Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Salam, Harun.

Səni tanıyıram. Bir çoxlarının tanımağa cəhd etmədiyi qədər. Yadında saxla, səni tanımaq istəyənlər çox olmayacaq. Çünki sən özünü anlamaq istəyənlərdənsən. Və bu, insanların çoxunun bacarmadığı, cəhd belə etmədiyi bir şeydir. Əksəriyyət sadəcə yaşayır. Sənsə “niyə yaşayıram?” sualının altında əzilib qalanlardansan.

Uşaqlığında çox ağlamamısan, deyirlər. Sanki doğulduğun an belə bu dünyaya bir inamsızlıqla baxmısan. Elə o andan başlamış sənin ilk sükutun. İlk sorğun. İlk tənhalığın. Sən doğulmamışdan əvvəl belə, bu dünya sənin üçün bir az dar, bir az səsli, bir az da yalançıymış. Sən kiçik yaşlarından bəri bu sistemin pıçıltılarını eşidirdin. Qışqırıq deyildi bu, daha qorxunc idi, səssiz yalanların bir harmoniyası. Və sən bu səssizliyə qulaq asmağı seçdin.

Tanıdığım Harun, bir az fəlsəfə kitablarını tozlu rəflərdən götürən, bir az dənizə baxarkən gözlərini dalğalarda itirən adamdır. Dostlarıyla gülərkən belə içindən bir “mən burda nə gəzirəm?” səsi eşidən, tanımadığı adamların kədərinə bəzən səbəbsizcə ağlayan biridir.

Bəzən deyirlər, Harun çox sakitdir. Amma bilmirlər ki, onun içində bir şəhər dağılır hər gün. İnsanlar çıxıb gedirlər, evlər yanır, körpülər çökür. Və o, bu dağıntıların ortasında, əlində bir dəftər, bir qələm, özü ilə söhbət edir.

Bir dəfə metroda gözlərini qatarın səsinə bağlamışdın. Şamxalla söhbət edirdin, amma əslində o anda içindəki başqa Harun danışırdı. “Sən həqiqətən burda olmaq istəyirsən?” Bəlkə də yox. Bəlkə də sən heç bir yerdə olmaq istəmirsən. Sadəcə dincəlmək istəyirsən. Amma bu istirahət tətil deyil, yoxluqdur. Rahat bir yoxluq. Sən yuxusuz gecələrdə yatmaqdan çox düşünmək istəyirsən. Həmin axşam qaranlığında, musiqinin ən aşağı notunda, bir stəkan şərabın içində boğulan xatirələrlə…

Səni tanıyıram, çünki sən günlərlə heç kimə danışmayıb, bir gün birinə "nə var, nə yox?" deyə soruşan adamlardansan. Sən sadəcə sağ qalmaq üçün deyil, bir şeyi hiss etmək üçün yaşayırsan. Amma o “bir şey” nədir? Bilirəm.  Sən də bilmirsən.

Bəlkə də bu, bir axşam Bircənin sənin çiyninə başını qoymasıdır. Bəlkə səssiz bir otaqda, qaranlıq pərdələrin arxasında yanan bir şam işığında yazılan bir məktubdur.

Bəlkə heç yoxdur. Sadəcə axtarışdır.

Harun, sən ağrının estetikasıyla barışanlardansan. Sən həyatın kədərini rəng kimi istifadə edirsən. Sənin üçün qaranlıq təkcə qorxulu bir yer deyil. O, gizlənmək üçün bir pənahdır. İnsanlar işıqda axtarır özlərini, sən isə kölgələrdə. Bilirsən niyə? Çünki sən bilirsen, işıq hər şeyi göstərir, amma hər şeyi başa salmır.

Gecənin bir yarısı evdə tək olanda bəzən əllərini başına qoyub oturursan. Və düşünürsən: “Görəsən, mən doğrudan da varam?” Sənin üçün var olmaq təkcə nəfəs almaq deyil. O, iz buraxmaqdır. Ruhunun bu həyatın hansı səhnəsində rol aldığını başa düşməkdir. Sən bu filmdə aktyor olmaq istəmirsən. Sən ssenari yazmaq istəyirsən. Öz hekayəni... Bəlkə də heç kim oxumayacaq, amma sənin içini boşaldacaq bir hekayə.

Səni tanıyıram... çünki sənin içində özümü tapıram.

Bir az hiss, bir az ağırlıq, bir az da ümid.

Və sən bu qarışığın adısan: Harun.

Ətraf sakitdir. Hər kəs yatıb. Amma onun üçün gecə oyaq qalmaq vərdiş deyil, məcburiyyətdir. Bu saatlarda hava daha ağır olur, düşüncələr daha sərt, içki isə daha dadlı. Bir stəkan qırmızı kəmşirin şərabla oturur pəncərənin qarşısında. Küçədə sükutun belə səsi eşidilir. Harun içəndə sərxoş olmur, sadəcə düşünməyə başlayır. Öz içindəki parçalanmaları hiss edir. Ruhunun bir tərəfi yaşamağa, o biri tərəfi yatmağa can atır. Gözlərində yuxu yoxdur, amma ruhu yorğundur.

Divarlar boşdur, amma o divarlara baxanda keçmişini görür. Keçmişdə darıxmaq deyil, utanc gizlənib. Bir dəfə dostuna demişdi: “Mən tək qalanda düşünmürəm, sadəcə yaddaşıma təslim oluram.” Həmin yaddaş da bu otağın səs-küyüdür. Səsini çıxarmadan çığıran xatirələr. Bir baxış, bir səs tonu, bir yaxının itkisi, bir mesaj. Onların hamısı bu otaqda Harunla bir yerdə yaşayır.

O, gecələrdə gülümsəmir. Çünki gülümsəmək ümid tələb edir. O isə artıq ümidləri saxlamaqdan yorulub. Bəzən düşünür, bu sakitlik ona hüzur verir, yoxsa sadəcə vərdiş edib? İnsan ağrının içində kifayət qədər çox qalsa, onu sevməyə başlayar deyirlər. Harun da bəlkə ağrını yox, sadəcə səsini tanıyır.

Əlindəki stəkan titrəyir. Bilmir əli titrəyir, yoxsa içindəki gərginlik stəkana keçib. Gözünü qıyaraq baxır içkinin rənginə. Tünd qırmızı. Elə bil ruhunun rəngidir. Acı, dərin və bir az da ehtiraslı.

Bu otaqda heç kim onun haqqında qərar vermir. Heç kim "düz elə" və ya "belə yaşa" demir. Heç kim onu mühakimə etmir. Bu otaqda Harun sadəcə Harundur. Sevdiyi musiqi səssizcə fon kimi axır, bəzən muğam, bəzən Mançonun səsi, bəzən bir bluz. Və bu səslər arasında Harunun düşüncələri yavaşca sərxoş olur.

O bilir ki, sabah yenə gün doğacaq. Yenə eyni küçədən keçəcək, eyni insanlarla salamlaşacaq, eyni maskanı taxacaq. Amma bu gecə, bu sakitlik, bu otaq, bunlar onun həqiqi evidir.

Çünki bəzən insan öz evində yox, qaranlıq bir otaqda daha rahat nəfəs alır.

Hər səhər oyananda üzünü əvvəlki gecəki yuxudan qoparır, amma bu bir yenilik deyil. Bu, sadəcə başqa bir günün başlanğıcıdır. “Bilirəm ki, bu mənəm,” deyə düşünür. Amma bu “mən” artıq hər şeydən, hər kəsdən daha uzaqdadır. Bu, yaşamağın qırağında bir varlıqdır. Həyatın və ölümün arasındakı incə bir xətt. Nə qədər qalın olsa da, içindən keçmək və ya onunla barışmaq gərəkdir. Bəzən bu barışma, sadəcə mövcud olmağı qəbul etməkdir.

Bir zamanlar həyat qarşısında böyük məqsədləri vardı, böyük istəkləri, böyük arzuları. Həyatın ona təqdim etdiyi hər şey bir yuxu kimi idi. Hər şeyin arxasında bir səbəb, bir dəyər, bir dərinlik hissi vardı. Amma indi heç bir şeyin o qədər dəyərli olmadığını anlamağa başlayıb. Bu, sadəcə varlıq haqqında bir anlayışdır. Tək bir bədən, bir ruh, bir zaman… Heç biri digəriylə qarşılaşdırıla bilməz, heç biri bir-birini tamamlamaz. Heç kim nəyi yaşadığını və nəyi yaşamağa qadir olduğunu anlamağa yetərincə zaman ayırmır. Gündəlik həyatın axışında insan özünü itirir, əksinə hər şey ona bir yüklənmə kimi gəlir. Varlıq bir yükə çevrilir.

Özünə baxdıqca, bir tərəfdən keçmişin kölgələri, digər tərəfdən gələcəyin qeyri-müəyyənliyi arasında ilişib qalan bir insan görür. Keçmişin kədəri, gələcəyin narahatlığı və indi yalnızca bir boşluq. “Mənə necə oldu ki, belə bir şəxsə çevrildim?”  deyə soruşur, amma cavabını hələ tapmamış qalır. Həqiqətən də, hər keçən gündə insan özünü bir az daha başqa birinə çevrilir. Yavaş-yavaş, hər dəyişikliyin çoxunu dərk etmədən.

Düşüncələr çox vaxt bir-birinə qarışır. Harun bir anlıq nə qədər vacib olduğunu düşündüyü həyatı, artıq həyatın özünü anlamadan yaşadığını fərq edir. Gələcəyin bilinməzliyi, həyatın təkrarlanan dövrü... Bütün bu daxili qarışıqlıqda sadəcə sükunət və təslimiyyət var. Bir zamanlar böyük həyatlar yaşamağa çalışan bu insan, indi sadəcə var olmaqla kifayətlənir. Əvvəlki idealların, məqsədlərin, hətta arzuların, indi heç bir əhəmiyyəti yoxdur. “Bunlar hamısı mənə oxşayan bir qəhrəmanın nağılında qalır,” deyir, amma nə zaman bu nağılı yaşadığını anlamağa çalışır.

Hər gün daha çox susmağa başlayır. Düşünmək və sözləri yaşamaq arasındakı fərqi artıq hiss edir. İlahii, fikrindəki monoloqlar, sözə çevriləndə nə qədər mənasız və absurd olur. Bəzən bir kəlmə belə dərinliyi əks etdirmir. Çünki hər şeyin həqiqətini yalnız özü bilər, amma heç kimə bu həqiqəti izah etməyə çalışmaz. Çünki həqiqət, bəzən çox ağır olur.

Bir anlıq başını əyib baxır özünə, amma əvvəlki illərdəki gülümsəməsini tapmır. Gülümsəmək istəmədiyini başa düşür. Gülümsəmək sadəcə bir maska idi. Yox, o, heç zaman üzü açıq, hər şeydən təmiz bir insan olmayıb. Gülümsəmək, o gözlərdəki dərinliyi və bu ağrını gizlətmək idi. İndi o, heç bir maska taxmadan özünün olduğu yerdədir. Bu, bəzi hallarda kədərli olsa da, bəzən də, ən səmimi və güclü haldır.

O an, içindən bir düşüncə keçir: “Bəlkə də həyat bu qədər mürəkkəb deyil. Bəlkə də biz sadəcə itirdiklərimizi bərpa etməyə çalışarkən, həqiqət əlimizdən qaçıb.” Həyatın bu anlarında məhz Harun kimi insanlar yalnızca bir suala cavab axtarır. Necə olmalı idi, amma necə oldu?

Ona görə də artıq heç bir şərhə ehtiyac yoxdur. Nə həyatın qəddarlığına, nə də yaşamaq üçün insanın özünü necə tapacağına dair daha çox açıqlama vermək məcburiyyətində deyil. Çünki hər şeyin sonu vardır. Bu, sadəcə bir yolun başlanğıcıdır. Bəli, həyat zövqsüz və ağırdır.  Amma bunun da bir yolu var.

O, bu zaman başa düşür: "Bəli, bu mənəm. Mən bu qədər dəyişən, bu qədər bəzən qəribə hiss edən, amma hər halda var olan mənəm."

Həyatın mənası nədir? Bəlkə də bu sual hər birimizin içindəki ən qədim və ən təkrarlanan suald8r. Hər bir insan özünü bu suala cavab tapmağa həsr edir, amma bəzən cavablar o qədər qarışıqlıq içində olur ki, nə qədər axtarsan da, tapmaq çətinləşir. Varlıq özlüyündə bəzən yeganə məqsədimiz olur. Amma bu varlıq nədir? Bizi əhatə edən dünya ilə əlaqəmizi, insanlarla qurduğumuz bağları, həyatımızın məqsədini qavramaq nə qədər mümkün ola bilər?

Harun düşündü: "Bəlkə də həyatın mənası yoxdur?" Bu bir paradoks idi. Çünki bir çoxlarının düşündüyü kimi, mənasızlıq və varoluşun boşluğu əslində bizə həyatın mənasını öyrətməyə çalışır. Beləliklə, əslində var olmaqla mübarizə aparırıq, sadəcə həyatın hər anını yaşamaqla. Amma necə? Həyatın özü belə sürətlə keçib gedir ki, bəzən sadəcə bu sürəti izləyirik. İstər işdə, istərsə də şəxsi həyatımızda. Hər şey bir anlıq bir keçiddir, yəni bu sürətlə biz nə əldə edirik? Bir neçə gözyaşı, bir neçə qədrini anlamadığımız anlar... və nəhayət, bir neçə həyat təcrübəsi.

İnsanın varlığı isə bir başqa şərtlə gəlir. Özünü qəbul etməklə. Nə qədər insan özünü tam anlamadan dünyada öz yerini tapmağa çalışır. Keçmişdə yaşanan əzabların, itirilmiş zamanların ağır yükü altında, bəzən insan özünü bir sınaq olaraq görür. O anı yaşamaq, heç bir məqsədə çatmadan, sadəcə bir varlıq olaraq yaşamaq... Bəs, bu nədir? İnsan özünün yalnızca bir anlıq mövcudluğundan, həm də özünün bu mövcudluğunda məğlubiyyətini hiss edir. Əslində, bir çox zaman keçmişin və gələcəyin təsiri altına girərək, bugünü yaşamağa imkan tapmırıq. Ancaq bu anı yaşamaq və anlamaq, insanın ən böyük sınağıdır.

Harun yenə düşündü: “Bəlkə də bu qədər düşüncəyə batmaq, həyatın sadəliyini qaçırmaqdır. Bəlkə də həyat, sadəcə var olmaqdır. Sadəcə öz varlığını hiss etməkdir.” Bəzi anlar insanı düşündürür ki, nə qədər böyük arzular arzusunda olsan da, bəlkə də ən böyük məqsəd sadəcə bu anı yaşamaqdır. İnsan nə qədər həyatına məqsəd qatmaq istəyirsə, o qədər də bu məqsədin yükünü daşıyır. Bəlkə də varlıqda yaşamaq, o məqsədlərdən çox, sadəcə bu anın təcrübəsini hiss etməkdir. Hətta, bəzən hiss etdiyimiz boşluq da bəzən həyatın bizə bəxş etdiyi ən böyük və ən mükəmməl hədiyyədir.

Həyatın mənasızlığına qərar vermək, insanın varlığını əslində dərindən təhlil etməyə, özünün bu an içindəki yerini anlamağa çalışan bir cəhddir. Hər bir varlıq,hər bir gözyaşı, hər bir sevinc, hər bir xəyal insanın həyatının heç də məqsədli olmadığını, amma bu anın hər anı ilə yaşanması gərəkdiyini göstərir. Həyat özünün təkamülüdür. Harun düşünür: “Bəlkə də ən böyük məqsəd, sadəcə yaşamaqdır. Varlığın özü isə...” Və bu, sonradan anlaşılan bir gerçək olur.

 O anı yaşamaq, həyatın özündən, daha doğrusu öz həyatından bir hissə olmaq, bəlkə də mövcudluğun özü ilə birləşməkdir. Ancaq bu anı başa düşmək üçün insan bəzən bütün keçmişin, bütün gedişatın, və bütün zamanın bir tərəfini arxada qoymalı olur. Hər nə qədər varlığını, mövcudluğunu dərk etməyə çalışsa da, insan, varoluşun həqiqətini heç vaxt tam anlamaq üçün hazır olmur. Çünki varlıq, o sonsuz axtarışdır.

Bilirsiniz? Harun hər zaman sadə bir həyat arzusunda olub. Yəqin ki, bunun səbəbi sadəliyin, mükəmməl bir bərabərliyin, bir növ daxili sükunətin rəmzi olmasıdır. O, çox vaxt düşünür ki, sadə olmaq, birbaşa və səmimi yaşamaq, hər şeyi qarışdırmadan olduğu kimi qəbul etmək, həyatın ən doğru yoludur. Lakin bu sadəlik, bir az da qorxudur onu. Çünki hər dəfə sadəlik haqqında düşündükcə, ona yaxınlaşmaq istədikcə, əslində həyatın nə qədər mürəkkəb olduğunu anlamağa başlayır. Bir tərəfdən sadə olmağa can atır, digər tərəfdən isə sadəliyi tam mənası ilə qavramağın mümkün olub-olmaması haqqında suallar özünü göstərir. Bu anlarda, Harun sadəliyi tərifləyərkən, ona birbaşa yol açan həqiqətlərə də göz yummuş olur..

Harun, sadə qərarlar verməyə çalışarkən, həmin qərarın onun içindəki qarışıqlığı da ortaya çıxardığını görür. Hətta ən sadə hərəkətlərdə belə, təkrarlanma və mənasızlıq hissi ona gətirib çıxarır. Məsələn, bir gün səhər oyanıb pəncərənin qarşısında durmuşdu və birdən düşündü: “Bu gün nə etməliyəm?” Bəzən bu sualın cavabı sadə olmalıdır. Bəli, çox vaxt sadə cavablar, həyatın təməl məsələlərini həll edir. Amma Harun, bu sadəliyin gerçək olduğunu qəbul edə bilmir. Çünki həyat, hər anında qeyri-müəyyən və çox qatlıdır. Sadəcə, sadə olmaq istədikcə, həyat daha mürəkkəb və incə bir toxumaya çevrilir.

Bir çox insanlar sadə yaşamağın, yalnızca seçimlərin az olması ilə əlaqəli olduğunu düşünürlər. Amma Harun, bu sadəliyi başqa bir yöndən görür. Sadə yaşamaq, sadəcə minimalizm deyil, həm də özünün qarşısında, öz dərinliyində dayanıb onu anlamağa çalışmaqdır. Həyatın içindəki mürəkkəbliyi qəbul edib, onu olduğu kimi yaşamağa çalışmaqdır. Ancaq bu, çox çətin və uzun bir səfərdir. Hər qərar Harunun özünü daha dərindən, daha incə bir şəkildə anlamasına səbəb olur. Bir qərar verir, amma bu, onun öz daxili dünyasında başqa bir şəbəkə yaradır. Və bu şəbəkə o qədər mürəkkəbdir ki, bir çox zaman Harun özü də onunla necə başa çıxa biləcəyini soruşur.

Harun, sadə bir həyat arzusunda olsa da, sadəliyin özü ilə gətirdiyi dərinlikləri və mütləqliyi hiss etmədən yaşamağa davam edə bilməzdi. Onun həyatındakı hər addım, hər seçimi, hər düşüncəsi həyatın sadəliyinə qarşı çıxır. Çünki həyat yalnızca özü ilə deyil, həm də özündən kənar olanla əlaqədardır. Və Harun, hər an bu əlaqələrdə nəyin doğru, nəyin yanlış olduğuna qərar verməyə çalışır. Bir an əvvəl bu qədər sadə olan dünya, birdən bir qədər daha mürəkkəb görünür. Və bu, onu qorxudur, çünki sadəlik ilə mürəkkəblik arasındakı sərhəd, hər zaman mövcud olan və həmişə dəyişən bir anlayışdır.

Bu qarşıdurma, Harunun həyatında bəzən məğlubiyyət hissi doğurur. Lakin əslində, bu qarşıdurma, onun inkişafının, həyatının dərinliyinə doğru atdığı bir addım olduğunu da göstərir. Sadəlik, Harun üçün bir az da özünü tapmağın təzahürüdür. Və bu sadəlik, hər zaman mürəkkəb düşüncələrin içində var olmaqdan, anlamadan, sadəcə yaşamaqdan çox daha əhəmiyyətlidir. Həyatını sadə yaşamaq istəyir, amma hər an bu sadəliyi tapdıqca, o, yeni, daha dərin bir mürəkkəbliklə qarşılaşır.

Sadəlik və mürəkkəblik, bir-birini tamamlayan iki təzadın hərəkətidir. Hər seçimdə bir paradoks var. Sadəlik istədikcə mürəkkəbliyə daha yaxınlaşırsan. Amma bu, həyatın ən böyük incəliyidir. Çünki həyat, yalnız sadə olmaqla deyil, bu sadəliyin içindəki mürəkkəbliyi də qavrayaraq anlaşıla bilər. Və Harun bunu başa düşdükcə, həyatın nə qədər sadə və eyni zamanda mürəkkəb olduğunu qəbul etməyə başlayır.  

Harun, özünü tapmaq istəyindən yola çıxarkən, cəmiyyətin dayatdığı normaların nə qədər məhdudlaşdırıcı olduğunu daha yaxşı anlamışdı. Hər gün qarşısına çıxan cəmiyyətin gözləntiləri, başqa insanların onun haqqında nə düşündüyü, nə deyəcəyi, həyatını necə formalaşdırması lazım olduğuna dair daimi təzyiqlər… Bütün bunlar, bəzən o qədər yorucu olurdu ki, insanın öz kimliyini tapmaq üçün verdiyi mübarizəyə qarşı durmağa başlayırdı. Harun, cəmiyyətin bu "normalar"ına qarşı çıxdıqca, hər şeyin daha da qarışdığını hiss edirdi. Amma o, bu qarışıqlıqdan qorxmurdu. Əksinə, hər yeni qarışıqlıq onu daha çox özünü anlamağa doğru aparırdı.

Özünə qarşı sadiqlik, Harun üçün ən əhəmiyyətli amillərdən biri idi. Cəmiyyətin təzyiqi altında yaşamaq, bir zamanlar onu öz kimliyindən uzaqlaşdırmışdı. Amma artıq o, daxili səsini eşidə bilirdi və bu səs ona heç vaxt itirməməsi lazım olan bir şey söyləyirdi: "Sən kiməsə görə deyil, özün üçün varsan." Bu sözlər, Harunun içində bir növ işıq yandırırdı. Bir işıq ki, qaranlıqda itmiş yollarını göstərməyə, ən dərin qorxularını və tərəddüdlərini aşmağa kömək edirdi. Artıq özünə və içindəki hər bir duyğuya, düşüncəyə hörmət etməyi öyrənmişdi. Bu, sadəcə cəmiyyətə qarşı bir üsyan deyil, özündəki gücün və həqiqətin qəbul edilməsiydi.

Həyat, onun üçün təkcə harada olduğuna görə deyil, həm də kim olduğuna görə mənalıydı. Hər yeni gün, onun öz varlığını daha dərindən anlamaq üçün bir fürsətə çevrilirdi. Amma hər şeyin bir qiyməti vardı. Daxili azadlıq, bəzən ən yaxın insanlar tərəfindən belə qəbul edilmirdi. Harun, bu azadlığı qazanmağa çalışarkən, hər kəsin onun haqqında nə düşündüyünə dair qorxularını da üzləşməli olurdu. Cəmiyyətin təzyiqləri, ən dərin düşüncələrini və qərarlarını da kəsib keçmişdi. Amma Harun artıq qərarını vermişdi. O, öz kimliyini tapmalı və öz həqiqətinə sadiq qalmalıydı. Çünki yalnız bu halda özünü tam olaraq dərk edə və həyatdan gerçək məna tapa biləcəkdi.

Bu yolda, bir çox dəfə əsl həqiqətinin nə olduğunu soruşmuşdu. Bəzi anlar, o qədər çaşqın hiss edirdi ki, kim olduğunu və nə istədiyini unuda bilərdi. Amma bu, sadəcə keçici bir hiss idi. Hər bir sarsıntı, hər bir itki, ona daha çox özünü anlamağa təkan verirdi. Və həyatını formalaşdıran qərarların heç birini başqa bir insanın yerinə vermək istəmirdi. Daxili sabitlik, ona görə, yalnız öz həqiqətinin qəbul edilməsi ilə mümkün olardı.

Bir çox insan həyatlarını başqalarının tələbləri ilə yaşayar, amma Harun artıq öz yolunda getməyə başlamışdı. Bu yol bəzən tək, bəzən də yalnızlığın ağır çəkisini hiss etdirməklə keçir. Amma o, bu yolun sonunda yalnız özünə aid bir varlıq kimi, özünü bütün qüsurları və gözəllikləri ilə qəbul edirdi. Həyat, onun üçün artıq başqalarının təyin etdiyi normalara görə deyil, öz daxili dünyasına uyğun bir şəkildə tərtib olunmalı idi. Və bu axtarış, öz həqiqətini tapmaq üçün etdiyi səyahət, bəlkə də ən dərin mənanı və ən vacib həyati dərsi gətirəcəkdi: "Sən kim olduğunun fərqinə vardıqca, heç kim sənə kim olmağı deyə bilməz."

Harun, gecə saatlarının birində yatağında tək oturarkən, təbəssüm etmədən tavanın üzərindəki tozları izləyir. Hər bir toz hissəcikləri, bir zamanlar yaşanmış xatirələr kimi, yox olmağa yaxın bir halda uçur. Tavanın soyuq səthi, Harunun sükut içində etdiyi gözləməni qəbul edir. Gecənin mütləq sükutunda, hər şeyə diqqət yetirmək mümkün olur. Bəzən, gözlərini tavanın üzərinə dikdiyi zaman, heç bir sözün və hərəkətin yetərli olmadığını hiss edir. O, yalnız özünü tapan bir insan kimi düşünməyə çalışır, amma gecənin qaranlığında heç bir cavab, heç bir şərh olmadan, tavan onun iç dünyasını anlaya bilmir. Amma Harun hələ də gözləyir. Hələ də ümidi var ki, bu tavan bir gün ona bir şeylər danışacaq.

Gecənin içindəki sükut, onu bir neçə saatlıq bir reallığa gətirir. Ancaq bu sükut, daha çox daxili bir mübarizəyə işarədir. Hər gecə, təkrarlanan bu anlar, ona sadəcə özünü tapmaq istəyini verən, ancaq heç bir zaman tam olaraq heç bir nəticə əldə edə bilməyən bir mübarizədir. Bəlkə də, Harunun içindəki bu mübarizə nə vaxtsa sona çatacaq, amma bu gün, tavanla etdiyi dialoqda belə, cavabsız qalır. Həyatının hər anı sanki bir mərhələdir. Hər gecə, hər saat, o, bu mərhələdə, içindəki qarışıqlığı, çarəsizliyi, hətta boşluğu anlayır. Ancaq bütün bunlar, ona bir növ işarə verən səssizlikdir. Tavan bir şey demir, amma içindəki boşluq ona hər şeyi anlatmağa çalışır. Harun bu hissi öz içində daşıyır, amma kənardan hər şey normaldır. Onun həyatını izləyənlər heç bir zaman bu daxildəki müharibəni görə bilməzlər.

Tavanla dialoq, Harun üçün daha çox içindəki qarışıqlığı başa düşmək məqsədilə etdiyi bir səyahətdir. Bir tərəfdən, o, bu dialoqun mənasını tapmağa çalışır, digər tərəfdən isə bu sükut onu daha çox həqiqətə yaxınlaşdıracağını düşünür. Həyatında keçirdiyi çoxsaylı mübarizələr onu bir çox fərqli düşüncəyə aparmışdır. Bəzən, o, inanır ki, bu mübarizəni dayandırarsa, həqiqətə yaxınlaşa bilər. Ancaq heç vaxt bu mübarizə bitməyəcək, o həqiqəti heç vaxt tam olaraq əldə etməyəcək. Tavanla qurduğu bu münasibət, sanki bir axtarışın sonunda baş verəcək bir sonluq kimi görünür. Amma Harun hər dəfə başa düşür ki, heç bir dialoq nəticə verməz. Hətta sadəcə gözləmək belə, ona bir növ çarəsizlik hissi verir. Sanki həyatının bu dövrü sadəcə bir gözləməkdən ibarət olmuşdur.

Bununla belə, bu gözləmə, onu bir çox sual və cavabların ortasında buraxır. O, hər an, hər saniyə bir cavab axtarır, amma heç bir zaman bu cavabı tam olaraq əldə edə bilməyəcək. Həyatının əslində nə olduğu haqqında, həmişə bir sual işarəsi olacaq. Bu suallar hər zaman tavanla olan bu dialoqun bir hissəsi olacaq. Sanki tavan özü də ona nə danışacağını bilmir, amma Harun onu dinləməkdə davam edir. O, bəzən belə hiss edir ki, bu sükut özünə qarşı bir üsyan kimidir. Tavan ona cavab vermədiyi halda, o, hər gecə yenə də bir şeylər gözləyir. Bu gözləmə, həm də həyatla barışmağa çalışmaqdır. O, həyatla sülh bağlamağa çalışır, amma bu sülhün hər zaman müvəqqəti olduğunu anlayır.

Bir tərəfdən də, Harun tavanın heç vaxt ona bir şey deməyəcəyini qəbul etməyə başlayır. Bu qəbul etmə, hər şeyin sona çatdığı anlamına gəlmir. Əksinə, bu, ona yeni bir başlanğıcın işarəsi ola bilər. O, özünün, içindəki qarışıqlığı ilə barışmalı olduğunu hiss edir. Bəlkə də, bu tavanla olan dialoq, onun özünə doğru bir dönüş yoludur. Tavan, hər zaman sükut içindədir, amma o, Haruna bir şeylər izah edir. Sadəcə, hər şeyin dərinliyini dərk edərkən, bəzən həqiqətlər daha çox qaranlıq olur. Harun, bu qaranlığı qəbul edir və bununla barışmağa çalışır.

Gecənin içində bu düşüncələrə batarkən, Harun, tavanla bu dialoqunun nə olduğunu tam olaraq anlamasa da, bir şeylər tapmağa çalışır. O, sadəcə daxili dünyasında bir anlam arayır, amma hər dəfə tapdığı yeni suallar onu daha da qarışdırır. Bu prosesin sonunda, Harun bir şey taparsa da, bu tapıntı heç vaxt tamamlanmış olmayacaq. Çünki həyat, bir çox cavabsız sualların və gözləmələrin içindədir. Bu mübarizəni isə heç vaxt dayandırmaq mümkün olmayacaq.

Əslində, Harun üçün bu tavanla dialoq təkcə gecələrin səssizliyində deyil, gündəlik həyatın səs-küyü içində də davam edir. O, metronun tavanına baxanda da, işdə tavana dırmaşan sükutda da eyni sualı özünə verir. "Hər şeyin içindəki bu boşluq, niyə bu qədər doludur?" Gözləri bəzən yuxarıda, bəzən içində axtarır eyni sirri. Varlığın, ruhun və zamanın ona nə demək istədiyini. Bəlkə də heç bir tavan danışmayacaq, heç bir səssizlik cavab verməyəcək, amma o, bu axtarışdan əl çəkmir. Çünki bilmək istəyir. Yaşamaq sadəcə nəfəs almaqdırmı, yoxsa insanın özünü anlaması üçün çəkdiyi mənəvi iztirabmı? Və bəlkə də, Harun tavanın cavabsızlığı içində bir həqiqət tapıb.. Cavab, onu gözləmək yox, cavabsızlığın özünü sevməkdir.

Harun bir daha o tanış, dar, qaranlıq otaqda idi. Siqaretin tüstüsü yerə çökərək, hər nəfəsdə havanı ağırlaşdırır, amma eyni zamanda bir yüngüllük də gətirirdi. Ətrafındakı hər şey necə deyərlər, "qarışıq" idi, amma bir növ təkamülə bənzər bir sükunət vardı. O, bu sükunəti axtarırdı. Qarışıqlığın içində bir harmoniya, bir nizam tapmaq istəyirdi. Yavaş-yavaş hər nəfəs alanda, siqaretin tüstüsü ilə özünü azad hiss etməyə başlayırdı. Amma necə azad? Bunu özü də bilmirdi.

Bir tərəfdən, bu ağrılı və mübarizəli həyatın içində yalnız özünü tapmağa çalışırdı. Nə qədər dərin düşüncələrə dalsa da, bu "özünü tapma" hissi heç bir zaman həqiqətən tam olmurdu. Hər düşündüyü sual yeni bir labirintə aparırdı. Kimsə deyərdi ki, həyatı sadəcə yaşamalısan, amma Harun bu həyatı necə yaşamalı olduğunu heç vaxt düzgün tapa bilməmişdi. Düşüncələrinin qarışıqlığı onu bəzən öz bədəninə belə yad etmişdi.

Amma bəlkə də bu qarışıqlıq həyatın özüdür? O an Harun düşündü ki, bəlkə də məhz bu suallar, bu cavabsız düşüncələr həyatın real mənasını təşkil edir. Mükəmməllik heç vaxt əsl həqiqət deyil. Həqiqət sadəcə olanın içində, hər bir boşluqda, hər bir kənar səsdə gizlənir. İnsan yalnız bu boşluqlara, bu mübahisəsiz yerlərə toxunduğu zaman içindəki həqiqəti hiss etməyə başlayır.

Bu cür qarışıqlıq bir az da qorxudur. Çünki hər şeyin mükəmməl olmasını istəmək, hər şeyin düzəlməsini gözləmək, insanı daxili bir boşluğa sürükləyə bilər. Amma sanki hər nəfəs, hər tüstü dumanı, hər düşüncə... bəlkə də onlar yalnız bir yoldur. Yolda heç vaxt tamamilə aydınlıq tapmayacaqsan, amma hər addımın bir məqsədi olmalıdır. Həyatın özü, hər tərəfdən qarışıq, təkcə bir təcrübə olmalıdır.

Harun yenə də o çətin suallarla qarşı-qarşıya idi. Kiməm mən? Bu mənim yolumdu? Gələcəyim nə olacaq? Amma bir şey vardı. O, artıq bu sualları cavablandırmağa çalışmaqdan vaz keçmişdi. O artıq sadəcə həyatın içində, tüstünün içində bir yer axtarmağa başlamışdı. Bəlkə də əsl məna bir nəticə deyil, bu yolun özüdür. Hər addımda bir az daha özünə yaxınlaşır, hər gün yeni bir "mən" kəşf edirdi.

Bəlkə də həyat o qədər də "nəticə" ilə bağlı deyil. Sadece bu yolda olmaq lazımdır, bu içi qarışıqlıqla, narahatlıqla yaşamaq. Həyatın "bütün" mənası, o anın içində, hər düşüncənin və hər qarışıqlığın özündə tapılmalıdır. Harun, siqaretin tüstüsünün içində düşünərək anladı ki, bəlkə də cavablar heç vaxt tamamilə açıq olmayacaq. Amma bu qarışıqlıq, bu hərəkətlənmə və dəyişiklik , elə məhz bu həyatın ən çox axtarılan məğzi idi.

Sonunda, Harun artıq mükəmməllik axtarışını tərk etmişdi. Yavaş-yavaş qəbul etməyə başlamışdı ki, hər şeyin tərtibinə və nəticəsinə nəzarət etmək mümkün deyil. Hər anın içində, hər sualın cavabında, hər düşüncənin arxasında bir təcrübə vardı. Harun özünü tapmışdı, amma bu tapma heç də sadə deyildi – o, hər gün bu səyahətdə olmağa davam edəcəkdi.

Çünki hər qarışıqlıq, hər sual, hər düşüncə bir parça tapmağa yaxınlaşdırırdı. Və bu tapıntılar, bu səyahət, bəlkə də, ən böyük həyati sirr idi.

Yaxşı, bəs səncə, Dostum  bu məktubun məqsədi nədir? Sözlərin içində gizlənən bir sükutmu? Yoxsa başqalarının anlamasını gözlədiyin bir növ özünlə danışıqmı? Ola bilər ki, bu məktubun özü də anlamır nə üçün yazıldığını. Amma bir şeyi bilir ki bu bir etirafdır. Bir çağırış, bir etirazdır Cəmiyyətə..

O cəmiyyətə ki, doğulduğun an səni ölçüb-biçir, sonra sənə "kim" olacağını pıçıldayır. Sənin adından öncə rolların yazılır, nə vaxt sevinəcəyin, nə vaxt susacağın, nə zaman "böyüyəcəyin" müəyyən olunur. Harun bu ssenaridə iştirak etmədi. Çünki Harun, səhnəyə çıxmaq əvəzinə, tamaşaçılar sırasından zalın tavanına baxan biri oldu. Və baxa-baxa düşündü.  "Əgər hamı aktyordursa, bəs kim yazır axı bu lənetə gəlmiş oyunu?"

Cəmiyyət deyir, uğurla nəfəs al, uyğunluqla yaşa. Amma uyğunlaşmaq, ölməyin başqa forması deyilmi? Harun, süni təbəssümlərin, içi boş əlaqələrin, saxta motivasiya nitqlərinin ortasında boğulan bir insan kimi, bu məktubu suda batmaqda olanlara yox, suyun özünə yazır. “Sən nəyə çevrildin?” deyə soruşur cəmiyyətə.

Bu məktub bir etirazdır, diplomun yoxdursa, adam sayılmadığın; kostyum geyinmirsənsə, fikrinə dəyər verilmədiyi; üzündə təbəssüm yoxdursa, depressiv damğası yediyin bir dünyaya. Harun, elə bu təbəssümsüz siması ilə danışır indi. Çünki gülmək bəzən sadəcə daha çox susmaqdır.

Bəlkə də bu məktub bir cavabdır. O cavab ki, heç bir sualı eşitməyənlərə verilir. “Necə yaşayırsan?” sualının cavabı "sistemə görə" olanların, "normal" görünmək üçün içindəki fırtınaları susduranların, "elə hamı belədir" deyib fərqli olmağa cürət etməyənlərin cavabıdır.

Bu məktubun məqsədi: narahat etməkdir. Qaranlıq otaqlarda siqaret tüstüsü içində özünü axtaran, amma "normal" gündəlik həyatın tələbi ilə maskalanan birini, yəni səni sarsıtmaqdır. Harun, bu məktubu yazarkən öz içindəki mühakiməyə, cəmiyyətin diktəsinə, həyatın mənasız təkrarlığına üsyan edir. Bu, bir azadlıq axtarışıdır. Və azadlıq bəzən sadəcə “bəsdir!” deməklə başlayır.

Bu məktub bir adama yazılmayıb. Və ya bəlkə də hamıya. Ya da heç kimə. Sanki kimsə yoxmuş kimi, amma hər kəs üçün, oxumayan, amma duyan. Duymayan, amma itən. İtən, amma hələ də yaşayan biri üçün. Məktub bir ünvan axtarmır, çünki bu məktubun ünvanı birbaşa insanın içindəki o naməlum otaqdır. Heç kimin girmədiyi, işıq düşməyən, tavanından siqaret tüstüsü süzülən, divarlarında "Niyə?" yazılan otaq.

Bəzən bu məktub bir aynadır. Harunun özüylə üzləşdiyi tək məkan. Bəzən də sadəcə bir səssizlik, hansı ki ən gurultulu fikirlər orada doğulur. Məktub sənin içindəki boşluğu səsləndirir, çünki Harunun içindəki boşluqla eynidir. Hər kəsin içində bir Harun yatır. Kimisi onu yatmağa məcbur edir, kimisi oyandırmaqdan qorxur.

Əslində bu məktub heç yazılmamalı idi. Amma həyat bəzən səni yazmağa məcbur edir. Danışmağa, susmağa, baxmağa və sonra baxdığın yerdən qorxmağa. Bu məktub qorxaq deyil. Bu məktub sükunətin içindəki qışqırıqdır. Cəmiyyətin səsi boğduğu adamların içində sağ qalmağa çalışan ruhların qırıq dualarıdır. Nəyisə dəyişmək istəmir bu məktub. Sadəcə sənin içindəki dərinliyə bir daş atmaq istəyir. Suyun səthi deyil, dibindəki çökəklik titrəsin deyə.

Bəzən məktublar cavab gözləyər. Amma bu məktub bir cavab istəmir. Bu, bir izdir. Vaxtilə burda yaşadığını sübut edən, tərk edilmiş bir şəhərdə divara yazılmış tək bir cümlə kimidir: “Harun burada idi.”

Və sən oxuyursansa… bəlkə sən də buradasan əziz Dostum.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

Elman Eldaroğlu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bugünki söhbətimin qəhrəmanı şair, publisist, jurnalist Südabə Sərvidir. Sərvi təxəllüsünü ona mərhum şair İlyas Tapdıq verib.

Bu gün Süqdabə xanımın növbəti ad günüdür...

Nəsib Abid onun haqqında yazır:- “İlham, ruhun həyat atəşindən yaranan sevgidir. İlham, insanın könül dünyasının odu, atəşidir. İlham, insanın qəlb evinin yanan çırağıdır. Şair Südabə Sərvinin şerlərində, insanın yaşam döngüsünün, həyati rəngarəngliyinin tablosu var...”

Südabə Sərvi Göyçayda dünyaya gəlib. ADPU-nun Filologiya fakültəsini bitirib. Bir müddət Göyçayda 7 saylı tam orta məktəbdə Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi işləyib. Eyni zamanda rayonda çıxan “Yeni həyat” qəzetinin əməkdaşı və rayon Gənc Müəllimlər Şurasının sədri olub. 1996-cı ildən Bakıda “Hürriyyət”, “525-ci qəzet”, “Respublika”, “Ekspress” qəzetlərində köşə yazarı kimi fəaliyyət göstərib. Yüzlərlə publisistik məqalənin, dəyərli şəxsiyyətlərdən götürdüyü müsahibələrin, mənəviyyatla bağlı yazıların müəllifidir. 2003-2005-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Radiosunda, “Qərib axşamlar” proqramında ssenarist-redaktor kimi çalışıb. 2005-2010-cu illərdə İctimai Televiziyanın Ədəbi Verilişlər redaksiyasında ssenarist-redaktor kimi ədəbi verilişlər hazırlayıb. O, 2010-cu ildə ANS TV Şirkətlər Qrupuna, ölkədə çox populyar olan “EL” jurnalına şef-redaktor kimi dəvət olunub. Bir müddət bu vəzifədə işləyib. Hazırda isə AYB-də məsul vəzifədə çalışır. AYB-nin yaranmasının 75 illiyi münasibətilə ərsəyə gətirilən 30 dəqiqəlik filmin ssenari müəllifi və redaktorudur. Film bu gün də İctimai Televiziyanın fondunda saxlanılır...

Deyir ki:- “Bəzi adamları anlaya bilmirəm. Görəsən, klassik şair və yaıçılara qarşı bu qədər kin, nifrət hardandı onların içində? Hərəsi bir söz deyib, onları aşağılamağa çalışır. 37-ci il olsaydı, bu sözləri deyə bilərdilərmi? Xatırladım ki, 37-ci ilin qorxusu bütün sahələrdə uzun müddət insanların beyinlərdən getmədi. Hətta Stalinin ölümündən sonra çox illər ədəbiyyatda "bığ" sözü işlədilmədi. İnanmırlarsa, o illərin tarixini qaldırıb, baxa bilərlər. Və 90-cı illərə qədər bu qorxu bəzi yaşlı yazarlarda davam etdi. Yadımdadır, 1999-cu ildə yazıçı Manaf Süleymanovdan o illər haqqında müsahibə götürəndə çantamdan diktafonu çıxardım, dərhal sifəti ciddiləşdi və sərt şəkildə dedi ki, diktafonu söndürüm. Yoxsa heç nə deməyəcək. Sözüm bu gün ədəbi senzuranın olmadığı bir zamanda ağızları isti yerdə olub da söz azadlığından gen-bol istifadə edənlərədir! İndi kimisə "satqın", "xain" çıxartmağa nə var ki?”

Necə deyərlər, odlu-alovlu, cəsarətli xanımdır. İnadkar, iradəli və qətiyyətlidir. Sözü üzə deməyi, haqqı tələb etməyi bacarır. Yerində saymağı xoşlamır, hərəkət onun üçün çox vacib məsələdir…

“Mən Məhəmməd Əmin Rəsulzadıni Səməd Vurğunun şeiriylə tanıdım. "Millət rəhbəri Rəsulzadə" deməklə şair onun böyüklüyünü şüuraltı yeridirdi beynimizə. Acı da olsa, etiraf edəcəm, ermənilər tarix boyu öz yalanlarını dünyaya sırımaq üçün istedadı oldu olmadı, həmmillətlərini qabağa verirlər. Bu gün Rusiya televiziyalarında görün nə qədər erməni var? Biz isə doğru olanlarıımızı da tanıda bilmirik. Başımız qarışıb şər-böhtana, klassikləri, o cümlədən zəmanəmizin istedadlıarını daşlayırıq. Səd heyif!”- söyləyir.

Onun “Döz görüm” adlı ilk şeirlər kitabı 2003-cü ildə çap edilib. Daha sonra bəstəkar Emin Sabitoğlu haqqında “Bu dənizin gözü yaşlı sənsiz”, türk dünyasının böyük yazarı Çingiz Aytmatov haqqında “Mən Manasın oğluyam”, “Bəstəkar Qara Qarayev”, "Tarın məcnunu", "Tikdim ki izim qala", Xalq yazıçısı Anarın həyat və yaradıcılığından bəhs edən “Anar fenomeni” publisistik, Qarabağ-Xocalı faciəsinə həsr olunan “Alyoşa əfsanəsi”, şəhid Milli Qəhrəman Çingiz Babayev haqqında “Əfsanəvi qəhrəman”, 1-ci Qarabağ şəhidlərinə həsr olunmuş "Açılmayan güllə" kitablarının müəllifidir. “Mən Manasın oğluyam” kitabı qırğız, rus, ingilis dillərinə tərcümə olunub və 17 ölkədə təqdimatı keçirilib...

Deyir ki:- “Gözəl xatirələr unudulmur. 15 il əvvəl ANS-in “EL” adlı bir jurnalı vardı. O vaxt arxivlərə girərək araşdırıcı yazılar hazırlayırdıq və inanın ki, jurnalın hər nömrəsini almaq üçün oxucular ANS-in həyətinə qədər gəlirdilər. Oxumağa maraq da güclüydü o vaxt. Həqiqətən ANS bir məktəb olub. Bunu danmaq olmaz! Heyif ki, o cür jurnal Azərbaycanda bir daha çıxmadı...”

2010 və 2014-cü illərdə Dövlət Sərhəd Xidmətinin təşkil etdiyi vətənpərvərliklə bağlı hekayə müsabiqəsində onun “Mənim əsgərim” və “Qorxmaz” hekayələri xüsusi mükafata və Fəxri diplomlara layiq görülüb...

Çətinliklər onu ruhdan salmır, əksinə, həvəsləndirir, amma çox səbirsizdir. Qayğıkeş və insanpərvərdir. Hətta başqalarının hüquqları üçün mübarizə aparmaqdan çəkinmir. Nə qədər ki, inanır, o, bütün gücü və əzmi ilə bir məqsəd uğrunda mübarizə aparacaq. Sonsuz nikbindir, geriyə baxmağı xoşlamır, həmişə irəliyə baxır. Amma uşaq kimi saf və səmimidir. Fəqət kimsə onu tənqid etməyə cəsarətlənirsə, o insan özünü müdafiə etməyə hazır olmalıdır. Çünki bu xanım, cavab verməkdən qorxmur...

Bəli, biz Südabə Sərvini növbəti ad günü münasibətlə təbrik edir, möhkəm can sağlığı, yaradıcılıq uğurları arzulayırıq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Orijinal kalliqrafiya (xəttatlıq) kompozisiyaları ilə Azərbaycanda keçirilən üç böyük sərgiyə qatılıbdır. "Allahu-əkbər" adlı kufi xətli orijinal kompozisiyası uşaqlar üçün "Azərbaycan incəsənəti" ensiklopediyasının (2011) "Xəttatlıq" bölümündə oxuculara təqdim olunub. Söhbət tanınmış xəttat Azad Yaşardan (Fərəcovdan) gedir.

Azad Fərəcov (Yaşar) 10 aprel 1961-ci ildə Bakıda anadan olub. Əli Bayramlı şəhərində böyüyüb, orada orta təhsilini başa vurub. Ali təhsilini Azərbaycan İnşaat Mühəndisləri İnstitutunun Memarlıq fakültəsində alıb. Əli Bayramlı şəhərində baş memar, baş rəssam və zavodda dizayn qrupunun rəhbəri vəzifələrində işləyıb.

Rusiyada fəaliyyət göstərən türk inşaat firmasında memar və müdir yardımçısı vəzifələrində çalışıb. "Space" telekanalında yayınlanan "Gecə kanalı" proqramının bədii redaktoru, Azərbaycan Respublikası Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun (DSMF) mətbu orqanı "PENSİYAÇI" qəzetinin baş redaktoru vəzifəsində çalışmışdır, Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin "Sosial həyat" jurnalında məsul katib kimi fəaliyyət göstərmişdir.

1976-cı ildən bədii yaradıcılıqla və tərcümə işi ilə məşğul olur. "Gözlərimin günahı" adlı ilk mətbu şeiri 1980-ci ildə sonralar müasir dövr Azərbaycan demokratik mətbuatının banisi olacaq görkəmli ziyalı Nəcəf Nəcəfovun tövsiyəsi ilə "İnşaatçı" qəzetində çap olunub.

Onun tərcüməçilik fəaliyyəti də var. Dünya ədəbiyyatını təmsil edən 800-ə yaxın yazarın ən müxtəlif janrlardakı əsərlərini uğurla dilimizə çevirmişdir. Bunların təxminən yarısı ilə Azərbaycan oxucusu ilk dəfə tanış olub.

 2001-ci ildən fəaliyyətə başlayan, ədəbiyyatımızda köklü dəyişikliklərə nail olan və ölkədə kitaba, bədii qiraətə marağın təkrar canlanmasında önəmli rol oynayan Azad Yazarlar Ocağının (AYO) və onun mətbu orqanı "Alatoran" dərgisinin təsisçilərindəndir. 10 dilə (ingilis, alman, rus, türk, ukrain, gürcü, bolqar, özbək, qırğız və rumın) çevrilən şeirləri Moskvada, İstanbulda, Kiyevdə, Tbilisidə və Bişkekdə çıxan aparıcı ədəbi-bədii jurnallarda işıq üzü görmüşdür.

Şeir, esse, müsahibə və tərcümələri bir çox qəzet, jurnal, antologiya və ədəbi saytların oxucularına təqdim edilib. 2014-cü ilin sentyabrında Türkiyənin Tokat şəhərində keçirilən Beynəlxalq Şeir Şölənində Azərbaycanı uğurla təmsil edib. Yazıb-çevirdiyi 10-dan çox kitabı öz vəsaiti ilə çap etdirməklə, naşirlik fəaliyyəti ilə də tanınır. Təsis etdiyi "TURKUAZ yayınları"nın ilk kitabı 2023-cü ildə işıq üzü görüb.

2021-ci ildən Azərbaycanda yeganə ədəbi qurum olan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. AYB-nin 2022-ci ilin oktyabrında keçirilən XIII qurultayında Birliyin İdarə Heyətinin üzvü və "Azərbaycan" jurnalının redaksiya heyətinə üzv seçilib.

Əli Bayramlıda (indiki Şirvan) onun layihələri əsasında şəhərin Bakı və Salyan səmtdəki giriş-çıxış meydan-kompleksləri və bir neçə inzibati bina tikilib. 1980-ci illərin sonlarında o, adıçəkilən şəhərdəki 2 məscidin layihəsini hazırlayıb, onların tikintisində yaxından iştirak edib. Bir neçə il memar kimi çalışdığı Əli Bayramlı Xətti-İstismar İdarəsi onun iştirakıyla layihələndirilən ikisəviyyəli yol qovşaqlarının, şəhər və rayonlarda giriş meydanlarının, yolüstü kiçik memarlıq obyektlərinin tikintisini gerçəkləşdirib.

Dizayn sahəsində də fəaliyyətini davam etdirir. Ötən on ildə imza atdığı bir sıra loqo, loqotip, kitab qrafikası nümunələri və dizayn əsərləri sənətsevərlər tərəfindən maraqla qarşılanıb. Bunlara nümunə kimi Şirvan şəhərində çıxan "İşıq" qəzetinin, Mədəniyyət Nazirliyinin mətbu orqanı "Kino+" qəzetinin, Azad Yazarlar Ocağının (AYO) və Azərbaycan Respublikası Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun (DSMF) loqolarını göstərmək olar. Tələbəlik illərində yaratdığı karikaturalardan bəzilərini "İnşaatçı" qəzetinin səhifələrində dərc etdirib.

Əsərləri 

- Hamı və Heç kim (şeirlər və rəsmlər)

- Postmodern rus ədəbiyyatı (tərcümə antologiyası)

- Mövlanə Cəlaləddin Rumi Məsnəvidən seçmələr. I nəşr

- Çin mədəniyyəti

- Əhməd Həmdi Paşa. Missioner

- YAHU. Sufizm, Dao, Dzen hekayətləri

- Gi de Mopassan. Seçilmiş əsərləri

- Elias Kanetti. Korlaşma (roman)

- Azad Yaşar "Bu da keçər" (İrfan hikmətləri) və s.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.

Pərvanə Məmmədli

Rza Bərahəni (1935–2022) – görkəmli nasir, şair, publisist, ədəbiyyatşünas, tərcüməçi.

İranda müasir ədəbi-tənqidin əsasını qoyanlar sırasında birinci Rza Bərahəninin adı çəkilir. Buna görə də ədib “İran ədəbi-tənqidinin atası” kimi tanınır. O, eyni zamanda İranda modern və postmodern ədəbiyyatın öncüllərindəndir.

İlk şeirlər kitabı 1962-ci ildə çıxıb və ədəbi mühitdə ciddi rezonans yaradıb.

R.Bərahəni də türk təfəkkürünü fars ədəbiyyatında inkişaf etdirən yazıçılardandır. Üç kitabına müəllifin ingiliscə yazdığı əsərləri daxil edilmişdir. İndiyə kimi əlli altı kitabı çıxıb, bunlardan  səkkizi roman, on dördü şeir kitabıdır. Bu romanların həcmi ümumi­lik­də dörd min səhifədən çoxdur. Xeyli sayda ədəbi-tənqidi məqalələri çap olunmuşdur. Tehranda ictimai xadim Cavad Heyətin ana dilində nəşr etdirdiyi “Varlıq” jurnalı R.Bərahəniyə də öz təsirini göstərmişdir. O bir sıra məqalələrini, xüsusən də türk­cə, farsca, ərəbcə qarışıq yazdığı şeirlərini bu jurnalda çap etdirmişdir. Həmin şeirləri son­ra­dan kitablarına da daxil etmişdir.

1968-ci ildə işıq üzü görən iri həcmli “Misdən qızıl” ədəbi-tənqidi məqalələr və esselər kitabı İranda Avropa tipli ədəbi tənqidin əsasını qoyub, müəllifinə “İran ədəbi tənqidinin atası” titulunu qazandırıb.

Rza Bərahəni İran şah rejimi və inqilabdan sonrakı hakimiyyət tərəfindən təqib olunub, həbsə atılıb, bəzən zindana salınıb.

“Yurdumun sirləri” əsəri yazıçının doğulub boya-başa çatdığı Təbriz şəhərinə həsr olunub. Yazıçı əsərdə Təbrizin tarixi, mədəniyyəti, orada yaşayanların özəl xü­su­siyyətləri, xarakterləri, məşğulluq sahələri ilə  bağlı  mövzu  və  mətnləri qələmə almışdır. Əsərin özəlliyi onun Azərbaycan gerçəklikləri ilə bağlı olmasındadır. R.Bərahəni Azərbaycan Milli Hökumətinin məğlubiyyətindən sonrakı Azərbaycan ortamının ağır və sıxıntılı vəziyyətini bədii lövhələrlə ifadə  etmişdir. Azərbaycan türklərinin acınacaqlı durumu, rejim tərəfindən əhaliyə edilən basqı və təzyiqlər yazıçının  romanında öz əksini tapmışdır.

Bərahəni əsərlərində nağıl və dastanlardakı əfsanəvi mifik obrazları ədəbiyyata gətirib real həyatla uzlaşdırmağı bacarmışdır. Sürrealizmə xas olan yuxu, xəyal və şüuraltıdan yararlanmışdır. Kitabda verilən “Yurdumun sirləri" və ”Mamaça” əsəri buna bariz örnəkdir.

Yazıçının  digər əsəri «İnsanlıq tarixi» essesidir. Esseni müəllifin  mövcud rejimə etiraz səsi, əlaməti kimi qəbul etmək olar. Əsərdə təsvir olunanlar barəsində təsəvvür əldə etmək üçün bir səhnə kifayətdir; qaranlıq gecə, dəhşətli burulğan, dalğaların qorxusu… Sahildəki seyrçilər həmin dənizdəkilərin nələr çəkdiyini haradan bilsinlər? Əsərin qayəsində bu ritorik sual durur.

R.Bərahəninin ən məşhur əsərlərindən biri olan “Taclı hanniballar”da İranda Pəhləvilərin hakimiyyəti illərində insanlara qarşı aparılan repressiya və diskriminasiyadan bəhs edilmişdir. Şah rejimi zamanı gizli polis xəfiyyəsinin – SAVAK-ın cinayətlərinin izinə düşən əsər müəllifinin özü də  bir zamanlar SAVAK-ın təcridxanasında keçirdiyi hissləri və şahidi olduğu olayları qələmə almışdır.

R. Bərahəninin romanlarında, şeirlərində və digər əsərlərində həmişə Azər­bay­can möv­zusuna geniş yer verilmişdir. Bu əsərlərdə azərbaycanlı obrazı və Azərbaycanın tə­­bi­ə­ti canlandırılmışdır. R.Bərahəni yazdığı əsərlərində bəzən bir neçə səhifəni, bəzən şe­ir par­ça­larını, bəzən də müəyyən məqamları (məs. yuxugörmələri) türkcə vermişdir. Ro­man­­la­rın­dakı bütün surətlər, demək olar ki, azərbaycanlıdır, istər Təbrizdə, Tehranda ya­­şa­sın, istərsə də Nyu-Yorkda. Ana dili onun damarlarında axan qanı, bədəninin bir par­­ça­sıdır. Uşaqlıq dostu və məsləkdaşı, tanınmış dramaturq, istedadlı yazıçı Qulamhüseyn Saidiyə həsr etdiyi “Araba” şeiri çox təsirlidir:

    Sökdülər yerindən qarmaladılar qapıyı,

Atdılar bir araba üstünə, apardılar,

Gözümüz görə- görə evimizi də apardılar.

İndiysə duygularımız azgın düşən arılar kimi

bir-bir itkin pətəklərini arayırlar

Sıra Savalana gəldikcə,

Biz çocuqlar dağın ətəğində

Əl-ələ verib seyr edirdik,

Bizi saymadan işlərinə başlamışdılar.

Bitirdilər ləhləyə – ləhləyə,

Savalanı da qarmaladılar,

arabanın üstünə atdılar.

1968-ci ildə bir neçə həmkarı ilə birgə İran Yazıçılar Birliyini (Kanu-e Nevisendegan-e İran) təsis edib. Bu təşkilatın yaranışı İran hakimiyyətini narahat etdiyindən hakimiyyət təşkilatı bağlamağa və susdurmağa çalışdığı üçün ədiblər, o cümlədən Barahəni ciddi təqiblərlə üzləşmişlər.

Bərahəni iranlılar arasında bir azərbaycanlı və radikal siyasətçi kimi tanınmışdır. 40-50 il milli demokratik haqlar uğrunda çalışan R.Bərahəni üçün dil azadlığı, senzura ilə mü­barizə, qadınların kişilərlə bərabər haqlara sahib olma məsələsi əsas məq­səd­lərin­dən olmuşdur.

1996-cı ildə o, İrandan qəti şəkildə ayrılaraq Kanadada məskunlaşıb və ömrünün son illərini Toronto şəhərində yaşayıb. Bir müddət Kanada PEN-in prezidenti olub, daha sonra isə təşkilatın fəxri sədri kimi fəaliyyət göstərib.

ABŞ-nin Nyu-York, Texas, İndiana, Yuta və xüsusilə Oksford kimi nüfuzlu universitetlərində pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olub.

Əsərləri ingilis, fransız, alman, rus, ərəb, türk, is­pan, isveç və başqa dillərə tərcümə edilmişdir. Onun ingiliscə, Azərbaycan  türkcəsi  və fransızca yazdığı  orijinal əsərləri də  vardır. Bir çox əsərləri Mar­kes, Nabokov, Oktavio Paz, Nazim Hikmət, Borxes, Şimborska kimi böyük dün­ya yazarları ilə birgə nəşr olunmuş, onlarla eyni antologiyalarda yer almışdır.

“Nyu-York tayms”, “Vaşinqton post”, “Mond”, “Fiqaro”, “Taym” kimi nüfuzlu nəşrlərdə əsərləri və əsərləri barədə yazılar dərc edilib.

Jonh Leonard, Edqar Lorens Doktorov, Helene Sixous,Tyerri Bodar və b. nüfuzlu şəxslər onun haqqında yüksək fikirlər söyləyib, rəsmi yazılar yazıblar.

Bərahəninin 1968-ci ildə yazdığı “İnsanlıq tarixi” kitabının İranda çapına icazə verilməyib. Lakin  E.L.Doktorov adlı bir amerikalı yazıçı kitaba aid böyük bir məqalə yazıb, onu ingilisdilli topluma təqdim etmişdir. Rza Bə­ra­hə­ni “Ayaz bəyin cəhənnəm günləri”, “Öldürülənlərin türküsü”, “Yurdumun sirləri”,  “İlyas Nyu-Yorkda”, “Quyudan quyuya”,  “Azadə xanım  və müəllif”  kimi romanların  “Bağçanın ceyranları”, “Meşə və şəhər”, “Günortadan sonra bir gecə”, “Günəşdəki çilə”, “Aydakı çiçək”, “Zil-Allah”(zindan şeirləri), “Maskalar və bağlar” (ingiliscə), Böyük şüşələr”,  “Pəncərəyə gəl”,  “İsmayıl”, “Kəpənəklər” kimi  şeir  toplularının və  “Misdən qızıl”, “Hafiz risaləsi”,” Ədəbiyyat tənqidində liderlik böhranı”, “İran inqilabında  nələr oldu, nələr olacaq?”, “Gələcək nəsillərə hesabatlar” kimi tənqidi araşdırmaların və digər müxtəlif janrlarda yazılmış əsərlərin müəllifidir. Müəllifin “Ayaz bəyin cəhənnəm günləri” ingilis və fran­sız dil­lərinə tərcümə edilmişdir. O.Şekspir, Kundera, Man­delştam, Fanon və digər ünlü ya­­zar­ların əsərlərini farscaya çevrilmişdir.

      Azərbaycanda “Rza Barahəni: şeirlər, müsahibələr, araşdırma” (2009), Türkiyədə “Kəpənəklərə” (2005) şeir kitabları işıq üzü görüb. 2019-cu ildə isə Pərvanə Məmmədlinin təqdimatında “Rza Bərahənidən seçmələr” kitabı çap olunub.

Rza Bərahəni 25 mart 2022-ci ildə Torontoda vəfat etmiş, şəhərin Elgin Mills qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

Xanım Aydın,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Bakı… Səhər günəşinin Xəzər dalğalarına yansıdığı, küləyin qızılı saçları oynadan insanlarla dolu bir şəhər. Burada hər küçənin, hər daşın öz sözü, öz xatirəsi var. Amma şəhərin köhnə hissəsində, Şamaxinka yolundan başlayıb Nərimanov prospektinə qədər uzanan Paralel küçələr, Bakı tarixinin sanki bir xəritəsini çəkir.

1918-ci ilin əvvəlinə qədər Şamaxinka rayonunun strukturu həmçinin həmin bu paralel küçələrlə müəyyən edilirdi. Bu yeddi küçə özündə yaranan gündən bu günə kimi şəhərin yaddaşı, insanlarının arzuları və talelərinin izlərini saxlayır.

XIX əsrin sonlarında məskunlaşmağa başlayan bu küçələr arasında Cəfər Cabbarlı küçəsi öz memarlığı və möhkəmliyi ilə seçilirdi. Bu gün “Nizami” metrosunun üstündə yerləşən bu küçənin fasadları yenidən təmir olunur, köhnə Şamaxinka isə yenidən doğulmuş kimi abadlaşdırılır. Lakin bir vaxtlar burada dar, birmərtəbəli evlər, dağılmış yollar və yeraltı suların üzərindən axan kanalizasiya vardı. Şəhər kasıb təbəqəsinin yaşadığı o dar küçələrə yarananda ad verilməyib. Sadəcə bir-birinə paralel olduğu üçün nömrələr qoyularaq “Paralel” deyilib.

İndi isə Paralel küçələrdə çoxmərtəbəli binalar, işıqlı küçələr, supermarketlər, təhsil müəssisələri və müasir infrastruktur fəaliyyət göstərir. Hər addımda keçmişlə bu günün iç-içə keçdiyi bir məkan – Bakı şəhərinin tarixi ilə müasirliyi görüşdürən bir xətt.

1-ci Paralel – Əlibəy Hüseynzadə

Əvvəllər İskrovski adlanan bu küçə bolşeviklərin “İskra” qəzetinin çap olunduğu mətbəəsi ilə məşhur idi. Sovet dövründə muzeyə çevrilmiş bina bu gün də mövcuddur, amma mətbəə artıq fəaliyyət göstərmir. Azərbaycanın müstəqilliyini elan etməsindən sonra küçə Əlibəy Hüseynzadə adı ilə tanındı. Hüseynzadə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin üçrəngli bayrağının müəllifi, filosof, həkim və rəssam idi. 1908-ci ildə Azərbaycanın ilk operası “Leyli və Məcnun”un hazırlanmasında yaxından iştirak edib.

2-ci Paralel – Balababa Məcidov

Bu küçə Balababa Məcidov adı ilə tanındı. Balababa Məcidov Mikrobiologiya, Epidemiologiya və Gigiyena İnstitutunun direktoru, professor və elm xadimi olub. Bir neçə il əvvəl isə rekonstruksiya layihəsi çərçivəsində küçə yenidən abadlaşdırıldı və genişləndirildi.

3-cü Paralel – Mahmud Abilov

Post-sovet dövrdə küçəyə hərbi xadim, general-mayor Mahmud Əbilovun adı verildi. M.Əbilov 2 dəfə “Qızıl Ulduz bayrağı”, 2-ci dərəcəli “Kutuzov” ordenləri ilə təltif edilib.

4-cü Paralel – Subhi Səlayev

Sovet dövründə bu küçə Hüseyn Cavidin adı ilə tanınırdı. Cavid XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatında böyük rol oynamış, əsərlərində fəlsəfi lirika və insanpərvərlik mövzularını əks etdirmişdir. Repressiyaya məruz qalan Cavid düşərgədə vəfat etmiş, qalıqları 100 illiyinə Naxçıvanda yenidən dəfn edilmişdir. Bu gün küçə tanınmış neftçi-alim Subhi Səlayevin adını daşıyır.

5-ci Paralel – Fuad İbrahimbəyov

Sovet dövründə Nikolay Qamaleyin adı ilə tanınan küçə bu gün Azərbaycanın ilk azərbaycanlı psixiatrı Fuad İbrahimbəyovun adını daşıyır. 1926-cı ildə o, respublikada ilk eksperimental-psixoloji laboratoriyanı yaradıb, lakin 1948-ci ildə repressiyaya məruz qalıb.

6-cı Paralel – Məmməd Naxçıvani

Küçə əvvəllər məşhur müğənni Bülbülün adını daşıyırdı. Bülbül Azərbaycan xalq musiqisini italyan opera ənənələri ilə birləşdirərək dünyaya tanıdıb. Hal-hazırda 6-cı Paralel Məhəmməd Naxçıvaninin adını daşıyır. O, görkəmli alim, fikir adamı və dövlət xadimi olub, fars dili izahlı lüğətini hazırlayıb.

7-ci Paralel – Bəsti Bağırova

Sovet dövründən bu günə qədər Bəsti Bağırova adı ilə tanınan küçə, Goranboy rayonunun kolxoz sədri olmuş, iki dəfə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüş pambıqçının şərəfinə adlandırılıb. 1 nömrəli Bakı Tibb Kollecinin orada yerləşdiyinə görə küçə çox populyardır.

Bakı şəhərinin Paralel küçələri tarixin canlı şahidi, mədəniyyətin və insan talelərinin izidir. Hər biri bir neçə dəfə ad dəyişdirib, hər ad bir dövrün hekayəsini danışır. Dar, birmərtəbəli evlərdən, çoxmərtəbəli binalara keçid isə şəhərin özü kimi, keçmişlə bu günün simfoniyasıdır. Maraqlısı budur ki, bu küçələr özündə tarix daşıdığı kimi, Bakının köhnə – özündə tarix daşıyan insanları onlara hələ də “Paralel” deyir. Məsələn, yolda bir yaşlı adamdan nəyinsə yerini soruşsan, “Dön birinci Pararlelə, düz get” deyəcək.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

Aytən Ağasıyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Zamanın yaz yağışı kimi süzülərək axdığı günlərdən biri idi. Telefonun yanıb sönən işığında ekrandakı adı oxuyub çalınan zəngi açdım, bir az danışdıq…

Hər şeyin keçici olduğunu, zamanın bir günə sığmadığını, bəzən də bir günün saatıma sığmadığını dəfələrlə sınamışdım. Amma bu gün fərqli idi. Nə şikayət edirdim, nə də şükür içində idim. Sanki belə də olmalıymış kimi qulağımda telefon, o tərəfdəki adamın səsi ilə saatımla oynayırdım.

Telefondakı adama "məni görmək üçün 36 saat vaxtın var" dedim, hansı ki o görüş heç olmayacaqdı

-Niyə mənə qulaq asmırsan? O səs nədir elə?

-Saatımla oynayıram..!

Bəli, o an qolumdakı saatla oynayırdım. Yenə saatıma sığmayan dəqiqələrin içində özümdən uzaqlaşdım. Sanki mənim zamanım bu dünyanın saatına uyğun gəlmirdi.

Heç uyğunlaşmağa çalışmırdım da. Son vaxtlar zamanın ağırlığını keçən hər dəqiqədə hiss edirdim.

Zamanın həfifliyini isə yalnız nənəmin ürək döyüntüləri hiss etdirirdi mənə.

Bir az danışdıqdan sonra telefonu söndürdüm. Yastığa yaslanaraq dincəlmək istəyirdim ki, nənəm gəldi. İçimdəki xaosu sakitləşdirmək üçün yaxınlaşdıqca hiss etdiyim ürək döyüntülərinə qulaq verdim.

 Nənəmin ürək döyüntülərini dinləyəndə sanki bu dünyaya başqa bir pəncərədən baxırdım. O hər dəfə yuxuya getdikcə mən də başımı onun qalxıb-enən sinəsinə qoyub döyüntünün tezliyində özümü axtarırdım. O döyüntünü o qədər sevirdim ki, "görsənməyən kulyoka" qoyub həmişə özümlə gəzdirmək istəyirdim.

Saat kimi vurmurdu ürək! Yavaşlamırdı, geridə qalmırdı.

Nənəmi yaşatmaq üçün çırpınırdı, fasiləsiz, dincəlmədən!

Bir tərəfdən də qolumdakı saatı sağa sola fırladırdım…

-      Saatınla az oyna!

Nənəm yatmamışdı deyəsən.

Bu dəfə nənəmin sözünü eşitdim, saatımı çıxarıb kənara qoydum.

Bir tərəfdən də özümə deyirdim ki "qulaq as, bu gün də ancaq saatınla oynadın! Ovcunun içindən uçub gedən zamanı tutmağa çalışdın! Burax getsin daha. Əllərin boş, ürəyin dolu olsun!"

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Amerikalı fizik Robert Milliken (şəkildə Eynşteydən sağda) Eynşteynin işığın hissəciklərdən (fotonlardan) ibarət olması ideyasına inanmırdı və qəbul etmirdi. Çünki 20-ci əsrin əvvəllərində işığın dalğa nəzəriyyəsi elmdə üstünlük təşkil edirdi...

Buna görə Milliken Eynşteynin fikirlərini təkzib etmək üçün əsaslı surətdə planlaşdırılmış təcrübələr aparmağa başlayır. Nəticədə bu təcrübələr, əksinə, işığın fotonlardan ibarət olduğunu təsdiqləyir. Milliken bu işinə görə Nobel mükafatı alır.

Eynşteyn isə 1910-1922-ci illərdə hər il Nobel mükafatına namizəd olsa da, o bu mükafatı yalnız 1922-ci ildə ala bilir. Maraqlıdır ki, dahi alimə Nobel mükafatı onu bütün dünyada məşhurlaşdıran nisbilik nəzəriyyəsinə görə yox, fotoelektrik effekt nəzəriyyəsinə görə verilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Sovetlər dönəmində Moskvada Ədəbiyyat İnstitutu var idi (elə indi də var, -red.), müttəfiq respublikalardan ən istedadlı gənc yazarları ora oxumağa göndərirmişlər. Oranı oxuyan qeyri-rəsmi ustad statusu alırdı. Onlardan biri də Salam Qədirzadə olub. Onlar 6 nəfər eyni illərdə təhsil alıblar, hamısı da Azərbaycan sovet ədəbiyyatı tarixinə adlarını qızıl hərflərlə yazdırıblar: Nəbi Xəzri, Əli Kərim, İsgəndər Coşqun, Cabir Novruz, İsa Hüseynov və Salam Qədirzadə...

Salam Qədirzadə sonradan xatirələrində yazacaqdı ki, biz Peredelkino kəndində yaşayırdıq. İnstitutun yataqxanası orada idi. Kasıb yaşayırdıq. Novruz bayramlarında biz gənclərin paxlava, şəkərbura paylarını Səməd Vurğun gətirirdi. Bizim ehtiyac içində yaşadığımızı, korluq çəkdiyimizi görən şair bəzən soyuq qış aylarında birimizə şərfini, birimizə papağını verirdi...

Bu xatirədə həm böyük şairimiz Səməd Vurğunun təəssübkeşliyi, insanpərvərliyi yer alıbdır, həm də içi Salam Qədirzadə olmaqla, azərbaycanlı istedadlı gənclərin necə məşəqqətlərə qatlanaraq elitar məktəbdə biliklərə yiyiələnmələri təsvir edilir və bu gənclər, əlbəttə ki, sonradan çəkdikləri cəfaların səfasını görə bildilər...

Bu gün Salam Qədirzadəni yad etməyimiz səbəbsiz deyil, görkəmli yazarımızın anadan olmasının 103-cü ildönümüdür.

Salam Qədirzadə 35-dək kitab müəllifidir. Onun "Qış gecəsi", "46 Bənövşə", "Kəndimizdə bir gözəl var", "Sevdasız aylar" kimi romanları gənclərin masaüstü kitabına çevrilib. Oxucular tərəfindən səbirsizliklə gözlənilən əsərləri hər zaman ən yüksək tirajlarla nəşr olunub

Ədib 1923-cü ilin aprel ayının 10-da Bakı şəhərində anadan olub. O, hələ uşaqlıqdan şeir və hekayələr yazır, ədəbi dərnəklərdə iştirak edirmiş. Ancaq o dövrdə onu təkcə ədəbiyyat maraqlandırmayıb. Musiqini o qədər sevib ki, hətta tar çalmağı öyrənməyə qərar verib. Bu sahədə təhsil almaq üçün sənədlərini götürüb musiqi məktəbinə gedib. Onların musiqi qabiliyyətini bəstəkar Üzeyir Hacıbəyov yoxlayırmış.Növbə ona çatanda o, tarda bir musiqi ifa edib. Üzeyir bəy deyib ki, bala, sən bu sənəti at, tarzən olmaq sənlik deyil. Sonralar bu xatirəni yada salar, gülə-gülə Üzeyir bəyə rəhmət oxuyarmış. Çünki bəstəkarın məsləhətindən sonra o, yenidən ədəbiyyata meyl edib. Bu sahə üzrə oxumağı arzulayıb. Lakin Böyük Vətən müharibəsi həmin arzuları düz 5 il təxirə salıb. 1941-ci ildə orta məktəbi bitirən kimi 18 yaşlı Salam könüllü şəkildə cəbhəyə yola düşüb.

1941–1945-ci illərdə o, Şimali Qafqaz, Kuban, Qərbi Ukrayna, Polşa, Bessarabiya, Rumıniya, Çexoslovakiya, eləcə də Almaniyanın faşistlərdən azad edilməsində sıravi döyüşçü kimi iştirak edib, cəbhələrdə göstərdiyi şücaətə görə III dərəcəli Şöhrət ordeni, İgidliyə görə və daha yeddi medalla təltif olunub, Baş Ali Komandanlıq tərəfindən fərqləndirilib.

Müharibə illəri sonradan yazıçının bir sıra əsərlərində öz əksini tapıb. 1946-cı ildə ordu sıralarından tərxis olunduqdan sonra Salam Qədirzadə Sumqayıt şəhərində 18 saylı fabrik-zavod təhsili məktəbində müdir müavini vəzifəsinə təyin edilib. 1948-ci ildə isə Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinin qiyabi şöbəsinə daxil olub.

Eyni zamanda Mərkəzi radionun yerli verilişləri üzrə məsul redaktoru vəzifəsində çalışmağa başlayıb. 1949-cu ildə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının zəmanəti ilə Salam Qədirzadə Moskvadakı M. Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutuna təhsil almağa göndərilib. Onun hələ tələbə ikən diplom işi olaraq yazdığı "Gənclik" povestini Rusiyanın məşhur "Detgiz" nəşriyyatı ayrıca kitab şəklində nəşr edib.

Moskvada oxuyarkən Salam ailə qurub. Həyat yoldaşı Roza Qədirova milliyyətcə rusdur. Yazıçı onunla dərsə yollanarkən elektrik qatarında tanış olub. Roza xanım hər səhər qatarla işə gedirmiş,  eyni qatarda hər gün  rastlaşırmışlar. Yolboyu kitab oxuyan rus gözəli Salam Qədirzadənin gözündən yayınmır. Yazıçı bir gün cəsarətini toplayıb qıza könül açıb, məhəbbətinin qarşılıqlı olduğunu öyrənəndə, sanki dünyanı ona bağışlayıblar. İlk görüşlərində bir-birlərinə ayrı keçən illərindən danışıblar. Roza xanım ondan heç nəyi gizlətməyib. Amma Salam Qədirzadə bir məsələni sevgilisindən sirr saxlayıb, ona Bakıda heykəltəraş qızla nişanlı olduğunu deməyib.

1952-ci ildə Salamın tələbəlik illəri sona yetib. Moskvayla vidalaşmaq vaxtı yaxınlaşıb. Ancaq könlünü ovlayan gözəldən həmişəlik ayrılmağı ağlına da gətirməyib. Elə qız da onsuz yaşamaq barədə düşünmək belə istəmirmiş. Dostlarını restoranların birinə toplayıblar, xudmani məclis qurub evləniblər.

Qızı Leyla xanım xatirələrində birində belə deyir:

“Atamın Moskvadan gözəl bir qızla dönməsi anasını, qardaş-bacısını çaşdırsa da, giley-güzar etmirlər. Həm də ona görə ki, atamı çox istəyir, onu özlərinə ağsaqqal bilir, bir sözünü iki etmirdilər. Həm də anlayırdılar ki, könülə güc yoxdur. Sevgilisinə görə doğmalarını qoyub-gələn qərib gəlini incitməyə də ürəkləri gəlmir.

Ona “Salamın nişanlısı var”, - deməyə utanırlar. Gəlini mehribanlıqla qarşılayırlar. Heç atamdan soruşmurlar da ki, bəs indi biz neyləyək, nişanlısına, ailəsinə nə cavab verək. Bacıları özləri məsələni yoluna qoyurlar...”

Bakıya qayıtdıqdan sonra gənc yazıçı 8 il Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının orqanı olan "Azərbaycan" jurnalının məsul katibi vəzifəsində işləyib. 1960-cı ildə Salam Qədirzadə "Kirpi" satirik jurnalının məsul katibi təyin olunub. 1966 ilədək həmin vəzifədə çalışıb.

1975–1976 illərdə Salam Qədirzadə Yazıçılar İttifaqının Dramaturgiya üzrə məsləhətçisi kimi çalışıb. 1976-cı ildə isə "Kirpi" satirik jurnalının baş redaktoru təyin olunub və 1980-ci ilədək həmin vəzifəni icra edib. Bir qədər sonra həmin dövrdə Azərbaycan KP MK-nin birinci katibi Heydər Əliyevin iştirakı ilə keçirilən Azərbaycan yazıçılarının qurultayında Yazıçılar İttifaqının İdarə heyətinə üzv seçilib.

Salam Qədirzadə dramaturq kimi də tamaşaçıların rəğbətini qazanıb.

Onun pyesləri təkcə Azərbaycanda deyil, Ukrayna, Moldova və digər ölkələrdə səhnəyə qoyulub. "Hardasan, ay subaylıq", "Həmişəxanım", "Gurultulu məhəbbət", "Şirinbala bal yığır" kimi komediyaları isə elə indi də gündəmdədir. Salam Qədirzadə güclü satira və yumor ustasıdır.

Onun satirik əsərləri müasir Azərbaycan ədəbiyyatında yeni bir səhifə açıb, yeni məktəbin bünövrəsini qoyub.

Çox zarafatcıl, şən adam olub Salam Qədirzadə. Bir dəfə kolxozda briqadir işləyən 60-65 yaşlarında bir kişi onun evinə gəlib, ona bir neçə şeir oxuyub və əlavə edib ki, o, yazıçı olmaq istəyir. Salam Qədirzadə ondan soruşub ki, mən briqadir ola bilərəm. Kişi “Yox, nə danışırsınız, bunun üçün oxumaq, təcrübə lazımdır” cavabını verəndə Salam Qədirzadə söyləyib: “Bax, şeiri yazmaq üçün də istedad lazımdır. Bir də unutmayın ki, şeiri yazan şair olur, yazıçı yox”. Kişi ona olunan dəvətə baxmayaraq, çay içmədən, çörək yemədən qovluğunu qoltuğuna vurub, tələsik çıxıb gedir.

Bir dəfə də gül ticarəti ilə məşğul olan pullu dostları onu və Qabili Buzovnaya qutab qonaqlığına çağırır. Qabil də təzəcə çıxan kitabını - “Nəsimi” poemasını həmin o tacirə hədiyyə aparır. Salamdan soruşur, avtoqrafa söz tapa bilmirəm, səncə, bu kitaba nə yazım? Salam da cavab verir: “Heç nə, yaz ki, ver qutabı, al kitabı”. Qabil elə də yazır...

Ona yaxşı vəzifələr təklif edib, məsuliyyətli iş tapşırırmışlar. Bacardığı qədər onlardan imtina edib. Dövlət işlərindən kənar durmasını özü daha çox yazıçılığıyla bağlayıb: “Nəyimə lazımdır vəzifə?” deyərdi. – “Mənimki odur, çəkilim bir tərəfə, əsərlərimi yazım”.

Hətta Şıxəli Qurbanov ideologiya üzrə katib işləyəndə Salam Qədirzadəni Mərkəzi Komitəyə şöbə müdiri qoymaq istəyib, razılaşmayıb. Deyib ki, mən yazıçıyam, vəzifə adamı deyiləm.

Yazıçıya heç bir fəxri ad verilməyib. Buna görə çox incik olub. O "Kirpi" jurnalındaykən antipodları daim tənqid edirmiş, bu səbəbdən də çoxlu düşmənləri var idi. O cümlədən, MK-nın təbliğat-təşviqat şöbəsinin müdiri kreslosunda əyləşmiş Ramiz Mehdiyev də ona düşmən kəsilənlərdən biri idi, yazıçının hər yerdə adının üstündən xətt şəkirdi...

Hətta bu situasiya Salam Qədirzadənin səhhətinə də təsir edib. Bir neçə dəfə rəsmi orqanlara müraciət etsə də müsbət cavab verməyiblər. Buna görə, əsəbiləşir, gərgin olur, siqareti daha çox çəkirdi.

Bir gün isə insult keçirir. Sonradan xəstəliyi şiddətlənir, komaya düşür. Bir həftə komada qalandan sonra 1987-ci il noyabrın 15-də heç bir vəsiyyət etmədən 64 yaşında dünyasını dəyişir. Son kitabını “Hər gün ömürdən gedir” adlandırır. Bu kitabı görmək ona qismət olmur.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Onun "Dahiprezidentə xatirə duaları" əsəriABŞ, Fransavə Almaniyadaifaolunub. Azərbaycanınvə Rusiyanıngörkəmlibəstəkarı və orqanifaçısı olaraqo, "İohannSebastyanBaxınvarisləri" beynəlxalqmedalınalayiqgörülüb. Dahi bəstəkarQaraQarayevinyetirməsidir. O, dünyadailk şəxsdirki... - “ŞərqinSebastyanBaxı” adlandırılıb…

ArifAbdullaoğluMirzəyev 10 aprel 1944-cü ildə Bakıdaanadanolub. Üzeyir Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında Qara Qarayevin sinfində təhsil alıb. Hazırda Almaniyada yaşayır.

Bakıdakı təhsilini başa vurduqdan sonra bir müddət P.İ.Çaykovski adına Moskva Konservatoriyasında orqan sənətinin nəzəriyyəsi və tarixindən dərs deyib. Beləliklə, Arif Mirzəyev yaradıcılıq fəaliyyətini müəllimliklə birləşdirib.

Ornamental-muğam, xoral və polifonik variasiyalar formasında Şərq polifonik solo orqan əsərləri yazan ilk bəstəkardır. 1992-ci ildə dünya musiqi ədəbiyyatında ilk İslam matəm musiqisi - "Yanvar passionu"nu ("Yanvar mərsiyələri") bəstələyib.

Arif Mirzəyev dahi alman bəstəkarı İohan Sebastyan Baxın musiqi sahəsi üzrə mütəxəssisdir, eyni zamanda onun davamçılarından biri sayılır. Müasir musiqidə polistilistikanın ustadlarından biri hesab olunur.

Qara Qarayevin tələbəsi

O, Qara Qarayevin yaradıcılığında əldə etdiyi uğurlarında müstəsna rolunun olduğunu deyir:

"Böyük müəllimim Qara Qarayev həmişə bizə deyərdi ki, bir dəqiqənizi belə boşa sərf etməyin. Bu sözlər həmişə məni daha çox çalışmağa sövq edib. Hərdən sutkada iyirmi beşinci saatı axtarıram. Bəlkə bunun nəticəsidir ki, həyatımın çoxunu yaradıcılığa həsr etmişəm.

Çalışmışam ki, daha çox sənət nümunələri yaradım. Baxmayaraq ki, uzun illər əvvəl pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmuşam. Amma sonradan özümü bütünlüklə yaradıcılığa həsr etdim. Mən maksimalist insanam və çalışıram ki, yaratdığım hər bir əsər musiqidə yeni səhifə açsın".

Baxın varisi

2002-ci ildə "İohan Sebastyan Baxın xatirəsinə simfoniya" və "Yanvar passionu"na görə musiqi sənəti sahəsində Rusiyanın dövlət mükafatına layiq görülüb. Eyni zamanda, MDB ölkələri mədəniyyət və incəsənət xadimləri arasında "İohan Sebastyan Baxın varisləri" beynəlxalq gümüş medalı ilə təltif edilmiş ilk şəxsdir.

Bundan başqa, Rusiya Mədəniyyət Nazirliyi, Azərbaycan Respublikası Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsi və Azərbaycanın Almaniyadakı səfirliyinin fəxri fərmanları ilə təltif olunub. 2011-ci ildə Azərbaycanda "Əməkdar artist" fəxri adına layiq görülüb. Arif Mirzəyev 1979-cu ildən Rusiya və Azərbaycan Bəstəkarlar ittifaqlarının üzvüdür.

1994-cü ildən isə Almaniyanın İohan Sebastyan Bax adına Beynəlxalq Musiqi Cəmiyyətinin, 2006-cı ildən Avropa Bəstəkarlar və Orqançılar Assosiasiyasının üzvü, Avropa Azərbaycanlıları Konqresinin isə fəxri üzvüdür. Almaniyanın Robin Lenqli adına Orqan Kitabxanasının donorlarından biridir.

Yaradıcı konsepsiyası

Arif Mirzəyevin elmi sahəsi sənətşünaslıqdır. Arif Mirzəyevin yaradıcılıq konsepsiyasının əsasını "Şərq və Qərbin neorenessans musiqisi sahəsində polistilistika" təşkil edir. Şərq İntibahının modal musiqisi və ya muğam, Avropa və Almaniyanın klassik polifoniyası, eləcə də müxtəlif dini konfessiyalara məxsus - islam, protestant və katolik musiqilər onun yaradıcllıq və fəaliyyət sahəsinə daxildir.

Arif Mirzəyevin əsərlərinin ifaçıları arasında beynəlxalq müsabiqələrin laureatları var: E.Avramenko, X.Albrext, F.Bədəlbəyli, N.Qavrilova, N.Quliyev, N.Qureyeva, L.Dedova, D.Zaretski, L.Koqan, M. Makarova, A. Markov, A. Sevidov, A. Slobodyanik, A. Fiseyski, A. Xorosinski, N. Yaşvili və s.

Azərbaycanlı bəstəkarın müxtəlif illərdə Rusiya, Ukrayna, Estoniya, Macarıstan, Almaniya, Şotlandiya, İngiltərə, Azərbaycan, İsveç və s. ölkələrdə konsertləri keçirilib. 2018-ci ildə Arif Mirzəyevin Almaniyada Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasının 100 illiyinə həsr olunmuş konserti baş tutub. Bəstəkarın 70 illik yubileyi 2014-cü ildə Bakıda keçirilib.

Məşhur əsərləri

- Solo orqan üçün "Xoral və klassik fuqa" (1963)

- Piano sikli 24 prelüd (1966-1989)

- "Leypsiq" sonatası (1969)

- Caz konserti (1981)

- Baxın 300 illiyi üçün "İohan Sebastyan Baxın xatirəsinə orqan simfoniyası" (1984)

- Yanvar faciəsi qurbanlarının xatirəsi üçün "Yanvar passionu" (1992)

- Xocalı soyqırımının qurbanlarının xatirəsinə "Xocalı uşaqları üçün layla" (1996)

- "Şahzadə Diana üçün sarabanda" (1997)

- 11 sentyabr Nyu-York terror aktının qurbanları üçün "Nyu-York Passionu" (2001)

- Azərbaycanın mərhum prezidenti Heydər Əliyev üçün "Dahi prezidentə xatirə duaları" (2004)

- "Üzeyir Hacıbəyov" simfoniyası (2008)

- Orkestr üçün simfoniya (2008)

- Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 50 illik yubileyinə həsr olunmuş marş (2011)

- "Nizami Gəncəvi" simfoniyası (2016)

Arif Mirzəyev həm də çox sayda instrumental vokal və caz əsərlərinin müəllifidir.

Qocaman sənətkarın bu gün 82 yaşı tamam olur. Bizə də, səsimiz Almaniyaya yetərsə, onu sadəcə təbrik etmək qalır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

NailZeyniyev,

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

“Şəhəri insanlar yaradır” deyilir. Bu fikir doğrudur, amma tam deyil. Çünki şəhərin özü də insanı formalaşdırır. İnsan yaşadığı mühitə uyğunlaşır. Gördüyü binalar, keçdiyi küçələr, vaxt keçirdiyi meydanlar onun düşüncəsinə və davranışına təsir edir. Bu təsir gözə görünmür, amma hiss olunur.

Bakı gözəl şəhərdir, burda hamı xoşbəxtdi,

Bakı gözəl şəhərdir, burda hamı bədbəxtdi...

Bakı buna yaxşı nümunədir. Şəhərin müxtəlif hissələrində fərqli dövrlərin izləri var. İçərişəhərin dar küçələri, sovet dövrünün böyük və ağır binaları, son illərin şüşə və metal konstruksiyaları hamısı eyni məkandadır. Amma hər biri başqa bir düşüncə tərzini göstərir. Bu fərqlilik şəhərin daxilində müəyyən bir gərginlik yaradır.

Keçmişdə memarlıq təkcə estetik məsələ olmayıb. Xüsusilə sovet dövründə məkan insan davranışını yönləndirmək üçün qurulurdu. Geniş prospektlər, böyük meydanlar, eyni tipli binalar bunların hamısı müəyyən bir həyat formasını təşviq edirdi. Bu təsirin izi bu gün də qalır.

Şəhər mühitinin insan psixologiyasına təsiri də danılmazdır. Sıx, monoton və ya piyada üçün əlverişsiz məkanlar insanı yorur. Yaşıllığın az olduğu, betonun üstünlük təşkil etdiyi yerlərdə bu təsir daha güclü hiss olunur. İnsan bunu hər zaman fərq etmir, amma gündəlik halına təsir edir.

Buna görə şəhərin köhnə və yeni hissələri ilə bağlı mübahisələr yaranır. Biri tarixi, yaxınlığı, insan miqyasını üstün tutur. Digəri isə rahatlığı, müasirliyi və nizamı. Bu fərq sadəcə zövq fərqi deyil, həyat tərzi fərqidir. Memarlıq bu fərqi göstərir, eyni zamanda gücləndirir.

Tarixi məkanların itirilməsi yalnız görünüşün dəyişməsi deyil. O yerlərlə birlikdə bir yaşam forması da yox olur. İnsanların qurduğu münasibətlər, gündəlik vərdişlər, məkanla bağlı xatirələr də silinir. Bu, görünməyən, amma ciddi bir itkidir.

Bu gün şəhər planlamasında tez-tez ziddiyyətlər görünür. Bir tərəfdən qoruma, digər tərəfdən yeniləmə istəyi var. Bu iki istiqamət həmişə uzlaşmır. Çünki şəhərin necə olmalı olduğu barədə ortaq fikir yoxdur.

Memarlıq bu baxımdan sadəcə tikinti deyil. O, qərarların nəticəsidir. Hər bina müəyyən bir düşüncənin məhsuludur. Kim üçün tikilir, necə istifadə olunacaq, insan üçün nə qədər rahat olacaq bunların hamısı əvvəlcədən müəyyən edilir.

Şəhəri insanlar qurur, amma qurulan şəhər də insanı dəyişir. Bu iki proses bir-birinə bağlıdır və eyni anda baş verir. Hansının daha güclü olduğunu ayırmaq çətindir.

Və biz bilirik ki, yaxşı memarlıq insanı rahat və bütöv hiss etdirir. Ona uyğun mühit yaradır, yaşadığı yerə bağlılıq hissi verir. Əgər bir məkan bunu bacarırsa, o, şəhərin xarakterinə müsbət təsir edir. Bacarmırsa, sadəcə yer tutur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)