Aytən Ağasıyeva,
“Ədəbiyyat və incəsənət”
Bu gün sizi iki Xan və iki Həsənlə tanış edəcəm.
Bu kitab Sosial şəbəkələrdə tez-tez qarşıma çıxırdı və günlərin birində kitab rəflərininin arasında qarşılaşdım, niyə də olmasın deyib, onunla birlikdə qayıtdım evə...
Kitabı ilk dəfə əlimə alanda məni necə bir romanın gözlədiyindən xəbərsiz, üz qabığını oxudum, "Xan" - bir anlıq keçmişə daldım.
My name is Khan.. Hələ məktəb vaxtı qış aylarının şaxtalı şənbə günlərinin birində sobanın yanına qısılıb Space TV-ni açıb təkrar-təkrar izlədiyim hind filmləri, xüsusilə də "My name is Khan" - "Mənim adım xandır" filmini xatırladım...
Kitabı kənara qoyub, iyirmi dördüncü yaşımda bilmirəm neçənci dəfə izləyəcəyim "My name is Khan" filmini təkrar açdım..
Filmi izlədikcə yeni fikirlər yaranırdı.
Sarı rəngi bu yaşıma kimi heç sevməmişəm.. Şahrux Xanın da oynadığı filmdə Rizvan Xan da sarı rəngi sevmir, ondan qorxurdu (xəstəliyinə görə). Bəlkə də illər öncə uşaq yaddaşıma həkk olunan Xandan qalmışdı mənə sarı rəngi sevməmək.
Uşaq yaddaşı o qədər güclüdür ki, silinməyən, köhnəlməyən mürəkkəblə yazılır ora hər şey...
Filmi izləyənlər xatırlayacaq:
Bu həyatda iki cür insan var:
Həmişə yaxşı işlər görən yaxşı insanlar, Həmişə pis işlər görən pis insanlar.
Kitabı oxuduqda buna bənzər sözlər gördüm, altını çizdim:
Həyatda iki cür insan olur:
Döyənlər və dözənlər.
O heç vaxt döyməyi bacarmadı, dözməyə dözdü və ruhu öldü.
Filmdəki Xan isə heç vaxt pis işlər görməyi bacarmadı. Kitabın dili ilə desəm;
İncidilmisən deyə incitmək ədalət deyil - olardı.
Mənim adım Xan və mən terrorçu deyiləm
Filmdə Xan bu cümləni ABŞ prezidenti ilə görüşüb ona demək üçün nə qədər yollar aşmışdı. Ama o bacarmışdı, o əngəlli idi bəlkə də, ama qəlbi əngəlli deyildi, sevgidən yoğrulduğu uşaq ruhu əngəlli deyildi, inanırdı.
Kitabın dili ilə desəm, sanki uşaqkən öz dünyanın Allahı olursan, böyüdükcə özgə dünyaların qulu.
Cib telefonları arılara zərərlidir deyib cib telefonu işlətməyən Xan deyərdi:
"Namaz yerə və insanlara görə deyil, inanca görə görülən işdir."
Xan bizə göstərdi ki, İnanc əngəl tanımır.
Filmi bitirdim, kitabı bitirdim, təkrardan müəllifin adını bir neçə dəfə oxudum:
Xan Həsən (Orxan Həsənli), azadlıq, Həsən... Bu ad mənə hardansa "azadlıq" pıçıldayır. Xatırladım nəhayət ki...
Sizdən uzaqlardan tanıdığım Marat (Qəhrəmanov) adlı bir gəncin yazısını (Həyatın səssiz başlanğıcı ) xatırladım, oxumağınızı istəyəcəm.
"I Fəsil: Yolun Başlanğıcı
Dərbəndin sərin, dağlı havası və mənzərəli küçələri, hər zaman Həsənin həyatına fərqli bir ruh qatmışdı. Burada yaşamaq, Həsənə sadəlik və sükunət verir, amma onun içində hələ də bir arzunun alovu yanırdı. Valideynləri olmadığı üçün bütün dünyası yalnız bir nəfərdən ibarət idi - babası. Həsən, kiçik yaşlarından etibarən, babası ilə yaşadı və dünyasını yalnız onunla paylaşdı. Həyatın bütün çətinliklərini babası ilə birgə çəkdi. Babası Həsəni sevdiyi qədər ona həyat dərsləri verməkdən də heç vaxt yorulmadı. Dərbəndin sərt həyat şəraitində, Həsən çox erkən yaşlardan etibarən əl əməyinin dəyərini dərk etməyə başladı. Babası ona təkcə əkinçilik öyrətmirdi, həm də hər bir çətinliyə necə tab gətirmək və hər zaman düzgün addımlar atmağı əmr edirdi. Babasının öyrətdiyi dərslər, həyatın hər anını düşünərək yaşamağa və qarşımıza çıxan hər maneəni dəf etməyə əsaslanırdı. Babası, Həsənin hər zaman düzgün yolu seçməsini istəyir və ona daim izah edirdi ki, “Həyat, bir döyüşdür, amma bu döyüşdə qalib olmağın yeganə yolu doğru olanı etməkdir.”
Bir gün Həsən, babasının ona bir şey göstərmək istədiyini bildi. Babası ona idmanla bağlı yeni bir dünyadan söz açmışdı. Uşaq yaşlarından babası ona döyüş sənətini, özünü müdafiə etməyi öyrədirdi. Bu, sadəcə idman deyildi; bu, Həsənə həyatın ən dərin anlamını, gücünü və dayanıqlılığını öyrətmək idi. Babası ona döyüş mövzusunda dərslər verməyə başladı. O, Həsənə yalnız fiziki olaraq güclü olmağı deyil, eyni zamanda daxili gücünü necə tapmağı öyrədirdi. Bir gün, babası Həsənə deyir: “Sənə bu döyüşçülük yollarını öyrədirəm, çünki həyat heç vaxt bizə asan olmayacaq. Amma bu bacarıqlar sənin həyatınla bağlı hər hansı bir çətinliyi dəf etməyinə kömək edəcək.” Həsən, döyüş sənəti və idmanla tanış olduqca, özünü daha da güclü hiss etməyə başladı. Babası ona yalnız özünü qorumağı deyil, həm də insanlara yardım etməyin vacibliyini öyrədirdi. Dərbəndin çətin dünyasında, Həsən başa düşdü ki, yalnız güclü olmaq kifayət etmir, həm də insanlara yardım etməyi öyrənmək lazımdır. Bu biliklər ona həm döyüşdə, həm də gündəlik həyatında faydalı oldu.
Bir neçə il sonra, Djerninskdə bir idman yarışması keçiriləcəyi xəbəri yayıldı. Bu, Həsən üçün böyük bir fürsət idi. O, bu yarışa qatılmaq üçün hər şeyini etməyə hazır idi. Babası ona yarışa qatılmaq üçün dəstək olmağa qərar verdi, amma onlara bu yol asan olmayacaqdı. Həsən, yarışa qatılmaq üçün kifayət qədər pulu olan bir ailəyə sahib deyildi. Amma babası, oğlu üçün hər şeyi qurban verməyə hazır idi. Babası öz sevimli əşyalarını, hətta kəndin o kiçik evindəki bəzi məişət əşyalarını satmağa razı oldu. “Yarışa qatılmaq istəyirsənsə, buna dəyər,” deyə babası ona məsləhət verdi. “Çətinliklərə dözərək bu yolda irəliləməlisən.” Həsən bu dəstəyi heç zaman unutmadı. Yarışa qatılmaq üçün verilən bu qərar, yalnız idmançılığa deyil, həm də həyatda öz yolunu tapmağa dair bir simvolik addım idi. Babası ona güc verdikcə, Həsən daha çox çalışır, döyüş sənətini və özünü müdafiə etmə bacarıqlarını daha dərindən öyrənirdi. Yarış günü gəldi və Həsən özünü çətin bir döyüşə hazır hiss edirdi. O, hər gün öyrəndikləri ilə özünü təkmilləşdirmişdi. Babasının verdiyi dərslər və ona etdiyi fədakarlıq Həsənin həyatında mühüm rol oynayacaqdı. Dərbəndin kənd yolları boyunca, Həsən yarışa gedərkən, babasının hər kəlməsi qulağında səslənirdi. Yarışa qatıldıqda, Həsən yalnız idmançı olaraq deyil, həm də özünün ən yaxşı versiyasını tapmış bir insan olaraq orada idi. Yarışın sonunda, gözlənilməz bir nəticə ilə Həsən çempion oldu. Bu qalibiyyət yalnız onun fiziki gücünün təcəssümü deyildi, həm də babasının öyrətdiyi həyat dərslərinin ən böyük göstəricisi idi. Həsən qalibiyyətini babasına ithaf etdi. O, hər zaman ona göstərdiyi yolda getməyə və hər çətinliyə qarşı dözərək irəliləməyə söz verdi.
Çempionluğun sevinci Dərbəndin dar küçələrində, daş binaların arasında uzun sürmədi. Həsən bir neçə gün evdə istirahət etdikdən sonra qəribə bir halsızlıq hiss etməyə başladı. Əvvəlcə buna əhəmiyyət vermədi. Babası ilə səhər idmanına çıxmaq istədi, lakin bir neçə addımdan sonra nəfəsi çatmadı. Gözlərində yüngül qaralma oldu. Babası onun üzünə diqqətlə baxdı, amma Həsən hər şeyin qaydasında olduğunu söylədi. Lakin günlər keçdikcə bu halsızlıq, boğulma hissi, səbəbsiz yorğunluq daha da şiddətlənirdi. Axşamlar Həsən bədənində qəribə ağrılar hiss edir, ürəyi tez-tez döyünürdü. Sanki içində bir şey susqun şəkildə onu zəiflədir, amma hələ tam adını qoymurdu. O, bu ağrının, halsızlığın, gecə gələn titrətmələrin nə olduğunu bilmirdi, ya da bilmək istəmirdi. Babası isə hər şeyi hiss edirdi. Lakin onu qorumaq üçün səssiz qalırdı. Həsənin gözlərinin içində bir qorxu vardı, sanki öz bədəninə yadlaşmışdı. Və bu yadlıq onu yavaş-yavaş öz dünyasından uzaqlaşdırırdı. Nəhayət, bir gün Həsən artıq idmana gedə bilmədi. Babası ona dərmanlar aldı, təbiblərlə danışdı, amma heç kim konkret bir diaqnoz qoya bilmədi. Hamı deyirdi: “Çox gəncdi, bu ancaq yorğunluqdur.” Amma bu yorğunluq keçmirdi. Bir axşam babası Həsənin otağına daxil olanda onu stolun arxasında oturmuş, köhnə yarış medallarına baxarkən gördü. Həsən sakitcə dedi: Baba, mən çempion oldum. Amma indi… içimdə sanki görünməyən bir döyüş var. Mənimlə döyüşən bir şey var, adı yox, amma hiss edirəm. Babası yanağını Həsənin saçına söykədi və pıçıldadı: Oğlum sən bu döyüşü də udacaqsan. Çünki sən nəinki güclüsən, sən mənim ümidimsən. Həsən başını yellədi. Gülümsədi. Amma gözlərində bir dərinlik vardı. Artıq bu yolun əvvəlində durduğunu bilirdi - səssiz, çətin və görünməyən bir mübarizə başlayırdı.
Babası Həsənin vəziyyətinin dəyişdiyini gördükcə narahatlığı artırdı. Axır ki, bir səhər onu şəhərin tanınmış təbibinə apardı. Dərbəndin qədim küçələrindən birində yerləşən bu təbib illərlə insanlara şəfa vermişdi. Onun otağında əski kitablardan gələn qoxu, qapının arxasında susqun gözləyən insanların sükutu vardı. Təbib Həsəni diqqətlə müayinə etdi. Qulağını sinəsinə qoydu, nəbzini saydı, gözlərinin içinə baxdı. Sonra yavaşca ayağa qalxıb pəncərəyə tərəf getdi. Bir neçə saniyə sükut oldu. Həsən və babası baxışdılar. Sonra təbib astaca dedi: Onun ürəyi zəifdir , çox zəif. Hərəkətə, ağır idmana davam gətirə bilməz. Bu yaşda belə bir zəiflik, bu bir xəbərdarlıqdır. Babası elə bil bu sözləri eşitmək istəmədi. İnanmadı. Həsənin çempion olduğu yarış gözlərinin önündə canlandı. Qalib gələn, meydanda hər kəsi heyrətləndirən o oğlan necə olur ki, indi ürəyi zəif ola bilərdi? Yox… baba pıçıltı ilə dedi, siz səhv edirsiniz. O çempion oldu. O, səhər tezdən qaçır, daş daşıyır, döyüşür.Təbib ağır-ağır başını yellədi: İdman bəzən zahiri gücü artırır. Amma daxildə nələr baş verir, onu hərəkət göstərmir. Onun ürəyi bu ritmi daşıya bilməz. Davam etsə, həyatı üçün təhlükə ola bilər. Həsən bir söz demədi. Sanki ürəyində nəsə sınmışdı. O ana qədər yaşadığı bütün zəfərlər, babasının qürurlu baxışları, gecəyarısı məşqlər… hamısı o otaqda bir küncə çəkildi. Sanki təbib yalnız onun bədənini deyil, xəyallarını da müayinə etmişdi və qadağa qoymuşdu. Yolboyu ikisi də danışmadılar. Dərbəndin səssiz küçələrindən keçib evlərinə qayıtdılar. Həsən evə girəndə artıq fərqli bir insana çevrilmişdi. O gün bir çempionun içində başqa bir döyüş başladı - bu dəfə meydanda deyil, öz bədənində və ruhunda.
Axşamüstü Həsən evin bir küncündə oturmuşdu. Sükut içində idi. Adətən məşq saatında, baba ilə yumruq kölgələri vurduğu saatda indi susqunluq hökm sürürdü. Babası pəncərədən ona baxdı. Onun başını aşağı salması, sanki dünya ilə əlaqəsini kəsməsi ürəyini ağrıdırdı. Dərhal qərar verdi. Həsən, bu gün qonağımız olacaq, dedi mehriban səslə. Keçmiş dostum, Saşa dayın gəlir. Həsən təəccüblə başını qaldırdı. Babasının sözündə qəribə bir sevinc vardı. Axşam qapı döyüldü. Açanda qarşılarda iri cüssəli, bir az sərxoş, amma üzündə uşaq kimi təbəssüm olan şalvarı tamam yırtılmış bir kişi dayandı. Oho, mənim qəhrəman dostum! - deyə Saşa baba ilə qucaqlaşdı. Bəs bu kiçik oğlan kimdir? Gözlərin içində alov var, lap mənim cavanlığım kimi! Həsən gülümsədi. Saşanın səsi, davranışı, sanki bir teatr tamaşası idi. Divana oturan kimi cibindən bir neçə şokolad çıxardı, birini Həsənə uzatdı: Bu, çempionlar üçündür, qadağalı deyil, ha-ha! Babası gülümsədi. Saşa danışdıqca ev sanki işıqlanırdı. Müxtəlif əhvalatlar danışırdı: birində ayı ilə dalaşmışdı, digərində təsadüfən toya girib şərab oğurlamışdı. Həsən qəhqəhə çəkdi. Gecə boyunca gülməkdən yoruldu. Saşa getdikdən sonra baba Həsənin çiyninə əlini qoydu: Gördün, oğlum? Gülmək gücdür. Bəzən dərmanlardan da güclü olur. Həsən başını yellədi. O gecə yatağına uzananda qəlbində bir parça işıq vardı. Həyat bəzən qəfil səssizləşə bilərdi, amma bəzən də Saşa kimi gülərək qapını döydü.
Daha bir müddət sonra hər şey asta-asta düzəlməyə başladı. Həsən artıq əvvəlki kimi kefsiz deyildi. Saşa dayının gülməli əhvalatları, babasının sevgi dolu baxışları və Dərbəndin sükut içindəki gözəlliyi onu yenidən həyata bağlayırdı.
Hər səhər erkən durur, babası ilə evin qarşısındakı kiçik həyəti süpürür, sonra birlikdə bir fincan çay içirdilər. O günlərdə həyat, bir zamanlar itirdikləri ahəngini geri qaytarırdı. Babası onu yenə idmanla məşğul olmağa təşviq etsə də, artıq diqqətli idi - ağır məşqlər yox idi, yalnız yüngül hərəkətlər, nəfəs məşqləri və ruhunu möhkəmləndirəcək söhbətlər. Bəzən dəniz sahilinə gedirdilər. Baba oğluna ucsuz-bucaqsız suya baxmağı öyrədirdi “Dəniz kimi ol, oğlum. Dərin, səssiz və dözüm dolu.” Həsən bu sözləri içində daşıyırdı. Bəzən də babası səhər tezdən qayıqçı dostlarına kömək edirdi, Həsən də yanında olurdu. Onun gücü azalsa da, ruhu gündən - günə bərpa olunurdu. Xəstəliklə bağlı qorxular, içində səssizcə yaşasa da, onu boğmurdu artıq. O bilirdi ki, babasının sevgisi, Saşa dayının zarafatları və Dərbəndin sükutu onu bir növ yaşadırdı. Bir gün babası dedi: Həyat, oğlum, heç vaxt təkcə ağrıdan ibarət deyil. Bəzən sən ağrıya dözə-dözə güclənirsən. Unutma, sən tək deyilsən. Həsən başını aşağı salıb gülümsədi. Daxilində bir işıq yandı. Həyat davam edirdi.
Babası çox işləyirdi. Günün böyük hissəsini dəniz kənarındakı taxta emalatxanasında keçirər, axşama doğru yorğun halda evə qayıdardı. Bu, Həsənin qürur duyduğu bir hal olsa da, içində gizli bir boşluq da yaranmışdı. Uşaq olsa da, bəzən özünü tək hiss edirdi. Babasının gözlərindəki yorğunluq, əlindəki qabarlar, çiyinlərindəki yük - hamısı Həsənin gözündən yayınmırdı. Amma bir şeyi də anlayırdı: onun arzuları var idi. O, güclü olmaq, babasının yükünü yüngülləşdirmək istəyirdi. Bir gün babası işlədiyi vaxt Həsən evin arxa həyətinə keçdi. Orada köhnə idman əşyalarını tapdı, bir vaxtlar babasının istifadə etdiyi, torlu boks əlcəkləri, yüngül bir sandıq. Onları təmizlədi, düzəltdi və gizli - gizli məşq etməyə başladı. Hər səhər babasından əvvəl oyanırdı. Sükut içində yumruqlarını havaya atır, qaçış edirdi. Nəfəsi daralsa da, ürəyi döysə də, dayanmırdı. Qərar vermişdi: bir gün babasına layiq bir oğul olacaq. Hər damla tər, onun içindəki sükunəti gücə çevirirdi. Axşamlar babası gələndə, o heç nə demirdi. Sadəcə yemək yeyər, gülümsəyər və “Yorğunam, baba” deyərdi. Amma içində bir ümid alovlanırdı. Bir dəfə Saşa dayı qəfil evə gəldi və Həsəni tək məşq edərkən gördü. Gözlərini qıyaraq ona baxdı, sonra yumşaq səslə: Sən birinə bənzəyirsən, Həsən... Kiçik vaxtlarımda gördüyüm özümə. Amma ehtiyatlı ol, ürəyini dinlə, sadəcə əzələlərini yox. Bu sözlər Həsənin qulağında səssizcə əks-səda verdi. Amma o artıq dönmək istəmirdi. Bu məşqlər, bu gizli zəhmət onun öz azadlığı idi.
Qonşuları Şaşa dayı əslində bir az qəribə, bir az da gülməli adam idi. Sərxoş olsa da, könül adamı idi. Dərbəndin dar küçələrində onu tanımayan yox idi. Uşaqdan böyüyə hamı ona ya gülər, ya da salam verərdi. Gözləri yorğun, qəlbi isə dolu idi. Şaşa dayı həyatda çox şey görmüşdü və hərdən deyərdi: “Mənim həyatım bir butulkanın dibinə sığışan xatirələrdən ibarətdir.”
Bir gün səhər saatlarında Şaşa dayı təsadüfən Həsəni məşq edərkən gördü. Həsən köhnə bir torun içindəki boks əlcəklərini taxıb, böyük bir ciddiyyətlə zərbələr vururdu. Bədəni tərləmiş, yanaqları qızarmışdı, amma gözlərində qəribə bir parıltı vardı - sanki içindəki nəyisə sübut etmək istəyirdi. Şaşa dayı siqaretini yerə atıb əzdi, sonra yumşaq səslə dedi: Həsən, səndə çempion ruhu var, bala. Dərbənddə gənclər arasında turnir olacaq. Səni ora aparmaq istəyirəm. Orada sənə bənzəyən heç kim yoxdur. Həsən bir anlıq dondu. Çempionat? Bu onun arzusuydu. Amma bir problem vardı - babası. O, Həsənin xəstə olduğunu biləndən sonra idmanı qadağan etmişdi. Həsən isə heç vaxt ona yalan danışmamışdı. Mən babama yalan deyə bilmərəm, dayı - dedi Həsən, səsi titrədi. Şaşa dayı bir qədər susdu, sonra başını yellədi: Mən səndən yalan istəmirəm, Həsən. Sadəcə onun narahat olmaması üçün bir yol tap. Bilirəm, sənin üçün asan deyil. Amma bu turnir sənə yeni bir yol aça bilər. Həsən gecə yata bilmədi. Pəncərədən baxır, babasının emalatxanadan dönməsini gözləyirdi. O an içində bir savaş gedirdi. Bir tərəfdə vicdanı, bir tərəfdə arzusu. Amma bir şeyi bilirdi - babası üçün yaşamaq, onun adına güclü olmaq istəyirdi. Və bu fürsəti qaçırmaq onun üçün xəyanət kimi idi. Səhəri gün Həsən babasına yaxınlaşdı: Baba... Mən Şaşa dayı ilə bir neçə gün gəzintiyə gedə bilərəmmi? Dərbəndin içində bir az dolaşarıq...Baba başını qaldırdı, Həsənin gözlərinə baxdı. Bir anlıq düşünürmüş kimi oldu, sonra qışqırdı: O, əyyaşdan uzaq dur. Sonra Saşa Saşa səni gəbərtəcəm deyərək getdi. Əbasını çiyninə salıb evdən çıxdı. Şaşa gilə getdi. Qapı bağlı idi. Dəhlizə baxdı, heç kim yox idi. Evə tərəf keçdi... və bax o anda gördü: Şaşa həyətin kənarındakı köhnə divarın dibində, yerə sərilmiş köhnə palazın üstündə uzanmışdı. Yanında hürə-hürə susmuş bir qoca it vardı. Saç-saqqalı qarışmışdı, üstü-başı toz içindəydi. Babası yaxınlaşdı, dizlərini yerə qoyub səsini alçaltdı: Şaşa...Heç bir cavab gəlmədi. Saşa yuxuda deyildi, sadəcə dünyanın səssizliyinə gömülmüşdü. Qoca kişi bir qədər sarsıldı. Həsənin baba kimi güvəndiyi dostlardan birinin bu vəziyyətdə olması ağır idi. Barmaqları ilə çiyinindən silkələdi: Ay Şaşa... Dur bir az... danışmalıyıq. Şaşa gözlərini azca araladı, səsi boğuq və yorğun idi:İmkan verin içim... bir tikə araq qalıb. Bu sözləri deyəndə gözləri yaşla dolmuşdu, amma gülümsədi. Hər şeydən, hər kəsdən uzaq biri kimi danışırdı. Həyat ona çox şey borclu deyildi, o da həyatdan çox şey istəməmişdi. Yanındakı qoca it quyruğunu zəifcə tərpətdi, sanki sahibinin qürurunu bölüşürdü. Babası dərindən nəfəs aldı. İçindəki kin yox olmuşdu. Təkcə mərhəmət qalmışdı. Palazı düzəltdi, itin başını sığalladı. Sonra Şaşaya baxıb sakit səslə dedi: Sən düz deyirsən, Şaşa. Həsən içində yanır. Bəlkə də sən bunu məndən əvvəl gördün.Şaşa heç nə demədi. Amma gözlərində bir təşəkkür var idi. Sonra başını geri qoydu və pıçıltı ilə əlavə etdi: Hacı dayı... bu uşaq başqa cür böyüyür... onu sıxma. Babası başı ilə razılaşdı və ayağa qalxıb evə tərəf getdi. Həmin axşam Həsənə heç nə demədi. Sadəcə onu diqqətlə izləyirdi. artıq bilirdi: bəzi yolları təkcə sevgi ilə qorumaq olmur bəzən azadlığa da ehtiyac var."
***
Xan Həsənin adını oxuyanda Maratın yazdığı və davamı ilə hələ də tanış olmadığım hekayəni xatırladım mən..
Necə də unudulmuşdu, unutmuşdum..
Maratın son cümləsini bir neçə dəfə təkrarladım: "bəzi yolları təkcə sevgi ilə qorumaq olmur, bəzən azadlığa da ehtiyac var"
Ama sizi bir şeyə əmin edirəm. Çox yazının içində çox yazı var, o yazıların içində də yazılar var. İstəyirsiniz inanın, istəyirsiniz inanmayın. Azadsınız - Xan isə kitabında əsəri bitirmədən belə deyirdi.
Əslində Maratın hekayəsi də Xanın hekayəsi də burda bitmir, bir gün bəlkə ardını da oxuyarıq.
Kitabda belə bir cümlə keçirdi; bəşəriyyətə böyük yazıçıların özləri yox, yazdıqları lazım olur.
Bəlkə də haqlı idi Xan! - Rizvan Xan da, Xan Həsən də..
Bir sözlə, əksəriyyət Maratı və Xanı tanımasa da yazıları artıq sirr yox, "hürr"dü...
We shall over come someday – bir gün öhdəsindən gələcəyik! Bəzən insanın gözləri dolar, axı birdən, mənim də gündə neçə dəfə başıma gəlir bu, istəmədən, o zaman Xanın oxuduğu mahnı səslənir qulaqlarımda..
We shall over come someday...
Biz bu gün bir film, başqa gün bir kitab olub mütləq ki, öhdəsindən gələcəyik!
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(26.05.2026)
