Kənan Məmmədli,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Fotoqrafiya da bir sənətdir, rəssamlıq kimi. Amma biz çox vaxt bunu qəbul etmir, bu işi adi şəkilçəkmə hesab edirik. Telefonu ver kimə istəsən, o da düyməni basıb çəksin.

Uzatmayım, sizə 2026-ci ildə dünyanın ən yaxşı fotosu barədə danışacağam.

Amerikalı fotojurnalist, 70 yaşlı Kerol Quzi 2026-cı il Dünya Mətbuat Foto Müsabiqəsinin qalibi seçilib. Onun Miami Herald üçün çəkilmiş şəkli Nyu-Yorkda bir immiqrantın ICE agentləri tərəfindən saxlanıldığı emosional anı əks etdirir.

Əsas təfərrüatlar: İlin fotosu: "ICE agentləri onu saxladıqca pərişan qızlar öz atalarına, Luisə yapışırlar..." (Foto: Carol Guzy (Zuma Press, iWitness/Miami Herald)

 Kontekst: Əsər qaçqın böhranı da daxil olmaqla qlobal hadisələrin insana təsirini vurğulayır.

Finalçılar: Digər diqqətəlayiq yazılar arasında Saber206-nın Bluedin rəsmi siyahısı var. Seriyalar və tematik kateqoriyalar da daxil olmaqla qaliblər World Press Photo saytında mövcuddur. (Mənbə: The Guardian)

P.S. Həqiqətən fotoya baxırsan, bunu necə adi şəkilçəkmə adlandırmaq olar? İnsanın bütün ağrı, əzab və iztirablarını tutub kameraya gətirib lentə köçürürsən, bu ki böyük ustalıq tələb edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.05.2026)

Aytən Ağasıyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Həyat müxtəsər vurma düsturu deyil ki, ayağımızı ayağımızın üstünə aşırıb cavabları əzbərləyək!

Ama həyat hər birimizin müdhiş müəllimidi. Bir də görürsən ki, “heç vaxt” dediyin nə varsa onları yaşayırsan...

Zaman-zaman baş verən hadisələrə, insanların elədiklərinə nə bir reaksiyam, nə də ki yorumum olur. Çiy süd içmiş insanları tanıdıqca nə təəccüblənə bilirəm, nə də həyəcanlana..

Çünki həyat hər kəs üçün bir cürdü. Müdhiş müəllimim mənə bunu öyrətdi.

Kimisi səni qəddar tanıyır, kimisi mərhəmətli bilir. Kimisi səni qorxaq, kimisi istədiyini həyatdan söküb alan bilir.

Birinin gözündə itirməkdən qorxan kimi görünürük, digərinin yaddaşında gözüqara olaraq qalırıq.

Niyə belə olduğu bizlər üçün məchul qalır. Mənə görə isə insan baxdığı insanda özündə olan tərəfi görür, ondan belə düşünür.

Necə deyib Mevlana?

“Baxdığın mənəm, gördüyün sən”.

Bu yaxınlarda oxuduğum romanın iki yüz əlli ikinci səhifəsində belə bir əhvalata rast gəldim:

“ Demək, 1911-ci ildə Bakıda Qafqazın ən qüdrətli, ən nüfuzlu şəxsi olan milyonçu Hacı Zeynalabdin Tağıyev xaricdə təhsilinə pul ayırıb oxutduğu Behbudov soyadlı gəncə özünün biznes imperiyasının əhəmiyyətli hissəsini, o cümlədən, zavod, vətəgə, dəyirman, fabrik və hətta şəxsi evlərinin idarəçiliyini də həvalə etmişdi, ona güvənirdi. Bir gün Tağıyev onu evinə dəvət edir, evində olan altı nəfər bu gənci vəhşicəsinə döyür. Səbəb oymuş ki, Tağıyev Behbudovu özündən çox cavan olan arvadı Sona xanımla yaxınlaşmaqda ittiham etmişdi. Behbudov bunu təkzib etsə belə, döyülmüş, sonra evdən çölə atılmış, işdən də qovulmuşdu.

Behbudov etibarlı vəkili ilə bir ay ərzində şərəfinin nə dərəcədə zədələndiyi, onun bərpası üçün ictimai cəhətdən hansı məqbul və müvafiq tədbirlərin görülə biləcəyi barədə müzakirə apardıqdan sonra məhkəməyə müraciət edir. Məhkəmədə Tağıyevin hüquqlarını onun vəkili – Rusiya Dövlət Dumasının üzvü, Çar Rusiyasının ən nüfuzlu vəkillərindən olan Vasili Maklakov böyük məbləğdə qonorar alaraq müdafiə eləyir. Xalqa açıq olan məhkəmə salonu dolub-daşır, bəzi qəzetlər hər gün məhkəməyə bir neçə səhifə həsr edirlər. Bütün Rusiya Imperiyasının gözü bu məhkəmədə olur, hər yerdə ondan danışılır. Əlbəttə, indi hamı düşünür ki, az qala Ваkının yiyəsi olan, imperatorun dostu, milyonları ilə məhkəməyə təsir gücünə malik, üstəlik, imperiyanın ən güclü vəkilinə sahib olan Tağıyev məhkəməni qazanıb. Amma yox. 74 yaşlı Tağıyev günahkar bilinir və iki il yarım müddətinə azadlıqdan məhrum edilir.”

Tağıyev də olsan insansan, yanıla bilərsən, nənəm həmişə deyər ki, almaz yonulmazsa, insan yanılmazsa mükəmməlləşə bilməz.

Dörd il öncəki mən ilim və irfan sahibi olmaq istəyirdi, ama səhv eləməkdən qorxurdu, çəkinirdi. İndi isə mən özümə deyir ki, “səhvin qədər varsan! Heç vaxt özün olmaqdan utanma!”

Yüz il sonrakı, hansı ki övladlarımızın nəfəsinə belə yad olacaq həyat biz torpağın altında olsaq da davam edəcək, bu gün mənimdir dediyimiz hər şey bir başqasının olacaq.

Şanslı olsaq bir neçə il anıla bilərik, sonra xatirə kimi belə olmayacağıq!

“Coco” filminə baxanlar bəlkə də olacaq, bu yazını oxuyanlar arasında... Biz də bir gün Miguelin nənəsinə öz atasını xatırlatdığı kimi “xatırlanması çətin” biriləri olacağıq..

Buna görə də indi, torpağın üstündə ikən həyata barmaqlıqlar arasından baxan insanlara bir isim,  bir sifət tapmaqda əlacsız qalıram..

Düzdü, mən də zamanla o barmaqlıqların arxasında olmuşam, həyatı elə görmüşəm.

Bir gün mənim daxilimdəki səs-küy yaşam gücüm, yaşam qaynağım olan halda bir başqa gün həmin səs-küy məni yaşamdan qopara bilib.

Ölüm barış doludu, yaşam mükəmməl, ziddiyət isə aradakı körpüdədir.

Körpü bizi dönüşdürəndi, çevirəndi!

Bilən bilər, məşhur müğənninin də dediyi kimi:

“Bəzi insanlar qəhvə kimidir, onlar acıdır qəhvə kimi, bəzi insanlar yumurta kimi tez qırılandır, bəzi insanlar kartof kimi sərtdir. Həyat bu insanları bişirir. Yumurta bişəndə qatılaşır, qırılmaz artıq. Kartof bişəndə yumuşalır. Qəhvə də acıdır axı bişəndə bir dada gəlir.

İnsanlar da elədi.. həyat  insanları, yumurta kimi tez qırılan insanları bişirib sərt eliyir, kartof kimi sərt insanları bişirib yumşaq eliyir, qəhvə kimi acı insanları bişirib bir dada gətirir. Həyat budu, hər kəs üçün bir cürdü..”

İnsan bunu fərqinə varanda və özünü olduğu kimi qəbul edəndə, özünə başqasının gözündən deyil də, özünə içindən boylananda, ruhunun cisminə qonaq olduğunu biləndə havalanmır daha. həyat onun üçün  daha yaşanılası olur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.05.2026)

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

1992-də “Pepsi” kompaniyası Filippində  bir reklam kampaniyası keçirir. Sloqanı isə belə idi – Siz bu gün milyonçu ola bilərsiniz.

Kampaniya sadə idi – hər həftə xoşbəxt rəqəm elan olunurdu, bu rəqəmi qapağın içərisindən tapan milyon peso qazanırdı. Bu təxminən 40 min dollar idi. Kasıb ölkə vətəndaşı üçün bir sərvət idi.

25 mayda qəzetlər növbəti xoşbəxt rəqəmi elan edirlər — 349.

Amma texniki səhv baş verir. Belə ki 349 rəqəmli qapaqlardan 800 000 ədəd istehsal edilir. Bu isə 32 milyard demək idi. Təbii ki, “Pepsi” bu məbləği ödəməkdən imtina edir.

On minlərlə «qalib» küçə etirazlarına başlayır və “Pepsi müharibəsi” başlayır. Pepsinin 32 maşını yandırılır. Adamlar Pepsi ofislərinə hücum edirlər. İdarə heyətinə təzyiq dolu yazılar gəlir. Bütün şirkət işçiləri şəhəri tərk edir.

Maraqlıdır ki, Pepsiyə qarşı müharibə ilk dəfə idi ki, ordunu və kommunistləri birləşdirir. Pepsi məhkəmələrdən sonra hər bir qalibə cəmi 10-20 dollar pul ödəyir.

Pepsi bu kampaniyaya 2 milyon dollar ayırmışdı, sonda isə 20 milyona yaxın xərcləri çıxır. Xoş «niyyət» hərdən belə də nəticələnir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.05.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının və “Ulduz” jurnalının birlikdə həyata keçirdikləri “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizlərə Günay Mirinin hekayəsi  təqdim edilir.

Layihə ən yaxşı ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıbdır.

Xoş mütaliələr.

GUNAY MİRİ

“GÖY PENCƏK”

Havalar qəflətən soyudu; göy üzünü qara buludlar aldı, acı külək əsdi.

Məktəb çantamı yığıb pəncərədən həyətə boylandım. Üşüyürdüm. Ayağımın birini götürüb, o birini qoyurdum. Bu soyuqda məktəbə necə gedəcəyimi düşünürdüm. Hirsimdən qəhər məni boğurdu.

         Anam ayağına kündə bağlanmış məhbus kimi ağır addımlarla həyətdən evə tərəf gəlirdi. Əlində nəsə bir bükülü var idi. Qapı cırıldadı. Anam otağa girib qapını bağladı. Susub mənə xeyli baxdı, sonra bir neçə addım atıb əlindəki bükülünü çəkinə-çəkinə mənə uzatdı...  

         O gün ömrümdə birinci dəfə anama cavab qaytardım; hikkə ilə, səsimi qaldırmaqla, sifətimi bozartmaqla. “Mən qız jaketi istəyirəm!” deyib bağırdım, anamın mənə uzatdığı göy pencəyi üstünə tolazladım. Pencək anama dəyib döşəməyə düşdü. Anam Tibet kahinləri kimi sonsuz təmkinlə pencəyi yerdən qaldırdı,  mülayim səslə astadan dedi:

Qızım...

Nə qızım!? – onun sözünü ağzında qoyub kükrədim, –  mən oğlan pencəyi geyməyəcəyəm!

Yad oğlan pencəyi deyil, mənim balam, qardaşının pencəyidir. Vallah, heç bilinməyəcək. Təki canın isti olsun, –  anam pencəyi sığallayıb pilə kimi yumşaq səslə dedi. –  Neyləyim axı? Atan qayıtsaydı, alardı, –  anamın səsi kallaşdı.

Anamın təbəssümü çoxdan yadırğamış yaraşıqlı sifətinə hopmuş əlacsızlıq hissi kürümü yatırdı. Pencəyi alıb o üz-bu üzünə çevirdim. Hirsimi zorla boğub pencəyi əynimə keçirdim. 

         Məktəblə evimizin arası on beş dəqiqəlik yol idi. Dərsə hamıdan tez getmək qərarına gəldim. Çantamı belimə şəllədim. Pencəyin ətəklərini çantanın altına yığdım ki, görünməsin. Çox adam görməsin deyə, ara yola buruldum. Gedə-gedə hər addımıma bir cümlə deyib özümü sakitləşdirirdim: “Heç kim sənə fikir vermir. Belində çanta var. Çanta pencəyin ətəklərini yellənməyə qoymur.  Heç kim səni görmür. Çanta belini tutub. Pencək geydiyin bilinmir”.   

         Darvazadan girəndə də, məktəb binasının giriş qapısını açanda da mənə baxan olmadı. Sinfə keçib çantanı partamın üstünə atdım, pencəyi cəld soyunub astarına çevirdim, gedib asılqandan asdım.

         Sinif yoldaşlarım ikibir-üçbir sinfə doluşdular. Qızlar isti jaketlərini, oğlanlar gödəkcələrini soyunub sinif otağının arxa divarına bərkidilmiş asılqandan asdılar.

         Dərsin ortasında karandaşımı qəsdən yerə atdım ki, gözucu asılqana baxım. Baxdım. Qızlardan kiminsə yaşıl yun jaketi mənim göy pencəyimin üstündəki ilgəyə keçirilmişdi. Jaketin altından bir qarış sallanan astar qolları saymasaq, pencəyim görünmürdü! Dərindən nəfəs aldım.

         Son dərsdə bərk həyəcanlandım. Tanrıya yalvardım ki, zəng çalınan kimi müəllimə jurnalı götürüb getsin. Getsə, uşaqlar basabasla paltarlarını götürər, evə cumarlar, mən də rahatca pencəyimi çantamın altında gizlədib evə gedərəm... Amma yox, istədiyim kimi olmadı, ola bilsin, acı küləyin vıyıltısı ünümü Tanrıya çatmağa qoymadı; dərs bitdi, zəng çalındı, uşaqlar bir-bir asılqandan paltarlarını alıb geyindilər, jurnalda qeydlər aparan müəllim ilə sağollaşıb sakitcə sinifdən çıxdılar.

         Asılqanda astarı parıldayan pencəyim tək qaldı. Müəllim başını qaldırıb mənə baxdı, acıqla evə niyə getmədiyimi soruşdu. “Sabahkı dərsin tapşırığını edirəm, müəllim, küləkdir, qorxuram, evdə işıqlar sönə, sabah dərsə hazırlıqsız gələm” – səsim titrəyə-tirəyə cavab verdim. Müəllim dilinin altında nəsə dedi, dediklərini eşitməsəm də, anladım ki, bəhanəm tutub.

         Müəllim qəflətən başını qaldırıb asılqana baxdı. Ürəyim guppuldadı. Üzümü dəftərin vərəqi ilə cəld örtdüm. Müəllim sürətlə asılqana yaxınlaşdı, pencəyimi alıb baxdı, pencək əlində pəncərəyə tərf getdi, pəncərəni açıb məktəbin darvazasına tərəf gedən uşaqları çağırdı:

Hansı huşsuz pencəyini sinifdə unudub?!

Uşaqlar devikdilər. Oğlanlar bir-birinə baxdılar. Qızlar gülüşdülər. Müəllim “Heç nə başa düşmədim” mızıldanıb başını buladı, pəncərəni bağlaylb jurnalı yazmağa davam etdi. İşini bitirib zərblə jurnalı qapadı. Durub qapıya tərəf getdi. Cəld ayağa durub müəllim ilə sağollaşdım. O, “sağ ol”umu almadan qapını arxasınca bağladı. 

         Qapıya boylana-boylana ürkək addımlarla asılqana tərəf getdim. Bir əlimdə çanta, o biri əlimdə astar üzünə çevrilmiş göy pencək, dəhlizdən güllə kimi keçdim.

         Həyətdə heç kim yox idi. Pencəyi çevirib əynimə keçirdim, ətəklərini çantanın altına yığdım.

         Narın yağış başladı. Yenə əsas yoldan ara yola dönmək isatədim, amma bu yağışda ara yolun palçıq olacağını yadıma salıb fikrimdən daşındım. Bir neçə dəqiqə sonra narın yağış damcıları irilənib leysana çevrildi. Adamlar leysandan qorunmaq üçün daldalığa çəkildilər. Küçə boşaldı. Pencəyimin ətəklərini açıb yelləyə-yelləyə, ayaqlarımı gölməçələrə çırpa-çırpa evə tərəf getdim. Gedə-gedə hər addımıma bir heca salıb deyirdim: Ana, məni bağışla!

         Evimizin eyvanında anamla qarşılaşdım. O, saçımdan alnıma, alnımdan yanaqlarıma süzülən mirvari damcılara, xoşbəxtlik saçan çöhrəmə baxıb gülümsədi. O an anladım ki, anamın bir anlıq təbəssümü insanların min qınağından  üstündür!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.05.2026)

Təqdim edir: Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Poetik qiraətdə sizlərlə yenidən Əlizadə Nuridir. Bu dəfə isə:

Çoxmuş üzü olmayıb,

Özgə üzə duranlar.

Quşu gözündən deyil,

Göz yaşından vuranlar.

-deyə şikayətlənir şair. Bu qədər çatışmazlıq varsa, şair olan bəndə axı necə susa bilər?

Xoş mütaliələr! 

KÜÇƏDƏN NƏĞMƏ KEÇİR...

Təzə hava çalınır,

Qəmin köhnə sazında.

Yad dildə danışırıq

Doğmaların yasında.

Qocalıram deyəsən,

Söz içimdə paslanır.

Bir şimal şəhəriyəm-

Günəş mənə nazlanır...

Qıfılbəndmiş göy üzü-

Verən yoxdu açarı.

Küçədən nəğmə keçir

Çağır gəlsin içəri.

...Yıxılıram, ilahi,

Ümid də yox tutmağa.

Neçə eşq həsr etmişəm

İlk eşqi unutmağa.

Bəlkə yaşamamışam,

Amma ömür sürmüşəm.

Bir dilənçi ovcuna 

Yüz dəfə hönkürmüşəm...

Çoxmuş üzü olmayıb,

Özgə üzə duranlar.

Quşu gözündən deyil,

Göz yaşından vuranlar.

...Qucaqlamaq öyrədin,

Bu kəsilmiş qollara.

Yolu düz çəkmədiniz-

Düşdük əyri yollara...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.05. 2026)

Elman Eldaroğlu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 Yaşasaydı, bu gün 65 illik yubileyini qeyd edərdi…

Nağıl şifahi xalq ədəbiyyatının epik növünün gözəl bir janırıdır. İnsanı tərbiyələndirir, yol göstərir, başa salır. Nağıllar da iki cür olurlar- xalq nağılları və müəllif nağılları. Və hamısı da “biri vardı, biri yox”la başlayıb, “göydən üç alma düşdü” ilə qurtarır. Bu dəfə sizə bir insan haqqında nağıl danışmaq istəyirəm. Biri vardı, biri yox...

Onu cəmi bir dəfə görmüşdüm. AzTV-nin sədr müavini mərhum Vaqif Ağayevin yas mərasimində. Üstündən iki ildən bir az çox vaxt keçirdi ki, özünün də ölüm xəbəri yayıldı. Zakir Sadatlını deyirəm. Sağlığında uzun müddət AzTv-də çalışıb. “Hərbi vətənpərvərlik və salnamə” redaksiyasının redaktoru, böyük redaktoru idi. Sonralar Azərbaycan Radiosunun “Gənclik və idman” redaksiyasında baş redaktor müavini vəzifəsində işləyib...

Deyirdi ki,- “İmzalar və kitablar tünlüyündə adamlara bir az mərhəmət göstərmək lazımdır”...

 Çox alicənab, necə deyərlər, istiqanlı adam idi:-“Rəssam gəmi şəkli çəkirsə, bu o demək deyil ki, o, okeanın o tayına üzüb getmək istəyir. Yazıçı da əsərini müsabiqə və mükafat müstəvisində qurmur. Onun bir borcu var: Yaxşı yazmaq! Yazdıqlarının sonradan ona gətirəcəyi divident artıq taleyin işidir. Böyük sənət əsərləri və sənətkarlar olub ki, tale onlarla hüdudsuz ölçüdə sərt və amansız davranıb. Bəzən də əksinə olub. Taleyin nə qəddarlığı, nə də həlimliyi bizimçün izah olunan deyil. Bir şeyi yadda saxlamaq lazımdır – müsabiqələr, mülahizələr, mükafatlar və başqa “…lar”lar və ”…lər”lər zamanın bir köks ötürməyi qədərdir. Hər şey çıxıb gedəcək və gedəndə bizim qazandıqlarımızı da öz yükünə qatıb aparacaq. Yeganə təsəlli budur ki, ümidlərimizi və sevgilərimizi bağladığımız yaradıcılıq Yer üzündə bir ləpir kimi qalacaq.”- söyləyirdi.

Və özü də sonda Azərbaycan jurnalistikasında bir ləpir kimi qaldı.

Zakir Sadatlı 15 may 1961-ci ildə Cəlilabad rayonunun Sadatlı kəndində dünyaya gəlmişdi. 1983-cü ildən ədəbi-bədii yazıları ilə respublika mətbuatında çıxış edib. İlk mətbu şeirləri -“Karvan”, “Kamillik məsafəsi”, “Dəşti” Cəlilabad rayon qəzeti “Yeni gün”də dərc edilib. Dövri mətbuatda şeir və onlarla publisitik məqalələri vaxtaşırı çap olunub. 2008-ci ildə Zakir Sadatlının “Salam, baça” hekayəsi Mahmud Kaşğarinin doğumunun 1000 illiyi çərçivəsində YUNESKO-nun 24 türkdilli ölkənin yazarı arasında keçirdiyi ədəbiyyat müsabiqəsində 1574 əsər içində üç qalibdən biri olub. Əsər Azərbaycan üzrə 1-ci, Türk dünyası üzrə 3-cü yeri tutmuşdu. Bu əsər alman, ərəb, qazax, rus, tatar, türk dillərinə tərcümə edilərək nəşr edilmiş, Azərbaycanda isə 2012-ci ildə nəşr olunan “İraq olsun” sənədli povestinin tərkibində nəşr edilərək, oxuculara təqdim edilib. Ondan bizə “Əfqanıstan uçurumu” xatirə romanı, “İraq olsun” sənədli povesti, “Salam, baça” hekayəsi və başqa dəyərli əsərləri yadigar qalıb...

Zakir Sadatli Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövrünün görkəmli araçdırmaçı-tədqiqatçılarından olmaqla yanaşı, Cümhuriyyət dövrü fədailərindən bəhs edən onlarla tədqiqat-məqalənin müəllifi olub. O, həm də Azərbaycan Cümhuriyyəti fədailərindən biri olan, ömrüboyu mühacirətdə yaşayan Əziz Alpoudun “Həyatımın hekayətləri” adlı tarixi memuarını Türkiyə türkcəsindən Azərbaycan dilinə çevirərək çap etdirib. Bu tarixi əsər o vaxt Azərbaycan və Türkiyədə böyük əks-səda doğurdu. Və yenidən Türkiyə türkcəsinə çevrilərək təkrar nəşr olundu. Zakir Sadatlı həmçinin mərhum Xanlar Bayramovla birlikdə yazılan “Onu Gəncə böyütmüşdür” kitabının həmmüəllifidir. Əsər görkəmli ictimi-siyasi xadim Tofiq Bağırovun həyat və ictimai-siyasi fəaliyyətindən bəhs edir. Şeir də yazırdı. Onun şeirləri respublika mətbuatında, o cümlədən “Azərbaycan”, “Ulduz”, “Füyuzat” jurnallarında, eləcə də Türkiyədə nəşr olunan “Kardeş qələmlər”, “Türk ocağı”, İraqda “Kardeşlik” dərgilərində, “Hürriyyət” qəzetində işıq üzü görüb. Əsərləri rus, türk, ərəb, alman və tatar dillərinə tərcümə olunaraq dünyanın bir çox ölkəsində nəşr edilib...

Zakir Sadatlı 2013-cü ilin fevral ayının 5-də 51 yaşında ikən vəfat edib. Məzarı Cəlilalabad rayonunun Sadatlı kəndindədir.  Vəfatından sonra- 2015-ci ildə isə Zakir Sadatlının şeirlərindən ibarət “Mən varam dünyada” adlı şeirlər kitabı nəşr olunub... 

...Göydən üç alma düşdü. Biri sənin, biri mənim, biri də heç kimin...

Bəli, nə vaxtsa Əfqanstan döyüşlərində iştirak edən, ölkənin ədəbi mühitində yaxşı tanınan Zakir Sadatlı da artıq bir nağılın qəhrəmanıdır. Söylədim ki, ruhu şad olsun və ruhuna rəhmətlər dilənilsin…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.05.2026)

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

20-ci əsrin əvvəllərində amerikalı iş adamı, poladtökmə sənayesinin ən görkəmli nümayəndələrindən biri, həmçinin də məşhur xeyriyyəçi olan Endryu Karnegi insanlara rəhbərlik etmək bacarığı ilə məşhur idi. Onun istedadı aşağıdakı maraqlı hadisə ilə yaxşı işıqlandırılır.

Karneginin baldızı iki oğlundan tez-tez şikayət edirdi ki, onlar kollecə daxil olaraq, evdən ayrıldıqdan sonra nadir hallarda ona məktub yazırdılar və ya onun məktublarına cavab verirdilər. Karnegi mərc edir ki, ilk məktubundaca diqqətsiz gənclərdən cavab alacaq. Özü də onlardan xahiş etmədən. Və mərci də udur.

Karnegi uşaqlara qısa bir məktub yazır, onların işləri və uğurları ilə maraqlanır. Məktubun sonunda isə sanki təsadüfən əlavə edir: "Cib xərcliyi üçün zərfin içərisinə beş dollar da qoyuram" (bu o vaxt üçün kifayət qədər əhəmiyyətli bir məbləğ idi). Lakin o, heç bir məktubun içərisinə pul qoymayır.

Tezliklə növbəti poçtla Karnegi mehriban baldızı oğlanlarından ona kollecdəki təhsillərinin necə getdiyini bildirən, uğurlarından bəhs edən və xeyirxahlığa görə ona təşəkkür edən, amma zərfdə pul olmadığı da qeyd edilən iki məktub alır.

Bəli, Karneginin gəldiyi nəticə bu idi ki, kimdənsə nəsə almaq istəyirsinizsə, sizin nə istədiyinizi deyil, onun nə istədiklərini düşünmək lazımdır.

Karnegi öz işçilərinə də bü cür münasibət göstərirdi. 

Qeyd edək ki, Endryu Karnegi böyük bir xeyriyyəçi olmuşdur və sərvətinin düz 90 faizini xeyirxah işlərə sərf etmişdir. Onun yaratdığı bütün xeyriyyə fondları, muzey və qalereyaların adlarını sayıb-qurtarmaq çətindir.  Maarifçiliyə qoyduğu pul da çox böyükdür. ABŞ, Böyük Britaniya və Avstraliyada Karneginin vəsaiti ilə 2509 kütləvi kitabxana yaradılmışdır. Hazırda amerikalıların 40 faizi biliklərini Karneginin kitabxanalarında zənginləşdirirlər. Onun özü isə "kitabxanaların müqəddəs qəyyumu" titulunu daşıyır. Onun 1902-ci ildə Vaşinqtonda əsası qoyduğu Karnegi institutu hələ də fəaliyyət göstərir.  

Endryu Karnegi özü üçün belə bir epitafiya (məzar daşına yazılan yazı) yazdırmışdı: “Burada özündən ağıllı adamları özünə tabe etmiş adam yatır”.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.05.2026)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının birgə layihəsində növbəti mövzumuz da çox maraqlıdır: Türk xalqlarında müqəddəs dağlar kultu.

Türk xalqlarının qədim inanclarında dağlar yalnız fiziki mənada deyil, həm də mədəni və dini baxımdan çox vacib bir rol oynamışdır. Bu dağlar, həmcoğrafi, həm də metafizik anlamda, ruhani bir güc, ilahi bir məkan olaraq qəbul edilirdi. Müqəddəs dağlar, türk xalqlarının mədəniyyətində, inanc sistemində və mitologiyasında mühüm yer tutmuş, bir çox dini və mifoloji obrazlarla əlaqələndirilmişdir. Bu yazıda müqəddəs dağlar kultunun semantik və mədəniyyətşünaslıq aspektlərini araşdıraraq, bu anlayışın türk dünyasında necə formalaşdığını, inkişaf etdiyini və dağların türklərin həyatında hansı rolu oynadığını nəzərdən keçirəcəyik.

  Müqəddəs dağların semantik anlamı:

 Türk mədəniyyətində dağlar yalnız fiziki ərazilər deyil, həm də semantik bir güc, müqəddəs bir məkan kimi qəbul edilmişdir. Dağların mifik və simvolik mənaları, Türk xalqlarının kosmos və dünya görüşü ilə sıx bağlıdır. Türk xalqlarında dağlar ən çox aşağıdakı anlayışlarla əlaqələndirilir:

1.     Tanrı ilə əlaqə: Dağlar, Tanrı ilə birbaşa əlaqə qurulan yerlər kimi qəbul edilirdi. Bu anlayış, şamanist və tenqriçi inanc sistemlərində əsas yer tuturdu. Dağlar, göy ilə yer arasında bir körpü rolunu oynayır, ruhların Tanrı ilə birbaşa ünsiyyət qurmasına şərait yaradırdı.

2.     Ruhani səyahət və təmizlənmə: Dağlar, bəzən ruhani təmizlənmə və yüksəlişin təcəssümü olaraq da görülürdü. Bir çox türk xalqında dağlara və yüksək yerlərə səyahət etmək, insanın özünü ruhani cəhətdən təmizləməsi və gücləndirməsi ilə bağlıdır. Bu, həm də ölümdən sonra ruhun göyə yüksəlməsini simvolizə edən bir anlayışdır.

3.     İlahi güc və qoruyuculuq: Dağlar həm də müqəddəs bir qoruyucu olaraq görülür. Bu, dağların insanların yaşadığı əraziləri qorumaqla yanaşı, həm də hərbi və sosial müqəddəsliyin simvolu kimi qəbul edilməsini təmin edirdi. Dağlar, bir çox əfsanə və rəvayətlərdə insanların yaxşı taleyi üçün qurbanlar kəsilən və dualar edilən yerlər olmuşdur.

   Türk mifologiyasındaki müqəddəs dağlar:

 Türk mifologiyasında dağlar bir çox müsbət və mənfi məna kəsb edən simvollarla təmsil edilmişdir. Aşağıda bir neçə məşhur müqəddəs dağ haqqında mədəniyyətşünaslıq və semantik baxımdan detallı məlumat verilir:

1.     Altay dağları: Altay dağları, türk xalqlarının ruhani həyatında mühüm yer tutan müqəddəs məkanlardan biridir. Altay dağları, xüsusilə Tengri inancında Tanrının mərkəzi olaraq qəbul edilirdi. Bu dağların zirvələrinə "Tanrı dağları" deyilir, burada Tanrının iradəsi yer üzünə endirilir. Altay mədəniyyətində bu dağlar, ölümsüzlük və ilahi qüvvələrin yerləşdiyi yer kimi simvollaşdırılır.

2.     Süleyman dağı: Türk mifologiyasında Süleyman dağı da müqəddəs sayılır. Bu dağda Tanrı tərəfindən insanların sınaqdan keçirilməsi, mənəvi təmizlənmə və yüksəliş anlayışları ilə əlaqələndirilir. Xüsusilə Süleyman dağı müqəddəs bir yer olaraq türk şamanizmi və islam öncəsi türk inanclarında əhəmiyyətli yer tuturdu.

3.     Qaf dağı: Qaf dağı da türk mədəniyyətində müqəddəs bir yer olaraq çıxış edir. Bu dağ haqqında geniş şəkildə təbliğ olunan əfsanələrdə, həm yerin göydən ayrılması, həm də Tanrı ilə birbaşa əlaqə qurulması təsvir edilir. Qaf dağı, həm də həyatın və ölümün arasında bir sərhəd kimi görülür.

  Müqəddəs dağlar və Türk şamanizmi:

 Şamanizm, türklərin ən qədim inanclarından biri olub, müqəddəs dağlar kultunun mərkəzində yer alır. Şamanlar, dağlara gedərək Tanrı ilə əlaqə qurur və orada ruhani təcrübələr əldə edirdilər. Bu təcrübələr, dağların insanları ruhən təmizləməsi və onları yüksək mənəvi səviyyəyə qaldırması ilə əlaqələndirilirdi.

 Şamanların dağlara gedib ruhani səyahətlər etməsi, həm də göy dünyasına çıxmağın bir simvolu idi. Dağlar, şamanların Tanrı ilə əlaqə qurmaq üçün yüksəkliklərə çatması üçün ən uyğun məkanlar olaraq görülürdü.

  Müqəddəs dağların simvolik əhəmiyyəti və Türk həyatında rol:

 Müqəddəs dağlar, türk xalqlarının həyatında sosial və mədəni baxımdan da mühüm rol oynamışdır. Dağlar yalnız ruhani yerdəyişmənin deyil, həm də gündəlik həyatda həyatın həm sosial, həm də mədəni aspektlərini təşkil edən məkandır. Dağların müqəddəsliyi, türklərin göy və yer anlayışının təcəssümüdür, hansı ki, bu qarşılıqlı əlaqə mədəniyyətin çoxsaylı ifadələrində özünü göstərir.

 Müqəddəs dağlar, həm də təbiətin qorunması və kəndlərin, şəhərlərin müdafiəsi baxımından önəmli bir əhəmiyyətə malik olmuşdur. Əfsanələrə görə, müqəddəs dağlar çətin şəraitdə həyatın davam etməsi üçün mübarizənin və müqavimətin məkanı hesab edilirdi.

  Nəticə.Türk xalqlarında müqəddəs dağlar kultu, türk xalqlarının təbiətə olan baxışının, ruhani dünyagörüşünün və mədəniyyətlərinin təcəssümüdür. Dağlar, yalnız coğrafi mənada deyil, həm də ruhani, mədəni və dini baxımdan önəmli məkanlar kimi qəbul edilmişdir. Dağlar, Tanrı ilə əlaqənin qurulması, ruhani təmizlənmə, qorunma və cəsarət anlayışlarını simvolizə edərək türk xalqlarının kollektiv yaddaşında izlər buraxmışdır. Bu mədəniyyətin öyrənilməsi, türk xalqlarının təbiətə və ilahi güclərə olan mənəvi bağlarını daha yaxşı başa düşməyimizə imkan verir.

 Şəkildə: Ağrı dağı

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.05.2026)             

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Səfalı Tovuz diyarını biz daha çox aşıqları ilə tanıyırıq. Mənsə sizə şərqşünas, ərəbşünas Vilayət Cəfərov barədə danışacağam, axı bu gün onun doğum günüdür.

Vilayət Cəfərov 15 may 1940-cı ildə Tovuz rayonunun Bozalqanlı kəndində anadan olmuşdur. A. S. Puşkin adına Tovuz şəhər orta məktəbində təhsil almışdır. 1960–1965-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) Şərqşünaslıq fakültəsinin ərəb şöbəsini bitirmişdir.

Universiteti bitirdikdən sonra 1965–1967-ci illərdə Yəməndə, 1978–1981-ci illərdə İraqda tərcüməçi kimi fəaliyyət göstərmişdir. 2002-ci ildə "İraqda neoklassik poeziya" mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə edərək, filologiya elmləri doktoru adını almışdır.

Uzun müddət AMEA-nın Ziya Bünyadov adına Şərqşünaslıq İnstitutunda Ərəb filologiyası şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışmışdır. O, elmi yaradıcılıqla, tərcümə fəaliyyətilə yanaşı, pedaqoji sahədə də çalışmış, müxtəlif dövrlərdə Bakı Dövlət Universiteti, Qafqaz Universiteti və Təfəkkür Universitetlərində mühazirələr oxumuşdur. AMEA-nın Ziya Bünyadov adına Şərqşünaslıq İnstitutunda "Dünya ədəbiyyatı" ixtisası üzrə fəaliyyət göstərən Müdafiə Şurasının üzvü, Seminar Komisiyasının sədri kimi fəaliyyət göstərmişdir. Onun rəhbərliyi altında 10-dan artıq dissertasiya müdafiə olunmuşdur.

Kitabları 

1. Ağ günlərin sorağında. Ərəb ədəbiyyatından tərcümələr

2. Cəmil Sidqi əz-Zəhavi. 

3. İraqda neoklassik poeziya. 

4. Əliqılınclı zülfüqar. 

5. Qürbətdə yaranan dostluq. 

Mükafatları 

- "Sosializm yarışının qalibi" döş nişanı 

- AMEA Rəyasət heyətinin Fəxri fərmanı (Şərqşünaslıq İnstitutunun 50 illiyi münasibtilə).

- AMEA Rəyasət heyətinin Fəxri fərmanı (AMEA-nın 60 illiyi münasibtilə).

- Azərbaycan Azərbaycan–Azərbaycan təhsilinin inkişafında xidmətlərinə görə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə "Tərəqqi" medalı ilə təltif edilib.

Professor Cəfərov 2021-ci ilin fevral ayının 21-də Bakıda vəfat etmişdir. Ailəli idi. 2 övladı, 4 nəvəsi var.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.05.2026)