İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

 

Azərbaycan Xalq yazıcısı Mehdi Hüseyn görkəmli yazıçı, dramaturq, tənqidçi və tanınmış ictimai xadim idi. İsmayıl Şıxlı yazırdı: “Mehdi Hüseynin tənqidi də, bədii yaradıcılığı kimi həm əhatə etdiyi mövzu, həm də poetikası baxımından rəngarəngdir. Belə ki, o bir neçə ədəbi janrda əsər yazdığı kimi, tənqidin də müxtəlif sahələrinə əl atıb. Biz onun tənqidi əsərləri içərisində ədəbiyyat tarixinə, müasir ədəbi məsələlərə, teatr tənqidinə, aktyor sənəti haqqında mülahizələrə, rus və dünya ədəbiyyatı barədə çox qiymətli fikirlərə rast gəlirik”.

 

Professor B.Xəlilov qeyd edirdi ki, “İsmayıl Şıxlı Mehdi Hüseynin bir münəqqid və ədəbiyyatşünas kimi söylədiyi fikirləri iki yerə ayırır: birincisi, münaqişələr dövründə (1937-ci ilə qədər) söylənilən fikirlər, ikincisi, münaqişələrdən sonrakı dövrdə yaranan ədəbi-tənqidi mülahizələr. İ.Şıxlı onun hər iki dövrdə yazdığı ədəbi-tənqidi məqalələri barədə düzgün mövqeyini bildirməklə yanaşı, ayrı-ayrı yazıçılar barədə yanlış mülahizələrini də diqqətdən qaçırmır”.

“Münaqişələr dövründə “ayrı-ayrı yazıcılar barədə söylənmiş yanlış mülahizələrdən” bəziləri də klassik ədəbiyyatımızın ən görkəmli nümayəndələrindən olan C.Məmmədquluzadə haqqında idi.

Hələ keçən əsrin 30-cu illərində M.Hüseyn “Ədəbi döyüşlər” (1932) kitabında M.Cəlilin yaradıcılığından bəhs edir, onun ədəbiyyat və içtimai fikir tariximizdəki yerini müəyyən etməyə çalışırdı. Əlbəttə, Mehdi Hüseyn də müasirləri kimi, dövrünün övladı idi, sovet rejiminin tələb etdiyi, cidd-cəhdlə qoruduğu çərçivələrdən o qədər də kənara çıxa bilməzdi. Marksist tənqidin sosioloji metodologiyasının təsirinə qapılan, bir müddət rappçılığa da meyl edən M.Hüseyn “vulqar siosiologizmin təsiri” ilə C.Məmmədquluzadəni “cığırdaş”, “proletar inqilabından əvvəl demokratik xırda burjua cərəyanının qüvvətli nümayəndələrindən biri” adlandırırdı.  

Sonralar o, dahi C.Məmmədquluzadənin yaradıcılığına dərindən bələd olduqca, onun yaradıcılığının ehtiva dairəsinin nə dərəcədə geniş oduğunu gördükcə və burdakı estetik gözəlliyi duyub qiymətləndirdikcə yanlış mövqe tutduğunu etiraf etmişdi.

Böyük yazıcımız İ.Əfəndiyev öz xatirələrində yazırdı ki, bir dəfə M.Hüseyndən nə üçün belə etdiyini soruşdum. O, boğulurmuş kimi dərindən köks ötürüb dedi: “Bunlar hamısı, – lənətə gəlmiş vulqar sosiologizm – bizi … uzaq salmışdı. Biz tribunalarda döşümüzə döyüb Cəfər Cabbarlı kimi, Cavid kimi gözəl sənətkarlarımızın, Əhməd Cavad, Sanılı kimi şairlərimizin, hətta Mirzə Cəlil kimi böyük ədibimizin hərəsinə bir- bir damğa vururduq. Kimini pantürkist, kimini xırda burjua yazıçısı, kimisini nə adlandırırdıq. Biz Yusif Vəzir kimi, Cavid kimi təmiz insanlara siyasi böhtanlar atmaqdan da çəkinmirdik. Biz o tribunalardan hətta klassiklərimizə də atəş açırdıq”.

Bu, əslində, “ədəbiyyata qabaqcadan hazırlanmış ölçülərlə yanaşmağa” məcbur qalan bir insanın səmimi etirafı idi. Belə bir etirafa onun tərcümeyi-halında da (1958) rast gəlirik.

Ötən əsrin 40-cı illərindən sonra M.Hüseyn özünün “Dahi sənətkar” (1941), “Düşündürən sənətkar” (1947) və digər məqalələrində M.Cəlilin yaradıcılığını daha dərindən və obyektiv qiymətləndirir, XX əsr ədəbiyyatınin inkişafında onun nəsrinin, dramaturgiyasının və publisistikasının böyük rol oynadığını göstərirdi. 1952-ci ildə yazdığı “Ədəbiyyatşünaslıqda marksizmi təhrif əleyhinə” adlı məqalədə o, M.Rəfilinin M.F.Axundov, C.Məmmədquluzadə, M.Ə.Sabir kimi sənətkarların rolunun azaltmaq, onların ədəbi-içtimai rollarına kəmetinalıq göstərmək cəhdini tənqid edərək deyirdi:

“Bu nədir, üzdə “ifrat inqilabçılıq”, əsl həqiqətdə isə ədəbi irsə rappçılıq cəbhəsindən yanaşmaq deyilmi?”

O, C.Məmmədquluzadə yaradıcılığına etinasız yanaşmaları kəskin tənqid etməklə bərabər, yazılarında M.Cəlilin böyüklüyünün sirrini açmağa çalışırdı. Dahi ədibi dərindən öyrəndikcə onun böyüklüyünü israrla etiraf edən M.Hüseyn yazırdı:

“…bizim qarşımızda adi məişət yazıcısı durmayır, bəlkə də, bu dörd-beş cildlik əsərləri ilə milli ədəbiyyatımızda böyük bir dövr açmış dahi sənətkar durur. Bu sənətkarın əsərləri yarım əsrə yaxın bir zamanın ağır imtahanından keçərək bu gün də yaşayır. Cəsarətlə deyə bilərik ki, onlar sabah da yaşayacaq. Məsələ belədirsə, Molla Nəsrəddin bu gün bizimlə yanaşı duraraq yeni dünyanın keşiyini çəkir, onun mübarizə səngərində yenə eyni mərdliklə vuruşur…”. M.Hüseyn M.Cəlilin böyüklüyünü onun öz mühitinə, xalq həyatına, milli ədəbi ənənələrə möhkəm bağlılığında, xalqı özünüdərkə çağırmasında, həmçinin mütərəqqi ideyaları müdafiə etməsində, mütərəqqi qüvvələrin qələbəsinə olan inamda, sənətkarlıq məharətində görürdü. Onun M.Ə.Sabir haqqında dediyi “Sabirin yaradıcılığı vətəndaşlıq motivləri ilə nəfəs alırdı” fikrini qeyd-şərtsiz C.Məmmədquluzadəyə də aid edə bilərik.

Ədəbi prosesdə ənənələrin rolunu yüksək qiymətləndirən, lakin ona doqmatik münasibəti qəbul etməyən, yaradıcı münasibətin tərəfdarı olan, müasirliyi duyaraq və anlayaraq yazanların həm də klassik ənənələrə sadiq qaldıqları qənaətində olan M.Hüseyn öz əsərlərində C.Məmmədquluzadə ənənələrinin davam etdirilməsinin vacibliyini bildirirdi. Bu baxımdan M.Hüseynin “...biz Molla Nəsrəddinin ölümünü şərti hesab edirik. Çünki onun ənənəsi ölməmişdir. Onun vətənpərvər ürəyi bizim köksümüzdə çırpınır...” sözlərini gəlişigözəl sözlər saymaq olmaz. O,"Biz, Azərbaycan sovet nasirləri, Cəlil Məmmədquluzadənin "Poçt qutusu"ndan çıxmışıq" (M.Cəlal) məşhur aforizmində çox mühüm bir ədəbi həqiqətin ifadə olunduğunu yazırdı.

“C.Məmmədquluzadə o tarixi şəxsiyyətlərdəndir ki, onların mübarizələrdə keçən fəaliyyəti mənsub olduqları xalqın tərəqqisində böyük təkan olur, onlar öz doğma yurdunu on illərlə irəli salırlar. O şəxsiyyətlərin surəti nəsillər üçün vətənrərvərlik, qeyrət və fədakarlığın nümunəsinə çevrilir.”

Təsadüfi deyildir ki, Mehdi Hüseyn Cəlil Məmmədquluzadəyə həsr etdiyi və 1941-ci ildə nəşr olunmuş “Dahi sənətkar” məqaləsində yazırdı ki, “Biz Molla Nəsrəddindən çox şey öyrənə bilərik və öyrənməliyik. Biz onun sənətkarlıq sirlərini və üsullarını öyrənmək yolu ilə bugünkü nəsrimizi qat-qat yüksəldə bilərik. Xüsusən düşündürmək məharətini Molla Nəsrəddindən öyrənmək lazımdır və zəruridir”. O, yazıçılara “Bədii ustalıqda Molla Nəsrəddin kimi klassik bir lokanizm yolu tapmaq, qəzəbi də, məhəbbəti də, kədəri də, sevinci də təsvir edilən lövhənin bədii məntiqində onun kimi ifadə etməyi bacarmağı”, “süjet qurmağı, hadislələr arasında möhkəm vəhdət yaratmağı, mənalı və dərin bir məntiqlə obrazları inkişaf etdirməyi, heç bir gözlənilməz və damdandüşdü macəraya yol verməməyi” məsləhət görürdü.

Qeyd edilənlərlə yanaşı, görkəmli tənqidçi böyük sənətkarın yazı üslubunu, dil və bədii təsvir vasitələrini ölçüyə, meyara və ülgiyə çevirməyin əlehinə idi. O, Mirzə Cəlildən yaradıcılıqla istifadə etməyin, öyrənməyin tərəfdarı idi.Ən gözəl ənənələri belə sadəcə təkrar etməyi qətiyyətlə rədd edir və yazırdı: “Ənənəni mexaniki təkrar edənlər, ədəbi inkişafımıza yeni bir şey də əlavə edə bilməzlər”. Ümumiyyətlə, bədii yaradıcılıqda təkrarı və təqlidi kəskin tənqid edən M.Hüseyn  C.Məmmədquluzadənin bəzi əsərlərinin N.V.Qoqolun bəzi əsərlərindən iqtibas (“Qurbanəli bəy – “Kolyaska”, “Ölülər” – “Müfəttiş”) olduğunu iddia edənlərə qarşı çıxaraq bildirirdi ki, bu təkrar yox, konkret mühitin yetirdiyi, öz dövrünün və xalqının oğlu olan istedadlı bir sənətkarın başqa bir sənətkardan yaradıcılıqla faydalanmasıdır.

M.Hüseyn məqalələrində ədibin realizminin, xüsusilə, satirasının "böyük ideallara" xidmət etdiyini yazır, dramaturgiyasını "böyük fikirlər, canlı xarakterlər dramaturgiyası" adlandırırdı. "Azərbaycan romanı haqqında" adlı məqaləsində yeni, müasir Azərbaycan nəsrinin, yeni milli romanın yaranmasında Mirzə Cəlil ənənələrinin misilsiz rolunu da dönə-dönə qeyd edirdi.

M.Hüseyn M.Cəlili özünün müəllimi hesab edir və deyirdi: ”Molla Nəsrəddin təkcə yumoristik və satirik əsərlər yazan sənətkarlarımızın müəllimi deyil, həm də hər bir Azərbaycan (sovet) yazıçısının müəllimidir”. “...onun ölüm günündən 10 il keçir. Biz bu “ölüm” sözünü şərti olaraq işlədirik, çünki o özündən sonra da əsrlər boyu yaşayan, ölməz sənətkarlar qəbilindəndir”.

M.Cəlilin məşhur “Ölülər” tragikomediyası M.Hüseyni valeh etmiş, onu heyrətə gətirmişdi. O, qürurla yazırdı: “Ölülər” olduqca orjinal və dahiyanə yazılmış bir komediyadır... Burada Molla Nəsrəddinin bütün dünya ədəbiyyatında ikinci bir rəqibi yoxdur... Molla Nəsrəddin fəxrlə deyə bilər: “Dünya ədəbiyyatında mənim də payım var!” Təsadüfi deyildir ki, C.Məmmədquluzadənin “Ölülər”də istifadə etdiyi priyomlar sənətkara bilavasitə təsir göstərmişdir.

Onu da qeyd edək ki, M.Cəlildən öyrənən, ondan təsirlənən və onun ənənələrini yaradıcılıqla davam etdirənlərdən biri də elə M.Hüseyn özüdür.Bu barədə M.Hüseynin özü yox, əsərləri danışır. Onun hekayələrindən digər klassiklərlə yanaşı, M.Cəlilin hekayələrinin ətrini duymaq çox da çətin deyil. “Qabar”, “Çinar”, “Şeytanın barmağı”, “Azar”, “Yaxşılıq” və digər hekayələrində M.Hüseyn “böyük demokrat” kimi mütərəqqi ideyaları ehtirasla müdafiə edir.

O, “Ölülər”dəki ədəbi priyomlardan özünün “Tərlan” və “Qara daşlar” romanlarında geniş istifadə etmişdir. Məsələn, “Tərlan” romanında Tərlanın monoloqu ilə İskəndərin monoloqu arasında daxili və zahiri yaxınlıq dərhal nəzərə çarpır. Yaxud “Qara daşlar”da Mollayevə zəng etmək üstündə düşən mübahisə Şeyx Nəsrullahın otağına girib-girməmək barədə məşvərət edən hacı və kərbəlayıların hərəkətinə çox oxşayır və s. M.Cəlilin məharətlə işlətdiyi belə üsullardan istifadə etməklə M.Hüseyn adları çəkilən əsərlərdə bəzi surətlərin xarakterini hərtərəfli açmağa müvəffəq olmuşdur. Bu cür nümunələr M.Hüseynin istəsə də, istəməsə də M.Cəlildən bir şeylər mənimsədiyini göstərir. Bu barədə görkəmli alim Y.Seyidov özünün 1979-cu ildə çap olunmuş “Mehdi Hüseyn” adlı monoqrafiyasında xeyli maraqlı nümunələr verir.

Bütün bu qeyd etdiklərimiz Mehdi Hüseynin peşəkar ədəbiyyatşünas kimi Cəlil Məmmədquluzadənin yaradıcılığını yüksək qiymətləndirərək bu barədə öz aktual mülahizələri ilə ədəbi prosesə istiqamət verdiyini, eləcə də onun özünün bir yazıçı kimi püxtələşməsində görkəmli Mirzə Cəlilin böyük rol oynadığını göstərir. Onu da qeyd edək ki, bu əlaqələr yeni tarixi şəraitdə yeni tədqiq və təhlilə möhtacdır.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.06.2026)

 

 

Qoşqar İsmayılzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 

 

Qəribə və təəccüblü də olsa, Məcnun Leyliyə xitabən belə bir məktub yazıb və mənim elektron poçtuma yollayıb...

 

Əzizim Leyli!

Neçə gündür ki, səhralarda ac-susuz gəzir, dolaşıb səni axtarıram. O gün televizor adlanan qutuda səni gördüm. Doğrusu, ilk öncə tanımadım. Sonradan diqqətlə izlədikdən sonra fərqinə vardım ki, bu sənsən. Əlində olan bir əşya ilə mahnı oxuduğunu gördüm.

 

Çox dəyişmisən... Kirpiklərin, gözlərin, dodaqların və bütün...

Mən səni olduğun kimi sevirəm. Taxma kirpiklər səni səndən fərqli göstərir. Gözünə taxdığın linza gözlərini daha qəribə formaya salıb. Ənlik və kirşan olmadan, təmiz dərili halınla daha çox göz oxşayırdın. Günəşin şəfəqləri təravətli dərində daha gözəl bərq vururdu. Dodaqlarındakı silikon dolğu isə bizim fermadakı dəvələrin ətli-sallaq dodaqlarını xatırladır...

 

Əzizim, axı o nə olan şeydir ki, sən o dolğunu bədəninin bir çox yerinə doldurub, özünü armuda, armudu stəkana bənzətmisən, hə? Üstəlik müğənniliyə də başlamısan. Qəbilədə olan vaxt, sənin axı heç səsin də çıxmırdı. Mən daha sənin üçün necə mübarizə aparım, sevgimiz uğrunda özümü necə şəhid edim? Anam məni evləndirmək istəyir. İndi mən ona necə deyim ki, sevdiyim qız dəyişilibdir? Axı indi hamınız fiziki cəhətdən eynisiniz!!!

Əziz Leyli. Əgər Qoşqarın vasitəsilə bu mesajım sənə çatarsa, xahiş edirəm, mənə geri dönüş edərsən.

 

Hörmətlə, sənin Dəlin.

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.06.2026)

 

 

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Şeir saatı rubrikasında bu gün sizlərə ustad şair Əlizadə Nurinin şeirləri təqdim edilir. 

 

ÖMÜR YANMIŞ ZƏMİ KİMİ

  

Su çəkən kağız kimiyəm,

Gəzdirirəm can yerinə.

Günəş deyir, bəlkə qandı -

Yığılıbdı dan yerinə?

 

Məni sevgi fəsli çəkir,

Göy üzünün qəsri çəkir...

O kimdi eşq rəsmi çəkir

Sinəmin kətan yerinə?!

 

Ömür yanmış zəmi kimi,

Su basmış zirzəmi kimi...

...O qız batan gəmi kimi

Dönmədilimanyerinə...

 

 

FIRLANIR

 

Neçə acınyuxusunda

Dəyirmandaşı fırlanır.

Bəlkə elə şərabiçib -

Dünyanınbaşı fırlanır.

 

Azdımbirquşunsəsində...

Sirrvar şamın şöləsində.

Dərdiminyan-yörəsində

Gözümünyaşı fırlanır.

 

Sevsəm, yarpaqda çiçəkdi,

Qoxusunuyellər çəkdi...

...Budünyabiryelləncəkdi -

Nə qədərnaşı fırlanır.

 

 

NEYNİRƏM?

 

Osözməniovsunlamaz, ayadam,

Nə məcazi, nə ecazı yoxdusa.

Birhecası əsiridiVətənin

Və-tənolmurbirhecası yoxdusa.

 

Əltutmuşduq, oynayırdıq Ələmnən,

Birləltapıbböldümonulələmnən.

...O, özünü birgünvurduqələmnən -

Neynəyəyditapançası yoxdusa?!

 

Dağdanağırbuminnətineynirəm?

Sədəqətəksədaqətineynirəm?

Dünyaboydaimarətineynirəm -

Sənə baxan bir bacası yoxdusa?!

 

 

SƏNİN ADINA ŞƏHƏR

 

Mən sənin adına şəhər salmışam,

İndi ad qoyuram küçələrinə.

Oturub şəhəri tumarlayıram -

Saçını sərmisən gecələrinə...

 

Özünə dərd edib bizim şəhəri

Bu xırda şəhərlər, bütün şəhərlər.

Mən sənin adına şəhər salmışam -

Qaçıb xəritədən bütün şəhərlər.

...Gəl, öz şəhərini göstərim sənə,

Uzaqda deyir ki, könlümə yatdı.

Mən sənin adına şəhər salmışam -

Ürəyim - şəhərin baş meydanıdı.

 

...Tikdim ürəyimin sahillərində,

Qorxdum gözlərimdən keçə, yan keçə.

Qala qapısıyam mən bu şəhərin -

Təkcə sənin adın qapıdan keçər.

 

Tanrı bu şəhərə səni şah seçib,

Nə fərqi: - sarayı, ya taxtı olsun.

Bir şəhər salmışam sənin adına -

Saldım ki, eşqin də paytaxtı olsun!

 

...Qapını gün açar, pəncərəni ay,

Bir yanı gündüzdü, bir yanı axşam.

Nə olsun, dünyanı verə bilmədim,

Sənə "Sevgi" adlı şəhər salmışam...

 

Girib bu şəhəri gəzirəm hərdən,

Çıxmaq istəyəndə kimsə "qal" deyir.

Sənə dünya boyda şəhər salmışam -

Gör sənə bu "şəhər" darısqal deyil?!

 

 

AĞ DİVİN ƏLİNDƏ…

 

Dostum Ələddin Məcidova

 

Bir də baxarsan ki, baxmağa bağ yox,

Bir də baxarsan ki, xəzandı dünya.

Bu ömür yolunda çaşdırar səni,

Dünyada ən böyük qəzandı dünya.

 

Bir gül də deyil ki - otdu, yoncadı,

Ağ divin əlində qara xonçadı.

Kiminin evində bir qazançadı,

Kiminin evində qazandı dünya.

 

Dəllalı danışar öz əvəzinə, 

Gülləsi at çapar söz əvəzinə.

Çalar baxtımızı saz əvəzinə,

Ozanı ölüb ki, ozandı dünya?!

 

Milyon əsri var, min çıxa bilsin...

Neynim, canımdan bu cin çıxa bilsin?

Qoymaz bir yuxumu çin çıxa bilsin,

Guya ki, yuxumu yozandı dünya.

 

Bilmirsən varmıdı, ya yoxdu ardı,

Bu boyda dünyadı, bəs niyə dardı?

...Sənin əllərindən tutub apardım -

Sən apardıqca uzandı dünya...

 

 

NƏDİR?

 

Aman, belə gözəl olmaz,

Yuxudu gördüyüm, nədir?

Əgər əllərim deyilsə,

Saçına hördüyüm nədir?

Bu Zəncandı, Marağadı,

Barı sənsən, bağ haradı?

Bu eldi, ya mağaradı -

İçinə girdiyim nədir?

 

Məni vursun - əgər haqsa,

Ölməyibsə - hələ sağsa.

Bu, özgə ilə yaşamaqsa

Səninçün öldüyüm nədir?

 

 

SƏHRADA GÜL

 

Sağ ol, könül, başını dik tutmusan,

Yan-yörəndə biganələr dolaşır.

Bir gül açıb yaxasını bülbülə,

Bu yaxada nə mənalar dolaşır...

 

Ney səsi var bu ahda, bu nalədə,

Ay da sirdi, nə varmış o halədə?

Şam da ölmüş... ətrafında hələ də

Sədaqətli pərvanələr dolaşır...

 

Baxtsıza bax, xəyalında baxt qurur,

O saat da hamı üçün vaxt qurub...

Məcnun eşqdən bir səhrada taxt qurub,

Min ildir ki, əfsanələr dolaşır.

 

Gün yox olub, rəngi qaçıb danın da,

Bir kölgəlik yer saxlayırsan yanında.

Mən də yoxam, bu dünyanın canında

Məndən qalan nişanələr dolaşır...

 

Bir ağrıyam, yaralı quş səsində,

Göz yaşı var o quşun nəğməsində.

Hamı yatıb gecənin kölgəsində,

Hamı yatıb... divanələr dolaşır...

 

 

GİZLƏNİB

 

Hamı elə sənsən, Allah,

Hamı səndə gizlənib.

Ömür sudu: - azdı, çoxdu -

Camı səndə gizlənib.

 

Adın üstündə hər nəyin: -

Otun, gülün, kəpənəyin.

Yediyimiz duz-çörəyin

Tamı səndə gizlənib.

 

Neçələrin, "necə"lərin, 

Bu üşüyən küçələrin,

Bu kor gözlü gecələrin

Şamı səndə gizlənib...

 

 

O

 

Uduzar, oyundan çıxar astaca,

Baş açmaz dünyanın qumarından o.

Tanıyar qəmləri ilk təmasdaca,

Tanıyar hər qəmi tumarından o.

Dili kəsilsə də, dillənib gedər,

Tək göyə əl açar - dilənib gedər...

Yolun yoxuşuna dirənib gedər,

Yıxılar yolların hamarından o.

 

Dostu göy üzüdü, özü kimdi bəs?

Quru bir bədəndə solğun bir nəfəs.

Özünü asmağa ip tapa bilməz -

Asar ürəyinin damarından o...

 

 

TÜFƏNG DƏ PEŞMAN OLACAQ

 

Sənə tarix dərsi keçər 

Daş üzünə duranda.

Neyləyərsən, sevgi gəlib

Yaş üzünə duranda?

 

Dəli çay həvəsdə ola,

Axan sudan bəstə ola...

Baharın məhbəsdə olar,

Qış üzünə duranda.

 

Göyü vurma, qan olacaq,

Tanrıdan fərman olacaq: -

Tüfəng də peşman olacaq

Quş üzünə duranda...

 

 

LABİRİNT

 

Əvvəl özünü itirər adam,

sonra başqalarını.

 

Ümid beşiyini asdığı

ağaclar kəsiləndə

yıxılıb ölür adam. 

 

Əvvəl arzularına yas saxlayarsan,

sonra da özünə.

...Üz tutduğun adamlar

üzünü qəzet oxuyurmuş kimi gizlətmişdi.

Qəzetin arxa tərəfində isə

ancaq bu sözlər yazılmışdı:

"Mən əclafam!"

 

Zökəmdən ölməkdənsə,

Dərddən ölmək daha faydalı -

ölürsən, bir dərd də ölür.

 

...Küləkli havanı da silməli olursan,

Çərpələng uçuran uşaqlara görə.

 

Böyük məqsədlər iflasa uğrayanda,

siqaret tərgitmək arzusunu da

adam özünə iş bilir.

 

...Tərs kimi 

doğmaların çoxu zalım olur -

Sən də doğmasan, ilahi...

 

 

GÖYƏ ÇÖP DAŞIYAN…

 

Bu qəmlə, bəlkə də tanış olmuşuq -

Mən elə bu qəmlə tay-tuşam, ana.

Yerdə yer tapmadım yuva qurmağa,

Göyə çöp daşıyan bir quşam, ana.

 

Sözün aynası da qırıldı bu gün...

Sonuncu ümid də vuruldu bu gün.

Dərd mənə çatınca yoruldu bu gün -

Mən Tanrı otağına yoxuşam, ana...

 

Daha bundan belə mən kiməm, nəyəm?

Bir bəxtin əynində qara köynəyəm.

Çəmən bitirməyən, ot bitirməyən

Səhraya tökülən yağışam, ana.

 

Bu ipi kim çəkib çəpər eyləyib?

Şeytanın evinə səfər eyləyib...

Xaraba salana xəbər eyləyin -

Mən o xarabada bayquşam, ana.

 

Sənin haqq bildiyin haqq-hesab imiş,

Ölüm iynə imiş, ömür sap imiş...

İçdiyim süd imiş, ya şərab imiş -

Dünyaya gələndən sərxoşam, ana?!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.06.2026)

 

Ruhəngiz Əşrəfqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 

 “Əli və Nino” romanı  barəsində  bir  fioloq, yazıçı kimi fikir söyləməyi özümə mənəvi borc bildim. Əsər mənə o qədər təsir etdi ki, “dünya ədəbiyyatında vaxtında öz yerini tapmış, dahilərdən lazımi qiymətini almış “Əli və Nino” doğma vətənində də gərək dəyərli sənət nümunəsi kimi qiymətləndirilsin” düşüncəsi ilə öz söz atımı çapmağa qərar verdim və ..

.

“Sənin əməllərin unudulmazdır, amma nə üçün Ninonun məhəbbəti sənin ömründən uzun oldu?”—15-ci  fəslin ilk cümlələrindən olan bu fikirlə yazıma rəvac verməyim heç də təsadüfi deyi. Xeyir, bu romanın qəhrəmanlarına aid deyil. Aleksandr Qriboyedov  və onun arvadı Nino Çavçavadze haqqındadır. Tiflisdə məşhur şairin qəbir daşına həkk olunmuş bu yazı sonda bizim qəhrəmanlara da şamil ediləcək. Bunu müəllif oxucunun mühakiməsinə buraxaraq məzar daşının sözlərini əsərdə iki dəfə təkrarlayır. İnsanda ağır təsir oyadan, düşüncəsini, hisslərini alıb aparan qəbir daşının sözləri şübhə toxumu da əkir ürəklərə. Və oxucu əvvəlcədən duyur ki, onun da qəhrəmanını eyni aqibət gözləyir. Bəli, bir-birini ürəkdən sevən iki gəncin  taleyi Aleksandr Qriboyedov və onun gənc arvadı Nino Çavçavadzenin  qisməti ilə üst-üstə düşür. Xeyir, mən bu məhəbbəti başqa sevgilərə oxşatmaq, müqayisə etmək istəmirəm. Çünki bu, doğrudan da, fərqli, bənzərsiz, misli görünməmiş bir  məhəbbətdir. Amerikada “The Washinqton Post” qəzeti yazırdı: “Ölməz şedevr... Bədii ədəbiyyatda buna oxşar heç bir məhəbbət tarixini xatırlaya bilmirəm”. Sadəcə talelər eyniyyət yaşayır və...

Romanın qəhrəmanı gənc azərbaycanlı Əli xandır. Özünü əsl asiyalı sayan, ancaq Avropa mədəniyyətinə də bələd olan, qəbul edən Əli xan əsl vətənpərvər biridir. Əli xan rus təhsili alsa da, ingilis dilində danışmağı bacarsa da, onu avropalı saymaq olmaz. Çünki o  özü bunu tələb edir. Bütün roman boyu Əli xan asiyalı olaraq qalır. Onu Avropaya yaxınlşadıran yeganə bir səbəbi var: o da Ninodur, Ninonun sevgisidir. Lakin o, barbar asiyalılardan fərqli olaraq mütərəqqi fikirli şəxsdir. Naxararyan tərəfindən qaçırılan Ninonu xilas edərkən “dəmir qanunlar”a rəğmən sevgilisini öldürmür. Onu sevdiyi üçün, dəyər verdiyi üçün “qadını öldür” pıçıltılarına əhəmiyyət vermir. Axı Əli xan Ninonu ,həqiqətən, ülvi bir məhəbbətlə sevirdi. Amma bu məhəbbət Vətən segisini aşa bilmir. Əli xan Ninosunu , körpə qızını sevə-sevə Vətənin azadlığı uğrunda canını fəda verməkdən çəkinmir. Halbuki o bu azadlığın mümkünsüzlüyünü çox yaxşı bilirdi. Avropanın bütün qapıları bu milyonerin üzünə açıq olduğu halda, Əli xan qürbəti seçmədi. Çünki o, Vətənini sevirdi. Boz səhrada yerləşən, qumlu sahilləri olan köhnə və təzə Bakısını sevirdi. O  öz millətini sevirdi. Bu millətin yaxşısını da, pisini də sevirdi.

“... Məni dərin və dəhşətli Vətən həsrəti bürüdü. Toz basmış qala və Nargin adasının arxasında batan günəş gəlib gözlərimin qabağında durdu... Mən bu şəhəri heç zaman tərk etməli deyildim. Allahın məni dünyaya gətirdiyi bu şəhəri. Mən bu köhnə təbiətə it öz komasına bağlı olan kimi bağlı idim. Səmaya baxdım. İran ulduzları şahın tacındakı qiymətli daşlar kimi iri və uzaq idi. Mən qəriblik hissini indiki kimi heç zaman duymamışdım. Mən Bakıya mənsubam. Köhnə qalaya, kölgəsində Ninonun gülər gözləri parlayan köhnə qalaya mənsubam”. Əsərdə Əli xanın dilindən İranda olarkən dediyi sözlər qəhrəmanımızın necə böyük vətənpərvər olduğuna ən bariz nümunədir.

Onu başqalarından fərqləndirən elə bir cəhəti yoxdur. Çünki təhsil illərində bütün uşaqlar kimi o da kopya çəkib, müəllimlərini incidib, başqa uşaqlarla dalaşıb. Ən əsası yeniyetmə oğlanlara xas olan  “sevgi” hissini dadıb. Lakin fərq ondadır ki, Əli xanın məhəbbəti ötəri deyil.  Ninoya qarşı sevgisi Vətəninə olan məhəbbəti qədər əbədidir. Əslində müəllif bu iki məhəbbəti açıq şəkildə müqayisə etməsə də, oxucusuna anlatmağa çalışır ki, Əli xanın qəlbində iki sevgi var: Vətən sevgisi, bir də gürcü qızına olan sevgi. Birinci sevgi nə qədər millidirsə, ikinci sevgi bir o qədər əcnəbidir. Amma Əli xan buiki məhəbbəti birləşdirməyi bacarır. Və sonda Nino sevgisi Vətən sevgisinin qucağında əbədiyyətə qovuşur. 

Əli xan bütün əsər boyu Asiya-Avropa qarşıdurmasının öhdəsindən gəlməyə çalışır.  Bəzən bu qarşıdurma Əli-Nino xətləri ilə kəsişir, sərtləşir, bəzən də  Əli-Nino xətləri bu qarşıdurmanı yumşaldır, mülayimləşdirir.Əli xan hiss edir ki, Avropa üstündür, Asiyanı boğmağa, onu kölgədə qoymağa qadirdir. Lakin o, Asiyanın məhv olmasını istəmir. Asiyada qalmaq istəyənlər dar macalda  İrana üz tuturlar. Çünki Asiya  İranda şah rejiminin qüdrətilə qorunub saxlanılır, mühafizə olunur. İranda yaşadığı müddətdə Əli xan Asiyanın ab-havasını bütün qəlbilə duyur. Ancaq onu bu ölkə sıxır. Çünki Avropa-Asiya kəsişməsində mövcud olan Bakı—doğma diyar onu özünə tərəf çəkir. Əli xan rusların, türklərin, ingilislərin, farsların  döyüş meydanına çevrilmiş  Bakısını o qədər sevir ki, silah arxasına keçib uğrunda döyüşə atılır. Romanda işğalçı ruslara qarşı dəruni bir nifrət hissi də sezilir. Əli xan onun Vətənini zəbt etmiş kəslərə qarşı soyuqdur, barışmazdır. Türklərin gəlişini toy-bayramla qarşılayan Əli xanlar rusların  ölkəmizə qədəm basmasına bir o qədər təəssüf, kədər hissi keçirirlər. Türkmənçay, Gülüstan müqavilələrindən qaynaqlanan  rus siyasəti Əli xanın Vətəninin üzərində Domokl qılıncı kimi  asılıb. Bu qılıncı götürüb atmaq isə mümkünsüzdür. Bakı uğrunda müharibə əslində neft səltənəti uğrunda mübarizədir. Həm də Avropanın Asiyaya qarşı elan olnmamış, bəlkə də olunmuş müharibəsi.  Bu müharibədə Əli xanlar məğlub olur,amma tarix  unudulmur və dünənin parlaq bu günü  gələcəyə  işıq salır.  Bugününkü azad Azərbaycan Əli xanın arzu etdiyi, xəyalını qurduğu Vətəndir.

Realist  nümunə  olan əsər hətta Əli-Nino sevgisini də romantik  dona bürüyə bilmir. Bu məhəbbət  həyati bir dərsdir. İnsanlığınhəyat dərsidir.

Maraqlı, yaddaqalan obrazlardan biri də Ninodur. Gürcü qızı Nino. Əli xanın sevgilisi Nino.

“—De görüm, müqəddəs Nino sənin hansı günahını bağışlamalıdır?

--- Səni, Əli xan”.

Əli xanla Ninonun dialoqundan verilmiş nümunə əcnəbi qızının da məhəbbətində üzləşdiyi çətinliklərdən xəbər verir. Nino da anlayır ki, onun Əli xana qarşı sevgisi mənsub olduğu dini, məzhəbi tərəfindən yolverilməzdir. Ancaq o, yenə də bu “günah”ını   qəbullanır və sona qədər Əli xanı sevir, ona yaxşı arvad olur. Dağıstanda yaşadıqları müddətdə  bu aristokrat, milyoner qızı bütün işlərini özü yerinə yetirir. Bulaqdan su gətirir, yemək bişirir, evinin səliqə-sahmanına fikir verir. Bir sözlə, sadə qadın missiyasını həyata keçirir. O bu işləri həvəslə, sevərəkdən edir. Əli xanın atası onlara aşpaz, nökər göndərmək istəyəndə Nino təlaşla etiraz edir, bildirir ki, o, ərinə özü qulluq etmək istəyir. Ninonun atası cənab Kipiani qızının səfil həyatını görüb dəhşətə gəlir və onları israrla Avropaya getməyə məcbur edir. Amma Nino atasına deyir ki, bir qadının vəzifəsi ərinin yanında olmaqdır.

Nino Əli xanın asiyalı olmasını bilir, lakin onu necə var, elə də sevir. Ərinin  dostlarını da  qəbul edir, halbuki onların xarakterləri, hərəkətləri, “kobud asiyalı” olmaları Ninonu çox narahat edir. Ancaq bu insanlar Əli xanın ayrılmaz parçaları olan asiyalılardır.

“-Bilirəm, darıxırsan. Daim o qədim qalanın və Seyid Mustafa ilə ruhlandırıcı söhbətlərin həsrətini çəkirsən. Amma zərər yoxdur, mən səni sevirəm. Necə varsansa  elə də qal”.

Nino öz Əli xanını necə var, elə də sevir. Və beləcə bu məhəbbət hər iki tərəfin  öz qabığına çəkilib qarşı tərəfin yaşam tərzinə qarşılıqlı hörmət  səviyyəsində  davam edir: Avropa və Asiya kimi.

Romanda maraqlı dost surətləri var: İlyas bəy, Seyid Mustafa, Arslan Ağa, Məhəmməd Heydər. Hərəsinin özünəməxsus xüsusiyyəti olan bu insanları birləşdirən nədir? --- Vətən sevgisi.  Canlarını doğma Bakı – Vətən uğrunda qurban verməkdən çəkinməyən dostlar  elə bu cəhətlərinə görə yadda qalırlar.

“Arslan Ağa da yanımızda oturmuşdu və onun ağzından, tökülmüş dişlərinin yerindən qan gəlirdi.

--- Qorxuram ,Əli xan, mən çox  qorxağam.

--- Onda qoy silahı yerə, tarlalardan keçib Pula çayından Gürcüstana qaç.

--- Bunu edə bilmərəm, mən vuruşmaq istəyirəm, çünki qorxaq da olsam, vətənimi o biriləri kimi sevirəm”.

Əsərdə  çox gənc olan Arslan Ağa  yazı əhlidir. Qəzetlərə məqalə yazır, hadisələri şərh edir. Atasının Tiflisə qaçmasına baxmayaraq, o, Vətəni uğrunda vuruşmaq istəyir. Ölümdən, düşmən gülləsindən qorxan Arslan Ağa  üçün silah asan deyil. Çünki o, bir ziyalıdır. Vətəninə  öz qələmi ilə xidmət edir. Ancaq dar macalda o, ölməyə də hazırdır.

“Düşmənlə mənim aramda yalnız Arslan Ağanın meyiti durmuşdu. Deməli, insan qorxaq da olsa, yenə öz vətəni uğrunda qəhrəman kimi ölə bilərmiş”.

Bu kəlmələr bəşəriyyətin hər zaman burulğanlı günlər yaşadığı, silahların toqquşduğu, torpaqların zəbt olunduğu, insanların öldürüldüyü, təcavüzə məruz qaldığı və VƏTƏN  anlamının müqəddəs sayıldığı bugünümüzdə də çox dəyərlidir. Bu gün xaricə açılan pəncərənin böyüklüyü çoxlarını çaşdırır, intellekt, problemsiz yaşam, asudə, xoşbəxt həyat arzusunda olanlar Vətəndən uzaqlara üz tutmaqda çıxış yolu tapırlar. Sonda “cəhənnəm  olsun hər şey, mənim başım salamat olsun” fikri Əli xanın dövründə də, bu günümüzdə də  üzdəniraq  vətəndaşalr tərəfindən söylənib və söylənəcək də. Amma  Əli xan və onun dostları kimilər dünən də olub, bu gün də var, sabah da olacaq  inamı insanı qürurlandırır, Azərbaycanın gələcəyinə böyük inam, ümid hissləri doğurur insanda.

Əsərdə maraqlı, deyərdim ki,  Avropa-Asiya  qarşıdurmasında, bəlkə də, sonuncu olan  bir obraz var: Ata, Əli xanın atası. Zahirən sakit, qapalı insan təsiri bağışlayan qoca nə qədər asiyalı olsa da, şüuru, düşüncəsi ilə Avropaya meyilli şəxsdir. Çünki anlayır ki, neft Bakısı öz qapılarını Avropaya açan gündən asiyalılar yavaş-yavaş öz  paltarını, şüurunu, davranışını dəyişdirib.  Hər kəsin qəlbində, gözündə  “  saraylarda olan 40-cı otağın” sirri, sehri yaşayır və  Avropa “40-cı otaqdır” düşüncələrdə. Onun fikrincə, Asiya məhv olmayıb. Əli xanın təlaşla:”Ata, Asiya məhv olub”,- sözlərinə təmkinlə cavab verir:”...Sən rus məktəbinə getmisən, latından başın çıxır.Sənin arvadın da avropalıdır. Sən hələ özünə asiyalı deyirsən? Axı sən qalib gəlsəydin, heç istəmədən Avropa həyat tərzini Bakıya gətirəcəkdin... Asiya məhv olmayıb, onun sərhədləri dəyişilib”.

Ata bu sözləri oğluna o vaxt deyir ki, Bakıda rus-erməni terrorizmi baş alıb gedirdi. 1918-ci ilin mart hadisələri insanları vəhşət içərisində sıxırdı. İmkanı olan da, olmayan da qaçmaq, silahların eşidilmədiyi sakit bir guşədə gizlənmək niyyətində idi. Ata Bakının çox qarışıq  bir zamanda yaşadığını və bütün Avropanın bura ayaq açdığı bir dönəmdə sağlam düşüncə tərzi ilə yanaşır hadisələrə. O anlayır ki, Asiyanı daha Avropadan kəsib ayırmaq mümkün deyil. Bu iki qitənin sərhəddində yerləşən şəhər gec-tez təslim olacaq Avropaya və ...

Romanda bir neçə ölkənin adı çəkilməklə yanaşı, oradakı mühit də göstərilir: İran, Dağıstan, Gürcüstan,. Ancaq ortaq məxrəc  Bakıdır, Azərbaycandır.İran da, Dağıstan da, Gürcüstan da, hələ adı gedən Paris də, Avropanın digər şəhərləri, ölkələri də Əli xana Bakı qədər doğma, Bakı qədər  munis, əziz ola bilməz. Bütün əsər boyu Bakı- qürbət qarşıdurması var. İranda olarkən onu sıxıntı içində  üzən məngənə, qədim Şərq adət-ənənəsi, saray mühiti  müasir Əli xana zövq verə bilməzdi. Həmçinin Dağıstanın nisbətən azad  kəndli həyatı,  Tiflisin mərkəz də olsa, müəyyən dövrdə mədəniyyət beşiyi sayılsa da,  yaşam tərzi  Əli xanı  rahatlada bilməzdi. O, Bakını sevirdi, yalnız onun qucağında ovuna bilərdi, göz yaşlarını burda  silər, burda üzü gülərdi.

AXC zamanı dövlətin idarə olunmasında iştirak edən qəhrəman Xarici İşlər Nazirliyinin xətti ilə Paris konsulluğuna təyinatını eşidəndə qəzəblənir. Dərhal Xarici İşlər nazirinə etirazını bildirir: “Amma mən Parisə getmək istəmirəm  və məni buna məcbur etmək istəyirsənsə, mən vəzifəmdən çıxıram. Mən yad aləmə nifrət edirəm, yad küçələrə, yad insanlara və yad adətlərə nifrət edirəm”. Avropaya can atan arvadına isə belə deyir:” ... Gəl burada, Asiya və Avropanın  hiss edilməyən şəkildə bir-birinə qarışdığı Bakıda qalaq. Mən Parisə gedə bilmərəm... Mən vaxtdan-vaxta Asiyanın ruhu ilə qidalanmalıyam ki, bizim ölkəmizə gələn çoxlu əcnəbiyə dözə bilim... Mən bu ölkədə anadan olmuşam, burada  ölmək istəyirəm”.

Maraqlıdır, müəllif Vətən və Qürbət arasında sərhədi kəskin qoyur. Halbuki bu günümüzdə, elə dünənimizdə də çoxları üçün bu məfhumlar eyniyyət təşkil edir və edib də. Ancaq Q.Səid üçün bu, aralarında Yer və Göy qədər olan məsafədir. Və bu məsafəni keçib getmək istəyənlərə  Vətəndə yer yoxdur müəllifin və onun qəhrəmanı Əlinin fikrincə. Əslində  Q.Səid  qəhrəmanı Əlinin timsalında özünü, öz düşüncələrini əks etdirir. Çünki qürbətin acısınıdadmış, Vətənə dönməyə qapıları bağlanmış roman müəllifi  ancaq  “başına gələn başmaqçı olar”  məsəlinin yükü altında qalaraq qələmini bu qədər ustalıqla işlədə bilərdi. Əfsus ki, ona, yəni Q.Səidə doğma Bakısına geri dönmək qismət olmadı. Bəlkə də,  bu əsəri yazarkən gözləri önündə canlandırdığı doğma yerlərə qayıtmağın mümkünlüyünü yaşayırdı sənətkar. Bəlkə nə vaxtsa...

Buna görə qəhrəmanını qürbətdə yox, Vətən torpağında ölümə məhkum etmişdi. Vətən torpağına qarışmaq, onu bir qarış artırmaq   müəllifin ,şübhəsiz,  ən böyük arzusu idi. Amma bu gün Q.Səid romanı öz Vətənindədir. Doğma Bakısının mətbəələrində çap olunaraq  kitab evlərində, dükanlarında  oxucularını mütəəssir edir, həyəcanlandırır. “Əli və Nino” müəllifindən fərqli olaraq  Vətəndə  azaddır, illərin sınağına dözərək geri dönə bilmişdir. Müstəqil, azad ölkəmizdə həmvətənlərinin təkcə bədii zövqünü oxşamır, həm də vətənpərvərlik hisslərini  coşdurur, onlara  Vətən məfhumunun müqəddəsliyini anladır.Bugünümüzdə -- Qarabağın azad olunduğu bir dönəmdə vətənpərvərlik hisslərinin mənbəyi  Əli xanlardan, İlyas bəylərdən, Arslan Ağalardan  qaynaqlanaraq gəlib. Çünki biz onların nəvələriyik, 23 ay  yaşayan Cumhiriyyət qurucularının meyvələriyik. Qanımızda, canımızda o günümüzü hiss edərək, duyaraq müstəqilliyimizin bərpası uğrunda qan da tökdük, can da verdik. “Əli və Nino”dan qidalandıq. Şərq-Qərb qarşıdurmasını  Əli xan kimi qəbullanaraq yaşayırıq.

Əsəri oxuyarkən kövrəkliyinin qarşısına sədd qoymaq mümkün deyil. Çox səhifələrdə oxucunun göz yaşlarının izi qalır. Çox sətirlərin altından oxucu tərəfindən karandaşla xətt çəkilir ki, bu fikirləri unutmasın. Əlbəttə, bu, müəllif qələminin yaratdığı əsrarəngiz  sehrin gücüdür. Qürbətin dadını görmüş Qurban Səid, bəlkə də, Əli xanın prototipidir. Müəllif uşaqkən doğma yurdundan qoparılıb  Avropaya  sovrularkən yeniyetməlik, gənclik illərinin həsrətini ifadə etmək üçün ölməz bir əsər yaratmışdır.

Bu gün Gürcüstanda  bir sevgi heykəli ucaldılıb. Batumi şəhərində dənizkənarı bulvarda  yerləşən bu heykəlin müəllifi Tamar  Kvesitadzedir. Heykəltəraş əsəri yaradərkən Qurban Səidin azərbaycanlı gənclə gürcü qızı arasındakı sevgisindən bəhs edən "Əli və Nino" romanından ilhamlandığını, bu iki gəncin əbədi segisi üçün abidə ucaltmaq istədiyini bildirib. Müəllif əsərinin ideyasını belə izah edir: “İnsanlar abidəni sevgi ilə assosiasiya edir və bu, seyrçilərdə müsbət emosiyalar yaradır. Hər kəs bu abidəni bir cür izah edə bilər. Mənim əsərim bunu ifadə edir: birlikdə olmaq yalnız bir müddət mümkündür. Bu qısa müddət kimin üçünsə bir əsr ola bilər”.

Həmçinin  roman əsasında bədii filmlər də çəkilib. 33 dilə tərcümə edilən, 66 ölkədə nəşr edilən roman XX əsrin “Ölməz şedevr”i  adlandırılıb. XXI əsrdə də populyarlığını qoruyub saxlayan  “Əli və Nino” gələcəyə işıq salaraq  neçə-neçə nəsillərə örnəkdir. Qəhrəmanlarının ömrü yarımçıq qalsa da, vaxtsız dünyasını dəyişsə  də, roman öz bədii xüsusiyyətləri, dili, mövzusu ilə əbədiyaşarlıq qazanmışdır.

Yazımı romandan gətirdiyim nümunə ilə bitirmək istəyirəm:

“--- Əli xan altıya on beş dəqiqə işləmiş Gəncə körpüsündə pulemyot arxasındakı mövqeyində həlak oldu. Onun meyiti qurumuş çaya düşmüşdü. Bədənini səkkiz güllə deşmişdi... onu məscidin həyətində dəfn etdik. Cümhuriyyətimizin ömrü Əli xan Şirvanşirin ömrü kimi sona çatdı.”

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.06.2026)

 

 

 

 

Nəsibə Nəsib (Məmmədova),

Dövlət Arxivinin Şirvan filialının direktoru.

“Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

 

Hər il 9 iyun tarixində dünya üzrə Beynəlxalq Arxivlər Günü qeyd olunur. Bu gün arxivlərin, onların qorunmasının və inkişafının əhəmiyyətini vurğulamaq məqsədi daşıyır. Arxivlər tarixin canlı yaddaşıdır, keçmişdən gələcəyə doğru əvəzolunmaz məlumatların saxlanması və gələcək nəsillərə ötürülməsi üçün əsas mənbədir, etibarlı saxlanc yeridir.

 

Arxiv sənədləri yalnız tarixi faktları deyil, həm də hüquqi, mədəni və sosial hadisələrin sübutlarını ehtiva edir. Onlar dövlətlərin, təşkilatların və fərdlərin fəaliyyətləri barədə geniş və etibarlı məlumat mənbəyidir. Bu sənədlər sayəsində keçmişdə baş vermiş hadisələr, qərarlar və proseslər öyrənilir, təhlil edilir və qiymətləndirilir.

Beynəlxalq Arxivlər Günü həm də arxiv işçilərinin zəhmətinin tanınması üçün bir fürsətdir. Onlar sənədlərin düzgün saxlanması, qorunması və əlçatanlığının təmin olunması istiqamətində böyük əhəmiyyət daşıyan işləri həyata keçirirlər.

Bu günün əsas məqsədlərindən biri də cəmiyyətin arxivlərə diqqətini artırmaq, onların ictimai əhəmiyyətini geniş kütlələrə çatdırmaqdır. Texnologiyanın inkişafı ilə arxiv sənədlərinin rəqəmsallaşdırılması və elektron arxivlərin yaradılması, sənədlərin qorunması və istifadəsinin daha da asanlaşması üçün yeni imkanlar açır.

Nəticə etibarilə, Beynəlxalq Arxivlər Günü bizə keçmişimizi anlamaq, onu qorumaq və gələcək nəsillərə doğru düzgün ötürmək üçün vacib olduğunu xatırladır. Arxivlər bizə tariximizi və mədəniyyətimizi yaşatmaqda böyük rol oynayır.

 

Əsrlər boyu formalaşan tarixi mirasına hər millət sahib çıxır və arxivlərdə qoruyub saxlayır. Azərbaycan xalqının da zəngin Milii Arxiv Fondu vardır və bu fond tarixi keçmişimizin müxtəlif mərhələlərində formalaşan xalqın, yazılı, səsli, görüntülü yaddaşının qorunub saxlandığı dövlətin unikal və çoxşaxəli  informasiya ehtiyyatları sisteminin tərkib hissəsidir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2020-ci il 12 fevral tarixli sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycanda arxiv işinin inkişafına dair 2020-2025-ci illər üçün Dövlət Proqramı”na əsasən respublikamızda arxiv işi xeyli təkmilləşdirilmiş, bu sahədə xeyli işlər görülmüşdür. Bu gün mən zəngin Milli Arxiv Fondumuzun bir hissəsini təşkil edən Şirvan filialından söhbət açacam. 

Azərbaycan Respublikası Milli Arxiv İdarəsinin 15 filialından biri olan Dövlət Arxivinin Şirvan filialı 1930-cu ildə Əli Bayramlı rayon Dövlət Arxivi olaraq yaradılmış, 1959-cu ildə Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 7 fevral tarixli 118 nömrəli qərarı ilə daha da struklaşdırılmışdır ( əsas: ARDA ). 1968-ci ildən filiala çevrilmişdir. 2008-ci ildən Əli Bayramlı adı dəyişilərək Dövlət Arxivinin Şirvan filialı adlandırılmışdır. 2020-2025-ci illər inkişaf proqramına əsasən Respublikamızın hər yerində, eləcə də, Şirvan filialında əsaslı dəyişikliklər olmuşdur. Köhnə yeməkxana binasında yerləşən arxiv idarəsində 2022-ci ildə Milli Arxiv idarəsinin təşəbbüsü ilə əsaslı təmir işləri aparılmış, bina tamamilə yenilənmişdir. Əlavə olaraq 1 iş otağı, sərgilərin təşkili üçün foye, oxucuların istifadəsi üçün oxu zalı yaradılmış, siqnalizasiya və istilik sistemi ilə təmin olunmuşdur. Mühafizəxanalarda müasir dəmir stelajlar quraşdırılmış, yeni qutular alınaraq sənədlərin mühafizəsi xeyli yaxşılaşdırılmışdır. Arxiv binasının həyətyanı sahəsi daşla üzlənmiş, yaşıllıq sahə salınmışdır. Son üç ildə ümumilikdə 45 ədəd həmişəyaşıl şam, küknar ağacları, 100-ə yaxın qızıl gül kolları və müxtəlif çiçəklər əkilmiş, ağaclarda quş yuvaları asılmışdır. Vətəndaşların rahatlığını təmin etmək məqsədilə həyətdə yeni oturacaq yerləşdirilmişdir.

Dövlət Arxivinin Şirvan filialı Şirvan şəhərindəki idarə, müəssisə və təşkilatların sənədlərinin toplanması, mühafizəsi və istifadəsini təmin edir. Həmçinin tabeliyində fəaliyyət göstərən Hacıqabul, Sabirabad, Saatlı və İmişli rayonlarının daimi saxlanmalı olan sənədlərini mühafizə edir, sistemləşdirir. Region üzrə fəaliyyət göstərən idarə, müəssisə və təşkilatların tərkibində fəaliyyət göstərən arxiv şöbələrinə nəzarət edir, dövlət əhəmiyyətli sənədlərin vaxtında mühafizəyə verilməsini, müddəti bitmiş sənədlərin məhvə ayrılması işlərini təmin edir. Sənədlərin rəqəmsallaşdırılması və müasir texnologiyaların tətbiqi sahəsində işlər aparılır.

Filialda 451 fond üzrə  29337  iş mühafizə olunur.  

Şirvan filialında ən əski məlumatı özündə əks etdirən sənəd Nuriyeva Səlmi Səməndər qızının 1879-cu ildə doğulması faktını göstərən 424 saylı doğum qeydiyyat aktıdır (fond 405, siyahı 1, saxlama vahidi 26, vərəq 8). Əli Bayramlı Zəhmətkeş - sonradan Xalq Deputatları Sovetinin 1930-1995-ci illərə aid sənədləri fondun ən lazımlı parçalarındandır. 2022-ci ilə qədər fondumuzda idarə, müəssisə və təşkilatların daimi, eləcə də işçi heyətə aid sənədləri mühafizə olunurdu. 2022-ci ildə ilk dəfə şəxsi mənşəli fondlar yaradıldı. Şirvan şəhərinin 44 günlük Vətən müharibəsində və sentyabr antiteror əməliyatında qəhrəmancasına şəhid olmuş oğullarının şəxsi mənşəli sənədləri, fotoları, əl işləri toplanılaraq daimi dövlət mühafizəsinə götürüldü. Eləcə də, Şirvanın sayılıb-seçilən ziyalıları olan professor Akif Abbasovun, şair, publisist Eldar Qəmərlinin də şəxsi mənşəli fondları yaradılaraq arxiv tərkibi zənginləşdirildi. Qərbi Azərbaycandan azərbaycanlıların deportasiyasının ikinci mərhələsində- 1948-1953-cü illərdə ata-baba yurdundan didərgin salınmış soydaşlarımıza aid sənədlər toplanılaraq Xüsusi Qiymətli Fonda daxil edildi. Xatırladaq ki, bunların arasında hətta Böyük Vedinin igid oğlu, Azərbaycanın el qəhrəmanı Abbasqulu bəy Şadlinskinin ailə üzvlərinə aid sənədlər də qorunmaqdadır.

Şirvan (Əli Bayramlı) şəhərinin tarixini əks etdirən foto sənədlər Azərbaycan Respublikası Dövlət Kino- Foto Sənədləri Arxivindən, Əli Bayramlı şəhərinin bir sıra strateji tikililərinin (Əli Bayramlı şəhərinin su təchizatı, İçməli su kəməri sxemi, içməli su təchizatı sistemində yerləşən əsas nasosxana və su anbarı kompleksinin layihəsi və s.) sxemləri Dövlət Elm və Texnika Sənədləri Arxivindən toplanaraq həmçinin Şirvan filialında da mühafizəyə alındı. Beləliklə Ulu Öndərimiz Heydər Əliyevin qeyd etdiyi kimi :

“Arxiv işi donub qalmış, dəyişməz deyil, daim inkişaf edən, təkmilləşən, dövlətin və cəmiyyətinin inkişafına xidmət edən mühüm fəaliyyət sahəsidir. Azərbaycan arxivləri zamanın çağrışlarına uyğun dəyişir, yenilənir və dinamik olaraq inkişaf edir”.

 

Hazırda filialın 7 əməkdaşı var. Tabeliyində dörd rayon dövlət arxivi fəaliyyət göstərir. Hacıqabul, Saatlı, Sabirabad və İmişli Rayon Dövlət Arxivləri. Eyni zamanda ərazi üzrə fəaliyyət göstərən İmişli və Sabirabad “ASAN Xidmət” mərkəzlərinin arxiv arayışlarının verilməsi bölməsinə rəhbərlik və nəzarət edilir. Şirvan filialı dayanmadan bu sahədə çalışır, arxiv fondunu daha da zənginləşdirmək üçün əlindən gələni edir.

Dünyada Arxiv işinin qiymətləndirilməsi üçün qeyd olunan 9 iyun Beynəlxalq Arxivlər günü münasibəti ilə dünya arxivçilərini təbrik edirik. Sağlam gələcək zəngin tarixdən, tarix isə möhkəm arxivdən qüvvət alır!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.06.2026)

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı və “Ulduz” jurnalının birlikdə həyata keçirdikləri “Biri ikisində” layihəsində sizlərə 3 gün ardıcıl naxçıvanlı xanım şairlərin şeirləri təqdim edilir. Bu gün Aytəkin Səfərəliyevanın növbəsidir.

 

Layihə ən yaxşı ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıbdır.

Xoş mütaliələr.

        

 

NAXÇIVAN ƏDƏBİ MÜHİTDƏN ÜÇ XANIM

 

Azərbaycan ədəbi mühitinin tərkib hissələrindən biri də zəngin və rəngarəng yaradıcı imzaları ilə seçilən Naxçıvan bölgəsindəki ədəbi mühitdir. Xüsusilə XXI əsrin ilk illərindən üzübəri bu bölgədə yeni ədəbi imzalar özünü göstərməyə başladı. Onların yaradıcılığındakı istər mövzu, istər janr, istər fikir baxımından yeniliklər təkcə bölgənin ədəbi atmosferinə təsir etmədi, həmçinin geniş mənada ölkə ədəbiyyatının zənginləşməsinə öz töhfəsini vermiş oldu. Həmin ənənə bu gün də davam edir və gənc imzaların nəzm və nəsr sahəsindəki yaradıcılıq nümunələri muxtar respublika ədəbi camiəsi haqqında ümidlə danışmağa imkan verir.

Naxçıvanda yazıb-yaradan qələm sahibləri arasında qadın imzaların da ciddi çəkisi var. Ta Heyran xanımdan başlayaraq Qönçəbəyimin, Kəmalə Ağayevanın, Kəmalə Nəsrinin ədəbi uğurlarını davam etdirən zərif xanımlarımızdan iki şair və bir yazıçı olmaqla üçünün bədii nümunələrini “Ulduz”umuza təqdim etmək istəyirəm.

Bunlar filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, bədii nümunələrini ilk dəfə “İnsansız küçələr” adlı kitabıyla oxuculara təqdim edən Leyla Səfərova, dörd kitab müəllifi, ötən il “Ömrün yaşıl rəngi” və “Bir göz qırpımında” şeir kitabları ilə növbəti dəfə oxucularıyla görüşən Aytəkin Səfərliyeva, ayrı-ayrı mətbu orqanlarda, qəzet və saytlarda nəşr olunsa da hələ ki, kitab çıxarmağa tələsməyən Qəmər Sözaydır.

Qeyd etdiyim hər üç imzanın özlərinə məxsus yaradıcılıq üslubları var. Leyla xanım qısa, lakin geniş məna tutumuna malik hekayələri ilə fərqlənir. Aytəkin xanım ilk dəfə “Ulduz” jurnalı vasitəsilə mərkəzi mətbuatda dərc olunacaq. Buna baxmayaraq, onun hər şeirində digər qələm sahiblərini təkrarlamayan yeni obrazlı ifadələr maraq doğurur. Qəmər Sözay bədii ağırlıqlı, dərin düşüncələrə malik poeziyası ilə seçilir.

İnanıram ki, hər üç qələm sahibinin bədii nümunələri həm oxucuların, həm də geniş mənada bədii sözə, ədəbiyyata maraq göstərən Azərbacan vətəndaşlarının diqqətini cəlb edəcək. 

 

Hörmətlə Elxan YURDOĞLU, “Ulduz” jurnalının redaksiya heyətinin üzvü AMEA Naxçıvan Bölməsi, İncəsənət, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun elmi işlər üzrə direktor müavini, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

 

 

Aytəkin SƏFƏRƏLİYEVA

 

 

ANALARI İCAD EDİB

 

Anam mənim tərs işimi

Milyon kərə avand edib.

Çox acının arasına

Şəkər töküb, gülqənd edib.

                   Yetişdirdi kamalımı,

                   Heç kəsmədi sığalımı.

                   Qolu bağlı xəyalımı

                   Zindanımdan azad edib.

Ağlayıb da gülməyəndə,

Addım atıb gəlməyəndə,

Mən uçmağı bilməyəndə

Qollarını qanad edib.

                   Mən anamdan gələn canam,

                   Hər dərdinə özüm yanam.

                   Qırılmasın deyə anam,

                   Ürəyimi polad edib.

Saf arzuyla, saf niyyətlə,

Məhəbbətlə, səadətlə,

Min zülmlə, əziyyətlə

Böyüdərək övlad edib.

                   Hər anıma dua edən,

                   Yollarımda gültək bitən,

                   Hər düşəndə qopub gedən

                   Tərəfimi abad edib.

Ürəyindən verib parə,

Hər dərdimə edib çarə.

Ömür boyu mənə görə

Bu həyatla cihad edib.

                   Allah sevib ürəklərin,

                   Sonsuz olan diləklərin,

                   Alıb yerdən mələklərin

                   Anaları icad edib.

 

 

BİKAR OLUBDU

 

Baxma əllərimin incəliyinə,

Mənim də ürəyim qabar olubdu.

Sevinc gələn yollar daşlı, qayalı,

Qəm gələn yollarım hamar olubdu.

 

Gedəcək kimsəsiz bir gün cənazən,

Əzər duyğuları qəlbdə boş gəzən.

Məni ovunduran, dərdimin bəzən

Saçıma çəkdiyi tumar olubdu.

 

Məni yıxdı həyat, bəlkə, min kərə,

Gördüm hər bucaqdan başqa mənzərə.

Çox vaxt güvəndiyim qapı-pəncərə

Açmaq istəyəndə divar olubdu.

 

Həyatın min cürə fəndi-feli var,

Sevgi var – könüldən dərilər nübar.

İndiki dövrdə Məcnunlar tüccar,

Səhralar eşq satan bazar olubdu.

 

Qaytarmır heç nəyi nə vaxt, nə vədə,

Ölən arzulara qaldırdıq badə.

Mənim bu həyatda istəyim sadə –

Nə şöhrət olubdu, nə var olubdu.

 

Ürəyim genişdir mənim hər zaman,

Dağı dağ üstünə yığıbdır yaman.

Mənim ürəyimi yaratdığı an

Deyəsən yaradan bikar olubdu.

 

 

KİMİ

 

Nə deyim bilmirəm, sözlərim soyuq,

Baxışım buz tutub, könül qış kimi.

Ürəyim yanına köç edə bilər,

Soyuqdan istiyə uçan quş kimi.

 

Ömrümün çoxusun etmişəm yarı,

Heç yolum düşmədi sevincə sarı.

Arabir gözündən süzülüm barı,

Düşüm yanağına sənin yaş kimi.

 

Toxunar doğrunun yalana sözü,

Sönməz məhəbbətin bir ömür közü.

Üzünə partlayar kədərin közü,

Bəxtsiz üzüyü də incə qaş kimi.

 

Həsrətin divarın sökmək olaydı,

Qəlbinə sevgini əkmək olaydı.

Kaş ağrı verəndə çəkmək olaydı

Eşqi ürəyindən çürük diş kimi.

 

Çox sevmək ömrünü eyləyər hədər,

Sevgini verəsən dəyəri qədər.

Mən sənə eşq verdim, sən mənə kədər,

Gəl indi qaytaraq başabaş kimi.

 

 

AĞIL NƏ YAŞ İŞİ, NƏ BAŞ İŞİDİ

 

Ağıl tərbiyədi, elm bilikdi

Ağıl nə yaş işi, nə baş işidi.

Düz yolda ilişib yıxılırsansa, 

Nə kərpic işidi, nə daş işidi. 

 

Sözünü ağzından yerə salıbsa,

Dərdin ürəyində düyün olubsa,

Səni yandırmağı gözə alıbsa,

Nə quru işidi, nə yaş işidi. 

 

İnsan insan deyil insan seçirsə,

İçdiyi bulağa zəhər tökürsə.

Yediyi çörəyi əzib keçirsə,

Nə çörək işidi, nə aş işidi

 

Sevgi təmiz hissdir, ürəkdə gəzər,

Çox vaxt nakam qalıb könülü üzər.

Özgə baxışlara salıbsa nəzər,

Bu nə göz işidi, nə də qaş işi. 

 

Məhv edib ümidi söyləmə qəza,

Həyat vəfasıza sərt kəsər cəza.

Məni öldürməyə çəkdiyin imza,

Nə lələk işidi, nə quş işidi.

 

 

OLMAZ

 

Get şeir yazdıran qadınları sev,

Məndən misra olmaz, bənd olmaz sənə.

Mənim sözlərimdə ağrı-acı var,

Bir kəlməm, bir hecam qənd olmaz sənə.

 

Məni yandırsan da dərdim kül olmaz,

Sevgidən bir kəlmə deyən dil olmaz.

Məndən vətən olmaz, məndən el olmaz,

Məndən bir adamlıq kənd olmaz sənə.

 

Hər sevda ürəyi məskəni sanmaz,

Hər ürək məhəbbət odunda yanmaz.

Adıma and içmə, kimsə inanmaz,

Məndən bir içimlik and olmaz sənə.

 

 

ÇOXU DAŞ GƏZDİRİR ÜRƏK ADIYLA

 

Mən bəxtdən, taledən boxcamı yığdım,

Bağladım çiynimdən kürək adıyla.

Toxundum hər gecə gur tellərinə –

Əsən meh adıyla, külək adıyla.

 

Məhəbbət toxudum hər yamacına,

Sandım ki, məlhəməm bütün acına.

Səni pir sanaraq qəlb ağacına

Könlümü bağladım dilək adıyla.

 

Özümə sevgidən koma tikmişdim,

Hər yerə sən adda fidan əkmişdim,

Sənə göndərməyə bir gül çəkmişdim,

Məktubun içində çiçək adıyla.

 

Arada yıxılır qəlbimdən hamı,

Sönür duyğuların coşqun ilhamı

Həyat gözləmədən yıxır adamı

Sonra da qaldırır kömək adıyla. 

 

Dünyanın qışını, yazını tanı,

Yolun göz çıxaran tozunu tanı,

Çox insan görsən də azını tanı,

Çoxu daş gəzdirir ürək adıyla.

 

 

XATİRƏLƏR

 

Yenə aramızda küləklər əsir,

Dağıdır biz olan xatirələri.

Yeddi bahar gəlsə, donu açılmaz,

İsitməz buz olan xatirələri.

 

Dünya pəncərədə, ömürdən camlar,

Boylanıb baxaraq gedir adamlar.

Gözümün yaşında yuyub axşamlar

Sərirəm duz olan xatirələri.

 

Neynəyək yolumuz eyni yol deyil,

Yanlışlar doğrunu eyləyər batil.

Pülüyə-pülüyə salaram hər il

Səninlə az olan xatirələri.

 

Bir gün yoxluğumla başın qatarsan,

Həyatdan qəm alıb, sevinc satarsan,

Nə vaxtsa ağlından silib atarsan

Həminki qız olan xatirələri.

 

Ayrılıq bizlərdən yarıyıb getdi

Dərdi sinəmizdə qarıyıb getdi

Çiçəyi burnunda quruyub getdi

Soldurduq yaz olan xatirələri.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.06.2026)

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Hekayə saatı rubrikasında sizlərə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü Salman Qaraların “Yaxşı sədr” hekayəsini təqdim edirik.

 

 

SALMAN QARALAR

YAXŞI SƏDR

 

 Beşbulaq kəndi kolxoza məxsus torpaqların orta hissəsində geniş bir yastanada yerləşirdi. Kolxozun yaylaq yerləri üzü dağ zirvələrinə doğru uzanır, yaylaqdan üzü aşağı biçənəklər gəlirdi. Kəndin sağ-sol tərəfləri örüş yerləri, yuxarı və aşağı hissəsi əkin yerləri idi. Bir xeyli aşağıda – Beşbulaqlardan gələn su ilə Ayrım çayının qovuşduğu yerdə dəyirman, dəyirmandan aşağıda isə süni bir göl vardı. Kəndin kişiləri əlli il bundan əvvəl toplaşıb kolxoz qurdular. Böyük Vətən müharibəsi illərində və müharibədən sonra da çətin keçən ilk illərdə bu kənd də, kolxoz da dağılmadı. Çox pis günlərdən keçdilər, ancaq ölmədilər, dirəndilər, yaşadılar. Tədricən mal-qoyunun sayını artırdılar, arı saxladılar, taxıl, tütün, kartof, kələm əkdilər. Əməkgününə işləyən ailələrin gün-güzəranı az-az, ancaq ilbəil yaxşılaşmağa başladı.

 Günlərin bir günü kolxozun aktivlərini idarəyə topladılar. Raykomun katibi köhnə sədrin işdən çıxdığını dedi, yeni sədri təqdim etdi. Hamı bu qəfil xəbərdən çaşdı, ancaq heç kim dillənməyə cürət etmədi. Müharibə veteranı Əli Nurcahanoğlu sağa-sola baxdı, ayağa durub dedi:

– Yoldaş raykom, yay girir, işin qızğın vaxtıdı. Sədr də yaxşı işləyir. Bu vaxt işçi işdən çıxmaz. Bu gətirdiyiniz yeni sədri də tanıyırıq, qonşu kənddəndir. O nə bilir ki, təsərrütat nədi?

 Sanki adamların ürəyinə su səpildi, dirçəldilər, başlarını qaldırdılar. Katib dərhal ayağa qalxdı, “heç bir etiraz qəbul edilmir, kolxozun göstəriciləri aşağıdır, təcili düzəlməlidir”, – dedi.

 İclas qurtardı, təzə sədr də raykomun maşınına minib getdi.Kolxozçular da iki bir, üç bir idarənin künc-bucağında toplaşıb xosunlaşmağa başladılar.

 

* * *

Səhər-səhər Qoçdaşdan çıxan günəş kolxozun idarə binasına şəfəqlərini yayanda “Villis” maşınından düşən təzə sədr və üç nəfər nümayəndə sədrin otağına daxil oldular, köhnə sədri çağırtdırıb təhvil-təslim işinə başladılar. İdarədən, anbara, anbardan qaraja, qarajdan fermaya keçdilər. Qara yel kimi əsdilər, qara xəbərləri kəndlə bir eylədilər: yeyiblər, dağıdıblar, söküblər, satıblar..

 Təzə sədrin ilk işi baş mühasibin yerini köməkçi mühasiblə dəyişmək oldu. Köhnə baş mühasib az sonra rayonunun ucqar bir kəndinə işləməyə getdi. Sədr ferma müdirini, baş çobanı, qaraj müdirini də işdən çıxartdı. Çıxanların yerinə yeni gələnləri camaat heç cür həzm edə bilmirdi; bu adamların heç birinin xalq arasında müsbət imici yox idi. Sanki kolxozçuların üstünə su ələnmişdi. Hamı susqun, hər kəs şübhə içində idi. Təzə sədrin əməllərindən heç kim hələlik baş açmırdı. Ona işə başladığı ilk gündən canı dildən qulluq göstərən baş mühasiblə “Villis”in şoferi idi. Kolxozun idarə heyəti ilə arasında olan soyuqluğu görən sədr təkətəkdə hər kəslə isti münasibət saxlayırdı, hamı ilə əl verib görüşürdü, hamıya özünü canıyanan göstərirdi. Ümumi toplantı yerlərində isə düzlükdən, təmizlikdən danışır, haqsızlıqlara barmaq silkələyən rəhbər görüntüsü yaratmağa çalışırdı. Ətrafına müəyyən qədər quyruq bulayanlar toplamağı bacarmışdı. Di gəl ki, camaatın rəğbətini qazana bilmirdi.

 Rayon Xalq Nəzarət Komitəsinin sədri işləyən qaynatasının və özündən yeddi yaş böyük arvadının “ağıllı” məsləhətləri ona kolxozçularla arasında olan buzu əritməyə, “parçala və hökm sür” siyasətini həyata keçirməyə kömək etdi. Sədr öz kreslosunu möhkəmləndirib oturdu və kolxozçular arasında toxunulmazlıq görüntüsü yaratmağa nail oldu.

 

* * *

 Tahir kişi qocalığa görə pensiyaya çıxmalıydı. Sədrdən işlədiyi illər üçün əməkgünü arayışı istədi. Sədr Tahir kişini xoş-beşlə qarşıladı, oturmağa yer göstərdi, baş mühasibə arayışı “yaxşı” hazırlamağı tapşırdı. Təklikdə isə tələsməməyi, bircə əməkgünü belə artıq yazmamağı əmr etdi.

 Tahir kişi baş mühasibin yanına çox gedib-gəldi, “Allahın bu gün, sabahı” qurtarmadı. Sonda işin uzandığını görüb dedi:

 – Ay oğul, mən atanın əmisi oğluyam,heç olmasa, mənə bir əmin kimi kömək elə, bir kəndçin kimi hörmət elə, məni az get-gələ sal.

 Arayış ala bilməyən Tahir kişi bir gün səhər İdarə Heyətinin toplaşdığı vaxt sədrin qəbuluna gəldi. Qapıdan başını içəri uzadan Tahir kişini görən kimi sədr ayağa durdu, onu yaxına çağırdı, niyə gəldiyini soruşdu.Tahir kişi lazım olan arayışı ala bilmədiyini deyəndə sədr bir qədər də ciddiləşdi, qaşlarını düyünləyib baş mühasibə tərəf döndü:

– Mənim yüz işim, yüz qayğım var. Sən isə bütün günü idarədə oturursan. Niyə o arayışı hazırlayıb verməmisən?

 Ayağa qalxan baş mühasib deməyə söz tapmadı.Nə desin? Necə desin ki, ay sədr, axı sən özün “hələ vermə” dedin. Boğazı qurudu. Sədrin nəvazişindən kövrələn Tahir kişi üzünü baş mühasib qarışıq orada əyləşənlərə tutaraq dedi:

 – Ay sədr, gəlmişəm deyəm ki, Allah tala mənim nəslimə qol-qanad verməsin. Əgər qanad versə, uçurmamış dam-daş qoymayacaq.

 Hamı güldü, sədr isə sifətinə ciddi görkəm verib arayışı bu gün hazırlamağı baş mühasibə əmr etdi. Tahir kişi arayışı alıb getdi, dediyi söz isə zərbi-məsələ dönüb ətraf kəndlərə də yayıldı. Ortada qazanclı çıxan sədr oldu.

 

 * * *

 Təzə sədrin gəlişindən sonra ağ günə çıxanlardan biri də “QAZ–69” maşınının– sədri gəzdirən “Villis”in sürücüsü Həbib idi. Yaşı qırxı haqlamış bu arıq, uzun adam evlənməmişdi. Evdamı adlanan köhnə bir evdə ata, anası, iki qardaşı, üç bacısı ilə birlikdə yaşayırdı. Kənddə nə onun ərgən bacılarına elçi düşən var idi, nə də onun özünə qız verən. Həbibin vəzifəsi həm sadə, həm də mürəkkəb idi. Sadəliyi o idi ki, maşınla sədri gəzdirməli, rayon mərkəzinə, yaylağa, fermaya aparıb-gətirməli, sədr yeyənin qır-qırıntısından yeməli, uyğun əməkgünü almalı idi. Mürəkkəbliyi o idi ki, kənddə, kolxozda, camaat içində olan işləri, əhvalatları sədrə vaxtlı-vaxtında xəbər verməli idi. Sədrin lehinə təbliğat aparmalı, əleyhinə danışanlara gözağartması verməli idi. Bu “mürəkkəb vəzifə”ni Həbibə təzə sədr bir neçə dəfə məxfi pay-püşk verib həvəsləndirəndən sonra həvalə etmişdi.

 Kolxozun iki “QAZ–53” yük maşınından birinin sürücüsü təzə sədrin bəzi göstərişlərini qanunsuz hesab edərək icra etmir, sədrə söz qaytarırdı. Sədr kəndin ən yaşlı və ən hörmətli sürücüsünün cəzalandırmasını elə etməliydi ki, heç kim ondan şübhələnməsin. Həbiblə xəlvəti danışdı və yük maşınının sürücüsünə tor qurmağı ona tapşırdı.

 İki aydan sonra Gəncədəki çiyid təmizləmə zavodundan şulka (pambıq çiyidinin qabığı) gətirən maşının yükünün altından 100 ədəd saxta araq çıxdı, sürücünü Rayon Milis İdarəsində bir neçə günlüyə saxladılar. Sədr işə qarışdı, sürücünü evə buraxdılar. Kiçik oğlunun toyu üçün sürücünün aldığı ucuz sex arağı Milis İdarəsində qaldı, toy üçün topladığı 2 min manat pulu sədrin vasitəçılıyi ilə verib bir neçə maddə ilə onu gözləyən həbsdən azad oldu. Bir neçə aydan sonra məhkəmənin qərarı ilə sürücüyə bir il yarım icbari iş verdilər, maşınını əlindən alıb cavan bir sürücüyə müvəqqəti həvalə etdilər. Camaat sədrin atasına sürücünü həbsdən qurtardığı üçün rəhmət oxudu. Bir il keçməmiş “QAZ–53” maşınının səvədəsi rayon mərkəzinə gedən yolun üstündəki təpəyə atıldı. Sürücü hər evinin qapısına çıxanda maşının sarı rəngli qaraltısı tikan olub sanki gözünə girirdi. İcbari işin vaxtı qurtaranda o, kənddən köçüb getdi və uzun illər qonaq kimi də kəndə gəlmədi.

 

 * * *

 Kolxozun tütün planını ödəməkdən ötrü əkin sahələrini genişləndirmək və bütün ailələri tütün əkib-becərməyə məcbur etmək lazım idi. Sədr təsərrüfat briqadiri ilə kəndin üst yanındakı sahələri gəzdi. “Novlu bulağ”ın üstündə dayandılar, su içdilər. Buradan üzü rayon mərkəzinə, qarşıda görünən Qoçdaşa, Dəlidağa gözəl mənzərə açılırdı. Kəndlə “Novlu bulağ”ın arasında sağ tərəfdə bir neçə yerdə tala-tala tütün tarlası olsa da, sol tərəfdə böyük bir ərazi əkinə yararlı boş otlaq sahəsi idi. Sədrin gözlərinin parıldadığını görən briqadir həmin an hiss etdi ki, onun niyyəti bu yerləri əkin sahəsi etməkdir. İzahat verməyi lazım bildi ki, bu ərasi əkin üçün yararlı olsa da, torpağı məhsuldar deyil, qumlu, çınqıllı ərazidir. Digər tərəfdən kəndin yuxarı məhəlləsinin həm içməli suyu, həm də bağçalarının suvarılması “Novlu bulaq”dan ödənilir. Əgər o bulağın suyu tütün sahəsinə yönəlsə, camaat kənddə su sarıdan korluq çəkəcək.

 Aradan bir il keçdi, növbəti yaz əkinində sədr “Qum yerləri” adlanan sahəni bütünlüklə əkdirdi, kəndin əksər ailələrini ailədəki adam sayına görə 0,10–0,20 hektar sahədə tütün əkməyə məcbur eylədi. Yuxarı məhəllədən sədrin qəbuluna gələn iki ahıl adam qapılarına, məhəllələrinə gələn suyun kəsildiyini, çətinliyə düşdüklərini dedilər. Sədr əvvəlcə onlarla mülayim danışdı, gündüz olmasa da, gecə onlara su veriləcəyini dedi. Xoşluqla danışmağın fayda vermədiyini görüb səsinin tonunu qaldırdı:

– Mən partiyanın, dövlətin planını sizin məhlənizdəki bir dəstə göy-göyərtiyə, beş-on ağaca, iki-üç meşok kartofa görə poza bilmərəm. Sizin məhləniz yansa da, yanmasa da, mən tütün sahəsinin suyunu sizin evinizə axıda bilmərəm. Bulaq da kolxozundur, tütün də.

 Kor-peşman geri qayıdan ahıl kişilərin “Daşın diki”ni çıxmağa dizlərində taqət qalmamışdı.

 Daha iki il keçəndən sonra yuxarı məhəllədəki alma,armud ağaclarının çoxu qurudu. Əl dəyməyən gilənar və gavalı ağacları küçükləyib çoxalmağa, bu ağaclarının dibindən çıxan pöhrələr çəpərlərin qırağından məhəllənin ortalarına doğru yayılmağa başladı.

 

* * *

 Beşbulaq kəndinin Ayrım çayının sol yaxası boyu örüş və əkin yerləri, əkin yerinin ortasında isə kolxozun qoyun tövləsi var idi. Qonşu kəndin adamları bu ərazinin örüşünə, əkin sahəsinə göz diksələr də, arzuları gözlərində qalmışdı. Keçmiş sədr onları itbaxandan da baxmağa qoymurdu. İlin payız fəslinin son ayından yazın iki ayı çıxana qədər kolxozun qoyun sürüsü orda saxlanırdı. Ora bir növ qışlaq hesab olunurdu.Təzə sədrin işə başlamasından iki il kecmişdi. Qoyun sürüsü yaylağa qalxmışdı. Qoruqçu xəbər gətirdi ki, qonşu kənddən iki nəfər kolxozun Ayrım çayının qırağındakı münbit torpaq sahəsində daş töküb ev tikdirir. Xəbər ildırım sürəti ilə kəndə yayıldı. Başıpapaqlılar bir anın içində kolxoz idarəsinin önünə toplaşdılar, “bu saat getməliyik, onların daş-qumlarını başlarına tökməliyik”, – dedlər. Sədr bərk qəzəbləndi, “mən özüm də gedəcəyəm”, – dedi. Bir neçə ağsaqqal, başbilən çağırdı, otağa keçdilər. O, İcraiyyə Komitəsinə zəng elədi, zəhmətkeşlərin qəzəbini dilə gətirdi, özünün də hirsini büruzə verdi.Telefonun o başındakı şəxsin dediklərinə “baş üstə” deyərək dəstəyi yerə qoydu, üzünü ağsaqqallara tutaraq dedi:

– Üç nəfər mənimlə gəlsin, gedək hadisə yerinə. İspalkom da milis götürüb gələcək.Onların anasını ağlar qoymasam, dədəmin oğlu deyiləm.

 Elə bil adamların üstünə su səpdilər, hamı sakitləşdi. Sədrin istəmədiyinə baxmayaraq Əli Nurcahanoğlu da “Villis”ə əyləşib qoyun yatağı olan tövlənin yanına gəldi. Tövlənin ətrafında heç nə yox idi, ancaq ondan təxminən bir kilometr yuxarıda çayın qırağında uşaqlar oynayırdılar. Piyada üzü yuxarı – uşaqlara tərəf addımladılar. Nurcahanoğlu Ayrım çayının mənbəyindən aşağıda yamac boyu səpələnən evləri sədrə göstərərək dedi:

– Bax o gördüyün yuxarı kəndin salındığı yer, Qaraqayadan sağa bütün o biçənəklər bizim kəndin olub. Nikalay hökümətinin vaxtında bunların babası gedib urusun yaylax nəçənniyinə rüşvət veriblər,yalannan and içiblər, yerimizi kəsib alıblar. Günortadan sonra ildırım çaxıb, sel dünyanı ağzına alıb.Noolar urus olanda. Urus deyib ki, yalannan Qurana and içildi, onçun sel dünyanı yuyub apardı.

 Ağsaqqallardan biri sədrə məlumat verdi:

 – İki kolxozun sərhədi çayın kənarındakı min baş qoyun tutacaq böyük kahanın üst yanından keçir. Daha əvvəllər kolxozun erkək sürüsünü, sonra isə subay qoyunları kahaya qatır, ağzına kəriskə çəkərdik. Kəriskənin qırağında isə qarqaraya bir it bağlayardıq ki, canavar, tülkü yaxın gəlməsin. O vaxtlar nə hökümət malını oğurlayan adamlar var idi, nə də çaqqallar. Bu qorxu-ürkü, halallıq bilməyən adamlar da sonradan əmələ gəldi, bu məskəni qamışlıq olan çaqqallar da.

 Ağsaqqalların sözləri sədri tutsa da, üstünü vurmadı, “hə, hı” deyib söhbəti dəyişdirdi.

 – Kahadan bir az aşağıda kimsə gəlib az mailli yamacda 7–8 metr uzunluğunda yeri 70–80 sm dərinliyində qazmış, bir otaq tikmək üçün kalafa açmaq istəmişdi. Həmin yerdən 20 metr aşağıda təxminən bir yük maşını həcmində hörgü daşı qalaqlanmışdı. Hiss olunurdu ki, burada iki adam ev tikmək həvəsinə düşübdür, əslində kolxozun mülkiyyətinə əl uzatmaqla cinayətə yol veribdir.

 Bu vaxt onlara yaxınlaşan təzə UAZ maşınından Rayon İcraiyyə Komitəsinin sədri, onun bir işçisi və “Uçastkovı” – sahə milis rəisi düşdülər. Beşbulaq kəndinin sakinləri ilə salamlaşdılar. Sədr ciddi görkəm alıb kolxozun torpağının zəbt olunması haqqında “İspalkom”a məlumat verdi.

 O da sir-sifətini turşutdu, qaş-qabağını töküb sədrlə gələn ağsaqqallara nəzər saldı, “akt yazın, qoy əməkdaşlar araşdırsın, ciddi tədbir görək”, – dedi.

 Bu vaxt qonşu kənddən yanlarında 5–6 uşaq olan üç arvad onlara yaxınlaşdı. Qadınlardan ikisinin kürəyində çarşafla şəllənmiş körpə uşaq var idi. Nisbətən yaşlı qadın irəli durub dedi:

 – Qurban olum sizə, ay hökümət! Bizim hər birimiz on baş külfətlə onun-bunun damında qalırıq. Bizə bir dam yeri verin, bir alaçıq quraq, içinə girib yaşayaq. Biz də bu hökümətin adamıyıq...

 Qadın dayanan kiçilərin içində Əli Nurcahanoğlunu görəndə ona tərəf hücum çəkdi:

 – Nə gəzirsən burda. Bura mənim ağzımın içidi. Sən evindən, məhləndən başqa suyun o tayını da qoruyursan. Qoy bizə də bir dam qaralamağa yer versinlər. Mənim dədəm müharbədə ölüb qalıb, sən gəlib burda bizə göz dağı verirsən.

 Əli Nurcahanoğlu başını buladı və yalnız onu deyə bildi ki, öz kəndinizin, öz kolxozunuzun ərazisində nə istəyirsinizsə, gedin tikin. Daha sonra “yoldaş İspalkom, hanı bu kəndin kolxoz sədri, sovet sədri”? – deyə soruşsa da, ona cavab verən olmadı.

 Araşdırma uzun çəkdi və nəticəsi hələ məlum olmamışdan qonşu kənddən üç nəfərin orada ev tikməyə başladığı xəbəri yayıldı. Başları ot biçib-yığmağa qarışan adamlar sədrə bu haqda axşam-sabah ötəri irad bildirsələr də, sədr onları arxayın salırdı. Sentyabr ayının ortalarında əsən güclü küləkdən sonra tövlənin bir hissəsinin yanması haqqında xəbər yayıldı.. Ola bilərdi ki, tövlənin arxa hissəsi torpağa yaxın olduğundan həm həmin hissəyə içəridən od vurmuşdular, həm də küləyin istiqamətini hesablayıb dərədəki kol-kosu yandırmışdılar. Quru otlar tövləyə qədər yana-yana gəlmişdi. Tövlədən 30–40 m aralıda olan dərənin içindəki fısıllıqdan başlanan alov tövlənin yarısını yandıra bilməzdi Heç bir araşdırma aparılmadı və tövlənin yarısının yanma səbəbini heç kim bilmədi. Sürü dağdan enəndə sədr heyvanların bir hissəsini ət kombinatına verdi, bir hissəsini isə “Sarı Güney”dəki tövləyə göndərdi. Həmin ərazilər tədricən qonşu kəndin sakinləri tərəfindən məskunlaşdırıldı,ancaq kolxozçuların bir çoxu bu ərazinin yaz aylarından satıldığını bilmədilər, bilənlər isə qorxularından cınqırını çıxarda bilmədilər.

 

* * *

 Keçmiş sədr xəstələndi və çox keçmədən öldü. Onun ölümündən sonra da camaatın köhnə sədri unutmaması, xatirəsini əziz tutması təzə sədri narahat etməyə başladı. Beş-on adam bir yerə toplaşanda keçmiş sədrin qurduğu işlərdən, tikdirdiyi binalardan, camaatı yaxşı dolandırmasından ağız dolusu danışırdılır. Baş mühasibdən onun böyük ailəsinin olduğunu və kiçik qızının orta məktəbi keçən il qurtardığını öyrəndi. Qızı idarəyə çağırtdırdı.Həmin an çiçəyi çırtladı, sevincək baş mühasibə tərəf döndü:

 – Sənin işin ağırdı, köməkçiyə ehtiyacın var. Ağbənizi kargüzar götürək. Həm sənin işin yüngülləşsin, həm də Ağbəniz ailəsinə çörək qazansın.

 Baş mühasib başının işarəsi ilə sədrin sözünü təsdiq etdi, ancaq sual dolu baxışları sədrin üzündə qaldı:

 – Axı kolxozda belə bir ştat yoxdu?

 Sədr izahat verdi:

 – Mal fermasında südün yağlıığını ölçən və yazan ştatın əməkhaqqını Ağbənizə verərik. Müdirin canı şıxsın, yağlılığı özü ölçsün. Onsuz da cavabdeh odur. Sənin də işlərin bir az yüngülləşsin.

 Ağbəniz evlərinə gedənə qədər bu xəbər kəndə yayıldı və kənd əhli bir daha özünü xöşbəxt hiss etdi. Sədrin bu “qayğıkeşliyi” xalq arasında onun hörmətini birə-beş artırmış oldu.

 Bir müddət sonra sədr və baş mühasib Raykoma iclasa çağırıldılar. Baş mühasib kənddə olmadığı üçün sədr kargüzarı da özü ilə iclasa apardı. Onlar Raykomun binasının qarşısında “Villis”dən düşəndə sədr sürücüyə nəsə tapşırıq verib qayıtdı. İclas qaranlıq qarışandan sonra qurtardı. Sədr və kargüzar “Villis”ə yaxınlaşdılar. Ağbəniz maşının qapısını açdı, oturacağı irəli çəkdi, keçib arxa oturacaqda oturmaq istəyəndə sürücü dilləndi:

 – Dayan görək, necə eyləyək? Arxa hissəyə yük yığmışam. Oturmağa yer yoxdur.

– Yük nədir? Necə yəni oturmağa yer yoxdur?

 Sədrin sualına sürücü acizanə görkəm alıb dedi:

– MTS-in (Maşın-Traktor Stansiyasının) anbar müdiri dedi ki, Lənbərandan təzə qarpız, yemiş gəlibdir.Bizim kolxozun da norması dururdu. Mən də eləmədim tənbəllik, gedib maşının arxa oturacağını və baqajını ağzınacan doldurdum. Qadan alım, ay sədr, bağışla məni, iki nəfər gətirdiyimi tamam unutmuşam.

 Sədr işgüzar bir görkəm alıb bir az düşündü və sonra gülümsəyib dedi:

 – Anqut boğaz adamın ağlı anqut qədər olar. Atalar da deyiblər ki, uzunun ağlı topuğunda olar. Bəs biz iki adam bir oturacaqda necə gedəcəyik?

 Sədr bu sözləri desə də, qəzəblənəndən çox, zarafat edənə oxşayırdı. Sürücü hiyləgərcəsinə qımışdı. Vəziyyətdən çıxış yolunu yenə sədr tapdı. Sürücünün də, qabaq oturacağın da döşəkçəsini sədr götürüb matorun üstünə qoydu, keçib orada oturdu. Ağbəniz də tərəddüd içində ona göstərilən qabaq oturacaqda əyləşdi. Sədrin dizləri onun sol buduna toxunurdu. Maşın yola düşdü. Rayon mərkəzindən kəndə gedən dar, əyri yollardan keçdikcə sədrin dizləri kargüzarın baldırına, buduna daha tez-tez sürtünürdü. Döngələrdə ləngərini saxlaya bilməyən sədr sağ əli ilə Ağbənizin çiyninə, kürəyinə toxunmaqla guya müvazinətini qoruyub saxlayırdı. Belə hallar yarananda da “Boğazına şiş girsin, ay Uzun”, – deyirdi. Qaranlıq olmasaydı, qızın yanaqlarının necə allandığını, başından buğ qalxdığını aydınca görmək olardı. Kargüzar qız özünü ələ alıb sürücüyə diqqətlə baxsaydı, onun tülkü hiyləgərliyi ilə necə qımışdığını əlbəəl bilərdi.

 “Villis” Ağbənizgilin evinə yaxınlaşanda sədr sürücüyə xatırlatdı:

 – Maşında nə varsa, bərabər şəkildə üç yerə bölərsən. Bir də yadından çıxartma ki, nə dəvəni görmüsən, nə də qığını.

 Ağbəniz fəhmlə anladı ki, bu nəsihəti sədr sürücüdən daha çox ona deyir.

 Yataq otağına keçən qız gecənin bir vaxtına qədər yata bilmədi. Raykomdakı iclasdan aldığı təsirdən daha çox yolda sədrlə az qala ikisinin bir oturacaqda oturmaları onun qəlb evində bir fırtına yaratmışdı. O, nəyinsə düz olmadığını, işlərin yerində getmədiyini hiss edirdi. Nədənsə utanırdı, özünü günahkar sayırdı. Digər tərəfdən bu orta yaşlı, orta boylu, qıvrımsaçlı, səliqəli geyimli sədrin əməllərini anlaya bilmir, onun cazibəsindən kənara çıxa bilmirdi.

 Günlər keçdikcə kargüzar qız sədri daha yaxından tanıyır, ona yaxşı, başqalarına pis olan bu adama qarşı qəribə hisslər keçirirdi. Ona nifrət edirdimi? Tez öz ürəyində bu fikirlərdən uzaq durmağa çalışırdı. Ona hörmət edirdimi? Bunu da öz ürəyində götür-qoy edir, bir qərara gələ bilmirdi. Tədricən ona öyrənir, onunla sərbəst danışır, bəzən deyib-gülürdü də. Xüsusən idarədə başqa işçilər olmayanda sədrin ona yaxınlaşdığını, bəzən onun başının üstündə durub onun yazısına diqqət etdiyini görürdü. Belə vəziyyətdən sıxılsa da, dillənə bilmirdi. Anasını, özündən yaşca kiçik qardaşlarını göz önünə gətirir, onları düşünürdü. Artıq evlərinə vaxtaşırı ət, yağ aparırdı. Sədr aşkar da, xəlvət də olsa, onun payını verməyi unutmurdu.

 Bir gün kürəklərində ağrı olsa da, işə gəlmişdi. Günortadan sonra sədr onun halsız olmasının səbəbini soruşdu, əlindən tutub nəbzini yoxladı. “Mən qoyarammı sən xəstələnəsən”, – deyərək bir əli ilə qızın biləyindən tutduğu halda o biri əli ilə kürəyini oxaladı. Qıpqırmızı qızaran qız ayağa qalxmaq istəyəndə çiyinlərindən tutub yüngülcə aşağı basdı. “Tərpənmə, quzum, mənim əllərimdə məlhəm var, səni hər cür soyuqdan qoruyacaq”, – dedi. Sədrin əllərinin Ağbənizin kürəklərindən boynuna, boğazına, sinəsinə keçməsi qızın vücudunu sarsıtdı, səssizcə axan göz yaşları hıçqırıqlarla əvəz olundu. Sanki bu sakit, səssiz ikimərtəbəli idarə binasının divarları da, tavanı da, döşəməsi də bu yetim qızcığazın hıçqırtısını əks-səda edərək bütün binaya yaydı. Sədr çox irəli getdiyini anlayıb bir stəkan dağ su süzüb qızın stolunun üstünə qoydu, oğrun addımlarla həyətə çıxdı.Kargüzar qız işdən çıxanda göy guruldayıb dolu yağmağa başladı. Qız evə çatana qədər iri dolu dənələri onun başına, üz-gözünə qamçı kimi dəyirdi. Tütün, kartof sahələrini, biçənəkləri də qəfil yağan dolu yaman günə qoydu. Evə çatanda anası qızının qabağına çıxdı,sanki qıza yox, göylərə üz tutub “gəl, məhrəvanı al, üst-başını qurula. Ay bala, anan ölsün, bilmirəm bizə Allahın qəzəbi keçib, yoxsa, bəndənin”, – dedi.

 Ağbəniz işə getmədiyi bir neçə gün ərzində çox fikirləşdi, çıxış yolu tapa bilmədi. Məsləhət eləmək, kömək almaq üçün də özünün başına gələnləri kiminləsə bölüşə də bilmədi, qara taleyi ilə barışmaqdan başqa yol görmədi. Üçüncü gün yenidən işə qayıtdı.

 

* * *

 Kolxoz İdarə heyətinin iclasında çıxış edəcək adamlar əvvəlcədən müəyyən edilmiş və gündəliyə yalnız bir məsələ salınmışdı: “Kolxozun balansında olan balıqçılıq təsərrüfatının “su idarəsinin balansına verilməsi haqqında”.

 Gündəlik elan olunanda hamı heyrətlə bir-birinin üzünə baxdı. Baş mühasib balıqçılığın Ana çaya yaxın yerdə yerləşdiyini, ora get-gəlin çətinliyini bildirdi və Raykomun razılığı ilə belə bir qərara gəlindiyini söylədi. Baş mühasibin sözlərini bir neçə dəfə yerdən kəsdilər, etiraz etdilər. Təsərrüfat müdiri də çətinliklərdən, gəlirin azlığından, xərcin çoxluğundan, məsafənin uzaqlığından danışıdı və qərara müsbət münasibət bildirdi. Üçüncü danışana imkan verməyən Əli Nurcahanoğlu ayağa durdu, üzünü baş mühasibə tutaraq dedi:

 – Balıqçılq ona görə inkişaf etmir ki, sənin boğazından artmır. Hansı stolavoylara qızıl balıq daşıdığını da bilirik, kimlərə pay-püş göndərdiyini də.

 Daha sonra üzünü sakitcə oturan kənd sovet sədrinə tutaraq davam etdi:

 – Yadından nə tez çıxdı o günlər? Dədən bir ayağı ilə gedib o gölün barısını çəkmirdimi? Bizim qurduğumuzu bizim belimizdən gələnlər dağıtmalıdırmı? Biz faşistlərə əyilmədik ki, gedib kamunizm quraq. Belə quracağıq kamunizmi?

 Kənd sovet sədri ayağa durdu, icazə alıb dedi:

 – Yoldaş sədr, Ağsaqqalımız dediyi kimi, o balıqçılıq təsərrüfatını atalarımız öküz arabası, əl arabası ilə daş-qum daşıyıb qurublar. Köməkləşib çatışmayan cəhətləri aradan qaldıraq, ancaq təsərrüfatımızı başqa kolxoza, sovxoza, hər hansı bir təşkilata verməyək. Balıqçılıq təsərrüfatını verəndə avtomatik olaraq o ərazidə müəyyən qədər torpaqlarımız da əlimizdən çıxacaqdır.

 Sədrin qəzəbləndiyi sağ əli ilə qıvrım saçlarını burmasından bəlli idi. İclas bir qərar qəbul etmədən yekunlaşdı və məsələyə raykomun bürosunda baxılacağı bildirildi.

 Bir neçə gündən sonra kənddə bir qonşunun mallarının digər qonşunun çəpərini dağıdıb bağçasına girməsi söz-söhbəti yayıldı, məsələ böyüdü, kənd sovetinə, kolxoz sədrinə qədər getdi. Ara sakitləşəndən bir neçə gün sonra yenə oxşar hadisələr baş verdi və məsələ rayon mərkəzinə çatdı. Bir qonşu digər qonşusunun normadan çox mal-qoyun saxladığını və ona ziyan dəydiyini rəhbərliyə bildirdi. Gələn komissiya kənd camaatının saxladığı qoyun və malları yenidən siyahı elədi. Ət planı tam ödənilmədiyi bir halda kənd sovetinin qeydiyyat kitabına düşməyən heyvanların şəxsi təsərrüfatlarda saxlandığı müəyyən olundu və kənd sovet sədri işdən azad edildi.

 Yeni təyin edilən sədrin kimliyi camaatda yenidən təəccüb yaratdı. Yeni sovet sədri kolxoz sədrinin rayon mərkəzində yaşayan kəndçisi olmaqla bərabər köhnə sovet sədri ilə anası tərəfdən qohumluq əlaqəsinə də malik idi.

 Müharibədə bir ayağını itirmiş veteran, kolxozun kitabxanaçısı Nağı Abbasov yolda Əli Nurcahanoğlu ilə qarşılaşdı, sovet sədrinin başına gətirilənləri danışıb sözünü acı sonluqla bitirdi:

 – İlanı Seyid Əhməd əliylə tuturlar. Qara günlərimiz hələ qabaqdadır. Səbrli və ehtiyatlı olmalıyıq.

 Əli Nurcahanoğlu bu təyinatı eşidəndə başını bulayıb “İlahi, bu gözə görünməz şeytanlardan sən qoru bu kəndi”, – dedi və evinə getdi.

 

* * *

 Əli Nurcahanoğlunu biryolluq susdurmaqdan ötrü “Üçlüyün iclası” bir saatdan çox çəkdi. Sakit toplaşdıqları kimi səssiz-səmirsiz də ayrıldılar. İki gündən sonra “İspalkom”un ayırdığı komissiya kənd təsərrüfatı kitabında göstəriləndən artıq həyətyanı sahə mənimsəyənlərin siyahısını çıxardı. Məsələyə Rayon Partiya Komitəsinin bürosunda baxdılar, daha artıq sahə qəsb edənlərin “cinayətkar əməllərini” araşdırmaq prokurora həvalə edildi. Hər kənddən, kolxozdan 3–5 nəfərin işi ağır hesab olunurdu ki, Əli Nurcahanoğlu da onların siyahısında idi.

 Rayon prokurorluğunun cavan müstəntiqi Əli Nurcahanoğlunu bir neçə maddə ilə günahkar hesab etdi, onun izahat yazmasını tələb etdi. Ağsaqqal şifahi şəkildə izahat verməyə, vəziyyəti “cavan oğlana başa salmağa çalışsa da, müstəntiq öz dediyində israr etdi. Əli Nurcahanoğlu ayağa durdu, prokurorla danışacağını söyləyib müstəntiqin otağından çıxdı. Prokurorun otağına girib salamlaşdı, real vəziyyəti danışdı:

 – Mən müharibədən qayıdanda camaatın vəziyyəti ağır idi, kolxozun da gəliri az idi. Ferma müdiri oldum, müdirlikdən daha çox naxırçılıq, gözətçilik, fəhləlik etdim. Təsərrüfat briqadiri oldum, əkinçi, biçinçi kimi işlədim. İndi də ot yığımında bu yaşımda dırmıqçı kimi işləyirəm.

 Prokurorun soyuqqanlılıqla dediyi “zəbt elədiyin sahə haqqında danış” cümləsinə cavab olaraq davam etdi:

 – Bizim evimiz kəndin yuxarı başında, çayın sol yaxası boyundadır.Müharibə vaxtı kənddə əli-ayağı tutan kişilər qalmadığından arvad-uşaq suyun o tayındakı ağacları kəsib yandırmışdılar. Yağan yağış quzeyin ağacı, kol-kosu qırılmış torpağını yuyub aparırdı. Qonşulara da tapşırdım ki, suyun o tayına dərə boyu heyvan buraxmayaq. Elə də elədik. 2–3 ildən sonra dərə boyu pöhrələr göyərdi. İndi orda cavan bir meşə sahəsi əmələ gəlib. Mən də ordakı yabanı ağacların bir hissəsinə calaq vurmuşam. Biz üç qonşuyuq. Oraya qonşuların hamısı nəzarət edir, ora mənim şəxsi mülküm deyil.

 – Bəs oranın otu, meyvəsi kimə çatır?

 – Ora quzey yerdir. İki ildən, üç ildən bir beş-on alma-armud ağacı bar verir. Kimin də ehtiyacı varsa, o da yığıb aparır. Dərə boyu hər ev yiyəsi ən yaxşı halda bir xotma ot biçə bilər.

 Prokuror bir qədər yumşaq səslə dilləndi:

– Gedin, Ağsaqqal, narahat olmayın. Komissiya gələr, baxar, araşdırar.

Əli Nurcahanoğlu sağollaşıb çıxdı.

 Bir neçə gündən sonra həmin “zəbt olunmuş sahə”yə baxış keçirən Rayon Milis Şöbəsindən, kolxozdan, kənd sovetindən gedən nümayəndələr ilə Ağsaqqalın oğlunun arasında gözlənilmədən mübahisə yarandı. Dövlət qulluqçularını xidməti iş başında təhqir etdiyinə görə Ağsaqqalın oğlunu həbs etdilər. Həmin gün qonşu rayonda yas yerində olan Ağsaqqal gələndən sonra rayon mərkəzindəki idarələrə bir-bir girir, oğlunun şərlənərək həbs edildiyini söyləyirdi. Ancaq heç kim onun dərdinə çarə olmurdu. Ağsaqqal “ağqulaqları” buraya tökmək” məqsədilə Moskvaya yazdığı ərizələrə elə şikayət etdiyi idarələrdən cavab alırdı. Bir xeyli çəkən məhkəmə çəkişmələrindən sonra Ağsaqqalın oğluna iki il yarım həbs cəzası verdilər, özünə isə əməkgünündən tutulmaqla beş yüz manat cərimə yazdılar. Onun alt və üst yanında olan qonşuları oğlunun üzünə durdular və onlara heç bir cərimə də yazılmadı.

 Əli Nurcahanoğlu sınmışdı, ruhdan düşmüşdü. Kolxozun iclaslarına qatıla bilmirdi, haqsızlıqları dilə gətirə bilmirdi, ancaq oğlunun dalınca həbsxanaya gedib gəlir, “ağqulaqlar”a ərizə yazıb başqa rayonların poçtlarından yola salırdı. Altı ay sonra “ağqulaqlar”ın nümayəndəsi gəlib rayona çıxdı, araşdırma yenidən aparıldı. Ağsaqqalın oğlunun üzünə duran şahidlərdən biri onun bu işə zorla vadar edildiyini etiraf etdi. Böyük Vətən müharibəsinin ordenli, medallı veteranı Əli Nurcahanoğluna kəsilən cərimənin ödənilməmiş hissəsi dayandırıldı.

 Oğlunun yanından sevincək qayıdan Ağsaqqal tezliklə onun da həbsdən buraxılacağını söylədi və bütün ailə Allaha şükür oxudu, sovet hökumətinə alqış elədi.

 Əli Nurcahanoğlu Qazxanlıda dırmıq çəkirdi. Dəlikdaşdan bir atlı onu səslədi, gözaydınlığı verdi, oğlunun həbsdən buraxılıb evə gəldiyini söylədi. Sevindi, dırmığı təzə yığılan ot xotmasının altına soxdu, pencəyini geydi, heybəsini çiyninə atıb üzüaşağı gəlməyə başladı. Günəşin şəfəqləri azalmaqda idi. “İndi gecdir, gedim görüşüm, qurbanı sabah kəsərəm” deyə fikirləşdi.

 Axşam evə gəlib çıxmayan Ağsaqqalın axtarışı davam etsə də, gördüm deyən olmadı. Hər ehtimala qarşı bir atlını da kəndin yaylaq yerindəki binələrə, alaçıqlara göndərdilər. Bəlkə, ora gedib, kiminsə qonağı olub. Səhər ot yığmağa gedən kolxozçular Qazxanlı ilə Dəlikdaş arasından keçən nazik suyun kənarında Əli Nurcahanoğlunun cəsədini gördülər. Oğlunun həbsdən buraxılması xəbərindən hədsiz sevinən Ağsaqqalın birdən-birə ürək döyüntüsü artmış, kiçik suyu keçəndə səldirləyib baldırğanlı kolların arasına yıxılmış, bir daha ayağa qalxa bilməmişdir. Səhərə yaxın vəfat etmişdir. Oğlunun türmədən çıxmasına kəsməyi nəzərdə tutduğu qoç onun öz ehsanına qismət oldu.

 

 * * *

 Kolxozun veteran kitabxanaçısı kənd arasında Topal Nağı adı ilə tanınırdı. Onunla Əli Nurcahanoğlu uşaqlıq dostları idilər. Müharibəyə də eyni vaxtda getdilər, eyni səngərdə yatdılar, durdular, döyüşdülər. Sonra yolları ayrıldı. Dəli-dolu xarakterli Əlini Belorusiya, sakit təbiətli Nağını isə Krım cəbhəsinə göndərdilər. Nağının sol qılçasını bud hissəsindən top mərmisi aparandan sonra onu qospitala yerləşdirdilər. 1944-cü ilin yanvar ayında gəlib Beşbulağa çatdı. Müharibə qurtarandan sonra onu kolxoz kitabxanasına kitabxanaçı təyin etdilər. Əli Nurcahanoğlu ondan il yarım sonra xırda qəlpə izləri nəzərə alınmasa, sağ-salamat gəldi, kolxozun ən ağır işlərindən yapışdı. İllər ərzində baş verən müxtəlif hadisələr onların dostluğuna xələl gətirmədi, əksinə, bu dostluğu möhkəmləndirdi.

 Əlinin ölümü ona olduqca pis təsir göstərmişdi. Cəbhədə olduğu vaxtlarda az qala hər gün müxtəlif ölüm səhnələrini görən veteran bu ölümdən daha çox, ölümə səbəb olan hadisələrdən, sədrin bu kəndə tutduğu divandan təsirlənirdi. Özünü də qınayırdı, dostunu da. “Nə o özünü qoruya bildi, nə də mən dostumu”, – deyə içində əzab çəkirdi. Bu sədr təzə gələn vaxtlar cəbhə dostuna dediyi sözü xatirladı. “Əli, təmkinli ol, atalar “əsil huy, nəsil huy” demişlər.Ancaq Əli təmkinli olsa da, sözü üzə demək xasiyyətini tərgitmədi. Nahaq yerə oğluna da iş açdırdı, özünü də güdaza verdi.

 Atasının danışdığı və kənddə çox adamın da bildiyi bir əhvalatı xatırladı: yaxın vaxtlara – son 20–25 ilə qədər adamlar qatıq mayasını “maya otu” adlanan bitkilərindən tuturdular. Yaz fəslində həmin otu yığır, bişmiş süd qazanına atırdılar, süd mayalanırdı. Bir nəfər neçə dəfə maya otu yığıb hazırlasa da, həmin maya ilə çalınan süd uyuşmur. Adam çar-naçar qalaraq molla yanına gedir və dərdini ona danışır. Mollanın məsləhəti belə olur ki, maya üçün lazım olan otları haram, yəni natəmiz yerdən yığsın. Adam molla deyən kimi də edir, it, at, eşşək tükü, nəcisi düşən yerlərdən maya otu yığıb gətirir. Həmin haram maya ilə çalınan süd tutur və keyfiyyətli qatıq alınır.

 Dostunun faciəli ölümündən sonra veteran kitabxanaçı bu hadisəni tes tez xatırlayır və öz-özünə danışırdı: – axı sən də bilirdin, qardaşım, babasının mayası haramdan tutulan bu sədrlə sən kəllə-kəlləyə gələ bilməyəcəksən. Niyə özünü güdaza verdin, niyə?

 Son vaxtlar Nağı kişi lap adama yovuşmaz olmuşdu. Səhər gəlir kitabxanaya, saat 5–6-ya qədər içəridə oturur, kitab oxuyurdu. Günortaya qədər kitabxanaya gedən-gələn olurdu, günortadan sonra təsadüfən oxucu gələr, kitab alar-verərdi. Veteran Nağı fasilə vaxtı yemək yeməyə getmir, gələn olmasa, yerindən qalxmırdı. Bu gün də fasilə vaxtı evə getmədi, kitabxananın qapısını örtdü, Cəlil Məmmədquluzadənin “Danabaş kəndinin əhvalatları”nı yenidən oxumağa başladı. Xudayar bəyin zalımlığını təsvir edən səhnələri oxuduqca gözləri axır, hərfləri seçmir, ürəyində bir sıxıntı hiss edirdi...

 Hər gün axşam saat 6-da gözətçi idarə binasının qapılarının bağlanıb-bağlanmadığını bir-bir yoxlayır, içəridə adam olub-olmadığını dəqiqləşdirir, heç kimin olmadığına əmin olduqdan sonra binanın giriş qapısını bağlayırdı. Bu gün də eyni işi görən gözətçi kitabxananın qapısını yoxlayanda qapının bağlanmadığını gördü, qapını açanda veteran kitabxanaçının oturduğu yerdə yatdığını zənn edib səsləndi:

 – Nağı dayı, ay Nağı dayı!

 Nağı dayıdan səs çıxmadığını gördü və yaxına gəldi. Nağı kişinin başı stolun üstündəki açıq kitabın üstünə düşmüşdü, ağzından axan selikli su povestin axırıncı vərəqini islatmışdı. Əsərdə Zeynəbin qızı Zibanın burnundan axan qanın təsvir edildiyi vərəqin çox hissəsini yüz il sonra Beşbulaqda Topal Nağının ölüm qabağı ağzından axan əcəl suyu islatmışdı.

 Müharibə veteranı olan kitabxanaçı Nağının dəfn günün sabahı digər müharibə veteranı Əli Nurcahanoğlunun qirx mərasimi, sonrakı gün Nağı kişinin üç mərasimi keçirildi. İdarə işçilərinin günorta yeməyi dalbadal üç gün ərzində ehsan qazanlarından çəkildi.

 

* * *

 Qış qoruğu deyilən sahənin qoruqçusunu baş mühasib çağırıb təlimatlandırdı:

– Qonşu kolxozun qoyun sürüsü axşamlar yaylım edəndə bizim örüşlərin baş tərəflərinə də keçə bilər. Sən onlara heç nə demə.

 Qoruqçu təəccüblə soruşdu:

– Necə yəni heç nə deməyim? Bəs bizim kolxozun sürüsü payızlığı harada edəcək? Bəs camaatın qoyunu payız, qış aylarının gödək günlərində harada qarnını dolduracaq?

 Baş mühasib əli ilə qoruqçuya “ağzını bağla” işarəsi verərək dedi:

 – Yoldaş katibin göstərişidir. Kolxozun da, camaatın da qoyun-malının dərdi sənə qalmayıb. Mən sənə əlavə əməkgünü yazacağam, arvadının da yığdığı tütünü “vışı sort”la qəbul etmələrini tapşıracağam. Get, başını salla aşağı, külfətini saxla.

 Qoruqçu bir andaca ata-anasını, yeddi uşağını, baş mühasib dediyi kimi külfətini göz önünə gətirdi. Anladı ki, baş mühasib sədrin sözünü ona deyir və əgər o razı olmasa, elə günü bu gün onu çıxarıb başqa birini qoruqçu qoyacaqlar. Belə olan halda gecələr öz inəyini qoruğa buraxıb otara bilməyəcək, ”Batğınlar”dan hər gün evə dönəndə atını yemləmək adı ilə iki-üç dərz miqdarında ot biçib xurcun formasında yəhərin üstünə aşıraraq evinə gətirə bilməyəcək. Qoruqçu başının işarəsi ilə vəziyyəti anladığını, deyilənlərə razı olduğunu bildirdi və idarədən sakitcə çıxdı. Ancaq qoruqçu bilməzdi ki, bundan sonra qış qoruğunun ən yararlı hissələrini qonşu kolxozun adamları həmişəlik öz əllərinə keçirəcəklər.

 

 * * *

 Növbəti il ot biçini başlayacaq ərəfədə kolxozun təsərrüfat briqadirinin işdən çıxarılması və yeni briqadir təyin edilməsi yayılan şayiələrin böyüməsinə səbəb oldu. Toyuq-cücə oğrusundan briqadir? Bu sualı kolxozçular bir-birinə də, öz-özünə də versələr də cavab məlum idi: olar yox, faktiki olubdur. Kimi deyirdi ki, sədr oğurluq çolpaları yemək üçün toyuq oğrusunu briqadir qoyub, kimi də arvadına görə ərinin briqadir qoyulduğunu deyirdi.

 Kolxozun otu çoxdan biçilb qurtarmış, çox hissəsi maşınla daşınıb “Kahanın qabağı”na yığılmış, az hissəsi isə xotma şəklində biçənəklərdə qalmışdı. Sədr biçənəkdə qalan xotmaların daşınmasını günü-gündən təxirə salırdı. Kolxozun otu daşınıb qurtarmadığı üçün kolxozçuların onlara ayrılmış sahələri biçməyə icazələri yox idi. Onsuz da biçənəklərin ən rahat, otu bol olan yerlərini kolxoza biçirdilər. Bundan sonra yenə “ən yağlı” yerlərdən sədr, baş mühasib və sovet sədri üçün də kolxozçular ot biçir, sərgini çevirib qurudur, maşına yığıb rəhbərlərin qapısında taya qururdular. Bu il də işlər əvvəlki illər kimi gedirdi.Axıra yaxın nədənsə iş dayandı, kolxozun ot xotmaları sahələrdən götürülmədiyi üçün kolxozçular da öz heyvanları üçün ot biçə bilmirdilər. Camaat çarəsiz vəziyyətdə idi. Onların sözünü kolxoz və rayon rəhbərliyinə deyəcək şəxs qalmamışdı. Təsərrüfat briqadirinə deyilən sözlər dibsiz quyuya atılan daşlar kimi gedir, ancaq geri qayıtmırdı. Nəhayət, 3–4 adam sədr olmayan vaxt baş mühasibin yanına getdilər, məktəb açılmağa az vaxt qaldığını, camaata veriləcək ot sahəsinin biçilmə vaxtının ötdüyünü dedilər.Xahiş etdilər ki, sədr icazə versin, camaata düşən biçənək sahələrinin biçilməsinə başlasınlar. Baş mühasib rayonda biçənək sahələrinin yoxlanışı getdiyini, bir həftəyə uyğun razılıq veriləcəyini bildirdi. Bir həftə də keçdi, iki həftə də. Camaatın canını qara qayğılar aldı. Onların hər biri 2–3 inəyini, 10–15 qoyununu biçib topladığı otla saxlayırdı. Sentyabr ayı gəldi, müəllimlər də, məktəb yaşlı uşaqlar da dərsə getdilər. Kolxozun otu sentyabrın 10-da daşınıb qurtardı, iki gün sonra kolxozçular manqalar şəklində yığışıb püşk atdılar, üçüncü gün biçinə başladılar.

 Hamı tələsirdi. Onsuz da biçənəyin gül-çiçək vaxtı keçmiş, quru otlar, cəngəllər qalmışdı. Gecələr şeh düşür, biçilən otun quruması uzun çəkirdi. Nə etmək olardı təzədən? Olan olmuşdu. Qalan ot hər nədirsə, tez biçib qurtarmaq lazımdır. Hər kəs var qüvvəsi ilə, dəli bir ümidlə işləyirdi. Sahələrin böyük hissəsi biçilib sərgiyə vurulmuşdu, ancaq hələ qurumadığından dərz bağlamaq və ya maşınla yığıb aparmaq mümkün deyildi. Bəzi ailələrdə qadınlar və uşaqlar otun tez quruması üçün sərgini çevirirdilər.

 Dumanla, çənlə başlayan xırdalı yağış gün ərzində 3–4 saat yağır, 1–2 saat ara verdikdən sonra yenidən başlayırdı.Bir neçə saat və gün istisna olmaqla sentyabr ayı beləcə keçdi. Heç kim ot yığa bilmədi. Kənd adamlarından kimlərsə öz heyvanını saxlamaq üçün yaylaqlardan tanıdıqları elat dostları ilə arandakı qışlaqlara köçüb getdilər, kimlərsə də rayon mərkəzində gedib tikintidə fəhlə, gözətçi, usta kimi işləməyə başladılar.Bunları da bacarmayanlar “ağız yavanlığı” olan inəyini dəyər-dəyməzə satmağa məcbur oldular.

 Qar zirvələrdən kəndə enəndə artıq kənddəki adamların da, bacasından tüstüsü çıxan evlərin də sayı azalmışdı.Əlli ilə addım-addım böyüyən, abadlaşan kənd son beş ildə kiçilməyə, yoxsullaşmağa, dağılmağa gedirdi. Bu payızın son ayı sanki təbiətlə yanaşı kəndə də qış yuxusu gətirmişdi. Kəndin arasında gözə dəyən, görünən kənd məktəbinin müəllimləri, məktəbli uşaqlar və kolxoz işçiləri idilər.

 

* * *

 Rayon Partiya Komitəsinin Birinci Katibi üç nəfər kadrın şəxsi iş qovluğu ilə Mərkəzi Komitənin bu rayona baxan inspektorunun otağında əyləşmişdi. Katib bir-bir qovluğu inspektora verir, eyni zamanda qovluq sahiblərinin tərcümeyi-halını dillə də söyləyirdi. Bu üç nəfərin içində Beşbulaq kolxozunun sədrinin də şəxsi iş qovluğunu görən inspektor təəccüblə katibin üzünə baxaraq dedi:

 – Bu kimdir ki, bura gətirib çıxarmısan? Sizin rayonda ən çox şikayət olunan, göstəriciləri ən aşağı olan kolxoz sədri budur. Belə bir adamı Rayon İcraiyyə Komitəsinə sədr qoydurmaq istəyirsən?

 Birinci katib udqunaraq “bəli, yoldaş... “, – dedi. Axşam sizə demişdim onun kim olduğunu. Qaynatası Xalq Nəzarəti Komitəsinin sədri idi. İndi onu qonşu rayona ikinci katib təyin ediblər.

 İnspektorun qovluğu kənara qoyduğunu görən Birinci katib tələsik davam etdi:

 – Açığını bilmək istəsıniz, mən ancaq onunla işləmək istəyirəm.

 – Nüyə, nə səbəbə? Hörmətə də qalsa, hamı edir, minnətə də, – deyə inspektor dilləndi. Bu iki qovluğun sahiblərinin elə bu binanın özündə də adamları var. Onlara necə yox deyək? Nə adla deyək?

 Birinci katib bir az da müti görkəm alıb dedi:

 – Bu adam ildırım ötürəndi. O, özünə də, rayon rəhbərliyinə də doğru yönələn bütün qəzəbi, nifrəti özündən aşağı vəzifədə işləyən işçilərə yönəltməyi bacarır. Bir kəndi mümkün olduğundan qat-qat artıq işlətdi, üzdə olan adamları bir-birinin üzünə qoydu, dillənənin dilini kəsdi, baş əyməyənləri diz üstə çökdürdü, kənddən qaçan qaçdı, qaçmayan ağ bayraq qaldırdı. Bütün bunlara baxmayaraq camaat onu “yaxşı sədr” deyə çağırır. O cür qanunpərəst kimi görünən kənddən rayon rəhbərliyi haqqında bir şikayət gəlməyib, başları bir-birinə qarışıb. Özləri özləri ilə vuruşmaqdadır. Belə kadr mənə rayon mərkəzində lazımdır.

 İnspektor gülümsədi, “bu başqa məsələ, aparata belə kadrlar, həqiqətən, lazımdır”, – dedi, sədrin qovluğunu aldı, üstünə qeydini yazdı, Birinci katib gedəndən sonra qovluğu kadrlar şöbəsinə təqdim etdi.

 

 * * *

 İki sədr – kəndin iki rəhbəri üz-üzə oturmuşdular. Kolxoz sədri ayağa durdu, bir dəstə topa açarın içindən ən irisini əlində nizamladı, dəmir seyfi açdı, oradan ştamplı, möhürlü iki vərəqdən ibarət bir sənədi sovet sədrinə göstərib dedi:

– “Ələm ağacı” adlanan sahədə iyirmi adama ev tikmək üçün həyətyanı torpaq yerinin verilməsi haqqında İspalkomun qərarını almışam, haqq-hesablarını da çəkmişəm. Oranı məhlə yeri verməklə həm bu imam təziyəsi keçirənlərin məkanını dağıdacağıq, həm də “Uzaq binə”dəki on beş ailəni bu kəndə köçürəcəyik.

 Sovet sədrinin təəccüblü baxışlarını görən kolxoz sədri əlavə etdi:

 – Narahat olma, bu kənddən beş gənc ailəyə də yer verəcəyik. Həmin o beş ailə qalan doxsan beş ailənin cavabını verəcək. Kimsə cınqırını da çəkə bilməyəcək. Qərarın icrasına Novruz bayramından üç gün əvvəl, İlaxırı çərşənbədə başlayacağıq.

 

 * * *

 Payız fəsli son günlərini yaşayırdı. Axşamdan yağan qarı səhərə yaxın əsən külək yamaclardan sovurub dərələrə doldurmuşdu. Kəndin içindəki ana yolların qarı insan və heyvan ayaqlarının altında əzildiyindən bir az ərimiş, bir az da sarı, boz-bulanıq rəng almışdı. Günortadan sonra keçirilən iclasa çox az adam gəlmişdi.

 Raykomun nümayəndəsi kolxozun rəhbərliyində olan dəyişiklik haqqında qısa məlumat verdi, kolxozun sədri vəzifəsindən azad edilərək Rayon İcraiyyə Komitəsinin sədri vəzifəsinə təyin olunan şəxsə uğurlar arzuladı. Kolxoz sədri vəzifəsinə kənd sovetinin sədrinin seçilməsini məqsədəuyğun hesab etdiyini dedi. Heç kim dillənmədi, heç kim etiraz etmədi. Adamların sevinci də, kədəri də qırılıb içlərində qalmışdı.Adamlar keyləşmişdilər, biganələşmişdilər.

 İclas qurtardı, hamı eşiyə çıxdı. Narın qar dənələri ağ qırmalar kimi adamların üz-gözünə dəyirdi. Keçmiş sədr də, yeni sədr də tez – tələsik Raykomun işçisini gətirən maşına minib rayon mərkəzinə yola düşdülər. Maşın “Yolaşan”a çatanda sürüşdü, yoldan azca kənara çıxdı. Sürücüdən başqa kişilərin üçü də maşından düşdü, “UAZ”-ın yoldan çıxan arxa tərəfindən itələdilər. Sürücü maşına qaz verdi, maşın sonuncu qarlı yoxuşu aşıb rahat, düz yerdə dayandı.

 Rəhbər heyətin üçünün də yönü Beşbulağa tərəf döndü. Kəndin buradan çox aydın panaroması açılırdı. Küləyin qarı sovurduğu yallar, yamaclar köhnə palaz astarına bənzəyirdi və bu boz-bulanıq palaz astarı sanki heç vaxt göyərməyəcəkdi. Dərələr ölü kəfəni kimi ağ görünürdü. “Şişin boynu” başsız bədənə, ondan aşağıdakı qaya dişləri tökülmüş kəllə sümüyünə bənzəyirdi. Kənd məzar yerini, “Bərəyə” məzardan qazılmış torpaq təpəsini xatırladırdı. “Bərəyə”ni də kəndin üstünə töksən, həyat əbədi məhv olacaq, Beşbulaq adı adlara qoyulacaqdı...

 Kəndin panaromasından alınan bu təəssürat hər üç dövlət qulluqçusunu üşəndirdi və hər üçü tələsik “UAZ”-a minərək gözdən itdilər.

                                                                                    (28.05.2026)

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.06.2026)