Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Ətrafımızda, xüsusilə də sosial şəbəkələrdə tez-tez bir ifadə ilə rastlaşırıq: “vicdansız”. Kiminsə davranışı xoşumuza gəlməyəndə, yaxud bir hərəkət bizi incitdikdə bu sözü asanlıqla işlədirik. Amma bir anlıq dayanıb düşünəndə sual yaranır: doğrudanmı vicdansız insan var?

İnsan ürəklə yaşayır. Bu danılmazdır. Hər kəsin ürəyi var və hər kəs bu ürəyin döyüntüsü ilə nəfəs alır. Allah insanı yaradarkən onu yarımçıq yaratmayıb. Heç kim dünyaya vicdansız gəlmir. Vicdan, şərəf və ləyaqət insan varlığının ayrılmaz hissəsidir. O halda “vicdansız insan” anlayışı haradan yaranır?

Biz gündəlik həyatda soyuqqanlı, amansız, mərhəmətsiz insanlara “ürəksiz” deyirik. Halbuki onların da ürəyi var,  sadəcə o ürəyin səsinə qulaq asmırlar. Eyni məntiqlə vicdan məsələsi də belədir. Vicdanı olmayan insan yoxdur, vicdanının səsini dinləməyən insan var.

İnsanlar vicdanla doğulurlar. Sonra yaşayır, öyrənir, sınanır və ən əsası  seçim edirlər. Bu seçim çox vaxt səssiz olur:

Vicdanımın səsini dinləyim, yoxsa onu susdurum?

Doğru olanı edim, yoxsa mənə sərf edən yolu seçim?

Vicdan susmur. Sadəcə bəzən insanlar onu eşitmək istəmirlər. Vicdanını kənara qoyan insan zamanla elə bir nöqtəyə çatır ki, cəmiyyət onu “vicdansız” adlandırır. Amma bu, vicdanın yoxluğu deyil, vicdanın bilərəkdən inkarıdır.

Bir məqam da diqqət çəkir: insanlar çox vaxt nədən danışırlarsa, əslində ondan kasıbdırlar. Kim nəyin şousunu və reklamını edirsə, içində onun boşluğu var. Daim “vicdan” sözünü dilə gətirib başqalarını ittiham edən insan, bəlkə də öz vicdanı ilə üz-üzə qalmaqdan qaçır. Çünki başqasını mühakimə etmək, özünü sorğulamaqdan daha asandır.

Mövzu ilə bağlı “Ədəbiyyat və İncəsənət” portalına açıqlama verən ilahiyyatçı Ağa Hacıbəyli bildirib:

İnsanlara “vicdansız” demək, əslində məcazi məna daşıyır. Onun sözlərinə görə, vicdan Allahın insana bəxş etdiyi daxili məhkəmədir:

“İnsan yaradılarkən ona lazım olan bütün mənəvi dəyərlər verilir. Lakin zaman keçdikcə tərbiyə, sosial mühit və yaşanan hadisələr insanın düşüncə tərzinə təsir edir. Bəzi insanlar müəyyən məqsədlərə çatmaq üçün yalan danışır, rüşvət verir, haqsızlığa göz yumur. Bununla da daxili məhkəmənin səsinə qarşı durur və öz mənəvi azadlığını məhdudlaşdırır”.

İlahiyyatçı vurğulayıb ki, daxili təlatümü yaşayan insan zamanla cəmiyyətdə yanlış olaraq “vicdansız” kimi tanınır:

“İnsan ilk dəfə haqsızlığa göz yumanda, harama əl atanda, aldadanda və ya böhtan atanda daxilindəki səs bunun günah olduğunu xatırladır. Mənfəət naminə doğru yoldan uzaqlaşdıqca insan öz daxili güc qapılarını bağlayır. Nəticədə halal-haram fərqini itirir və belə insanlara "vicdansız" deyilir”.

Bəlkə də problem “vicdansız insanlar”ın çoxluğunda deyil. Problem vicdanın səsinə qulaq asmaqdan imtina edən insanların artmasındadır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.01.2026)

Aynur İsmayılova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Özünü aldatmaq nə ağır duyğudur, ilahi. Bunun bədəlini ödəmək olmur. Nə ürək dözür, nə də nəfəs almaq olur. Sözlər boğazında ip kimi sallanır. Nə ölə bilirsən, nə də qurtula. Bu, yaşamaqla ölmək arasında bir keçiddir. Hər gün yaşayaraq ölməyə bənzəyir.

Ən pisi də odur ki, sən inanmağa davam edirsən — bir gün hər şeyin yaxşı olacağına ümid edirsən. Amma heç nə düzəlmir. Bu, içdən çürümüş bir ağacın bar verməsini gözləməyə bənzəyir. Sən inanmağa davam etdikcə, o hər gün bir az da qoparaq yox olur. Və sən bir gün görürsən ki, artıq o ağaca nə etsən də faydası olmayacaq. Verdiyin nə sevgi, nə qayğı, nə mərhəmət onu yenidən canlandırmağa qadir deyil.

Bəzi şeyləri dəyişmək mümkün olmadığı kimi, qurumuş ağacı da geri qaytara bilməzsən. Çünki bəzi şeylər dəyişmir — nə qədər mübarizə aparsan belə.

Bəlkə də bu cümlələr sənə tanışdır. Bəlkə sən də özünü aldatmağa davam edirsən?

Əziz oxucum, özünü aldatma. Aldanmağın verdiyi əzab bir gün sağalır, amma özünü aldatmağın açdığı yara heç vaxt sağalmır. Sadəcə qabıq bağlayır. Heç gözləmədiyin anda, bir toxunuşla yenidən qanatmaq isə çox asandır.

Sən özün üçün ən yaxşı olanı hər zaman hər kəsdən daha yaxşı duyur, daha yaxşı görürsən. Həyatın üçün qərarları yalnız özün ver. Kimsəyə imkan vermə sənə toxunsun. Çünki özünü inandırdığın şeylər sənin gerçəyin yox, kölgən olacaq — hər zaman səni izləyən, amma heç vaxt qarşına çıxacaq cəsarəti olmayan.

Cəsur ol. Kimsə səni sevməsə belə, özünü sev. Sözünü sev. Yolunu sev. Həyat sevgidir. Sevgi yoxdursa, nə həyat var, nə də insan.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.01.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Bir film, min xatirə…

“Köhnə Bərə” yalnız bir sevgi hekayəsi deyil. Bu film keçmiş ilə bu gün arasında körpü qurur, insan talelərini dərin emosiyalarla təqdim edir. Hər kadr izləyicini duyğuların içinə çəkir, unudulmuş xatirələri yenidən canlandırır. Bərədəki dalğalar, külək və uzaq səslər tamaşaçını sanki hadisələrin içində hiss etdirir, hər anın ritmini ürək döyüntüsü ilə birləşdirir.

Rejissordan incə toxunuşlar

Filmin rejissoru Rövşən Məmmədov, vizual estetikaya və emosional dərinliyə böyük diqqət yetirir. Onun rejissorluğu yalnız görüntüləri gözəl göstərməkdən ibarət deyil; o, hər dialoq, hər səhnə və hər kadrda tamaşaçının hisslərinə toxunmağı bacarır. Məmmədovun incə detallara verdiyi önəm, filmə həm ruh, həm də həyati dərinlik qatır. Hər bir baxış, hər bir səssiz an izləyicini düşündürür, onların öz xatirələrini yenidən xatırlamasına səbəb olur.

Sadəlikdə güc

Süjet sadə görünə bilər: köhnəlmiş bir bərə və üzərində insanların həyat hekayələri. Amma məhz bu sadəlik filmi unikal edir. Hər bir personaj bərədəki dalğalarla öz taleyini birləşdirir, hər görüş və vidalaşma izləyicini duyğuların dərinliyinə çəkir. Film göstərir ki, həyatda ən təsirli anlar həmişə böyük hadisələrdə deyil, sadə və gündəlik kiçik xatirələrdə gizlənir.

Azərbaycan kinosunda önəmli addım

“Köhnə Bərə” ssenari incəliyi, aktyorların təbii performansı və rejissorluğun zərif toxunuşları ilə Azərbaycan kinosunda öz yerini möhkəmləndirir. Film həm də tamaşaçını düşünməyə, empati qurmağa və həyatın kiçik, lakin dəyərli anlarını qiymətləndirməyə çağırır. Bərə yalnız bir gəmi deyil; o, xatirələrin, insan əlaqələrinin və həyatın keçici anlarının simvoluna çevrilir.

İzlə və yaşa

Film izləyicini sadəcə baxmağa yox, keçmiş xatirələri yenidən yaşamağa, unudulmuş duyğuları hiss etməyə dəvət edir. Hər kadr, hər səhnə zamanın ritmində əbədiləşmiş bir hekayədir. “Köhnə Bərə” göstərir ki, keçmişin sadəcə yadında qalması kifayət deyil; onu hiss etmək, yaşamaq və öz xatirələrinlə əlaqələndirmək lazımdır. Bu film həm gözlə görməyə, həm də ürəklə yaşamağa imkan verən nadir əsərlərdən biridir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Qəhrəmanlar unudulmur!

II və III dərəcəli "Şöhrət" ordeni mükafatçısı, Böyük Vətən müharibəsi veteranı Mustafa Məmmədov 9 yanvar 1921-ci ildə Qərbi Azərbaycanda (İndiki Ermənistanda) - ovaxtkı Gəncə quberniyasına aid Qazax qəzasının Dilliçan nahiyəsinin Qaraqoyunlu dərəsinin Qararaya kəndində doğulub.

Mustafa Məmmədov Böyük Vətən müharibəsi başlayanda könüllü olaraq cəbhəyə yollanıb. 77-ci Azərbaycan diviziyasının tərkibində döyüş yolu keçib. Novorossiysk, Kerç uğrunda gedən qanlı döyüşlərdə iştirak edib.

Novorossiysk — Qara dənizdə Rusiyanın ən böyük müdafiə şəhəri olub. Bu şəhər Qara dənizin ən rahat dəniz körfəzlərindən birində yerləşib. 1941-ci ilin noyabr ayının ortalarında alman-faşist qoşunları Sevastopol istisna olmaqla, bütün Krımı ələ keçirib. Ali Baş Komandanlığın 16 noyabr 1941-ci il tarixli qərarı ilə Novorossiysk Sevastopolun ərzaq təminatı bazası müəyyən edilib. Faşistlər Novorossiysk şəhərinin mühüm strateji əhəmiyyətini nəzərə alaraq, qısa müddətdə limanı məhv etmək və mühasirəyə almağı planlayıb.

225 gün sahəsi 30 kvadrat kilometr olan bu plasdarmada qanlı döyüşlər davam edib. Bu ərazini onlarca artilleriya və minaatan batareyası atəşə tutub. "Kiçik torpaq" düşmənin böyük qüvvələrini özünə zəncirləyib və 1943-cü ildə onun qoşunlarının darmadağın edilməsində böyük rol oynayıb. Sentyabrın 9-dan 10-na keçən gecə Mustafa Məmmədov uzun müddətdir gözlənilən, uzun aylar davam edən mühasirədən sonra Novorossiyskə hücumda iştirak etməyə hazırlaşıb.

Şəxsi heyət məsuliyyətli vəzifəni yerinə yetirməli idi:

İlk hücum üçün bir yol açmaq lazım idi. O zaman ordunun siyasi bölməsinin rəisi Leonid İliç Brejnev döyüşçülər qarşısında çıxış edərək onları həvəsləndirib.

"Bu çıxış həlledici döyüşə ilham verən, əsgərlərin ürəyinə yatan sözlər idi. Bu, bizə yeni qüvvə və düşməni mümkün qədər tez əzmək arzusu bəxş edən ruhlandırıcı söhbət idi", — deyə uzun illər sonra öz uşaqlarına Mustafa Məmmədov bildirib.

Həmin gün əsgərlər tərəfindən qəhrəmanlıq möcüzələri göstərilib. Faşistlər bu şiddətli müqavimət qarşısında tab gətirə bilməyiblər.

"Qafqazın müdafiəsinə görə" medalı daxil olmaqla altı medala layiq görülüb. Gördüyü işə vicdanlı münasibət göstərdiyinə görə 11 dəfə fəxri fərmanlarla təltif olunub. Böyük Vətən müharibəsində Qələbənin 40-cı ildönümündə Sumqayıtda məhz ona yeni "Əbədi məşəl" abidəsinin alovunu yandırmaq tapşırılıb.

Bu gün bu heç də öyünüləsi xəbər deyil, amma zamanında Sumqayıtdan Leonid İliç Brejnevin 75 illiyi münasibətilə ad gününə təbrik teleqramını Kremlə məhz onun göndərməsi tərcümeyi-halına yazılan uğur hesab edilirdi.

O, 2001-ci ilin 9 iyununda Sumqayıtda dünyasını dəyişib.

Allah rəhmət eləsin.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.01.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

“Sənin adın Jolamandır. Eşidirsənmi? Atanın da adı Donenbaydı. Sən naymanlar qəbiləsindən olan oğlusan"- Çingiz Aytmatovun “Manqurt“ əsərindən

Bəzən düşünürəm, indiki insanlar da manqurt kimidirlər. Yaxşılığı, xeyri unudurlar, hətta bir dostun, bir yaxının etdiyi yardımı gözardi edirlər. Elə bil, yeni doğulmuş uşaq kimidirlər,  hər şeyi unudurlar. Yenə də  uşaq tez öyrənir, insan niyə öyrənmir?

Məsələn, yaxının ağır günündə yanında olub, kömək edib, amma sən bunu dərhal unudursan. Hətta başqa biri ona qarşı pislik etsə, sən yenə susursan. Dostluq etdiyin, sadiq olduğun bir insan səni incidəcək qərarlar verirsə, sən bunu dərs kimi götürmürsən. Bu, manqurtluğun günümüzdəki nümunəsidir.

Vəfasızlıq da eyni vəziyyətdir. Yaxşılıq edənləri dəyərləndirməmək, xeyri görməmək, vicdanı susdurmaq- bunlar  tək insanlara  deyil, bütöv cəmiyyətə zərər verir. Tarixi unudan, köklərinə sadiq qalmayan insanlar kimi, indi də çoxları yalnız öz marağını düşünür, xeyri unudur.

Daha bir misal verə bilərəm ki, bir insan sənə pislik edib, sən bunu bağışlayırsan, amma dərs çıxarmırsan  və  eyni səhvi təkrar edirsən. Pisliyi unudub, yenidən eyni səhvləri etmək də bir növ manqurtluqdur. Ədəbiyyatin özəyi əsərlər də bunu göstərir: xəyanəti unudan cəmiyyət və ya fərd, onu təkrar yaşayır.

 Cəmiyyət inkişaf edir deyirik, amma ətrafımıza baxanda görürük ki, bəzi insanlar hələ geridədir. Yaxşılığı dəyərləndirməyən, vəfasızlığa göz yuman, pisliyi unudub eyni səhvləri təkrarlayan insanlar. Bu, yalnız fərdlərə zərər vermir, həm də ümumi cəmiyyətin inkişafını əngəlləyir.Manqurt olmaq təkcə keçmişi unutmamaq deyil, insanlığını, vicdanını, yaxşılığı unutmamaqdır. Amma unutqan, vəfasız və səhvləri təkrar edən insanlar həmişə geridə qalacaq.

Unutmayaq ki, yaxşılıq bir yaddaşdır. Vəfasızlıq, pislik və səhvlər isə dərs olmalıdır. Əgər bunları unutsaq, manqurt ruhu bizi hər tərəfdən əhatə edəcək. Amma xatırlasaq, vicdanla yaşasaq, unutmayan, öyrənən və inkişaf edən cəmiyyət yarada bilərik.

Qeyd edim ki, insanı əslində kökündən ayıran unudulmuş xatirələrdir. Kökünü itirən, tarixini unudan, başqasının yaxşılığını görməyən insan, yalnız öz maraqlarına qulluq edər və hər dəfə eyni səhvləri təkrar edər.

Çalışın ki, yaxşılığı unutmayasınız, vəfasızlığa qarşı səbrli olun, amma pisliyi də unudub eyni səhvləri təkrarlamayın. Hər dərs həyatınızı daha ağıllı, daha vicdanlı və daha güclü edəcək.

“Manqurt heç vaxt qaçmaq fikrinə düşməzdi. Onun yeganə qayğısı qarını doyurmaq, sahibinin əmrinə tabe olmaq idi. Başqa dərdi yox idi, amma ürəyini, yaddaşını itirmiş bu gəncin içində əsl insanlıq susurdu”- əsərdən bir parça

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.01.2026)

\

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

İnsan tarixi yalnız hadisələrin ardıcıllığı deyil; o, eyni zamanda qaranlıqla işıq arasında gedib-gələn bir düşüncə xəritəsidir. Hər dövr öz qaranlığını doğurur, hər qaranlıq isə mütləq bir işıq ehtiyacını. Bu baxımdan “qaranlıq” sadəcə fiziki bir yoxluq deyil — anlayışın itməsi, yaddaşın susması, sözün yerini tapa bilməməsidir. İşıq isə bəzən bir cümlədən, bəzən bir sükutdan, bəzən də vaxtında deyilmiş bir sözdən doğur.

Mədəniyyətin tarixi əslində bu keçidin tarixidir: qaranlıqdan işığa doğru atılan addımların, bəzən isə yerində saymanın.

Qaranlıq haradan başlayır?

Qaranlıq ən çox sözün dəyərdən düşdüyü yerdə başlayır. Söz sadələşdikcə, mənalar azaldıqca, düşüncə tənbəlləşir. İctimai həyat sürət qazandıqca, insanın özünə verdiyi suallar azalır. Bu da mədəni qaranlığın ilkin əlamətidir. Çünki sual verməyən cəmiyyətlər işıq axtarmır; hazır cavablarla kifayətlənir.

Tarix göstərir ki, qaranlıq dövrlər həmişə səssiz başlamaz. Əksinə, çox zaman hay-küylə, şüarlarla, həddindən artıq danışmaqla gəlir. Bu danışığın içində isə sözün çəkisi azalır. Mətləb çoxalır, məna azalır. Nəticədə insan öz dilində yadlaşır.

İşıq nədir?

İşıq həmişə böyük hadisə, gur çağırış, ya da səsli dəyişiklik demək deyil. Bəzən işıq bir insanın təkbaşına yazdığı mətndir. Bəzən səhnədə deyilən bir cümlə, bəzən isə oxucunun içində yaranan səssiz razılaşmadır: “Bunu mən də hiss etmişdim, amma adını qoya bilməmişdim.”

İşıq yaddaşla başlayır. Yaddaş olmayan yerdə gələcək də olmur. Buna görə də mədəniyyət yalnız irəli baxmaq deyil, həm də geriyə baxmağı bacarmaqdır. Qaranlıqdan işığa keçid, unudulmuşu xatırlamaq cəsarəti tələb edir.

Yazı bu keçiddə harada dayanır?

Yazı qaranlıqla işıq arasında körpüdür. O, nə tam işıqdır, nə də tam qaranlıq. Yazı axtarış halıdır. Yazmaq — cavab verməkdən çox, düzgün sual vermək cəhdidir. Buna görə də həqiqi mətnlər rahatlatmır, narahat edir. Oxucunu öz düşüncə komfortundan çıxarır.

Məqalə janrı bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki məqalə nə roman qədər gizlənə, nə də şeir qədər susa bilir. O, mövqeyini sezdirir, amma zorla qəbul etdirmir. Qaranlıqdan işığa aparan yol da məhz belədir: məcbur etmədən, amma istiqamət göstərərək.

Cəmiyyətin işığı və kölgəsi

Hər cəmiyyət öz işığını yaratdığı kimi, öz kölgəsini də böyüdür. Kölgə danılmazdır. Problem kölgənin danılması deyil, onunla üzləşməməkdir. Üzləşmək isə tənqid deyil; anlamaq cəhdidir. Anlamaq isə artıq işığın ilk mərhələsidir.

Mədəni yazının missiyası da buradadır: nə ittiham etmək, nə də idealizə etmək. Sadəcə göstərmək. Oxucuya seçim haqqı buraxmaq. Çünki həqiqi işıq kənardan verilmir, içəridə yanır.

Qaranlıqdan işığa keçid mümkündürmü?

Bu sualın cavabı həmişə eyni deyil. Amma tarix göstərir ki, söz qorunduğu müddətcə işıq ehtimalı var. Dil öz məntiqini, dərinliyini, estetik yükünü itirmədikcə, mədəniyyət də yolunu itirmir.

Bəzən bir nəsil qaranlıqda qalır, amma yazdıqları gələcək üçün işıq olur. Buna görə də hər mətn yazıldığı zaman üçün deyil, oxunacağı zaman üçün məsuliyyət daşıyır.

“Qaranlıqdan işığa” bir iddia deyil, bir prosesdir. Bu prosesdə yazıçı da, oxucu da yol yoldaşıdır. Heç biri digərindən üstün deyil. Çünki işıq tək bir nöqtədə deyil, paylaşılmış düşüncədə yaranır.

Bu məqalələr də iddia etmir ki, yolu göstərir. Onlar sadəcə qaranlıqda yanan kiçik işıqlardır. Görən görər, keçən keçər. Amma işıq yanırsa, artıq qaranlıq tam deyil.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

"Anam həmişə Qarabağa gedəndə məni babamgilin yanına qoyurdu. Babam onun getməsini istəmirdi. Hər dəfə, "Sonuncu dəfə gedirəm", - deyə hamını razı salırdı. Həmin vaxt babam təkidlə, "Bu sonuncu dəfədir", - deyib razılaşdı. Anam da söz verib getdi, bu, həqiqətən də sonuncu gedişi oldu". Ceyhun Əsgərov

Bu gün ilk şəhid qadın Salatın Əsgərovanın anım günüdür. Salatın Əsgərovanın16 dekabr 1961-ci ildə Bakı şəhərində ziyalı ailəsində anadan olub. 1979-cu ildə Bakı şəhərində Mikayıl Müşfiq adına 18 saylı orta məktəbi əla qiymətlərlə başa vurub. O, həmin il Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutuna daxil olub. Onun müəlliməsi Firəngiz Həşimovanın sözlərinə görə, Salatın Əsgərova uşaqlıqdan öz möhkəm iradəsi ilə seçilib.

1984-cü ildə geofizikaixtisası üzrə mühəndisdiplomualanSalatın Əsgərovajurnalistikasahəsinə böyükmaraqgöstərib. Nəticədə 1984-cü ildə müqavilə ilə "Bakı" qəzetində, 4 il sonra isə "Molodyoj Azerbaydjana" qəzetində işləməyə başlayıb.

Onun toxunduğu məsələlər Azərbaycan torpaqlarının bütövlüyü ilə bağlı olub. O, tez-tez cəbhə xəttinə gedər, qaynar nöqtələrdən operativ materiallar hazırlayıb. Ailəsi, iş yoldaşları ondan bərk nigaran olublar. Dəfələrlə onun döyüş bölgəsinə getməyinin qarşısını almağa çalışsalar da, heç nəyə nail ola bilməyiblər. Onun boğazında zob xəstəliyi olub. Bu xəstəlikdən Salatın Əsgərova yaman əziyyət çəkib.

Yaxın adamları və iş yoldaşları tez-tez ona cərrahiyyə əməliyyatını məsləhət görsədə, Əsgərova əməliyyat zamanı ölüm riskindən qorub.  Lakin, atası Əziz Əsgərovun məsləhətindən sonra, cərrahiyyə əməliyyatının aparılmasına razılıq verib. 1992-ci il 16 yanvarda əməliyyatın vaxtını təyin etsələr də, ezamiyyətdən sonra xəstəxanaya tələsməyib.

Salatın Əsgərova 1991-ci il yanvarın 8-dən 9-na keçən gecə Bakıdan Qarabağa Oleq Larionovun yanına getmək qərarına gəlib. Batalyon komandiri polkovnik-leytenant Oleq Larionov sibirli olub. O, 5 il batalyona rəhbərlik edib, həmin batalyon 1990-cı ilin yazında Qazaxın Bağanis Ayrım kəndini ermənilərin hücumlarından qoruyub.

Buna görə də, ermənilər Larionovun başına pul mükafatı qoyublar. O, həm də Qazaxda Salatın Əsgərovanı ölümdən xilas edib. Salatın Əsgərova Oleqlə görüşüb. 1991-ci il yanvarın 9-u onlar daha bir neçə hərbçi ilə birgə eyni avtomobildə hərəkət edərkən ermənilərin pusqusuna düşüblər.

Yevlax-Laçın yolunun 141-ci km-də Qaladərəsi kəndi yaxınlığında, Salatın Əsgərovanın olduğu avtomobil atəşə tutulub. İki istiqamətdən açılan atəş nəticəsində avtomobilə 113 güllə tuş gəlib. Avtomobildə olan mayor İqor İvanov yerindəcə vəfat edib. Polkovnik-leytenant Oleq Larionov isə ermənilərə avtomatdan atəş açmağa imkan tapıb. O, beş güllə yarası almasına baxmayaraq, maşından yerə düşə bilib, yolu keçib ermənilərdən xeyli uzaqlaşaraq, gülləsi bitənə qədər onlarla döyüşüb.

 Sonda o yerə yıxılıb və ermənilər ona yaxınlaşıb güllələyiblər. Daha sonra erməni silahlıları maşının qapısını açıb, yaralı Salatın Əsgərovanı dayanmadan güllələyiblər və güllələrdən biri onun gicgahına dəyib. Salatın Əsgərovanın oğlu Ceyhun Əsgərov anasının şəhid edildiyini belə xatırlayır:

"Yanvarın 9-da bu xəbər gələndə mənə deməmişdilər. Əlimə qəzet keçdi, üzərində anamın şəkli var idi. Bunu görüb, "Ana axı hələ gəlməyib, məqaləsi niyə çıxıb?" - deyə səbəbini soruşdum. Bir müddət sonra artıq məsələnin nə yerdə olduğunu anladım".

9 yanvar 1991 (29 yaşında) vəfat edib Salatın Əsgərova. Bakı şəhərində Şəhidlər Xiyabanında dəfn edilib. Ölümündən sonra Beynəlxalq Jurnalistlər İttifaqı Konfederasiyasının laureatı adına layiq görülüb.

Salatın Əsgərovanın yaxınlığında həlak olduğu kənd Salatınkənd adlanır. Onun Bakıda yaşadığı binada xatirə lövhəsi vurulub. Bakıda küçələrdən biri, Bakı buxtasında gəzinti gəmisi və Qadınlar İctimai Birliyinin təsis etdiyi mükafatı onun adını daşıyır. Nəbi Xəzri Salatın Əsgərova haqqında elegiya-poeması yazıb.

Filmoqrafiya

2016-cı ildə Salatın Əsgərovaya həsr olunan qısametrajlı "Vətən üçün gedirəm" filminin təqdimatı keçirilib.

Təltif və mükafatları

Salatın Əsgərova 6 noyabr 1992-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Əbülfəz Elçibəyin 294 saylı fərmanı ilə ölümündən sonra Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq görülüb.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.01.2026)

Heyran Zöhrabova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Payız kövrəldəndi, bahar coşduran,

Məni sərt eləyən qış da gözəldir.

Ürəyin daşdımı, demə, ay insan,

Duymağı bacarsan, daş da gözəldir.

Bir gözəl çıxanda çəmənə, düzə,

Fikir ver yanağa, nəzər sal üzə.

Gözəllik baxarmı əyriyə, düzə,

Demə ki, əyridi, qaş da gözəldir.

Zəlimxan, olmasın nə ah, nə aman,

Ağrıdan ağlamaq yamandır, yaman.

Sevincin qəlbini dolduran zaman,

Yanaqdan süzülən yaş da gözəldir!

Yazılı və şifahi ədəbiyyatın vəhdətindən yaranan bənzərsiz bir poeziya dünyası.

Bu gün çağdaş Azərbaycan poeziyasının seçilən simalarından biri, xalq şairi, ictimai xadim Zəlimxan Yaqubun anım günüdür.

Zəlimxan Yaqub 21 yanvar 1950-ci ildə Gürcüstanın Bolnisi rayonunun Kəpənəkçi kəndində anadan olub. Orta məktəbi həmin kənddə bitirdikdən sonra şair Bakı Dövlət Universitetinin Kitabxanaçılıq fakültəsində təhsil alıb.

1973-1978-ci illərdə "Azərkitab" sistemində, "Kitab pasajı" adlı kitab dükanında satıcı, baş satıcı, şöbə müdiri, 1975-1985-ci illərdə Azərbaycan Könüllü Kitabsevərlər Cəmiyyətində təbliğat şöbəsində redaktor, şöbə müdiri, 1987-1994-cü illlərdə "Yazıçı" nəşriyyatında poeziya şöbəsində redaktor, şöbə müdiri vəzifələrində çalışıb.

1995-2005-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin deputatı olub, 2008-ci il avqust ayının 29-da Azərbaycan aşıqlarının V qurultayında Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin sədri seçilib.

Zəlimxan Yaqub ədəbi fəaliyyətinə 1966-cı ildə “Qələbə bayrağı” adlı Bolinisi rayon qəzetində dərc olunan “Şota Rustaveli” adlı şeiri ilə başlayıb.

Müxtəlif dillərə tərcümə edilmiş 40-a qədər şeir kitabının müəllifidir.

Zəlimxan Yaqub uzun müddət böyrək çatışmazlığından əziyyət çəkib. O, 2016-cı il yanvarın 9-da dünyasını dəyişib və Bakıda - Birinci Fəxri xiyabanda dəfn olunub.

Ruhu şad olsun!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.01.2026)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

"Traduttore, traditore" - italyan atalar sözüdür. Tərcüməçi satqındır. Bu fikir əsrlərdir müzakirə edilir və hələ də birmənalı cavab yoxdur. Tərcümə orijinala sadiqlikdir, yoxsa yeni əsər yaratmaqdır?

Klassik baxış: tərcümə orijinaldan aşağıdır

Ənənəvi ədəbiyyatşünaslıqda tərcümə ikinci dərəcəli fenomen hesab olunub. Orijinal əsər yaradıcılıqdır, tərcümə isə sadəcə bir dildən digərinə köçürməkdir.

Bu yanaşma uzun müddət dominant idi. Tərcüməçi görünməz qalmalı idi, öz təbiətini, üslubunu gətirməməli idi. Onun vəzifəsi mexaniki köçürmək idi - söz-sözünə, dəqiq, sədaqətlə.

Amma praktika göstərdi ki, bu mümkün deyil. Çünki dillər fərqlidir - qrammatik strukturlar, leksik imkanlar, mədəni kontekstlər. Söz-sözünə tərcümə adətən oxunmayan, qeyri-təbii mətn verir.

Müasir baxışda tərcümə yeni yaradıcılıqdır. XX əsrdən başlayaraq tərcüməyə münasibət dəyişdi. Tərcümə sənəti ayrıca sahə kimi tanındı. Tərcüməçi yaradıcı şəxsiyyət kimi qəbul olundu. Çünki tərcümə sadəcə sözləri dəyişmək deyil. O, bir mədəniyyəti başqa mədəniyyətə köçürməkdir. Bir düşüncə tərzini başqa düşüncə tərzinə uyğunlaşdırmaqdır. Bu isə böyük yaradıcılıq tələb edir.

Borxes deyirdi: "Orijinal tərcüməyə sadiq deyil, tərcümə orijinala sadiqdir." Bu paradoksal fikir əslində dəqiq ifadədir yaxşı tərcümə orijinaldan daha yaxşı ola bilər. Tərcümənin 2 növü var. Ədəbi tərcümədə iki əsas yanaşma var:

Literal tərcümə - söz-sözünə, dəqiq, forma əsaslı. Burada məqsəd orijinalın strukturunu, sözlərini maksimum saxlamaqdır. Amma nəticə çox vaxt oxunmaz olur. Məsələn, Şekspir-in "To be or not to be" ifadəsi literal tərcümədə "Olmaq yoxsa olmamaq" olur. Düzdür, amma poetikliyi itir.

Azad tərcümə isə məna əsaslı, uyğunlaşdırıcı, oxucu orientli. Burada məqsəd orijinalın ruhunu, təsirini, emosional yükünü çatdırmaqdır. Forma dəyişə bilər.

Eyni ifadə azad tərcümədə "Yaşamaq ya ölmək" ola bilər. Daha poetik, daha təsirli, amma orijinaldan uzaq. Nəsr tərcümə etmək nisbəttən asandır. Amma poeziya - bu, ən çətin sahədir. Çünki şeirdə forma məzmun qədər vacibdir.

Ritm, vəzn, qafiyə, səs ahəngi, söz oyunları bunları başqa dilə köçürmək demək olar ki, mümkün deyil. Bir dildə qafiyələnən sözlər başqa dildə qafiyələnmir. Bir dildə ahəngdar səslənən struktur başqa dildə ahəngsizdir.

Nizaminin "Leyli və Məcnun"u rus dilinə tərcümə edəndə orijinalın bütün poetik gücü itirilir. Çünki fars şeirinin vəzni, qafiyə sistemi, metafora quruluşu rusca ilə üst-üstə düşmür. Tarixdə tərcümənin orijinaldan daha məşhur olduğu hallar var. "Rubaiyyat" - Ömər Xəyyamın rübailəri. Orijinal farsca, amma Edward FitzGeraldın ingilis tərcüməsi dünyada daha məşhurdur. FitzGerald sadəcə tərcümə etməyib, yenidən yaradıb. Nəticə orijinaldan fərqlidir, amma öz başına əsərdir. "İliada" və "Odisseya" Homerosun yunan əsərləri. Dünyanın hər dilində tərcüməsi var və hər tərcümə fərqlidir. Hansı düzgündür? Heç biri və hamısı. Tərcüməçi iki mədəniyyət, iki dil, iki oxucu auditoriyası arasında bir vasitəçidir. O, bir tərəfdə müəllifə sadiq qalmalı, digər tərəfdə oxucunu düşünməlidir. Əgər yalnız müəllif düşünsə, tərcümə oxunmaz olar. Əgər yalnız oxucu düşünsə, orijinal məna itər. Balans tapmaq gərəkdir. Tərcüməçi həm dilçi, həm mədəniyyətşünas, həm psixoloq, həm sənətkar olmalıdır. O, orijinalı dəqiq başa düşməli, məqsədi anlamalı, hədəf oxucunu tanımalı, yeni mətn yarada bilməlidir. Tərcümədə ən çətin məsələ mədəni realaliyaların köçürülməsidir. Hər dildə özünəməxsus ifadələr, atalar sözləri, məqamlar var ki, başqa dilə tərcümə olunmur. Azərbaycan atalar sözü: "Ağzı süddən yanan, qatığı üfləyərək içər." Bunu necə tərcümə edək ingilis dilinə? Söz-sözünə tərcümə mənasızdır, çünki ingilis mədəniyyətində belə obraz yoxdur. Tərcüməçi ya izah əlavə etməli, ya oxşar ingilis ifadəsi tapmalı, ya kontekstdən anlaşılacaq şəkildə dəyişdirməlidir. Bəzi nəzəriyyəçilər iddia edir ki, tərcümə prinsipcə mümkün deyil. Çünki hər dil öz dünya modelini yaradır. Bir dildə düşünülən fikir başqa dildə eyni formada düşünülə bilməz. Vitgenşteyn deyirdi: "Dilimin sərhəddi mənim dünyamın sərhəddidir." Deməli, dillər arasında keçid yoxdur, tərcümə xəyaldır. Amma praktika bunu təkzib edir. İnsanlar minlərlə il tərcümə edir və nəticə alır. Mükəmməl deyil, amma mümkündür.

Müasir dövrdə Google Translate, DeepL kimi süni intellekt tərcümə sistemləri var. Onlar saniyələrdə tərcümə edir. Amma nəticə necədir?

Texniki mətnlər, sadə cümlələr üçün kifayətdir. Amma ədəbi mətnlər, poetik ifadələr, metaforalar üçün xeyr, deyil. Çünki tərcümə yaradıcılıqdır və maşın yarada bilmir. Maşın sözü köçürür, amma ruhu, emosiyanı, nüansı çatdıra bilmir. Azərbaycanda da tərcümə ənənəsi güclüdür. Sovet dövründə çox tərcümə olunurdu məhz rus klassikləri, dünya ədəbiyyatı, müasir əsərlər.

Məmməd Araz, Fikrət Qoca, Bəxtiyar Vahabzadə - hamısı tərcüməçi kimi də tanınırdı. Onlar Puşkin, Lermontovun şeirlərini Azərbaycan dilinə elə köçürüblər ki, sanki orijinal Azərbaycan şeiri kimi səslənir. İndi də tərcümə davam edir, amma keyfiyyət sualı var. Çox tərcümə kommersiya məqsədilə, tələm-tələsik, redaktəsiz çıxır. Nəticə oxucu üçün əzabdır. Tərcümə yaradıcılıqdırmı, yoxsa xəyanətmi? Hər ikisidir.

Pis tərcümə xəyanətdir - orijinala, oxucuya, dilə. O, əsəri öldürür, müəllifin məqsədini təhrif edir, oxucunu yanıldır. Yaxşı tərcümə isə yaradıcılıqdır - yeni əsərdir, körpüdür, mədəniyyətlər arası dialoqdur. O, orijinalı dirildir, yeni oxucu tapır, ədəbiyyatı zənginləşdirir. Tərcüməçi nə satqındır, nə qul. O, sənətkardır - öz alətləri, öz məsuliyyəti, öz yaradıcılığı ilə.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.01.2026)