İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Qədim Şirvan diyarı. Şamaxı. Başı bəlalar çəkən, zəlzələlər, yağı hücumları nəticəsində məhv olan, amma külündən yenidən dirçələn dahilər məmləkəti. Buradan böyük ədiblər və musiqi xadimləri çıxıblar. Həm də teatr və kino xadimləri. Onların bəzilərini, xüsusən ötən əsrin əvvəllərində sənətdə olanları tanımırıq. Amma tanınmaq borcumuzdur.

Hüseynağa Hacıbababəyovdan danışacağıq. Milli operamızda izlər qoymuş bir şəxsdir o. Operadan da danışdınsa, demək, həm musiqi, həm də teatr mövsusunu əhatələyəcəyik.

Hüseynağa Hacıbababəyov 1898-ci il may ayının 19-da Şamaxıda anadan olub. Ailəsi ilə birlikdə 1902-ci ildə Bakıya köçüb. Uşaqlıqdan teatr sənətinə marağı olub. Hüseynağa burada əvvəlcə "Alekseyski" məktəbində, sonra məşhur teatr xadimi Həbib bəy Mahmudbəyovun təşkil etdiyi təhsil ocağında təhsil alıb. 1910-cu ildə "Nicat" mədəni-maarif cəmiyyəti teatr truppasının xoruna qəbul olunub.

1913-cü ildən başlayaraq "Səfa" mədəni-maarif cəmiyyətinin teatr truppasında, Hüseynqulu Sarabskinin rəhbərlik etdiyi "Müsəlman opera artistləri" dəstəsində, "Zülfüqar bəy və Üzeyir bəy Hacıbəyov qardaşlarının müdiriyyəti"ndə dramatik və musiqili teatr aktyoru kimi çalışıb. 1919-cu ildən 1925-ci ilin avqustuna qədər Milli Dram Teatrının truppasında çalışıb, 1925-ci ilin payız mövsümündən Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrında solist işləyib.

Müxtəlif truppalarda çoxlu dramatik obrazlarla yanaşı, opera və operettalarda qadın obrazlarından Leylinin, Əslinin, Xurşidbanunun, Gülçöhrə və Cahan xalanın, Gülnazın ("Leyli və Məcnun", "Əsli və Kərəm", "Şah Abbas və Xurşid banu", "Arşın mal alan" və "O olmasın, bu olsun", Üzeyir bəy Hacıbəyov), Qəribin anasının ("Aşıq Qərib", Zülfüqar bəy Hacıbəyov), Gülzarın ("Şah İsmayıl", Müslüm Maqomayev) partiyalarını ifa edib.

1925-ci ildən 1972-ci ilə qədər çıxış etdiyi əsas tamaşalar onun sənətkarlığını açıqca göstərib: Çar Brendey, Hindli qonaq ("Qar qız" və "Sadko", Nikolay Rimski-Korsakov), Qərib ("Aşıq Qərib", Zülfüqar bəy Hacıbəyov), Sərvər, Əsgər, Məcnun, Kərəm ("Məşədi İbad", "Arşın mal alan", "Leyli və Məcnun" və "Əsli və Kərəm", Üzeyir bəy Hacıbəyli), Lenski ("Yevgeni Onegin", Pyotr Çaykovski), Əlyar, Şah İsmayıl ("Nərgiz" və "Şah İsmayıl", Müslüm Maqomayev), Qraf Almavivo ("Sevilya bərbəri", Coakkino Rossini).

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı — 25 may 1934

- "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı — 4 dekabr 1938

- "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni — 17 aprel 1938

- "Şərəf nişanı" ordeni — 9 iyun 1959

Hüseynağa Hacıbababəyovun həyat və yaradıcılığını tədqiqi edənlərdən biri də akademik Rafael Hüseynov olubdur.

Məncə, ona ən dəqiq qiyməti də o veribdir:

“İnsan öz ömrünü yaşayır, vaxt axarı ilə gedir, hadisələr bir-birini izləyir, buna elə təsadüflər sırası kimi baxırsan. Amma yalnız ömrün müəyyən həddinə gəlib çatandan sonra anlayırsan ki, sanki bütün bunlar irəlicədən bir ssenari kimi yazılıbmış, nədən sonra nəyin gəlməsi, necə gəlməsi ilahi dəqiqliklə hesablanıbmış. Məktəbdə ona nəğmə dərsini Hənəfi Terequlov deyirdi.

O Hənəfi Terequlov ki, Üzeyir Hacıbəylinin, Müslüm Maqomayevin qaynı olmaqdan savayı, həm də onların ən etibarlı silahdaşlarından, məsləkdaşlarından idi və opera ilə birbaşa bağlıydı. Hüseynağanın da, qardaşı Rzanın da hələ məktəbdəki nəğmə dərslərində oxuları ilə başqalarından qat-qat üstün olduqları aşkarca görünürdü.

 1910-cu ildə "Nicat" cəmiyyəti xor heyətini genişləndirmək üçün qərara alır ki, babat səsi olan məktəblilərdən də cəlb eləsin.  Müsabiqə keçirirlər və az-çox səsi olan şagirdləri yoxlayırlar. Hüseynağa ilə Rzanın zəmanətini artıq Hənəfi Terequlov vermişdi. Uşaqları dinləyirlər, görürlər ki, elə Hənəfinin dediyincə varmış. Müsabiqədə hamıdan yüksək qiymət alaraq ilk qəbul edilənlər də bu iki qardaş olur. 1908-ci il idi.

Hüseynağanın 10 yaşı vardı və axşamlardan birində onun həyatında möcüzə baş verir. Böyük qardaşı Rza onu özü ilə birinci dəfə teatra aparır. Onillər ötəndən sonra Hüseynağa Hacıbababəyov o günlərin həyəcanlı təəssüratlarını yada salırdı. Deyirdi ki, mən məscidlərdə, meydanlarda şəbih tamaşalarını görmüşdüm, "Tumannaya kartina" adlı filmə də baxmışdım. Ancaq qardaşımın məni apardığı, o axşam gördüyüm tamam ayrı bir aləm idi. 1908-ci il idi. Əslində bütün Azərbaycan möcüzə yaşayırdı. "Leyli və Məcnun" səhnəyə gəlmişdi. "Leyli və Məcnun" tamaşasının hər yeni nümayişi ilə Azərbaycan mədəniyyətində yenicə tumurcuqlayan bu sənət növü təzə-təzə pərəstişkarlar qazanırdı. 1908-ci il idi. Hüseynağanın vur-tut 10 yaşı vardı.

Həyatında ilk dəfə teatra gəlmişdi, birinci kərə opera görmüşdü və görüncə valeh olmuş, bu gözələ bir könüldən min könülə vurulmuşdu. Və bu uşağın, onun kimi neçə-neçə yeniyetmənin, neçə gəncin ürəyində yaranan atəşin məhəbbətin səbəbkarı həmin Üzeyir bəy idi. Heyran qoyub sənət aşiqinə çevirdiyi gənclərdən əslində yaşca çox da böyük olmayan mözücə cavan!

O Üzeyir bəy ki, Azərbaycan mədəni həyatında bir təlatüm qoparmışdı. Hüseynağa o çağlarda sehrə düşənlərdən bircəsi idi. Amma eyni sevgi mərəzinə "mübtəla" olanlardan vur-tut 10 yaşlı Hüseynağanın fərqi bu oldu ki, həmin sevda onun başından həyatının sonunacan getmədi, ömrünün mənasına çevrildi. İkicə il sonra 12 yaşlı Hüseynağa Hacıbababəyov artıq operada xorda oxuyurdu.

İllər ötəcək, yaşı çatacaq 60-a, 60-ı da keçəcək və həmin yaşdaykən müsahibələr verərkən, ya söhbətlərində söyləyəndə ki, "mən yarım əsrdən artıqdır səhnədəyəm", bu deyiş çoxuna inanılmaz, şişirtmə kimi gələcək. Necə yəni yarım əsrdir səhnədədir, bunun ki 60 illiyi, türkün sözü, "dünən yox, srağagün" qeyd edildi.

Amma kimin necə qavraması və yozmasından asılı olamayaraq, bu, həqiqət idi - 60 illik bir ömür, onun 50 ili səhnədə, 70 illik həyat, bunun 60 ili teatrda. Və 1913-cü ildə Hüseynağa Hacıbababəyova ilk dəfə artıq müstəqil və sözlü rol tapşırılır. "Gave-yi ahəngər" oynanılırmış, Hüseynağaya Gavənin oğlu rolu həvalə edilir.

Həmin anda bəxtiyar idi, amma sabahkı günü, qarşıdakı illəri və onilləri o dəmdə irəlicədən heç vəchlə görə və təsəvvür edə bilmədiyindən xəbərsizdi ki, indi bu rolu ifa etməsi onun həyatındakı ən nadir hadisələrdəndir. Çünki sonra illər boyu Hüseynağa Hacıbababəyov səhnəmizdə yalnız qadın rollarını oynamalı olacaqdı.

Yol yeni başlanırdı, qarşıda ümidlər sayrışırdı, fərəhlərlə daşan gənc Hüseynağa Hacıbababəyov məsud idi - çünki iki böyük məktəbin qoynundaydı, bir tərəfdən əzəmətli aktyorlardan dram sənətinin incəliklərini mənimsəmək üçün hər ləhzə gözəlcə fürsəti vardı, digər yandan operanın böyük müğənnilərinin böyründə idi, onlardan səhnədən avazla ovsunlamanın gizlinclərini öyrənməyə qapılar açıqdı.

Və tale hədiyyəsi olaraq yolunun lap siftəsindən hərəsi bir məktəb, özlüyündə müstəqil bir yol olan azman sənətkarların yanında qərar tutması sonralar Hüseynağa Hacıbababəyovun özünü də təkrarsız məktəbə çevirdi…”

Bx belə! Təkrarsız məktəb!

Milli opera sənətinin görkəmli nümayəndəsi, müğənni Hüseynağa Hacıbababəyov 1972-ci il noyabr ayının 10-da Bakıda vəfat edib, II Fəxri Xiyabanda dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.05.2026)

Rəqsanə Babayeva,

”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

Tarix bəzən sadəcə rəqəmlərdən ibarət olmur. Bəzən bir gün, bir millətin yaddaşına yazılmış bir nəfəs, bir dönüş nöqtəsi, bir oyanış olur. Mənim üçün də belə günlərdən biri 19 Mayıs Atatürk’ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı-dır. Hər il bu tarix yaxınlaşdıqca, içimdə izah edə bilmədiyim bir həyəcan, bir sükut və eyni zamanda dərin bir çağırış yaranır.

Səhərin ilk saatları idi. Günəş hələ doğmamışdı, amma mən sanki artıq işıq içində idim. Bu işıq, sadəcə təbiətin deyil, tarixdən gələn bir nur idi. Zamanın içində geriyə doğru yol aldım və özümü 1919-cu ilin sahillərində təsəvvür etdim. Qarşımda dənizin dalğaları, arxasında isə böyük bir tarix dayanırdı. Məkan isə Samsun idi.

O sahildə bir insan vardı. Sakit, amma qətiyyətli. Yorğun, amma ümidli. Bu insan yalnız bir sərkərdə deyildi. Bu insan, bir millətin taleyini dəyişmək üçün ilk addımı atan şəxs idi — Mustafa Kemal Atatürk.

19 Mayıs 1919… Bu tarix təkcə bir gəliş deyildi. Bu, bir başlanğıc idi. Bir millətin yenidən ayağa qalxmasının, öz kimliyini xatırlamasının, azadlıq uğrunda mübarizəyə başlamasının ilk səsi idi. O addım, torpağa basılan bir ayaq deyil, gələcəyə uzanan bir yol idi.

Mən bu tarixi yalnız oxumuram, onu hiss edirəm. Çünki bəzi hadisələr var ki, onlar sadəcə öyrənilmir — yaşanır, duyulur, insanın daxilində kök salır.

Bu il yolum məni Anıtkabir-ə apardı. Daha doğrusu, ürəyim məni ora çağırdı. Bu, planlaşdırılmış bir səfər deyildi. Bu, daxildən gələn bir ehtiyac idi.

Anıtkabirə yaxınlaşdıqca insan selinin içində itdim. Amma bu itmək qorxulu deyildi. Əksinə, bu, eyni duyğunu paylaşan minlərlə insanın arasında olmaq hissi idi.

Orada uşaqlar gördüm. Əllərində bayraqlar, gözlərində isə saf bir sevgi. Onlar bəlkə də tarixin bütün incəliklərini bilmirdilər. Amma hiss etdikləri duyğu çox aydın idi — bağlılıq.

Yaşlı insanlar vardı. Onların baxışlarında keçmişin dərinliyi, yaddaşın ağırlığı vardı. Sanki hər biri bu tarixlə şəxsi bir bağ qurmuşdu.

Gənclər vardı. Onlar gələcəyin daşıyıcıları idi. Onların gözlərində gördüyüm şey sadəcə hörmət deyildi — bu, bir ideyanın davamı idi.

Və mən… Mən də onların arasında idim. Amma əslində mən bir kütlənin içində yox, bir ruhun içində idim.

Anıtkabirin pilləkənlərini qalxarkən hər addımda içimdə bir dəyişiklik hiss edirdim. Sanki hər pillə məni bir az daha dərinə — tarixə, yaddaşa, kimliyə aparırdı.

Mozolenin qarşısında dayandığım an, ətrafda minlərlə insan olsa da, qəribə bir sükut vardı. Bu sükut boş deyildi. Bu, anlamla dolu bir sükut idi. Hər kəs öz daxilində bir dialoq yaşayırdı.

Mən də öz-özümə sual verdim: bir insan necə olur ki, bu qədər insanın qəlbində eyni anda yaşaya bilir?

Cavab sadə idi, amma çox dərin:

Çünki o insan, özünü deyil, millətini yaşadıb.

Mustafa Kemal Atatürk adı burada sadəcə tarix dərslərində qalan bir isim deyil. Bu ad, bir ideyadır. Bu ad, bir istiqamətdir. Bu ad, bir millətin özünə inamının simvoludur.

İnsanların arasında gəzərkən bir ana ilə uşağın söhbətini eşitdim. Uşaq soruşurdu:

“Anne, Atatürk niyə bu qədər sevilir?”

Ana bir anlıq susdu. Sonra sakitcə dedi:

“Çünki o, bizim azad nəfəs ala bilməyimiz üçün mübarizə apardı.”

Bu cümlə məni dərindən sarsıtdı. Çünki bəzən ən böyük həqiqətlər ən sadə sözlərdə gizlənir.

Mən də özümə sual verdim: mənim üçün Atatürk nədir?

Bu sualın tək bir cavabı yoxdur. Çünki o, tək bir anlayışa sığmır.

O, liderdir — amma yalnız lider deyil.

O, hərbçidir — amma yalnız hərbçi deyil.

O, mütəfəkkirdir — amma yalnız düşünən deyil.

O, bir başlanğıcdır.

Anıtkabirdən çıxarkən arxaya dönüb son dəfə baxdım. Günəş artıq yüksəlmişdi. Onun işığı abidənin üzərinə düşür, sanki o məkanı daha da müqəddəs edirdi.

O an anladım ki, bəzi insanlar fiziki olaraq aramızda olmasalar da, ruhən heç vaxt getmirlər.

Bu sevgi süni deyil. Bu sevgi zorla yaradılmayıb. Bu sevgi zamanın içində formalaşıb, nəsildən-nəslə keçib və bu gün də yaşayır.

19 Mayıs sadəcə bir bayram deyil. Bu, bir yaddaşdır. Bu, bir çağırışdır. Bu, bir məsuliyyətdir.

Bu gün biz sadəcə keçmişi anmırıq. Biz eyni zamanda gələcəyi də düşünürük. Çünki keçmişini anlayan millət, gələcəyini daha möhkəm qurur.

Mən bir yazar kimi deyil, bir insan kimi deyirəm:

Bu duyğu sözlə izah edilmir. Bu duyğu yaşanır.

Anıtkabirdə gördüyüm o insan seli mənə bir həqiqəti bir daha xatırlatdı: bir millətin gücü onun yaddaşındadır.

Və əgər o yaddaşın mərkəzində bir ad varsa, bu ad sadəcə bir insan deyil — bu, bir dəyərdir.

O ad: Mustafa Kemal Atatürk.

Bəlkə yenə gedərəm Anıtkabirə. Bəlkə yenə o insan selinin içində itib gedərəm. Amma əslində itmərəm. Çünki orada hər kəs eyni hissdə birləşir:

Sevgi.

Hörmət.

Minnətdarlıq.

Və ən əsası — ümid.

Çünki 19 Mayıs bir başlanğıcdır.

Və bəzi başlanğıclar heç vaxt bitmir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.05.2026)

İlhamə Məhəmmədqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Sumqayıt təmsilçisi

İlk baxışdan qaraqabaq adam təsiri bağışlayır, hətta özünə müştəbehlik də hiss olunur. Mən də illər öncə onu tanıyanda bu qənaətdəydim. Amma yaxından tanıdıqca fikrim dəyişdi.

Sən demə Hafiz Ataxanlı (o vaxtlar Nəzərli və İmamnəzərli ədəbi təxəllüsləri ilə çıxış edirdi) tam fərqliymiş; sadə, səmimi, centlemen, qayğıkeş, bir az da kövrək.

Azərbaycan Televiziyası, Xəbər xidmətinin Abşeron-Xızı- Sumqayıt üzrə xüsusi müxbiri işləyərkən – gərək ki, 1996-cı il idi – tədbirlərdə tez-tez görüşürdük.Çox operativ idi. Başqa bölgə müxbirləri kimi ayda-ildə bir dəfə süjet verməzdi. Demək olar ki, hər gün Xəbərlər proqramında aparıcının “Sumqayıtdan xüsusu müxbirimiz Hafiz Eynullayev xəbər verir” ifadəsini eşidirdik.

Sonralar Lider televiziyasının sənədli filmlər studiyasından dəvət aldı. Peşəkar bir komandada biri-birindən maraqlı sənədli filmlərin ssenarisini yazdı.

Lider tv-də də, Azərbaycan Televiziyasında da, İctimai televiziyada da, Mədəniyyət kanalında da işləyəndə fürsət düşən kimi Sumqayıtı, sumqayıtlıları, Sumqayıt ədəbi mühitini təbliğ edirdi.

2021-ci ildən sonra rəsmi iş yerinin olmaması üzündən Sumqayıtda keçirilən tədbirlərə daha tez-tez qatılır. Şəhərin sosial-mədəni həyatında fəal iştirak edir. AYB Sumqayıt bölməsində, Səməd Vurğun adına Mərkəzi Kitabxanada, Heydər Əliyev Mərkəzində, Sumqayıt Dövlət Rəsm Qalereyasında, orta məktəblərdə keçirilən tədbirlərində moderator, təşkilatçı-ssenarist kimi çıxış edib.

2021-ci ildən Hafiz Ataxanlı dramaturgiya sahəsində də fəaliyyətini davam etdirir. Həmin ərəfədə Sumqayıt Dövlət Dram Teatrının qarşısında rastlaşdıq. Hal-əhvaldan sonra hardan gəldiyini soruşdum.

-55 yaşdan sonra teatr məni televiziyadan oğurladı, - dedi – pyesim hazırlanır, premyerada dəvət edəcəyəm.

Hafiz Ataxanlının “Missiya” mistik qəhrəmanlıq dramı Azərbaycan əsgər və zabitlərinin qəhrəmanlığına həsr olunub.

Tamaşada həm birinci Qarabağ savaşı, həm də 44 günlük Vətən müharibəsi göstərilir.

Uğurlu quruluş, mükəmməl  aktyor oyunu, möhtəşəm musiqi tamaşaya rəng qatır. Məlumat üçün bildirim ki, “Missiya” əsəri uğurlu səhnə yaşadı. Şəhər ictimaiyyəti, şagird və tələbələr, Şəhid ailələri, Qazilər, yazıçı və şairlər, hərbi hissə nümayəndələri gəlib səhnə əsərinə baxırdılar.

Hafiz daha sonra mütəfəkkir şair Nizami Gəncəvinin əsərlərinin motivləri əsasında “Xəzinə” 2 hissəli pritçanı qələmə aldı. Xalq artisti Firudin Məhərrəmli əsərə quruluş verdi.

Nizami Gəncəvinin dərin fəlsəfəsi, İrfan ədəbiyyatının qüdrəti, “Xəmsə”nin müdriklik xəzinəsi iki saatlıq tamaşada ustalıqla verilmişdi.

Gəncə Dövlət Kukla Teatrında da Hafiz Ataxanlının monopyesinin yüksək səviyyədə hazırlandığını eşitdim. “Dərdlərimin çamadanı” monopyesi Qarabağ mövzusundaydı.

Ümumiyyətlə, Hafiz Ataxanlının yazı üslubu, mövzuya yanaşması, ədəbi mətni tam fərqlidir.

Qəhrəmanlarını ayrı bucaqdan işıqlandırmağı bacarır. Və ən əsası, hər sosial kateqoriyadan olan adamın dili ilə danışa, peşə vərdişləri ilə mizan qura bilir.

Hafizin hekayələrində kədərli təbəssüm var, dərd var, həm də Sabir Sarvan demiş “dərdi ələ salma” var. Gözlənilməz döngələr onun bədii yazılarının səciyyəvi cəhətləridir. Bir də bütün hekayə və povestlərində kinematoqrafik hava var. Bu da onun televiziya və kino sahəsində çalışmağından gəlir.

Yazıçının düşüncəsinə görə “Ədəbiyyat – ağrının özüdür” (Çexov).

“Bir dərdim var; min dərmana dəyişməm” (Ş.İ.Xətai) ifadəsini tez-tez işlədir. Şübhəsiz, bu da onun daha çox tragikomedik yazmasına sirayət edib.

Hafiz Ataxanlının zərif yumor hissi var. Qara yumoru çox sevir. Onun Yardımlı Xeyriyyə Cəmiyyətinin keçmiş sədri Elman Eldaroğlunun dəstəyi ilə 2011-ci ildə çapdan çıxmış “Başsağlığı və doğum haqqında şəhadətnamə” kitabında aforizmə çevrilə bilən çox ifadə tapmaq olar. Onlardan birini xatırlayıram: Mən sizin qarşınızda baş əyərdim, təəssüf ki, radikulitim var”.

Elə bu məqamda “Missiya” tamaşasından bir epizodu xatırlayıram. Azərbaycan əsirlərini zirzəmiyə gətirirlər. Tanınmış aktyor Mətləb Səfərli zala baxır, a bala, ay oğlum, hardasan? Görürsən, qanadların da gəlib. Başsız bədənini o traktora oxşar andırın altından çıxarıb, gəl bura. Bir azdan toyundur axı, - deyir, - a qırışmal, başsız bədənlə necə rəqs edəcəksən?

Sonra qəhqəhə çəkir. Tamaşaçılar öncə Mətləbin komik jestlərinə gülürlər. Sonra məlum olur ki, bu kişinin nişanlı oğlunu, cəsur döyüşçünü tələyə salıb tutublar, onun dizi üstündə başını kəsiblər. Başla futbol oynayıblar, bədəni tankın altına atıblar. Bundan sonra tamaşaçı salonundan hönkürtü səsləri gəlir.

Hafiz Ataxanlının yazılarının əksəriyyətində belə epizodlar var. Bir dəfə dostlarla söhbətdə vurğulamışdı ki, “Peşimançılıq” tragikomediyasını yazanda özümü saxlaya bilmirdim, ucadan gülürdüm, eyni zamanda gözlərimdən yaş axırdı.

Hafiz etibarlı dostdur, təmənnasız insandır, insanları sevindirməkdən zövq alır, dar gündə kara gəlir. Sadə və səmimidir. Hərçənd, dediyinə görə, çox vaxt səmimiliyini anlamırlar, ya da sui-istifadə edirlər. Tədbirlərin birində, çay məclisində ona bu barədə sual verdik, filankəs, filankəs yenə sizin işinizə əngəl oldular, - dedik.

Hafiz özünəməxsus təbəssümlə cavab verdi:

-Filankəsin o addımı atmasını təxmini bilirdim. Mən yazıçıyam, hadisə qururam, obraz yaradıram. Filankəsin xəbəri yoxdur ki, artıq mənim qəhrəmanımdır. Növbəti addımını da bilirəm. Gözləyirəm, görüm, içindəki zillət nə vaxta qədər onu gizlədəcək?!

Hafiz Ataxanlı yüzdən çox sənədli filmin ssenari müəllifidir. Lider televiziyasında, İstimai TV-də, AzTV-Mədəniyyət kanalında, Butafilm şirkətində, Salnamə studiyasında, Dövlət Sərhəd Xidmətində, ADA Universitetində, digər özəl şirkətlərdə maraqlı layihələr gerçəkləşdirib.

Həsən bəy Zərdabi mükafatı laureatıdır.

2011-ci ildə hekayə və povestlərdən ibarət “Başsağlığı və doğum haqqında şəhadətnamə” kitabı çapdan çıxıb.

“Mir Cəlal dünyası” kitabını rus dilindən tərcümə edib. 2025-ci ildə Xalq artisti Firudin Məhərrəmovun yaradıcılığını özündə ehtiva edən “Altıncı hücrənin remarkası” elmi-publisistik kitabı işıq üzü görüb.

1999-cu ildən AYB-nin üzvüdür.

Ötən ildən bəri “Ədəbiyyat və incəsənət” portalında mütəmadi yazıları dərc edilir. Böyuk xucu marağına səbəb olur onun yazıları. Daim manşetdə yerləşdirilir.

60 yaşının tamam olması günlərdə Hafiz Ataxanlıya bərəkətli, mənalı ömür, yaradıcılıq uğurları arzulayırıq!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.05.2026)

Murad Vəlixanov,

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının İncəsənət şöbəsi

1996-cı ildə ekranlaşdırılan “Özgə vaxt” filmi, rejissor Hüseyn Mehdiyev tərəfindən çəkilmiş və Azərbaycan kinosunda psixoloji dərinliyi ilə seçilən ən ağır, ən düşündürücü ekran əsərlərindən biri hesab olunur. Film həm də yazıçı və şair Ramiz Rövşənin ssenari müəlliflərindən biri olması ilə diqqət çəkir.

Bu filmə baxanda anlayırsan ki, bəzən insanı məhv edən böyük faciələr yox, uzun sürən səssiz əzablardır.

Filmdə nədən söhbət gedir?

Filmin mərkəzində Leyla adlı gənc skripkaçı dayanır. Onun işi, gələcəyi, sevdiyi insan və normal həyatı var. Amma atasının ağır xəstəliyi hər şeyi dəyişir. Göyərçin həvəskarı olan atanın damdan yıxılması onu yatağa və əlil arabasına məhkum edir. Leyla isə atasına qulluq etmək üçün həyatını yavaş-yavaş qurban verməyə başlayır.

Əvvəl işindən uzaq düşür. Sonra dostlarından. Daha sonra sevgisindən.

Çünki hər kəs belə ağır yükün altında qala bilmir. Amma Leyla qalır. Və məhz bu qalmaq onu içəridən dəyişməyə başlayır.

Film çox ağır bir həqiqəti göstərir:

Bəzən insan başqasını yaşatmaq üçün öz həyatını yavaş-yavaş itirir.

“Özgə vaxt” nə deməkdir?

Filmin adı təsadüfi seçilməyib. Leyla artıq öz vaxtı ilə yaşamır.

O, atasının dərman saatı ilə yaşayır.

Atasının ehtiyacları ilə nəfəs alır.

Atasının ağrıları ilə gün keçirir.

Yəni Leylanın həyatı artıq “özgə vaxt”a çevrilir — başqasının zamanına.

Bu, filmin ən ağır və təsirli mənalarından biridir.

Fədakarlıq harada bitir?

Rejissor Hüseyn Mehdiyev film boyu çox çətin bir sual verir:

İnsan sevdiyi biri üçün özünü nə qədər qurban verməlidir?

Bir nöqtədən sonra fədakarlıq sevgi olaraq qalır, yoxsa insanın özünü məhv etməsinə çevrilir?

Leylanın faciəsi də bundadır. O, atasını tək qoymur, amma bunun müqabilində öz həyatından uzaq düşür.

Sakit, amma sarsıdıcı film

“Özgə vaxt” böyük dramatik səhnələrlə yox, gündəlik həyatın yorğunluğu ilə təsir edir.

Bir otaq.

Bir əlil arabası.

Bir pəncərə.

Bir yorulmuş insan.

Film tamaşaçını qışqırıqla yox, səssizliklə düşündürür. Elə buna görə də daha təsirli görünür.

Yekun

Bəzən insan özgələri üçün o qədər yaşayır ki, bir gün özünü itirdiyini anlayır.

“Özgə vaxt” bizə xatırladır:

Fədakarlıq müqəddəsdir, amma insan öz ömrünü tamamilə itirəcək qədər də tək qalmamalıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

"Rəsul Rza böyük humanistdir, onun humanizminin əsasları, qaynaqları şairin xalqla dərin, qırılmaz əlaqəsindədir. Xalqın ağrısı Rəsulun ağrısıdır, xalqın sevinci Rəsulun sevincidir." — Süleyman Rüstəm

"Onun şerlərini bir daha qüvvətli göstərən, ümumiyyətlə, Rzanın sağlam siyasi görüşə malik olmasıdır." — Mehdi Hüseyn

Bəli, bu gün Xalq şairi Rəsul Rzanın anadan olmasının 116-cı ildönümüdür. Rəsul Rza deyəndə yada ilk öncə sərbəst vəzndə şeirin ustadı, “Rənglər” poeması, Xalq şairi Nigar Rəfibəyli, Xalq yazıçısı Anar düşür.

Rəsul Rza 1910-cu il mayın 19-da Azərbaycanın Göyçay şəhərində maarifpərvər ailədə doğulub. Mənşə etibarilə Məmmədxanovlar nəslindən olan atası İbrahim kənddə mirzəlik və xırdavatçılıqla dolanıb. Anası Məryəm poetik istedada malik olub, öz şerlərini əzbər yadda saxlayıb.

Rəsul Rza atasını erkən itirib, anasının və yaxın qohumlarının himayəsində boya-başa çatıb. "Poeziya zəhmət və ilhamdır" avtobioqrafik qeydlərində R. Rza öz tərcümeyi-halına keçərkən belə qeyd edib:

"Deyilənə görə, mən 1910-cu ildə mayın 19-da anadan olmuşam. Deyilənə görə deyirəm, çünki bu tarix düzgün olmaya bilər. Anadan olduğum ili və günü babam əlyazması Quranın səhifələrindən birində qeyd edibmiş. Babamı dəfn edən zaman (mənim onda üç-dörd yaşım olardı) Quran yoxa çıxıb”.

Şair hələ uşaqlıqdan Məhəmməd Füzulinin, Xurşidbanu Natəvanın, Mirzə Ələkbər Sabirin şeirlərini anasının dilindən eşitdiyini bildirib. Uzun illər keçəndən sonra R. Rza yazıb:

"İndi yaddaşımın səhifələrini varaqladıqca mən bir daha inanıram ki, mənim könlümə şerə olan məhəbbətimin ilk qığılcımlarını anam atmışdır. Anam məndə klassik poeziya xəzinəsinə, həm də xalq yaradıcılığına dərin hörmət hissi tərbiyə etmişdir”.

 Rəsul Rza altı yaşı olarkən məktəbə gedib və onun ağır təhsil və iş illəri başlayıb. On dörd yaşında ikən oxumaqla yanaşı həm də şəhər kitabxanasında işləyib. 1925-ci ildə isə Gəncə Sənaye və Kənd Təsərrüfatı Texnikumuna daxil olub, ancaq təhsili yarımçıq qoyub bir neçə aydan sonra evə, anasının yanına qayıdıb. O, 1930-cu ildə Bakıya köçüb, o vaxt böyük bacıları şəhərdə yaşayıblar

Bakıda o məktəb yoldaşı və şair Abdulla Faruqdan başqa heç kimi tanımayıb. Ancaq çox çəkməyib ki o, şair A. Faruq vasitəsilə ədəbi aləmdə yaxşı tanınan Mikayıl Müşfiq, Süleyman Rüstəm, Mehdi Hüseyn, Səməd Vurğun, Mikayıl Rəfili, Əli Nazim, Mirzə İbrahimov və başqaları ilə yaxından tanış olub, onlarla bir cəbhədə yeni ədabiyyatın yaradıcılıq və təşkilati vəzifələrinin həyata keçirilməsində bilavasitə yaxından iştirak edib.

1927-ci ildə Tiflisdə Gürcüstan Proletar Yazıçılar Assosiasiyasının türk seksiyasının "Qığılcım" almanaxında ilk şeri — "Bu gün" şeri dərc olunub. Həmin illərdə "Yeni fikir" qəzetində də şeirləri və hekayələri çıxıb. "Gənc işçi" redaksiyasında çalışdığı vaxtda isə bu qəzetin səhifələrində "Avropanın ölüm çağı", "Arş", "Bir avqusta", "Qara yelin xəbəri" və s. şeirləri dərc olunub.

 Yaradıcılıqla yanaşı R. Rza təhsilini də davam etdirib. Təhsil aldığı məktəblər, institutlar sırasında şair Tiflisdəki Zaqafqaziya Kommunist Universitetini, Azərbaycan Tibb İnstitutunun hazırlıq kursunu, Azərbaycan Tibb institutunu, Azərbaycan Dövlət Elmi Tədqiqat İnstitutunu, Moskva Millətlər İnstitutunu, Ümumittifaq Kino Akademiyasını və s. elm və təhsil ocaqlarını qeyd edib.

1941-ci ilin axırlarında şair bir qrup siyasi işçilərlə hərbi müxbir kimi Krıma gedib, Azərbaycan diviziyasında hərbi müxbir vəzifəsində çalışıb, cəbhə qəzeti "Döyüşən Krım"da işləməyə başlayıb. O, müxbir kimi tez-tez ön cəbhə xəttinə gedib, müharibəni bilavasitə müşahidə edib, cəbhə həyatının çətinliklərini mənən yaşayıb, bütün bunları da şeirlərində öz təkrarsız ifadəsini tapıb. Onun burada yazdığı ilk əsər "Bəxtiyar" şeiri olub.

Bakı kinostudiyasında ssenari şöbəsinin rəisi (1937–1938), Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının müdiri (1938), Azərbaycan Sovet Yazıçıları İttifaqının sədri (1938–1939), Bakı kinostudiyasının müdiri (1942–1944), kinematoqrafiya idarəsində rəis (1944–1946), Azərbaycan SSR kinematoqrafiya naziri (1946–1950), Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının baş redaksiyasının baş redaktoru olub.

Ümumdünya Sülhü Müdafiə Komitəsi Rəyasət Heyətinin üzvü, Afrika və Asiya Ölkələri Sovet Həmrəylik Komitəsi rəyasət heyətinin üzvü və respublika üzrə sədri, SSRİ Yazıçılar İttifaqı rəyasət heyətinin üzvü, "Novosti" Mətbuat Agentliyinin Azərbaycan şöbəsi idarəsinin sədri, Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin (VII çağırış) deputatı, Azərbaycan KP təftiş komissiyasının üzvü seçilib, Lenin və SSRİ Dövlət mükafatları komitəsinin üzvü olub.

Filmoqrafiya

1. Ağ rəngin simfoniyası

2. Ana qaz

3. Azərbaycan elmi

4. Azərbaycan naminə!

5. Bəxtiyar

6. Böyük ömrün anları

7. Dəcəl dəstə 

Təltif və mükafatları

1. Sosialist Əməyi Qəhrəmanı

2. "Stalin" mükafatı (3-cü dərəcə)

3. "Azərbaycan SSR xalq şairi" fəxri adı

4. "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

5. "Lenin" ordeni

6. "Şərəf nişanı" ordeni

Kitabları

- Mən torpağam

- Çağımdır mənim

- Vətən

- Anamın kitabı

- Uşaq oyunları

- İş günü

- İlqar

- Etiraf

- And

- İtkilər

- Bir nəsil qocalsam da

- Çinaraltı

Poemaları

Qız qalası

Babək

Çapey

Lenin

Si — Au

Almaniya

Pyesləri

Vəfa

Görüş

Publisistikası

Poeziya zəhmət və ilhamdır

Teleqram

O gün – bu gün

Əziz xatirələr

Ötən günlər

Rəsul Rza 1 aprel 1981-ci ildə vəfat edib. Onun həyat yoldaşı, Xalq şairi Nigar Rəfibəyli ilə yaşadığı sevgi münasibətləri ən saf, ən səmimi münasibətlər kimi Anarın “Sizsiz” kitabında təsvir edilibdir. Ən kədərlisi odur ki, Rəsul Rza və Nigar Rəfibəyli eyni zamanda xəstəxanada yatıblar. Və Rəsul Rzanın ölümü xəbərini həyat yoldaşından gizləyiblər.

Həmin dövrdə Nigar Rəfibəyli xərçəng xəstəliyindən əziyyət çəkirdi və vəziyyəti çox ağır idi. Ailəsi, xüsusən də oğlu Anar bu xəbərin onda faciəvi sonluq yaradacağından ehtiyat edirdi. Rəsul Rzanın 1981-ci ilin aprelindəki vəfatından sonra ailə Nigar xanıma yoldaşının müalicə üçün Moskvada olduğunu bildirmişdi. Rəsul Rzanın sağlığında yazdığı şeirlər və məktublar təşkil edilərək vaxtaşırı Nigar xanıma çatdırılır, onun Moskvadan hal-əhval tutduğu təəssüratı yaradılırdı.

Nigar Rəfibəyli ömrünün sonuna qədər — yoldaşının ölümündən təxminən 3 ay sonra, 1981-ci ilin iyulunda dünyasını dəyişənə qədər Rəsul Rzanın vəfat etdiyini heç vaxt bilmədi. 

Bax belə bir əhvalat...

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.05.2026)