Kübra Quliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

İnsan dünyaya gəldiyi ilk gündən etibarən bir təməlin üzərində formalaşmağa başlayır – bu təməl ailədir. Hər bir fərdin şəxsiyyətinin, duyğusal sabitliyinin və dünyaya baxışının kökü məhz burada atılır. Ailə, uşağın ilk güzgüsüdür. O bu güzgüdə özünü görür, dəyərini hiss edir və insan olmağı öyrənir.

Valideynlərin davranışı, sadəcə gündəlik qayğılardan ibarət deyil. Hər baxış, hər toxunuş, hər sükut uşağın iç dünyasında bir iz buraxır. Sevgi dolu, anlayışlı bir münasibət uşağın içində təhlükəsizlik və dəyər hissi yaradır. Bu hiss uşağın gələcək münasibətlərində, özünü ifadəsində və seçimlərində əsas rol oynayır.

Lakin hər uşaq bu sevgi və anlayışla böyümür. Tərk edilmişlik, laqeydlik, psixoloji və ya fiziki zorakılıq kimi faktorlar uşağın içində "Mən sevilməyə layiq deyiləm" düşüncəsini formalaşdıra bilər. Belə uşaqlar böyüyərkən özünü ifadə etməkdə çətinlik çəkə, sevgi münasibətlərindən qaça, ya da sevgi üçün həddindən artıq əyilə bilərlər. Onların davranışlarında qeyri-sabitlik, güvənsizlik və ya özünü sübut etmə ehtiyacı ön plana çıxar.

Bəzi valideynlər övladlarına sevgini yalnız uğur qarşılığında verir. “Dərslərini yaxşı oxusan, səni sevirik”, “Bizi utandırma, başqalarının uşağına bax” kimi mesajlar uşağın sevgini qazanmaq üçün mübarizə aparmalı olduğunu düşündürür. Halbuki sevgi bir mükafat deyil, varlıq haqqıdır. Uşaq sevginin şərtsiz olduğunu bildikcə, özünü olduğu kimi qəbul edər və həyatla daha sağlam bağlar qura bilər.

Ailə yalnız bioloji bağlardan ibarət deyil. O, duyğusal bağlar üzərində inşa olunmalıdır. Uşaqla ünsiyyət qurmaq, onu dinləmək, duyğularına dəyər vermək – bu davranışlar uşaq üçün “görünmək” deməkdir. Görünən uşaq dəyərli hiss edər, dəyərli hiss edən uşaq isə dünyaya açılar, paylaşar, sevər.

Düzgün ailə modeli nizam, sərhəd və azadlıq balansını qorumağı bacaran bir mühitdir. Valideyn nə çox sərt, nə də həddindən artıq azad buraxan olmalıdır. Uşağın ehtiyaclarını duymaq, amma onun yerinə qərar verməkdən çəkinmək, onu qorumaq, amma boğmamaq, müstəqil fərd olmasına imkan tanımaq əsasdır.

Bir ailənin içində qarşılıqlı hörmət, emosional sabitlik və sevgi varsa, orada böyüyən uşaq gələcəkdə sağlam münasibətlər qurmağa daha meylli olar. Belə insanlar daha çox empati qurur, güvənə bilir və özlərinə hörmət edirlər. Əksinə, zədələyici ailə mühiti uşağın gələcək həyatında özünə və başqalarına qarşı neqativ münasibətin toxumlarını səpir.

Unutmaq olmaz: valideynlik bir sənətdir. Və bu sənətin əsası sevgi, anlayış və fərdin sərhədlərinə hörmətdən ibarətdir. Özümüz valideyn olmasaq belə, gələcəyin cəmiyyətini formalaşdıracaq fərdlərlə davranışımızda bu həssaslığı qorumaq vacibdir. Çünki hər bir insanın içində uşaq var – sevilmək istəyən, dəyər görmək istəyən və sadəcə görünmək istəyən bir uşaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.04.2025)

Elman Eldaroğlu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Mehriban, sadə, təkəbbürdən uzaq adamdır. İnsanlara sevgiylə yanaşmağı, diqqət göstərməyi bacarır. Axırıncı dəfə onunla Şuşada görüşmüşdük. Yüz ilin dostları kimi bir-birimizdən hal-əhval tutub ayrıldıq. Amma çoxdandır ki, yollarımız kəsişmir...

“Mən mətbuat xidmətinə rəhbər təyin olunanda bəziləri deyib ki, biz onu tanımırıq. Bəli, bu mümkündür. Çünki nə mənim onları tanımaq, nə də onların məni tanımaq kimi borcumuz yoxdur. Təklif etmişəm ki, gəlin oturaq, tanış olaq. Çalışıram ki, hər kəslə münasibətlərimi yüksək səviyyədə qurum. Məndən əvvəl bu vəzifədə çalışan adam hər kəslə dost olan adam idi. O, bu dünyadan düşmən qazanmayıb getdi. Mən də çalışıram işimi dostluq konteksti üzərində qurum. Hazırda narazı insanlarla hansı layihələr üzərindən çalışmalı olmağın yollarını axtarıram. İstəyirəm birgə əməkdaşlıq edərək, dostluq münasibəti yaradım. Yəni barışdırıcı mövqe tutmaq istəyirəm...”- söyləyir.

O, 17 aprel 1980-ci ildə anadan olub. 1997-ci ildən mətbuatdadır. Müxtəlif qəzetlərdə müxtəlif vəzifələrdə işləyib. Qəzetdə şöbə müdiri də olub, redaktor, baş redaktor vəzifələrində də çalışıb. Şair və jurnalistdir. 2001-ci ildə işıq üzü görən ilk kitabı "O dünyaya məktublar" adlanır. Ümumilikdə beşdən çox kitabın, eləcə də beşə yaxın şeirlər audio kitabının müəllifidir. "Aşk olsun" adlı türkcə şeirlər kitabı 2017-ci ildə Türkiyədə, "The World Smells Love" şeirlər kitabı isə 2021-ci ildə ingilis dilində nəşr olunub. 2010-cu ildən hər il 5 iyun tarixində keçirilən Şairlər Günü layihəsinin ideya müəllifi və təşkilatçısıdır. Hazırda Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin mətbuat xidmətinə rəhbərlik edir...

Deyir ki:- “Ağdam deyəndə mənim yarımçıq qalmış arzularım, orada qoyub gəldiyim uşaqlığım yadıma düşür. Ən çox xatırladığım, məzəli də olsa, uşaqlıq sevgim, bir də başıma yağan qəlpələr, gözümün önündə alışıb-yanan evlərdir. Birinci sinfə gedəndə yüzə qədər sayıb beş almağım, müəllimimin alnımdan öpməyi, sevdiyim iki qızın arasında qalmağım- hamısı yadımdadır. İki qızı bəyənmişdim, bilmirdim ki, hansını sevim. Sonra gözümün qabağında alışıb-yanan Ağdam passajını xatırlayıram. İndi hansısa ticarət mərkəzinin təmtəraqlı açılış mərasimini görəndə mənə gülməli gəlir. Çünki Ağdamda olan ticarət mərkəzi heç bir yerdə yox idi. Ağdam çox imkanlı bir bölgə idi...”

Sovet hökuməti dağılandan sonra ölkəmizdə fəaliyyət göstərən kitab mağazalarının hamısının təyinatını dəyişdirib müxtəlif obyektlərə çevirdilər. Kitab oxuyanların sayı kəskin azaldı. Nə ictimai nəqliyyatda, nə parklarda, demək olar ki, heç yerdə əlində kitab tutub oxuyanlara rast gəlmirdik. Yarıcırılmış kitabları ancaq zibil qutularında, ağacdibində və s. yerlərdə görmək olardı. Doğrudur, tələbələr texniki kitabları mütaliə edirdilər, amma kitabxanalarda bədii kitabları isə toz basırdı. Bir sözlə, kitab urvatdan düşmüşdü. Sevindirici haldır ki, bir sıra soydaşlarımızın hesabına kitab oxumaq ənənəsi yenidən bərpa olmağa başlayıb. Həmin soydaşlarımızdan biri də haqqında söhbət açdığım Xəyal Rzadır. Bəli, onun təşkil etdiyi Türk Dünyası Ədəbiyyat və Kitab Festivalı məhz bu nəcib işə xidmət göstərir. Doğrudur, həftəboyu davam edən bu tədbirlərdə Bakı əhalisinin az bir hissəsi iştirak edir, amma necə deyərlər, başlanğıc olduğu üçün buna da şükür etmək lazımdır. İnanın ki, ötən otuz ildə Azərbaycanda kitaba bu qədər dəyər verilməyib...

Ümumiyyətlə, Xəyal Rzanın fəaliyyəti çox rəngarəngdir. Onun haqqında çox danışmaq olar. Bir şair kimi qələmə aldığı onlarla gözəl poeziya nümunələri var. Bir jurnalist kimi isə karyerası uğurlu olub. Bir vaxtlar 8 səhifə həcmində, həftədə 4 dəfə, 20 min tirajla çap olunan “Sensasiya” qəzeti onun əsas meydanına çevrilib. O, bu qəzetdə “O dünyaya məktublar” başlığı altında dərc olunan yazıları vasitəsilə məşhurlaşıb. Və sözügedən qəzetdə müxbir vəzifəsindən başlayaraq, baş redaktora qədər yüksələ bilib...

Üstəlik, o indi bir rejissor kimi, prodüsser kimi filmlər də çəkir.

...Bəli, Xəyal Rza xəyalları gerçəkləşdirən adamlardandır...

Bu gün - aprelin 17-si Xəyal bəyin 46 yaşı tamam olur. Onu bu münasibətlə təbrik edir, yaradıcılıq uğurları arzulayırıq...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.04.2026)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının birgə Türk dünyasından izlər layihəsindəyik. Bu gün Mahmud Kaşğaridən və onun “Divanü Lüğat-it-Türk” əsərindən danışacağıq.

Mahmud Kaşğari XI əsrdə yaşamış böyük türkoloq və leksikoqrafdır. Onun “Divanü Lüğat-it-Türk” əsəri, türk dillərinin zənginliyini və müxtəlifliyini əks etdirən ilk ensiklopedik lüğətdir. Əsərdə yalnız dilçilik deyil, həm də coğrafiya, etnoqrafiya və mədəniyyət sahələrində dəyərli məlumatlar yer alır. Bu məqalədə, Kaşğarinin əsərindəki coğrafi təsvirlərin və xəritənin müasir coğrafiya və etnoqrafiya ilə müqayisəli təhlili aparılacaq.

 “Divanü Lüğat-it-Türk”də coğrafi təsvirlər və xəritə

 Kaşğari əsərində türklərin yaşadığı əraziləri və bu ərazilərdəki tayfaları ətraflı şəkildə təsvir etmişdir. Əsərdə yer alan xəritə, türklərin yaşadığı bölgələri göstərən ilk türk mənşəli coğrafi xəritədir. Bu xəritədə Balasaqun şəhəri mərkəz olaraq göstərilmiş və ətrafında müxtəlif türk tayfalarının yerləşdiyi ərazilər təsvir olunmuşdur.

  Müasir coğrafiya ilə müqayisə

 Kaşğarinin xəritəsində və təsvirlərində yer alan bölgələr, müasir coğrafiya ilə müqayisə edildikdə, bəzi fərqliliklər müşahidə olunur. Məsələn, Kaşğari, türklərin yaşadığı əraziləri Rum sərhədindən Xəzər dənizinə qədər olan torpaqlar kimi təsvir etmişdir. Bu, müasir dövrdə Türkiyə, Azərbaycan, Qazaxıstan, Türkmənistan və digər Orta Asiya ölkələrini əhatə edir. Bu təsvir, türklərin geniş coğrafi ərazilərdə yaşadığını və bu ərazilərin mədəniyyət və dil baxımından zənginliyini göstərir.

Etnoqrafik məlumatların müasir etnoqrafiya ilə müqayisəsi

 Kaşğari əsərində müxtəlif türk tayfalarının adlarını, yaşayış yerlərini, adət-ənənələrini və dillərini qeyd etmişdir. Bu məlumatlar, müasir etnoqrafiya ilə müqayisə edildikdə, bəzi tayfaların hələ də mövcud olduğunu və onların mədəniyyətlərinin qorunduğunu göstərir. Məsələn, Oğuz, Qıpçaq, Uygur kimi tayfaların adları və mədəniyyətləri bu gün də müxtəlif türk xalqları arasında yaşamaqdadır.

Nəticə

 Mahmud Kaşğarinin “Divanü Lüğat-it-Türk” əsərindəki coğrafi təsvirlər və xəritə, yalnız dilçilik deyil, həm də coğrafiya və etnoqrafiya sahələrində dəyərli məlumatlar təqdim edir. Bu məlumatların müasir coğrafiya və etnoqrafiya ilə müqayisəli təhlili, türk xalqlarının tarixini və mədəniyyətini daha dərindən anlamağa kömək edir. Kaşğarinin əsəri, bu sahələrdə aparılacaq gələcək tədqiqatlar üçün zəngin bir mənbədir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.04.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Özünütəqdim” rubrikasında bu gün Röyal Nemətdir. Özü haqda qısa məlumatı və 2 şeirini oxucularımıza təqdim edir.

MƏN – RÖYAL NEMƏT

Mən - Məmmədov Röyal Nemət oğlu 14 iyul 1992-ci ildə Goranboy rayonunda anadan olmuşam. 1999-cu ildən 2010-cu ilədək Gəncə şəhəri M.C.Paşayev adına 39 sayli orta məktəndə oxumuşam. 2010 -2014-cü illərdə Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunun Qazax filalının Azərbaycan dili və ədəbiyyat fakültəsini bitirmişəm. 2017-ci – 2020-ci illlərdə Goranboy rayon Borsunlu kəndində Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi işləmişəm.

Heca vəznində şeirlər yazmağa üstünlük verərək şeirlər yazıram. "Nemət" təxəllüsü götürmüşəm.

NİYƏ GƏLDİM

Gözümdə həsrətin odu qalandı,
Bu yalan dünyaya mən niyə gəldim
Yaşamaq min əzab, ölmək bir əzab
Bu yalan dünyaya mən niyə gəldim.

Ömrümün üstünü aldı sazaq, qar
Qəlbimdə qəm dolu bir intizar var
Kimsə soruşmadı məndən hal-əhval
Bu yalan dünyaya mən niyə gəldim.

Hər kəs öz xeyrini güdür dünyada
Möhtac olmayasan qohuma, yada
Ömür verilirsə, namərdə bada
Bu yalan dünyaya mən niyə gəldim.

Ədalət axtarıb tapa bilmirik
Doğruya çox zaman dəyər vermirik
Suallar içində sual kimiyik
Bu yalan dünyaya mən niyə gəldim?
İmtahan olunub ölməyə gəldim?
                                                    

MƏN SƏNİNƏM, SƏN DƏ MƏNİM

Bir ömürlük əhdimiz var
Mən səninəm, sən də mənim
Ayırmasın Tanrı bizi
Mən səninəm, sən də mənim.

Ağlı başdan alan gözəl
Məni eşqə salan gözəl
Yanımdaca qalan gözəl
Mən səninəm, sən də mənim.

Gəzək küçə, gəzək şəhər
Heç olmasın üzdə qəhər.
Gözün açsın bizlə səhər
Mən səninəm, sən də mənim.

Qoy başına mən dolanım
Sahilimdə tək limanım.
Sonsuz ümid bağlayanım
Mən səninəm, sən də mənim

Bir baharsan çiçək açan
Günəş kimi şəfəq saçan.
Ömür sona çatanacan
Mən səninəm, sən də mənim.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.04.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Kolumbiya Universitetində bir tələbə riyaziyyat dərsində yuxuya gedir. Oyananda, digər tələbələr sinifdən çıxarkən lövhədə yazılmış iki məsələ görür. Bunların ev tapşırığı olduğunu düşünərək dəftərinə qeyd edir və evə gedəndə onları həll etməyə qərar verir.

Evə çatanda bu məsələlərin son dərəcə çətin olduğunu anlayır. Amma ruhdan düşmür. Dayanmadan çalışır, araşdırmalar aparır, kitabxanada kitablar incələyir və nəhayət, dörd səhifəlik uzun hesablamalarla bu məsələlərdən birini həll etməyə nail olur.

Növbəti dərsdə professorun bu “tapşırıq”dan heç danışmadığını görüb təəccüblənir. Əlini qaldırıb soruşur:

— Müəllim, keçən dərsdə verdiyiniz tapşırıq barədə niyə heç nə demədiniz?

Professor təəccüblə cavab verir:

— Tapşırıq? Onlar tapşırıq deyildi. İndiyə qədər heç kimin həll edə bilmədiyi riyaziyyat məsələlərindən nümunələr idi sadəcə!

Tələbə heyrət içində cavab verir:

— Amma mən onlardan birini həll etdim!

Həll yoxlanılır, düzgün olduğu təsdiqlənir və Kolumbiya Universitetinin qeydlərinə artıq onun adı ilə birlikdə yazılır. Bu hekayə hələ də universitetin dəhlizlərində danışılır.

 Həmin məsələlərin həllinin namümkün olduğuna inandırılsaydı onları həll etməyə cəhd etməyəcəkdi. "Onsuz da həlli yoxdur" deyib özünü yormağa tənəzzül etməyəcəkdi. Deməli, hər şey inanmaqla əlaqəlidir. Şüuraltı sənin ona ötürdüyü mesajları doğru yanlış, həlli olan olmayan kimi deyil, hər birini doğru, real qəbul edir. Çünki şüuraltı beş yaşında uşaq kimidir. Söylədiyin hər şeyi ağ vərəq misalı qeyd edir, beyni ona inandırır və həyata keçirir.

Həyatda həlli olmadığını düşündüyün ən müşkül məsələnin belə əlbət bir həll yolu vardır. Ya "bacarmazsan" deyənlərə qulaq tıxayıb həllə köklənəcəksən, ya da həlli olduğuna inanıb həll edəcəksən. Seçim sənin, istiqamət isə beyninindir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.04.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

“Gizli qalan tarix” rubrikasında Birinci Qarabağ müharibəsindən danışacağıq. Daha dəqiqi - Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı Ermənistanın apardığı hərbi təcavüzün təkcə yerli qüvvələrlə deyil, həm də beynəlxalq səviyyəli muzdlu qruplaşmaların və xarici hərbi dəstəyin iştirakı ilə müşayiət olunması barədə.

Tarixi faktlar sübut edir ki, Dağlıq Qarabağ ərazisində Ermənistan ordusu ilə çiyin-çiyinə Moskvaya tabe olan “366-cı motoatıcı alay” və Yaxın Şərqin radikal erməni qruplaşmaları döyüşürdü.

Muzdlu qatillərin izi

Suriya, Livan və Fransadan gəlmiş erməni mənşəli muzdlulardan ibarət *“Arabo” batalyonu* müharibənin ən qanlı cinayətlərində iştirak etmişdir. Bu qruplaşma xüsusi amansızlığı ilə fərqlənirdi. Təqdim olunan arxiv fotosu bu amansızlığın bariz nümunəsidir: fotoda dinc azərbaycanlı əsir, güllələnməzdən bir neçə dəqiqə əvvəl silahlıların nəzarəti altında özünə qəbir qazmağa məcbur edilir. Bu tip hərəkətlər Cenevrə konvensiyalarının və beynəlxalq hüququn ağır şəkildə pozulması, birbaşa hərbi cinayət idi.

Fotoda əsirin üzərində dayanan şəxs "Arabo" batalyonunun komandiri, sonradan general rütbəsi alacaq *Manvel Yeqiazaryandır*. Lakin onun və onun kimilərin "qəhrəmanlıq" obrazı illər sonra Ermənistanın daxili siyasi çöküşü ilə darmadağın oldu.

Ermənistanın hərbi elitasında kök salmış bu tip fiqurlar – xüsusilə Manvel Qriqoryan kimi şəxslər (oxşar cinayətlərlə tanınan digər general) – sonradan öz ölkələrində böyük rüsvayçılıqla üzləşdilər. Müharibə dövründə dinc insanlara divan tutan bu şəxslərin, dinc dövrdə öz əsgərlərinin ruzisini, xalqın ordusuna göndərdiyi yardımları və ərzaq konservlərini ("tüşonka") mənimsədiyi üzə çıxdı. Bu səbəbdən Ermənistan cəmiyyəti onlara nifrətlə “tüşonka generalı” ləqəbini verdi.

Tarixi nəticə

Bu faktlar göstərir ki, Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı Ermənistanın "milli azadlıq hərəkatı" adı altında təqdim etdiyi fəaliyyət, əslində muzdlu terrorçuların, hərbi cinayətkarların və korrupsiyalaşmış generalların əli ilə həyata keçirilən işğalçılıq siyasəti idi. Fotodakı əsirin taleyi və ona işgəncə verən generalın sonrakı rəzil aqibəti, tarixin özünəməxsus ədalətinin təzahürüdür.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.04.2026)

Şərəf Cəlilli,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

“İnsanlara dinin nədir, namaz qılırsanmı, oruc tutursanmı?” kimi Allahın soracağı sualları verməyin!” İnsanlara “Acsanmı, bir ehtiyacın varmı?” kimi bəndənin verə biləcəyi sualları verin!” deyə örnəyə çevrilən Fateh Mehmetin dünyaya vida nəğməsini oxumasından sonra da, adı dirilər sırasında çəkildi. Yuxuya gəlişi ilə belə yer-yerindən oynadı, fərman imzalandı.

II Əbdülhəmidin zamanında İstanbulu su basır. Şəhərdə təlaş, təlatüm yaşanır. Qısa zaman kəsiyində şəhər əhalisi yuxusunda Fateh Mehmeti görür. Sultan: “Xəbəriniz yoxdurmu? Qəbrimdə boğuluram!” deyir. Eyni yuxunu Sultan Əbdülhəmid də görür. Yuxudan hövlnak oyanan Sultan Fateh Mehmetin məzarının açılması haqqında göstəriş verir. Fatehin mumyalanmış cənazəsinin sağ-salamat olduğu bəlli olur.

Fateh Sultan Mehmetin dəfn olunduğu Fatih camisi Bizans dönəminə məxsus Həvarilər kilsəsinin üzərində yapılmışdı. Kilsənin altından böyük bir çay keçirdi və bir neçə su kanalı vardı. Fateh Mehmet İstanbul əhalisinin də, II Əbdülhəmidin də yadına bu məsələni salırdı. “Qurtarın, boğuluram!” çağırışı ilə caminin qorunmasına, onun üzləşə biləcəyi təhlükəyə işarə edirdi. Məsələni bilən II Sultan Əbdülhəmidin məzarı açdırarkən “Yaradana şükür olsun, Fatehim!” deyib səcdəyə getdikdən sonra caminin altındakı çayın yönünün və kanalların istiqamətini dəyişməsi ilə bağlı imzaladığı fərman onun Fateh Mehmet ruhuna sayğısının ifadəsi olmaqla yanaşı, həm də dini, mənəvi dəyərlərə, tarixi şəxsiyyətlərə və abidələrə  münasibətinin göstəricisi idi.

Dini dəyərə çevirən Türklər

İslamı bir dəyər, həm də dəyərlərin  əyarı kimi qəbul edən türklər min illər boyu onun himayədarı, xilaskarı qiyafəsində çıxış etdilər. Suriyanı 404, Ərəbistanı 401 , İraqı 386, Yunanıstanı 500, Misiri 365 il yanlız bir vali ilə idarə edən tarixin ən qüdrətli dövlətlərindən olan Osmanlı İmperiyası həm də Məhəmməd Peyğəmbər əleyhissalamından sonra İslama ən böyük xidmət edən ordusu ilə şöhrət tapmış,  onun bir din, dəyər olaraq qorunmasına, himayə edilməsinə töhfələr vermişdir.

Peyğəmbər əleyhissalamın “Kutsal əmanətlər”in Sultan Fateh Mehmetin qurduğu Topkapı Sarayına gətirən, Fətih dastanı ilə “Xəlifəlik” mərtəbəsini, Ərəb dünyasından alıb Osmanlıya həvalə edən, Peyğəmbərin nişanələrinin başı üstündə gecə və gündüz Qurani-Kərimin oxunması üçün fərman imzalayan, Hira və  Sina çölündə  İslamı qoruya bilməyənlərin üstünə yeriyən  Yavuz Sultan Səlim  İslam tarixinin ən qüdrətli sərkərdələrindən, xəlifələrindən biri kimi tarix yaratdı.

Fateh Mehmetin, Əmir Teymurun, Sultan Süleymanın Səlib yürüyüşünə çıxanlara qarşı savaşları da İslam dəyərlərini, mədəniyyətlərini çevrələyən ölkələrin himayəsi üçün idi.

Bu qüdrətli Sərkərdə-xaqanların sırasında  Peyğəmbər əleyhissalamın uyuduğu Məscidi-Nəvəbinin-Ravzanın bərpasına, kompleks halına salınmasına xüsusi diqqət ayıran Sultan II Muradın, Sultan Əbdülməcidin,  Əmir Teymurun, Nadir Şah Əfşarın xüsusi yeri və rolu vardır. Məscidi-Nəvəbinin divarına həkk olunan Sultanların adı keçən lövhələr də dediklərimizə əyani sübutdur.  

1926-cı ildə Kral Əbdüləziz ibn əl-Səud Məkkə və Mədinənin inkişafı ilə bağlı qərar alır.  Qərara əsasən Məscidi-Nəvəbinin əhatəsində olan məzarlıqların bir çoxu, Peyğəmbər əleyhissəlamın qızı Həzrəti Fatimənin, oğlu İbrahimin, əmisi Həmzə və Abbasın, anası Aminənin, atası Abdullanın, İmam Zeynalabdinin, İmam Həsən ibn Əlinin, İslam tarixiylə bağlı ciddi əsərlərin müəllifi olan alimlərin uyuduğu Cənnət əl-Bəqi və Cənnət əl-Müəla qəbiristanlıqları şumlanaraq yerində yaşayış kompleksləri salınır. Xəbəri eşidən Atatürk Krala xəbər yollayır: “Məhəmməd peyğəmbərin  məzarına toxunularsa, ordumu götürər aşağı enərəm!” Bu Osmanlı İmperiyasının çökməsindən sonra “Xəlifəlik məqamı”nı ləğv edən, modern Türkiyə Cumhuriyyətinin qurucusu Qazi Mustafa Kamal Paşa Atatürkün mənəvi dəyərlər tarixinə verdiyi ən böyük töhfələrdən biri idi.  Onun ikinci ən böyük töhfəsi isə Qurani-Kərimin üzünü köçürdülərək “Altın kaplama” ilə  cildlətdirməsi, Külliyənin baş köşəsinə qoydurması idi.

Dünya Fatehi olan bu sultanların, padişahların, liderlərin dövründə onların fəth etdikləri torpaqlarda qurulan məscidlər, türbələr, məqbərələr bu gün də İslam incisi, türkün Tanrı sevgisi kimi dəyərlidir, qiymətlidir. Onların sırasına üzü köçürülərək dünyaya yayılan qədim Qurani-Kərim nümunələrini, təsvirlərini də gəlsək türklərin İslam tarixindəki məqamını dərk etmiş, anlamış olarıq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.04.2026)

Xanım Aydın,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 Tarix insanların qəribə taleləri, dünyada baş verən hadisələr, döngələr, inanılmaz gedişlərlə yazılır. Hər bir insan öz taleyi ilə fərqlidir. Amma taleyini özü fərqli edənlər də az deyil. Səhnənin mərkəzindən döyüş meydanına atılan Ziba Qəniyeva kimi.

 1923-cü ilin avqustunda dünyaya gələn bu qızın taleyi ilk baxışdan səhnə üçün yazılmışdı. Rəqs edirdi, səhnəni sevirdi, gözəlliyi ilə seçilirdi. Onun haqqında “Şərqin ulduzu olacaq” deyirdilər. Amma həyat bəzən ən gözəl arzuların istiqamətini dəyişir. Müharibə başlayanda səhnənin işıqları sönür, onların yerini barıt qoxusu alır.

Ziba seçim qarşısında qalmadı, o, seçimini etdi.

Moskvada teatr tələbəsi olan bu gənc qız minlərlə insan kimi cəbhəyə yollandı. Əlləri səhnə üçün yaranmışdı, amma o əllər tüfəngi də eyni qətiyyətlə tutdu. Qısa müddətdə snayperlik sənətinə yiyələndi. Gecələr maska-xalatda, səssizlik içində, hədəfin nəfəsini belə hiss edəcək qədər səbirli və soyuqqanlı olmağı öyrəndi.

O artıq adi bir qız deyildi, o, daha ölümün bir kölgəsi idi.

Cəbhədə onun adı hörmətlə çəkilirdi. O, snayper olmaqla yanaşı, rabitəçi, kəşfiyyatçı idi. Düşmən arasına keçərək məlumat ötürür, təhlükənin içindən geri dönürdü. Hər dəfə ölümün gözünün içinə baxıb geri qayıdan bir iradə idi o.

1942-ci ilin yazında baş verən döyüşlər onun taleyində xüsusi yer tutur. Bolşoye Vraqovo kəndi uğrunda gedən döyüşdə Ziba yüksəklikdən düşməni izləyirdi. Tankların hücumu ilə geri çəkilən düşmən onun üçün vətənin üzərinə gələn qaranlıq idi. Ziba atəş açdı. Sərrast, dəqiq, amansız. Sonra isə irəli atıldı. Bir anlıq belə tərəddüd etmədən düşmənin arxasına keçdi, mövqe dəyişdi, yenidən atəş açdı. Hətta yaralananda belə geri çəkilmədi.

Ziba Qəniyeva müharibə boyu 129 düşməni məhv etdi. Bu rəqəm bu gün, bəlkə də, adi bir statistika kimi görünə bilər, amma bu, yüzlərlə taleyin xilas olduğu anların sayıdır.

Onun qəhrəmanlığı təkcə səngərlərdə deyil, sözlərində də yaşayırdı. Qafqaz qadınlarına etdiyi çağırış – “Evlərimizi, uşaqlarımızı düşmənə verməyəcəyik!” – üsyan, qəhrəmanlıq idi.

Amma qəhrəmanların da bədəni var. 1942-ci ildə ağır yaralananda ölüm ona çox yaxın idi. Onu xilas edənlər isə döyüş yoldaşları və xəstəxanada ona ana kimi qayğı göstərən insanlar oldu. Bəzən insanı həyata qaytaran təkcə tibbi yardım yox, sevgidir.

Ziba geri döndü, amma əvvəlki kimi yox. Bədəni yaralı idi, amma ruhu daha da möhkəmlənmişdi.

Müharibədən sonra o, yenidən sənətə qayıtdı. “Tahir və Zöhrə” filmində şahzadə rolunu oynadı. Həyat ona bu nöqtədə “Sən yalnız döyüşçü deyilsən!” söylədi. O, alim oldu, şərqşünaslıqla məşğul oldu, dünyanı tanıdı, insanlarla bağ qurdu.

Amma içindəki döyüşçü heç vaxt susmadı.

Ziba Qəniyeva hər dəfə Bakıya gələndə Şəhidlər Xiyabanını ziyarət edirdi. Bu, onun yaddaşa verdiyi sədaqətin bir nişanəsi idi. Çünki o yaxşı bilirdi: qəhrəmanlıq unudulanda yox olur. Özü isə 2010-cu ildə o dünyadan köçdü. Ondan böyük bir iz, böyük bir xatirə qaldı.

Ziba Qəniyeva — səhnədən səngərə, sənətdən savaşın mərkəzinə gedən bir yolun adıdır. O, sübut etdi ki, qadın zərif ola-ola da güclü, incə ola-ola da sarsılmaz ola bilər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.04.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.

Pərvanə Məmmədli

Əlirza Nabdil Oxtay  (1944-1972) – modernist şair

  Güney  Azərbaycan ədəbiyyatında poeziyaya, şeirə yenilik gətirən şairlər arasında ilk olaraq Əlirza Nabdil Oxtay, Bulud Qaraçurlu Səhənd və Həbib Sahirin adı çəkilir. Bu üç ünlü şair zamanın və mühitin tələbləri ilə səsləşən əsərlər  yaratmışlar. Ötən əsrin 60-cı illərində Əlirza Nabdil (Oxtay) çox gənc olmasına baxmayaraq, Güney Azərbaycan ədəbiyyatında yeni bir cığır açmış, Cənubi Azərbaycan poeziyasında nadir metaforik  təfəkkür  tərzi ilə  təsvirli lirikanın bir sıra gözəl örnəklərini yaratmışdır.

Əlirza  Nabdilin  sağlığında heç  bir  kitabı  çap  olunmadı. Yalnız o dövrlər  üçün Cənubda geniş yayılmış “Sandıq ədəbiyyatı”nın qiymətli nümunələri  arasında  yer  aldı. Bəlkə də, bu  onun  türkcə  yazması ilə  bağlı  idi. Yalnız  bir  neçə  şeiri farscaya  çevrilərək qəzetlərdə  çap  olunmuşdu.

Oxtayın  əldə olan şeirlərinin sayı 50-ni  aşmır. Bu nəzm parçaları  yaradıcılığının  ilk  9 illik dövrünün ədəbi  məhsuludur. Bəzi tədqiqatçılar şairin ömrünün  son  5  ilində yazdığı  əsərlərin (1967-1972 ci  illər) itib aradan getdiyini  yazırlar.

         Əlirıza Nabdil ilk  qələm  təcrübəsinə 1961-ci ildən başlamışdır. Onun yaradıcılığına   bu  əsərlər  daxildir1.“İşıq” adlı türkcə şeir toplusu. 2.Azərbaycan və milli məsələ (məqalələr toplusu). 3.Sələbiyyə-Tülkünün hekayələri.

Vaxtsız ölümündən sonra dostları onun şeirlərini toplayaraq “İşıq” adlı bir kitabda nəşr etdiriblər.

Yenilikçi şair, tərcüməçi, solçu partizan Əlirza Nabdil (Oxtay) çox gənc olmasına baxmayaraq, ötən əsrin 60-cı illərində Cənub şeirində yenilik yaratmış və İranda mücadilə  ədəbiyyatının öndə  gedən təmsilçilərindən  olmuşdur.

Orta təhsilini Təbrizdə aldıqdan sonra o, Tehran Universitetinin hüquq fakültəsinə daxil olub. Daha sonra isə Xoy şəhərinə köçüb və burada müəllimlik edib. Dostları ilə birlikdə Təbrizdə “Xalq Fədai Çerikləri” (Xalq Fədai partizanları) təşkilatını yaradıb.

         Əlirıza Nabdil ilk  qələm  təcrübəsinə 1961-ci ildən başlayıb.

         Onun yaradıcılığına   bu  əsərlər  daxildir: “İşıq” (Təbriz,1980) adlı türkcə şeir toplusu, “Sələbiyyə-Tülkünün hekayələri”  uşaq ədəbiyyatı nümunələri (Təbriz,1980) və “Azərbaycan və milli məsələ” (?) farsca məqalələr toplusu.

         Əsərləri ölümündən çox sonra dostları tərəfindən nəşr edilmişdir. “İşıq” kitabına  şairin  lirik, siyasi şeirləri, etdiyi  tərcümələr və mövzusunu  folklordan  götürdüyü nəzm əsərləri daxildir. Bu əsərlərində o, 1960-70-ci illərdə Cənubi Azərbaycan poeziyasında süjetli lirikanın bir sıra gözəl nümunələrini yarada bilmişdir. 

         “Sələbiyyə-Tülkünün hekayələri” əsərində  isə  müəllim kimi işlədiyi  illərdə uşaqların  ana  dilində kitablarının məhdudluğunu nəzərə  alıb, M.Xalxalinin  məşhur “Sələbiyyə”  kitabındakı  hekayələrin motivlərini götürərək  nəzm halına     salmış, yenidən işləmişdir.

         “Azərbaycan və milli məsələ” məqalələr toplusu kitabında siyasi-ictimai fikirlər yer  almışdır. Tanınmış güney ziyalıları kitablarından birinin (“Azərbaycan və milli məsələ”) onun fikirləri və əqidəsi  ilə üst-üstə düşmədiyini və əsərin nəşri zamanı  təhriflərə yol verildiyini yazırlar.

         Oxtayın əsərlərinin çoxu polis idarələrində, məhkəmələrdə, eləcə də hökumətdən çəkinən dostlarının, tanışlarının evində məhv edilib.

         Əlirza Nabdil hökumət əleyhinə silahlı mübarizənin vacibliyini təbliğ etdiyi üçün xəfiyyələr tərəfindən tutulub həbs olunur  və ağır yaralanır. Həbsxanada Oxtay işgəncələrə dözməyərək, mübarizə yoldaşlarının adını çəkə biləcəyindən ehtiyatlanaraq dəfələrlə intihara cəhd edib.

Adətən, sənət əsərləri ilk növbədə öz nəslinə xitabən  yazılır. Şeirlər   estetik məqsədlər üçün yazılsa da, şair  mənsub olduğu cəmiyyətə xitab etmək, mesaj ötürmək nəyisə izah etmək, elan etmək və hiss etmək məqsədi daşıyır. Əlirza  Nabdilin “İşıq” şeiri  də bu  məqsədlə yazılıb:

Aman, aman gün  görməyən  toxucu,

İlmə  salan, dəfə  döyən,  ah  çəkən,

Çıraq  təkin yanan, qanın  yandıran,

Kiprikləri  pultə təkin  közlənən

...Qoy  xalçanı satan, alan  bilsin ki,

Sənin  dilsiz  əllərində  nələr  var,

Xalça  üstə başmaqlı  yeriyənlər

Bilsinlər  ki, dilsiz  dinsə, nə  qopar.

Azərbaycan xalqının tarixi  yaddaşı, ruhu, mental xüsusiyyətləri Oxtayın   yaradıcılığında milli özünüifadə  formasına  çevrilir.

         “Qılınc  nağılı” şeirində qədim zamanlarda Qaradağda  bir  dəmirçinin düzəltdiyi qılıncı ölüm ayağında övladlarına bir  miras  kimi vəsiyyət edən qocadan bəhs  olunur. O  qılıncdan ki:

Domrulun  əlində ev  quran  imiş,

Koroğlu belində  xan qovan imiş,

Şah İsmayıl çağı top qıran imiş,

Səttarxandan bəri  qalmış qınında.

O, şeirlərində daha çox  simvolların  dili ilə danışmağa  üstünlk verirdi. “Papağım, qılıncım və  atım” şeirində   xalqının tarixi  və əfsanəvi qəhrəmanlarının keçdiyi  yoldan bəhs  edirdi:

Çiynimdə yorğunluq, döşümdə yetərlik,

Əynimdə  min  yara, könlümdə  min  arzu,

Atımın  dırnağında vətən.

Dırnaqlar daşlara çırpıla-çırpıla.

Əjlərin qarnını yayaraq  daşlara

Yetişdim  və  pozdum  min əjin  yuvasın,

Qızı  da  qurtardım.

Şairin  əşyaları, predmetləri “dilləndirmə”si onun  assosiativ şeirə  meyil etdiyini göstərir: “Səhər”, “Qaynarça”, “Axmaca”, “Yol” və  bu  kimi şeirlərində bu  qabarıq  görünr:

Baharı  söndürənlər

Qanlı  izlər  açıblar.

Söylədim  torpağıma

Ürəyimin  dərdini.

Göy  çıraqlar baş  əydi,

Araz  sevgidən  daşdı,

Qızılüzən  gurlaşdı,

Xəzərdən  əsdi  külək.

Ə.Nabdil Oxtayın  “Tozlu piano”, “Yurd”,  “İşıq”, “Səttərxanın atlıları” və s. bu kimi əsərləri orijinal deyim tərzi ilə diqqəti cəlb edir. Əlirza Nabdil “İşıq” kitabında  toplanmış əsərləri  ilə yeni bir cığır açmış, Cənubi Azərbaycan poeziyasında nadir metaforik  təfəkkür  tərzi ilə  təsvirli lirikanın bir sıra gözəl örnəklərini yaratmışdır.

         Mənfur Pəhləvi rejiminin 11 aylıq ağır işgəncəsindən sonra 1972-ci il martın 13-də, Əlirza Nabdil Oxtay 8 məsləkdaşı ilə birlikdə edam edilərək Tehrandakı Behişti Zəhra qəbiristanlığında dəfn edilib.

         Əlirza Nabdil 28 yaşında edam edilsə də, ədəbi qəhrəmana çevrilib, haqqında neçə-neçə bədii əsərlər yaranıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.04.2026)