Şəfa Vəli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

 İki reyhan şitilinin arasındakı boşluqda yağışdan sonra bir ovucluq gölməçə yaranmışdı.   Günortadan sonra ağacların əhvalını soruşmağa gəlmiş meh gölməçəni dalğalandırmağa ürək eləmirdi.  Çoxdan bilirdi ki, bəzi  düşüncələr təkadamlıqdır... 

 

Meh bir az zoğal ağacının başına dolandı, yeni-yeni  özünü göstərən  sarı çiçəklərə öz aləmində məsləhət də verdi: 

-Tələsməyin tökülməyə! Etdiyiniz fədakarlığı həyatın qanunu bilir insanlar. 

Sonra  gilas ağacına baş çəkmişdi: 

` -Tumurcuqlarını yarpaqların altında gizlətmə. Əksinə, onların bolluğunu insanlara göstər ki, səni lazımsız bilib kəsməsinlər. 

Yönünü əncir ağacına çevirən meh reyhanların arasındakı balaca gölməçədə əlvanlıq gördü. Yaxınlaşdı. Barmaq boyda üç kağız gəmi  baş-başa vermişdi gölməçənin üzündə; sarı, yaşıl və qırmızı rəngdə idilər. Meh dayandı, onların burada nə gəzdiyini anlamaq istədi. Ha dilləndirsə də, kağız gəmilərdən səs çıxmadı. Handan-hana  gölməçə peşman-peşman  pıçıldadı: 

-Dəymə onlara... Öz dünyasını rəngləndirməyə çalışan bir qadın düzəldib onları.  

-Bəs sən niyə üzgünsən? –meh soruşdu.

-Qadının məni göl bilib kağız gəmilərini qoynuma itələməyi öldürür məni... 

Meh tələsik özünü əncir ağacına çatdırdı, onun iri yarpaqlarının arasında gizləndi.  Yarpaqlar onu eyninə almadı, amma iki yarpağın arasındakı hörümçək toru titrədi. Bu dəfə ölmək sırası mehdə idi-hörümçək toru onu külək bilib qorxmuşdu... 

(2024)

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.02.2026)

 

 

 

 

 

 

 

Aynur İsmayılova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Saat 3-ü vurur.

Mən təlaşla yuxudan oyandım. Həyatda başıma gələcəyindən qorxduğum şey yuxuda baş vermişdi. Nəfəsim tutuldu. Heç bir yuxu məni bu qədər narahat etməmişdi. Yerimdə o yan -bu yana çevirərək yatmağa çalışdım. Belə şeylər yuxuda olar, sənin başına gəlməz, dedim, ancaq nə qədər çalışsam da içimdəki boşluğu doldurmaq mümkün deyildi. Başqa yol yox idi. Bunu dəqiqləşdirmək lazım idi. Bəlkə bu bir işarə idi. Hər yuxum çin olmasa da, gerçəyə çevrilənlər də olurdu.

Bəs bu da onlardan biri olsa...

 

Saat 4-ə yaxınlaşır.

Mən artıq bir saata yaxındır düşünürəm. Düşüncələrim artdıqca cavabsız suallarım da artırdı. Və ürəyimin döyüntüsü daha da şiddətlənirdi. Yerimdən qalxdım. Telefonu əlimə alıb axtarmağa başladım: bir yad isim... yad şəkil... yad söz... yad nömrə...

Heç nə yoxdur...

Bir səs deyir: “Bax, hər şey qaydasındadır, yat, bu yuxudur.” Digər bir səs isə yenə narahatçılıq verir: “Yenə bax, əmin ol,” deyir. İnanmaq istədiyim üçün yenə yatmağa çalışdım. Ürəyim isə rahat durmurdu. Ağrı hiss etməyə başlayırdı. Mən nə qədər çalışsam da, yata bilmirəm. Yenə oyandım, yenə saatıma baxdım.

Saat 5 olurdu.

Sanki bir səs mənə səhər açılmadan gözlərini aç, deyirdi. Və mən təkrar qalxıb telefona yaxınlaşdım. Yenidən axtarmağa başladım. İndi bəzi şeylər bir-birinə zidd görünürdü. Şübhələrim, deyəsən, yanıltmırdı. Mən özümü itirməyə başladım.

Bədənim sözümə baxmırdı. Gah soyuqdan üşüyürdüm, gah da qızdırma içində yandığımı hiss edirdim. Hər şey hiss etdiyim kimi idi. Hisslərim məni aldatmamışdı.

Mən aldanmışdım... Hər şey gün kimi aydın idi. O an hər şeyi biləndə ürəyimdə ağrı hiss etdim. Heç vaxt belə incitməmişdi. Mən heç vaxt belə bir şey yaşamadım. Buna dözə biləcəyimi heç vaxt düşünməzdim. Ancaq acı gerçək var ki, həyat bizi çox zaman heç gözləmədiyimiz, güvəndiyimiz insanlarla sınayır. Və mən də onlardan biri oldum. Bir zamanlar ürəyim onu görəndə necə xoşbəxt hiss edirdisə, bu xoşbəxtlik nə qədər çox olsa belə, incitməzdi, indi isə onu görəndə hiss etdiyim ağrı çoxaldıqca mən ölmədiyimə şükür etdim...Bu ağrını azaltmaq üçün, sanki qəlbimin üstündəki görünməz bir düyməni basıb hər şeyi susdurmağa çalışıram... amma o, həmişə işləməyəndə, xatirələr yenidən səslənir...

Mən həmişə özümü zəif hiss edərdim, bəzi şeylərə dözə bilmərəm, deyərdim, indi isə bu güc məndə... hardandır? Mən necə güclü olmağı bacarıram? Onun gülümsəməsi üçün hər şeyi edən mən, indi göz yaşlarımı belə ona layiq görmürəm.

İndi qadın gücünün nələrə qadir olduğunu daha yaxşı anlayıram. “Mən heç vaxt dözə bilmərəm” dediyim “xəyanət”in indi mənim zəifliyim yox, gücüm olduğunu anladım...

Bu sevgi ilə yoğrulub, nifrəti acıdan bir həyat hekayəsidir...

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.02.2026)

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizə yazıçı, millət vəkili Aqil Abbasın mərhum musiqiçi Rəmiş barədə xatirəsi ilə tanış olacaqsınız.

 

 

Aqil ABBAS

BU DÜNYADAN RƏMİŞ KEÇDİ

 

2-ci hissə

 

 

***

 

… Bağda uşaqlar yığışmışdılar Rəmişin başına. Heyrətlə Qurban əminin bu qeyri-adi tarına baxırdılar. Rəmiş də bu qeyri-adi tarı çalmırdı ey, inlədirdi. İnləyən tarın səsini eşidən göylər qəfil şaqqıldadı, ildırım çaxdı. Tarın iniltisi göyləri də kövrəltdi, necə bir yağış başladısa hamı durub evinə qaçdı. Rəmiş gördü yağış tarı isladacaq, əynindəki pencəyi çıxarıb sarıdı tara. Getdikcə yağış güclənirdi. Yağışdan gizlənmək üçün oturmuşdu bir ağacın altındakı daşın üstündə. Amma yağış elə yağırdı ki, yarpaqlar damcıları saxlaya bilmirdi.

Bayaqdan Rəmişin çalğısını dinləyən mələklər qollarını açıb bir araya gəldilər və bu vaxt göyün üzü nurlandı. Və o nur təkcə Rəmişin üzərinə düşürdü. Aləmi sel-su aparsa da Rəmişin üstünə yağış yağmırdı, mələklər  başı üstündə çətir açmışdı. Bunu görən Rəmiş qalxıb evlərinə tərəf üz tutdu.  Nur da onun başı üstündə gedirdi.

Bu vaxt meşədən çıxan bir canavar ona tərəf qaçmağa başladı. Rəmiş qorxusundan tir-tir əsirdi.  Canavarın Rəmişə yetişdiyini görən mələklər qəfil bir ildırım çaxdırdılar və ildırım canavarı vurdu. Rəmiş çaşmışdı. Yavaş-yavaş, qorxa-qorxa ildırımın vurduğu bədheybət  canavarın yanından keçdi, sonra götürüldü evlərinə, nur da başının üstündə. Qapını anası açdı, Rəmişi belə yağışda islanmamış görüb təəccüblə soruşdu:

– Ay bala, sən harda gizlənmişdin ki, islanmamısan?!

– Nənə, vallah, bilmirəm, elə bil kimsə başımın üstündə çadır asmışdı.

 

***

 

Şairlə oturmuşdular Rəmişin balaca, xudmani otağında.

– Ə, avara, o gün televizorda mənim haqqımda nə sarsax–sarsax danışmısan? Demisən ki, Rəmiş nə atadı, nə anadı, nə bajıdı, nə qardaşdı, nə vətəndaşdı. Ruhdu, mələkdi, şeytandı, adam deyil, ruhdu.

Şair:

– Nə demişəmsə, düz demişəm. Bircə mələyi düz deməmişəm, sən şeytansan. Mələk dərisinə bürünmüş şeytan.

Rəmiş bozardı:

– Dostum olmasan, səni salardım təpiyin altına. Madam ki mənə şeytan deyirsən, onda sənə şeytanlığımı göstərərəm, – dedi, – gitarasını qoydu dizinin üstünə, köklədi, sonra da dedi ki, o çantanı aç, qoş gitaraya.

Şair diplomat çantanın içinə dinamiklər quraşdırmışdı, batareya ilə işləyirdi. Çölə, meşəyə gedəndə həmişə özləri ilə götürərdilər.

Şair çantanı açdı, dinamikləri qoşdu gitaraya.

– Qaqa, istəyirsən səni Qədirlə görüşdürüm?

– Nə axmağ-axmağ danışırsan, Qədir indi cənnətdə hurilərlə kef edir. Mənimsə ölmək fikrim yoxdu. Özü də nə səni, nə də məni cənnətə buraxmazlar. Bizim yerimiz cəhənnəmlikdi, amma bir az sərin yeri.

Rəmiş başını buladı:

– Axmağ-axmağ sən danışırsan ey, özün də şairsən. Şairlər dünyanı hamı kimi görürsə, ondan şair olmaz. İndi mən səni aparıf Qədirlə görüşdürərəm, onda bilərsən ki, Rəmiş kimdi, şeytandı, yoxsa mələyh. Onda görərsən şair sənsən, yoxsa mən. Orda konyak var, gətir  yüz-yüz süz, usiliteli də qoş, – dedi və sonra cibindən bir çəngə ot çıxartdı; – bunu da at qazın üstünə, qoy ətri yayılsın.

Konyakı içdilər.

– Yüz-yüz də süz.

Şair yüz-yüz də süzdü.

– Götür,  bunu da içəyh Qədirin sağlığına. Hərçənd ki, adam döyül.

Sonra başladı çalmağa. Barmaqlar pərdələrin üzərində gəzir, qəribə bir melodiya yaradırdı. Şair ilk dəfə eşidirdi bu melodiyanı. Sonra lap həzin çalmağa başladı. Səslər lap zəif eşidilirdi. Əvvəl-əvvəl otağın işığı yavaş-yavaş közərdi və söndü, düşdülər bir qaranlığa.

İnsanların çığırtısı eşidilirdi, qadınlar fəryad edirdi. Şəhərin  ayrı–ayrı yerlərində yanğınlar vardı. Şair hara düşdüyünü bilmirdi. Bu yanğınlar, insanların  çığırtısı sanki Rəmişin vecinə də deyildi, öz halındaydı. Bir darvazanı döydü və uca səslə çığırdı:

– Qədir, ay Qədir!

İçəridən səs gəlmədi. Yenə çığırdı:

– Qədir, ay Qədir, ölmüsən?

Darvazanın qapısı şaqqıltı ilə açıldı:

– Ə, nə bağırırsan?

Qarşılarında Qədir Rüstəmov durmuşdu. Qəlyanı da əlində, özü də çox pəjmürdə:

– Keçin içəri. Sən nə həyasız adamsan, yenə gəlmisən? Görmürsən şəhər od tutub yanır? Əmir Teymurun qoşunları girib şəhərə, – sonra məni göstərib dedi: – Bu yanındakı avara kimdi?

Şair çaşıb qalmışdı, illərin dostu Qədir Şairi tanımadı.  Haqqında kitab yazdığı, onlarla məqalə həsr etdiyi, bir yerdə ova, balığa getdiyi Qədir, hər dəfə "Sona bülbülləri"nə qulaq asanda onu ağladan Qədir indi Şairi tanımadı.

Şair:

– Qədir, mənəm də mən, Aqil.

Qədir turşumuş üz-gözünü  bir az da turşutdu:

– Nə Aqil, hansı Aqil? Tanımıram. Day gəlmisiz də, keçin içəri, görək başımıza nə iş  gəlir.

Səliqəli, xəli döşənmiş bir otaq idi, stolun üstündə də şamlar yanırdı. Divardan tar və qaval asılmışdı. Keçib oturdular.

Rəmiş:

– Mən bu Şairi inandıra bilmədim ki, sən ölməmisən, ona görə götürüf gəldim gözü ilə görsün.

– Ə, niyə ölürəm? Ölsün məni istəmiyənlər! Amma qorxuram bu gejə Əmir Teymur məni dar ağajından asdıra. Eşitmişəm ki, əsgərləri məni tapmaq üçün şəhəri ələk-vələk edirlər.

– Ə, Əmir Teymur kimdi ki səni öldürtsün? Onun saa gücü çatmaz. Səni Allah qoruyur. Sən hələ Rəmişi tanımırsan, Seyid Lazım Ağanın cəddi haqqı onları cırıx-cırıx edərəm,  – sonra üzünü tutdu Şairə: – Ə, Şair, Əmir Teymur kimdi?

İndi Şair bunu necə başa salsın, ömründə bircə kitab oxumayan adama, beynində gitaradan, tardan başqa heç nə olmayan adama.

– Nəsimi kinosunu  görmüsən?

– Hə. Rasim Balayev mənim dostumdu.

– Orda bir hökmdar var ey, özü də axsıyır, Əmir Teymur odu.

– Qaqa, bəs o ölmüyüf?

Şair əsəbi halda:

– Qədir ölməyibsə, o da ölməyib də. İndi özün görərsən. 

Qədir adama bir stəkan çay süzdü, ortaya kişmiş qoydu. Heç bir qurtum içməmişdilər ki, qapı təpiklə açıldı. İçəri dörd-beş zirehli, saçları uzun, üz-gözlərindən zəhər-zəhrimar tökülən döyüşçü girdi. Salamsız-kəlamsız soruşdular:

– Qədir kimdi?

Qədir qalxdı ayağa:

– Mənəm, nə lazımdı?

– Bəs bunlar kimdi?

– Dostlarımdı.

Döyüşçü Qədirin dostlarını tərs-tərs süzdü, deyəsən, Rəmişin sir-sifəti xoşuna gəlmədi. Şairin də rəngi-rufu qaçmışdı. Yanındakılara əmr elədi:

– Bunların qollarını bağlayın.

Rəmiş müqavimət göstərmək istədi. Bayaq "onları cırıq-cırıq edərəm" deyən Rəmişin qollarını elə burdular ki, mıqq da edə bilmədi. Şair isə yazıq-yazıq əllərini uzatdı.

Döyüşçü üzünü tutdu Qədirə:

– Hökmdar səni istəyir.

– Neynir məni?

– Özün soruşarsan. Bizə əmr edib ki, səni aparaq hökmdarın hüzuruna.

Qədiri də, dostlarını da çıxartdılar sokağa, Qədiri ata mindirdilər, dostlarını isə  at döşündə apardılar.

Şair bircə onu deyə bildi:

– Rəmiş, Allah evini yıxsın.

– Qaqa, mənim evim varkı?!

Hərdən kürəklərindən itələyirdilər ki, tez-tez gedin.

Rəmiş:

– Siz nətəhər döyüşçüsünüz, əliyalın adamlardan qorxursunuz. Qollarımızı açın dana.

– Yeri, az danış.

Onları gətirdilər böyük bir çadırın önünə. Hər tərəfdə silahlı əsgərlər qaynaşırdı. Saçları çiyinlərinə tökülən, üzlərindəki çapıqlar onları daha qorxulu göstərən və bir suları da  Rəmişə oxşayan əsgərlər, bir sözlə hər yer Rəmişlə doluydu və hamısı da onlara baxırdı. Rəmişə oxşayan iki əsgər də dayanmışdı çadırın qapısı ağzında. Boyunlarından basıb saldılar  içəri.

Bu çadır deyildi, bir saray idi. Hər yana gəbə, xəli  döşənmişdi.  Bu sarayın ortasından yüzlərlə şam yanan şamdan asılmışdı. Tavan sədəflərlə işlənmiş dörd sütunun üstündə dayanmıqdı. Rəmiş sədəfli sütunları görəndə yadına toyda bir sarsaq sərxoşun başına vurduğu Qurban əminin tarı düşdü.

İçəridə xeyli adam vardı, əslində adamdan çox adamyeyənə oxşayırdılar, özləri də iki səfə düzülmüşdülər.

Çadırın yuxarı başında da taxt qurulmuşdu. Bu vaxt taxtın arxasından çiynində pələng dərisi olan, ortaboylu, ağır-ağır yeriyən bir nəfər çıxdı, pələngin pəncələri də çiyinlərində general rütbəsinə oxşayırdı. Baxışları çox itiydi, adamı dəlib keçirdi. Başında sadə bir tac vardı, belində də qəbzəsi daş-qaşla işlənmiş bir xəncər, əlində də qamçı.

Onu görən kimi hamı diz çökdü. Qədirlə Şair də diz çökdülər. Rəmiş isə dik dayanıb baxırdı. Onları gətirən döyüşçü Rəmişin çiynindən basıb dedi:

– Diz çök!

Rəmiş:

– Brat, mən heç dədəm Hüseynin qavağında diz çöhməmişəm. O kimdi ki diz çöküm?

Şair üzünü Rəmişə tutdu:

– Ə, gic… bu Əmir Teymurdu, diz çök.

– Çöhmürəm.

Bu vaxt onları gətirən döyüşçü əlindəki baltanın küpüylə Rəmişin kürəyindən necə vurdusa ağzı üstə düşdü yerə. Sonra döyüşçülər qaldırıb diz çökdürdülər. Rəmiş onu vuran döyüşçüyə baxıb dedi:

– Dayan, oğraş, sənin ananı ağladajam.

Əmir Teymur taxtdan yenib onlara tərəf yaxınlaşdı.

Rəmiş:

– Qaqa, bəs bu axsamır axı, kinoda axsıyırdı.

– Ə, mən nə bilim niyə axsamır?

Əmir Teymur əlindəki qamçıyla Qədirin çənəsindən qaldırdı:

– Qalx! Qədir sənsən? Səsi ilə Şərqi lərzəyə gətirən?!

– Bəli, əlahəzrət, mənəm. Amma Şərqi lərzəyə gətirdiyimdən xəbərim yoxdu.

– Bəs bunlar kimdi?

– Müsafirlərimdi. Qarabağdan gəliblər.

Rəmişin dikbaşlığı Əmir Teymuru qəzəbləndirmişdi. Üzünü onları  gətirən döyüşçüyə tutub dedi:

– Bunları aparın dar ağacına, əmrimi gözləyin.

Rəmişlə Şairi hop götürdülər. Çadırdan çıxarıb dar ağacının yanına apardılar. Həyətdəki dar ağaclarından xeyli adam sallanırdı.

Rəmiş isə onu vuran döyüşçüyə deyirdi:

– Səni cırajam, köppəyoğlu.

Çıxartdılar kətilin üstə, kəndiri də keçirtdilər boğazlarına və əmri gözlədilər.

Şair özünü islatmışdı. Rəngi-rufu qaçmışdı, hələ asılmamışdan əvvəl ölmüşdü.  Birtəhər üzünü Rəmişə tutub səsi titrəyə-titrəyə dedi:

– Ay axmaq, bizi asırlar ey, sənə nə pisliyim dəymişdi, məni bu xarabaya gətirdin?!

Rəmiş:

–  Şair, bizi biyabır elədin, şalvarını batırmısan. Nədən qorxursan?  Səni birinci dəfə asıllar? Məni bir dəfə Çingiz xan asdırmışdı, Qacar da Cıdır düzündən atdırmışdı. Görürsən, hələ sağam.

– Nə sarsaq-sarsaq danışırsan?!

– Qaqa, ağciyər olma. Sən nətəər ağdamlısan?

– Nə ağdamlı?! Boğazında kəndir olanın ağdamlılığı qalar?

Əmir Teymur Qədirin cılız bədənini, ağarmış üzünü bir qədər süzdü, sonra dedi:

– Oxu. Xoşuma gəlsə, sən nə arzu eləsən, onu da görəcəksən.

Qədir əlindəki qəlyanı qoydu cibinə. Bəlkə, tarixdə yeganə adam idi ki, Əmir Teymurun yanına  qəlyanla girmişdi. Özünü toxtadıb dedi:

– Gərək məni müşayiət edən olsun ki, oxuya bilim. Məni müşayiət edən oğlanları da əmr eləmisən ki, assınlar. Həm də tar-qavalımız qalıvf evdə.

Əmir bir qədər fikrə getdi, sonra üzünü yanındakı əyanlarına tutub dedi:

– Onları  qaytarın. Sonra da gedin bunun evinə, o dikbaşı da aparın, Qədirin dediyi tar-qavalı gətirsinlər.

Kimsə çıxdı onların yanına. Şair elə bildi təpik vurub kətili aşıracaq. Amma elə olmadı, boğazlarındakı kəndirləri çıxartdılar.

– Düşün aşağı. Hökmdar sizi istəyir.

Rəmiş üzünü Şairə çevirib:

– Gördün, ə, ağciyər?!

Sonra onları götürüb yenidən apardılar Qədirin evinə.  Amma atdöşü aparmadılar, qollarını açıb ata mindirdilər. Dedilər ki, hökmdar əmr edib ki, tar-qavalı götürüb qayıdaq geri. Rəmiş gitarasını, Şair də  Qədirin qavalını və diplomat çantanı götürüb yenidən at belində qayıtdılar geri.

Girdilər çadıra. Əmir Teymur oturmuşdu taxtında.

Rəmiş onun kürəyindən vuran əsgərə sakitcə dedi:

– Brat, darıxma, sənin ananı ağladajam.

Əmir Teymur Rəmişin əlindəki  gitaraya baxıb yanındakı əyanların birindən soruşdu:

– O nədi?

– Hökmdar, bizim qopuz kimi bir şeydi. Deyəsən, yunanlarındı.

– Gətirsinlər baxım.

Gəlib gitaranı apardılar Əmirə. Bir orasına baxdı, bir burasına baxdı, barmaqları ilə simləri tərpədib səsinə qulaq asdı və təəccüblə çiyinlərini çəkib gitaranı qaytartdı.

Rəmiş:

– Şair, aç o dinamikləri, qoş gitaraya.

Şair diplomatı açdı, gitaranı dinamiklərə qoşdu. Üç kətil gətirdilər. Qədirlə Şair oturdu. Amma Rəmiş oturmadı, həmişəki kimi sol ayağını qoydu kətilin üstünə, ayaq üstə gitaranı köklədi. Elə kökləyəndə dinamiklərdən çıxan səslər Əmir Teymuru da, çadırdakıları da heyrətə gətirdi. Qədir qavalı üzünə söykəyib  dirsəyini  olmayan böyrəyinin üstünə basdı və dedi:

– Ə, dəli, həyatımız bundan asılıdı! Başla!

Və Rəmiş başladı. Barmaqlar pərdələrin üzərində gəzir, çox qəribə səslər  çıxarırdı. Əvvəl mələklərin pıçıltısı eşidildi, sonra yanından uçan ulduzların, sonra kəndlərindəki kəhrizin şırıltısı, meşədən  gələn səs. Aləmi qatdı bir-birinə. Sonra gitara bir ana kimi fəryad elədi, bir uşaq kimi çığırdı. Yanan evlər barmaqlarından  töküldü pərdələrə, çadırdakıları da yandırdı. Təmiz uyumuşdu. Nə çaldığını bir özü bilirdi, bir də Allahı.

Qədir:

– Ə, səfeh, ayaq ver dana!

Elə bil Rəmiş yatmışdı, ayıldı. Keçdi "Ağ Segah"a. Qədir bir dəfə ağzını yumub açdı, ikinci dəfə də ağzını yumub açdı və sonra Rəmişin çaldıqları sözə çevrilib, ağzında bulaq kimi qaynayıb çay kimi  tökülməyə başladı. Əmir Teymur da, çadırdakılar da qaldılar bu çayın altında. Qədir bir az "Ağ Segah"da gəzişəndən sonra keçdi "Sona bülbüllər"ə. Sonra da özü Rəmişə ayaq verdi ki, Rəmiş çalsın. Rəmiş yenə dağı qatdı arana, aranı qatdı dağa, gah yağış yağdırdı. Onu kürəyindən vuran döyüşçü hönkür-hönkür ağlayırdı. Bu vaxt Əmir Teymur qalxdı ayağa, əli ilə işarə elədi ki, saxlayın. Rəmiş saxlamaq istəmirdi. Ağlayan döyüşçü əyilib Rəmişin qulağına pıçıldadı ki, qardaş, hökmdar deyir, dayan.  Rəmiş də dayandı.

Əmir Teymur gəlib dayandı Qədirin qarşısında:

– Səsini kəs. Əsgərlər bu səsi eşidəndən sonra adam öldürə bilməzlər. İndi nə arzun var, de.

Qədir:

– Əmr edin Təbrizdə talanı saxlasınlar. Mənim bu dostlarımı da bağışla.

Əmir Teymur  üzünü tutdu Miranşaha:

– Deyin şəhərdə talanı  saxlasınlar, heç kəsə toxunmasınlar, – sonra üzünü tutdu Qədirə: – Bu gündən səni Miranşaha vəzir verirəm. Əsəbiləşib özündən çıxanda, haqsız yerə əlini qılınca atanda bir ağız oxuyarsan, özünə gələr.  Dostlarını da bağışlayıram. Amma bir şərtlə ki, o gitaradı-nədi onu və yanındakı çantanı da mənə bağışlasınlar.

Rəmiş:

– Qurbandı ey, o qədər adama  gitara bağışdamışam ki, bu da olsun biri.  Amma padşah adamsan, heç olmasa  çalıb-oxumağımızın pulun ver. Mən heş qardaşım Vaqifin toyunu pulsuz çalmamışam.

Əmir Teymur tutuldu:

– Sən nə həyasız adamsan, – dedi və işarə elədi.

Xəzinədar yaxınlaşıb iki kisə qızıl çıxartdı, birini verdi Rəmişə, birini də Şairə.

Şair götürmək istəmədi, Rəmiş tərs-tərs ona baxıb:

– Götür, ə, kasıbçılığın daşını at!

Və sonra qalxıb gitaranı verdi Əmir Teymura. Sonra da onu vuran  döyüşçüyə üzünü tutub dedi:

– Saa demişdim ananı ağladajam?

Döyüşçü özündən asılı olmayaraq əyilib Rəmişin barmaqlarından öpdü.

Onları yola salanda Rəmişin kürəyindən baltanın küpüylə vuran, sonda ağlayıb onun barmaqlarından öpən döyüşçü kövrək halda soruşdu:

– Qardaş, bir də nə vaxt gələssən?

Rəmiş:

– Əmir Teymurun yasında!

 

***

 

Gecə evə gələndə gördü qapıya bir  kağız parçası qoyublar. Açıb oxudu: "Rəmiş, sabah saat on birdə səni "Araz"da gözləyirik. Çox vacib bir işimiz var. Sən həmişə hər yerə gecikirsən, xahiş edirik, gecikmə. Moskvadan qonaqlarımız gəlib, səni görmək istəyirlər. Ceyhun Mirzəyev. Aydın Dadaşov".

Fikirləşdi ki, nə vacib işdi belə, özü də Moskvadan gələnlər, iki əziz dostu buna məktub yazıb. Kağızı qatlayıb qoydu döş cibinə.

Həmişə hər yerə gecikən Rəmiş düz saat on birdə maşını "Araz"ın qabağında saxladı və düşdü. Çayxanada  oturanlar onu görən kimi qalxdılar ayağa. Hamı öz stoluna dəvət elədi, o isə əliylə hamını salamladı, bir stol arxasında oturan dörd–beş nəfərlə özünəməxsus şəkildə görüşüb-öpüşdü  və dedi:

– Ə, sizin eviniz-eşiyiniz yoxdu, havaxt keçirəm, görürəm oturmusuz burda.

Biri gülüb dedi:

– Rəmiş, ev-eşiyimiz olsa, burda nə gəzirik?

Stolların birinin arxasında Ceyhun Mirzəyevlə Aydın Dadaşov və iki nəfər də ayrı adam oturmuşdu. Onlar da Rəmişi görəndə qalxmışdılar ayağa. Rəmiş onlara yaxınlaşdı, salamlaşdı və oturdu.

Üzünü tutdu Aydına:

– Məllim, noluuf, yağınız daşıf, yoxsa toyunuz var? Bu qonaxlar kimdi?

Ceyhun:

– Rəmiş, tanış ol. Bu dünyanın ən məşhur rejissorudu, yanındakı da operatorudu. Moskvadan durub gəliblər bura sənin dalınca.

– Xeyirdimi, toyları var?

– Sən də  hər şeyi toyla ölçürsən.

Rəmiş ayağa qalxıb hər ikisinə özünü təqdim elədi. Onlar da özlərini təqdim elədilər.

– Rəmiş!

– Leonid!

–Vladimir!

– Rəmiş!

Ceyhun söhbətə rus dilində başladı ki, qonaqlar da başa düşsün:

– Rəmiş, məşhur skripaç Paqaninini eşitmisən?

– Eşitmişəm.

Aydın:

– Qaqa, bu rejissor Paqanini haqqında dörd seriyalı kino çəkir. İstəyir Paqanini roluna səni çəksin.  Bütün dünyada göstərəcəklər.

Ceyhun:

– Səni ves mir tanıyacaq.

– Maa ves mir lazım döyül, Azərbaycanda tanıyıllar, dədəmə də bəsdi.

Aydın:

– Yenə boş-boş danışma, qulaq as. Bu rol üçün sənə iyirmi-otuz min manat da pul verəcəklər. Film geniş yayılandan sonra əlavə də pul verəcəklər.

– Qaqa, nətəər olur Rasim Balayev o boyda Nəsimi oynayır, cəmi  üç min manat pul verirlər, bunlar Paqanini oynayana otuz min. Özü də, qaqa,  mənnən pulnan danışma dana. Bilirsən ki, mən  pul xoşduyan adam döyüləm. Ceyhun neçə ildi filmə çəkilmir, onu çəksinlər də, gül kimi aktyordu. Mən aktyor döyüləm ha. Mənim bir rolum var, o da Rəmiş. Hələ ki pis də oynamıram. Bir də ki bunlar məni  hardan tanıyır?

Bayaqdan susub oturmuş Leonid dilləndi:

– Səni bizə jurnalist dostlarımız məsləhət görüb.

– Bəs onlar hardan tanıyır?

– İki-üç il bundan qabaq onlar bütün İttifaqı gəzib sonra da yol təəssüratlarını yazıblar. Azərbaycanda sənin də qonağın olublar. Bir yerdə bir neçə şəkliniz var. Mənə  göstərdilər, gördüm ki, heç kastinq eləmək lazım deyil, əsl Paqanini sənsən. Xarakterini, jestlərini, hətta qəribə maşın sürməyini  danışdılar.

Rəmiş bir az fikrə getdi:

– Həə,  yadıma düşdü, Tiflisdən toydan gəlirdim, Gəncəni keçəndə gördüm bir Moskviç saxlıyıb, kapodunu qaldırıflar. Üç dənə də tulaşaya oxşayan rus balası düşüb maşınnan əlləşir.  Qabaqlarına verib saxladım. Dedim ki, dostlar, noluf, mənim maşından başım çıxır. Amma gördüm ki, mən düzəldən iş deyil. Dedim oturun mənim maşınıma, hara istəyirsiniz, aparım, sonra adam göndərərik, gəlib maşınınızı düzəldib göndərərlər. Bir də soruşdum kimlərsiz və hara gedirsiz? Dedilər, jurnalistik, ölkəni gəzirik, bütün respublikalarda olmaq istəyirik.   Azərbaycanı da gəzmişik, indi Bakıdan paromla Türkmənistana keçəcəyik. Tanış olduq. Oturtdum  maşınıma, sürdüm Gəncəyə. Dostlara dedim ki, Qaiyə çatmamış bir Moskviç var, xarab olub, onu gətirin düzəldin, mən də  bunları aparım Göygölə, bir iki-üç saatdan sonra qayıdıb gələcəyik.

Maşını sürdüm Hacıkəndə, meşənin içində bir restorana. Restoranın müdiri məni görən kimi yüyürüb gəldi, görüşüb-öpüşdü. Restorandakılar da bizi öz stollarına dəvət elədilər, hamısına təşəkkür edib özümüz ayrıca oturduq. Baqatı bir süfrə açdılar. Biri  içmədi ki, mən maşın sürəcəm, mən içəndə soruşdular ki, Qaidən qorxmursan? Güldüm, dedim ki, bütün Qailər mənim dostlarımdı. Sonra da restoranın gitaraçalanından gitaranı alıb bunlar üçün rus bəstəkarlarının əsərlərini çaldım. Çaşıb qalmışdılar. Elə bil birinci dəfəydi gitaraçalan görürdülər. Biri fotoaparatı  verdi ofisianta, xahiş elədi ki, bizim şəkillərimizi çəksinlər. Heç demə, mən gitara çalanda da şəkillərimi çəkibmiş. Soruşdular kiməm, mən də dedim, Rəmiş, gitara çalanam. Dedilər, yəqin, sən Leninqradda Gitara Akademiyasını bitirmisən. Güldüm, dedim, Ağdamda Muzuçilişdə oxumuşam, onu da yarımçıq atmışam. Sonra qayıtdıq ustaların yanına, gördük  maşın hazırdı. Mən də dedim ki, bəs bilmirsiniz Moskviçlə yola çıxmazlar? Dedilər ki, Moskviçi də reklam edirik, ona görə. Bu Moskviç Londondan Sidneyə gedən yarışda qalib olan Moskviçdir. Sonra da biri mənim maşınıma oturdu, ikisi də onların, düşdük Bakıya.  Bir yaxşı qonaqlıq da Şamaxıda verdim. Gəldik Bakıya, apardım paroma, mindirdim gəmiyə, yola saldım Krasnavodskiyə. Üstündən  iki-üç ay keçmişdi, Şair dostum mənə bir qəzet gətirdi, deyəsən, adı "Arqumentı faktı" idi. Baxdım ki,  bu boyda Azərbaycandan bircə abzas yol qeydi yazıblar. Yazıblar ki, Azərbaycanda Rəmiş adlı bir gitaraçıyla yol yoldaşı olduq, barmaqları  qızıl idi. Mən də  hirsləndim ki, yəni Azərbaycanda başqa şey görməmişdilər.

Leonid:

– Onlar da bütün bunları bizə danışdılar, şəkilləri göstərdilər, mən də şəkillərinə baxandan sonra gördüm ki, əsl Paqaninisən. Durub Moskvadan gəldik Bakıdakı dostlarımızın yanına, xahiş etdik, onlar da səni tapdılar.

Rəmiş:

– Brat, mən aktyor döyüləm və bacarmaram. Bu Ceyhun Azərbaycanın ən məşhur aktyorudu, elə onu çək. 

Ceyhun:

– Ə, məsləhət olsa, məni  çəkərdilər də. İndi sənə  yalvaraq?

Rəmiş qalxdı ayağa:

– Nə isə, durun, qonaqların başını çayla aldatmayın. Gedək bir yerdə bir qismət çörək yeyək, söhbətimizi orda edərik, – dedi və stolun  üstünə bir yüzlük  atdı.

Hamı qalxıb oturdu Rəmişin maşınına. Leonid öndə əyləşdi.

Rəmiş keçdi sükanın  arxasına.  Kürəyini yan pəncərəyə söykədi və beləcə yola düşdülər. Leonid maraqla onun tərs oturmağına və maşın sürməyinə tamaşa edirdi. Gəldilər "Çanaqqala"ya.  Həyətdə adam çox idi. Rəmişi görən kimi bəziləri gəlib onu bağrına basdı, stollarına dəvət elədilər. O da hamıya təşəkkür elədi, bir küncdə ağacın altında oturdular. Ofisiantdan qabaq restoranın inzibatçısı yüyürüb gəldi:

– Rəmiş, xoş gəlmisiniz.

– Sən belə elə, bir baqatı süfrə aç. Asetrin, ikra, bir də qara quzunun kababı. Bunlara araq gətir, mənə konyak.

Həyətin ortasında ansambl çalırdı, onlar da Rəmişi görəndə ayağa durub, baş əyib salam verdilər.

Leonid çəkinə-çəkinə dedi:

– Doğrudan, sənin barmaqların qızıldı?

Rəmiş:

– Barmaqlarım adi barmaqdı, sadəcə olaraq, sənin  barmaqlarından bir az uzundu, bir az da kobud. Mənim ürəyim qızıldı.

Aydın:

– Rəmiş, mən ölüm, bir dur çal, bunları dəli elə.

– Qaqa, mən ölüm niyə deyirsən? –  dedi Rəmiş sonra qalxıb yaxınlaşdı ansambla.

Gitaraçıya dedi:

– Brat, icazə versən, bir balaca çalardım.

Gitaraçı:

– Buyur, Rəmiş.

Rəmiş  keçib əyləşdi gitara çalanın yerində, gitaranı götürüb öz bildiyi kimi köklədi və başladı çalmağa. "Sarı gəlin"də bir az gəzişdi, sonra qəribə bir keçid eləyib "Lunnaya sonata"ya keçdi. Bir az da orda gəzişəndən sonra gitaranı qoydu dizlərinin üstünə, stəkanı da götürdü və bu dəfə barmaqları ilə yox, stəkanla çalmağa başladı. Özü də Paqaninin əsərlərini. Stəkanı necə işlədirdisə, gitara  skripka səsi çıxarırdı.

Leonidin də, operatorun da gözləri böyümüşdü. Təəccüblə deyirdilər:

– Bu neyləyir?

Ceyhun:

– Rəmiş  budu da.

Restorandakılar qalxıb musiqiçilərin stolunun üstünə pullar tökürdülər. Rəmiş bir xeyli çalandan sonra dayandı, qalxdı ayağa, gitaranı da verdi sahibinə, pulları da göstərib dedi:

– Bunların hamısı sizinkidi.

Gəlib oturdu. Oturan kimi də yüz qram konyak içdi və bir siqaret yandırdı.

Leonid:

– Rameş, sən dahisən. Elədiyin improvizasiyaları heç Cimmi Xendriks də edə bilməz.

Rəmiş:

– Cimmi məndən böyük sənətkardı. Bir də onun altı tondu, yeddi tondu texnikası var. O texnikaların köməyi ilə gitaranı danışdırır, mən isə barmaqlarımla.

Leonid:

– Bəs Paqanininin əsərlərini hardan öyrənmisən?

Rəmiş güldü:

– Dörd-beş gün bundan qabaq darıxdım, durdum getdim İtaliyaya Paqanininin yanına.

Leonid:

– Kimin yanına?

– Paqanininin.

Ceyhun:

– Rəmiş, bir az ciddi ol, bunlar ciddi adamlardılar. Düşük-düşük danışma.

– Mən ciddi deyirəm. Paqanininlə  hələ fransız konyakı da vurduq.

Leonid:

– Aydınçik, bu nə danışır?

Aydın:

– Heç, bu sadəcə olaraq Rəmişdi.

Rəmiş:

– Aydın, bunlar maa inanmadısa, mən burda artıq adamam.  Dostlarım məni bağda gözləyir. Mən getdim, bu siz, bu da qonaqlarınız, – dedi, maşının açarlarını da verdi Aydına, – Səhər gəlib  maşını götürərəm.

         Üzünü tutdu inzibatçıya:

– Hesab mənlikdi.

İnzibatçı:

– Hesabı müdir ödəyib, narahat olma.

Və Rəmiş yerində özünəməxsus fırlandı, əlini qəribə şəkildə qaldırıb vidalaşdı və çıxıb getdi.

Hamı pərt olmuşdu, ən çox da rejissor:

– Aydınçik, bu, dəliymiş. 

Aydın:

– Dəli olmasa, Rəmiş olmaz.

Ceyhun:

– Bu indiyədək nə televizora çıxıb, nə radioya. Buraxmırlar. Yalnız toylarda çalır, ya da ayda-ildə bir dəfə Filarmoniyada plan dolmayanda orda konsert verir. Amma hamının evində lentləri var.

– Bizim Vısotski kimi.

– Hə, elə bir ağıldadılar.

 

                         (davamı var)

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.02.2026)

 

 

Hafiz Ataxanlı, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

           

Fədaini uşaqlıqdan tanıyırdım. Eyni küçədə olurduq, qardaşı Çingizlə bir sinifdə oxuyurduq. Rəhmətlik anası Cəvahir bibi bizim nəsildəndi.

Onun yerişi, duruşu, romantik tövrü, danışıq üslubu,  intonasiyası hər şeyə "mız" qoymağı bacaran biz uşaqlara qəribə gəlirdi o vaxt.

 

Aktyorluq sənəti haqqında təsəvvürümüzün olmadığı o illərdə, hər gün nimdaş ekranından hind  kinosu göstərən köhnə kənd klubunun oturacaqlarının mismarı çıxıb paltarlarımızı xarab etdiyi günlərdə Fədaini həmin kinolardakı obrazlara bənzədirdik.

Sonralar sənət eşqinin iç dünyamı burulğana saldığını duyanda Fədaiyə təkcə qohum kimi yox, həm də mənəvi-ruhi, ədəbiyyat, incəsənət sarıdan qan çəkdi. Məndən 8 yaş böyük idi. Orta  məktəbdə oxuyanda qonşu qadınların mütəmadi təəssüf nidalarını eşitdim.

   -- Fədai yenə artistlikdən kəsilib.

Əslində ixtisasdan qiymət  alırdı, xətti çox pis olduğu üçün yazıdan keçə bilmirdi.

Sonralar Yardımlı rayon Mədəniyyət şöbəsində işləyə-işləyə İncəsənət İnstitutunda qiyabi təhsil aldı. O vaxtlar rayonda bir incəsənət bumu vardı.

Ansambllar fəaliyyət göstərirdi. Təqvim günlərində konsert verilirdi. Fədai ssenari yazırdı, quruluş verirdi, aparıcılıq edirdi, baş rolda oynayırdı. Arada bədii qiraəti də vardı. Xarakterik aktyor idi. Yumoristik səhnəciklərdə də məharətlə oynayırdı. Bir ara əmioğlu Fikrət Hacəliyevlə, həmkəndlimiz Alyar Məstiyevlə çıxış etdiyi intermedialar populyarlıq qazanmışdı. Səhnəciklərdən ifadələr yardımlıların dilinin əzbəri idi.

   Bir müddət sonra onu kəndimizə klub müdiri göndərdilər.

   Fədai sənət eşqi ilə alışıb yanırdı. Aktyorluq imkanları geniş idi, meydan darısqal.

Səhnə plastikası, daxili coşqu, gərəkli improvizə, tərəf müqabillə düzgün ünsiyyət, obrazı duyaraq, onun mənəvi psixoloji halı ilə fizioloji davranış tərzini vəhdətdə təqdimat Fədaiyə böyük səhnələrdə oynamaq imkanı verirdi. Fəqət bir gün Fədai ilə adını çəkmək istəmədiyim məmur -rejissorun yanına getdik. Ən ağır, psixoloji rolların da öhdəsindən gələrəm, - dedi Fədai.

   Məmur rejissor birdən qayıdasan ki, a qardaş, nə var e, şəhərdə?  Get kəndinə, yer şumla, soğan ək, sarımsaq ək.

   Hər ikimiz tutulduq. Açığı, mən belə qarşılanma gözləmirdim.

   Fədai ayağa durdu, rejissorun gözlərinin içinə baxdı:

 - Müəllim, çox sağ olun. Dəyərli məsləhət verdiniz.

   Sonra üzünü mənə tutdu:

 -Hafiz, dur, gedək. Bazardan bir az sarımsaq toxumu alım, aparıb əkim.

   2003-cü ildə Fədainin arzusu qismən reallaşdı.

Lider televiziyasında Dövlət Sərhəd Xidmətinin sifarişi ilə "Dumanlı keçid" sənədli filmini çəkirdik. Ssenari müəllifi Seymur Şahbazov, quruluşçu rejissor Akif Arif oğlu, quruluşu operator Sərvər Rəşid oğlu idi. Hadisələr cənub sərhəd dəstəsində cərəyan etdiyindən layihə rəhbəri kimi bədii epizodların çəkilişini öz kəndimizə saldım.

Fədai narkobaron Qara Hüccəti canlandırırdı. Rejissor onun oyun tərzinə, tapşırıqları dürüst yerinə yetirdiyinə heyran qalmışdı. Film çox populyarlıq qazandı. Hər il sərhədçilərə aid bayramlarda bütün televiziya kanalları  "Dumanlı keçid"i göstərirdi.

Son illər Pirşağıya - oğlanlarının yanına köçmüşdü. Rəhmətlik zəng vururdu ki, Hafiz, məni işə salmısan. Film o qədər populyardır ki, küçədə məni görəndə nifrətlə baxırlar. İllah da yaşlılar  obrazla  gerçəkliyin  fərqinə varmırlar. Dalımca "utanmır, xalqın balasını zəhərləyir, hələ bir şəstlə gəzir də" deyə söylənirlər.

  Fədainin təbi də vardı. Şeirlər yazırdı. Yardımlının dağı-daşı, sərt qayaları, buz kimi bulaqları, kəndimizin kosmoqonik görünüşü, qayım-qədim kişilərin, ağbirçək nənələrin obrazları onun poeziyasında ahənrübasına çəkən çalarlı tabloydu. Arada bibisi oğlu, şair Kəramət Əmirli ilə deyişirdi də. Vur-tut bir kitabını çap etdirə bildi.

Ötən il, dekabrın 3-də ad günü ilə bağlı təbrik mesajı yazmışdım.

Zəng vurdu ki, təbrikə baxıram, fikirləşirəm, görəsən, Hafiz nəyə görə məni təbrik edir? Birdən xatırladım ki, ad günümdür axı.

Sən demə, canı ağrıyırmış rəhmətliyin.

Atamın dayısı arvadı, sinif yoldşım, dostum Telman Nağıyevin bibisi Anabəyim xalanın dəfnində olsam da, üç mərasiminə qala bilmədim. Üç mərasiminin səhərisi Telmanla zəngləşdik, dedi, yola çıxırdım, Fədainin ölüm xəbərini eşitdim, dəfndə iştirak üçün qalası oldum.

... Demək, son ad günüymüş.

... Son şeirini yazıb, ruhunu götürüb, gedib bu fani dünyadan.

   Bəzən adlar da mistik bir güclə insan taleyini bəlli edir. Fədainin arzusunda olduğu obrazlar çox idi. Fəqət, ən böyük rolu fədai oldu. İnsanlığın, dostluğun, atalığın, xeyirxahlığın, sənətin fədaisi.

  Ruhun şad olsun, Fədai.

40 gündür oğlanların acı həsrətlərini statusa qoyduqları şeirlərdə, sənin foto-video arxivlərində ovudurlar.

... Qardaş, oğlanlarının yuxusuna gəl, onlara toxtaqlıq ver, sənsizliyi çox ağır keçirirlər.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.02.2026)

 

 

 

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

 

Quşlar yuvalarına siqaret kötüyü daşıyırlar?

Yoxsa pis vərdişlərə qoşulublar?!

 

Təbiət hər zaman dəyişən şəraitə uyğunlaşmağın bir yolunu tapır, lakin bəzən bu yolun bədəli ağır olur. Şəhər mühitində yaşayan quşlar (xüsusilə Hörücülər və Sərçələr) üzərində aparılan araşdırmalar heyrətamiz və bir o qədər də düşündürücü bir faktı ortaya çıxarıb. Meksika Universitetinin tədqiqatçıları (Macías Garcia və komandası) müəyyən ediblər ki, quşlar siqaret filtrlərini yuvalarına parazitlərdən qorunmaq üçün bilərəkdən daşıyırlar.

Tütün bitkisi özünü həşəratlardan qorumaq üçün istehsal etdiyi nikotin, güclü bir parazitqovucudur. Quşlar bu zəhərli maddədən istifadə edərək yuvalarındakı gənələri uzaqlaşdırırlar.

2017-ci ildə aparılan təcrübədə yuvaya canlı gənə qoyulduqda,quşların yuvaya 40% daha çox siqaret kötüyü gətirdiyi müşahidə olunub. Yəni onlar "dərmanlama" miqdarını təhlükənin dərəcəsinə görə tənzimləyirlər.

Deyəcəksiniz, buəladı daburdapisnə varki? Məsələ orasındadırki bu dahiyanə həll yolu özü ilə böyük bir risk gətirir. Araşdırmalar göstərir ki, siqaret filtrlərindəki ağır metallar və kimyəvi qalıqlar bala quşlarda xromosom anomaliyalarına (genetik pozuntulara), immun sisteminin zəifləməsinə, qan hüceyrələrinin zədələnməsinə səbəb olur.

Nəticə etibarı ilə, elmdə buna "Ekoloji Tələ" deyilir, quşlar qısa müddətdə balalarını gənələrdən xilas etsələr də, uzun müddətdə onları daha böyük bir zəhərin ağuşuna atırlar. Eynilə insanların bir zamanlar kənd təsərrüfatında istifadə etdiyi, lakin sonra təbiəti məhv edən DDT - pestisid maddəsi kimi.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.02.2026)

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi. “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

 

 

Bütün Azərbaycanda olduğu kimi onun bir bölgəsi olan Oğuzda da kitabxanaların tarixi şəxsi evlərdə, dini mərkəzlərdə və onların nəzdindəki təhsil ocaqlarındakı (mollaxanalardakı) kiçicik "kitabxanaların" fəaliyyəti ilə başlayıb.

Tarixi faktlardan və şahidlərin ifadələrindən belə bəlli olur ki, hələ qədimdən Oğuzun ərazisindəki dini mərkəzlərdə (məsçid, sinoqoq və kilsələrdə), mollaxanalarda, tanınmış din xadimlərinin və savadlı şəxslərin evlərində kiçik də olsa, kitabxanalar mövcud olmuşdur.

 

Bu kitabxanalarda Yaxın və Uzaq Şərq ölkələrindən gətirilmiş kitablar da az olmayıb. Bunları əsasən səyahətə, dini ziyarətlərə gedənlər və xarici ölkələrdən bura gələnlər (bəzən də missionerlər) gətiriblər. Onların çoxu dini və fəlsəfi mövzularda, əsasən əlyazma şəklində türk, ərəb, fars, yəhudi, rus, hətta yunan dillərində idi. Bunların içərisində Şərq klassiklərinin bədii əsərləri də olub.

Məlum olduğu kimi, XIX əsrin ortalarına kimi Oğuzun ərazisindəki yaşayış məntəqələrində əsas təhsil ocaqları məsçidlərin nəzdində və ya şəxsi evlərdə fəaliyyət göstərən mollaxanalar olub. Uzun illər rayonun Vartaşen (Oğuz), Xaçmaz, Padar, Vardanlı (Kərimli), Daşağıl, Muxas, Sincan, Calud, Qumlaq, Tərkeş, Xalxal və digər kəndlərində məsçidlər və onların nəzdində mollaxanalar fəaliyyət göstəriblər. (Məsələn, 1853-cü ildə Xaçmaz sahəsində 21 mollaxana olub). Bu mollaxanalarda xeyli sayda dini, fəlsəfi və bədii ədəbiyyat toplanmışdı.

Bunu Oğuz Rayon Tarix Diyarşünaslıq Muzeyi tərəfindən rayonda şəxsi adamlardan toplanmış çoxsaylı qədim kitab və əlyazmalar da sübut edir. Muzeyin direktor müavini A.Əliyeva müsahibələrinin birində deyir ki, hazırda muzeydə xeyli sayda qədim kitab və əlyazmalar qorunur. Onların çoxu türk, ərəb və fars dillərindədir. Həmin kitab və əlyazmaların içərisində İstanbulda, Kazanda, Tiflisdə və digər yerlərdə çap olunmuş və ya üzü köçürülmüş olanları da az deyil.

Bütün ölkədə olduğu kimi, Oğuzdakı mollaxana və xüsusi məktəblərdə də mükəmməl proqram və dərsliklər olmadığına görə, burada Quran, “Qabusnamə”, “Kəlilə və Dimnə”dən başqa, ərəb və fars dillərinin öyrədilməsi üçün bədii ədəbiyyat incilərindən - Xaqaninin, Nizaminin, Ruminin, Əvhədinin, Sədinin, Hafizin, Füzulinin və başqalarının yazdıqları bədii əsərlərdən də (qəzəl, qəsidə, poema və s.) tədris vəsaiti kimi istifadə olunub.

Bir vaxtlar rayondakı Qarabaldır kənd məktəbində müəllim işləyən F.Nəsirov söyləyirdi ki, müəllim mərhum Ə.Mahmudov kənddə köhnə məscid binası olduğu ehtimal edilən bir bina sökülərkən onun çardağından xeyli qədim kitab və əlyazmalar toplamışdı. Sonralar bizim vasitəmizlə bu kitablarla tanış olan pedaqoq, dilçi, filoloq-mətnşünas, tarixçi, publisist, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, professor, hörmətli alimimiz Ə.Tahirzadə qeyd edir ki, bunların içərisində bir neçə əlyazma, daşbasma və çap əsəri var. Əsərlər ərəb əlifbası ilə ərəb, osmanlı türkcəsi və Azərbaycan dilindədir.

Onlardan dini məzmunlu şeirlərin (qəsidələrin) toplandığı ikisi İstanbulda çap olunmuşdur. Həmin kitablardan biri 1887/1888-ci ildə Türkiyə Maarifi Nəzarəti Cəlilənin (Osmanlı Təhsil Nazirliyi) 468 saylı lisenziyası ilə nəşr edilib. Kitabın adı "Nicatül Müsəlla - Ahmet Şevki Efendi "dir. (Xəttat, hüsnxətt müəllimi olduğu güman edilir)

İstanbulda çap olunmuş digər kitabın isə üstündə qara tuşla çox bişmiş xətlə yazılıb: "Sahibi Məhəmməd vələdi-Oruc fi qəryeyi-Vardani. Qiyməti 3 abbası". Yəni sahibi Vardani (indiki Kərimli) kəndində yaşayan Məhəmməd Oruc oğludur, kitabı 3 abbasıya alıb.

Tapılan kitabların içərisində həmçinin "Molla Nəsrəddin" jurnalının əməkdaşlarından olan Əli Səbri Qasımovun hələ tələbə ikən Bakıda 1912-ci ildə “Orucov qardaşları” mətbəəsində çap etdirdiyi “Şəbi-hicran, yaxud müsibəti-Şadi” povesti və Ə.Fəhminin tərcümə etdiyi 75 səhifəlik “Yasin surəsi” də vardır.

Tapılan bir neçə kiçik kitabçalar isə dini məktəbdə şagirdlərin çalışma dəftərinə bənzəyir. Professorun ehtimalına görə, həmin kitablardan mollaxanada oxu materialı kimi istifadə olunurmuş.

Yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi, tanınmış din xadimlərinin, savadlı şəxslərin evlərində də kiçik kitabxanalar olub.

Məsələn, mənbələrdə XVI əsrin II yarısında Oğuzun Tərkeş kəndində dünyaya gəldiyi ehtimal olunan din alimi, Dağıstanda, Türkiyə və Ərəb ölkələrində də məşhur olan Nurəddin Məhəmməd Şirvaninin (Xaçmazinin) evində də zəngin "kitabxananın" olduğu qeyd olunur. "Kitabxanasında" özünün “Şerhu'l-Fıkhi'l-Ekber”, “Şerhu't-Telhîs fi'l-Maani ve'l-Beyân”, “Ta'lika 'ala-Tefsîri'l” adlı əsərlərindən başqa xeyli əlyazmaların olduğu da güman edilir. Onun gizli şəkildə dini təlimlərə cəlb etdiyi insanlar həmin kitabları mütaliə edirmişlər. Nurəddin Məhəmməd Şirvaninin (Xaçmazinin) müxtəlif əlyazmaları hazırda Türkiyə, Misir, İran və Amerika kitabxanalarında saxlanılır.

Oğuzun Xaçmaz kənd sakini Hacı Camalın və onun 1903-cü ildə həmin kənddə anadan olmuş oğlu, görkəmli din xadimi və tanınmış ziyalı Səfərəli Hacı Camal oğlunun da zəngin kitabxanası olub. Səfərəli atasının kitabxanasından istifadə etmiş, sonralar özü də həmin kitabxananı xeyli zənginləşdirmişdi. Tanınmış şərqşünas alim Məhəmməd əfəndi, şərq dilləri bilicisi Əli Fəhmi, ədəbiyyat tariximuzin görkəmli tədqiqatçısı S.Mümtaz və digərləri onun kitabxanasının oxucuları olmuşlar. O, öz kitablarının bəzilərini toplayaraq akademiyanın kitabxanasına hədiyyə etmişdi. (Səfərəli Hacı Camal oğlu I və II sinflər üçün dərsliklər də yazmışdı. Sonralar əmlakı müsadirə olunanda həmin dərsliklər yandırılaraq məhv edilmişdir.)

Yazılı məxəzlərdən o da bəlli olur ki, XIX əsrdə Padarda yaşamış və tanınmış din adamlarından olan Hacı Əbdüssəlam Əfəndinin də zəngin kitabxanası olub. O həm də dilçiliyə aid bir neçə əsər yazmışdır. Təəssüf ki, kitabxanasındakı kitabların çoxu dövrümüzə gəlib çatmamışdır. 1937-ci illərin repressiyası dövründə gizlədib qorumaq məqsədi ilə bu kitabların bir hissəsi torpağa basdırılmış və beləliklə, məhv olmuşdur. Akademik, filologiya elmləri doktoru, professor Əbdüləziz Dəmirçizadə onun kitabxanasından qalan bəzi əsərlərdən istifafə edərək tədiqatlar aparmışdir.

Nəvəsi R.Oğuzun söylədiyinə görə, ana babası, Yemişənli kənd sakini, özünün şəxsi kitabxanası olan molla T.Camalov da təxminən belə bir tale yaşamışdır.

Mənbələrdə ikisinifli rus dilli məktəbdə müəllimlik də edən, bir müddət Türkiyə sultanının sarayında da yaşamış, şair M.K.Vardaninin evində təşkil etdiyi ədəbi məclisdə iştirak edən tanınmış şairlərin - A.Padarlı, P.Qarağani, M.R.İltica, Q.Cəbrayıl, M.Rövşən və Ə.Salaminin onun şəxsi qiraətxanasından istifadə etdikləri də göstərilir. M.Kərimin kitabxanasında Türkiyə, İran, Rusiya, Misir və digər ərəb ölkələrindən gətirdiyi kitablar da varmış. Ərəb-fars, türk (osmanlı) dillərini kamil bilən M.K.Vardani özü də yaxşı mütaliəçi olub.

Muxaslı Yəhya əfəndinin, A.Padarlının (Ağdaşda), seyidliklərinə dair Cahanşah tərəfindən fərman verilmiş padarlı Seyid Hacı Əbdürəhim əfəndi Seyid Hacı Əbdürəhman oğlunun, Vardanlı (Kərimli) sakini Seyid Ömər əfəndi Seyid İbrahim əfəndi oğlunun, Qoruqlar kənd sakini Seyid Atakişi Seyid Qəni oğlunun, Vartaşen (Oğuz) sakini Seyid Abdulvahab Əfəndinin, Hacı Mir Abbas ağanın (Yaqublu) və digərlərinin də evlərində şəxsi kitabxanaların olduğu, bu kitabxanalardan müsəlmanların fəal istifadə etdikləri söylənilir.

Əlbəttə, yazdıqlarımız az-çox bizə məlum olanlardır. Şübhəsiz ki, Oğuz ərazisindəki məscidlərdə, mollaxanalarda və şəxsi evlərdə kiçik kitabxanalar çox olub. Onların aşkara çıxarılması xüsusi tədqiqat işləri tələb edir ki, bu da mütəxəsslərin işidir. Bizimki isə bir maraq idi.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.02.2026)