Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Aşıq məhəbbəti ilə şair məhəbbətini tez-tez eyni tərəzidə çəkməyə çalışırlar. Birini “daha saf”, o birini “daha mürəkkəb” adlandırırlar. Amma bu müqayisə çox vaxt ədalətsiz olur. Çünki burada məsələ kimin daha çox sevdiyi deyil, kimin sevgini necə danışdığıdır.

Aşıq məhəbbəti anonimdir. O, tək bir adın yox, yüzlərlə səsin içindən gəlir. Aşıq sevgini öz adına yazmır, onu xalqın yaddaşına tapşırır. Bu məhəbbətdə fərd azdır, yol çoxdur. Sevilən qadın da, çəkilən dərd də simvollaşır. Ona görə aşıq sözündə bir rahatlıq var: o, özünü izah etmir, özünü müdafiə etmir. Sevir və deyir.

Şair məhəbbəti isə təkdir. O, imzasını gizlədə bilmir. Şair sevgini danışanda, əslində öz daxili tərcümeyi-halını açır. Burada məhəbbət artıq təkcə hiss deyil, düşüncədir, şübhədir, bəzən də öz-özünə hesabatdır. Bu da onu daha mürəkkəb, bəzən isə daha süni göstərə bilər.

Amma süni olmaq həmişə yalan demək deyil. Bəzən süni görünən şey sadəcə şüurlu ifadədir. Şair sevgini olduğu kimi yox, başa düşdüyü kimi yazır. Bu başa düşmək prosesi isə hissi dəyişir, formaya salır, bəzən də ondan uzaqlaşdırır. Aşıq hissin içində qalır, şair isə hissə kənardan baxır.

Səmimiyyət məsələsi də buradan doğur. Aşıq səmimidir, çünki seçimi azdır: o, bildiyi dildə danışır. Şair isə seçim içindədir. Hansı sözü deyəcəyini, hansını susacağını bilir. Bu bilik bəzən səmimiyyəti kölgəyə sala bilər, amma eyni zamanda onu daha dürüst də edə bilər.

Aşıq məhəbbəti kollektiv yaddaşa xidmət edir. O, sevilənin adını dəyişə bilər, amma hissin özünü qoruyar. Şair məhəbbəti isə risklidir. O, konkret üzə, konkret zamana, konkret ağrıya bağlıdır. Ona görə də tez köhnələ bilər, ya da daha dərin iz buraxa bilər.

Burada “hansı daha həqiqidir?” sualı yanlışdır. Çünki biri hissin davamlılığına, digəri hissin həqiqiliyinə çalışır. Aşıq sevgini yaşadır, şair isə onu sorğulayır. Biri qoruyur, digəri dağıdır və yenidən qurur.

Ədəbiyyat üçün isə hər ikisi lazımdır. Birində səsin kökü var, digərində səsin fərqi. Aşıq məhəbbəti olmasaydı, şair danışacaq dil tapmazdı. Şair məhəbbəti olmasaydı, aşıq sözünün hüdudları bilinməzdi.

Bəlkə də ən doğru yanaşma budur: aşıq sevginin yaddaşıdır, şair isə onun vicdanı. Hansı daha səmimidir sualı yox, hansı bizə daha çox lazımdır sualı qalır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.02.2026)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və İncəsənət”

Məhərrəm Bağır oğlu Bayramov (13 may 1928, Uluxanlı mahalı, Aşağı Necili – 6 yanvar 1981, İrəvan) pedaqoji, ictimai-siyasi və ədəbi fəaliyyət göstərmiş tanınmış ziyalıdır. O, əvvəlcə kənddə yeddiillik məktəbi bitirmiş, daha sonra İrəvan Pedaqoji Məktəbində təhsil almış və bir müddət doğma kəndində müəllim kimi çalışmışdır.

Ali təhsil almaq məqsədilə 1947-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) filologiya fakültəsinə daxil olmuş, 1952-ci ildə ali təhsilini başa vurduqdan sonra Azərbaycan LKGİ Mərkəzi Komitəsində təlimatçı vəzifəsində fəaliyyətə başlamışdır. İki il Bakıda işlədikdən sonra 1954-cü ildə İrəvana qayıdaraq Ermənistan LKGİ Mərkəzi Komitəsində eyni vəzifəni icra etmiş, 1955-ci ildə isə Ermənistan KP Mərkəzi Komitəsinin təlimatçısı vəzifəsinə irəli çəkilmişdir.

Məhərrəm Bayramov həm də yazıçı və dramaturq kimi tanınmışdır. Onun ilk kitabı “Fırtınadan sonra” 1964-cü ildə İrəvanda “Haypethrat” nəşriyyatı tərəfindən çap edilmiş və müəllif tərəfindən anası Fatmaya ithaf olunmuşdur. Bu topluya “Peşmançılıq”, “Pir kömək eləmədi”, “Molla Qədirin toru”, “Məni bağışla”, “Carulla” və digər hekayələr, həmçinin “Qeybulla” adlı kiçik pyes daxil edilmişdir.

İctimai-siyasi fəaliyyətində ardıcıl uğurlar qazanan M.Bayramova zaman keçdikcə daha məsul vəzifələr tapşırılmışdır. O, 1964–1966-cı illərdə Vedi Rayon Partiya Komitəsinin katibi, 1966–1969-cu illərdə isə “Sovet Ermənistanı” qəzetində redaktor müavini kimi çalışmışdır.

Dövlət və partiya strukturlarında yüksək vəzifələrdə işləməsinə baxmayaraq, M.Bayramov filoloji sahədən uzaqlaşmamışdır. O, “Ədəbi Ermənistan” silsilə məcmuələrində müntəzəm olaraq bədii və elmi-publisistik yazılarla çıxış etmiş, 1964-cü ildə “Fırtınadan sonra” hekayələr toplusunu, 1966-cı ildə isə “C.Məmmədquluzadə və A.Şirvanzadə” adlı tədqiqat əsərini İrəvanda nəşr etdirmişdir.

1968-ci ildə keçmiş SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü seçilən M.Bayramov 1969-cu ildən etibarən əhalisinin böyük əksəriyyəti azərbaycanlılardan ibarət olan Amasiya rayonunda Partiya Komitəsinin birinci katibi vəzifəsini icra etmişdir.

1960-cı illərdə Azərbaycan Elmlər Akademiyası Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun aspiranturasında qiyabi təhsil alan M.Bayramov 1969-cu ildə akademik Məmməd Arifin elmi rəhbərliyi altında “A.Şirvanzadə və Azərbaycan” mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə edərək filologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsini almış, bir il sonra bu işi kitab şəklində çap etdirmişdir.

1971-ci ildə Moskvada keçirilən partiyanın XXIV qurultayında Ermənistan nümayəndə heyətinin tərkibində iştirak edən M.Bayramov həmin heyətdə yeganə azərbaycanlı olmuşdur.

Amasiya rayonuna beş il rəhbərlik etdikdən sonra, 1974-cü ildən ömrünün sonunadək “Sovet Ermənistanı” qəzetinin baş redaktoru kimi fəaliyyət göstərmişdir. Eyni zamanda Ermənistan SSR Ali Sovetinin VIII, IX və X çağırış deputatı, Rəyasət Heyətinin müavini seçilmiş, uzun müddət İrəvan Dövlət Pedaqoji İnstitutunda müəllim kimi çalışaraq xarici ədəbiyyat fənnini tədris etmişdir. O, “Ermənistan SSR Əməkdar jurnalisti” fəxri adına layiq görülmüşdür.

Məhərrəm Bayramov Zəngibasar rayonunun Ağadədə qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.02.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair Təbrizdə yaşayan Mehdi Səhəndidir.

Mehdi Sırdaş

Təbriz

BİLMƏSƏN DƏ, BİLMƏMİSƏN!

Varlığına bürünmüşəm,

Bilməsən də, bilməmisən!

Sevincindir işim, peşəm

Bilməsən də bilməmisən!

Xımında odlu ad mənəm,

Ağzında tamlı dad mənəm,

Uçmağına qanad mənəm,

Bilməsən də, bilməmisən!

Sıtqadığın duadayam,

Hər atdığın davadayam,

Sığındığın yuvadayam,

Bilməsən də, bilməmisən!

Sonunda son yolun mənəm,

Son çəkilən qolun mənəm,

Sağın mənəm, solun mənəm,

Bilməsən də, bilməmisən!

Bayıldıcı laylayınam,

Taleyinəm, bal ayınam,

Yaslı-yaslı naynayınam,

Bilməsən də, bilməmisən!

Söz verib, söz saxlayıram,

İlqarı düz saxlayıram,

Son günə üz saxlayıram

Bilməsən də, bilməmisən!

Kim bilib ki, sən biləsən?!..

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.02.2026)

Habil Yaşar, “Ədəbiyyat və incəsənət”

“Blits-müsahibə” rubrikasında bugünkü müsahibimiz gənc yazar Gülər Nizamiqızıdır.

-Salam Gülər xanım. İlk olaraq özünüz haqqında qısa məlumat verməyinizi xahiş edərdik.

-Salam. Mən Gülər Nizamiqızı …, “Sevgi sağaldır” və “Sənsizlik” kitablarının müəllifiyəm. Yaradıcılığımda insanın daxili dünyası, sevgi, itki və ruhun sağalması əsas mövzulardır. Yazmaq mənim üçün sadəcə sənət deyil, eyni zamanda daxili bir ehtiyacdır.

-Yazıçılığa başlamağınıza nə səbəb oldu?

Yazıçılığa məni həyatın özü gətirdi. Yaşadıqlarım, gördüklərim və susa bilmədiyim hisslər məni yazmağa vadar etdi. Bəzən insan danışa bilmədiyini yazmaqla ifadə edir.

-İlk yazdığınız əsəri xatırlayırsınızmı və o əsər sizin üçün nə ifadə edir?

-Bəli, xatırlayıram. İlk yazım mənim üçün çox özəl idi. O əsər mənim sözlə özümü tapmağımın başlanğıcı oldu və yazı yolunda ilk cəsarətim idi.

-Sizi yazmağa ən çox ruhlandıran mövzular hansılardır?

-Sevgi, ayrılıq, insanın içindəki boşluq və həmin boşluğun zamanla sağalması məni ən çox ruhlandıran mövzulardır. Mən daha çox hiss olunan, amma dillə deyilə bilməyən duyğuları yazıram.

-Yazı prosesiniz necədir: planlı yoxsa ilhamla yazırsınız?

-Əsasən ilhamla yazıram. Yazılarım çox vaxt ani bir hissin, bir cümlənin arxasınca gəlir. Məcburi yazı mənim ruhuma uyğun deyil.

-Personajlarınızı real insanlardanmı, yoxsa tamamilə xəyalınızdan yaradırsınız?

-Personajlarım bəzən real həyatdan izlər daşıyır, bəzən isə tamamilə xəyalımın məhsuludur. Amma hər birində bir az insan həqiqəti var.

-Əsərlərinizdə oxucuya vermək istədiyiniz əsas mesaj nədir?

-Əsas mesajım budur: insan nə qədər yaralansa da, sevgi onu sağalda bilər. Heç bir sənsizlik əbədi deyil və hər qaranlığın sonunda işıq var.

-Oxucu rəyləri içində sizi ən çox hansı rəy təsirləndirib?

-“Kitabınızı oxuyandan sonra tək olmadığımı anladım” deyən oxucu rəyləri məni çox təsirləndirib. Yazdıqlarımın kiməsə toxunduğunu bilmək mənim üçün ən böyük uğurdur.

-Sizcə, müasir ədəbiyyatımızın cəmiyyətə təsir gücü necədir və mütaliə sizi qane edirmi?

-Müasir ədəbiyyatın təsir gücü böyükdür, amma mütaliə hələ istədiyimiz səviyyədə deyil. İnsanların kitabla münasibətinin daha da dərinləşməsini istərdim.

-Hazırda üzərində işlədiyiniz yeni layihə varmı?

-Bəli, hazırda yeni bir kitab üzərində işləyirəm. Yenə də insan ruhuna, səssiz ağrılara və sağalma mövzusuna toxunur.

-Ən çox sevdiyiniz yazıçılar və əsərlər hansılardır?

-İnsan psixologiyasını dərindən verən, oxucunu düşündürən yazıçıları sevirəm. Klassik və müasir ədəbiyyatdan ilham aldığım çox müəllif var.

-Oxucularınıza nə demək istərdiniz?

-Oxucularıma təşəkkür edirəm. Yazdıqlarımı dəyərli edən onların hiss etməsidir. Unutmasınlar ki, sevgi həqiqətən sağaldır və heç bir sənsizlik insanı məhv etməməlidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.02.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu gün bir “like” dostluğun taleyini həll edir, bir xərclə sevginin dəyəri ölçülür. Salam vermədi-pisdir, pul xərcləmədi- lazımsızdır. Münasibətlərin bu qədər ucuzlaşdığı dövrdə gənclik tək qaldığını hələ anlamır.

Təxmin edirəm ki, bir vaxtlar gənclik deyəndə kitab qoxusu, teatr bileti, müzakirə masaları, düşünən baxışlar yada düşürdü. Bu gün isə eyni söz daha çox telefon ekranına əyilmiş başları, barmaqları ilə yaşayan, amma düşünməyi yavaş-yavaş unudan bir nəsli xatırladır. Məsələ gənclərin “pis” olmasında deyil. Məsələ onlara təqdim edilən dünyanın dəyərsizləşdirilməsindədir.

Bu gün gənclik informasiya bolluğu içində mədəni aclıq yaşayır. Hər şey var, amma məna azdır. Hər kəs danışır, amma az adam dinləyir. Oxumaq çətin, düşünmək yorucu, anlamaq isə artıq lüks sayılır. Sosial şəbəkələrdə saniyələrlə ölçülən diqqət, real həyatda münasibətləri də eyni qədər dayazlaşdırıb.

İndi hamı dostluğu bir “like”a sığışdırır. Paylaşımı bəyəndinsə, deməli dostsan, bəyənmədinsə artıq arada məsafə yaranır, deməli sən "qısqanırmışsan". Ünsiyyət üz-üzə deyil, ekran vasitəsilə qurulur. Kimsə bu gün səninlə görüşmək istəmədisə, dərhal hökm verilir: “O artıq mənim dostum deyil”.  Sabah salam vermədisə, bir addım da irəli gedilir: “O pis biridir”.  Heç kim düşünmür ki, bəlkə onun problemi var, bəlkə yorğundur, bəlkə sadəcə danışmaq istəmir. Çünki anlamaq səbr tələb edir, səbr isə bu dövrün ən çatışmayan xüsusiyyətidir.

Yenə də təxmin edirəm ki, əvvəllər münasibətlər zamanla möhkəmlənirdi, indi isə ani emosiyalarla dağıdılır. Bir cavabsız mesaj illərin dostluğunu silir. Bir anlaşılmazlıq bütün keçmişi ləğv edir. Danışmaq yerinə susuruq, soruşmaq yerinə ittiham edirik. Üz-üzə söhbət çətin gəlir, amma klaviatura arxasında hökm çıxarmaq çox asandır. Necə deyirdilər? "Klaviaturada şirə dönən kəslər"...

İndi isə daha təhlükəli bir mərhələyə keçmişik. Deyirlər: “Mən bununla danışmıramsa, sən də danışmamalısan”.  Dostluq artıq fərdi seçim yox, kollektiv diktəyə çevrilib. Kim kiminlə salamlaşacaq, kim kiminlə ünsiyyətdə olacaq- bunlar şəxsi düşüncə ilə yox, qrupun yazılmamış qanunları ilə müəyyənləşir. Bir insanın kimləsə problemi varsa, hamı avtomatik o problemin tərəfinə çevrilməlidir. Sanki hər kəsin öz ağlı, öz münasibət haqqı əlindən alınıb.

Bu yanaşma düşünməyən, amma tərəf tutan bir gənclik formalaşdırır.

 Səbəbini bilmədən nifrət edən, faktı araşdırmadan hökm verən bir kütlə yaranır. “Mən onu sevmirəm” cümləsi kifayətdir ki, qarşı tərəf avtomatik “pis” elan edilsin. Niyə? Heç kim bilmir. Soruşan da yoxdur. Çünki soruşmaq mədəniyyət tələb edir.

Daha acınacaqlısı isə münasibətlərin maddiyyat üzərindən ölçülməsidir. İndi dostlar bir-birinin əlinə baxır. Kim nə verdi, kim nə aldı, kim nə qədər xərclədi- bunlar dostluğun ölçü vahidinə çevrilib.

 Açıq-aşkar deyilir: “Pulsuz dost neylərəm?” “Pulsuz sevgili nə işimə yarayar?” Bu cümlələr artıq utanılacaq sözləri belə keçib, “realist baxış” kimi təqdim olunur.

Amma sual açıq qalır: pulun üzərində qurulan münasibətin ömrü nə qədərdir? Marağın olduğu yerdə səmimiyyət qalarmı? Çətin gündə yanında olmayacaq, səni yalnız faydan qədər sevən insan dost adlana bilərmi?

Qeyd edim ki, bu dostluq yox, sadəcə qarşılıqlı istifadədir.

Bir vaxtlar dostluq dar gündə bilinirdi. İndi isə gənclik rahat günlərin dostluğunu seçir.

 Darıxanda yoxa çıxan, işi düşəndə ortaya çıxan münasibətlər adi hal alıb. Və ən təhlükəlisi odur ki, buna etiraz edənlər “köhnə düşüncəli”, “geri qalmış”, “dövrlə ayaqlaşmayan” adlandırılır.

Biz gənclərə empatiya yox, şərtli sevgi öyrədilib. “Mənim tərəfimdəsənsə, varsan,  deyilsənsə, yoxsan”.  Bu düşüncə tərzi təkcə münasibətləri yox, cəmiyyəti də içdən parçalayır. Fərqli düşünən düşmənə çevrilir, səssiz qalan satqın sayılır, müstəqil fikir isə təhlükə kimi qəbul olunur.

Mədəniyyət təkcə kitab oxumaq, teatr izləmək deyil. Mədəniyyət insanı dinləməkdir, anlamağa çalışmaqdır, hökm verməzdən əvvəl düşünməkdir. Mədəniyyətdən uzaq gənclik səssiz təhlükədir. Səs salmır, amma cəmiyyəti yavaş-yavaş boşaldır. Düşünməyən gənclik sual vermir, sual verməyən gənclik isə dəyişiklik yaratmır.

 Bu yazı aynadır. Bəlkə də o aynaya baxmaq xoş deyil. Amma baxmasaq, sabah daha ağır bir reallıqla üzləşəcəyik. Dostluğu “like”lə , münasibəti maraqla, sevgilini maddiyyatla ölçən gənclik sabah tək qalanda təəccüblənməsin.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.02.2026)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və İncəsənət”

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalında yayımlanan Türk dünyası haqqında olan layihəsində bügünkü söhbətimiz Türk dillərinin təsnifatı barədədir.

Türk dilləri Altay dil ailəsinə daxil olan, quruluşca aqqlütinativ olan və geniş coğrafiyada yayılmış dillər qrupudur. Bu dillər fonetik, leksik, qrammatik və tarixi xüsusiyyətlərinə görə təsnif edilir. Türk dillərinin təsnifatı dilçilikdə mürəkkəb və mübahisəli məsələlərdən biri sayılır və müxtəlif alimlər tərəfindən fərqli prinsiplər əsasında aparılmışdır. Təsnifatın əsas meyarları fonetik xüsusiyyətlər, leksik tərkib, qrammatik quruluş, tarixi inkişaf və coğrafi yayılmadır.

Türk dillərinin ən geniş yayılmış təsnifatı genealogik (tarixi-qohumluq) prinsipə əsaslanır. Bu təsnifata görə türk dilləri bir neçə əsas qrupa bölünür. Oğuz qrupu Azərbaycan, türk (Türkiyə türkcəsi), türkmən və qaqauz dillərini əhatə edir. Bu dillər fonetik və leksik yaxınlığı, həmçinin oxşar qrammatik quruluşu ilə seçilir. Qıpçaq qrupu qazax, qırğız, tatar, başqırd, noqay, qaraçay-balkar və kumık dillərini əhatə edir. Bu qrupda səs dəyişmələri və leksik xüsusiyyətlər oğuz dillərindən fərqlənir. Karluk qrupu özbək və uyğur dillərini əhatə edir və tarixi baxımdan Orta Asiya türk dillərinin əsas qolunu təşkil edir. Sibir qrupu altay, xakas, tuva və şor dillərindən ibarətdir. Bu dillər fonetik və leksik baxımdan qədim türk dilinə yaxın xüsusiyyətlər saxlamışdır. Bulqar (lir) qrupu çuvaş dilini əhatə edir və digər türk dillərindən fərqli fonetik xüsusiyyətləri ilə seçilir. Yakut (saxa) və dolqan dilləri isə ayrıca qol kimi qiymətləndirilir və arxaik xüsusiyyətləri ilə diqqət çəkir.

Türk dillərinin təsnifatında fonetik prinsip də mühüm yer tutur. Bu prinsipə görə dillər əsasən “z” və “r” dilləri kimi qruplaşdırılır. Əksər türk dilləri “z” tipinə aid edilir, çuvaş dili isə “r” tipinə daxil edilir. Bundan əlavə, bəzi dillərdə “ş/s”, “d/y”, “b/p” kimi səs uyğunluqları təsnifat üçün əsas meyar kimi istifadə olunur.

Coğrafi prinsipə əsaslanan təsnifatda türk dilləri yayılma ərazilərinə görə qruplaşdırılır. Bu baxımdan türk dilləri Şərqi, Qərbi, Şimal və Cənubi türk dilləri kimi təsnif edilir. Bu təsnifat daha çox praktik və təsviri xarakter daşıyır, lakin genealogik təsnifat qədər elmi əsaslı hesab edilmir.

Nəticə etibarilə, türk dillərinin təsnifatı həm tarixi-qohumluq, həm fonetik, həm də coğrafi prinsiplər əsasında aparılır. Müasir dilçilikdə ən geniş qəbul edilən təsnifat genealogik təsnifatdır. Bu təsnifat türk dillərinin tarixi inkişafını, qarşılıqlı əlaqələrini və struktur xüsusiyyətlərini daha aydın şəkildə izah etməyə imkan verir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.02.2026)