Harun Soltanov,

 "Ədəbiyyat və incəsənət" portalının Yaradıcılıq şöbəsi.

Salam, insan.

 Sən ki, bu səhər oyananda bir anlıq özünü unutdun. Nəfəs aldığını hiss etmədin, ürəyinin döyüntüsünü saymadın, sadəcə qalxdın, getdin. Sonra birdən gecə yarısı oyanıb qaranlığa baxdın və düşündün ki, mən niyə burdayam? Bu bədən, bu xatirələr, bu yük hamısı mənimdi?

 Sən, həm çox böyük, həm çox kiçiksən. Yer üzündə addımlayırsan, amma başın göylərə dəyir. Ulduzlara baxıb "mən də o ulduzların birində yaşayanın əlindən tutmuşam" deyə bilmirsən, amma içində bir şey pıçıldayır. Bəlkə də ulduzlar sənin içindədir.

 Gəl bir an düşünək. Sən,əslində, bir hekayəsən. Doğulduğun gün başlayan, heç vaxt tam bitməyən, bəzən qəhrəmanı özün olduğun, bəzən heç kənardan tamaşaçı belə ola bilmədiyin bir hekayə. Yaddaşın yalan danışır dostum. O, heç vaxt olduğu kimi saxlamır heç nəyi. Uşaqlığını xatırlayanda həyətdəki köhnə ağac daha hündürdür, itirdiyin adamın səsi daha isti, qırılan oyuncağınla oynadığın vaxt daha ağırdır. Amma əslində o ağac bu gün kəsilib. İtirdiyin adamın səsi tədricən sənin öz səsinə qarışır. Və o qırılan oyuncaq... onu artıq hardasa unutmusan. Bəs onda biz kimik? Xatirələrimizdən yoğrulmuşuq? Yoxsa onların yalanlarından?

 Varoluşun ağırlığı altında əyilən yeganə varlıqsan sən. Dağ da ağırdır, amma dağ öz ağırlığını hiss etmir. Dəniz də dərindir, amma dəniz öz dərinliyindən qorxmaz. Sənsə hər səhər oyanıb eyni yükü çiyinlərində hiss edirsən. Ölümlü olduğun yükünü. Və buna baxmayaraq, yenə qalxırsan, yenə sevirsən, yenə uzaqlara baxıb "bəlkə.."  deyirsən.

 Bu "bəlkə"  sənin ən insani sözündür. "Bəlkə sabah daha yaxşı olar" , "bəlkə o məni başa düşər" , "bəlkə bu dəfə alınar" , "bəlkə ölümdən sonra da bir şey var" . Bəlkə... yox, əmin deyilsən. Heç vaxt tam əmin olmursan. Və bu qeyrimüəyyənlik sənin həm işgəncən, həm də azadlığındır. Quş əmindir ki, o uçar. Balıq əmindi ki, o üzər. Sən isə heç nədən əmin deyilsən. Amma məhz buna görə fəlsəfə yazırsan, buna görə dua edirsən, buna görə gecə yarısı oyanıb ulduzlara sual verirsən.

 Bədənin bir qəfəsdir, bilirik. Amma bu qəfəsin içində nə var? Qədimlərin dediyi kimi ruh? Yoxsa sadəcə beyninin içində elektrik impulsları, kimyəvi reaksiyalar, yalnız bir neçə onillik davam edən bir alov? Neyroelm deyir ki, sən beyninsən. Şərq mistisizmi deyir ki, sən beynindən də böyüksən. Qəlb deyir ki, mən varam. Ağıl deyir, duxun var bunları sübut et.

 Sən isə ortada qalırsan. Nə tamamilə maddisən, nə tamamilə mənəvi. Bir ayağın elmin torpağında, bir ayağın şeirin buludunda. Kimya deyir ki, sən karbondan, hidrogendən, oksigendən ibarətsən. Şeir deyir ki, sən itirilmiş bir planetdən düşmüş bir ulduz parçasısan. Hansı doğrudur? Bəlkə də hər ikisi. Bəlkə də insan olmağın sirri məhz bu ikiliyi qəbul etməkdir. Toz olmağı qəbul edib, yenə də ulduzlara uzanmaq.

 Bax, ətrafına nəzər sal. Bu stul, bu kağız, bu şüşə, bu nəfəs. Hamısı adi görünür, amma bir an dayanıb düşünsən, möcüzədir. Hər şey möcüzədir. Əlinin içinə su damcılasa, o damcıda milyonlarla atom, milyonlarla atomda milyardlarla hekayə var. O barmağınla üzünə toxunsan, neçə sinir hüceyrəsi o an səyahətə çıxır. Sən heç fərqinə varmırsan. Sən çox məşğulsan. Pullarla, qəbzlərlə, sözlərlə, yarımçıq sevgilərlə, unudulmuş andlarla məşğulsan.

 Amma gecə, hər kəs yatanda, bəzən pərdəni açıb şəhərə baxırsan. İşıqlar yanır, uzaqda bir it hürür, hardasa kimsə ağlayır, hardasa kimsə gülür. Və birdən başa düşürsən. Bu nəhəng mexanizmin içində sən bir dişli çarx belə deyilsən, sən bir sualsan. Cansız bir sual. Və bu suala cavab axtarmaq üçün ömrün yetməz. Bəlkə də cavab yoxdur. Bəlkə də sualın özü cavabdır.

Salam, insan.

 Salam, sən ki, sabah yenə oyanacaqsan, yenə nəfəs alacaqsan, yenə unudacaqsan ki, nəfəs almaq nə qədər möcüzədir. Salam, sən ki, sevgini son nəfəsinə qədər aparacaq qədər güclü, bir sözlə dağılacaq qədər zəifsən. Salam, sən ki, özünü tanımaq üçün ömrünü sərf edib, axırda heç nə bilmədiyini anlayan kimi gözlərini yumacaqsan.

 Və bəlkə də elə məhz bu gözəllikdir, bitməyən axtarışın özü, heç vaxt tam yetişməyən məhsulun həsrəti, sonsuz suallar qarşısında çaşqın dayanan bu kiçik varlığın əzəməti.

 Salam, insan.

Sən ki, kainatın özünə qoyduğu ən dərin sual, həm də həmin sualın yeganə şahidisən...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)

Aynur İsmayılova,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

Mən əlbət ki, şair deyiləm. Esseistikada qələmimi sınayıram. Amma bu gün anamla bağlı qeyri-ixtiyari bu sətirləri yazdım. Və onlar essedən adlayıb şeirə keçdilər. Peşəkar şairlər məni qınamasınlar, bunlar bir həvəskarın sadəcə ürək sözləridir…

Kimlərsə təsirlənsə, öz anasına qarşı bu hissləri keçirsə, yazımın təbii olmasına əlbət ki sevinərəm…

Ay anam, heç qocalma sən,

Saçlarına düşməsin dən.

Dolur gözüm gördükcə bu

Saysız bəyaz telləri mən.

Üzündəki qırışların

Xəbər verir illərindən.

Hey çalışdın, zəhmət çəkdin

Gecə-gündüz bilmədən sən.

Fidanların boy atdıqca

Sən qocaldın, canım ana.

Biz böyüdük, sən yoruldun,

Ağrı çəkdin hey səssizcə.

Nə olar, heç qocalma sən,

Saçlarına düşməsin dən.

Kövrəlirəm hər baxışda

Səni yaşlı görəndə mən.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)

Mikayıl Ruhand, filosof.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Mənim fikrimcə Azərbaycan teatrının ən böyük beş zirvəsi vardır:

“Ölülər”- Cəlil Məmmədquluzadə;

“İblis”- Hüseyn Cavid;

“Vaqif”- Səməd Vurğun;

“Almaz”- Cəfər Cabbarlı;

“Musyo Jordan və Dərviş Məstəli şah”- Mirzə Fətəli Axundzadə.

Bu beş əsər birlikdə xalqın ruhu, cəmiyyətin xəstəliyi və insanın daxili faciəsini göstərir.

Teatr insanın özünə baxmaq üçün yaratdığı ən qədim güzgülərdən biridir. İnsan həyatı yaşayır, amma yaşadığını həmişə görə bilmir. Teatr isə həyatın içindən bir parçanı götürür, onu səhnəyə qoyur və deyir: bax, sən busan. Bəzən insan özünü yalnız səhnədə tanıyır.

Həyatın içində olan şeylər adiləşir. İnsan gündəlik həyatın tozuna o qədər qarışır ki, həqiqətin üzünü seçə bilmir. Teatr isə həyatı sıxlaşdırır, onu bir neçə saata yığır və insanın qarşısına qoyur. Buna görə səhnə bəzən həyatdan daha həqiqi görünür. Çünki səhnədə həyatın mahiyyəti danışır.

Teatrın böyük gücü ondadır ki, o, insanı ittiham etmir, sadəcə göstərir. Həqiqət göstəriləndə isə insanın içində bir səs oyanır. Bu səs bəzən vicdan olur, bəzən düşüncə, bəzən də narahatlıq. Teatrın işi məhz budur: insanı bir az narahat etmək. Çünki rahatlıq düşüncənin sonudur.

Cəlil Məmmədquluzadənin “Ölülər” əsəri səhnədə oynananda tamaşaçı birdən anlayır ki, ölüm həmişə qəbiristanlıqda olmur. Bəzən insan yaşayır, danışır, işləyir, amma ruhu çoxdan susub. Teatr bu susqunluğu səsləndirir. O, demir ki, siz ölüsünüz; o sadəcə göstərir ki, insan ruhsuz yaşayanda həyatın özü səssiz məzarlığa çevrilir. Adamlar bəzən fiziki yox, mənəvi ölüdürlər.

Hüseyn Cavid “İblis”də səhnəni başqa bir dərinliyə aparır. O, şeytanı göydən yerə endirir və insanın içində göstərir. Bu zaman teatr böyük bir həqiqəti pıçıldayır: insan öz içindəki qaranlığı tanımadıqca dünyanı işıqlandıra bilməz. Teatrın işığı bəzən səhnədən deyil, insanın qaranlığını göstərməkdən gəlir.

Səməd Vurğunun “Vaqif”ində səhnə başqa bir sual verir: insan tarix qarşısında necə dayanmalıdır? Hakimiyyət, şeir, dövlət, vicdan – hamısı bir səhnədə toqquşur. Bu toqquşma bizə xatırladır ki, insanın böyüklüyü onun gücündə deyil, onun vicdanında ölçülür. Səhnə bu ölçünü görünən edir.

Cəfər Cabbarlının “Almaz”ında teatr insanın dəyişmək gücünü göstərir. Bəzən bir insan bütöv bir cəmiyyətin qorxularına qarşı dayanır. Səhnə bu cür insanları göstərəndə tamaşaçı anlayır ki, cəmiyyət dəyişməzdən əvvəl insan dəyişməlidir.

Mirzə Fətəli Axundzadənin “Musyo Jordan və Dərviş Məstəli şah” komediyasında isə teatr gülür. Amma bu gülüş sadə gülüş deyil. Bu gülüş düşüncənin qapısını açır. Çünki bəzən insanı düşündürməyin ən dərin yolu onu güldürməkdir. Gülüş həqiqətin ən incə formasıdır.

Teatrın sirri bundadır: o, həyatın özü deyil, amma həyatın mənasını göstərir. İnsan səhnədə başqasını izlədiyini düşünür, halbuki gizlicə özünü izləyir. Tamaşaçı zalında oturan hər insan əslində səhnədə oynanan həyatın gizli iştirakçısıdır.

Teatr insanı dəyişdirirmi? Bəlkə yox. Amma o, insanın içində bir toxum qoyur. Bəzən bir söz, bir baxış, bir səhnə illərlə insanın içində yaşayır. İnsan həyatını davam etdirir, amma o səhnə onun düşüncəsində səssiz işləməyə davam edir.

Buna görə teatr yalnız sənət deyil. Teatr insanın özünü tanımaq cəhdidir. İnsan səhnə qurur ki, öz həyatını kənardan görə bilsin. Çünki insanın özünü tanımasının ən çətin tərəfi budur: insan öz həyatının içində yaşayır, amma onu kənardan görə bilmir.

Teatr isə bu məsafəni yaradır. Səhnə ilə həyat arasında kiçik bir məsafə qoyur və həmin məsafədə həqiqət görünür.

Və bəlkə də teatrın ən dərin hikməti budur: insan səhnəyə baxa-baxa anlayır ki, həyat özü də böyük bir səhnədir, amma bu səhnədə hər kəs öz rolunu özü yazır.

Vaqif əsəri uğurlu tamaşadır, amma tarix həqiqətlərindən uzaqdır. S. Vurgun bir qəhramanlıq, şərəf salnaməsi yaradıb, amma əsərin mahiyyəti millət, dövlət olduqda tamaşa gözdən düşür. Heyrətlənən göz acıqlanan gözə çevrilir. Bu zaman tamaşanın yaradıcı effekti qeybə çəkilir. Tamaşaçı oyanıb, xatırlayır ki, Qacar bütöv Azərbaycan, Vaqif isə separat bir xanlıq istəyirdi...

Teatr yalnız həqiqəti göstərmir. Teatr həm də insanın həqiqəti necə görmək istədiyini göstərir. Səhnə bəzən güzgü olur, bəzən isə arzu. İnsan özünü olduğu kimi görməkdən çox, özünü görmək istədiyi kimi görməyi sevir. Teatr da bəzən bu arzunun dilinə çevrilir.

Tarix isə başqa cür danışır. Tarix səhnə deyil. O, bəzək istəmir, o, qəhrəman yaratmaq məcburiyyətində deyil. Tarix sadəcə baş verənlərin izidir. Teatr isə o izlərin içindən bir hekayə seçir və onu mənaya çevirir.

“Səhnə həqiqəti” ilə “tarix həqiqəti” həmişə eyni olmur.

“Almaz” bir zaman səhnəyə ümid kimi çıxmışdı. O dövr inanırdı ki, insan maariflənəndə dünya dəyişəcək. Məktəb, kitab, savad — bunlar insanı köhnə qaranlıqdan çıxaracaq. Səhnədə Almaz yalnız bir qadın deyildi; o, gələcəyin simvolu idi. Tamaşaçı o zaman düşünürdü ki, cəhalət geri çəkiləcək, insan ağlı ilə özünü ucaldacaq.

Amma zaman başqa bir həqiqəti göstərdi. Maarif artdıqca insanın daxilində yalnız işıq böyümədi; eqo da böyüdü. Təhsil bəzən insanı azad etmədi, onu üstünlük axtaran varlığa çevirdi. Savad insanın əlində hikmətə çevrilməyəndə, sadəcə güc alətinə çevrildi. Belə olanda səhnədəki maarifçilik romantikası yavaş-yavaş həyatın sərt reallığında solmağa başlayır.

Buna görə “Almaz”ın taleyi bizə başqa bir həqiqəti xatırladır: yeni dünya məktəbdə qurulmur, sistemdə də qurulmur. Yeni dünya insanın daxilində başlayır. İnsan dəyişmədikcə heç bir maarif onu xilas etmir. Səhnə bizə bunu deməsə də, zaman özü bu fikri tamamlayır: insanlıq xaricdən deyil, daxildən doğulmalıdır.

Bəzən bir xalqın ruhu qəhrəman axtarır. O zaman səhnə həmin qəhrəmanı yaradır. Bu qəhrəman tarixdəki insanın özü olmaya da bilər. Amma xalqın arzusuna çevrilir. Səməd Vurğunun “Vaqif”ində də belə bir ruh var. Orada yalnız bir insanın taleyi göstərilmir, bir dövrün özünü təqdim etmək ehtiyacı göstərilir.

Amma zaman keçdikcə tamaşaçı dəyişir. Dünən heyrətlə baxan göz bu gün soruşmağa başlayır. Çünki düşüncə böyüyəndə səhnənin sehri də dəyişir. İnsan artıq yalnız qəhrəmanı görmək istəmir, həqiqəti görmək istəyir.

Teatrın taleyi də buradan keçir. Əgər səhnə yalnız şərəf salnaməsi yaradırsa, o zaman bir müddət sonra onun işığı solmağa başlayır. Çünki həyat tərifdən daha mürəkkəbdir. İnsan yalnız qəhrəmanlardan ibarət deyil. Tarix isə yalnız şərəf kitabı deyil. Buna görə teatrın ən böyük gücü qəhrəman yaratmaqda deyil, insanı göstərməkdədir. İnsanı bütün ziddiyyətləri ilə…

“Ölülər” buna görə köhnəlmir. Çünki orada qəhrəman yoxdur, orada insanın real vəziyyəti var. İnsan dəyişsə də, vəziyyət qalır. Cəhalət formasını dəyişir, amma yox olmur. Səhnə də məhz bu davam edən həqiqəti göstərir.

“İblis” də ona görə yaşayır. Çünki o, tarixi hadisəni deyil, insanın daxilindəki qaranlığı göstərir. İnsan dəyişsə də, içindəki qaranlıq dəyişmir. Səhnə bu qaranlığı göstərdiyi üçün zamanın fövqünə qalxır.

Tarixi dram isə daha çətin taleyə malikdir. Çünki tarix dəyişdikcə tamaşanın mənası da dəyişir. Dünən alqışlanan səhnə bu gün sual doğura bilər. Bu, teatrın zəifliyi deyil. Bu, düşüncənin böyüməsidir. Teatrın gözəlliyi də bundadır: o, sabit deyil. Tamaşaçı dəyişdikcə səhnənin mənası da dəyişir. Bir vaxtlar heyrət doğuran səhnə sonradan narahatlıq doğura bilər. Heyrət bəzən düşüncənin başlanğıcıdır, narahatlıq isə onun davamıdır.

Teatrın əsl effekti alqışda deyil. Teatrın əsl effekti tamaşa bitəndən sonra başlayır. İnsan zalı tərk edir, amma səhnə onun düşüncəsində qalır. Bəzən bir tamaşa insanın içində sual kimi yaşayır. Bu sual isə teatrın ən böyük uğurudur. Çünki teatrın işi cavab vermək deyil. Teatrın işi insanın içində sual oyatmaqdır.

Səhnə həqiqəti elan etmir. O, sadəcə insanı həqiqətin qarşısında qoyur. Və bəlkə də teatrın ən dərin hikməti də budur: insan səhnədə gördüyü hər şeyə inanmağa gəlir, amma səhnədən çıxanda düşünməyə başlayır…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)

Ülviyyə Əbülfəzqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi Layihələr şöbəsi

Salam, “Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının əziz izləyiciləri. Bu dəfə “Yaradıcılıq emalatxanası”nın qonağı ömrünün yarıməsrlik zirvəsindən boylanan şair, publisist, dəyərli müəllim, damarlarında unudulmaz şəxsiyyət — sevimli şair Fikrət Sadıq qanını daşıyan sevimli xanım Aysel Fikrətdir.

-Xoş gördük, əziz Aysel xanım. Yeni yaşınız uğur gətirsin, qəlbinizi sevindirsin.

50 yaş ömrün yetkinlik yaşıdır, 50 yaş sanki əvvəlki yaşlara boylanıb müdrik nəzəri ilə süzməkdir. — Aysel xanım, 18-ci yaşın baharından 50 yaşa qədər ömrü “redaktə” etsəydiniz, ilk nədən başlayardınız?

-Bəzən bu illərdə itirdiyim doğmalarımın həsrətiylə bişmiş, çox vaxt uduzmuş, amma qalxmağı bacaran bir insana döndüyümü görürəm.

 18 yaşım bugünkü kimi yadımdadır, yaxşı idi, o çox yaxşı idi, xəyalları, arzuları yerində, hamı sağ-salamat, hər kəs  həyatda, cüzi xırda problemlərlə tez-tez inciyib küsən, həyatı istədiyi kimi olmayanda mısmırığını sallayan, bəzən ərköyün, bəzən sevgi dolu, dünyadan xəbərsiz, bir az tənbəl, xəyallarla ,mahnılarla,

şəkillərlə, sözlərlə  belə xoşbəxt olan qızcığaz. Hələ nə olacağını bilməyən, həyatın ona göndərdiyi qismətdən, dərddən, xoşbəxtlikdən xəbərsiz, saf arzularda gəzinən... Onu çox sevirəm.

Əgər redaktə etsəm, deyirsiniz... Redaktə etsəm, həyatımdan itkiləri silib atardım, aşırı sevməyi də, kədəri də, bir az sakitlik əlavə edərdim və uzaqlıq. Amma bir xətt var ki, onu ata bilməzdim, o da xeyirxahlıq O, körpə vaxtı da məndə öndə olan xüsusiyyət olub yəqin. Mərhəmətim ucbatından başıma gələn bütün bəlalara rəğmən mərhəmət hissimdən məhrum olmaq istəməzdim. Bir də ən böyük xoşbəxtlik, Ən böyük stimul yaradıcılığım olub. O məni heç yıxılmağa qoymayıb nə dərdə, nə sevgiyə. Qoruyub o məni.

Redaktə etsəm, aləmi qataram bir birinə.

Görürsən, mənlik deyil redaktə.

 Qurban olduğum Allah nə yazıbsa, nə redaktə edibsə odur. Şükür bu günə.

— Şeirlərinizin birində söyləmisiniz ki:

Gözümü açandan qorxdum dünyadan,

Ürəyimə daman başıma gəldi.

Mən, deyəsən, daha,

geriyə baxıb.

Allaha şükür edən

yaşıma gəldim.

Aysel xanım, 50 yaşın müdrikliyi çətin həyatı həll edə bildimi?

-Bu şeirin sonunu yuxardakı sualda dedim - Əlbəttə, Şükür olsun.

Çətin həyata gəldikdə isə sizə deyim həll edir ha ... Həll edir bəzi hallarda. Dünyadan əlini daha çəkirsən, “mənlik bu qədər” deyən kimi bir halım var.

 Bir o pisdir ki, get-gedə taqətdən düşəcəyəm, üzü yoxuşa gedirəm daha. Qalan hər şey yolundadır. Mən məktəbli olanda 50 yaşımı kabus kimi düşünürdüm.

 O da düzdür son vaxtlar daha çox şükür etməyə başlamışam. O, yaş əlamətidir, məncə.

-Əziz Aysel xanım, həyat zənciri illəri bir-birinə calayır, sevinc və kədərlə ömrümüz toxunur. Aysel Fikrət özü özünə nə arzu edərdi?

-Həyat zənciri illəri bir-birinə calayıb uçurur, çox tez keçir ömür, tez. Kədəri, ağrısı sevincindən çox olan ömrümə nə deyim? Allah yazdı, mən yaşadım. Kədərini, sevgisini, sevincini də, olanını, olmazını yaşadım. Özümü çaşdırmadım, həyata uymadım, yeri gələndə dünyanın sərvətindən, sevgisindən öz xoşumla əl çəkdim. Geri baxmadım,Bu həyat mənim savabıyla, səhviylə, yaxşısı-pisi ilə mənimdir. Mənim üçün bu seçilib vəssalam. Bir az da Allahın mənim önümə çıxardığı yollardan yanlışını da seçdiyim olub. Olub, insanam. Amma peşman deyiləm. Nəticə pis alınmayıb. Həyatın işığ gələn tərəfinə düşmüşəm.

Özümə bu qarışıq dünyada daha nə arzu edim dinclik və sakitlik, rahatlıq arzu edirəm. Allah təlatümlərdən məni azad etsin. Ətrafımda yaxşılar qalsın pislər toz olsun.

 Övladlarıma görə Allaha da, həyatıma da çox minnətdaram. Allah mənə möhlət versin, onları bir yola çıxarım. Missiyamı yerinə yetirə bilim.

 Bacardığımızı etdik mən də həyat da, bundan sonrakı ömür daha möhlətdir.

Ülviyyə xanım, təşəkkür edirəm.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)

Keçid üçün link: https://www.youtube.com/watch?v=UqdbuKgbFeg

Türk xalqlarının mənəvi dünyasını və tarixi vəhdətini özündə əks etdirən TurkDiscovery YouTube platforması maarifləndirici missiyasını YouTube üzərindən genişləndirir. Platforma nəsillərarası körpü rolunu oynayaraq, türk ruhunun əbədi izlərini izləyicilərə təqdim edir.

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun maarifləndirici missiyası çərçivəsində ərsəyə gələn “Əbədiyyətin Nişanələri: Türk Dünyası Rəmzlərdə” sənədli filminin ilk bölümü artıq yayımdadır.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondundan verilən məlumata görə, layihənin əsas məqsədi Türk dünyasının geniş coğrafiyasında yer alan petroqliflər, damğalar və runik əlifbalar vasitəsilə Türk dünyasının ortaq tarixi yaddaşını vizuallaşdırmaqdır. Film, minilliklərin nəfəsini qoruyub saxlayan müqəddəs məkanlardan və daşlara həkk olunmuş kimlik izlərindən bəhs edir.

“Əbədiyyətin Nişanələri: Türk Dünyası Rəmzlərdə” sənədli filminin ilk bölümü Azərbaycanın Xəzər sahillərindən Qarabağ düzlərinə qədər uzanan geniş bir coğrafiyada türk izlərinin elmi və mədəni mənzərəsini canlandırır. Müxtəlif qədimi məkanlarda aparılan ekran əsəri, türk xalqlarının ortaq "pasportu" sayılan tamğaların sirrini açır.

Filmdə türk tayfalarının (Kayılı, Əfşar, Səlcuq, Qıpçaq və s.) daş yaddaşına həkk olunmuş nişanələri kimi bir çox mühüm mövzu mütəxəssis rəyləri ilə izah olunur. Bu layihə Azərbaycan ərazisindəki qədim petroqliflərin, kurqanların və daş balbalların Altaydan Anadoluya qədər uzanan böyük Türk dünyasının vahid mədəniyyət kodunun ayrılmaz tərkib hissəsi olduğunu sübut edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Hər dəfə onun adı çəkiləndə ötən əsrin Azərbaycan-türk ictimai fikrinin ən görkəmli nümayəndələrindən biri- Əli bəy Hüseynzadənin aşağıdakı kəlmələri yadıma düşür: "Türk hissiyatlı, İslam etiqadlı, Avropa qiyafəli fədai." Çünki o da avropa qiyafəsində türk qanlı, müsəlman etiqadlı, mütərəqqi düşüncəli, vətənini, xalqını, dövlətini dərindən sevən soydaşlarımızdan biridir. Bəzən adama elə gəlir ki, o heç vaxt dincəlmir, daim fəaliyyətdədir, yazıb yaradır...

Deyir ki:- “Yaxşı yadımdadır, illər öncə “Altun bitik” adlı kitabım işıq üzü görəndə çox yaxşı qarşılandı, hətta ona görə mənə Rəsul Rza Mükafatı da verdilər. Bizim ustad şairimiz Sabir Rüstəmxanlının iş otağında masaüstü kitab olduğunu gördüm. Rəhmətlik Robert Minnulinin timsalında Tatarıstanda belə rezonans doğurduğunun şahidi oldum. Bir çox insanların o kitaba münasibətindən demək olar ki, ortaq dillə bağlı ehtiyacı ifadə edə bilmişdik. Çox şadam ki, indi bu, fərdlərin yox, artıq ortaq türk qurumlarının qayğısına, vəzifəsinə çevrilib. İndi Türk Dövlətləri Təşkilatının yan qurumları kimi təqdim edə biləcəyimiz Beynəlxalq Türk Akademiyası var, TÜRKSOY, Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu var, həmin qurumların, onlarla əməkdaşlıq edən alimlərimizin çalışmaları var. Belə başa düşürəm ki, ortaq dil, ortaq əlifba mövzusu adını çəkdiyim qurum, quruluşlar və bizim qardaş ölkələrdəki elm-təhsil ocaqları da öndə olmaqla onların araşdırma mövzusudur. Bu məsələlər yalnız ədəbiyyatçılar, şair, yazıçılar tərəfindən həll oluna bilməz. Bizlər töhfə verə bilərik. Bu, elə məhz elmi və akademik münasibət tələb edir. Düşünürəm ki, sevda və peşəkarlıq hal-hazırda yanaşı getməlidir. Burada nə tələsə bilmərik, nə gecikə bilmərik. Bax, belə səssiz və sakit bir şəkildə bu prosesin irəliləyəcəyinə inanıram.”

Nə işlə məşğul olduğunu, hansı ideyaya qulluq etdiyini yaxşı bilir. İdeya uğrunda çalışmağın nələrə qadir olduğundan, gördüyü işlərin necə nəticələnəcəyindən də xəbərdardır. Yaradıcılıq- deyəndə o, yalnız şeir, hekayə yazmağı nəzərdə tutmur, ümumiyyətlə, ədəbiyyatda, ədəbi əlaqələrdə bəlli bir tarix yaratmağa çalışır...

“Dil mövzusunda orta asiyalı qardaşlarımızın bəzi məsələlərdə şansı bizdən daha çoxdur. Bilirsinizmi, bizim coğrafiyada- Anadoluda, otaylı bu taylı Azərbaycanda, Özbəkistanda ərəb-fars sözləri dilin ritmini pozan elementlərlə daxil olub. Ancaq qazaxlarda, qırğızlarda, Rusiya Federasiyasında yaşayan türk xalqlarında dil daha özünəməxsus şəkildə və öz ilkinliyini qoruyub saxlayıb. Əlbəttə, dünyada başqa dillərdən söz almamış dil yoxdur, bütün dillər söz alış-verişində olublar. Ancaq biz bu gün görürük ki, öz türkcəmizdə başqa alternativ özgə sözlərdən istifadə edirik. Ortaq türkcə mövzusunda təkcə bizim respublika deyil, ondan öncəki dövrlərdə Anadoluda və başqa ölkələrdə türkologiya üzrə araşdırmalar da olub. 1926-cı ildə birinci türkologiya Qurultayı da Bakıda keçirilmişdir. Hazırda Beynəlxalq Türk Akademiyası dil mövzusunda çox yaxşı təhsil vəsaitləri və dərsliklər üzrə ciddi çalışır. Son vaxtlar görürük ki, bu bayraqdarlıq Azərbaycanın və Türkiyənin əlindədir. Biz bu məsələdə universal ortama gəlib çıxmışıq. Biz yeni bir dil yaratmırıq, hələlik ən çox daşıyıcısı olan, təsərrüfat baxımından Türkiyə türkcəsi faktiki olaraq ortaq dil statusuna malikdir. Ancaq digər türkcələrimizin də zaman-zaman bir birinə söz alış-verişinin intensivləşməyinə, yeni söz yaradıcılığına, arxaikləşmiş sözlərin lüğət tərkibimizdən çıxarılmasına ehtiyac var. Bu məsələdə şairlərimizin, medialarımızın, filmlərimizin rolu çox böyükdür. Gəlin etiraf edək, türkiyəli qardaşlarımızın sayəsində türk sineması türk ölkələrinə xeyli yeni adlar, deyimlər, üslüblar bəxş edir. Biz o kino sənayesindən faydalanmalıyıq. Biz bu ortaq türkcə ideyamızı ortaq keçmişdən ortaq gələcəyə gedən yolumuza inkişaf etdirməliyik…”- söyləyir.

Maraqlı və məzmunlu insandır. Özünü daha çox, məhz türkçülüyə həsr edib və bu yolda xeyli əziyyətlərə də qatlaşıb. Mehriban, səmimi, təvazökardır. Sürətli düşünə bilir, hadisələrə obyektiv yanaşmağı bacarır. Araşdırma məsələlərində pərgardır, real faktlara istinad edir. Necə deyərlər, boş-boş şeylərə vaxt ayırmağa onun nə zamanı var, nə də həvəsi. Cəmiyyət içində rəftarı və davranışı ilə örnək ziyalılardandır...

Deyir ki:- “Bizdə son illərə qədər türk dünyası deyiləndə, heç vaxt Güneydən danışılmırdı. İlk dəfə Güney Azərbaycan yazarlarını türk dünyası yazarları sisteminə aid edən əsas qurumlardan biri Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyi oldu. Ola bilər ki, Güneydəki mövcud ictimai-siyasi durumlardan dolayı bəzi yazarlarımızı təzyiqə məruz qoymamaq üçün belə addımlar atılırdı, mən kiminsə işinə kölgə salmaq istəmirəm, ancaq, nəhayətdə, bu işi biz həyata keçirdik. Güney Azərbaycansız, Təbrizsiz, Ərdəbilsiz, Savalan ruhu olmadan, nə türk dünyası birliyi ola bilər? İndi güney və türk dünyası mövzusu bir çox öyrəşmədiyimiz ünvanlardan da tirajlanmaqdadır, əlbəttə, mən daha çox yazarlar dünyasını nəzərdə tuturam. Ancaq bunu da təqdir edirəm ki, bir zaman biz Türk Dünyası deyəndə, Güney Azərbaycan deyəndə, bizə xəyalpərəst kimi baxan, lağlağı edənlərə, indi görürəm ki, daha çox güneyçi türkçüdürlər. Qoy olsun, bu ziyanlı deyil, nəticə etibarilə, bəlkə də, bir faydaları oldu, amma kaş ki, daha səmimi bir ortamda bu işi görsünlər. Hazırda bizi daha ruhlandıran, güc verən ən əsas amil dövlətin münasibətidir…”

Bəli, haqqında söhbət açdığım Əkbər Qoşalı maraqlı və məzmunlu aydınlarımızdandır. Bir söhbətlə onun fəaliyyətini əhatə etmək qeyri-mümkündür. Onun barəsində danışarkən, gərək həyatını, yaradıcılığını, xidmətlərini hissələrə bölüb saatlarla ərz edəsən...

Əkbər Qoşalı 1973-cü ildə Tovuz rayonunun Qoşa kəndində anadan olub. Orta təhsilini əvvəlcə həmin kənddə, sonra isə Çatax kənd orta məktəbində alıb. 1995-ci ildə indiki Azərbaycan Texniki Universitetini "Elektronika mühəndisi" ixtisası üzrə fərqlənmə diplomu ilə bitirib. 1998-2001-ci illərdə isə Azərbaycan Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasında "Dövlət və bələdiyyə idarəetməsi" istiqaməti üzrə ikinci ali təhsilə yiyələnib. On beşdən çox kitabın müəllifidir. Xidmətləri müxtəlif mükafatlara, o cümlədən "Tərəqqi" medalına layiq görülüb...

Bu gün yazıçı, publisist, şair, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru Əkbər Qoşalının 53 yaşı tamam olur. Onu bu münasibətlə təbrik edir, möhkəm can sağlığı, firəvan həyat, yaradıcılıq uğurları arzulayırıq...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)

Kamalə Abiyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Əziz oxucu! Bu adamı sizinlə tanış etmək istədim. Düşünürəm ki, şəhidlərimizin xatirəsinə həsr olunan kitablarda onun haqqında bir yazı olmalıdır ön söz əvəzi: Füzulinin Mahmudlu 2 kənd sakini, sadə, təmiz, zəhmətilə yaşayan cılız bədənli nəhəng adamı tanımalısız. O ağır günlərdə əlində-ovcunda, ürəyində-beynində nəyi varsa, heç kimdən təşəkkür gözləmədən igid oğullarımıza verən böyük adamı tanıyanda ağrının içində xoşbəxtliyi də görürsən.  İnsan görürsən.

Səmərqənd Bayramovu deyirəm.

SƏMƏRQƏND BAYRAMOV KİMDİR

Heç göyüzü boyda bulud kimi hiss etdinizmi özünüzü? Sonra da ağlagəlməz bir səadətin yağışı oldunuzmu?

İkinci savaşda qazanılan qələbənin sevinc yağışı kimi. Göy üzünün hər yerindən yağdı üstümüzə. Bu sevincdə ağrı da az deyildi. Ürəyin, beynin çəkə bilməyəcəyi ağrını yaşadınızmı?

 Şəhidlər verdk. Amma torpaq azadlığı uğruna savaşırsansa, qurban verəcəksən. Nə yazıq ki, yer üzünü müharibələrdən xilas etməyi bacarmırıq. Müharibənin də öz yağışı var: qan rəngli güllə yağışı. Kim deyir ki, yağış rəngsizdi? Misralarımı xatırlayıram:

Mən elə bilirdim ki, yağışın rəngi olmur,

Demə hər bir yağışın özünün rəngi olur...

Sevinəndə rəngi bir başqadı yağışın, dərdli olanda bir başqa. Mən Səmərqənd Hənif oğlu Bayramovla tanış olanda bir daha bunu hiss etdim.

Səmərqənd haqqında İkinci savaşın qəhrəmanlarından olan kapitan Şahnur Hüseynov haqqında yazarkən tanış olduğum, vətən sevgisinə heyran qaldığım Füzuli rayon Mahmudlu 2 kənd məktəbinin direktor müavini, riyaziyyat müəllimi Narınc Məmmədovanın söhbətlərində eşitdim. Nə hisslər keçirdiyimi təsəvvür edə bilməzsiz. Çox ağır oldu...Onu tanımaq və tanıtmaq istəyirdim. Bir müddət bacarmadım, cəsarətim, iradəm yetmirdi elə bil...

Onun yaşadıqlarını hansı sözlərlə ifadə edə bilərdim ki?...

Onu necə təqdim edəydim?

Kimdi Səmərqənd Hənif oğlu Bayramov?

Füzuli rayonu Mahmudlu-2 kəndinin sadə, kasıb bir sakini, yurdunun vətəndaşıdı.
Atası Hənif kişi sovet dönəmində Nəriman Nərimanov adına kolxozda baş mühəndis işləyərkən dövlət xətti ilə Səmərqəndə taxıl biçiminə göndərilib. Səmərqəndi çox sevən Hənif Bayramov 1958-ci ildə dünyaya gələn  oğluna Səmərqənd adı verib.
 Səmərqənd Bayramov Q. İbişov adına Mahmudlu-2 kənd məktəbini bitirdikdən sonra Bakı Sənaye Pedaqoji texnikumunun Mülki tikinti fakültəsində təhsil alır. 1979- cu il məzunudur.

Təhsilini başa vurandan öz doğma kəndində dülgərlik edir Səmərqənd. 

“Zəhmətkeş ailədə böyüyüb. Həmişə öz zəhmətiylə dolanıb. Çox mərd kişidi”- deyir kənd camaatı.
Birinci savaşda ermənilərdən bu namərdliyi, bu vəhşiliyi gözləməyib.     

“Belə dəhşəti gözləmirdim. Ermənilərin ərazi iddiaları, namərdlikləri haqda eşitmişdim, məlumatım vardı. Amma bir var kitablardan oxuyursan, eşidirsən, bir də var yaşayırsan. İki savaşın da canlı şahidiyəm.  Çox ağırdı bütün bunları yaşamaq... Birinci savaşda döyüşlərdə az iştirak etmişəm. Çünki heç imkan olmurdu. Yaralıları daşıyırdıq, xəstəxanalarda olurduq, döyüşçülərə yardım edirdik bütün günü. Dəhşətli günlər yaşadıq. İllərdi güllə səsində böyüyür bizim uşaqlar”. 

Səmərqənd kimi bütün kənd sakinləri bu dəhşəti illərdi yaşayır. İllərdi o yerlərdə güllə səsi ara vermir.
Nə qədər şəhid gördü bu torpaq, ilahi...

Xatirələri çox ağırdı. Vətən yanğısı ilə yaşayanların xatirəsi çox ağırdı. İkinci savaşda yaşadıqlarını da danışa bilmir Səmərqənd. Heç mən də danışa bilmirəm, yaza bilmirəm. Amma istəyirəm kənd sakinlərinin, yaxın ətrafının tanıdığı bu adamı siz də tanıyasız. Hamı savaşda “bunu eləmişəm, onu eləmişəm” deyə hay-küy sala bilmir. Müharibənin ağrılarını içdən yaşayanlar qaraqışqırıq salmır əslində. “Elə oğullar itirdik ki! Amma torpağımızı azad etmək üçün canımızdan keçməyə hazır idik. Biz medal, ya ev üçün döyüşə getməmişdik” deyən onlarla döyüşçü, qazi ilə söhbətləşmişəm.

“Müharibədə ancaq qələbə haqqında düşünürsən. İkinci savaşda döyüşə də gedərdim. Döyüşmək, yaşadığımız acıların qisasını almaq istəmişəm həmişə. Aparmadılar, döyüşçü yaşım keçib. Amma əlimdən gələni etməyə hazır idim. Qismət bu imiş: Şəhidləri yola salmaq...”

 Araya qəribə - bütün sözlərdən, bütün təsəllilərdən ağır bir sükut çökür. Nə o danışa bilir, nə mən sual verə bilirəm...

-Sentyabrın 27-də kənd məscidinə getdim. Şəhidlər gəlirdi artıq. Onları layiqincə yola salmaq lazım idi. Tabut gərək idi... Çatmırdı... Məscidin həyətində şərait yaxşı deyildi. Məscidi də o aralar təmir etdilər. Öz iş yerimdə oğlanlarım Məharət və Mərhəmətlə işə başladım. Bacım, qardaşım uşaqları, sonra kənd camaatı köməyə gəldi... Hər gün onlarla tabut düzəltməli olurduq. Heç bir təmənnadan söhbət gedə bilməzdi. Sadəcə vəsait lazım idi. Polkovnik-leytenant Seymur Həmdullayev, jurnalist Sevda Zülfüqarlı çox  kömək etdi. Dövlətdən yardım aldıq. Beyləqan İnşaat mağazası, Asfalt zavodu, Müdafiə Nazirliyi tərəfindən vəsaitlə təmin olunurduq.

Bacımın 12 yaşlı oğlu Elməddin Rəhimli də işləyirdi. Hətta fəxri-fərmanla da təltif olunub. Həyat yoldaşım Nargilə xanım da gecə-gündüz bilmədi. İşləyənlərin çayını, yeməyini hazırladı. Bir sözlə, bütün kənd səfərbər oldu.
2000-dən artıq tabut hazırladıq...- bu sözləri deyən səs qırılacaq, bu səsdən yaş damacaq. Eşidənin ürəyi dözməyəcək...

Bir-neçə gün susduq...

Və Səmərqənd bəydən mesaj gəldi: Elə igid oğlanlarımız vardı, tabuta sığmırdı...Yenisini düzəltməli  olurdum...
Sonra fasilələrlə yazdı:

-Ən çox kimsəsi olmayanlara ağlayırdım. Bir oğlan da vardı gəncəli balası... Uşaq evindən...

Bildim ki, Əmrahı deyir. Gəncədə uşaq evində böyüyən Əmrah Rəcəbovu. Narınc müəllimənin Mahmudlu 2 kənd məktəbinin şagirdləri, kənd camaatı ilə Gəncəyə, gəncəlilərin izdihamla Gəncə Şəhidlər Xiyabanına yola saldığı Əmrah Rəcəbovu.

-Onları görmək çox ağır idi.

Səmərqəndin sakit, qəmli simasını, saflıq yağan baxışlarını xatırlayıram. Bir də zəhmətkeş əllərini. Gözündəki yağışda islanan, amma gecə-gündüz işləyən, şəhidlərimizin bu dünyadakı son yatağını hazırlayan əllərini... 

Yeni bir mesaj gəlir:

-Bir məzar da var məktəbin həyətində. Birinci Qarabağ savaşının naməlum əsgəridi. Kimin gözü yolda qaldı bilinmədi. İllərdi ona baxıram. Söhbətləşirəm...İndi daha rahatdı. Deyirəm rahat ol, qələbə çaldıq. Qalib olduq. İndi o yerlərə yollar salınır. İndi sənin yanından zəfər yolu keçir.

Qalib olduq. Necə gözəl səslənir. Qalib olmaq möhtəşəmdi. “Qalib olduq” deyə haray salmaq keçir ürəyimdən. Elə bilirəm ikinci savaşın şəhidləri birinci savaşın şəhidləri ilə bizim heç vaxt çata bilməyəcəyimiz, əlimiz, ruhumuz çatmayacaq o ucalıqda görüşürlər. “Biz qalibik” deyib sevinclə hay salırlar. Elə bil eşidirəm onları. “Biz qalibik” sədası gəlir hər yerdən...

P.S. Səmərqənd Müdafiə Naziri general-polkovnik Zakir Həsənov, 212 nömrəli h/h-nin komandiri general-mayor Mayis Barxudarov tərəfindən fəxri-fərmanla təltif olunub. Kənd məscidinin Dini icma sədrindən təşəkkürnamə alıb.

P.S. Bu illər ərzində Səmərqəndin aldığı fəxri-fərmanlar az olmayıb.  Ən böyük təltifi bir az rahatlıq tapmasıdı. Sonunda illərlə “Kimsən, ay oğul?”- deyə düşündüyü Mahmudlu-2 kənd məktəbinin həyətində uyuyan Birinci Qarabağ Savaşının naməlum əsgəri tapılıb. 32 ildən sonra onun kimliyi məlum olub.Bu Rasim Səfər oğlu Eldarovdur. O,17 iyul 1968-ci ildə Bakının Sabunçu rayonunda doğulub. 1983-cü ildə C. Naxçıvanski adına hərbi məktəbə, 1985-ci ildə Kiyev Ali Hərbi məktəbinə daxil olub. 1993- cü ildə könüllü olaraq Birinci Qarabağ Savaşında iştirak edib. Füzuli uğrunda gedən döyüşlərdə  itkin düşüb. 2024-cü ilin iyununda kimliyi müəyyən olunduğundan və ailə üzvləri hal-hazırda Göyçayda yaşadığından Göyçay Şəhidlər xiyabanında dəfn olunub.

P.P.S. Ötən ilin aprelində Mahmudlu 2 kəndinə getdim. İllər boyu səngər olan o kənd mənim üçün qəhrəmanlıq muzeyidir.Qeyrət İbişov adına məktəbin şagirdləri ilə görüşdüm. Çoxdan arzulanan görüş Narınc müəllimənin təşəbbüsü ilə, nəhayət baş tutdu. Səmərqənd Bayramovla da görüşdük. 30 ildən sonra doğma elinə qovuşan igid Rasim Səfərovun həsrət, ağrı, acı və qələbə sevinci ilə bizə baxan “boş” məzarını da ziyarət etdim.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)

\