Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu gün narın-narın qar yağır. Elə bil səma tələsmir, elə bil harasa çatmaq dərdi yoxdur. Qar dənələri yavaş-yavaş, bir-birinə toxuna-toxuna yerə enir, sanki düşünə-düşünə düşürlər. Hər dənə öz yolunu bilir, amma yolun sonu eynidir: torpaq, dam, pəncərə kənarı, ağac budağı, insanın çiyni… Bir az soyuq var, bir az da yağışla qarışıq bir hava. Nə tam qışdır, nə də payızdan qopub gedə bilmir. Elə bu arada qalmaq halı da adamın içini qəribə edir.

Belə havalarda insanın içində danışmaq istəyi olur. Amma kimləsə yox, özü ilə. Sanki içində bir səs oyanır, səni keçmişə aparır, sonra indiyə qaytarır, sonra yenə aparır. Qar bu səsi daha da aydın eşitdirir. Küçədə səs azalır, maşınlar ehtiyatla gedir, insanlar addımlarını yavaşıdır. Hər kəs bir az öz içinə çəkilir. Qar yağanda şəhər də kənd kimi susur.

Pəncərədən baxıram. Şüşənin o üzündə ağaran dünya var, bu üzündə isə isti otaq. İçəridə bir odun ocağının xəyali çıtırtısı dolaşır sanki. Uşaqlıqdan qalan bir səsdir bu. Hər kəsin uşaqlığında belə bir səs var: odun yananda çıxan o xırda, amma adamın içinə yayılan çıtırtı. O səs təkcə qulağa yox, yaddaşa da toxunur.

Uşaqlıq qışları tamam başqa idi. Qar daha ağ idi sanki, soyuq daha kəskin, amma istilik daha səmimi. O vaxtlar evlərdə mərkəzi istilik yox idi, radiatorların səsi yox idi. Sobanın öz dili vardı. Odunu necə atsan, o cür danışardı. Bəzən alov coşardı, bəzən sakit-sakit yanardı. Sobanın yanında oturub əllərini qızdırmaq, sonra birdən-birə çox yaxınlaşıb yanmaqdan qorxub geri çəkmək… Bunlar kiçik şeylər idi, amma həyat elə o kiçik şeylərdən ibarət idi.

Qar yağanda kənd yolları bağlanardı. Amma bu bağlanmaq qorxulu yox, sevincli idi. Bilirdin ki, bu gün heç kim tələsməyəcək. Məktəbə getmək çətinləşəcək, bəlkə də ümumiyyətlə getməyəcəksən. Böyüklər bunu problem sayardı, uşaqlar isə bayram kimi. Qarın altında qalan izlər, qardan adamlar, islanmış əlcəklər, axşam sobanın yanında qurudulan corablar… Hər şey bir ritm içində idi.

İndi qar yağanda başqa cür düşünürük. “Yollar buz bağlayacaq”, “tıxac olacaq”, “hava soyudu” deyirik. Qar artıq bir az narahatlıq gətirir. Halbuki o hələ də eyni qardır. Dəyişən qar deyil, bizik. Zaman keçdikcə qarın gətirdiyi səssizliyi yox, yaratdığı çətinliyi görürük. Uşaqlıqda isə səssizlik özü bir hədiyyə idi.

Odun ocağının çıtırtısı keçmişlə bu günü bir-birinə bağlayan körpü kimidir. İndi çox evdə odun sobası yoxdur. Qaz kombisi, elektrik isidiciləri var. Bir düyməni basırsan, istilik gəlir. Rahatdır, sürətlidir, amma səssizdir. O səssizlikdə bir şey əskik qalır. Çıtırtı yoxdur, odunun yanıb külə dönməsinin o yavaş fəlsəfəsi yoxdur. Ocaq səni gözləmirdi, sən ocağı gözləyirdin. İndi isə hər şey dərhaldır.

Keçmişdə qış axşamları uzun idi. Televiziya bir-iki kanal göstərərdi, o da bəzən qaralardı. Amma söhbətlər uzun çəkərdi. Böyüklər keçmişdən danışardı, uşaqlar qulaq asardı. Hekayələr, xatirələr, bəzən də susqunluq. Susmaq da bir növ danışmaq idi o vaxt. Kiminsə nəsə deməsinə ehtiyac yox idi, sobanın səsi hər şeyi deyirdi.

İndiki yaşam sürətlidir. Qış axşamları da qısalıb sanki. Telefon ekranları işıq saçır, amma o işıq adamı isitməz. Qar yağsa belə, başımız ekranda olur. Kimin harada nə yazdığı, kim nə paylaşdığı daha vacib görünür. Pəncərədən baxmağa vaxt qalmır. Halbuki qar hələ də eyni səbrlə yağır, biz baxsaq da, baxmasaq da.

Bu gün qarın yağışı bir az yağışla qarışıb. Asfalt yaşdır, ayaq altında sürüşkəndir. İnsanlar çiyinlərini büzüb addımlayır. Hər kəs harasa çatmaq istəyir. Amma mən bir az dayanmaq istədim. Bir az bu havanı dinləmək, bir az bu soyuğu hiss etmək. Çünki soyuq da hissdir. Hər hiss kimi onun da demək istədiyi var.

Soyuq insana xatırladır ki, istilik dəyərlidir. Qaranlıq xatırladır ki, işıq vacibdir. Qar isə xatırladır ki, hər şey təzələnə bilər. Səhər yağmış qar axşam palçığa dönə bilər, amma o palçığın altında yenə torpaq var. Torpaq isə həyat deməkdir.

Keçmiş həyat daha çətin idi deyirlər. Bəlkə də elə idi. Amma çətinliklərin içində sadəlik vardı. İndiki yaşam daha rahatdır, amma mürəkkəbdir. Hər şey çoxdur: məlumat çoxdur, səs çoxdur, seçim çoxdur. Bəzən insan bu çoxluğun içində itir. Qar isə azlıqdır. Ağ rəng, səssizlik, sadəlik.

Odun ocağı da azlıqdır. Bir neçə odun parçası, bir kibrit, bir az səbr. Amma verdiyi istilik təkcə bədəni yox, ruhu da isidirdi. İndi istilik var, amma ruh bəzən üşüyür. Ona görə də belə havalarda keçmiş daha çox yada düşür. Keçmişi ideal etmək üçün yox, ondan bir az istilik almaq üçün.

Qar yağanda zaman yavaşlayır. Saatın əqrəbləri də sanki ehtiyatla hərəkət edir. Bu yavaşlıq insana düşünmək imkanı verir. Düşünmək isə unutduğumuz bir vərdişdir. Hər şey sürətli olanda düşünməyə ehtiyac qalmır. Amma qar yağanda düşünmək öz-özünə gəlir.

Keçmişdə insanlar qışı gözləyərdi. Qış hazırlığı olardı: odun yığılardı, turşular qurulardı, ev səliqəyə salınardı. Qış bir mövsüm idi, sadəcə hava dəyişikliyi yox. İndi isə mövsümlər bir-birinə qarışıb. Qış gəlib-gəlmədiyini paltara baxıb anlayırıq, havaya yox.

Bu gün narın-narın qar yağır və mən bunu yazıram. Yazmaq da bir növ ocaq qalamaq kimidir. Sözlər odun kimidir, düz düzsən yanar, səhv düzsən sönər. Hər cümlə bir alovdur, hər fikir bir istilik. Yazdıqca keçmişlə indinin arasında gedib-gəlirəm. Bəzən uşaqlıq evinin qapısını açır kimi oluram, bəzən bugünkü şəhərin səs-küyünə qayıdıram.

Həyat elə budur: keçmişlə indinin arasında gedib-gəlmək. Tam keçmişdə qala bilmirsən, tam indidə də rahat olmursan. Qar isə bu iki zamanın üzərinə düşür, ikisini də örtür, bərabərləşdirir. Qarın altında hamı eynidir: köhnə ev də, yeni bina da, zəngin də, kasıb da.

Bəlkə də qarın bu qədər duyğusal görünməsinin səbəbi budur. O, fərqləri gizlədir. İnsanlar bir az daha bənzəyir bir-birinə. Hər kəs üşüyür, hər kəs isinmək istəyir. Hər kəs bir yerə tələsir, amma qar yağanda o tələskənlik bir az azalır.

Odun ocağının çıtırtısı qulağımda deyil, amma yaddaşımdadır. O səs mənimlə böyüyüb. Hər dəfə qar görəndə o səs yenidən oyanır. Bəlkə də ona görə qışı sevirəm. Soyuğuna baxmayaraq, qış mənə istilik xatırladır.

Bu gün bir az soyuq var, bir az yağış var, bir az da qar. Amma içimdə uzun bir söhbət var. Qar yağdıqca bu söhbət uzanır. Sanki təbiət deyir: “Dayan, bax, dinlə”. Biz isə nadir hallarda dinləyirik. Amma bu gün dinləmək istədim.

Keçmiş yaşam sadə idi, indiki yaşam mürəkkəbdir. Amma hər ikisinin ortaq bir nöqtəsi var: insanın istiliyə ehtiyacı. O istilik bəzən odun ocağından gəlir, bəzən bir sözdən, bəzən bir xatirədən. Qar yağanda o istiliyi daha çox axtarırıq.

Axşam düşür. Qar hələ də yağır. Küçə işıqları qar dənələrini daha görünən edir. Hər dənə bir anlıq işıqda parlayıb yox olur. İnsan ömrü kimi. Bir anlıq görünürük, sonra izimiz qalır, ya qalmır. Amma o anın özü dəyərlidir.

Bəlkə də bu yazı bir nəticə demir. Demək də istəmir. Sadəcə bir havanın, bir qarın, bir xatirənin içində gəzişir. Söhbət edir, susur, yenə danışır. Elə qar kimi: səssiz, amma təsirli.

Bu gün narın-narın qar yağır. Mən də içimdə bir ocaq qalayıram. Keçmişdən bir az odun atıram, indidən bir az alov. Çıtırtısı eşidilməsə də, istiliyi hiss olunur. Bu da bəs edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.01.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Bəzən kino yalnız bir süjet olmur. O, tarixə söz verir, yaddaşlara iz qoyur və gələcəyə sual atır. 1978-ci ildə rejissor Şamil Mahmudbəyovun ssenarist Əhmədağa Muğanlı ilə birgə yaratdığı “Od içində” filmi məhz belə ekran işidir. Onun mərkəzində yalnız hadisələr deyil — insan, vətən və seçim dayanır.

Filmin janrı tarixi dram və macəra olmaqla, hadisələrin fonunda insan talelərini ortaya qoyur. Çəkilişlər 1978-ci ildə baş tutub və film 1979-cu ilin yayında tamaşaçılara təqdim olunub. Film yalnız tarixi hadisələri göstərmir, həm də insanın daxili odunu təsvir edir.

1919 — odun içində doğulan millət

Film 1919-cu ildə Azərbaycanın cənub bölgələri — Muğan və Lənkəranda baş verən dramatik hadisələr ətrafında qurulur. O dövr həm müharibə, həm xaos, həm də milli şüurun formalaşma çağından ibarətdir. “Od içində” bu tarixi dövrü yalnız faktlarla deyil, insan taleləri ilə danışır.

Ssenari əsasən bu ideya üzərində qurulur: millət öz azadlığını tapmaq üçün zamanın ağırlığına qarşı çıxmalı, qərarlar od kimi çətin mühitdə verilməlidir. Bu, təkcə bir döyüşün deyil, həm də vicdan məhkəməsinin filmidir.

Film kadrarxasında səslənən diktor mətnində deyilir ki:

“Azərbaycanın neftini və taxılını ələ keçirmək istəyən qüvvələr arasında daxili parçalanma və xarici təzyiqlər baş verirdi.”

Bu mətndə o dövrün mürəkkəb geosiyasi mənzərəsi — daxili parçalanma və xarici təzyiqin vahid fonu olaraq tamaşaçı qarşısına çıxır.

Obrazlar — tarix və insan arasında körpü

Filmin obrazları yalnız roldan ibarət deyil — onlar tarixin ağırlığını daşıyan simvollardır.

Tomar bəy — milli şüurun əsgəri, həm mübarizədə, həm də öz gücünü ortaya qoymaqda sınaq qarşısında qalan şəxsiyyətdir.

Əjdər — vətənpərvər gəncin, öz xalqının taleyi üçün atdığı addımların təcəssümüdür.

Andrey və Tatyana — ziddiyyətli münasibətlərin və fərqli dünyagörüşünün kino dilində ifasıdır.

Bu obrazlar vasitəsi ilə film deyir: tarixdə yalnız silahlar döyüşmür — insan ruhu da mübarizə aparır.

Estetik baxış və düşüncə

“Od içində” yalnız dramatik hadisələri deyil, həm də insanların daxili odunu göstərməyə çalışır. Rejissor Şamil Mahmudbəyov bu filmdə yalnız tarixi maneku yaratmır — o, insanın ruhi savaşını təsvir edir. Bəstəkar Emin Sabitoğlunun musiqisi isə bu dramın ritmini artırır və tamaşaçını dövrün duyğularına daha da yaxınlaşdırır.

Filmin bəzi kino tənqidçiləri tərəfindən ideoloji ekran işi kimi qiymətləndirildiyi də qeyd olunur. Həqiqətən də o, sovet dövrünün baxış bucağını əks etdirir, amma bu eyni zamanda dövrün mədəni və siyasi kontekstini anlamamız üçün bir pəncərə də aça bilər.

Niyə bu film indi də maraqlıdır?

Bu ekran işi yalnız tarixi hadisəyə baxış deyil — o, insan seçimlərinin ağır sınağıdır. Film təsdiqləyir ki:

milli azadlıq uğrunda mübarizə yalnız meydanlarda deyil, həm də insanın vicdanında baş verir;

sınaqlar hər zaman oxşar olur — qarşıda düşmən deyil, daxildən yaranan təzadlar var;

tarix artıq yazılıbsa da, o, yenidən nəzərdən keçirilməyə layiqdir.

Bu baxımdan “Od içində” həm kino tarixi, həm də milli yaddaş səhifəsidir.

Son söz

“Od içində” sadəcə film deyil — o, bir epoxanın, bir millətin və bir insan taləsinin müstəqil düşüncə ilə imtahanıdır. O, bizi düşündürür: tarixi fırtına içində keçmiş, amma hərəkət edən insanlar necə qərarlar verdilər? Hansı yolları seçdilər? Və bu yollar bugünkü bizə nə deyir?

Bu suallar cavab gözləyir — eynilə bu film də tamaşaçıdan cavablar tələb edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.01.2026)

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi. “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

 Oykonim toponimlərin bir növüdür. Yunanca “oikos” (ev) və “onoma” (ad) sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Yaşayış məntəqələrinin, yəni şəhərlərin, kəndlərin, qəsəbələrin adlarını bildirən sözlər, xüsusi isimlərdir. Şəhər adları bildirən oykonimlər astionimlər, kənd adlarını bildirənlər isə komonimlər adlanır.

Hər hansı bir etnomədəni arealda oykonimlər qatının formalaşması uzun sürən prosesdir. Yer-yurd adlarını orada yaşayan xalqlar formalaşdırır və zaman keçdikcə tarixi mənbələrdə və xəritələrdə öz yerini alır.  

Oykonimlər dunən ilə bu gün, bu gün ilə sabah arasındakı körpüyə bənzəyirlər. Onlar tarixin açarıdır, tariximizə işıq salır, ərazidə yaşayan xalqların tarixini, coğrafiyasını, mədəniyyətini və etnoqrafiyasını özündə əks etdirir. Digər tərəfdən, oykonimlər tarixi hadisələrin şahidləri kimi, yaddaşları təzələyərək, həmin ərazidə cərəyan etmiş prosesləri təkrar xatırladırlar. Onların tədqiqi və öyrənilməsi tariximizi, xalqımızın etnogenizini, coğrafiyamızı, dil və ədəbiyyatımızı, etnoqrafiyamızı, mədəniyyətimizi öyrənmək, xüsusən  öz kimliyimizi dərindən dərk etmək, itirilmiş dəyərləri bərpa etmək üçün çox faydalıdır. Oykonimlərsistemi xeyli dərəcədə coğrafi məzmuna malik olduğu üçün onların əsasında ərazinin relyef quruluşu, mənzərə xüsusiyyətləri, təbii sərvətləri, bitki örtüyü, təbii xüsusiyyətləri haqqında da müəyyən qənaətə gəlmək mümkündür.

Azərbaycanın İsveçrəsi sayılan qədim Oğuz rayonunda da çoxsaylı və zəngin oykonimlər olub. Onların bir qismi (Balaşum, Axpiləkənd, Covlan, Cucamış, Otmanlı, Qoruxlar, Güllüdağ, Maza, Xoşkaşen, Ağlıq, Qiyaslar və s.) artıq  müəyyən səbəblərdən qeyri-yaşayış yerinə çevrilmişdir.    

Bizim söhbətimiz isə hazırda mövcud olan oykonimlər barədədir. Hazırda Oğuzda 35 oykonim mövcuddur. Onlardan biri astionim (Oğuz şəhəri), qalan 34-ü isə  komonimlərdir – kənd adlarıdır.  

Oğuz oykonimlərinin mütləq  əksəriyyəti türk mənşəli olub, Azərbaycan dilinin formalaşmasında və xalqımızın etnogenizində bilavasitə iştirak etmiş etnosların adları ilə bağlıdır. Tarixən mövcud olan həmin oykonimlər Oğuzun ərazisində yaşayan türk xalqlarının tarixi ilə bilavasitə əlaqəlidir. Oğuz, Abdallı, Bayan, Bucaq, Ərmənət, Xaçmaz, Xacmaz-qıçlaq, Xalxal, Xalxal-qışlaq, Qarabulaq, Qarabaldır, Calut, Muxas, Padar, Tərkeş, Yaqublu, Böyük Söyüdlü, Sincan belə oykonimlərdəndir. Araşdırmalar göstərir ki, onların adları oğuz, abdal, bayandur, bucaq, ərmən (qıpçaq), qarqar, xeçmatak, qarabulaq, qarabaldır, ud, mux və as, padar, tərkiş, yaqub, söyüt və sincanlar adlı qədim türk tayfa, etnos və əşırətlərin adı ilə birbaşa bağlıdır.

Bu etnotoponimlərin çoxu həm də areal xarakterə malikdir. Onlara nəinki Azərbaycanda və digər türk ölkələrində, hətta başqa xarici ölkələrdə də (İran, Rusiya, Gürcüstan, Ermənistan, Çin, Monqolstan, İraq və s.) rast gəlmək olur. 

Oykonimlərin bir neçəsi də şəxs (antropooykonimlər) və bitki (fitonimlər) adları, biri isə hidronim əsasında formalaşmışdır. Kərimli və Tayıflı; Filfilli və Yemişənli, Zərrab kəndlərinin adları buna nümunə ola bilər. Kərimli kəndi şair M.K.Vardaninin, Tayıflı kəndi Tayıb adlı şəxsin adı ilə bağlıdır. Filfilli kəndinin adı ərəbcə “filfil” (bibər) bitkisinin, Yemişənli kəndinin adı “yemişan” kolunun adı ilə əlaqəlidir. Zərrab kəndinin adının isə yaxınlıqdan keçən Sarısu (farsça zərd və ab)  çayının adından alındığı güman olunur.

Oğuz oykonimlərinin bəzilərinin adları isə ərazinin xarakter xüsusiyyətləri, zahiri əlamət və keyfiyyətini bildirən, məkanın relyefi əsasında müəyyən olunmuşdur. Qumlaq, Top, Çaldaş, Çayqovuşan, Dəymədağlı, Dəymədərə, Baş Daşağıl bu cür oronimlərdən sayıla bilər. Belə məlum olur ki, ərazinin relyefi onun oykonimlərində də relyef formalarını (dağ, dərə, təpə, qaya, daş və s.) əks etdirən zəngin və rəngarəng makro və mikrooykonimlərin əmələ gəlməsinə səbəb olmuşdur. Başqa sözlə, Oğuz oykonimləri yer səthinin müxtəlif xüsusiyyətlərini də izah edir.

Quruluşuna görə, bu oykonimlər əsasən leksik, morfoloji və sintaktik yollarla yaranmış vahidlərdir.

Leksik yolla yaranan oykonimlər əsasən sadə sözlərin yer adlarına çevrilməsi yolu ilə əmələ gəlir və bu zaman xüsusi morfoloji şəkilçilər işlənmir. Padar, Top, Bucaq, Xalxal, Sincan kəndlərinin adları leksik yolla yaranmış oykonimlərə nümunə ola bilər.   

Morfoloji yolla yaranan Oğuz oykonimləri isə əsasən –lı, bir neçə halda -laq və -ıx  şəkilçiləri ilə meydana çıxmışdır. Abdallı, Böyük Söyüdlü, Dəymədağlı, Filfilli, Kərimli, Mollalı, Şirvanlı, Tayıflı, Yaqublu, Yemişənli, Qumlaq və Malıx oykonimləri belə formalaşmışdır.

Sintaktik yolla yaranmış oykonimlərin çoxu isə kök+kök (Oğuz, Çaldaş, Yenikənd, Dəymədərə, Hallavar (alavar), Qarabaldır, Qarabulaq) və kök+kök+şəkilçi (Dəymədağlı, Çayqovuşan) modelləri əsasında yaranmışdır. Mürəkkəb oykonimlərin bir qismi həm də fərqləndirici əlamətlər (baş, böyük, Xalxal, Xaçmaz, dağ, dərə) əlavə etmək hesabına formalaşmışdır. (Baş Daşağıl, Böyük Söyüdlü, Xalxal-qışlaq, Xaçmaz-qışlaq, Dəymədağlı, Dəymədərə).

 Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, Oğuz oykonimlərin əksəriyyəti türk mənşəlidir. Ərəb-fars mənşəli toponimlərə (ekzonimlərə) çox hadir halda təsadüf olunur. Bunlara Mollalı (ərəb), Filfilli (ərəb) və Zərrab (fars) toponimlərini misal göstərmək olar.

Tarixi faktlar göstərir ki, bir vaxtlar rayon ərazisində iki rus mənşəli (Astraxanovka və Vladirmirovka) oykonim də olmuşdur. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 12 iyun 2018-ci il tarixli  qərarı ilə Astraxanovka kəndinin adı dəyişdirilərək Çaldaş, Vladimirovka kəndinin adı isə Çayqovuşan adlandırılmışdır.

Sonda bir daha xatırladırıq ki, oykonimlər informasiya daşıyan etnomədəni mətnlərdir. Tarixin möhürü, silinməz izləri və yaddaşı sayılan oykonimlər bütövlükdə xalqın keçmişini, mədəniyyət və etnoqrafiyasını, eləcə də dil tarixini öyrənmək baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Onlar rayon haqqında biliklər xəzinəsidir, mədəni-tarixi informasiyanın qoruyucusudur.  

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair Təbrizdə yaşayan Mehdi Qəmsizdir

Mehdi Qəmsiz

Təbriz

DƏLİXANA

Salonun dibindən tanış səs gəlir,

Yenə də vaxtıdır qapılar: “Taq-taq”!..

Oyanıb röyadan baxıram sənə,

Bura dəlixana, sonuncu otaq.

Bu il gəlişinə çox inanmışam,

Yalnız mən deyiləm, hər kəs inanıb.

Gündüzlər bu yollar yolunu güdüb,

Gecələr lampalar dalınca yanıb.

Dərdimi əzbərdi pəncərələr də,

Bu tozlu camlarda nağıllar batıb.

İçəri üzündə, ayaq başında,

Bəbəklər tökülüb dənizlər yatıb.

Ağ donlu mələklər gəlib gedərlər,

Beynimi gəzməkdən yorulmayırsan.

Uzaqdan hamısı sənə bənzəyir,

Yaxına gələndə sən olmayırsan.

Canımda saf yerim elə qalmayıb,

Qolumda iyirmi sant yerin qalıbdır.

Dışarı üzümü iynə yerləri,

İçəri üzümü dərdin alıbdır.

“Yaz olub” – deyirlər dışarılarda,

Bulaqlar qaynayar, günəş nur saçar.

Gəlsənə fərş olum ayaqlarında,

O zaman bu xalça çiçəklər açar.

Gələcəksən deyə qiyamət qopub,

Bəzənib divarlar, geyinib yataq.

Hər əldə bir şəkil ərköyünləşir,

Bura dəlixana, sonuncu otaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı yazıçı, dramaturq Ağalar İdrisoğlunun “Vəzifəpərəstin dilindən” adlı satirik hekayəsini təqdim edir.

Atam-qardaşım, nə yapışmısız mənim yaxamdan? Bəli, vəzifəpərəstəm. Niyə də olmayım? Bu gün, bu zəmanədə yaxşı pulun, vəzifən yoxdusa, sən heç kimə lazım deyilsən. Sən heç  kimsən, atam-qardaşım. Bəlkə elə deyil? Vəzifən yoxdusa, sənin nə dostun var, nə tanışın, nə məşuqən. Heç evdə arvad da, uşaqlar da üzünə dürüst baxmırlar. Səni saya salmırlar.

Sizinkini bilmirəm, mən vəzifədən çıxanda, pulum olmayanda bizim arvad üzünü elə turşudurdu ki, elə bil rəhmətlik dədəsini mən öldürmüşdüm. Axşam da o söz... Dalını çevirirdi mənə, xorhaxorla yatırdı. Uşaqlar da mənimlə dilucu, xalaxətrin qalmasın deyə danışırdılar.

Hə. Vəzifəsiz olmağın ləzzətini bir dəfə mən də görmüşəm, atam-qardaşım. O vaxtlar vəzifəsiz qaldığım altı-yeddi ayda mən çəkdiyimi heç düşmənimə də arzu eləmirəm...  İllərlə mənimlə adicə görüşmək üçün növbə gözləyənlər, sağlığıma badələr  qaldırmaqçün bir-birinə aman verməyənlər, mən vəzifədən çıxandan sonra daha gözə dəymədilər...  Hətta “Toplan” adlı itim öləndə yüzlərlə adam yanıma gəlib, itə görə utanmadan baçsağlığı da verdilər. İti tərifləyib göylərə də qaldırdilar. Amma indi özüm “ölmüçdüm” bu köpək uçaqlarından biri də gözə dəymirdi...  Heç soyuşan yoxdur ki, “ Abdul eşşəyin hardadır”.  Ay Allah... Biz necə unutqan, yaramaz camaatıq...  Görəsən  Yer üzündə bizim kimi nüsxə varmı? İnanmıram ki, ola...

 Nə başınızı ağrıdım, köhnə hökumət gedib, təzəsi gələndə on beş naziri işdən hopdum çıxardı. Mən də getdim “çujoy poxmel”. Yəni o biri hökumətin adamı olsam da, bunun hakimiyyətə gəlməsi üçün dəridən-qabıqdan çıxırdım. Çünki o  köhnə  hökumət işinin öhəsindən gələ bilmirdi. Anarxiya, xaos baş alıb gedirdi... Hakimiyyətə gəlmək istəyən bu biri isə həm səriştəli, həm də mənim eloğlum idi. Fikirləşirdim ki, ətimi yesə də, sümüyümü çölə atmaz. Amma atdı... Özü də propka kimi.

Vəzifədən çıxarıldığım birinci günü adətimcə tezdən durub yuyundum. Üzümü qırxıb, geyindim. Dedim heç olmasa, bu sürücü zalım oğlu Zahir bir insaflı olar. O da mənimlə bir blokda yaşayır. Bir mərtəbə yuxarıda ev alıb vermişdim ona. Gözlədim ki, indi gəlib qapının zəngini basıb, heç olmasa, soruşacaq ki, ay müəllim, bəlkə harasa getmək istəyirsiz? Ya da sizə nə isə alıb gətirmək lazımdı... Ayaq səslərindən hiss elədim ki, düşdü aşağı. Çıxdım eyvana. Gördüm ki, mindi maşına, heç başını da yuxarı qaldırıb, mənə salam vermədi. Maşını xoddayıb getdi təzə nazirin dalınca... Hirsimdən başım gicəlləndi. Az qaldım ki, yıxılım, tez tutdum məhəccərdən və öz-özümə dedim:

 - Ay dadi-bidad... Bu əbləhi mən gətirib adam elədim. Yetimin biri idi. Bu cür ceyran kimi “Volqa” maşınını, sonra da  QAZ-31-i verdim ki, sür. Toyunu elədim. Ev alıb verdim.

Yadıma düşdü, bu əbləh oğlu hərdən mənə deyərdi:

- Ağamir müəllim, atam anamı fahişəlik üstündə atıb gedib. Uşaqlıqdan atasız qalmışam. Sağ olun ki, siz mənə ata olduz. Məni kişi elədiz. Ölənəcən sizi yaddan çıxarmaram. Quran haqqı düz sözümdü...

 Fikirləşdim ki, ay dadi-bidad... Gör mən necə yanılmışam. Atalar düz deyib: “Fahişədən ancaq belə dəyyus törəyə bilər...”

Bu vaxt şöbə rəislərindən biri Doydaq Saməddin blokdan çıxıb getdi öz maşınına sarı. Əynində mənim plaşım. Cəmi bir dəfə geymişdim. Xoşuma gəlmədi, bağışladım ona. Mənə “dayı” deyirdi. Şənimə yüzlərcə tostlar, şeirlər qoşurdu. Özü də tez-tez deyirdi:

- Ağamir müəllim, mən altıncı sinifdə oxuyanda atam və əmim haqqında imzasız şikayət məktubu yazmışdım Leninin movzoleyinə. Onları işdən çıxartdırmışdım... Məndən hamıya qarşı hər cür nakişilik gözləmək olar... Ancaq sizə heç vaxt pislik eləmərəm. Siz mənə atamdan da, qohumlarımdan da çox yaxşılıq eləmisiz. Sizin sayənizdə belə vəzifəm var. Sizin sayənizdə özümə  toy eləmişəm. Ev, bağ, maşın almışam. Özümün biznes işlərimi qurmuşam. Mən bu mərtəbəyə ancaq sizin sayənizdə qalxmışam. Əgər sizə pislik eləsəm, bihörmət iş tutsam, qoy Allah məni əbədilik kor eləsin. Anamın südü haramım olsun.

Öz-özümə dedim:

- Ay dadi-bidad... Bu küçük elə bir az sərxoş olan kimi özü deyirdi ki, məndən hər cür nakişilik gözləmək olar. Bəs mən niyə başa düşmürdüm?

Fikirləşirdim ki, sərxoşdu belə deyir. Nazirliyin çoxlu sirlərini danışırdım ona, bacıoğlu kimi... Demə o da mənim danışdıqlarımı ötürürmüş yaxarılara...

Bu vaxt Qara Məhərrəm çıxdı blokdan. Hansı ki, mənim sayəmdə adi işçidən nazir müavinliyinə qədər yüksəlmişdi. Həmişə də mənə deyərdi:

- Sizin kimi xeyirxah, müdrik adam olmasaydı, yəqin indi mən heç kim idim. İndi hardasa it döyürdüm. Sizin yaxşılığınızı unutsam, onda mən kişiliyimi itirmiş olaram. Onda mənə hansı sözləri desəniz, qəbulumdu, Ağamir müəllim.

Hiss elədi ki, mən eyvanda durub ona baxıram, başını qaldırıb Allahın salamını da vermədi mənə. Xidməti maşınına mindi. Sürücü maşını yelli sürüb getdi.

Fikirləşdim ki, bu Qara Məhərrəmi necə adlandırım. Axı, özü demişdi: “Sizə namərdlik eləsəm, hansı söyüşlə istəsəniz, məni söyün”. Yadıma düşdü ki, bunun arvadının ayağı “sürüşkəndi”. Hətta arvadının anasının da, bacılarının da “xəmiri sıyıqdı”... Qara Məhərrəmin arvadı da həmişə dəridən-qabıqdan çıxıb, min cürə oyunlar qurub ki, mənə yaxın olsun. Ancaq mən belə işi öz şənimə, şəxsiyyətimə sığışdırmamışam. Öz işçimin arvadına pis gözlə baxmamışam. Hətta bir dəfə məcbur olub, Qara Məhərrəmin arvadına bu fıkrimi açıq-saçıq da demişəm. O da bu sözlərimə görə məndən acıq eləyib. Sonra da açıq-saçıq deyib: “Ağamir müəllim, mənim kimi belə gözəl xanımdan, belə gözəl candan istifadə eləmədiyinə, mənimlə kef çəkmədiyinə görə vaxt gələcək peşiman olacaqsan. Onda da gec olacaq”...  Başıma bir qapaz vurdum.

 - Bu da sənə azdı, Ağamir. Bax, o vaxt əgər sən Qara Məhərrəmin arvadını özünə məşuqə eləsəydin, indi belə də yanmazdın...

Bu vaxt blokdan Ceyran xanım çıxdı. O, bu gün əvvəlkindən də bərli-bəzəkli geyinmişdi. Yəqin özünü təzə nazirə sevdirmək üçün... Hiss elədi ki, mən eyvanda dayanmışam. Heç başını qaldırıb yuxarı da baxmadı. Hə... Atam-qardaşım, Ceyran bu hərəkətilə ürəyimin başına elə köz basdı ki, lap infarkt elədi məni. Gözlərim qaraldı... Qulağımda onun gecələr intim vaxtlarımızda həzin, lirik səslə dediyi sözlər cingildədi:

 - Mənim bəyim, sahibim, ömrüm-günüm... Can yoldaşım... Aşqım. Arxam, dayağım.  Sənsiz bu dünyada yaşaya bilmərəm. Danışıb gülmərəm. Hicrandan ölərəm, ölərəm...

Hicrandan da ölmədi Ceyran xanım. Bu gündən təzə nazir üçün doğuldu. Bu gündən yəqin ki, bu sözləri, bu mahnını təzə nazir üçün oxuyacaqdı Ceyran xanım...

Bu vaxt bir xarici, bahalı maşın gəldi. Ceyran xanım nazlana-nazlana mənə yandı-yandı verə-verə həmin maşına minib getdi... Ay dadi-bidad... Ceyran da mənə nankor, naxələf çıxarmış... Dağılasan belə dünya, necə ki, dağılırsan... Mən ki, vəzifədən cəmi bir gündü çıxmışam. Ağ atın belindən bir gündü düşmüşəm. İlahi, adamlar niyə belə nankor, nanəcib, namərd, naxələf, bişərəf olurlar? Bu nə dünyadı? Bu nə zəmanədi?..

... Beləcə mənim çörəyimlə kişi olub, kişi cərgəsinə, arvad olub arvad cərgəsinə qarışanlar bir-bir binadan çıxıb, getdilər işə. Mən də papirosu-papirosa calayıb heykəl kimi durdum eyvanda. Yada saldım olub-keçənləri... Təmənnasız xidmətlərimi. Əvəzini gözləmədən verdiyim tonlarla çörəkləri... Pulsuz-parasız vəzifəyə yüksəltdiyim adamları...

... Beləcə üç ay ötdü, atam-qardaşım. Çıxdım hamının yadından. Düşdüm hamının dilindən, nəzərindən. Unuduldum bir sinif  kimi. Arvad, uşaq tənəsi də bir yandan. Arvad zalım qızı da yağsız araba təkəri kimi əcaib-qəraib səslə elə hey deyinir, məni yamanlayırdı:

 - Budu sənin çörək verdiyin adamlar? Budu sənin yaxşılıq etdiklərin? Budu sənin çörəyinin duzu? Get, ağlın tökülsün... Milyonları xərclədin onlara.. Axırı nə oldu?.. Kim qədrini bildi? Kim qiymət verdi sənin xeyirxah işlərinə?.. Elə bilirdin sənə qızıldan heykəl qoyacaqlar? Həy...

 İllərlə mənimlə çörək kəsən, mənə həmişə qardaş deyən keçmiş dostlar da harasa buxarlanmışdılar… Bir köpək oğlu zəng vurub soruşmurdu ki, ölmüşəm ya qalmışam. Bir yandan da keçmiş işçilərim, mənə belə “qan uddururdular”…

Gördüm yox. Bu binada qalsam, ürəyim partlayacaq. Dərd məni öldürəcək. Hər dəfə məni belə tez unudan namərd, köhnə işçilərimi görəndə, gedib o dünyalıq olub gəlirdim... Ona görə də o binadakı bərli-bəzəkli evlərimi dəyər-dəyməzinə satıb, köçdüm başqa yerə. Ancaq vəzifəsiz də dözə bilmirdim qardaş... Bərli-bəzəkli kabinetim, rəngbərəng telefonlar, o yaltaq sifətlər, eyş-işrət məclisləri tez-tez yuxuma girirdi, atam-qardaşım. Hövlnak yuxudan ayılırdım, görürdüm ki, evdəyəm, yanımda da keçmiş məşuqələrim yox, arvad uzanıb. Az qalırdı başıma hava gəlsin. Gördüm yox, belə yaşamaq mümkün deyil. Ürəyim partlayacaq. Xosunvay olacam... Onu da yaxşı bilirdim ki, indiki hökmdar da pulu, rüşvəti, yaltaqları, ona məddahlıq eləyənləri çox sevir. Bir ay get-gəldən sonra özümü birtəhər dürtdüm ey onun qəbuluna. Yalvar-yaxar girdim yanına...

Hə, atam-qardaşım, mən də qoşuldum axına, unutdum kişiliyi, təmiz adı, vicdanı, qeyrəti.  Fikirləşdim ki, bunlar elə mənə qalıb?.. Açdım sandığı, tökdüm pambığı...

Köhnə iqtidar haqda nə gizli, xalq bilməyən sirlər, nə əməllər vardısa, açdım hamısını qoydum ortalığa. Sənə zarafat gəlməsin, mən köhnə iqtidarda əsas aparıcı nazirlərdən biri idim. Bütün dövlət sirlərini, gizli planlarını yaxşı bilirdim. Bir az da üstünə əlavələr eləyib dedim. Hətta onu da danışdım ki, kimi nəyə görə tutmaq olar, kimin nə günahları var, kimin hansı xarici banklarda nə qədər pulları var. Kim hansı ölkənin şpionudu. Kimin harda malı, mülkü var. Kimlər-kimlərlə oturub-durur... Əlqərəz xoruz səsi eşitməyən xəbərlər… Sonra da diz üstə çökdüm qarşısında təzə iqtidarın, təzə hökmdarın və başladım ağlamağa, yalvarmağa... Bir yarım saat ağlayıb, yalvarandan, sıtğayandan  sonra gördüm kişinin sifəti dəyişdi. Başladı gülümsünməyə. Dedim, Allah, sənə min şükür. Deyəsən yönü bəridi. Mənə diqqətlə baxıb, bığaltı gülümsündü və dedi:

 - Sən ki, hər şeyi belə açıq-açığına dedin, xoşum gəldi səndən. Yaxşı, bağışladım səni. Keçdim günahlarından. Bir babat iş də verəcəm sənə. Yaxşı vəzifən olacaq. Ancaq bu gündən sonra gərək mənə işləyəsən.

 - Nə desəniz, hazıram əlahəzrət, - deyə sevincdən ağladım.

 - Bizim bu söhbətimizi heç kim bilməməlidi. Soruşan olsa de ki, elə-belə getmişdim yanına. Heç bir söhbətimiz olmayıb. Heç səni guya mən, qəbul da eləməmişəm. Sonra da bir müxalifət partiyası, bir müxalifət yönlü qəzet yarat. Maliyyə sarıdan korluq çəkməyəcəksən. Ara-sıra məni də yüngülvari tənqid elə. Qoy başa düşməsinlər ki, mənə işləyirsən. Bu da bir siyasət oyunudu. Sizin əvvəlki bədbaxt hökumət bunu bilmədiyinə görə çox yaşamadı...

 - Baş üstə. Öl desəniz, ölərəm, qal desəniz, qalaram. Həmişə sizə sadiq olmağıma and içirəm, əlahəzrət. Ey  Yer üzünün Allahı. Parlaq günəşi.

 - Özün bil. Sadiq olmasan, özündən küs. Bayaqdan danışdıqlarının hamısı çəkilib və lentə yazılıb...

 -  And içirəm sizə, ey böyük şəxsiyyət. Həmişə sizə sadiq olacam. Axı mən o biri iqtidarın komandasında olsam da, sizin gəlişiniz üçün çox çalışmışam. Bunu sizinkilər də yaxşı bilir...

 - Hamısmı deyiblər mənə. Elə ona görə də səni qəbul elədim... Özüm də bu altı-yeddi  ayda səni nəzarətdə saxlatdırmışdım ki, görüm neynirsən. Kiminlə çaşqa-loşkasan. Kiminlə görüşürsən...

 - Sizin hər sözünüz bundan sonra mənim üçün qanundu, ey böyük hökmdar. Lap Quran ayəsi, ən müqəddəs, sımavi kitablar kimi. Nə əmr versəniz, canla-başla eləyəcəm. Öl desəniz öləcəm, qal desəniz qalacam. Nə vaxt desəniz, bir qul kimi qəbulunuzda hazıram.

 - Daha bura gəlib-getməyin lazım deyil. Müxalifət yatmayıb. Tükü-tükdən seçir... Bir tərəfdən də xarici səfirliklər,.. Xarici kəşfiyyat... Olar quşu gözündən vururlar.

- Başa düşdüm...

- Ancaq nə lazımsa, mənim adamlarım gətirib sənə çatdıracaqlar. Kimi söymək, kimi tənqid eləmək, kimi xalqın gözündən salmaq... Nə isə, hər şeyi... Gedə bilərsən!

 Kişiyə bir daha etibarını göstərmək üçün cani-dillə təzim edib otaqdan çıxdım. Özü də daldalı...

 ...İlahi, sənə min şükür. Onda deyirlər ki, su gələn arxa bir də gələr. Yadıma saldım köhnə işçilərimi. Ağız-burnumu çeynəyə-çeynəyə dedim:

- Ax, köpək uşaqları... İndi görün mən sizin ananızı... Hə, atam-qardaşım, indi təzə partiya yaratmışam. Bütünqohum-əqrəbamın, iy dəyənlərimin hamısmı eləmişəm həmin partiyanın üzvü. Hərəsinə də bir dükandan, şadlıq evindən, benzin doldurma məntəqəsindən... canım sənə desin, hardan ki, yaxşı pul çıxır, açıb vermişəm, işlədirlər. Mənim haqq-hesabımı da vaxtlı-vaxtında gətirib çatdırırlar. Yaxşı bir ad da qoymuşam partiyaya: “Vətən ağrıları”. Eyni adlı bir qəzet də təsis eləmişəm. Yaxşı bir vəzifəm də var. Bu seçkidə də Millət Vəkili olacam... Kişi söz verib. Adımı da müxalifətçi kimi siyahıya saldırıb. Hə, atam qardaşım, indi tutmuşam həyatın nəbzini. Bolluca rüşvət alıram. Vəzifələrə adam da qoydururam. Vəzifələrdən adamlar da çıxartdırıram. Doydaq Saməddindən də, Qara Məhərrəmdən də, Ceyrandan da hayıfımı almışam. Hamısını işdən çıxartdırmışam. Deyirlər indi Ceyran barlarda “it döyür”. Hətta Qara Məhərrəmin arvadına, arvadının bacılarına da kişiliyimi sübut eləmişəm... İndi Qara Məhərrəmin arvadı dərdimdən dəli-divanədi. Özünü də, bacılarını da partiyanın üzvü eləmişəm. Hətta Qara Məhərrəmdən də ayırmışam və ayrıca villa alıb vermişəm yaşayır orda. Qara Məhərrəm isə indi küçədə veyil-veyil gəzir.

Müxalifətdən, iqtidardan da kimi söymək, kimi millətin gözündən salmaq, baykot eləmək lazımdısa, kişi xəbər göndərir, mən də qara-qışqırıq, haray-həşir salıram. Əvvəl öz qəzetim, sonra da başqa qəzetlər, saytlar, radiolar, televiziyalar başlayır mənim sözlərimi yazmağa, deməyə. Sonra bir qrup adamlar ki, əlimin altında saxlayıb, pul verirəm, onlar da başlayır mənimlə həmrəy olmağa. Sonra da kütlə qarışır bizə... Başlayırıq mitinqlərə, küçə yürüşlərinə, səfırliklərin qarşısında çıxışlara. Hamı başlayır mənim sözlərimi deməyə... Ona görə də indi məmləkətdə olmuşam millət üçün yanan-dönən beş kişidən biri. Tutmuşam həyatın nəbzini, qarışmışam axına. Yoxsa nə kişilik, nə qeyrət, nə Vətən dərdi, nə millət dərdi. Bunlar hamısı boş kitab, qəzet sözləridi atam qardaşım. Vəzifə hər şeyi əvəz edir. Hətta, canım sənə desin, kişiliyi də, qeyrəti də. Vəzifəyə görə lap yeri gəlsə, Vətəni də, torpağı da, milləti də sataram. Mən vəzifəsiz olanda, gördüyümü görmüşəm...

Məgər mənə qalıb bu millətin dərdi-səri?.. Hamısı  boş şeydi. Təki vəzifən, pulun, xarici ölkələrdə şirkətlərin, villlalrın, hotellərin, böyük biznesin olsun. Bir də arxanda dayanan bir dağ. Hansı ki, ona söykənib istədiyini eləyə biləsən. Qalanları hamısı öz-özünə düzələcək.

İndiki zəmanədən baş çıxarmağın yeganə üsulu budu, atam-qardaşım.

                                                                                               10 avqust, 1999-cu il

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portal ilə birgə Türk xalqalrının mədəniyyəti və irsinin təbliği layihəsində Türk dünyası əfsanələri rubrikasını təqdim edirik.

1532-ci ilin qışında Osmanlı sarayının uzaq bir guşəsində - Manisa sarayında qəribə bir hadisə baş verdi.

Şahzadə Mustafa hələ gənc idi və atası Sultan Süleymanın böyük oğlu olaraq gələcəyin ümidlərindən biri sayılırdı. O, yalnız döyüş sənətlərində deyil, həm də şeir və incəsənətdə bacarıqlı idi. Sarayın ən qiymətli əşyalarından biri isə Anadolunun ən mahir ustası tərəfindən hazırlanan güzgü idi. Güzgünün naxışlarla bəzədilmiş çərçivəsi və parlaq səthi ilə onun qarşısında durmaq həm qorxu, həm də heyranlıq oyadırdı.

 Güzgü, yalnız sadə bir əşya deyildi; o, sarayın qədim sirrlərinin qoruyucusu idi. Əfsanəyə görə, güzgü yalnız gerçəyi göstərirdi. Yalan danışan, xəyanət edən və ya qəlbində nifaq olan kimsə bu güzgüyə baxanda öz simasını dəyişmiş və qəribə bir şəkildə görə bilərdi.

Mustafa bu əfsanəyə şübhə ilə yanaşırdı, amma bir gün başına gələn hadisə bu güzgünün doğrudan da fövqəladə olduğunu sübut etdi.

Bir gün Mustafa sarayın kitabxanasında öz dayəsi Gülbahar xanım ilə söhbət edirdi. Gülbahar xanım Mustafa üçün həm bir ana kimi idi, həm də ona atası Sultan Süleymanın gənclikdə necə ədalətli və mərd olduğunu danışırdı. Amma o gün kitabxanaya birdən-birə sarayın baş əmirlərindən biri gətirildi. Onun əlində möhürlü bir kağız vardı.

“Şahzadə həzrətləri,” – əmir dərin təzimlə dedi. “Bu məktubu təcili oxumağınız lazımdır.”

 Mustafa məktubu aldı və diqqətlə oxudu. Məktubda saray içində gizli bir qiyam planlaşdırıldığı və bu işin içində bəzi yaxın adamlarının da olduğu yazılmışdı. Şahzadə əvvəlcə bu xəbərə inanmadı. Amma əmirin təkidi ilə şübhələrini yoxlamaq qərarına gəldi.

O, sarayın içində xəyanətkarların kim olduğunu tapmaq üçün güzgüdən istifadə etməyi düşündü. Güzgü hər kəsin niyyətlərini açıq göstərirdi. Beləliklə, şübhələndiyi adamları bir-bir güzgünün qarşısına çağırdı.

Bir nəfər – yaxın dostlarından biri olan Sinan – güzgünün qarşısına keçəndə qəribə bir şey oldu. Sinan öz əksini görmək əvəzinə, güzgüdə tamamilə fərqli, kölgə kimi bir sima gördü. Bu görüntü yalnız bir anlıq olsa da, Mustafa hər şeyi başa düşdü. Sinan onun etibarını sarsıdan xəyanətkar idi.

Mustafa güzgünü göstərərək soruşdu:

“Bu nə deməkdir, Sinan? Niyə əksin belə dəyişir?”

Sinan qızardı, sonra isə diz çökərək dedi:

“Bağışlayın, şahzadə! Mənə təzyiq etdilər, yoxsa ailəmi öldürəcəkdilər.”

Mustafa dostunun xəyanətindən sarsılsa da, onu cəzalandırmadı. Amma bu hadisə onun güzgüyə münasibətini dəyişdi. Daha sonra o, güzgüyə yaxınlaşıb özünə baxdı. Güzgü tam bir əks göstərmirdi – ortadan çartlamışdı.

“Bu çartlaq, qəlbimdəki yaranın əksidir,” – Mustafa yavaşca dedi. “Güzgü mənim sarsılmış etibarımın şahididir.”

 O gündən sonra Mustafa güzgünü heç vaxt saray otaqlarında saxlamadı. Güzgünün çartladığı yerdə qalmış üzü isə həmişə ona xəyanətin və əsl həqiqətin nə qədər acı ola biləcəyini xatırlatdı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi. “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

Zənnimcə, Rəhman Orxanı xüsusi təqdim etməyə ehtuyac yoxdur. Qələm sahibləri, mətbuat nümayəndələri, xüsusən sumqayıtlılar onu yaxşı tanıyırlar.

Rəhman Orxan mənim də yaxşı tanıdığım insanlardan idi. Bizimlə qonşu kənddə anadan olmuşdu. Onunla tez-tez əlaqə saxlayar və mətbuat üçün hazırladığım yazılarımla əlaqədar məsləhətlər alardım. Çapa hazırlanan kitablarım haqqında ilk rəyləri də Rəhman müəllimdən dinləmişəm.  Ondan həmişə səmimi münasibət, diqqət və qayğı görmüşəm. O, sadə, təvazökar və əmimi, xalqını ürəkdən, bütün varlığı ilə sevən, vətənpərvər insan idi.   O, 36 il respublika mətbuatında böyük uğurla çalışmışdı.

Rəhman Orxan həmişə ulu öndərimiz Heydər Əliyevin adını uca tutub, ona daim böyük ehtiram bəsləyib. O, sözdə yox, əməldə Heydər Əliyevçi idi. Onun üçün H.Əliyev əvəzedilməz lider idi.

R.Orxan həmçinin "Heydər Əliyev və Azərbaycan kimyası" kitabının tərtibçisi və redaktoru olmuş, "Bakinets" qəzetinin eyni adlı - "Heydər Əliyev və Azərbaycan kimyası" adlı xüsusi buraxılışını hazırlayaraq, nəşr etdirmişdir.  Bu kitabda və xüsusi buraxılışda  respublikada, o cümlədən Sumqayıtda  kimya sənayesinin yaradılmasında və inkişafında Heydər Əliyevin müstəsna xidmətlərindən bəhs olunur.

Bunlardan başqa Rəhman Orxan son illərdə dövlət rəhbərliyinin böyük diqqət və qayğısı sayəsində sürətlə yeniləşərək, gündən-günə daha da abadlaşan, dünyanın maraq doğuran, əsrarəngiz şəhərinə çevrilən Sumqayıta həsr etdiyi "Dənizə doğru addımlayan şəhər - Sum qayıtdı!" kitabının da müəllifidir.

R.Orxan "Vışka" və "Bakinets" qəzetlərində Ulu Öndərin dühasının, siyasi qüdrətinin, müdrikliyinin təbliğatçısı olub. Bunu onun yazılarından da aydın görmək mümkündür. Məsələn, “Bakinets” qəzetinin 30 iyun 1993-cü il tarixli sayında “O qayıtdı!!” (“Oн вернулся!!.”) başlıqlı yazı da dediklərimizi sübut edir.

 Azərbaycan Respublikasının Əməkdar jurnalisti Əli Nəcəfxanlı “Yenidən hakimiyyətə qayıdan Heydər Əliyev jurnalist Rəhman Orxanı görüşünə niyə çağırtdırmışdı?” başlıqlı yazısında qeyd edirdi ki, “Azərbaycanın görkəmli kino-rejissoru, “Lider” telekanalının Azərbaycan üzrə rəhbəri, Ulu öndərlə bağlı ilk və maraqlı sənədli filmlərin müəllifi Davud İmanov bir dəfə bizimlə söhbətində bildirmişdi ki, o, səhər tezdən Heydər Əliyevlə görüşməli idi. Adəti üzrə yolüstü qəzet köşkünə baş çəkərkən Heydər Əliyevin o vaxt üçün çox nadir, həm də iri olan portretinin verildiyi qəzetin məhz sumqayıtlı dostu Rəhman Orxanın qəzeti – “Bakinets” olduğunu görüb, ondan dərhal iki nüsxə alıb, respublika rəhbərinin görüşünə getmişdi. Onun dediyinə görə, Heydər Əliyev qəzetin ilk səhifəsində “Oн вернулся!!.” başlıqlı yazıda “Оn должен был вернуться! Оn, именно Оn нужен был в этот самый трудный, наитяжелейший период нашего народа. Именно Оn, обладающий богатым опытом большого политика и лидера, может вывести народ из трудного военного и эконoмического положения, в котором он оказался…” sözlərindən sonra məqalə və şəklin altında iri hərflərlə bütün səhifə enində yazılmış “İgid odur – hər əzaba qatlana, igid odur – atdan düşə, atlana!..” atalar misalını oxuduqda xalqın onu bu cür sevib, yüksək dəyərləndirməsindən, həmin ağır günlərdə yalnız ona güvənməsindən təsirlənib-kövrələrək, gözləri dolmuşdu. Həmin an da köməkçisinin “düyməsini” basaraq, təcili olaraq “Bakinets” qəzetinin redaktorunu yanına dəvət etməyi tapşırmışdı…”

         Əli müəllim davam edərək yazırdı: “…Vışka”nın məsələdən xəbərdar olan o vaxtkı məsul katibi Tofiq Ağayev kabinetindən çıxaraq səmimi, inandırıcı səslə dedi ki, Rəhman, tez “Bakı” qəzetinə, Ağa müəllimə zəng elə, səni axtarırlar.

Gənc redaktor istər-istəməz narahat olmağa başladı ki, “bəlkə, qəzetdə hansısa vurğu, aksent düzgün verilməyib, siyasi naşılıq olub?”. Odur ki, cəld “Bakı”-“Baku” qəzetlərinin baş redaktoru, nəşriyyatda hamının böyük hörmət bəslədiyi Ağa Ağayevə zəng etdi. Ağa müəllim telefonda həyəcanlı halda soruşdu: “Rəhman, sən qəzetində Heydər Əliyevlə bağlı nəsə vermisən? Mənə Milli Məclisdən zəng eləyiblər, elə biliblər ki, biz “Bakı” qəzetində onunla bağlı  məqalə və şəklini vermişik. Ancaq dərhal başa düşdüm ki, bu, olsa-olsa, sənin işin ola bilər. Yəqin qəzetlərin adını – “Bakı” və “Bakinets”i səhv salıblar”.

Ağa müəllim gənc həmkarını çox intizarda saxlamayaraq demişdi: “Heydər Əliyev səni görmək istəyir. Tez qəzetdən 70-80 nüsxə də götürüb, düş aşağı, mənim maşınımla təcili gedirik Milli Məclisə”.

“Bakinets”in redaktoru qəzetləri də götürüb, nəşriyyatın qarşısına çıxana kimi hər işində çox məsuliyyətli, dəqiq və operativ olan Ağa müəllim artıq 7-ci mərtəbədən düşərək, öz xidməti redaksiya maşınının yanında idi. Maşına oturar-oturmaz gənc həmkarından tələm-tələsik qəzetlərdən birini götürüb, 30 illik peşəkar nəzər-diqqəti ilə onu böyük maraqla nəzərdən keçirərək, “əladır, Rəhman, çox gözəl!” demişdi.

Milli Məclisə çatıb, içəri daxil olanda “Nyu-York Tayms” və “Vaşinqton Post” qəzetlərinin Azərbaycan üzrə xüsusi müxbiri Tomas Qoltsla rastlaşırlar və Rəhman Orxan onu ölkəmizə rəğbəti olan bir jurnalist kimi tanıdığından, məmnuniyyətlə qəzetin bir nüsxəsini ona bağışlayır. (Səhərisi günü  – iyulun 1-də Tomas hər iki Amerika qəzetində “Bakinets” qəzeti…Heydər Əliyevin hakimiyyətə gəlişini sevinclə, alqışlarla qarşıladı” sözləri ilə müşayiət etdiyi məqalə vermişdi).

O vaxtlar Milli Məclisin Mətbuat xidmətinin rəhbəri olan tanınmış yazıçı-dramaturq, Azərbaycanın Əməkdar jurnalisti, mərhum  Aqşin Babayev də, sən demə, “Bakinets”in yeni nömrəsini intizarla gözləyirmiş: “Rəhman, görüm sən qəzetdə nə vermisən ki,  Heydər müəllim səhərdən bir-neçə dəfə səni soruşub?”. Və qəzeti əlinə alıb baxmağı ilə fərəhlə, gülə-gülə demişdi ki, “Baho, sən lap qiyamət eləmisən ki, çox pakizə! Kişi buna görə səni görmək istəyir də… Oturun burda, indi gəlirəm” deyib, qəzetləri də götürüb, xoş bir ovqatla Milli Məclis sədrinin (o vaxt H.Əliyev hələlik Milli Məclisin sədri idi) köməkçisi Fazil Muradəliyevin yanına tələsdi…

Həmin əlamətdar gündən sonra Ulu öndər Heydər Əliyevin tapşırığı ilə “Bakinets” qəzetinin redaktoru bütün mühüm respublika tədbirlərinə dəvət olunurdu. Onlardan ən çox yadda qalanı isə, əlbəttə ki, 20 sentyabr 1994-cü ildə “Gülüstan” sarayında “Əsrin kontraktı”nın – Beynəlxalq neft sazişinin imzalanması mərasimi idi”. (Yenidən hakimiyyətə qayıdan Heydər Əliyev jurnalist Rəhman Orxanı görüşünə niyə çağırtdırmışdı?)

O, 1985-ci ildən Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü idi. 1993-cü ildə Osman Mirzəyev adına Respublika mükafatına layiq görülmüşdü.. Ölkə rəhbərinin 4 oktyabr 2016-ci il tarixli sərəncamı ilə ona Azərbaycan Respublikasının "Əməkdar jurnalisti" fəxri adı verilib.

Rəhman Orxan 02 fevral 2024-cü ildə vəfat etdi, öz ölümü ilə dost sıralarımızı seyrətdi.

Lakin mən əminəm ki, o bütün sumqayıtlıların, bütün mətbuat işçilərinin və sevimli oxucularının, dostlarının xatirəsinə yaşamaqda davam edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Dilimizin lüğət tərkibinə bunca bələd olan daha kimi tanıyıram? Heç kimi. Şair çıxışlarında bəzən bir sözə 10 sinonim işlədirdi. Hətta “Parni iz Baku” onun bu qabiliyyətini dodaqqaçıran gözəl bir səhnəciklə də xatırlatmışdı...

Bu gün onun günüdür, onun – Zəlimxan Yaqubun.

 Nə toxa bel bağla, nə aca söykən,

Nə şaha arxalan, nə taca söykən,

Özün basdırdığın ağaca söykən,

Bağbandan min dəfə bağ vəfalıymış.

Zəlimxan dilində min dürlü dastan,

Gah toydan söz açır, gah da ki, yasdan.

Bahalı köynəkdən, əlvan libasdan

Kəfən etibarlı, ağ vəfalıymış.

Yüzü yüz söz desin çöldə-bayırda,

Bu evin zəhməti sənə düşəcək.

Qayğının böyüyü, yükün ağırı,

İşin əziyyəti sənə düşəcək.

"Zəlimxan yeganə şairdir ki, Azərbaycanda heç bir təbliğata ehtiyacı yoxdur" – bunu Xəlil Rza Ulutürk deyibdir.

Zəlimxan Yaqub 1950-ci il yanvarın 21-də Borçalının - Bolnisi rayonunun Kəpənəkçi kəndində anadan olub. Ədəbi fəaliyyətinə 1966-cı ildə “Qələbə bayrağı” rayon qəzetində “Şota Rustaveli” adlı ilk şeiri ilə başlayıb. Elə o vaxtdan fəal yaradıcılıqla məşğul olub.

 Ə.Haqverdiyev adına Ağdam Dram Teatrında “Aşıq Ələsgər” adlı mənzum pyesi tamaşaya qoyulub. 1967-ci ildə doğulduğu kənddə orta məktəbi, 1972-ci ildə isə Azərbaycan Dövlət Universitetinin kitabxanaçılıq fakültəsini bitirib.

1973-cü ildən 1978-ci ilə qədər "Azərkitab" sistemində, "Kitab pasajı" adlı kitab dükanında satıcı, baş satıcı, şöbə müdiri, 1975-ci ildən 1985-ci ilə qədər Azərbaycan Könüllü Kitabsevərlər Cəmiyyətində təbliğat şöbəsində redaktor, şöbə müdiri, 1987-ci ildən 1994-cü ilə qədər "Yazıçı" nəşriyyatında poeziya şöbəsində redaktor, şöbə müdiri vəzifələrində çalışıb.

1995–2005-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin deputatı olub. İlk şeiri 1966-cı il oktyabrın 4-də, Gürcüstan SSR Bolnisi rayon qəzeti "Qələbə bayrağı"nda dərc edilib. 1983-cü ildən AYB-nın üzvü olub.

2008-ci il avqust ayının 29-da Azərbaycan aşıqlarının V qurultayında Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin sədri seçilib. 1994-cü ildən Azərbaycan Respublika Prezidenti yanında Əfv Komissiyasının üzvü olub.

Rəsmi nümayəndə heyətinin tərkibində 1995–2000-ci illərdə Çində, Səudiyyə Ərəbistanında, Almaniyada, ABŞ-də, İsveçdə, İsveçrədə, Qırğızıstanda, Türkiyədə, Fransada və İraqda işgüzar səfərlərdə olub.

Mükafatları

Məmməd Araz ədəbi mükafatı (1995) ilə, "Şair harayı", "Vətən yaralar", "Sizi qınamıram" və "Ziyarətin qəbul olsun" kitabına görə H. Z. Tağıyev adına mükafatla (1995), "Şöhrət" ordeni və Gürcüstan Respublikasının "Şərəf" ordeni ilə təltif edilib. 2005-ci ildə "Azərbaycanın xalq şairi" fəxri adına layiq görülüb.

5 oktyabr 2012-ci ildə Xalq şairi Zəlimxan Yaqubun indiyədək qazandığı mükafatlar sırasına biri də əlavə olunub. Amerika Birləşmiş Ştatlarında fəaliyyət göstərən Azərbaycan Nyu-York Assosiasiyası xalq şairini Fəxri diplom və medalla təltif edib.

Ankaradakı Türk Dünyası Araşdırmaları Beynəlxalq Elmlər Akademiyasının beynəlxalq Ödül Komitəsinin 7 fevral 2014-cü il tarixli qərarıyla Azərbaycanın xalq şairi Zəlimxan Yaqub Türk ədəbiyyatına yüksək xidmətlərinə görə Beynəlxalq Nazim Hikmət Şeir Mükafatı ilə təltif olunub.

 Xatırladaq ki, iki ildə bir dəfə Türk dünyası yazarları arasından bir nəfərin təltif olunduğu bu mükafata Azərbaycandan ilk dəfə layiq görülən Zəlimxan Yaqubdur.

Zəlimxan Yaqubun görkəmli dövlət xadimi Heydər Əliyevə ithaf etdiyi "Əbədiyyət dastanı" poeması haqqında şair-publisist Əli Rza Xələfli "Ölməzlik nəğməsi" ("Vətən" nəşriyyatı, 2013) adlı kitab yazıb və nəfis tərtibatda çap etdirib.

2016-cı ildə Xalq şairi Xəlil Rza Ulutürkün "Əbədi Prometey" adlı kitabı nəşr olunub. Kitabı Əməkdar mədəniyyət işçisi Musa Nəbioğlu nəşrə hazırlayıb və "Elm və təhsil" nəşriyyatında nəfis tərtibatla çap olunub.

 Kitabda, Zəlimxan Yaqubu "Əbədi Prometey, əbədi Səməndər quşu" adlandıran, onu "şeirimizin, poeziyamızın, Azərbaycan xalqının başucalığı" hesab edən, hələ 30 il bundan əvvəl "Zəlimxan yeganə şairdir ki, Azərbaycanda heç bir təbliğata ehtiyacı yoxdur", — deyən X. R. Ulutürkün Zəlimxan Yaqub yaradıcılığına həsr etdiyi məqalələri, vaxtilə gündəliyində onunla bağlı etdiyi qeydlər toplanıb

Kitabları

- Şair harayı

- Vətən yaralaSizi qınamıram

- Ziyarətin qəbul olsun

- Od aldığım ocaqlar

- Mən sənin qəlbinə necə yol tapım

- Böyük ömrün dastanı

- Qayıdaq əvvəlki xatirələrə

- Gözlərimin nurudu doğulduğum bu torpaq

- Mən bir dağ çayıyam

Filmoqrafiya

- Tikdim ki, izim qala (film, 1997)

- Böyük ömrün davamı (film, 2007)

- Mən Hüseyn Arifəm… (film, 2010)

- Atalar yolu (film, 2010)

2009-cu il iyunun 6-da Türk Dünyası Araşdırmaları Uluslararası Elmlər Akademiyasının "Türk dünyasına hizmət" mükafatına layiq görülərək həmin Akademiyanın fəxri doktoru seçilib. 2010-cu ildə Zəlimxan Yaquba Gürcüstan-Azərbaycan dostluğu mövzusunun poetik işıqlandırılmasında xüsusi xidmətlərinə görə Heydər Əliyev adına Gürcüstan-Azərbaycan Tədris Universitetinin fəxri doktoru adı verilib. Zəlimxan Yaqubun həyat və yaradıcılığından bəhs edən Zəlimxan dastanı adlı sənədli bioqrafik film həsr olunub.

Zəlimxan Yaqub uzun müddət böyrək çatışmazlığından əziyyət çəkib. Türkiyə, Almaniya kimi ölkələrdə müalicə kursu keçib. Hər iki böyrəyi olmayan ictimai xadim ömrünün son illərində dializ qəbul etməklə yaşayıb. O, 2016-cı il yanvarın 9-da dünyasını dəyişib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)

Zəhra Allahverdiyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Qərənfil çox estetik gözəlliyə malikdir. Mən əvvəllər elə bilirdim ki, qərənfil yalnız qırmızı rəngdə olur. Sən demə, ölkəmizdə onun 26 növü var. Son illərə qədər düşünürdüm ki, niyə məzarlara qərənfil qoyulur? Qızılgül də gözəl güldür, bəs onu niyə qoymurlar?

Qərənfil sovet dövründə qızılgüldən daha populyar idi. Kişilər sevdiklərinə elə qərənfil bağışlayırdılar. Qırmızı qərənfil gülünün mənası sevgi və hörmət, eyni zamanda güclü və əbədi sevgini ifadə edirdi.

Qərənfil sadə, amma möhkəm bir çiçəkdir. Lakin bu gün qərənfil Azərbaycan üçün sadə bir gül deyil. O, xalqın hüznünün və eyni zamanda azadlıq çırpıntılarının simvoludur.

Hazırda, dəfn mərasimlərində isə məzar üstünə qərənfil təbiətin və insanın faniliyini ifadə etmək üçün qoyulur. Dəfn mərasimlərində bu qaydadır, çünki bu, həm hörmət, həm də kədərin rəmzidir.

Onun yaranma tarixi isə heç də çox uzaqda deyil. 1990-cı illərin əvvəllərində - ötən gün növbəti ildönümünü qeyd etdiyimiz 20 yanvar faciəsi ilə bağlı mərasimlərdə Azərbaycanın müstəqillik mübarizəsi şəhidlərinə hörmət əlaməti olaraq qərənfildən geniş istifadə edilib. Binə qəsəbəsində olan qərənfil plantasiyalarından çiçəklər hadisə baş verən yerlərə, yollara, məzarlara tökülüb.

O vaxtdan da qırmızı qərənfil sanki şəhid qanına boyanaraq qırmızı rəng alıbmış kimi matəm rəmzini ifadə etməkdədir.

Bəs görəsən, əvvəllər sevgi mənasında bağışlanan qərənfili bu gün kiməsə bağışlasalar, necə anlayarlar? Sevgi etirafı kimi, yoxsa pis arzu kimi?

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)