Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

 Son günlər sosial şəbəkələrdə, xüsusilə X platformasında (keçmiş Twitter) köhnə bir video yenidən viral olub. Antarktidada koloniyasından ayrılaraq təkbaşına buzlu dağlara doğru addımlayan bir pinqvin… Səssiz, tərəddüdsüz və arxaya baxmadan. Bu görüntü qısa müddətdə milyonlarla insanın diqqətini çəkdi və “Nihilist Pinqvin” adı ilə müasir internet mədəniyyətinin simvolik obrazına çevrildi.

Videoda Adelie cinsindən olan pinqvin qidanı, təhlükəsizliyi və kollektiv instinkti arxada qoyaraq həyat üçün əlverişsiz bir istiqamətə yönəlir. Bioloji baxımdan bu davranış onun həyatı üçün ciddi təhlükədir. Elə buna görə də səhnə çox vaxt “ölüm yürüşü” kimi şərh olunur. Lakin sosial media üçün bu artıq təbiət hadisəsi deyil — insanın özünü oxuduğu metaforadır.

Bir kadrın arxasındakı film

Bu görüntünün kökü 2007-ci ilə gedib çıxır. Alman rejissoru Werner Herzogun “Encounters at the End of the World” sənədli filmində yer alan bu səhnə Antarktidanı ekzotik bir məkan kimi deyil, varoluşun sərt və laqeyd üzünü göstərən bir məkân kimi təqdim edir. Herzogun kamerası təbiəti romantikləşdirmir; o, soyuqdur, amansızdır və insan kimi sual vermir.

Filmdə alimlər pinqvinin davranışını instinkt pozuntusu, naviqasiya səhvi və ya gənc yaşla izah etməyə çalışırlar. Ancaq Herzog bu izahlarla kifayətlənmir. O, cavab vermir — sadəcə göstərir. Və bu susqunluq səhnəni daha da ağırlaşdırır. Çünki bəzən izahdan çox susmaq həqiqətə yaxındır.

Niyə bu pinqvin bizi belə narahat edir?

İllər sonra həmin kadrların yenidən gündəmə gəlməsi təsadüf deyil. Sosial şəbəkələrdə bu pinqvin artıq bir heyvan deyil, müasir insanın halıdır. Yalnız gəzən pinqvin:

– tənhalığı,

– cəmiyyətə aid olmamaq qorxusunu,

– emosional tükənməni,

– “hamı bir yerdəykən mən niyə kənardayam?” sualını simvolizə edir.

Xüsusilə böyük şəhərlərdə yaşayan, daim onlayn olan, amma daxildən tənha qalan insanlar bu səssiz gedişdə özlərini görürlər. Pinqvin danışmır, kömək istəmir, izah vermir. Sadəcə yoluna davam edir. Bu səssizlik empati hissini gücləndirir və paylaşım ehtiyacına çevrilir.

Psixoloqların fikrincə, bu cür məzmunlar insan üçün emosional boşalma rolunu oynayır. İnsan “mən tükənmişəm” demək əvəzinə, bir pinqvin paylaşır. Çünki simvol bəzən sözdən daha təhlükəsizdir.

Yorğun nihilizmin portreti

“Nihilist Pinqvin” klassik nihilizmin fəlsəfi manifesti deyil. Bu, ideallara meydan oxuyan üsyan da deyil. Bu — yorğun nihilizmdir. Mənanı inkar edən yox, onu axtarmaqdan bezmiş bir haldır. Niyə yaşadığını bilməyən, amma yaşamağı dayandırmayan bir vəziyyət.

Elə buna görə də bu obraz təkcə sosial şəbəkə istifadəçiləri arasında yox, məşhurlar, ictimai fiqurlar, hətta rəsmi qurumlar tərəfindən belə paylaşılır. Çünki bu pinqvin bir fərdi deyil — bir dövrü danışır.

Publisistik yekun

Bəlkə o pinqvin sadəcə yolunu azmışdı.

Bəlkə instinkti yanılmışdı.

Bəlkə bu, təbiətin izahsız bir səhvi idi.

Amma milyonlarla insan bu görüntüdə özünü gördüsə, məsələ artıq pinqvindən çıxıb. Bu, insanın öz koloniyasından necə uzaqlaşdığının hekayəsidir. Səs-küylü dünyada səssizcə tənha qalmağın hekayəsi.

Bəzən insan da belədir: hara getdiyini bilmir, niyə getdiyini izah edə bilmir, amma geri dönmək də istəmir. Çünki bəzən kollektivin içində qalmaq, tək getməkdən daha ağır olur.

“Nihilist Pinqvin” bizə bunu xatırladır:

Həyatın mənası sual altındadır.

Amma bu sualı verənlər tək deyil.

Və bəlkə də ən təhlükəli məqam budur — biz bu tənhalığa artıq öyrəşirik.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.01.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

İnsan bəzən ən çox keçmişdə ilişib qalır, illər keçir, zaman dəyişir, həyat başqa istiqamətə gedir, amma içimizdə qalan bəzi anlar sanki heç vaxt qocalmır, bəzi xatirələr köhnəlmir, bəzi insanlar uzaqlaşsa da, səsi hələ də qulağımızda qalır. Çünki keçmiş sadəcə yaşanıb bitmiş bir zaman deyil, keçmiş bəzən insanın içində yaşayan bir kölgəyə çevrilir, addımlarını izləyir, yolunu kəsir, səni daim geri çağırır, sanki hər dəfə irəli getmək istəyəndə səni qolundan tutub saxlayır...

Bəzən bir söz, bəzən bir baxış, bəzən yarımçıq qalmış bir vida insanın yaddaşında yox, ruhunda yaşayır, çünki bəzi xatirələr beynin deyil, qəlbin içində yazılır və insan unutmaq istəsə də, unutmaq hər zaman mümkün olmur. Keçmişi buraxmaq isə sadəcə unutmaq deyil, keçmişi buraxmaq onun səni idarə etməsinə icazə verməməkdir, keçmişi buraxmaq o xatirənin səni hər gün yenidən yaralamasına yox deməkdir, çünki sən irəli getmək istəyirsən, amma içindəki o kölgə səni daim geriyə çəkir, elə bil bir tərəfin yol gedir, digər tərəfin isə dayanmadan geri baxır.

Bəzən mən də düşünürəm, keçmişdə buraxmalı olduğum insanları, anları, dostları, düşmənləri necə tərk edim, necə ayrılım, necə həyatımın bir səhifəsini bağlayım, çünki insan bəzən keçmişdən deyil, keçmişin içində qalan hisslərdən ayrıla bilmir, bəzən bir dostluq bitir, amma insanın içində bitmir, bəzən bir xəyanət keçir, amma izləri qalır, bəzən bir uşaq vaxtı yaşadığın an səni böyüyəndə də izləyir. Buna görə də özümdən uydurduğum bir “buraxmaq səhnəsi” var, evə gedərkən sürət qatarına minirəm, qatarın qapısına söykənirəm və elə bir istiqamətdə dayanıram ki, sanki mən və qatar birlikdə gedirik, sanki həyat məni aparır, zaman məni aparır, amma keçmişdə yaxamı buraxmayanlara isə dönüb baxmıram. Sadəcə onları gözümün önündə canlandırıram, bir hadisə əl edir, bir insan əl edir, keçmişdəki mən əl edir, bir vaxtlar dost dediyim biri dayanıb uzaqdan baxır və mən içimdən “sağ ol” deyirəm, “əlvida” deyirəm, çünki bəzən vida demək ayrılmaq yox, azad olmaqdır.

Bəzən belə anlarda gözlərim dolur, çünki kin bəsləmək istədiyim yerdə belə yaxşı xatirələr gözümün önünə gəlir, insan bəzən qırıldığı adamı belə tam silə bilmir, çünki hər qırılmanın içində bir vaxtlar gözəl olan nəsə də yatır. Qatar hələ Keşlə stansiyasındadır, yola çıxır, mən xatirələri canlandırarkən yanağımdan bir damcı yaş axır, amma sadəcə bir damcı, çünki insan hər dəfə ağlasa da, hər dəfə bir az daha yüngülləşir. Birinci dayanacaqda sərnişinlər düşür, amma keçmiş hələ də dəmir yolundadır, qaçır, dayanmadan qaçır, sanki xatirələr qatarın içindən çıxmaq istəmir, sanki “məni buraxma” deyir, sanki “geri dön” deyir. Stansiyalar keçir, Koroğlu, Bakıxanov, mən Bakıxanovda düşəcəyəm, amma o yaxamı buraxmayan keçmiş hələ də qatarın arxasınca qaçır, əl edir, qaçaraq əl edir, sanki məni buraxmaq istəmir, sanki həyatımın ən önəmli hissəsi hələ də arxada qalıb.

Amma sonra qəribə bir şey olur, o əl edən insan, o hadisə, o xatirə bir anda dayanır, artıq qaçmır, artıq nəfəsi çatmır, artıq zaman onu geridə qoyur, geri dönür və qatar isə yoluna davam edir. Və sən də qatarla gedirsən, artıq o getdi deyə istiqamətini dəyişirsən, artıq geri baxmırsan, artıq qatarın düz istiqamətində dayanırsan, artıq öz yoluna baxırsan, çünki insan bir gün başa düşür ki, keçmişin arxasınca qaçmaq yox, gələcəyin istiqamətində addımlamaq lazımdır.

Demək istədiyim budur ki, o şey sizin yaxanızı buraxmayana qədər siz onun təsirində olursunuz, irəli getməyə çəkinirsiniz, daim geri baxırsınız, daim geri dönürsünüz, amma bir gün o dayanır və sən gedirsən. Keçmiş geridə qalır, sən isə həyatın içində irəliləyirsən, çünki insan yalnız geriyə baxaraq yaşaya bilməz, insan yalnız xatirələrlə nəfəs ala bilməz, bəzən ayrılmaq lazımdır, bəzən buraxmaq özünə şans verməkdir. Keçmiş artıq bir stansiyadır, sən isə yolçusan. Qatar gedir və sən də gedirsən. Bəzən ən böyük güc unutmaqda deyil, xatırlaya-xatırlaya yoluna davam etməkdədir. Bəzən ən böyük cəsarət geridə qalanlara son dəfə əl edib, göz yaşını içində saxlayıb, yenə də irəli baxmaqdır. Çünki həyat heç kimi gözləmir, zaman dayanmaz, qatar geri qayıtmaz. Sən isə o qatarda sadəcə sərnişin deyilsən, sən öz yolunun sahibisən. Artıq yoluna bax.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.01.2026)

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi. “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

Ərazisində Kurqanlar (Tunc dövrü) Qala yeri (V–VIII əsrlər), Türbə (XV əsr) və digər ölkə və yerli əhəmiyyətli abidələrin mövcud olduğu qədim Kərimli (keçmiş Vardanlı) kəndi Oğuz rayon mərkəzindən 12 km. cənubda, Əlicançayın (Kürün qolu) sol sahilindən 4 km. aralı, Alazan-Əyriçay çökəkliyində yerləşir. Eyni adlı İnzibati Ərazi Vahidliyinin mərkəzidir. 

Tarixi mənbələr burada çox qədimdən əksəriyyəti türklər olmaqla müxtəlif xalqların nümayəndələrinin yaşadığını göstərir. Bunu ərazidəki ancaq türklərə aid olan “kurqanlar çölü”nün olması da sübut edir. Görkəmli arxeloq S.Qazıyev deyirdi ki, bir vaxtlar bu kənddə 300-dən çox ziyarət yeri olub. 1824-cü il kameral təsvirinə görə kənd Xaçmaz mahalına aid edilib və həmin dövrdə burada 182 həyətdə 466 nəfəri kişi, 387 nəfəri qadın olmaqla 853 nəfər yaşayıb.  

Mənbələr göstərir ki, qədimdə kəndin adı “Vardan” olmuşdur. Quba rayonunun Xınalıq kəndində anadan olmuş, XIV-XV əsrlərdə yaşamış Mahmud Xnaluqinin “XIV-XV əsrlərdə Dağıstan və Şirvan hadisələri” (səh:17) adlı əlyazmasında da kəndin adı belə göstərilir.

XIX əsrin əvvələrindən isə adın həm Vardanı(i), həm də Vardanlı kimi işləndiyini görürük. 1819 və 1824-cü illərə aid kameral təsvirlərdə də belə görünür. XIX əsrin sonlarından isə əsasən Vardanlı kimi işlənmişdir.

Bəziləri “Vardanlı” sözünün mənasını "varlı-dənli, barlı-bərəkətli yer" kimi açıqlayırlar. Bizcə, bu xalq etimologiyası kimi qiymətləndirilməlidir və tam elmi izah hesab edilə biməz.  

Bəzi hay-daşnak saytlarında isə kəndin adının ermənicə olması iddia edilir. Qətiyyətlə bildiririk ki, “Vardanlı” toponiminin ermənicə olmasının iddia edilməsinin heç bir elmi əsası yoxdur. Bədnam haylar bilməlidirlər ki, indi sahibləndikləri Qərbi Azərbaycanın Pəmbək mahalında da vaxtı ilə ancaq azərbaycanlıların yaşadığı “Vardanlı” adlı kənd olub. (A.Bayramov və Y.Bayramova: “ Ağbaba, Şöreyel, Pəmbək və ona yaxın olan bölgələrin mikrotoponimləri”, "Zəka Print" MMC, Bakı-2024, səh: 11)  

Vardanlı kəndinin adı antropotoponim (şəxs adından yaranmış oykonim) olub, Vard(t)an şəxs adından yaranmışdır. Burada vaxtı ilə Vartaşen toponimi barədə yazdıqlarımızdan çox kiçik bir hissəni təkrar edirik: “Vardan adını eşidib diksinməyin. Heç nə siz fikirləşdiyiniz kimi deyil. Bu ad bəzilərinizin düşündüyü kimi, nə erməni, nə də udi adı deyil, çox qədim türk mənşəli adlardan biridir. Həm də çox yayğın və məşhur türk adlarından biridir. Tarixi türk coğrafiyasında çox rast gəlinir, türk boyları arasında sevilir, cəsur, qorxmaz və güclü anlamları daşıyır. Albaniyada da geniş yayılıbmış, udilərin arasında da məşhur olub”. Tarixdən bir zamanlar (IV əsrdə) Bizan imperatorluğunda üsyana təçəbbüs edən türk mənşəli Türk Vartan (Bardanes Tourkos) adlı bir zabitin olduğu da məlumdur.

Tarixçi, etnoqraf, tarix elmləri doktoru, professor Q.Qeybullayev “Qədim türklər və Ermənistan” adlı əsərində (Azərnəşir, Bakı-1992, səh:91-93) qeyd edir ki, ermənilərin özlərinki hesab etdikləri “…Artavaz, Vasak, Samuel, Manvel, Amayak, Vaqan, Vard, Vaçe...,o cümlədən də Vart(d)an adlı sərkərdələrin adları türk mənşəlidir. Onlar Çin Türküstanından gələrək III əsrdən indiki Ermənistan (eləcə də Gürcüstan) ərazilərində yaşamağa başlamış, azərbaycanlıların etnogenezində böyük rol oynamış Çin (sonralar Cin/Cinni adlandırılmışlar, kitaylarla da səhv salmayın) adlı qədim türkdilli və türkəsilli tayfadan olublar...Onlar IV əsrin əvvəllərində xristianlığı qəbul etmişdilər. IV əsrdən VIII əsrin sonlarına (774 – 775-ci illərə) qədər bütün erməni sparapetləri – ordu başçıları nəsilliklə bu türk tayfasından çıxmışdır...

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, Qərbi Azərbaycan İcması İdarə Heyətinin sədri, MM-in deputatı Əziz Ələkbərli də müsahibələrinin birində Varaz, Vardan, Vasak adlarını türk adları hesab edir. (https://femida.az/az/news/46650/%60Erm%C9 %99nil%C9%99r-t%C3%BCrk-%C9%99silli-mill%C9%99tdir%60---Az%C9%99rbaycanl%C4%B1-t%C9% 99dqiqat%C3%A7%C4%B1)

M.İrəvanlının “Erməni xisləti” adlı məqaləsindən (“Hürrüyyət” qəzeti, 26 oktyabr 2021-ci il) belə məlum olur ki, bu tayfanın nümayəndələri Albaniyada da məskunlaşmışlar. Hazırda da Azərbaycanın Ağdam və Göranboy rayonlarında, həmçinin Cənubi Azərbaycanda Cinli adlı bir neçə kəndin olması da bunun sübutu sayıla bilər.

VIII əsrin 70-ci illərində Ərəb xilafəti İslam dininə qarşı çıxan cinlilərin nəslini qırdırmışdı. Bu nəsildən sağ qalanlar səpələnərək gizlində yaşamağa başlamışdılar. Bəziləri qədim Albaniya ərazilərinə (o cümlədən Qarabağa) köçmüşlər. Yerdə qalanlar isə xristian dininə qulluq etdiklərinə görə ermənilərə (gürcülərə) qarışaraq etnik özünəməxsusluqlarını itirmiş, erməniləşmiş və gürcüləşmişlər. Xristian qıpçaq türkləri kimi.  

Q.Cəbiyev “Girdiman tarixi (IV-IX əsrlər)” (“Şərq-Qərb”, Bakı-2010, səh:95) əsərində göstərir ki, Oğuz rayonu ərazisindəki Vardanlı kəndi çox ehtimal ki, Mehranilər sülaləsinin tanınmış nümayəndəsi olan Cəsur Vardanın adını daşıyır. O yazır: “... Fikrimizcə, «Vardanlı» toponimi Vardanın kəndi, Vardanın mülkü mənasını bildirir”.  

Tədqiqatçılar haqqında söhbət gedən Vardanın Mehranilər sülaləsinin banisi Mehranın nəticəsi və Cavanşirin ulu babası olduğu qənaətindədirlər. Akademik Z.Bünyadovun rəyinə görə, Vardanın hakimiyyət illəri təqribən 570-ci illərə təsadüf edir. Deməli, Vardanlı (Kərimli) kəndinin tarixi ən azı V-VI (bəlkə də daha əvvəlki) əsrlərdən başlayır. Və bu kənd qədim Albaniyanın iri yaşayış məskənlərindən biri olub.

Vardanlı adının yaranması barədə bir neçə fikir var. Bəziləri bu sözü quruluşca mürəkkəb hesab edib, türk sözləri “var” və ”tan”/”dan” (dan yeri) sözlərindən yarandığını, “ucada duran”, “tanrının yaratdığı”, “tanrıdan var olan” mənasını daşıdığını bildirirlər.

Yazılı mənbələrin birində isə "Vartan" sözünün türk dillərindəki "Art" (yəni çoxal) sözünün üzərinə "-an" şəkilçisinin əlavəsi ilə yaradıldığı göstərilir, sözün əvvəlinə əlavə edilmiş “v” samitinin isə proteza hadisəsi olduğu qeyd edilir. T→D səsdəyişməsi sayılır. Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Ə.Ələkbərli və E.Qaraqoyunlu “Türk mənşəli erməni soyadları” əsərində (“Qaya”, Bakı-2016, səh: 452) yazırlar ki, “...saitlə başlanan sözlərin əvvəlinə “V” samitinin əlavə olunması bulqar dilinə də xas bir əlamət olmuşdur və Azərbaycanda bulqar türklərinin məskunlaşması ilə əlaqədar buradakı toponimlərdə də belə dil hadisələrinə tez-tez rast gəlinir. Məsələn: Eti//Veti//Vedi. Keçmiş Vartaşen rayonunun (eləcə də Vardanlı kəndinin – İ.V.) adı da bu yolla düzəlmiş ola bilər”.

Gördüyünüz kimi, sözün kökü quruluşca həm mürəkkəb (var+dan), həm də düzəlmə (V)Art+an) hesab edilir.  

Sonrakı tam şəklində söz (Var(t)danlı) kök və leksik (aiddiyyat bildirən) şəkilçidən ibarətdir. Sözün kökünün şəxs adı olduğunu bildik. -lı şəkilçisi isə türk mənşəli qədim şəkilçidir. Xivəli Əbülqazi Bahadır xanın “Şəcəreyi-tərakimə” əsərindən aydın olur ki, hələ vaxtı ilə Oğuz xanın 6 oğlundan dünyaya gələn törəmələrinin bəzilərinin adları da dördvariantlı –lı4 şəkilçiləri ilə işlənmiş və Turbatlı, Kəraylı, Sultanlı, Oklı, Kokli, Suçlı və s. olmuşdur.  

Beləliklə, hazırkı Oğuz rayonunun ərazisində vaxtı ilə mövcud olmuş “Vartaşen” toponimi kimi, “Vardanlı” toponimi də qədim və türk mənşəli “Vard(t)an” şəxs adı əsasında formalaşıb.

1991-ci ildə Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə kəndin adı dəyişdirilmiş, XIX əsrdə həmin kənddə yaşayıb-yaratmış Mücrim Kərim Vardaninin şərəfinə Kərimli adlandırılmışdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.01.2026)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının birgə layihəsində bu gün görkəmli türklərdən növbətisi barədə danışacağıq: Şah İsmayıl Xətai barədə.

Azərbaycan tarixində ən qüdrətli hökmdarlardan biri, şübhəsiz ki, Şah İsmayıl Xətaidir. O, yalnız Azərbaycanın deyil, ümumən Yaxın Şərqin siyasi xəritəsini dəyişdirən liderlərdən biri olmuşdur.

Şah İsmayıl 1501-ci ildə Səfəvi dövlətini quraraq onu güclü bir imperiyaya çevirdi. Cəmi 14 yaşında taxta çıxaraq öz siyasi və hərbi zəkası ilə nəhəng bir ərazini birləşdirə bildi. Dövlətin paytaxtını Təbriz elan edən Şah İsmayıl Azərbaycanın dilini (Azərbaycan türkcəsini) dövlət dili olaraq təsdiqlədi və türklərin tarixi və mədəniyyətində böyük iz buraxdı.

1. Hərbi güc: Şah İsmayıl gənc yaşlarından hərbi istedadını nümayiş etdirmiş və Şərur döyüşündə Ağqoyunlu hökmdarını məğlub etmişdir. Daha sonra o, İraq, İran, Şərqi Anadolu və Cənubi Qafqaz ərazilərini öz hakimiyyəti altına alaraq imperiyasını genişləndirmişdir.

2. İdeoloji güc: Şah İsmayıl şiəlik məzhəbini Səfəvi dövlətinin rəsmi ideologiyası elan etdi. Bu, Səfəvi imperiyasını Osmanlı ilə ideoloji mübarizədə fərqləndirən əsas amillərdən biri idi.

3. Mədəniyyət və dil: Şah İsmayıl, “Xətai” təxəllüsü ilə yazdığı şeirlərdə xalq dilini - Azərbaycan türkcəsini əsas götürdü. Bu, Azərbaycan ədəbiyyatının və dilinin inkişafına böyük təsir göstərdi. Onun şeirləri xalq arasında böyük sevgi ilə qarşılanmış və dini-fəlsəfi motivlərlə zənginləşmişdir.

4. Beynəlxalq nüfuz: Şah İsmayılın hakimiyyəti dövründə Səfəvi dövləti Osmanlı, Mərkəzi Asiya və Avropa ölkələri tərəfindən tanınır və onlarla diplomatik əlaqələr qurulurdu.

Osmanlı Sultanı I Səlim ilə qarşılaşdığı Çaldıran döyüşü Şah İsmayılın siyasi karyerasında mühüm dönüş nöqtəsi oldu. Bu döyüşdə Səfəvilər məğlubiyyətə uğrasa da, Səfəvi dövləti dağıdılmadı və bölgədəki təsirini qorudu. Çaldıran döyüşü Şah İsmayılın hərbi gücünü zəiflədə bilsə də, onun siyasi və mədəni nüfuzuna xələl gətirə bilmədi.

 Şah İsmayılın qurduğu Səfəvi dövləti bölgənin siyasi, mədəni və dini strukturunda əsaslı dəyişikliklər etdi. Onun fəaliyyəti Azərbaycanın dövlətçilik tarixində qüdrətli bir dövrün başlanğıcı oldu. Şah İsmayıl Xətai həm dövlət qurucusu, həm də Azərbaycan xalqının mənəvi lideri olaraq tarixdə öz əbədi yerini tutmuşdur.

Şah İsmayıl və İlahi toxunuş

Rəvayətə görə, Şah İsmayıl Xətai hələ uşaq ikən qəribə bir yuxu görür. O, özü bir uşaq olsa da, yuxusunda böyük bir orduya başçılıq edir və bütün Şərqi birləşdirir. Bu yuxunu o, oyanan kimi atası Şeyx Heydərin ən yaxın müridinə danışır. Mürid deyir ki, bu yuxu səmavi bir müjdədir – o, Allah tərəfindən seçilmiş bir hökmdar olacaq, yalnız qılıncı ilə deyil, həm də ədaləti və qələmiylə dünyada iz qoyacaq.

 Bir gün İsmayıl 14 yaşına yenicə çatmışdı. O, ətrafına azsaylı müridlərini toplayıb dedi:

– Bizim yolumuz çətin, düşmənlərimiz isə çoxdur. Əgər birləşməsək, bizdən heç nə qalmaz. Mən öz haqqım uğrunda son nəfəsimə qədər döyüşəcəyəm. Amma mənimlə gələnlər qorxusuz olmalıdır!

Bu sözlərdən sonra bir mürid soruşur:

– Ey İsmayıl! Biz sənin haqq yolunda getməyə hazırıq. Amma sən həqiqətən seçilmiş olduğuna inanırsan?

Gənc İsmayıl susur, sanki düşündüklərinə cavab axtarır. O, müridlərini bir qayaya aparır. Orada dayanıb əllərini səmaya qaldırır və deyir:

– Əgər mən Allahın seçdiyi hökmdaramsa, qoy bu daş indi iki yerə bölünsün!

Müridlər təəccüblə gözləyirlər. İsmayıl əlindəki qılıncı qayaya vurur. Möcüzə baş verir – qaya iki yerə bölünür. Müridlər bu hadisədən sonra onun liderliyinə and içirlər və İsmayılın ətrafında daha çox insan toplanmağa başlayır.

 Başqa bir rəvayətə görə, İsmayılın ordusu Şərur döyüşündən sonra Təbrizə doğru irəliləyərkən qəfildən qarşılarına bir qoca çıxır. Bu qoca onlara təmkinlə baxır və deyir:

– Bu torpaqlara gələn çoxları özlərini hökmdar sandı, lakin yalnız haqq yolunda olan qalib gəldi. Ey İsmayıl, əgər ədalət yolundan ayrılmasan, Təbriz sənindir. Amma unutma, hökmranlıq yalnız qılınc gücünə yox, qəlbin təmizliyinə bağlıdır.

 İsmayıl bu sözlərdən təsirlənərək Təbrizi ələ keçirəndə ilk fərmanını ədalət və din yolunda verdiyini elan edir. O, xalqını birləşdirir, şiə məzhəbini dövlət ideologiyası edir və Azərbaycan dilini yüksəldir.

 Bir müddət sonra Şah İsmayıl xalq arasında “möcüzəli hökmdar” kimi tanınır. Onun haqqında deyirlər ki, harada ədalətsizlik olsa, orada İsmayılın kölgəsi görünür. İnsanlar ona dua edərək deyirlər:

– Allah Şahımızın kölgəsini əskik etməsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.01.2026)

Nərgiz Mustafayeva, Gəncə. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Fevral ayının 1-dən 20-dək davam edən dövrə Kiçik Çillə deyilir. Qış fəslinin ən sərt, çovğunlu çağı bu dövr sayılır. Kiçik Çillədə qış çox sərt, şaxtalı keçdiyi üçün bu dövrə “qışın oğlan çağı”da deyirlər. Kiçik Çillənin ilk 10 gününə “yalquzaq zamanı” deyilir, bu dövr olduqca şiddətli keçir.

Əski inanclara görə, Böyük çillə ilə Kiçik çillə qışın tən ortasında görüşür: “Kiçik çillə Böyük çillədən soruşur, nə gördün? Böyük deyir ki, dolu samanlıqlar, yağ küpələri, qollu-biləkli qarılar təndirə çörək yapırdı. Kiçik deyir, eybi yox, ömrüm 20 gün də olsa, mən o qarıları külfədən soxub bacadan çıxaracağam. Dolu samanlıq və yağ küplərini isə tükədəcəm. Ömrüm az, dalım yaz...”

Ulu əcdadlarımız Kiçik Çillənin girməsini Səddə bayramı ilə qeyd edərmişlər. Bu bayram barədə günümüzə az məlumat çatıb. Yaşlı insanların söylədiyinə görə, Səddə bayramı Novruza 50 gün qalmış keçirilərmiş. Deyimlərə görə Səddə bayramında kənd meydanlarında tonqal yandırılarmış, tonqal ətrafında əl-ələ tutub kütləvi rəqs edərmişlər. Bu tonqal “xoşbəxtlik tonqalı”, “uğurluluq tonqalı” adlanarmış.

Bəzi etnoqrafların araşdırmalarına görə Səddə sözü “Sədd” sözündən yaranmış, qış ilə yay arasında tonqaldan sərhəd mənasına gələrmiş. Ərəb dilində “səd” sözü xoşbəxtlik, uğurluluq kimi məna verir. Astrologiyada isə “səd” sözü uğurlu ulduz kimi istifadə edilir.

Kiçik Çillə yarı olanda təxminən fevralın 8-10-cu günlərində Xıdır Nəbi bayramı keçirilir.

Kiçik Çillənin başa çatması ilə havalar tədricən isinməyə doğru gedir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.01.2026)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bir suallıq ömür yaşamaq odur ki, sanki sənin içində bir quyu var, onun içinə düşmüsən, amma quyu sonsuz dərindir və dibi yoxdur. Hər addımda düşürsən, amma heç yerə çatmırsan. Və ən qəribəsi budur ki, düşdükcə yuxarını unutmağa başlayırsan. Harada başladığını, niyə düşdüyünü, ümumiyyətlə yuxarıda nə olduğunu.

Suallar sənin içində canlı məxluqlardır. Onlar böyüyür, nəfəs alır, bəzən səni içəridən yeyirlər. Sən yatağa uzanırsan, gözünü bağlayırsan və onlar başlayır fısıldamağa. "Niyə?" deyirlər. "Nə üçün?" deyirlər. Sən cavab verməyə çalışırsan, amma dilin tutulur. Çünki cavab dilində deyil, beynindədir. Amma beyin də onu tapa bilmir.

Bir suallıq ömür o deməkdir ki, səhər ayılanda özünü yenidən qura bilməlisən. Dünənki sən bu günkü sən deyil. Dünən inandığın şey bu gün kül kimidir. Əlində tutmağa çalışanda tozuna dönür, əlindən süzülüb gedir. Və sən qalırsan boş ovucla, baxırsan əlinə və düşünürsən bəs nə tutmalıyam?

Zaman səninlə oyun oynayır. Bəzən sanki dayanır. Bir an uzanır, genişlənir, sonsuzlaşır. Sən o anda batırsan, əriyirsən. Sonra qəfil hər şey sürətlənir, zaman qaçır, sən arxasınca qaçırsan, çata bilmirsən. Və anlayırsan ki, zamanı heç vaxt tutmayacaqsan. O sənin əlində su kimidir - nə qədər sıxsan, bir o qədər tez axıb gedir..

Hər insan içində ayrı dünya daşıyır. Bu dünyalar bir-birinə toxunur, amma heç vaxt kəsişmir. Sən biriylə danışırsan gözünə baxırsan, gülürsən, ağlayırsan. Amma bilirsən ki, aranızda şüşə var. Görünməz şüşə. Sən onun dünyasına girə bilmirsən, o səninkiə. Hər kəs öz qəfəsindədir. Qəfəslər yan-yanadır, amma açar hər birində fərqlidir.

Bir suallıq ömür o deməkdir ki, hər şey mümkündür, heç nə əmin deyil. Sən yaşayırsan, amma yaşadığından əmin deyilsən. Bəlkə yuxu görürsən. Bəlkə başqası yuxu görür və sən o yuxunun içindəsən. Bəlkə heç nə yoxdur, yalnız sənin düşüncən var ki, nəsə var.

Suallar toxum kimi səpilir içinə. Əvvəl bir-iki, sonra minlərlə. Onlar cücərir, böyüyür, kök salır. Sənin içində bütöv bir meşə böyüyür suallardan. Və sən o meşədə itməyə başlayırsan. Hər ağacın budağında yeni sual, hər yolun sonunda yeni yol yaranır. Çıxış axtarırsan, amma o meşə sonsuz genişlənir.

Bəzən durursan güzgü qarşısında. Baxırsan özünə və görürsən ki, bu üz tanış deyil. Bilirsən ki, sənin üzündür, hər gün görürsən. Amma bu an sənə yaddir. Və düşünürsən - bu üzün arxasında kim var? Mənmi, yoxsa başqası? Və əgər başqasıdırsa, mən hardayam?

Bir suallıq ömür o deməkdir ki, hər cavab yeni sualdır. Bir qapı açılır, dalında on qapı. Bir yol bitir, qarşıda min yol. Sən addımlayırsan, amma yerində qalırsan. Çünki irəliləmək illüziyadır. Hər addım səni başlanğıca qaytarır. Sən dairə içində gəzirsən, amma düz xəttdə getdiyini sanırsan.

Varlıq bir paradoksdur. Sən həm sənsən, həm deyilsən. Həm bilirsən, həm bilmirsən. Həm inanırsan, həm şübhələnirsən. Və bu ziddiyyətlərin içində tarazlıq axtarırsan. Amma tarazlıq haradasa ortadadır, sən isə həmişə kənardasan. Ya çox sağda, ya çox solda. Heç vaxt ortada.

Gecə yatanda düşünürsən - sabah oyanacaqmı? Əgər oyanmasam, fərq edəcəkmi? Kim biləcək? Və əgər heç kim bilməyəcəksə, deməli, mən var idimmi? Yoxsa varlığım yalnız başqalarının yaddaşındadır? Əgər belədirsə, onda mən özüm yoxam, yalnız başqalarının fikrində bir xəyalam.

Bir suallıq ömür o deməkdir ki, sən şam kimi əriyirsən. Yavaş-yavaş, hər gün bir az. Hər düşüncənlə, hər sualınla bir parçan qopur gedir. Və sən baxırsan özünə, görürsən ki, artıq tam deyilsən. Parçalardan ibarətsən. Və bu parçalar bir-birinə bağlı deyil. Onlar havada üzür, bəzən yan-yana gəlir, bəzən uzaqlaşır.

Amma bəlkə də məhz bunda gözəllik var. Bütöv olmamaqda. Çünki bütöv olan şey donmuşdur, dəyişmir. Parçalı olan isə hər an yenidən qurula bilər. Hər gün fərqli formada. Sən bu gün bir cür adamsan, sabah başqa cür. Və heç biri yalan deyil, hamısı sənsən.

Bəlkə bir suallıq ömür ən dürüst ömürdür. Çünki orda yalan yoxdur. Sən bilmirsən deyirsən və bu həqiqətdir. Bilən adam yalan deyir, bilməyən isə dürüst. Və sən bilmirsən. Heç nə bilmirsən. Yalnız bunu bilirsən ki bilmirsən. Və bu yeganə əminliyindir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.01.2026)

Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Qədəm qoyduğumuz 2026-cı il Azərbaycanın mədəniyyət təqvimində birmənalı şəkildə 12-ci əsrdə yaşayıb yaratmış dahi Azərnbaycan mütəfəkkiri və şairi Xaqani Şirvaninin 900 illik yubileyi ilə əlamətdardır.

Və əlbəttə ki, Azərbaycan dövləti bu əlamətdar tarixi hadisəyə biganə qala bilməzdi. Prezident İlham Əliyevin “Böyük Azərbaycan şairi Xaqani Şirvaninin 900 illik yubileyinin qeyd edilməsi haqqında” imzaladığı Sərəncam Azərbaycan mədəniyyətinə və klassik ədəbi irsimizə verilən yüksək dəyərin növbəti təzahürüdür. Sərəncama əsasən, Mədəniyyət Nazirliyinə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası ilə birgə Xaqani Şirvaninin 900 illik yubileyinə həsr olunmuş tədbirlər planının hazırlanması və həyata keçirilməsi tapşırılıb.

1126-cı ildə Şamaxıda anadan olmuş dünya şöhrətli şair və mütəfəkkir Xaqani Şirvani klassik Azərbaycan və Şərq ədəbiyyatının ən qüdrətli simalarından biridir. Yüksək istedadı ilə seçilən Xaqani gənc yaşlarında Şirvanşahlar sarayına dəvət alıb, dərin elmi biliklərə və geniş dünyagörüşünə malik bir sənətkar kimi şöhrət qazanıb. Onun həyat yolu həm yaradıcılıq uğurları, həm də ağır şəxsi itkilərlə zəngin olub. Buna baxmayaraq, şair zəngin və ölməz bir irs qoyub gedib.

Xaqani Şirvaninin yaradıcılığı klassik Şərq poeziyasının bütün əsas janrlarını əhatə edir. Onun 17 min beytlik lirik “Divan”ı, epik poeziyanın ilk görkəmli nümunələrindən sayılan “Töhfətül-İraqeyn” məsnəvisi, ictimai-fəlsəfi məzmunlu “Mədain xərabələri” və “Şiniyyə” qəsidələri, eləcə də məşhur “Həbsiyyə” şeirləri Azərbaycan və Şərq ədəbiyyatının nadir incilərindəndir. Əsərlərində ədalət, insan ləyaqəti, mənəvi ucalıq, azadlıq ideyaları və vətənpərvərlik motivləri aparıcı yer tutur.

Xaqani Şirvani fars və ərəb dillərində yazsa da, yaradıcılığının ideya-bədii xüsusiyyətlərinə görə Azərbaycan ədəbi məktəbini təmsil edib, sonrakı yüzilliklərdə bir çox şair və mütəfəkkirlərə güclü təsir göstərib. Onun əsərləri Azərbaycanla yanaşı, İran, Rusiya, Hindistan, Pakistan və Qərbi Avropa alimləri tərəfindən tədqiq edilib, bir hissəsi Azərbaycan dilinə tərcümə olunub. Və nəzərə alaq ki, Xaqaninin yaradıcılığı ondan sonra gələn Nizami Gəncəvi üçün sanki bir mayak rolu oynayıb.

Son vaxtlar ölkənin həm ictimai-siyasi, həm də mədəni həyatında fəal görünən, bütün prioritet istiqamətlərə töhfə verməyə çalışan Vəhdət Partiyası Xaqani Şirvaninin 900 illik yubileyinin dövlət səviyyəsində qeyd edilməsinə də biganə qala bilməzdi əlbəttə. Əvvəla partiya bununla bağlı Sərəncam imzaladığına görə Azərbaycan Prezident İlham Əliyevə təşəkkür edir.

Vəhdət Partiyasının sədri, tanınmış yazıçı, politoloq Adəm İsmayıl Bakuvidən aldığımız məlumata görə, böyük söz ustadının yubileyi ilə əlaqədar pöartiya xüsusi toplantı keçirəcək və Xaqani Şirvani irsinin daha geniş tanıdılması, gələcək nəsillərə ötürülməsi məqsədilə Bakı, Şirvan və digər bölgələrdə silsilə tədbirlər təşkil edəcək. Bu tədbirlər nisbətən fərqli formatda, sözlü, musiqili, səhnəcikli olacaq, hər bir kəsin zövqünü oxşamaqla uzun müddət təəsüratında hopub qalacaq.

Və bir də, çox vacibi. Bugünkü yeniyetməliyin, gəncliyin didaktikaya kəskin ehtiyacı vardır. Misraları aforizmə, zərbi-məsələ çevrilən Xaqaninin kəlamları ilə təmas, Vəhdət partiyası sədrinin qənaətinə görə, gələcəyimiz olan bu həssas təbəqə üçün hədsiz faydalı olacaqdır. Bir baxın, Xaqani yaradıcılığından Adəm İsmayıl Bakuvi tərəfindən gətirilən bu aforizmlər ən yaxşı tərbiyələndirən, ən güclü motivəedən deyilmi?

Dünya bir kölgədir – qaçsan qaçar, yerisən yeriyər.

Elm bir nurdur, nadanlıq isə zülmət. Bilik insanı ucaldar, cəhalət isə onu kor edir.

Dost sınaqda tanınar. Həqiqi dost çətin gündə üzə çıxar.

Zamanın qədrini bilməyən, ömrün qədrini də bilməz.

Söz qılıncdan kəskindir. Düşünülmədən deyilən söz insanı yaralaya bilər.

Tamaha uyan insan, öz azadlığını itirər.

Ağıllı düşmən, nadan dostdan yaxşıdır.

Dünya fanidir, ona həddən artıq bağlanmaq mənasızdır.

Hər tacı qızıl olan padşah sanma.

 Görünüş aldadıcıdır, mahiyyət əsasdır.

Sükut bəzən min sözdən üstündür.

İnsan öz əməlinin aynasında görünər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.01.2026)