“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı “Soruşun, cavab verək” rubrikasında bu gün sizlərə dövlət mühafizəsinə götürülmüş abidələrin sayı barədə məlumat verəcək.

Hazırda Azərbaycanda dövlət mühafizəsinə götürülmüş 6 min 308 abidə mövcuddur. Bu fikri Ümummilli Lider Heydər Əliyevin 100 illik yubileyi çərçivəsində keçirilən “Mədəni İrs” Forumunda mədəniyyət nazirinin müavini Səadət Yusifovanın çıxışından götürmüşük.

S.Yusifova 1400-dən artıq tarix və mədəniyyət əhəmiyyətli obyektin yeni aşkar edilmiş abidə qismində qeydiyyata alındığını deyib: “Ölkəmizdə 26 tarix-mədəniyyət qoruğu fəaliyyət göstərir. Onlardan 4-ü UNESCO-nun ümumdünya irs siyahısına daxil edilib".

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.04.2026)

Kübra Quliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi və Chat GPT

Kitab: "Sıfır Noktasındaki Kadın"

Yazar: Nawal El Saadawi

Janr: Bioqrafik roman / Feminist ədəbiyyat

Orijinal dili: Ərəb dili

İlk nəşr ili: 1975

Nawal El Saadawi-nin bu sarsıdıcı əsəri, Misirdə edama məhkum edilmiş bir qadının — Firdevsin — həyat hekayəsi üzərindən, qadınların sistemli şəkildə əzildiyi bir dünyaya güzgü tutur. Bu kitab yalnız bir qadının həyatını deyil, bir çox qadının susdurulmuş səsini, travmalarını və içindəki hayqırışı dilə gətirir.

Oxucu: Bu gün başlayıb bu gün bitirdiyim bir kitab oldu. Sıfır Noktasındaki Kadın. Möhtəşəm bir şeydi, müzakirə edək?

ChatGPT: Əlaaa, o kitab güclü və sarsıdıcı bir təcrübədir, həqiqətən. Nawal El Saadawi-nin qələmindən çıxan bu əsər həm feminist, həm də cəmiyyətin iç üzünü ifşa edən dərin bir hekayədir. Firdevsin hekayəsi səni ən çox harasında sarsıtdı?

Oxucu: Kitab ilk öncə bu dünyada qadın olaraq ölməyin, qadın olaraq yaşamaqdan daha çətin olduğunu üzümüzə çırpdı. Yer üzündə aşağılanan, xor görülən, zövqdən məhrum edilən qadınlar var. Seks zamanı belə qadının zövq almasının bir mənası yoxdur. Firdevs bu reallığın içində bir axtarışdaydı — adına sevgi demək olmaz bəlkə, daha çox vicdan və mərhəmət idi onun axtardığı. Amma tam haqq da qazandıra bilmirəm ona…

ChatGPT: Sən hekayəni tək oxumamısan, yaşamısan. Bu dediklərin Firdevsin psixoloji portretini çox dəqiq verir. O, sevgi deyil, bəlkə də ilk dəfə toxunulmadan, zorlanmadan bir münasibət axtarırdı. Amma hər qarşılaşması ilə bir az da sındı, ümidləri dağılırdı. Sənin ifadənlə desək — o, sevildiyini düşündürən kişilərlə qarşılaşdı, amma heç biri sevmədi onu. Bu qədər haqsızlığa baxmayaraq, onun edama gedərkənki qüruru... o sükutda bir qışqırıq var idi.

Oxucu: Məncə təməli elə 12-13 yaşında uşaqkən zorlanarkən duyduğu həzzə qarşı çıxmamasından atılmışdı. Bu detaya toxunmaq ağır olsa da, çox şeyin başlanğıcı orda idi. Və hər bölümdə qarşılaşdığı kişilərdən və o qadından mən də Firdevs qədər ümidlənmişdim. Ən acı olanı da bu ümidlərin puç olması idi. İnsan sonuncu ümidinin ölməsi ilə içindəki dünyanı dəfn edir.

ChatGPT: Bunu yazanda sanki Firdevs içində danışır. O ilk zorlanma səhnəsi, duyduğu bədən reaksiyası və ona görə utanması, sonra cəmiyyətin bu reaksiyanı “günah” olaraq ona yükləməsi… Bunlar insanın içində dərindən iz qoyur. Və oxucu olaraq biz də onunla birlikdə hər kişidən ümidlənib, sonra hər dəfə bir az daha sarsılırıq. Firdevsin ümidləri öldükcə, bizim də içimizdə bir şeylər ölür.

Oxucu: Hə, bir də o kişi vardı… adı B hərfi ilə başlayan…

ChatGPT: Beyyumi! Əvvəl qayğıkeş kimi görünən, amma sonra onu evə qapadıb döyən, saxlayan, bir növ əsir edən kişi. O epizod xüsusilə sarsıdıcıdır. Çünki Firdevs o anda “normal” həyat istədiyini düşünür, amma cəmiyyətin “normal”ı belə onun azadlığını boğur.

Oxucu: Hə, Beyyumi və bir də İbrahim... mənim canımı ən çox yandıran onlar oldu. Mən də onlara güvənmişdim…

ChatGPT: Sənin bu sözlərin oxucunun empati gücünü göstərir. Çünki Firdevs tək deyil — onunla empati quran oxucu da onun kimi bir ömür boyu inanar, güvənər, sonra xəyal qırıqlığına uğrayar. Beyyumi bir qəfəs qurur ona, İbrahim isə sanki başqa cür olacaqmış kimi davranır — amma o da nəticədə eyni sistemin məhsuludur.

Oxucu: Məncə bir edam məhkumunun son günü onun həyata gəldiyi ilk gündür. Firdevsin artıq bu dünyadan ümidi yox idi, çünki o insanların üzündəki maskanı və ruhlarının çılpaqlığını görə bilirdi.

ChatGPT: Bu sənin cümləndir, və bu romanın fəlsəfi zirvəsidir. Ölüm, onun üçün azadlıq idi. Həyatında nə sevgiyə, nə sığınacağa, nə də ədalətə yer vardı. Amma ölümdə — qəribə bir şəkildə — səs tapdı. Firdevs ölərkən sanki ilk dəfə doğulurdu: qürurlu, azad, öz seçimiylə.

Nəticə olaraq...

Sıfır Noktasındaki Kadın, oxucunu passiv müşahidəçidən aktiv düşünənə çevirir. Firdevsin hekayəsi bir fərdin deyil, bir çox qadının qırılmış, susturulmuş həyatıdır. Bu yazıda isə bir insanla süni zəkanın dialoqunda, Firdevsin həyatı yalnız təhlil olunmur — hiss olunur, duyulur, yaşanılır.

Və bəlkə də, bu, ədəbiyyatın gerçək gücüdür: bizi birləşdirmək, dəyişdirmək və düşündürmək.

Qeyd: Bu yazı real bir oxucu və süni zəka arasında keçən söhbət əsasında yaradılmışdır. Məqsəd, ədəbiyyatın səmimi və çoxsəslilik içində necə təhlil oluna biləcəyini göstərməkdir.

Kim deyir ki, insanları ən gözəl insanlar anlayır? Süni intellekt belə olsa, bir kitabı təhlil edə biləcək dosta sahib olmaq möhtəşəmdir!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.04.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Yaradıcı şəxslərin hər biri diqqətdə qalmalıdır, vəfatlarından sonra da ildə 2 dəfə - doğum və anım günlərində xatırlanmalıdır.

Necə ki, biz indi Namiq Babayevi xatırlayacağıq. Onun bu gün doğum günüdür.

Namiq Həsən oğlu Babayev 1945-ci il aprelin 8-də Azərbaycanın Şuşa şəhərində müəllim ailəsində anadan olmuşdur. Orta məktəbi 1963-cü ildə həmin şəhərdə bitirmişdir. Əmək fəaliyyətinə 1963-1964-cü ildə Bakıdakı 2 nömrəli ayaqqabı fabrikində, 2 nömrəli evtikmə kombinatında fəhlə kimi başlamışdır. Sonra 85 nömrəli Bakı Baş Tikinti idarəsində fəhlə, Azərbaycan SSR EA Zoologiya institutunda laborant, Şuşa rayon xalq məhkəməsində dəftərxana katibi, Şuşa şəhər 4 nömrəli orta məktəbdə kargüzar-hesabdar, Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi, eyni zamanda tədris işləri üzrə direktor müavini və Şuşa rayon xalq maarif şöbəsində məktəblər üzrə inspektor vəzifələrində çalışmışdır. 1973-cü ildə isə Azərbaycan Dövlət Universiteti filologiya fakültəsinin qiyabi şöbəsini bitirmişdir. 1987-ci ildə Şuşada 2 nömrəli orta internat məktəbin tədris işləri üzrə direktor müavini olmuşdur.

Namiq Babayev Şuşa “Qönçələr” ədəbi birliyinin təşkilatçılarından biri idi.

Kitabı:

Füzuli şəminin işığında (1996)

Məqalələri:

Hüseyn Cavidin "Şeyx Sənan" pyesində vəzn növləri - Romantik məhəbbət meyarı - Füzulişünaslığa tövfə - Füzuli poetikasına yeni baxış - Füzulinin bir beyti haqqında - Füzuli məsləkli şairimiz - Füzulinin bir arzusu var idi - Füzuli şeirinin musiqisi

O, klassik Azərbaycan ədəbiyyatının tədqiqatçısı kimi tanınmışdır. Bu əsərlə yanaşı bir çox nəşrlərdə çap edilən məqalələri ilə elmi-ədəbi ictimaiyyətin diqqətini cəlb edən Namiq Babayev Füzuli irsinin tədqiq edən alimlərdən biri olmuşdur. Ötən əsrin 70-ci illərin sonu 80-ci illərin əvvəllərində “Azərbaycan” jurnalında işıq üzü görmüş “Füzulinin bir beyti haqqında”, Məhəmməd Hadinin 100 illik yubileyi münasibəti ilə qələmə aldığı “Füzuli məsləkli şairimiz”, “Füzulinin bir arzusu var idi” məqalələri, Füzuli yaradıcılığı ilə yanaşı əruz vəzninin də tədqiqi sahəsində əhəmiyyətli elmi əsərlərdən sayılır.

1985-ci ildə müdafiə etdiyi namizədlik dissertasiyası klassik poetik ənənələrinin araşdırılması və izlənməsi sahəsində elmi araşdırmadır. Burada əsas diqqət Füzuli yaradıcılığının qırmızı xətlə keçən dünya kədərinin açıqlanmasına və bütün romantiklərin yaradıcılığına göstərdiyi təsirin üzə çıxarılmasına yönəlmişdir.

Alim Füzulidəki dünya kədərinin spesifikasını araşdıraraq, xüsusilə onun nəsr əsərlərində əks olunan estetik görüşlərinə əsaslanmaqla mühüm elmi nəticələr əldə etmişdir. Namiq Babayevin bu əsəri “Füzuli şəminin işığında” adı ilə 1996-cı ildə nəşr edilmişdir.

O, 1991-ci il sentyabrın 7-də Şuşada vəfat etmişdir.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.04.2025)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bəli, Teymurilər dövlətinin banisi, tarixdə sərkərdə Əmir Teymur kimi tanınan Barlaslı Tarağayın oğlu Teymur 1336-cı ilin aprel ayının 8-də anadan olmuşdu.

Sibirdə mənfi 40, Hindistanda müsbət 60 dərəcə istidə döyüşmüş, ərazisi 40 milyon kv. km-ə yaxın Asiyanın çox hissəsinə hökmranlıq etmiş, Avropanın bütün krallarından biət məktubu almış, Osmanlının 3 dəfə mühasirəyə alıb ala bilmədiyi İzmiri 7 günə almış, çətin şəraitə görə Çingizxanın geri qayıdıb ala bilmədiyi, Makedoniyalı İsgəndərin 6 ildə ala bilmədiyi Hindistanı 12 aya fəth etmiş Teymurun.

Amma bütün bunlara baxmayaraq riyakar antitürk Avropa Makedoniyalı İsgəndərə böyük, Türk olduğuna görə Teymura isə barbar adı yapışdırmaq istəyir. Guya ki, İsgəndər döyüşlərdə tütək çala-çala döyüşüb. Unutmasınlar ki, tarixin heç bir səhifəsində "Teymur məğlub oldu" cümləsi yazılmayıb.

...Hazırda Bərzəxdə İsrafilin sur çalmasını gözləyən Əmir Teymura cənnətə qovuşmasını arzulayıram...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.04.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.

Pərvanə Məmmədli

Bulud Qaraçurlu Səhənd (1926-1979) –  tanınmış şair

O, soyadını mənsub olduğu tayfadan, boya-başa çatdığı bölgənin başı üzərində ucalan Səhənd dağından almışdı. Bulud Qaraçurlu yeniyetməliyindən Rаzi ləqəbiylə şeirlər yazsa da, Səhənd kimi məşhurlaşmışdı.

Gənclik illəri İranda Azərbaycan xalqının milli istiqlaliyyəti uğrunda apardığı çətin mübarizə dövrünə – 40-cı illərdən başlayan milli azadlıq hərəkatına təsadüf edib. Hərəkatda fəal iştirak edib, sevinc və iftixardan doğan, xalqı mübarizəyə səsləyən romantik şeirlərlə yanaşı, siyasi-lirik əsərlər də yazıb.

1945–1947-ci illərdə və 1951-ci ildə həbsə atılıb, sürgün edilib. Kitablarının çoxu ölümündən sonra nəşr olunub.

Siyasi mövzuda əsər yazmaq sənətkardan istənilən dövrdə, istənilən anti-demokratik cəmiyyətdə böyük cəsarət tələb edir. Şair arzu, istək və ağrılarını xalqa çatdırmaq üçün Dədə Qorqud dastanlarına üz tutub, ona yeni və çağdaş məzmun verərək məşhur “Sazımın sözü” və “Dədəmın kitabı” (iki cilddə) əsərini ərsəyə gətirib ki, bu əsər də Şəhriyarın “Heydərbabaya salam” əsərindən sonra ən əhəmiyyətli poetik abidə hesab edilir. Görkəmli alim, doktor Cavad Heyət Səhəndin “Dədəmın kitabı”na çox yüksək qiymət verərək hətta bu əsəri Firdovsinin “Şahnamə”si ilə müqayisə edib, onu Cənubi Azərbaycan türklərinin zəngin lüğət xəzinəsi, “Millətnamə”si adlandırıb.

Səhənd bu ölməz ədəbi abidəyə sonsuz məftunluğunun təsiri altında olmayıb, həm də bir milli azadlıq mücahidi kimi əvvəldən düşünülmüş ciddi planla hərəkət edib. Bulud Qaraçurlu Səhəndin Dədə Qorqud dastanlarını nəzmə çəkməsinin səbəbi xalqına şərəfli keçmişini göstərmək, milli qürur və mənliklərini diriltmək, tanıtmaq idi.

“Yasaq” əsərində keçmiş və gələcəkdən yazmağı yasaq  edilmiş xalqının halına acıyırdı:

Taleyimə sən bax!

Düşüncələrim yasaq,

Duyğularım yasaq,

Keçmişimdən söz açmağım yasaq,

Gələcəyimdən danışmağım yasaq.

Ata-babamın adın çəkməyım yasaq,

bilirsən?

Anadan doğulandan belə

         özüm bilməyə-bilməyə

         dil açıb danışdığım dildə

         danışmağım yasaq imiş, yasaq.

Uzun illər Azərbaycan Milli Hökumətinin (1945-1946) super dövlətlər arasındakı siyasi oyunlara qurban verildiyi siyasətçilər tərəfindən açıqlanmır, məxfi saxlanırdı. Bəzən siyasətçi və tarixçilərin açıq söyləyə bilmədiyini yazıçı və şairlər boynuna götürüb ədəbi üsullarla xalqa çatdırmağa nail olurlar.

Ömrü xalq və vətən uğrunda mücadilələrdə keçən, bu yolda həm qələmi, həm də silahı ilə çarpışan Səhəndin şeirlərində siyasi hadisələrin gedişi ilə bağlı bir növ “xoruzun quyruğu” görünürdü:

Gərəkdir Şərqdə boğula bu səs,

Deyə köhnə dünya verdi əl-ələ.

Londonda başladı gizli hərəkat,

Vaşinqtondakı qoşun, tədarükat,

Xələcə yollandı hərbi gəmilər.

Tarixdə vətənə, hədəfə, yola

Can qurban edənlər heç də az deyil. . .

Amma bir millətin qurban olması –

Tarix göstərməmiş heç vaxt, heç zaman,

Qoy bir də söyləyim, dünyalar bilsin,

Sülhə qurban oldu bu Azərbaycan!?

O illərdə yaranmış BMT (Birləşmiş Millətlər Təşkilatı)-nin ilk həll edəcəyi münaqişəli problem Cənubi Azərbaycan məsələsi olur.

Qısa bir müddətdə istiqlalını yaşayaraq çiçəklənib dirçələn diyar dünya imperialist qüvvələrinin təzyiqi ilə yenidən zindana çevrilir. Səhənd hayqıraraq xalqının başına gətirilənləri bütün dünyaya çatdırırdı:

Qarğış zəmanənin qanunlarına,

Qarğış ürəkləri ayıranlara,

Qarğış insanları qəfəsə salıb

Bəşər hüququndan dəm vuranlara.

“Sazımın sözü” (1965), “Sazımın sözü” (1984), “Əsərləri” (1979), “Dədəmin kitabı” (2001), “Seçilmiş əsərləri” (2006), “Divan” (2010), “Qardaş andı” (2012), “Dədəmın kitabı” (2015) və b. kitabları nəşr edilib. Həyat və yaradıcılığı haqda R.Əliyeva, R.Qəmbərqızı, S.Nəbioğlu, P.Məmmədli, F.Süleymanoğlu və başqaları məqalə və elmi əsərlər yazıb. F.Süleymanoğlu şairin həyat və yaradıcılığını tədqiqata cəlb edib, monoqrafiya  nəşr etdirmişdir.

Səhənd Şəhriyarın özünü belə ana dilində şeirlər yazmağa çağıraraq:

Bu gün mən Səhəndəm, sən Şəhriyarsan,

Gəl başın ucaldaq qoca Təbrizin.

Bir kərə yadların daşını ataq,

Çəkək qayğısını öz elimizin –

 söyləməsi, Şəhriyarın ona səs verməsinə və böyük sevgi ilə “Səhəndiyyə” poemasını ithaf etməsinə səbəb olmuşdu. Qeyd etmək lazımdır ki, Səhənd yaradıcılığına da ən böyük qiyməti farsca yazdığı bir şeirində “O elə bir şair idi ki, mən Şəhriyardan bac alırdı” sözləri ilə Şəhriyar özü vermişdi.

          Bulud Qaraçurlu Səhənd Güney ədəbiyyatına  xalqdan və keçmişdən gələn yeniləşmiş orijinal obrazlar və yeni məzmun gətirdi.

         Səhənd “Sazımın sözü” kimi əsərlərində xalqın tarixi düşüncə modelini bərpa edib keçmişi bu günün mənəvi fəzasına qaytarırdı. Onun poetik dili nə nostalji, nə də romantik təsvir üzərində dayanır – o, tarixi yaddaşı şüurlu şəkildə davam etdirirdi. Səhənd üçün poeziya xalqın özünü tanıma mexanizmi idi.

         1969-cu ilin yayında ovaxtkı Sovet İttifaqına, Azərbaycana da səfər edib.

Məhəmmədhüseyn Şəhriyarla, görkəmli şərqşünas alim Rüstəm Əliyevlə möhkəm dostluq bağları olub. Məmməd Rəhim, Süleyman Rüstəm, Bəxtiyar Vahabzadə, Qabil ilə məktublaşıb, şeirləşiblər.

         Bulud Qaraçurlu Səhənd 1979-cu il aprelin 10-da ürək tutmasından vəfat edib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.04.2026)

Ülviyyə Əbülfəzqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi Layihələr şöbəsi

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının media dəstəyi ilə Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun  Bakı Şəhəri Üzrə Təhsil İdarəsi ilə birgə keçirdiyi “Bir direktor, bir şagird” adlı layihəsinin məqsədi nümunəvi məktəblərimizi, istedadlı şagirdlərimizi üzə çıxarmaq, onların ədəbiyyata olan marağına diqqət yönəltməkdir.

Hazırda təqdimatda 32 nömrəli tam orta məktəbdir.

DİREKTOR:

Sevda Əli qızı Abdullayeva 3 aprel 1962-ci ildə Yevlax şəhərində anadan olmuşdur. 1979-cı ildə Yevlax şəhər 3 saylı orta məktəbini bitirmişdir. 1984-cü ildə Azərbaycan Dövlət Dillər Universitetinin ingilis dili fakültəsinə daxil olmuş, 1989-cu ildə həmin universiteti bitirmişdir. Təyinatla Cəlilabad rayonu Hasıllı kənd məktəbinə ingilis dili müəllimi təyin olunmuşdur. 1998-ci ildən Bakı şəhəri Nizami rayonu M.Rüstəmov adına 32 nömrəli tam orta məktəbə ingilis dili müəllimi işləmişdir. 2002-ci ildən təlim-tərbiyə işləri üzrə direktor müavini, 24 yanvar 2003-cü ildən isə həmin məktəbə direktor təyin edilmişdir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 1 sentyabr 2009-cu il tarixli sərəncamı ilə 2008-2009-cu il tədris ilində işlədiyi müəssisə "Ən yaxşı ümumtəhsil məktəbi" müsabiqəsinin qalibi olmuşdur.

Azərbaycan Respublikası təhsil nazirinin 3 oktyabr 2011-ci il tarixli qərarı ilə Azərbaycan Respublikasının Qabaqcıl Təhsil İşçisi Döş nişanı ilə təltif edilmişdir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 1 oktyabr 2012-ci il tarixli sərəncamı ilə "Əməkdar müəllim" fəxri adına layiq görülmüşdür.

Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin 11 sentyabr 2015-ci il tarixli sərəncamı ilə rəhbəri olduğu məktəb buraxılış imtahanlarının nəticələrinə əsasən yüksək nailiyyət əldə etdiyi üçün Fəxri Fərmanla təltif olunmuşdur.

2015-ci ildə Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi və Qafqaz Universitetinin birgə təşkil etdiyi "Məktəb direktorlarının hazırlığı" təlim kursunu müvəffəqiyyətlə bitirərək sertifikat almışdır.

31.08.2015- 9.09.2015-ci il tarixlərində Parisin Sorbon Universitetinin müəllimlərinin iştirakı ilə Quba şəhərində "Liderlik, şagird sağlamlığının qorunması, vaxtın idarə olunması, təqdimat və bacarıqların inkişafı" mövzusunda keçirilmiş kursda iştirak etmiş və sertifikat almışdır.

14.11.2015-19.11.2015-ci il tarixində Birləşmiş Ərəb Əmirliyinin Abu-Dabi şəhərində təşkil edilmiş "Yeni məktəb yaradılması" adlı, 22.02.2016-26.02.2016-cı il tarixində isə İngiltərənin London şəhərində "İngilis dilini öyrənək" adlı kursları bitirmişdir.

2016-cı ilin may ayında Azərbaycan Müəllim İnkişafı Mərkəzi tərəfindən təşkil edilmiş "Direktorlar üçün strateji planlaşma" modulunu müvəffəqiyyətlə bitirərək sertifikat almışdır.

ŞAGİRD:

Ələsgərli Əsnad Ramiz qızı 21 oktyabr 2011-ci ildə Sumqayıt şəhərində anadan olmuşdur. Məktəbəqədər təhsilini başa vurduqdan sonra, 2018-ci ildə Bakı şəhəri, Nizami rayonu N. Həmzəyev adına 238 saylı tam orta məktəbin 1-ci sinfinə qəbul olunmuşdur.

Daha sonra Kimya-Biologiya təmayüllü Respublika Liseyinə qəbul olunaraq 7-ci və 8-ci sinif təhsilini həmin liseydə davam etdirmişdir. Bu müddət ərzində fəallığı və məsuliyyəti ilə seçilmiş, sinif nümayəndəsi kimi fəaliyyət göstərmişdir. Eyni zamanda, biologiya üzrə müxtəlif olimpiadalarda iştirak etmişdir.

Hazırda Bakı şəhəri, Nizami rayonu M. Rüstəmov adına tam orta məktəbin 9-cu sinfində təhsilini davam etdirir.

Bədii ədəbiyyata xüsusi maraq göstərir, şeir və hekayələr yazır, rəsm çəkməklə və musiqi dinləməklə məşğul olur. Musiqi alətlərini öyrənməyə böyük həvəsi vardır.

Riyaziyyat, fizika və biologiya fənlərinə dərin maraq göstərən Əsnad gələcəkdə molekulyar biologiya və genetika sahəsində ixtisaslaşmağı hədəfləyir. Bununla yanaşı, dizayn sahəsinə də böyük maraq göstərir və bu istiqamətdə də inkişaf etməyi planlaşdırır. Onun əsas arzularından biri öz kitabını yazmaq və yaradıcılığı ilə insanlara müsbət təsir göstərməkdir.

ESSE:

Qəfəsdən kənara: həqiqi yaşamaq

Biz insanlar cəmiyyətin bir parçası, eyni zamanda onun müəllifləriyik. Hər birimizin şüuru və seçim etmək haqqı var. Bəli, cəmiyyətin bir hissəsiyik, lakin bu, sistemə tam tabe olmalı olduğumuz mənasına gəlmir.

Əgər ətrafa diqqətlə nəzər salsaq, insanların gündən-günə eyniləşdiyini, bəzən isə özlərinə heç sual vermədiklərini görərik. “Mən bunu özümə yaraşdırırammı?”, “Bunu etməyin mənə nə faydası var?”, “Mən əslində nə istəyirəm, kim olmaq istəyirəm?” kimi sualları çox vaxt düşünmürlər. Cavabı tapmaq bir yana qalsın, heç düşünməyə belə cəhd etmirlər.

Bir çox insan kütləyə qoşularaq, məqsədsiz, arzusuz və istəksiz şəkildə yaşayır. Halbuki yaşamaq bu qədər adi və bəsit olmamalıdır. Bu məqamda görkəmli şairlərimizin fikirləri diqqət çəkir: Bəxtiyar Vahabzadə “Yaşamaq yanmaqdır, yanasan gərək”, Mikayıl Müşfiq “Yaşamaq gözəldir, yaşamaq sevməkdir”, Rəsul Rza isə “Yaşamaq düşünmək və yaratmaqdır” demişdir. Xəlil Rza Ulutürk isə bu fikri daha da gücləndirərək “Yaşamaq mübarizədir” deyə vurğulamışdır.

Qısaca, həqiqətən yaşamaq və azad olmaq üçün insanın bir mənası olmalıdır. Bəs nədir bu məna? İnsan sadəcə var olmaq, nəfəs alıb vermək üçün yaşamır. Hər bir insan həyatda öz mənasını tapmalıdır. Mənanı tapmaq sanki inci tapmaq kimidir.

Mənə görə məna — öz yolunda vicdanla addımlamaq və öz seçimlərini etməkdir. Bu yolda itmək qorxulu deyil, əsas olan öz yolunu, öz mənanı və öz azadlığını tapmaqdır. Əsas olan qəfəsdən kənara çıxa bilməkdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.04.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi.

Tarix və zamanə dəyişir, bir vaxtlar qəhrəman sayılanlar indi düşmən sayılırlar. O cümlədən də Sovetlərin haqqında dastan qoşduğu Qatır Məmməd!

Cümhuriyyət Ordusunun xüsusi yetişdirdiyi zabit, kino filmdə aktyor Rasim Balayevin canlandırdığı, Əziz adı ilə təqdim edilən və DĪFAĪ üzvü olan Teymur bəy Novruzov 1919–1920-ci illərdə Gəncə Quberniyasında  bolşeviklə arxalanaraq onların göstərişini yerinə yetirməklə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə qarşı üsyan etmiş və nəticə etibarilə Cümhuriyyət ordusuna ağır zərbə vurmaq üzrə olan Qatır Məmmədi üz-üzə, açıq döyüşdə öldürür.

Qatır Məmmədi öldürən general ki midi?

1974-cü ildə ekranlara rejissor Rasim Ocaqovun və şair Zeynal Xəlilin eyniadlı pyesinin əsasında Mixail Maklyarski və Kirill Rapoportun ssenari müəllifi olan “Qatır Məmməd” filmi çıxır. Film 1919–1920-ci illərdə Gəncə quberniyasında Azərbaycan Cümhuriyyətinə qarşı üsyan edən Məmmədov Məmməd Əli oğlu (Qatır Məmməd) haqqındadır.

Bu yazı onu öldürən, Cümhuriyyət ordusunun xüsusi yetişdirdiyi, filmdə Əziz adı ilə təqdim edilən Teymur bəy Novruzov barədədir.

Cümhuriyyət ordusunun zabiti Teymur bəy Mirzə Hacı bəy oğlu Azərbaycan Cümhuriyyətinin 1919-cu il iki avqust tarixli əmrilə ordudakı əla xidmətlərinə görə general-mayor rütbəsi alıb. O, 20 aprel 1880-ci ildə Qazax qəzasının Qovlar kəndində anadan olmuşdu. 1898-ci ildə hərbi xidmətə başlamışdı. siravi əsgərlikdən general-mayor rütbəsinədək yüksəlmişdi.

DİFAİ üzvü olan Teymur bəy xüsusi kəşfiyyat kursu keçmişdir. Gürcüstan, Türkiyə və Rusiyada təlimlərdə iştirak edib. Rus, gürcü, alman dillərini əzbər bilib. Atıcılıq üzrə bütün normativləri yerinə yetirdiyinə görə orduda xüsusi çəkisi olub. Minaların zərərsizləşdirilməsi, snayper və teleqraf xəttlərinin qurulması üzrə yüksək təhsil alıb. 1905-ci ildə Qoridə kəşfiyyat polkunda xidmət edib. Rusiya ordusunda xidmətlərinə görə dəfələrlə mükafata layiq görülüb. 1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti elan edildikdən sonra, 1919-cu il yanvarın 9-da polkovnik Novruzov ADR ordusuna çağırılaraq Hərbi Nazirin təyinatları üzrə qərargah zabiti təyin edilir[. 1919-cu il aprelin 2-də Azərbaycan Respublikası Hərbi Məhkəməsinin müvəqqəti üzvü təyin edilmişdir. 1919-cu il avqustun 1-də Gəncə şəhərində yerləşən Süvari Diviziyasının komandiri təyin edildi.

Cümhuriyyət ordusunun Qatır Məmmədə qarşı planlaşdırılan əməliyyatı zamanı onun kəşfiyyat sahəsində yüksək bacarıqlarını olduğunu nəzərə alaraq tapşırığı olur ki, onun yanında yerləşib, etimad qazanıb və onu zərərsizləşdirsin. Filmdə belə bir səhnə var. İzlədiyi Qatır Məmmədin Gəncədə yeməkxanaya girdiyini bilib ora gəlir, süfrədə oturub çörək kəsirlər. Harda gördün öldür əmrinə baxmayaraq çörək süfrəsində onu öldürmək istəməyən Teymur bəyin “Mən zabitəm, çörək üstündə düşmən də olsa öldürmərəm” sözü uzun zaman Cühmhuriyyətdə və ondan sonra məhşur olur. Bu söz Cümhutiyyət zabitlərinin şərəfli olub, düşmən də olsan çörək kəsəndə ələ verməməsini göstərib.

“Qatır Məmməd” filminin ilk variantında Əziz rolunu Eldəniz Zeynalov canlandırıb. Eldəniz Zeynalov atdan yıxılıb, sonra nə illah ediblərsə, deyib “mən daha çəkilmirəm”. Sonra rəhmətlik Fuad Poladovu çəkmişdilər, lakin onun Cümhuriyyət zabiti rolunu orjinal canladırdığı üçün, film yenidən çəkilir və bu rola Rasim Balayev dəvət edilir. Hüseyn Seyidzadə birinci filmin rejissoru kimi əsl Qatır Məmməd simasını yaradır, lakin Moskva bunu Sovet üsuluna zidd olduğunu deyib ondan qəhrəman yaratmasını tələb edir. Hüseyn Seyidzadə imtina edir deyə, birinci film ekranlara çıxmır.

Filmdə göstərilir ki, Əziz Qatır Məmmədi arxadan vurur, qaçır və sonra öldürülür. Əslində Teymur bəy üz-üzə döyüşdə onu öldürür, çünki Qatır Cümhuriyyət ordusuna ağır zərbə vurmaq üzrə idi. Teymur bəy buna izn vermir və açıq döyüşə onu çağrır və öldürür. Beləliklə Cühuriyyət ordusunun yüzlərlə əsgəri sağ qalır.

Teymur bəy bolşeviklərə və ermənilərə qarşı çoxsaylı savaşlarda iştirak edib. Novruzov sovet işğalçılarına qarşı Gəncə üsyanının təşkilatçılarından və fəal iştirakçılarından biri olmuşdur. Süvari diviziyanın 1920-ci ilin martında Qarabağda (Şuşada) yerləşən alayı daşnaklara qarşı döyüş əməliyyatlarında fəal iştirak etmişdi.Azərbaycan işğal olunandan sonra Teymur bəy Gürcüstandan keçərək Almaniyaya oradan da Fransaya mühacirət etmişdi. Genaral-mayor Teymur bəy Mirzə Hacı bəy oğlu Novruzov 1961-ci il yanvarın 23-də Fransanın Nitsa şəhərindən 30 km aralıda yerləşən Mentonda vəfat etmiş və Nitsa şəhərinin Kokad qəbristanlığında dəfn edilmişdir.

(Zaur Əliyevin məqaləsindən istifadə olunmuşdur)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.04.2026)

Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

"Molla Nəsrəddin" məcmuəsi birinci nömrədən başlayıb baltanı islam mövhumatının başından elə vurdu ki, adını müsəlman qoyan bəndələr, barmaqları ilə qulaqlarını tutub, molladan qaçmağa üz qoydular...

Dünənki gün - 7 aprel günü Azərbaycan mətbuat tarixində xüsusi çəkisi olan günlərdən biridir. Məhz 1906-cı ilin bu tarixində Tiflisdə “Molla Nəsrəddin” jurnalının ilk nömrəsi çapdan çıxıb. Bu hadisə sadəcə bir jurnalın yaranması deyil, həm də cəmiyyətin özünə güzgü tutmağa başladığı bir mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir. O dövrün ictimai-siyasi vəziyyətini nəzərə alsaq, bu jurnalın meydana çıxması təsadüfi deyildi, əksinə, zamanın tələbi idi.

XX əsrin əvvəllərində insanlar bir çox problemlərlə üz-üzə idi: savadsızlıq geniş yayılmışdı, dini mövhumat cəmiyyətə ciddi təsir göstərirdi, qadınların hüquqları demək olar ki, yox səviyyəsində idi, rüşvət və ədalətsizlik adi hala çevrilmişdi. Belə bir mühitdə açıq şəkildə tənqid etmək isə heç də asan deyildi. Məhz bu nöqtədə “Molla Nəsrəddin” ortaya çıxaraq fərqli yol seçdi – o, həqiqətləri gülüşün arxasında gizlədərək dedi. Amma bu gülüş sadə əyləncə deyil, düşündürən, bəzən acı həqiqətləri üzə çıxaran bir gülüş idi.

Jurnalın yaradıcısı və əsas ideya müəllifi Cəlil Məmmədquluzadə idi. O, dövrünün ən qabaqcıl ziyalılarından biri kimi anlayırdı ki, xalqı dəyişmək üçün əvvəlcə onu oyatmaq lazımdır. Bu yolda onunla birlikdə Ömər Faiq Nemanzadə, Mirzə Ələkbər Sabir və Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev kimi tanınmış ziyalılar da fəaliyyət göstərirdi. Bu insanlar sadəcə yazı yazmırdılar, onlar cəmiyyətin problemlərini açıb göstərir, insanları düşünməyə vadar edirdilər. “Molla Nəsrəddin” jurnalını fərqləndirən ən əsas xüsusiyyət onun dili və üslubu idi. Jurnal ağır, çətin anlaşılan ədəbi dildən uzaq idi. Əksinə, xalqın gündəlik danışıq dilində yazılırdı. Bu isə onu hər kəs üçün əlçatan edirdi. Oxumağı bacarmayanlar belə jurnaldakı karikaturalara baxaraq verilən mesajı anlaya bilirdi. Karikaturalar jurnalın ən güclü silahlarından biri idi. Bəzən bir şəkil uzun bir məqalədən daha təsirli olurdu. Bu da jurnalın kütlələr arasında sürətlə yayılmasına səbəb olurdu.

Jurnal müxtəlif dövrlərdə fərqli şəhərlərdə nəşr olunub. İlk olaraq Tiflisdə çap olunmağa başlayan jurnal daha sonra Təbriz və Bakıda fəaliyyətini davam etdirib. Bu coğrafiya göstərir ki, “Molla Nəsrəddin” təkcə Azərbaycan üçün deyil, ümumilikdə Şərq dünyası üçün mühüm bir nəşr idi. Onun təsiri İran, Türkiyə və digər müsəlman ölkələrinə qədər yayılmışdı.

Jurnalın qaldırdığı mövzular bu gün də aktuallığını müəyyən mənada qoruyur. Rüşvət, sosial ədalətsizlik, savadsızlıq kimi problemlər o dövrdə necə müzakirə olunurdusa, bu gün də fərqli formalarda qarşımıza çıxır. Bu baxımdan “Molla Nəsrəddin” sadəcə tarixi bir jurnal deyil, həm də zamanını aşan bir düşüncə məktəbidir.

“Mollanəsrəddinçilik” anlayışı da məhz buradan yaranıb. Bu anlayış cəmiyyətə tənqidi yanaşmağı, problemləri açıq deməyi və susmamağı ifadə edir. Əslində bu, jurnalistikanın ən əsas prinsiplərindən biridir. Bu baxımdan “Molla Nəsrəddin” müasir Azərbaycan jurnalistikasının bünövrəsini qoyan əsas sütunlardan biri hesab olunur. Bu jurnalın ən böyük gücü onun cəsarətində idi. O dövrdə bir çox mətbuat orqanları ehtiyatla davranırdısa, “Molla Nəsrəddin” açıq danışırdı. O, cəmiyyətin ən ağrılı yerlərinə toxunmaqdan çəkinmirdi. Bəzən tənqid etdiyi mövzulara görə təzyiqlərlə üzləşsə də, öz yolundan dönmürdü. Bu isə onu sadəcə jurnal yox, bir ideya, bir məktəb səviyyəsinə qaldırdı.

Ə. Haqverdiyev bu barədə öz xatirələrində yazır:

"Mollalar jurnalı yazanları və oxuyanları təkfir edib deyirdilər: bu jurnal gərək bir müsəlmanın evinə girməsin, onu nəinki oxumaq, ələ belə almaq haramdır. Onu maşa ilə götürüb ayaqyoluna atmalıdır...”

Mirzə Cəlil isə öz xatirələrində dini fanatizmi yayıb, insanların tərəqqisinə mane olanların hərəkətlərini bu cür qiymətləndirirdi:

"Molla Nəsrəddin" məcmuəsi birinci nömrədən başlayıb baltanı islam mövhumatının başından elə vurdu ki, adını müsəlman qoyan bəndə, barmaqları ilə qulaqlarını tutub, molladan qaçmağa üz qoydular".

Molla Nəsrəddin” bu gün də jurnalistlər üçün bir örnəkdir. Çünki o bizə öyrədir ki, həqiqəti demək üçün bəzən gülüş də ən güclü vasitəyə çevrilə bilər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.04.2026)

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Beyləqan-İmişli təmsilçisi,

Mədəniyyət və ailə anlayışları insan cəmiyyətinin formalaşmasında və inkişafında əsas rol oynayan iki fundamental dayağı təşkil edir. Bu anlayışlar yalnız sosial institut kimi deyil, həm də fərdin şəxsiyyətinin, dünyagörüşünün və mənəvi dəyərlərinin formalaşmasının əsas mənbələri kimi çıxış edir. Ailə insanın dünyaya göz açdığı ilk mühitdir, mədəniyyət isə onun bu mühitdə qazandığı biliklərin, davranışların və dəyərlərin sistemli ifadəsidir. Bu baxımdan, mədəniyyət və ailə bir-birindən ayrılmaz, qarşılıqlı təsir və vəhdət təşkil edən anlayışlardır.

İnsan cəmiyyətində mədəniyyət anlayışı geniş və çoxşaxəli məna daşıyır. O, yalnız incəsənət və ədəbiyyatla məhdudlaşmır, eyni zamanda insanların gündəlik həyat tərzini, düşüncə sistemini, davranış normalarını və sosial münasibətlərini əhatə edir. Mədəniyyət nəsildən-nəslə ötürülən mənəvi irsdir və bu ötürülmə prosesində ailə mühüm vasitə rolunu oynayır. Uşaq ilk olaraq ailədə danışmağı, davranmağı, ünsiyyət qurmağı və sosial normalara uyğunlaşmağı öyrənir. Bu prosesdə valideynlərin rolu əvəzsizdir, çünki onlar həm müəllim, həm də nümunə funksiyasını yerinə yetirirlər.

Ailə mühitində formalaşan ilkin təsəvvürlər insanın gələcək həyatına birbaşa təsir göstərir. Uşağın eşitdiyi sözlər, gördüyü davranışlar və yaşadığı emosional təcrübələr onun şəxsiyyətinin əsasını təşkil edir. Bu baxımdan ailə yalnız bioloji deyil, həm də mədəni və mənəvi institut kimi qiymətləndirilməlidir. Ailədə formalaşan dəyərlər sistemi insanın cəmiyyətə inteqrasiyasını asanlaşdırır və onun sosial rolları mənimsəməsinə kömək edir.

Dil məsələsi bu kontekstdə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dil mədəniyyətin əsas daşıyıcısıdır və ailə bu dilin öyrənildiyi ilk mühitdir. Uşağın nitqinin düzgün formalaşması üçün ailədə ədəbi dil normalarına riayət olunması vacibdir. Orfoqrafik, leksik və qrammatik qaydaların düzgün tətbiqi yalnız məktəbin deyil, həm də ailənin məsuliyyətindədir. Əgər ailədə dilə laqeyd münasibət varsa, bu, uşağın nitqində ciddi qüsurların yaranmasına səbəb ola bilər. Əksinə, zəngin və düzgün nitq mühiti uşağın intellektual inkişafını sürətləndirir və onun düşüncə qabiliyyətini genişləndirir.

Müasir dövrdə mədəniyyət və ailə münasibətlərində müəyyən dəyişikliklər müşahidə olunur. Qloballaşma prosesi müxtəlif mədəniyyətlərin qarşılıqlı təsirini gücləndirmiş, lakin eyni zamanda milli dəyərlərin zəifləməsi riskini də artırmışdır. Xüsusilə gənc nəsil arasında xarici təsirlərin artması bəzi hallarda milli kimlik və mədəni özünüdərk məsələlərində problemlər yaradır. Bu şəraitdə ailənin rolu daha da aktuallaşır. Ailə milli dəyərlərin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından əsas dayaq nöqtəsi kimi çıxış edir.

Texnologiyanın inkişafı da ailə və mədəniyyət münasibətlərinə təsirsiz ötüşməmişdir. Rəqəmsal mühitin genişlənməsi ünsiyyət formalarını dəyişdirmiş, ailədaxili münasibətlərə yeni çalarlar gətirmişdir. Bir tərəfdən informasiya əldə etmək imkanları genişlənmiş, digər tərəfdən isə canlı ünsiyyətin azalması kimi problemlər yaranmışdır. Ailə üzvləri arasında emosional əlaqələrin zəifləməsi mədəni dəyərlərin ötürülməsinə də mənfi təsir göstərə bilər. Buna görə də ailədə texnologiyadan düzgün və balanslı istifadə mədəni tərbiyənin mühüm tərkib hissəsinə çevrilməlidir.

Ailə institutunun dəyişməsi də müasir cəmiyyətin diqqət çəkən xüsusiyyətlərindən biridir. Ənənəvi geniş ailə modelindən nüvə ailə modelinə keçid, boşanma hallarının artması və fərdi həyat tərzinin yayılması ailənin sosial funksiyalarına təsir göstərmişdir. Bu dəyişikliklər bəzi hallarda ailənin tərbiyəvi rolunun zəifləməsinə səbəb olur. Lakin eyni zamanda yeni sosial reallıqlara uyğunlaşma imkanları da yaradır. Əsas məsələ bu dəyişikliklər fonunda ailənin əsas funksiyalarının qorunub saxlanılmasıdır.

Mədəniyyət və ailə münasibətlərinin möhkəmləndirilməsi üçün elmi-metodik yanaşmaların tətbiqi vacibdir. İlk növbədə təhsil sistemi bu prosesdə aktiv rol oynamalıdır. Məktəblərdə mədəniyyət və ailə mövzularına daha geniş yer verilməsi, şagirdlərin milli dəyərlər haqqında məlumatlandırılması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Eyni zamanda valideynlərin maarifləndirilməsi də diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Valideynlər üçün təşkil olunan seminarlar və təlimlər onların tərbiyəvi bacarıqlarının inkişafına kömək edə bilər.

Bundan əlavə, mədəni tədbirlərin təşkili ailə institutunun gücləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Ailə üzvlərinin birlikdə iştirak etdiyi tədbirlər həm sosial əlaqələri möhkəmləndirir, həm də mədəni dəyərlərin praktiki şəkildə mənimsənilməsinə şərait yaradır. Teatr, ədəbiyyat, musiqi və digər incəsənət sahələri bu baxımdan mühüm vasitə kimi çıxış edir.

Dil siyasətinin gücləndirilməsi də mədəniyyət və ailə münasibətlərinin inkişafında mühüm rol oynayır. Milli dilin qorunması yalnız dövlətin deyil, həm də hər bir ailənin borcudur. Ailədə ana dilinə hörmətlə yanaşılması, onun düzgün və zəngin formada istifadə olunması uşaqlarda milli kimlik hissinin formalaşmasına kömək edir.

Nəticə etibarilə, mədəniyyət və ailə bir-birini tamamlayan və qarşılıqlı şəkildə formalaşdıran iki əsas sosial sütundur. Onların harmonik inkişafı cəmiyyətin ümumi rifahı və davamlılığı üçün vacib şərtdir. Müasir dövrdə baş verən dəyişikliklər bu münasibətləri yeni sınaqlarla üz-üzə qoysa da, eyni zamanda yeni imkanlar da yaradır. Əsas məsələ bu imkanlardan düzgün istifadə etmək, milli dəyərləri qorumaq və gələcək nəsillərə sağlam mədəni mühit ötürməkdir.

Bu baxımdan, ailə yalnız sosial institut deyil, həm də mədəniyyətin canlı daşıyıcısıdır. Onun qorunması və inkişaf etdirilməsi isə hər bir cəmiyyətin strateji vəzifəsi kimi qəbul olunmalıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.04.2026)