Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

 

Vətənə açılan yol

Azərbaycanın müstəqillik tarixində elə talelər var ki, onlar yalnız bir insanın deyil, bütöv bir xalqın yaddaşını ifadə edir. Birinci Qarabağ müharibəsində itkin düşmüş şəhid Ramiz Lətifov bu talelərdən biridir. Onun adı illərdir həm ağrı ilə, həm də qürurla çəkilir.

Ramiz Lətifov Vətən sevgisi ilə böyüyən, torpağın dəyərini anlayan gənclərdən idi. O, sakit bir həyat sürə, arzularını davam etdirə bilərdi. Lakin Qarabağda baş verən hadisələr onu seçim qarşısında qoydu. Bu seçim şəxsi həyatla Vətən borcu arasında idi. Ramiz tərəddüd etmədən Vətəni seçdi.

 

Müharibənin içində bir ad

Birinci Qarabağ müharibəsinin ən ağır dövrlərində Ramiz Lətifov Azərbaycan ordusunun əsgəri kimi döyüşlərdə iştirak etdi. Cəbhə xəttində hər gün ölümün kölgəsi dolaşırdı. Lakin bu qorxu gənc əsgərlərin iradəsini sındıra bilmirdi.

Füzuli istiqamətində gedən döyüşlər zamanı Ramiz Lətifov itkin düşdü. Həmin gündən etibarən onun taleyi haqqında dəqiq məlumat əldə olunmadı. O, döyüş meydanında yoxa çıxdı, lakin xalqın yaddaşından silinmədi.

 

İtkin şəhid olmağın ağrısı

İtkin şəhid anlayışı Azərbaycan cəmiyyətinin ən ağır yaralarından biridir. Bu, ailələr üçün nə yasdır, nə də qovuşma — bu, bitməyən gözləntidir. Ramiz Lətifovun ailəsi də illərdir bu gözlənti ilə yaşayır. Hər xəbər, hər ümid işartısı onların qəlbində yeni bir sual doğurur.

Lakin bu gözlənti ümidsizlik deyil. Bu, şəhidə olan inamın, Vətən uğrunda gedən yolun yarımçıq qalmadığına olan inancın göstəricisidir. Çünki Ramiz Lətifov itkin düşsə də, Vətən yolunda itmədi.

 

Tapılmayan məzar, Əbədi ad

Bu gün azad edilmiş torpaqlara baxanda, həmin torpaqların hər qarışında Ramiz Lətifov kimi igidlərin haqqı olduğunu anlayırıq. Onun məzarı bilinməyə bilər, amma adı Azərbaycan tarixində yaşayır.

Ramiz Lətifovun həyatı yarımçıq qaldı, lakin şəhidliyi tamamlandı. O, itkin düşməklə unudulmadı, əksinə, itkin şəhidlərimizin rəmzinə çevrildi. Onun taleyi bizə bir daha xatırladır ki, Vətən yalnız qələbələrlə deyil, adsız, məzarsız, lakin uca şəhidliklə qorunur.

 

Xatırlanmaq borcu

Ramiz Lətifovun adı yaşadıqca, itkinlik sadəcə bir termin olaraq qalacaq. Onun şəhidliyi isə nəsildən-nəslə ötürülən mənəvi dəyər olacaq. Çünki Vətən üçün itənlər heç vaxt yox olmur — onlar xalqın vicdanında əbədi yaşayır.

 

Unudulmazlıq

Ramiz Lətifovun taleyi bir insanın yoxluğu ilə ölçülmür. O, Birinci Qarabağ müharibəsinin sükut içində qalan, amma vicdanlarda danışan adlarından biridir. Onun itkinliyi bir ailənin ağrısı olduğu qədər, bir xalqın yaddaş yüküdür. Bu yük ağırdır, lakin şərəflidir.

Bu gün biz Ramiz Lətifovun məzarını tanımaya bilərik, amma onun yolunu tanıyırıq. O yol Vətənə aparan, qürurla başa çatan yoldur. İtkin düşmək onun adını tarixdən silmədi — əksinə, şəhidliyini daha da ucaltdı.

Ramiz Lətifov və onun kimi itkin şəhidlər Azərbaycan xalqının səssizqəhrəmanlarıdır. Onlar tapılmasa da, unudulmayacaq. Çünki Vətən üçün itənlər heç vaxt yox olmur — onlar xalqın yaddaşında, torpağın ruhunda əbədi yaşayır.

Allah bütün şəhidlərimizə rəhmət eləsin.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.01.2026)

 

Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Vəkilovlar oçağı Azərbaycan klassik poeziyasına Səməd Vurğun, Azərbaycan mdern poeziyasına Vaqif Səmədoğlu və Azərbaycan nəsrinə Yusif Səmədoğlunu bəxş etməklə Azərbaycan ədəbiyyatını həqiqətən də zənginləşdirib, gözəlləşdirib. Adətən biz bir rayondan, bir şəhərdən çıxmış dahiləri hesablayırıq, burada isə söhbət bir ailədən gedir. Cəmi-cümlətanı bir ailə - ata və iki oğlu.

 

Ötən 2025-ci ilXalq yazıçısı, kinodramaturq Yusif Səmədoğlunun anadan olmasının 90 illiyi idi, elə yeni ilin ilk günlərində ölkənin kino elitasının bu yubileyi qeyd etməsi, əlbəttə ki. Lap yerinə düşdü.

Yanvarın 9-da Azərbaycan Dövlət Film Fondunda düzənlənən tədbir Yusif Səmədoğlunun 90 illiyinin qeyd edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 4 sentyabr 2025-ci il tarixli Sərəncamına müvafiq olaraq təşkil olunmuşdu, tədbirin başlanğıcında bu zəruri qeydi məxsusi vurğuladılar, çünki dahi şəxsiyyətlərə dövlətin diqqət və qayğısı ən başlıca şərtdir.

Yubiley tədbirini giriş sözü ilə tədbirin aparıcısı, Azərbaycan Dövlət Film Fondunun direktoru, Əməkdar incəsənət xadimi Cəmil Quliyev açaraq, Yusif Səmədoğlunun əsəri əsasında çəkilmiş “Foto-fantaziya” filminin yeganə nüsxəsinin Dövlət Film Fonduna daxil olmasının tarixçəsindən bəhs etdi.

Xalq yazıçısı Natiq Rəsulzadə, Əməkdar incəsənət xadimləri İntiqam Qasımzadə və Ayaz Salayev görkəmli yazıçı haqqında xatirələrini bölüşdülər, onun yaradıcılığını təhlil etdilər.

Sonunda Y.Səmədoğlunun eyniadlı əsəri əsasında çəkilmiş, Dövlət Film Fondunun arxivində qorunub saxlanılan “Foto-fantaziya” filmi ilk dəfə olaraq, geniş ictimaiyyətə təqdim olundu.

1970-ci ildə rus dilində lentə alınmış film Azərbaycan dilində subtitrlərlə nümayiş etdirildi.

 

Qeyd edək ki, film Əməkdar incəsənət xadimi, kinooperator Şərif Şərifovun kurs işi kimi Ümumittifaq Dövlət Kinematoqrafiya İnstitutunda istehsal olunub. Filmin rejissoru Dövlət mükafatı laureatı Rauf Nağıyevdir.

Əlbəttə ki, mərhum yazıçı barədə indiyədək üzə çıxmayan hər bir fakt, detal böyük maraq doğurur. Elə “Foto-fantaziya” da hədsiz maraq doğurdu.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

"Marsel Prustun "İtirilmiş zamanın sorağında" romanını ləzzətlə, sevə-sevə oxumuşam. Tomas Mannı, Dostoyevskini sevirəm" deyirdi Gülrux Əlibəyli. O kitabları çox sevirdi. Bu gün onun – bu tanınmış  yazarın anadan olmasının 98-ci ildönümüdür.

 

12 yanvar 1928-ci ildə Bakı şəhərində müəllim ailəsində dünyaya gəlib. Burada orta məktəbi bitirdikdən sonra 1947–1952-ci illərdə A. A. Jdanov adına Leninqrad Dövlət Universitetində şərqşünaslıq fakültəsini bitirib. Daha sonra 1954–1958-ci illərdə Moskvada Qorki adına Dünya Ədəbiyyatı İnstitutunun aspiranturasını bitirib.

 Bakı Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsində 1947–1952-ci illərdə müəllim kimi çalışıb. Azərbaycan EA Nizami adına Ədəbiyyat və Dil İnstitutunda 1958–1961-ci illərdə kiçik elmi işçi, yenə orada 1961–1962-ci illərdə böyük elmi işçi olaraq işləyib. Eyni zamanda 1962-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsində baş müəllim olub.

1962–1965-ci illərdə Azərbaycan Mədəniyyət nazirinin müavini, 1965–1971-ci illərdə isə Nizami adına Dil və Ədəbiyyat İnstitutunda baş elmi işçi kimi fəaliyyət göstərib. Həmçinin o, 1971–1974-cü illərdə D. Bünyadzadə adına Xalq Təsərrüfatı İnstitutunda əvvəlc baş müəllim, sonra isə fəlsəfə 1974–1989-cu illərdə fəlsəfə kafedrasının professoru olub.

Habelə G. Əlibəyli bir müddət ədəbi yaradıcılıqla məşğul olub. O, C. Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında bədii şuranın, Kinomatoqrafiya ittifaqının, BDU-nin ədəbiyyat nəzəriyyəsi üzrə elmi dərəcə verən ixtisaslaşmış müdafiə şurasının üzvü olub. Gülrux Əlibəyli 2009-cu ildən Slavyan Universitetinin Yaradıcılıq prosesi fakültəsinin professoru olub.

Gülrux Əlibəyli tələbəlik illərindən dövri mətbuatda ədəbi-tənqidi məqalələrlə çıxış edib. İndiyədək 500-dən artıq çox məqalə, esse, ədəbi portret çap etdirdirib. Azərbaycan və keçmiş Sovet ədəbiyyatının nəzəri problemlərinə, estetika və bədiilik məsələlərinə dair əsərlərin, ədəbi-tənqidi məqalələrin müəllifidir.

 

 İlk ədəbi məqaləsi 1958-ci ildə Moskvda "Ədəbiyyat Məsələləri" jurnalında dərc edilib. O, ədəbiyyat nəzəriyyəsi, eləcə də, kino incəsənəti, teatr, təsviri incəsənət sahəsində çoxsaylı məqalələrin müəllifidir. G. Əlibəyli xeyli sayda beynəlxalq konfransların, elmi simpoziumların, o cümlədən, Beynəlxalq Pen Klubun toplantısının iştirakçısı olub.

 

Kitabları

1. Düşünən dünyamız (1980)

2. Çırpınan dünyamız (2000)

3. Dəyişən dünyamız (2001)

4. Dağılan dünyamız (2002)

5. Həyat səhifələri (2003)

6. Axtarışlar, kəşflər (1970)

7. Xoşbəxtliyin bir günü (2009)

8. Azərbaycanda mədəni inqilab (1990)

9. Amalya Pənahovanın yaradıclığı (ədəbi portret, 2004)

 

Ömrünün sonlarında Gülrux Əlibəylinin APA-ya müsahibəsindən:

"Səhhət belədir də, oğlum, mən hələ bilmirəm ki, bu qədər yaşım var. Bu illər nə tez gəlib keçdi. İstəyirəm, yaşım az olsun, yenə yazım, kitablarım çap olunsun."

"Mən yaxşı yaşamışam, nə istəmişəm, eləmişəm, nə istəmişəm, yazmışam. 20 kitabın, 500 essenin müəllifiyəm. 80-ci illərdən etibarən idmanla məşğul olmağa başladım. Evdə qaçırdım, soyuq su ilə müalicə alırdım."

Gülrux Əlibəyli 15 fevral 2016-cı ildə Bakı şəhərində vəfat edib

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.01.2026)

Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

“Ədəbiyyat və incəısənət” portalının sual-cavab rubrikasında növbəti oxucu sualını cavablandırırıq.

 

SUAL: Hörmətli redaksiya, mümkünsə ölkəmizdə baş tutan “Oriental Fashion Show” - moda nümayişi barədə məlumat verərdiniz. (Aynur Cəlilova, Bakı şəhəri)

 

Yola saldığımız ilin son ayında – dekabrın 8-də “İslam Əməkdaşlığı Təşkilatı  Mədəniyyət Festivalı: Bakı Yaradıcılıq Həftəsi – 2025” çərçivəsində “Oriental Fashion Show” - moda nümayişi təşkil olunub. 

Bakı Konqres Mərkəzində keçirilən dəfilədə Azərbaycan, Bəhreyn, Misir, Qazaxıstan, Mərakeş, Oman, Tacikistan, Türkmənistan, Türkiyə və Özbəkistandan olan dizaynerlərin Şərq dünyasının zəngin mədəni irsindən və bədii ənənələrindən ilhamlanaraq ərsəyə gətirdikləri kolleksiyalar təqdim edilib.

Şərq dünyasının mədəni rəngarəngliyini və zərifliyini əks etdirən geyim nümunələri tamaşaçılar tərəfindən maraqla qarşılanıb.

Layihədə ölkəmizi Azərbaycan Milli Geyim Mərkəzinin rəhbəri, Avrasiya Etnodizaynçılar Assosiasiyasının üzvü, Cizgi brendinin yaradıcısı, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, modelyer-dizayner Gülnarə Xəlilova təmsil edib.

 

Şəkildə: Gülnarə Xəlilova nümayiş zamanı.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.01.2026)

 

Prezident İlham Əliyev bu il yanvarın 5-də yerli televiziya kanallarına verdiyi müsahibədə azərbaycanlıların yaşadıqları bütün ölkələrdə Azərbaycan dili məktəblərinin fəaliyyət göstərməsinin vacibliyini vurğulayıb. Dövlət başçısı Azərbaycan dilinin qorunmasının, eləcə də xaricdə yaşayan soydaşlarımızın ana dilini mükəmməl bilməsinin milli kimliyin yaşadılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıdığını qeyd edib.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsindən verilən məlumata görə, soydaşlarımıza ana dilini tədris edən həftəsonu Azərbaycan dili məktəblərindən biri də Ukraynanın Dnepr şəhərində fəaliyyət göstərir. Dnepr son 4 ildə cəbhəyanı bölgə olsa da məktəb öz işini dayandırmayıb.

 

Məktəbin müəllimi Yaqut Bəşirovanın sözlərinə görə tədris müəssisəsi “Dnepropetrovsk Azərbaycanlıları Liqası”nın təşəbbüsü ilə Azərbaycan Milli Mədəniyyət Mərkəzinin nəzdində yaradılıb. O, müharibə şəraitində təhlükəsizlik qaydalarına ciddi əməl olunmaqla dərslərin əyani rejimdə davam etdirildiyini deyib. “Əsas məqsədimiz Azərbaycan dilini, adət-ənənələrimizi qoruyub saxlamaqdır. Məktəbdə 1-ci sinifdən 11-ci sinifədək şagirdlərə Azərbaycan dili, ədəbiyyatı və tarixi tədris olunur”, – deyə Yaqut Bəşirova əlavə edib. Həmçinin Prezident İlham Əliyevin xaricdə yaşayan azərbaycanlılarla bağlı mövqeyinin strateji və milli xarakter daşıdığını və diaspor təşkilatlarının Azərbaycan dilinin nəsildən-nəslə ötürülməsi işinə mühüm töhfə verəcəyini bildirib.

“Prezident İlham Əliyevin söylədiyi kimi, Azərbaycan dilini qorumaq hər birimizin borcudur. Bu çağırış milli kimliyin və dövlətçilik ideyasının gələcək nəsillərə ötürülməsi anlamını daşıyır. Dilin qorunması hər bir vətəndaşın sosial və mədəni məsuliyyətidir”, - deyə Yaqut Bəşirova vurğulayıb.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Şənbə mütaliəsi rubrikasında bu gün sizlərə Nigar Arifin şeirləri təqdim edilir.

 

 

Bəstəsi mən, sözü sən

 

Bir dənizə dönmüşəm, 

Ləpəsi sətir-sətir. 

Dalğaların altında, 

Balıqlar yallı gedir. 

 

Bir dənizə dönmüşəm, 

Şeirimin sahilində. 

Kövrəlib sərt qayalar, 

Günəş tutur əlindən. 

 

Bir dənizə dönmüşəm, 

Göyün üzünə qaçır. 

Gəmi boyda arzular, 

Sinəmdə yelkən açır. 

 

Bir dənizə dönmüşəm, 

Dəniz bəbəklərində.

Çaxılıram daş-qaşa, 

İncə biləklərində. 

 

Bir dənizə dönmüşəm, 

Saçları yosun-yosun. 

Zaman dodaqlarında, 

Dincəlir uzun-uzun.

 

Bir dənizə dönmüşəm, 

Bu dənizin özü sən.

Oxuduğu nəğmənin, 

Bəstəsi mən, sözü sən.

 

 

 

 

Gecikmiş görüş

 

Bax belədir, əzizim,

Yol uzundur, zaman dar,

Hardan biləydik axı

Div boyda arzuların

cırtdan ayaqları var...

Xəyallar qura-qura

Ağlımız kəsmədi heç

arzular da gecikər,

birdən bizə çatammaz.

Bir gün şirin yuxular

daha yalan satammaz...

Böyüməyə tələsdik

uşaqlıq dura-dura

Nə gənclik yaşadıq ki,

özümüzü o dağdan

bu daşa vura-vura...

Bir vaxt fil qulağında,

oyandıq qəh-qəhəylə,

Elə bil dan söküldü

əlimizdə qədəhlə...

Boylandı arxamızca

yük dolu karusellər,

Gülümsədi uzaqdan,

Londonlar, Brüsellər...

Öyrəşdik uçaqlara,

Kim nə deyə bilər ki,

indi bu qoçaqlara?

Gəzdik bütün dünyanı,

Nə sən bezdin, nə də mən

O cırtdan ayaqların

ümidindən yapışdıq,

Gec olsa da neyləyək

əsas odur,ölmədik,

evvəl-axır tapışdıq...

 

 

 

İçimdəki səs

 

Bir səs gəlsə uzaqdan,

çağırsa gedənləri...

Axtarıb tapsa bir-bir

gözümdən itənləri,

qəlbimdə susanları,

dilimdə bitənləri...

Bir səs gəlsə uzaqdan,

Gəlsə, lap yaxın olsa...

İllərin dostu kimi,

Könül yoldaşı kimi

Keçmiş qayğılarımdan

Təzə qayğılaradək

gəlib dadıma çatsa,

əl tutsa bacım kimi,

Əlim çatmayanlara,

uzansa ümidlərin

boyu qardaşım kimi,

Bir səs gəlsə uzaqdan,

Gəlsə, lap yaxın olsa,

Evimdə-eşiyimdə,

Xoş günlər keşiyində,

dayansa atam kimi.

Arzular beşiyimdə

həzin bir layla çalsa,

oxusa anam kimi...

Bir səs gəlsə uzaqdan,

gedənləri çağırsa,

Gedənlər eşitməsə,

gedənlər qayıtmasa,

Bu səs məni də alıb,

kaş özüylə aparsa...

 

 

Sən də mənim kimisən

 

Kaşlardan corab hördün,

günlərimin başına,

Bir ayağın ilişib

bəlkələrin daşına,

Gözlərimdən, əllərimdən sürüşüb,

vərəqlərin üstünə

söz-söz tökülən ömür..,

Ovcumun içində

qoca qırışlar kimi,

beli bükülən, ömür,

Sən də mənim kimisən...

sən də mənim kimisən,

Bir az cılız, balaca,

Əynimə geyindiyim,

bu köhnə pencəyimdə,

düymələrin yerindən

yersiz sökülən, ömür..,

Eh... Daha bir-birimizə

dar gəlirik dəyəsən,

Əl dayayıb ağaca,

dincəlmək istəyirsən,

Duz olub dizlərimə,

vaxtsız çəkilən ömür...

Ciblərimdə gizlənən,

beş qəpiklər kimisən,

Beş qəpik qalan, ömür,

Əlim sənlə doludu,

Saydım qəpiklərimi,

bir çörəyin puludu...

Indi sol yanımda

dərin bir nəfəs dərib,

az əvvəl yandırdığın siqaretin közünü

ayağınla əzirsən...

Dodağın yana qaçır,

Gülməkdən çox elə bil,

gülüşündən bezirsən,

başı dikələn ömür,

Bilirəm, düşünürsən:

"buna da şükür",

buna da şükür...

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.01.2026)

 

 

 

 

 

 

 

 

Şərəf Cəlilli, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

 

Nəsir İmanquliyev: “Çalışın imzanızın məsuliyyətini dərindən dərk edin. Düşünün ki, haradasa sizi bir nəfər oxuyur. Bax, o oxucu naminə yalan yazmayın, saxtakarlıq etməyin!”

 

Yola saldığımız il Milli Mətbuatın 150 illik yubileyi ilə tarixə qovuşdu. O əlamətdar tarixdə “Əkinçi”, “Füyuzat”, “Molla Nəsirəddin” məktəbləri ilə yanaşı “Bakı” məktəbinin də olduğunu kimsə inkar etmədi. 68 ildir Bakının aynasına çevrilən “Bakı”nın təməli 1958-ci ilin yanvarın 10-da qoyulmuşdur. Beş il sonra, 1963-cü il iyunun 1-də isə rus dilli auditoriya üçün nəzərdə tutulan "Baku" qəzeti nəşr olunmağa başlamışdır. İndi demokratik dəyişikliklərin qızğın çağında, həyatın bütün sahələrinin əsarətdən azad olunduğu bir zamanda yeni qəzet, jurnal, media və kommunikasiya vasitəsi təsis etmək adi hal almışdır. O zamanlar, 68 il öncə isə bürokratik partiya sistemində bütün təbliğat-informasiya işinin bir əldə cəmləşdiyi vaxtda “Bakı”nın, sonra isə “Baku”nun axşam qəzetləri kimi nəşr edilməsi respublika paytaxtının ictimai-siyasi həyatında əlamətdar hadisə idi. Bu qəzetlərin əsasını Nəsir Əsədulla oğlu İmanquliyev qoymuşdur və onlara düz 30 il rəhbərlik etmişdir. İndi iftixar hissi ilə demək olar ki, Nəsir müəllimin redaktoru olduğu şəhər qəzetləri “Əkinçi”, “Füyuzat”, “Həyat”, “İrşad”, “Molla Nəsirəddin” kimi Azərbaycan milli mətbuatında dərin iz qoymuşdur.

Artıq 28 ildir Azərbaycan jurnalistikasının patriarxı, nüfuzlu alim, pedaqoq, ictimai xadim professor Nəsir İmanquliyev cismən aramızda yoxdur. O, milli mətbuatımızda 60 ildən artıq fəaliyyəti ilə özündən sonra parlaq iz qoymuşdur və zəngin biliyi, böyük təşkilatçılıq qabiliyyəti, yüksək mədəniyyətə malik xüsusiyyətləri ilə insanlığa, ziyalılığa nümunə olmuşdur.

"Bakı" o vaxtlar hər seyə qadir olan partiyanın çətiri altında müdafiə edilən nüfuzlu qəzetlərin sırasında özünə yaşamaq hüququ və böyük nüfuz qazanmaq uğrunda səy göstərirdi. İlk illərdə az tanınan axşam qəzeti qətiyyətlə, lakin zahiri hay-küysüz ayağa durmaq üçün özünə yol açdı, elə bir xüsusi gərginlik keçirmədən məşhurlaşdı, "simasını" təsdiqlədi. Günün sonunda – saat beş-altı radələrində köşklərin qarşısında "Bakı" axşam qəzeti üçün yaranan növbələr hələ yaddaşlardan silinməyib. O dövrü xatırlayan insanlar  səmimiyyətlə qeyd edirlər ki, oxucular qəzeti açanda peşman olmurdular, kiçik formatlı "Bakı"nın səhifələrində onları narahat edən, doğma şəhərləri üçün aktual olan məsələlər barədə məlumatlar əldə edirdilər…

Axşam qəzetinin məşhurluğu, ilk növbədə, onun redaktorunun əməyi, zəhməti, həm də peşəkarlığı ilə bağlı idi. Şamil Şahməmmədov, Şaban Şabanov, Cəmşid Əmirov, Fazil Rəhmanzadə, Nüsrət Kəsəmənli, Şamil Qurbanov, Famil Mehdi, Sabir Gəncəli, Mark Peyzel, Viçoslav Sidorenko, Ağahüseyn Hüseynov, Ənvər Məşədiyev, Zemfira Məhərrəmli kimi istedadlı qələm sahiblərinin çalışdığı “Bakı” və “Baku” qəzetlərində Nəsir müəllimdən sonra üçüncü redaktor məsuliyyətini üzərinə alan Ağahüseyn Hüseynovun dili ilə desək: "Bakı" adlı gəmini məharətlə idarə edib, onu cəsarətlə böyük sulara çıxarıb. Nəsir müəllim o çətin illərdə arxa axtaran yazarları həssaslıqla qoruyub. Tezliklə, axşam qəzeti böyük formatda çıxmağa başlayıb, sonra isə Nəsir müəllim rusdilli "Baku" qəzetinin də nəşrinə nail olub və ötən əsrin 80-ci illərinin sonlarınadək bu qəzet cütlüyünün "yüyənini" öz

əlində cəsarətlə saxlayıb. O, yolboyu qarşıya çıxan maneələrdən yan keçməyi

öyrənib və başqalarını da buna öyrədib.

 

Onun həyat yoluna qızılgüllər səpilməyiv. Yuxarı qalxmalar bəzən ağır enmələrlə əvəzlənib, lakin Nəsir müəllim heç vaxt təslim olmurdu, heç vaxt həyatdan gileylənməyib. O, üzərinə düşən çətinliklərin altında, sözün əsl mənasında, möhkəm yay kimi sıxılıb və bəzən elə görünüb ki, daha  dözməyəcək, o vaxtkı Bakı şəhər Partiya Komitəsində, həmçinin MK-da yüksək vəzifə kürsülərində əyləşən və onu sevməyən məmurların hücumlarının qarşısında sınacaq. Lakin yay düzəlib, Nəsir müəllim özündə dirçəlməyə güc tapıb. Öz doğma qəzet işinə qayıdıb və başqa hər seyi, bütün xoşagəlməz məqamları unuduraraq, yoluna davam edib...

Uzun həyat yolunda o dəfələrlə qamçılanmışdı. Kənara çəkilmək, sakit ömür yaşamaq, bəlkə də, daha asan olardı, lakin Nəsir müəllimin təbiəti belə deyildi. O, əsl döyüşçü idi, sümüyündən iliyinədək qəzet isinə, öz övladlarına – "Bakı" və "Baku" qəzetlərinə sədaqətli idi. Nəsir müəllimin başqalarında jurnalistlik vergisini çox həssaslıqla "görməsi" adamı heyran qoyurdu. O, təcrübəli bir psixoloq, məharətli seleksiyaçı kimi, qəzet üçün əməkdaş seçəndə yanılmırdı və uzun müşahidələrdən sonra üzərində dayandığı şəxsləri tərəddüd etmədən istehsalatdan, tələbə auditoriyasından birbaşa qəzetdə işləməyə dəvət edərdi. Nəsir müəllimin məktəbini sonralar yalnız peşəkar jurnalist kimi deyil, həm də ən müxtəlif sahələrdə tutduqları vəzifələrdə özlərini yüksək səviyyədə təsdiqləyən yüzlərlə insan keçmişdir. Onların arasında həm dövlət adamları, həm elm xadimləri, həm də hərbçilər və çox sayda yüksək səviyyəli ali məktəb müəllimləri vardı. Lakin onların hamısı özlərinin ustadları sandıqları Nəsir müəllimin yetirmələri kimi qəbul edirdilər.”

“Jurnalist, dəqiq, qərəzsiz, vicdanlı olmalıdır!” nidası ilə qələm çalıb qəzet nəşr edən Nəsir İmanquliyevin artıq aforizmə çevrilən bu kəlamı o zamanlar üçün Mərkəzi Komitədə belə etalon idi. Qəzet səlahiyyətli nümayəndədir, o, hər evə, hər ailəyə girməlidir. Qəzetin arzuedilən olması üçün onu əsaslı səkildə, insanlar və dövlət üçün faydalı etmək lazımdır. Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) professoru, 60 ildən çox respublikanın bu aparıcı ali məktəbində dərs demiş professor Nəsir İmanquliyevin mühazirələri də məhz bu yüksək amillərə istiqamətlənirdi. Onun mühazirələri ibrətamiz olurdu, jurnalistlik məktəbində qazanılan zəngin təcrübə ilə yoğrulurdu. Bu keyfiyyətlər professor Nəsir İmanquliyevdə hələ gəncliyindən, ötən əsrin uzaq 30-cu illərində onun – qazma idarəsinin texnikinin o vaxtlar öz sanbalına görə respublikada birinci olan "Kommunist" qəzetinin redaksiyası ilə əməkdaşlığa dəvət edildiyi vaxtlardan formalaşmışdı. Sonra o, gənc jurnalistin yaradıcılıq ustalığının cilalandığı "Gənc işçi", "Yeni yol" kimi məşhur qəzetlərdə çalışmışdır. Faşizmlə müharibə illərində Nəsir müəllim "Döyüşən Krım" qəzetini qurmuş, Abbas Zamanov, Rəsul Rza, Zeynal Cabbarzadə kimi qələm sahibləri ilə birlikdə Hərbi jurnalistikanın əsasını qoymuşdur. İkinci Dünya Müharibəsində tarix yaradan Milli Diviziyalarımızın qəhrəmanlıq səlnaməsi məhz bu qəzetin səhifəsində yaradılmışdır. 1943-cü ildə ordudan tərxis olunduqdan sonra yenidən "Kommunist" qəzetinə qayıtmış, burada “Döyüşən Qələm”, “Cəbhədən məktublar” rubrikalarını və “Ədəbiyyat dərnəyi”ni qurmuşdur. Onun jurnalistika ilə yolunun müvəqqəti ayrıldığı vaxtlar da olmuşdur. Bakı Şəhər Sovetində, Mərkəzi Komitədə təbliğat-təşviqat şöbəsinin müdiri, Radio-İnformasiya Baş İdarəsinin rəisi, Azərbaycan Dövlət Teleradio Verilişləri Komitəsində sədr müavini kimi fəaliyyət göstərsə də, bu, uzun sürməmişdir. Nəsir müəllim bütün fəaliyyət istiqamətlərində mətbuat məsələləri ilə məşğul olsa da, qəzetçilikdən kənarda qalmağı bacarmaz və bunu heç istəməzdi də. Təsadüfi deyildir ki, o, mənalı və şərəfli ömrünün 30 ilini "Bakı" və "Baku" qəzetləri ilə bağlamışdır. Təməlini qoyub peşəkar kollektivini formalaşdırmış, onu dövrünün məşhur, nüfuzlu mətbu orqanına çevirmişdir.

 

Bütün dahilər, istedadlı insanlar kimi Nəsir müəllimin ömrünün son illəri çətin keçmiş, çox zaman üzücü ağrılarla müşayiət olunmuşdur. Doğmalarının itkisi, Ulu Öndər Heydər Əliyevə olan hücumlar, onunla qohumluq bağına malik olmasına görə üzləşdiyi təhdidlər onu həyatının mənası hesab etdiyi qəzet işindən ayrılmağa məcbur etmişdir.  Görmə qabiliyyətinin zəifləməsi, ürəyindəki çoxsaylı ağrılar, üzləşdiyi haqsızlıqlar onu əysə də, sındıra bilməmişdir. Onun yaxından tanıyanlar bilir ki, “Unudulmaz Nəsir müəllim uzun ömründə nə qədər haqsızlıqlar, incikliklər olmuşdu – buna hər kəs tab gətirə bilməzdi. Lakin bu insan, böyük şəxsiyyət ruhdan düşməmiş, dik durmuş, heç nəyin belə qalmayacağına inamını, ümidini itirməmişdir.” 87 illik ömür payının zirvəsində o, əməkdar jurnalist, əməkdar mədəniyyət işçisi, "Qızıl qələm" mükafatı laureatı, alim, pedaqoq, ictimai-siyasi xadim kimi uğurlara, nəaliyyətlərə imza atdı. Bakının aynasını yaratdı. Təhdidlərə, təzyiqlərə rəğmən “Yazı yazın, səs salıb mis kimi cingildəsin!” deyib, adı ilə bağlı məktəb yaratdı.

Nəsir müəllim millətini, məmləkətini, sənətini sevirdi. Həsən bəy Zərdabi, Ömər Faiq Nemanzadə, Əhməd bəy Ağaoğlu, Əli bəy Hüseynzadə, Cəlil Məmmədquluzadə kimi Milli Mətbuatı milli məfkurənin təməl prinsipi hesab edirdi. Onun keşiyində ləyaqət və sədaqətlə dayanırdı. Bu ustad qələm sahibinin, nüfuzlu pedaqoqun irsi bu gün də yaşayır. Nəvə və nəticələrinin, mənəvi varislərinin təməlini qoyduğu “İrs”, “Baku” və “Nargis” dərgiləri, Bakı Media Mərkəzi, Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətinin xüsusi qayğısı, diqtəsi, iradəsi ilə artıq rəqəmsal rejimdə oxuculara təqdim olunan “Bakı” və “Baku” qəzetləri (Baki-baku.az) “Çalışın imzanızın məsuliyyətini dərindən dərk edin. Düşünün ki, haradasa sizi bir nəfər oxuyur. Bax, o oxucu naminə yalan yazmayın, saxtakarlıq etməyin!” nidası ilə qələm çalan ustad jurnalistin ənənələrini davam etdirir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.01.2026)

Murad Vəlixanov, “Ədəbiyyat və İncəsənət”

 

Klassik Azərbaycan Kinosu: “Qaraca qız” (1966)

Rejissor: Tofiq Tağızadə

Ssenari müəllifi: Süleyman Sani Axundovun eyniadlı hekayəsi əsasında

Çəkilmə ili: 1966

Janr: Sosial-dram / Uşaq filmi

İstehsal: “Azərbaycanfilm” kinostudiyası

Dil: Azərbaycan dili

Format: Ağ-qara

 

Bu günhaqqında danışdığım Azərbaycanın ən mükəmməl uşaq filminin gəlin ümumi mənzərəsinə nəzər yetirək.

“Qaraca qız” Azərbaycan kinosunda uşaqlıq məsumluğunun, mərhəmətin və sosial ədalətsizliyin ən kövrək, eyni zamanda ən sarsıdıcı ifadələrindən biridir. Bu film sadəcə bir uşaq taleyi deyil — cəmiyyətin vicdanına ünvanlanmış səssiz, amma təsirli çağırışdır.

Ekran əsəri kasıblıq, yetimlik və biganəlik fonunda böyüyən bir qızın həyatını göstərir. Lakin film acı reallığı şişirtmir, ağrını melodramla yükləmir — hər şeyi sakit, təmkinli və həyati şəkildə təqdim edir.

 

Süjet və əsas ideya

Filmin mərkəzində Qaraca qız dayanır — valideyn himayəsindən məhrum, həyatın sərt üzü ilə erkən tanış olmuş bir uşaq. Onun dünyası sadədir, amma ağrılıdır.

Qaraca qızın qarşılaşdığı insanlar: mərhəmətli olanlar, laqeyd qalanlar, susanlar və görüb üz çevirənlərdir.

Film açıq suallar qoyur: uşağın günahı nədir?

cəmiyyət niyə susur?

mərhəmət niyə bu qədər çətindir?

“Qaraca qız” bizə göstərir ki, bəzən ən böyük faciə yoxsulluq deyil — insan laqeydliyidir.

 

Qaraca qız obrazı – simvolika

Qaraca qız təkcə bir obraz deyil, simvoldur: yetimlərin səsidir, susdurulmuş uşaqlıqdır, cəmiyyətin görmək istəmədiyi həqiqətdir.

Onun baxışlarında qorxu yox, sakit bir qəm var. Bu qəm tamaşaçını ağlatmaq üçün deyil, düşündürmək üçündür. Qaraca qızın sükutu filmin ən güclü dialoqudur.

 

Aktyor oyunu və emosional yük

Filmdə uşaq aktyorunun oyunu xüsusilə diqqətəlayiqdir. Süni duyğular, zorla yaradılmış dramatizm yoxdur.

Aktyorlar az danışır, çox hiss etdirir. Baxışlar, pauzalar, səssizliklər — filmin əsas emosional yükünü məhz bunlar daşıyır. Bu sadəlik filmin təsir gücünü daha da artırır.

 

Rejissor işi və kino dili

Tofiq Tağızadə bu filmində: sadə mizansenlər, təbii mühit, minimal musiqi ilə realist kino dili qurur.

Ağ-qara format Qaraca qızın dünyasını daha sərt və real göstərir. İşıq və kölgə kontrastı uşaqlıqla qəddarlıq arasındakı uçurumu vizual şəkildə dərinləşdirir.

Bu film süslənmir — həqiqəti olduğu kimi göstərir.

 

Fəlsəfi və ictimai məna

“Qaraca qız” cəmiyyətə sadə, amma ağır sual verir: Biz uşaqlara nə qədər diqqətliyik?

Zəif olanı qoruyuruq, yoxsa görməməzlikdən gəlirik?

Film açıq mesaj verir: Uşağın taleyi cəmiyyətin vicdan ölçüsüdür.

Əgər bir uşaq təkdirsə — deməli, cəmiyyət də təkdir.

 

Azərbaycan kino tarixində yeri

“Qaraca qız”: Azərbaycan uşaq filmləri içində ən ciddi sosial məzmunlu ekran əsərlərindən biridir. Süleyman Sani Axundov irsinin kinoda uğurlu təcəssümüdür. Humanizm və mərhəmət mövzusunu pafossuz təqdim edən nadir klassiklərdəndir. Bu film Azərbaycan kinosunun mənəvi yaddaşına çevrilmiş əsərlərdəndir.

“Qaraca qız” səssiz, kövrək, ağrılı, düşündürücü, zamansız bir filmdir.

Bu ekran əsəri sürətli baxış üçün deyil — dayanıb düşünmək üçündür. Klassik Azərbaycan kinosunda insanlıq mövzusunu anlamaq istəyən hər kəs üçün mütləq izlənilməli filmdir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.01.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Hər gün bizi bir qədər də Xocalı faciəsinin növbəti ildönümüə yaxınlaşdırır. Bu günki həmsöhbətimiz Xocalı sakini, tibb bacısı Zeynalova Səadət Tofiq qızı 1968-ci il iyulun 31-də Xocalı şəhərində anadan olub və uşaqlıqdan bu torpaqda böyüyüb.

 

1985-ci ildə Bakı şəhərində 2 nömrəli Tibb Kollecinə daxil olan Səadət Zeynalova təhsilini başa vurduqdan sonra yenidən Xocalıya qayıdaraq tibb bacısı kimi fəaliyyət göstərib.

1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə – Xocalı faciəsinin baş verdiyi o dəhşətli gecə Səadət Zeynalova hadisələrin birbaşa şahidi olub. O gecə o, yalnız bir mülki şəxs deyil, həm də peşə borcunu yerinə yetirən tibb işçisi idi.

Bu barədə faciədən sağ çıxmış şahid Səadət Zeynalova “Ədəbiyyat və İncəsənət” portalına açıqlama verib.

“Rusca danışaraq kəndin içinə girdilər. Biz padvalda gizlənmişdik. Ümid edirdik ki, Xocalının yolu açılacaq, bizimkilər gələcək və şəhər ermənilərə verilməyəcək. Amma sonra dedilər ki, bura ruslar girib, 366-cı alay gəlib”...

Faciədən bir gün əvvəl Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Aqil Quliyev yaralanmışdı.  Həmsöhbətimiz olan Səadət Zeynalova həmin vaxt onun və Cabbar adlı digər yaralının yaralarını sarıdığını bildirir.

“İynə vurur, yaraları bağlayırdım. Öz vəzifəmi qürurla yerinə yetirirdim. İnanırdım ki, biz qalib gələcəyik”.

Həmin gecə Səadət Zeynalova qardaşı Qədir Zeynalov və Xocalı sakinləri ilə birlikdə Qarqar çayını keçərək dağlara üz tutub.

“Dəhşətli qar yağırdı. Duman, çiskin, şaxta… Biz yalnız yolu azırdıq. Təxminən 280 nəfər idik, amma onlardan cəmi 27 nəfər sağ çıxa bildi. Qalanları öldürüldü, girov götürüldü, ya da çıxılmazlıqdan özünü dağdan atdı”.

Onlar əvvəl Şuşa istiqamətinə yönəldiklərini, daha sonra səhv yol seçdiklərini anlayıblar. Əsgəran qalası istiqamətində yenidən pusquya düşüblər.

“Deyirdim ki, bu ağ qarın üzərində yalnız qıpqırmızı qanımız görünür. Ac idik, susuz idik. Ocaq yandıra bilmirdik – tüstü bizi ələ verərdi. Oturan kimi yuxuya gedirdik".

Müsahibimiz bildirir ki, erməni silahlı dəstələri qaçanları izləyirmiş. Arxada qalanları gizlicə tutar, bəzən isə Azərbaycan dilində “biz sizə köməyə gəlmişik” deyərək insanları aldadıb girov götürərdilər.

O, yaddaşına həkk olunan dəhşətli səhnələrdən birini də belə xatırlayır:

“Daşbulaqdan qaçan 18 yaşlı bir qız vardı. Üzünə baxdım – gömgöy idi. Ayaqlarına baxanda gördüm ki, qarın üstündə ayaqyalındır. Sonradan məlum oldu ki, çaydan keçərkən ayaqqabılarını çıxarıb. Hər iki dizindən ayaqları kəsildi… Tək o deyildi, minlərlə belə insan oldu".

Beş gün davam edən ölüm-dirim mübarizəsindən sonra onlar martın 2-də Ağdamın Şelli kəndinə çata biliblər. Bu müddətdə ailəsi Bakıda onlardan xəbər gözləyirmiş. Hətta “Səhər” qəzetində “Səadət Zeynalova və qardaşı girov gedib” başlıqlı məlumat da dərc olunub.

“Bacım telefonu qaldıranda səsində ümidsizlik vardı. "Alo" dedi. Dedim ki, biz sağ-salamat gəlmişik. Evdə hamı qışqırdı ki onlar sağ imiş … Onlar bizdən xəbər gəlmədən heç vaxt yatmazdılar”.

Səadət Zeynalova bildirir ki, ailəsi də ağır itkilər verib. Xalam oğlunun meyidi tanınmaz vəziyyətdə olub, barmaqları, qulaqları, burnu kəsilmişdi. Həyat yoldaşı Vaqif Şükürov Xocalıda şəhid olub. Bəzi qohumlarının isə bu günə qədər nəşi tapılmayıb.

Bu gün Səadət Zeynalova müharibə veteranıdır, əlildir. Xocalı işğaldan azad edildikdən sonra ailə üzvləri yenidən ora köçüb.

“Son günə qədər vəzifəmi yerinə yetirdiyimə görə medalla təltif edildim. Çox şükür ki, Xocalımız artıq azaddır”.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 

(10.01.2026)