Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Gürcüstan ədəbi mühitində formalaşan azərbaycandilli ədəbiyyatın Azərbaycan ədəbiyyatına inteqrasiya etməsini, onun tərkib hissəsi olmasını təsdiq edən Gülzar Şərifovanın ”Şeirlər toplusu” adlı şeirlər kitabı işıq üzü görmüşdür.

Şeirlər toplusunun müəllifi olan Gülzar Şərifova yaradıcılığa 1960-cı illərdə başlamış, onun şeirləri “Sovet Gürcüstanı” qəzetində, Azərbaycan və Türkiyədə, həmçinin elm.info.az, zim.az, turan.info.az, dergizan.com və s. müxtəlif mətbu orqanlarıında nəşr edilmişdir. Gülzar Şərifova mətbuatda Ş.Gülzar, Gülzar Şərifova, G.Şərifova, Gülzar Nəsrəddin qızı Şərifova, G.N.Şərifova imzaları ilə çap olunmuşdur.

Şeirlər toplusunda şeirlər “Vətən və xalq haqqında duyğular”, “Sosial-siyasi lirikanın bədii panoramı”, “Fəlsəfi lirikanın düşüncə qatları”, “Ailə və nəsil yaddaşı”, “Ruhun daraldıqca təbiətə çıx”, “Bayatılar”, “Ağılar və ya edilər” başlıqları altında təqdim edilir.

Bədii yaradıcılığa orta məktəb illərindən başlayan Gülzar Şərifovanın şeirləri ədəbi dairələrin diqqətini cəlb etmişdir. Azərbaycanın Xalq yazıçısı, dramaturq, ictimai xadim, Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü Mirzə İbrahimovun Gülzar Şərifovanın bədii yaradıcılığına maraq göstərməsi isə tarixi bir reallıqdır. “Sovet Gürcüstanı” qəzetinin 8 oktyabr 1966-cı il tarixli 121 (4689)saylı qəzetinin səhifələrində Mirzə İbrahimov, Əli Vəliyev, Süleyman Rüstəm, Osman Sarıvəlli və digər Azərbaycanın tanınmış şair və yazıçılarının Tbilisi şəhərində iştirak etdikləri tədbirdə Xalq yazıçısı Mirzə İbrahimovun Gülzar Şərifovanın “İnsana sualım var” şeirinin surətini götürməsi xəbəri qəzetin səhifələrində yer almışdır.

Gülzar Şərifovanın “Şeirlər toplusu” kitabının redaktoru və ön sözünün müəllifi filologiya elmləri doktoru, Rusiya Təbiət Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü Salidə Şərifovadır. Salidə Şərifova Gülzar Şərifovanın bədii yaradıcılığını “Xruşov mülayimləşməsi” dövrünun tərkib hissəsi kimi təqdim edir. Gülzar Şərifovanın poeziyasının Gürcüstanda yaşayan azərbaycanlıların bədii ənənələrini və həmin dövrdə Azərbaycanın bədii mühitində baş verən prosesləri əks etdirməsinə toxunur. Özünəməxsus yaradıcılıq yolu olan Gülzar Şərifovanın janr xüsusiyyəti, bədii dili və problematikası zənginliyi ilə diqqəti cəlb edən poetik nümunələrinin ədəbiyyatşünaslığın diqqətindən kənarda qalmasını təəssüf hissi ilə vurğulayaraq şairin poetik nümunələrini Azərbaycan ədəbiyyatının tərkib hissəsi kimi dəyərləndirməsi reallığı təcəssüm etdirir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.02.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Son zamanlar dilinizdən düşməyən Epşteyn cinayətləri ilə kifayətlənəkmi? Yoxsa   qatillərin aramızda olduğundanmı danışaq?

1990‑cı illərin sonu və 2000‑ci illərin əvvəllərində Azərbaycanda baş vermiş ən dəhşətli insanlıq cinayətlərindən biri İqor adlı şəxsin törətdiyi seri‑cinayətlər idi. O həmin dövrdə yüzlərlə qadını hədəf alaraq əvvəlcə onların etibarını qazanır, daha sonra onları arxa meşə evlərinə apararaq amansızlıqla qətlə yetirir və öldürdüyü insanların bədənlərini işləyib ət kimi təqdim olunan qutablar hazırlayaraq həm özləri yeyir, həm də ictimai yerlərdə satırdı.

Bu dəhşətli cinayətlərin bütün çılpaqlığı 2001‑ci ildə yayımlanan “Ailələr və talelər” proqramında jurnalist Nailə İslamzadənin suallarına cavab verən İqor tərəfindən etiraf olunmuşdu.

Onun sözlərinə görə bütün bu dəhşətli əməllərin əsas kökündə uşaqlıq illərində sevdiyi bir qızdan rədd cavabı alması dayanırdı ki, bu təcrübə onun qəlbini soyudaraq qadınlara qarşı dərin nifrətə çevrilmişdi. Daha sonra 20‑25 yaşlı qadınlarla tanışlıq quraraq onları Xaçmazdakı meşə evinə, cinayət ortağı və həyat yoldaşı ilə birlikdə yerləşdiyi əraziyə aparırdı.

Orada qızları öldürdükdən sonra onların cəsədlərini işləyərək qutab bişirirdilər. Bu qutablar adi ictimai yerlərdə – avtovağzalların yaxınlığında, açıq bazarlarda, küçə künclərində satılırdı.

İqor müsahibədə demişdi ki, “camaat bilmədiyi üçün qutabları alıb yeyirdilər, biz özümüz də ətini yeyirdik, mən qızları seçirdim, onlara əvvəl pul təklif edirdim. Daha sonra onları aparırdım, dostumla birlikdə balta ilə öldürüb başlarını kəsirdik. Qızlar əvvəlcə nə baş verdiyini hiss etmirdilər, yalnız ölümlərinə az qalmış başa düşürdülər, artıq gec olurdu”. 

Sabiq polis rəisi olmuş mütəxəssis isə bu tip cinayətkarların azadlığa çıxmasının mümkün olmadığını, lazımi hallarda məcburi müalicə tədbirləri ilə birlikdə ömürlük həbs cəzası ilə cəzalandırıldığını bildirmişdi. Bu tip insanlıqdan kənar hadisələr yalnız Azərbaycanda baş vermirdi, dünyada da belə dəhşətli hallara çox rast gəlinmişdi. Rusiyanın Krasnodar vilayətində ər‑arvad birliyi 1999‑cu ildən başlayaraq ətrafdakı insanları öldürüb onların bədənlərini konservləşdirib satırdılar, ümumi olaraq 30‑dan çox cinayətdə şübhəli hesab olunsalar da yalnız 7 qətl onlara aid edilə bilmişdi.  Bu hadisələr hüquq‑mühafizə orqanlarının, psixoloqların və kriminalistlərin böyük araşdırmalarına səbəb olmuşdu, çox vaxt belə hallar yalnız fiziki zorakılıq deyil, həm də ruhi xəstəlik və sosial məsuliyyət məsələlərini gündəmə gətirirdi. 

SSRİ dövründə və sonra postsovet məkanında Andrei Romanoviç Chikatilo kimi seri qatillər də insanları dəhşətə gətirmişdi. “Rostov qəssabı” ləqəbi ilə tanınan Chikatilo 1978‑1990 arasında ən azı 52 qadın və azyaşlı qızı öldürmüşdü. O, qurbanlarını avtobus dayanacaqlarında, ictimai yerlərdə seçərək uzaq yerlərə aparır, orada boğma, bıçaqlama və işgəncələr tətbiq edərək onları öldürürdü.

Bu əməliyyatlar sovet hüquq‑mühafizə sistemini uzun müddət çaşdırmışdı, nəhayət 1990‑cı ildə tutulmuş, 1994‑cü ildə məhkəmə tərəfindən edam olunmuşdu. Amerika Birləşmiş Ştatlarında da belə hadisələrdən az deyil, Hamilton Howard Fiş 1870‑ci ildə doğulmuşdu və 1920‑ci illərdə uşaqlara qarşı törətdiyi zorakılıq, qətl və bədən hissələrini yemək kimi xəstə əməlləriylə tanınmışdı. Fiş öz qurbanlarına məktublar yazmaqdan belə çəkinməyərək, onlara etdiklərini detallı şəkildə təsvir edirdi.

Bu halda hüquq‑mühafizə sistemini şoka salmış və o 1934‑cü ildə tutulmuş, 1936‑cı ildə elektrik kreslosunda edam edilmişdi.

Henry Lee Lucas ABŞ‑də 1936‑cı ildə doğulmuş, 1980‑ci illərdə polisə yüzlərlə qətldə iştirak etdiyini müxtəlif yollarla etiraf etmişdi. Lakin sonradan araşdırmalar göstərmişdi ki, çox sayda iddiası yalandır və yalnız bir neçəsi hüquqi cəhətdən təsdiq edilə bilmişdi. Lucas 2001‑ci ildə həbsxanada təbii səbəblərlə vəfat etmişdi, onun partnyoru Ottis Toole isə Lucasla birlikdə müxtəlif zorakılıq əməllərinə qarışmışdı.

Bundan əlavə, ABŞ cinayət tarixinə adını yazmış Anri Li Lukas da 20 il ərzində ən az 350 nəfəri öldürmüş, həbs cəzasına məhkum edildikdən sonra belə cinayətlərinə davam etmiş və 2001‑ci ildə həbsxanada vəfat etmişdi. Qarri Ridvey isə 10 il ərzində 71 qadını öldürmüş, 2001‑ci ildə tutulmuş və ömürlük həbs cəzası almışdı. 

Bu tip hadisələr yalnız keçmişdə qalmayıb, son zamanlar ABŞ‑li maliyyəçi və  istismar sxemləri ilə məşhur Ceffri Epşteyn məsələsi gündəmə gəlsə də ,  təkcə ABŞ-də belə dəhşətli halların baş verməsini demək doğru deyil.

Eyni zamanda belə insanlar və onların törətdiyi fəlakətlər öz vətənimizdə də mövcuddur.

Epsteyn yalnız nümunədir, amma bu tip qanunsuz, amansız, insanlıqdan kənar əməllər ölkəmizdə də baş verib, bu isə cəmiyyətə xəbərdarlıqdır. Hüquq‑mühafizə orqanlarının, sosial xidmətlərin, media və ictimaiyyətin belə hallara qarşı hər zaman hazır olması və birlikdə mübarizə aparmasının zəruriliyini göstərir. İnsanları qorumaq və belə faciələrin qarşısını almaq üçün məlumatlı, şüurlu və vətəndaş məsuliyyətli davranış vacibdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.02.2026)

Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Doğum günlərində şəhidlərimizi tez-tez yada salmaq bizim missiyamızdır. Doğum günü bu günə təsadüf edən növbəti Milli Qəhrəman Əfqan Qaraxan oğlu Hüseynovdur.

O, 24 fevral 1963-cü ildə dünyaya göz göz açmışdır. 1970-ci ildə 109 saylı orta məktəbə getmiş, 1980-cı ildə C.Naxçıvanski adına hərbi təmaüllü orta internat məktəbində təhsilini başa vurmuş, sonra Bakı Ümumqoşun Komandirləri Məktəbinə qəbul olmuş və taqım komandirinin müavini təyin edilmişdir.

1984-cü il tarixdə SSRİ Müdafiə Nazirinin əmrinə əsasən ona leytenant hərbi rütbəsi verilmişdir.

11 oktyabr 1985-ci ildən 25 iyun 1987-ci ilə kimi Əfqan Əfqanıstan Demokratik Respubllikasında gedən döyüşlərdə fəal iştirak etmiş və ağır yaralanmışdır. Onun döyüş xidməti yüksək qiymətləndirilmiş, "Qırmızı ulduz" ordeni ilə təltif edilmişdir. 1986-cı ildə ona baş leytenant rütbəsi verilmişdir.

1988-ci ildə SSRİ-nin hərbi Silahlı Qüvvələrinin yaranmasının 70 illiyi ilə əlaqədar olaraq Hüseynov Əfqan Qaraxan oğlu "SSRİ Hərbi Silahlı Qüvvələrinin yaranmasının 70 illiyi" medalı ilə təltif edilmişdir. O, 1988-ci ildə C.Naxçıvanski adına Bakı hərbi təmayülli məktəbə tərbiyəçi bölük komandir təyin edilmiş və növbəti kapitan hərbi rütbəsini almışdır. 

Yüksək dərəcəli biliyə malik bir zabit olduğu nəzərə alınaraq Hüseynov Əfqan Qaraxan oğlu 2 dekabr 1991-ci ildə Azərbaycan Respublikası Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin 1-ci şöbəsində döyüş hazırlığı üzrə baş zabit vəzifəsinə təyin edilmişdir.

Həmin dönəmdə gün-gündən mətinləşən, yüksək döyüş hazırlığına yiyələnən Milli Qvardiyanın nəzdində yeni alay yaranması məsləhət görmüşdür. Həmin alayın ilk komandiri Əfqanıstan müharibəsində böyük döyüş təcrübəsi keçmiş mayor Hüseynov Əfqan Qaraxan oğlu təyin edilmişdir. Yeni təyin olunmuş təcrübəli komandir Milli Qvardiyanın rəhbərliyinin köməyi və özünün təşkilatçılıq bacarığı ilə alayın şəxsi heyətinin döyüş hazırlığını və təlimini qısa bir vaxt ərzində lazımı səviyyəyə çatdırmışdır.

Qubadlı, Laçın bölgələrində acınacaqlı vəziyyət yaranmışdı. Dişinə qədər silahlanmış ermənilər daim təhlükə yaradırdılar. 186 saylı sərəncamı ilə 26 oktyabr 1992-ci il tarixində alayın şəxsi heyəti, başda alay komandiri mayor Hüseynov olmaqla həmin bölgələrə göndərilmişdir. 

Bu döyüşdə alay komandiri mayor Hüseynov xüsusi fədakarlıq göstərmişdir. Bacarıqlı, igid komandir Milli Qvardiyanın adını yüksəyə qaldırmışdır. Lakin özü 1 noyabr 1992-ci ildə alayın düşmən üzərinə yeni hücumu zamanı başına dəyən düşmən gülləsindən əbədi olaraq gözlərini yummuşdur.

Onun bu itkisi Milli Qvardiyanın zabit və əsgərlərini çox məyus etsə də, sonrakı döyüşlərdə onlar Əfqanın intiqamını almaq arzusu ilə ağır döyüşlərə girmiş, belə döyüşlərdə itkilər versələr də şərəflə çıxmışdılar.

Əfqan Hüseynovun bir qız övladı yadigar qalmışdır.

Allah qəhrəmanımıza rəhmət eləsin!

Heç kəs unudulmayacaq, heç nə yaddan çıxmayacaq!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.02.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Prozası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi yazıçı Təbrizdə yaşayan Məhsa Əbdüləlizadədir.

Məhsa Əbdüləlizadə

Təbriz

SARI İŞIQ

Yenə səslərini başlarına atıblar. Heç gecə-gündüz də düşünmürlər. Beynimi kazarma edib hər an parad getməkləri əsəblərimi qarışdırır. Səsləri anamla atamın savaşdıqlarını anımsadır. Sanıram atam yenə patı çəkib anamın canını əlinə alıbdır. Kölgəsi artıq qısalmış, gözyaşı otağımın divarına hopur. Kölgənin anam olduğunu, atamın şilləsini, saçının otağımda tapılmasından sezirəm. Atamdan sonra kimsə onu belə vura bilməzdi. Anamın səsi divarların arasından gəlir, düşünürəm.

Kölgələr otağımdakı divarlarda savaşanda, heç görmədiyim sinemada oturub, sonu yox bir filmə baxıram sanki. Yaxınlaşdıqca yerimin içində sıxılıb, uşaqlıqda həsrətində qaldığım qırmızı neylon topa oxşayıram.

Kölgələr savaşırdılar. Əsəblərim bir-birilərini bıçaqlayırdılar. Anamın qarnından damcılayan qan, alnımın ortasına sıçrayır. Diksinib atamın əlindən bıçağı alıram. Eləyə bildiyim qədər çığırıb divara sarı yürüyürəm.

Anam divara sərilir. Divarı qucaqlayıb uca səslə ağlayıram. Əllərimi anamın qarnında gəzdirdiyimdə qarnımın içi gicişir. Bıçaqla qarnımı qurdalayıb içimdəkiləri tökməyim gəlir. Əlim bıçağa sarı getdikdə kölgəsinin divara əsməsini duyuram. Əlimi kəpənək edib kölgəsi ilə oynamağım gəlir.

Patı çəkənlər adamları olduqları kimi görmürlər. Dünən tərəvəz arıtladığımda qəzetdəki titri zığ bürümüşdü. Əlimlə təmizləyib oxumuşdum. "Bir kişi 12 yaşlı uşağını meymun gördüyünə başını kəsdi!"

Anamın kölgəsinin qıçından yapışıb, son gücümlə silkələyirəm. Boyumun qıssa olduğundan gözlərinə baxa bilmirəm.

Otağın guşəsindəki çarpayını gətirib üstünə çıxıram. Özümü onun gözlərinə soxuram. İllər boyu ürəyimə yığdığım sözləri deməyim gəlir. Əlindəki qanlı bıçağın kölgəsindən qorxub, "Səndən zəhləm gedir" - deyə bilmirəm.

Baş barmağımı gözünə soxub, çıxardır. "İndi de görüm məni nə cür görürsən?" Çığırıram. Səsim otağıma yayılır. Səsim təzə yetkinlik yaşında olan oğlanların səsinə oxşayır. Səsimdən qorxub pişik kimi divarı cırmaqlayıram. Çarpayıdan yerə axınıram. Alt köynəyim masanın qırağına ilişib cırılmağının səsi qulağıma dolur.

Atam iki-üç il öncə çarpayının üstünə çıxıb, zirzəmidə özünü asmışdı. Anam yeralma-soğan gətirməyə ora getməsəydi, indi neçə kəfən çürütmüşdü. Çığırmağını eşitdiyimdə "Yəqin yenə siçan ya pişik ölüsü görüb ha..." - deyib, zirzəmiyə qaçdım. Atamın üz-gözü göyərmiş, zirzəminin ortasında böyürü üstdə qalmışdı. Boğazında kəndirin izini gördüyümdə, bir an xəfələnib, örtüyümün düyününü boşaltdım. Anam məni görcək üz-gözünü didib "Yeri qonşulara hay sal, yox ey, əminə zəng vur" - deyib, yaşı min yerdən tökürdü. “Bu kişi hər kim olsa da, uşaqlarımın atasıdır” - deyə ömür boyu yaşayırdı. Qırmızı kəndir ilan kimi atamın gövdəsinə yayılmışdı...

Əlimi arxama uzadıb, köynəyimin harası cırıldığını axtarıram. Kürəyim göynəyir. Baş barmağımda bir damcılıq qan izi qalır. Divardakı kölgələrin filmi bitmiş kimi, səslərin freskanı azalmışdı.

Atamın sələmçidən pul götürdüyü gündən hər nə başlamışdı. Borclular həyətin ortasında yaxasından yapışıb, pullarını istəyirdilər.

Bizə xor baxanda cınqırını çıxarda bilmirdi. Nənə-bacı yamanını eşidəndə, həyətə çıxıb abırını tökməyim gəlirdi. Oyuncaq kimi qucaqdan qucağa atılırdım demək. Sanırdım uşaqlıq etmədən, boy atıram. Uşaqlara qoşulmağım gəlmirdi artıq. Gözümün qabağında onların oynadıqları oyunların anlamını unudurdum.

Ayın işığı otağın ortasında, sanki LED çırağı yanırdı. Bacım yuxudan durmasın deyə çarpayını yavaşca yerinə qaytarıram. Dil-dodağım quruyub. Otaqdan çıxıram. Yavaşca otağa gedirəm. Soyuducunun qapısını açdığımda sarı işıq ayağımın altından otağın divarına sarı süzüb bacımın sifətində dayanır. Dodağının üstündəki qara xala dalıram. Sanki anamın başını kəsib onun sinəsinə qoyubdurlar. Üzdə qara saçını darayıb hörüyümdə hıçqırığımı udub gizlədirəm. Haçansa "Yenə ağlayırsan" - sorğusunu soruşanda bir cavab tapa bilmirdim.

Soyuducunun içindəki düzülmüş araqların qoxusu burnumu gicişdirir. Qonşuların anama "Bu kişidən sənə bir şey aid olmaz, boşan, çıx get" - söz yadıma düşür. Xəyal quşum ərik ağacımızın budağında oturub mən ilə bacımın hovuzun başında ağladığımıza baxır. Anam çadrasını başına atır. Qolumdan yapışır. Həyətdən eşiyə çıxırıq. Seyid Əmi küçədə anamın qabağını alıb onu danlayır. Danışarkən əlini oynadanda təsbehinin səsi qulağıma dolur. Özü öldükdən sonra təsbehi arvadının əlindən düşmür. Yekə muncuqlu göy rəngli təsbehdir. Anam evlərini təmizləyəndə gizlicə götürüb baxmışdım. Muncuqların üstünə Allah, Məhəmməd yazılmışdı. Arvad deyirdi qayın atam bunu Kərbəladan gətirmişdi. Qurban olduqlarım qəbirlərinə sürtülüb deyəndə küçənin arvadları təsbehi gözlərinə qoyub öpürdülər. Böyük nənəm gilə yetişənədək anam dodağının altında danışırdı. "Biqeyrət kişi, təkcə arvad almağın qalmışdı." Eşitdiyim sözlərin anlamını düşünmədən yaşımı gizlətmək üçün dostlarımdan ayrılıram. Atamın hər günki işi idi. Ayın başı gəlmədən anamın gözünün altında badımcan əkib onun aylığını verirdi. Dırnaqlarımı anamın yayın istisində düzəltdiyi sarıkök bəstəsi kimi dərmədən yeyirdim.

Dayılarım onu arvadı ilə gördüklərini anama deyən gündən evdən eşiyə çıxa bilmədim. Dostlarımın məktəbdən gələndə səslərini küçədən eşidirəm. Eşiyə çıxa bilmədiyimə dişlərim bir-birinə sürtülürdü. Daha ən yaxın yoldaşım atamın hər günki cibimdən oğurladığım siqara və böyük anam düzəltdiyi taxta matışqası olmuşdu. Səhər bacımı qabağıma qoyub eyvanda darıxmalarımı onunla paylaşırdım. Ağlayarkən dodağım əsəndə Səhər ovunurdu. Güləndə təzə çıxmış iki dişi görsənirdi. Yatağından tutub "Dovşanımsan" - deyirdim. Anam evdə olmayanda daha çıxıb məktəbdən gülə-gülə gəldiyimiz yola donuxub bir bucağa sıxılıram. Siqaraya qullab vurub, atam kimi hər nəyə xəyalsız olmaq istəyirdim.

Siqaret çəkdiyim gündən anam ilə də ara açırdım. Qorxurdum məni qucaqlayıb üzümdən öpəndə siqaranın qoxusunu paltarımdan duysun. Həyətimizdə əkdiyim qızılgüllərini yeyirdim. Evdə az danışırdım.

Soyuducunun içindən su parçını götürüb nənəliyimin vasvası olduğunu vecimə almadan başıma çəkirəm. Hər gün həyətdən tualetin kafelinədək təmizləyir. Atam evə gələndə həyətdəki hamama saldırmayınca evə qoymur. Suyun soyuqluğu beynimdəkiləri doldurub məni sitildədir. Nənəliyimin yuxu davaları ərinin araq şüşələri kimi soyuducuda sıralanmışdı. Əlimi uzadıb birini götürürəm. Minlər fikir beynimə gəlir, gedir. Anamın kölgəsi aşpazxananı canına çəkir.

Qabaqlar qonşumuzun qızı bu davalardan qaçmaq üçün, özünü damdan atıb öldürmüşdü. Yazıq atası zorla ərə vermək istəyirdi. Nənəsi hamıya "Qızımı ərim öldürdü. Yoxsa on beş yaşında bir qız nə bilir özünü öldürmək yəni nə?" - deyirdi.

Anam bu sözü eşitdiyi gündən tualetə də gedəndə bizim arxamızca gəlirdi.

Davanı o qədər əlimdə sıxmışdım, ovcumdakı tər muncuq kimi üstündə qalmışdı. Onu yerinə qaytarıb otağa qayıdıram. Atamla arvadının üst qatdan gülüşmələrinin səsi qabaqkı evimizin tavanı kimi başıma yağır. Köhnə yaralarım göynəyir. Anamın bir dəfə əri ilə ürəkdən gülmə səsi arzusunda qaldığı yadıma düşür. Dişlərimin qıcıldamasından tüküm biz-biz durur. Sanıram atam yenə patı çəkibdir. Nənəliyimin gülməsinin səsi daha ucalır. Divarların dörd bir yandan gövdəmi sıxmasını hiss edirəm.

Addımlarımı otağa sarı atıb qapının astanasından Səhərə baxıram. Üstü açıq qalmış yerinin içində neylon toplara oxşayır! Yuxu davalarını atmaq fikri gözlərimdən axan yaş kimi beynimə axır. Atamla arvadının səsi ilan kimi içimə süzülürlər. Fısıltılı səsi ürəyimi sancır. Ağ mələfəni Səhərin üstünə çəkdiyimdə sanki ölü birisinin üstünü çəkdim. Üşüyürdüm. Yuxum gəlmədən yatmaq istəyirdim. Səhəri qucaqlayıb öpmədən sarı işığın yolunu tutub gəldiyim yolu geri qayıdıram...

 “Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.02.2026)

Zəhra Allahverdiyeva, “Ədəbiyyat və İncəsənət” 

Ötən ilin bu vədələrində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində Vaqif Şadlinskinin babası, Azərbaycanda el qəhrəmanı, "Qırmızı tabor"un komandiri olan Abbasqulu bəy Şadlinskinin şərəfinə yazılan, müəllifləri Təyyar Salamoğlu və Məhrux Dövlətzadə (hər ikisi Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində ədəbiyyat müəllimdir) olan “Qarlı aşırım”ın tənqid variantları” adlı kitabın  təqdimatı olmuşdu.

Tədbir Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Beynəlxalq əlaqələr üzrə prorektoru Mahirə Nağı qızı Hüseynovanın təşkilatçılığı ilə keçirilmiş, tədbirdə universitetin rektoru Cəfər Cəfərov, əməkdar elm xadimi, Tibb e.d., Rusiya Tibb Elmləri Akademiyasının və Türk Dünyası Araşdırmaları Uluslararası Elmlər Akademiyasının akademiki, professor, ATU-da İnsan anatomiyası kafedrasının müdiri Vaqif Şadlinski, Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı Hikmət Baba oğlu Məmmədov,  universitetin idarə heyəti, fakültə dekanları, pedaqoji əməkdaşları, Qərbi Azərbaycan İcmasının üzvləri və ziyalıları, həmçinin portalın əməkdaşı, eyni zamanda Qərbi Azərbaycan İcmasının Nizami rayonu üzrə gənc nümayəndəsi olan bəndəniz Zəhra Allahverdiyeva da iştirak etmişdi. 

Bu bir il ərzində kitab özünə çoxlu oxucu əldə edə bildi, bu çox gözəldir. Elə mən də qarşımda kitabı görüb təqvimin 24 fevral gününün anlamını daha yaxşı başa düşdüm. Axı bu gün Abbasqulu bəy Şadlinskinin doğum günüdür.

Abbasqulu bəy Xanbaba bəy oğlu Şadlinski 24 fevral 1886-cı ildə İrəvan quberniyasının Böyük Vedi obasında dünyaya gəlmiş, 1930-cu ilin fevralında 44 yaşında dünyadan köçmüşdür.

Uşaq ikən atasını itirən Abbasqulu bəy Şadlinski ikisinifli rus-tatar məktəbini bitirmişdir. O, bir müddət mirab işləmişdir.

Abbasqulu bəy Şadlinski 1902-ci ildə atadanqalma kiçik torpaq sahəsini əkib-becərməklə məşğul olmuşdur. Rusiyada 1905-1907, İranda 1905-1911-ci illər inqilabları ictimai-siyasi dünyagörüşünün formalaşmasına mühüm təsir göstərmişdir. Fevral inqilabından (1907) sonra Şadlinski həyatını xalq işi uğrunda mübarizəyə həsr etmiş, kommunistlərə rəğbət bəsləmişdir.

1918-ci ilin əvvəllərində Naxçıvan, İrəvan, Dərələyəz, Zəngəzur və digər ərazilərdə daşnak-erməni silahlı dəstələrinin azərbaycanlılara qarşı soyqırımlarının baş alıb getdiyi bir şəraitdə xalq içərisində böyük nüfuzu olan Şadlinski Vedidə erməni-daşnak quldur dəstələrinə qarşı könüllü xalq birləşməsi – gələcək "Qırmızı tabor"u təşkil etmişdi.

O, 1918-1920-ci illərdə Vedibasarda daşnaklara qarşı döyüşən könüllü birliklərin komandanı olmuşdur. 1920-ci ilin iyulunda Şadlinskinin əmri ilə Vedibasar və Zəngibasar əhalisinin əksər hissəsi ilə İran ərazisinə keçərək, əvvəlcə Xoy şəhəri yaxınlığında, sonra isə Mərənd şəhəri ətrafında mövqe tutmuşdular.

28 iyul 1920-ci ildə Naxçıvanda sovet hakimiyyəti elan olunduqdan sonra Hərbi İnqilab Komitəsinin və Nəriman Nərimanovun dəvətini qəbul edərək, sentyabrın 17-də 200 nəfərlik dəstəsi ilə Naxçıvana gəlmişdi. Buradakı qırmızı qvardiya döyüşçüləri də onun dəstəsi ilə birləşmişdi. Şadlinski ilk vaxtlar Naxçıvan sərhədlərinin qorunmasına, sonra Zəngəzur istiqamətində öz dəstəsinin daşnak hissələri ilə fəal döyüş əməliyyatlarına başçılıq etmişdir. Onlar cəllad Dronun daşnak qüvvələrini darmadağın edərək Naxçıvanda Sovet Hakimiyyətini qurmuş, burada ingilis-daşnak işğalına son qoymuşdur.

O, bu xidmətləri müqabilində Nəriman Nərimanov tərəfindən "Qızıl Ulduz" medalı ilə təltif edilmişdir.

Onun başçılıq etdiyi “Qırmızı tabor” dəstəsi 1921-ci ilin fevralından aprelin əvvəllərinə kimi İrəvanda daşnak qiyamının yatırılmasında qəhrəmanlıq göstərmişdi. Daşnaklarla döyüşlərdə göstərdikləri şücaətə görə, Şadlinski başda olmaqla, "Qırmızı tabor"un 19 nəfər üzvü Ermənistan SSR-nın "Qırmızı bayraq" ordeni ilə təltif olunmuşdur.

1921-ci ilin yayında Şadlinskinin döyüşçüləri Dərələyəz və Zəngəzurda daşnak quldurlarının darmadağın edilməsində qəhrəmanlıq göstərmişdilər.

Ermənistanda və Zəngəzurda daşnak fitnəkarlıqlarına son qoyulduqdan sonra Şadlinski 1922-ci ilin sonunadək Naxçıvanda qalmış və buranın sərhədlərinin qorunmasına rəhbərlik etmişdi.

Bundan sonra Vediyə qayıdan Şadlinski 1922-1928-ci illərdə Ermənistanda bir sıra məsul təsərrüfat vəzifələrində çalışmış, sonra isə burada yaradılan Dəvəli sement zavodu tikintisinin rəhbəri təyin olunmuşdur.

Düşmənləri tərəfindən 1930-cu ilin fevral ayında öldürülmüşdür.

Fərman Kərimzadənin "Qarlı aşırım" romanı və onun süjeti əsasında "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında rejissor Kamil Rüstəmbəyov tərəfindən çəkilən "Axırıncı aşırım" bədii filmi Şadlinskinin həyat və fəaliyyətindən bəhs edir.

Bakı, Abşeron, Naxçıvan, Yevlax, Xaçmaz, Göygöl şəhərlərində Abbasqulu bəy Şadlinskinin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi məqsədilə küçə və prospektlər xalq qəhrəmanının adı ilə adlandırılmışdır.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.02.2026)

Xanım Aydın, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bir zamanlar Zaqafqaziyanın ən böyük, Rusiya imperiyasında isə İsa Məsihin Məbədindən sonra ikinci ən iri kilsə olan Aleksandr Nevski kilsəsi Bakıda yerləşirdi. O, möhtəşəmliyi, dəbdəbəsi, qeyri-adiliyi və nəhəngliyi ilə diqqət çəkir, Bakının, hətta ona yaxın ərazilərin bir çoxundan görünürdü. Dəniz kapitanları Bakıya kursu kilsənin günbəzi ilə müəyyənləşdirirdilər. Bu kilsəyə baxmağa insanlar dörd bir tərəfdən gəlir, fotolarını çəkirdilər. Maraqlısı budur ki, deyilənlərə görə, 1700 nəfərlik tutuma malik bu məbədə həm müsəlmanlar, həm xristianlar gəlirdi.

Kilsə tikintisinin tarixçəsi – mübahisəli yer seçimi

Bakıda İçərişəhərdə şəhərin əsas kilsəsi – Müqəddəs Nikolay kilsəsi mövcud idi. Lakin şəhərin xristian əhalisi üçün kiçik idi. Və beləliklə, yeni böyük bir kilsənin tikintisi ideyası XIX əsrin 70-ci illərinin əvvəlində – neft bumunun başladığı bir dövrdə meydana çıxdı. 16 iyun 1879-cu ildən Bakıda yeni kilsənin tikintisi üçün ümumi ianə yığımı elan edildi. Lakin 1886-cı ilə qədər bu ianə kampaniyası ilə cəmi 8 min rubl toplanmışdı. 1880-ci illərin əvvəlində, Qafqazın baş rəisi knyaz Dondukov-Korsakovun dövründə, keçmiş gömrük idarəsinin rəisi K.F.Spasski-Avtonomovun təşəbbüsü ilə Bakının pravoslav icması yeni kilsə üçün yer ayrılması barədə knyaza dəfələrlə müraciət etmişdi. Yeni məbəd üçün ərazini protoiyerey O. Lyapidevski təklif etmişdi. Lakin həmin yerdə köhnə müsəlman qəbiristanlığı yerləşirdi və bu ərazinin qala ətrafı meydan kimi ayrılmasından sonra orada dəfnlər qadağan edilmişdi. Meydanda isə həftə içi bazar qurulur, həftə sonları isə mal-qara satılırdı. Duma bu yerin kilsəyə verilməsi ilə razılaşmır, başqa yerlər təklif edir, qərarını isə belə əsaslandırırdı ki, qəbiristanlıqda dəfnlər yalnız 1859-cu ildən etibarən dayandırılıb və burada dəfn olunanların qohumları hələ də sağdır. H.Z.Tağıyev Teatr meydanını təklif etsə də, həmin yer 1882-ci ildə Bakı qubernatoru olan baron fon Qrostalın xoşuna gəlmədi. Bundan sonra Şamaxı yolu yaxınlığında və ya Vağzal meydanında yer ayrılması da təklif olundu, lakin pravoslav ruhaniyyəti bu yerləri məsafəyə görə məqsədəuyğun saymadı. Ardınca daha bir təklif gəldi ki,  kilsə Kolyubakin meydanında (parapet) tikilsin. O da ərazisinin kiçik olması bəhanəsi ilə qəbul edilmədi. Bu arada, Pravoslav ruhaniyyəti israr edir, köhnə qəbiristanlıqdan başqa heç bir variantı qəbul etmək istəmirdi. Danışıqlar uzun çəkdi. Və nəhayət, 1883-cü ildə Gürcüstan ekzarxı arxiyepiskop Pavelin Bakıya səfəri zamanı yerin seçilməsi qəti şəkildə təsdiqləndi. 1885-ci ildə isə Dondukov-Korsakovun müraciəti qəbul edildi və Dumanın və İdarənin etirazlarına baxmayaraq, həmin ərazi kilsə tikintisi üçün rəsmi şəkildə ayrıldı. 17 mart 1886-cı ildə tikinti komitəsi yaradıldı. İyulun 10-da isə kilsə tikintisinə icazə verildi.

Kilsənin təməlqoyma mərasimi

Kilsənin təməlqoyma mərasimi isə 1888-ci ilin payızında Qafqaz səfərinə çıxmış imperator III Aleksandrın, onun ailəsinin və müşayiət edən şəxslərin Bakıya gəlişi zamanı baş tutdu. İmperatorun qatarı oktyabrın 8-də Bakıya çatdı. Həmi gün imperator III Aleksandrın, gələcək imperator II Nikolayın, böyük knyaz Georginin, imperatriça Mariya Fyodorovnanın, knyaz Dondukov-Korsakovun iştirakı ilə Gürcüstan ekzarxı tərəfindən knyaz Aleksandr Nevski adına yeni pravoslav Bakı kilsəsinin təntənəli təməlqoyma mərasimi keçirildi. Bu hadisə Bakı tarixinin ən böyük və yaddaqalan hadisələrindən biri idi.

“Kaspi” qəzeti yazırdı ki, “təməl qoyulacaq yerə müqəddəs su çiləndikdən sonra Gürcüstan ekzarxı, yüksək hörmətli Palladiy, Kilsə nizamnaməsinə əsasən məbədin təməlində gümüş camda reliklər (Xristianlıqda Məsih və müqəddəslərlə əlaqəli və ya onlardan qalmış müqəddəs əşyalar və ya parçalar) yerləşdirdi. İmperator ailəsinin üzvləri isə təməlqoyma ili təsviri olan xatirə sikkələri və ilk daşları qoydular. Protoiyerey isə məbədin inşası barədə mətnin yazıldığı bürünc lövhəni oxudu. Həmin lövhənin də təməldə qoyulması nəzərdə tutulurdu”.

Amma bakılıların bu təməlqoyma mərasimi ilə bağlı öz xatirələri var. Deyilənlərə görə, İmperator təmələ bir qızıl, H.Z.Tağıyev isə bir kisə qızıl pul atıb.

İmperator isə fərman verdi: “Kilsə öz əzəməti, gözəlliyi və interyerinin zənginliyi ilə heyran etməlidir”.

Çarın Bakıya gəlişində bir məqam da yaddaqalan olur: Onu qarşılamaq üçün əsas sima H.Z.Tağıyev seçilir. Deyirlər, qarşılanma mərasimində hər kəs papağını çıxarıb Çara təzim edir. Təkcə Tağıyev papağını çıxarmır. Çar ona papağını çıxarmadığı üçün acıqla baxır və soruşur: “Çey vı podonnıy?” (Siz kimin rəiyyətisiniz?) Qubernator Hacıya pıçıldayır: “de ki, ya padonnıy vaşeqo veliçestvo” (Siz əlahəzrətin təbəəsiyəm). Hacı Zeynalabdin öz bildiyi kimi deyir: “Ya podannıy Ruskoy İmperii”. H.Z.Tağıyev öz əzəmətini və qürurunu çarın qarşısında belə uca tutur.

İanə, maliyyə yardımı və qədim qəbirlər

1889-cu ildə Spasskaya və Kolyubakin küçələrinin kəsişməsində günbəzli kiçik Aleksandr Nevski ibadətgahı tikildi. Həmin il məbədin inşasına dövlət xəzinəsindən maddi yardım göstərilməsi üçün vəsatət qaldırıldı və 1890-cı ildə bu vəsatət təmin olundu – 300 min rubl ayrıldı. Qeyd edək ki, ondan əvvəl şəxsi ianələr hesabına (19 min rubl) tikintiyə artıq başlanmışdı. Bir müddət sonra toplanan və ayrılan vəsait çatmadı, və 1897-ci ildə xəzinədən əlavə 60 min rubl ayrıldı. O dövrün bakılıları deyirdilər ki, tikintiyə ən böyük ianəni təxminən 150 min rubl həcmində məhz müsəlmanlar edib.

Təməl üçün xəndək qazıldıqca ərazidə çoxlu küp qəbirləri, yəni islamdan öncəki dövrə aid dəfnlər aşkar edilmişdi. Onlarım içərisindən çoxlu bəzək əşyaları, qab-qacaq, silah və s. çıxmışdı. Bundan başa, daş qutu şəklində qədim qəbirlər, eləcə də iri təndiri xatırladan qəbirlər də aşkar edilmişdi. Tikinti dayandırıldı və təcili olaraq Sankt-Peterburqdan mütəxəssislər çağırıldı. Bəzi məlumatlara görə, dəfn yerlərinin öyrənilməsi işləri yarım ildən çox davam etmiş və çoxlu artefaktlar Rusiyaya aparılmışdı.

Kilsənin tikintisindəki çətinlik və maneələr

Məbədin layihəsi Bakıda doğulmuş, akademik-memar Robert Marfeldə məxsus idi. Bu layihə 1889-cu ildə “Zodçiy” jurnalında dərc olunmuşdu.

Sıfırdan işləri quberniya idarəsinin tikinti şöbəsində çalışan kollej katibi, mülki mühəndis D.D. Buynovun rəhbərliyi ilə başlamış, təmir-tikinti işlərinin podratçısı isə S.Pavlov idi. 1891-ci ilin iyulunda məbədin tikintisinə rəhbərlik etmək üçün Peterburqdan memar D.A.Tesmin dəvət olundu. Lakin o, Bakıya gəlib iş həcmini gördükdən sonra bu işə rəhbərlik etməkdən imtina etdi. Başqa bir məsələ də vardı. Marfeld məbədin dekorunda Rusiyada geniş yayılmış gips ornamentlərdən istifadə etməyi planlaşdırırdı. Lakin qərara alınmışdı ki, Bakı kilsəsi məhz yerli daşoyma ənənəsinə uyğun inşa olunsun. Bu isə layihəni daha da çətinləşdirirdi. Tesminin əvəzinə başqa mütəxəssis göndərilsə də, o da imtina edir. Həm işlərin rəhbəri, həm də podratçı uzun müddət tapıla bilmədiyindən işlər dayanır.

1892-ci ilin martında Marfeldin tövsiyəsi ilə Bakıya gənc, iddialı, istedadlı bir polyak memarı İosif Qoslavski gəlir. Qoslavski, demək olar ki, mümkünsüzü mümkün etdi. Və bu kilsə onun Bakıda onun ilk işi oldu. Qoslavski burada işləri demək olar ki, sıfırdan başladı. Ona görə ki, Marfeld ona Peterburqdan yalnız kilsənin sxemini göndərmişdi. Gənc memar həm plan və çertyojlar çəkir, hər şeyi nəzarətdə saxlayır, qısası bütün işlərə özü rəhbərlik edirdi. Onun göstərişi ilə 22 sentyabr 1892-ci ildə tikinti meydançasında “daşyonma dəzgahını işlətmək üçün buxar mühərriki quraşdırıldı, quyulardan su çəkildi, karxanalarda daşın çıxarılması asanlaşdırıldı. Bütün bunlar tikintinin müddətini qısaldırdı.

Məbədin möhtəşəmliyi

Məbəd üçhissəli idi və üç prestolu vardı: əsas prestol – böyük knyaz Aleksandr Nevski adına, yan prestollar isə Müqəddəs Nikolay və Müqəddəs həvari Varfolomey adına idi. Hündürlüyü əsas xaçla birlikdə 81 metr idi. Kilsənin özü yerdə əzəmətli,

günbəzi isə səmada möcüzəvi bir görünüş yaradırdı. 1000 pudluq böyük və 150 pudluq kiçik zənglər P.N.Finlandski adına Moskva zəng-tökmə zavodunda hazırlanmışdı. Qeyd edək ki, zəng səslərinin əzəmətli olması üçün hazırlanması zamanı qızıl və gümüşdən də istifadə edilmişdi. Deyilənlərə görə, bundan ötrü də ianə toplanmışdı. Həmin zənglər 1897-ci ilin yanvarında quraşdırılmışdı.

Tikintinin yekunu və təqdis mərasimi

Kilsənin tikintisi 1898-ci ilin əvvəlində tamamlandı. Məbədin ətrafının abadlaşdırılması məqsədilə ağaclar əkildi və gül-çiçək klumbaları salındı.

Kilsənin təqdis mərasimi 1898-ci ilin 8 oktyabrına – yəni təməlin qoyulmasından düz on il sonrasına təyin edilmişdi. 7 oktyabr axşamı Gürcüstan ekzarxı tərəfindən möhtəşəm dini ayin icra olundu; müqəddəs mərasimə çoxlu sayda insan toplaşmışdı. Təqdislə bağlı ayinlərə və ilahi liturgiyaya yüksək vəzifəli şəxslərlə yanaşı, milliyətindən və dinindən asılı olmayaraq çox böyük izdiham qatılmış, kilsəni, onun papertini və həyətini tam doldurmuşdu. Qeyd edək ki, o dövrdə Bakı yeparxiyası Tiflisə tabe idi. Elə həmin gün ekzarxın şərəfinə 240 nəfərlik ziyafət verildi.

Daha sonra kilsənin yerləşdiyi meydan Yeni Kilsə Meydanı adlandırıldı. O, Fars, Spasskaya, Vranqel və Kolyubakin küçələri arasında yerləşirdi. Meydanın sahəsi çox böyük, təxminən 20 min kv.m. idi.

Kilsənin tarixə çevrilməsi

1936-cı ildə (bəzi mənbələrə görə, 1937-ci ildə) kilsə stalinist hökumət tərəfindən dağıdıldı. Bu, bir vandalizm aktı idi. Kilsənin yerində təhsil və tibb müəssisələri tikildi. Keçmiş Kolyubakin küçəsi boyunca 189 nömrəli məktəb, keçmiş Vranqel küçəsi boyunca 190 nömrəli məktəb inşa edildi. Sonralar həmin ərazidə Spasskaya boyunca daha bir məktəb tikildi və 190 nömrəli məktəb ora köçürüldü; onun köhnə binasında əvvəlcə 26 nömrəli məktəb, sonra isə Bülbül adına musiqi məktəbi yerləşdi. Həmçinin uroloji xəstəxana tikildi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.02.2026)

I yazı

Borçalı və Qazaxlı boyları qarapapaqların ulu əcdadlarıdır

Şərəf Cəlilli,

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru. “Ədəbiyyat və incəsənət”

Dövlətlər, millətlər də insan kimidir. Doğulur, yaşayır, ömür sürür, çökür,tarixə köçür, amma adı, yaddaşlarda yeri qalır. Metenin, Atillanın, Alparslanın, Osman Qazinin, Qara Yusifin, Həsən bəyin, Əmir Teymurun, Şah İsmayıl Səfəvinin, Nadir şah Əfşarın, Fətəli şah Qacarın milli dövlətçilik tariximizdə ucalığı hansı məqamdadırsa, onların qurduğu imperiyaların, dövlətlərin də siyasi taleyimizdə yeri və rolu o dərəcədədir. Dünyanın düzənini, mizanını dəyişən o, liderlərin, lider dövlətlərin sırasında Böyük Hun İmperiyasının və Atillanın haqqı danılmazdır, inkar edilməzdir.

Hun İmperatorluğu ikiyə bölündükdən, Avropa Hun dövlətinin Çin hüdudlarında müdafiəsi zəiflədikdən sonra hunların bir qismi Əfqanıstana, oradan Güney Asiyaya, Türküstana, bir qismi isə Xəzər dənizinin quzeyindən Şərqi Avropaya gəldilər. İgidliyi, sərkərdəlik məharəti, döyüşkənliyi ilə ad çıxaran və onlara məxsus dövlətçilik ənənələrini qoruyan hunlar Hun imperiyasının imperatoru Atillanın dönəmində tərəqqi dövrünü yaşamışdı.

Bizans və xaçlı yürüşləri zamanı zəifləyən, daxili çəkişmələr nəticəsində parçalanan bu imperiya Avropa dövlətləri arasında nüfuzlu türk dövləti kimi önə çıxmışdı. Avropa Hun imperatorluğunun çökməsindən, dağılmasından sonra türk boyları, xüsusən də Ural dağlarından, bulqarlar və onlara bağlı türklərin yaşadığı Bolqarıstan və Macarıstana qədər uzanan geniş ərazilərdə yüz illər boyu dövlətlər quran türklər köç etməyə məcbur olur.

Bu zaman kəsiyində iki türk boyu Qüzey Qafqaz dağlarını aşaraq tarixi türk-oğuz, qıpçaq torpaqlarında, hun türklərinin diyarında, Borçalıda, Odlar yurdu Azərbaycanın ayrı-ayrı yörlərində, Anadoluda, Dərbənddə, İrəvanda, Zəngəzurda və Təbriz, Sulduz, Urmiya kimi qədim şəhərlərdə, Anadoluda isə Qarsda, Sivasda, Ərdahanda, Ağrıda, Amasyada məskunlaşdılar. Onlar tarixi mənbələrdə Borçalı–Qazaxlı boyları olaraq qeyd olunmaqdadırlar.

Öncədən qeyd edək ki, Borçalı və Qazaxlı boyları bu gün qarapapaqlar və tərəkəmələr adı ilə tanınan türklərin ulu əcdadlarıdır. Qarapapaqların əcdadları olan Borçalı və Qazaxlı boyları Avropa Hun imperiyasının sərhədlərini qoruyan boylar olmaqla yanaşı, onu daha çox hərbi heyət və sərkərdələrlə təmin edən boylar olaraq tanınmışlar. Bu türk boylarının “qarapapaq” adlandırılması isə onların qoyun və quzu dərisindən hazırlanan, börk və papaq adlanan baş geyimi ilə bağlı olmuşdur. Qaragül quzusunun qıvırcıq və parlaq dərisindən tikilən papaqlar hunların həm də köçəri ruhu, heyvandarlıq təsərrüfatı ilə bilavasitə bağlı idi. Bu səbəbdən də qarapapaq türkləri həm qarapapaq, həm də tərəkəmə adı ilə çağırılmışlar. Türkmən ifadəsinin Tərəkəmə kimi deyilişi ilə bağlı elmi qənaətlər qarapapaqların şəcərə dəftərlərində, hunların genetik kodlarında yer alan tarixi faktlara əsaslanır.

Tarixi mənbələrə istinad edərək deyə bilərik ki, üstündən illər, əsrlər keçdikdən sonra qarapapaqların, həm də tərəkəmə adını alması prosesi miladi təqviminin III əsrindən başlamışdır.

Qarapapaqlar və qaraqalpaqların paleontologiyasında genetik komponentlər üst-üstə düşür

Güney Qafqazın qədim-qayım soylarından biri olan qarapapaq türkləri bu torpaqların tərəqqisində mühüm rol oynamışlar. Böyük Hun imperiyasının bir parçası, hun türklərinin varisi olan bu toplum bu gün də varlığını sürdürən zəngin mədəniyyəti, qüdrətli tarixi və tarixi şəxsiyyətləri ilə mənəvi dəyərlər sisteminə, ümumbəşəri dəyərlər xəzinəsinə töhfələr verməkdədir. Qarapapaqlar, qaraqalpaqlar, tərəkəmələr deyə tanıdığımız türklər əski gələnəklərini qorumaqdadırlar.

Qaraqalpaqların, qarapapaqların, tərəkəmələrin etnik tərkibi, milli kimliyi ilə bağlı sanballı araşdırmaların müəllifi olan tədqiqatçı alim professor Nizami Tağısoylunun araşdırmaları da sübut edir ki, qarapapaqlar və qaraqalpaqların paleontologiyasında bir-birini tamamlayan genetik komponentlərin əksəriyyəti üst-üstə düşür. Türkoloq alimlər Qumilyovun və Kalmışevanın etnoqrafik tədqiqatları da deyilənləri təsdiq edir.

Orta Asiyada özbəklərin, çağatayların ayrılmaz tərkib hissəsi kimi yaşayan türk soylu xalqların, bulqarların, xəzərlərin, akasilərin, sabirlərin, subarların VI yüzilin əvvəlində Şimali Qafqaza, oradan Ön Qafqaza köç etdiklərini qeyd edən bu məşhur alimlər onu da bildirirlər ki, subarlar və sabirlər sonradan slavyanlaşaraq Sibir toponimini yaratmışlar.

Professor Mixail Atamanov Lev Qumilyova istinad edərək subarların və sabirlərin də bağlı olduğu hun etnoniminin sonradan bun, bun türklər, borçula, borçala, borçalu kimi etnonim və toponimlərin formalaşmasında mühüm rolu olduğunu qeyd etmişdir. Digər bir nüfuzlu tarixçi Əmir Eyvaz da qarapapaqların soy ağacında mühüm rol oynayan sabirlər, sabilər və subarların Qafqaz xalqlarının, Xəzər dənizi ətrafının, Volqa və Sibir ərazilərində yaşayan türklərin formalaşmasında yaxından iştirak etdikləri qənaətini irəli sürərək özündən əvvəlki alimlərin fikirlərini dəstəkləmişdir. Əmir Eyvaz 1835-ci ildə işıq üzü görən xəritəyə əsaslanaraq qeyd edir ki, Subarlar, sabilər Araz çayının hər iki sahilində yaşamış, regionun müasir əhalisinin əcdadlarına deyilirdi. Eramızın əvvəllərində Klavdi Ptolemeyin subarların Qafqazda yaşamaları ilə bağlı məlumatlar verdiyi və onların çuvaşların əcdadları olduğunu söylədiyi də qeyd olunur.

Araşdırmalar qarapapaqların qarabörüklü adı ilə çağırılmasının məntiqi əsasının olduğunu sübut edir

Hər bir xalqın genetik kodu onun yaddaş saxlayıcıları olan oronim, oykonim və toponimlərlə yanaşı etnonimlərlə bağlıdır. Tarixçi alimlər və türkoloqlar da məhz bu fakta istinad edərək qarapapaqların etnogenezini “qarapapaq” etnonimi ilə bağlamış, onları peçenek-oğuz qəbilələrinə yaxın hesab etmişlər. Sonralar onların həm də Kiyev Rus dövlətinin qurucuları sırasında yer aldıqları qəbul edilmişdir.

Hələ XIX əsrin 30-cu illərində Rəşidəddinin moğolların Rusiya üzərinə yürüşünü əks etdirən hekayətində “Qarapapaq xalqı”nı “Kogu-Mekul” adı ilə xatırlanmışdır. Onun “Salnamələr məcmuəsi”ndəki qaraqapaq xalqını rus salnamələrindəki “qarapapaqlılar”la eyniləşdirmişdir. Bu nəzəriyyəni digər bir rus alimi Mixail Berezin də özünün “Batının hücumu” əsərində müdafiə etmişdir.

Mənəvi zənginliyi, qüdrəti, əzəməti ilə çöl ruhuna hakim olan at ilxıları, qoyun sürüləri ilə göz oxşayan, ucu-bucağı bilinməyən geniş çöllərə əbədi həyat gətirən, çadır mədəniyyəti, etnoqrafik abidələri ilə bəşəri dəyərlər xəzinəsini zənginləşdirən qarapapaq türkləri haqqında elmi əsaslarla, tarixi faktlarla özündən əvvəlki alimlərin qənaətlərini təsdiqləyən Ən-Nüveyri “Qızıl Orda qıpçaqları arasında” adlı əsərində onların əski gələnəklərindən söz açmaqla kifayətlənmir, qarapapaqların qıpçaq mənşəli olub, qarabörüklü adı ilə çağırılmasının məntiqi əsasının olduğunu sübut edir. Məşhur macar türkoloqu Armini Vamberi isə qarapapaqları peçeneqlərlə müqayisə edərək yazırdı: “Əgər qarapapaqları peçeneqlərin yaxın qohumları hesab etsək, yanılmarıq”. İngilis tədqiqatçısı Hovers (Haworth) da qarapapaqları peçeneqlərlə eyniləşdirir və eyni zamanda burada noqayları da peçeneqlərin, qarapapaqların bir qolu hesab edirdi.

Türk dünyası, türk tarixi və etnoqrafiyası ilə bağlı sanballı araşdırmaların müəllifi olan Kırzıoğlunun “Qarapapaqlar Borçalı-Qazax uruğunun Kür-Araz boylarındakı 1800 ilinə bir baxış” adlı əsərində qarapapaqların milli kimliyi ilə bağlı oxşar və fərqli fikirlər səsləndirilsə də, əsasən adları çəkilən alimlərin elmi qənaətləri təsdiqlənmişdir. Qaraqalpaq, qarapapaq, qarabörük etnonimlərinə bağlı olan türklərin Qafqaza köçü Hun imperiyasının parçalanması ilə əlaqələndirilmişdir. Kırzıoğlunun bu qənaətlərini dəstəkləyən Vladimir Minorski və akademik Ziya Bünyadov kimi alimlər də qarapapaqların qıpçaq kökənli olduğunu etiraf etmişlər. Onların Dəryan və Dərbənd dərəsindən keçərək Qərbi Azərbaycana, Borçalı, Qazax, Tovuz, Şəmkir, Gəncə ərazisinə, Güney Azərbaycana və Türküstana vardıqlarını qeyd etmişlər.

I Şah Abbasın dövründə sünni qarapapaqlara “saqqal vergisi” tətbiq edilmişdir

Alimlərin qənaətinə istinad edərək onu da qeyd edə bilərik ki, XI əsrdə İslamı qəbul edən qarapapaqlar sünni məzhəbinə mənsub olmuşlar. Eyni zamanda onlar qıpçaq kökənli olduqlarına görə, Atabəylər, Eldənizlər dövlətinin əsasını qoyanlar sırasında yer almışlar, onlar əvvəlcə sünni məzhəbində qalmış, sonralar isə bir qismi qızılbaşlığı və şiəliyi qəbul etmişlər. Öz qara papaqlarına sədaqətlərini nümayiş etdirən qara papaqlar təsadüfi deyil ki, Güney Azərbaycanda, Türkiyədə və tarixi torpaqları olan Borçalıda yaşayan türklərin böyük bir qismi bu gün də özlərini qarapapaq adlandırırlar.

Qarapapaqlar min illər boyu məskunlaşdıqları ərazilərdə Osmanlı və Azərbaycan türkləri, daha doğrusu Oğuz türkləri ilə qaynayıb-qarışmış və özlərini onlarla bir boydan, bir soydan hesab etmişlər. Azərbaycan, Türkiyə, Gürcüstan, Şimali Qafqazın böyük bir hissəsində, Ukrayna, Qazaxıstan, Qaraqalpaqıstan, Tatarıstan, Başqırdıstan, Özbəkistan və digər regionlarda bu gün də Qıpçaq, Oğuz, Qazax, Tatar, Xəzər adları altında tanınan yaşayış məskənlərinin mövcudluğu da dediklərimizə əyani sübutdur.

Tanınmış tarixçi alim, araşdırmaçı yazar Səmra Ayyılmazın Borçalı (Gürcüstan) “Karapapakların terakemelerin tarihine dair” əsərində isə şiəliyi qəbul etmiş qarapapaqların bir qisminin dini-dünyagörüşü ilə bağlı məlumat verməklə yanaşı, onların Səfəvilər və Osmanlı imperiyalarına, sünni-şiə məsələlərinə münasibəti öz əksini tapmışdır. I Təhmasibin hakimiyyətinin erkən illərində Gürcüstanda hakimiyyətin zəifləməsi nəticəsində 1549-cu ildə qarapapaqlar Osmanlı hökmdarı I Qanuni Sultan Süleymana, 1555-ci ildə imzalanan Amasya sülh müqaviləsi ilə qarapapaqlar yenidən Səfəvi hakimiyyətinə tabe olmuşlar. Bu dövrdə şiə qarapapaqlar məzhəblərini bildirmək üçün başlarına Qızılbaş papağı qoymuş, sünnilər isə Qarapapaqdan - börkdən istifadə etməkdə davam etmişlər. Bu dövrdə bir çox sünni qarapapaqlar köçə, daha doğrusu sürgünə məcbur edilmişlər. I Şah Abbasın dövründə sünni qarapapaqlara “saqqal vergisi” belə tətbiq edilmişdir.

1848-ci ildə nəşr edilən alman xəritəsində Azərbaycandakı türk tayfaları içərisində qarapapaqların da adı vardır

Quruluşun zamanın diktəsinə, qısma-boğmasına baxmayaraq, qarapapaqlar əski gələnəklərini, inanclarını, tapınaqlarını qorumuş, şaman dualarını, sufi, hürufi ocaqlarını yaşatmış, davulu qavala, qopuzu saza dəyişsə də, İlahi eşqindən, Tanrı sevgisindən dönməmişdir.

Yayda yaylaqda, qışda qışlaqda olan qarapapaqlar zəngin xəzinələri ilə şahların, padşahların, hökmdarların diqqətini cəlb etdiyi kimi, mərdliyi və qorxmazlığı ilə də sərkərdə-xaqanların maraq dairəsində olmuşlar.

XV əsrdə qələmə alınmış “Zibdətül-Təvarix” əsərində Hafiz Əbru “Tərəkəmələrin yaşadığı yerlərdən və Türkmən ordusunun əsasını təşkil edən Səd oğullarının, Şadılların qədim yurdu Zəngəzura, Naxçıvana və Sürməliyə doğru hərəkət etmişlər”, - deyə qeyd edir. Hafiz Əbrunun qeydlərini təsdiq edən məqamlardan biri də 1848-ci ildə nəşr edilən alman xəritəsidir. Xəritədə Qarabağ və Muğan ərazisində, Azərbaycanda yaşayan türk tayfaları içərisində türkmən-türk tayfası ilə yanaşı qarapapaqların da adı göstərilmişdir.

Mir Həmzə Seyid Nigari: “İnsanın insanı sevməsi Allahı sevməsidir”

“Ağsuda tərəkəmə obaları, axtaçılar, padarlar, kəngərlilər və qaraqoyunlular” əsərində təqdim edilən bu fakt isə tərəkəmə türklərinin və qarapapaqların ilahi eşqinə, Tanrı sevgisinə, fəlsəfi düşüncəsinə aynadır. Əsərin müəllifi Fariz Xəlilli apardığı araşdırmaları yekunlaşdıraraq bu qənaətə gəlir ki, tərəkəmə obaları sufiliyi, xüsusilə nəqşibəndiliyi tez mənimsəyən və onun yayılmasına yardım edən toplumlar kimi ortaya çıxmışdır.

Nəqşibəndiliyin yeni təlim üsulları ilə Qafqazda ikinci dəfə yayılmasına səbəb olan mürşid Mövlana İsmayıl Siracəddin Şirvani olmuşdur. Şirvan Şahlığının Bölükət mahalının Kürdəmir kəndində dünyaya gələn, mədrəsə təhsilini başa vurduqdan sonra Osmanlıya gedən, Məkkə və Mədinəni ziyarət edərək Bağdadda Mövlana Xalid Bağdadinin müridi kimi təhsil alan İsmayıl Siracəddin Şirvani vətənə dönərək Şirvanda nəqşibəndi ocağını qurmuşdur.

Traktatları, sufi, nəqşibəndi nəzəriyyələri ilə Yaxın və Orta Şərqdə məşhur olan Mövlana İsmayıl Siracəddin Şirvaninin müridi, nəqşibəndi təriqətinin ən qüdrətli nümayəndələrindən biri Mir Həmzə Seyid Nigaridir. Mirhəmzə Seyid Nigarinin müridləri Hacı Omar Əfəndi və Hacı Mahmud Əfəndidir. Onların hər üçünün adına ziyarətgahlar mövcuddur. Mir Həmzə Seyid Nigarini Amasyada ziyarət edənlər Türküstandan, Osmanlıdan, Borçalıdan, Dəmirqapı Dərbənddən, Anadoludan bu gün də Qazaxa Hacı Omar Əfəndinin və Hacı Mahmud Əfəndinin türbələrini ziyarətə gəlirlər, qarapapaqların, tərəkəmələrin ruhunun atası, qibləsi sayılan Mir Həmzə Seyid Nigarinin “İnsanın insanı sevməsi Allahı sevməsidir” nidası ilə səcdəyə gedirlər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.02.2026)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin böyük oğlu Rəsul bibisi Şəhrəbanu xanımın qızı Kübranı sevirdi. Hamı onların qovuşacağı günü səbirsizliklə gözləyirdi.

Rəsul tez-tez Kübraya: "Bir şair dostum var, gözəl sevgilisi ilə həmişə bir yerdədir; kaş biz də səninlə elə bir ömür yaşaya bilsəydik", — deyirmiş. Rəsulun ən çox sevdiyi şeir "Yenə o bağ olaydı" olduğu üçün Kübra sonralar həmin şairin Mikayıl Müşfiq olduğunu düşünürmüş. Nəticədə Kübra Rəsulun sevdiyi şairinin adını öyrənə bilmədi. Sovet işğal rejimi 19 yaşında olan Rəsulu həbs edərək güllələdi və beləliklə, Rəsulla Kübra bir-birinə qovuşa bilmədilər.

Günlərin birində Kübra dərsdən evə qayıdanda Şəhrəbanu xanımın ailəyə məxsus bütün şəkilləri ağlaya-ağlaya cırıb atdığını görür. Şəhrəbanu xanım o dövrdə Məhəmməd Əminin şəkillərini evdə saxlamağa cəsarət etmirdi. Həmin şəkillərin arasında Rəsulun Kübraya yazdığı şeir də var idi. Lakin o şeir itib-batmadı, çünki Kübra onu ürəyinə həkk etmiş, yaddaşına birdəfəlik yazmışdı.

Bir müddət sonra Kübra ailə həyatı qurur və üç övladı dünyaya gəlir. Amma o, ömrünün sonuna qədər qəlbində Rəsulun həsrətini daşıyır.

2014-cü ildə tədqiqatçı Nəcibə Bağırzadə Kübranın övladlarından öyrənir ki, Kübra xanım ölüm ayağında olarkən Rəsulun vaxtilə ona yazdığı şeiri yaxınlarına əzbərdən deyirmiş. Nəcibə xanım, həmçinin Kübradan qalan bir vərəqi də aşkarlayır. Sən demə, Kübra xanım şeiri unutmasın deyə misraların baş hərflərini həmin vərəqə köçürübmüş.

Nəcibə Bağırzadə bu barədə belə yazır:

"Güllələnən təkcə Rəsul olmadı. Kübra da onunla bir yerdə "öldü"...Bu, yer üzündə gəzib-dolaşan Kübranın cismi oldu. Rəsulu bu dünyada yaşatmaqçün, xatırlamaqçün qaldı.

77 il ömür sürən bu gözəl xanım, əslində, yalnız Rəsulu sevdi və bütün həyatı boyu Rəsulu yaşatdı. Ölüm ayağında Rəsulun ona yazdığı şeiri əzbərdən deməklə ilk sevgisi kimi, son sözünün də Rəsul olduğunu təsdiqlədi."

Kübra xanımın dilindən eşidib kağıza köçürdükləri şeiri təqdim edirik:

Cəzb eləyir məni qara gözlərin,

sinənə tökülmüş incə tellərin.

Nə gözəl yaranıb sənin əllərin,

dürlü kəlmələrin, gözəl sözlərin.

Bu yolda ya qismət, ya ölüm lazım,

bu sözü oxuyur daima sazım.

Dayanmış olurkǝn əsdi ruzigar,

Rəsuldan sənə bir qəlbi yadigar...

Bu yolda ya qismət, ya ölüm lazım...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.02.2026)

Damət Salmanoğlu, şair, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Azərbaycan ədəbiyyatında özünəməxsus yeri olan şair-dənizçi Faiq Balabəyli 62 yaşını qeyd edir. Ömrünün ən müdrük çağında olsa da, onun qəlbi hələ də gəncliyinin ikinci baharını yaşayır. Zaman ona yalnız təcrübə və kamillik qazandırıb, ruhundakı işığı isə daha da parlaq edib.

 Faiq Balabəylinin taleyi dənizlə qoşa yazılıb. Dənizin sərt küləkləri, dalğaların coşqusu, üfüqdə doğan günəş onun həyatının və yaradıcılığının ayrılmaz parçasıdır. O, dənizi təkcə peşə olaraq seçməyib — onu yaşayıb, duyub, ruhuna hopdurub. Buna görə də onun misralarında dəniz sadəcə təbiət obrazı deyil, həyatın özüdür.

Şairin qəlbində çağlayan həyat eşqi dənizin dalğaları kimi coşub-çağlayır. O dalğalardan sıçrayan damcılar isə misralarında sevgi, ümid və inam kimi oxucunun qəlbinə düşür. Onun şeirlərində həm vətən sevgisi, həm insana məhəbbət, həm də həyata bağlılıq xüsusi bir səmimiyyətlə səslənir. Hər misrasında yaşanmışlıq, hər bəndində səmimi bir ürək döyüntüsü duyulur.

62 yaş – müdrikliyin, təcrübənin və dərin düşüncənin yaşıdır. Lakin Faiq Balabəylinin yaradıcılığında bu yaş yorğunluq deyil, əksinə yeni bir baharın nəfəsidir. O, illərin süzgəcindən keçmiş düşüncələrini poeziyanın zərif dili ilə ifadə edir. Onun sözləri oxucunu düşündürür, ruhlandırır və həyata daha nikbin baxmağa çağırır.

Şair-dənizçinin ömrü sanki iki üfüq arasında uzanan bir yol kimidir – biri arxada qalan xatirələr, digəri isə hələ yazılacaq misralardır. 62 yaşını qarşılayan Faiq Balabəyliyə ən böyük arzu odur ki, onun qəlbindəki o coşqun dəniz heç vaxt səngiməsin, misraları daim sevgi və həyat eşqi ilə çağlasın.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.02.2026)