Heyran Zöhrabova,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Biz uşaq olanda belə deyildi

Hamını, hər şeyi sevə bilirdik

Ağzımızdan çıxan güllə səsinə

Yumub gözümüzü ölə bilirdik

Biz elə ölümü belə bilirdik

Böyüdük nənələr, babalar öldü

Böyüdük doğmalar, əzizlər öldü

Böyük ürəklilər, təmizlər öldü

Bu şeiri əbəs yerə seçmədim. Rəşad Nağı Mustafanın özünün də dediyi kimi, dana bilmərik ki, bu şeirin bu qədər çox sevilməyinə səbəb həm də Ustad Rasim Balayevin reaksiyası idi.

Əslində hamımız ölümlə uşaqlıqdan tanışıq, kimi yaxından, kimi uzaqdan.

Amma ölüm hər yaşda bizə fərqli şeylər ifadə edir.

Uzaq ölümlər bizə adətən bir növ xatırladıcı rolunu oynayır.

Zamanı, ömrü və eyni zamanda ölümlü olduğumuzu.

Sahib olduqlarımızın, doğmalarımızın, bizi sevənlərin dəyərini.

Yaxın ölümlər daim bizdən nələrsə qopardır.

Bəzən dayağımızı, bəzən qəlbimizin ən məhrəm sirdaşını, bəzən xəyallarımızı..

Ölüm bəzən bizə həyatımızdakı bir insanın artıq keçmişimizdə, xatirələrdə qaldığını, gələcəyimizdə olmayacağını, bir də onunla danışıb gülə bilməyəcəyimizi hökm edir..

Bəzən də ölüm bizdən uşaqlığımızı alır.. Bizə zamanın ötüb keçdiyini artıq böyüdüyümüzü xatırladır...

Uşaqlıqda həvəslə izlədiyimiz filmlərdəki obrazları canlandıran aktyorlar bir-bir dünyasını dəyişində fərqinə varırıq ki, ölüm bizdən həm də bir dövrü, uşaqlığımızı alır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2026)

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Beyləqan-İmişli təmsilçisi,

Beyləqan rayon Mədəniyyət Mərkəzinin rejissoru, "Gənclik" xalq teatrının rəhbəri

İnsan tarix boyu özünü ifadə etməyin müxtəlif yollarını axtarmışdır. Bu axtarışın ən qədim və təsirli formalarından biri teatrdır. Teatr yalnız bir sənət növü deyil; o, insanın özünü, cəmiyyətini və reallığı dərk etməsinin xüsusi bir vasitəsidir. Səhnədə təqdim olunan hadisələr zahirən “oyun” kimi görünsə də, əslində bu oyun reallığın ən dərin qatlarını üzə çıxarma gücünə malikdir.

Bu baxımdan əsas sual ortaya çıxır: teatr insanı necə dəyişir? Bu dəyişiklik yalnız aktyorla məhdudlaşır, yoxsa tamaşaçı da bu prosesin bir hissəsinə çevrilir? Bu esse teatrın həm fərdi, həm də kollektiv şüura təsirini araşdıraraq səhnə ilə həqiqət arasındakı mürəkkəb münasibəti təhlil etməyi məqsəd qoyur.

Teatrın fəlsəfi əsasları

Teatrın mahiyyətini anlamaq üçün onun fəlsəfi köklərinə nəzər salmaq vacibdir. Qədim yunan filosofu Aristotle “Poetika” əsərində teatrı “mimesis” — yəni reallığın təqlidi kimi izah edirdi. Lakin bu təqlid sadə bir surət çıxarma deyil; o, reallığın yenidən qurulması və mənalandırılması prosesidir.

Aristotelin “katarsis” anlayışı da burada mühüm yer tutur. Onun fikrincə, tamaşaçı səhnədə baş verən hadisələr vasitəsilə emosional təmizlənmə yaşayır. Bu isə teatrın insan psixologiyasına birbaşa təsir etdiyini göstərir.

Daha sonralar Friedrich Nietzsche teatrı həyatın özünün bir ifadəsi kimi qiymətləndirərək onun insanın daxili ziddiyyətlərini üzə çıxardığını vurğulayırdı. Onun “Apollon və Dionis” dualizmi teatrın həm nizam, həm də xaos elementlərini birləşdirdiyini göstərir.

Aktyorun transformasiyası

Teatrın ən güclü təsir etdiyi şəxslərdən biri şübhəsiz ki, aktyordur. Aktyor səhnədə yalnız bir obrazı canlandırmır; o, eyni zamanda öz “mən”ini yenidən qurur.

Konstantin Stanislavski sisteminə görə aktyor rolunu sadəcə oynamaqla kifayətlənməməli, onu “yaşamalıdır”. Bu yanaşma aktyordan dərin psixoloji hazırlıq və emosional iştirak tələb edir. Aktyor öz şəxsi təcrübələrindən istifadə edərək obrazla identifikasiya qurur.

Bu proses bəzən aktyorun psixoloji vəziyyətinə ciddi təsir göstərə bilər. O, uzun müddət canlandırdığı obrazın təsiri altında qala bilər. Bu hal “rolun içində itmək” kimi də təsvir olunur.

Digər tərəfdən, Bertolt Brecht isə Stanislavskidən fərqli olaraq aktyorun obrazdan müəyyən məsafə saxlamasını təklif edirdi. Onun “yadlaşdırma effekti” (Verfremdungseffekt) tamaşaçının emosional deyil, daha çox intellektual reaksiya verməsini hədəfləyirdi.

Bu iki yanaşma göstərir ki, teatr yalnız hisslərin deyil, həm də düşüncənin transformasiya məkanıdır.

Tamaşaçının dəyişimi

Teatrın təsiri yalnız səhnədə baş verənlərlə məhdudlaşmır; o, tamaşaçıya da sirayət edir. Tamaşaçı səhnədə gördüyü hadisələrlə empatiya quraraq öz həyatını yenidən dəyərləndirir.

Psixoloji baxımdan tamaşaçı “təhlükəsiz məsafədən” emosional təcrübə yaşayır. Bu, onun öz qorxuları, arzuları və travmaları ilə üzləşməsinə imkan yaradır.

Məsələn, Hamlet kimi əsərlərdə tamaşaçı yalnız bir şahzadənin faciəsini izləməz; o, qərarsızlıq, vicdan və varoluş sualları ilə üz-üzə qalır.

Bu baxımdan teatr bir növ güzgü rolunu oynayır — insan özünü səhnədə görür.

Teatr və cəmiyyət

Teatr yalnız fərdi deyil, həm də ictimai dəyişikliklərin mühüm alətidir. Tarix boyu teatr siyasi, sosial və mədəni məsələlərin müzakirə olunduğu bir platforma olmuşdur.

Augusto Boal tərəfindən yaradılan “Ezilənlərin teatrı” konsepsiyası buna bariz nümunədir. Bu yanaşmada tamaşaçılar passiv izləyici deyil, aktiv iştirakçıya çevrilir və sosial problemlərin həllində rol oynayırlar.

Teatr cəmiyyətin problemlərini açıq şəkildə göstərməklə yanaşı, onları simvolik dillə də ifadə edə bilir. Bu isə bəzi hallarda daha təsirli olur, çünki mesaj birbaşa deyil, düşünməyə vadar edən formada təqdim olunur.

Səhnə və reallıq arasındakı sərhəd

Teatrın ən maraqlı xüsusiyyətlərindən biri onun reallıqla oyun arasındakı sərhədi bulanıqlaşdırmasıdır. Səhnədə baş verən hadisələr real deyil, lakin tamaşaçı onları real kimi yaşayır.

Bu fenomen insan şüurunun necə işlədiyini də göstərir. İnsan bilir ki, gördüyü bir oyundur, lakin buna baxmayaraq emosional reaksiya verir. Bu, teatrın gücünü təşkil edən əsas faktorlardan biridir.

Bəzi hallarda isə teatr reallığa birbaşa müdaxilə edir. Sosial mövzulara toxunan tamaşalar ictimai rəyə təsir göstərərək real dəyişikliklərə səbəb ola bilər.

Teatr insanı dəyişir — həm səhnədə, həm də səhnədən kənarda. Aktyor üçün bu dəyişiklik daxili transformasiya, özünü yenidən kəşf etmə prosesidir. Tamaşaçı üçün isə bu, empatiya qurmaq, düşünmək və öz həyatına yeni prizmadan baxmaq imkanıdır.

Səhnə ilə həqiqət arasında sərhəd yoxdur; əksinə, bu iki anlayış bir-birini tamamlayır. Teatr, həyatın sadəcə əksi deyil — o, həyatın daha dərin, daha yoğun və bəzən daha həqiqi formasıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2026)

Nail Zeyniyev,

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Kitabxanaçı haqqında iki fərqli təsəvvür var. Bir tərəfdə kitablarla yaşayan, oxumağı həyatının əsasına çevirən insan obrazı dayanır. Digər tərəfdə isə daha çox texniki işlərlə məşğul olan, rəfləri düzən, sənədləşmə aparan işçi. Həqiqət bu iki təsəvvürün arasında yerləşir və çox vaxt şəraitə görə dəyişir.

Ən çox yayılan yanlış fikir budur ki, kitabxanada işləmək bol-bol kitab oxumaq deməkdir. Əslində isə kitabxanada olmaqla kitab oxumaq eyni şey deyil. Kitabxanaçı gün ərzində kitablarla işləyir, amma bu o demək deyil ki, onları rahat şəkildə oxumağa vaxt tapır. İşin böyük hissəsi görünməyən tərəfdə keçir: kataloqlaşdırma, fondun qorunması, oxucu sorğularına cavab, sənədləşmə. Bu işlərin içində sərbəst mütaliə üçün geniş imkan qalmır.

Buna baxmayaraq, kitabxanaçı oxumalıdır. Bu artıq seçim yox, peşənin tələbidir. Oxucuya kitab tövsiyə etmək üçün o kitabı tanımaq lazımdır. Fondu bilmək, yeni gələn nəşrləri dəyərləndirmək, oxucunun marağına uyğun istiqamət göstərmək — bunların hamısı mütaliə tələb edir. Sadəcə bu oxumaq çox vaxt şəxsi zövqdən yox, peşə məsuliyyətindən doğur.

Bu peşənin ən güclü tərəfi oxucu ilə birbaşa əlaqədir. Kitabxanaçı insanın nə axtardığını, hansı suallarla gəldiyini, hansı mövzuda çətinlik çəkdiyini görür. Bu, nadir bir təcrübədir. Amma bu təcrübəni düzgün istifadə etmək üçün onun arxasında real oxu təcrübəsi dayanmalıdır.

Tövsiyə vermək sadə iş deyil. Düzgün seçilmiş kitab insanın dünyagörüşünü dəyişə bilər. Əksinə, yerində olmayan bir tövsiyə oxucunu kitabdan uzaqlaşdıra bilər. Ona görə kitabxanaçının oxuması şəxsi maraqdan çox, peşə etikası məsələsidir. Oxumayan kitabxanaçı istiqamət göstərməkdə çətinlik çəkir və bu da oxucuya birbaşa təsir edir.

Bu gün vəziyyət birmənalı deyil. Oxuyan kitabxanaçılar var və onların fərqi dərhal hiss olunur. Onların tövsiyələri daha dəqiq olur, söhbətləri daha canlı olur, oxucu ilə qurduğu əlaqə daha səmimi alınır. Amma eyni zamanda bu sahəyə təsadüfən gələn, mütaliəyə ciddi yanaşmayan insanlar da var. Bu isə ümumi səviyyəyə təsirsiz ötüşmür.

Burada təhsilin rolu böyükdür. Əgər kitabxanaçılıq ixtisası yalnız texniki biliklər üzərində qurulsa, nəticədə peşə də texniki xarakter alacaq. Amma mərkəzdə oxu mədəniyyəti, ədəbiyyatla canlı əlaqə dayansa, kitabxanaçı da fərqli formalaşacaq. Bu fərq sonradan oxucuya ötürülür.

Yəni kitabxanaçıların hamısı eyni deyil. Bəziləri oxuyur, bəziləri yox. Amma oxuyan kitabxanaçı ilə oxumayan kitabxanaçı arasındakı fərq gizli qalmır. Bir dəfə həqiqətən oxuyan birinin tövsiyəsini alan oxucu bunu asanlıqla unutmur. Çünki o tövsiyədə təkcə kitab adı yox, o kitabı anlayan birinin baxışı olur.

“Ədəbiyyat və İncəsənət”

(01.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Azərbaycan SSR xalq artisti Cabbar Qaryağdıoğlu XIX əsrin II yarısında yetişən və musiqi tariximizdə ən görkəmli rol oynayan sənətkarlardan biridir. Xalqın içərisindən çıxan bu sənətkar özünün bütün mənalı həyatını klassik Azərbaycan musiqisinin inkişafına həsr edib.

Ömrünün 60 ilini xalqdan öyrəndiyi və topladığı 500-dən artıq mahnını işləyib Azərbaycanın xanəndəlik sənətini yaratmağa həsr edən müğənni Zaqafqaziyada ən yaxşı xalq ifaçısı şöhrətini qazanıb.

Cabbar Qaryağdıoğlu 1861-ci ildə Şuşada "Seyidli" məhəlləsində anadan olub. Atası Məşədi İsmayıl kişi boyaqçı olub. Bu sənəti Cabbara da öyrətmək istəyib. Lakin oğlunun gözəl səsi, anadangəlmə istedadı Cabbarı başqa bir sahəyə istiqamətləndirib. Cabbargilin evi şəhərin ən səfalı yeri olan Cıdır düzünə yaxın idi. Uşaqlıqdan məhəllə uşaqları ilə "Qayabaşında", "Qırxpilləkəndə", "Ağzıyastı kahada" quzu otaran Cabbar saatlarla "Dəlikdaşın" üstündə oturaraq zümzümə edərdi.

Sonralar bu zümzümələr XIX əsrin ən böyük xanəndəsinin yetişməsinə səbəb olub. Cabbar Qaryağdıoğlunu Azərbaycan xalq musiqisinin canlı tarixi, ensiklopediyası adlandırıblar. Onun oxuduğu muğam və xalq mahnıları indi də Azərbaycanın musiqi xəzinəsinin ən qiymətli inciləridir. Şərqin vokal sənəti tarixində, geniş xalq kütlələri arasında Cabbar Qaryağdıoğlu ilə müqayisə edilə biləcək ikinci bir müğənni yoxdur. Onun adı dünya vokal sənətinin bir sıra görkəmli sənətkarlarının adları ilə yanaşı çəkilir.

Cabbar Qaryağdıoğlunun səsi güclü dramatik-tenor tipli səs olub. O, bu güclü və əzəmətli səsi ilə son dərəcə lirik-minor ruhlu muğam sayılan "Segah"ı olduqca həzin və yumşaq, eyni zamanda, yanıqlı səsləndirməklə adamda elə təsəvvür yaradıb ki, muğamı dramatik tenor yox, lirik tenor oxuyub. Onun köhnə qrammafon vallarını səsləndirdikdə adam o dəqiqə hiss edib ki, belə bir qüdrətli səs, temperamentli üsullar, müxtəlif formalı çətin zəngulələr vuran yalnız Cabbar Qaryağdıoğlu ola bilər.

O, major muğamları oxumaqda da mahir olub. Vokal ustalığı ilə nəinki dinləyicini heyran qoyub, eyni zamanda təsiredici ifaçılıq məharəti ilə dinləyicini fikrindən ayırır, kədərini, qəmini unutdurub. Cabbar ilk musiqi təhsilini Şuşada Xarrat Qulunun məktəbində alıb. O, on yaşında ikən şəhərdəki məktəbə daxil olur, müəllimi Mirzəli Zeynalabdin oğlundan musiqi elmini və fars dilini öyrənib.

16 yaşında ilk dəfə müəllimi ilə getdiyi toyda tarzən Cavadbəyin müşayiəti ilə "Kürdü-Şahnaz" oxuyub, zil və təravətli səsi ilə təkcə dinləyiciləri deyil, musiqiçiləri də məftun edib. Qoca xanəndə Hacı Hüsü onun alnından öpüb, "Gələcəkdə bizim yerimizi bu cavan xanəndə tutacaqdır" deyib. Bu hadisədən sonra məşhur tarzən Sadıq Əsəd oğlu (Sadıqcan) Cabbarı rəhbərlik etdiyi sazəndələr dəstəsinə qəbul edib.

Şuşadakı ilk Şərq konsertindən sonra Azərbaycanın digər şəhərlərində, xüsusilə də Bakıda XX əsrin ilk illərindən başlayaraq Şərq konsertləri verilib. 1902-ci ilin yanvarında "Kaspi" qəzeti belə bir məlumat verib: "Yanvarın 11-də, cümə günü Hacı Zeynalabdin Tağıyevin teatrında məşhur Qarabağ aşığı Nəcəfqulunun və xanəndələrdən Qaryağdıoğlu Cabbarın, Bakılı Seyidin, Şəkili Ələsgərin və Keçəçi Məhəmmədin iştirakı ilə Bakıda birinci Şərq konserti olacaqdır".

Konsertin birinci şöbəsində artıq bütün Qafqazda bir xanəndə kimi məşhur olan Cabbar Qaryağdıoğlu "Mahur" oxuyub. "Kaspi" qəzeti yazır: "Cabbar "Mahur"u çox gözəl oxudu, tamaşaçılar onu uzun müddət mahir bir xanəndə kimi alqışladılar". Mütəxəssislərin fikrincə, sonralar da "Mahur"u Cabbar Qaryağdıoğlu kimi misilsiz məharətlə oxuyan ikinci bir xanəndə olmayıb. Qocaman xanəndəmiz Xan Şuşinski deyib: "Mahur Cabbar ilə getdi".

1902-ci il yanvarın 23-də tamaşaçıların xahişi ilə yenə də Tağıyev teatrının binasında ikinci Şərq konserti olub. Cabbar Qaryağdıoğlu "Heyratı" oxumaqla dinləyicilərə dərin təsir bağışlayıb. 1903-cü il yanvarın 27-də həmin teatrın binasında üçüncü Şərq konserti təşkil edilib. Bu konsertə hazırlıq daha yaxşı olub. Küçələrə afişalar vurulmuş, konsertə gələnlər üçün proqramlar nəşr olunub. Konsert əvvəlkilərə nisbətən daha geniş, rəngarəng və maraqlı olub

Cabbar Qaryağdıoğlu tarzən Mirzə Fərəc Rzayevin və kamançaçı Məşədi Qulunun müşayiəti ilə "Bayatı-Qacar" muğamını məharətlə ifa edib. Konsertdə olmuş bir rus jurnalisti yazıb: "Əgər mən antreprenyor olsaydım, heç fikirləşmədən dünənki ifaçıları Peterburqa aparardım. Onlar orada müvəffəqiyyətlər qazanardılar. Onları dinləməyə gələr, dinlər və ağlardılar…". Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Cabbar Qaryağdıoğlunun həmin konsertlərdə istifadə etdiyi qaval hazırda Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyindədir.

Qoz ağacı və balıq dərisindən hazırlanan bu qavalı tarzən Qurban Pirimovun qızı Tamara xanım 1967-ci ildə Muzeyə hədiyyə edib. Cabbar Qaryağdıoğlu 1905-ci ildə Gəncə şəhərində məşhur xanəndə İslam Abdullayevin vasitəsilə tanış olduğu tarzən Qurban Pirimov və kamançaçı Saşa Oqanezaşvilidən ibarət ikinci bir musiqi üçlüyü yaradıb. Xanəndə "Heyratı"nı qrammafon valına 1906-cı ildə yazdırıb. Eyni zamanda onun ifasında olan "Ovşarı" muğamı da yüksək ifaçılıq məharətindən və onun səsinin qeyri-adi gücündən xəbər verib.

Təsadüfü deyildir ki, Cabbar Qaryağdıoğludan sonra bu günə qədər bu muğamı hələ heç kəs oxumağa cürət etməyib. Doğrudur, Cabbar Qaryağdıoğludan əvvəl bizim musiqi tariximizdə Şahqulu, Mirzəhüseyn, Hacı Hüsü, Məşədi İsi, Səttar, Mirzə Məmmədhəsən, Əbdülbaqi, Bülbülcan kimi klassik xanəndələrimiz olub. Lakin onların heç biri xalq musiqisini Cabbar Qaryağdıoğlu qədər dərindən bilməyiblər

Azərbaycanda opera sənətinin meydana gəlməsində də onun rolu böyükdür. Opera səhnəmizin ilk aktyoru məhz Qaryağdıoğlu olub. Cabbar Qaryağdıoğlu dəfələrlə İran şahlarının, Türkiyə sultanlarının məclislərinə dəvət olunub, öz gözəl ifası ilə onları məftun edib. O, yaradıcı sənətkar olub. Bir muğamı 2–3 saat, bəzən isə böyük məclislərdə 4 saat belə oxuyub. O, həm böyük sənətkar, həm də qayğıkeş müəllim olub. O, şagirdlərinin qayğısına qalar, onlara səslərini qorumağı tövsiyə edib:

 "Səs və gözəllik Allah vergisidir. Gərək onların qədrini biləsən. Birinci növbədə səsini qorumalısan. Yeməyinə, yatmağına fikir verməlisən. Xanəndə çox yeməməlidir. Qarınqululuq oxumağın düşmənidir. Gündə ən azı 10 saat yatmalıdır". Klassik ədəbiyyatı gözəl bilirdi və deyirdi ki, əruzu bilməyəndən xanəndə olmaz.

Cabbar Qaryağdıoğlunun tələbələrindən Xan Şuşinski həmişə fərəhlə qeyd edərdi ki, xanəndə olmağım üçün unudulmaz müəllimim Cabbar Qaryağdıoğluna minnətdaram. Seyid Şuşinski, Bülbül, Davud Səfiyarov, Zülfü Adıgözəlov, Xan Şuşinski, Cahan Talışinskaya, Yavər Kələntərli, Mütəllim Mütəllimov kimi görkəmli muğam ustaları məhz Cabbar Qaryağdıoğlunun tələbələri olublar.

Cabbar Qaryağdıoğlunun böyük sənəti və zəngin səsi dünyanın bir çox bəstəkarlarının, musiqişünas və mədəniyyət xadimlərinin diqqət mərkəzində olub. Akademik Boris Astafyev, professor Yevgeni Braudo, bəstəkarlardan M. İppolitov, Vladimir Kor Georgixubov, Reynqold Qlier və başqaları Cabbar Qaryağdıoğlu sənətinin vokal ustalığını yüksək qiymətləndiriblər.

Bu gün Azərbaycanın musiqi tarixində Cabbar Qaryağdıoğlunun adı böyük məhəbbətlə çəkilir. Onun sənətinin sirləri gənc xanəndələrə öyrədilir. Onun "Şahnaz"ı, "Qatar"ı, "Heyratı"sı musiqi xəzinəmizin ən qiymətli inciləridir. Cabbar Qaryağdıoğlu Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının ilk təşkilatçılarından biri olub.

Şuşada 1906-cı ildə "Leyli və Məcnun" tamaşasını səhnəyə qoyublar. Məcnun rolunu Cabbar Qaryağdıoğlu oynayıb. Deyirdilər o, başına quş yuvası qoyub. Yuvanın içində bülbül olub. Cabbar Qaryağdıoğlu Leylinin qəbri üstündə hönkürəndə bülbül uçub gedib.

1934-cü il mayın 30-da Tiflisdə Cənubi Qafqaz xalqlarının incəsənət olimpiadasında 74 yaşlı Cabbar Qaryağdıoğlu qeyri-adi sənətkarlıq və saflığı ilə fərqlənən ən yaxşı çıxışına görə birinci yerə layiq görülüb və Zaqafqaziya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin birinci dərəcəli Fəxri fərmanı ilə təltif edilib.

1936-cı il martın 31-də M. Əzizbəyov adına Azərbaycan Dövlət Dram Teatrının binasında Cabbar Qaryağdıoğlunun anadan olmasının 75 illiyi təntənəli surətdə qeyd edilib. Ona Azərbaycan SSR xalq artisti adı verilməsi haqqında Azərbaycan Xalq Komissarları Şurasının qərarı oxunub, yubilyara 1500 manat pul mükafatı, piano, patefon, qızıl saat və s. qiymətli hədiyyələr verilmiş və şəxsi təqaüd təyin edilib.

1938-ci ildə isə Cabbar Qaryağdıoğlu uzun illər səmərəli yaradıcılıq fəaliyyətinə və musiqi mədəniyyətimizin inkişafındakı ölməz xidmətlərinə görə "Şərəf nişanı ordeni" ilə təltif edilib.

Cabbar Qaryağdıoğlunun fonovalikə köçürülən 50 xalq mahnısı 1938-ci ildə Azərbaycan musiqisini öyrənən elmi tədqiqat kabineti tərəfindən "Azərbaycan xalq nəğmələri" başlığı altında ayrıca kitab şəklində çap edilib.

1965-ci ildə Moskvada nəşr olunmuş "Pesnya i muzıka Azerbaydjana" kitabında deyilir ki, Cabbar Qaryağdıoğlu 1906-cı ildə Varşavada konsert verib. Bu konsertdən toplanan pul vəsaiti Zaqafqaziya müsəlman tələbələrinə paylanıb. Bu müdrik xanəndə xeyriyyəçi kimi də tanınıb.

Cabbar Qaryağdıoğlunun şairliyi də vardı. Bəstəkar kimi mahnılar da qoşurdu. O, bir dəfə Irəvanda bir toy məclisində oxuyub. Məclisin qızğın vaxtında toy sahibi, daha doğrusu, qız atası xanəndədən xahiş edib ki, gəlini tərifləyən bir mahnı oxusun. Cabbar əmi də o dəqiqə elə oradaca "İrəvanda xal qalmadı" adlı mahnı bəstələyib oxuyub. Toy sahibi çox razı qalıb. Məclis xanəndəni alqışlayıb…

XX yüzilin əvvəllərinədək Azərbaycan xanəndələri farsdilli şeirlərlə muğam melodiyalarını ifa etmək ənənəsinə riayət ediblər. Bu ənənəyə görkəmli Azərbaycan xanəndəsi Cabbar Qaryağdıoğlu son qoyub. Onunla başlayaraq, muğamların Azərbaycan dilində ifası Azərbaycanda, eləcə də Azərbaycan muğamlarının çox geniş populyarlığa malik olduğu bütün Güney Qafqazda ənənəyə çevrilib.

Filmoqrafiya

- Neft və milyonlar səltənətində - Xanəndə

- Məhəmməd Füzuli

- Məclisi üns

- Muğamat var olan yerdə...

Xanəndə 1944-cü ildə Bakıda vəfat edib. Çəmbərəkənd qəbiristanlığında dəfn olunub. SSRİ Nazirlər Soveti tərəfindən 1948-ci ildə Cabbar Qaryağdıoğlu və digər vəfat edən mədəniyyət xadimlərinin məzarları Fəxri xiyabana köçürülməsi barədə qərar qəbul olunub. Siyahıda olan şəxsiyyətlərdən təkcə Cabbar Qaryağdıoğlunun məzarı Fəxri xiyabana köçürülməyib. Hazırda məzarı Yasamal qəbirstanlığında yerləşir.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)

Şəfa Vəli,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Nağılbilməz nənələr

Duyğubilməz nəvələrə

“Mən” öyrədir...

Unudulan olmağa nə var e?! Hünər ona deyərəm, unudulmadığını bildiyi yerə alnıaçıq, üzüağ qayıda bilsin insan!

“Mövlud Süleymanlının “Köç” romanında ən sevdiyin məqam hansıdır?” deyə soruşsalar, şəksiz, “Buludun doğrandığı yer!” deyərəm! Amma gəlin, etiraf edək ki, unudulmayan epizod Oralın törəmələriylə qayıdıb gəldiyi, ilk rastına çıxan yeniyetmənin ona “Oğru Oral?!” deməsidir... 

...Bayaq “Bənövşəli arzular və ya gül ömrü” essemin qəhrəmanı ilə votsaplaşdıq bir az... 5 ildir, görüşmürük, bu başından-ayağına, cəmi, 10 saatlıq maşın yolu olan gözəl ölkəmizdə... Mənə Əlincədən video atıb ki: “Elə bil buradasan!”

Mənə “Buludu doğrayanda, Hal anası qaçır!”, “Teymurləngin oğluna “Maranşah”, yəni “İlanşah” deyirdi naxçıvanlılar”, “Biləndər toyuğu kəsməyə Allahsız yer tapmadı”  cümlələrini kitablardan əvvəl nağıl kimi danışmışdı anam. Mən bənövşənin də, nərgizin də, şanapipiyin də bir vaxtlar nazlı-həyalı gəlin olduğunu əfsanələrdən oxumuşdum...  İllərlə ruh sandığımda qat kəsmiş duyğuları arada “havaya verirəm”, baxıram, dönüb olub “Bənövşəli arzular və ya gül ömrü”, ya da “Vampirin essesi”, “Kirkirə”...

Bəs o ruh sandığındakıları uşaq ağlımla, uşaq xülyamla necə yığa bilmişəm oraya bir qərinə əvvəl? Əlbəttə, anam Güldərən Vəlinin diliylə! Oxuduğu bədii əsərləri belə, nağılvari, əfsanə sehriylə danışırdı 4 balasına.  Hələ ömür karvanım Sədnik Paşanın müdriklik vahəsindən su götürməyə dayanmamışdı, hələ onun dilindən eşitməmişdim: “Əfsanələr və miflər nilufərlərdir!”, bilirdim “Düz qaya”dakı mağarada kiminsə “yaşadığını”-illər sonra yazıldı “Ruh quşu” hekayəm!

...Bizə də “heyf bu uşaqlardan!” deyən oldumu, bilmirəm... Keşniş toxumu əkərkən dırnaqlarıma dolan torpağa baxıb “Bu nə qanır oxuyub-yazmağı?!” deyən oldu amma... Həmin adam indi “Google”də “Şəfa Vəli yeni yazı” deyə axtarış verirmiş; özü etiraf etdi. Üstəlik, az yazdığımdan da şikayətləndi hələ...

Bu kiçik yazılı epizodların hansında gülümsədim? Əlbəttə, Əlincənin videosuna baxanda! O Əlincənin ki, anamın nağılvari söhbətlərində neçə dəfə gəzmişəm, neçə dəfə o ucalıqdan aşağıya-Miranşahın qız-gəlinin ömründə tozanağa döndüyü, Molla Nəsrəddinin gah məzəli, gah da kədərli söhbətləriylə oymağın ərk yeri olduğu ərazilərə boylanmışam...

...İndi oturub kompüterimlə baxışıram: ya anam da, nənəm də nağılbilməz olsaydı? Nə qalardı uşaqlıqdan mənə ruh sandığımda? Nə tapardım bu gün ürəyimin içindən, duyğularımın qatqarışıqlığından? Yəqin, heç nə... Yox-yox! “Heç nə!” dedimsə, inanın, səmimi deyiləm... “Heç nə!”siz insan yoxdur; təbiətən, ruh sandığımızda həmişə nəsə olur/ olmalıdır! Yaxşı... Onda nə tapardım?

Bu sualın cavabını düşünərək tapmalıydım, əslində, amma neynim, səmimi olacağıma söz verdim axı; instinktiv olaraq nə gəldisə ağlıma, onları yazım: həsəd, təkəbbür, özümü hamıdan “əkə-yekə” saymaq...  Bəs bunlarla neynərdim? Bunlarla yaşamaq olardımı ki?!

...Feysbukda profil şəklim “bax, bu gün də oyandın!” yazısıdır. Hər oyandığımız günü qeyri-adi etmək ixtiyarını taleyimizə veririk ha, orada uduzuruq. Özümüz yazmalıyıq ömür təqvimimizə qırmızı günləri. “Tanrı, bacarsan, ağla, /Ağart yazdıqlarını!” deməyə nə var e? Bir şəhadət barmağıdır, bir küskün baxışdır göyə yönələn! Bəs biz?  Ahmet Ümit “Bəyoğlunun gözəl abisi” əsərində yazır ki, “qəzavü-qədər” sözünü hər olanın-bitənin üstünə yapışdırmaqla elə asan yaşanır! Biz görməsək də, Ahmet bəyin bu fikri cümlələrə etibar edərkən başını buladığına şübhəmiz yoxdur... Nevzat da cinayəti açdığı günlərdən nağıl düzəldir özünə axı; biz ondan danışmalıyıq... Nağılbilməzlik yıxır evimizi yoxsa...

... Ali məktəblərə qəbul imtahanında 690 bal toplayan abituriyentdən müsahibə almışdı İlham (müəllifin həyat yoldaşı – red.). Süjeti də qəşəng hazırlamışdı. Təbrik  etdim gözəl süjetə görə, eyni açılmadı. Niyəsini soruşdum.

-690 bal toplayan oğlan özünü düzgün şəkildə təqdim edə bilmir, iki cümləni ard-arda deyə bilmir.  Hər şeyi mexaniki olaraq öyrənir indiki uşaqlar... Danışa bilmirlər.

-Gözəl müsahibə idi axı...

-Vərəqə yazdım, əzbərlətdim, sonra mikrofonu uzatdım... –dedi və çiynini çəkdi.

...Nağılbilməz bir uşaq daha... Danışmayan, danışılmayan bir uşaq daha... Və onların ruh sandığından keçir sababahımıza cığırlar. Bələdçisiz cığıra düşmək də yalnız nağıllarda qəhrəmanlıq olur!

Heç kəs qəhrəman deyil kainat qarşısında! Amma hər kəs qəhrəmandır öz həyat nağılında... Əvvəlcə, öz nağılını tanımalı, onu danışmağı bacarmalıdır ki insan, sonra dönüb olsun o nağılın qəhrəmanı!

...Rəngarəng düşüncələri bir yerə dəstələyib esse lentiylə bağlamağıma səbəb isə yenə ünvanımı tapan bir kitabdır. Aynur Yarovanın “Sehrli kimya dünyasına səyahət” kitabı... Kimya elminə könül bağlamış Aynur müəllim tədris etdiyi dərsi uşaqlara terminlərlə deyil, nağıllarla sevdirməyi qarşısına məqsəd qoyub. Əlyazmasını oxuyanda sevdim Aynur xanımı... Redaktə prosesində də, necə deyərlər, “qayçımı itiləmədim”; uşaqlar səmimiyyəti bizdən yaxşı tanıyır-hələ ondan uzaqlaşmayıblar zamanın əliylə!

...Şəkinin Yuxarıbaş məhəlləsində-məhəlləmizdə keçirilir hər il bayram şənlikləri. Mənsə, bu parıltılı günlərdə həmişə yeni kitab seçirəm oxumağa... Yeni nəsə yazıram... Yazıçının bayramı ayrı nə cür olar?! Ən gözəl bayram hədiyyəsi isə, sözsüz, müzakirəsiz, KİTABdır!

Bayram atəşfəşanlığının fonunda aldım kitabı Aynur xanımdan Karvansarayın pillələrində! Evə çatanacanan neçə nağıl xatırladım, neçə nağılın səpintiləri büküldü duyğularımda, neçəsinin rəngləri kəlağayı butasına döndü, qaçıb gizləndi “Cehizinə aşiq qızın itik düşmüş sandığında...” Bizim eləyəcəyəmiz (bəlkə də, nənələrimizə, analarımıza borcumuz) yeni nağıllar uydurmaq, həyatı, insanları nağıllarla tanıtmaqdır uşaqlara...

Lütfən, bunu bacaraq! Lütfən, dünyanı nağıllaşdıraq uşaqların gözündə, əziz qadınlar! Günə olmasa da, həftəyə 1 nağıl uydurun... Uydurmaq, xəyal etmək, bəzəmək qadının ən möhtəşəm məziyyətlərindəndir axı!

...Bir də, nağıl kitabları alın... Heç olmasa, ildə 2 dənə... Lütfən...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Fotoda gördüyünüz bu qız 25 yaşlı Noeliya Castilyo Ramosdur. O, İspaniyada evtanaziya (evtanaziya - sağalmaz xəstəlikdən əziyyət çəkən və dözülməz ağrılar keçirən bir şəxsin, öz xahişi ilə həkim köməyi vasitəsilə həyatına son qoyulması) edilib.

Prosedur Barselonanın Sant-Pere-de-Ribes şəhərində yerləşən Sant-Kamil xəstəxanasında tibbi nəzarət altında baş tutub.

Qız 2 il idi ki, evtanaziyaya qadağa qoyan atası ilə məhkəmə çəkisməsində idi. Ultra dini təşkilat olan Xristian vəkillər assosiasiyası da bu prosedurun qadağan edilməsi üçün mübarizə aparırdı. Məhkəmə isə həyatına son qoymağa qərar verən qızın tərəfində olub.

Bu inanılmaz kədərli bir hadisədir. Noeliya Castilyo Ramos Barselonadan olan 25 yaşlı bir qız idi. Kasıb bir ailədə anadan doğulmuşdu, valideynləri narkoman idi. 12 yaşından sığınacaqlarda yaşayır. Yetkin yaşında olarkən, bir qrup şəxs tərəfindən zorlanır.  Bundan sonra o, dərin depressiyaya düşür. 2 dəfə intihara cəhd edir. İkinci intiharda 5-ci mərtəbənin pəncərəsindən özünü atması olub. Bu, 2022-ci ilin oktyabrında baş verib. Lakin o, sağ qalır. Ciddi xəsarət alır: iflic (tam və ya qismən), daimi xroniki ağrı və qayğı asılılığı. O andan etibarən onun həyatı daimi fiziki və psixoloji əzablara çevrilir.

2024-cü ildə Noeliya rəsmi olaraq evtanaziya tələbini irəli sürür. Həkimlər Komissiyası isə onun vəziyyətini dönməz və dözülməz əzabla müşayiət olunan kimi tanıyıb və proseduru təsdiqləyir.

Lakin bundan sonra onun atası müdaxilə edərək, evtanaziya qadağası tələbi ilə məhkəməyə müraciət edir. Məhkəmə isə 601 gün davam edir. Atası israr edib ki, qızı psixi vəziyyətinə görə müstəqil qərar verə bilməz. Və beləliklə, 2 ilə yaxın davam edən hüquqi müharibə başlayır. Bu işə isə Kataloniya məhkəmələri, İspaniya Ali Məhkəməsi, Konstitusiya Məhkəməsi və hətta Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi baxır. Və bütün qurumlar onun ölmək hüququnu təsdiqləyir.

Evtanaziya martın 26 saat 18.00-da baş verir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)

Kamalə Abiyeva, şair, publisist,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Həyat həm gözlənilmədən sevinc yaşadar, həm də gözlənilmədən bir qara daş olub çırpılar qapına, bacana, sakitliyinə... Və ən ağrılısı odur ki, oturub düşünərsən: Bu daş qəfil idimi, həyatın üzümü çöndü? Yanıb, yanıb kül olarsan. Qəfil deyildi heç nə - yanında, gözünün qabağındaydı bu xəyanət daşı.

Kim deyir ki, ermənilərin xəyanətindən xəbərsizdik? Kim deyir ki, bir gün qara daş kimi düşməyəcəkdi həyatımıza? Kim güvənirdi ki, bu dostluğa? Heç kim. Əmin olmadığına güvənə bilməzsən.

Hər birimiz bunu bilirdik. Hamı kimi şuşalılar da bilirdi. Görməzdən gəldiyimiz, qulaqardına vurduğumuz, üzünə baxmadığımız həqiqət bir gün yenə də zorla evimizə, yuvamıza, ürəyimizə təpildi və böyük faciəsinə səbəb oldu...

Ruslanla Nasirin faciəsi kimi: ikisi də Şuşada doğulmuşdu, ikisi də Şuşaya qarışdı.

Altı övladdan beşincisi: Ruslan Hüseynqulu oğlu Bağırov

Hüseynqulu müəllimlə Zərif xanımın ailəsi Şuşanın xoşbəxt ailələrindən idi. 6 övlad böyüyürdü ailədə: Elman,Yelmar, Fərman, Lyudmila, Ruslan, Nasir.

Ailənin 5-ci övladı dünyaya gələndə təbiətin ən gözəl vaxtıydı. Yaz gəlirdi. Şuşa əsrarəngiz gözəlliyə bürünür yazda. Dağı-daşı gül açır mart ayında. Ailənin dördüncü  oğlu 1956-cı il martın 11-də anadan oldu. Hüseynqulu müəllim Puşkin yaradıcılığını sevdiyindən oğluna Ruslan adını verdi. Yeganə qızının adı isə Lyudmila idi.

Ruslan da özündən böyük qardaşları və bacısı kimi ata qayğısı, ana sevgisiylə böyüdü, Şuşa şəhər 4 saylı orta məktəbdə təhsil aldı. Orta məktəbi bitirib Azərbaycan Politexnik İnstitutuna (indiki Texniki Universitetə) qəbul olundu. Ali təhsilini başa vurub öz el-obasına qayıtdı: əvvəlcə Şuşada Mənzil İstismar İdarəsinin müdiri, sonra peşə məktəbində direktor müavini oldu. Bütün gənclər kimi xəyallar quran, sevib-sevilən vaxtı idi. Aşiq oldu. İngilis dili müəlliməsi olan Rəhilə xanımla ailə qurdu. Emil və Zərifin atası oldu. Xoşbəxt idi Ruslan. Şuşanın bir gün od tutub yanacağından xəbərsiz idi. 1988-ci il hadisələri başlayanda ermənilərin ağlasığmaz vəhşiliklər edəcəyindən də xəbərsiz idi.

Ölkədə vəziyyət qarışmışdı. Rusiya 1990-cı ilin yanvarında çiyin-çiyinə verib Sovet Ordusunun tanklarının qarşısına çıxan, 1991-ci ildə müstəqilliyini elan edən Azərbaycanı düşmən gözündə görürdü. Bu "özbaşınalıq" cəzalandırılmalıydı. Erməniləri dəstəkləməklə cəzalandırıldı Azərbaycan. Qarabağda ermənilər vəhşiyə döndü. Yerli əhali işgəncələrə, kəndlər, rayonlar işğala məruz qaldı. 1992-ci ilin fevralında əsrin faciəsi - Xocalı soyqırımı baş verdi.

Hər kənd, hər qəsəbə isə qorunurdu. Könüllü özünümüdafiə batalyonları yaranırdı. Ruslan da torpağı uğruna döyüşlərə qatıldı. Milli qəhrəman Ramiz Qənbərovun başçılığı ilə yaranan özünümüdafiə batalyonunda rota komandirinin müavini idi baş leytenant  Ruslan Bağırov. Son anacan doğma şəhərini qorudu Ruslan. Rusiyanın Hərbi bazalarından atılan qradlar gözəl Şuşanı alovlara qərq edənə, erməni və rus silahlıları şəhərə girənə kimi döyüşdü Ruslan. Qardaşı Nasir kimi...

Ailənin sonbeşiyi: Nasir Hüseynqulu oğlu Bağırov

1958-ci ilin yasəmən ətirli may ayının 22-də dünyaya gəldi ailənin sonbeşiyi. Ata xoşbəxt idi. Hər qayaya sarılmaq, hər çiçəklə sevincini bölüşmək istəyirdi. Bütün uşaqlar kimi onun da övladları Şuşanın saf suyu, təmiz havası ilə saf, təmiz böyüdülər.

Ailənin yeganə qız övladı - beş qardaşın əziz xələfi Lyudmila xanımın xatirələrindən: "Ən kövrək, ən əziz, şirin və ən ağrılı xatirələrimdir o illər. Ailəmizin böyük hörməti vardı. Xoşbəxt idik. Elə bil Şuşada hamı xoşbəxt idi. Nasir sonbeşiyimiz idi. Elə bilirdik ki, o, hamımızdan sevimlidir. Valideynlərim onun Bakıya getməsinə razı olmadılar. Nasir Şuşada Orta İxtisas Musiqi məktəbində təhsil aldı. Musiqini sevirdi. Gözəl tar çalırdı. Amma tar müəllimi kimi işləyə bilmədi. Həyətimizdə elektrik mişarı ilə işləyəndə ehtiyatsızlıqdan bir neçə barmağını itirdı. Tar çala bilmədi. Sonra mağazada işlədi. Bütün qeyrətli oğullar kimi Könüllü özünümüdafiə batalyonuna yazıldı. Topçu idi. Son anacan Şuşadan çıxmayıb qardaşlarım. Orada olan oğullarımızdan xəbər tuta bilmədik. Doğma yurddan çıxmadılar, Şuşa torpağına qovuşdular. Qardaşlarımı itirəndən sonra meylimizi gəlinlərə, onların  övladlarına saldıq. Onların çətinliyi təkcə atalarının yoxluğu oldu. Rəhilə də, Nərminə də mərd duruşlu, sədaqətli xanımlardı, çox cəfakeş analardı. Övladlarını qəhrəman atalarının adına layiq böyütdülər. Hər biri ali təhsil aldı. Gözəl övladlar oldular.

Nərminə xanım ata ocağında qaldı. Riyaziyyat müəlliməsidi Nərminə. O qədər sadiq xanım oldu ki. Ata yurdumuzu tərk etmədi. Nasirin yadigarları - Fərid və Fəxri baba evində böyüdü. İndi ocağımızda Nasir adı yenidən yaşayır. Fəridin oğlu indi babası Nasirin adını daşıyır. Mən qardaşlarımın xanımlarına -  Rəhilə xanıma, Nərminə xanıma sonsuz minnətdaram. O qədər ləyaqətli xanımlardı ki. Qardaşlarımın xatirəsini müqəddəs tutdular. Biz nə qədər dəstək olsaq da, əsas yük onların çiyinlərində oldu. İndi ikisi də nənədir.

Sizə həyatımın bir parçasını danışıram. 70 illik ömrümün 91-ci ilin avqustuna qədər olan hissəsini ömür sayıram. 91-ci ilə qədər olan qardaşlı, atalı-analı, Şuşalı ömrüm dağıldı sonra.

Qələbədən sonra igid oğullarımızın canlarını fəda etdiyi torpaqları, doğma yerləri gördüm yenidən. Yenə Şuşanın suyunu içdim, havasını ciyərimə çəkdim. Qardaşlarımın son döyüş yerlərinə saatlarla baxdım. Mənə elə gəlirdi ki, yenə o günləri yaşayacam".

Lyudmila xanıma qulaq asanda mənə elə gəlirdi ki, ürəyi danışır. İllərin yanğısını, həsrətini qələbəmizlə söndürən həsrətli səsi həm də çox uzaqlardan 90-cı illərdən gəlirdi, elə bil.

Bütün bu ağrı-acıları mən də yaşamışdım. Bu 30 ili əzab çəkmişdim. Ölənləri-itənləri ürək ağrısıyla düşünürdüm. Torpaqlarımızın düşmən əlində olması cızdağımı çıxarırdı. Amma evindən-ocağından didərgin düşənlərin tüstüsü bir başqadır.

1990-cı illərdə yaranmış Könüllü özünümüdafiə batalyonunun komandiri Fəzail Əsədov: "Mən o vaxt Xalq Təsərrüfatı İnstitutu adlanan ali məktəbi bitirmişəm. Təyinatla Şuşaya göndərildim. Hadisələr başlayanda Şuşa sanatoriyasında baş iqtisadçı işləyirdim. Özüm ağdamlı olsam da, Şuşada yaşayırdım. Onu qorumalıydım. Ölkədə ümumi vəziyyət, gərginlik, pərakəndəlik  bizi çətin duruma salmışdı. Könüllü özünümüdafiə batalyonları yaranırdı. Müxtəlif bölgələrdən uşaqlar vardı. Hamı döyüşürdü. Tofiq Oğuz kimi igidlər vardı. Sadəcə vahid rəhbərlik yox idi. Mən də uşaqları topladım.  O zaman icra başçısı Mikayıl Gözəlov idi, elin qeyrətli, igid oğullarından biriydi.  Ancaq ona güvənirdik. 3 top tapıb gətirmişdi. Ziyəddin, Vahid, Akif, Əbülfət, Zakir, Elbrus, Əhəd, Dərgah, Nizami, Vidadi, Ələmşah, Mehman,Tariyel, yeznə-qayın olan Əlilər, Fikrət, Adil,Təyyar, Vəliəddin, Nasir - ümumilikdə, 20 nəfər var idi dəstəmizdə.  Qax polisləri də bizimlə döyüşürdü. İki qrupa bölünürdük. Nisbətən imkanlı olanlar  döyüşənləri  geyimlə, ərzaqla təmin edirdi. 20 nəfərlə sonacan döyüşdük. Çox nizam-intizamlı batalyonumuz vardı.

Şuşaya hücum olacağını eşitsək də, inanmırdıq. Mayın 7-dən 8-nə keçən gecə güclü artilleriya hücumu, qrad yağışı başladı. Xankəndində Rusiyanın 366-cı polku yerləşirdi. Dayanmadan Şuşaya atəş açırdılar. Hər yer yanırdı. Yenə iki yerə bölündük.

Nasir Xankəndi istiqamətində müdafiədə idi. Onu hədsiz çox istəyirdim, əvvəlcə uzaqlaşdırmaq istədim, getmədi. Bir neçə ay əvvəl onlara getmişdim. Anası Zərif xanım çox narahat idi. Ona dedim ki, nə qədər mən sağam Nasirdən nigaran qalma. Amma olmadı. Çox igid adam idi, qorxmaz idi. Hətta ermənilər Şuşaya girəndə də döyüşüb, öz postunu tərk etməmişdi.

Mən Ruslanın, Nasirin, Birinci və İkinci Qarabağ  savaşında torpaq üçün canından keçənlərin ruhu qarşısında baş əyirəm, döyüşən hər bir oğulun, qazinin qarşısında baş əyirəm. Bu torpağı həqiqətən sevdiyi üçün onu hər an qorumağa hazır olan hər bir kəsin qarşısında baş əyirəm. Onların hər birinin xatirəsi mənim üçün əzizdir. Onları unuda bilmərik. Sevinirəm ki, Mikayıl Gözəlov yenə yaşayır. Övladlarımız böyüdü, oğlu qızımla ailə qurdu. İndi nəvəmin adı Mikayıldır. Mikayıl Gözəlovlar yenidən doğulur və doğulacaq - bu torpağı qoruyacaq İkinci Qarabağ savaşının igidləri kimi".

Şuşa xatirələrini dinləyəndə, yazını yazanda o günlərə yüzüncü, mininci dəfə yenə qayıtdım.

Bilmirəm, düşmən gülləsinəmi rast gəlib Ruslan, ya Nasir? Ya rus hərbçilərinin yandırdığı Şuşanı görəndə ürəklərimi dayanıb sonacan Şuşanı qoruyanlar kimi? Nə qədər ürəklərin dayandığını kim bilir ki?

İki qardaşın yanğısı hələ səngiməyən Lyudmila xanımla söhbətləşəndə dedi ki, illərdir qardaşlarım yuxuma gəlir, həmişə dərdli, qapqara, yaralı görürdüm onları. Qələbədən sonra Şuşaya gedəndə qardaşlarımın son döyüş yerinə baxdım. Bilirdim ki, ermənilər ancaq  Xankəndindən Şuşaya gedən yoldan şəhərə daxil ola bilərdilər. Elə bil, onları gördüm - həmin postda dayanmışdılar, sapsağlam, dimdik dayanmışdılar, gülümsəyirdilər...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)