqatı əhatə edən Rusiya–Misir birgə mədəni layihəsi təqdim olunub.

Doktor Əşrəf Əbu əl-Yazid çıxışında tərcümənin yalnız dil çevrilməsi deyil, mətnin yeni mədəni mühitdə yaradıcı şəkildə yenidən qurulması olduğunu vurğulayıb. O, xüsusilə Abdulla Tukay yaradıcılığının ərəb dilinə tərcüməsini qeyd edərək bunu mədəniyyətlər arasında real körpü kimi dəyərləndirib.

Tədbir çərçivəsində “Dünya xalqlarının dilləri onilliyi”nin Misirdə həyata keçirilməsi üzrə fəaliyyət planı da təqdim olunub. Bu plan beynəlxalq konfransların təşkili, nəşriyyat və tərcümə layihələrinin icrası, eləcə də görkəmli mədəniyyət xadimlərinin mükafatlandırılmasını nəzərdə tutur.

Həmçinin, Dünya Yazıçılar Təşkilatının bir sıra üzvləri təltif edilib və təşkilata yeni üzvlərin qəbulu açıq elan olunub.

Simpozium çərçivəsində keçirilən mükafatlandırma mərasimi mədəni dialoqa töhfə verən şəxslərə ehtiramın ifadəsi kimi yadda qalıb. Professor doktor Şadiya Fahim, şairə Marqarita Al, professor Həsən Raqab və doktor Əşrəf Əbu əl-Yazid müxtəlif mükafatlarla təltif olunublar.

Marqarita Al doktor Diyaa Helmi əl-Fekini Dünya Yazıçılar Təşkilatının medalı ilə mükafatlandırıb. Bu addım mədəniyyətin qarşılıqlı tanınma və hörmət üzərində qurulduğunu bir daha nümayiş etdirib.

Simpozium üç dildə — ərəb, ingilis və rus dillərində keçirilib və geniş auditoriya tərəfindən böyük maraqla qarşılanıb.

Bu cür görüşlər gələcək mədəni əməkdaşlığın inkişafı baxımından mühüm addım kimi qiymətləndirilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

ŞAİR BARAT VÜSALIN 75 İLLİYİNƏ ÖN SÖZ

Səbinə Yusif,

“Qazax-Xeyriyyə” İctimai Birliyinin mətbuat katibi,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Açan bənövşələrin

Hamsımı qoxulanıb,

Bir gülün sinəsində

Neçə bülbülün oxu...

Ürəyi dolu kəndim

Bülbüldü, oxumayıb,

Aşıq məclisi - yazda

Aparıb şirin yuxu,

Mənim şeir dəftərim

Burda itib, burda, bax!

              Barat Vüsal

Bizim uşaqlığımız duyğusal anlarla yadda qalıb. Ailəmizdə saza-sözə, şeirə, ədəbiyyata həmişə önəm verilib. Uzun müddətdir duyğularımla baş-başa qalmağa macalım yoxdur. Nə də duyğularımı sözün yaddaşına köçürməyə vaxt tapa bilirəm. Şəhərin gecələri... Nəyisə dinləyib, xatırlamağa çalışırsan. Qara təkərlərlə boz asfaltın birgə addım səsləri gecənin sükutunu pozur.  Bu addım səsləri gah səndən bir az uzaqlaşır, gah da düz qulağının dibində eşidilir.

Bir anlıq da olsa, şəhərin səs-küyündən qaçmaq istədim. İstədim özümü kənddə hiss edəm. Lap illər öncəki kimi. Lap uşaqlıqdakı kimi. "O yer" dediyimiz bağımızda anamın zəhmətkeş əlləri ilə gözəlləşən, səliqə-səhmanlı əkilən o yerlərə (o illərə) qayıtmaq istədim. Dayılarım da ora - öz bağlarına gələrdilər. İşləyər, yorular, axşama doğru hərə yavaş-yavaş yır-yığış edib, evə doğru tələsərdi. Bir-birinə “yorulmayasan”, deyib salamlaşanda, “sağ olun”, deyib sağollaşanda belə böyük-kiçik yerini gözləyərdilər.

Axşamüstü mal-qara örüşdən qayıdardı. Uşaq idim, qorxurdum inəkdən, camışdan. Bəzən elə olurdu, kəndin o başından mərkəzinə kimi mal-qara ilə birlikdə yol gəlirdik.

Yorulurdum. O yerə getməyəcəm deyirdim. Ancaq yenə də gedirdim. Bir vaxt gəldi. Artıq o yerə də az-az getdik. Böyüklər yaşlandılar, uşaqlar böyüdülər, ali təhsil aldılar, arzularının arxasıyca getdilər.

Yaşımız uyğun olduğu üçün Akif dayımın qızı Ayişə ilə söhbətimiz bir idi. Ayişəgilə gedirdim, ordan da qoşalaşıb Barat dayıgilə gedirdik. Maraqlı olurdu görüşümüz. Barat dayı ədəbi görüşlərindən danışırdı. Elə olurdu ki, saz ifa edirdi. Bəzən bir neçə şeir deyirdi:

Ömrü boyu qaçmışam,

Dərdə dərman olmağa.

Hazırsanmı de görüm,

Yurda qurban olmağa?!

Yolları kəsməliyik,

Düşməni əzməliyik.

Hər an tələsməliyik,

Biz "qana qan!" olmağa!

Ömür gödək, gün gödək,

Vətən kimi ömür edək.

Kim gedir, gəlsin gedək

Azərbaycan olmağa!

 Biz də maraqla dinləyərdik. Hər kəlməsindən ibrət alardıq. Biz Barat dayıgildə nə istəsək edə bilərdik. Bircə onun yaradıcılıq otağına, bir də yazı stoluna toxunmaq olmazdı. Nərgiz bibi həmişə deyirdi ki, "nə istəyirsiniz edin, bircə Baratın yazı stoluna toxunmayın". Artıq Barat dayının qaydalarını bilirdik.

 Yaz olanda o ünvanda əyləşib dayımın çöldən yığıb gətirdiyi bənövşələri əzizləyərdik. Yazın burnu yenicə görünəndə Ayişə deyirdi ki, "Barat əmi bu gün yenə bənövşə yığıb". Barat dayının evi bizim həm də bənövşəylə görüş yerimiz idi. Qaça-qaça gedirdik ki, təzəcə dərilən bənövşələri qoxlaya bilək.

Bu il yenə də getdik Barat dayıgilə. Dayım yenə də təbiət qoynunda idi. Bizi Nərgiz bibi qarşıladı. Yenə də qeyri-ixtiyari həmişəki yerdə əyləşdim. Bu dəfə qızlarım məndən öncə gördülər bənövşəni: "Ana, bənövşə".

Bənövşələri tez əlimə götürdüm. Kimləri, nələri xatırlamadım ki...

Qara saçlı, ötkəm baxışlı, zəhmli dayımla qarşılacağımı gözlədim. Başımı qaldırıb baxanda qarşımda Qocaman, Ağsaçlı, Müdrik Şair dayanmışdı. Təkcə əlindəki bənövşələr öz uşaqlığını hələ də qoruyub saxlamışdılar. Yenə də həmişəki uşaq təbəssümü ilə baxıb gülümsünürdülər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Ötən gün Azərbaycanın milli musiqi mədəniyyətində silinməz izlər qoymuşn, səsində Qarabağın ətri və kədəri birləşən unudulmaz muğam ustası, şəhid xanəndə Şahmalı Kürdoğlunun anadan olmasının 97-ci ildönümü tamam oldu. Bu əlamətdar gün münasibətilə Ağdamın Qiyaslı kəndinin bir qrup ziyalısı, kənd sakinləri və sənətsevərlər ustad sənətkarın məzarını ziyarət edərək onun əziz xatirəsini dərin ehtiramla yad etdilər.

Şahmalı Kürdoğlu (Şahmalı Hacıyev) təkcə mahir bir ifaçı deyil, həm də öz canını vətən torpağına fəda edən bir fədakarlıq rəmzidir. 1929-cu ildə dünyaya göz açan ustad, ömrünü muğamın saflığına, xalq mahnılarının təbliğinə həsr etmişdi. Lakin onun həyat hekayəsi həm də böyük bir faciənin və qəhrəmanlığın silsiləsidir. 1992-ci ilin noyabrın 6-da mənfur düşmənin açdığı atəş nəticəsində Şahmalı Kürdoğlu və onun azyaşlı oğlu Şahıməli birlikdə şəhidlik zirvəsinə ucaldılar. Bu hadisə Azərbaycan mədəniyyət tarixinə ən ağrılı səhifələrdən biri kimi həkk olundu.

Məzar önündə çıxış edən ziyalılar Şahmalı Kürdoğlunun sənət yolundan bəhs edərək bildirdilər ki, onun ifasında "Şahnaz", "Segah", "Bayatı-Şiraz" kimi muğamlar tamam başqa bir ruhda səslənirdi. Onun səsi Qarabağın uca dağlarından, sərin bulaqlarından süzülüb gələn bir hikmət xəzinəsi idi. Ziyarətçilər qeyd ediblər ki, ustadın şəhid olması Azərbaycan muğam sənəti üçün böyük itki olsa da, onun qoyub getdiyi irs və vətənpərvərlik nümunəsi gənc nəsil üçün hər zaman mayak rolunu oynayacaqdır.

Tədbir zamanı məzarın üzərinə tər çiçəklər düzüldü, ruhuna dualar oxundu. Ziyarətə gələnlər sənətkarın məzarı başında dayanan, üzərində "Cənnətdəki mövludun mübarək" yazılmış lövhənin qarşısında kədər və qürur hisslərini bölüşdülər. Bu mənzərə xalqın öz sənətkarına, öz şəhidinə olan sonsuz sevgisinin bariz nümunəsidir. Otuz illik işğaldan sonra artıq bu ziyarətlərin azad Qarabağ torpaqlarında gerçəkləşməsi Şahmalı Kürdoğlu kimi sənətkarların ruhunun artıq şad olduğundan xəbər verir.

Şahmalı Kürdoğlu öz nəfəsi, üslubu və şəhidlik zirvəsi ilə Azərbaycan musiqi tarixində əbədiyaşarlıq qazanıb. Onun 95 illik yubileyi sadəcə bir təqvim günü deyil, həm də milli kimliyimizə, mədəniyyətimizə və torpağımıza olan bağlılığımızın nümayişidir. Qiyaslı kənd camaatının bu nəcib addımı bir daha sübut edir ki, xalqın qəlbində taxt qurmuş sənətkarlar heç vaxt unudulmur və onların xatirəsi nəsillərdən-nəsillərə ötürülərək yaşayacaqdır.

Allah ustad xanəndəyə və onunla birlikdə şəhid olan balaca Şahıməliyə rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

İlhamə Məhəmmədqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Sumqayıt təmsilçisi

Necə edəsən ki, musiqi xəzinəsi hər bölgədə vətəndaşlarımız üçün əlçatan olsun? Əlbəttə ki, qastrollar vasitəsilə. Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi də bu məqsədlə müxtəlif fəaliyyətlər həyata keçirməkdədir.

Nazirliyin təşəbbüsü və təşkilatçılığı ilə həyata keçirilən bədii kollektivlərin qastrol proqramı davam edir. Layihə çərçivəsində aprelin 11-də Xırdalan şəhərindəki Abşeron rayon Mədəniyyət Mərkəzində Heydər Əliyev Sarayının Niyazi adına Dövlət Simfonik Orkestrinin iştirakı ilə konsert keçirildi.

Konsertdə Xalq artisti, Niyazi adına Dövlət Simfonik Orkestrinin bədii rəhbəri Yalçın Adıgözəlovun dirijorluğu ilə Üzeyir Hacıbəylinin “Arazbarı”, Antonio Salyerinin “Venesiya yarmarkası” operasından uvertüra, Asəf Zeynallının “Muğamsayağı”, Vasif Adıgözəlovun “Prelüd №1” və “Lay-lay”, Qara Qarayevin “Don Kixot” simfonik qravürlərindən “Səyahət”, Hacı Xanməmmədovun “Kamança və orkestr üçün konsert”indən II hissə, Frits Kreyslerin “Çin tamburini”, Edvard Qriqin “Per Günt” süitasından “Solveyqin mahnısı”, Niyazinin “Arzu”, Arif Məlikovun “Komdenin arzuları”, Həsən Rzayevin “Çahargah” rapsodiyası, Astor Piazzollanın “Oblivion”, Jorj Bizenin “Arlezian süitası”ndan “Farandola”, Fikrət Əmirovun “Min bir gecə” baletindən “Şəhrizadın bayramı” əsərləri ifa olundu.

Orkestrin yüksək peşəkarlıqla ifa etdiyi bütün musiqi nömrələri alqışlarla qarşılandı.

Qeyd edək ki, qastrol layihəsi paytaxt və bölgələri vahid mədəni proqram çərçivəsində birləşdirən və ölkə üzrə geniş coğrafiyanı əhatə edən ilk sistemli təşəbbüs kimi həyata keçirilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalınının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bəzən ədəbiyyatın özü belə siyasətə söykənir, dövrün ictimai-siyasi reallıqlarını və güc münasibətlərini özündə əks etdirir. Yaxın Şərqdə artan gərginlik və böyük güclər arasında mürəkkəb münasibətlər də bu baxımdan yalnız siyasi deyil, həm də ideoloji və mədəni kontekstdə dəyərləndirilir. Bu fonda Türkiyənin tutduğu mövqe və atdığı diplomatik addımlar yenidən diqqət mərkəzinə çevrilib.

Mövzu ilə bağlı AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun şöbə müdiri, fəlsəfə doktoru, dosent Məhəmməd Cəbrayılov “Ədəbiyyat və İncəsənət” portalına açıqlama verib:

"Türkiyə regionun böyük dövlətidir və əsas faktorlardan biridir. Əgər xatırlayırsınızsa, müharibə başlayanda və ilk günlərdə Türkiyə fəal diplomatik addımlar atdı, atəşkəsin əldə olunması və müharibənin dayandırılması istiqamətində təşəbbüslər göstərdi. Eyni zamanda, Pakistan və Türkiyə arasında regionda sabitliyin qorunması ilə bağlı da fəaliyyətlər müşahidə olundu. Hakan Fidanın İslamabadda keçirilən görüşü ilə bağlı məsələlər də var idi. Region dövlətləri, xüsusilə Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin Xarici İşlər naziri və eyni zamanda Misirin Xarici İşlər nazirinin də iştirakı ilə görüşlər keçirildi. Bu görüş İran-ABŞ-İsrail arasında baş verən münaqişənin həlli ilə bağlı idi, amma eyni zamanda bölgədə yeni geosiyasi konfiqurasiyanın formalaşması məsələlərini də gündəmə gətirirdi.

Hər halda bu görüşlər İran-ABŞ-İsrail arasında baş verən  münaqişənin dayandırılması və regionda sabitliyin təmin olunması məqsədi daşıyırdı. Türkiyənin bu məsələdə vacib aktor olduğunu həm də əməli fəaliyyətdə görürük. Müharibə başlayanda Türkiyənin bu oyuna gətirilməsi və tərəflərdən birinə çevrilməsi cəhdləri də oldu, lakin Türkiyə bu oyuna gəlmədi".

Bundan əlavə, M.Cəbrayılov bildirib ki, Türkiyə həm NATO üzvüdür, həm də ABŞ ilə strateji tərəfdaşdır:

"Eyni zamanda İran yaxın qonşu və müsəlman dövlətdir. Türkiyə əvvəldən bəyan edib ki, İrana qarşı hər hansı münaqişədə iştirak etməyəcək və praktik olaraq da neytrallığını qoruyub. Bu balans siyasəti Türkiyənin etibarlılığını artıran bir yanaşmadır. Türkiyə nə ABŞ-nin, nə də İranın tərəfində açıq şəkildə yer almayaraq vasitəçi rolunu qorumağa çalışır. Eyni zamanda bəzi hallarda ABŞ və digər tərəflərə də münaqişənin dayandırılması istiqamətində təsir göstərən aktor kimi çıxış edir. İranla bağlı məsələlərdə də Türkiyə müxtəlif diplomatik fəaliyyətlər göstərib. Bu siyasət Türkiyəyə risklərdən çox, müəyyən üstünlüklər qazandırır. Əgər atəşkəs davamlı olarsa, Türkiyənin diqqəti regiondakı digər məsələlərə yönələ bilər. Xüsusilə Suriya məsələsi hələ də tam həll olunmayıb. Türkiyə üçün Suriya təhlükəsizlik baxımından mühüm məsələdir və burada onun ciddi geosiyasi maraqları var. Bu proseslər nəticəsində Yaxın Şərqdə müəyyən nisbi sakitlik yaranarsa, diqqətin digər bölgələrə yönəlməsi ehtimalı var".

Müsahibimizin sözlərinə görə, bu böhrandan ən çox təsirlənən ölkələrdən biri Çindir:

"Çin İranın əsas neft alıcılarından biridir və enerji qiymətlərinin artması Çinə birbaşa təsir göstərir.

Rusiya isə bu kimi böhranların uzanmasından müəyyən mənada fayda əldə edə bilir. Enerji bazarındakı dəyişikliklər Rusiyanın mövqeyinə təsir edir və o, bazarda daha rahat hərəkət imkanı qazanır. Çin və Rusiya İranın strateji müttəfiqləri olsa da, bu böhrana yanaşmaları fərqlidir. Çin İranın müəyyən sahələrdə – xüsusilə texnoloji və sənaye sahələrində – dəstəyində rol oynayır və dolayı yolla İranın dayanıqlığını təmin edir".

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

İlhamə Məhəmmədqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Sumqayıt təmsilçisi

Yavaş-yavaş sevdim səni,

Hər gün bir az da sevdim.

Ən çox bu qış sevdim səni,

Qarda, ayazda sevdim.

Gör bir nə tez isinişdik

Havalar soyuyanda.

Adamlar qalın geyinib,

Ağaclar soyunanda.

Qar altından baş qaldıran

Çiçək tək sevdim səni.

İstisinə qızındığım

Ocaq tək sevdim səni.

Hələ bu cür sevməmişdim

Ömrüm boyu heç kimi.

Səni sevdim qar üstündə

Yem axtaran quş kimi.

Ramiz Rövşənin “Yavaş-yavaş sevdim səni” şeiri mənim üçün xüsusi məna daşıyır. Bu şeiri çox sevməyimin əsas səbəbi onun səmimiyyəti və hisslərin təbii, tələsmədən ifadə olunmasıdır. Şair sevgini birdən-birə yaranan güclü duyğu kimi deyil, zamanla formalaşan, hər gün bir az da böyüyən bir hiss kimi təqdim edir. Bu isə mənə çox doğma gəlir, çünki həqiqi sevginin məhz yavaş-yavaş, dərinləşərək yarandığına inanıram.

Şeirdə qış təsvirləri xüsusi yer tutur. Qar, ayaz, soyuq hava kimi obrazlar fonunda sevginin istiliyi daha aydın hiss olunur. “Ən çox bu qış sevdim səni” misrası məndə belə bir fikir yaradır ki, insan ən çətin, ən soyuq anlarında belə sevdiyi insana daha çox bağlanır. Xarici aləmin soyuqluğu ilə daxili aləmin istiliyi arasındakı ziddiyyət şeiri daha təsirli edir və mənə dərin duyğular yaşadır.

Bundan əlavə, şeirdə istifadə olunan bənzətmələr də məni cəlb edir. “Qar altından baş qaldıran çiçək tək”, “ocaq tək”, “qar üstündə yem axtaran quş kimi” ifadələri sevginin həm kövrək, həm də güclü tərəflərini göstərir. Bu bənzətmələr sevgini daha canlı və təsəvvür edilən edir, oxuyarkən sanki bu hissləri özüm də yaşayıram.

Bu şeiri sevməyimin başqa bir səbəbi isə onun sadə, amma təsirli dilidir. Şair mürəkkəb sözlərdən istifadə etmədən, gündəlik və anlaşıqlı ifadələrlə çox dərin məna yaradır. Bu sadəlik şeiri daha səmimi edir və mənə elə gəlir ki, bu ifadələr birbaşa ürəkdən gəlir.

Bir sözlə, “Yavaş-yavaş sevdim səni” şeirini çox sevməyimin səbəbi onun səmimiyyəti, təsirli obrazları və sevgini real, təbii şəkildə ifadə etməsidir. Bu şeir mənə sevginin tələsmədən, zamanla formalaşan ən gözəl duyğulardan biri olduğunu xatırladır və hər oxuduğumda eyni hissləri yenidən yaşayıram.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Bu manşet fotoşəkli 1936-cı ildə Buryatiyadan partiya işçilərindən ibarət nümayəndə heyəti Moskvada olarkən çəkilib. O dövrdə Moskvaya gələn bir çox nümayəndə heyəti özləri ilə gənc pionerləri də gətirirdi. Burtaylar da belə etmişdilər.

Stalinin qucağında tutduğu bu gənc pioner qızın adı Gelya Markizova idi. Təbii ki, zalda çoxlu fotoqraf və müxbir var idi. Ona görə də Stalinin xoşbəxt balaca buryat qızını qucağına götürməsi anı diqqətdən kənarda qala bilməzdi. Ertəsi gün Gelya yuxudan adi bir pioner qız kimi yox, məşhur bir ulduz kimi oyandı: onun rəhbərlə fotosu  artıq bütün sovet qəzetlərində dərc olunmuşdu. Gelyanın valideynləri ilə qaldığı otelə onun adına çoxsaylı hədiyyələr və oyuncaqlar gəlməyə başlayır. Gelyanın Stalinlə bir yerdə fotoşəkildə yer alması və  üzərində "Xoşbəxt uşaqlığımız üçün yoldaş Stalinə təşəkkürlər!" yazılmış ifadəsi  onu bütün ölkədə  məşhurlaşdırdı. Hətta qızın saç düzümü ikonik hala gəldi - ölkə daxilində bir çox valideyn uşaqlarının saçlarını bu üslubda kəsdirirdi. Bir neçə il ərzində gənc qızn liderlə çəkdirdiyi fotoşəkil isə Stalinin "Sovet uşaqlarının dostu" imicinin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Milyonlarla tirajlanan bu foto-plakatı  uşaq bağçalarından tutmuş, böyük müəssisələrdə asılaraq, demək olar ki, ölkənin hər yerində görmək olardı.

Lakin, "Yoldaş Stalinin" Gelyaya verdiyi "xoşbəxt uşaqlıq" uzun sürməyir. Gelyanın atası Ardan Markizov Buryatiyada məsul vəzifələrdən birində çalışırdı.  1937-ci ilin noyabrında NKVD qızın atasını və Buryatiya hökumətinin demək olar ki, bütün digər üzvlərini həbs edir. 1938-ci ilin yayında qızın atasını və Buryatiya hökumətinin 142 üzvü vətən xaini elan edilərək, güllələnir. Gelyanı isə anası ilə birlikdə Qazaxıstana sürgünə göndərirlər.

Amma bir məsələ qalırdı: Gelyanın Stalinlə olan fotoşəkilləri. Eləcə də bu fotoşəkildən hazırlanmış və üzərində "Stalin və Gelya" yazılmış heykəllər. Bu fotoşəkillər və heykəllər isə ölkənin hər yerində var idi. Bunu isə təcili dəyişmək lazım idi. Axı Stalin xalq düşməni və yapon kəşfiyyat agentinin qızını qucağında tuta bilməzdi. Əvəzində ideoloqlar arxiv fotoşəkillərini araşdırdılar və buna uyğun bir fotoşəkil tapırlar. Deməli, bu hadisədən əvvəl, yəni 1935-ci ildə Orta Asiyadan bir qrup qabaqcıl pambıq yığanları Moskvaya gəliblər. Onların arasında  pambıq yığımı planını 5 dəfə artıq yerinə yetirən 11 yaşlı tacikistanlı qız Məmləkət Naxanqova da olur. Beləliklə, fotoşəkillər və heykəllərin üzərindəki yazı "Stalin və Gelya" əvəzinə "Stalin və Məmləkət" olur.

Sürgündə anasını itirən və yetim qalan Gelya Moskvaya qohumunun evində yaşayır. Xalq düşməninin qızı olması səbəbindən soyadını dəyişir. Həyatın İroniyası budur ki, Gelya Moskvada Stalinlə birlikdə fotosu asıldığı məktəbə getməyə başlayır. Fotoda isə artıq gənc pioner "Stalin və Gelya" yox, "Stalin və Məmləkət" idi. Daha sonra isə Gelya Moskva Dövlət Universitetinin tarix fakültəsinə daxil olur və orada Stalinin qızı ilə birlikdə təhsil alır.

Uşaqlığının bütün çətin hadisələrinə baxmayaraq, Gelya, uzun və dolğun bir həyat yaşayır. O, iki dəfə ailə qurur. Biri qız və biri oğlan olmaqla iki övladı olur. 75 yaşında dünyasını dəyişir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

NailZeyniyev,

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Hər nəsil öz musiqisini “doğru” hesab edir. Yaşlılar yenini çox vaxt səs-küy sayır, gənclər isə klassik musiqini ağır və çətin qəbul edir. Bu mübahisə yeni deyil. Sadəcə zaman keçdikcə musiqilərin adı dəyişir.

Klassik musiqi anlayışı özü də sabit deyil. Bu gün klassik sayılan bir çox əsər vaxtilə yenilik idi. Məsələn, Ludwig van Beethoven dövründə onun musiqisi hamı tərəfindən dərhal qəbul olunmurdu. Sonradan həmin əsərlər klassik status qazandı. Yəni klassik olmaq bir az da zamanla bağlıdır.

Azərbaycan musiqisində bu mövzu daha fərqli görünür. Muğam həm klassikdir, həm də canlı qalır. Muğam hər ifada yenidən yaranır. Eyni əsər müxtəlif ifaçılarda fərqli səslənir. Bu xüsusiyyət onu daha sərbəst və dəyişkən edir.

Müasir musiqi isə əsasən texnologiya ilə birlikdə formalaşıb. Pop, rok, hip-hop, elektron musiqi — bunların hamısı yaşadıqları dövrün texniki imkanlarından istifadə edir. Elektrik alətləri, studiya effektləri, kompüter proqramları musiqinin quruluşunu dəyişib. Bu dəyişiklik yalnız üslub deyil, eyni zamanda texniki inkişafın nəticəsidir.

Zövq məsələsinə gəldikdə, burada uşaqlıq mühüm rol oynayır. İnsan hansı musiqi ilə böyüyürsə, ona daha yaxın hiss edir. Evdə hansı musiqi səslənibsə, o, tanış və rahat gəlir. Amma bu, dəyişməz deyil. İnsan zamanla yeni musiqi növlərini qəbul edə, zövqünü genişləndirə bilir.

Nəsil fərqi isə daha çox mühitlə bağlıdır. Hər dövrün öz səsi var. Müxtəlif illərdə böyüyən insanlar fərqli musiqi dünyasında formalaşır. Ona görə də onların seçimləri də fərqli olur. Bu fərq təbii bir prosesdir.

Klassik musiqinin bir çətin tərəfi var: onu anlamaq üçün vaxt lazımdır. Müasir musiqi isə çox vaxt ilk dinləmədə təsir edir. Bugünkü sürətli həyat ritmi insanı daha tez qavranılan musiqiyə yönəldir. Bu, zövqsüzlük deyil, daha çox zaman məhdudiyyəti ilə bağlıdır.

Eyni zamanda, daha dərin musiqi çox vaxt dərhal açılmır. Onu başa düşmək üçün dinləmək, öyrəşmək lazımdır. Amma bu proses baş verəndə musiqi daha dəyərli hiss olunur.

Nəticədə klassik və müasir musiqi arasındakı fərq təkcə zövq və ya nəsil fərqi deyil. Bu, musiqinin məqsədi ilə bağlı fərqdir. Klassik musiqi çox vaxt insanı düşünməyə, dərinliyə aparır. Müasir musiqi isə daha çox hissləri gücləndirməyə və ani təsir yaratmağa yönəlir. Hər ikisi fərqli yollarla eyni şeyi edir insana toxunur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyatvə İncəsənət" portalınınBeyləqan və İmişlitəmsilçisi,

BeyləqanrayonMədəniyyətMərkəzininrejissoru, "Gənclik" xalqteatrınınrəhbəri, "Haberdili.com"un Azərbaycannümayəndəsi

İnsan yaddaşı yalnız faktların və hadisələrin saxlanıldığı bir mexanizm deyil; o, eyni zamanda duyğuların daşıyıcısıdır. Keçmişdə yaşanan hər bir hadisə yalnız məntiqi informasiya kimi deyil, həm də emosional təcrübə kimi yadda qalır. Bu baxımdan xatirələr və duyğular bir-birindən ayrılmaz şəkildə bağlıdır.

İnsan bəzən bir qoxu, bir melodiya və ya bir məkan vasitəsilə illər öncə yaşadığı hissləri yenidən eyni intensivliklə yaşaya bilir. Bu fenomen göstərir ki, xatirələr sadəcə keçmişin izləri deyil, həm də duyğuların zaman içində daşınmasıdır.

Bu esse xatirələr və duyğular arasındakı qarşılıqlı əlaqəni, onların insan psixologiyasına təsirini və fərdi kimliyin formalaşmasındakı rolunu araşdırmağı qarşısına məqsəd qoyur.

Yaddaşın emosional təbiəti

Yaddaşın əsas xüsusiyyətlərindən biri onun seçici olmasıdır. İnsan hər yaşadığı hadisəni eyni şəkildə xatırlamır. Daha çox emosional təsir yaradan hadisələr yadda daha güclü və uzunmüddətli qalır.

Bu hal psixologiyada emosional yaddaş kimi izah olunur. Güclü duyğularla müşayiət olunan hadisələr beyində daha dərin iz buraxır. Məsələn, uşaqlıqda yaşanan sevincli və ya travmatik hadisələr illər keçsə də unudulmur.

Bu fakt göstərir ki, duyğular yaddaşın formalaşmasında mühüm rol oynayır. Yəni insan nəyi xatırlayacağını çox zaman yaşadığı hisslər müəyyən edir.

Xatirələrin duyğuları yenidən canlandırması

Xatirələr yalnız keçmişi xatırlatmır, həm də həmin anda yaşanan duyğuları yenidən aktivləşdirir. Bu proses “emosional rekonstruksiya” kimi izah olunur.

Məsələn, insan uşaqlıqda keçirdiyi bir bayram gününü xatırlayarkən həmin sevinc hissini yenidən yaşaya bilər. Eyni şəkildə, kədərli bir xatirə insanı illər sonra belə emosional olaraq təsirləndirə bilər.

Bu xüsusiyyət xatirələrin passiv deyil, aktiv psixoloji mexanizm olduğunu göstərir. Yəni xatirələr yalnız yadda saxlanılmır, həm də təkrar-təkrar “yaşanır”.

Xatirələr və fərdi kimlik

İnsan kimliyi böyük ölçüdə onun xatirələri ilə formalaşır. Keçmiş təcrübələr insanın dünyagörüşünü, davranışlarını və emosional reaksiyalarını müəyyən edir.

Məsələn, müsbət xatirələrə malik olan insanlar adətən daha optimist olur, mənfi təcrübələr yaşamış insanlar isə daha ehtiyatlı və ya qorxaq ola bilər.

Bu baxımdan xatirələr yalnız keçmişin izləri deyil, həm də gələcək davranışların əsasını təşkil edən faktorlardır. Duyğular isə bu prosesdə katalizator rolunu oynayır.

Travmatik xatirələr və emosional təsir

Xatirələr və duyğular arasındakı əlaqənin ən güclü nümunələrindən biri travmatik təcrübələrdir. Travma zamanı yaşanan güclü qorxu və ya stress həmin hadisənin yaddaşda daha intensiv və uzunmüddətli qalmasına səbəb olur.

Bu cür xatirələr bəzən insanın gündəlik həyatına mənfi təsir göstərə bilər. Məsələn, müəyyən bir səs və ya vəziyyət travmatik xatirəni aktivləşdirərək eyni qorxu hissini yenidən yarada bilər.

Bu isə göstərir ki, duyğular yalnız xatirələri gücləndirmir, həm də onların təsir gücünü artırır.

Müsbət xatirələrin rolu

Müsbət xatirələr insanın psixoloji sağlamlığı üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Onlar insanın motivasiyasını artırır, stresslə mübarizədə kömək edir və ümumi həyat məmnuniyyətini yüksəldir.

İnsan çətin anlarda xoş xatirələrə qayıdaraq emosional balansını bərpa edə bilər. Bu, psixoloji müdafiə mexanizmi kimi çıxış edir.

Beləliklə, xatirələr yalnız keçmişin yükü deyil, həm də insan üçün bir növ emosional resursdur.

Xatirələrin dəyişkənliyi

Maraqlı məqamlardan biri də xatirələrin sabit olmamasıdır. İnsan hər dəfə bir hadisəni xatırladıqda onu müəyyən qədər yenidən qurur. Bu prosesdə mövcud emosional vəziyyət mühüm rol oynayır.

Məsələn, insan xoşbəxt olduğu dövrdə keçmiş hadisələri daha müsbət, kədərli olduğu dövrdə isə daha mənfi şəkildə xatırlaya bilər.

Bu isə göstərir ki, xatirələr obyektiv deyil, subyektiv və dəyişkəndir. Duyğular bu dəyişiklik prosesində əsas rol oynayır.

Xatirələr və zaman

Zaman keçdikcə xatirələrin emosional yükü dəyişə bilər. Bəzi hadisələr əvvəlcə çox güclü təsir etsə də, zamanla bu təsir azalır. Digər hallarda isə xatirələr daha da romantikləşdirilir və idealizə olunur.

Bu proses insanın psixoloji uyğunlaşma mexanizmi kimi izah edilə bilər. İnsan keçmişlə barışmaq və həyatına davam etmək üçün xatirələri müəyyən şəkildə transformasiya edir.

Xatirələr və duyğular bir-birindən ayrılmaz anlayışlardır. Duyğular xatirələrin formalaşmasına təsir edir, xatirələr isə həmin duyğuları zaman içində qoruyaraq yenidən canlandırır.

Bu qarşılıqlı əlaqə insanın kimliyini, davranışlarını və dünyaya baxışını formalaşdırır. Xatirələr yalnız keçmişin izləri deyil, həm də duyğuların davamlılığını təmin edən mexanizmdir.

Nəticə etibarilə demək olar ki, insan yalnız xatırladığı ilə deyil, həm də hiss etdiyi ilə yaşayır. Xatirələr isə bu iki dünyanın — keçmiş və duyğuların — kəsişmə nöqtəsidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bəzən belə də olur. Bir insanın doğum və ölüm günləri eyni aya düşür. Bəzən hətta eyni günə, 1-2 gün fərlə eyni aya da düşür. Aida Abdullayevada da belədir. Azərbaycan arfa ifaçılığı məktəbinin banisi Aida Abdullayevanın anım günü barədə aprelin 11-də - şənbə günü məqalə yazmışdım. Bu gün – aprelin 13-də isə doğum günü barədə yazası oluram…

Aida Abdullayeva 1922-ci il aprelin 13-də Bakı şəhərində anadan olub. O, 1940-cı ildə onillik orta məktəbi bitirdikdən sonra Azərbaycan Xalq Komissarları Soveti yanında İncəsənət İşləri İdarəsi tərəfindən ali musiqi təhsili almaq üçün Moskva Dövlət Konservatoriyasına göndərilib. 1941-ci ildə müharibənin başlaması ilə əlaqədar Aidə Abdullayeva Bakıya qayıdıb.

Opera və Balet Teatrının orkestrində işə qəbul olunub. 1942-ci ilin payızında ailəsi ilə birlikdə repressiyaya məruz qalaraq Qazaxıstana sürgün edilib. 1943-cü ildə Üzeyir Hacıbəyovun vəsadəti əsasında o, Azərbaycana qaytarılıb Bakı Dövlət Konservatoriyasına bərpa olunub və Radiokomitənin Simfonik orkestrində işləməyə göndərilib.

1944-cü ildə Aida Abdullayeva yenidən Moskva Konservatoriyasında professor K.Erdelinin sinfində təhsilini davam etdirib. Bu təhsil ocağını 1949-cu ildə bitirdikdən sonra Aida Abdullayeva o vaxtlar Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının rektoru olmuş Qara Qarayevin rəyi əsasında Konservatoriyada müəllimlik fəaliyyətinə başlayaraq arfa sinfinə rəhbərlik etməyə başlayıb.

 Burada işlədiyi onilliklər ərzində o, respublikamızda, eləcə də xaricdə fəaliyyət göstərən simfonik orkestrlər üçün bir çox arfa ifaçıları hazırlayıb. Onun təşəbbüsü ilə Asəf Zeynallı adına musiqi məktəbində, Sumqayıt musiqi məktəbində arfa sinfi açılıb.

Bakı Musiqi Akademiyasının (BMA) professor kimi isə sonrakı illərdə Aida xanım musiqimizə neçə-neçə istedadlar bəxş edilməsində xidmət göstərib.

Aida xanım barədə material toplayarkən rastıma 2012 -ci il aprelin 17-də onun 90 illiyinin tanınmış mədəniyyət və incəsənət xadimlərinin, mərhum musiqiçinin həmkarlarının və tələbələrinin iştirakı ilə necə qeyd olunması xəbəri çıxdı.

Bakı Caz Mərkəzində keçirilən tədbirdə mədəniyyət və turizm naziri Əbülfəs Qarayev, Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin sədri Hicran Hüseynova, BMA-nın rektoru, Xalq Artisti Fərhad Bədəlbəyli, əməkdar incəsənət xadimləri Aida Tağızadə, Nəzmiyyə Abbaszadə və başqaları çıxış edərək A.Abdullayevanın mənalı ömür yolundan və zəngin yaradıcılığından, pedaqoji fəaliyyətindən danışmış, onunla bağlı xatirələrini bölüşmüşdülər.

Bildirilmişdi ki, ömrünü Azərbaycanda professional arfa sənətinin inkişafına həsr etmiş A.Abdullayeva musiqi mədəniyyətimizin tərəqqisində mühüm rol oynayıb. Onun fəaliyyəti sayəsində arfa Azərbaycan musiqi mədəniyyətində geniş yayılıb, tədris müəssisələrində ixtisas fənləri sırasına daxil edilib, istedadlı bəstəkarlarımızın marağına səbəb olub. O, bütöv bir milli arfa məktəbi yaradıb. Tanınmış musiqiçi BMA-da 50-dən artıq peşəkar mütəxəssis yetişdirib. Onun yetirmələri hazırda ölkəmizin hüdudlarından kənarda öz müəllimlərinin ənənələrini layiqincə davam etdiriblər.

Qeyd olunmuşdu ki, P.Çaykovski adına Moskva Dövlət Konservatoriyasının professoru Kseniya Erdelinin yetirməsi olan A.Abdullayeva musiqi sənətində öz yolunu tapa bilib. O, geniş pedaqoji və ifaçılıq fəaliyyəti ilə yeni səhifə açıb, arfa ixtisası üzrə təhsilin bütün mərhələləri üçün proqram və dərsliklər üzərində işləyib, Azərbaycan bəstəkarlarının əsərlərinin bu musiqi aləti üçün köçürmə və transkripsiyalarını yaradıb. Diqqətə çatdırılıb ki, dəhşətli repressiya dalğası ondan da yan keçməyib.

Ailəsi ilə birlikdə 1942-ci ilin payızında Qazaxıstana sürgün edilib. Lakin dahi bəstəkarımız Ü.Hacıbəylinin köməyi ilə Bakıya qayıdan A.Abdullayeva həyata inamını itirməyib, ömrünü musiqi sənətinə həsr edib.

Vurğulanmışdı ki, çöhrəsindəki xeyirxah təbəssümü, cəzbedici məlahəti, zövqlə seçilmiş geyimi ilə hamını heyran edən, dövrünün kübar qadınlığının rəmzi olan A.Abdullayeva onu tanıyanların, tələbə və həmkarlarının xatirində öz sənətinin vurğunu, iradəli xanım kimi yaşayır.

Xatırladaq ki, Aida xanım 11 aprel 20090cu ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)