Xalq yazıçısı, akademik Kamal Abdullanın əsərlərindən seçilmiş bir sıra qranula – cövhər sayıla biləcək məqamları “Ədəbiyyat və incəsənət” oxucularına təqdim edir.

Kamal Abdulla özü seçilmiş bu cövhərlər barədə yazır: “İllərdən bəri yazdığım müxtəlif şeirlərin, esselərin, pyeslərin, hekayə və romanların, publisistik məqalələrin və elmi əsərlərin, verdiyim intervülərin hər birinin içində yer almış və bu gün də öz məzmunu, tutumu, forması ilə diqqətimi çəkən misralar, cümlələr günlərin bir günü sanki dil açıb mənə dedilər ki, bizim bir-birimizdən zaman və məkanca ayrılığımıza son qoy və bizi bir-birimizin yanında yerləşdir. Sən görəcəksən ki, bu zaman biz tamamilə yeni bir cazibədə zühur etmişik. Onlar qeyri-səlis məntiq dili ilə desək, içində olduqları mətnin qranulaları (ilkin vacib hissəcikləri) idi. Qranula, başqa cür ifadə etsək, cümlədən (mətndən) bütün artıq hissələri siləndən sonra yerdə qalan cövhərdir.”

Bu günlərdə “Everest” nəşriyyatında müəllifin “Seçmələrin seçməsi-qranulalar” adlı kitabı da işıq üzü görmüşdür.

Beləliklə, hər gün Kamal Abdulladan 7 qranula:

1.

Köklü ağacın ucalıq sirri kiçik bir toxum da, nəhəng çayın müqəddəs təmizliyi bulağın gözündədir.

2.

Deyilənlərə görə dahi Nyutonun biri böyük, o biri balaca iki pişiyi varmış. Onların həyətdən evə girmələri üçün Nyuton ev qapısının aşağı tərəfində iki deşik açmışdı - böyük pişik üçün böyük deşik, balaca pişik üçün balaca deşik. Ağıllı adamlar deyir ki, bir böyük deşik də kifayət edərdi. Balaca pişik bu deşikdən də evə girə bilərdi. Daha ağıllı adamlar isə bunda demokratiyanın elementar təzahürünü görür.

3.

Qazanın daha bir düşünülməmiş hərəkəti. Bəkilin hünərini ov zamanı bəylərin yanında “hünər ərin deyil, atındır” deyərək aşağılaması, nəticədə, Bəkilin küsüb getməsinə, Oğuz üzərinə yağıların ayaq açmasına gətirib çıxarır.

4.

İki-üç nəfərin küçədə başqa dildə danışması ilə dilimiz əldən getdi deyənlər üçün. Bir dil ki, bir neçə nəfərin başqa dildə danışması ilə əldən gedəcəkdir, belə dil dünəndən əldən getsə yaxşıdır.

5.

Ç.Viko: “İnsanlıq tarixini şairlər yazmağa başladı.” Biz tarixləri onların yazdıqlarına əsasən öyrənirik.

6.

Bəzən axtardığını tapmaqdansa, axtara-axtara qalmaq daha maraqlıdır.

7.

Minnətdar olmağı bacarmayan adamlar var. Yaxşı adam ola bilərsən, pis adam ola bilər sən, mənasız adam, ağıllı adam, dəyanətli adam, istedadsız adam və ya istedadlı adam, hətta işıqlı adam… Amma bütün bunlarla yanaşı, minnətdar olmaya bilərsən. Minnətdar olmağın milli gen kodumuzda yeri yoxdur. Minnətdar ola bilməyənlər məcburdular ki, sənə nifrət etsinlər, sənə hədyan və yalanlar yağdırsınlar (bir az əvvəl bu zavallılar səni necə də sevirdilər!). Onlar səndən özlərinin uydurduğu nəyinsə intiqamını almağa çalışırlar. Sübut eləməlidilər axı niyə minnətdar deyillər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.12.2025)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı dahi Azərbaycan şairi Məhəmməd Füzuli barədə yazılmış məqalələrindərcini davam etdirir.

...Dünyanın qəm yükünü dünyadan alan, cahanı dərddən təmizləyən karvanın adı – poeziyadır və onun da “karvanbaşı”sı Füzulidir.

Düz beş əsrdir ki, Füzuli xalqının, Füzuli millətinin muradını öz qəsdi, öz qərəzi ilə yandıran fələyi, əvəzində Füzuli də hər dövrdə, hər dəfə bağrının ahı ilə yenidən yandırır və bu gün də şeirin dan yerində Füzuli ahından əbədi şam yanır!.. Əsl şairlər hələ də ilham çırağını bu ahın, bu şamın odundan yandırırlar.

Bəli, beş əsrdir ki, “Füzuli məktəbi” Şərq poeziyasını təsir orbitindən buraxmır. “Divan”ı, “Leyli və Məcnun”u isə xüsusən türk və islam xalqlarının, istisnasız, bütün nəsillərinin sənət, fəlsəfə, etika və əxlaq ənənəsini özündə birləşdirən vahid bədii dövriyyədə fasiləsiz iştirak edir. Hər nəsil hər yeni dövrdə bu irsə yenidən qayıdır. Hər dəfə də Füzuli irsi keçmişin və tarixin yox, müasirliyin beynəlmiləl sərvəti kimi yenidən dərk olunur.

...Məzhəb, irq, din, dil qardaşlığı. Ruhani və bəşəri problemlər. dünyəvilik və ilahilik, Tanrı eşqi və insan sevgisi, planet və kosmos, ekologiya və poeziya ... Füzulidə, bəlkə də, başqa heç kəsdə olmayan qədər bütövlük və ahəng təşkil edir, bu gün də dünyanı mənəvi vəhdətə və harmoniyaya çağırır...

***

Azərbaycan (bütünlükdə türk) poeziyasını Füzulidən əvvəlki və sonrakı dövrlərə ayırmaq olar. Həmin dövrlər arasındakı fərq milli-mənəvi və bədii-fəlsəfi fikrin tarixində Füzulinin şair-mütəfəkkir xidmətindən yaranmışdır. Məhz Füzulidən sonra şeirin və bədii-fəlsəfi fikrin tarixində çox “çətinlər asana çevrilmişdir”...

Çətini asan etməkdə Füzuli hünərinin ən möhtəşəmi şairin türk dili qarşısında xidmətləridir.

Poeziyada və nəsrdə türkcəni də Şərqdə hakim elitar dil səviyyəsinə qaldırmaq!.. Füzulinin qarşıya qoyduğu və əməli şəkildə sona qədər çözələdiyi milli ədəbi-tarixi missiya bu olmuşdur... Milli dilin tarixində və taleyində şairin rolunu və missiyasını hələ heç kəs bu qədər dərindən başa düşməmişdi. O hətta təziyədarlığa dilin mənafeyi və taleyi mövqeyindən yanaşır, “Hədiqət-üs-süəda”nı ona görə qələmə alır ki, hətta təziyə mərasimləri də türkcə icra olunsun: “Mən ərənlərin himməti ilə belə düşünürəm ki, kitabı türkcə bitirəcəyəm”.

Hətta Mövlanəni doğma ana dilinə çevirir. “Hədisi-ərbəin”i türkcəyə tərcümə edir. Nəhayət, ən yaxşı əsərini ən doğma dildə – ana dilində, türkcə yazır – “Leyli və Məcnun”u. Ərəb torpağında ərəb süjetini türk dilində qələmə alır! Bu – ikiqat, üçqat dil hünəri idi. Axı bu vaxta qədər Məcnun elə məhz Bağdadda, elə məhz ərəbcə dil açmışdı. Hətta Gəncədə də bizimlə farsca danışmışdı. İndi isə ərəb dilli Məcnun, özü də Ərəbistanın lap göbəyində bizimlə türkcə danışırdı!.. Nizami doğma yurdda başqa dillə, Füzuli – başqa məkanda doğma dillə yazır!..

Nizamini və Xaqanini türkcə yazmamış Füzuliyə bənzətmək olar... Nizami və Rumi türkün təfəkkürü ilə, Füzuli isə türkün həm təfəkkürü, həm də dili ilə islam oyanışına xidmət etdi...

Şair türklüyün həm sənət, həm də dil gücünü eyni vaxtda göstərir. Bu imkanları vəhdətdə ifadə eləyə bilmək Füzulinin şəxsində türkcənin azəri qoluna qismət olur. Şairin dil stixiyası təpədən-dırnağa oğuz-azəri stixiyasıdır.

... Füzuliyə qədər çox uzun müddət bədii sözün bətninə və mətninə fars dilini ruh dili kimi daxil eləmişdilər. Füzuli yad ruhu doğma bədəndən qovdu və özü bu məkanda hakim Ruh oldu!..

Füzuli, ümumiyyətlə, sözə, dilə ruhani münasibət bəsləyir, onu “uca dərgahdan gələn feyz” hesab edir: “Aləm sədəfində insandan qiymətli bir gövhər görmədim və insan gövhərində isə sözdən şərəfli bir cövhər tapmadım...”

Füzulinin qədim türk dünyasında məhz sözlə yenidən yaratdığı vahid bədii məkan indi də qalmaqdadır...

***

Füzuli eşqini kədərdən də ayırmaq olmaz, əksinə, Füzuli dərdinin miqyasını yalnız onun kədərinin miqyası ilə müqayisə etmək olar. Ondakı “Qəm və Mən” nisbətini aşağıdakı misra çox dəqiq ifadə edir: “Mənəm ki, qafiləsalari-karvani-qəməm”. Dünyanın itən qəmləri gəlib Füzulinin sarvan olduğu karvanda cəm olub. Nəinki Məcnun, hətta Leyli qəm daşıyan və dünyanın dərdini dünyadan azaldan qəhrəmandır...

Füzuli – sözün fəlsəfi mənasında məhəbbət dininin, bütün dünya miqyasında taysız və təkrarsız bir eşq təliminin banisi – filosofu və şairidir.

***

Əgər peyğəmbərlərin sonuncusu Məhəmməd peyğəmbərdirsə, peyğəmbər aşiqlərinin sonuncusu – Məhəmməd Füzulidir. Daha doğrusu, o, bütün dövrlərin ən böyük aşiqi, eşqdə özünə qədərkilərin, əzabda özündən əvvəlkilərin hamısının məcmusudur. Bütövlükdə şeirin və bəşərin “eşq və qəm” tarixini öz fərdi ömründə, öz şəxsi tərcümeyi-halında tək (!) yaşayır:

Məcnun oda yandı, şöleyi-ah ilə pak,

Vamiq suya batdı əşkdən oldu həlak.

Fərhad həvəs ilə yelə verdi ömrün,

Xak oldular onlar, mənəm imdi ol xak.

Füzuli özünü yalnız “aşiqlərin və əzabkeşlərin varisi” elan etməklə böyük təvazökarlığa yol verir, əslində, o, ilahi və bəşəri, bədii və fəlsəfi ənənədə o vaxta qədərki bütün islam və Şərq kültürünün varisi və yekunu idi. Üç dildə – ərəbcə, farsca və türkcə yazıb-yaradan Füzulinin timsalında Şərqdə poeziya intibahı ilk dəfə idi ki, bu miqyasda və bu zirvədə mənəvi vəhdət, bütövlük, vahid bədii, fəlsəfi. estetik məkan kəsb edirdi...

Füzuli “Divan”ı da mənəvi məsciddir, mehrabdır, Allah evidir!.. Bu mehraba girib təmizlənməmək, Füzulinin “vəhdət şərabı”ndan içib bu eşqin hökmünə, bu ruhun sehrinə tapınmamaq qeyri-mümkündür. Artıq beş yüz ildir ki, müqəddəslik Füzulinin poeziya mehrabına daxil olub... İlahi, işıqlı, müqəddəs ruhun qızaran dan yeri, mənəvi etiraf və tövbənin əbədi məkanı bizim üçün yenə də Füzulidir...

***

Füzulidə “eşq” sözü də “elm” sözünün özü, onun daha ali mərtəbəsi deməkdir... Füzuli altmış üç il ömür sürür və əli qələm tutan gündən ta son ana qədər qələmindən sızan “eşq” sözü olur... Qəm Füzulinin ən böyük sərvətidir... Füzuli özünü əvvəl Aşiq, sonra şair hesab edir. “Leyli və Məcnun” – eşq haqqında dastan deyil, eşq məqamına yüksələn, “məcnunlaşan” (M.Əmin) şeirin özüdür... Aşiq kimi də, şair kimi də Füzuliyə ən dəqiq qiymətlər elə Füzulinin özündə var... Bütün “Divan” boyu Füzuli şairliyindən yox, aşiqliyindən bəhs açır, böyük sələflərini şairlərin yox, aşiqlərin arasında tapır... Füzuli özünü bütün dövrlərin ən böyük “aşiqi”, “eşq elminin müdərrisi” sayır, başqa aşiqlər hamısı bu külldən, “şərarədən” bir zərrədir... “Aşiqi-sadiq” Füzuli özüdür, Məcnunun isə “ancaq adı var”.

...Füzulinin adı da ilahi haləyə bürünən və islamda müqəddəs sayılan imzadan götürülüb – MƏHƏMMƏD; hətta doğulduğu yer də dünyada ən nüfuzlu ziyarət ünvanlarından biridi – KƏRBƏLA. Qəbri də İmam Hüseynin türbəsindədir.

Bütün bunlar az imiş ki, üstəlik, şairin gündəlik məşğələsi, sənəti, peşəsi də gəlib ilahilik və müqəddəsliklə bağlanır: Füzuli şah sarayında yox, peyğəmbər dərgahında xidmət və qulluq göstərir...

...Düz beş əsr keçib, amma indi də Şərqdə şairlər ilham çırağını Füzuli şamından yandırırlar!..

Füzuli bütün əsərlərini vahid bir “Eşqnamə” kimi yazıb. Bu “eşqnamələrin” ən gözəli olan “Leyli və Məcnun” dünyada çoxdur, amma ən yaxşı Leyli və Məcnunu gəncəli Nizamidən sonra bağdadlı Füzuli yaradıb... Hər iki Leylinin və Məcnunun tarixi-coğrafi vətəni – ərəb İraqı, bədii vətəni – Azərbaycan olub...

“Eşq beşiyində paklıqla tərbiyələnən” Füzuli “Şikayətnamə” yazanda yox, “Eşqnamə” yazanda qat-qat ulu mütəfəkkir və qat-qat ulu sənətkardır...

Rum ilə və Əcəmlə, Kərküklə və Təbrizlə, Göyçə ilə, Borçalı ilə, Dərbəndlə, Şuşa ilə ...həmişə bir yerdə, bir canda yaşadığımız dünya – Füzulidir!..

1993–1994

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.12.2025)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi yazar Əhərdə yaşayan Xosrov Barışandır.

Xosrov Barışan

Təbriz

PƏNCƏRƏM

Göm-göy gözlərini asdım pəncərəmə!

Bir quş çəkdim

          Göy üzünə,

Bir qanadı sən..,

Bir qanadı mən;

Uçduqca həyat gerçəkləşir.

Qovuşuruq, ayrılıq.

İndi bütün yollar baxışından keçir.

Umudumuz ölməyəcək.

Uşaqlığım yenə

Kamiyon sürür önümdə;

Sözcüklər daşıyır içimdən dışıma;

Qocalıb şeir yazıram sənə.

“Gəcil”də qurdlu meyvədir ürək;

Satılır alanın gözündən gizli!

Buna görə quşğularım quşların qanadında gəzər.

Qızıl qanınızdır “Əmir”də vitrinlərdən axır!

Hər tükan bir həbs selluludur satana!

Buna görə saat qabağında

  Tükan olar yazdıqlarım aldıqlarınıza!

Buna görə insan seçdiyinin toruna düşər!

Buna görə yaxşılıq edincə borclu düşürəm!

Bu şəhərin acları

Zibil qabılardan axtarırlar diləklərini!

Yox karıxdırıldım

Bu şəhərin toxları

Zibil qabılardan axtarırlar diləklərini!

Kitablarda itib-itib özümü tapanmayıram!

Ah bu şəhər əynimə dar gəlir!

Buna görə səni geyirəm sözlərimə.

Xoşbəxtlik doğulmaz ətənədir,

                              İçimdə çabalar...

Çabalar...

   Çabalar...

     Bunca çaba

       Sifirə çarpılar!

Gizlin bir yalan kimiyəm!

Buna görə təkamül qatarı gedə-gedə şairliyim qatardan düşür!

Sevgi bir qar topu idi, nəmkim atmışdı!

Uşaqlığım

Dığırladıb-dığırladıb böyütdü onu,

Yaşamağın boranında.

Hə sonunda,

Son anda

Anladım

Baxışmamız

Aydınlığın partlaması...

Dünyayı uşaqlara verək, yönətsinlər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.12.2025)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və İncəsənət”

Yunis Qəhrəman oğlu Rzayev 1924-cü il mayın 2-də Göyçə mahalının Basarkeçər rayonuna bağlı Şişqaya kəndində dünyaya gəlmişdir. 1943–1946-cı illərdə hərbi xidmət keçmiş, bu dövrdə Cənubi Qafqaz Hərbi Dairəsinin nəzdində fəaliyyət göstərən siyasi məktəbdə təhsil almışdır.

1950–1953-cü illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsində ali təhsil almış, daha sonra Azərbaycan KP MK yanında Ali Partiya məktəbini bitirmişdir. 1960–1962-ci illərdə isə Moskvada Sov.İKP MK nəzdində fəaliyyət göstərən Ali Partiya məktəbində təhsilini davam etdirmişdir.

Əmək fəaliyyətinə Ermənistan KP-nin Basarkeçər Rayon Komitəsində təlimatçı kimi başlayan Yunis Rzayev 1950-ci ildə Basarkeçər Rayon Partiya Komitəsində şöbə müdiri vəzifəsinə irəli çəkilmişdir. 1953-cü ildən Basarkeçər Rayon İcraiyyə Komitəsinin sədri olmuş, 1957-ci ildə isə Çəmbərək Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi seçilmişdir.

1962–1965-ci illərdə Qaranlıq və Basarkeçər rayonlarının partiya komitələrində məsul postlarda çalışmış, 1965–1966-cı illərdə Basarkeçər Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi vəzifəsini icra etmişdir. 1968–1970-ci illərdə Ermənistan Dövlət Meşə Təsərrüfatı Komitəsində sədr müavini kimi fəaliyyət göstərmişdir.

1970-ci ildən etibarən Azərbaycanda çalışmış, 1973-cü ilədək Şamaxı Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi olmuşdur. 1973-cü ildən həyatının sonunadək Dövlət Üzümçülük və Şərabçılıq Komitəsinə rəhbərlik etmişdir.

Yunis Rzayev 1954–1959-cu illərdə Ermənistan KP MK üzvlüyünə namizəd, 1959-cu ildən isə həmin qurumun tamhüquqlu üzvü olmuşdur. O, VII çağırış SSRİ Ali Sovetinin, həmçinin IV, V və VI çağırış Ermənistan SSR Ali Sovetinin deputatı seçilmiş, eyni zamanda Ali Sovet Rəyasət Heyəti sədrinin müavini vəzifəsində çalışmışdır.

Yunis Rzayev 1985-ci il yanvarın 24-də vəfat etmiş və II Fəxri Xiyabanda torpağa tapşırılmışdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.12.2025)

Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Heç düşünmüsən, görmədiyin bir şeyi sevmək mümkündürmü?

Adını eşitmədiyin bir hissi tanımaq, toxunmadığın bir şeyi məsələn, qırmızı rəngi itirməkdən qorxmaq..

Bəzən insan elə şeylər yaşayır ki, onları izah üçün dil kifayət etmir. Sözlər aciz qalır, cümlələr yarımçıq ölür. Çünki hər şey izah olunmaq üçün yaranmayıb.

Bəziləri sadəcə hiss edilmək üçündür. Bu yazı da elə bir cəhddir. Görməyən birinə rəngi başa salmaq qədər çətin, tanımayana bir insanı, mənim Bircəmi, izah etmək qədər imkansız bir cəhd. Əgər oxumağa davam etsən, bəlkə bir insanı tanımayacaqsan. Amma çox güman ki, öz içində çoxdan tanıdığın bir hisslə qarşılaşacaqsan. Və əgər bir anlıq belə ürəyində nəsə tərpənsə.. deməli, bu mətn artıq səni görmədən görüb...

 Kor birinə heç görmədiyi bir rəngi başa salmaq kimidir, ona və onu tanımayan birinə mənim bircəmi izah etmək. Çünki bəzi şeylər izah üçün yaranmayıb. Onlar sadəcə yaşanmaq üçündür. Mənim bircəm də onlardandır. Onu cümlələrə sığışdırmaq, sözlərlə çərçivəyə salmaq istədikcə, əlimdən sürüşüb gedir. Elə bil suyu ovuclayırsan, hiss edirsən, amma saxlaya bilmirsən.

İnsanlar soruşur: "Necədir?" 

 Nəyi necə deyim? Hansı ölçü vahidi ilə? Xasiyyət desəm, yarımçıq qalar. Gözəllik desəm, ədalətsiz olar. Sevgi desəm, çoxlarının ağlında köhnəlmiş, ucuzlaşmış bir söz canlanar. Amma o, bunların heç biri deyil, ya da hamısıdır, amma fərqli şəkildə. Kor birinə rəngi izah etmək üçün gözə yox, bədənə müraciət edirsən. İstiliyə, sərinliyə, titrəyişə. Mənim bircəmi anlatmaq üçün də eyni yolu gedirəm. O, ürəyimin ritmini dəyişən bir varlıqdır. Yanındaykən zaman başqa cür axır,  nə sürətlidir, nə yavaş. Sadəcə yerindədir. O, səs-küylü dünyada qulağına toxunmayan bir sükut kimidir. Elə sükut ki, adam qorxmur. Əksinə, içində gizlənmək istəyir. Hamı nəsə sübut etməyə çalışarkən, onun varlığı sübuta ehtiyac duymur. O, "bax" demir. O, "qal" deyir.

Onu tanımayan birinə izah etmək daha çətindir. Çünki tanımayan insan şəkil istəyir, fakt istəyir, səbəb axtarır. Halbuki mənim Bircəmin təsiri səbəblə izah olunmur. O, həyatımda nəyisə düzəldən bir fəlakət kimidir. Dağıtmadan dəyişdirir. Sındırmadan yenidən qurur. Onun yanında insan öz qüsurlarını gizlətmir. Çünki gizlətməyə ehtiyac qalmır. Mənim gecikmələrimi anlayan, susmağımı söz kimi oxuyan, yorğunluğumu izah etməyimi gözləməyən biridir o. Mən özümə çatmamış, o artıq məni tanıyır.

 Kor birinə sarını başa salmaq olar, ümidlə.

Qırmızını anlatmaq olar, ürək döyüntüsü ilə.

Amma mənim Bircəmi izah etmək.. bu, artıq rəngdən çıxıb varlıq məsələsinə çevrilir. O, mənim üçün məhəbbət, eşq və ya başqa birşey deyil . Saydıqlarım çox vaxt nəticədir. O isə prosesdir. Məni mən edən, məni mənə qaytaran bir haldır. Onun yanında "olmalıyam"  yox olur, "oluram"  qalır. Buna görə də deyirəm… Mənim bircəmi izah etmək, görmədiyin bir rəngi tərifləmək deyil. O rəngin sənsiz də mövcud olduğunu qəbul etdirməkdir.

Əgər hiss etdinsə, artıq gördün.

Əgər hiss etmədinsə, min cümlə də yetməz..

Və bura qədər oxumusansa, artıq bir şeyi etiraf etməliyəm. Bu yazı sənə bir insanı tanıtmaq üçün yazılmadı. Heç vaxt da yazıla bilməzdi. Çünki mənim Bircəm tanıdılacaq biri deyil. O, izah edilmir, təqdim olunmur, sübut edilmir. O, sadəcə olur.

Kor birinə rəngi göstərmək mümkün olar, əgər zaman versən, səbr etsən, hisslərə yol açsan. Amma bir insanı, xüsusən də Bircəmi izah edib, başq salmaq.. Bu, artıq sözlərin yox, ürəyin işidir. Mən burda sadəcə qapını açdım. İçəri girib-girməmək sənin hisslərinin işidir.

Əgər bu sətirlərdə özündən bir parça tapdınsa, deməli sən də kiminsə izah olunmayanısan. Kiminsə cümlələrə sığışmayanı, rəngə çevrilməyəni. Və bəlkə də ilk dəfədir bunu bu qədər aydın hiss edirsən.

Mənim bircəm isə.. o, bu mətn bitəndən sonra da davam edəndir. Sözlər susanda belə içimdə danışan, oxucu getdikdən sonra belə məndə qalandır. Ona görə də bu yazının sonu yoxdur. Sadəcə burada dayanır.

Çünki bəzi şeylər oxunub bitmir.

Onlar sevilib davam edir...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.12.2025)

Harun Soltanov.

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

O ən əsası, gözəl ziyalı idi. Yazıçı, ədəbiyyatşünas, ictimai xadim, pedaqoq, xeyirxah əməllər sahibi Əzizə Cəfərzadə!Bu gün onun anadan olmasının 104-cü ildönümünü qeyd edirik.

Əzizə Cəfərzadə 1921-ci il dekabrın 29-da Bakı şəhərində anadan olub. İbtidai təhsilini 25 saylı məktəbdə almış, sonra teatr texniki məktəbində və ikiillik müəllimlər institutunda oxuyub, Ağsu rayonundakı Çaparlı kəndində müəllim işləyib. 1946–1947-ci illərdə ekstern yolu ilə Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsini bitirib. Cəfər Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında ssenari şöbəsinin rəisi, teatr texniki məktəbinin müdiri, pedaqoji institutda dosent, kafedra müdiri, Kamçatka Pedaqoji İnstitutunda dosent,  Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Əlyazmalar İnstitutunda baş elmi işçi, şöbə müdiri, 1974-cü ildən isə Bakı Dövlət Universitetinin professoru vəzifələrində çalışıb.

Əzizə Cəfərzadə XIX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinin bilicisi kimi tanınıb və bu sahədə 1950-ci ildə "XIX əsr Azərbaycan ədəbiyyatında maarifçi-ziyalı surətləri" mövzusunda namizədlik, 1970-ci ildə "XIX əsr Azərbaycan poeziyasında xalq şeiri üslubu" mövzusunda doktorluq dissertasiyaları müdafiə edib.

Ədəbi fəaliyyətə 16 yaşında başlayıb və "Əzrayıl" adlı ilk hekayəsini 1937-ci ildə "Ədəbiyyat" qəzetində çap etdirib. İlk kitabı 1948-ci ildə çap edilib, lakin Moskvanın xüsusi qərarı ilə satışa çıxmamışdan əvvəl qadağan olunub yandırılıb. Yazıçının nəsr əsərləri əsasən tarixi roman janrında yazılıb. O, müasir Azərbaycan nəsr tarixində bu janrı yenidən həyata gətirib. Onun "Sahibsiz ev" (1966), "Əllərini mənə ver" (1970), "Sənsən ümidim" (1984), "Xəyalım mənim" (2002) kimi bir sıra povestlərinin mövzusu müasir həyatdan götürülüb. "Qızımın hekayələri" (1964), "Anamın nağılları" (1982), "Çiçəklərim" (1988), "Pişik dili" (2001) və sair uşaqlar üçün yazdığı hekayə və nağıllardır.

Elmi tədqiqatçı kimi bir sıra aşıq və şairlərin əsərlərini toplayıb çap etdirib, bunlara "Fatma xanım Kəminə" (1971), "Könül çırpıntıları" (1972), "Azərbaycanın aşıq və şair qadınları" (1974, 1991), "Azərbaycanın şair və aşıq qadınları" (II nəşr 2003), "Şirvanın üç şairi" (1971), "Mücrüm Kərim Vardani. Sünbülstan" (1978), "Abdulla Padarlı. Seçilmiş əsərləri" (1979), "Hər budaqdan bir yarpaq" (1983) daxildir. Onun bir çox toplayib çap etdirdiyi əsərlərin əsas hissəsini ana və qadın mövzusu təşkil edir ki, bunlar da Əzizə xanıma romanlarından az şöhrət gətirməyib.

Kitabları:

1. "Natəvan haqqında hekayələr" (1963) – bu hekayələrdə yazıçı Qarabağın son xanı Xurşidbanu Natəvanın (XIX əsr) həyatını qələmə alıb

2. "Aləmdə səsim var mənim" (1973–1978)- ilk tarixi romanı XIX əsrdə Şamaxıda yaşayıb-yaratmış məşhur şair Seyid Əzim Şirvaninin ədəbi həyatı haqqındadır

3. "Vətənə qayıt" (1977) – XVIII əsrdə rus qoşunlarının Azərbaycana ilk gəlişi fonunda şair Nişat Şirvaninin həyatı və Şirvanın Salyan bölgəsində baş verən hadisələr

4. "Yad et məni" (1980) – XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində romantik şair Abbas Səhhətin həyat və yaradıcılığı ilə bağlı roman

5. "Sabir" (1989) – XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində yaşayıb-yaradan məşhur satirik şair Mirzə Ələkbər Sabirə həsr edilən əsər;

6. "Eldən elə" (1992) – XIX əsrdə 37 il dünya səyahətində olan coğrafiyaşünas Zeynalabdin Şirvaninin həyatı haqqında roman

7. "Rübabə-sultanım" (2001) – XX əsrdə baş verən ictimai-siyasi hadisələr fonunda yarı bioqrafik romanı

8. "Xəzərin göz yaşları" (2003) – 1938-ci ildə Azərbaycanda yaşayan İran azərbaycanlılarının Stalin rejimi tərəfindən 3–4 gün ərzində İrana məcburi deportasiyası haqqında povest

9. "Eşq sultanı" (Ölümündən bir az əvvəl bitirmişdir)- XV–XVI əsrdə yaşayıb-yaratmış böyük Azərbaycan şairi Məhəmməd Füzulinin həyatı haqqında roman.

Əzizə Cəfərzadə 2003-cü il sentyabrın 4-də ömrünün 82-ci ilində uzun sürən ağır xəstəlikdən sonra haqqın dərgahına qovuşub və vəsiyyətinə əsasən Hacıqabul rayonunun Tağılı kəndində valideynləri, həyat yoldaşı və qardaşları ilə bir məzarlıqda dəfn edilib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.12.2025)

Kübra Quliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bir gün qapı döyüldü və qapının ağzında bir məktub tapdım.

Məktubda yazılmışdı:

Əziz böyük Kübra,

Mən səni tanıyıram.

Sən güclü görünməyə çalışanda da, yorulanda da, susanda da mən buradayam.

Sadəcə çoxdan danışmırdım.

Mən o vaxtlar balaca idim.

Sözlərin mənasını tam bilmirdim, amma haqsızlığın dadını bilirdim.

Birinin səsi çıxmayanda içimdə nəsə qırılırdı.

Ona görə “vəkil olacam” deyirdim — çünki elə bilirdim, vəkil olmaq

insanları ağlatmamağın yoludur.

Sonra sən böyüdün.

Sənə dedilər ki, bu yol olmaz.

Sənə dedilər ki, sakit ol, uyğun ol, döz.

Sən də dözdün. Mən də susdum.

Amma mən itmədim.

Sən gecələr yazı yazanda, bir cümləni silib yenidən yazanda, ədalətsizliyə ürəyin sıxılanda — mən yenə sənin içində idim.

Bilirəm, sən bəzən düşünürsən ki, məni yarımçıq qoydun.

Amma mən sənə küsmədim.

Çünki sən məni başqa cür yaşatdın: – sözlə,– baxışla,– susaraq belə haqqı göstərməklə.

Mən hələ də istəyirəm ki, biri qorunsun.

Amma artıq bilirəm ki, bunun tək adı “vəkil” deyil.

Bəzən bu, doğru cümlə olur.

Bəzən vaxtında susmaq.

Bəzən isə sadəcə getməmək.

Əgər bir gün yenə məni çağırmaq istəsən, mən inciyən uşaq kimi yox, hazır bir qadın kimi gələcəm.

Sadəcə unutma:

Sən o vaxt xəyal quran qızdan daha zəif deyilsən.

Sən onun davamısan.

Səni gözləyirəm.

Həmişə.

– içindəki balaca vəkil qız

Məktubu bitirəndə qəhər məni boğmuşdu. Qələmə sarılıb gecikmədən cavab məktubu yazdım.

Əzizim körpə Kubra!

Mən səni içimdə daşıyıram.

Adını deməsəm də, səsini tanıyıram.

Sən haqsızlıq görəndə yumruğunu sıxan o balaca qızsan, mən isə susmağı öyrənmiş, amma susaraq da danışan qadın.

Sən deyirdin: “vəkil olacam”.

Mən deyə bilmədim: “icazə vermədilər”.

Amma ikimiz də bilirdik — məsələ peşə deyildi, məsələ birinin yerinə danışmaq ehtiyacı idi.

Sən ağlayanda mən güclü oldum.

Mən yorulanda sən içimdə ayağa qalxdın.

Zaman bizi ayırmadı, sadəcə rollarımızı dəyişdi.

Mən sənə borclu olduğumu düşünürdüm.

Sən isə mənə baxıb deyirdin:

“Sən məni yarımçıq qoymadın, sadəcə böyütdün.”

Sən ədaləti məhkəmə salonlarında axtarırdın, mən isə cümlələrin arasında.

Sən haqqı qışqırmaq istəyirdin, mən onu sakitcə sübut etməyi öyrəndim.

İkimiz də eyni şeyi istədik:

kiminsə gözündə qorxu yox, rahatlıq görmək.

Bəzən sən mənə küsürdün.

Bəzən mən sənə acıyırdım.

Amma indi anlayıram — biz bir-birimizi qorumaq üçün bu cür yaşadıq.

Əgər bir gün yenə “vəkil” desən, mən qorxmayacam.

Əgər heç vaxt deməsən də, səni satmış sayılmayacam.

Çünki biz artıq bilirik:

ədalət bəzən qanunla, bəzən sözlə, bəzən də getməməklə olur.

Sən mənim uşaqlığım deyilsən.

Mən sənin xəyalını itirməmişəm.

Biz eyni insanıq — sadəcə biri inanırdı, biri davam etdi.

Və bu, uduzmaq deyil.

Bu, böyüməkdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.12.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Kinorejissor Şamil Nəcəfzadəni yəqin ki çoxlarınız tanıyır. Onun atası tanınmış rəssam olub – Kamil Nəcəfzadə. Bu gün rəssamın anadan olmasının 96-cı ildönümüdür.

Kamil Nəcəfzadə 29 dekabr 1929-cu ildə Lənkəran şəhərində doğulub. 1948-ci ildə Ə. Əzimzadə adına Rəssamlıq məktəbini bitirdikdən sonra təhsilini Moskvada Ümumittifaq Dövlət Kinematoqrafiya İnstitutunda davam etdirib.

1955-ci ildən təhsilini bitirərək Bakıya qayıdıb və "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında quruluşçu rəssam kimi fəaliyyətə başlayıb. Kamil Nəcəfzadə kinofilmlərə verdiyi tərtibatlarla yanaşı, rəngkarlıq, qrafika və eləcə də teatr sənətində də öz sözünü deyib.

1964-cü ildə Azərbaycan Milli Dram Teatrının səhnəsində Hüseyn Cavidin "Knyaz", 1974-cü ildə S. Vurğun adına Rus Dram Teatrının səhnəsində Səməd Vurğunun "Fərhad və Şirin" tamaşalarını göstərmək olar. O, respublikamızda və xaricdə keçirilən bir çox rəssamlıq sərgilərinin iştirakçısı, fərdi sərgilərin müəllifidir.

Kamil Nəcəfzadə 29 iyun 2011-ci ildə vəfat edib. Azərbaycan Televiziyası tərəfindən Kamil Nəcəfzadənin yaradıcılığına həsr edilən "Rənglərdə yaşayan kino" adlı 38 dəqiqəlik veriliş istehsal edilib və 6 yanvar 2009-cu ildə AzTV-də efirə gedib. 2014-cü ildə Azərbaycan Televiziyasında ilk dəfə "Ağ kətanın sehri… Kamil Nəcəfzadə" sənədli filmi ekranlarda çıxıb.

Filmoqrafiya

- Abşeron ritmləri (film, 1970) (tammetrajlı musiqili-bədii film) — quruluşçu rəssam

- Ad günü (film, 1977) (tammetrajlı bədii film) — quruluşçu rəssam

- Ağ kətanın sehri... Kamil Nəcəfzadə (film, 2014)

- Azərbaycan incəsənəti (film, 1970)

- Bağ mövsümü (film, 1985)

- Bayquş gələndə... (film, 1978)

- Bir cənub şəhərində (film, 1969)

Təltif və mükafatları

- "Azərbaycan SSR xalq rəssamı" fəxri adı — 17 may 1989

- "Azərbaycan SSR əməkdar rəssamı" fəxri adı — 23 dekabr 1976

- "Çeçen-İnquş MSSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı — 1964

- 2 dəfə Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı:  22 aprel 1980 ("Ad günü" bədii filminin rəssamlığına görə, 26 aprel 1986 ("Birisigün, gecəyarısı…" bədii filminin rəssamlığına görə)

- "Şöhrət" ordeni — 28 dekabr 1999

- Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü — 11 iyun 2002.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.12.2025)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Uşaqlarda yaranan qorxular çox vaxt “yaşa uyğun” sayılır. Ancaq bəzən elə qorxular olur ki, bu, nə uşağın yaşına, nə də yaşadıqlarına uyğun gəlir. 8 yaşlı bir uşağın gələcəkdən, ailə qurmaqdan və ya həyatın özündən qorxması sadəcə təsadüf deyil.

"Bəzən travmaların genetik kodlarla keçdiyini deyirlər. Amma nəinki genetik kodlarla, eləcə də emosional vəziyyətlə, eyni zamanda da münasibət davranış formaları da nəsildən-nəslə ötürülə bilir".

Bu sözləri “Ədəbiyyat və İncəsənət” portalına açıqlamasında Psixoloq Gülnar Orucova (şəkildə)deyib:

"Bəzən bəzi ailələrə nəzər yetirəndə görürük ki, həqiqətən bu bu yaşın travması ola bilməz. Bu daha böyük yaşın travmasıdır. Amma  uşaa bunu daşıyır. Məsələn, 8 yaşında bir qızın ailə qurmaqdan, gələcəkdən, kişilərdən qorxması. Burada biz görürük ki, valideyn həyat yoldaşı tərəfindən döyüldüyü, təhqir olunduğu üçün balaca bir qız uşağında da belə bir travma formalaşır " mən böyüyündə ailə qurmayacam və bütün kişilər pisdir".  Yaxud da uşaq stomatoloqa müəyyən müddət getmədiyi müddətdə, o stomatoloq görəndə ağlayır. Bu qorxularını isə göz yaşları vasitəsilə bildirir. Çünki, valideyn stomatoloqdan evə gəlir, ağrılar çəkir. Bu ağrıları uşaq  görür. Artıq uşağın da şüuraltında bu yatır. Məlumdur ki, bizi 90% şüuraltı idarə edir. Bəzən bəzi xəstəliklər olur, insanlar düşünür ki, mənim nənəm, anam bu xəstəlikdən dünyasını dəyişibsə mən də məhz bu xəstəlikdən dünyamı dəyişəcəm. Aylar- illər keçir, görürük ki, doğrudan da həmin insan həmin xəstəlikdən dünyasını dəyişir. Bu sanki çağırışdır. Beyin o qədər o vəziyyəti canlandırır ki, o artıq bunu yaşıyır".

Psixoloq  bir pasiyentə nə qədər xoş anı yaşadığını hiss etdirmək istəsələrdə onları  çətinliklə alındırdıqlarını qeyd edib:

"Amma desək ki, bir qəzanı beynində canlandırsın, o dərhal canlandırır. Çünki, genetik olaraq neqativ köklənmiş bir insan formalaşmışdır. Bəzən insanın xarakterində belə bu travmalar özünü göstərə bilir. Bu gün  biz hər hansı bir travmanı özümüzdə görürüksə dönüb bir neçə nəsil öncəyə baxdıqda , bunu elə həmin nəsildən aldığımızı görərik. Məsələn balaca  bir uşaqdır. Heyvana nifrət edir.  Əgər bu gün bir uşaq heyvana nifrət edirsə bunun kökündə hər hansı bir travması dayanır. Travmalar bizim xoş yaşamağımıza mane olan bir vəziyyətdir. Ona görə biz hər zaman bu qorxulardan azad olmalıyıq".

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.12.2025)

Heyran Zöhrabova, "Ədəbiyyat və incəsənət"

Sənin tilsimindən çıxa bilmirəm,

Neyləyim bu eşqi boğa bilmirəm,

Yolundan gözümü yığa bilmirəm,

Gözdağın mənimdir, gözün özgənin.

Öz sevdan özünü qarğışa salıb,

Ömrün qara qalıb, yağışa qalıb,

Taleyin tüstünlə baş-başa qalıb,

Tüstün mənimkidir, közün özgənin.

Şahmara vəfandan cəfan nurludur,

Baharın şaxtalı, yayın qarlıdır,

Həsrətin özündən etibarlıdır,

Həsrətin mənimdir, özün özgənin.

Ötən gün tanınmış şair, publisist, pedaqoq, jurnalist Şahmar Əkbərzadənin doğum günü idi.

Şahmar Əkbər oğlu Əkbərzadə 1941-ci il 28 dekabrda Ağdam rayonunun Çəmənli kəndində ziyalı ailəsində anadan olub.Şuşa Pedaqoji texnikumunu və M.F.Axundov adına Dillər İnstitutunu bitirib.

Bir neçə il Çəmənli kənd orta məktəbində müəllim işləyib. Daha sonra Bakı şəhərinə köçüb "Azərbaycan gəncləri" qəzetində jurnalist kimi fəaliyyətə başlayıb. Sonralar həmin qəzetdə şöbə müdiri vəzifəsində çalışıb. "Kommunist" qəzetində müxbir və şöbə müdiri olub.

1990-cı ildə "Mədəniyyət" qəzetini təsis edib və ömrünün sonunadək həmin qəzetin baş redaktoru olub.

Şahmar Əkbərzadə 2000-ci il avqust ayının 30-da Bakı şəhərində dünyasını dəyişib.

2001-ci ildə Vektor Beynəlxalq Elmlər Akademiyası Şahmar Əkbərzadə adına Beynəlxalq Ədəbiyyat mükafatı təsis edib.

2014-cü ildə isə onun adını daşıyan "Şahmar Ədəbi Məclisi" təsis olunub.

Ruhu şad olsun!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.11.2025)