Nigar Həsənzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu gün onun növbəti onsuz keçən doğum günüdü, I Fəxri Xiyabandakı məzarı tər gül-çiçəyə bürünəcək. İnsanlar bu böyük sənətkarı anmağa gələcəklər...

Sənət elə bir möcüzədir ki, ona toxunan hər kəs ya onun sehrinə düşür, ya da özü bu sehri yaradanlardan birinə çevrilir. Azərbaycan muğamının nəhəng simalarından biri, unudulmaz xanəndə Əlibaba Məmmədov da məhz belə bir sənətkar idi. O, öz səsi və ifa tərzi ilə insan ruhuna toxunur, dinləyicilərini bəzən hüznə, bəzən də ilahi bir rahatlığa qərq edirdi. Onun muğama gətirdiyi yeniliklər və yaratdığı musiqi xəzinəsi yalnız Azərbaycan mədəniyyəti üçün deyil, bütün Şərq musiqisi üçün əvəzsiz mirasdır.

Azərbaycan xanəndəsi, bəstəkar və pedaqoq, Azərbaycan SSR xalq artisti (1989), musiqişunas alim, professor, görkəmli mədəniyyət xadimi, ictimai xadim, Şöhrət,  Şərəf və İstiqlal ordenli Əlibaba Məmmədov 5 fevral 1930-cu ildə Bakının qədim, sənətə möhkəm bağlı Maştağa kəndində dünyaya göz açıb. O torpağın nəfəsi, küləyin qoxusu, dar küçələrində səslənən muğam ona beşiyindəcə sirayət etmişdi. Bəlkə də elə buna görə idi ki, səsi həm ana laylası kimi sakitlik bəxş edir, həm də yurd həsrəti kimi qəlbi göynədirdi.

128 və 187 nömrəli məktəblərdə, 1944-cü ildən Bakıxanov qəsəbəsindəki 1 nömrəli fabrik-zavod məktəbində oxuyub. İki il sonra Neft Texnikumuna keçirilib və 1947-ci ildə təhsilini başa vurduqdan sonra təyinata əsasən Türkmənistan Respublikasının Nəbitdağ mədənlərində işləməyə göndərilib. Aşqabad şəhərində baş vermiş zəlzələdən sonra Əlibaba Məmmədov Azərbaycana qayıdıb və el şənliklərində iştirak edib. Əlibaba Məmmədovun xanəndə kimi yetişməsində Bakının və Abşeron kəndlərinin özünəməxsus muğam mühiti böyük rol oynayıb.

Uşaq yaşlarından musiqiyə olan marağı onu böyük ustadların dərgahına apardı. Seyid Şuşinski kimi bir dühanın tələbəsi olmaq, ondan muğamın sirlərini öyrənmək, sanki qədim bir irsi daşımaq demək idi. Amma Əlibaba Məmmədov bu irsi yalnız qorumaqla kifayətlənmədi, onu yeni çalarlarla zənginləşdirdi. Bir müddət sonra onun səsi təkcə ustadlarını deyil, bütöv bir xalqı heyran qoydu.

Onun ifasında muğam yeni bir həyat qazanırdı. Hər bir səs, hər bir titrəyiş qəlbin dərinliklərindən süzülüb gəlirdi. "Rast", "Bayatı-Şiraz", "Şur" muğamlarını elə oxuyurdu ki, adam sanki bir qədim dastanın içində özünü tapırdı.

Amma Əlibaba Məmmədov təkcə möhtəşəm bir xanəndə deyildi, o, həm də bəstəkar idi. "Azərbaycan", "Bənövşə", "Qoca dağlar" kimi mahnıları xalqın ruhuna hopmuşdu. O, mahnılarında təkcə melodiyanı deyil, torpağın nisgilini, suyun şırıltısını, yellərin pıçıltısını da canlandırırdı.

Onun bəstələdiyi "Vətən yaxşıdır" təsnifi illər sonra yeni bir ruh, yeni bir anlam qazandı. Şəhid Xudayar Yusifzadənin səsində bu təsnif başqa bir ahəng tapdı, başqa bir fədakarlıq simvoluna çevrildi. O gün Əlibaba Məmmədovun musiqisi Vətənin torpağına qarışdı, şəhid qanına, qəhrəman ruhuna bələndi. Bəlkə də bu, sənətin əbədiliyinin ən böyük sübutu idi: bir sənətkar dünyadan köçsə də, onun səsi yeni nəsillərin ruhunda yenidən doğulurdu.

Ömrü Boyu Muğama Bağlılıq və Əbədi Yaşayan Səs

Əlibaba Məmmədov muğamın keşikçisi idi. Onun səsi hələ də  köhnə lent yazılarında, radio dalğalarında səslənir və hər dəfə insanlara keçmişin şirin xatirələrini, muğamın əbədi sehri ilə dolu dünyasını xatırladır.

Amma mənim üçün o, sadəcə bir böyük sənətkar deyil. Mən onun doğulduğu torpağın adamıyam. Eyni küçələrdə addımlamışıq, eyni küləyin sərtliyini hiss etmişik. Onun səsi mənə tanışdır, çünki o, bu torpağın səsidir.

Əlibaba Məmmədov 25 may 2022-ci ildə 92 yaşında bu dünyadan köçdü.

Birinci Fəxri Xiyabanda dəfn olundu.

Amma onun səsi hələ də yaşayır. Və bilirsinizmi, muğam heç vaxt susmaz… Çünki onu oxuyan torpaq, onu dinləyən xalq sağdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.02.2026)

Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Azərbaycan-sovet bəstəkarı və pedaqoqu Qara Qarayevin növbəti doğum günü qeyd edilir. 108-ci. Qara Qarayev adı Azərbaycanda böyükdən kiçiyə hamıya tanışdır. Azərbaycanın musiqi xəzinəsini “Yeddi gözəl”, “İldırımlı yollarla”, “Leyli və Məcnun” kimi ölməz baletlərlə zənginləşdirən bu şəxsə sevgimiz və sayğımız əbədidir.

Sosialist Əməyi Qəhrəmanı Qara Qarayev 1918-ci il fevralın 5-də Bakı şəhərində məşhur həkim, təbabət professoru Əbülfəz Qarayev və Sona xanım Axundova-Qarayevanın ailəsində anadan olub. 1925-ci ildə o, konservatoriya yanında musiqi məktəbində oxuduğu zaman pianoçu və pedaqoq Vladimir Mixayloviç Kozlov ilə tanış olub. Qarayev V. M. Kozlovun Azərbaycandan çox-çox uzaqlarda tanınmasını yüksək qiymətləndirirdi. Bu haqda o belə demişdi: "O Bakıda çıxış etmiş bütün artistlərlə çalmışdı və çoxları bilirdi ki, Bakıya akkompaniatorsuz da yollanmaq olar".

Təhsil müddətində professor Üzeyir Hacıbəyovdan Azərbaycan xalq musiqisinin əsasları üzrə dərs almışdır. Üzeyir Hacıbəyovun sinfində "Azərbaycan xalq musiqisinin əsasları" fənnini keçirdi. Hacıbəyov ilk andan onun gələcəkli istedadını aşkarlaya bilmişdi. Sonralar Qara Qarayev belə söyləyirdi: "O, əgər belə desək, mənim milli ruhum uğrunda çarpışırdı."

1938-ci ildə ilk böyük əsərini xor, simfonik orkestr və rəqs ansamblı üçün Rəsul Rzanın sözlərinə "Könül mahnısı" kantatasını bəstələmişdir. Həmin ildə Moskvada keçirilən Azərbaycan incəsənəti ongünlüyünün iştirakçısı olmuşdur.

1941-ci ildə M. Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının bədii rəhbəri vəzifəsində işləmişdir. 1943-cü ildə birinci simfoniyanı yazmışdır.

Qara bəyin yaradıcılığında vətən mövzusu bir sıra əsərlərin özəyini təşkil etmişdir. İkinci simfoniya, Cövdət Hacıyevlə yazdığı "Vətən" operası, "Ürək mahnısı" kantatası, "Səadət mahnısı", "Azərbaycan" süitası belə əsərlərdəndir. 

Saysız-hesabsız tələbə yetişdirirdi. Onun tələbələri yüksək professionallığı və individuallığı, xüsusi, özlərinə məxsus dəst-xətti ilə seçilirlər.

Onun yaradıcılığında Nizami Gəncəvi, Səməd Vurğun, Rəsul Rza poeziyasıyla bərabər, Uilyam Şekspir, Aleksandr Puşkin və Ömər Xəyyam, Mixail Lermontov və Lope de Veqa obrazlarına müraciət edilmişdi, o, müasirləri olan Nazim Hikmət, Lenqston Hyuz, Vsevolod Vişnevski, Piter Abrahams kimi XX əsr sənətkarlarının əsərlərindən ilhamlanmışdır.

Operaları

Vətən (1945)

Zəriflik (1972)

Baletləri

Yeddi gözəl (1952)

İldırımlı yollarla (1958)

Leyli və Məcnun (1969)

Müziklları

Çılğın qaskoniyalı (1973)

Xor, solistlər və orkestr üçün — kantata və oratoriyaları

Könül nəğməsi (1938)

Səadət nəğməsi (1947)

Partiyamızdır (1959)

Lenin (1970)

Dostluq himni (1974)

Orkestr üçün — simfoniyaları

Birinci simfoniya (Böyük Vətən müharibəsi qəhrəmanlarının xatirəsinə) (1944)

İkinci simfoniya (1946)

Alban rapsodiyası (1952)

Üçüncü simfoniya (kamera orkestri üçün) (1965)

Qoyya (Yaşlılar və uşaq xorları və simfonik orkestr üçün) (1979)

Don Kixot (1960)

Gördüyünüz kimi, çox zəngin bir irsdir.

Böyük bəstəkar 1982-ci il mayın 13-də Moskva şəhərində vəfat etmiş, Bakıda 1-ci Fəxri Xiyabanda dəfn olunmuşdur. Bəstəkarın qəbir daşını memar Tələt Xanlarov hazırlamışdır.

Allah rəhmət eləsin.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.02.2026)

Elman Eldaroğlu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Məşhur alman psixiatrı Emil Krepelin deyib ki: "Qadın kitaba bənzəyir, onu sevərək və diqqətlə oxumaq lazımdır." Napoleon Bonapart isə: "Gözəl qadın gözə, yaxşı qadın isə ürəyə xoş görünür. Birincisi bərbəzək, ikincisi isə xəzinədir.”- söyləyib. Bəlkə də dünyanı qadınlar idarə etsəydilər, indi hər bir ölkədə sülh, əminamanlıq, tərəqqi olardı və hamı firəvan yaşayardı...

Deyir ki: “Boynuma alıram, çox eqoist adamam, təvazökar deyiləm. Diqqəti, nəvazişi, qayğını xoşlayıram. Elə istəyirəm ki, həmişə diqqət mərkəzində olum. Onun üçün də sevirəm də ad günümü. İnsanlar təbrik etdikcə çox sevinirəm. Kimsə deyirsə, utanıram, nə bilim ad günümdən zəhləm gedir, mənə qocaldığımı yadıma salır, özü bilər. Amma mən deyirəm ki, qocalmırıq, ucalırıq və nə yaxşı ki, Tanrı bizi yaşadır, möhlət verir...”

O da mənim kimi Sumqayıtın yetirməsidir. Eyni şəhərdə böyüyüb ərsəyə çatmışıq. Adını tez-tez eşitsəm də, həyatda çox nadir hallarda üz-üzə gəlmişik. Qırx ildən çox şəhərin maliyyə idarəsində çalışıb. Birinci dərəcəli dövlət qulluqçusudur. Xidmətləri dəfələrlə dövlətimiz tərəfindən mükafatlandırılıb. Şəhərin ictimai-siyasi həyatında tanınan, özünəməxsus yeri , nüfuzu olan xanımlardan biridir…

“Hər bir qadın üçün siyasi fəaliyyətdən, vəzifədən öndə ailəsi durur. Əgər mənim ailəm, həyat yoldaşım arxamda durmasaydı, iki dəfə deputatlığa namizəd ola bilərdimmi? Pərdəarxasında ailənin qüvvəsini hiss etmək siyasətdə olan bir qadın üçün çox böyük qürurdur.”- söyləyir.

Adı qəribədir- İndira. Bu adı ona atası Hindistanın keçmiş baş naziri, məşhur İndira Qandinin şərəfinə qoyub. O da bu adla tanınıb, bu adla məşhurlaşıb. Şəhərdə çox az adam tapılar ki, onu tanımasın...

Deyir ki:- “1982-ci ilin 16 mart tarixindən etibarən dövlət qulluğunda çalışıram. Həmkarlarımdan mənə işi öyrədən, kömək edənlər çox olub. İlk yoxlamam hələ də yadımdadır. Getdim yoxlamaya, bir kişi müfəttiş vərəqə baxıb nəsə yazırdı, mən baxıb heç nə anlamırdım. Buna görə ağladım da və həmin vaxt müffəttiş Süleyman müəllim mənə dedi ki, hələ çox şeylər görəcəksən, darıxma, təlimatları oxu! Daha sonra elə oldu ki, mən hər vərəqi açanda orada bir fakt gördüm, artıq şəhərin bütün idarə və təşkilatlarında tanınmağa başladım, hamı deyirdi ki, müfəttiş İndira gəlib. İşlədiyim bu illər ərzində çox çətinliklər görmüşəm. Adını çəkməyəcəm, bir dəfə böyük bir müəssisəyə təftişə getmişdim. Yanacaq sürtkü materiallarını yoxlayırdım, gördüm ki, qarajda yeyinti var. Bunu qaralamaya yazıb qapıdan çıxmaq istəyirdim ki, mənə təzyiq göstərib, incitdilər. Təbii ki, çox qorxdum. Gəlib xəstəliklə bağlı üç günlük bülleten götürdüm, amma əlbəttə ki, qeydlərimi rəhbərimə çatdırdım. Akt tərtib olundu və həmin şəxslər cəzalandırıldı. Yadımdadır ki, bir müəssisəyə yoxlamaya getmişdim, şirkətin rəhbəri xaricdə səfərdə idi. Baxdım ki, sənədlərində çatışmamazlıq var. Baş mühasibə çatışmamazlıqları yazıb verdim. Ola bilər ki, səhv eləmişəm, amma mənim əsas amalım və düşüncəm o idi ki, müfəttiş başkəsən deyil, səhvləri göstərmək və izah etmək üçündür. Çünki yeyinti başqa şeydir, mexaniki səhvlər başqa. Bəlkə də bu gün mənim ailəmin - qalamın xoşbəxtliyi Tanrıdan aldığım xeyir-duanın sayəsindədir...”

Mehriban, gülərüz, səmimi xanımdır. Yüksək mədəniyyəti, intellekti, davranışı ilə fərqlənir. Özünə hörmət etməyi, ətrafdakılara sayğı ilə yanaşmağı, dəyər verməyi bacarır. İctimai fəallığı, işgüzarlığı ilə həmişə seçilib. Elə buna görə də təkcə Sumqayıtda deyil, ölkə miqyasında tanınır. Hər zaman rəsmiyyətdən, təkəbbürdən uzaq olub. Bir sözlə, haqqında söhbət açdığım İndira Şəmsivari gözəl olduğu qədər müdrik ana, sədaqətli rəfiqə, mehriban iş yoldaşı, diqqətə layiq xanımdır. "Gözəl qadın insanın gözlərinə, gözəl xasiyyətli qadın isə ruhuna dinclik gətirir." – Bunu isə fransız yazıçısı Volter söyləyib...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.02.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizə yazıçı, millət vəkili Aqil Abbasın mərhum musiqiçi Rəmiş barədə xatirəsi ilə tanış olacaqsınız.

Aqil ABBAS

BU DÜNYADAN RƏMİŞ KEÇDİ – 1-Cİ HİSSƏ

Dünyanın ən xoşbəxt və ən bədbəxt insanı idi Rəmiş. Niyə ən xoşbəxt və ən bədbəxt? Darıxmayın, indi açıqlayacam.

Yazılarımda və televiziya müsahibələrimdə Rəmiş haqqında belə bir fikir söyləmişdim: "Rəmiş nə atadı, nə anadı, nə bacıdı, nə qardaşdı, nə vətəndaşdı, heç adam da deyil. Rəmiş başdan-ayağa ruhdu – yarı mələk, yarı şeytan. Bəzən şeytan mələyi üstələyir".

Bu da Rəmişin bərk xətrinə dəymişdi. Amma dedim ki, Rəmiş, mən sözümün üstündə qalıram.

Rəmiş niyə dünyanın ən xoşbəxt adamıdı? Xoşbəxtliyi odur ki, bu insan ağlı kəsəndən dünyanın ən azad insanı olub, heç bir çərçivəyə sığmayıb. 250 milyon insanı çərçivədə saxlayan sovet hökuməti onu çərçivəyə sala bilmədi. Necə istədi, elə də yaşadı,  türk şarkısında deyilən kimi, əgər buna yaşamaq deyirlərsə.  Nə istədi, yedi, nə istədi, içdi, nə istədi, onu elədi, nə istədi, onu geyindi, hətta bəzən şəhərdə şəpitlə gəzdi. Uzun saç saxladı, mədəniyyət naziri belə onun saçını qırxdıra bilmədi. Konsertlərdə hamı eyni kostyum geydiyi halda, Rəmiş cinslə çıxırdı, Zeynəb xanım da xətrinə dəymirdi. Heç kəsin qabağında əyilmədi. Təkrarolunmaz ifaları ilə milyonların sevgisini qazandı  və hamı Rəmişi necə vardı, elə qəbul elədi.

Belə bir söz var, sənin azadlığın mənim  azadlığım başlayanda qurtarır. Rəmişin azadlığı heç kimin azadlığının başladığı yerdə qurtarmadı. Milli musiqimiz üçün tamamilə yad bir aləti milliləşdirdi.

Amma Rəmiş məktəb olmadı, çünki heç özü məktəb görməmişdi. Bəlkə də, heç məktəbin nə olduğunu bilmirdi. Ağdamdakı Musiqi Texnikumunu da  ala-yarımçıq oxumuşdu. Oxumuşdu deməyək, şəpitlə dərsə gedib-gəlmişdi. Amma dövlət imtahanında necə tar və piano ifa eləmişdisə, komissiya üzvləri durub Rəmişi bağırlarına basmışdılar.

Rəmiş gitaranı bu millətə necə sevdirdisə, Rəmişdən sonra onlarla gənc çox gözəl gitaraçalan oldu, xalq onları da sevdi. Çox mahir gitara çalanlar var, amma onların heç biri Rəmişin yolunu gedə bilmədi, çünki  o yolu Allah təkcə Rəmişə vermişdi.

Bəs niyə Rəmiş dünyanın ən bədbəxt insanıdı? Rəmişin bir normal lent yazısı yoxdu. Çünki  bu lent yazıları ya toylarda, ya da xudmani məclislərdə yazılıb. Özü də video çıxandan sonra. Youtube-a baxın, hamısı  1991-ci ildən sonra yazılıb. Rəmişin çağlayan vaxtlarında – 70-90-cı illər arası ifaları itdi-batdı. Çünki onlar köhnə maqnitofon lentləri idi, sonra kompakt kassetdəydi, texnika inkişaf elədi və onlar da oldu istifadəsiz. Bəlkə də, müəyyən  adamların evlərində qalır. Şəxsən məndə iyirmidən çox Rəmişin maqnitofon lenti vardı. Allah erməninin tifağını dağıtsın, şəhərimiz işğal olunanda hamının evi kimi, bizim evi də dağıtdılar, yandırdılar, həm on beş minlik  kitabxanam məhv oldu, həm də Rəmişin lent yazıları.

Rəmişin lent yazılarını çox axtarmışam, tapa bilməmişəm. Bilirəm ki, bircə kamançaçalan Elman Bədəlovun oğlu Muquşda var, ona da əlim çatmır, deyirlər, Almaniyada yaşayır.

Bircə dənə normal diski var, onu da ANS–in rəhbəri Vahid Mustafayev və görkəmli jurnalist Mirşahin Ağayev çətinliklə də olsa öz maliyyələri hesabına Londonda yazdırıblar. O da az tirajla, satışa da verməyiblər, dosta-tanışa hədiyyə ediblər. Birini də mənə hədiyyə etmişdilər, Rəmişsevər dostlarımdan hansısa maşınımdan çırpışdırdı. Halal xoşu olsun.

Ona görə də Rəmişin qeybə çəkilməsindən sonra heç bir televiziyada onun haqqında söhbət getmir, ifaları göstərilmir.

Yalnız İctimai televiziyada Saleh Bağırovun və Nailə xanımın apardığı "Ötən günlər" verilişi Rəmişə həsr olundu və xalqa Rəmişi yenidən təqdim etdilər, sağ olsunlar. Rəmiş dünyanın ən bədbəxt adamı ona görədir ki, izi-tozu qalmadı. Gələcək nəsillər belə bir dahini tanımayacaqlar, tapıb dinləyə bilməyəcəklər.

Bəs Rəmiş haqqında povesti niyə yazdım? Rəmiş hər görüşəndə məndən soruşurdu:

– Qaqa, mənə söz vermişdin ki, məndən nəysə yazırsan, nooldu?

– Darıxma, yazıram.

Amma o darıxdı, məndən də darıxdı, dostlarından da, hamıdan darıxdı, day gözləmədi, çıxdı getdi. Yəqin ki, cənnətə buraxmazlar, amma cəhənnəmdə sərin bir yer tapılar onun üçün. O yenə dostlarını başına yığıb, ocaqdan oğurladığı bir taxtanın üstünə iki sim çəkib uyudar cəhənnəmdəkiləri. Bədənləri yansa da, ürəklərinə su səpər.

Tarixdə Paqanini adında bir skripka dahisi olub. Təbii ki, təxminən 250 il bundan əvvəl yaşamış Paqanininin necə ifa elədiyinin heç bir şahidi qalmayıb, ağızdan-ağıza keçib. Deyilənlərə və yazılanlara inanmaq məcburiyyətindəyik. Yazırlar ki, Paqanini skripka çalanda zaldakı adamların ürəyi gedirmiş, bağırırmışlar, içlərinə şeytan girirmiş. Ona görə də kilsə xadimləri onu şeytan adlandırıblar, otuz il də xristian torpaqlarında basdırılmağa icazə verməyiblər. Otuz il oğlu və köməkçisi şəhər-şəhər, kənd-kənd gəziblər və kilsənin sözüylə də hər yerdən qovulublar. Amma Paqanini bir əfsanəyə çevrilib, mifləşib.

XIV-XV əsrlərdə Təbrizdə Əbdül Qadir Baği adında bir xanəndə olub. Bütün Şərqdə məşhuruymuş, qeyri-adi, İlahidən gələn səsi varmış, bizim Qədir Rüstəmov kimi. Şöhrəti Əmir Teymura gedib çatıbmış.

Əmir Teymur Təbrizi fəth edərkən əmr edir ki, Əbdül Qadir Bağini onun yanına gətirsinlər. Aralarında bir söhbət olur.

Deyir:

– Oxu. Əgər xoşuma gəlsə, nə istəyirsən-istə məndən.

Oxuyur, öz ilahi səsiylə Əmir Teymuru sehrləyir. Soruşanda məndən nə istəyirsən, deyir:

– Əmr elə Təbrizdə yağmalanmanı, qırğını saxlasınlar.

Əmir Teymur onun bu xahişini yerinə yetirir. Sonra da onu Miranşaha vəzir verir. Miranşaha sui-qəsd olandan sonra Ədbül Qadir Baği qorxusundan Bağdada qaçır.

Əmir Teymur oğlunun intiqamını almaq üçün yenidən yürüşə çıxır və gəlir Bağdada. Tapşırır ki, o Bağini tapın və diri-diri mənə gətirin.

Gətirirlər. Əmir Teymur deyir ki, mən sənə o cür hörmət etdim, oğluma vəzir qoydum, sən də ona sui-qəsddə iştirak etmisən.

Baği and-aman edir ki, mənim əlim yoxdu, sizin qəzəbinizdən qorxub qaçmışam.  Əmir Teymur deyir ki, aparın bunu asın. Bağini çadırdan çıxartmaq istərkən Əmir Teymur soruşur ki, oxuya bilərsən? Baği əlini atır qulağının dibinə, dirsəyi ilə də, Qədir Rüstəmov kimi, böyrəyini sıxıb necə zəngulə vurursa, yenə İlahidən gələn səsiylə Əmir Teymuru sehrləyir.

Əmir Teymur bağırır:

– Kəs səsini, bu səsi eşidəndən sonra qoşun heç kəsi öldürə bilməz, silahı atar.

Sonra əmr edir ki, buraxın, gedib yaşasın.

Yəqin, Əbdül Qadir Baği də Şərqdə əfsanəyə çevrilib, mifə çevrilib.

İndi zaman gələcək, Rəmiş də əfsanəyə, mifə çevriləcək. "Rəmiş" povestini ona görə yazdım.

Qədir Rüstəmovdan çox məqalə yazmışam, ondan da povest yazmışam.

Bir dəfə Ağdamda Qarabağın tanınmış ziyalısı Yusif Əhmədov çayxanada mənə dedi:

– Aqil, bala, Qədirdən yüz dəfə də yazsan, onun oxumağının bir dəqiqəsini ifadə edə bilməzsən.

İndi Rəmiş haqqında da məqalələr yazmışam və indi də bu povesti yazmışam, amma bilirəm ki, Yusif müəllimin sözü olmasın, onun improvizasiyalarının, ifasının yüzdə birini verə bilmərəm.

Sadəcə olaraq, "Rəmiş" povestini ona görə yazdım ki, qəlbimdəki Rəmiş ağrısından bir qədər yüngülləşim və bu ağrı-acını oxucularla bölüşüm. Və gələcək nəsillər də Rəmişi tanıya bilsinlər. İnanıram ki, Rəmiş də gələcəkdə əfsanə və mifə çevriləcək.

RƏMİŞ

Allahın meymunlara yazığı gəldiyindən sonradan onları insana çevirmədi.

Mələklər yığılmışdılar Rəmişin başına. O isə ağır–ağır nəfəs alırdı, əgər buna nəfəs almaq demək mümkün idisə, rəngi-rufu qaçmışdı, mələklərin gözü qabağında özlərinin alovlandırdığı bir günəş sönürdü. Vaxtilə Rəmişin ürəyini sinəsindən qoparıb həmin ürəkdəki qanı təmiz sıxıb çıxarıb öpərək, sonra da dodaqlarını yapışdıraraq öz qanıyla dolduran mələk də əlacsız qalmışdı. İstəsəydi, indi də onun ciyərini çıxarar, təmizləyər və öz ciyərindən pay verərək yenidən qaytarıb yerinə qoya bilərdi. Amma, amma qara tül pərdədə olan Qara Niqablı Mələk hamısına gözünü ağartmışdı.

Bu, Rəmişin sonuydu.

Ona təmiz hava vermək üçün ağız-burnunu nə iləsə qapatmışdılar. Amma hiss eləyirdi ki, ağzındakı ona nəinki təmiz hava verir, əksinə, nəfəs almağa mane olur, boğulur, ciyəri o təmiz havanı qəbul edə bilmir.  Özünü birtəhər toparlayıb əlini atıb onu çıxartdı. Və hiss etdi ki, nəfəs almağı yüngülləşdi. Əlli ildi çirkli hava almağa öyrənmiş ciyərləri kef elədi. Tibb bacısı nəfəsliyi yenidən taxmaq istədi.

Həkim dedi:

– Lazım deyil, qoy rahat ölsün!

Birtəhər gözlərini açdı. Harda olduğunu anışdıra bilmədi. Elə bildi Abdaldadı, Kəhrizin üstündə. Yenə uşaqlar yığışıb başına. O da taxtanın üstünə  çəkdiyi simlərlə nə isə çalır. Kəhrizin suyunun səsi, meşədəki ağacların yarpaqlarının pıçıltısı, küləyin xışıltısı qarışıb onun nə çaldığını özü də bilmədiyi melodiyaya.

Yavaş səslə otaqdakı tanımadığı adamlara dedi:

– Gitaramı istəyirəm.

Həkim gözü ilə tibb bacısına işarə elədi ki, gitarasını tapıb gətirsinlər. Tibb bacısı qaçdı çölə, qapının ağzında oturub ağlayan Gülüyə dedi:

– Gitarasını istəyir.

Gülü göz yaşlarını sildi, bir az sevincək oldu, qaçıb maşındakı gitaranı götürdü. Həyətə toplaşmış dostları soruşdu:

– Necədir?

– Deyəsən, yaxşılaşıb, gitarasını istəyir.

Və gətirib gitaranı verdi tibb bacısına. Tibb bacısı da girdi içəri, gitaranı qoydu Rəmişin sinəsinə. Ən əziz sevgilisini sinəsində görəndə nəfəs almağı bir az da rahatlaşdı və başladı gitaranı sığallayıb əzizləməyə.

Qara Niqablı Mələyin ömründə ilk dəfə gözləri yaşardı, amma o da heç bir şey edə bilməzdi – Rəmişi aparmağa gəlmişdi. Əyildi Rəmişə tərəf və dedi:

***

Divardan çox bahalı və qədim bir xalça asılmışdı. Amma Qurban əmini xalçanın bahalı, qiymətli və qədim olması  cəlb eləmədi, xalçanın üstündən asılmış məktəbli tarı cəlb elədi. Üzünü Hüseyn kişiyə tutub dedi:

– Sənin tarındı?

– Yox, oğlumundu, həvəskardı.

– Musiqi məktəbinə gedir?

– Xeyr, musiqi məktəbinə yaşı çatmır, hələ dörddə oxuyur. Amma arada Aşıq Xaspoladın yanına gedir, ondan saz çalmaq öyrənir.

– Çala bilir?

– Bir dəfə gördüm ki, taxtanın üstünə sim çəkib, uşaqlar da yığılıb başına nəysə çalır, amma nə çaldığını bircə özü bilir. Həvəsini görüb gedib bu tarı aldım.

– Çağır gəlsin.

Hüseyn kişi üzünü tutdu xanımına:

– Ordan Rəmişi çağır.

– Bu nə addı qoymusan uşağa?

– Adı Rafiqdi, amma evdə-eşikdə, kəddə-kəsəkdə hamı onu Rəmiş çağırır.

İçəri yaşına uyğun olmayan ucaboylu, irigözlü, uzun sifətli, saçları qarışıq bir uşaq girdi. Və böyüklər kimi də gəlib Qurban əmi ilə əl tutuşdu.

– Xoş gəlmisən.

– Məni tanıyırsan?

– Səni kim tanımır ki? Tarın atasısan.

– Onda sən də ol tarın balası. Götür çal görüm, necə çalırsan?

Rəmiş xalçanın üstündəki tarı götürdü, oturdu stulda, tarı da qoydu dizinə və soruşdu:

– Qurban əmi, nə çalım?

Qurban əmi:

– Əvvəla, tarı qaldır sinənə, diz üstə çalmazlar.

– Qurban əmi, mənə belə xoşdu.

– Bir Segah çal.

Gözlərini yumdu, başını tarın çanağına söykədi və "Segah"ı öz yerində yox, tamamilə başqa bir yerdə, Qurban əminin heç vaxt eşitmədiyi bir yerdə çalmağa başladı. Barmaqları tarın pərdələrində gəzişir, Qurban əminin, bəlkə, ilk dəfə dinlədiyi başqa bir "Segah" çalırdı. Rəmiş hərdən "Segah"dan ayrılır, eyni ahənglə başqa nələrsə çalır, çalmır, daha doğrusu, uydurur, sonra yenə qayıdırdı "Segah"a. Beləcə, xeyli çaldı, sonra gözlərini açıb Qurban əmiyə baxdı. Qurban əmi də təəccüblə ona baxırdı.

– Sən nə çalırdın?

– Segah.

– Axı nəsə ayrı şey çalırdın?

– Mən Segahı belə görürəm.

– Sən Segahı görürsən?

– Qurban əmi, mən nə çalıramsa, onu görürəm, gördüyümü çalıram.

Qurban əmi üzünü tutdu Hüseyn kişiyə:

– Hüseyn, bu uşaqdan nəsə olacaq. Əjdahadı, amma gərək oxuya.

– Vallah, heç dərslərini oxumur. Qorxuram musiqi məktəbində də elə oxuya.

– Amma tarı çox zəifdi, məktəbli tarıdı. Ona yaxşı bir tar bağlat.

Qurban əmi sonra nə fikirləşdisə, sürücünü çağırıb dedi:

– Ay oğul, maşındakı o tarı gətir bura.

Sürücü maşındakı futlyarı gətirib açdı, içindən qeyri-adi bir tar çıxartdı, tar alışıb-yanırdı. Başdan-ayağa sədəfin içindəydi. Çanağında da iki zolaq sədəf gedirdi və sədəflə də yazılmışdı: "Qurban Pirimov".

Qurban əmi tarı götürüb kökünü yoxladı və verdi Rəmişə:

– Ala, indi bunda Segah çal görüm.

Rəmiş ömründə belə bir tar görməmişdi. Xeyli tarı əlləri ilə oxşadı, sonra da simlərin kökünü dəyişdi və yenə qoydu dizinin üstünə, indi də tamamilə başqa bir pərdədə "Segah" çalmağa başladı. Bu "Segah" əvvəlkindən fərqlənirdi. Yenə gözlərini yummuşdu. Barmaqlar tarın pərdələrində gəzişir, öz bildiyi bir şey çalırdı.

Qurban əmi çaşmışdı – eyni "Segah", amma bu dəfə başqa cür səslənir, başqa bir pərdədə, başqa bir kökdə çalınır.

Rəmiş, nəhayət, çalmağı dayandırdı, yenə gözlərini açıb Qurban əmiyə baxdı. Qurban əminin isə diqqəti onun pərdələrdə gəzişən uzun barmaqlarındaydı.

Musiqinin təsirindən ayılandan sonra dedi:

– Rəmiş, bu tar sənə halaldı, bağışladım sənə.

Hüseyn kişi etiraz elədi:

– Yox, Qurban əmi, götürə bilmərik.

– Sənə bağışlasam, götürməzsən, mən onu bu dəli balama bağışlayıram.

Rəmiş sevindiyindən qalxıb Qurban əminin boynuna sarıldı.

Gecə yatanda tarı sinəsinə sıxıb yatdı. Arada anası gəlib tarı götürmək istədi, amma Rəmiş yuxulu-yuxulu olsa da tarı buraxmadı.

Anası ikinci dəfə gələndə gördü Rəmiş yerində yoxdu. Çıxdı həyətə, həyətdə də yox idi.  Qayıtdı geri, Hüseyn kişini oyadıb dedi:

– Ay kişi, Rəmiş yerində yoxdu. Həyətə baxdım, həyətdə də yoxdu.

– Bəlkə, tualetə gedib?

– Tarnan?

Rəmiş isə göylərdəydi, mələklər onu oğurlayıb aparmışdılar. Təmiz başqa bir dünyaya düşmüşdü. Elə bilirdi əlini uzatsa, ulduzlara çatar. Yanından keçən ulduzların səsini eşidirdi, mələklərin pıçıltısını eşidirdi. Üzləri niqabla örtülmüş mələklər Rəmişin qıvrım saçlarını qarışdırır, üz-gözünü sığallayır, hətta uzun barmaqlarını öpürdülər.

Rəmiş eşitmişdi ki, mələklərin qanadları var, amma bunlar qanadsız idi. Əllərini açanda üstlərindəki tül qanada oxşayırdı və gözəllik yaradırdı.

Bu vaxt mələklərdən biri əlini onun sinəsinə salıb ürəyini çıxartdı. Rəmişin gözləri çıxmışdı kəlləsinə, təəccüblə mələyin əlindəki döyünən ürəyinə baxırdı. Mələk əlində döyünən ürəyi içindəki qan bitənəcən möhkəm-möhkəm sıxdı. Sonra dodaqlarını artıq döyünməyən ürəyə yapışdırıb onu yenidən qanla doldurdu və ürək yenidən döyünməyə başladı. Və mələk döyünən ürəyi qaytarıb qoydu Rəmişin sinəsinə. Tarı qaytarıb verdilər Rəmişə, hardansa bir kətil də tapıb gətirdilər. Rəmişi oturtdular kətilin üstündə və pıçıltıyla dedilər ki, çal. 

Rəmiş nə çalacağını bilmirdi. Və başladı mələklərin pıçıltısını çalmağa. Yanından uçub gedən ulduzların səsini çalmağa. Bayaq mələyin əlində döyünən ürəyinin döyüntüsünü çalmağa. Mələklər isə onun ətrafında uçurdular.  Rəmiş də onlarla bir yerdə uçurdu. Beləcə xeyli uçdular. Sonra mələklər onun yorulduğunu görüb qaytarıb qoydular hardan götürmüşdülər ora.

Rəmiş qan-tər içində ayıldı və qorxdu. Çığırdı:

– Nənə, ay nənə.

Bayaqdan gözünə yuxu getməyən anası içəri girəndə Rəmişi qan-tər içində görüb qorxdu:

– Ay bala, sənə nə olub, hardaydın?

– Göylərdəydim, nənə. Mələklər üçün tar çalırdım.

`Anası çaşmış halda:

– Bu uşaq onsuz da dəliydi, indi lap dəli olub.

                                                          (davamı var)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.02.2026)

Kəmalə Bayramova,

ADPU-nun Quba filialının Filologiya kafedrasının baş müəllimi. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Müstəqillik dövrü ədəbiyyatımızın sanballı qələm sahiblərindən biri də Sabir Şahtaxtıdır. Tale elə gətirdi ki, həyatımda ilk dəfə əvvəlcə yazıçı ilə, sonra əsərləri ilə tanış oldum. Sabir müəllim qısa zaman kəsiyində ADPU-nun Quba filialında pedaqoji fəaliyyətlə məşğul oldu. Bu qısa zaman ərzində sayğıdəyər duruşu ilə, vəzifəsindən asılı olmayaraq hər kəsə qarşı son dərəcə diqqətli, nəzakətli tövrü ilə, işinə məsuliyyətli yanaşması və s. kimi nümunəvi davranışları ilə bütün kollektivin sevgisini qazandı. Onun yazıçı olduğunu öyrəndikdə hər hansı bir əsərini oxumaq üçün istədim. Əvvəlcə “Mil” romanını, sonra isə “Yosun ətri” romanlarını, daha sonra isə digər əsərlərini oxudum, yazıçının bioqrafiyası, ədəbiyyat aləmindəki çəkisi ilə internet üzərindən tanış oldum. Bu zamana qədər bu istedad sahibinin əsərlərindən xəbərsiz olduğuma görə özümü qınadım. İlk olaraq yazıçının əsərləri haqqında qısa məlumat verməklə “Yosun ətri” romanını etdiyim  məqaləmi oxucuların ixtiyarına vermək istəyirəm.

 Sabir Şahtaxtı məhsuldar siyasi və elmi fəaliyyətlə yanaşı axıcı üslubu, realizm metodu ilə qələmə aldığı bədii əsərləri ilə müasir oxucu auditoriyasının sevgisini, ədəbiyyatşünasların diqqətini qazana bilmişdir. O, “Nisgil”, “Tanrı sevgisi”, “Azadlıq nəğməsi”, “Susqun aşiq”, “Nisgil”, “Mil”, “Mafiya şahid saxlamır” (beş cildliyi), “Anadolu çırağı” və s. kimi kitabların müəllifidir. 

Müəllifin ən oxunaqlı əsərlərindən biri də “Yosun ətri” romanıdır. Əsərin əsas mövzusu qərb istismarçıların iqtisadi cəhətdən zəif Şərq və Orta şərq ölkələrində həyata keçirdiyi manipulyativ və təxribat xarakterli siyasətin həyata keçirməsinin səbəbləri və nəticələrinin təsviridir. Bitib tükənməyən məhəbbət dastanı olan romanda hadisələr baş qəhrəman olan əfqan gənci olan Rəsul Biruni adlı şəxsin dilindən söylənilir. Əvvəlcədən qeyd etməliyik ki, əsərin əsas qəhrəmanının türk əsilli əfqansıtanlı ailə olduğunu sətiraltı vurğulayan yazıçı böyük ədəbi məharətlə  ümumtürk problemlərini qaldırmağa səy göstərir. Müəllif Rəsul Biruninin uşaqlıq illərindən ortayaşlı çağına qədərki həyatını təsvir etməklə bilavasitə Əfqanıstan tarixinin böyük bir hissəsinin, əfqan insanının taleyinin əsas ştrixlərinin bədii inikasını yarada bilib. Romanda şərq insanının taleyini, faciələrinin səbəblərini bədii problem kimi qoyan yazıçının qələminin sərhədləri təkcə Əfqanıstan adlı məmləkətin sərhədləri ilə məhdudlaşmır. O, əsas obrazının Əfqanıstanla yanaşı Liviya, İraq, Azərbaycan kimi ölkələrdən keçirməklə, bu ölkələrdəki müsibət dolu günlərin təsvirini yaratmaqla istismarçıların yalnız adlarının, metodlarının fərqli olduğunu, təxribatçı, işğalçı siyasətlərinin eyniliyini göstərmişdir. Müəllifin qənaətincə, işğalçılarla, istismarçılarla mübarizənin yalnız bir yolu var - TƏHSİL!!! O, əfqan gəncin timsalında vətən sevgisinin təkbaşına heç bir işə yaramayacağını, bir ölkənin inkişafının bununla yanaşı təhsil və  milli birlik kimi cəhətlərlə bütünləşdikdə səmərə verə biləcəyini göstərmişdir.

Əsərdə hadisələrin bir qütbündə dünyadan bixəbər, əbədi qəflət yuxusunda yatmış əfqan xalqı digər qütbdə isə millətin savadsızlığından istifadə edib almaz və qızılı qaçaq yolu ilə ölkədən çıxaran istismarçılar dayanır. Romanın baş qəhrəmanı Əfqanıstanın nisbətən “sakit” dönəmində dünyaya göz açmışdır. Bu dövrdə dövlət vahid mərkəzdən idarə edilməkdə çətinliklər var, millətin içində mübarizələr qruplaşmalar halında aparılır. Lakin hadisələrin inkişafında artıq oxucu qətillərin sayının çoxaldığı, milyonlarla insanın acı taleyinə təslim olmasının bədii mənzərəsi ilə qarşılaşır: İşğalçı qoşunlar torpağımızı tapdalayandan iki il sonra mən böyüyüb on yaşa çatmışdım. O vaxt, yəni ilk yubileyimdə  qonşumuzda iki qardaş eyni gündə şəhid olduğu üçün mənə ad günü keçirməmişdilər. Növbəti iki ildə isə bizim küçədə hər gün şəhid çadırı qurulurdu.  Bu il nisbətən sakitlik yaranmışdı. Çünki daha məhəlləmizdə sovet gülləsinə tuş gələcək kişi qalmamışdı (2, s.15).

Əsərin maraqlı cəhətlərindən biri budur ki, Sabir Şahtaxtının bu romandakı qəhrəmanları minlərlə insanın ümümiləşdirilməsinin və tipikləşdirilməsinin nəticəsində yaradılan obrazlardır. Sosializmin təntənəsinə, işıqlı vədlərinə, özünü din xadimi, müəllim kimi təqdim edən KQB casusu İmam Həşimə ürəkdən inanan Ağam obrazı (Rəsul obrazının babası-K.B.) əsrlər boyu aldanan əfqan xalqının ümumiləşmiş təcəssümüdür. Əfqanıstanda sosializmin qurulması naminə əvvəlcə bir ayaqla yaşamağa məhkum olmuş, daha sonra vuruşmalarda tikəsi belə tapılmayan Cahid adlı əfqan gənci, SSRİ-dən Əfqanıstanda vuruşmağa göndərilən, ayaqları və qolları əfqan torpağına qarışmış, daha sonra həyat yoldaşı tərəfindən tərk edilən, əlil arabasına məhkum olan, içkiyə qurşanan, bu dərddlərin ağırlığından  dünyasını dəyişən rus gənci Geroy, əfqan mücahidləri zəhərləyib yandıran, bunu yerli əfqanların əməli kimi qələmə verib zəhərlənmədən ölən hər on əsgərə görə bir əfqan kəndini yandırmaq əmri verən rus generalı Kolbin və s. kimi obrazların hər biri özündə eyni cəhətləri birləşdirən minlərlə insanın vahid obrazlarda birləşdirilməsi kimi xarakterizə edilə bilər. Baş qəhrəman isə qəlbi vətən sevgisi ilə döyünən, hətta minlərlə əfqan gəncindən fərqli olaraq təhsil ala bilmiş, lakin tək olduğuna görə, özü kimi həmvətənləri ilə vahid sistemlə birləşmədiyinə görə vətəninin faciələrini uzaqdan ürək ağrısı ilə seyr edən əfqan insanıdır. Müəllif orijinal bədii portretlərlə obrazların həm zahiri həm də daxili dünyasını aydın şəkildə təsvir etməyi bacarmışdır.

Yazıçı qələminin gücünü göstərən cəhətlərdən biri də lokal savadsızlığı epizodik hadisələr vasitəsilə təqdim etmə bacarığıdır. Məsələn, o, Pınare Abgərm adlı göldə salın ipinin qırılmasını taleyin gedişatı kimi qiymətləndirən, falçı qarının sözləri ilə hadisələrin gedişatını həyatın axarına buraxan sal sahibinin timsalında əfqan insanının düşüncələri əks etdirmişdir. Pedofiliya, narkotik aludəçilik, çoxarvadlılıq, qısqanclıq zəminində olan cinayətlər, qaçaqlıq və s. kimi məsələlərin adi həyat tərzinin cəhətləri kimi qəbul edilməsini təsvir etməklə maarifçiliyin, təhsilin millətin taleyindəki rolunu göstərə bilmişdir. Sabir Şahtaxtı Əfqanıstan, İraq, Liviya, Suriya və s. kimi ölkələrin həyatında təhsilin rolunu göstərməklə kifayətlənmir, bununla yanaşı, bu ölkələrin maariflənməsini istəməyən, hər vəchlə buna mane olan, xaos yaratmağı bacaran istismarçıların fəaliyyətini, cahilliyin və savadsızlığın nəticəsində yaranan FACİƏnin ümumi obrazını yaradır: “Görünən bu idi ki, Əfqanıstanın hər yerinə qatı milli düşmənçilik toxumu səpmişdilər. Bu ədavət toxumunu nə susuzluq, nə şaxta, nə də Afrika səhralarını alışdıran isti məhv edə bilərdi. Bunu yalnız milli şüur, birlik və elmin gücü aradan götürə bilərdi. O da ki, yalnız beyinləri zəhərləyən xarici təsiri dəf etməklə mümkün olardı. Yazıq əfqanlar, bizi tanıyan bütün xaricilərin ölkəmizə ən bahalı hədiyyəsi silah olmuşdu hər zaman. Bildiyimiz də, bizə öyrətdikləri də döyüşmək idi. Biz özümüz də xalq olaraq yaxşı şeyləri öyrənməyə cəhd eləməmişdik. Bəlkə də ona görə idi ki, bizim millət üçün silaha sarılmaq və döyüşmək, daha dəqiq desək, insanları öldürmək, qardaşa güllə atmaq, tanıdığı, bildiyi adamları yox etmək ən asan iş, rahat məşğulluq idi yer üzündə. (2, s.53).

Baş qəhrəman təhsil sayəsində milyonlarla həmvətənindən fərqli olaraq ölkəsindəki bədbəxtliyin səbəbinin savadsızlıq, dərmanının isə təhsil olduğunun fərqindədir. Onun düşüncələrindəki “Əfqanıstanın nicatı  kor-koranə silahlı mübarizdən yox, bizim təbiət elmlərini mükəmməl bilən gənc nəslimizdən ibarət olacaqdı” (2, s.36) düşüncələri də bunun əyani sübutudur. O, təhsil alaraq Əfqanıstana qayıtmaq, çayların suyundan istifadə etməklə ölkəsini yaşıllaşdırmaq, cənnətə çevirmək arzusundadır. Lakin getdikçə pisləşən vəziyyət səbəbindən vətənə qayıtması mümkünsüz bir şeyə çevrilir. İllər ötdükcə faydalı qazıntıları ilə zəngin olan ölkədən qızıl və brilyant qaçaq yollarla xaricə daşınır, millət isə süni yollarla yaradılan xəstəlik, yoxsulluq, aclıq və vətəndaş müharibəsi ilə məşğul edilir. Dünyanın hər üzünü görmüş, başına gələn çoxsaylı faciələrdə dik qalmağı bacaran ağsaqqal babanın dilindən hıçqıraraq deyilən “Əfqanıstanda itlər daha adam əti yeyir” cümləsi vəziyyətin dözülməzliyini, müsibətlərin səviyyəsini göstərir. Bir neçə il Türkiyədə yaşayan əfqan gənc babasının təkidi ilə burada qalmalı olur.

Əsərin digər qəhrəmanlarından biri də Əfsanə obrazıdır. Biruni Moskvada təhsil aldığı vaxt qadınlarla, qızlarla zaman keçirməyi adi əyləncəyə çevirmişdi. Uzun illər milli dəyərlərin aşılandığı, əfqan adətləri ilə tərbiyə edilən gənc üçün qəfil azadlıq mənəvi boşluğa səbəb olur. Babasının göndərdiyi pullarla hər gün bir gözəlin qonağı olan Biruni Moskvada Oksana, əsl adı Əfsanə olan qızla tanış olur. Onun mənəvi zənginliyi və zahirən Saraya bənzərliyi Birunini özünə bağlayır. Əfqanıstanda yolunu gözləyən Sara və Qumrudan sonra burada Əfsanəni özünə bağlamaq istəməyən Biruni çıxış yolunu qaçmaqda görür. Beləliklə, atasının vəsiyyətinin tam əksinə Biruni bir yox, hətta bir neçə qadının ahını alır. Bu yerdə xüsusilə qeyd etməliyəm ki, müəllif böyük yaradıcılıq məharəti ilə gəncliyi düz yola səsləyir, günah etməyəyi, qarşılıqlı münasibətlərdə düzgün davranışın yeganə haqq yolu olduğunu oxucuya təlqin edir.

Savadsızlıq probleminin doğurduğu acı nəticələr əfqan gəncini addımbaşı təqib edir. Vicdan haqqını yüngülləşdirmək üçün əsl sevgisindən keçməsi, bibisi qızı ilə evlənməyi seçməsi onun ən böyük faciələrindən birinin başlanğıcı olur. Bu onun həyatında ilk faciə deyildi. Süni şəkildə xəstəliklərlə üz-üzə qalan əfqan xalqına kömək etməyə çalışan, itburnu plantasiyası salmaq, dərman istehsal etmək ideyası səbəbindən ata-anası elə evlərindəcə güllələnmiş, kiçik yaşlarından Ağam adlandırdığı atasının əmisi tərəfindən himayə edilmişdir. Ağamın təkidi iə Türkiyədə təntənəli toy ilə evləndirilən zaman növbəti faciəsini yaşayır. Bibisi qızı Qumru ilə gəmidə baş tutan toy zamanı əsl sevgisi olan Sara intihar edir. Bu hadisə qeyri-ixtiyari ilk maarifçilərimizdən olan Abbasqulu ağa Bakıxanovun “Kitabi Əsgəriyyə”, İsmayıl bəy Qutqaşınlının “Rəşid bəy və Səadət xanım” kimi əsərlərində insanlara həyat yoldaşını seçmək kimi sadə hüquqlarının anlatılması məsələsi yada düşür.

Bir müddət Türkiyədə yaşayan gənc təkidlə Liviyaya dəvət edilir. Burada da o, su mühəndisi kimi layihələr həyata keçirməyə çalışır. Lakin xarici casuslar tərəfindən layihəsi oğurlanır və Liviyada hakimiyyət çevrilişi baş verir. Min bir əziyyətlə gəmiyə minərək ailəsi ilə birlikdə Türkiyəyə qaçmağa çalışan Biruninin ən böyük faciəsi elə burada yaşanır. Əsərin kulminasiya nöqtəsində o, ailəsini dənizdə itirir. Gözünü xəstəxanada açan Biruni bundan sonrakı həyatını anlamsız şəkildə yaşayır. Dəfələrlə intihara cəhd etsə də, qızını tapmaq ümidi ilə yaşayır. Əslində, bu yaşamaq daha çox “həyatda var olmaq” anlamına bərabərdir. Parklarda gecələyən, insanların atdıqları sədəqələrlə gündüz və gecələri bir-birinə calayan Biruni morqda yoldaşının nəşini gördüyündən onun ölümünü dəqiqləşdirir, lakin qızı Saranın nə ölüsündən, nə də dirisindən xəbər tutmadığı üçün qəlbinin dərinliklərində onun yaşadığına inanır, bütün uşaqlarda Saranın cəhətlərini axtarmağa çalışır. Günlərin birində terroristlərin əlindən bir uşağı xilas etməsi onun həyatını tam dəyişir. Ailə tərəfindən evə dəvət edilən Biruni gördüyü mənzərədən heyrətə düşür. Bu ev vaxtilə bir neçə dükan ilə birlikdə onun babası tərəfindən satın alınmışdı. Lakin satınalma rəsmi qaydada deyil, əfqan qanunlarına uyğun olaraq “kişi sözü” ilə aparılmışdı. Hər ayda vaxtlı-vaxtında ödəniş edilsə belə, vəziyyətin pisləşdiyi, Biruninin babası dünyasını dəyişdiyi, tək qaldığı vaxtda ev sahibi tərəfindən o, küçəyə atılmış, hətta 4 il müddətinə ödənişlərin edilmədiyi iddiası ilə məhkəməyə verilmişdi. Savadsızlıq, məlumatsızlıq bu məsələdə də öz sözünü demişdi. Liviya, dəniz faciəsi və s. kimi hadisələri yaşadıqdan uzun illər sonra bu evə ayaq basan Biruni burada hər şeyin köklü surətdə dəyişdiyinin şahidi olur. Terroristlərdən xilas etdiyi uşaqla yanaşı körpənin anasının da ona isinişməsi Birunini nisbətən həyata bağlayır.  Heç bir səbəb olmadan Biruni Dəniz adlı bu gəlinə ata məhəbbəti bəsləyir.

Yaşadığı ağır faciələrdən sonra həyatı nisbətən axarına düşmüş kimi görünən Biruni Türkiyədə gözlənilməz şəkildə Əfsanə və onun timsalında bütün gənclik səhvləri ilə qarşılaşır.

Realist üslubda qələmə alınan əsərdə kifayət qədər sentimentallığa, bəzi məqamlarda fantastik ünsürlərə də yer verilmişdir. Axıcı üslubu, xəlqiliyi, maraqlı süjeti ilə roman oxucunu tilsimləyir. Gözlənilməz münaverlər edən yazıçı süjet boyunca, bir növ oxucu ilə şahmat oynayır. Jrnalist Cavid Qədirlinin qeyd etdiyi kimi dənizə çıxışı olmayan Əfqanıstanla bağlı əsərin “Yosun ətri” adlandırılması da bu şahmat oyununun kiçik bir göstəricisidir. Əsərin sonunda açılan müəmmalar, faş olan sirlər oxucunu həyəcanlandırır. Əsərin uğurlu olmasının bir səbəbi də ortaya qoyulan problemin hələ də aktual olmasıdır. Bir əfqan gəncinin dilemmalarla dolu həyatı böyük bədii tablonun kiçik epizodu kimi təsir yaradır. Tablonun özü isə aktual olan zalim və məzlum, işğalçı və işğal edilən qütbləşmənin tamamını əks etdirir.

Romanda müəllif tərəfindən ustalıqla Azərbaycanın dərdlərinin də əks olunması onun bir vətəndaş kimi təəssübkeşliyinin göstəricisidir. Hadisələrin gedişində babası (əslində atasını oğulluğa götürmüş əmisi-K.B) tərəfindən Moskvaya göndərilən Biruninin yolu daha sonra Azərbaycana düşür. Müəllif doğma yurdun yaralarının əfqan gəncin gözündən təsvir edir. Yazıçı Rusiyanın işğalçı siyasəti, 20 Yanvar, Xocalı soyqırımı kimi hadisələri obrazın dilindən verməklə ölkəmizin həmin illərdəki faciəli günlərini əks etdirmişdir.

Müəllif üçün millət, dil, irq fərqi yoxdur. Bütün xalqların, millətlərin dərdi onu insan kimi düşündürür. Bunun bir nümunəsi də Biruni dəniz faciəsini yaşadıqdan sonra qızı Saranın gəmidə dostlaşdığı zənci qızının meyiti ilə morqda qarşılaşdığı epizodda təsvir olunub. Ağır olan bu səhnədə morq xidmətçisi zənci qızın əlini öpərək ağladığını görən Birunidən uşağın onun qızı olub-olmadığını soruşur. Biruninin dilindən deyilən “Baladır, bala, ana balası! Fərq etməz ki, kimindir!” kimi misralar əslində müəllifin yanğısının bədii əksi, ümumbəşəri humanizminin sədası kimi səslənir. Yazıçı bu qaçış səhnəsi vasitəsilə Aralıq dənizi də daxil olmaqla Avropa sahillərində minlərlə insan faciələri ilə nəticələnən miqrantların taleyinə işıq salmışdır. Rəsul Biruni ailəsinin Liviyadan qanunsuz qaçqınlar daşıyan gəmi qəzasındakı səhnələr müasir dövrün “Titanik” faciəsinin inikasıdır. Burdan belə nəticə çıxarmaq olar ki, sabir Şahtaxtının qəhrəmanları dünyəvi problemlərin daşıyıcılarıdır. 

“Yosun ətri“ romanının əsas qəhrəmanı olan Rəsul Biruninin Əfqanıstan sevgisi və düşüncəsindəki “Yaşıl vətən” anlayışı yazıçının qlobal problemlərə yanaşmasındakı uzaqgörənliyinin nişanəsidir. Əsər maarifçilik istiqamətində dəyərli olmaqla yanaşı, həm də müəllifin “Yaşıl vətən” anlayışı Azərbaycanın böyük məharətlə ev sahibliyi etdiyi BMT-nin İqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyasının Tərəflər Konfransının 29-cu sessiyasının (COP29) çağırışlarına ədəbi töhfədir.

Əsərin mövzusu əfqan həyatından götürülsə də, romanda türklüklə bağlı kifayət qədər nüanslar yer alıb. Əsərin əsas qəhrəmanları milli kökündən aralı salımış türk əsilli əfqanlardır. Ağam obrazı, Biruni, Əfsanə və s. kimi obrazların etnik mənşəyində, “Sarı gəlin” mahnısının mistik təsirində türklük ab-havası duyulur. Bu məsələyə xüsusilə toxunan professor Salidə Səfərova "Yosun ətri": ümumtürk məfkurəsi aşılayan yeni ədəbi nümunə” sərlövhəli məqaləsində göstərilən nüansları yetərincə kamil şəkildə incələmişdir. Əsəri dərindən təhlil etdikdə romanın ideyasının ümummilli lider Heydər Əliyevin “Təhsil millətin gələcəyidir!” şüarı ilə səsləşdiyinin şahidi oluruq.

Akademik Nizami Cəfərov, Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlı, Xalq yazıçısı Çingiz Abdullayev, professor Əli Əhmədov, türkiyəli professorlar - Akkan Suver, Aygün Əttar, Zakir Əfşar və digər görkəmli simalar tərəfindən əsərlərinə ön söz yazılan Sabir Şahtaxtının “Yosun ətri” romanı təəssüf ki, hələ də oxucu tərəfindən layiq olduğu qiyməti almayıb. Bunun əsas səbəblərindən biri də romanın Azərbaycan dilində hələ də nəşr olunmamasıdır. Əsər dünya ədəbiyyatında kiçik bir hadisənin təsvirini əks etdirən, lakin məşhur olan xeyli sayda bədii əsərdən daha çox diqqətəlayiqdir. Əsər əks etdirdiyi problem, estetiklik və oxunaqlılığı ilə P.Səninin “Mənim payım”, X.Hüseynin “Çərpələng uçuran”, “Min möhtəşəm günəş”, “Və dağlardan səda gəldi” və s. kimi əsərlərlə eyni səviyyədədir.

Müstəqillik dövrü ədəbiyyatımızda belə keyfiyyətli və oxunaqlı əsərlərin yaradılması sevindirici haldır və Sabir Şahtaxtının bu əsəri ilə yanaşı digər əsərlərinin də tanıdılması, elmi tədqiqata cəlb edilməsi müasir ədəbiyyatşünaslığın ortaya qoymalı məsələlərdən biridir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.02.2026)

Şəfa Vəli, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

      “Dediklərimizin demədiklərimizdən çox olduğu dünyadan qorusun Tanrı bizi!”

         Bu şüarı yazıb bütün divarlara yapışdırmaq istəyirəm hərdən... Bəlkə, “hərdən” sözünü “həmişə” ilə əvəzləyəcək cəsarət lazımdır müasir insana...

         İnsan özünə qoyduğu limiti aşmayanda müdrikləşir. Başqalarının qoyduğu limiti keçməmək, sadəcə, intizamdır. Müdrik olmağa çalışırıqmı? Və də, bunu bacarırıqmı? Soruşsan, hamı müdrikləşib artıq... Soruşsan, hamı həyatı çözələyib çoxdan,  o çözələnən yerindəcə qoyub həyatı və guya “yeni həyata başlayıb...” Vərdişlərimiz, arzularımız, xislətimiz eynidirsə, həyat sözünün əvvəlinə artırdığımız “yeni” kəlməsi nəyi ehtiva edir?

         “Çox sual verirsən...” Bir oxucu belə yazmışdı “Düşüncə döngələri” silsiləsindən bir-iki yazı oxuyandan sonra.  Nə cavab vermişdim deyə maraqlanan varsa, elə yazdıqlarımı oxusun. Dilə gətirdiyim bütün sualların cavablarını özüm tapıram! Mənim suallarım dünyaya, bəşəriyyətə deyil, özümə, özümə oxşatdıqlarıma ünvanlanır.

         Hər sevəndə yenilirik dünyaya... “Yaxşı ki, bunu verdin, sənə olan sevgim artdı, həyat!” dediyimiz  günün ertəsi bir də baxırıq, həyatın verdiyini sələmlə ödəmişik... Əlbəttə, faiz canımızdan, ruhumuzdandır...

         İnsanın özünə qoyduğu limitlərdən danışırdım axı... Fazil Sənanın “Limit” adlı hekayəsi var.  İşığa qoyulan limit keçilməsin deyə, evdə işıq yandıranlara düşmən kəsilən qadındır baş qəhrəman. Əgər Fazil Sənan süjet xəttini təkcə bu istiqamətdə saxlasaydı, yəqin bütün oxucuların dodağı qaçardı. Amma yazıçı hekayənin adını “Limit”  qoysa da, düşüncənin mərkəzəqaçma qüvvəsi qadın-kişi münasibətlərinin ətrafında fırlanır.

         Ömür-gün yoldaşının hər anını zindana çevirən qadını qınamaq asandır. Ya da özünü onun yerinə qoyub haqq vermək... Lakin mən Şəfa Vəli olaraq hadisələrə müasir cəmiyyətin fərdi kimi yanaşdım... Halbuki, anam Güldərən Vəlinin gəncliyində- Dədə Qəribin (Ruhu şad olsun!) rəhbərliyi ilə fəaliyyət göstərən “İlham” ədəbi birliyinin üzvü olarkən qələmə aldığı “İşıq pulu” hekayəsinə gələcəkdən baxmışdım 20-li yaşlarımda...

         Anamın hekayəsində işığın çox pul yazdığını deyərək keçirən nəvəyə nənə deyir: “Bəs mənim gözlərimin sönən işığının pulunu kim ödəyəcək?” Fazil Sənanın hekayəsində isə biz limiti keçən sayğacın yazdığı pulun adını dəfələrlə eşidirik (oxuyuruq).  Lakin qadının kişiyə olan münasibətinin kökündə bu pul dayanmır... Yəni burda da öləziyən ömür işığının ödənməsi istənir...

         Müasir insan bu ödənci gözəl tanıyır! “Ömrüm fəda...” deyənlər fəda olub da getdilər axı.  “Motivasiya kitabları” deyə bir anlayış çıxdı meydana. Hamısı da insana öyrətməyə başladı:

         -Bu dünyada ən qiymətli sənsən! Kimsə sənin vaxtından, ömründən, duyğularından pay alacaq qədər qiymətli deyil!

         Və insan buna inandı... Təəssüf ki, inandı... Halbuki,  çox yox, 2-3 əsr bundan əvvələdək  fəlsəfə və düşüncə cərəyanları deyirdi:

         -Bu dünyanın bir parçasısan, insan! Təkcə yaşamalı deyil, yaşatmalısan həm də!

         Tolstoy bunu dedi, Dostoyevski insanı özüylə tanış etdi, Cəlil Məmmədquluzadə özünəkinayədən yazdı, Ağabəyim ağa Batmanqılınca həsr olunan duyğularıyla öyündü... Bertrand Russel isə qələmiylə güzgü tutdu bizə... Və sonra gəldi düşüncənin Ziqmunt Bauman mərhələsi. “S.O.S.” siqnalı verdi esseləriylə... Bütün bunlara qulağını tıxamağı gözəl bacaran bəşər övladı motivasiya kitablarına qucaq açdı. 

         Heç kim də “Niyə?” sualını dilinə gətirmədi.  Halbuki, sabah oyanmaq üçün ən gözəl motivasiya bu gün yarımçıq qoyulan işlərdir. Axşama tələsmək üçün ən yaxşı motivasiya səhər evdən çıxanın qayıtmasıdır. Durub qazan asmağa ən gözəl motivasiya sabaha saralacaq olan göyərtidir, cücərən kartofdur. Qonşuya gülümsəməyə ən yaxşı motivasiya onun xoruzunun səsiylə oyandığını dərk etməkdir.

         “N” qədər çəkə bilərəm bu misalları... Və çağdaşım olan insanlar-motivasiya kitablarını yastıqlarının yanına qudsal nəsnə kimi qoyanlar da mənə gülər... 

         Fazil Sənanın “Limit” hekayəsindəki qəhrəman məhz bu insandır-mənə gülən, hardasa adımı eşidəndə “geridəqalmış” deyən qadındır. Onun üçün irəli getmək ömür-gününü həsr etdiyi kişidən öc almaqdır. Çünki o həsr etməyin içində damcı da olsa, fədakarlıq olmayıb. Olsa, olsa, xətir olub... Xətir-hörmət yox ha, bala xətri, el ağzı xətri, çörək xətrinə susub, o kişiylə bir dam altında yaşayıb qadın.  İçində hörmət olmayan xətir bir yerdə minnətə çevrilir... Minnət də axırda borc sayılır. 

         Ömründən-günündən bac almaqla xərclədiyi xətirin ödəncini istəyir qadın...  Mən onun doğrumu, səhvmi etdiyini müzakirə etmək istəmirəm.  Bu ödənc istəyinin kökündəki səbəbi izah edirəm... Nəticə çıxarmağı da öz oxucularımın öhdəsinə buraxıram.

         Bu dəfə yazımı sual cümləsiylə bitirməyəcəyəm. Əksinə, sonda nida işarəsi qoyacağam. Çünki, son cümləm budur: “Özünüzə limit qoyun və keçməyin, dünyadaşlarım, başqa limitlərin cəriməsini ödəmək olur!”

                                                                                 (2026, fevral)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.02.2026)

4 fevral 2026-cı il tarixində Türk Dövlətləri Parlament Assambleyasının (TÜRKPA) baş katibi cənab Ramil Həsən vəzifəyə təyinatından sonra ilk dəfə olaraq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun qonağı olub. Ziyarət çərçivəsində təşkilatın prezidenti xanım Aktotı Raimkulova ilə görüş keçirilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondundan verilən məlumata görə, Fondun prezidenti xanım Aktotı Raimkulova görüş zamanı Ramil Həsəni TÜRKPA-nın baş katibi vəzifəsinə təyin olunması münasibətilə səmimi-qəlbdən təbrik edib, TÜRKPA nümayəndə heyətini Fondda qarşılamaqdan böyük məmnunluq duyduğunu bildirib.

Görüş zamanı iki qurum arasında mövcud əməkdaşlıq əlaqələrinin cari vəziyyəti nəzərdən keçirilib, birgə təşəbbüslərin həyata keçirilməsi imkanları, eləcə də qarşılıqlı dialoqun institusional əsasda daha da möhkəmləndirilməsi məsələləri ətrafında geniş fikir mübadiləsi aparılıb.

Tərəflər Türk dünyasının ortaq tarixi, mədəni və mənəvi dəyərlərinin qorunması və beynəlxalq müstəvidə təşviqi istiqamətində əlaqələndirilmiş fəaliyyətin vacibliyini vurğulayıb. Bu kontekstdə Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə Türk Dövlətləri Parlament Assambleyasının bir-birini tamamlayan, strateji baxımdan qarşılıqlı rol oynayan iki qardaş qurum olduğu qeyd olunub. Görüşdə həmçinin gələcək dövrdə mədəni irsin təşviqi, humanitar əməkdaşlıq və ortaq layihələr çərçivəsində əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi perspektivləri müzakirə edilib.

Baş tutan görüş Türk dünyasında mədəni və parlament diplomatiyası arasında əlaqələrin gücləndirilməsi baxımından əhəmiyyətli platforma kimi dəyərləndirilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.02.2026)

Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Nəhayət, artıq otağımdayam. Bu sözləri yazmağa başlayacam. Saat 12⁰² di.  Bu sətirləri yazarkən, ağlım bir an tərəddüd edir. Çünki səni təsvir etmək, necə deyim, yay gecəsində görülən ən parlaq ulduzu, əlinə aldığın bir daş parçasına çəkib izah etməyə çalışmaq kimidi. Mümkünsüzdüye, Bircəm. Amma ürəyimin mümkünsüzlüyə qarşı inadı buna qalib gəlir.

Sənin varlığın, mənim daxilimdə elə bir dil açıbki, onu heç bir lüğət öyrətməyib mənə. Məsələn, "sakitlik" sözü indi mənim üçün sənin yanımda oturub, nəfəs alışını dinləmək deməkdi. "Ev" sözüysə artıq dörd divar yox, sənin məni baxışınla sarıyıb bürüdüyün o görünməz, amma hər şeydən möhkəm sığınacaqdır. Hər gün səni izliyirəm. Sən çayı qaynadanda, pəncərədən küləyi seyr edəndə, ciddi bir şey düşünəndə qaşların bir qədər toplandığında... Bunların hamısı mənim üçün kainatın ən incə, ən dəqiq rituallarıdı. Və mən bu ritualların sadiq tərəfdarıyam. Çünki onların hər biri mənə elə bir hiss verir ki, sanki həyatın bütün sirli mənası, elə bu adi anların içində gizlənib.

Sənin gülüşün mənim üçün bir möcüzə deyil, bir həqiqətdir. Möcüzələr nadir və qeyriadi olur. Sənin gülüşün isə mənim gündəliyimin, həqiqətimin bir hissəsidir. O qədər təbii, o qədər lazımlı və o qədər həqiqidi ki, onu görmədiyim bir günü, günəşi görməmiş bir gün kimi hiss edirəm. Səninlə eyni havadan nəfəs almaq belə, mənə bir qürur verir. Bu qürur böyük uğurların, qazqancların qürurundan fərqlidi. O daha sakit, daha dərin, daha dayanıqlıdı. Bu, elə bir qürurduki, "bax, mənim dünyamda belə bir gözəllik var və mən ona layiq olmaq üçün hər gün daha yaxşı olmağa çalışıram" demək qürurudu.

 Sənə verdiyim hər söz, hər vəd, mənim ürəyimin ən möhkəm kağızına yazılmış müqavilədi. Və mən bu müqavilənin ömrü boyu qulluğvusu olmağı, həyatımın ən şərəfli vəzifəsi sayıram. Sadəcə, var olmağın üçün sənə minnətdaram, kuklam. Həyatımın səhnəsinə gəldiyin üçün. Bu səhnədə mənimlə birlikdə, bu adi, bu qeyri-adi, bu möhtəşəm hekayəni yazdığın üçün.

Mən səni sevirəm, həyatım. Bu sevgi məni olduğum kimi qəbul etdiyin hər an daha da böyüyür. Və mən bilirəm ki, bu hekayənin son səhifəsi də sənin adınla başlayacaq və sənin adınla bitəcək...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.02.2026)

Rəqsanə Babayeva,

Beyləqan rayon Mədəniyyət mərkəzinin rejissoru, "Gənclik" xalq teatrının rəhbəri,yazıçı. “Ədəbiyyat və İncəsənət” üçün

İnsan bəzən elə rahatlıqla başqasının həyatına daxil olur ki, bunu özü də hiss etmir. Elə bilir ki, danışmaq onun təbii haqqıdır, qarışmaq isə sosial məsuliyyətdir. Halbuki bu rahatlığın haradan gəldiyi, nə vaxt formalaşdığı və niyə bu qədər normallaşdığı üzərində demək olar ki, düşünmürük. Biz sadəcə danışırıq. Çünki susmaq çətindir. Susmaq məsuliyyətdir. Susmaq özünü cilovlamaqdır. Qarışmaq isə asandır.

Cəmiyyət olaraq biz müdaxiləni çox vaxt fikir bildirmək adı ilə təqdim edirik. “Mən sadəcə fikrimi dedim” cümləsi, bəlkə də ən çox istifadə olunan bəraət formasıdır. Amma fikir bildirmək ilə müdaxilə etmək arasında incə, lakin çox mühüm bir sərhəd var. Bu sərhəd keçildikdə artıq söhbət məsləhətdən yox, hökm verməkdən gedir. Və hökm verən insan özünü bir pillə yuxarıda hiss edir.

Ən təhlükəli tərəf də elə budur.

Gündəlik həyatın içində baş verən xırda hadisələr bu davranışın nə qədər dərin kök saldığını açıq şəkildə göstərir. Bazarda kələm seçimi ilə bağlı yaranan sadə bir dialoq belə əslində böyük bir sosial problemin kiçik modelidir. Bir insan öz bişirmə təcrübəsinə əsaslanaraq ağ kələm istədiyini deyir. Bu, tamamilə şəxsi seçimdir. Nə iddia var, nə də ümumi qayda qoymaq cəhdi. Amma üçüncü bir şəxsin “sən bişirə bilmirsən” deyə söhbətə müdaxilə etməsi artıq başqa bir şeydir. Bu cümlə ilə təkcə kələm yox, insanın bacarığı, dəyəri, mövqeyi də müzakirəyə çıxarılır.

Burada əsas məsələ kələmin ağ və ya göyərmiş olması deyil. Əsas məsələ odur ki, müdaxilə edən insan qarşısındakını özündən aşağıda görmək ehtiyacı hiss edir. Çünki özünü yuxarıda görmədən bu cür cümlələr qurulmur. “Mən bacarıram, sən bacarmırsan” mesajı açıq-aşkar ifadə olunur. Və bu mesajın qarşı tərəfdə nə yaratdığı, onu necə hiss etdirdiyi heç kəsi maraqlandırmır.

Müdaxilə edən insan üçün əsas olan bir şey var: daxili rahatlıq. O, dediyini deməlidir. Deməsə, içində qalacaq. İçində qalarsa, narahat olacaq. Ona görə də qarşısındakının sərhədləri, hissləri, vəziyyəti ikinci plana keçir. Əsas odur ki, söz deyilsin. Bu, bəzən kömək etmək adı ilə, bəzən təcrübə paylaşmaq adı ilə, bəzən də açıq tənə ilə edilir. Amma mahiyyət dəyişmir.

Belə müdaxilələrə cavab vermək isə ayrı bir məsələdir. İzah etməyə çalışmaq çox vaxt nəticə vermir. Çünki bu cür insan izah dinləmək üçün yox, danışmaq üçün oradadır. Ona görə də bəzən ən təsirli cavab ironiya olur. “Haqlısınız, mən bacarıqsızam” demək zahirən geri çəkilmək kimi görünsə də, əslində bütün söhbəti bağlayır. Qarşı tərəf istədiyini alır: haqlı çıxmaq hissini. Amma bu haqlılıq nə qədər realdır, nə qədər sağlamdır — bu artıq sual altında qalır.

Cəmiyyətin ən böyük problemlərindən biri də budur: haqlı çıxmaq ehtiyacı. İnsanlar çox vaxt düzgün olmaqdan çox, haqlı olmaq istəyirlər. Düzgünlük sakitlik tələb edir, araşdırma tələb edir, empati tələb edir. Haqlı olmaq isə sadəcə danışmaqla mümkündür. Səsini qaldır, hökm ver, mövqeyini bildir. Yetərlidir.

Bu davranış forması illər ərzində normal hala gətirilib. Böyüklər kiçiklərin həyatına qarışıb, “sənin üçün deyirəm” deyib. Kiçiklər böyüyüb eyni şeyi başqalarına edib. Beləcə, müdaxilə nəsildən-nəslə ötürülən bir vərdişə çevrilib. Heç kim bu zənciri qırmağa çalışmayıb. Çünki hamı özünü haqlı bilib.

Şəxsi sərhədlər anlayışı isə bu mühitdə ya zəif qalıb, ya da ümumiyyətlə formalaşmayıb. İnsanlar bir-birinin həyatına elə daxil olur ki, sanki ortada qapı yox, hasar yox, icazə anlayışı yoxmuş kimi davranırlar. Nə geyindin, nə bişirdin, niyə belə etdin, niyə belə demədin — sualların sonu yoxdur. Cavab vermək istəmədikdə isə “bir söz dedik də” deyə məsələ bağlanır.

Amma məsələ bağlanmır. Sadəcə səssizləşir.

Bu səssizlik isə içimizdə yığılan narahatlıqlardan ibarətdir. İnsan hər dəfə susduqca, hər dəfə “dəyməz” dedikcə, hər dəfə “izah etməyə ehtiyac yoxdur” deyə özünü saxladıqca, bir az da yorulur. Cəmiyyət də elə bu yüklə yorulur. Çünki hər kəs bir-birinin həyatına bu qədər qarışanda, heç kim rahat nəfəs ala bilmir.

Müdaxilə etməmək çox vaxt yanlış başa düşülür. Elə bilirlər ki, bu, laqeydlikdir. Halbuki müdaxilə etməmək hörmətdir. Qarşı tərəfi yetkin insan kimi qəbul etməkdir. Onun öz təcrübəsinə, öz ağlına, öz seçiminə etibar etməkdir. “Sən özün bilirsən” demək bəzən ən dəyərli cümlədir. Amma bu cümləni demək çətindir. Çünki bu zaman öz egonu bir kənara qoymaq lazımdır.

Kələm dolması məsələsi gülməli görünə bilər. Amma bu gülüşün altında ciddi bir həqiqət yatır. Biz xırda mövzularda belə bir-birimizə bu qədər rahat müdaxilə ediriksə, böyük mövzularda nə edirik? İnsanların həyat seçimlərinə, düşüncələrinə, dünyagörüşünə necə yanaşırıq? Orada da eyni rahatlıqla hökm vermirikmi?

Bəlkə də hər şey elə buradan başlayır. Kiçik müdaxilələr böyük davranış modellərini formalaşdırır. İnsan bir müddət sonra artıq öz fikrini yox, başqalarının deyəcəyini düşünərək qərar verir. “Buna nə deyərlər?” sualı həyatın mərkəzinə keçir. Bu isə fərdi azadlığın səssiz şəkildə itirilməsi deməkdir.

Halbuki həyat hər kəs üçün fərqlidir. Hər kəsin təcrübəsi, zövqü, biliyi, bacarığı başqa-başqadır. Bunu qəbul etmək çətin deyil. Sadəcə bunu qəbul etmək istəməyən bir ego var. Həmin ego susmaq istəmir. Danışmaq istəyir. Qarışmaq istəyir. Çünki bu zaman özünü mövcud hiss edir.

Bəzən isə ən böyük mövcudluq heç nə deməməkdir.

Nəticə etibarilə, hər şeyə qarışmaq bir güc göstəricisi deyil. Əksinə, çox vaxt daxili boşluğun, təsdiq ehtiyacının, özünə inamsızlığın göstəricisidir. İnsan öz yerini bildikdə, başqasının yerinə keçməyə ehtiyac duymur. Öz həyatından razı olduqda, başqasının həyatını düzəltmək istəmir.

Bəlkə də sual sadədir: Bu, mənim işimdirmi? Bu sualı özümüzə verməyi öyrənsək, bir çox lazımsız söz dilimizdə qalar. Və bəlkə də cəmiyyət bir az daha sakit, bir az daha rahat, bir az da daha hörmətli olar.

Çünki hər kəsin dolması öz qazanınca dadlıdır. Və heç kim başqasının qazanın içinə icazəsiz qaşıq salmaq məcburiyyətində deyil.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.02.2026)

Musiqi dünyamızın parlaq adı – Yavər Kələntərli

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Haqqında danışacağım şəxsin adı çox məşhurdur. Yavər Kələntərli. Əlbəttə ki, bu adı eşitmisiniz.

Yavər Kələntərli 26 mart 1902-ci ildə Şamaxıda anadan olub. O, muğam, təsnif və Azərbaycan xalq mahnılarının mahir ifaçısıdır. 1932–1937-ci illərdə Azərbaycan radiosununun və 1937–1941, 1945–1951-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrının solisti olub. Leyli, Leylinin anası ("Leyli və Məcnun", Üzeyir Hacıbəyov), Əsli ("Əsli və Kərəm", Üzeyir Hacıbəyov), Ərəbzəngi ("Şah İsmayıl", Müslüm Maqomayev) və digər partiyaları ifa edib.

Yavər Kələntərli bu dünyada cəmi qırx gün atalı olub. O, dünyaya 26 mart 1902-ci ildə gəlib. Bu həmin iliydi ki, Şamaxını zəlzələ viran qoyub. Anasının, bibilərinin ölənədək unutmadıqları o fəlakət baş verəndə, körpə Yavər beşiyində mışıl-mışıl yatıb. Qəflətən yer-göy lərzəyə gəlib.

 Adamlar təlaşla özlərini evdən bayıra atıblar. Hər kəs canının hayındaymış. Anası isə onu bağrına basıb qorunmağa yer axtarır. Bala məhəbbəti can qorxusunu yadından çıxarır. Qızını başlarına yağan daş-kəsəkdən qoruya-qoruya sığınacaq axtarır. Qəflətən ayağı büdrəyib yıxılır. Üz-gözü qana boyanır.

Yenə özünü yox, körpəsini düşünür. O gün aldığı yara sonradan yaxşı olsa da, qadının üzündə həmişəlik iz qoyub. O dəhşətli gündə aldığı başqa bir yara isə onun qəlbindəydi. Ailənin başçısı Abbas da zəlzələnin qurbanı olub. Atası körpə qızını doya-doya sevib-əzizləmədən getmişdi bu həyatdan.

Amma sanki həmişə onun yanında olmaq üçün səsinin gözəlliyini Yavərə verib gedib. Onların nəslində hamı muğamı, musiqini sevib. Amma balaca, şirindilli, hazırcavab, sevimli Yavərə "Qız uşağı oxumaz" dedilər. O da kömür damına qaçar, orda ürəyi boşalınca oxuyardı.

Şöhrətli xanəndə olduğu vaxtlarda onu müayinə edən həkim təəccüblənmişdi: "Səsinizdə qəribə ahəng var, elə bil, kömür şaxtasında işləmisiniz". O, səhnənin, oxumağın ləzzətini görüb-gedib Xudaverdinin evinə.

 1916-cı ildə məktəbdə Üzeyir Hacıbəyovun "Arşın mal alan" əsəri tamaşaya qoyulanda, o da Əsgəri oynamışdı. Qızlar məktəbi olduğundan, o zaman məktəbin bir neçə şagirdi kimi ona - Yavər Zamanovaya da kişi rolu düşmüşdü.

Amma onun üçün əsas o idi ki, səhnəyə çıxıb. Gəlin köçəndən sonra isə o, səhnə arzusuna, oxumaq istəyinə son qoyulduğuna əmin idi...

Yavəri qohumları sənətdən, səhnədən uzaq tutmaq üçün əllərindən gələni etmişdilər. Ancaq onun məlahətli səsi bir gün bəstəkar Üzeyir Hacıbəyovun diqqətini çəkdi. Üzeyir bəylə Yavərin qardaşı Hacıbala Zamanov Qori Seminariyasında bir yerdə oxumuşdular. Sonralar isə dost olaraq qalırdılar. Üzeyir bəy Hacıbalagilə tez-tez gələrdi.

 Elə onlarda "Leyli və Məcnun" operasının məşqinin aparıldığı vaxtlarda da Üzeyir bəy Yavərin oxumasını dinləmişdi. Üzeyir bəyin aləmində bu səs elə onun Leylisinin səsiydi. Bəstəkarın təklifi Yavərgilin ailəsində razılıqla qarşılanmadı. Amma ona etiraz da edə bilmədilər. Yavər 1922-ci ildə birillik musiqi kursunu bitirdi.

O gün - 1924-cü ilin sentyabrında dayısı oğlu Əlicabbarın evində qurulan məclis Yavərin sənətə gəlməsi üçün bir vasitə oldu. Həmin gün dayısı oğlu dostu Cəmo Cəbrayılbəylinin ağır xəstəlikdən sağalması münasibətilə qonaqlıq verirdi. Bəstəkar Müslüm Maqomayevin masabəyilik etdiyi məclis şən keçirdi.

 Birdən Cəmo Cəbrayılbəyli əyilib qonaqlardan birinin - Qulu Hüseynovun qulağına nəsə pıçıldadı. O da ayağa qalxıb, masabəyidən danışmaq üçün icazə istədi. Qulu Hüseynov əvvəlcə Azərbaycan qadınlarının tərifini göylərə qaldırdı, sonra məclisdə iştirak edən Yavər Kələntərlidən söz saldı:

-Mən eşitmişəm ki, Yavər xanım gözəl musiqi istedadına malikdir, muğamatı yaxşı bilir. Onun həm də qüvvətli, məlahətli səsi var. Masabəyidən xahiş edirəm ki, Yavər xanımın bu məclisdə oxumasına icazə versin.

Cəmo Cəbrayılbəyli də dostunun sözünə qüvvət verdi: 

-Bəli, həqiqətən də Yavər xanımın çox gözəl oxuması var. 

Müslüm Maqomayev gülümsündü:

-Görünür, gözləmədiyimiz yerdən xəzinə tapmışıq. Ümidvaram ki, Mirzə Xudaverdi bizim Yavər xanımı dinləməyimizə müsaidə edəcək.

Masabəyi sözünü bitirər-bitirməz alqış qopdu. Yavər hələ də yerindən qımıldanmırdı. Əlicabbar məsələyə qarışmalı oldu:

-Mənə elə gəlir, nə Yavər, nə də Xudaverdi yeznə bu məsləhətdən çıxmazlar.

Həmişə belə olardı. Dost-tanış, qohum məclislərdə onu oxutmamış əl çəkməzdilər. Amma Yavər yenə həyat yoldaşının cavabını gözlədi. Məclisdəkilərin əksəriyyəti müəllimlər idi. Bu hörmətli ziyalıların yanında etiraza yer yox idi. Xudaverdinin razılığını gözlərindən oxuyan Yavər ayağa qalxdı. Onu ailəvi məclislərdə çox zaman Cəmo Cəbrayılbəyli müşayiət edərdi.

O, indi də Yavərin işarəsini gözləyirdi. Yavər Cəmoya baxıb gülümsünəndə, o dərhal tarını götürüb, Yavər xanımın yanında əyləşdi. Yavər "Segah" üstə "Leyli və Məcnun" poemasından bir qəzəl oxumağa başlayan kimi, məclis sükuta qərq oldu.

Yavər oxuyub-qurtaran kimi məclisi alqış sədaları bürüdü. Onun ünvanına təriflər yağmağa başladı. Sonra Cəmo yenidən tarını sinəsinə basdı. "Kəsmə- Şikəstə"yə başlayıb Yavərə baxdı. Araya sükut çökdü. Yalnız tarın həzin sədaları altında Yavərin ürəkyandıran "Kəsmə-Şikəstə"si eşidilirdi…

Yavər Kələntərli 5 fevral 1979-cu ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.02.2026)