Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bəzən insanın həyatı böyük hadisələrlə deyil, səssiz ayrılıqlarla dəyişir. Həyata daxil olan insanlar bir müddət qalır, sonra isə elə bil heç olmamış kimi çıxıb gedirlər. Ən çox da bu gedişlərin səssizliyi yaralayıcı olur.

Münasibətlərdə bəzən ayrılıq olmur, sadəcə qarşı tərəf səssiz qalaraq, deyilməmiş salamları əlvidaya çevirir. Hisslərini dərindən yaşayan insanlar üçün sevmək yarımçıq olmur; bir zamanlar yaxın olan bir insan bir gün yad kimi görünür, keçmişin qiyməti isə azalır.

Ən ağrılısı isə budur ki, insanlar yanından səssiz keçdikdə hər şey bitmiş olur. Baxışlar, gülüşlər, göz yaşları bir anlıq susqunluğa qurban gedir. Bu zaman anlaşılır ki, bəzi insanlar həyatımıza qalmaq üçün deyil, dərs almaq üçün daxil olurlar.

Bəxtiyar Vahabzadənin "Bir salama dəymədi" adlı şeiri də bu vəziyyəti tamamlayır. Bu şeir o şeirdir ki, hər birimizin düşündüyü sözləri Bəxtiyar Vahabzadənin adı ilə çatdırır ...

BİR SALAMA DƏYMƏDİ

Bu gün mən səni gördüm,

Salam vermək istədim,

Üzünü yana tutdun.

Söylə, illərdən bəri

Qəlbimizin bir duyub

bir vurduğu illəri,

Axı, nə tez unutdun?

Beş ildə gözümüzdən axan o qanlı sellər,

Bir salama dəymədi?

Heç üzümə baxmadan yanımdan necə keçdin?

Sən eşqin salamını qorxuyamı dəyişdin?

Yoxsa sən öz əhdinə, ilqarına ağ oldun?

O qədər yaxın ikən, bu qədər uzaq oldun.

Şirin gülüşlərimiz, acı fəğanlarımız

Bir salama dəymədi?

Qayğılı anlarımız, qayğısız anlarımız

Bir salama dəymədi?

Sən neylədin, bir düşün!

Yalnız indi anladım; ah, sən daha mənimçün

Əlçatmaz bir çiçəksən,

Yaşanmış günlərim tək geri dönməyəcəksən!...

Qop ey tufan, əs ey yel! Xəzəl olum, tökülüm

Düz beş il ürəyimdə

Bəslədiyim məhəbbət, bir salama dəymədi.

Bir günlük həsrətimə dözə bilməyən gülüm,

Bəs nə oldu? Bu həsrət bir salama dəymədi?

Getdin, dalınca baxdım, can ayrıldı canımdan,

Sən necə etinasız ötə bildin yanımdan?

Ah çəkdim, başım üstə yarpaqlar əsdi, gülüm,

Sənin qəlbin əsmədi.

Arxana da baxmadın!

Niyə sənin yolunu məhəbbətin kesmədi?...

Qazancımız de, bumu?

Deyilməmiş o salam əlvidamız oldumu?

Sən mənə zülm eylədin, mənə zülm yaraşır.

Bir salama dəyməyən eşqə ölüm yaraşır!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.01.2026)

Həyat Şəmi, İstanbuldan. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Yanvarın 4-də Türkiyənin bir çox bölgələrinə qar yağarkən, İstanbulda fırtına qopdu və yağış yağmağa başladı. Küçədəydim. Torpağın qoxusunu aldım, Vətən üçün burnumun ucu göynədi. Göyə baxdım, yağış yağanda dualar üçün açıq olur Mütləq varlığın qapıları... Göyün yaxasına tutduğum arzumu taxtım. Dua etdim və islanan təkcə İstanbul yox, həm də mən oldum.

Vətən həsrətiylə yağışa "Get başımdan, Su!" deyə sitəm etdim, sonra da bu şeirlə...

YAĞIŞ

Buludda gizlənən Su,

Damcılarda can buldu.

Yağa-yağa böyüdü,

İslanan İstanbuldu.

Sel-su olub axırdı,

Küçədən sual kimi:

Kim demiş yağış yağmaz?

Elə yağar, bal kimi!

Qarşıma su çıxırdı,

Girdiyim hər dalanda,

Sevincim üzə vurdu,

Dərdim yadda qalanda.

Torpaq qoxusu gəldi,

Vətən üçün susadım,

O qədər darıxdım ki,

“Get başımdan, Su!” dedim.

Göydən bərəkət yağdı -

Tut ucundan göyə çıx,

Arzunu tax, bənd elə,

Göyün yaxası açıq.

Susuz dodaqda şükür,

Suçlu əldə tövbəydi.

Allaha əl açırdım

Dua üçün, növbəydi.

Bu şeiri sonra da Türkiyə türkcəsinə

uyğunlaşdırdım.

YAĞMUR

​Bulutta saklanan su,

Damlalarda can buldu.

Yağa yağa büyüdü,

Islanan İstanbul’du.

​Sel olup akıyordu,

Caddede bir lal gibi:

Kim demiş yağmur yağmaz?

Öyle yağar, bal gibi!

​Karşıma çıkıyordu,

Girdiğim her sokakta.

Sevincim yüze vurdu,

Dertler kaldı uzakta.

​Toprak kokusu geldi,

Vatan için susadım.

O kadar özledim ki,

“Git başımdan, su!” dedim.

​Gökten bereket yağdı,

Tut ucundan göğe çık!

Arzunu tak, bendele,

Göğün yakası açık.

​Susuz dudakta şükür,

Suçlu elde tövbeydi.

Allah’a el açmıştım,

Dua için sıraydı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.01.2026)

Mənsurə Xələfbəyli,

Yazıçı-publicist, AYB-nin üzvü, "Turan" ədəbi məclisinin həmsədri. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

“Mal-dövlətlərini Allah yolunda sərf edən, sonra sərf etdiklərinin ardınca minnət qoymayan və incitməyənlərin mükafatı Rəbbinin yanındadır. Onlara heç bir qorxu yoxdur və onlar qəm də çəkməyəcəklər.” (Bəqərə, 262)

İnsan ömrü varlığın başlanğıcından bəri sınaqdadır. Bu sınaq təkcə yaşamaq uğrunda deyil, insanın öz vicdanı və mənəvi kamilliyi qarşısında verdiyi ömürlük imtahandır. Qalibiyyətlər və süqutlar, yüksəlişlər və itkilər bu yolun ayrılmaz hissəsidir. Amma bütün dəyişən halların fonunda dəyişməyən bir həqiqət qalır: insanın ən ağır mübarizəsi həmişə öz içində baş verir.

Olum və ölüm  həyatın iki ayrı ucu yox, eyni yolun mənəvi halqalarıdır. Ölüm qorxulu son deyil, məsuliyyətli hesabatdır. Çünki insan  dünyadan keçərkən  iz qoyur. O iz mərhəmətlə də yazıla bilər, laqeydliklə də. Qurmaqla möhkəmlənər, dağıtmaqla silinər. Ömrün dəyəri yaşanan illərin sayı ilə ölçülmür, etdiyi xeyrin çəkisi ilə ölçülür. Əbədiyyətə aparan yol nə daşdan ucalan saraydan keçir, nə də zahiri izzətdən - insan yalnız könüllərdə buraxdığı izlə yadda qalır.

Həyatın həqiqətləri mürəkkəb fəlsəfi nəzəriyyələrdə deyil, sadə insan münasibətlərində üzə çıxır. Uşağın baxışındakı saf ümid, ananın dilindən düşməyən dua, qocanın titrək səsindəki minnətdarlıq… İnsanlığı yaşadan məhz bu incə anlar, bu davranışlardır. Zaman nə qədər sərt olsa da, insanı insan edən dəyərlər məhz belə məqamlarda yaşayır.

Bəzən bir nəfəs bir ömrü xilas edir.  Birinə əl tutmaq onun yenidən ayağa qalxmasına bəs edir. “Nəfəs” İctimai Birliyi məhz bu ehtiyacdan doğan mənəvi çağırışdır. Birlik xeyirxahlığı şüar kimi səsləndirmir, onu yaşayır. Yardımı hesaba çevirmir, paylaşmağı borc sayır. Onların verdiyi hər dəstək təkcə problemi həll etmir, insanın özünə olan inamını da qaytarır.

Məsuliyyətli yolun arxasında böyük ürək və ağır məsuliyyət dayanır. “Nəfəs” İctimai Birliyinə Firəngiz Balakişiyeva rəhbərlik edir. Onun liderliyi altında xeyirxahlıq təsadüfi addımlar yox, sistemli və davamlı fəaliyyətə çevrilib. Bu yol təkbaşına yürünmür. Nərmin Bağırzadə, Rəhman Əhmədoğlu, İlahə Məmmədova və Xatirə Rüstəmli kimi koordinatorlar missiyanın əsas daşıyıcılarıdır. Onlar vaxtlarını, enerjilərini, sevgilərini könüllü şəkildə  işə sərf ediblər.

Zamanla komandaya Almaz İbrahimova, Xəyal Danyal kimi xeyirsevər gənclər də qoşulub, müxtəlif səbəblərlə ayrılanlar da olub. Amma əsas dəyişməyib - könüllülük ruhu, insanı yaşatmaq niyyəti, xeyirxahlığın əzmi.

“Nəfəs” üçün yardım bir vəzifə deyil, mənəvi seçimdir. Yetim uşaqların təhsili, qaranlıqdan sabaha uzanan ümid yoludur.

 Xəstələrin müalicəsinə uzanan əl “tək deyilsən” mesajıdır. Autizmli uşaqlara göstərilən xüsusi qayğı anlayışın və səbrin ən incə formasıdır.

Birliyin təbiətə baxışı, maddi aləmin fövqündə duran mənəvi  məsuliyyətin təcəssümüdür. Əkilən hər ağac, yalnız torpağa kök salan bitki deyil, həm də insanın sabaha olan ümidinin, varlığın davamlılığına inamının və kainatla qurduğu əbədi bağın simvoludur. Bu, yaşamaq deyil, yaşatmaq fəlsəfəsidir.

“Nəfəs” üçün vətənə xidmət anlayışı yalnız sözlə məhdudlaşmır. Şəhid və qazi ailələrinə göstərilən dəstək, bu ailələrin yanında olmaq, onların dərdinə şərik çıxmaq, qayğılarını bölüşmək insanlıq borcu kimi qəbul edilir.

Birlik eyni zamanda maarifləndirməni cəmiyyətin dirçəliş yolu hesab edir. “Rayon və kəndlərdə kitabxanasız məktəb qalmasın” prinsipi ilə hərəkət edir.  Məktəblərə kitablar bağışlanır, kiçik kitabxanalar yaradılır, uşaqların dünyagörüşünün formalaşmasına töhfə verilir. Çünki “Nəfəs” bilir, savadlı nəsil, işıqlı sabahın təməlidir.

“Nəfəs” üçün yardım savab yoludur, vicdan imtahanıdır. Bu birlik ehtiyac olan hər yerdə dua olur, dayaq olur, nəfəs olur. Allah yolunda edilən hər səmimi iş gec-tez öz mənəvi qarşılığını tapır.

Uca Yaradan buyurur: “Kim bir canı xilas edərsə, bütün insanlığı xilas etmiş kimi olar…” (Maidə, 32)

 Xeyirxahlıq zamanın axarında sevgi ilə yayılan  dalğa kimidir - başlanğıcı kiçik görünə bilər, lakin təsiri bütöv  cəmiyyətin ruhuna toxunar.  Yaxşılıq fərddə başlayır, lakin onun əksi bəşəriyyətin aynasında əks olunur.

Qoy edilən hər xeyir əməl Rəbbin dərgahında qəbul olunan dua olsun. Qoy hər “Nəfəs” bu dünyada min ümidə çevrilsin.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.01.2026)

Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu günə - yanvarın 8-nə təsadüf edən əsas tarixi hadisələri diqqətinizə çatdırırıq.

Metro günü

Əlbəttə ki, metroya sahib şəhərlərdən biri kimi Bakı da bu günü qeyd etməlidir. Özü də, Bakı metrosunun Nizami stansiyası öz təribatına, divar freskalarına görə dünya metrosu özəllikləri sırasında yer alır.

Bildiyiniz kimi, dünyada ilk metro xətti İngiltərədə - Londonda istifadəyə verilib, 1863-cü ildə yeraltı tunellə ilk buxar qatarı hərəkət edib. Bu fəaliyyəti Metropolitan Railway kompaniyası həyata keçirib ki, metro adı da buradan götürülüb. İlk yeraltı xəttin uzunluğu 3,6 kilometr olub. Dünyada ən dərində yerləşən metro stansiyası isə Kiyevdədir, “Arsenalnaya” stansiyası 105,5 metr dərinlikdədir.

Arqayl günü

Bu gün bekar olan, asudə vaxt tapan insanlar rəngbərəng romblardan, yaxud kvadratlardan paralel və diaqonal xətlərdə naxışlar quracaqlar, bu da olacaq Arqayl gününə bir töhfə. İlk dəfə bu cür naxışları Şotlandiyanın Arqayl qraflığında Kampbel klanı həyata keçirib.

Yer kürəsinin fırlanması günü

Əminəm ki, Arqayl günü münasibəti ilə heç biriniz naxış-filan çəkəsi deyilsiniz, amma bu gün ən azından Yerin necə dövrə vurması barədə fikir izhar edəcəyinizə isə inanıram. 1851-ci ildə fransız fiziki Leon Fuko Parisdəki Panteon yüksəkliyindən içinə qurğuşun doldurulmuş latun kürəciyi asaraq hamını onun fırlanmasına tamaşa etməyə dəvət edib, bu, Yer kürəsinin öz oxu boyunca fırlanmasının əyani nümayişi sayılıb.

İşdə gözəllik və poeziya günü

Deyim ki, çox romantik bir bayramdır. Bu gün iş yerində icra etdiyiniz işin gözəlliyini və poetikliyini duymanız vacibdir. Mən çörəkpulu üçün zibilxanalardan zibil yığmaq məcburiyyətində qalmış həmyerlilərimizi, bir də işi qanun pozucularını tutmaq olan, zora və gücə arxalanan polisləri çıxıram, neynəsələr də onlar öz işlərində gözəllik və poeziya tapa bilməyəcəklər, digər zümrələrdən olanları isə axtarışlara dəvət edirəm.

Yeri gəlmişkən, bu gün kənar gözəlliklər də aktualdır, nahar fasiləsində, məsələn, internetdən gözəl mənzərələr tapıb baxmaq olar, gözəl xanımları seyr etmək olar, üstəlik, tək işin poeziyası ilə kifayətlənməyib, tutalım, əsil poeziyaya da pənah aparmaq olar. Gözəl şairlərimiz var, onların şeirlərindən niyə də feyziyab olmayasınız ki?

“Zolotoy klyuçik”

Qoruqçu günü. Bütün obyekt qoruqçularını (indi onlara mühafizəşi deyilir) təbrik edək, amma cangüdənləri yox, onların qoruduqları canlı obyektlər bu sıraya aid deyil. Bu gün bolqarlar, ruslar və belaruslar Babyi kaşi gününə sevinirlər, bu, süd anaları günü sayılır. Tailandlılar uşaq gününü, malayziyalılar  sürətli mətnyığma gününü, yunanlar Ginenokratiya – Qadın gününü qeyd edirlər. O ki qaldı amerikalılara, onlarda Milli iris konfeti günüdür. Bildiniz də hansı konfetdir bu. Sorulan iris konfetləri uşaqlığımızdan xoş xatirədir. Adı da “Kis-kis” və “Zoloyoy klyuçik” idi, xatirinizdədrimi?

Azərbaycan SSR-in ən gözəl xanımı

Sovet dövründə canlı əfsanə olan qəhrəmanlar yaratmaq bir dəb idi, belə bir qəhrəman da salyanlı pambıqçı Qüdrət Səmədov idi, 1972-ci ilin 8 yanvarında dünyasını dəyişib o. 1961-ci ilin bu günündə fransız xalqı humanizm göstərərək referendumda müstəmləkələri olan Əlcəzairin müstəqilliyinə səs verib. 1957-ci ilin bu günündə 14 yaşlı Bobbi Fişer ABŞ çempionu olmaqla şahmat epoxasının yeni Fişer dövrünü yaratmış olub. 1935-ci ildə əfsanəvi Amerika müğənnisi Elvis Presli dünyaya gəlib. 1920-ci ildə tarixdə Sovet Azərbaycanının ən gözəl xanımı kimi qalan aktrisa Leyla Bədəlbəyli dünyaya gəlib. Deyələnə görə, hətta SSRİ başbiləni İosif Stalin də Leyla xanıma vurğun imiş.

1896-cı ildə ədəbi impressionizm və simvolizmin banisi olan fransız şairi Pol Verlen dünyadan köçüb. 1889-cu ildə Nyu-Yorklu alim Qerman Hollerit tablolaşdıran maşın ixtira edib ki, onun köməyi ilə də ölkədə əhalinin siyahıyaalınması həyata keçirilib. 1861-ci ildə çoxunuzun sevdiyiniz “Vokruq sveta” jurnalının ilk sayı çıxıb. Diqqət. Mətbuat işçiləri, eşidin. 1656-cı ildə Hollandiyanın Harlem şəhərində “Harlem xəbərləri” qəzeti işıq üzü görüb. Və bu qəzet...Təəccüblənməyin, günü bu gün də çıxmaqdadır, 366 yaşı olan qəzet dünyada dövriyyədə olan ən qədim qəzet adını daşıyır.

1642-ci ildə italyan astronomu, fiziki, mütəfəkkiri Qalileo Qaliley, 1324-cü ildə isə dünyaşöhrətli Venesiya səyyahı Marko Polo dünyadan köçüblər.

Və ən nəhayət...

Bu gün həm də Öz iş günün barədə danışmaq günüdür. Hərə öz keçirdiyi iş gününün təfərrüatları barədə evdə ailəsinə, küçədə dost-tanışına danışır bu gün. Təsəvvür edin, Qərb insanı həvəslə bunu edir. Yorulmadan, usanmadan, dil boğaza qoymadan danışır. Lətifəsi bizdən uzaq. Bizdə hər kəsin işi başqaları üçün gizlin qalmalıdır nədənsə, ortada şəffaflıq olmamalıdır. Amma təki olaydı. Təki bizdə də qara buxalteriyalar, gizli missiyalar qəhətə çıxaydı, işverənlik, sözgəzdirənlik, aşna, məşuqə vəzifələri ləğv ediləydi. Bilirsiniz, necə gözəl olardı onda?

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair Muğanda yaşayan İsmayıl Pilpayədir.

İsmayıl Pilpayə

Muğan

Ağlamağın harasındasan?

Gözlə məni

Gəlirəm

Boğulaq...

*

Kölgəmlə üzbəüzəm

Nədən?

Bilmirəm!

Axı mən üz çevirməmişəm günəşə!

*

Fəlakət

Yağışdır, isladır.

Fəlakət

Qurşundur, toxtadır.

Gözlərin

İsladır

Sonra, toxtadır...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Rəfiq Zəka əlinə qələm aldığı gündən gənclik ehtirası ilə şeir və gözəllik məftunu olduğunu sübut edib. Onun şeirlərində canlı xalq dilinə bağlılıq, axıcılıq və səlistlik nəzərə çarpır. Hafizəsinin kəskinliyini, zəngin Şərq ədəbiyyatını dərindən duyduğunu, sənət haqqında ehtiraslı düşüncələrə malik olduğunu görməmək mümkün deyil.

Xalq yazıçısı Mirzə İbrahimov

Bu gün Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü Rəfiq Zəka Xəndanın anım günüdür. O, 1939-cu il 16 iyunda Bakıda dünyaya gəlib. "Axırı yaxşı olar" (1968), "Mənim əziz vəhşiciyim" (1970) musiqili komediyalarının mətnini yazıb. Şair həmçinin "Füzuli" və "Söyüdlər ağlamaz" operalarının mətnlərinin müəllifi olub. Keçən əsrin 80–90-cı illərində Azərbaycan - Türkiyə ədəbi əlaqələrinin inkişafında mühüm rol oynayıb.

Şair demək olar ki, Azərbaycan - Türkiyə ədəbi əlaqələrinin özülünü qoyanlardan olub. Həmin illərdə şair Türkiyə mətbuatı səhifələrində Azərbaycan ədəbiyyatını geniş işıqlandırıb. O, "SIZE", "Tanıtım" kimi məşhur türk jurnallarında Azərbaycan şair və yazıçıları haqqında yazılar dərc edib.

Rəfiq Zəka şairlik fəaliyyəti ilə yanaşı Azərbaycan İncəsənət Akademiyasının professoru olaraq müəllim heyəti içərisində yer alıb, estetikadan mühazirələr oxuyub. Onun adı türk dünyasında tanınıb və sevilib. Dəfələrlə Türkiyənin bir çox şəhərlərində keçirilən elmi konqreslərdə, beynəlxalq konfranslarda və simpoziumlarda iştirak edib.

Türkiyədə kitabları çap olunub, haqqında monoqrafiyalar nəşr edilib, yaradıcılığından məhəbbətlə, böyük qürurla söz açılıb.

Həm də bir alim kimi diqqət mərkəzində olub. Klassik Şərq ədəbiyyatını, ərəb və fars dillərini, eləcə də Türkiyə türkcəsini dərindən bilirdi. Türk dünyasının görkəmli söz ustadları haqqında monoqrafiyalar nəşr etdirib. Gözəl dramaturq olub, dünya klassik ədəbiyyatı nümunələrini tərcümə edib.

Kitabları

1. Çağlayan (Kitabdakı şerlərin böyük qismi və "Səni düşünürəm" poeması çox sevdiyi şair Mikayıl Müşfiqə həsr olunmuşdur).

2. Şerlər

3. Səadət

4. Vətən kimlərindir

5. Meşədə

6. Altı gül

7. Nərmin

8. Vəsilə

9. Baharın heykəli

10. Könlümün yadigarı

11. Əbədi saniyə

12. Tanışlıq

13. Nur səhəri

Şair heca və əruz vəznlərində əsərlər yaratmışdır. Əsərlərinin əsas mövzuları türkçülük, vətən sevgisi, məhəbbət, qəhrəmanlıq, öyüd-nəsihət kimi mövzulardır.

Filmoqrafiya

1. Dəli Kür

2. Oxuyur Şövkət Ələkbərova

3. Axtaran tapar

 21 mart 1989-cu ildə "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adına layiq görülüb. Şair həmçinin 1990-cı il üzrə Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı laureatı olub.

O, 7 yanvar 1999-cu ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.01.2026)

Elman Eldaroğlu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Xarakter baxımından cazibədar və sirli xüsusiyyətlərə malikdir. Ətrafındakı insanlara qarşı diqqətlidir və anlayışlı davranışı ilə tanınır. Liderlik qabiliyyəti və yüksək intellekti var. Onun iti düşüncəsi və rasional yanaşma tərzi istənilən çətin vəziyyətdə doğru qərar verməsinə kömək edir. Dostluqda və yoldaşlıqda güclü təsir bağışlamağı bacarır və qarşısındakı insanları heyran qoyur. Bu xüsusiyyətlərinə görə də, çox vaxt ətrafdakıların inamını qazanır...

1965-ci il yanvarın 3-də Şəmkir rayonunun Dəllər qəsəbəsində anadan olub. Dəllər qəsəbə orta məktəbini bitirdikdən sonra BDU-nun filologiya fakültəsində təhsil alıb. Ədəbi fəaliyyətə 1980-ci illərdən başlayıb. İlk şeirləri "Pioner" və "Ulduz” jurnallarında dərc edilib. Şeirin təcnis, qoşma, gəraylı və s. janrlarında yazıb-yaradır. Şeirləri Türkiyənin mətbu orqanlarında çap olunub, sözlərinə musiqi bəstələnib. "Sevgi atılandan sonra başlayır", "Eşq ol, dərgahına səcdəyə gəlim", “Bu, ömürdür mən deiyim, nağıl yox” kitablarının müəllifidir...

Əsas xüsusiyyətləri isə bunlardır; mehriban, qonaqpərvər, əyləncəli, simpatik və düşüncəli. İnsanları valeh etməyi bacardığından ətrafı ona həsəd aparır. Ruhən azadlığı, davranış tərzi və fəlsəfi düşüncələri ilə ətrafdakıların qibtəsini çəkir. Həm də son dərəcə emosionaldır, insanları heç vaxt rədd edilməyi sevmir...

Şeirlərinin birində deyir ki:

“Ömrü sonalamaq, seçmək yoxuymuş,

Kefin istəyəndə köçmək yoxuymuş.

Bu ömrün içində heç nə yoxuymuş,

Di gəl, bu boşluqda yaşa... Beləcə...”

Təbiətcə yumşaq və eyni zamanda həssasdır. İzdihamın, dava-dalaşın olmadığı dinc mühitdə yaşamağı xoşlayır. Bu, onun barışdırıcı xarakterindən irəli gəlir. İnsanların sevgisini itirməkdən qorxur, ona görə də hər kəsi sevgi və maraqla dinləyir. Həyatda həmişə nəsə öyrənmək istəyir. Daim özünü təkmilləşdirməyə çalışır...

Daha sonra:

“Bəxtim yollarıma çatmadı, keçdi,

Oddadı, ruhumu oddadı keçdi.

Ömür başım üstdən addadı keçdi,

Nə ola, ölüm də çaşa... Beləcə...”- söyləyir.

Sosial həyatında çox aktiv və çılğındır. Dostları ilə vaxt keçirməyi, onlarla əylənməyi və söhbət etməyi xoşlayır. Dostlarının yaxşılığı üçün əlindən gələni edəcək qədər fədakardır. O, həmişə yüksək səviyyəli yumor bacarığı ilə ətrafındakı insanlara sevinc bəxş etməyə tələsir. Odur ki, dostları və həmkarları tərəfindən çox sevilir. Onun əhatə dairəsi çox genişdir və heç vaxt tək deyil. Duyğuları ilə hərəkət etməyi xoşlayır...

Deyir ki:

“Gəldik payımıza nə düşdü… Ömür…

Bir şirin röyayla görüşdü ömür.

Bilmədim, əlimdən sürüşdü ömür,

Dəydi qayalara, daşa... Beləcə...”

...Onunla nə dostluğum, nə də yoldaşlığım olmayıb. Harada, nə vaxt gördüyümü də unutmuşam. Amma bilirəm ki, “Allahın əsgərlərindən” biridir, yəni əsl şairdir. Xeyli publisist yazıları da var. Bəli, Vasif Süleymanı deyirəm. Yanvarın 3-ü onun 61 yaşı tamam oldu. Tətilə düşdü deyə bu gün bu münasibətlə onu təbrik edir, “əsgər salamı” ilə ehtiramımı bildirirəm...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.01.2026)

Adilə Nəzərova,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Həyat Şəminin “İstanbul saatı ilə” kitabında zaman insan taleyinin daxili mexanizmidir. Müəllif saat anlayışını sırf coğrafi ölçüdən çıxarıb ontologiya qatına keçirir: “Eyni işləməz gedənlə qalanın saatı” misrası ayrılığın, köçün, taleyin fərqli ritmlərlə döyündüyünü göstərir. Gedən insan təkcə məkanı yox, vaxtı da dəyişir - coğrafiya dəyişdikcə həyat sanki bir saat geri çəkilir, yaddaş isə köhnə vaxtında qalmaqda israr edir. Bu misralar şairin Azərbaycandan Türkiyəyə uzanan taleyinin, iki ölkə arasında qurulan həyatın yaratdığı zaman ikiliyinin poetik ifadəsidir.

Kitabdakı şeirlərin mərkəzində insanın özü ilə, Yaradanla və dünya ilə dialoqu dayanır. “Səni ilk gördüyüm yer” şeirində sevgi adi hiss səviyyəsindən çıxarılıb kosmik, dini və

metafizik qatlara yüksəldilir. Sevilən varlıq yer olur, nur olur, səs olur, din olur. Burada eşq həm iman, həm də idrak formasıdır. “İmanı sən, Peyğəmbəri sən” misrası  Füzulinin klassik eşq fəlsəfəsinin çağdaş yozumu kimi səslənir: sevgi insanı Tanrıya aparan yoldur, amma bu yol müasir şeirdə şəxsi təcrübədən keçir. Günün “çox dar” olması isə zamanın sevgiyə sığmamasını, insanın içindəki boşluğun böyüklüyünü simvolizə edir.

Bu poeziyada əsas sual “ola bilərmi?” deyil, “inandırırmı?” sualıdır. Həyat Şəminin şeirlərində obrazlar məhz bu nöqtədə doğulur. Onun misralarında gün dar ola bilir, nur gözlərdə üzür, dan yeri yaralı yerdən sökülür, fikir karvan kimi bədəndən keçir. Bu poetik ifadələrin heç biri fizikanın, məntiqin, gündəlik təcrübənin qaydalarına sığmır. Amma oxucu bu obrazlara etiraz etmir, çünki şair onları süni şəkildə yox, daxili zərurətdən yaradır.

“Azadlıq” şeiri kitabın ideya ağırlıq mərkəzidir. Burada azadlıq abstrakt anlayış yox, tanınan, toxunulan, qanı, göz yaşı, bayrağı olan canlı varlıqdır. Müəllif azadlığı əllərdən, güllərdən, eyvanlardan, şəhidlərdən tanıyır. Bu tanıma prosesi kollektiv yaddaşın poetik rekonstruksiyasıdır. “70 il çəkmədiyimiz adından” misrası tarixi susqunluğun, boğulmuş kimliyin qısa, amma kəskin ifadəsidir. Azadlıq bu şeirdə həm milli taledir, həm də şəxsi gənclikdir – insan onu özündən tanıyır.

Dan yeri sökülürdü əllərinlə,

Səni əllərindən tanıdım –

barmaqlarından qan tökülürdü...

Səni güllərindən tanıdım:

güllərin güllələnmişdi.

...Səni şəhidlər gətirdi,

anaların örpəyi –

yüz ildir ürəyimdə gəzdirdiyim,

dodaqlarımın and yeri

üçrəngli Bayrağım gətirdi.

Gətirdi

və mən yaxşı ki,

tanıdım səni, Azadlıq!

Azadlıq Həyat Şəmi üçün siyasi anlayışdan çox yaddaşdan çıxan, tanınan bir simadır.

“Salam, əsgər!” şeiri lirikanı birbaşa vətəndaş məsuliyyəti ilə birləşdirir. Burada əsgər konkret şəxs olmaqdan çıxıb zamanın yükünü daşıyan simvola çevrilir. Şuşa, Xankəndi, Əsgəran bu mətndə coğrafi adlar yox, mənəvi çağırışlardır. Şair “mən ola bilmirəm sənin yerində” deyərkən cəmiyyətin borcluluq hissini etiraf edir. Burada əsgər təkcə qəhrəmanlaşdırılmır, onun daşıdığı yükün ağırlığı göstərilir.

Bu səbəbdən Həyat Şəminin poeziyasında “daşın nəfəsi tıncıxır” kimi məntiqsiz görünən ifadə belə daxili yanğıdan doğduğu üçün oxucu tərəfindən qəbul olunur. Çünki bu şeirlərdə məna ağılın yox, taleyin ölçüsü ilə müəyyənləşir. Şair obrazları daxili ehtiyacdan yaradır ki, oxucu onlara inanmadan keçə bilməsin.

Daşın nəfəsi tıncıxır,

İsti qarsıyır küçəni.

Günəşdə bişmiş kərpiclər,

Gözləyir uzun gecəni.

Məhz bu nöqtədə poeziya söz sənətindən çıxıb yaddaş sənətinə çevrilir. Burada obrazlar zəruri olduğu üçün var. Şairin qurduğu dünya real deyil, amma gerçəkdir və poeziyanın ən böyük sirri də elə buradadır.

Həyat Şəminin poeziyasında zaman irəli getmir, bəzən eyni nöqtədə dövr edir və ümid də məhz bu təkrarlarda sınanır. “Bu yaz da cücərmədi” şeirində yaz fəsli ümidin, yenilənmənin metaforasıdır, amma Həyat Şəmi bu ümidi ardıcıl şəkildə inkar olunmuş gözlənti kimi təqdim edir. İlk bənddə insanın fiziki və ruhi yorğunluğu – ağaran saçlar, sulu gözlər, dərin fikirlər zamanın insan üzərində qoyduğu izlər kimi görünür və buradakı “cücərmədi” ümumilikdə yorğunluğun nəticəsidir.

Qapqara gecələrdə

dən-dən ağaran saçların,

sulu gözlərin,

dərin fikirlərin,

bu yaz da cücərmədi.

Dualara açılan əllərin,

yarpaq-yarpaq barmaqların,

çiçək-çiçək diləklərin,

bu yaz da göyərmədi.

Dibçəyinə əkilən toxum,

bu yaz da meyvə vermədi.

Sevgin

bu yaz da bətnini doyurmadı...

Sonrakı bəndlərdə dualara açılan əllər, yarpaq-yarpaq barmaqlar, çiçək-çiçək diləklər artıq yalnız insanın deyil, bütün varlığın ümid halını ifadə edir. “Dibçəyinə əkilən toxum” konkret əməyin rəmzidir və onun meyvə verməməsi boşa çıxan sədaqət hissidir. Son misrada sevginin “bətnini doyurmaması” isə ümidin ən ağır, yarımçıq qalan məqamıdır.

“Səni ilk gördüyüm yer” Həyat Şəmi yaradıcılığında sevgi anlayışını açan əsas mətnlərdəndir. Burada sevgi nə yalnız hiss, nə də münasibətdir. Sevgi bir yer kimi təqdim olunur, amma bu yer coğrafi deyil, insanın daxilində qurulan bir kainatdır. Şair sevdiyini “işıq” yox, “nur” adlandırır. Ona görə ki, işıq maddidir, nur isə ilahi mənbəlidir. Sevgi burada inancın yerini tutur.

Həyat Şəmi poeziyasında şəxsi hisslər kollektiv yaddaşa təbii və sərt olmayan şəkildə keçir. Şair şəhər haqqında yazmır, şəhər qarşısında and içir.

Səni ilk gördüyüm bir Yer vardı –

öz oxu ətrafında fırlanan...

Yaydan çıxan oxunu

indi ürəyimdə gəzdirirəm...

Səni ilk gördüyüm bir yer vardı,

işığı işıq deyildi ki, nur idi.

...Səni ilk gördüyüm bir din vardı –

İmanı sən,

Peyğəmbəri sən…

Səni ilk gördüyüm bir gün vardı –

Gün çox dar idi, çox dar...

Bu şeirdə səs sırğaya, gün dar məkana, baxış balıq gözlərinə çevrilir. Metaforalar gözəllik xatirinə qurulmur, daxili ehtiyacdan doğur. Sonda isə hər şey bir kəlmədə toplanır: “Darıxdım.” Bu darıxmaq qəlbin sıxılmasıdır və günün dar olması da elə buradan gəlir.

Şuşa Həyat Şəminin qələmində susmuş, əsir qalmış, susuz qalmış bir varlıqdır. Məsələn, şairin əsgər andı içməsi poetik jestdən çox etik mövqedir. “Ayağı yalın qaçdım səninçün” misrası torpağa vasitəsiz, bəhanəsiz yalın ayaqla toxunmağın rəmzidir. “Şuşa” şəhər haqqında yazılmış şeirlər arasında xüsusi yer tutur. Çünki burada Şuşaya sevgi məsuliyyətdir və şair Şuşanı sevməyə borcludur.

Mən əsgər andımı içdim səninçün.

Sən azad olmalı, hürr olmalıydın,

Bir gecə içində sirr olmalıydın,

Qara sevdamıza yar olmalıydın,

...Qoynunu tənimə yurd elədilər.

Ayağın altına cənnət dedilər,

Mən ayağı yalın qaçdım səninçün...

Dan yerinin yaralı yerdən sökülməsi təsviri tarixin insan bədəninə köçməsidir. Burada şəhər azad olunmur, vicdan azad olunur. Şuşa Həyat Şəmi qələmində sınanmış dözümün adıdır.

“Anamın hekayəsi” şeiri isə bütöv bir nəslin portretidir. Ana burada müəllimdir, quşdur, qadındır, insandır və hər rolunu eyni sədaqətlə daşıyır. Şair oxucunu ağlatmaq istəmir, sadəcə göstərir: ana necə yaşadı, necə yandı, necə getdi.

Bir anam vardı,

saçları altun, gözləri ala,

Yuvasında göyərçin-göyərçin

beş bala...

...Bir dişi quş vardı,

qurdu yuvasını dişiylə-dırnağıyla…

...Bir qadın vardı,

həyat yoldaşını atıb getdi 99-da…

Son misradakı “qiymətini Tanrı yazdı” ifadəsi isə insanın ömürlə və ölümlə barışığının poetik ifadəsidir.

Burada ana obrazı da, şəhər obrazı da eyni yaddaş qatında dayanır – hər ikisi itiriləndə insan köksüz qalır.

“Kimlik” şeirində Bakı bir şəhər yox, şəxsiyyət vəsiqəsi kimi təqdim olunur. Soyadı Azərbaycan, adı Badi-Kubə olan bu varlıq canlıdır, qanı var, gözləri var, taleyi var. Xəzər onun baxışıdır, qara qızıl onun qanıdır.

“İki şəhər” şeiri isə Bakı ilə İstanbul arasında poetik dialoq yaradır. Bu iki şəhər fərqli dillərdə danışsa da, eyni taleyi bölüşür. Biri şeirin şəhəridir, o biri şeirin yazıldığı yerdir. Biri ürəkdə daşınır, o biri gündəlik həyatda yaşanır. Bu şeirlərdə şəhər insanlaşır, insan şəhərə çevrilir. Tarixlə gündəlik həyat, mədəniyyətlə şəxsi hisslər bir-birinə qarışır.

Həyat Şəmi üçün dil təkcə ünsiyyət vasitəsi deyil, yaddaşın sığınacağıdır. “Dilinin altında gizlənir insan” onun poeziyasının fəlsəfi açarıdır. Qobustan qayalarından latın əlifbasına, nənə nağıllarından kosmosa uzanan bu poetik yol dilin insanı necə qoruduğunu göstərir. Nağıllar nənənin dilinin altında gizlənir, insanlar gecənin altında, sözün içində yatır. “Körpəm” kimi şeirlər məhz bu sükutdan doğur. Körpə obrazı zamanın içində saxlanan bir ümiddir. “Keçmişlə gələcəyin arasında” qalmaq şeirin əsas ruh halıdır.

...Ətrin gəlir

nəfəsini içinə çəkmiş divarlarımdan,

səsin yaşayır otağımın sükutunda..

...Özündən əvvəl gələn adın var,

yolunu gözləyən qadın var...

...Keçmişlə gələcəyin arasında

gözləyirəm səni,

sən yoxsan.

Sonda verilən “Gələcəkmisən?” sualı cavab istəmir, sadəcə ümidin hələ ölmədiyini pıçıldayır. Bu şeir çox oxucunun şəxsi həyatına toxunan, ona tanış gələn bir sükut kimi oxunur...

Həyat Şəminin poeziyasında azadlıq tanınan simadır, ana ömürdür, şəhər kimlikdir, sevgi inancdır, körpə isə zamanın içində saxlanan ümiddir. Şair bunları böyütmür, olduğu kimi, yaşandığı kimi göstərir. Onun şeirləri ucadan danışmır,  oxucunun yaddaşında bir sual, bir sükut, bir misra kimi qalır.

Ümumilikdə “İstanbul saatı ilə” kitabı Füzuli–Bakı–İstanbul xəttində formalaşan poetik düşüncənin müasir ifadəsidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.01.2026)

Xalq yazıçısı, akademik Kamal Abdullanın əsərlərindən seçilmiş bir sıra qranula – cövhər sayıla biləcək məqamları “Ədəbiyyat və incəsənət” oxucularına təqdim edir.

Kamal Abdulla özü seçilmiş bu cövhərlər barədə yazır: “İllərdən bəri yazdığım müxtəlif şeirlərin, esselərin, pyeslərin, hekayə və romanların, publisistik məqalələrin və elmi əsərlərin, verdiyim intervülərin hər birinin içində yer almış və bu gün də öz məzmunu, tutumu, forması ilə diqqətimi çəkən misralar, cümlələr günlərin bir günü sanki dil açıb mənə dedilər ki, bizim bir-birimizdən zaman və məkanca ayrılığımıza son qoy və bizi bir-birimizin yanında yerləşdir. Sən görəcəksən ki, bu zaman biz tamamilə yeni bir cazibədə zühur etmişik. Onlar qeyri-səlis məntiq dili ilə desək, içində olduqları mətnin qranulaları (ilkin vacib hissəcikləri) idi. Qranula, başqa cür ifadə etsək, cümlədən (mətndən) bütün artıq hissələri siləndən sonra yerdə qalan cövhərdir.”

Beləliklə, hər gün Kamal Abdulladan 7 qranula:

1.

Mənə bir qələm əhli göstərin ki, cəmiyyət və tənqid tərəfindən aldığı qiymətlə razılaşsın, buna qane olsun. Məncə, belə bir adam tapmaq mümkün deyil. Qane olmamaq qələm əhlinin az qala “vəzifə borcu”dur.

2.

Özümüzü dünyanın içində yox, dünyanı öz içimizdə görməyi bacarmalıyıq.

3.

“ Gəldiyim yolla da qayıdacağam.

Yolun başlanğıcı – yolun sonucu.

Mən qayıtmalıyam nə qədər sağam.

Mən nə birinciyəm, nə də sonuncu.”

4.

İnsanın fiziki cəhətdən canı ağrıyanda bəziləri dərman, bəziləri isə hətta narkotik vasitəsilə bu ağrıdan yaxa qurtarırsa, yazıçı öz yorğun ruhuna dolaşmış ağrıdan yalnız yazmaqla xilas ola bilir.

5.

Təklik-tənhalıq, ürək-qəlb, iz-ləpir... Dilimizdə belə cütlüklər az deyil. Cütlüyün bir üzvü fiziki, o biri üzvü isə mənəvi dəyər daşıyır. Təklik fiziki anlayışdır, tənhalıq – mənəvi. Heç kimin olmaz və sən tək olarsan. Yanında hamı olar, amma sən yenə də tənhasan. Ürək fiziki orqandır. Qəlb isə ürəyin elçisidir. Ləpir ayağın yerdə buraxdığı oyuqdur. İz isə gedəcəyin yerlərin istiqaməti.

6.

“ Salın məni itirin qaranlığın içində,

Bəlkə onda bilərəm mən işığın qədrini.”

7.

Hefsiman bağında İsa peyğəmbəri tutmağa gələn romalı əsgərlər üçün onu tanımaq və tutub həbs eləmək çətin bir məsələ deyildi. Bunun üçün vacib deyildi ki, onun həvarilərindən biri olan İuda hamının arasında yalnız İsaya yaxınlaşıb onu öpsün. Amma “buna lüzum yox idi” deməyə də tələsməyək. İncili yaradanlar bununla bütün zamanlar və mədəniyyətlər üçün ilk və ölməz satqın obrazı yaradırdılar.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.01.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Rejissoru Tural Əhmədov olan “Onu bağışlamaq olarmı” filmi barədə danışaq. O film kmi, orada vicdanın sərt və acı sınağı barədə danışılır.

Hər səhv bir yara buraxır

Hər addımın nəticəsi var. Hər qırılan ürək, hər yanlış addım bir qəlbin qanayan yarasına çevrilir. “Onu bağışlamaq olarmı” yalnız film deyil; bu, izləyicini vicdanın qaranlıq labirintinə atır, orada hər baxış, hər səssiz an bir psixoloji fırtınadır.

Bağışlamaq yalnız başqasına deyil, öz ruhunun ən qaranlıq, ən incə küncləri ilə üzləşməkdir. Səhvlərin ağırlığı, yanlış anlaşılmaların sərtliyi izləyicini sarsıdır, ruhunu silkələyir. Burada bağışlamaq təkcə seçim deyil, vicdanın sərt və əzici qanunları ilə üzləşməkdir.

Hekayə – Qəhrəmanlıq və vicdan əzabı

Film insan münasibətlərinin mürəkkəbliyini, xəyanət və qərəzin ruhda açdığı yaraları sarsıdıcı şəkildə ön plana çıxarır. Qəhrəmanlar yalnız başqalarının səhvləri ilə yox, öz daxili əzabları ilə də savaşıb sınanırlar.

Səhnələrdəki detallar izləyicini sanki ekranda deyil, qəhrəmanın yanında hiss etdirir:

Eldarın baxışları pəncərədən gələn zəyif işığa ilişir; sükut bütün otağı boğur, qəlbi titrəyir.

Titrək əl hərəkətləri və yavaş addımlar gərginliyi artırır, iztirabın və qarşıdurmanın ritmini saxlayır.

Hər səhnə bir emosional fırtına, hər dialoq vicdanın sərt sınağıdır. Burada sual aydın görünür: “Bağışlamaq olarmı?” Cavab isə sərt, qəti və düşündürücüdür.

Dialoqlar – Ruhun toqquşması

Eldar (Rövşən Məmmədov):

— Mən buna necə dözə bilərəm?

Rəşad (Kamran Həsənov):

— Bağışlamaq yalnız başqasına deyil, öz qəlbinin qanayan yarasına sığınacaq açmaqdır.

Nərmin (Ləman Quliyeva):

— Mən səndən üzr istəyirəm, amma sözlər yetərmi?

Rəşad:

— Sözlər yetməz. Amma niyyət və dəyişmək arzusu zamanın və əzabın sərt qanunlarını sındıra bilər.

Hər dialoq yalnız söz deyil; obrazların ruhunu, sarsıntılarını, qorxularını və vicdan əzabını daşıyır. Oxucu səhnədə özü də iştirak edir, hər baxış onu sarsıdır, düşündürür və nəfəsini kəsir.

Daxili monoloqlar və psixoloji gərginlik

Rəşad düşündü: “Əgər onu bağışlasam, mən kim olaram? Bağışlamasam… insan ola biləcək miyəm?”

Eldarın ürəyi titrədi: “Hər səhvimin ağırlığı boynuma düşdü… necə davam edəcəm?”

Nərmin susdu, göz yaşları titrədi; sükut onları boğdu.

Bu daxili monoloqlar hər səhnəni daha gərgin və oxucuya yaxın edir, onları filmin içindəymiş kimi hiss etdirir.

Səhnələrin psixoloji və vizual təsiri

Film yalnız dialoqlardan ibarət deyil; səssizlik də danışır.

Kamera qəhrəmanın üzünə fokuslanır

Pəncərədən düşən işıq titrəyir

Hər səssiz an vicdanın əzici sınağıdır

Hər səhv, hər yanlış anlaşılma insan ruhunda sarsıdıcı iz buraxır, sərt həqiqətləri ortaya çıxarır. Rejissor izləyicini sadəcə baxan kimi deyil, filmin içində iştirak edən bir şahid kimi qəbul etdirir.

Sosial və cəmiyyət təhlili –

“Onu bağışlamaq olarmı” yalnız ekran əsəri deyil; bu film cəmiyyətin aynasıdır, vicdanın sərt və acı sınağıdır. Hər səhnədə izləyici təkcə qəhrəmanların deyil, öz davranışlarının və sosial ölçülərinin əksini görür. Səhvlər yalnız fərdi deyil, cəmiyyətin vicdanına, əxlaqına və kollektiv yaddaşına toxunan dərsdir.

Bağışlamaq sadəcə şəxsi bir qərar deyil; o, cəmiyyətin özünü necə dərk etdiyi ilə bağlı sərt testdir. İnsanlar başqalarını bağışlayanda yalnız onları deyil, öz sosial və mənəvi ölçülərini də sınayır. Bağışlamamaq isə vicdanın və ədalətin səssiz sarsıntısını yaradır, hər kəs hiss edir, amma nadir hallarda sözə çevrilir.

Burada ahəng əsas rol oynayır: səssizlik və dramatik pauzalar, titrək baxışlar və dialoqlar ritmik bir axım yaradır, oxucu sanki film içindədir, hər səhvi, hər yanlış anlaşılmanı öz vicdanında yaşayır.

Film göstərir ki, bağışlamaq yalnız şəxsi vicdanın işi deyil, həm də cəmiyyətin ruhuna, kollektiv yaddaşına və sosial əlaqələrinə yönəlmiş sərt və çətin bir yoldur. Hər səhv, hər inciklik və bağışlanmayan hərəkət sakit bir sosial zəlzələ kimidir; görünməz, amma uzun müddət insan davranışlarını, münasibətləri və ədalətin möhkəmliyini sınayır.

Oxucu bu suallarla qarşı-qarşıya qalır:

“Cəmiyyətin vicdanı mənim vicdanımla eyni sürətlidirmi? İnsanlar bağışlamadan, qəzəb və qüsur toxumu cəmiyyətdə necə yayılır?”

Beləcə, film yalnız fərdi bir sınaq deyil, toplumun vicdan və əxlaqına toxunan bir publisistik çağırışa çevrilir.

Nəticə – Kulminasiya və vicdanın sərt sınağı

Film yalnız sual vermir; izləyicini sərt, əzici və gərgin bir düşüncə labirintinə atır.

“Bəs mən bağışlaya bilərəmmi?”

Hər səhnə, hər dialoq, hər titrək baxış vicdanın sərt sınağıdır.

“Onu bağışlamaq olarmı” sadəcə ekran əsəri deyil; bu, hər birimizi ruhumuzun sərt və acı həqiqətləri ilə üz-üzə qoyan, düşündürən və sarsıdan bir sınaqdır.

Bağışlamaq yalnız başqasına deyil, insanın öz daxili aləminə, ruhunun ən qaranlıq künclərinə və cəmiyyətin vicdanına yönəlmiş sərt, çətin və acı bir yoldur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.01.2026)