Musiqi dünyamızın parlaq adı – Yavər Kələntərli

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Haqqında danışacağım şəxsin adı çox məşhurdur. Yavər Kələntərli. Əlbəttə ki, bu adı eşitmisiniz.

Yavər Kələntərli 26 mart 1902-ci ildə Şamaxıda anadan olub. O, muğam, təsnif və Azərbaycan xalq mahnılarının mahir ifaçısıdır. 1932–1937-ci illərdə Azərbaycan radiosununun və 1937–1941, 1945–1951-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrının solisti olub. Leyli, Leylinin anası ("Leyli və Məcnun", Üzeyir Hacıbəyov), Əsli ("Əsli və Kərəm", Üzeyir Hacıbəyov), Ərəbzəngi ("Şah İsmayıl", Müslüm Maqomayev) və digər partiyaları ifa edib.

Yavər Kələntərli bu dünyada cəmi qırx gün atalı olub. O, dünyaya 26 mart 1902-ci ildə gəlib. Bu həmin iliydi ki, Şamaxını zəlzələ viran qoyub. Anasının, bibilərinin ölənədək unutmadıqları o fəlakət baş verəndə, körpə Yavər beşiyində mışıl-mışıl yatıb. Qəflətən yer-göy lərzəyə gəlib.

 Adamlar təlaşla özlərini evdən bayıra atıblar. Hər kəs canının hayındaymış. Anası isə onu bağrına basıb qorunmağa yer axtarır. Bala məhəbbəti can qorxusunu yadından çıxarır. Qızını başlarına yağan daş-kəsəkdən qoruya-qoruya sığınacaq axtarır. Qəflətən ayağı büdrəyib yıxılır. Üz-gözü qana boyanır.

Yenə özünü yox, körpəsini düşünür. O gün aldığı yara sonradan yaxşı olsa da, qadının üzündə həmişəlik iz qoyub. O dəhşətli gündə aldığı başqa bir yara isə onun qəlbindəydi. Ailənin başçısı Abbas da zəlzələnin qurbanı olub. Atası körpə qızını doya-doya sevib-əzizləmədən getmişdi bu həyatdan.

Amma sanki həmişə onun yanında olmaq üçün səsinin gözəlliyini Yavərə verib gedib. Onların nəslində hamı muğamı, musiqini sevib. Amma balaca, şirindilli, hazırcavab, sevimli Yavərə "Qız uşağı oxumaz" dedilər. O da kömür damına qaçar, orda ürəyi boşalınca oxuyardı.

Şöhrətli xanəndə olduğu vaxtlarda onu müayinə edən həkim təəccüblənmişdi: "Səsinizdə qəribə ahəng var, elə bil, kömür şaxtasında işləmisiniz". O, səhnənin, oxumağın ləzzətini görüb-gedib Xudaverdinin evinə.

 1916-cı ildə məktəbdə Üzeyir Hacıbəyovun "Arşın mal alan" əsəri tamaşaya qoyulanda, o da Əsgəri oynamışdı. Qızlar məktəbi olduğundan, o zaman məktəbin bir neçə şagirdi kimi ona - Yavər Zamanovaya da kişi rolu düşmüşdü.

Amma onun üçün əsas o idi ki, səhnəyə çıxıb. Gəlin köçəndən sonra isə o, səhnə arzusuna, oxumaq istəyinə son qoyulduğuna əmin idi...

Yavəri qohumları sənətdən, səhnədən uzaq tutmaq üçün əllərindən gələni etmişdilər. Ancaq onun məlahətli səsi bir gün bəstəkar Üzeyir Hacıbəyovun diqqətini çəkdi. Üzeyir bəylə Yavərin qardaşı Hacıbala Zamanov Qori Seminariyasında bir yerdə oxumuşdular. Sonralar isə dost olaraq qalırdılar. Üzeyir bəy Hacıbalagilə tez-tez gələrdi.

 Elə onlarda "Leyli və Məcnun" operasının məşqinin aparıldığı vaxtlarda da Üzeyir bəy Yavərin oxumasını dinləmişdi. Üzeyir bəyin aləmində bu səs elə onun Leylisinin səsiydi. Bəstəkarın təklifi Yavərgilin ailəsində razılıqla qarşılanmadı. Amma ona etiraz da edə bilmədilər. Yavər 1922-ci ildə birillik musiqi kursunu bitirdi.

O gün - 1924-cü ilin sentyabrında dayısı oğlu Əlicabbarın evində qurulan məclis Yavərin sənətə gəlməsi üçün bir vasitə oldu. Həmin gün dayısı oğlu dostu Cəmo Cəbrayılbəylinin ağır xəstəlikdən sağalması münasibətilə qonaqlıq verirdi. Bəstəkar Müslüm Maqomayevin masabəyilik etdiyi məclis şən keçirdi.

 Birdən Cəmo Cəbrayılbəyli əyilib qonaqlardan birinin - Qulu Hüseynovun qulağına nəsə pıçıldadı. O da ayağa qalxıb, masabəyidən danışmaq üçün icazə istədi. Qulu Hüseynov əvvəlcə Azərbaycan qadınlarının tərifini göylərə qaldırdı, sonra məclisdə iştirak edən Yavər Kələntərlidən söz saldı:

-Mən eşitmişəm ki, Yavər xanım gözəl musiqi istedadına malikdir, muğamatı yaxşı bilir. Onun həm də qüvvətli, məlahətli səsi var. Masabəyidən xahiş edirəm ki, Yavər xanımın bu məclisdə oxumasına icazə versin.

Cəmo Cəbrayılbəyli də dostunun sözünə qüvvət verdi: 

-Bəli, həqiqətən də Yavər xanımın çox gözəl oxuması var. 

Müslüm Maqomayev gülümsündü:

-Görünür, gözləmədiyimiz yerdən xəzinə tapmışıq. Ümidvaram ki, Mirzə Xudaverdi bizim Yavər xanımı dinləməyimizə müsaidə edəcək.

Masabəyi sözünü bitirər-bitirməz alqış qopdu. Yavər hələ də yerindən qımıldanmırdı. Əlicabbar məsələyə qarışmalı oldu:

-Mənə elə gəlir, nə Yavər, nə də Xudaverdi yeznə bu məsləhətdən çıxmazlar.

Həmişə belə olardı. Dost-tanış, qohum məclislərdə onu oxutmamış əl çəkməzdilər. Amma Yavər yenə həyat yoldaşının cavabını gözlədi. Məclisdəkilərin əksəriyyəti müəllimlər idi. Bu hörmətli ziyalıların yanında etiraza yer yox idi. Xudaverdinin razılığını gözlərindən oxuyan Yavər ayağa qalxdı. Onu ailəvi məclislərdə çox zaman Cəmo Cəbrayılbəyli müşayiət edərdi.

O, indi də Yavərin işarəsini gözləyirdi. Yavər Cəmoya baxıb gülümsünəndə, o dərhal tarını götürüb, Yavər xanımın yanında əyləşdi. Yavər "Segah" üstə "Leyli və Məcnun" poemasından bir qəzəl oxumağa başlayan kimi, məclis sükuta qərq oldu.

Yavər oxuyub-qurtaran kimi məclisi alqış sədaları bürüdü. Onun ünvanına təriflər yağmağa başladı. Sonra Cəmo yenidən tarını sinəsinə basdı. "Kəsmə- Şikəstə"yə başlayıb Yavərə baxdı. Araya sükut çökdü. Yalnız tarın həzin sədaları altında Yavərin ürəkyandıran "Kəsmə-Şikəstə"si eşidilirdi…

Yavər Kələntərli 5 fevral 1979-cu ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.02.2026)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və İncəsənət”

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalında yayımlanan Türk dünyası haqqında olan layihəsində bügünkü söhbətimiz Türk ədəbiyyatında milli ideya barədədir.

Türk ədəbiyyatında milli ideya xalqın tarixi yaddaşını, milli kimliyini, dilini, mədəniyyətini, mənəvi dəyərlərini və azadlıq ideallarını ifadə edən əsas ideoloji-estetik xətt kimi formalaşmışdır. Milli ideya türk xalqlarının ictimai-siyasi inkişafı ilə paralel olaraq yaranmış, müxtəlif tarixi mərhələlərdə fərqli məzmun və forma qazanmışdır. Bu ideya yalnız siyasi məzmun daşımamış, eyni zamanda dil, mədəniyyət, tarix və milli şüur kontekstində bədii-estetik şəkildə ifadə olunmuşdur.

Türk ədəbiyyatında milli ideyanın ilkin təzahürləri qədim türk yazılı abidələrində müşahidə olunur. Orxon-Yenisey abidələri türk xalqının dövlətçilik şüurunu, milli birlik ideyasını və siyasi müstəqillik düşüncəsini əks etdirən ilk yazılı mətnlər hesab olunur. Bu abidələrdə türk xalqının birliyi, dövlətin qorunması və milli varlığın davamlılığı əsas ideya kimi çıxış edir. Məhz bu mətnlərdə milli ideya həm ideoloji, həm də bədii forma almışdır.

Orta əsrlər türk ədəbiyyatında milli ideya daha çox dini-fəlsəfi məzmunla sintez olunmuşdur. Yusuf Balasaqunlunun “Qutadğu Bilig”, Mahmud Kaşğarlının “Divanü lüğat-it-türk”, Əhməd Yəsəvinin “Divani-hikmət” əsərlərində türk dilinin, türk mənəvi dünyasının və mədəni kimliyinin qorunması ideyası ön plana çıxır. Mahmud Kaşğarlı türk dilini sistemli şəkildə təqdim etməklə milli şüurun formalaşmasına mühüm töhfə vermişdir. Bu dövrdə milli ideya daha çox mədəni identiklik və dil faktorları ilə bağlı idi.

XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində türk ədəbiyyatında milli ideya yeni mərhələyə daxil olur. Bu dövrdə milli ideya artıq siyasi və ideoloji məzmun kəsb edir. Türkçülük, turançılıq və milli dövlətçilik ideyaları ədəbiyyatın əsas mövzularından birinə çevrilir. Ziya Gökalp türkçülük ideologiyasını sistemləşdirərək milli ideyanın nəzəri əsaslarını formalaşdırmışdır. Onun fikrincə, millət dil, mədəniyyət və mənəvi dəyərlər birliyidir. Gökalpın əsərlərində türk millətinin tarixi missiyası və gələcək perspektivi ideyası əsas yer tutur.

Azərbaycan ədəbiyyatında milli ideya XIX əsrin sonlarından etibarən xüsusilə güclənmişdir. Mirzə Fətəli Axundzadə, Həsən bəy Zərdabi, Əli bəy Hüseynzadə, Əhməd bəy Ağaoğlu və Məhəmməd Əmin Rəsulzadə milli ideyanın formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Əli bəy Hüseynzadənin “Türkləşmək, islamlaşmaq, müasirləşmək” konsepsiyası türk dünyasında milli ideyanın əsas ideoloji modeli kimi qəbul edilir. Bu konsepsiya türk xalqının həm milli kimliyini qorumağı, həm də müasir dünyaya inteqrasiya etməyi nəzərdə tuturdu.

Bədii ədəbiyyatda milli ideya Cəlil Məmmədquluzadə, Hüseyn Cavid, Əhməd Cavad, Səməd Vurğun kimi sənətkarların yaradıcılığında geniş şəkildə əks olunmuşdur. Hüseyn Cavidin əsərlərində milli azadlıq, insanlıq və vətən ideyaları fəlsəfi səviyyədə təqdim edilir. Əhməd Cavadın poeziyasında vətən sevgisi və milli istiqlal ideyası əsas motivdir. Səməd Vurğunun yaradıcılığında isə milli tarix və milli ruh poetik şəkildə ifadə olunur.

XX əsr türk ədəbiyyatında milli ideya yalnız siyasi azadlıqla məhdudlaşmır, həm də milli mədəniyyətin qorunması, dilin inkişafı və tarixi yaddaşın bərpası kimi məsələləri əhatə edir. Bu dövrdə milli ideya həm realist, həm romantik, həm də modernist ədəbiyyatda müxtəlif formalarda təzahür edir. Türk dünyasının müxtəlif bölgələrində yazan sənətkarlar milli ideyanı ümumtürk kontekstində təqdim etməyə çalışmışlar.

Nəticə etibarilə, türk ədəbiyyatında milli ideya tarixi inkişaf prosesində mərhələli şəkildə formalaşmış, qədim dövlətçilik şüurundan müasir milli ideologiyaya qədər geniş bir məzmun spektrini əhatə etmişdir. Milli ideya türk ədəbiyyatının ideoloji və estetik əsasını təşkil etmiş, xalqın milli kimliyinin formalaşmasında və qorunmasında mühüm rol oynamışdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.02.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Son illərdə küçələrdə və ictimai məkanlarda gördüyümüz mənzərə bir çoxlarımızı düşündürür: insanlar bir-birinə hörmətsizliklə, hətta açıq-aşkar söyüş və təhqirlə yanaşır. Yoldan keçirsən, biri digərini lağa qoyur, birini qəsdən alçaldır, bəzən isə sadəcə əsəblərini boşaltmaq üçün kobud ifadələr işlədir. Əvvəllər cəmiyyətin təməli sayılan nəzakət və hörmət indi görünməz bir kölgəyə çevrilib.

Qeyd edim ki, bu ancaq küçələrdə baş vermir. Sosial şəbəkələr, xüsusilə TikTok, Instagram və digər platformalarda da eyni mədəni geriləmənin şahidi oluruq. İnsanlar bir-birilərinə qarşı sərt, hətta alçaldıcı davranışlarını “əyləncə” adı altında paylaşır. Trend olmaq, diqqət çəkmək və bəzən sadəcə viral olmaq uğrunda söyüş və təhqir adi bir vasitəyə çevrilib.

Xatirimdədir, illər öncə baş vermiş zorakılıq hallarının necə yayılması. Bu, cəmiyyətimizin mədəni geriləməsinin göstəricisidir. Bir qıza qarşı bulinqin videoları yayılmışdı: başına yumurta sındırılmış, saçı kəsilmiş, alçaldıcı şəkildə məruz qalmışdı. Bir video da var idi. Məktəb çıxışı  bir oğlan döyülür, onun videosunu çəkib sosial mediada paylaşırdılar. Bu hallar yalnız fiziki deyil, həm də psixoloji zorakılıqdır-insanın ruhunu, özünəinamını sarsıdır və gələcəkdə cəmiyyətdə hörmətsizlik və empatiya çatışmazlığı yaradır. Sosial şəbəkələr isə bu vərdişi sürətlə genişləndirir: video yayıldıqca başqaları da eyni hərəkəti etmək üçün “ilhamlanır”.

Mədəniyyət nədir? İnsanlar arasında hörmət, nəzakət və bir-birinə qarşı diqqət mədəniyyətidir. Lakin indi bu anlayışlar tədricən itir. Din də insanlara xəbərdarlıq edir: sözün gücü böyükdür. İnsanların dilinə hakim olmaq, bir-birinə hörmətlə yanaşmaq cəmiyyətin əsas sütunlarından biridir. Söyüş və təhqir yalnız qısa zamanda əsəbi boşaldır, amma uzun müddətdə cəmiyyəti dağıdan bir vərdişə çevrilir.

Ən qorxulusu isə budur ki, gənclər bu davranışları normal qəbul edir. TikTok və digər sosial media platformaları gənclərə “trend olmaq” və “viral olmaq” uğrunda sərhədləri aşmağı öyrədir. Onlar düşünmürlər ki, bir söz, bir hərəkət başqasının həyatında iz buraxa bilər. Bu, təkcə şəxsi problem deyil – bütün cəmiyyətin etik və mədəni əsaslarını sarsıdan bir xəstəlikdir.

Bizim cəmiyyətimiz hara gedir? Əgər biz hər kəsin bir-birini söyməsi, təhqir etməsi, alçaldıcı hərəkətlər etməsi adi qəbul etdiyi bir cəmiyyətdə yaşamağa davam etsək, gələcək nəsillər üçün də model bu olacaq. Hörmətsizlik və kobudluq normal, nəzakət və mədəniyyət isə nadir bir hallar kimi qəbul ediləcək.

Çıxış yolu isə aydındır: hər birimiz sözlərimizə və hərəkətlərimizə diqqət etməli, söyüş və təhqiri tərgitməli, həm real həyatda, həm də sosial şəbəkələrdə hörmətli və mədəni davranışı nümunə göstərməliyik. Cəmiyyət yalnız birlikdə, hörmət və mədəniyyət içində möhkəmlənə bilər. Dilimizi və davranışımızı tərbiyə etsək, gələcək nəsillərə sağlam və etik bir cəmiyyət nümunəsi qoymuş olarıq.

Unutmayaq ki, mədəniyyət və hörmət təkcə keçmişin yadigarı deyil; bu, yaşadığımız hər günün, hər sözdə və hər hərəkətdə qorunmalı olan bir dəyərdir. Əks halda, cəmiyyətimiz söyüşün, təhqirin və zorakılığın içində batacaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.02.2026)

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Mikoyan Moskvada bir qrup erməni ilə birlikdə “Şuşa” əsərinə görə Firudin Şuşinskini necə cəzalandırdı?! Söhbətimiz bu barədədir.

“Şuşa” kitabı 1962-ci ildə nəşr edilib, mühüm bir hadisəyə çevrilib, oxucular, tarixçilər tərəfindən təqdir olunub, əsərə yüksək qiymət verilib, necə deyərlər, əl-əl gəzib.  Amma 1968-ci ildə - rus dilinə tərcümə ediləndən sonra bir nüsxəsi SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin üzvü və SSRİ Ali Sovetinin deputatı olan daşnak Anastas İvanoviç Mikoyanın əlinə keçib. Əsəri oxuyandan sonra Mikoyan Moskvada vəzifədə oturan bir qrup erməni ilə birlikdə “Şuşa” əsərinə görə respublika rəhbərliyindən Şuşinskinin cəzalandırılmasını tələb edib.

Bu barədə Fürudin bəy özü yazırdı: “Şuşa” kitabına görə başım nələr çəkmədi? O vaxt ermənilərin əlindən üç ay Şuşaya gedə bilmədim. Küçədə məni daşa basdılar. Dəfələrlə evimin küçə qapısını və pəncərələrini sındırdılar, telefon xəttini kəsirdilər. Bir neçə dəfə mənə sui-qəsd cəhdi etdilər... Məni aradan götürmək üçün başıma altı milyon pul qoymuşdular. Ermənistanın “Pioner” qəzetindən tutmuş, “Kommunist” qəzetinə qədər bütün mətbuat əleyhimə böhtanlar və söyüşlər yağdıraraq məni erməni xalqının ən mənfur düşməni kimi qələmə verirdi”.

Hətta Livan erməniləri də bu kitaba qarşı etiraza qalxıb, Beyrutda nəşr olunan “Hayastan” qəzetində Şuşinskini təhqir edən yazılar yazıblar. Bu fakt sübut edir ki, hələ sovet dövlətinin möhkəm vaxtlarında ermənilər türklərə qarşı təşkilatlanmış şəkildə gizli düşmənçilik aparıblar. Təəssüf ki, Şuşinskinin canı qədər sevdiyi doğma Azərbaycanda da ermənilərin səsinə səs verənlər tapılıb. Onlar Firudin bəyə “burjua millətçisi”, “xalqlar dostluğunun düşməni” damğası vurublar, yazıları uzun zaman çap olunmayıb.

Ona görə də bu gün bu görkəmli tədqiqatçının adını başda yazmağımız ədalətli olardı.

(Tarixçi Elmar Həsənlinin yazısından istifadə edilib).

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənt”

Bu gün tarzən, Azərbaycan SSR əməkdar artisti Baba Salahovun doğum günüdür.

Tar ifaçılığı sənətindən söhbət düşəndə böyük tarzən Sadıqcandan üzü bu yana sənət tariximizdə iz qoyan onlarla ustadın adını çəkə bilərik. Bu gün də Azərbaycanda tar ifaçılığında görkəmli sənətkarlar fəaliyyət göstərirlər və hər birinin musiqi mədəniyyətimizdə öz xidməti var.

Əməkdar artist, tarzən, musiqi təşkilatçısı Baba Salahov da belə unudulmaz sənətkarlardan biridir. Uzun illərdir ki, televiziya ekranlarından konsertlər zamanı aparıcıların təqdimatında “Çıxış edir Baba Salahov adına “Araz” Xalq çalğı alətləri ansamblı” ifadəsini eşidirik. Bəli, bu il qocaman ansamblı yaradan, uzun illər həm pedaqoji, həm də ifaçı kimi sənətə xidmət edən tarzənin 103 illik yubileyidir.

Ağababa (əsl adı belə olub) Salahov 5 fevral 1923-cü ildə Bakıda dünyaya gəlib. Tarda ifa etməyi Əhməd Bakıxanovdan öyrənib. 1940-cı ildən ömrünün sonuna qədər Səid Rüstəmov adına Azərbaycan Xalq Çalğı Alətləri Orkestrinin konsertmeysteri olub. 1965-ci ildə Azərbaycan Televiziya və Radiosunun Xalq çalğı alətləri orkestrini yaradaraq ömrünün sonunadək kollektivin bədii rəhbəri olub.

Burada o, Hacıbaba Hüseynov, Rübabə Muradova, Şövkət Ələkbərova, Sara Qədimova, Əbülfət Əliyev, Yaqub Məmmədov, Zeynəb Xanlarova, Ağaxan Abdullayev, Səkinə İsmayılova, Alim Qasımov və başqa məşhur xanəndələri tarda müşayiət edib. Sənətkar 1964-cü ildə “Əməkdar artist” fəxri adına layiq görülüb.

Akademik Rafael Hüseynov Azərbaycan Radiosunda tarzənlə bağlı verilişlərinin birində onu belə təsvir edir:

 “Elə görkəmindən ziyalılıq yağırdı. Gözlərində qalın sağanaqlı eynək, sifətində həmişə daxili təmkinini nişan verən ciddi ifadə, hərəkətləri, danışığı, rəftarı sahmanlı, ölçülü-biçili. Tanımayan olsa, ilk baxışdan onu bir alim, təcrübəli müəllim, oturuşmuş qələm sahibi zənn edərdi.

Amma istedadlı, qabiliyyətli və elə o qədər də təvazökar, özünü diqqət mərkəzinə çəkmək duyğusundan, şöhrət hisslərindən çox uzaq olan bu sadə insan musiqiçi idi, tarzən idi və onu bütün Azərbaycan tanıyırdı”.

Xalq artisti, tarzən Ağasəlim Abdullayev deyir ki, bu gün sənətdə tanınmağında, Xalq artisti tituluna qədər yüksəlməyimdə Baba müəllimin əməyi danılmazdır:

 “Çox gözəl sənətkar və insan idi. Baba müəllimi xatırlayanda ötən əsrin 60-70-ci illəri yadıma düşür. Onu qiyabi olaraq musiqi məktəbində təhsil aldığım illərdən televiziya vasitəsilə tanıyırdım. O zaman Səid Rüstəmov adına Azərbaycan Xalq Çalğı Alətləri Orkestrinin konsertmeysteri idi.

Belə bir mötəbər ansamblın konsertmeysteri olmaq da hər ifaçıya nəsib olmur. Baba Salahov çox savadlı idi. Not yazılan kimi əzbərə ifa edirdi. Sonra tale elə gətirdi ki, o vaxtkı Asəf Zeynallı adına Musiqi Texnikumuna qəbul olunanda onu tez-tez üzbəüz görməyə başladım.

Həmin texnikumda dərs deyirdi. 1969-cu ildə məni rəhbəri olduğu kollektivə dəvət etdi. Bu ansambla gələndən sonra bizim ata-oğul münasibətlərimiz başladı. O vaxt üçüncü kursda təhsil alırdım... Belə insanlar heç zaman unudulmazlar. Kim ki sənə yaxşılıq edir, gərək onu hər zaman ehtiramla yad edəsən.

 Baba müəllim mənə hədsiz yaxşılıqlar edib. Həftədə bir dəfə ansamblla konsertlərimiz olurdu və hər zaman da mənə solo hissələrdə yer verirdi. Bu solo və televiziyada ansamblla çıxışlarımla da, demək olar ki, məni xalqa tanıtdı.”

Möhlət müəllim sonradan həmin ansambla rəhbər təyin edilməsindən də danışır:

“Baba Salahov 1981-ci ildə dünyasını dəyişəndən sonra ansambla mən rəhbərlik etməyə başladım. Hazırda fəaliyyətdə olsaq da, müəyyən səbəblərdən gec-gec konsertlərə çıxırıq. Çalışıram ki, ustadımın adı “Araz” Xalq çalğı alətləri ansamblı ilə hər zaman qoşa səslənsin. Azərbaycanda elə bir xanəndə yoxdur ki, Baba müəllimin ansamblı ilə ifa etməsin. Tələbələri də çox idi.

Onlardan bəziləri musiqi kolleclərində direktor, bəziləri də tanınmış tarzən kimi fəaliyyətlərini davam etdirdilər. Şəxsiyyət kimi də nümunəvi insan idi. Çox sadə, təmkinli və mədəni insan idi. Heç unutmuram. Hətta məşq zamanı bir neçə dəfə səhv edən musiqiçiyə belə əsəbiləşəndə özünəməxsus şəkildə “ay, çox sağ ol” ifadəsi işlədərdi. Çox böyük hörmət sahibi idi...”.

Baba Salahov 12 avqust 1981-ci ildə Bakıda vəfat edib. Bədii rəhbəri olduğu ansambl həmin ildən “Araz” adlandırılıb. Kollektivə 1992-ci ildə onun adı verilib.

Baba Salahov sənəti mədəniyyət tariximizin unudulmayan səhifələrindən biridir. Bu gün sənətkarın adı həm də Buzovna qəsəbəsində bir küçədə yaşadılır.

Mən şəxsən eşitmişəm, gənc tarzənlər tarda ifa edəndə Baba Salahov zəngulələrindən istifadə edirlər.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Mədəniyyətin öz yeri var, siyasətin öz. Gəlin onun siyasi baxışlarına toxunmayaq. Gəlin onun dahi ssenaristlik məsələsinə önəm verək, SSRİ, Azərbaycan və Rusiyanın ədəbiyyat, kino və teatr sahələrinə verdiyi töhfələrdən danışaq.

Bəli, müasir Azərbaycan ədəbiyyatının və kino sənətinin görkəmli nümayəndəsi, tanınmış nasir, dramaturq, ssenarist və rejissor, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüsü, Dövlət mükafatları laureatı, Əməkdar incəsənət xadimi, Xalq yazıçısı Rüstəm İbrahimbəyovun bu gün doğum günüdür. Anadan olmasının 87-ci ildönümüdür.

O, 5 fevral 1939-cu ildə Bakıda anadan olub. Onun əsərləri əsasında 40-dan çox bədii film, televiziya filmləri və tamaşaları çəkilib. 1989-cu ildə əsası qoyulan "İbrus" (İB- İbrahimbəyov, RUS-Rüstəm) şirkətinin və eyniadlı teatrın təsisçisidir. 1962-ci ildən yazıçılıqla məşğul olub.

 15 pyesi dünyanın 100 dən çox ölkə teatrlarından tamaşaya qoyulub. Azərbaycan yazıçısı, nasir, dramaturq, ssenarist, prodüser və kinorejissor, 1969-cu ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Rusiya Rəssamlıq Akademiyasının fəxri üzvü, Azərbaycan Respublikasının Xalq yazıçısıdır.

Rüstəm İbrahimbəyov həm Azərbaycanda, həm keçmiş postsovet məkanında, həm də bütün dünyada peşəkar ssenarist, dramaturq və rejissor kimi tanınır. Azərbaycanın xalq yazıçısı Maqsud İbrahimbəyovun qardaşıdır. Demokratik Qüvvələrin Milli Şurasının əvvəlcə sədri, ardınca da fəxri sədri olub. O, Milli Şuranın Azərbaycan Respublikası prezidentliyinə vahid namizədi də olub. Ancaq siyasətdən danışmamağa söz vermişdim.

"Urqa – məhəbbət dairəsi" (1991) — ssenari müəllifi Rüstəm İbrahimbəyov, rejissoru Nikita Mixalkov olan və ABŞ-də "Cənnətə bağlı" (Close to Eden) adıyla tanınan bu film Venesiya Film Festivalının Qızıl Şir mükafatına, Avropanın ən yaxşı filmi kimi Berlində "Feliks" mükafatına, ən yaxşı xarici dildə tərcüməyə görə 1992-ci ildə "Amerika film"də Oskar mükafatına namizədliyi irəli sürülüb.

Ssenari müəllifi olduğu "Günəşdən usanmışlar" filmi (rejissor Nikita Mixalkov) 1994-cü ildə "Ən Yaxşı Xarici Dilli Film" kimi Oskar mükafatına, Jurinin Böyük Prizinə və 47-ci Kann Beynəlxalq Film Festivalında mükafata layiq görülüb. Rüstəm İbrahimbəyovla Nikita Mixalkovun daha bir müştərək filmi olan "Sibir bərbəri" 1998-ci ildə Avropanın ən böyük büdcəli filmi sayılıb.

1999-cu ildə Rüstəm İbrahimbəyovun Sergey Bodrovla birgə ssenarisini yazdığı  "Şərq-Qərb" filmi ən yaxşı xarici film nominasiyasında "Oskar" mükafatına namizədlərdən biri olub. Rüstəm İbrahimbəyovun ssenarisi əsasında çəkilən "Səhranın bəyaz günəşi" filmi bir vaxtlar keçmiş SSRİ-də ən çox baxılan film olub.

Mükafatları

1. "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

2. Lenin komsomolu mükafatı

3. Azərbaycan SSR dövlət mükafatı

4. SSRİ dövlət mükafatı

5. Rusiya Federasiyasının dövlət mükafatı — 1993, 1995, 1997, 1999

6. "Rusiya Federasiyasının əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

7. "Azərbaycan Respublikasının xalq yazıçısı" fəxri adı

8. "Şöhrət" ordeni

9. III dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni (Rusiya Federasiyası)

10. Ədəbiyyat və İncəsənət ordeni komandoru (Fransa)

11. Müstəqil Dövlətlər Birliyinin fəxri fərmanı

12. "Teatr Xadimi" qızıl medalı

13. Moskva Dövlət Dumasının fəxri fərmanı

14. "Qızıl Portağal" mükafatı

O, 11 mart 2022-ci ildə uzun sürən xəstəlikdən sonra 83 yaşında Moskvada vəfat edib. 13 mart 2022-ci ildə sənətkar ilə Moskvadakı Mərkəzi Kinematoqrafçılar Evində vida mərasimi keçirilib və 16 martda nəşi Bakıya gətirilib. Sənətkar Birinci Fəxri Xiyabanda dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.02.2026)

İnci Məmmədzadə, ”Ədəbiyyat və incəsənət”

Komik və dramatik rolların mahir ifaçısı  Əməkdar artist Xanlar Muradov barədə danışacağam. Bu gün onun anım günüdür.

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar artisti, özünəməxsus ifa tərzi və koloritli yumor hissi ilə tamaşaçıların yaddaşında iz qoyan Azərbaycan Dövlət Musiqili Teatrının aktyoru Xanlar Muradov 30 aprel 1946-cı ildə yenicə tikilməkdə olan Sumqayıtda anadan olub. Əmək fəaliyyətinə H. Ərəblinski adına Sumqayıt Dövlət Dram Teatrında başlayıb. Teatrda ilk rolu Ə. Haqverdiyevin "Müsibəti Fəxrəddin" tamaşasında Qurban rolu olub.

Bu teatrda o 50-yə yaxın rol ifa edib. 1975-ci ildən Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrında aktyor işləyib. O, teatrda işlədiyi müddətdə Danabaş kəndinin əhvalatları – Xudayar bəy, Qızıl toy – Rəhim, Subaylarınızdan görəsiniz – Seyfi, Səhnədə məhəbbət – milyonçu, Məhəbbət oyunun – Daşdəmirov, Nəğməli Könül – Fərrux kimi əksər tamaşalarda rollar oynayıb.

Xanlar Muradov Azərbaycan teatrında öz yeri, öz çəkisi olan aktyorlardan biri idi. Onun özünəməxsus ifasını Musiqili Teatrın sadiq tamaşaçıları indinin özündə də çox yaxşı xatırlayır.  1975-ci ildən dünyasının dəyişdiyi 2005-ci ilə qədər - düz 30 il Azərbaycan Dövlət Musiqili Teatrında fəaliyyət göstərib.

Bir-birindən maraqlı obrazlar canlandırıb. Teatr sahəsindəki xidmətlərinə görə 2000-ci ildə Əməkdar artist adına layiq görülüb. Aktyor 1970-1975-ci illərdə Sumqayıt Dövlət Dram Teatrında, 1975-2005-ci illərdə isə Azərbaycan Dövlət Musiqili Teatrında çalışıb. Bu isə onun rolları:

Sumqayıt teatrında ifa etdiyi rollar:

- Şeyda (“Toy”, Sabit Rəhman)

- Qurban(“Müsibəti-Fəxrəddin”, Nəcəf bəy Vəzirov)

- Axund (“Solğun çiçəklər”, Cəfər Cabbarlı)

- Sırodovey (“Tribunal”, Aleksandr Makoyonok)

- Yaqub (“Həmyerlilər”, Altay Məmmədov)

- Silvester (“Skapenin kələkləri”, Jan Batist Molyer)

- Bədurətdin (“Bu meydan, bu şeytan”, Firudin Aşurov)

- Qələndərov (“Gülməyən adam”, Əfqan Əsgərov)

- Şair (“Paralelimin nəbzi”, Ramiz Heydər)

Azərbaycan Dövlət Musiqili Teatrında ifa etdiyi rollar:

- Hilal (“Durna”, Süleyman Rüstəm, Səid Rüstəmov)

- Molla Musa (“Boşanaq, evlənərik”, Əliağa Kürçaylı, Vasif Adıgözəlov)

- Bəbirli (“Özümüz bilərik”, Şıxəli Qurbanov, Süleyman Ələsgərov)

- Qulam (“Həyətim mənim, həyatım mənim”, Cahagir Məmmədov, Əşrəf Abbasov)

- Bilal (“Qız görüşə tələsir”, Adil Babayev, Tofiq Bakıxanov, Nəriman Məmmədov)

- Rəhim kişi (“Qızıl toy”, Ramiz Heydər, Oqtay Kazimi)

- Vəli (“Məzəli əhvalat”, Ruhəngiz Qasımova)

Filmoqrafiya

- Şir evdən getdi — milis işçisi

- Od içində

- Evləri köndələn yar

- Topal Teymur

- Bəxtəvər.

Aktyorun həyatının Bakı dönəmində də sumqayıtlılar sevə-sevə ona “bizim sumqayıtlımız” deyirdilər. Hər Sumqayıta gəlişində küçədə insanlar başına toplaşardı. O, Bəşir Səfəroğlu, Lütfəli Abdullayev, Əliağa Ağayev səviyyəsinə ucalacaq bir komedik aktyor potensialına malik idi. Amma müəyyən səbəblər onu parlamağa qoymadı.

Xanlar Muradov 2005-ci il fevral ayının 5-də Bakıda vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.02.2026)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Aşıq məhəbbəti ilə şair məhəbbətini tez-tez eyni tərəzidə çəkməyə çalışırlar. Birini “daha saf”, o birini “daha mürəkkəb” adlandırırlar. Amma bu müqayisə çox vaxt ədalətsiz olur. Çünki burada məsələ kimin daha çox sevdiyi deyil, kimin sevgini necə danışdığıdır.

Aşıq məhəbbəti anonimdir. O, tək bir adın yox, yüzlərlə səsin içindən gəlir. Aşıq sevgini öz adına yazmır, onu xalqın yaddaşına tapşırır. Bu məhəbbətdə fərd azdır, yol çoxdur. Sevilən qadın da, çəkilən dərd də simvollaşır. Ona görə aşıq sözündə bir rahatlıq var: o, özünü izah etmir, özünü müdafiə etmir. Sevir və deyir.

Şair məhəbbəti isə təkdir. O, imzasını gizlədə bilmir. Şair sevgini danışanda, əslində öz daxili tərcümeyi-halını açır. Burada məhəbbət artıq təkcə hiss deyil, düşüncədir, şübhədir, bəzən də öz-özünə hesabatdır. Bu da onu daha mürəkkəb, bəzən isə daha süni göstərə bilər.

Amma süni olmaq həmişə yalan demək deyil. Bəzən süni görünən şey sadəcə şüurlu ifadədir. Şair sevgini olduğu kimi yox, başa düşdüyü kimi yazır. Bu başa düşmək prosesi isə hissi dəyişir, formaya salır, bəzən də ondan uzaqlaşdırır. Aşıq hissin içində qalır, şair isə hissə kənardan baxır.

Səmimiyyət məsələsi də buradan doğur. Aşıq səmimidir, çünki seçimi azdır: o, bildiyi dildə danışır. Şair isə seçim içindədir. Hansı sözü deyəcəyini, hansını susacağını bilir. Bu bilik bəzən səmimiyyəti kölgəyə sala bilər, amma eyni zamanda onu daha dürüst də edə bilər.

Aşıq məhəbbəti kollektiv yaddaşa xidmət edir. O, sevilənin adını dəyişə bilər, amma hissin özünü qoruyar. Şair məhəbbəti isə risklidir. O, konkret üzə, konkret zamana, konkret ağrıya bağlıdır. Ona görə də tez köhnələ bilər, ya da daha dərin iz buraxa bilər.

Burada “hansı daha həqiqidir?” sualı yanlışdır. Çünki biri hissin davamlılığına, digəri hissin həqiqiliyinə çalışır. Aşıq sevgini yaşadır, şair isə onu sorğulayır. Biri qoruyur, digəri dağıdır və yenidən qurur.

Ədəbiyyat üçün isə hər ikisi lazımdır. Birində səsin kökü var, digərində səsin fərqi. Aşıq məhəbbəti olmasaydı, şair danışacaq dil tapmazdı. Şair məhəbbəti olmasaydı, aşıq sözünün hüdudları bilinməzdi.

Bəlkə də ən doğru yanaşma budur: aşıq sevginin yaddaşıdır, şair isə onun vicdanı. Hansı daha səmimidir sualı yox, hansı bizə daha çox lazımdır sualı qalır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.02.2026)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və İncəsənət”

Məhərrəm Bağır oğlu Bayramov (13 may 1928, Uluxanlı mahalı, Aşağı Necili – 6 yanvar 1981, İrəvan) pedaqoji, ictimai-siyasi və ədəbi fəaliyyət göstərmiş tanınmış ziyalıdır. O, əvvəlcə kənddə yeddiillik məktəbi bitirmiş, daha sonra İrəvan Pedaqoji Məktəbində təhsil almış və bir müddət doğma kəndində müəllim kimi çalışmışdır.

Ali təhsil almaq məqsədilə 1947-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) filologiya fakültəsinə daxil olmuş, 1952-ci ildə ali təhsilini başa vurduqdan sonra Azərbaycan LKGİ Mərkəzi Komitəsində təlimatçı vəzifəsində fəaliyyətə başlamışdır. İki il Bakıda işlədikdən sonra 1954-cü ildə İrəvana qayıdaraq Ermənistan LKGİ Mərkəzi Komitəsində eyni vəzifəni icra etmiş, 1955-ci ildə isə Ermənistan KP Mərkəzi Komitəsinin təlimatçısı vəzifəsinə irəli çəkilmişdir.

Məhərrəm Bayramov həm də yazıçı və dramaturq kimi tanınmışdır. Onun ilk kitabı “Fırtınadan sonra” 1964-cü ildə İrəvanda “Haypethrat” nəşriyyatı tərəfindən çap edilmiş və müəllif tərəfindən anası Fatmaya ithaf olunmuşdur. Bu topluya “Peşmançılıq”, “Pir kömək eləmədi”, “Molla Qədirin toru”, “Məni bağışla”, “Carulla” və digər hekayələr, həmçinin “Qeybulla” adlı kiçik pyes daxil edilmişdir.

İctimai-siyasi fəaliyyətində ardıcıl uğurlar qazanan M.Bayramova zaman keçdikcə daha məsul vəzifələr tapşırılmışdır. O, 1964–1966-cı illərdə Vedi Rayon Partiya Komitəsinin katibi, 1966–1969-cu illərdə isə “Sovet Ermənistanı” qəzetində redaktor müavini kimi çalışmışdır.

Dövlət və partiya strukturlarında yüksək vəzifələrdə işləməsinə baxmayaraq, M.Bayramov filoloji sahədən uzaqlaşmamışdır. O, “Ədəbi Ermənistan” silsilə məcmuələrində müntəzəm olaraq bədii və elmi-publisistik yazılarla çıxış etmiş, 1964-cü ildə “Fırtınadan sonra” hekayələr toplusunu, 1966-cı ildə isə “C.Məmmədquluzadə və A.Şirvanzadə” adlı tədqiqat əsərini İrəvanda nəşr etdirmişdir.

1968-ci ildə keçmiş SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü seçilən M.Bayramov 1969-cu ildən etibarən əhalisinin böyük əksəriyyəti azərbaycanlılardan ibarət olan Amasiya rayonunda Partiya Komitəsinin birinci katibi vəzifəsini icra etmişdir.

1960-cı illərdə Azərbaycan Elmlər Akademiyası Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun aspiranturasında qiyabi təhsil alan M.Bayramov 1969-cu ildə akademik Məmməd Arifin elmi rəhbərliyi altında “A.Şirvanzadə və Azərbaycan” mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə edərək filologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsini almış, bir il sonra bu işi kitab şəklində çap etdirmişdir.

1971-ci ildə Moskvada keçirilən partiyanın XXIV qurultayında Ermənistan nümayəndə heyətinin tərkibində iştirak edən M.Bayramov həmin heyətdə yeganə azərbaycanlı olmuşdur.

Amasiya rayonuna beş il rəhbərlik etdikdən sonra, 1974-cü ildən ömrünün sonunadək “Sovet Ermənistanı” qəzetinin baş redaktoru kimi fəaliyyət göstərmişdir. Eyni zamanda Ermənistan SSR Ali Sovetinin VIII, IX və X çağırış deputatı, Rəyasət Heyətinin müavini seçilmiş, uzun müddət İrəvan Dövlət Pedaqoji İnstitutunda müəllim kimi çalışaraq xarici ədəbiyyat fənnini tədris etmişdir. O, “Ermənistan SSR Əməkdar jurnalisti” fəxri adına layiq görülmüşdür.

Məhərrəm Bayramov Zəngibasar rayonunun Ağadədə qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.02.2026)