Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Çox səhvim ola bilər, amma əsla ilk səhv məndə olmayıb.

Bəzən insanın səhvləri külək kimi dalğa-dalğa üzərinə gəlir. Birini düzəltmək istədikcə digəri peyda olur. Sanki özünü müdafiə etməyə çalışdıqca daha çox günahkar çıxırsan. Amma bir həqiqət var: hər səhvin bir başlanğıcı var, bir qığılcımı, bir səbəbi… Və mən heç vaxt o ilk qığılcımı yandıran olmamışam.

Mənim günahım, bəlkə də, həddindən artıq inam olub. Mənim səhvim, bəlkə də, hər kəsi özümdəki kimi bilmək olub. Heç kimə qarşı pis niyyətim olmayıb, amma bəziləri bunu zəiflik sanıb, verdiklərimi götürüb getməyi seçib.

 Mən yanlış hərəkət edə bilərəm, amma heç vaxt ilk addımı səhv atmamışam. Mən insanları itirmiş ola bilərəm, amma heç vaxt ilk atan olmamışam. Mən susqunluq qarşısında susmamış, xəyanət qarşısında göz yummamış, biganəliyə biganəliklə cavab vermişəm. İnsanlar bunu səhv sayırsa, deməli, mən elə səhv olaraq qalmağa hazıram.

Çünki mən heç vaxt bir sevginin sonunu gətirən olmamışam. Amma bitmiş bir sevgidə qalacaq qədər də aciz deyiləm. Mən heç vaxt bir inamı sarsıdan olmamışam, amma sarsılan bir inamı da yalandan qorumaq istəməmişəm. Mən heç vaxt ilk səhv etməmişəm, amma səhvlərin məni dəyişdirdiyini inkar edə bilmərəm.

Bəzən insanlar səni incidər, sonra da səni günahkar çıxararlar. Sanki onlar heç nə etməmiş, sən isə hər şeyi pozmuşsan. Amma mən bilirəm: hər səhvin kökündə bir başlanğıc var. Mən isə heç vaxt o başlanğıc olmamışam.

Bəlkə də kimlər üçünsə bu sadəcə bir bəhanədir. Amma mənim üçün bir prinsipdir: Kiməsə ilk zərbəni vurmaram, amma vurulan zərbəni cavabsız da qoymaram.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.02.2026)

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bəzən insan mübarizədən bezmir; mübarizənin bitməməsindən yorulur. Mən bunu son zamanlar daha aydın hiss edirəm. Sanki hər gün bir az daha möhkəm dayanmalı, bir az daha səbirli görünməli, bir az daha sakit danışmalıyam. Halbuki insanın içində hər zaman sakitlik olmur. Bəzən içəridə fırtına var, çöldə isə təmkin.

Mən bu gün güclü deyiləm.

Amma məğlub da deyiləm.

Bu cümləni yazmaq belə mənim üçün bir etirafdır. Çünki bizə çox vaxt yalnız iki hal öyrədilib: ya qalib ol, ya da sus. Halbuki üçüncü bir vəziyyət də var — yorğun, amma ayaqda qalmaq.

Mübarizənin iki üzü

Mənim mübarizəm təkcə görünən deyil. Yazarkən, danışarkən, düşünərkən daşıdığım məsuliyyət var. Sözün məsuliyyəti ağırdır. Çünki söz yazıya çevriləndə artıq yalnız sənə aid olmur; o, oxuyanın düşüncəsinə qarışır.

Bəzən yazmaq insanı sağaldır, bəzən isə daha da yorur. Çünki hər cümlə bir az daxildən qopur. Mən bunu hər məqalədə, hər səhnə mətnində hiss etmişəm. Sənət insanı yüngülləşdirmir həmişə; əksinə, onu daha həssas edir.

Fyodor Dostoyevski insan ruhunun ən qaranlıq tərəflərini yazanda belə, qəhrəmanlarını tam ümidsiz buraxmırdı. Mən onu oxuyanda anlayıram ki, insanı məhv edən ağrı deyil, mənasızlıqdır. Mən hələ mənanı itirməmişəm. Yorğunam, amma mənasız deyiləm.

Yorğunluğun iç səsi

Bəzən səhər oyananda özümə sual verirəm: bu qədər davamlı güclü olmaq məcburiyyəti haradan gəlir? Kim bizə öyrədib ki, fasilə zəiflikdir? Mən də uzun müddət dayanmağı özümə qadağan etmişəm. Elə bilirdim ki, dayanmaq geri çəkilməkdir.

Amma indi anlayıram ki, dayanmaq bəzən özünü qorumaqdır.

Qəlbimdəki sızı konkret bir hadisədən doğmur. O, zamanla yığılan xırda yorğunluqlardır. Hər dəfə təmkinlə keçdiyim bir haqsızlıq, hər dəfə susduğum bir söz, hər dəfə “indi yox” dediyim bir arzu… Hamısı içimdə toplanıb.

Bu sızı məni sərtləşdirə bilərdi. Amma mən sərtləşmək istəmirəm. Həssas qalmaq daha çətindir, amma daha doğrudur.

Şəxsi ilə kollektiv arasında

Mənim yorğunluğum yalnız mənə aid deyil. Mən yazanda təkcə özümü yazmıram. Mən eşitdiyim hekayələri, gördüyüm narahatlıqları, hiss etdiyim ümumi gərginliyi də daşıyıram. Cəmiyyətin içində dolaşan səssiz bir yorğunluq var. Hamı ayaqdadır, amma çoxları daxilən tükənib.

Bəxtiyar Vahabzadə dil haqqında yazanda bunun sadəcə söz məsələsi olmadığını deyirdi; bu, kimlik məsələsidir. Kimliyi qorumaq isə daim ayıq qalmaq deməkdir. Ayıq qalmaq insanı yorur. Amma həmin yorğunluq mənasız deyil.

Mən də bəzən düşünürəm: yazmaq nəyi dəyişir? Sonra anlayıram ki, dəyişiklik hər zaman böyük və dərhal olmur. Bəzən dəyişiklik bir insanın daxilində başlayan sakit bir düşüncədir.

Ümidin sakitliyi

Ümid artıq mənim üçün gur bir alov deyil. O, daha çox köz kimidir. Sakit, dərin, amma davamlı. Onu göstərmək olmur, amma hiss etmək olur.

Bəzən elə an olur ki, hər şey ağır görünür. Amma içimdə çox zəif bir səs deyir: “Dayanma.” Bu səs yüksək deyil, pafoslu deyil. Sadəcə inadkardır.

Ümid bəzən böyük cümlələrdə deyil, kiçik qərarlarda yaşayır. Bu gün yazmaq. Sabah yenə ayağa qalxmaq. Çətin də olsa, öz dəyərlərindən geri çəkilməmək.

Sönməmək

Bu gün mən mübarizədən yorulmuşam.

Qəlbimdə sızı var.

Bəzən kədər də var.

Amma sönməmişəm.

Sönməmək bəzən ən böyük qələbədir. Çünki alov kimi yanmaq asandır; tez alışır, tez də sönür. Köz olmaq isə səbir tələb edir. Köz səssizdir, amma davamlıdır.

Mən indi alov deyiləm. Mən közəm.

Və bilirəm ki, bir gün bu köz yenidən istilik verəcək. Bəlkə gur alov olmayacaq, amma kifayət qədər işıq olacaq ki, yolumu görə bilim.

Bəlkə də insanın ən böyük gücü elə budur:

tam güclü olmadan da davam edə bilmək.

tam xoşbəxt olmadan da ümid edə bilmək.

Yorğun, kədərli, amma yenə də ayaqda.

Və bəzən bu, kifayətdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.02.2026)

Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

İnsan sevdiyini itirdikdə, bu itkini yalnız bir kədər kimi yaşamır. O, bir növ boşluğa düşür, öz varlığını, həyatın mənasını, zamanın və mövcudluğun mahiyyətini sorğulamağa başlayır. Çünki ölən təkcə sevdiyin insan olmur, onunla birlikdə sən də dəyişirsən. Varlığın bir hissəsi qopur, keçmişin bir parçası itir, xatirələr əllərinin arasından süzülüb gedir.

Mən indi o boşluğun içindəyəm. Deyirlər ki, insan zaman keçdikcə acıya öyrəşir, amma məncə, bu, bir yalandır. İnsan sadəcə, həmin ağrını gündəlik həyatının içinə yerləşdirir, onunla birlikdə yaşamağı öyrənir. O ağrı heç vaxt keçmir, yalnız formasını dəyişir, bəzən bir xatirəyə çevrilir, bəzən gözlənilmədən səni boğan bir dalğaya. Amma nə olursa-olsun, həmişə içində bir yerə ilişib qalır.

 Həqiqət mənim üçün sadəcə bir ad deyildi. O, mənim uşaqkən qaçıb sığındığım bir dünya idi. O, mənə nizam və hüzur verən, həyatın xaosunun içində bir liman olan insandı. Anam hirslənəndə, müəllim acılayanda, dost xəyanət edəndə, mən onun evinə gedirdim. Qapını döymədən açırdım, içəri keçib sakitcə otururdum. O isə heç nə soruşmazdı.

Bəzən sadəcə əlini saçlarımın arasından keçirərdi. Bəzən mən danışardım, bəzən sadəcə susardım. O, qulaq asardı. İnsanlar təsəlli verməyə çalışanda adətən nələrsə deyir, məsləhətlər verir, "keçib gedər" deyirlər. Amma o heç vaxt belə etməzdi. O, sadəcə yanımda olardı və bu, yetərdi.

İndi, nə zaman yorulsam, nə zaman çarəsiz hiss etsəm, harasa getmək istəyirəm. Amma hara? O ev artıq yoxdur. O qucaq yoxdur. O isti nəfəs, o sakit gözlər, o toxunuş yoxdur. Hara qaça bilərəm ki?

O gün, o lənətə gəlmiş gün, biz onu torpağa tapşırdıq. Hava sakit idi. Sanki göylər də donub bu hadisəyə mat məətəl baxırdı, amma içimdə fırtına qopurdu. İnsan sevdiyini basdıranda, sadəcə bir bədəni deyil, bütün xatirələrini də torpağa gömmüş kimi hiss edir. Əlimdə bir kürək torpaq tutmuşdum. Necə ata bilərdim? Mənim uşaqlığım, mənim rahatlığım, mənim sığınacağım indi bu torpağın altında olacaqdı?

İnsanlar adətən belə anlarda Allaha yalvarır, dualar oxuyur, amma mən sadəcə baxırdım. O soyuq, boz torpağa baxırdım və düşünürdüm: Bu necə ola bilər? Bu qədər sevgi, bu qədər xatirə, bu qədər varlıq necə bu torpağa sığa bilər?

Amma sığırmış.,

Hər kəs bir-bir ayrıldı, amma mən qəbirsanlıqdan gedə bilmədim. Ayaqlarım məzarların başında donub qalmışdı. Mən orada, o soyuq torpağın qarşısında dayandım və ölümün gerçəkliyini hiss etdim. Çünki ölüm həmişə uzaq görünür, başqalarının başına gələn bir hadisə kimi. Amma bir gün sən onu öz həyatında, öz qanında, öz ruhunda hiss edirsən. Və anlayırsan ki, ölüm təkcə bir son deyil. O, bir uçurumdur. Və biz o uçurumun kənarında dayanıb, sevdiklərimizi bir-bir oraya göndəririk.

Dostoyevski yazırdı ki, insan yalnız ölümlə qarşılaşanda həqiqətən həyatın mənasını dərk edir. Amma nədir o məna? Biz bu dünyaya gəlib, sevirik, bağlanırıq, xatirələr toplayırıq, sonra isə bir gün hamısını geridə qoyub gedirik. Niyə? Bütün bu sevgi, bütün bu xatirələr niyə var, əgər bir gün hamısı yox olacaqsa?

  Ailəmizin Həqiqətini itirdiyim gündən bəri, bu suallar beynimdə dolanır. Çünki o, mənə ölümsüz görünürdü. Həmişə orada olacağını düşünürdüm. Biz həmişə belə düşünürük. İnsan sevdiklərinin bir gün yox olacağını qəbul etmir. Amma həyat qəddardır, o səni həmişə hazırlıqsız yaxalayır.

 İndi, nə qədər düşünüb anlamağa çalışsam da, bir cavab tapa bilmirəm. Amma bildiyim bir şey var: O, artıq fiziki olaraq burada olmasa da, mənim içimdədir.

Bəzən güzgüyə baxıram və onun baxışlarını öz gözlərimdə görürəm. Bəzən heç gözləmədiyim bir anda, onun dediyi bir cümlə yadıma düşür və gülümsəyirəm. Onun yoxluğu içimdə bir boşluq yaratsa da, o boşluğun içində hələ də onun varlığını hiss edirəm.

İnsanlar deyirlər ki, zaman hər şeyi sağaldır. Amma bu, yalandır. Zaman heç nəyi sağaltmır, sadəcə insanı ağrısına öyrəşdirir. Sevgi də, həsrət də, kədər də insanın içində həmişə yaşayır, sadəcə onunla necə yaşamağı öyrənirik.

  Mən indi bilirəm ki, onun qucağı artıq məni qollarına dolamasa da, onun sevgisi hələ də içimdədir. O, mənim içimdə yaşayır, hər anımda mənimlədir. Bəzən bir mahnıda, bəzən bir xatirədə, bəzən sadəcə gözlərimi yumanda onun nəfəsini hiss edirəm.

Sevdiklərimiz heç vaxt torpağa qarışmır. O, həmişə içimizdə yaşayır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.02.2026)

Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Gürcüstan ədəbi mühitində formalaşan azərbaycandilli ədəbiyyatın Azərbaycan ədəbiyyatına inteqrasiya etməsini, onun tərkib hissəsi olmasını təsdiq edən Gülzar Şərifovanın ”Şeirlər toplusu” adlı şeirlər kitabı işıq üzü görmüşdür.

Şeirlər toplusunun müəllifi olan Gülzar Şərifova yaradıcılığa 1960-cı illərdə başlamış, onun şeirləri “Sovet Gürcüstanı” qəzetində, Azərbaycan və Türkiyədə, həmçinin elm.info.az, zim.az, turan.info.az, dergizan.com və s. müxtəlif mətbu orqanlarıında nəşr edilmişdir. Gülzar Şərifova mətbuatda Ş.Gülzar, Gülzar Şərifova, G.Şərifova, Gülzar Nəsrəddin qızı Şərifova, G.N.Şərifova imzaları ilə çap olunmuşdur.

Şeirlər toplusunda şeirlər “Vətən və xalq haqqında duyğular”, “Sosial-siyasi lirikanın bədii panoramı”, “Fəlsəfi lirikanın düşüncə qatları”, “Ailə və nəsil yaddaşı”, “Ruhun daraldıqca təbiətə çıx”, “Bayatılar”, “Ağılar və ya edilər” başlıqları altında təqdim edilir.

Bədii yaradıcılığa orta məktəb illərindən başlayan Gülzar Şərifovanın şeirləri ədəbi dairələrin diqqətini cəlb etmişdir. Azərbaycanın Xalq yazıçısı, dramaturq, ictimai xadim, Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü Mirzə İbrahimovun Gülzar Şərifovanın bədii yaradıcılığına maraq göstərməsi isə tarixi bir reallıqdır. “Sovet Gürcüstanı” qəzetinin 8 oktyabr 1966-cı il tarixli 121 (4689)saylı qəzetinin səhifələrində Mirzə İbrahimov, Əli Vəliyev, Süleyman Rüstəm, Osman Sarıvəlli və digər Azərbaycanın tanınmış şair və yazıçılarının Tbilisi şəhərində iştirak etdikləri tədbirdə Xalq yazıçısı Mirzə İbrahimovun Gülzar Şərifovanın “İnsana sualım var” şeirinin surətini götürməsi xəbəri qəzetin səhifələrində yer almışdır.

Gülzar Şərifovanın “Şeirlər toplusu” kitabının redaktoru və ön sözünün müəllifi filologiya elmləri doktoru, Rusiya Təbiət Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü Salidə Şərifovadır. Salidə Şərifova Gülzar Şərifovanın bədii yaradıcılığını “Xruşov mülayimləşməsi” dövrünun tərkib hissəsi kimi təqdim edir. Gülzar Şərifovanın poeziyasının Gürcüstanda yaşayan azərbaycanlıların bədii ənənələrini və həmin dövrdə Azərbaycanın bədii mühitində baş verən prosesləri əks etdirməsinə toxunur. Özünəməxsus yaradıcılıq yolu olan Gülzar Şərifovanın janr xüsusiyyəti, bədii dili və problematikası zənginliyi ilə diqqəti cəlb edən poetik nümunələrinin ədəbiyyatşünaslığın diqqətindən kənarda qalmasını təəssüf hissi ilə vurğulayaraq şairin poetik nümunələrini Azərbaycan ədəbiyyatının tərkib hissəsi kimi dəyərləndirməsi reallığı təcəssüm etdirir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.02.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Son zamanlar dilinizdən düşməyən Epşteyn cinayətləri ilə kifayətlənəkmi? Yoxsa   qatillərin aramızda olduğundanmı danışaq?

1990‑cı illərin sonu və 2000‑ci illərin əvvəllərində Azərbaycanda baş vermiş ən dəhşətli insanlıq cinayətlərindən biri İqor adlı şəxsin törətdiyi seri‑cinayətlər idi. O həmin dövrdə yüzlərlə qadını hədəf alaraq əvvəlcə onların etibarını qazanır, daha sonra onları arxa meşə evlərinə apararaq amansızlıqla qətlə yetirir və öldürdüyü insanların bədənlərini işləyib ət kimi təqdim olunan qutablar hazırlayaraq həm özləri yeyir, həm də ictimai yerlərdə satırdı.

Bu dəhşətli cinayətlərin bütün çılpaqlığı 2001‑ci ildə yayımlanan “Ailələr və talelər” proqramında jurnalist Nailə İslamzadənin suallarına cavab verən İqor tərəfindən etiraf olunmuşdu.

Onun sözlərinə görə bütün bu dəhşətli əməllərin əsas kökündə uşaqlıq illərində sevdiyi bir qızdan rədd cavabı alması dayanırdı ki, bu təcrübə onun qəlbini soyudaraq qadınlara qarşı dərin nifrətə çevrilmişdi. Daha sonra 20‑25 yaşlı qadınlarla tanışlıq quraraq onları Xaçmazdakı meşə evinə, cinayət ortağı və həyat yoldaşı ilə birlikdə yerləşdiyi əraziyə aparırdı.

Orada qızları öldürdükdən sonra onların cəsədlərini işləyərək qutab bişirirdilər. Bu qutablar adi ictimai yerlərdə – avtovağzalların yaxınlığında, açıq bazarlarda, küçə künclərində satılırdı.

İqor müsahibədə demişdi ki, “camaat bilmədiyi üçün qutabları alıb yeyirdilər, biz özümüz də ətini yeyirdik, mən qızları seçirdim, onlara əvvəl pul təklif edirdim. Daha sonra onları aparırdım, dostumla birlikdə balta ilə öldürüb başlarını kəsirdik. Qızlar əvvəlcə nə baş verdiyini hiss etmirdilər, yalnız ölümlərinə az qalmış başa düşürdülər, artıq gec olurdu”. 

Sabiq polis rəisi olmuş mütəxəssis isə bu tip cinayətkarların azadlığa çıxmasının mümkün olmadığını, lazımi hallarda məcburi müalicə tədbirləri ilə birlikdə ömürlük həbs cəzası ilə cəzalandırıldığını bildirmişdi. Bu tip insanlıqdan kənar hadisələr yalnız Azərbaycanda baş vermirdi, dünyada da belə dəhşətli hallara çox rast gəlinmişdi. Rusiyanın Krasnodar vilayətində ər‑arvad birliyi 1999‑cu ildən başlayaraq ətrafdakı insanları öldürüb onların bədənlərini konservləşdirib satırdılar, ümumi olaraq 30‑dan çox cinayətdə şübhəli hesab olunsalar da yalnız 7 qətl onlara aid edilə bilmişdi.  Bu hadisələr hüquq‑mühafizə orqanlarının, psixoloqların və kriminalistlərin böyük araşdırmalarına səbəb olmuşdu, çox vaxt belə hallar yalnız fiziki zorakılıq deyil, həm də ruhi xəstəlik və sosial məsuliyyət məsələlərini gündəmə gətirirdi. 

SSRİ dövründə və sonra postsovet məkanında Andrei Romanoviç Chikatilo kimi seri qatillər də insanları dəhşətə gətirmişdi. “Rostov qəssabı” ləqəbi ilə tanınan Chikatilo 1978‑1990 arasında ən azı 52 qadın və azyaşlı qızı öldürmüşdü. O, qurbanlarını avtobus dayanacaqlarında, ictimai yerlərdə seçərək uzaq yerlərə aparır, orada boğma, bıçaqlama və işgəncələr tətbiq edərək onları öldürürdü.

Bu əməliyyatlar sovet hüquq‑mühafizə sistemini uzun müddət çaşdırmışdı, nəhayət 1990‑cı ildə tutulmuş, 1994‑cü ildə məhkəmə tərəfindən edam olunmuşdu. Amerika Birləşmiş Ştatlarında da belə hadisələrdən az deyil, Hamilton Howard Fiş 1870‑ci ildə doğulmuşdu və 1920‑ci illərdə uşaqlara qarşı törətdiyi zorakılıq, qətl və bədən hissələrini yemək kimi xəstə əməlləriylə tanınmışdı. Fiş öz qurbanlarına məktublar yazmaqdan belə çəkinməyərək, onlara etdiklərini detallı şəkildə təsvir edirdi.

Bu halda hüquq‑mühafizə sistemini şoka salmış və o 1934‑cü ildə tutulmuş, 1936‑cı ildə elektrik kreslosunda edam edilmişdi.

Henry Lee Lucas ABŞ‑də 1936‑cı ildə doğulmuş, 1980‑ci illərdə polisə yüzlərlə qətldə iştirak etdiyini müxtəlif yollarla etiraf etmişdi. Lakin sonradan araşdırmalar göstərmişdi ki, çox sayda iddiası yalandır və yalnız bir neçəsi hüquqi cəhətdən təsdiq edilə bilmişdi. Lucas 2001‑ci ildə həbsxanada təbii səbəblərlə vəfat etmişdi, onun partnyoru Ottis Toole isə Lucasla birlikdə müxtəlif zorakılıq əməllərinə qarışmışdı.

Bundan əlavə, ABŞ cinayət tarixinə adını yazmış Anri Li Lukas da 20 il ərzində ən az 350 nəfəri öldürmüş, həbs cəzasına məhkum edildikdən sonra belə cinayətlərinə davam etmiş və 2001‑ci ildə həbsxanada vəfat etmişdi. Qarri Ridvey isə 10 il ərzində 71 qadını öldürmüş, 2001‑ci ildə tutulmuş və ömürlük həbs cəzası almışdı. 

Bu tip hadisələr yalnız keçmişdə qalmayıb, son zamanlar ABŞ‑li maliyyəçi və  istismar sxemləri ilə məşhur Ceffri Epşteyn məsələsi gündəmə gəlsə də ,  təkcə ABŞ-də belə dəhşətli halların baş verməsini demək doğru deyil.

Eyni zamanda belə insanlar və onların törətdiyi fəlakətlər öz vətənimizdə də mövcuddur.

Epsteyn yalnız nümunədir, amma bu tip qanunsuz, amansız, insanlıqdan kənar əməllər ölkəmizdə də baş verib, bu isə cəmiyyətə xəbərdarlıqdır. Hüquq‑mühafizə orqanlarının, sosial xidmətlərin, media və ictimaiyyətin belə hallara qarşı hər zaman hazır olması və birlikdə mübarizə aparmasının zəruriliyini göstərir. İnsanları qorumaq və belə faciələrin qarşısını almaq üçün məlumatlı, şüurlu və vətəndaş məsuliyyətli davranış vacibdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.02.2026)

Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Doğum günlərində şəhidlərimizi tez-tez yada salmaq bizim missiyamızdır. Doğum günü bu günə təsadüf edən növbəti Milli Qəhrəman Əfqan Qaraxan oğlu Hüseynovdur.

O, 24 fevral 1963-cü ildə dünyaya göz göz açmışdır. 1970-ci ildə 109 saylı orta məktəbə getmiş, 1980-cı ildə C.Naxçıvanski adına hərbi təmaüllü orta internat məktəbində təhsilini başa vurmuş, sonra Bakı Ümumqoşun Komandirləri Məktəbinə qəbul olmuş və taqım komandirinin müavini təyin edilmişdir.

1984-cü il tarixdə SSRİ Müdafiə Nazirinin əmrinə əsasən ona leytenant hərbi rütbəsi verilmişdir.

11 oktyabr 1985-ci ildən 25 iyun 1987-ci ilə kimi Əfqan Əfqanıstan Demokratik Respubllikasında gedən döyüşlərdə fəal iştirak etmiş və ağır yaralanmışdır. Onun döyüş xidməti yüksək qiymətləndirilmiş, "Qırmızı ulduz" ordeni ilə təltif edilmişdir. 1986-cı ildə ona baş leytenant rütbəsi verilmişdir.

1988-ci ildə SSRİ-nin hərbi Silahlı Qüvvələrinin yaranmasının 70 illiyi ilə əlaqədar olaraq Hüseynov Əfqan Qaraxan oğlu "SSRİ Hərbi Silahlı Qüvvələrinin yaranmasının 70 illiyi" medalı ilə təltif edilmişdir. O, 1988-ci ildə C.Naxçıvanski adına Bakı hərbi təmayülli məktəbə tərbiyəçi bölük komandir təyin edilmiş və növbəti kapitan hərbi rütbəsini almışdır. 

Yüksək dərəcəli biliyə malik bir zabit olduğu nəzərə alınaraq Hüseynov Əfqan Qaraxan oğlu 2 dekabr 1991-ci ildə Azərbaycan Respublikası Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin 1-ci şöbəsində döyüş hazırlığı üzrə baş zabit vəzifəsinə təyin edilmişdir.

Həmin dönəmdə gün-gündən mətinləşən, yüksək döyüş hazırlığına yiyələnən Milli Qvardiyanın nəzdində yeni alay yaranması məsləhət görmüşdür. Həmin alayın ilk komandiri Əfqanıstan müharibəsində böyük döyüş təcrübəsi keçmiş mayor Hüseynov Əfqan Qaraxan oğlu təyin edilmişdir. Yeni təyin olunmuş təcrübəli komandir Milli Qvardiyanın rəhbərliyinin köməyi və özünün təşkilatçılıq bacarığı ilə alayın şəxsi heyətinin döyüş hazırlığını və təlimini qısa bir vaxt ərzində lazımı səviyyəyə çatdırmışdır.

Qubadlı, Laçın bölgələrində acınacaqlı vəziyyət yaranmışdı. Dişinə qədər silahlanmış ermənilər daim təhlükə yaradırdılar. 186 saylı sərəncamı ilə 26 oktyabr 1992-ci il tarixində alayın şəxsi heyəti, başda alay komandiri mayor Hüseynov olmaqla həmin bölgələrə göndərilmişdir. 

Bu döyüşdə alay komandiri mayor Hüseynov xüsusi fədakarlıq göstərmişdir. Bacarıqlı, igid komandir Milli Qvardiyanın adını yüksəyə qaldırmışdır. Lakin özü 1 noyabr 1992-ci ildə alayın düşmən üzərinə yeni hücumu zamanı başına dəyən düşmən gülləsindən əbədi olaraq gözlərini yummuşdur.

Onun bu itkisi Milli Qvardiyanın zabit və əsgərlərini çox məyus etsə də, sonrakı döyüşlərdə onlar Əfqanın intiqamını almaq arzusu ilə ağır döyüşlərə girmiş, belə döyüşlərdə itkilər versələr də şərəflə çıxmışdılar.

Əfqan Hüseynovun bir qız övladı yadigar qalmışdır.

Allah qəhrəmanımıza rəhmət eləsin!

Heç kəs unudulmayacaq, heç nə yaddan çıxmayacaq!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.02.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Prozası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi yazıçı Təbrizdə yaşayan Məhsa Əbdüləlizadədir.

Məhsa Əbdüləlizadə

Təbriz

SARI İŞIQ

Yenə səslərini başlarına atıblar. Heç gecə-gündüz də düşünmürlər. Beynimi kazarma edib hər an parad getməkləri əsəblərimi qarışdırır. Səsləri anamla atamın savaşdıqlarını anımsadır. Sanıram atam yenə patı çəkib anamın canını əlinə alıbdır. Kölgəsi artıq qısalmış, gözyaşı otağımın divarına hopur. Kölgənin anam olduğunu, atamın şilləsini, saçının otağımda tapılmasından sezirəm. Atamdan sonra kimsə onu belə vura bilməzdi. Anamın səsi divarların arasından gəlir, düşünürəm.

Kölgələr otağımdakı divarlarda savaşanda, heç görmədiyim sinemada oturub, sonu yox bir filmə baxıram sanki. Yaxınlaşdıqca yerimin içində sıxılıb, uşaqlıqda həsrətində qaldığım qırmızı neylon topa oxşayıram.

Kölgələr savaşırdılar. Əsəblərim bir-birilərini bıçaqlayırdılar. Anamın qarnından damcılayan qan, alnımın ortasına sıçrayır. Diksinib atamın əlindən bıçağı alıram. Eləyə bildiyim qədər çığırıb divara sarı yürüyürəm.

Anam divara sərilir. Divarı qucaqlayıb uca səslə ağlayıram. Əllərimi anamın qarnında gəzdirdiyimdə qarnımın içi gicişir. Bıçaqla qarnımı qurdalayıb içimdəkiləri tökməyim gəlir. Əlim bıçağa sarı getdikdə kölgəsinin divara əsməsini duyuram. Əlimi kəpənək edib kölgəsi ilə oynamağım gəlir.

Patı çəkənlər adamları olduqları kimi görmürlər. Dünən tərəvəz arıtladığımda qəzetdəki titri zığ bürümüşdü. Əlimlə təmizləyib oxumuşdum. "Bir kişi 12 yaşlı uşağını meymun gördüyünə başını kəsdi!"

Anamın kölgəsinin qıçından yapışıb, son gücümlə silkələyirəm. Boyumun qıssa olduğundan gözlərinə baxa bilmirəm.

Otağın guşəsindəki çarpayını gətirib üstünə çıxıram. Özümü onun gözlərinə soxuram. İllər boyu ürəyimə yığdığım sözləri deməyim gəlir. Əlindəki qanlı bıçağın kölgəsindən qorxub, "Səndən zəhləm gedir" - deyə bilmirəm.

Baş barmağımı gözünə soxub, çıxardır. "İndi de görüm məni nə cür görürsən?" Çığırıram. Səsim otağıma yayılır. Səsim təzə yetkinlik yaşında olan oğlanların səsinə oxşayır. Səsimdən qorxub pişik kimi divarı cırmaqlayıram. Çarpayıdan yerə axınıram. Alt köynəyim masanın qırağına ilişib cırılmağının səsi qulağıma dolur.

Atam iki-üç il öncə çarpayının üstünə çıxıb, zirzəmidə özünü asmışdı. Anam yeralma-soğan gətirməyə ora getməsəydi, indi neçə kəfən çürütmüşdü. Çığırmağını eşitdiyimdə "Yəqin yenə siçan ya pişik ölüsü görüb ha..." - deyib, zirzəmiyə qaçdım. Atamın üz-gözü göyərmiş, zirzəminin ortasında böyürü üstdə qalmışdı. Boğazında kəndirin izini gördüyümdə, bir an xəfələnib, örtüyümün düyününü boşaltdım. Anam məni görcək üz-gözünü didib "Yeri qonşulara hay sal, yox ey, əminə zəng vur" - deyib, yaşı min yerdən tökürdü. “Bu kişi hər kim olsa da, uşaqlarımın atasıdır” - deyə ömür boyu yaşayırdı. Qırmızı kəndir ilan kimi atamın gövdəsinə yayılmışdı...

Əlimi arxama uzadıb, köynəyimin harası cırıldığını axtarıram. Kürəyim göynəyir. Baş barmağımda bir damcılıq qan izi qalır. Divardakı kölgələrin filmi bitmiş kimi, səslərin freskanı azalmışdı.

Atamın sələmçidən pul götürdüyü gündən hər nə başlamışdı. Borclular həyətin ortasında yaxasından yapışıb, pullarını istəyirdilər.

Bizə xor baxanda cınqırını çıxarda bilmirdi. Nənə-bacı yamanını eşidəndə, həyətə çıxıb abırını tökməyim gəlirdi. Oyuncaq kimi qucaqdan qucağa atılırdım demək. Sanırdım uşaqlıq etmədən, boy atıram. Uşaqlara qoşulmağım gəlmirdi artıq. Gözümün qabağında onların oynadıqları oyunların anlamını unudurdum.

Ayın işığı otağın ortasında, sanki LED çırağı yanırdı. Bacım yuxudan durmasın deyə çarpayını yavaşca yerinə qaytarıram. Dil-dodağım quruyub. Otaqdan çıxıram. Yavaşca otağa gedirəm. Soyuducunun qapısını açdığımda sarı işıq ayağımın altından otağın divarına sarı süzüb bacımın sifətində dayanır. Dodağının üstündəki qara xala dalıram. Sanki anamın başını kəsib onun sinəsinə qoyubdurlar. Üzdə qara saçını darayıb hörüyümdə hıçqırığımı udub gizlədirəm. Haçansa "Yenə ağlayırsan" - sorğusunu soruşanda bir cavab tapa bilmirdim.

Soyuducunun içindəki düzülmüş araqların qoxusu burnumu gicişdirir. Qonşuların anama "Bu kişidən sənə bir şey aid olmaz, boşan, çıx get" - söz yadıma düşür. Xəyal quşum ərik ağacımızın budağında oturub mən ilə bacımın hovuzun başında ağladığımıza baxır. Anam çadrasını başına atır. Qolumdan yapışır. Həyətdən eşiyə çıxırıq. Seyid Əmi küçədə anamın qabağını alıb onu danlayır. Danışarkən əlini oynadanda təsbehinin səsi qulağıma dolur. Özü öldükdən sonra təsbehi arvadının əlindən düşmür. Yekə muncuqlu göy rəngli təsbehdir. Anam evlərini təmizləyəndə gizlicə götürüb baxmışdım. Muncuqların üstünə Allah, Məhəmməd yazılmışdı. Arvad deyirdi qayın atam bunu Kərbəladan gətirmişdi. Qurban olduqlarım qəbirlərinə sürtülüb deyəndə küçənin arvadları təsbehi gözlərinə qoyub öpürdülər. Böyük nənəm gilə yetişənədək anam dodağının altında danışırdı. "Biqeyrət kişi, təkcə arvad almağın qalmışdı." Eşitdiyim sözlərin anlamını düşünmədən yaşımı gizlətmək üçün dostlarımdan ayrılıram. Atamın hər günki işi idi. Ayın başı gəlmədən anamın gözünün altında badımcan əkib onun aylığını verirdi. Dırnaqlarımı anamın yayın istisində düzəltdiyi sarıkök bəstəsi kimi dərmədən yeyirdim.

Dayılarım onu arvadı ilə gördüklərini anama deyən gündən evdən eşiyə çıxa bilmədim. Dostlarımın məktəbdən gələndə səslərini küçədən eşidirəm. Eşiyə çıxa bilmədiyimə dişlərim bir-birinə sürtülürdü. Daha ən yaxın yoldaşım atamın hər günki cibimdən oğurladığım siqara və böyük anam düzəltdiyi taxta matışqası olmuşdu. Səhər bacımı qabağıma qoyub eyvanda darıxmalarımı onunla paylaşırdım. Ağlayarkən dodağım əsəndə Səhər ovunurdu. Güləndə təzə çıxmış iki dişi görsənirdi. Yatağından tutub "Dovşanımsan" - deyirdim. Anam evdə olmayanda daha çıxıb məktəbdən gülə-gülə gəldiyimiz yola donuxub bir bucağa sıxılıram. Siqaraya qullab vurub, atam kimi hər nəyə xəyalsız olmaq istəyirdim.

Siqaret çəkdiyim gündən anam ilə də ara açırdım. Qorxurdum məni qucaqlayıb üzümdən öpəndə siqaranın qoxusunu paltarımdan duysun. Həyətimizdə əkdiyim qızılgüllərini yeyirdim. Evdə az danışırdım.

Soyuducunun içindən su parçını götürüb nənəliyimin vasvası olduğunu vecimə almadan başıma çəkirəm. Hər gün həyətdən tualetin kafelinədək təmizləyir. Atam evə gələndə həyətdəki hamama saldırmayınca evə qoymur. Suyun soyuqluğu beynimdəkiləri doldurub məni sitildədir. Nənəliyimin yuxu davaları ərinin araq şüşələri kimi soyuducuda sıralanmışdı. Əlimi uzadıb birini götürürəm. Minlər fikir beynimə gəlir, gedir. Anamın kölgəsi aşpazxananı canına çəkir.

Qabaqlar qonşumuzun qızı bu davalardan qaçmaq üçün, özünü damdan atıb öldürmüşdü. Yazıq atası zorla ərə vermək istəyirdi. Nənəsi hamıya "Qızımı ərim öldürdü. Yoxsa on beş yaşında bir qız nə bilir özünü öldürmək yəni nə?" - deyirdi.

Anam bu sözü eşitdiyi gündən tualetə də gedəndə bizim arxamızca gəlirdi.

Davanı o qədər əlimdə sıxmışdım, ovcumdakı tər muncuq kimi üstündə qalmışdı. Onu yerinə qaytarıb otağa qayıdıram. Atamla arvadının üst qatdan gülüşmələrinin səsi qabaqkı evimizin tavanı kimi başıma yağır. Köhnə yaralarım göynəyir. Anamın bir dəfə əri ilə ürəkdən gülmə səsi arzusunda qaldığı yadıma düşür. Dişlərimin qıcıldamasından tüküm biz-biz durur. Sanıram atam yenə patı çəkibdir. Nənəliyimin gülməsinin səsi daha ucalır. Divarların dörd bir yandan gövdəmi sıxmasını hiss edirəm.

Addımlarımı otağa sarı atıb qapının astanasından Səhərə baxıram. Üstü açıq qalmış yerinin içində neylon toplara oxşayır! Yuxu davalarını atmaq fikri gözlərimdən axan yaş kimi beynimə axır. Atamla arvadının səsi ilan kimi içimə süzülürlər. Fısıltılı səsi ürəyimi sancır. Ağ mələfəni Səhərin üstünə çəkdiyimdə sanki ölü birisinin üstünü çəkdim. Üşüyürdüm. Yuxum gəlmədən yatmaq istəyirdim. Səhəri qucaqlayıb öpmədən sarı işığın yolunu tutub gəldiyim yolu geri qayıdıram...

 “Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.02.2026)