Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Yaxın tarixin ən dramatik hadisələrindən biri olan, Türkiyə dövlətçiliyini, konstitusiya quruluşunu və demokratik təsisatlarını hədəf alan 15 iyul xain hərbi çevriliş cəhdindən 10 il keçir. Hər il bu tarixdə qardaş ölkədə və onun hüdudlarından kənarda "Demokratiya və Milli Birlik Günü" kimi qeyd olunan bu xüsusi gün, sadəcə qanlı bir gecənin xatırlanması deyil, həm də xalqın öz taleyinə sahib çıxma gücünün, sarsılmaz iradəsinin bütün dünyaya nümayiş etdirildiyi bir rəmzdir.

 Xəyanətin pərdəarxası və qanlı gecənin xronikası

2016-cı il iyulun 15-dən 16-na keçən gecə Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin daxilinə sızmış FETÖ (Fethullahçı Terror Təşkilatı) mənsubu olan bir qrup hərbçi dövlət idarəçiliyini zorla ələ keçirməyə cəhd göstərdi. Ankara və İstanbul başda olmaqla, ölkənin strateji nöqtələrində hərbi texnika, tanklar və döyüş təyyarələri küçələrə çıxarıldı. Türkiyə Böyük Millət Məclisi (TBMM), Prezident Aparatı, Baş Qərargah binası və xüsusi təyinatlı polis mərkəzləri havadan amansızcasına bombalandı.

Lakin qəsdçilərin hesablamadığı ən böyük faktor — xalqın və dövlətin sarsılmaz birliyi idi. Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın televiziya vasitəsilə xalqı meydanlara, suverenliyini qorumağa çağırması ilə hadisələrin gedişatı tamamilə dəyişdi. Milyonlarla silahsız vətəndaş tankların qarşısına çıxaraq, canı bahasına hərbi texnikanın hərəkətini dayandırdı. Bu qeyri-bərabər mübarizədə 251 nəfər şəhidlik zirvəsinə ucaldı, 2 mindən çox insan isə yaralanaraq qazi adını qazandı.

 Azərbaycanın sarsılmaz dəstəyi və iki dövlət, tək millət fəlsəfəsi

15 iyul gecəsi və ondan sonrakı müddətdə Azərbaycan dövləti və xalqı qardaş Türkiyənin yanında olduğunu ən qətiyyətli şəkildə nümayiş etdirdi. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev hadisələrin ilk saatlarından etibarən bu dövlət çevrilişi cəhdini kəskin şəkildə pisləyən, Türkiyənin seçilmiş qanuni hakimiyyətinə və xalqına tam dəstəyini ifadə edən ilk dünya liderlərindən biri oldu.

Bu reaksiya sadəcə rəsmi bəyanatlarla məhdudlaşmadı. Azərbaycan cəmiyyəti, mətbuatı və sıravi vətəndaşları o müdhiş gecəni böyük həyəcan və narahatlıqla izləyir, qardaş ölkənin qələbəsi üçün dua edirdi. Bu həmrəylik, "Bir millət, iki dövlət" şüarının sadəcə diplomatik bir ifadə deyil, ən ağır sınaqlardan üzüağ çıxan mənəvi və strateji müttəfiqlik reallığı olduğunu bir daha sübut etdi.

İradənin silaha qalib gəldiyi tarixi dərslər

15 iyul dərsləri dünya hərb və siyasət tarixinə yeni bir səhifə yazdı. Müasir dövrdə xalqın mütəşəkkil gücünün, vətəndaş cəsarətinin və dövlət institutlarına olan inamının hər hansı bir hərbi gücdən, silahdan və sui-qəsddən qat-qat üstün olduğu vizual şəkildə təsdiqləndi.

Bu hadisə həm də regional təhlükəsizlik baxımından mühüm dönüş nöqtəsi oldu. Türkiyə öz daxilindəki bu xərçəng hüceyrəsini təmizlədikdən sonra həm ordusunu, həm də xüsusi xidmət orqanlarını daha da gücləndirdi. Güclü və monolit bir Türkiyənin varlığı isə bu gün bütün türk dünyasının, o cümlədən Cənubi Qafqazın təhlükəsizliyinin və sabitliyinin ən böyək təminatıdır.

 Tarixin yaddaşına həkk olunan milli birlik günü

İllər keçsə də, 15 iyul şəhidlərinin qəhrəmanlığı və xalqın nümayiş etdirdiyi fədakarlıq unudulmur. Bu tarix qardaş Türkiyənin milli yaddaşında azadlıq və müstəqilliyin qorunması uğrunda verilən canların, tökülən qanların müqəddəs simvolu olaraq qalacaqdır.

Azərbaycan oxucusu üçün də bu zəfər günü böyük əhəmiyyət kəsb edir, çünki qardaşımızın sevinci sevincimiz, kədəri isə kədərimizdir. Demokratiya və milli birlik uğrunda canından keçən bütün şəhidlərimizə rəhmət, qazilərimizə isə cansağlığı diləyirik.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.07.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Opera tariximizdə silinməz ad qoyub Azərbaycan SSR xalq artisti Rauf Atakişiyev. Bu gün onun doğum günüdür, 101-ci ildönümüdür. Yəqin yadınızdadır, ötən il bu gün musiqi ictimaiyyəti onun 100 illiyini qeyd etdi. Quş qanadlı illər artıq 101-ə tələsdi…

Müğənni 15 iyul 1925-ci ildə Göyçay rayonununda dünyaya göz açıb. Moskva Dövlət Konservatoriyasını Konstantin Nikolayeviç İqumnovun sinfi üzrə bitirib və vokal üzrə Antonina Vasilyevna Nejdanovadan dərs alıb. Opera və Balet Teatrının solisti olub.

Azərbaycan Opera və Balet Teatrının səhnəsində Hacıbəyovun "Arşın mal alan" musiqili komediyasında Əsgərin partiyasını ifa edib. 1965-ci ildə çəkilən "Arşın mal alan" filmində də Əsgərin mahnıları Atakişiyevin ifasında səslənib.

Lenski ("Yevgeni Onegin", P. Çaykovski), Alfred ("Traviata", C. Verdi), Almaviva ("Sevilya bərbəri", C. Rossini), Faust ("Faust", Ş. Quno), Balaş ("Sevil", F. Əmirov) partiyalarını ifa edib.

Lirik-dramatik tenor səsi olub və həm də pianoçudur. Teatrda Əsgər ("Arşın mal alan"), Faust ("Faust"), Qraf Almaviva ("Sevilya bərbəri", Coakkino Rossini), Knyaz Sinoda ("Demon", Anton Rubinşteyn), Hofman ("Hofmanın nağılları", Jak Offenbax), Malxaz ("Daisi", Zaxari Paliaşvili), Alfred ("Traviata", Cüzeppe Verdi), Edmond ("Kornevil zəngləri", Rober Plaket), Anatoli ("İnsanın taleyi") partiyalarını oxuyub.

Rəşid Behbudovun ifasında daha çox məşhur olan "Явстретилдевушку" mahnısının ilk ifaçısıdır. Mahnı ilk dəfə 1957-ci ildə Tacikistan SSR-in "Stalinabad" kinostudiyasında çəkilmiş eyniadlı filmdə ifa olunub.

Filmoqrafiya

- Konsert

- Arşın mal alan

- İmtahan

Mahir ifaçı barədə “Mənim müəllimim” adlı xatirələrində Fəridə Əhmədbəyova yazır:

“Rauf Atakişiyev özünün yaradıcılığı boyu Azərbaycan bəstəkarlarının bir çox mahnı və romanslarının ifaçısı olmuşdur. Rauf müəllim Azərbaycan musiqi sənətinin korifeylərindən Ü.Hacıbəyli, A.Zeynallı, F.Əmirov, Q.Qarayev, T.Quliyev, A.Məlikov, S.İbrahimova və digər bəstəkarların bir çox mahnı və romanslarının təkrarolunmaz ifaçısı olmuşdur

Eyni tərzdə gözəl vokal imkanları və yüksək pianoçuluq istedadı olan Rauf Atakişiyev, ömrü boyu müğənni və pianoçu kimi aktiv konsert fəaliyyəti ilə də məşğul olurdu. Keçmiş SSSR-nin və xarici ölkələrin ən nüfuzlu konsert salonlarında uğurla çıxış etmiş Rauf Atakişiyevin repertuarı geniş və müxtəlifdir.

Rauf müəllim Rusiya, Ukrayna, Orta Asiya, Gürcüstan, Bolqarıstan, Almaniya, Polşa, İngiltərə, Belçika, Lyuksemburq, Portuqaliya və dünyanın digər ölkələrində qastrolda olan zaman öz gözəl konsert proqramları ilə musiqisevənləri heyran qoymuşdur.

 Qeyd olunmalıdır ki, mahir müğənni kimi çıxış edən Rauf Atakişiyevə SSRİ--nin və Azərbaycanın xalq artisti, professor, gözəl pianoçu Fərhad Şəmsi oğlu Bədəlbəyli böyük məharətlə müşayiət edirdi. Konsertmeyster ustalığının sənətini zənginləşdirən Fərhad Bədəlbəylinin ifası özünə məxsus tərziylə fərqlənirdi.

 Demək olar ki, onların ifasında əvəzolunmaz iki böyük ustad sənətkarların, müğənni və royalın səs tembrləri qovuşaraq bir-birini tamamlayırdı. Rauf Atakişiyev və Fərhad Bədəlbəylinin konsert proqramlarında bir çox rus bəstəkarlarının: M.Qlinka, N.Rimskiy-Korsakov, A.Qurilyov, A.Qreçaninov, P.Çaykovskiy, S.Raxmaninovun romansları təkrar olunmaz sənətkarlıqla ifa olunmuşdur.

Onların bənzərsiz çıxışları geniş tamaşaçılar tərəfindən böyük rəğbətlə qarşılanırdı. 1983-cü ildə Belçika və Lyuksemburqda, qastrol zamanı SSSR-inin və Azərbaycanın xalq artistləri, əfsanəvi vokal ustadları Tamara Sinyavskaya, Müslüm Maqomayev və Azərbaycanın xalq artisti, gözəl pianoçu Rauf Atakişiyev geniş və maraqlı konsert proqramı ilə musiqisevənləri heyran etmişdilər.

Yüksək pianoçuluq keyfiyyətinə malik olan Rauf Atakişiyev konsertlərdə eyni zamanda həm solist, həm də konsertmeyster kimi böyük məharətlə çıxış etmişdir. Mahir pianoçunun solo proqramına F.Şopenin, P.Çaykovskinin, Q.Qarayevin əsərləri daxil olmuşdur. Rauf Atakişiyevin konsertmeyster kimi çıxışlarında V.Motsartın, A.Borodinin, N.Rimskiy-Korsakovun, S.Raxmaninovun, Ü.Hacıbəylinin əsərləri böyük məharətlə ifa olunmuşdur.

Demək olar ki, dünya musiqi mədəniyyətinin üç korifeyləri - Tamara Sinyavskaya, Müslüm Maqomayev və Rauf Atakişiyevin parlaq və unudulmaz konsertləri geniş tamaşaçılar tərəfindən gurultulu alqışlarla qarşılanmışdır. Mənə Rauf Atakişiyevin sinfində təhsil almaq xoşbəxtliyi nəsib olmuşdur. Yadımdadır ki, Rauf müəllim ilə tanışlığım Asəf Zeynallı adına musiqi texnikumun fortepiano şöbəsində gözəl pedaqoq Harri Bayramoviç Həbibovun sinfində oxuyan zaman olmuşdur

Təhsil alan illərdə mən müxtəlif konsertlərə gedirdim, eləcə də Rauf Atakişiyevin tələbələrinin konsertləri ilə tanış olmuşdum və çox bəyənmişdim. Təhsilimi Rauf Atakişiyevin sinfində davam etdirməyi arzu edirdim. Asəf Zeynallı adına Musiqi texnikumunu fərqlənmə diplomu ilə bitirdikdən sonra Ü.Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət konservatoriyasına əla qiymətlərlə daxil oldum.

O zaman Rauf Atakişiyevin sinfində konservatoriyanın ən istedadlı tələbələri təhsil alırdı və onun sinfi tərkibinə görə konservatoriyanın ən öndə gedən sinfi idi. Rauf Atakişiyevin sinfinə qəbul olunmaq olduqca çətin idi. O zaman Rauf müəllim onun sinfində oxumaq arzusunda olan tələbələrin ifaçılıq qabiliyyətini, texniki və musiqi ustalıq səviyyəsini, pianizm vərdişlərini nəzərdən keçirdikdən və bəyəndikdən sonra onunla məşğul olmağa razılıq verirdi.

Rauf müəllim məni dinləyəndən sonra öz sinfində oxumağa razılıq verdi. Rauf Atakişiyev gözəl insani keyfiyyətləri ilə seçilən, insanlara münasibətdə xeyirxahlığı, sadəliyi, nəzakəti ilə fərqlənən bir adam idi. O, həmişə tələbələrini özünə cəzb edirdi, hamı onun sinfində oxumağı arzulayırdı. Tələbələr onu təkcə görkəmli bir musiqiçi kimi deyil, gözəl insan kimi də sevirdilər.

Rauf Atakişiyevin hər dərsi tələbələr üçün əsl yaradıcılıq prosesi və nadir istedada malik musiqisi ilə ünsiyyətdə olmaq demək idi. Gərgin iş şəraitində çalışan, böyük enerji və yüksək yaradıcılıq fəaliyyəti göstərən, yorulmaq bilməyən Rauf Atakişiyev yetirmələri ilə böyük həvəslə və əzmlə çalışırdı.

Qeyd olunmalıdır ki, Rauf Atakişiyevə Moskva konservatoriyasının görkəmli sənətkarlarından, ən nüfuzlu pedaqoqlarından olan, böyük opera vokal ustası Antonina Vasilyevna Nejdanova və məşhur pianoçu Konstantin Nikolayeviç İqumnovdan təhsil almaq xoşbəxtliyi nəsib olmuşdur.

Görkəmli müğənni və gözəl pianoçu Rauf Atakişiyevə xas olan yüksək ifaçılıq keyfiyyətlərini əldə etməkdə böyük nüfuza malik olan, əvəzolunmaz, rus pianoçu, pedaqoq, fortepianoda “kantilena” sirrinin ustadı Konstantin İqumnovun təsiri olmuşdur. Rauf Atakişiyev həm ifaçılıq, həm də pedaqoji prinsiplərində bir növ Konstantin İqumnovun davamçısı olmuşdur.

Rauf müəllim pedaqoq kimi ifaçılara opera müğənnilərinə daha çox qulaq asmağa tövsiyə edirdi, çünki insan səsi təbiətin yaranan ən gözəl alətidir. Yalnız bənzərsiz vokalçılardan mahir frazalaşdırma, incə nüanslar, “nəfəsin” sirlərini öyrənmək olar.  Son dərəcə gözəl xarakterə malik olan Rauf Atakişiyev dərslərdə əsərin interpretasiyası üzərində işləyərək heç vaxt öz fikrini tələbələrə qəbul etdirməyə can atmırdı. O, peşəkar ustalığın sirlərini açaraq, sanki yeni, daha dərin təsvirini tapmağı təklif edirdi”. ("Musiqi dünyası" № 1 (86) 2021)

Rauf Atakişiyevin 1994-cü ildə 3 fevralda vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.07.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Saatsaz olaraq başla, sonra qələmə sarıl və bol-bol əsərlər yarat...

Altay Yusifoğlu 1930-cu il mayın 15-də Gəncə şəhərində doğulub. Orada 4 saylı fəhlə-gənclər məktəbini bitirib, 1943-1949-cu illərdə saatsaz şagirdi, usta köməkçisi və usta peşələrində işləyib.

H.Zərdabi adına Kirovabad Dövlət Pedaqoji İnstitutunun dil-ədəbiyyat fakültəsinə daxil olub (1949). Həmin institutu fərqlənmə diplomu ilə bitirib, Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi kafedrasında baş müəllim vəzifəsində saxlanılıb.

Tələbəlik dövründə "Kirovabad fəhləsi" qəzeti redaksiyasında korrektor, "Gəncə kommunisti" qəzeti redaksiyasında ədəbi işçi vəzifəsində çalışıb (1951-1953). Ədəbi fəaliyyətə 1950-ci ildə "Ədəbiyyat qəzeti"ndə dərc edilən "Fəhləlikdən alimliyə" adlı oçerki ilə başlayıb. Sonra kiçik hekayələri ilə diqqəti cəlb edib.

1953-cü ilin mayından "Kirovabad kommunisti" qəzeti redaksiyasında məsul katib (1955), Azərbaycan Yazıçılar İttifaqı Gəncə fılialının sədri (1962), H.Zərdabi adına GDPİ-nin elmi işlər üzrə prorektoru (1970-1974), həmin institutun Azərbaycan ədəbiyyatı və onun tədrisi metodikası kafedrasının dosenti (1974-2003) olub. Nizami poeziya teatrının bədii rəhbəri və tamaşaların müəllifidir.

1959-cu ildən altı dəfə şəhər Xalq Deputatları Sovetinə deputat, Azərbaycan Kommunist Partiyasının XXVII-XXX qurultaylarına nümayəndə seçilib. Azərbaycan Yazıçılar İttifaqı idarə heyətinin üzvü olmuşdur. Onun "Həmyerlilər", "Kişilər", "Yadındamı", "Ulduzlar görüşəndə" və b. dram əsərləri Azərbaycanda, eləcə də Rusiyada, Tacikistanda, Bolqarıstanda, Türkiyə və İranda tamaşaya qoyulub.

Bir sıra əsərləri ispan, ingilis, ərəb, fars, macar, eston, tacik və tamil dillərinə tərcümələrdə çap edilib. Onun "Dəli Domrul" əsəri əsasında Bakı Bələdiyyə Teatrının hazırladığı eyni adlı tamaşa İstanbulda keçirilən Kitabi-Dədə Qorqud günlərində uğurla nümayiş etdirilib və türk mətbuatı tərəfindən yüksək qiymət alıb. Əbdüqəhhar İbrahimovun "İlk busə", Otar İoselianinin "Araba hələ aşmayıb", Vasili Şukşinin "Diribaş adamlar" pyeslərini rus dilindən azərbaycancaya çevirib.

Əsərləri

1. On birinci açar

2. İkinci məhəbbət

3. Məhəbbət və gülüş

4. Tökülən yarpaqlar

5. Məhəbbətin səsi

6. Gülab nəfəsli

7. Azərbaycan ədəbiyyatında hekayə

8. Əşrəf Yusifzadə

9. Ələkbər Seyfi

Mükafatları

- Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fəxri fərmanı

- Azərbaycan Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri Fərmanı və medallarla təltif olunub

- Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

Ədib 2003-cü il iyulun 15-də Gəncədə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.07.2026)

Almaniyanın Ştutqart şəhərində Azərbaycan təsviri sənətinin görkəmli nümayəndəsi, milli dəzgah boyakarlığının banisi Mirzə Qədim İrəvaninin zəngin həyat və yaradıcılığına həsr olunan "Cənnət yuxusu" bədii-sənədli filminin nümayişi olub.

Təqdimat “Arthaus Filmtheater Stuttgart” kinoteatrında baş tutub.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsindən verilən məlumata görə, təqdimatın təşkilatçılarından biri Ştutqart Azərbaycan Evinin rəhbəri, Almaniya Azərbaycanlıları Alyansının İdarə Heyətinin üzvü Günay Mirzəyeva çıxışında Almaniyada Azərbaycan mədəniyyətinin, tarixinin və milli-mənəvi dəyərlərinin təbliğində Azərbaycan Respublikasının Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin dəstəyi ilə həyata keçirilən layihələrin uğurlu nəticələrindən bəhs edib.

Berlindəki Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzinin rəhbəri, tədbirin təşkilatçılarından biri İsa Məmmədov bildirib ki, “Cənnət yuxusu” filmi Mirzə Qədim İrəvaninin bənzərsiz yaradıcılığı ilə yanaşı, Qərbi Azərbaycanın zəngin tarixi, mədəni irsi və mənəvi dəyərləri haqqında da dolğun məlumat verir.

Daha sonra İrəvan xanının Almaniyada yaşayan varisi, Almaniya Azərbaycanlıları Alyansının İdarə Heyətinin üzvü Əmir Əli Sərdari İrəvani ailə tarixindən qaynaqlanan xatirələrini iştirakçılarla bölüşərək, filmin onda yaratdığı dərin təəssüratlardan danışıb. O vurğulayıb ki, bu ekran əsəri tarixi yaddaşın yaşadılması, keçmişə obyektiv baxışın formalaşdırılması və gələcək nəsillərə milli irsin çatdırılması baxımından olduqca qiymətli mədəni layihədir.

Filmin nümayiş olunduğu məkanda Azərbaycanın zəngin tarixini, mədəni irsini və milli-mənəvi dəyərlərini əks etdirən kitablar, nəşrlər və dekorativ-tətbiqi sənət nümunələrindən ibarət xüsusi sərgi də təşkil olunub. Sərgidə təqdim edilən eksponatlar böyük maraqla qarşılanıb, iştirakçılarda Azərbaycan mədəniyyətinin qədim ənənələri və incəsənət nümunələri haqqında geniş fikir formalaşdırıb.

Sonda filmin ərsəyə gəlməsində və təqdimatının təşkilində əməyi olan hər kəsə təşəkkür ifadə edilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.07.2026)

Ülviyyə Əbülfəzqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi Layihələr şöbəsi

Salam, "Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının dəyərli izləyiciləri, xoş gördük.

Mütaliəni sevənlər üçün gözəl material təqdim edəcəyik.

Mütaliə bizə zaman səyyahı olmağa imkan verir. Mütaliə bizə zamanın və məkanın sərhədini keçməyə şərait yaradır.

Sizə "təqdimat"dakı qonağımızı təqdim edirik.

Zeynəb Cəmaləddin 31 oktyabr 1962-ci ildə Quba şəhərində anadan olub. Təhsilinə Quba şəhər 4 saylı orta məktəbdə başlayıb və sonra  ailəsi Bakıya köçdüyü üçün  Bakıdakı 196 saylı orta məktəbdə davam edərək 1980-ci ildə onillik təhsilini, 1984-cü ildə  Bakı Neft Texnikumunu bitirib. Hövsan qəsəbəsində yerləşən “NORD” Elmi-Tədqiqat İnstitunda çertyojçu-konstruktor, Bakı Elekrtik Avtomatları zavodunda mühəndis-texnoloq, Respublika TƏS-da aparıcı mühasib vəzifəsində çalışıb.

M.Y.Lermontovun, A.S.Puşkinin, S.Yeseninin, çağdaş şotland şairi  Graham Riçard Smitin şeirlərindən  bir sıra tərcümələr edib. Həmçinin, ingilis şairi V.Şekspirin “Sonet 30”-u, Eldar Ryazanovun “У природы нет плохой погоды”, R.Həmzətovun “Журавли” şeirini, dağıstanlı şair, Rusiya YB-nin üzvü olub, Bakıda yaşayan Патимат Штанчаеваnın “Bilmirdim” “Dağıstan” şeirlərinin  rus dilinə tərcüməsini Azərbaycan dilinə çevirib.     

“Payız qoxulu nəğmələrim”, “Ruhumun zərrələri” və akademik Yusuf Məmmədəliyevə həsr olunmuş elmi-bioqrafik epopeya - “Elm səmasının ali üfüqü” kitablarının müəllifidir.

SONET 30 

Vilyam Şekspir

Tərcümə: Zeynəb Cəmaləddin

Qəlbimin lal, şirin, fikirlərindən,

Keçmış xatırələr gəlir yan-yana.

Ağlayıb, ah çəkir ürək dərindən,

Əskik xəyallara, itmiş zamana.

Qabarmış sularda  bata bilərdim,

Sonsuz gecələrdə dostlardan iraq.

Təzə göz yaşıyla yuyulur dərdim,

Borcumu verirəm gözlərdən uzaq.

Yenə üzülürəm sinəmdə sancı,

Kədərdən-kədərə sürüklənərək.

Zərər-ziyanımı mən damcı-damcı,

Təkrar ödəyirəm, ödənməmiş tək.

Səni düşününcə yox olur qəmim,

Hesablar qapanır, əziz həmdəmim.

YELKƏN

Müəllif: Mixail Lermontov.

Tərcümə: Zeynəb Cəmaləddin.

Masmavi dənizin sis-dumanında,

Bir yelkən ağarır, tənha, müztərib...

Nə arar bu qərib yolun sonunda,

Öz döğma yurdunda nə qoyub gəlib?

Oynayır dalğalar, sovrulur külək,

İnləyir küləklə əyilən dor da.

Heyhat! Axtarmayır səadət, dilək,

Nə də səadətdən qaçmır kənar da.

Göydən qızıl günəş zər səpir ona,

Dənizdə parlayır lacivərd zolaq.

Üsyankar ruhunun qəsdi fırtına,

Sanki dincliyini onda tapacaq...

DUA

Müəllif: Mixail Lermontov.

Tərcümə Zeynəb Cəmaləddin.

Düşəndə çətinə, ömür yolunda,

Qəlbimi sıxlaşan kədər yurd edir.

Bir dua möcüzə... tutur qolumdan, 

Keçir ürəyimdən,  dilim vird edir.

Səadət duyuram könül səsində, 

Sözlər cana gələn bir nəvadadır. 

Sanki nəfəs alır,

                         hər nəfəsində,

Müqəddəs gözəllik ehtivadadır.

Bir yük yuvarlanır, ruhun köçündən,

Şübhələr yol alıb, uzaq gedincə...

Gözlərim yaş tökür, inanc içində,

Sanki itib çəkim, yüngüləm necə...

Yüngüləm necə...

DİLƏNÇI

Müəllif: M. Lermontov.

Tərcümə: Zeynəb Cəmaləddin.

Müqəddəs bir məkan önündə əzgin,

Durmuşdu əl açmış xəstə dilənçi.

O qədər arıqdı, o qədər üzgün,

Aclıq, susuzluqdan yoxdu dirənci.

Bir parça çörəkdi son umacağı,

Gözündən kədər-qəm, ələm daşırdı. 

Birisi, ümidin nazilən çağı,

Ovçuna daş qoyub, onu şaşırdı.

... Mən sənə yalvardım, məhəbbət üçün,

Boğurdu iztirab, acı göz yaşı.

Ülvi hislərimi aldadıb, neçin

Sən verdin ürək yox, soyuq bir daşı...

KƏDƏR VƏ QƏZƏBİN XƏYALƏTİ TƏK...

Müəllif: Mixail Lermontov

Tərcümə: Zeynəb Cəmaləddin.

Kədər və qəzəbin xəyaləti tək,

Sən mənim ruhumu qucub sarmısan. 

Oh! Söylə! Mümkünmü sən onu gerçək,

Biryolluq alasan, buna varmısan?

Əbədi məbəddir ruhum sənə, bil, 

Surətin ordadır, uca Tanrı tək.

Nicatı mən əsla, göylərdən deyil,

Ondan gözləyirəm: bu əl, o ətək.

SƏMANIN NƏFƏSİ PAYIZ QOXURDU...

Müəllif: Aleksandr Puşkin.

Tərcümə: Zeynəb Cəmaləddin.

Səmanın nəfəsi payız qoxurdu,

Daha parlaq günəş az-az çıxırdı.

Gündüzlər qısalıb, daralırdı gün, 

Əsrarlı örtüyü çıxarıb bütün,

Meşələr kədərlə sərirdi yerə...

Çökdükcə çöllərə nəmli sis-duman,

Qazlar köç etdiyi haraylı karvan,

Can atır cənuba... qalxıb göylərə. 

Yekrəng əbasını geyinmiş zaman,

Noyabr qapını kəsdirmiş haman. 

KÜLLƏRİNDƏN UCALACAQ DAĞISTAN

Müəllif: Patimat Ştançayeva

Tərcümə: Zeynəb Cəmaləddin

...Bu günlər də yaşanacaq,  keçəcək,

Al günəşdən güc alacaq Dağıstan.

Doğma yurdu quracağıq yenidən,

Küllərindən ucalacaq Dağıstan...

BİLMİRDİM

Müəllif: Patimat Ştançayeva

Tərcümə: Zeynəb Cəmaləddin

Bilmirdim sevginin sonu var imiş,

Mümkünmüş aləmi çaşdıra bilmək.

Vəfalı qonaq tək gələn sevginin

Ömrünü xəyanət bitirir, demək.

Gecələr çiməndə Ay işığında,

Nə bilək, qaplayar Ayı buludlar.

Odlu dodağıyla yel öpən anda,

Kim deyə bilərdi ürək buz olar?!

Bizi qucaqlayan ülvi məhəbbət,

Çəkilib yox olar, itər beləcə.

Bənövşə ətirli sevgi gülşəni

Qışın gəlməsiylə tanınmaz, necə.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.07.2026)

Nigar Xanəliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə layihəsində mövzumuz yenə Türk dastanlarıdır. Bu dəfə Türklərin ortaq yaradıcılıq məhsulu sayılan "Ərgənəkon" dastanı barədə danışacağıq.

Bəzən bir xalqın taleyini anlamaq üçün qalın tarix kitablarını vərəqləməyə ehtiyac olmur. Bir əfsanə, bir dastan əsrlərin yaddaşını yaşada bilir. Türk dünyasının belə ölməz dastanlarından biri də Ərgənəkondur. Bu, sadəcə qədim bir rəvayət deyil; məğlubiyyətin ümidə, ümidsizliyin zəfərə çevrildiyi mənəvi bir yolun hekayəsidir.

Dastan belə başlayır: Türk eli qəfil hücuma məruz qalır. Qanlı döyüşlərdən sonra yurd viran qalır, igidlər bir-bir şəhid olur. Sağ qalan azsaylı insanlar ailələrini götürərək dağların qoynunda gizlənmiş, hər tərəfi sıldırım qayalarla əhatə olunan sirli bir vadiyə sığınırlar. Bu yer Ərgənəkon adlanır. Təbiət onları qoruyur, lakin eyni zamanda əsir də edir. Burada illər keçir, uşaqlar böyüyür, yeni nəsillər dünyaya gəlir. Türk eli yenidən güclənir, amma bir sual hər kəsi düşündürür: «Biz nə vaxta qədər bu dağların arasında yaşayacağıq?»

Dastanda el ağsaqqalları bir yerə toplaşaraq çıxış yolu axtarırlar. Həmin an bir dəmirçi ayağa qalxır və deyir: «Dağ bizi saxlayırsa, onu yararıq. Dəmiri əridən od qayaları da əridər.» Bu fikir əvvəlcə mümkünsüz görünür. Lakin türk eli qorxunu deyil, cəsarəti seçir. Günlərlə tonqallar qalanır, körüklər işləyir, alov göyə yüksəlir. Nəhayət, dağın dəmir qatları qızarır, çatlayır və yol açılır. Ərgənəkondan çıxan türklər təkcə yeni bir yurd qazanmırlar, həm də azadlıqlarını geri alırlar.

Rəvayətin ən təsirli məqamlarından biri boz qurdun ortaya çıxmasıdır. Dastana görə, boz qurd önə düşərək türk elinə yolu göstərir. O, sadəcə bir heyvan deyil, xalqın yolunu işıqlandıran ümidin və taleyin rəmzidir. Buna görə də boz qurd əsrlər boyu türk mifologiyasında azadlığın, cəsarətin və yenidən dirçəlişin simvolu kimi yaşayıb.

Ərgənəkon dastanının hər səhnəsində dərin bir məna gizlənir. Dağ yalnız qaya deyil, insanın qarşısına çıxan çətinliklərdir. Od sadəcə alov deyil, iradə və inamdır. Dəmirçi yalnız sənətkar deyil, çıxış yolunu ağlı və zəhməti ilə tapan insanın rəmzidir. Ərgənəkondan çıxış isə yalnız bir vadidən ayrılmaq deyil, qorxu üzərində qazanılan mənəvi qələbədir.

Bu dastan əsrlər boyu türk xalqlarına bir həqiqəti xatırladıb: heç bir maneə əbədi deyil. Birlik olan yerdə çıxılmaz yol yoxdur. Məhz buna görə Ərgənəkon bu gün də türk dünyasının ortaq yaddaşında yaşayır. O, keçmişdən gələn bir əfsanə olmaqla yanaşı, gələcəyə ünvanlanan bir çağırışdır: ən sərt dağlar belə birlik, zəhmət və inam qarşısında yol verməyə məhkumdur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.07.2026)

10 iyul 2026-cı il tarixində “ASAN xidmət”ə 100 milyonuncu vətəndaş müraciətinin qeydə alınması ilə bağlı tədbir keçirilib.

Bu müraciət 7 saylı Bakı “ASAN xidmət" mərkəzinə yeni doğulmuş (10 gün) vətəndaşımız  İnci Kamallının anası Göyçək Kamalzadə tərəfindən edilib. O, övladı üçün Ədliyyə Nazirliyi tərəfindən həyata keçirilən doğumun qeydə alınması xidmətindən yararlanıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına ASAN-dan verilən məlumata görə, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyinin sədri Ülvi Mehdiyev tərəfindən 100 milyonuncu müraciətin sahibi kimi Göyçək Kamalzadəyə ABADçı tərəfindən hazırlanmış simvolik hədiyyə təqdim olunub.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin Fərmanı ilə yaradılan “ASAN xidmət” artıq fəaliyyətinin 13-cü ilini başa vuraraq 14-cü ilinə qədəm qoyur. Bu müddət ərzində xidmət modeli vətəndaş məmnunluğu, şəffaflıq, operativlik və innovativ yanaşma prinsipləri əsasında fəaliyyət göstərir.

“ASAN xidmət” mərkəzlərində ümumilikdə 400-yaxın xidmət göstərilir.

Bununla yanaşı, “ASAN xidmət” modeli beynəlxalq səviyyədə də böyük maraq doğurur və bu günədək 35-dən çox ölkəyə ixrac edilərək dövlət xidmətlərinin təşkili sahəsində Azərbaycanın uğurlu təcrübəsi kimi paylaşılır.

Artıq “ASAN xidmət” mərkəzlərinə 9 milyon 193 mindən çox vətəndaşın 100 milyondan çox müraciəti daxil olub.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.07.2026)

Rauf Zeyni,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu bayatı Azərbaycan folklorunda ən məşhur və ən çox müzakirə olunan Qarabağ bayatılarından biridir. Tarixi mənbələrdə onun əsasən Ağabəyim ağa Cavanşir ilə əlaqələndirildiyi göstərilir. Ağabəyim ağa siyasi səbəblərlə Fətəli şah Qacar sarayına aparıldıqdan sonra vətən həsrətini bu bayatı ilə ifadə etmişdir.

Bayatının ən məşhur variantı belə verilir:

Əzizinəm Qarabağ,
Qara salxım, qara bağ,
Tehran cənnətə dönsə,
Yaddan çıxmaz Qarabağ.

Mənbələrdə qeyd olunur ki, Ağabəyim ağa Tehranda saray həyatı yaşasa da, Qarabağ həsrətini heç vaxt unutmayıb və bu misralar həmin mənəvi ağrının ifadəsi kimi xalq yaddaşında qalıb.

Maraqlıdır ki, bəzi tədqiqatçılar bu bayatının yalnız Ağabəyim ağaya məxsus olub-olmaması məsələsini də müzakirə edirlər. Çünki folklorda onun bir neçə variantı yaşayır:

Əzizinəm Qarabağ,
Şəki, Şirvan, Qarabağ,
Bağdad cənnət də olsa,
Yaddan çıxmaz Qarabağ.

Bu isə göstərir ki, bayatı zamanla xalq arasında yayılıb, müxtəlif bölgələrdə və müxtəlif dövrlərdə yeni formalar qazanıb.

Tarixi baxımdan ən mühüm məqamlardan biri odur ki, XIX əsr Qarabağ tarixçilərindən biri olan Həsənəli xan Qaradaği öz əsərində Ağabəyim ağadan bəhs edərkən məhz bu bayatını nümunə kimi göstərmişdir. Bu da onun ən azı XIX əsrdə artıq məşhur olduğunu göstərən mühüm yazılı mənbələrdən hesab edilir. Bayatının məntiqi-fəlsəfi qatına baxdıqda isə burada sadəcə bir məkan sevgisi deyil, vətənin maddi rahatlıqdan üstün tutulması ideyası görünür. Şairə deyir ki, hətta Tehran cənnətə çevrilsə belə, doğma Qarabağın yerini verə bilməz. Burada "cənnət" rifahın, "Qarabağ" isə mənsubiyyətin, kimliyin və yaddaşın simvoludur.

Bu səbəbdən həmin bayatı təkcə bir sevgi nəğməsi deyil, Azərbaycan ədəbiyyatında və folklorunda vətən həsrətinin klassik ifadələrindən biri kimi qəbul edilir.

Mən “Qarabağ şikəstəsi”nə xanəndənin canlı ifasında ilk dəfə deyəsən elə o vaxt qulaq asmışam. Əslində Qarabağ faciəsi mənim beynimdə elə o vaxtdan başlayıb. Kənddə toy var idi. Nə isə yadımda qalıb ki, xanəndənin yanıqlı zil səsi var idi və o həmin toy axşamı, yəni 1972-ci ilin yayında, Ağdamın Xaçındərvənd kəndində, o toyda “Qarabağ şikəstəsi” oxuyurdu:

Əzizinəm Qarabağ,

Şəki, Şirvan, Qarabağ.

Aləm cənnətə dönsə,

Yaddan çıxmaz Qarabağ.

Musiqi və xanəndənin səsi ecazkar olsa da, bayatının sözləri yaddaşımın bir guşəsində elə o zamandan ilişib qaldı. O zaman sadəcə bayatının sözləri ürəyə və dilə yatımlı olduğundan yadımda qalmışdı. O günlərdə heç ağlıma da gəlməzdi ki, bir vaxtlar bu bayatı haqqında dərindən düşünüb onun milli, tarixi və siyasi mahiyyəti haqqında araşdırma aparacağam. O zamanlar əzbər bildiyim başqa bir şeir də-böyük şairimiz Səməd Vurğunun “Azərbaycan” şeirinin bir bəndi də məni bu bayatı haqda düşünməyə yönəldirdi.

 -Könlüm keçir Qarabağdan.

Gah o dağdan, gah bu dağdan,

Axşamüstü qoy uzaqdan

Havalansın Xanın səsi,

Qarabağın şikəstəsi...

Sözün düzü o vaxt ilk ağlıma gələn fikir bu olmuşdu ki, xanəndə Qarabağı şikəst bir uşaq kimi əzizləyir. Amma elə o vaxtlar anlaya bilməmişdim ki, Şəkinin, Şirvanın bura nə dəxli var? Həmçinin bayatının son misrası olan “Yaddan çıxmaz Qarabağ” deyimi nə deməkdir? Kimdir ki, Qarabağı unudan və ya unutduran? Xanəndə niyə belə oxuyur?..

Bunlar hamısı o zaman idi... İllər keçdi, zaman dəyişdi, SSRİ çökdü, Azərbaycan 20-ci ildə itirdiyi dövlət müstəqilliyini bərpa elədi; amma Qarabağ işğal olundu..! Başımıza gələnlər taleyimizi, düşüncəmizi dəyişdi. Elə o vaxtdan bu bayatının izinə düşdüm. Öncələr elə bilirdim, ötən yüzilin əvvəllərində mənfur qonşular tərəfindən Qarabağın işğalı həyata keçiriləndə, nənələrimizin dilindən deyilən bir ağıdı bu bayatı. Sonralar anladım ki, Qarabağ və Şuşa xanı İbrahim xan rus imperiyasının güclü təzyiqləri altında Qarabağ Xanlığının işğalına imza atıb, yəni rus imperiyasının tərkibinə verilməsinə imza atıb.

Muğam Azərbaycan milli musiqisinin möhtəşəm məbədidir. Ulu xalqımızın varlığından süzülüb gələn bu məbəddlə nəfəs almaq hər bir soydaşımız üçün şərəfdir. Bu məbəddə on iki muğamla yanaşı, bir neçə zərb muğam da var."Heyratı" “Arazbarı”, “Simayi-Şəms”, "Kəsmə şikəstə", “Şirvan Şikəstəsi”, “Mani Osmani”, “Mənsuriyyə”, “Qarabağ şikəstəsi” və s. Bu zərb muğamların hər biri haqqında geniş danışmaq mümkündür, amma bu zərb muğamların heç biri, Qarabağ şikəstəsi kimi, həm musiqisi, həm də sözləri ilə konkret tarixi faciəmiz olan Qarabağ faciəsi ilə əlaqədar yaradılmayıb. Bütün  dövrlərdə belə bir fikir formalaşmışdır ki, Qarabağ bayatısı yalnız Xan qızına məxsusdur, onun Tehrana ərə getməsi ilə bağlıdır. Yəni Xanqızı Qarabağdan Tehrana köçərkən, xiffətdən və ya həsrətdən- "Tehran cənnətə dönsə, Yaddan çıxmaz Qarabağ..." deyib... bəli tarixi mənbələrdə Xanqızına məxsus olan bayatı bəllidir,     

                    - Əzizinəm Qarabağ,

                    Qara salxım, qara bağ,

                    Tehran cənnətə dönsə,

                    Yaddan çıxmaz Qarabağ.

Tarixdən bilirik ki, Xan qızı Ağabəyim Ağa Tehrana 1797-ci ildə zorən köçürülüb, o zaman hələ ki, Qarabağ Rus imperiyası tərəfindən işğal olunmamışdı, ona görə də şərti olaraq deyək ki, Xan qızının məlum bayatısı 1805-ci ilə qədər Qarabağ həsrətindən yaranmış bayatıdır və o bayatıda -"Şəki, Şirvan, Qarabağ", misrası mövcud deyil.

Tam əminliklə deyə bilərəm ki, bu bayatı məhz Qarabağ xanlığının işğalı ilə bağlı yaradılıb və Qarabağ şikəstəsi zərb muğamı da ona görə belə kədərli, yanğılı, əzəmətli və unudulmaz bir formada bəstələnib ki, bu tarixi gerçəkliyi xalq hec zaman unutmasın. Bu bayatını araşdırmaya başladığım ilk andan bayatının son misrası diqqətimi cəlb etdi: “Yaddan çıxmaz Qarabağ”..! Nə üçün bayatı məhz bu fikirlə bitir? Anladım ki, Qarabağın varlığını, tarixini, mahiyyətini yaddaşlardan silmək niyyəti var imiş bəlli düşmənlərimizin. Bu təhlükəni duyaraq, o dövrün tanınmış aydınları bu bayatını məqsədyönlü yaratmış və bu bayatıda gerçək tariximizin Qarabağ səhifəsini yaddaşlara həkk etmək istəmişlər. Ulu dədələrimizin niyyəti ilk baxışdan adi və sadə görünən bir neçə misralıq bayatıda 1805-ci il faciəsini əks etdirmək olub. Bəs onda Şəki, Şirvanın bu bayatıya nə dəxli var? Bax, bu tarixi bayatının sirri də məhz elə bu misrada gizlənirmiş... “Şəki, Şirvan, Qarabağ” – məntiqi və tarixi ardıcıllığa diqqət yetirin, Şirvan, Şəki, Qarabağ-da deyə bilərdilər. Bəs niyə deməyiblər? Çünki bəlli xanlıqların işğal tarixlərinə uyğun ardıcıllıqla yaradıblar bayatını... Bu məntiqlə belə bir fikir deyə bilərik ki, bu təsadüfən emosional durumda çağırılan bayatı deyil, daha doğrusu, təkcə hisslərin yox, həm də düşüncənin məhsuludur! İlkin araşdırılmalardan aydın oldu ki,1801-ci ildə Şəki, 1804-cü ildə Şirvan və yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, 1805-ci ildə də Qarabağ xanlığı zorən rus imperiyasının tərkibinə qatılıb. Araşdırmaların sonucu belə düşünməyə əsas verir ki, bu möhtəşəm bayatı duyğusal nənələrimizin dərddən çağırdığı bayatı deyil, əslində, faciənin içində qovrulan, tarixi gerçəyin sarsıntısını içdən keçirən ulu dədələrimizin düşünülmüş əsəridir..! Şəki, Şirvan, Qarabağ xanlıqlarının rus imperiyası tərəfindən işğalının şahidi olmuş dədələrimiz bu faciənin xalqın yaddaşında gərəyincə yaşaması üçün (millət bu faciəni unutmasın deyə!) bu bayatını yazmış və bununla da yetinməyərək, “Qarabağ şikəstəsi”ni də faciələrimizin ruhuna bəstələmişlər. Heç şübhəsiz ki, böyük Səməd Vurğun: “ Havalansın Xanın səsi, Qarabağın şikəstəsi” deyəndə bu tarixi gerçəklikdən xəbərsiz deyildi. Nəhayət, araşdırmanın sonucu gördüyünüz kimi bir bayatının timsalında acı tarixi gerçəyi ortaya qoydu. Zamanın gedişi belədi, taleyin hökmü belədi. Qarabağ bu gün işğal olunmayıb. Bayatıdan da göründüyü kimi, 1805-ci ildə işğal olunub və bu bayatının da, Qarabağ şikəstəsinin də tarixi məhz həmin dövrə uyğun gəlir. Beləliklə bir  araşdırma tarixi bir bayatımızın gerçək tarixini  üzə çıxarmağa imkan verdi. Tanrı bizim xalqı bundan sonra işğal bayatılarından hifz etsin !

Tanrım böyük alimimiz Xudu Məmmədovun ruhunu şad etsin və bizə zəfər bayatıları qismət etsin. Amin!

           – Bu qala bizim qala,

          Həmişə bizim qala.

          Tikmədim özüm qalım,

          Tikdim ki, izim qala...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.07.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Yay mövsümündə dünyanın müxtəlif ölkələrində daha çox yüngül, təravətləndirici, bol tərəvəzli və meyvəli yeməklərə üstünlük verilir. Dünya mətbəxinin yaya aid ən məşhur 10 yeməyi və onların qısa hazırlanma resepti təqdim olunur. Bələdçimiz dünya mətbəxinə aid minlərlə resepti ilə məşhur olan BBC  good food nəşridir.

1. Gazpaço (İspaniya)

Xüsusiyyəti: Dünyanın ən məşhur yay şorbalarından biridir.

Lazım olan ərzaqlar:

• 1 kq yetişmiş pomidor
• 1 xiyar
• 1 yaşıl bibər
• 1 diş sarımsaq
• 2 dilim çörək
• 3 x.q. zeytun yağı
• 1 x.q. sirkə
• Duz

Hazırlanması:

1.    Tərəvəzləri doğrayın.

2.    Çörəyi isladın.

3.    Hamısını blenderdə püre halına gətirin.

4.    Soyuducuda 2 saat saxlayın.

5.    Soyuq halda servis edin.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.07.2026)