Şəfa Vəli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

 “Düşüncə döngələri” silsiləsindən...

 

        

Uça bilmirsənsə, qaç... Qaça bilmirsənsə, yeri.

Yeriyə bilmirsənsə, sürün. Amma nə edirsən et, yetər ki, irəlilə! 

Martin Lüter Kinq.

 

 

Məqsədsiz yol çıxılmaz.  Çıxılarsa, demək,  yolçunun dərdi başından aşıb.  Onunku irəliləmək-harasa getmək deyil artıq, dərddən qaçmaq cəhdidir. Bütün foilosoflar, düşünənlər, düşünə bilənlər gözəl bilir ki, insan haradadırsa, dərdi də oradadır.   “Dərdlə yerimək, dərdlə yüyürmək olmur” demirəm, olur... Sınaqdan çox çıxarmışam. Hətta elə dərdlər var ki, adını dəyişəndən sonra daha gözəl, daha inamla irəliləmişəm.

 

Kinq “irəlilə” deyəndə insana bir yerdə durmamağı məsləhət görürdü. Durağan su iylənər axı... Durağan beyin də eynən belədir. “Sabit fikirlilik dəliliyin ilk addımıdır”-belə qənaətə gəlmişdi ötən əsrdə Aqata Kristi. Əksər əsərlərində bu fikrin müdafiəsinə də qalxır yazıçı. Kinq bunu anlamışdı... Anlamışdı ki, heç yerində dayanmadı, dünya tarixində özünə o cür mübarizlik izi qoydu.

Platonun Tarentumlu Arhitasa yazdığı məktubların birində bu cümlələr də yer alır: “Biz, sadəcə, özümüz üçün doğulmadıq. Eyni zamanda, varlığımızın bir parçası ölkəmizə, bir parçası ailəmizə, bir parçası da dostlarımıza aiddir. Amma ən böyük parça həyatın qarşımıza çıxaracaqları için xərclənməlidir”.  Biz-XXI əsr insanı bunu bacarırıqmı? Kimə, nəyə xərclədiyimizin fərqindəyikmi ömrümüzü? Məncə, yox...

 

Türk müğənni Emir Can İğrek ağ gitarasına “cinayət ortağım” deyir. Ruslarda isə belə bir misal var: “Nənələr nəvələrin cinayət ortağıdır”.  Azərbaycanlı gənclər Nicat Həşimzadə və Nəcəf Əsgərzadə birlikdə “Fikir cinayəti” adlı kitab yazıblar. Hə,   bildiyiniz sözdən söhbət gedir - cinayətdən...   Yəqin yazının bu məqamında dayanıb düşünürsünüz: Platon hara, Emir Can İğrek hara? Ümumiyyətlə, xərclənən ömürlə cinayətin nə əlaqəsi var? Var, əzizlərim, var...  Biz Platonun  nəzərdə tutduğu “həyatın qarşımıza çıxardıqları”na qarşı törədirik ən böyük cinayəti - onları görməzdən gəlirik. Bunun fərqinə varırıqsa, etiraf ediriksə, etdiklərimizə, düşündüklərimizə mərd-mərdanə, başıdik şəkildə “cinayətdir” deyə biliriksə, insanıq... Deyəmmiriksə... Məmməd Arazın o məşhur sevgi şeirindəki kimi: “Yazıqlar mənə... (bizə)”. Ya da Ağalar Mirzənin şeirini təkrarlayaq:

 

-Niyə ağlayırsan?

-İtirdiyimə...

-Bəs nəyə peşmansan?

-Rast gəldiyimə...

 

Hə, rast gəldiyimizə peşmanıq “həyatın qarşımıza çıxartdıqları” ilə... Bu da bizi –XXI əsr insanını özündən əvvəlkilərdən bir addım daha irəliyə atır.  Bu irəliləyişin  bəşəriyyətin “ağ gün”ü, yoxsa “qara gün”ü olacağını da bilmirik. Çünki belinə mindiyimizin “ağ qoç”, yoxsa “qara qoç” olduğunun  fərqində deyilik.  İddia etmək istmirəm ki,  XXI əsr insanı bunu fərq etməkdə acizdir. Əsla! Düşünməyə  ərinməsə, o qoçların idarəetməsini də öyrənəcək idraka, gücə malikdir çağ insanı. Sadəcə, bu gücü də, bu idrakı da yaxşı şeyə xərcləmək istəmir.

Bilirəm, indi Nəsirəddin Tusini də, onun bostançıya dediyi sözləri də mənə xatırladacaqsınız: “Baş yaxşı başdır, heyf qarpıza işləyir”. Amma Nizami ondan əvvəl deməmişdimi ki: “Kamil bir palançı olsa da insan, Yaxşıdır yarımçıq papaqçılıqdan?!” Demişdi! Biz bu fikir dialoqunun iştirakçısı olmaq cəhdindən əl çəkib, seyirçi olmağa  qərar verə bilərik. Di gəl, hamımız yaxşı bilirik ki, evimizi yıxan elə seyrçi olmağımızdır. “Məndən ötsün, qardaşıma dəysin...”  deyənlərin də nəvələri aramızdadır.  Və bu insanlar o vaxt “yoldan çıxaran” adlanırdı, indi olublar “şəxsi inkişaf və motivasiya kouçu”.

 

Edqar Ponun “Hans Pfaalın qeyri-adi hekayəsi” adlı hekayəsi var. Hekayədə görürük ki, “Rotterdam şəhəri böyük bir fəlsəfi həyəcan içindədir”. Hə, fəlsəfi həyəcan! Bunu ancaq düşünməyi bir an belə, ertələməyən, şeytanla bağlı dəhşətli fikirlərə ironik don geyindirə bilən, insanların vecsizliyini görüb quzğunla dərdləşən, şair olmağın ağırlığını bilən, bu ağırlıqla əylənən Po dilə gətirə bilərdi...

Hekayənin qəhrəmanı Hans Pfaal öz məktubunda hamının kitab, qəzet oxuduğunu, hamının inqilabi düşüncə, fəlsəfə ardınca yüyürdüyünü qeyd edir. Nəticədə, kimsə körük təmir etdirmir. Çünki hamının sobalarını yandırmaq üçün yetərincə qəzeti, kitabı-kağızı var.  Beləcə, yazıq Pfaal müflisləşir. Hekayədəki təzadı gördünüzmü?  Hamı qəzetlərdəki xəbərlərin acgözüdür, hər gün qəzet alırlar, hər yerdə qəzetdə, kitabda oxuduqlarını qızğınlıqla müzakirə edirlər. Hətta müzakirələri mübahisəyə çevrilir, dava-dalaşa çevrilir... Bununla belə, məhz bu insanlar həyatlarını asanlaşdırmağın  yeni yolunu tapırlar: qəzetlə soba yandırmaq... Fəlsəfi həyəcan rahatlıqdırmı? Əlbəttə, yox!   Ponun bizə anlatmaq istədiyi isə bu idi: “İnsanlar hər zaman küyə getməyə hazırdırlar...”

 

2020-ci ildəki o “evdəçilik” günləri hamımızın yadındadır.   Kamyunun “Taun”unu anlayan da oxudu, anlamayan da... Mən də küyə  getdim, kitabı pdf tapıb oxudum.  Bir cümləni heç unutmuram: “Siçovul  əhvalatı vaxtı dil-boğaza qoymayan mətbuat indi susmuşdu. Çünki siçovullar küçələrdə qırılırdılar, insanlar isə evdə ölürlər. Mətbuat da ancaq küçələrdən yazır”. Tanış mənzərədir, hə? “Mətbuat da küyə gedir” deyir uşağını jurnalistika fakültəsində 4 il sələmlə oxudan, güc-bəla, tanış-bilişlə “bölgə müxbiri”  işinə düzəldən valideyn. Sanki o lənətlədiyi,  yaxud lağlağı etdiyi “mətbuat”a bunun bir aidiyyatı yoxdur...

Halbuki, vaxt vardı, “mətbuat” sözü şəxsiyyətlə eyniləşdirilirdi, yazılanın da, yazanın da əzəməti vardı, əsaləti vardı. “Əkinçi” deyib Zərdabi eşidirdik, “Molla Nəsrəddin” yazıb, Məmmədquluzadə oxuyurduq. Qələm adamı idilər.... Qədir adamı idik... Və dünyanın küyünə düşüb irəlilədik, irəlilədik, qələmin əzəmətini də, qədirbilənliyimizi də itirdik... “Fərqində olmadan” demirəm, yox, fərqində ola-ola, amma eynimizə almaya-almaya itirdik, bilə-bilə ovcumuzu açdıq, buraxdıq.

 

İtirilənlər... “Qurbağa yağı satıcısı” adlı bir kitabı var Akira Kurosavanın. Dəhşət kitabdır... Dəhşət! Xatirələrini yığıb ora Kurosava. Əlbəttə, hamısını deyil... Diləgələnləri... O xatirələrdən biri səslərlə bağlıdır. Kurosava yazır: “Uşaqlığımda eşitdiyim səslər bu gün eşitdiklərimdən tamamən fərqliydi. Hər şeydən əvvəl, o günlərdə elektronik səslər yoxdu. Qrammofonlar belə, elektrikli deyildi. Bütün səslər təbii idi. Bu təbii səslərin böyük bir hissəsi bir daha geri dönməmək üzrə getdi... Artıq itən bu səsləri uşaqlıq xatirələrimdən silmək mümkün deyil. O günlərdə səslərin də mövsümləri vardı. Soyuq, ilıq, isti və sərin səslər... Hər biri ayrı duyğu oyandırırdı”. 

Kurosavanın xatirələrinin izahata, şərhə ehtiyacı yoxdur, məncə. Nə demək istədiyimi - Kurosavanın nə demək istədiyini anladınız... Mən qayıdıram Kinqin sözlərinə...  “İrəlilə!”ni  tövsiyə deyil, əmr kimi qəbul etsək, daha asan irəliləyərik düşüncə döngələrində.  İnsan xisləti tövsiyəyə xor baxmağa, əmrə itaət etməyə hazırdır axı.  Bəs haraya, nəyə  doğru irəliləyək?  Burada seçim individualdır.   Yenə bir rus məsəli çəkəcəyəm: “İnsanların nəyə ehtiyacı olduğunu anlamaq üçün onlardan xoşbəxtliyi nədə gördüklərini soruş”.  Mənim “nəyə, haraya, kimə  tərəf irəliləyək?” sualıma verəcəyiniz cavablar da sizin nəyə can atdığınızı göstərəcək.

 

Hə, çağdaşlarım...  Kinqin irəlliləmək tövsiyəsini (əmrini) nəzərə alaq, Platonun dediyini düşünək,  ömrümüzü nəyə xərclədiyimiz haqqında düşünməyə vaxt ayıraq.  Poya  “zavallı” demək əvəzinə, küyə düşüb  Pfaalın çörəyini kəsməyək... Ən əsası, insanlara qarşı dürüst olaq. Onların bizim dürüstlüyümüzə ehtiyacları var... Bunu dilə gətirməsələr də, hərəkətləriylə göstərməsələr də, yeri gələndə, bizə xor baxsalar da, onların bizim dürüstlüyümüzə ehtiyacları hüdudsuzdur...

Kurosava  uşaqlığındakı o səslərə bağlı qalsaydı, irəliləməzdi. Keçmiş bəzi məqamlarda ayaq bağıdır, bəzi məqamlarda ətaləti sonlandıran qüvvət.  Onu necə dəyərləndirəcəyimiz də düşüncəmizdən asılıdır... Yəni düşünməliyik!

 

Sonda, sevimli rəssamım Norman Rockvellin o məşhur əsərini xatırlayıram: “Pinəçi gəlincik ayaqqabısını necə yamayacağını düşünür”. O pinəçi bu günün insanı olsaydı,  qızcığaza deyərdi: “Mənim vaxtımı alma!”   Gəlincik ayaqqabısını təmir etməyə, yamamağa ayıracağı vaxtda nə edəcəkdi  müasir pinəçi? Ya  sosial şəbəkədə status yazacaqdı, ya da  vaxtöldürən videolara baxacaq,  30 saniyə güləcək, 30 saniyə də qəzəblənəcəkdi...  Habuki, o kiçik ayaqqbını yamasa, qızcığazı sevindirər, həm də ona öyrədərdi: “Qırılan, cırılan, zədələnən şeyləri atmaqdansa, onları yamamaq, təmir etmək və qədrini bilmək daha yaxşıdır”. Rockvellin obrazı isə necə yamayacağı haqqında düşünməyə də vaxt ayırır...

 

Hə, irəliləmək  lazımdır.  İstiqamət individual olsa da, düşünmək ümumbəşəridir.  İrəliləyin, irəliləyək, irəliləsinlər də,  yetər ki, irəlidə özümüzü itirməyək... İllə də özümüzü haradasa, nə vaxtsa itirməyimiz mütləqdirsə, o yer düşüncə döngələri olsun!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.01.2026 )

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Xalq yazıçısı, akademik Kamal Abdullanın əsərlərindən seçilmiş bir sıra qranula – cövhər sayıla biləcək məqamları “Ədəbiyyat və incəsənət” oxucularına təqdim edir.

 

Kamal Abdulla özü seçilmiş bu cövhərlər barədə yazır: “İllərdən bəri yazdığım müxtəlif şeirlərin, esselərin, pyeslərin, hekayə və romanların, publisistik məqalələrin və elmi əsərlərin, verdiyim intervülərin hər birinin içində yer almış və bu gün də öz məzmunu, tutumu, forması ilə diqqətimi çəkən misralar, cümlələr günlərin bir günü sanki dil açıb mənə dedilər ki, bizim bir-birimizdən zaman və məkanca ayrılığımıza son qoy və bizi bir-birimizin yanında yerləşdir. Sən görəcəksən ki, bu zaman biz tamamilə yeni bir cazibədə zühur etmişik. Onlar qeyri-səlis məntiq dili ilə desək, içində olduqları mətnin qranulaları (ilkin vacib hissəcikləri) idi. Qranula, başqa cür ifadə etsək, cümlədən (mətndən) bütün artıq hissələri siləndən sonra yerdə qalan cövhərdir.”

 

Beləliklə, hər gün Kamal Abdulladan 7 qranula:

1.

“ Yarımçıq əlyazma”da məqbul sayılmayan dil nümunələrinin tənqidi ancaq “Dədə Qorqud” hissəsiylə bağlı oldu. Şah İsmayıl hissəsindəki 16-cı əsr Azərbaycan dili ilə bağlı etiraz səsini qaldıran, gərək ki, olmadı. Bu məsələ mətnlə bağlı idi. “Dədə Qorqud” mətni var idi, amma Şah İsmayıl mətni yox idi. “Sehrbazlar dərəsi”nin və “Unutmağa kimsə yox...”un da arxasında mətnlər dayanmamışdı. Arxasında mətn dayanan roman və arxasında mətn dayanmayan roman! Bütün bu məqamları dillə bağlı iradlarını qəribə bir təkidlə irəli sürənlər nəzərə almalı idilər. Almadılar.

2.

“ Bu dəniz bu dağa yaman oxşayır

Həmən buluduyla, həmən göyüylə.”

3.

Və bütün bunları düşünüb-daşınandan sonra bir daha inanırsan ki, bizim dünyamızı yaradanlar onu yaratdıqdan sonra bu kainata salıb itiriblər.

4.

“Yarımçıq əlyazma”dakı casus fantom dur. Hamı casusdur və eyni zamanda heç kəs casus deyil. “Ol vaxtlar”ın casusu ilə bu günün casusu başqa-başqa şəraitdə “işləyirdilər”.

5.

İsa Hüseynov xəstə olarkən qızı deyir ki, “Yarımçıq əlyazma”nı ona oxutdurub qulaq asırmış. Nə idi onu çəkən?! Bəlkə bu yazıçını mənim sakrallığa baxışım özünə çəkmişdi - bilmirəm. İki müxtəlif istiqamətdən baxış var ortada. O dahi üçün sakrallıq həqiqət idi, mən binəva üçün həqiqət sakrallıqdı.

6.

Dostlarımın yanında darıxmıram. Ancaq yazmaq üçün darıxıram. Xüsusən də, başladığım işi sona çatdırmağa həmişə darıxmışam, təntimişəm. Çayld Harold kimi, Oblomov kimi isə - yox! O cür darıxanların vaxtı keçib getdi. İndi “darıxıram” deyənlər, əslində, özlərinə bioqrafiya yazırlar.

7.

Yazıçı olmurlar, yazıçılığı yaşayırlar

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.01.2026)

 

 

 

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair Xiyavda  yaşayan Kamil Qəhrəmanoğludur.

 

 

Kamil Qəhrəmanoğlu

Xiyav

 

BU GÜN QARĞALAR ŞEİR OXUDULAR

 

Bu gün qarğalar şeir oxudular,

Qoxudular yer üzündə pendirləri

Oxudular şeiri qarğalar

Və qarladılar ağacları qarrr, qarrrr

Geyindilər yarpaqlar fəlsəfələri

Yedilər də gecəlikləri yavanlıqlarına...

 

Bu gün qarğalar şeir oxudular

Dilləri pəltək qarğalar

Öskürəyin beli sınmış qafiyəsində!

Sancağın qarasıl lakında

Və araba baxışında ağaclar hücumunda beləsi...

 

Şeirlərdən dəlisəl sellər

Sellərdən dəlisəl şeirlər

Ölülər mahnılarda uzanmışlar

Cəsədləri qar, qar, qarlar qarğalar

Yuxlayırlar dodaqlarında

Məsafəsiz yollar uçuşudur, qarğaların

Və küləkli kölgələr qanadları, beləsi.

 

Qarğalar şeir oxuyarlar gündə

Qoltuqlarında bir at yükü kitab

İki it hürüşü vəngilti

Sözləri düyün salırlar gözlərində

Ancaq günorta saat vaxtında

Adsız ölürlər qarğalar

Havasız kəlmələrdə

Sözsüz şeirlərdə

Və ləhləyir ağzımda

Bir...

İki...

Və... Əlli üç it balası...

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.01.2026)

 

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

 

1988-ci ildə çəkilmiş “Alman klinikasına şəxsi səfər” filmi Azərbaycan kinosunda təkcə bir casusluq hekayəsi deyil. Bu film, əslində, insanın daxili məsuliyyəti, ata-övlad münasibəti, dövlət və vicdan arasında qalan seçimlər haqqında dərin düşüncələr təqdim edir. Tarixi fon üzərində qurulan süjet, tamaşaçını həm siyasi intriqaların içinə salır, həm də insan talelərinin nə qədər kövrək olduğunu xatırladır.

 

Filmin hadisələri XX əsrin əvvəllərində — 1920-ci illərin mürəkkəb və qeyri-sabit siyasi mühitində cərəyan edir. Azərbaycan yeni bir tarixi mərhələyə qədəm qoyub, ölkənin neft sərvətləri isə beynəlxalq güclərin diqqət mərkəzindədir. Məhz bu şəraitdə, əsas qəhrəman Məmməd Rüstəmov səhnəyə çıxır. O, sadə bir mühəndis deyil — dövlət üçün çalışan gizli agentdir.

Məmmədin Almaniyaya səfəri zahirən şəxsi səbəblə — oğlu Tahirin müalicəsi ilə bağlıdır. Lakin bu “şəxsi səfər”in arxasında daha təhlükəli və məsuliyyətli bir missiya gizlənir. Xaricdə məskunlaşmış neft maqnatlarının hazırladığı təxribat planı ifşa edilməlidir. Burada film ustalıqla bir sual qoyur:

Şəxsi dərdmi ağırdır, yoxsa xalq qarşısında borc?

Rasim Balayevin canlandırdığı Məmməd Rüstəmov obrazı filmin əsas yükünü daşıyır. Onun oyunu sakit, ölçülü və dərin psixoloji çalarlara malikdir. O, nə pafoslu qəhrəmandır, nə də soyuq casus. Bu obraz canlı insandır — qorxuları, tərəddüdləri və içində daşıdığı məsuliyyəti ilə. Tamaşaçı onun hər addımında bir ata kimi narahatlığını, bir vətəndaş kimi isə qətiyyətini hiss edir.

Filmdə Berlin mühiti xüsusi diqqətlə qurulub. Avropa şəhərinin soyuq küçələri, rəsmi məkanları və gizli görüşlər üçün seçilmiş məkanlar filmin gərgin atmosferini gücləndirir. Rejissor Rasim İsmayılov hadisələri tələsmədən, lakin ardıcıl şəkildə təqdim edir. Burada boş səhnə yoxdur — hər detal süjetin xidmətindədir.

“Alman klinikasına şəxsi səfər”in güclü tərəflərindən biri də ikinci plan personajlarıdır. Onlar sadəcə fon yaratmır, əsas ideyanın açılmasına kömək edirlər. Xüsusilə xarici qüvvələrin nümayəndələri, onların soyuq hesablamaları və insani duyğulardan uzaq davranışları, Məmmədin daxili dünyası ilə kəskin ziddiyyət təşkil edir.

Film açıq şəkildə göstərir ki, bu mübarizə təkcə siyasi deyil. Bu, dəyərlər mübarizəsidir. Kimisi üçün neft sadəcə gəlir mənbəyidir, kimisi üçün isə Vətən taleyidir. Və bu fərq filmin əsas fəlsəfi xəttini təşkil edir.

Musiqi tərtibatı da filmin emosional yükünü artırır. Ruhəngiz Qasımovanın musiqiləri səhnələri boğmur, əksinə, onları daha təsirli edir. Xüsusilə dramatik məqamlarda musiqi tamaşaçını səhnənin içinə çəkir, amma diqqəti yayındırmır.

Nəticə etibarilə, “Alman klinikasına şəxsi səfər” zamanına görə cəsarətli, mövzusuna görə isə hələ də актуal olan bir filmdir. Bu ekran əsəri bizə xatırladır ki, tarix təkcə böyük hadisələrdən ibarət deyil — o, insanların verdiyi çətin qərarlarla yazılır. Bəzən bir “şəxsi səfər” bütöv bir xalqın taleyinə təsir edə bilər.

Bu filmə yenidən baxmaq, onu sadəcə keçmişin kino nümunəsi kimi yox, düşündürücü bir həyat dərsi kimi qəbul etmək lazımdır.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.01.2026)

 

Zəhra Həşimova, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

  

Azərbaycan ədəbiyyatında postmodernizm Kamal Abdullanın dramaturgiyası ilə təcrübə və konseptual yanaşma baxımından yeni mərhələyə keçdi. Onun pyesləri göstərdi ki, milli mətn yalnız tarixi irslə folklora sədaqət üzərində deyil,  həmin irsin yenidən düşünülməsi, parçalanması və yeni formaya salınması ilə də inkişaf edə bilər.

 

Bu dramaturgiya məhz bu səbəbdən milli köklərə bağlı olaraq  dünya postmodern estetikası ilə qohum görünür. Kamal Abdulla ənənə ilə müasirlik müstəvilərini bir-birinə qarışdırır, sərhədləri silir, mətnin çoxqatlı gücünü açır və Azərbaycan dramaturgiyasına yeni düşüncə imkanları təqdim edir. 

Kamal Abdullanın “Beyrək” pyesində də postmodern ənənəyə sadiq qalaraq intertekstuallıq son dərəcə çoxqatlı, gizli və açıq mətniçi rabitələrlə qurulur. Əsərdə ilk nəzərə çarpan şey odur ki, Dədə Qorqud, Basat, Baybura, Banuçiçək kimi adlar oxucunu dərhal dastan dünyasına çəkir. Amma intertekstuallıq yalnız adların gətirilməsi deyil. Müəllif dastanı həm məzmun, həm də forma olaraq götürür, ona yeni mənalar verir. Yəni o, dastanı təkrar etmir, dastanın melodiyasını qoyur, sonra onu kəsərək başqa şəkillərə çevirir. Nəticədə qədim mətnin izi qalır, amma üstündə yeni, bəzən zidd mənalar yaranır. Pyesin öz mənbəyi olan “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanına dönüşü postmodern estetikanın “mətnin mənşəyinə qayıdış” prinsipindən çox “mənbənin özünü parçalamaq” niyyəti kimi görünür. Müqəddimədə Qorqud atanın dilindən eşitdiyimiz nəsihətamiz cümlələr pyesdə xor tərəfindən həm sual olaraq qarşımıza çıxır, həm də cavab verilir : 

Ölən adam dirilərmi?

Çıxan can geri gələrmi?

Yox, yox, yox, yox...

Sanki müəllif “Sizcə, Dədə Qorqud doğrumu deyir?” deyə oxucudan soruşaraq əsərin əvvəlində şübhə vasitəsilə onları açıq sonluğa hazırlayır. Burada dastanın kodlarını yenidən şərh etməklə yanaşı, həmin kodların sabitliyini pozur, onları müxtəlif dövrlərdən, dillərdən, mifoloji qatlardan gələn digər mətnlər ilə qarşılaşdırılır. Dastan dili ilə dialoq üslubunun, adət və şəxsi arzuların bir arada olması, postmodern pastiş effektini yaradır: əsər yüksək mədəniyyətin simvolları ilə yanaşı, eyni zamanda xalq rəvayətlərinin ritmini saxlayır və onların bir-birinə qarşı necə qurulduğunu nümayiş etdirir. Burada vacib məqam odur ki, müəllif yalnız “müqəddəs” mətnlərə aid olan institusional əhval-ruhiyyəni, dəyərləri də çağırıb yenidən oxuyur. Beləcə, müəllif ənənəni qoruyur, ona sadiq qalır və ya onu sual altına alır. Bunu pyesin dekonstruktiv girişində görürük. Əsər Dirsə xan oğlu Buğac xan boyunda olan 3 rəngdə çadır, bəylərin bu çadırda olmaqlarına  etirazı ilə başlayır. Oxucu üçün bu tanış mənzərədir, lakin mənzərənin iştirakçıları pyesdə Baybörə ilə Baybecandır. Boylardakı hadisələr dekonstruksiya olunaraq yeni baxış bucağına keçmişdir. Hadisələr Oğuz elində, lakin mifik zamanda baş verir. Sanki o Qara çadırda yaşananlar açılır, biz dastanda 3 otaq və kimlərin hansı otağa çağırıldığını görürdüksə, Kamal Abdulla, orada hansı dialoqların qurulduğu göstərir. Sanki bizi Oğuz elinə aparıb bir kənarda əyləşdirir, biz isə oradakı hadisələrə başqa bir rakursdan baxıb nəticə çıxardırıq. Müəllif hadisələri sadəcə bərpa etmir, əksinə onları parçalayır və yenidən qurur. Bu, folklorun ironik şəkildə təqdim olunmasına imkan verir. Oğuz elini tanıyan oxucu pyesdə qəhrəmanların birlikdə süfrə arxasındakı dialoqlarına şahid olub onların məişətini tanıyır, boşluqları özü doldurur.

Pyesin əsas ideyalarından biri budur ki, müəllif miflə münasibətdə nə keçmişə bağlanan nostalji mövqeyə çəkilir, nə də onu tamamilə yanlış və yararsız elan edir. Mif həm möhkəm bir istinad nöqtəsi kimi görünür, həm də dərin qüvvə kimi dərk olunur. Yazıçı mifin qapısını açır, amma onu bağlayaraq bütövləşdirmək istəmir. Mif səhnəyə çıxır, dağılır, parçalanır, sonra başqa bir quruluşda yenidən birləşir. Bu, postmodern ədəbiyyatın miflə qurduğu ən açıq və dürüst dialoqlardan biridir: mifdən qaçmaq yox, onu müxtəlif istiqamətlərə axan, çoxmənalı bir qaynaq kimi qəbul etməkdir. 

“Yarımçıq əlyazma” romanı və “Casus” pyesi, bu əsərlə tamamlanaraq postmodern trioya çevrilir. Kamal Abdulla, Qorqud atanın romanda Nur daşı vasitəsilə, uyquya dalaraq hadisələri necə öncədən bildiyini göstərirdisə, iki pyesdə bu biliciliyi müxtəlif məkanlarda peyda olub sirlər açması ilə davam etdirir. “Beyrək” müəllifin folklorla münasibətinə də yeni təbəqə gətirir. “Yarımçıq əlyazma” folkloru bir mədəni kod kimi dekonstruksiya edirdisə, “Beyrək” həmin folklorun içindəki “boş yerlər”i araşdırır və onların üzərinə mətndə görünməyən yeni boşluqlar əlavə edir. Casus obrazını “Beyrək” pyesində də görürük. Xaosu təmsil edən obraz, bu dəfə onun rakursundan təqdim olunur. Bayburdla dialoqları, Beyrəyin dustaq olduğunu deyərək Oğuz elinin artıq kosmosdan xaosa doğru bir keçid yaşadığını simvolizə edir. Casusun kimliyi yenə də bilinmir. 

Lakin pyes Casus haqqında olan sualı dəyişməyimizə səbəb olur. Artıq Casus “kimdir?” yox, “nəyə xidmət edir?” sualı ortaya çıxır. Casus, xaosun özüdür. Romanla  pyeslərdə onun varlığı, bəy və  igidlərin yaxşı-pis, ağ-qara, daha dəqiq desək, kosmos-xaos tərəflərini ifşa edərək müqəddəs olanı sorğulamaq inkanı yaradır. Dramaturq, dastandakı hər boya aid müstəqil süjetləri əritməklə qəhrəmanları bir-birindən xəbərdar edir. Pyesdə Baybura və Beyrəyin dialoqlarında Beyrəyin Qanturalı ilə atası arasındakı söhbətləri bildiyini görürük. O da Qanturalı kimi özündən əvvəl duran, at çapmaqda özünü keçən yoldaş arzuladığını, lazım olarsa bunun üçün Trabzon elinə gedə biləcəyini deyir. İnisiasiya prosesi də elə burada başlayır. Lakin “Beyrək” pyesində inisiasiya da fərqli aspektdə təhlil olunmalıdır : “Beyrək bu inisiasiyanı hansı səbəbdən yaşadı?”

Pyesdə baş verən hər şey həm realdır, həm deyil, həm mifdir, həm də yazının düzəltdiyi imitasiya. Oğuzların sözə, nizama və törəyə bağlılığı həm “Dədə Qorqud” ənənəsində, həm də Kamal Abdullanın pyesində bütöv bir dünyagörüşü kimi işləyir. Söz dünyanın yaranma aktı, nizam onun saxlanma forması, törə bu iki qatın insan həyatında təzahürüdür. Oğuz eli üçün söz məsuliyyətdir, eyni zamanda müqəddəsliyin bir formasıdır. Bu nizam pozulanda  dünyanın tarazlığı titrəyir. Pyesdə də məhz bu sarsıntı hiss olunur. Burada nizamdakı Oğuz eli mifi, pozulan 3 törə (tutulmayan söz) isə xaosu təmsil edir :

1. Baybecanın Bayburda qızını vermə sözünü tutmur

2. Beyrək Kafir qızına verdiyi sözü tutmur 

3. Qazan xan törəni pozaraq Dədə Qorquda məsləhət etmədən Dış Oğuz bəylərini yağmaya çağırmır. 

Beləliklə, xaos Oğuz elinə gəlir, qurban olaraq da inisiasiya keçirən, mifdən yazıya keçidi təmsil edən Beyrəyi seçir. Beyrək və Banuçiçəyin inisiasiyası burada iki mərhələli şəkildə baş verir: 

 

BEYRƏK

ON ALTI İLLİK ƏSIRLIK — TOY — ÖLÜM

BANUÇIÇƏK:

ON ALTI İLLİK YAS — TOY — BEYRƏYIN ÖLÜMÜ

 

Maraqlıdır ki, hər iki obrazı bu inisiasiyanı tamamlamaq üçün xaotik obraz iştirak edir. İnsanın  Xaotik qarşılığı ibtidai təsəvvürdə  şər mjqüvvələrin onu tanımaması, yan keçməsi və beləliklə mənəvi keçidini tamamlamaq üçün xaos aləmindən olan yerdəyişməsi deməkdir. Bu, pyesdə Beyrəyi əsirlikdən gələndə ozan qiyafəsində heç kimin tanımaması ilə simvolizə olunub.  Nizama qayıdışı təmsil edən Toy mərasimində Beyrəyin yerində bəy obrazı Yalançıdır. O, Beyrəyin sağ-salamat toyu tamamlaması üçün seçilib. Banuçiçəyin xaotik qarşılığını isə Burla xatun rəqs zamanı seçir. Boğazca Fatmaya Banuçiçəyin yerinə “Dur sən oyna” deyərək onu qoruyur. Pyesdə xalq gülüşünün bu funksiyası postmodernizmin oyun texnikasını xatırladır. “Casus” pyesində də xaosun mərkəzi olaraq tanıdığımız yeddi oynaşlı Boğazca Fatmanın Banuçiçək kimi bir bəy qızının dayəsi olması, üstəlik toyunda onun yerinə oynaması, oxucunu oyun texnikasını xalq gülüşü ilə intertekstual əlaqədə təhlil etməyə imkan verir. Bu situasiyalar Baxtinin karnaval nəzəriyyəsində olduğu kimi, ciddiliklərin müvəqqəti olaraq alt‑üst edilməsi ilə kollektiv gülüş yaratması ilə uyğundur. Son inisiasiya mərhələsində Beyrəyin xaos aləminə kafir qızı ilə getdiyini görürüksə, onlarla səmaya süzülən Banuçiçəyin aqibəti bilinmir. 

Mətn öz köklərinə çox bağlı görünür, amma bu bağlılıq qarşılıqlı müstəqillik üzərində qurulub: hər folklor motivi mətnin içində ya qeyri-müəyyənləşdirilir, ya da təhrif olunur. Nizam mərhələsində Beyrək atasının “Get Banuçiçəyi gör” cümləsinə uyaraq mifə sadiq qalır. Banuçiçək obrazının inisiasiyadakı rolu da ənənəvi deyil. O, klassik sevdalı-qəhrəman modeli ilə verilməyərək inisiasiyanın yönləndiricisi kimi də iştirak edir. Baybecanın Bayburda verib tutmadığı söz Beyrəyi inisisasiyaya doğru aparır. Kafir qızının “bizdə yalançılara cəza verirlər” deməsi, sonda Beyrəyin xaos tərəfindən cəzalandırılacağına işarədir. Kamal Abdullanın pyesində inisiasiya daha çox özünə yol açan, amma heç vaxt tamamlanmayan transformasiyadır. Çünki postmodern məkanda nəticə deyil, proses məna daşıyır. Pyesin əvvəlində Beyrək, Qanturalı kimi Trabzona getmək istəyir, lakin Kafir qızı xaos aləmindəndir, “Elə bil, qorxa-qorxa” pyesindən də bildiyimiz kimi, xaosdakı ruh kosmosda qala bilməz. Qazan xanın da mifə xəyanət edib Qorqud atadan məsləhət almadan mifdən uzaqlaşması birliyi pozur. Birliyin olmadığı yerdə ikilik yaranır ki, bu da xaosla kosmosu təmsil edir. Mif və folklor elementləri inisiasiyanın materialı kimi istifadə olunur, amma onlar da dekonstruksiya olunur. Qədim motivlər tanınır, sonra isə onların əsl gücü və mənası sorğulanır. Beləliklə, inisiasiya həm xatırlanır, həm də tənqid edilir. Nəticə etibarilə, “Beyrək”də inisiasiya bitmiş, yekunlaşan mərhələ deyil. O, yarımçıq, çoxqatlı, davam edən bir axtarışdır. Qəhrəman və oxucunun bu axtarışda iştirak edərək açıq suallara cavab tapması əsərə canlılıq verir. Pyes boyu Beyrəyin inisiasiyası dastana sadiq formada davam etsə də sonu postmodern ənənəyə uyğun gəlir. Kafir qızı xaos aləmindən gələrək haqqa vasil olmuş Beyrəklə başındakı Banuçiçəyi bilinməzə aparır. İntertekstuallıq burada materialın gətirilməsi və mətn daxilində yenidən işlənməsi kimi təzahür edir. Beləliklə, Beyrəyin inisiasiyası yarımçıq qalır. Kamal Abdulla, Oğuz elinin, ölü olan zaman “ökür-ökür” ağlaması, qızların yanaqlarını yırtması kimi adətlərini dekonstruksiya edərək Beyrək və Banuçiçəyi yeni bir inisiasiya mərhələsinə aparır. 

Pyesin intertekstuallığı həmçinin “müəllifləşmə” mexanizmi qurur: Kamal Abdulla yalnız mətnlər arasında dialoq yaratmır, həm də bu dialoqun necə manipulyasiya olunduğunu göstərir. Beyrəyin taleyi dastandan götürülüb, amma dastanın özünün “müqəddəs mətni” kimi toxunulmazlığı dağıdılır. Bu, müəllifin folklorun arxetipik sabitliyinə qarşı modern şüurun qeyri-sabitliyini çıxarmasıdır. Dədə Qorqudun nizamı ilə postmodern xaos üz-üzə gəlir və heç biri tam qələbə qazanmır. Nəticədə ortaya mətniçi gərginliklə yaşayan yeni Beyrək çıxır. Beyrək öz yaddaşı ilə mifin yaddaşı arasında, öz taleyi ilə mətnin diktə etdiyi taleyin arasında sıxışıb qalır.

Kamal Abdullanın “Beyrək” pyesi Azərbaycan teatrında folklor və qəhrəmanlıq motivlərini müasir səhnə dili ilə birləşdirən əhəmiyyətli əsərdir. Burada intertekstuallıq oxucunu bəzi məqamlarda seçici edir: mədəni kodları tanıyanlar əlavə ləzzət alır, tanımayanlar üçün isə məna qapalı qala bilər. Bu, pyesin həm açıq, həm də gizli ünsürlərə malik olmasını təmin edir, bəzilərinə «oyun», bəzilərinə isə «sınaq» olur.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.01.2026)

 

Heyran Zöhrabova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Növbəti ekspress-sorğudayıq. Sualımız belədir: “Ən çox kim olmağı sevirik?”

Həyatımız boyu müxtəlif kimliklərə bürünürük. Kimi üçün valideyn – ata və ya ana, kimi üçün bacı və qardaş, kimi üçün həyat yoldaşı, kimi üçün övlad, kimi üçün dost, kimi üçün isə tanış oluruq. Bir çox kimliyimiz olur: yazıçı, müəllim (peşə kimliyi), oxucu, rəhbər, işçi, tələbə. Amma bəs özümüz ən çox kim olmağı sevirik?

 

Kübra Quliyeva:

Məncə insan ömrü boyu saysız kimliklərə bürünür. Övlad olur, dost olur, tələbə olur, işçi olur, bəzən güclü, bəzən susqun olur. Amma bütün bu adların arasında insanın ən çox sevdiyi bir hal var — adı olmayan, amma yaddaşın ən dərin yerində yaşayan bir hal.

Mən ən çox babamın balaca nəvəsi olduğum halı sevirəm.

Həyatın hələ ağır gəlmədiyi, dünyanın təhlükəli yox, sadəcə maraqlı göründüyü vaxtları.  Babamgildə onunla xatirələrin bölüşüldüyü, bir süfrə arxasına geniş ailənin yığışdığı günləri. Divarları səsimi tanıyan, pillələri addımlarımı əzbərləmiş bir uşaqlıq… Orada mən sadəcə nəvə idim, izah etməli olmayan, qorunmalı olan biri.

Səhərlər yuxudan durub ayaqyalın hamama getdiyim, əl-üzümü buz kimi su ilə yuyarkən içimdə “sonra nə olacaq?” sualı olmadan yaranan o saf, ümidli halı sevirəm. O vaxt gələcək qorxulu deyildi, zaman tələsmirdi, həyat məndən nəsə tələb etmirdi. Babamın varlığı dünyanın düzənini təkbaşına saxlayırdı sanki. Mənim borcum sadəcə uşaq olmaq idi.

Avtobusda məktəbli qızların “bacıya bax, çox gözəl olub” dediyi halımı sevirəm.

“Off, necə kökəlmişən” deyib, ardınca “əşi, acam, üçgünlük dünyadı” deyərək gecənin bir aləmində yemək yediyim halımı da. Çünki o anlarda özümə qarşı sərt yox, anlayışlı oluram.

Kitab oxuyanda bir qəhrəmanla birlikdə macəralara atıldığım halımı sevirəm.

Atamı-anamı qınamağın yox, artıq onları olduğu kimi qəbullanmağın vaxtı olduğunu dərk etdiyim halımı. Bu anlayışın içində bir az kədər, bir az da böyümək var.

Ən doğma rəfiqəmin yanında dərd ediləcək şeylərə gözümdən yaş axana qədər güldüyüm halımı sevirəm.

Hər şəfəqdə və hər qürubda bir mənzərə axtardığım, səmanı seyr edərkən özümü sakitcə topladığım halımı.

Mən pişiklərlə oynadığım halımı sevirəm — baxmayaraq ki, onlara allergiyam var.

Balaca, tüklü heyvanlardan qorxduğum halımı da sevirəm, çünki o qorxu hələ uşaq qalmağı bacardığım yerlərdən biridir.

Yaşlı insanlarla dolu-dolu söhbətləşdiyim, onların xatirələrində özümə yer tapdığım halımı sevirəm. Çünki bəlkə də babamı ən çox oralarda, onların səsində, baxışında axtarıram.

Və ən çox da —

özümü bütün bu hallarımla birlikdə qəbullandığım halımı sevirəm.

Çünki insan ən çox mükəmməl olduğu anları yox,

itirmədiyi uşaqlığını daşıya bildiyi halı sevir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.01.2026)

 

 

 

 

Salida Şərifova,

 

Filologiya Elmləri doktoru, professor. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

 

 

Kamalə Abıyevanın bədii yaradıcılığından bəhs edərkən poetik nümunələrinin bədii dilinə toxunmamaq qeyri-mümkündür. Şairin bədii əsərlərinin dil özəllikləri, istifadə etdiyi bədii dilin tərkibi, bədii təsvir və ifadə vasitələri özünəməxsus xüsusiyyətlərə malik olması ilə diqqəti cəlb edir. Bu zaman obrazlılıq, emosionallıq, ekspessivlilik, şeirilik və s. kimi xüsusiyyətlər və fərqliliklər özünü göstərir. Obrazlılıq zamanı Kamalə Abiyevanın şeirlərində istifadə etdiyi söz və ifadələr daha çox məcazi məna daşıyır, metafor, metonimiya, təkrir, bədii təzad, bədii sual, xitab, arxaik sözlər və s. vasitəsilə canlı və təsirli ifadə edilir. Şeirlərinin bədii dilində fikri və hissləri ən təsirli şəkildə ifadə etmək üçün müxtəlif üslubi vasitələrdən istifadə edən şair səs uyğunluğu, alliterasiya, assonans yaratmaq üçün fonetik xüsusiyyətlərdən, arxaik, dialekt sözlərdən, terminlərdən və s. istifadə edərək leksik xüsusiyyətlərdən sənətkarlıqla yararlanır.

 

Kamalə Abıyevanın poetik nümunələrində xüsusi intonasiya və fasilə ilə ayrılan, ismin adlıq halında işlənən xitaba müraciəti maraq kəsb edir. Məsələn, şairin “Vətənim” adlı şeirində xitaba müraciət diqqətdən yayınmır.

 

Eşqin ilə alışım,

torpağına qarışım,

hər daşı, hər qarışı

bol sərvətsən, Vətənim.

 

Müəllif bu poetik nümunəsində “Vətənim” deyə xitabdan istifadə edir. Bəllidir ki, xitab əsasən isim və ismi birləşmələrlə ifadə olunur, ismin adlıq halında olur. Şeiri oxuduqca, məhz Vətənim sözünün xüsusi intonasiya ilə deyilməsini, cümlə üzvlərindən kiçik fasilə ilə ayrılmasını da müşahidə edirik. “Vətənim” şeirində şair xitabı cümlənin sonunda işlədir. Kamalə Abıyeva “Bu sevgidir” adlı şeirində isə “əzizim” deyə xitaba müraciət edir:

 

Haray salıb sevincdən

İndi sənli günlərim.

Necə deməyim ki, mən,

Bu sevgidir, əzizim.

 

Şairin istifadə etdiyi xitabın cümlə ilə məna əlaqəsi olsa da, sintaktik əlaqə olmamasının, nitqin qüvvətləndirilməsi üçün işlənilməsinin şahidi oluruq.

Kamalə Abıyevanın arxaik sözlərə müraciət etməsi ilə də üzləşirik. Məsələn, şairin türk dillərində “ər” (igid, qəhrəman) sözündən yaranmış “Ərən” sözünü “igid”, “cəsur insan”, “mənəviyyat sahibi” mənalarında işlətməsini “Qarabağım” adlı şeirində müşahidə edirik:

 

Ərənlərim...

Sizdən sonra yağış yağır...

Sizdən sonra dayanmır yağış,

dəyişib yağış da...

Ana, ata, bala,

sevgili səsi var yağışda.

 

Bəllidir ki, türk xalqlarının inanclarında ərənlər, həm döyüşçü, həm də mənəvi dərinliyi olan şəxslər kimi qəbul edilmişdir. “Ərən” sözünün “dünyagörmüş”, “müdrik”, “ağıllı” adam mənasında da işlədilməsi ilə üzləşirik. Kamalə Abıyevanın bu poetik nümunəsində işlədilən “Ərənlərim” ifadəsi hər məqamda yerini tutur. Poetik nümunənin məğzinə vardıqda isə əsasən, döyüşçü kimi təqdim edilməsinin şahidi oluruq.

Bədii ifadə vasitəsi kimi istifadə etdiyi ritorik suallardan məharətlə istifadə Kamalə Abıyevanın bədii yaradıcılığına xasdır. Şairin “Unut” adlı şeirində bədii suallardan istifadə edilməsi diqqətdən yayınmır:

 

O gözlərdən həyatına boylandınmı?

O saçlarda dolandınmı?

Sən kədəri heç gördünmü?

 

Bu bənddə ünvanlanan “həyatına boylandınmı?”, “saçlarda dolandımı?”, “kədəri heç gördünmü?” və s. sualları cavablandırmaq əvəzinə sadəcə “bütün dərdlərini unut” deyə təsəlli verir. Poetik nümunədən bir hissəyə fikir verək:

 

Böynubükük bir tanın

Gözlərində cığır salan,

Bir ananın saçlarında dən-dən olan

Dərd gördünmü?

 

Bədii suallardan poetik nümunənin emosional təsirini artırmaq məqsədilə fikirlərini sual tərzində çatdırmaq istəyən şair bunu digər şeirlərində də əks etdirir. Məsələn, “Axı” adlı şeirində şair ünvanladığı suallara cavab almaq məqsədi güdmür, hər hansı bir məlumatı dəqiqləşdirmək məqsədi daşımır:

 

Biz eyni əzabla oyandıq axı...

Bircə ayrılığın əsiri olduq.

Bütün əzablarla barışdıq axı,

Niyə xoşbəxtlikdən küsülü qaldıq?

 

Kamalə Abıyeva sevən insanların ayrılıq səbəbinin ağırlığını, faciəsini canlandıra bilsə də, cavablandıra bilmədiyi ritorik suala müraciət etməklə fikrini daha emosional şəkildə ifadə etməyə cəhd edir.

Kamalə Abıyevanın şeirlərində məzmunca bir-birinə zidd iki anlayış və vəziyyəti qarşılaşdırlması ilə də üzləşmək mümkündür. Bakıya həsr etdiyi “Bakıma” adlı şeirində şair Bakını bədii təzadla təqdim edir. Şairin antiteza, yəni əks mənalı sözlərin qarşılaşdırılması ilə təqdim etdiyi bədii təzada nəzər salaq:

 

Köhnə Bakım, təzə Bakım

tarixindən qoparılan,

sökülən daşların kimi

başıma yağan kədərim.

 

Bu bənddə köhnə və təzə sözləri əksmənalı anlayışların, yəni antonimlərin qarşılaşdırılmasıdır.

Kamalə Abıyeva “Son sevgimsən” adlı şeirində də bədii təzaddan istifadə edir:

 

Sən uğruna öləcəyim,

sən uğruna yaşadığım varlığımsan

 - ana Vətən.

 

Bu misrada şair bir-birinə zidd iki vəziyyəti təqdim etməklə kontrast yaradır. Bu kontrast “uğruna öləcəyim”, “uğruna yaşadığım” sözlərlə zidd iki vəziyyət kimi hərəkətlər qarşılaşdırılır.

“İnanmadım” şeirində də dünyasını itirmiş ananın yoxluğunu çatdırmaq üçün şair bədii təzada müraciət edir:

 

nağıllarda gedər-gəlməz yollar vardı

Amma o nağıllarda gedənlər qayıdardı.

 

Şair bir sətirdə gedər-gəlməz kimi bədii təzada müraciət edərək fikirlərini sənətkarlıqla ifadə edir.

Kamalə Abıyevanın şeirlərində təkrirlərdən istifadə məqamı da diqqətdən yayınmır. Belə ki, eyni sözün və ya söz qrupunun bilərəkdən təkrar edən şair təkririn əsasən iki növünü, yəni anafora və epiforadan istifadə edir. Bədii əsərin təsir gücünü artırmaq məqsədi ilə sözləri təkrar edən şair bunu həm ayrı-ayrı poetik nümunələrinin tərkibində, həm də eyni poetik nümunənin içərisində təkririn anafora və epifora kimi növlərindən istifadə edir. Məsələn, şairin “Doya bilsəydim” adlı şeirində Kamalə Abıyeva həm anaforaya, həm də epiforaya müraciət edir:

 

Eşqində yuyuna-yuyuna,

Köksümdə döyünə-döyünə,

çöl-çəmənini görə-görə,

gül-çiçəyini dərə-dərə həsrətəm.

 

Bu bənddə yuyuna, döyünə, görə, dərə sözləri misraların sonunda işləndiyindən epifora hesab edilir.

 

Həsrətim bircə damcı azalardı,

həsrətim bircə damcı az olardı.

 

“Həsrətim bircə damcı” ifadəsi ilə başlanan misradakı bu ifadə isə təkririn anafora növünə aiddir.

Kamalə Abıyevanın şeirlərində predmetin müəyyən əlamətinin başqa bir predmetinin üzərinə köçürülməsinin tez-tez şahidi oluruq. Şairin istifadə etdiyi istiarəni “Görəsən” şeirində işlənilməsi məqamına diqqət yetirək:

 

Əgər göylər ağlasa, ürəyi boşalacaq,

buludlar dağılacaq, üzü güləcək yenə.

 

Kamalə Abıyeva “göylər ağlasa, ürəyi boşalacaq” misrasında ağlamağı insana xas olan əlamət kimi buluda, təbiət hadisəsinin üzərinə köçürür. İnsanın ağlamaq kimi əlaməti buludun üzərinə köçürülsə də, amma insanın adı çəkilmir. Şairə bənzədilən, yəni insan sözündən istifadə etmir, çünki göylər yox, insan, hər hansı bir canlı ağlaya bilər.

Kamalə Abıyevanın poetik nümunələrində predmeti bildirən söz əvəzinə, onunla əlaqədar başqa söz işlətməsi maraqlı alınır. Şairin metonimiyaya tez-tez müraciət etməsi ilə üzləşmək mümkündür və metonimiyanın işlənilməsi sənətkarlıqla həyata keçirilir:

 

Torpağını geyinərəm əynimə,

Kür, Arazı axıdaram könlümə.

Xəzərimi məlhəm edib gələrəm,

Ey Vətənim, dəyən olsa könlünə.

 

Burada Kür, Araz, Xəzər metonimiya kimi işlənilir.

Şair yalnız Vətəni, Bakını, Vətən müharibəsinin zəfərini, ananı şeirlərinin problematikasında qabartmır, onları obraz səviyyəsinə də qaldırır. Kamalə Abiyevanın bədii yaradıcılığında şəhid, şəhid anası, müəllif məni kimi obrazların kamil şəkildə təqdimi ilə də üzləşirik. Şairin poetik nümunələrinin bədii dil özəllikləri, xüsusilə də istifadə etdiyi bədii dilin tərkibi, bədii təsvir və ifadə vasitələri kamilliyi və dolğunluğu ilə şeirlərində əksini tapır.

Şairin bədii əsərlərinin dil özəllikləri, istifadə etdiyi bədii dilin tərkibi, bədii təsvir və ifadə vasitələri özünəməxsus xüsusiyyətlərə malik olması ilə diqqəti cəlb edir. Bu zaman obrazlılıq, emosionallıq, ekspessivlilik, şeirilik və s. kimi xüsusiyyətlər və fərqliliklər özünü göstərir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.01.2026)

 

 

BU GÜN NADEJDA İSMAYILOVANIN 90 YAŞI TAMAM OLUR

 

Elman Eldaroğlu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Onunla ilk və sonuncu dəfə 19 noyabr 1991-ci ildə məlum vertalyot qəzsında şəhid olan mərhum Vəli Məmmədova həsr etdiyimiz “Millətin Vəlisi” sənədli filminin çəkilişi zamanı görüşüb həmsöhbət olmuşuq. Əsilzadələrə xas olan rəftarı ilə seçilirdi. Kübar xanımlara xas olan mədəni danışıq tərzi, xoş davranışı məndə bu şəxsiyyətə hörmət yaratmışdı...

 

Deyir ki:- “O vaxt Nizami Xudiyev televiziyaya sədr təyin olunan kimi müavini vasitəsilə mənə bildirdi ki, fəaliyyətimə böyük hörmət bəsləsə də, hesab edir ki, telekanalın yeni proqram şəbəkəsində mənim yerimi görmür. Bax belə, yeni sədr qəribə qərarını özünə sərf edən şəkildə formalaşdırmışdı. Bu, mənim üçün böyük zərbə idi. Axı ilk iş yerim Azərbaycan Televiziyası olub. O vaxt universitetin filologiya fakültəsinin üçüncü kursunda oxuyurdum. Əyani şöbədə. Oranın jurnalistika fakültəsinin rus bölməsi olmadığı üçün filologiyanı seçmişdim. Dərsdən sonra da televiziyaya gedirdim. Bir müddətdən sonra mənə dedilər ki, səni ştata götürmək istəyirik, amma gərək qiyabi şöbəyə keçəsən. Mən də razılaşdım. Ta 1996-cı ildə məni bu sahədən ayıran insanlar peyda olana qədər Azərbaycan Televiziyasında çalışdım...”

Ömür-gün yoldaşı, mərhum Rasim İsmayılovu ehtiramla yad edir. Ona olan sevgisinin hələ də tükənmədiyini dilə gətirir...

“Biz AzTV-də tanış olmuşuq. Məni o vaxt yenicə işə götürmüşdülər. Rasim isə "VGİK"i bitirib, təcrübə keçmək üçün Bakı televiziyasına gəlmişdi. Ona elə Rusiyada, ya da Pribaltikada da təcrübə keçmək təklif olunmuşdu. Amma özü Bakıya gəlmək istəmişdi. Rasim sonralar xatirələrində yazmışdı ki, televiziyanın dəhlizində bu qızı ilk dəfə görən kimi başa düşdüm ki, mənim gələcək həyat yoldaşım məhz o, olacaq. Həmin gün mən işə gecikmişdim, iş otağıma isə sədr müavininin kabinetinin qabağından keçib getməli idim. Gecikməyimi gizlətmək üçün çantamı dəhlizdə qoydum, özüm isə kabinetin qabağından elə keçdim ki, elə bil bayaqdan işə gəlmişəm. Şöbə müdirindən xahiş elədim ki, çantamı gətirsin. Rasim isə sən demə, dayanıb bütün bunları maraqla müşahidə edirmiş. Xoşbəxtlikdən onu da bizim şöbəyə təyin elədilər. Bir də gördüm ki, içəri sarışın bir oğlan girdi. Elə həmin gün bir həmkarımız şöbənin işçilərini evinə qonaqlığa dəvət etmişdi. Rasim isə təzə işçi olmasına baxmayaraq, dedi ki, olar mən də gəlim? Sən demə, onun planı var imiş. Həmin qonaqlıqda həmkarımızdan biri xeyli müddətdir qeyri-rəsmi bir yerdə yaşadıqları xanıma rəsmi evlənmək təklifi elədi. Rasim məni evə ötürəndə dedi ki, bəlkə biz də evlənək? Onun hisslərindən xəbərsiz olduğum üçün bu təklif hətta xətrimə dəydi. Fikirləşdim ki, gör bir, mən ağatlı şahzadə gözləyirdim, indi isə "za kampaniyu" evlənmək təklifi eşidirəm. Sonra isə düz 43 il xoşbəxt ailə həyatı yaşadıq. Həyatımın xoşbəxt anları yalnız Rasimlə bağlıdı. Bizim ailə həyatımız elə ülvi hisslər üzərində qurulmuşdu ki, dost-tanışlarımızın bir çoxu bizdən nümunə götürürdülər. Ruhən o qədər yaxın olmuşuq ki, vəfatından illər ötməsinə baxmayaraq, indi də onu yanımda hiss edirəm, o, indi də mənə kömək edir...”- söyləyir.

Ərinin ölümündən sonra axirət dünyasına inanmağa başlayıb. Bir dəfə qızı Cəmilə səhər tezdən İtaliyadan zəng edərək ona deyib ki: “Atamı yuxuda gördüm, yuxuda onunla telefonla danışırdım. Atamın səsini lap aydın eşidirdim, məndən soruşdu ki, sizin üçün Yeni il hədiyyəsi seçə bilmirəm, nə istəyirsiz, de, alıb göndərim. Dedim ki, bizim üçün ən böyük hədiyyə səni görməkdi, dəqiq ünvanı de, gələk. Atası isə cavab verib ki, yox, sizə bura gəlmək olmaz, heç burdan zəng də eləmək olmaz, mənə hörmət eləyib icazə veriblər...”

Bəli, bütün xatirələri mərhum həyat yoldaşı ilə bağlıdır. Necə deyərlər, adı dilindən düşmür.

Deyir ki:- “Rasim vətəndən uzaqda yaşamağa meylli insan deyildi. Halbuki bunun üçün kifayət qədər geniş imkanları var idi. Səyahəti çox xoşlayırdı. Sovet vaxtı birlikdə dünyanın az qala yarısını gəzmişdik. Hər dəfə də Bakıya çatanda Abşeronun havasını, Xəzərin neft qoxuyan ətrini hərisliklə ciyərlərinə çəkirdi. Mən onun bu cəhətini həmişə yüksək qiymətləndirmişəm. Azərbaycanı pafosla, hirslə tərk edən cavanlara həmişə deyirəm ki, doğulub boya-başa çatdığın torpaqdan belə üz döndərmək olmaz, gedirsiniz, gedin, daha belə acıqlı-acıqlı danışmaq nəyə lazımdı? Axı günah torpaqda deyil ki, siz burda öz yerinizi tapa bilməmisiniz, günah yaranmış şəraitdədi. O illərdə Rasimə Estoniyadan, Moskvanın Qorki adına kinostudiyasından dəvətlər oldu. Özü də tam real dəvətlər. Rasim müstəsna dərəcədə bacarıqlı operator olmaqdan başqa rejissor kimi də elə təkcə "Şir evdən getdi" filmi ilə ən görkəmli, ən müxtəlif aktyorlarla işləmək, baxımlı film yaratmaq bacarığını sübut etmişdi. Ümumiyyətlə, indiyə qədər Rasimin işlərinə bərabər ola biləcək nümunə tapmamışam. Mən istəyirdim ki, o, dəvətləri qəbul edib, yenidən öz işi ilə məşğul olmaq üçün imkan qazansın. Hətta bir müddət özü də buna hazır olduğunu sandı. Amma bir gün mənə dedi ki, Bakıdan köçüb-getsəm, ölərəm. Mən də dedim ki, onda bu söhbəti bağlayaq, sən mənə diri lazımsan.

Qarabağ məsələsi başlayanda isə onu burdan heç bir qüvvə çıxarda bilməzdi. Belə sarsıntılar fəsadsız keçib-getmir, mütləq sağlamlığa təsir edir. Rasim dörd gün "koma"da qaldı. Mən özümü elə aparırdım ki, elə bil hər şey yaxşı olacaq, sonun çatdığını qəbul eləyə bilmirdim. Nəhayət, bir gün mənə dedilər ki, dəfn yerini müəyyənləşdirməliyəm.”

Bəli, haqqında söhbət açdığım ssenari müəllifi və kino redaktoru kimi yaddaşlarda yer alan əməkdar jurnalist Nadejda İsmayılova çox mehriban, geniş dünyagörüşünə malik, parlaq istedadlı və sədaqətli xanımdır. Xatirələrini elə şərh edir ki, olub keçənlər sanki kino lenti kimi adamın gözlərində canlanır...

Bir vaxtlar "sehirli qutu"da tez-tez görünən bu xanım, öz gözəl verilişləri ilə bizi çox maarifləndirib. Uzun illər bu verilişləri sevə-sevə izləmişik. Bəlkə də mənimlə həmfikir olan insanlar da var. Düşünürəm ki, haradsa, qəlbimizin dərinliyində ona təşəkkür borcumuz qalıb. Yəqin ki, bu borcu ödəməyin zamanı çatıb. Axı, insan ömrü elə də uzun deyil…

 

Bu gün - yanvarın 14-də Nadejda xanımın 90 yaşı tamam olur. Onu ad günü münasibətilə təbrik edir, ağrı-acısız günlər arzulayıram. Çox yaşasın!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.01.2026)

Aytən Ağasıyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

 

..Saat gecənin ikisinə yaxınlaşır... ağrı içində didinirdi.. Əlini telefona aparıb, nömrələri yığdı.. Sıfır beş bir....sıfır..sıfır.

-         Bura gələ bilərsən? Yaxşı deyiləm.

-         Gəlirəm.

Gəlirəm deməyi onu biraz rahatlatmışdı. Halbuki saatlar öncə əl çəkmişdi ondan. Düşünürdü ki, artıq yaddır ona. İnsan özünə yad ola bilərmi?

 Daha heç nəyə ümidi qalmamışdı, ama budur, o gəlir.

Yad adam: “Niyə gəlim? Nə üçün gəlim? İndimi gəlim?” - deyə suallar verərdi.

Gələn yad deyildi.

-         Əynini qalın elə, aşağıda gözləyirəm.

-         Gəlirəm.

O baxışlarda yadlıq yox idi, amma gözlərimi qaçırırdım, sanki bir az artıq baxsam, hər şey buxarlanıb uçacaqdı. Özüm belə.

-         Siz nəyi olursuz xəstənin?

Susdu.

Mənsə “Mən onun keçmişiyəm, ya da, ya da gələcəyiyəm” deyə bilmədim..

Bəlkə də nə keçmişim idi, nə də gələcəyim. Elə yad idim özümə.

Soruşmadım, niyə yadsan özünə?

Tanıdığım yadımsan? Yoxsa yadsan özünə?

İnsan niyə yad olar özünə?

Yadlıq tanıdığın insanları sonradan tanıya bilməməkdimi, yoxsa, bir addımlıqdakı aynada özünümü görməkdi?

Əllərin yad deyil, ruhun yad deyil. Bəs niyə yadsan özünə?

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.01.2026)

 

 

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində bu gün sizlərə Narıngül Nadirin şeirləri təqdim edilir.

 

VƏTƏN

 

Dağdı, daşdı, çöldü vətən, 

Ağac vətən, yarpaq vətən.

Adam ölüb yox olmaz ki,

Adam boyda torpaq, vətən.

 

Gör necə dindir ki vətən,

Hamı ibadət eyləyir.

 Gör necə sevgidir vətən,

Hamı eyni dində sevir.

 

Gör necə yardır ki vətən,

Rəqibi, əğyarı yoxdur.

Gör  necə aşiqdir vətən,

Özgə bir nigarı yoxdu.

 

Xəritəsi damar-damar,

Gəlib candan, qandan keçir.

Gör  necə qan qrupudur,

Səndən, məndən, ondan keçir.

 

Getdi döyüşə oğullar,

Getdilər vətən olmağa.

Yurdu divdən, əjdahadan,

Təpəgözdən qorumağa.

 

Məlikməmməd xilas edən

Qırmızı almadır vətən.

Axtarma başqa yerdə sən,

Ürəkdə, candadır vətən.

 

Qürbətdən baxanda vətən

Baxıb ağlamaq üçündür.

Qürbətdən gələndə vətən

Yara bağlamaq üçündür.

 

Sən məni vətən kimi sev,

Burdan uzaq düşsə  yolun.

Sən məni vətən kimi sev,

Sevgindən arxayın olum.

 

 

HAVA LİMANI

 

Gecənin yarısı. Hava limanı.

Yenə göz yaşımı gizlədəcəyəm.

Yanına gəlməyə gecə yuxumda

Kağızdan təyyarə düzəldəcəyəm.

 

Alma ilə bitmir hər nağıl  sonu,

Yenə göydən yerə  ayrılıq düşür.

Ürəyim boş qalan quş yuvasıdır,

Təyyarə quş kimi qəlbimdən uçur.

 

Hava limanının havası çatmır,

Deyəsən, ölübdür, səsi gəlməyir.

Göydə şimşək çaxır tapança kimi,

Tərs kimi yağış da ara verməyir.

 

Tərs kimi yağış da ara verməyir,

Bu gecə qəlbimə yağış yağırdı.

Atıb tərəziyə çəkdim gizlicə –

Ayrılıq ölümdən bir az ağırdı.

 

 

KEÇMİŞƏ ELEGİYA

 

Mən keçmişi sevirəm, dost.

Bütün gedişlərin  vağzalı mənəm,

Bütün qatarları qarşılayıram.

Keçmişə aparan taksilər,

Görəsən, neçəyə aparar?

Ünvanı bilirəm.

Darıxdığım yerdən keçir

Bütün ayrılıqlar.

 

Mən keçmişi sevirəm, dost.

Qarşıda yol polisi –

Tənzimləyir meqapolisi.

Ömrümün piyada keçidi hardadır,

Keçmək istəyirəm keçmişə...

 

Mən keçmişi sevirəm, dost.

“Vasmoy” bazarında  köhnə əşya satan

Kişinin ovcuna sıxılıbdır keçmiş.

Hər şey satır kişi.

 Bəlkə, xırdan ola?

Almaq istəyirəm keçmişi.

Keçmiş xatırladır:

Bu dünya bir heçdi...

Odur bax:

Yolun kənarında bir yovşan

Ətrini burnuna çəkərək ağlayır:

Burdan bir köç keçdi...

 

Mən keçmişi sevirəm, dost,

Köklü ağac kimi...

Məktub gözləyirəm

Göylərdən bir yarpaq.

 

 

ŞƏHƏR DARIXIR…

 

Yatıb vitrinində maneken gözəl,

Bir kimsə tapılmır gəlib oyatsın.

Bir gün bu şəhər də çıxıb gedəcək,

Kimsə bu şəhərin başını qatsın.

 

Səssizlik  bürüyüb dar küçələri,

Başını bulayır  küçə lampası,

Dəniz də çəkilib özünə sarı;

Dənizin başında balıq sevdası.

 

Şəhər dərdləşməyə bir adam tapmır,

Bir adam tapılmır qonaq aparsın.

Asın bu şəhəri tənhalığından,

Sonra kimsə gəlib ipini qırsın.

 

Barı yağış yağsın, ildırım çaxsın,

Küçəsində yatan sərxoş oyansın,

Pişiyi boğuşsun,  iti ulaşsın,

Qoymayın bu şəhər belə darıxsın.

 

Dartın səssizliyi, çəkin əynindən,

Axıb küçəsinə dolsun adamlar,

Tutsun ətəyindən, heç ayrılmasın

Qarışqa adamlar, yosun adamlar.

 

 

***

 

Bakıya yağış yağır –

Göy qəzəbli qarıdır,

Çadrasını bağlayır.

Küçə reklamındakı

Çılpaq gözəl ağlayır –

Bakıya yağış yağır.

 

Köhnə çəkmə tayını

Sular alıb aparır.

Əyripapaq damların

Örtüyü qaval çalır –

Bakıya yağış yağır.

 

Bədəni  islaq qadın

Canlı bir ikonadır.

Tindəki şorgöz kişi

Boylanır ağır-ağır –

Bakıya yağış yağır.

 

Ayaqyalın dilənçi

Suları şappıldadır.

Bu dünya ovcundakı

Qara qəpik boydadır –

Bakıya yağış yağır.

 

Ucuz, isti kafelər

Qazan kimi qaynayır.

İslaq pişik qapıda

Şansını cırmaqlayır –

Bakıya yağış yağır.

 

Bir qadın suya girən

Uşağını danlayır,

Əvvəl qadın qışqırır,

Sonra uşaq ağlayır –

Bakıya yağış yağır.

 

Uzunqıç göydələnlər

Hamıdan tez islanır.

Şəhər kirini tökür,

Yuyunur, lovğalanır –

Bakıya yağış yağır.

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.01.2026)