Şərəf Cəlilli,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Alazan-Həftəran vadisində, Şəki-Zəyzid kəndi ərazisində geniş sahəni əhatə edən qala divarlarının qalıqları mövcuddur. Bu qala “İsgəndər Zülqərneyn qalası” kimi tanınır.

Min illər boyu qüdrətli imperiyaların hücumlarına məruz qalan, orduların önündə atdöşü edilən, dünya fatehlərinin təhdidlərinə baxmayaraq ayaqda qalıb əzəmətli dövlətlər quran Odlar Yurdu Azərbaycan həm də Makedoniyalı İsgəndərin iradəsi ilə imtahana çəkilib. Makedoniyalı İsgəndərin əski Azərbaycan torpaqlarına səfərini təsdiq edən mənbələrdən biri və ən mötəbəri II əsr yunan tarixçisi Flavi Arrianın əsəridir. Onun “İsgəndərin hərbi yürüşləri” adlı əsərində İsgəndərin bu ölkəyə hərbi səfəri, döyüşləri və digər hadisələr barədə ətraflı məlumat verilir.

Flavi Arrian: “Asiyada yaşayan saklar Dara ilə müttəfiq kimi İsgəndərə qarşı döyüşürdülər”

Tarixçinin yazdığına görə, “Atropatena hökmdarı Atropatın komandanlığı altında iskitlər, albanlar, girkanlar, tapurlar və kadusilər İsgəndərə qarşı vuruşmuşlar”. Mənbədə o da qeyd olunur ki, “İskit tayfalarından olub Asiyada yaşayan saklar Dara ilə müttəfiq kimi İsgəndərə qarşı döyüşürdülər. Midiyalılara Atropat komandanlıq edirdi. Kadusilər, albanlar və sakasenlər də midiyalıların tərəfində idilər.”

Bu faktı təsdiq edən Strabon isə yazırdı ki, saklar kimmerlər və trerlər kimi yürüş etmişdilər. Bu yürüşlərin biri daha uzaq, digəri isə daha yaxın məsafələrə olmuşdur. Onlar Baktriya ərazilərini ələ keçirmiş və həmin yerlərə öz adlarını – Sakasena adını vermişdilər. Daha sonra onlar Qafqaz istiqamətində hərəkət etmiş, hətta indiki Qara dəniz – Yevksin dənizi sahillərinə qədər yayılmışdılar.

Saklar, məlum olduğu kimi, iskit mənşəli türk tayfalarından idilər. Onlar hələ miladdan əvvəl təxminən IX–VI əsrlərdə geniş miqyaslı yürüşlər etmiş və Qara dəniz sahillərinə qədər irəliləmişdilər.

Flavi Arrian Makedoniyalı İsgəndərin Asiyanın Girkaniya, yəni Kaspi vilayətində olması, bu vilayətin çayları, məhsuldar torpaqları və digər xüsusiyyətləri barədə də maraqlı məlumatlar verir. Tarixçinin məlumatına görə, hələ qədim dövrlərdə İsgəndərin şöhrətpərəstliyi ilə bağlı müxtəlif rəvayətlər də yaranmışdı. Lakin Arrian bu rəvayətləri deyil, daha çox saray arxiv sənədlərinə və etibarlı mənbələrə əsaslanaraq məlumat vermişdir.

Nizami Gəncəvi “İsgəndərnamə” poemasını yazarkən ən etibarlı mənbələrdən biri kimi Flavi Arriana müraciət etmiş və ondan faydalanmışdır

Rus dilinə tərcümənin ön sözündə Struve qeyd edir ki, Arrian kamil tarixçidir və İsgəndər onun üçün əfsanəvi qəhrəman deyil, real tarixi şəxsiyyətdir. İsgəndər haqqında yazan digər müəlliflərdən fərqli olaraq, Arrian istifadə etdiyi mənbələrə və tədqiqat metoduna görə daha etibarlı hesab olunur. O, İsgəndərin yürüşləri barədə tarix üçün əvəzsiz materiallar təqdim etmişdir.

Arrian Makedoniyadan Hindistana qədər İsgəndərlə birlikdə olmuş müasirlərin xatirələrinə və qeydlərinə əsaslanmış, onun bütün göstərişlərini və planlarını əks etdirən məlumatları toplamışdır.

Nizami Gəncəvi “İsgəndərnamə” poemasını yazarkən ən etibarlı mənbələrdən biri kimi Flavi Arriana müraciət etmiş və ondan geniş şəkildə faydalanmışdır.

Strabon: “İsgəndər Qafqaz dağlarına gəlmiş,buradan Kaspi keçidini və Araz çayını keçərək Persepolisə qədər irəliləmişdi”

Arrian yazır ki, “İsgəndər yürüş zamanı geri qalmış qoşun hissələrinin çatmasını gözlədi və daha sonra Girkaniyaya yola düşdü. Bu ölkə Baktriyaya gedən yolun sol tərəfində yerləşirdi. Ərazi sıx meşələrlə örtülmüş dağlarla əhatə olunmuş, dağların arxasında isə böyük dənizə qədər uzanan geniş düzənliklər yerləşirdi. İsgəndər Girkaniyaya gəldikdə öyrəndi ki, Dara ordusunda xidmət edən bəzi dəstələr dağlara, tapurların yaşadığı ərazilərə qaçmışlar. Onları tapurlarla birlikdə cəzalandırmaq istəyirdi.”

Strabon yazır ki, İsgəndər Araz çayını keçərək Persepolisə qədər irəliləmişdi. Arrian da bu barədə qeyd edir ki, İsgəndər Qafqaz dağlarına gəlib çatmış, orada bir şəhər salaraq ona İsgəndəriyyə adını vermişdi. O, adətinə uyğun olaraq tanrılara qurban kəsmişdi.

Yenə Arrianın verdiyi məlumata görə, İsgəndər öz qoşunu qarşısında etdiyi çıxışında bildirirdi ki, “O, Qafqaz üzərindən keçərək Kaspi keçidinin o tayına çatmışdır.”

Sarkine qalasından Atropatenaya...

Böyük Qafqazın mənzərəli cənub ətəklərindən birində — Alazan-Həftəran vadisində, Şəki-Zəyzid kəndi ərazisində geniş sahəni əhatə edən qala divarlarının qalıqları mövcuddur. Qalanın bürclərinin yerləri və mərkəzi hissəsi müəyyən dərəcədə seçilir. Tamamilə dağılıb məhv olmasına baxmayaraq, onun adı və xatirəsi yaddaşlarda qalmışdır. Bu qala İsgəndər Zülqərneyn qalası kimi tanınır.

Bu günədək arxeoloqların diqqətindən kənarda qalan qəribə, həm də maraqlı tarixi olan qala sübut edir ki, Makedoniyalı İsgəndər Gürcüstandakı Sarkine qalasındakı məğlubiyyətdən sonra Atropatenaya doğru hərəkət etmiş, indiki Balakən–Şəki istiqamətində, Alazan vadisi boyunca irəliləmişdir. Həm mənzərəli, həm də strateji baxımdan əlverişli olan bu ərazidə düşərgə salmış və yerli əhalinin yaddaşında bu günə qədər qalan İsgəndər Zülqərneyn qalasını tikdirmişdir.

Dünya Fatehinin Başkeçid, Qaraçöp, Qarayazı, Qazax, Tovuz və Bərdə izləri

Makedoniyalı İsgəndərin Qafqaz və onun tərkib hissəsi olaraq Odlar Yurdu Azərbaycana yürüşlərini özündə ehtiva edən Alazan – Həftəran vadisi, Şəki –Zəyzid, Balakən – Şəki istiqamətləri ilə yanaşı, Borçalının Başkeçid yörəsindəki İsgəndər oyuğu, Qaraçöp və Qarayazının ətəyində mövcud olan İsgəndər oylağı, Qazax, Tovuz və Bərdə şəhərləri ətrafında qalıqları qalan İsgəndər qala yerləri, ən əsası isə Nizami Gəncəvinin Dünya Fatehini müdrikliyi ilə heyrətləndirən Bərdə hakimi Nüşabənin əzəmətini nümayiş etdirən “İsgəndərnamə” poeması tarixlə müasirlik arasında ciddi körpülərdən, tarixin daş salnamələrindən, kitabələrindən, eyni zamanda mənəvi bağlarındandır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.04.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.

Pərvanə Məmmədli

Mərziyyə Üsküyi (1945-1973) – şair, yazıçı

Müəllim kimi çalışan Mərziyyə Əhmədi uşaqları çox sevirdi. Məsləkdaşı və  pedaqoq kimi tanıdığı Səməd Behrənginin təhsil və təlim sahəsindəki düşüncə və axtarışlarını mənimsəyib yola  çıxmışdı.  Həməsrləri onu dövrünün ən kəskin və cəsarətli şeirlərini yazan bir  yazar və  qadın hərəkatının  öncülü kimi dəyərləndirirdi.Mərziyyə ÜsküyiƏhmədi Dalğa özündən  sonra fars və türk dilində zəngin irs qoymuşdur. O,  hər  iki dildə  yazmış, fars dilində yazdığı qələm məhsullarını türk dilinə və əksinə, doğma dilində qələmə aldığı poetik nümunələri fars dilinə tərcümə etmişdir.

Güneydə onu yaxından tanıyanlardan biri, tanınmış güneyli araşdırıcı Məmmədrza Kərimi  “Azərbaycan aydınları “ kitabında  Mərziyyə haqda yazır: “M.Üsküyi şahın  əleyhinə silah və qələmiylə savaşa girdi. İranın və Güney  Azərbaycanın azadlığı və istiqlalı yolunda şəhid oldu. Bütün bunlar onun həm türkcə, həm  də farsca  yazdığı şeirlərdə və hekayələrdə  öz əksini  tapdı. Həqiqətdə xalqın eşqi, dərdi onu mübarizəyə qaldırmışdı. O, müəllim işlədiyi vaxtlarda istibdadla mübarizə aparan insanların sırasına qoşuldu və sonradan ən aktiv inqilabçıya  çevrildi. Ümumiyyətlə, bu işdə  müəllimlər tarixən  xalqın, kütlənin önündə getmişlər. O da kəskin qələmi, şeirləri ilə Azərbaycan dilini, mədəniyyətini sevdiyini bizə çatdırmışdır”.

  Ömrünü Fransada siyasi  mühacirətdə başa  vuran məşhur təbrizli  yazıçı, dramaturq Qulamhüseyn  Saidi  M.  Üsküyi haqda  yazırdı  ki, o, gözəl  şeirləri  və  dərin  fikri ilə öz  dövrünün ziyalılarından, eləcə də qadın hərəkatının  öncüllərindən  olmuşdur.

Dünya  şöhrətli yazıçı, “İranda yeni  ədəbi  tənqidin babası”  sayılan Kanada  universitetinin professoru, təbrizli Rza Bərahəni  ”Məhkum və təhkim mədəniyyət”əsərində onu dövrünün   ən  kəskin və cəsarətli şeirlərini yazan bir  yazar kimi dəyərləndirmişdi.

  Mərziyyə Üsküyi göstərdikləri hünər və qəhrəmanlığı ilə  tarixdə ad  qoymuş,  qadın  sələflərini öz varlığında yaşadan döyüş, mübarizə və qələm sahibi idi.

 O, milli zülm və ayrıseçkilikdən əzab çəkirdi və şahlıq rejiminin qadınlara olan münasibətindən narazı idi.

 Onun ilk kitabı 1974-cü ildə gizli şəraitdə nəşr edilmişdi. 1994-cü ildə isə Bakıda Mirzə İbrahimovun rəhbərliyi  ilə  hazırlanmış  “Cənubi  Azərbaycan ədəbiyyatı antologiyası” kitabına “Mən  və  Daməvənd”, “Dalğa”, “Əşrəf Dehqani üçün”, “Ölməz Çerik” şeirləri və “İlk ölüm təcrübəsi” adlı hekayəsi  daxil  edilib.  M.Üsküyü fədai yoldaşlarına bir neçə şeir ithaf etmiş, xatirə yazmışdır. Onun farsca yazdığı “Qaraçılar”, “Əli  Əsgər Herisinin həyatı” və  bir  neçə başqa  nəsr  əsəri hələ  çap  olunmayıb.

“İftixar” bir  adlı  şeirində döyüşkən  ruhlu qadının xarakteri, daxili aləmi canlı və gözəl  boyalarla verilir:  “Mənim bütün varlığım əməklə yoğrulmuşdur. Aclığımın qondarma, lütlüyümün əfsanə olduğunu iddia edənlər nə qədər şərəfsizdir. Mən bir qadınam ki, onun varlığını ifadə edən heç bir məfhum sizin bədnam mədəniyyətinizdə öz əksini tapmamışdır… Mən bir qadınam ki, zəhmət, əmək ona silah tutmaq qabiliyyəti də bəxş edib”.

 Mərziyyə Üsküyi çox zaman həyatın küncə sıxışdırdığı kasıb ailələrin arzularından və  ağrılarından  yazırdı. Sonuncuları  yaradan  səbəbləri  göstərməyi  unutmur,  həmvətənlərini mücadiləyə və xoş,  işıqlı gələcəyə ruhlandırırdı:

 İstirəm  ki,vətənimdə

Qanım  rəngli  bir  kilidlə

Azadlığa  yollar  açam.

Mən hamanam,

             Zülmü öz əliylə bogan

İstiqanlı  türkmənəm.

              İstəyirsən  deyim  kiməm?

Mən  oyam ki,  

Öz  xalqımın  qızıl  qanlı harayını

Tüfəngimin  boğazıyla

Vətənimin  zülm  əliylə alovlanan

                       Göylərinə hay  salıram.

Üsküyünün Bakıda bir çox toplularda şeir və hekayələri nəşr edilib. Mərziyyə  Üsküyi ilə bağlıMəmmədrza Kərimi, Mehdi Pənahi, Sabir Nəbioğlu, Vüqar Əhməd, Lətifə Mirzəyeva, Pərvanə Məmmədli və başqa tədqiqatçılar məqalələr yazıblar. Lətifə Mirzəyeva “Mərziyyə Əhmədi Üsküyü Dalğa: həyatı, mühiti və yaradıcılığı” adlı monoqrafiyasını, Bəxtiyar Vahabzadə “Mərziyyə”, Sabir Rüstəmxanlı “Hər kəs günəşi sevsə”, Mədinə Gülgün isə “Mərziyyə” adlı şeirini bu azadlıq mucahidinin xatirəsinə həsr edib.

2014-cü ildə fotoqraf Azadə Əxlaqi İran tarixində baş vermiş ölüm hadisələrini öz fotoları ilə yenidən canlandırıb. O, Məhəmmədtağı xan Püsyan, Əli Şəriəti və digərləri ilə yanaşı, Üsküyü Mərziyyənin də ölümünü səhnələşdirib.

 Yaxın dostları Behruz Dehqani və Əlirza Nabdil ilə Tehrandakı Behişti-Zəhra qəbiristanlığında dəfn edilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.04.2026)

Kitabçılar Birliyi tərəfindən 2026-cı ilin fevral ayında “Şeirini təqdim et, imzanı tanıt” adlı şeir müsabiqəsi elan olundu. Münsiflər heyəti Baba Vəziroğlu, İlqar Fəhmli və Samir Əfsəroğludan ibarət müsabiqəyə ümumilikdə 39 nəfər ədəbiyyatsevər qatıldı.

8 aprel tarixində Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Natavan Klubunda müsabiqənin təntənəli mükafatlandırma mərasimi keçirildi. Üç əsas qalibi seçildi, üç nəfər  fərqlənmə diplomuna layiq görüldü. Digər iştirakçılar təşəkkürnamələrlə təltif olundular.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı sıra ilə öncə fərqlənmə diplomuna layiq görülənlərin, sonra isə mükafatçıların müsabiqəyə təqdim etdikləri şeirlərini geniş oxucu auditoriyası üçün əlçatan edir.

Beləliklə, tanış olun:

Kitabçılar Birliyinin “Şeirini təqdim et, imzanı tanıt” adlı şeir müsabiqəsində 2-ci yerə layiq görülübdür: Əli Məlikli

ƏLİ MƏLİKLİ

“MƏNİ XATIRLAYARSAN”

Məni xatırlayarsan, için-için yananda,

Soyuq küləklər hərdən yanağına qonanda,

Gözündə yaş donanda…

Məni xatırlayarsan, baharda qar görəndə,

Təzadlar ilə dolmuş qərib ömür sürəndə,

Bəyaz telin hörəndə…

Məni xatırlayarsan, gecə səni üzəndə,

Yuxun qaçıb gözündən yeri-göyü gəzəndə,

Özündən hər bezəndə…

Məni xatırlayarsan, həyatla üzləşəndə,

Xəyalların əlindən qəfil suya düşəndə,

Ümidə öyrəşəndə…

Məni xatırlayarsan, için dolub daşanda,

Səsin səmaya qalxıb buludları aşanda,

Yer ilə yadlaşanda…

Sabah sizi 1-ci yerə layiq görülən iştirakçı - Kərim Kələyevlə tanışlıq gözləyir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.04.2026)

Nail Zeyniyev,

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Bugün yazıma Əlibala Hacızadənin o məşhur misrasıyla başlamaq istəyirəm;

 Unudulmaq yaman dərddi,

Gülüm, başına gəlməsin...

Ölüm hamı üçün eynidir.

Amma unudulmaq eyni deyil. Adı heç vaxt geniş tanınmayan bir insanın unudulması sakit və təbii görünür. Bir vaxtlar tanınmış, sonra yaddaşdan silinmiş sənətkarın taleyi isə başqa cür hiss olunur. Bu fərq təsadüfi olmur.

Sənətkarın yaratdıqlarında bir iddia gizlii olur ki, o da qalmaq istəyidir. O bunu açıq deməsə də, yaratdığı əsərdə hiss olunur. Yazmaq, çəkmək, bəstələmək bunların hamısı bir iz buraxmaq cəhdidir. İnsan öz keçiciliyini hiss edir və buna qarşı bir şey qoymaq istəyir.

Sadə insan isə çox vaxt belə bir iddia ilə yaşamır. O, həyatını yaşayır, izini başqa formada qoyur. Onu xatırlayanlar azalır və zamanla yox olur. Bu, daha təbii qəbul edilir. Çünki böyük bir gözlənti qurulmamışdı.

Sənətkarın unudulması isə gözlənti ilə toqquşur. O, yaratdı ki, xatırlansın. Amma zaman keçdikcə adı və işi arxa plana keçir. Bu vəziyyət bir növ ikinci itki kimi görünür. Birincisi fiziki yoxluqdur, ikincisi isə yaddaşdan silinməkdir.

Buna baxanda bu daha ağır görünür. Amma məsələ yalnız buradan ibarət deyil. Sadə insanın izi tam yox olur demək də düzgün deyil. O iz başqa formalarda qalır yetişdirdiyi insanlarda, qurduğu həyatda, təsir etdiyi mühitdə. Bu iz görünmür, amma davam edir.

Sənətkarın izi isə daha açıqdır: ad və əsər üzərində qurulub. Bu üstünlük kimi görünür, amma eyni zamanda asılılıq yaradır. Ad unudulanda, əsər də çox vaxt onunla birlikdə kənarda qalır. Çünki insanlar çox vaxt əsəri müəllif vasitəsilə qəbul edir.

Burada faciənin ölçüsü gözlənti ilə bağlıdır. Nə qədər böyük gözlənti varsa, onun qarşılanmaması bir o qədər ağır hiss olunur. Sənətkarın itkisi buna görə daha dramatik görünür. Amma başqa tərəfdən baxanda, görünmədən yox olmaq da az ağır deyil. Sadə insanın unudulması sakit baş verir, amma məhz bu sakitlik onu görünməz edir. Heç kim hiss etmədən bir həyat yaddaşdan silinir. Məsələ “daha faciəli” olmaqdan çox, fərqli cür hiss olunmaqdır. Sənətkarın unudulması daha çox görünür və buna görə daha təsirli gəlir. Sadə insanın unudulması isə səssiz olur. Bəlkə də ən ağır tərəfi elə budur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.04.2026)

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi,

Beyləqan rayon Mədəniyyət Mərkəzinin rejissoru, "Gənclik" xalq teatrının rəhbəri, "Haberdili.com" saytının Azərbaycan təmsilçisi

Bəzən insan öz içində bir cümlə ilə yaşayır. Sözlər var ki, onlar sadəcə deyilmək üçün deyil, duyulmaq, içində yaşamaq, sükutla böyümək üçündür. “Həyat sən nə qəribəsən, hər kəsin deyil, onu sevənlərinsən” — bu cümlə də elə sözlərdəndir. Bu, yalnız bir müşahidə deyil, bu, bir etirafdır; həm də bir az ağrı, bir az sevinc, bir az da anlayışdır.

Həyat… bu sözün özü belə qəribə bir ağırlıq daşıyır. Onu izah etməyə çalışanlar çox olub, amma heç kim onu tam anlaya bilməyib. Hər kəsin öz həyatı var, amma həyat hər kəsə aid deyil. Bunu anlamaq üçün yaşamaq yetmir, hiss etmək lazımdır. Çünki həyat yalnız nəfəs almaq deyil — həyat, nəfəs aldığını hiss etməkdir.

Uşaqlıqda həyat çox sadə görünür. Sanki hər şey düz xətt üzrə gedir. Günəş hər gün doğur, insanlar gülümsəyir, ağrılar tez keçir, ümidlər tez yaranır. Uşaqlıq, həyatın ən saf illəridir, çünki orada həyat hələ heç kim tərəfindən incitilməyib. Uşaq həyatla savaşmır, onu sorğulamır, sadəcə yaşayır. Həyat da onu sevir, sanki qoruyur.

Amma zaman keçdikcə, insan həyatla tanış olur. Əsl tanışlıq isə çox vaxt ilk ağrı ilə başlayır. İlk itki, ilk xəyal qırıqlığı, ilk tərk edilmə… Bax o an insan anlayır ki, həyat sadəcə bir nağıl deyil. O, sərtdir, bəzən ədalətsizdir, bəzən isə səssizdir. İnsan soruşur: “Niyə?” Amma həyat bu suallara cavab vermir. Çünki həyat danışmır — o, göstərir.

Bəziləri bu nöqtədə həyatdan incir. Onu günahlandırır, ondan qaçır, onunla mübarizə aparır. Amma həyat mübarizə meydanı deyil. Həyat, qəbul etmə sənətidir. Onu sevməyənlər üçün həyat həmişə ağırdır. Çünki sevgi olmayan yerdə hər şey yükə çevrilir.

Həyatı sevmək… bu, sadəcə xoş günləri qəbul etmək deyil. Həyatı sevmək, onun çətinliklərini də bağrına basmaqdır. Hər ağrının içində bir dərs olduğunu görməkdir. Hər itkinin içində bir qazancın gizləndiyini anlamaqdır. Həyatı sevən insan bilir ki, heç nə təsadüfi deyil. Hər şey bir səbəblə olur, hətta anlamasaq belə.

İnsanlar çox vaxt xoşbəxtliyi axtarır. Amma xoşbəxtlik həyatın içində gizlidir. Onu axtaran tapmır, onu hiss edən tapır. Həyatı sevən insan üçün xoşbəxtlik böyük şeylərdə deyil, kiçik anlarda yaşayır. Bir fincan çayın buxarında, yağışın səsində, köhnə bir xatirədə, səssiz bir baxışda…

Bəzən həyat bizi sınayır. Elə sınaqlar olur ki, insan özünü itirir. Amma məhz o anlarda insan özünü yenidən tapır. Həyatın qəribəliyi də bundadır — o, səni yıxaraq böyüdür. O, səni itirərək qazandırır. Həyatın verdiyi hər şey bir gün anlam qazanır, sadəcə zaman lazımdır.

Hər kəs həyat yaşayır, amma hər kəs həyatı sevmir. Həyatı sevməyənlər üçün həyat sadəcə bir ardıcıllıqdır: günlər keçir, illər keçir, amma içdə bir boşluq qalır. Həyatı sevənlər isə hər gün yenidən doğulur. Onlar üçün həyat təkrarlanmır — hər gün yenidir, hər an dəyərlidir.

Həyatı sevmək üçün mükəmməl olmaq lazım deyil. Əksinə, həyat ən çox qüsurlu insanları sevir. Çünki qüsurlar insanı insan edir. Həyat mükəmməllik deyil, həqiqilik istəyir. Özünü olduğun kimi qəbul etmək, həyatın ən böyük dərsidir.

Bəzən insan həyatın ədalətsiz olduğunu düşünür. Kimisi çox şeyə sahib olur, kimisi isə heç nəyə. Amma həyatın ölçüsü maddi deyil. Həyatın ölçüsü hissdir. Kim daha çox hiss edirsə, o daha çox yaşayır. Bəzən az şeylə çox yaşayanlar, çox şeylə az yaşayanlardan daha zəngindir.

Həyat, insanı tək qoymağı da sevir. Tək qalmaq qorxulu görünə bilər, amma əslində bu, insanın özünə qayıtmasıdır. İnsan səs-küy içində özünü itirir, sükutda isə tapır. Həyat səni tək qoyanda, sənə ən böyük hədiyyəni verir — özünü.

Sevgi… həyatın ən qəribə hissidir. Həyatı sevən insan, insanları da sevir. Amma bu sevgi bağlılıq deyil, azadlıqdır. Həyatı sevən insan bilir ki, heç kim heç kimin deyil. Amma sevgi o demək deyil ki, sahib olasan — sevgi o deməkdir ki, buraxa biləsən.

Həyatın ən böyük sirri isə zamandır. Zaman hər şeyi dəyişir, amma eyni zamanda hər şeyi yerinə qoyur. İnsan çox vaxt tələsir, amma həyat tələsmir. O, hər şeyi öz vaxtında verir. Həyatı sevən insan gözləməyi də sevir, çünki bilir ki, gecikən heç nə itmir.

Bəzən insan geriyə baxır və deyir: “Kaş…” Amma həyat “kaş”larla yaşanmır. Həyat “indi”dir. Keçmiş bir xatirədir, gələcək isə bir ehtimal. Həyatı sevən insan bu anı yaşayır, çünki bilir ki, həyat yalnız bu andadır.

Həyatın qəribəliyi ondadır ki, o, heç kimə eyni görünmür. Hər kəsin həyatı fərqlidir, amma hisslər eynidir. Hər kəs sevir, hər kəs ağrıyır, hər kəs ümid edir. Bu, həyatın ən böyük birləşdirici gücüdür.

Həyatı sevənlər, onunla dost olur. Onlar həyatla savaşmır, onunla danışır. Həyat da onları anlayır. Bəlkə də həyatın sirri budur — onu sevənlər üçün o, daha yumşaq olur.

İnsan həyatın mənasını axtarır. Amma həyatın mənası tapılacaq bir şey deyil, yaradılacaq bir şeydir. Hər insan öz həyatının mənasını özü yazır. Bu, bir kitab kimidir — bəzi səhifələr gözəldir, bəzi səhifələr ağır. Amma kitabın dəyəri bütünlükdədir.

Həyatın ən gözəl tərəfi isə ümiddir. Ümid, insanı ayaqda saxlayan ən güclü hissdir. Həyatı sevən insan ümidini itirmir, çünki bilir ki, hər qaranlığın sonunda bir işıq var.

Bəzən həyat səni susdurur. Elə anlar olur ki, sözlər kifayət etmir. Amma sükut da bir dildir. Həyatı sevən insan sükutu da anlayır. Çünki həyat bəzən ən çox susaraq danışır.

Həyatın qəribəliyi ondadır ki, o, həm çox qısadır, həm də çox uzun. Bir an içində illər keçir, amma bəzən bir an belə keçmir. Zaman hisslə ölçülür, saatla yox.

Həyatı sevən insan bilir ki, hər şey keçicidir. Bu, kədərli görünə bilər, amma əslində bu, gözəldir. Çünki keçicilik dəyər yaradır. Əgər hər şey sonsuz olsaydı, heç nə qiymətli olmazdı.

İnsan həyat boyu dəyişir. Amma həyatın özü dəyişmir — o, sadəcə səni dəyişir. Həyatı sevən insan bu dəyişikliyi qəbul edir. Çünki bilir ki, dəyişmək böyüməkdir.

Həyat bəzən səni sınayır, bəzən isə mükafatlandırır. Amma əslində hər sınaq bir mükafatdır. Çünki hər çətinlik insanı daha güclü edir.

Həyatı sevmək bir seçimdir. Bu, hər kəsin edə biləcəyi bir seçim deyil. Çünki həyatın bütün tərəflərini qəbul etmək cəsarət tələb edir. Amma bu cəsarəti göstərənlər, həyatın əsl üzünü görür.

Və bəlkə də ən sonda insan anlayır: həyat heç vaxt ona qarşı olmayıb. O, sadəcə öyrədib. Bəzən sərt, bəzən yumşaq, amma həmişə səmimi.

“Həyat sən nə qəribəsən…” — bu cümlə bir şikayət deyil. Bu, bir heyranlıqdır. Çünki həyat həqiqətən də qəribədir. O, həm ağladır, həm güldürür, həm yıxır, həm də qaldırır.

Amma bir həqiqət dəyişmir:

Həyat hər kəsin deyil.

Həyat, onu sevənlərindir.

Və onu sevənlər…

Onlar həyatın içində itib-batmırlar.

Onlar həyatın içində özlərini tapırlar.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 “Yazıçı-dramaturq İmranQasımovictimaixadimkimixarici ölkələrdə səfərlərdə olmuş, təəssüratlarını qələmə almışdı. Bir yazıçı ancaq bu qədər milli ola bilər və həm də yalnız bu qədər bəşəri ola bilər. "Fransız qobeleni" və "İtaliya mozaikası" povestlərinin daxil olduğu "Azərbaycan xalçası" triptixini İ.Qasımovun müəllif monoloqu da adlandırmaq olar”. – Onun barəsində Dilarə Adilgil belə yazır.

İmran Qasımov 1918-ci il noyabrın 25-də Bakıda ziyalı ailəsində doğulub. Atası Həşim Qasımov əsrin əvvəllərində Sankt-Peterburqda ali təhsil almışdı, anası Mələk geniş dünyagörüşü olan xanım, Azərbaycanın ilk qadın mühəndislərindən biri olub.

İmran 1934-cü ildə orta məktəbi bitirdikdən sonra əvvəlcə Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsində, sonra Moskvada kinossenaristlər kursunda oxuyub.

Vətənə döndükdən sonra Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti yanında Kinematoqrafiya Komitəsi sədrinin birinci müavini, "Literaturnıy Azerbaydjan" jurnalının baş redaktoru, 1975-ci ildən ömrünün sonuna kimi (1981) Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının birinci katibi vəzifələrində çalışıb. Xalq yazıçısı fəxri adına, Azərbaycan Dövlət mükafatına layiq görülüb, "Lenin", "Qırmızı əmək bayrağı", "Şərəf nişanı" ordenləri ilə təltif olunub.

İmran Qasımov Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafında mühüm xidmətləri olan ədiblərdən biridir. O, nasir, dramaturq və ssenarist kimi zəngin ədəbi-bədii irsə malikdir. Yazıçı Həsən Seyidbəyli ilə birgə qələmə aldığı "Uzaq sahillərdə" romanı dövrünün ən populyar əsərlərindən olub.

 Yaradıcılığında dəniz mövzusunun xüsusi yeri var. Buna "Xəzər neftçiləri haqqında dastan", "Dəniz cəsurları sevir" (H.Seyidbəyli ilə birlikdə), "İnsan məskən salır" , "Arzu", "Xəzər üzərində şəfəq" və digər əsərlərini misal göstərmək olar. Ədəbi yaradıcılığında müasirlərinin mənəvi zənginliyini, əxlaqi keyfiyyətini əks etdirib. Məhz bu səbəbdəndir ki, onun əsərlərini gənc oxucular böyük rəğbətlə qarşılayıb və seviblər.

Həm də istedadlı ssenarist olub. Onun ssenariləri əsasında bir çox filmlər çəkilib. Həsən Seyidbəyli ilə birgə eyniadlı roman əsasında yazdıqları ssenari üzrə çəkilən "Uzaq sahillərdə" filmi xüsusilə geniş şöhrət qazanıb. Film dünyanın 25 dilinə tərcümə olunub, Asiya və Afrika ölkələrinin festivallarında birinci yer tutub, Kanadada mükafata layiq görülüb.

İmran Qasımovun ssenariləri üzrə çəkilən filmlərdə fədakar əmək, məhəbbət parlaq şəkildə əksini tapıb. Müasirlərin və yenilikçilərin hiss və duyğuları aydın şəkildə verilib. "Onun böyük ürəyi", "İnsan məskən salır" və s. filmləri bu gün də sevilərək baxılır.

Özünəməxsusluq, xəlqilik İmran Qasımovun yaradıcılığını şərtləndirən və səciyyələndirən xüsusiyyətlərdir. Bu, onun təsvir etdiyi qəhrəmanların mənəvi aləminə, qayğılarına və sevinclərinə çox bağlı olduğunu parlaq şəkildə göstərib. O, qəhrəmanının həyat yolunu bir vətəndaş kimi ardıcıl olaraq izləyib, böyük rəğbətlə müşahidə edib və öyrənib.

O, ədəbi yaradıcılıqla bərabər, həm də ictimai xadim olub. Tez-tez xarici ölkələrə səfərə çıxıb. Müxtəlif görüşlər, böyük xalqlar, maraqlı adamlar haqqında xatirələr yazıb.

Ssenari müəllifi olduğu filmlər

1. Sovqat

2. Axşam konserti

3. Xəzər nefti

4. Böyük yol

5. Səhər nəğməsi

6. Əsl dost

7. Bais

8. Uzaq sahillərdə

9. Zirvə buludu

10. Mənim dostum

Təltif və mükafatları

1. "Azərbaycan SSR xalq yazıçısı" fəxri adı

2. "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

3. Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı

4. "Lenin" ordeni

5. "Şərəf nişanı" ordeni

Dilarə Adilgil böyük yazıçının yaradıcılıq mətbəxi barədə maraqlı bir aşıqlama verib. O yazır: “İmran Qasımov öz qəhrəmanlarını başlı-başına buraxmır, həyat yollarını nəzarətdə saxlayır, fürsət düşdükcə yenə onlara "dönür". "Ceyran"ı, onun dumanlı qalan aqibətini unutmayan yazıçı povesti teatr üçün işləyir.

Moskva yaxınlığında müalicə olunan İ.Qasımov xəstəxana qonşusundan Moskva metropoliteninin tikintisində işləyən azərbaycanlı Ceyran Səfərova haqqında informasiya alır. Söhbətin maraqlı cəhəti ondan ibarət idi ki, bu qadının sonradan könüllü İspaniyaya getdiyi, 1944-cü ildə hitlerçilər tərəfindən edam olunduğu iddia edilir. Müqavimət hərəkatına qoşulan bu qadının "Ceyran" adlı kafesi də var imiş. Göründüyü kimi, illər keçəndən sonra, belə koordinatlarla Ceyranın izinə düşməyin necə çətin olacağı ilk səhifələrdən bilinir.

Yazıçı elqızını axtara-axtara oxucusunu da unutmur, dünyanın paytaxtını ona "müxtəlif mövqelərdən" və "müxtəlif işıqda" göstərir. "Bu qobelenin naxışları arasından gənc bir qadının siması zahir olur. Mən aydın surətdə Ceyranı Neverdə, Plan de Orqonda, döşəməsinin altında tüfənglər, tapançalar, mina dolu yeşiklər yığılmış yastı, alçaq evdə görürəm; əlində vərəqələrlə dolu zənbil düz esesçilərin sırasına doğru addımlayan görürəm"…

İmran Qasımov 63 il ömür yaşayıb. Bu ömürdə zəngin yaradıcılığı ilə ədəbiyyatımızda və kino sənətimizdə mötəbər yer tutub. Yazıçı 1981-ci il aprelin 20-də vəfat edib.

Dünyamızda çox yaşamasa da, çatdırıb çox iş görə bilmişdi. Onun mövzuları dünyəvi və uzunömürlüdür, əsərlərinin başqa "epoxa"dan - "sovet həyatı"ndan olduğu ancaq müəyyən məqamlardan, təsvir edilən tarixi hadisələrdən, çəkilən adlardan bilinir. Ömür möhləti qısa, əsərlərinin ömrü uzun olan yazıçı bu gün də maraqla oxunur, qoyub getdiyi ədəbi irs dəyərini saxlayır, tədqiqata cəlb edilir. Özünün insan sevgisi, xeyirxah əməllərilə onu tanıyanların ürəklərində məskən salan sevimli yazıçımız İmran Qasımov əsərləri ilə daim oxucularının qəlbində yaşayacaq.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Gülləri və heyvanları, xüsusilə, pişikləri çox sevirmiş. Harda sahibsiz pişik görsə, ürəyi yanar, götürüb evə gətirərmiş. Onlara qulluq edər, onlar üçün yorğan-döşək də tikərmiş. İnanmazsınız, bir dəfə hətta öz pişiyi üçün qonşu pişiyinə xonça ilə elçi də gedibmiş. Ədəb-ərkanla qonşudan pişiyin "həri"sini alıbmış...

Bax belə bir insan imiş o.

Nəsibə Zeynalova 20 aprel 1916-cı ildə Bakıda doğulub. Atası Kərbəlayı Cahangir  tanınan tacir və eyni zamanda aktyor olub. Azərbaycan milli realist aktyor məktəbinin banisi məhz Cahangir Zeynalov olub. İlk və yeganə övladı olanda arzu edib ki, qızı onun sənətini davam etdirsin. Ancaq bu arzusunun gerçəkliyini görmək ataya nəsib olmayıb.

1918-ci ilin mart ayında erməni daşnakları Bakıda kütləvi qırğınlar törədəndə Cahangir Zeynalov ailəsi ilə İrana yollanıb.  Sentyabrda Bakıya qayıdanda gəmidə yatalaq xəstəliyinə tutulan Cahangir Zeynalov qısa müddətdən sonra rəhmətə gedib. Onda balaca Nəsibənin iki yaşı vardı. Böyüdükdən sonra o, atasının arzusunu inamla həqiqətə çevirib. Nəsibə Zeynalova Azərbaycan realist aktyor məktəbinin ən layiqli nümayəndələrindən biri kimi formalaşıb və şöhrətlənib.

Yaradıcılığının mayası gülüş və musiqi ilə yoğrulan Nəsibə xanım orta məktəbdən rəqqasəlik edib, milli oyun havalarının mürəkkəb və lirik incəliklərinə yiyələnib. 1932-ci ildə Rza Təhmasibin dram dərnəyinə üzv olub. 1934-cü ildən mövsümi (aprel ayından oktyabr ayına kimi) fəaliyyət göstərən səyyar Kolxoz və Sovxoz Teatrında aktrisa işləməyə başlayıb. Bu teatr Bakıda truppa toplayıb, özünə repertuar qurub, aprel ayından başlayaraq kənd təsərrüfatının qızğın çağında rayonlara gedib tamaşalar oynayıb.

Bir il burada aktrisalıq edən Nəsibə xanım 4 aprel 1938-ci ildə yenicə yaranan Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrının truppasına birinci dərəcəli aktrisa götürülüb. Həmin il Bakı Teatr Məktəbinə daxil olaraq aktyorluq təhsili alıb. Aleksandr Tuqanovdan, Məhərrəm Haşımovdan, Ağasadıq Gəraybəylidən dərs alan Nəsibə Zeynalova texnikumda oxuyarkən Katarina ("Şıltaq qızın yumşalması", Uilyam Şekspir), Elvira ("Don Juan", Jan Batist Molyer), Yelizaveta ("Mariya Stüart", Fridrix Şiller) rollarını oynayıb.

Ömrünü Musiqili Komediya Teatrı ilə bağlayan aktrisa sənət ocağının müəyyən fasilələrlə truppa, Filarmoniyanın nəzdində dəstə-ansambl şəklində fəaliyyət göstərdiyi illərdə də kollektivdən ayrılmayıb. Aktrisa Azərbaycan klassik operettalarının tamaşalarında Gülpəri, Cahan xala, Sənəm ("Ər və arvad", "Arşın mal alan" və "Məşədi İbad", Üzeyir bəy Hacıbəyov), Mələk xanım və Kələk xanım ("Əlli yaşında cavan", Zülfüqar bəy Hacıbəyov) kimi xarakterik səhnə obrazlarında çıxış edib.

Aktrisanın zəngin rollar qalereyasında tərcümə əsərlərində ifa etdiyi Kabato və Barbale ("Keto və Kote", Vladimir Dolidze. Tərcümə edəni Şəmsi Bədəlbəyli), Ziraldina ("İki ağanın bir nökəri", Karlo Qaldoni və musiqi tərtibçisi Şəmsəddin Fətullayev), Zivər xanım ("Məhəbbət gülü", türkmən dramaturqu Muxtar Hüseynov və Süleyman Ələsgərov), Alma ("Şirin arzular", Tərcümə edənləri Ə. Süleymanov və Abdulla Qüdrət) rollarının xüsusi yeri var.

Nəsibə Zeynalovanın yaradıcılığının ən parlaq dövrü isə çağdaş bəstəkarların müasir mövzusu musiqili komediya əsərlərinin tamaşalarındakı bir-birindən fərqlənən komik personajların ifası ilə bağlıdır. Bu baxımdan aktrisa aşağıdakı rolların əvəzsiz ifaçısı sayılır:

- Xanpəri ("Dərviş Məstəli şah", Mirzə Fətəli Axundzadə və musiqi tərtibçisi Şəmsəddin Fətullayev)

- Nargilə ("Gözün aydın", Məhərrəm Əlizadə və Fikrət Əmirov)

- Şərəf və Nisə ("Durna", Süleyman Rüstəm və Səid Rüstəmov)

- Məsmə ("Toy kimindir?", Məhərrəm Əlizadə və Ağası Məşədibəyov)

- Züleyxa ("Ulduz", Sabit Rəhman və Süleyman Ələsgərov)

- Tükəz ("Hacı Qara". Mirzə Fətəli Axundzadənin əsəri əsasında Şəmsi Bədəlbəylinin işləməsi və bəstəkarlar Vasif Adıgözəlovla Ramiz Mustafayev)

- Tərlan ("Ürəkçalanlar", Məmməd Səid Ordubadi və Fikrət Əmirov)

- Zemfira ("Kəndimizin mahnısı", Kərim Kərimov və Zakir Nərimanov)

Xüsusilə, Cənnət xala, Nargilə, Züleyxa rolları zəngin ifadə vasitələri, yumorun milliliyi, təbii reallığı ilə səhnəmizin nadir inciləri sırasında durub. Azərbaycan televiziyasında onlarla yumoristik səhnəciklərdə, teletamaşalarda, intermediyalarda çıxış edən Nəsibə Zeynalova həmçinin "Azərbaycanfilm"in çoxlu ekran əsərlərinə çəkilib. Kino obrazları içərisində Fatmanisə ("Ögey ana"), Telli ("Böyük dayaq"), Züleyxa ("Ulduz"), Cənnət xala ("Qaynana"), Gülsüm ("Molla Fətəlinin sərgüzəşti"), Əsli xala ("Bəyin oğurlanması") rolları daha canlı və daha şöhrətlidir.

Aktrisa rolları elə-belə ifa etməzdi, mütləq öz əlavələrini edər, rolu həqiqətən yaşayardı. Məşhur “Qaynana” filmində mətbəxdə oxuduğu bayatını anasından öyrənibmiş. Nəsibə xanımın anası həmişə o bayatını zümzümə edirmiş.

Musiqili teatrımızın inkişafında böyük xidmətlərinə görə Nəsibə xanım 24 may 1960-cı ildə Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti, 1967-ci ildə xalq artisti fəxri adına layiq görülüb. "Hicran" musiqili komediyasındakı Qızbacı roluna görə Azərbaycan Dövlət Mükafatı Laureatıdır. 1974-cü ildə Rauf Kazımovski onun yaradıcılığı barədə "Aktrisanın təbəssümü" televiziya filmi çəkib. Nəsibə Zeynalovanın obrazları həyatiliyi və real bədii təsvirləri ilə həmişə orijinal görünüb.

Aktrisa gözlənilməz, ancaq mənalı və ifadəli, dadlı və şirəli ifadə vasitələrilə cilvələnən improvizənin mahir ustası olub. Rəqs, mahnı (yaxud reçitativ) və hərəkətlərdən eyni epizodda, hətta eyni məqamda yüksək peşəkarlıqla istifadə edib. Xalq yumorunun, "Qaravəlli" oyun tamaşalarının, lətifə söyləmələrinin estetik oyun-göstərmə prinsiplərindən həssaslıqla barınıb. Tipajlığın bədii dəyərlərinə tam yiyələnməklə tipik xarakter yaratınağa üstünlük verib və bu istiqamətdə obrazın məzmun-forma vəhdətini vacib şərt kimi dəyərləndirib.

Obrazın xarakterini hərəkətdə (yeriş, duruş, oturuş və sairə) koloritli tərzdə verməkdə muskomediya teatrında Nəsibə xanıma tay aktrisa olmayıb. Nəsibə xanım klassik operettalarda obrazın sözlərinə qarşı çox həssas idi və təhrifə, yaxud əlavəyə qətiyyən yol verməzdi. Ancaq librettosu zəif musiqili komediyalarda ifa etdiyi rolun sözlərini dəyişər, dialoqların məntiqini gücləndirər, vəziyyətə uyğun deyimlər, cümlələr qurardı.

Bu axtarış tamaşadan-tamaşaya davam edər, bəzi əlavələr olar, müəyyən ixtisarlar aparılar, tapıntılar cilalanardı. Aktrisa məişət yumorunu incə ştrixlərlə ictimai-sosial mahiyyətə yönəldərdi. Satirik boyaları müəyyən rollarda qrotesk səviyyəsinə qaldırır, boyalardan gen-bol istifadə edir, ancaq heç vaxt janrın estetik prinsip və meyarlarını pozmayıb.

Filmoqrafiya

- 100 (film, 1985)

- 1001-ci qastrol (film, 1974)

- 777 №-li iş (film, 1992)

- Adı sənin, dadı mənim (film, 1980)

- Aktrisanın təbəssümü (film, 1974)

- Bağlı qapı (film, 1981)

- Bəyin oğurlanması (film, 1985)

- Bizim Cəbiş müəllim (film, 1969)

- Bizim küçənin oğlanları (film, 1973)

- Bizim Nəsibə xanım... (film, 1991)

Mükafatları

1. "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

2. "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

3. Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı

4. "Şərəf nişanı" ordeni

5. "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni

6. "Oktyabr inqilabı" ordeni

7. "Xalqlar Dostluğu" ordeni

8. "Şöhrət" ordeni

9. "Əmək veteranı" medalı

10. "Vladimir İliç Leninin anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə" yubiley medalı

11. "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində Almaniya üzərində qələbəyə görə" medalı

12. "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə" medalı

13. "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində qələbənin 20 illiyi" yubiley medalı

14. "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində qələbənin 30 illiyi" yubiley medalı

15. "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində qələbənin 40 illiyi" yubiley medalı

16. "1941–1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində qələbənin 50 illiyi" yubiley medalı

17. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

18. Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqının "Teatr Xadimi" qızıl medalı

Aktrisanın şəxsi həyatı ilə bağlı diqqətçəkən məqamlar az olmayıb. Xasiyyəti ağır idi və çox tələbkar insan idi. Nəsibə xanım evdə, ailədə, işində, sənətində özünə və ətrafına qarşı çox tələbkar idi. Nəsibə xanım ömrünün son günlərində gəlinindən halallıq istəyərək deyib: “Elnarə, Allah sənə cansağlığı versin. Sən ki mənə və Cahangirə dözmüsən, kişi adamsan”.

O, öz nəvəsi Nəsibəni qızlığa götürüb. Nəvəsi müsahibələrinin birində deyir: “Nənəmin adını daşımağımın maraqlı tarixçəsi var. Mən martda doğulmuşam. Əvvəl istəyiblər ki, adımı Bahar qoysunlar. Amma nənəm deyib ki, yox, mənim qızım yoxdur. Nəvəm əvvəlcə mənim qızım olacaq. Sonra da öz adımı ona verəcəm. Nənəm sözlə kifayətlənməyib. Məni sənədlə də öz qızı edib. Beləliklə, mən şəxsiyyət vəsiqəsində Cahangir qızı yox, Mütəllim qızıyam”.

Nəsibə xanım nəvəsinə qarşı çox sərt olub. Onu məktəbli ikən ad günlərinə, son zəngə buraxmayıb. Bir dəfə isə Nəsibə xanımdan icazəsiz sinif yoldaşının ad gününə getsə də, Nəsibə xanım nəvəsinin ardınca məktəbə gedərək onu yarimçıq çıxarıb evə aparıb.

Nəsibə xanım tam 65 il teatrda çalışıb. Amma son illərdə teatrdan inciyib. Musiqili Komediya Teatrından ayrılıb. Həmin dövrdə qoyulan tamaşalar ona uyğun olmayıb. Üstəlik Nəsibə xanıma qarşı bəzi xoşagəlməz hərəkətlər də olub.

Aktrisa ömrünün son günlərində teatr üçün çox darıxaraq deyirmiş: "Heyf, Allah mənə möhlət versəydi, sağlamlığım yerində olsaydı, yenə də oynayardım". Ürəyində teatrla bağlı çoxlu arzuları olan aktrisa rejissorların onu həmişə komik planda görməsindən gileylənib, təəssüflənib.

Aktrisa sonuncu dəfə oğlu Cahangir Novruzovla "Əmanət" tamaşası üzərində işləyib. Məşqlər başlansa da, aktrisanın səhhəti korlandığı üçün bu səhnə işi yarımçıq qalıb.

Nəsibə Zeynalova 10 mart 2004-cü ildə Bakıda vəfat edib. Məzarı Fəxri xiyabandadır.

17 mart 2016-cı ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Nəsibə Zeynalovanın 100 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında sərəncam imzalayıb. 18 yanvar 2017-ci ildə Nəsibə Zeynalovanın anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə Vyanada Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzində ədəbi-bədii axşam keçirilib. Yubiley gecəsində "Qayınana" bədii filmi ilk dəfə alman dilində subtitrlərlə nümayiş olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.04.2026)

RZA TƏHMASİBİN DOĞUM GÜNÜNƏ

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Yazıçı SüleymanRəhimovun «Mehman» əsəriəsasındarejissorMuxtarDadaşovun çəkdiyi “Qanunnaminə” filmində birobrazvar — Qaloş… Və bu obrazı da Rza Təhmasib canlandırıb. Filmdə mübarizə əsasənikipersonaj – prokurorMehmanlaprokurorluğunxidmətçisiQaloş arasındagedir. Daha çox “Mehman” adı ilə tanınanbuekranəsərinə baxanlarbilirki, Qaloş əkscəbhənin ümumiləşmiş obrazı kimi çıxış edir.

Mənfiqəhrəmanlariçərisində özünəməxsusluğuilə seçilənQaloş kinomuzdayaradılmış ənkoloritliobrazlardandır. Belə olmasaydı, bugündə yerigələndə mənfixarakterli, iblissimalı şəxsləriQaloşaoxşatmaz, Qaloş adlandırmazdılar. RzaTəhmasibimübaliğəsizolaraqAzərbaycanteatrvə kinosənətininkorifeylərindənbiriadlandırırlar. Milliteatrımızıninkişafındabusənətfədaisininxidmətləriəvəzsizdir.

Bunlar müəllif A.Qorxmazın yazdıqlarıdır.

Həmin filmdə Züleyxa rolunu oynamış Xalq artisti Flora Kərimova bir  müsahibəsində deyib ki, epizodlardan birinin çəkilişi zamanı Qaloşun baxışları onu çox bərk qorxudubmuş:

“İnanın, bir neçə gün o qorxunun təsirindən çıxa bilmirdim. Çəkiliş getdiyini, Qaloşu oynayanın Rza Təhmasib, hər gün salamlaşdığım adam olduğunu bildiyim halda qorxmuşdum. Məndə xof yaranmışdı. Rza Təhmasib orada o qədər real oynayırdı, elə zəhmli baxışı vardı ki, həqiqətən filmə çəkildiyimi unutmuşdum. Bu aktyorun qüdrətindən irəli gələn bir şey idi, sözlə ifadə ediləsi deyil".

Rza Təhmasibin özünü isə filmlə bağlı xatirələri belədir:

“1969-cu il idi, «Mehman» filmi ekranlara təzə çıxmışdı. Bir gün axşamüstü kinostudiyadan çıxıb piyada gəzirdim. Qəfildən bir dəstə qadın mənimlə üz-üzə gəldi. Deyəsən yas yerindən qayıdırdılar, çünki hamısı qara geymişdi. Qadınlardan biri məni tanıyıb digərləri ilə pıçıldaşmağa başladı. Sonra məni dövrəyə aldılar. Məni tanıyan qadın düz gözlərimin içinə baxdı.

– Sizə dedim odur!

Çaşıb qalmışdım.

– İndi səni bizim əlimizdən kim alacaq?

– Üzr, istəyirəm, amma sizi başa düşmədim. Nə olub axı?

– Özünü tülkülüyə vurma, Qaloş. Başına panama qoyub, boynuna qalstuk taxmaqla deyil ey, sən necə qıydın Mehmana, onu de.

Hər şeyi başa düşdüm. Gülümsündüm. Qadınlardan biri mənə diqqətlə baxıb dedi:

– Əşşi, bu o deyil. Oxşayır, ancaq o deyil. Qaloş belə gülə bilməz. Düz demirəm, ay qardaş, sən Qaloş deyilsən….

– Düz deyirsən, oxşatmısız, mən Qaloş deyiləm.

Məni oxşadan qadın bir də tərs-tərs baxıb uzaqlaşdı. Bir-iki addım atandan sonra anidən geri çevrildim, qadın hələ də geri boylana-boylana qalmışdı”…

Rza Təhmasib 20 aprel 1894-cü ildə Naxçıvanda dünyaya gəlib. Elə uşaqlıqdan sənətə-teatra meyli olub. 1901-ciildə o, Məmmədtağı Sidqininaçdığı "Məktəbi-tərbiyə"də dərsalmağabaşlayıb. Məktəbdə onarus, ərəb, farsdilləri, tarixvə coğrafiyafənləri öyrədilib. Beş ilsonra "Məktəbi-tərbiyə"nibitirərək üçsinifliNaxçıvan şəhərməktəbinə daxilolub.

16 yaşında ikən Tbilisidə "Müsəlman Artistləri İttifaqı"nın teatr truppasında fəaliyyətə başlayan gənc Təhmasib 1920-ci ilədək Tbilisi, İrəvan, Naxçıvan teatrlarında aktyorluq və rejissorluq edib. 1920-ci ildən isə bu müqtədir sənətkarın yaradıcılığı Azərbaycan Dövlət Dram Teatrı ilə bağlı olub.

 1922–1924-cü illərdə bu teatrda bədii rəhbər, 1937–1938-ci və 1953–1959-cu illərdə isə direktor kimi fəaliyyət göstərib. Milli teatr ənənələrinin yaranmasında, Azərbaycanda realist teatrın formalaşmasında Rza Təhmasib yaradıcılığının əhəmiyyəti həqiqətən əvəzsizdir. Və bu gün ötən əsr teatr tariximizin səhifələrini vərəqləyəndə Rza Təhmasib irsinin izləri aydın görünür.

Teatr tariximizdə oynanılan elə bir klassik Azərbaycan və dünya ədəbiyyatı nümunəsi yoxdur ki, Rza Təhmasib aktyor və rejissor kimi bu tamaşalarda işləməmiş olsun. Onun yaradıcılığı epoxal xarakterlidir, təxminən bir əsrə yaxın dövrdə bu sənətkarın ömür yolu teatr və kinomuzun inkişafına xidmətdə keçib. Aktyor kimi yaratdığı İsgəndər ("Ölülər"), İblis və Arif ("İblis"), Şeyx Sənan ("Şeyx Sənan"), Qacar ("Ağa Məhəmməd Şah Qacar") kimi rollar klassik teatrımızın ən layiqli sənət nümunələrindən olub.

Rza Təhmasibin Cəfər Cabbarlı yaradıcılığına böyük simpatiyası olub. Dəfələrlə bu nəhəng dramaturqun əsərlərini səhnəyə qoyub, müxtəlif rolları ifa edib. Aydın, Elxan, Balaş, Hacı Əhməd, İmamyar, general-qubernator kimi Cabbarlı personajlarını xüsusi istedadla səhnədə canlandırıb. Rejissor kimi ilk müstəqil işi Cəlil Məmmədquluzadənin "Ölülər" əsəri olub. O dövrün mətbuatında onun quruluşunda "Ölülər" yeni teatr, yeni sənət nümunəsi kimi qiymətləndirilirdi

"Ölülər" onun rejissor kimi formalaşmasında mühüm və əhəmiyyətli rol oynayıb. "Şeyx Sənan" (1931), "Sevil" (1934), "Özgə Uşağı" (1936), "Madrid" (1938), "Vəfa" (1943), "Hacı Qara" (1958) kimi tamaşaları Rza Təhmasibin rejissorluq məharətinin ən layiqli nümunələri idi. Ümumiyyətlə, ötən əsrin 60-cı illərinə qədər Rza Təhmasib milli teatrımızın təşkilatçısı və yaradıcısı kimi onun inkişafının təminatçılarından biri olub. Azərbaycan teatr sənətinin böyük bir dövrü Rza Təhmasib yaradıcılığı ilə bağlı olub.

Müharibənin qızğın dövründə — 1941-ci ildə Rza Təhmasib "Səbuhi" filminin çəkilişlərinə başlayıb. Film 1943-cü ildə tamamlanıb. Bu, Rza Təhmasibin bədii kino sahəsində ilk rejissorluq işi olub. Böyük mütəfəkkir Mirzə Fətəli Axundovun həyat və yaradıcılığından bəhs edən bu filmdə İsmayıl Dağıstanlı, Leyla Bədirbəyli, Hüseynqulu Sarabski, Ağadadaş Qurbanov, Möhsün Sənani, Mustafa Mərdanov kimi böyük sənətkarlar çəkilib. Ancaq onun kinoda rejissor kimi ən uğurlu işi "Arşın mal alan" filmi oldu.

1945-ci ildə kinorejissor Nikolay Leşşenko ilə birgə yaratdığı bu film SSRİ Dövlət mükafatına layiq görülüb. "Arşın Mal Alan" kinokomediyası milli kinomuzun ən layiqli nümunələrindəndir və 80 ildən artıqdır ki, bu film dünya ekranlarını dolaşmaqdadır. Filmin uğurlu taleyinin bir səbəbi də rejissorların güclü aktyor ansamblı yarada bilmələrində idi. Leyla Bədirbəyli, Rəşid Behbudov, Lütfəli Abdullayev, Münəvvər Kələntərli, İsmayıl Əfəndiyev, Mirzəağa Əliyev və digər korifeylər filmin müvəffəqiyyət qazanmasında mühüm rol oynayıblar.

Rza Təhmasib bu  film haqqında  yazıb: 

“Müharibənin ağır  illərində  biz filmi Moskvaya təhvil  verməyə aparmışdıq. Moskvada vəziyyət çox ağır idi. Bəzi küçələrdə hələ də  gediş-gəliş  bərpa edilməmişdi. Filmi qəbul edən komissiyanın  bəzi üzvləri bizi  soyuq  qarşıladılar. Baxışdan sonra mübahisə qızışdı. Bizi hətta məzəmmət edənlər də oldu. Açıqca deyirdilər ki, bu vurhavurda “Arşın mal alan” yeridir?  Sən  demə,  film elə məqamındaca çəkilibmiş. Baxışdan iki gün sonra film Moskvanın  iki kinoteatrında  ekrana buraxıldı. Üç  gün sonra isə  18 kinoteatrdan  “Arşin mal alan”ın sədası eşidildi".

1950-ci ildə A. Zarxi və M. Xeyfitslə birlikdə "Bakının İşıqları", 1959-cu ildə Mikayıl Mikayılovla "Mahnı Belə Yaranır" filmlərinə quruluş verib. Kinoda ilk sərbəst rejissor işi isə "Onu Bağışlamaq Olarmı?" filmi olub. Bu film 1959-cu ildə istehsal olunub və rejissor həllinə görə diqqəti çəkən, maraqlı film olub. Filmin ssenarisini rejissorun qardaşı, filoloq-alim M. Təhmasib yazıb. Rza Təhmasibin həm də aktyor kimi kinomuzda yadigarları var. 1947-ci ildə istehsal olunmuş "Fətəli Xan" filmində ona Ağası xan rolu həvalə edilib.

Kinomuzda onun ən layiqli aktyor işi isə "Qanun Naminə" filmində yaratdığı Qaloş obrazıdır ki, bu barədə artıq danışmışıq. Bu obraz öz xarakterinə və ifa üslubuna görə kino tariximizin nadir qəhrəmanlarındandır.

Rza Təhmasib ömrünün son illərini pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olub, Azərbaycanda yeni rejissor və aktyor nəslinin yetişməsində mühüm və əhəmiyyətli rol oynayıb.

Onun Azərbaycan və Türkiyə tarixinin çətin bir dövründə diplomatik nümayəndəliyin fəaliyyətinə cəlb olunması bir tərəfdən geniş dünyagörüşə, əhali arasında xüsusi nüfuza sahib olması, digər tərəfdən isə rus, ərəb, fars və türk dillərini mükəmməl bilməsi ilə bağlı olub.

Onun genişmiqyaslı rejissorluq, aktyorluq fəaliyyəti bütöv bir əsrin sənət tarixinin parlaq səhifələrini təşkil edir. Rza Təhmasibbəyovlardan olduğuna görə, dəfələrlə həyatda böyük haqsızlıqlarla üzləşib. Rza Təhmasib repressiya illərində olduqca zəngin şəxsi arxivini yandırıb ki, balalarını xilas etsin. Qızı Tamilla xanımın yazdığına görə, atası arxivini yandırandan sonra hönkür-hönkür ağlayıb.

“Hər gecə gözləyirdim ki, gəlib məni də aparacaqlar. Mənə demişdilər ki, kimin evində ərəb əlifbası ilə əlyazma, kitab tapılsa, onun ailəsini də sürgün edirlər. Mən ailəmi kitablarıma, yazılarıma qurban verə bilməzdim. Mən ailəmi deyil, arxivimi qurban verdim”,- deyə Rza Təhmasib arxivini yandırmasının səbəbini qızına izah edərkən bildiribmiş.

Təltif və mükafatları

- "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

- "Stalin" mükafatı (2-ci dərəcə)

- "Şərəf nişanı" ordeni

- Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri Fərmanı

Və sonda onu da qeyd edim ki, xoşbəxt səhnə həyatı yaşayan aktyor ailə həyatında daim bədbəxçiliklərlə üzləşib. O, bir neçə dəfə övlad itkisinin ağrı-acısını yaşamağa məcbur olub. Belə ki, 1937-ci ildə onin ilk nikahından doğulan oğlu Özdəmir Volqa çayında boğulub ölür. Həmin vaxt Özdəmir 15 yaşında idi.

1971-ci ildə Rza Təhmasibin ikinci evliliyindən dünyaya gələn kiçik qızı Aybəniz qəflətən vəfat edib. Bir neçə il sonra Teatr İnstitutunda oxuyan oğlu Araz da ağır xəstəlikdən dünyasını dəyişib.

Bu hadisələrdən sonra şəkər xəstəliyindən əziyyət çəkən görkəmli sənətkarın özünün ayağını amputasiya ediblər. Və 14 fevral 1980-ci ildə 86 yaşlı Rza Təhmasib dünyasını dəyişirb. Mərhum sənətkar Bakıdakı ikinci Fəxri xiyabanda dəfn olunub. Sənətkarın qızı, teatrşünas Tamella Təhmasib atasının həyat və yaradıcılığını onun haqqında yazdığı “Rza Təhmasib” adlı kitabına sığışdırıb.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.04.2026)

Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Kəlağayı Azərbaycan qadınının zərifliyini və milli estetik duyumunu əsrlərdir yaşadan ənənəvi sənət nümunələrindən biridir. İpək üzərində formalaşan bu örpək təkcə geyim elementi deyil, həm də xalqın tarixi yaddaşını, ornament düşüncəsini və sənət zövqünü özündə birləşdirən incə bir mədəni irsdir.

Tarixçi, Kəlağayı dizayneri Nigar Həziyeva Ədəbiyyat və İncəsənət portalına açıqlamasında kalağayının tarixinə yer verib. Onun sözlərinə görə, əsrlər boyu Azərbaycandan İpək yolu keçib və Kür ətrafı rayonlar ipəkçilik və baramaçılıqla məşğul olublar. Bunun nəticəsində ipək istehsalı formalaşıb və ticarətdə istifadə olunub:

"Sonradan ipəyə rəng qatılması ideyası yaranıb. O dövrdə təbii boyalardan istifadə olunurdu: sumağ, soğan qabığı, sarı ağac, nar qabığı və digər təbii rənglər. Bəzən bir neçə rəng qarışdırılaraq müxtəlif çalarlar əldə edilirdi.

Məsələn, məndə bir kəlağayı var, “Al-yaşıl” adlanır. Üzərində heç bir naxış yoxdur. Sadəcə dörd yerə bölünüb və çox maraqlı bir örpəkdir. Bu kəlağayı mənə illərdir kökümə, soyuma, ulu nənələrimdən qalıb. Yaşı tam bəlli deyil, amma bilirəm ki, biri İncəsənət Muzeyindədir, biri də məndədir. Sonradan kəlağayı üzərində naxışlar vurulmağa başlanıb. Naxışlar təbiətdən götürülərək dağları, günəşi, quşu və bitkiləri əks etdirib. Daha sonra ipək üzərində parafin və kanifol istifadə edilərək yuma prosesləri aparılıb, nəticədə yay və qış kəlağayıları fərqlənib. Qış kəlağayısında parafin çatladığı üçün rənglərin naxışların arasına keçməsi ustalar tərəfindən qüsur sayılsa da, bu, əslində əl işinin xüsusiyyətidir. Bugünkü dövrdə heç bir kəlağayı bir-birinə bənzəmir. Hər ustanın öz rəng çaları və üslubu var. Kəlağayı tək rəngdən və ya tək naxışdan ibarət deyil, onların vəhdəti ilə milli örpək formalaşır. O dövrlərdə çeşid az idi: qırmızı, yeləni, heyratı kimi növlər vardı. Zamanla hər bölgənin özünəməxsus xalça ornamentləri və butaları kəlağayıya da köçürülüb".

N.Həziyeva bildirib ki, kəlağayını fərqləndirən əsas xüsusiyyət onun kənar haşiyəsi və mərkəz hissəsidir:

"Butaların özünəməxsus mənaları var və onlar Azərbaycan ornament sənətində mühüm yer tutur. Müasir dövrdə kəlağayıya müxtəlif dizaynlar verilsə də, onun milli xüsusiyyəti qorunmalıdır. Kəlağayı Azərbaycan xanımının zərifliyini və milli dəyərini ifadə edən örpəkdir. Onun düzgün təbliği vacibdir. Gənclər arasında kəlağayının yayılması üçün maarifləndirmə aparılmalıdır. Sovet dövründə istehsal azalsa da, son illərdə ənənə yenidən canlanıb. Kəlağayı həm şad, həm də xüsusi günlər üçün istifadə olunur. Keçmişdə rənglərin simvolik mənaları da olub.

Müasir dövrdə sənətkarlar kəlağayı üzərində Azərbaycan tarixi və ornamentlərini əks etdirən yeni nümunələr yaradırlar. Məqsəd milli irsin qorunması və düzgün təbliğidir. Mən 2 il bundan öncə kəlağayı yarışmasına  üzərində işlədiyim kəlağayıları göndərdim. Düşünməzdim ki,  ikinci yerin qalibi olacam.  Hər kəs kəlağayı taxmışdı deyə, tədbirdə çox gözəl abu-hava var idi.  Nə yaxşı ki, müsabiqəni təşkil edən Xatirə xanımı tanışam".

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.04.2026)