“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının və “Ulduz” jurnalının birlikdə həyata keçirdikləri “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizlərə AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun əməkdaşı Dilarə Adilgilin Pərvinin yaradıcılığı barədə yazısı şeirləri təqdim edilir.

Layihə ən yaxşı ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıbdır.

Xoş mütaliələr.

DİLARƏ ADİLGİL

“VƏZİYYƏT AZƏRBAYCANCADIR”

           Belə başlayım... Bəlkə, belə? Yox, belə.

          “Bütün qadın yazıçılar bir-birinə bənzəyir. Amma (burada 3 nöqtənin də yeri var...) hərəsinin ədəbiyyata öz yanaşması var”. Bu, bir paralel aparmaq deyil. Sadəcə, dünyaca məşhur sitata bir alternativ, parodiya cəhdidir. Tarix boyu qadın yazıçılar, ən çox elə həmin Avropanın mərkəzində... olmazın diskriminasiyalara məruz qalıblar. Qadınları ciddi ədəbiyyata yaxın qoymur, uşaq ədəbiyyatı və tərcüməçilik fəaliyyəti ilə məşğul olmağı tövsiyə edirdilər. Lakin onlar maneələrə təslim olmurdular. Fizik-lirik Sofya Kovalevskaya, kar-kor-lal Helen Adams Keller, öz ciddi əsərlərini məcbur kişi adı altında tanıdan, ölümlərindən sonra qəbul edilən daha neçə-neçə qadın yazar...

          Bu gün vəziyyət hər sahədə olduğu kimi, ədəbiyyatda da başqa şəkil alıb. Daha qadınlar cəmiyyətin diktələrinə tabe olmur, ədəbiyyatda nəinki sıxışdırılmır, əksinə, kitablarının satışına, aldığı nüfuzlu mükafatlara görə liderlik də edirlər. Elə C.K.Roulinq və onun 500 milyon nüsxə ilə satılmış, gətirdiyi qazanca görə tarixdə 4-cü yerə çıxmış “Harry Potter” seriyasını göstərmək kifayətdir.

          Həmin tendensiya bizdə də keçərlidir. Şərqi Avropa ilə Qərbi Asiyanın sərhədində yerləşməyimizdən başlamış, milliliyi qorumaqla multikultural və tolerantlıq kimi ümumbəşəri dəyərlərə sahib olmağımızla yanaşı, gender bərabərliyinin təmin edilməsində də nəticələr göz qabağındadır. Zamanla ədəbiyyata yeni-yeni qadın yazarlar gəlir, modernizmin, postmodernizmin kişi yazıçıların aşa bilmədiyi “elə dərinliklərinə baş vururdular ki,” bundan da qazanan ədəbiyyat olur.

          Elə isə... Düma-atanın qanad açıb dünyanı gəzən “şerşe lya fam” ibarəsinə  başqa don geyindirib o qadınlardan birini “axtaraq”... Yazıçı, dramaturq, esseist, publisist, jurnalist, köşə yazarı, layihələr müəllifi, tədqiqatçı, pedaqoq... Pərvin Nurəliyevanı. Elə Pərvinin gənc olmasına baxmayaraq, aldığı mükafatları ilə axtarışa versək, (məsələn, Gənclər üçün Prezident Mükafatı (29 yaşında) hədəfə daha tez çatmış olarıq. Ümumiyyətlə, onun gördüyü işlər, “yazdıqları yaşını qabaqlayır” (Akademik İsa Həbibbəyli).

          Beləliklə...

          Pərvin Nurəliyeva yaradıcılığa kiçik hekayələr, esselərlə başlamışdır. Yeni başlanğıclarla ədəbi aləmə atılan gənc yazıçının fəaliyyəti rəngarəng və məhsuldardır. Hekayələri rus, türk, latış, litva dillərinə tərcümə olunaraq müxtəlif xarici dərgilərdə yayımlanmışdır. Xalq yazıçısı Anarın yaradıcılığına həsr edilmiş “Anar dünyası” esselər kitabının müəllifidir. Professor Cahangir Məmmədli yazır: “Pərvin bu əsəri yalnız Anarın oxucuları üçün, Anar yaradıcılığına tam bələd olanlar üçün, öz aramızda qalsın, lap elə mənim üçün yazıb”. (Elə mənim üçün də! – D.A.) Onun “Anar yaradıcılığında zaman və insan” adlı  dərs vəsaiti  Xalq yazıçısının 85 illik yubileyinə müəllif ithafı, Anarşünaslığa böyük töhfədir. Kitabda yazıçının bioqrafiyası, ayrı-ayrı əsərlərinin vəhdət şəklində təhlili ilə həm sovet, həm müstəqillik dövrü Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinin mənzərəsi canlanır. Pərvin nədən, kimdən yazırsa-yazsın, onun yaradıcılığının son ünvanı və baş qəhrəmanı Anardır! Çağdaş ədəbiyyatımızın yaşayan klassiki, sənətə gəldiyi gündən orijinal imic sərgiləyən, seçilən, sevilən, hər zaman üzdə, gözdə, sözdə olan Anar! Obyekt, düşüncə, maraq, təhlil – hansı tərəfdən baxılarsa... Hətta rus ədəbiyyatının gümüş dövründən danışanda da tərcümə Anardandır:

Uğultu kəsildi. Səhnəyə çıxdım

          Yapışıb qapının çərçivəsindən.

          Eşitmək istərəm aqibətimi

          Kiminsə uzaqdan gələn səsindən (B.Pasternak).

Mətnin teatrallığı (şeirin adı “Hamlet”dirsə...), tərcümənin parlaqlığı ilə yanaşı, Pərvinin zövqlü seçimi də bir-birini tamamlayır və yerinə düşür. Yazıçı  “Anar dünyası”nın “təkamül xəttini” izlədikcə tədqiqatın miqyası da genişlənir. Bu Anar – ümumbəşəridir, dünyəvidir, amma həm də heç olmayan kimi millidir! “Milli dəyərlərin tərənnümü” bölümü bu qənaəti ortaya qoyur. “Anar yaradıcılığında janr müxtəlifliyi” kitabı tədqiqatçı-yazıçının illərlə yorulmadan apardığı araşdırmalarının məcmusudur. Tənqidçi Vaqif Yusifli yazıçının nəsrindəki lirikanı ilk dəfə tədqiq obyektinə elə Pərvinin gətirdiyini vurğulayır, Anarın nəsrinin “öz səciyyəsi etibarilə fəlsəfi-psixoloji olduğu qədər də lirik” olduğunu qeyd edir.

          Anarın şeir həvəsini, ara-sıra “uydurmağını” “Azarın da beləsi...” adlandıran Pərvin yazıçının “qeyri-adi lirik parçaları”na “müxtəlif yönlərdən” yanaşır: “Kədər, qüssə, tənhalıq, bir az özünə ironiya, azacıq zarafat, yüngülvari şikayət motivləri, üstü basdırılmış duyğular” və daha hansı bucaqlardan...

          Əslində, bu şeirlər, yazıçının özünün təvazökarlıqla dediyi kimi, həvəs də, azar da deyil... Olub-bitənlərə  reaksiya, bir münasibət, ovqat, pristup, tələbatdır. (Hətta bəzilərinə dua etmək də olar). Bəzən qəzəl, bəzən bayatı üstündə... Bəzən də:

Minarəli İstanbulda

          Hər gün Bakı düşər yada.

          Könül istər bu həsrətə

          Kədərli bir nəğmə qoşa...

P.Nurəliyeva eləcə də, Anarın 12 kitabının redaktoru olmuşdur. (Anar da “borclu” qalmamışdır. Azərbaycan ədəbiyyatının “gəlmiş-keçmiş ən seçkin yazarlarından biri olan”, “hər adam haqqında qələm işlətməyən” Anar Pərvinin üç kitabına ön söz yazıb). Pərvin Ustadı barədə belə deyir: “Arzu edirəm ki, yazıçı çox yaşasın, çox yazsın, oxucularını hər zaman sevindirsin”. Pərvinin həmçinin Türkiyədə “Çağının önündə bir yazar: Anar” adlı kitabı da işıq üzü görüb. “Anarla söhbətlər” isə P.Nurəliyevanın yazıçının yaradıcılığını incələdiyi sayca altıncı kitabıdır. Ustadın 85 illiyi münasibətilə yazılmış “Yaşamaq zamanı – yazmaq zamanı” yubiley yazısı Pərvinin Anar yaradıcılığına duyduğu həssaslıq, təəssübkeşlik və pərəstişin  bir parıltısıdır. Məqalədə Anarın, həqiqətən, bir qədər unudulmuş “O gecənin səhəri” hekayəsi xatırlanır. Doğrudan da, Anarın lirik hekayələrinin arxasında bir qədər görünməz qalıb. Mənimsə çox yaxşı yadımdadır. “Yağış kəsdi” adlı nazik bir kitabda oxumuşdum. Hekayə “yaşanacaq və yazılacaqların əsası, təməli” qoyulan 37-ci ilin qaranlıq gecəsi, işıqlı səhəri haqqındadır. Həm də o gecə dünyaya gələn uşaq haqqında! “Bu əsər müəllifin həyata, zamana, insana baxışının kodlarını gizlədir. Hər gecə bir evinin qapısı döyülən binanın sakinləri dövrün simvollarıdır” – deyir Pərvin.  Bir də həyatın və yaradıcılığın bir-birinin davamı olmasının istisnasızlığıdır...

          “Serpantin”də Rərvinin hekayələri və “Mən öləndə ağlama...” bir pərdəli monopyesi yer almışdır. Kitabın anonsunda deyildiyi kimi, burada nə “böyük” adamlar var, nə də dünyanın qlobal problemləri çözülür. Dünya ədəbiyyatında  rast gəlinən başlıq olsa da, hər müəllifdə başqa məzmun, məna kəsb edir. Kiminin “Serpantin”i ilkin mənasına uyğundur, kiminin də fikri-zikri serpantin cızır. Sonra da... “təkidlə” deyildiyi kimi: Dəyər! “Çünki orda SƏN varsan!” Çünki “Pərvin qəhrəmanlarını, obrazlarını uzaq-uzaq əlçatmaz yerlərdən axtarıb tapmır. Onlar ətrafımızdadır, çoxları ilə gündəlik salamlaşır, hal-əhval tuturuq”, onlar bizim içimizdədir. Və Ustad Anarın dəqiq müşahidəsi ilə gənc yazıçının hekayələrində pis adam, mənfi obraz, demək olar ki, yoxdur... Pərvinin yazıçı istedadı ondadır ki, oxucunu yaşından asılı olmayaraq, oxuduğunun elə onun haqqında yazıldığına inandırır, qəhrəmanın yaşadığını yaşatmağı bacarır. Ya da həmin müvəffəqiyyətlə heç dəxli olmayan adamların həyatına daxil edib onların ağrı-acısına şərik edir.

          Qar motivləri dünya ədəbiyyatında, elə özümüzdə də güclü ədəbi priyom, simvolika kimi geniş yayılmışdır. Hansı konteksdən baxılsa, mövzu həm müəllifin ruh halını, qəlbinin durumunu əks etdirir, həm də ideyaya sirli-sehrli hava verir. Pərvinin “Qar yağacaq” hekayəsinin bu “qarlı” siyahıya yaraşdığını düşünürəm. Özünə heç nədən problem yaradan qəhrəmana çörəkpulu dilənən balaca qız “dərs” verir... 50 qəpiklə, qar proqnozu ilə xoşbəxt olub mahnı oxuyan qızcığaz... “Sabah qar da yağsa, belə olacaq. Məhz onun üstünə soyuq yox, ilıq qar dənələri qonacaq. Hələ, bəlkə, o ilıq qardan isti Qar adamı da düzəldəcək...” Hekayənin sonunda yağacaq qarın soyuğu isindirir, “içini ümidlə doldurur”, işığı oxucunun gözlərini qamaşdırır.  Anar da “Ön söz”ündə elə bu işığı deyir. Pərvinin qələminin ucundan süzülüb ətrafa yayılan həmin işığı. Bir də... gənc həmkarının hekayələrini K.Monenin “Duman və tüstüdəki mənzərə”ləri ilə müqayisə edir.

          Pərvin Türkiyədə də çap edilir, oxunur, tanınır. “Piqmalion”, “Xalis xilas”, “Dəniz aptek”, “Ala qarğa”, “Kəfən pulu”, “Yollar yorğunu” və b. hekayələrinin toplandığı “Hava limanı” yazıçının qardaş ölkədə işıq üzü görən sayca beşinci kitabıdır. Yazıçı-tərcüməçi Enver Aykol onun yaradıcılığını “Azərbaycan ədəbiyyatında modern və lirik bir səs” adlandırmışdır.

          Bir neçə kəlmə də yazıçının orijinal üslubu, ondan da orijinal təhkiyəsi, dili barədə. “Qəribədi, yağışın özündən qabaq səsi yağırdı”. Təsəvvür etməyə, eşitməyə çalışdım... “Çiyinləri çökdürən məsuliyyət...” isə elə bil “çiyinlərinin ətini yeyib” xalq deyiminin bədii tərcüməsidir...  

          “Vəziyyət ruscadır” qeyri-azərbaycanlının heç cür anlamayacağı, çox çalışılsa belə, mənasına varmayacağı koloritli ifadədir. Yerli “brendimiz”dir. “Qurban olum”, “İslam zəifdir” kimi… Adını oxuyub içini mərak etdim. Ciddi müəllif annotasiyası mündəricəni açsa da, adından bir ipucu vermirdi. Ta kitabı açıb içinə daxil olana qədər… Kitab XIX-XX əsr rus ədəbiyyatından seçmələr haqqında məqalələr toplusudur. Dünyanın xaos yaşadığı bir zamanda (əsər karantində yazılmışdı ha!) dünyanı dəyişdirəcək nəsnələrdən biri sayılan kitab yazıçını xilas edir, yaşamaq mübarizəsini ədəbiyyatın gücü ilə daha asan adlatmağa çalışır. Necə deyərlər, qadın oxumağa yeni bir şey  tapmayanda onu oturub özü yazır…

          Jurnalist Əflatun Amaşov yazır: “Esselər kamil oxucu üçündür. Sıravi oxucunun çəkəcəyi səbirsizlik indidən onun başı üzərindədir”. Doğru xəbərdarlıqdır. Tanış, mənim də yaşadığım duyğudur; birdən başa düşməzlər... Məsələn, Pərvin yazır: “yazdığın sənət deyilsə, ağaclar heyifdi”... Belə olanda aqillərdən birinin sözü yada düşür: “Başa düşməyən gedib axtarsın. Biz anlayanlar üçün yazırıq”. 

          Birinci bölmə “rus poeziyasının günəşi”nə həsr edilmişdir. Müəllifin iddiasına görə, “İstedadlı adam (Burada Puşkin – D.A.) zamanın bütün xoş və bəd sürprizlərini öz səviyyəsində qəbul edir, yaşayır”. Ardınca da əlavə edir: “Təxminən həftə səkkiz, mən doqquz, dünyada yeni xəstəliklər, epidemiyalar, pandemiyalar yaranır, Puşkin yaranmır...” Sonra Rərvin, inersiya ilə “Zəmanə adamı”na keçir. Rus nəsri yenilənib, dəyişib, inkişaf etdikcə “sürrealist əsərlər yazılır”, “Qoqoldan danışacam” deyir, “Burnun”dan... (Burada məzəli smaylik qoymaq istədim). Təbii ki, “Burun” povestindən…

          Bu yerdə dayanmaq və “Vəziyyət...”in böyük əmək və zəhmət hesabına əmələ gəldiyini deməyə bir ehtiyac duydum. Əsər içində əsər, mövzudan doğan mövzu, obyekt və subyektlərin masştabı, vaxtaşırı tarixin, coğrafiyanın yerində müdaxiləsi, daha nələr, kimlər?  “Görəsən, müəllif belə fundamental mövzunun əl-ayağını necə yığıb?” təəccübü də keçdi düşüncəmdən. “Rus ədəbiyyatının gələcəyi onun keçmişidir” qəddar deyimini xatırladan yazıçı həm də “daşları” yerinə qoyur. Pardon... Sözləri, məqsədi, mənanı, ideyanı. Səbəb və nəticəni.

          “Vəziyyət ruscadır” bir baza, ensiklopedik vəsaitdir. Amma quru yox. Bədii, süslü-püslü, izahlı, səni “qızıl”dan “gümüş”ə aparan sehrli bir kitab. Bu arada “qızılı gümüşə dəyişmək də qanunauyğun görünür”müş.

          Pərvin bir esseistdir. (yeri gəlmişkən, bizim ədəbiyyatda esseni bir janr kimi tanıdıb-sevdirən elə Anar olub). Yazıçı Rəşad Məcid müəllifin “Sevdim səni” kitabı haqqında söz deyərkən bu esselərin əvvəlkilərdən tam fərqli olduğunu,  “şeirlərə esselərin yazılması” nümunəsinin ilk dəfə Pərvinin yaradıcılığında göründüyünü bildirir. Topludakı esselər oxucunu “ovqatdan ovqata” salır, çünki yazıçının ovqatının həm situativ, bəzən keyfli, bəzən də təlx məqamları ilə üst-üstə düşüb.   “Ədəbi mühitimizdə hələ ki sevgi şeirlərindən ibarət bir antologiya” çap olunmadığını deyən akademik İsa Həbibbəyli toplunun bu istiqamətdə açdığı cığırı yüksək dəyərləndirir. Pərvin özü  bu kitabı “525-ci qəzet”də apardığı “Yüz gözəl sevgi şeiri” müəllif layihəsinin yekunu kimi qiymətləndirib ona böyük uğur gətirdiyini deyir. 14 fevral – Sevgililər Günündə daha çox satıldığından isə məmnunluq duyur.

          “Balerina” insan və sənət probleminə həsr olunmuşdur. Kinopovest kimi nəzərdə tutulsa da, dramaturq Əli Əmirli mətnin dramaturji aspektlərlə zəngin olduğunu nəzərə çatdırır. Pərvin şeir yazmasa da, (hələ ki...) poeziyanı nəsrinə gətirməklə uğurlu “ikisi birində” nəticəsini əldə edib.  “Balerina”nın az qala hər cümləsi gözəl bir şeirdir” (Emin Piri).

          “Qadın olmaq” kitabı tarixdə məhz qadınlıqları ilə iz qoyan bir-birindən fərqli on məşhur qadın ömrü, taleyi, sənəti, nüfuzu, psixologiyası, sevgi macəraları, qəribəlikləri, əzabları, ağrı-acıya alternativi haqqındadır. “Dahi ayaqyalın”la (Aysedora Dunkan) başlanan kitab Marina Vladi, Jorj Sand, Qreys Kelli, Frida Kalo... kimi  “ulduzlar”ın təzadlı olduğu qədər maraqlı həyat və sevgi hekayələrini şəxsi interpretasiyasında təqdim edır. Nəzərlərin dikildiyi, diqqətlərin kəsildiyi 10 qadın, 10 tale... Dünyada (məşhur, ya qeyri-məşhur) belə qadınlar yüzlərlə, minlərlədir. Lakin Pərvinin seçimi belədir. Hər birindən də Onda nə isə var. Hər hansı bir uzlaşma, estetika, cilvə, intonasiya, ştrix, aksent, impuls, inqredient... Avtoqraf. Bu çələngin son yarpağı “Qəlblərin kraliçası”, dəb ikonası, dünyada ən çox fotosu çəkilən Uels şahzadəsi Dianadır. Ən uğurlu insan belə, nə qədər ki həyatdadır, yaşayır, ona bəxtəvərlik vermək olmaz. Həyatın nə gətirib, nə götürəcəyini heç kim bilmir. Əsərin bir ideyası da budur... Kitab vahid xətt üzərində qurulmasa da, esselər ayrı-ayrı adamlardan bəhs etsə də, hamısını bir əsas amil, ideya birləşdirir; Qadın olmaq. Azad qadın olmaq. Nümunə olmasalar da. Nümunə, ideal kimi təqdim olunmurlar da. Sadəcə, necə varsa. “Balzak yaşlı qadın”ın fokusunda, dünyagörüşündə, demokratik və mühafizəkarlığında göründükləri kimi. Böyük istedadları, görüşləri, fırtınaları, sevgiləri, yaşadıqları dramlar, melodramlar, sürüşkən reputasiyaları, skandalları ilə. “Qəhrəmanlarımın hərəsi bir cəhəti ilə MƏNİMdir. Amma yazdıqca bu qadınlara meydan oxumağım da, səhvlərini tapmağım da olub... Bu da, görünür, qadın xisləti, eqosudur”. Müəllif qadın olmağın bir çox gizlin məqamlarından danışır. Düstur, resept vermir, “moral” oxuyub ağıl öyrətmir, bir çoxları kimi özündə olmayandan danışmır... Sadəcə, arada... “Qadına məktub” yazıb onunla dərdləşir. Yazıçılığın, analığın təməli Qadınlıqdır – deyir. Bu Qadın yazanda nəfəs alıb-verir, gücünü gözəllikdən alır, düşündüklərini ifadə edəndə rahatlıq tapır, kitabları oxunanda xoşbəxt olur, “etirazını, üsyanlarını yazılarında edir”. (“Elina xatirinə”) Övladının gülüşü içini işıqla doldurur. Sevgi onun üçün güclü antioksidantdır, “məşhurluq”, ”zirvə” kimi anlayışları qorxulu sayır, özü haqqında işlədilməsindən xoşlanmır, narsisizmi isə heç “künc”dən çıxmağa qoymur.  Özünü aldatmağa da meyilli deyil. Pərvini oxucu ilə ortaq məxrəcə gətirən də bunlardır...

          Pərvinin hər gördüyündə gözəllik axtarmaq duyğusunu xüsusi qeyd etmək istəyirəm. Ekskursiya aparan qadının da görkəmindən xarizma umur. Necə deyərlər, ocaq daşı da gözəl gərək...

          Pərvinin yaradıcılığı ilə yaxından tanış olandan sonra bədii publisistikasının sırf bədii əsərləri ilə bir dalğada olduğu qənaətinə gəldim. Özü, personası, şəxsiyyəti içində olan əsərlərini nəzərdə tuturam. Həmrəylik naminə deyim ki, bu tərəfdən baxanda Pərvin mənə daha yaxındır, həm oxucu, həm yazıçı kimi. Mənə də çox deyirlər: “Çıx əsərin içindən...” Pərvin “təəssürat adamı” kimi gəzdiyi şəhərləri, gördüyü muzeyləri əsərlərinə gətirir. “Avropa: 4 şəhər, 5 muzey”, “Yağmurlu şəhərdən imisti anılar...” səfərnamələri bu qəbildəndir. Bu səfər xatirələri, yol qeydləri yalnız adıkeçən ölkələrin gəzməli-görməli yerlərini  anlatmır, həm də səyahətçinin özü haqqındadır. Özünü ifadə, yeni mədəniyyətlərin, duyğuların, dadların, qoxuların kəşfidir. “Xəngəlli, xaçapurili restoranın bu biri başında qlamur şirniyyat hazırlayırlar”. Bu yay Avropada yediyim, ya indiyəcən heç yemədiyim desertləri necə tərif edəcəyimi bilmirdim. Yəni dadı, sunumu mənim lüğət dilimin üstündə idi. Nəsə xüsusi bir söz işlətmək istəyirdim. Al, iştə! Qlamur! Halallığını istəyirəm, Pərvin. Əsl halallıq elə sözə düşür.

          Tbilisidə “Müsyö Yordan” adında kafe olduğunu da Pərvindən eşidirik. Və bu kafenin əbədi qonağı da Mirzə Fətəlidir, daha doğrusu, onun masaların birində yazıb-pozan mum heykəli.

          “Yollar... Yollar” gəzi yazısı bizi “Oralar”a yox, Bərdəyə, Ağcabədiyə, Göyçaya aparır. Həmidə xanım Cavanşirin ata evinə, Anarın ata evinə gedirik. Pərvinin bələdçiliyi ilə.

          Pərvinə araşdırmaçı-publisit kimi yanaşsaq, (bu özəlliyi də bəlli fəaliyyətinin önəmli sahəsidir) bir çox diqqət çəkən məqalələrinin (və müsahibələrinin) sistemli olaraq dövrü mətbuatda yer aldığını görərik. Xüsusilə “525-ci qəzet”də.  (Müsahibə janrına gətirdiyi yeniliklər ayrıca mövzudur. “Müsahibələrində özü görünmür, həmsöhbətinin arxasında gizlənir” ki, bu da peşəkarlıqla etikanın vəhdətindən irəli gəlir).

          “525-ci qəzet”də ardıcıl yazmağım mənə çox kömək olur” deyir özü də. Xalq şairləri Rəsul Rza və Fikrət Qoca, Xalq yazıçısı Mövlud Süleymanlı, akademiklər  İsa Həbibbəyli, Zemfira Səfərova, Avrasiya Yazarlar Birliyinin sədri, məzunu olduğu Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitet, (adı “Şanel-5”-i yada salan) “525-ci qəzet” haqqında və b. yazıları baxış sayına görə sosial şəbəkələrdə, necə deyərlər, reytinqlidir.

          “Yazmaq ötüb keçən zamanı saxlamaq üçündür” – deyir Pərvin... Əslində, nə zaman keçib ki onun üçün? Lakin gənclik onunla xoşbəxtdir ki, gələcəyi var. Yazının qəhrəmanının timsalında isə... akademik İsa Həbibbəylinin obrazlı təbiri yerinə düşür: “Elə Pərvinin özünün də “ardı var”…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bu, gerçəkmi yalanmıdır, ilahi?

Yalan mülkü talanmıdır, ilahi?

Olmaz olay olanmıdır, ilahi,

Mən Türkiyə torpağına gəlmişəm?

Qardaşımın ocağına gəlmişəm?

Mən bu yerə nə sərvətə, nə sana,

Nə şövkətə, nə şöhrətə, nə şana,

Nə camala, nə calala, nə cana,

Nə taca, nə ticarətə gəlmişəm,

Ziyarətə, ziyarətə gəlmişəm.

Vaxt olar ki, türk elləri ucalar,

Yağısından qisas deyil, tac alar.

Qarı düşmən, sarı düşmən qocalar,

Mən o günün düyününə gəlmişəm,

O düyünün bu gününə gəlmişəm.

Yolçu - Məcnun, vətən yolu - Leylidir,

Məcnun olsan, sağı, solu Leylidir,

Mən Məcnunam, Anadolu Leylidir

Mən Leylimi ziyarətə gəlmişəm,

Məcnun kimi məhəbbətə gəlmişəm.

Sabir Xəlil oğlu Əliyev 1935-ci il mayın 15-də Gürcüstanın Qarayazı rayonunun (indiki Qardabani bələdiyyəsi) Qaracalar kəndində anadan olub. 1955-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetində filologiya fakültəsinin dil və ədəbiyyat şöbəsinə daxil olub. 1960-cı ildə oranı fərqlənmə diplomu ilə bitirib. 1961–1962-ci illərdə ikinci dəfə ADU-nun şərqşünaslıq fəkültəsində təhsil alıb

Oranın ərəb tərcüməçiliyi şöbəsini də fərqlənmə diplomu ilə bitirib.  7 ildən artıq (1960-cı ilin sentyabrından 1967-ci ilin dekabrına kimi) Azərbaycan SSR Elmələr Akademiyasının Nizami adına Ədəbiyyat və Dil İnstitutunda kiçik elmi işçi olub. 1966-cı ildə "Klassik Azərbaycan şeirinin şəkilləri" mövzusunda namizədlik, 1990-cı ildə isə "Füzulinin ədəbi-nəzəri görüşləri" mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə edib.

1967-ci ildən ömrünün axırına kimi Gəncə Dövlət Pedaqoji İnstitutunda (daha sonra Universitet) işləyib, Azərbaycan ədəbiyyatı kafedrasının professoru olub. Sabir Xəliloğlu ömrünün dünya ilə haqq-hesab çəkdiyi, elmlə məşğul olduğu dövrünü Azərbaycan-türk şeirinin tacidarı, dahi şairimiz Füzulinin tədqiqinə həsr edib.

Məhəmməd Füzulinin yaradıcılığını tədqiq edənlərin, eləcə də onunla maraqlananların qeyd etdiyinə görə, Füzuli yaradıcılığının bütöv poetik sistem kimi tədqiqi görkəmli yazıçı və tədqiqatçı Mir Cəlaldan sonra füzulişünas Sabir Əliyevin adı ilə bağlıdır. "Füzulinin poetikası" (Bakı, 1986) əsərinə Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, professor Kamal Talıbzadə yüksək rəy verib.

Görkəmli füzulişünas, mərhum Sabir Əliyevin "Füzuli ədəbi estetikası" (Bakı, 2004) monoqrafiyasına nəzər yetirirən filologiya elmləri doktoru Vaqif Yusifli bildirir ki, "iki fəsildən ibarət olan bu monoqrafiyanın təkcə yarımbaşlıqlarının adlarını xatırlamaq kifayətdir ki, Füzulinin elmi-nəzəri fikirlərinin, bu gün üçün də əhəmiyyətli olan tənqidi mülahizələrinin "nəhəng fikir buketi" ilə tanış olaq. Fikrimizcə, Azərbaycan füzulişünaslığında bu mövzu tam və sistemli şəkildə məhz Sabir müəllimin həmin tədqiqatında öz dolğun ifadəsini tapıb."

Sabir Xəliloğlu Füzulini bildiyi qədər Qazi Bürhanəddini, Nəsimini, Həbibini, Xətaini, Seyid Əzim Şirvanini, Nəbatini, Zakiri, Sabiri də gözəl bilirdi. Elmi işlə yanaşı şeirlər də yazıb. Şeir yaradıcılığına 1949-cu ildən başlayıb. Sabir Xəliloğlunun şifahi xalq ədəbiyyatının ən çətin növlərindən olan gəraylısı, təcnisi, iki başlı təcnisi, divanisi, farsca qəzəli də vardır. 2007-ci il mayın 14-də dünyasını dəyişib. Doğma kəndi Qaracalarda dəfn olunub.

Kitabları:

- Füzulinin poetikası

- Füzuli (nəzəri-bədii düşüncələr)

- Füzuli ədəbi estetikası

- Füzuli qəzəlləri şərhi. Dörd cilddə: I cild 1–50-ci qəzəllər

- Füzuli qəzəlləri şərhi. Dörd cilddə: II cild 51–130-cu qəzəllər

- Füzuli qəzəlləri şərhi. Dörd cilddə: III cild 131–210-cu qəzəllər

- Füzuli qəzəlləri şərhi. Dörd cilddə: IV cild 211–292-ci qəzəllər

- Füzuli sözü

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bəhram Mansurov tarda yalnız sol əllə, mizrab vurmadan çalmaq üsuluna "mizrabi — dəstkəri" deyilir. Azərbaycanda bu üsuldan əvvəllər yalnız Sadıqcan, Məşədi Süleyman və Mirzə Mansur kimi musiqiçilər istifadə edib. Öz dövrünün ifaçıları arasında "mizrabi-dəstkəri"dən istifadə edən yeganə tarzən Bəhram Mansurov olub.

Bu gün Azərbaycan musiqiçisi, görkəmli tarzən, Azərbaycan SSR xalq artisti Bəhram Mansurovun anım günüdür.

Məşhur tarzən 12 fevral 1911-ci ildə Bakıda dünyaya gəlib.

Bəhram Mansurov uşaqlıqdan evlərində təşkil olunan musiqi məclislərinin şahidi olub. Babası Məşədi Məlik bəy dövrünün açıq fikirli şəxslərindən biri, həm də istedadlı musiqişünas, mahir çalğıçısı olub. Seyid Əzim, Xurşudbanu Natəvan, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev kimi məşhur şair və ədiblərimiz onunla yaxın əlaqədə olublar. Evlərində çoxlu tar olub.

 Atası evdən bir yerə gedən kimi balaca Bəhram dərhal divardan asılan tarlardan birini götürüb çalar, özü də bilmədən kökdən salıb divardan asardı. Məşədi Süleyman evə qayıdanda Bəhramın tara toxunduğunu sövq-təbii ilə başa düşər və "mənim tarıma kim toxunub?" - deyə soruşardı. Bəhram da günahını boynuna alaraq "hardan bildin ki, mən toxunmuşam" - deyə uşaq məsumluğu ilə soruşar, atası "tarın kökündən" - deyə cavab verərdi.

 Onun tara, musiqiyə olan həvəsini görən Məşədi Süleyman Bəhrama həmişə deyərmiş: "Mən hiss edirəm ki, sən tarı birdən-birə çalacaqsan. Sənə öyrətmək lazım deyil". Doğrudan da Bəhram 8 yaşından tarı sinəsinə basaraq uşaq arzularını tarın kövrək tellərinə kökləyib. Bəhram Mansurovun 19 yaşı olanda Müslüm Maqomayev onu ilk notlu xalq çalğı alətləri orkestrinə, daha sonra isə Opera və balet Teatrına solist-tarzən kimi dəvət edir.

Bəhram Mansurov opera səhnəsində Hüseynqulu Sarabski, Yavər Kələntərli, Hüseynağa Hacıbababəyov, Əlövsət Sadıqov, Həqiqət Rzayeva kimi korifeylərlə işləyir. Rübabə Muradova, Sara Qədimova, Əbülfət Əliyev, Gülxar Həsənova, Zeynəb Xanlarova, Mais Salmanov, Bakir Haşımov, Qulu Əsgərov, Arif Babayev, Nəzakət Məmmədova, Baba Mirzəyev və başqa sənətkarları teatra cəlb edərək onları tamaşalara hazırlayır.

Bəhram Mansurov ilk azərbaycanlı musiqiçidir ki, onun ifasında Azərçaycan muğamları UNESCO xətti ilə vallara və CD-lərə yazılıb, bütün dünyaya yayılıb. O, 1978 və 1983-cü illərdə Səmərqənddə keçirilən Beynəlxalq Muğam Simpoziumunda Azərbaycanı təmsil edib. Bəhram Mansurov Sadıqcandan sonra klassik Azərbaycan muğamlarını qoruyub saxlayan və təbliğ edən yeganə tarzən olub.

 Onun ifasından bütün muğamlar, dəraməd, diringə, təsnif və rənglər oğlu, bəstəkar Eldar Mansurov tərəfindən nota salınıb. 2011-ci il fevral ayının 12-də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə Bəhram Mansurovun anadan olmasının 100 illiyi münasibəti ilə yubiley tədbirləri keçirilib.

Bəhram Mansurov yaradıcılığının böyük bir hissəsi Opera və Balet teatrı ilə bağlıdır. 1922-ci ildə Leyli və Məcnun operasında Sona Hacıyeva və Hüseynqulu Sarabskinin oyunundan və Qurban Pirimovun tarının səsindən təsirlənən Bəhramda həmin teatrda işləmə həvəsi yaranıb. 1932-ci ildə Opera və Balet Teatrının bədii rəhbəri və dirijoru bəstəkar Müslüm Maqomayev onu bu teatra solist-müşayiətçi vəzifəsinə dəvət edib.

Məşhur Hüseynqulu Sarabskini Məcnun rolunda artıq Bəhram müşayiət etməyə başlayıb. 54 il – ömrünün sonuna kimi muğam operalarını müşayiət edib. O, "Leyli və Məcnun" operasında muğam hissələrini Üzeyir Hacıbəyovun ciddi nəzarəti altında ifa edib. 1934–35-ci illərdə Bakıdakı Azərbaycan Hərbi Diviziyasının siyasi şöbəsinin rəisi Məmmədəli Əliyev Bəhram Mansurova hərbi özfəaliyyət ansamblına rəhbərlik etməyi təklif edib.

 O, 1936-cı ildə Tbilisidə keçiriləcək hərbi orkestrlərin Zaqafqaziya musiqi olimpiyadasında işritak etmək üçün kollektivi hazırlamağa başlayıb. Bəhramın rəhbərlik etdiri ansambl Gürcüstanın paytaxtında uğurla çıxış edərək fəxri fərmanlarla Azərbaycana qayıdıb. Bu uğuruna görə Bəhram Mansurova Azərbaycan diviziyasının rəhbərliyi tərəfindən təşəkkür elan edilib.

 1938-ci ildə Moskvada keçirilən Azərbaycan incəsənəti ongünlüyündəki konsertlərin birində Bəhram Mansurov "Mahur-hindi" muğamını solo, digər konsertdə isə "Əraq" muğamını ifa edən Əlövsət Sadıqovu üçlüyün tərkibində müşayiət edib.  Müharibəyə qədərki konsert fəaliyyətini uğurla keçirib.

Belə ki, 1939-cu il noyabrın 17-də qəzetlərdə yazılıb ki, Bülbülün rəhbərliyi ilə mədəniyyət xadimləri Samur-Dəvəçi kanalının inşaatçıları qarşısında çıxış ediblər. Burada 3 gün ərzində artistlər 15 min kolxozçu və inşaatçılar qarşısında 30-dan çox konsert veriblər. 1941-ci ildə Moskvada estrada artistlərinin festivalı keçirilib.

Azərbaycandan dəvət olunan konsert qrupunun tərkibində müğənnilər və aktyorlarla yanaşı Bəhram Mansurov da olub. Bəhram Mansurovun xatirələrindən:

"İyunun 21-də bizim qatar Moskvaya yola düşdü. Səhər Rostova çatanda dəhşətli xəbər eşitdik: "Müharibə başlayıb!". Bir neçə gündən sonra Moskvaya çatdıq. Hərbi vəziyyətlə əlaqədar Bakıya qayıtdıq. Bir çox mədəniyyət işçiləri, o cümlədən mən də "bron" alıb, xüsusi təşviqat qruplarının sərəncamına göndərildim. İncəsənət adamları cəbhə xəttində döyüşçülər, arxada isə qospitalda yaralılar qarşısında konsertlərlə çıxış edirdilər".

Vaxtilə tanınmış bəstəkar Fikrət Əmirov "Şur" və "Kürd-ovşarı" simfonik muğamlarının yazarkən qocaman musiqiçilər Seyid Şuşinski və Qurban Pirimovla məsləhətləşərdi. Sonuncu simfonik muğamı olan "Gülüstan-Bayatı-Şiraz"ı isə Bəhram Mansurovun ifası əsasında yaradıb.

60–70-ci illərdə bəstəkar Nəriman Məmmədov "Çahargah" və "Rast" muğamlarını Bəhram Mansurovun ifasından nota yazıb. Azərbaycan xalq musiqisi nümunələri olan dəramədlər, rənglər, diringilər, təsniflər, zərblər, şikəstələr, saqinamələr, marşlar, saz havaları və s. tarzənin oğlu, bəstəkar Eldar Mansurov tərəfindən nota salınıb.

Muğam sənətinin nüfuzlu bilicisi kimi, Bəhram Mansurov radioda "Muğam" və televiziyada "Məktəblilərin musiqi klubu" verilişlərinin məsləhətçisi olub. Bir çox özfəaliyyət müsabiqələrində münsiflər heyətinin üzvü olub. O, dəfələrlə müxtəlif auditoriya qarşısında muğamlar haqqında çıxışlar edib, dövri mətbuatda mütəmadi olaraq muğamın tarixi və bu günü barədə fikrini bildirib.

Mükafatları:

- "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə" medalı

- "Qafqazın müdafiəsinə görə" medalı

- Azərbaycan SSR əməkdar artisti

- "Şərəf nişanı" ordeni

- "Vladimir İliç Leninin anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə" yubiley medalı

- "Əmək veteranı" medalı

- Azərbaycan SSR xalq artisti

- "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində qələbənin 40 illiyi" yubiley medalı

Bəhram həm də mərhəmətli, kasıblara əl tutan bir insan olub.

Xatirə Qədirova yazır:                                                                     

“1941-1945-ci illər müharibəsinin odlu-alovlu günlərində, aclıq və qıtlığın tüğyan etdiyi bir dövrdə Bəhramı tar çalması üçün toy məclisinə dəvət edirlər. Gözünün ağı-qarası bircə oğlunu vətənin müdafiəsinə yola salmağa hazırlaşan ev sahibi çətinliklə də olsa süfrə açır. Amma məclisin əsas bəzəyi tarzən Bəhram idi. Axşam məclis dağılanda ev sahibi təzəcə təndirdən çıxmış, dəsmala bükülü üç ədəd çörəyi ona uzadır. Bəhram etiraz etsə də, ev sahibi səmimiyyətlə:

-Oğul, əlimi geri qaytarma, bu sənin sənətindir, bərəkətə dönüb evinə qayıdar. Adam əkdiyini biçər,- deyir.

Geri dönərkən yolda Bəhram Məhzun adlı tanışı ilə rastlaşır. Aclığın, qəhətliyin imtahana çəkdiyi bu şikəst insanın almacıq sümükləri qabarıb üzə çıxmış yanaqları, çuxura batmış gözləri, yamaqları da süzülmüş əsgiyə bənzəyən paltosu gənc Bəhramın ürəyini sızıldadır. Söhbət əsnasında Məhzun şikəstliyi səbəbindən müharibəyə gedə bilmədiyini, körpələrinin evdə aclıqla mübarizə apardığını söyləyir.

Tarzən tələsik paltosunun yaxasından bükülü dəsmalı çıxarıb çörəklərin ikisini ona verir. Məhzun etiraz etsə də, Bəhram tez oradan uzaqlaşır. İllər keçir. 1982-ci ildə Bəhram Mansurovun oğlu bəstəkar Eldar Mansurov şəxsi işi ilə əlaqədar idarələrdən birinə gedir. Eldarı qəbul edən vəzifəli şəxs təsadüfən onun Bəhramın oğlu olduğunu biləndə qulaqlarına inanmır. Rəis hadisədən xəbərsiz olan musiqişünas Eldara qırx il əvvəl baş vemiş əhvalatı danışmağa başlayanda gənc Eldar rəisin Məhzunun oğlu olduğunu öyrənir. Gözlərindən iki damla yaş süzülüb axan rəis:

   - Sən heç bilirsənmi kimsən? Vaxtilə bizim ailəni ölümdən xilas edən bir kişinin oğlusan! Sənin atanın verdiyi çörəklər bizi təkcə aclıqdan xilas etmədi, işığa dönüb taleyimizdə yandı. Düz iki gün sonra işlərimiz də, həyatımız da düzəlməyə başladı. Bu gün nə mən, nə də qardaşlarım çörəklə, pulla o yaxşılığın əvəzini çıxa bilməzdik.”

Görkəmli tarzən 1985-ci il mayın 14-də, 74 yaşında, Bakıda vəfat edib. Bəhram Mansurov Yasamaldakı köhnə qəbristanlıqda dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.05.2026)

Mayın 13-də Bakı İdman Sarayında V Uşaq Kitab Festivalının rəsmi açılış mərasimi keçirilib. Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi, Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi və Azərbaycan Nəşriyyatlar Assosiasiyası İctimai Birliyinin (ANAİB) təşkilatçılığı ilə baş tutan festival ölkənin və regionun bu formatda yeganə layihəsi hesab olunur.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı xəbər verir ki, tədbir Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himninin səsləndirilməsi ilə başlayıb. Daha sonra Uşaq Gənclər İnkişaf Mərkəzinin yetirmələrinin təqdimatında “Odlar yurdu” rəqsi nümayiş olunub.

Festivalın açılış mərasimində çıxış edən Azərbaycan Nəşriyyatlar Assosiasiyası İctimai Birliyinin sədri, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosentŞəmil Sadiq bildirib ki, uşaqların kitab və mütaliə ilə erkən yaşlardan yaxın münasibət qurması onların dünyagörüşünün formalaşmasına və gələcək inkişafına mühüm təsir göstərir. O, festivalın artıq ənənəyə çevrildiyini qeyd edərək layihənin ildən-ilə daha geniş auditoriyanı əhatə etdiyini vurğulayıb.

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının prezidenti, akademik İsa Həbibbəyli çıxışında uşaq ədəbiyyatının milli düşüncənin və mənəvi dəyərlərin formalaşmasında xüsusi rol oynadığını bildirib. O qeyd edib ki, uşaqların kitaba marağının artırılması gələcəkdə güclü və intellektual cəmiyyətin formalaşmasına xidmət edir.

Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin sədri Bahar Muradova uşaqların sağlam və maarifçi mühitdə yetişməsinin vacibliyini diqqətə çatdırıb. O bildirib ki, kitab uşaqların şəxsiyyət kimi formalaşmasında, onların düşüncə və təxəyyülünün inkişafında mühüm vasitələrdən biridir.

Azərbaycan Respublikası mədəniyyət nazirinin müavini Fərid Cəfərov çıxış edərək festivalın ölkədə oxu mədəniyyətinin təşviqinə xidmət etdiyini və uşaqların mədəni mühitə inteqrasiyasında mühüm rol oynadığını bildirib.

Millət vəkili, Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun “Uşaq ədəbiyyatı” şöbəsinin müdiri, filologiya elmləri doktoru Elnarə Akimova uşaq ədəbiyyatının inkişafı istiqamətində həyata keçirilən təşəbbüslərin əhəmiyyətindən bəhs edib.

Tədbirdə həmçinin millət vəkili Ceyhun Məmmədov, festivala fəxri qonaq qismində qatılan Hans Kristian Andersen Mükafatı üzrə Münsiflər Heyətinin prezidenti Şirin Kreydieh, Simurq Liseyinin baş icraçı direktoru Tural Abbasquliyev və festivalın layihə rəhbəri, “Ağıllı Bala” nəşriyyatının direktoru, uşaq yazıçısı Fatimə Alxaz çıxış edərək festivalın əhəmiyyətindən danışıblar.

Qeyd olunub ki, festivalın əsas məqsədi uşaqlarda mütaliəyə marağın artırılması, milli-mənəvi dəyərlərin təbliği və onların müxtəlif dünya mədəniyyətləri ilə tanış edilməsidir.

13–17 may tarixlərini əhatə edən festival çərçivəsində “Milli Geyimlər Günü”, “Peşələr Günü”, “Beynəlxalq Gün” və “Nağıl Qəhrəmanı Günü” adlı xüsusi tematik günlər təşkil olunacaq. Proqram çərçivəsində tanınmış uşaq yazıçıları ilə görüşlər, imza mərasimləri, yeni nəşrlərin təqdimatları, mədəniyyət və incəsənət nümayəndələri ilə görüşlər keçiriləcək.

Festivalda ölkənin aparıcı nəşriyyat və kitab evləri də geniş şəkildə təmsil olunur. Belə ki, 40-dan çox nəşriyyat öz stendi ilə festival iştirakçılarına müxtəlif yaş qrupları üçün nəzərdə tutulmuş uşaq ədəbiyyatı nümunələri, maarifləndirici nəşrlər, yeni kitablar və xüsusi təqdimatlar təqdim edir. Festival ziyarətçiləri stendlərdə müəlliflərlə görüşmək, nəşrlərlə yaxından tanış olmaq və xüsusi endirim kampaniyalarından yararlanmaq imkanı əldə edirlər.

Bununla yanaşı, uşaqların ifasında musiqi və rəqs nömrələri, səhnəciklər, nağıl saatları və müxtəlif əyləncəli proqramlar təqdim ediləcək.

Festival çərçivəsində indiyədək 70 min ədəd xüsusi hazırlanmış kitab daxılının çap edilərək uşaqlara hədiyyə olunduğu bildirilib. Bu təşəbbüsün ölkədə uşaq ədəbiyyatına marağın artırılmasına və uşaq nəşriyyatlarının inkişafına mühüm töhfə verdiyi vurğulanıb.

Açılış mərasimi konsert proqramı ilə davam edib.

Qeyd edək ki, V Uşaq Kitab Festivalı Simurq Liseyinin baş sponsorluğu, DİV Kids, Bergdrink, Edudistans və Azərsüd şirkətlərinin sponsorluğu ilə keçirilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.05.2026)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının birgə layihəsində mövzumuz mifologiyadır. Bəşəri bir məsələ - ölmə və dirilmə.

Sak və Hun Türklərində ölüm və dirilmə

 Qədim türklərin dünyagörüşündə ölüm həyatın sonu deyil, daha geniş və sirli bir keçid mərhələsidir. Bu anlayış xüsusilə Sak (Skit) və Hun türklərinin mifoloji sistemlərində dərin iz buraxmışdır. Onların inanclarında ölüm yalnız cismani varlığın bitişi deyil, ruhun başqa bir aləmə keçidi və ya yeni bir varoluş forması ilə davamıdır. Bu yazıda Sak və Hunların mifoloji düşüncə tərzində ölüm və dirilmə ideyasının necə kodlaşdırıldığını, hansı simvollar və rituallarla ifadə olunduğunu araşdıracağıq.

  Ölüm: Fiziki bitmə, ruhani keçid

 Sak və Hun türklərində ölüm hadisəsi, insanın ruhunun "bu dünyadan o dünyaya keçidi" kimi qəbul olunurdu. Bu, şamanist dünya görüşünün əsas prinsipinə əsaslanırdı: ruh bədəndən ayrıldıqdan sonra ya göyə (uçmaq) çıxır, ya da yeraltı aləmə (tamug) düşürdü. Buradakı kodlaşdırma çox sadə, lakin dərin simvolikadır:

• Uçmaq – Cənnət, yuxarı dünya (pozitiv ruhun gedəcəyi yer)
• Tamug – Cəhənnəm, yeraltı dünya (günahkar ruhlar üçün)
  Bu anlayışlar daha sonra islamlaşmış türk toplumlarında da iz buraxmışdır.

Dirilmə və ruhun dövriliyi

 Qədim türklərdə reenkarnasiya anlayışına oxşar təsəvvürlər var idi. Onlar inanırdılar ki, ruh yox olmur – bəzən dünyaya başqa bir formada, hətta heyvan və ya insan surətində geri dönə bilər. Bu dövri ruh anlayışı Şamanist təlimin bir hissəsi kimi yaşanırdı. Xüsusilə, Sak türklərində bəzi qəhrəmanların ölmədiyi, göyə qalxdığı və zaman gələndə qayıdacağı haqqında miflər mövcuddur.

 Məzarlar və ölüm ritualları: Simvolik dilin tətbiqi

 Sak və Hun məzarları (kurganlar) çox şey danışır. Burada müşahidə olunan elementlər mifoloji kodların konkret fiziki ifadəsidir:

• Atın dəfn olunması – ruhun o biri dünyada da hərəkətə ehtiyacı olacaq.
• Silahların məzara qoyulması – qəhrəmanın orada da savaşacağı düşüncəsi.
• Qızıl maskalar və zinət əşyaları – dirildikdə yenidən tanınmaq və şərəflə yaşamaq arzusu.

Bu rituallar həm də o dünyaya hazırlıq idi – ölüm sanki bir "səyahət" kimi qəbul edilirdi.

  Miflərdə ölüm və dirilmə.

Sak və Hun mifologiyasında bəzi qəhrəmanlar ya ölümsüzdür, ya da ölüb dirilir. Məsələn, Hunlar arasında Alp Er Tonqa haqqında yaradılan miflərdə onun yoxa çıxması və bir gün geri dönəcəyinə dair inanclar vardır. Bu, türk mifologiyasının “gizli qəhrəman qayıdacaq” kodudur.
Eyni ideya Göytürk abidələrində də vardır: əcdadların ruhları qoruyucu funksiyada daim mövcuddur.

  Kosmik kodlaşdırma: Göy, Yer və alt Dünya

Sak və Hunlarda kainat üç əsas qat üzrə düşünülürdü:

• Üst dünya (Göy Tanrı) – həyatın mənəvi başlanğıcı və ruhun qaynağı.
• Orta dünya (İnsan dünyası)– fiziki varlıq və gündəlik həyat.
• Alt dünya (Ölüm sonrası) – ruhun sınaqdan keçdiyi yer.

Bu struktura görə, ölüm insanın bir dünya qatından digərinə keçməsidir. Dirilmə isə ruhun yenidən üst dünyaya qovuşması və ya yeni bədəndə təzahürüdür.

Nəticə: Ölüm bir son deyil, transformasiyadır

 Sak və Hun türklərinin mifoloji sistemində ölüm ideyası heç vaxt qorxu doğuran, tabuya çevrilən bir anlayış olmamışdır. Əksinə, bu, təbiətin bir qanunu, ruhun səyahəti və yeni formaya keçidi kimi qəbul edilmişdir. Dirilmə isə insan ruhunun daimilik və çeviklik ideyasının ifadəsidir. Bu yanaşma türklərin təbiətə və insan varlığına verdiyi dərin fəlsəfi baxışın bariz nümunəsidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.05.2026)                                                      

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" Beyləqan və İmişli təmsilçisi,

Beyləqan rayon Mədəniyyət Mərkəzinin rejissoru, "Gənclik" xalq teatrının rəhbəri, "Haberdili.com"un Azərbaycan nümayəndəsi.

İnsan həyatının ən mürəkkəb, eyni zamanda ən dərin qatlarından biri onun daxili aləmi ilə bağlıdır. İnsan doğulduğu andan etibarən xarici dünyanı dərk etməyə başlayır: o, ailəsini tanıyır, cəmiyyətin qaydalarını öyrənir, təbiəti müşahidə edir və zamanla sosial bir varlıq kimi formalaşır. Lakin bütün bu proseslər fonunda çox vaxt diqqətdən kənarda qalan bir məsələ var – insanın özünü tanıması, öz daxilinə yönəlməsi və mənəvi kimliyini dərk etməsi. Əslində isə insanın ən uzun, ən çətin və ən mühüm səfəri məhz özünə doğru etdiyi səfərdir.

Bu səfər zahiri deyil, batini xarakter daşıyır. Onun nə xəritəsi var, nə də konkret bir istiqaməti. Bu yolun bələdçisi insanın vicdanı, düşüncəsi və hissləridir. Hər bir insanın daxili aləmi fərqlidir və bu fərqlilik onun həyat təcrübələri, aldığı tərbiyə, yaşadığı hadisələr və qarşılaşdığı çətinliklərlə formalaşır. Bu baxımdan özünü tanımaq, əslində, bütün bu faktorları analiz etmək, onları dərk etmək və nəticə çıxarmaq deməkdir.

Müasir dövrdə insanın özünü tanıması daha da çətinləşmişdir. Texnologiyanın sürətli inkişafı, sosial şəbəkələrin həyatımıza daxil olması və informasiyanın həddindən artıq bolluğu insanı özündən uzaqlaşdıran əsas amillərdən birinə çevrilmişdir. İnsan gün ərzində yüzlərlə informasiya ilə qarşılaşır, lakin bu informasiyalar arasında özünə aid olanları seçməkdə çətinlik çəkir. O, başqalarının həyatını izləyir, lakin öz həyatını dərk etməyə vaxt ayırmır. Bu isə zamanla daxili boşluğun yaranmasına səbəb olur.

Daxili boşluq, insanın özünü tanımamasının ən bariz göstəricilərindən biridir. İnsan nə istədiyini, hansı məqsədlərə sahib olduğunu və həyatında hansı istiqamətdə irəliləməli olduğunu bilmədikdə, o, bu boşluğu müxtəlif vasitələrlə doldurmağa çalışır. Bəziləri maddi nemətlərə yönəlir, bəziləri isə sosial status qazanmağa çalışır. Lakin bu cəhdlər çox vaxt müvəqqəti xarakter daşıyır və insanın daxilindəki boşluğu tam şəkildə doldura bilmir.

Özünü tanımaq prosesi isə əksinə, insanı bu boşluqdan xilas edə biləcək yeganə yoldur. Bu proses insanın öz zəif və güclü tərəflərini qəbul etməsi ilə başlayır. İnsan çox vaxt öz güclü tərəflərini nümayiş etdirməyə çalışır, lakin zəif tərəflərini gizlədir. Halbuki inkişaf məhz zəif tərəflərin üzərində işləməklə mümkündür. Öz səhvlərini qəbul edən insan, onları düzəltmək üçün addım ata bilər. Bu isə onun həm fərdi, həm də sosial inkişafına müsbət təsir göstərir.

İnsanın daxili aləminə səyahəti həm də onun mənəvi dünyasının formalaşmasına səbəb olur. Mənəviyyat yalnız dini anlayışlarla məhdudlaşmır; o, eyni zamanda insanın dəyərlər sistemini, etik prinsiplərini və həyat fəlsəfəsini əhatə edir. Özünü tanıyan insan, bu dəyərləri daha şüurlu şəkildə seçir və həyatını bu prinsiplər əsasında qurur. Bu isə onun daha sabit, daha məqsədyönlü və daha harmonik bir həyat sürməsinə imkan yaradır.

Bu kontekstdə insanın özünü tanıması cəmiyyət üçün də böyük əhəmiyyət kəsb edir. Çünki özünü tanıyan fərdlərdən ibarət cəmiyyət daha sağlam, daha ədalətli və daha dayanıqlı olur. Belə bir cəmiyyətdə insanlar bir-birini daha yaxşı anlayır, qarşılıqlı hörmət və etimad güclənir. Nəticədə sosial münasibətlər daha möhkəm əsaslar üzərində qurulur.

Lakin qeyd etmək lazımdır ki, özünü tanımaq prosesi birdəfəlik baş verən bir hadisə deyil. Bu, davamlı bir prosesdir və insan həyatının bütün mərhələlərində davam edir. İnsan yaşadıqca dəyişir, onun düşüncələri, baxışları və dəyərləri də zamanla transformasiyaya uğrayır. Bu baxımdan insan daim özünü yenidən kəşf etməli, dəyişikliklərə açıq olmalı və öz daxili aləmi ilə əlaqəsini itirməməlidir.

Ədəbiyyat və incəsənət də insanın özünü tanıması prosesində mühüm rol oynayır. Əsərlər vasitəsilə insan özünü başqa obrazlarda görür, onların yaşadıqları hadisələr vasitəsilə öz həyatını analiz edir. Bu, insanın empati qabiliyyətini artırır və onun daxili aləmini zənginləşdirir. Klassik və müasir ədəbiyyat nümunələri insanın daxili dünyasının müxtəlif aspektlərini əks etdirərək oxucuya özünü anlamaqda kömək edir.

Eyni zamanda tənhalıq da bu prosesdə xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Müasir insan çox vaxt tənhalıqdan qaçır, onu mənfi hal kimi qəbul edir. Lakin tənhalıq əslində insanın özünü dinləməsi üçün ən əlverişli şərait yaradır. İnsan yalnız qaldıqda, öz düşüncələri ilə üz-üzə qalır və bu zaman onun daxili aləmi daha aydın şəkildə üzə çıxır. Bu səbəbdən tənhalıqdan qorxmaq əvəzinə, onu düzgün şəkildə dəyərləndirmək lazımdır.

Demək olar ki, insanın özünə doğru etdiyi səfər onun həyatının ən mühüm və ən mənalı hissəsidir. Bu səfər çətinliklərlə dolu olsa da, onun nəticələri son dərəcə dəyərlidir. Özünü tanıyan insan daha şüurlu qərarlar verir, daha sağlam münasibətlər qurur və həyatını daha məqsədyönlü şəkildə davam etdirir. Bu isə həm fərdi xoşbəxtliyin, həm də cəmiyyətin inkişafının əsas şərtlərindən biridir.

İnsan özünü dərk etdikcə, ətraf aləmi də daha dərindən anlamağa başlayır. Çünki daxili harmoniya xarici dünyaya da təsir edir. Öz daxilində sülh tapmış insan, ətrafına da bu sülhü yayır. Beləliklə, insanın özünə doğru etdiyi səfər yalnız fərdi deyil, eyni zamanda ümumbəşəri bir əhəmiyyət daşıyır. Bu səfər, insanın özünü tapması ilə başlayır və heç vaxt bitməyən bir inkişaf yolu kimi davam edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.05.2026)

Meltem Demirkıran (Türkiyə)

Tərcümə və uyğunlaşdırma: Rəqsanə Babayeva

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 Qardaşlıq bağları ağ pərdədə yenidən canlandı

Türkiyə və Azərbaycan dünyasını kino çətiri  altında birləşdirən “Azərbaycan Kino Günləri” İzmir, Bursa və Ankarada keçirilən yüksək iştiraklı nümayişlərlə başa çatdı. İki ölkənin nazirliklərinin birgə əməkdaşlığı ilə təşkil olunan tədbir ortaq tarixi yaddaşı gənc nəsillərə ötürməyi hədəflədi.

Türkiyə Respublikasının Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi ilə Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyinin himayəsi altında keçirilən “Azərbaycan Kino Günləri” ötən həftə boyunca Türkiyənin müxtəlif şəhərlərində kinosevərləri bir araya gətirdi. Azərbaycan Kino Agentliyi və Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzinin də tərəfdaşları arasında yer aldığı layihə iki qardaş ölkə arasında mədəni diplomatiyaya yeni nəfəs verdi.

Açılış İzmirdə tarixi toxunuşla baş tutdu

Tədbirin ilk ünvanı olan Ege Universitetində açılış filmi kimi “Nargin: Sona Qədər Sirli” sənədli filmi nümayiş olundu. Birinci Dünya Müharibəsi dövründə Nargin adasında yerləşən əsir düşərgəsində saxlanılan Osmanlı əsgərlərinin həyat mübarizəsini və Azərbaycan türklərinin göstərdiyi tarixi fədakarlıqları əks etdirən ekran işi izləyicilərə duyğusal anlar yaşatdı. Nümayiş tarixçilər və akademiklər tərəfindən iki xalqın taleyinin birliyinin ən təsirli nümunələrindən biri kimi qiymətləndirildi.

Bursa və Ankarada klassik və müasir nümunələr

Proqram çərçivəsində Bursa və Ankarada keçirilən nümayişlər Azərbaycan kinosunun həm klassik, həm də müasir istiqamətini nümayiş etdirdi:

Klassiklərin gücü: Uludağ Universitetində təşkil olunan retro nümayişdə Azərbaycan kinosunun əfsanəvi filmi “Qaynana” tamaşaçılara təqdim olundu.

Akademik maraq: Ankarada Gazi Universitetinin tələbələri üçün təşkil olunan xüsusi sessiyada “Cənnət Yuxusu” filmi nümayiş etdirildi. Bursa Osmangazi Göstəri Mərkəzində “Buta”, Mudanya Universitetində isə “Zəfər Rəqsi” filmləri böyük maraqla qarşılandı.

İştirakçıların geniş marağı ilə başa çatan “Azərbaycan Kino Günləri” gələcəkdə bu kimi layihələrin davam etdiriləcəyinə dair ümidləri daha da gücləndirdi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.05.2026)

Harun Soltanov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

Bəs sən, əziz dostum və ya oxucum və ya hər kimsənsə. Səhər yasdan çıxıb axşam toya getmisən?

Elə hekayələr var ki, onlar da qəhrəmanla başlamaz. Onlar "qonşu nə deyər?" sualının yaratdığı o soyuq və sarsılmaz qorxu ilə başlayır. Bu, bizim coğrafiyanın ən böyük, divarları görünməyən, amma hər küncündə minlərlə gözü olan həbsxanasıdır.

Biz öz həyatımızı yaşamırıq. Biz sadəcə el-aləmin baxışları altında, bizə biçilmiş "xoşbəxt insan" rolunu ifa edirik. Bu tamaşanın ən səs-küylü pərdəsi isə toylardır.  Statusların toqquşmasıdır bu. ​Bizim toylarımız sevincin paylaşılması deyil, əslində ailələrin bir-birinə qarşı apardığı strateji bir "status müharibəsidir". Gənc bir cütlüyün gələcəyi yox, o gecə masalardakı salatların çeşidi, bəy-gəlin maşınının markası və şadlıq sarayının tavanındakı lüstraların parıltısı daha çox müzakirə olunur. Sizə demişdim ki, "yaşadığın həyatın içində özün yoxsan". Bax, o gəlin-bəy masası bunun ən bariz sübutudur. İnsan öz həyatının ən vacib günündə sadəcə bir dekorasiyaya çevrilir.

 ​İçəridə bəlkə də gənclərin ruhu qışqırır, bəlkə o evliliyin təməli elə ilk gündən "kredit borcları" altında çat verib, amma yox! O səhnədə elə durmalısan ki, sanki dünyanın ən bəxtəvər insanısan. "Sən gəlməz oldun" sədaları altında süzməli, hər kəsə gülümsəməlisən. Çünki uzaq qohumun gəlib "filankəsin qızı (və ya oğlu) nəsə süzgün görünürdü, deyəsən heç könüllü deyil" deməməlidir. ​Biz o toyu özümüz üçün yox, o 500 nəfərin ağzını yummaq, "filankəslərdən geri qalmadıq" dedirtmək üçün edirik. Mənim problemim odur ki, mən bu oyunun fərqindəyəm. Və bütün bunların fərqində olaraq o maskanı taxmaq, insanın özünə qarşı etdiyi ən böyük xəyanətdir.

 ​Sonda nə qalır? İllərlə ödənilən bank borcları və o 500 nəfərin yeyib-içib, çıxanda "halvasını nə vaxt yeyəcəyik?" deyə verdiyi növbəti ironik suallar. Bu, şüurlu bir intihar deyilmi? Öz real xoşbəxtliyini, bir gecəlik saxta alqışa və qohum-əqrəba tərifinə qurban vermək...

 ​İnsanlar deyir ki, toy etmək lazımdır. Məncə yox. Toy sadəcə baş verir, çətin olan o 500 nəfərin gözündə "normal" görünmək üçün özünü parçalamaqdır. Sən öz bədənində kirayəçi kimi hiss edirsən, çünki o gecə sənin bədənin elaləmin baxışları tərəfindən zəbt olunub..

 ​Əgər toylarımız statusların toqquşmasıdırsa, yaslarımız daxili çöküşün cəmiyyət tərəfindən standartlaşdırılmış formasıdır. Bizim coğrafiyada hətta ölüm və kədər də dürüst deyil. Bir yaxınını itirirsən, dünya başına uçur, amma sənin o ağrını doyunca, istədiyin kimi yaşamağa belə icazən yoxdur. Çünki qapının ağzında növbə gözləyən bir sual var.. "Camaat gələndə nə deyər?"

 ​İçində bir kainat məhv olub gedir, sən isə orada "filankəs gəldi, filankəs gəlmədi, filan vəzifəli şəxs gül göndərdimi? Filankəs nə qədər pul yazdı?" siyahısını tutursan. Sən tabutun başında ürəyin parçalanaraq ağlayanda, kənardan bir cüt göz səni "qiymətləndirir". Bizim kədərimiz belə "el-aləm" tərəfindən balla ölçülür.

 ​Əgər kifayət qədər dramatik deyilsənsə, əgər özünü yerə vurub bağırmırsansa, deməli, sən "vəfasızsan". İnsan öz yasında belə rejissoru qonşular, uzaq qohumlar olan bir dram əsərinin aktyoruna çevrilir. Kədər artıq ruhun boşalması yox, cəmiyyətə göstərilən bir performansa çevrilir.

​ ​Yas mərasiminin mərkəzində duran o ehsan süfrələri... Ən böyük ironiya da elə buradadır. Sən doğmanı torpağa tapşırıb gəlirsən, amma ağlındakı fikir budu ki, "görəsən yemək hamıya çatacaq? Halva yaxşı çalınıbmı? Görəsən cüməaxşamlarında küftə verək ya plov?" Çünki qonşu filankəs yeməyin dadından və ya süfrənin "kasıblığından" danışmamalıdır. ​İnsanlar ora sənin dərdinə şərik olmağa gəlmir, dostum. Böyük əksəriyyət sadəcə o "vərdişi" yerinə yetirməyə, bir tikə çörək kəsib, çıxışda da sənin kədərini analiz etməyə gəlir. Mən demişdim axı, "problem mənəm, mən özümə mane oluram". Çünki biz bu sistemi qəbul edirik. Öz ən təmiz kədərimizi bir qazan yeməyə, bir boşqab halvaya qurban veririk ki, təki kimsə arxamızca danışmasın. Şüurlu bir matəm yoxdur.. ​Ən pisi budur ki, bütün bu hay-küyün içində sən ölümlə üz-üzə qala bilmirsən. Ölüm sükut tələb edir, biz isə onu qazan səsləri ilə, qeybət fısıltıları ilə boğuruq. Bu, şüurlu bir çürümədir. Biz ölənə yox, ölənin ardınca yaranan "imicimizə" ağlayırıq. ​Sonda nə qalır? Yorğunluq. O qədər adamı yola salandan sonra qalan o ağır sükutda anlayırsan ki, sən hətta vidalaşmağı da bacarmadın. Sən sadəcə qonaq qəbul etdin. Sən yenə öz həyatında (və hətta ölümündə) kirayəçi qaldın..

  Toylar bitdi, yaslar yola salındı, qazanlar yuyuldu... Bəs geriyə nə qaldı? Geriyə sənin daxilindəki o sonsuz sorğu-sual və qapısı açıq olsa da, çıxa bilmədiyin o görünməz hücrə qaldı. Mən demişdim axı, "mən dərin deyiləm, sadəcə səthi yaşaya bilməyəcək qədər batmışam". Bax, bizi bu bataqlığa itələyən o məşhur cümlədir.. "Qonşu nə deyər?"

 ​Bu, bizim coğrafiyanın ən amansız təhlükəsizlik sistemidir. Sənin nə geyindiyindən tutmuş, evə saat neçədə gəldiyinə, kiminlə danışdığına və hətta üzündəki kədərin dərəcəsinə qədər hər şeyi analiz edən minlərlə "kamera". Amma bu kameralar divarda deyil, insanların baxışlarındadır. ​Biz özümüzü elə proqramlaşdırmışıq ki, artıq kimsənin nəsə deməsinə ehtiyac yoxdur. Biz artıq özümüz-özümüzün cəlladına çevrilmişik. Bir addım atanda qorxuruq, bir qərar verəndə ətrafa baxırıq. "Bu, həbsxanadır, amma divarları yoxdur. Qapısı açıqdır, amma çıxış yoxdur." Çünki hara qaçsan da, o "camaatın fikri" sənin beynindəki səslərlə səni təqib edəcək.

 ​İnsanlar xoşbəxtdir, çünki sual vermirlər. Amma sən və mən, biz hər şeyin altını görürük. Görürük ki, uğrunda özümüzü parçaladığımız o "el-aləm" əslində yoxdur. O, sadəcə bir illüziyadır. Səni mühakimə edən o qonşu, sabah sənin yoxluğunu bir fincan çayın yanında cəmi beş dəqiqə müzakirə edib unudacaq. ​Bəs biz nə edirik? Biz o beş dəqiqəlik qeybətin qorxusundan illərlə öz xəyallarımızı, öz həqiqətimizi və öz ruhumuzu qurban veririk. Bu, daxili sabotajın ən yüksək zirvəsidir. Mən problemin harada olduğunu bilirəm, sən də bilirsən. Problem iş deyil, pul deyil, insanlar deyil... Problem bizim o "normal" görünmək ehtirasımızdır.

 ​Bəzən düşünürəm, əgər kimsə mənim həyatımı yaşasaydı, bu saxta ssenaridən çoxdan qaçıb gedərdi. Amma biz qalırıq. Çünki biz bu "təhlükəli normalığa" alışmışıq. Hər səhər "bu gün fərqli olacaq, heç kimi vecinə almayacam" deyərək başladığımız o kiçik inqilablar, axşam bir qohumun zəngi və ya qonşunun bir baxışı ilə məğlub olur. ​İndi yenə də o lənət sual yenə gəlir, qaçmaq olmur. Əgər sən öz həyatını kənardan izləsəydin, bu qədər "başqası üçün" yaşayan birinə hörmət edərdimmi? Təbii ki, yox.

 Amma daha betəri var. Biz yenə də sabah oyanıb, eyni ssenari ilə, eyni rolla davam edəcəyik. Çünki biz artıq bu teatrın həm aktyoru, həm də köləsiyik.

 ​Başa düşürsən, dostum? Biz yıxıldığımızı bilirik, amma qalxmaq üçün hərəkət etmirik. Çünki qalxsaq, "el-aləm" baxıb deyəcək ki, " görəsən niyə qalxdı? Nə baş verir?" Və biz yenə o sualdan qorxuruq…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.05.2026)