İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Azərbaycan bəstəkarlıq məktəbinin banisi, görkəmli bəstəkar Üzeyir Hacıbəyli özündən sonra gələn bir çox nəslə böyük musiqi sənəti aşılayıb. Üzeyir bəyin istedadlı davamçılarından olan unudulmaz bəstəkarlarımızdan biri də “Şərəf nişanı” və “Şöhrət” ordenli, Xalq artisti, Əməkdar incəsənət xadimi Süleyman Əyyub oğlu Ələsgərovdur.

 Süleyman Ələsgərov 22 fevral 1924-cü ildə Şuşa şəhərində anadan olub. İlk musiqi təhsilini Asəf Zeynallı adına musiqi texnikumunun tar sinifində alıb, daha sonra Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının bəstəkarlıq fakültəsində təhsilini davam etdirib.

1943-cü ildə Üzeyir Hacıbəylinin zəmanəti ilə Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqına üzv qəbul edilib. Onun ilk yaradıcılıq uğurlarından biri 1942-ci ildə bəstələdiyi “Gözlə məni” mahnısı olub. Ələsgərov 1943-cü ildən etibarən Azərbaycan musiqi həyatında müxtəlif sahələrdə çalışıb.

O, Respublika Radio Verilişləri Komitəsinin Xalq Çalğı Alətləri Orkestrinin dirijoru, Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrının baş dirijoru və musiqi hissə müdiri, Kinematoqrafiya Komitəsinin kinoteatr orkestrlərinin bədii rəhbəri, M.Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının Mahnı və Rəqs Ansamblının bədii rəhbəri olub.

1952–1954-cü illərdə Asəf Zeynallı adına Bakı Musiqi Texnikumunun direktoru, 1954–1956-cı illərdə Azərbaycan SSR Mədəniyyət Nazirliyinin İncəsənət İşləri İdarəsinin rəisi, 1960–1971-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrının direktoru və baş dirijoru vəzifələrində çalışıb.

 “Üzeyir ruhlu sənətkar” ömrünün yarıdan çoxunu pedaqoji fəaliyyətə həsr edib. Özünəməxsus dəst-xətti ilə tanınan bəstəkar hər zaman Üzeyir Hacıbəyli irsinə sadiq qalıb. Həmçinin bir sıra musiqi dərsliklərinin müəllifi olub.

1971–1998-ci illərdə Üzeyir Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında xalq musiqisi və xalq çalğı alətləri kafedrasına rəhbərlik edib. 1972-ci ildən Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının Qarabağ filialına rəhbərlik edib. Süleyman Ələsgərovun yaradıcılığında operetta janrı mühüm yer tutub.

 Onun “Məhəbbət gülü”, “Ulduz”, “Özümüz bilərik”, “Olmadı elə, oldu belə”, “Milyonçunun dilənçi oğlu”, “Hardasan, ay subaylıq”, “Sevindik qız axtarır”, “Həmişəxanım”, “Subaylardan görəsiz” və “Gurultulu məhəbbət” operettaları Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrının repertuarında uzun müddət yer alıb.

Bəstəkarın “Bahadır və Sona” və “Solğun çiçəklər” operaları, “Bayatı-Şiraz” simfonik muğamı, “Gənclik” və “Vətən” simfoniyaları, “Çingiz İldırım” (1974) və “Həzi Aslanovun xatirəsinə” simfonik poemaları, “Bahar təranələri”, “Bir bayraq altında” kimi kantataları, üç tar konserti, eləcə də çoxsaylı süitaları və instrumental əsərləri vardır

Ələsgərov həmçinin iki yüzdən artıq mahnı və romansın müəllifidir. Onun “Vətənimdir”, “Yada düşdü”, “Sərvi xuramanım mənim” kimi mahnıları və romansları Azərbaycan musiqisində geniş yayılıb. Qarabağ mövzusu bəstəkarın yaradıcılığında mühüm yer tutub.

 O, “Yürüş mahnısı”, “Gənclik marşı”, “Bu torpağa bağlıyıq”, “Haradasan, igid oğlan”, “Biz qələbə çalmalıyıq”, “Bura vətəndir”, “Əsgər marşı”, “Güllələnən abidələr”, “Azərbaycan polisi”, “Bakı–Ankara” kimi əsərlərində vətənpərvərlik mövzusunu musiqi vasitəsilə ifadə edib.

Filmoqrafiya

- Aktrisanın təbəssümü (film, 1974)

- Azərbaycan atları (film, 1953)

- Azərbaycan elləri (film, 1976)

- Bəstəkar Süleyman Ələsgərov. Ömrün iki günü (film)

- Daşkəsən (film, 1946)

- Qabaqcıl sovxozda (film, 1955)

- Qəmbər Hüseynli (film, 2007)

- Musiqişünas (film, 2001)

- Ulduz (film, 1964)

Mükafatları

- "Şərəf nişanı" ordeni — 9 iyun 1959

- "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı — 24 may 1960

- Üzeyir Hacıbəyov adına Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı — 1967

- "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı — 18 iyun 1974

- "Şöhrət" ordeni — 21 fevral 1999

Bəstəkarın ilk musiqi addımlarını sənət dostlarından Səid Rüstəmov belə xatırlayırdı: “Hələ böyük müəllimimiz Üzeyir Hacıbəylinin sağlığında onun xalq çalğı alətləri üçün yazdığı bir sıra əsərləri ustadımızın diqqətini cəlb etmişdi. Onun mahnıları indi də öz təravətini itirməyib”.

Süleyman Ələsgərov haqqında bir çox görkəmli şəxsiyyətlər tərifəlayiq sözlər söyləyiblər. Ulu Öndər Heydər Əliyev onun haqqında hər zaman yüksək fikirdə olub: “Siz milli musiqi sənətimizin inkişafında böyük xidmətlər göstərərək, xalqımızın dərin ehtiram və məhəbbətini qazanmış sənətkarlardansınız. Tükənməz xalq musiqilərindən bəhrələnən yaradıcılığınız rəngarəngliyi, forma aydınlığı, musiqi dilinin səlisliyi ilə səciyyələnir. Müxtəlif janrlarda bəstələdiyiniz əsərlər son əlli il ərzində respublikanın mədəni həyatında mühüm rol oynayaraq, milli musiqi sənəti tarixinə parlaq səhifələr yazmışdır”.

Süleyman Ələsgərov 21 yanvar 2000-ci ildə 74 yaşında vəfat edib. Bəstəkar haqqında "Xəyala dalarkən" sənədli televiziya filmi çəkilib. Filmin rejissoru Tahirə Hüseynovadır.

Bu gün Süleyman Ələsgərov irsi Salman Mümtaz adına Dövlət Ədəbiyyat və İncəsənət Arxivində 187 N-li fond adı altında saxlanılaraq qorunur. Onun fondu öz zənginliyi ilə seçilir. Bu fond arxivə sənətkarın özü tərəfindən təhvil verilib. Sənədləri arasında onun not yazıları, fotoşəkilləri, məqalələri, xidməti və ictimai fəaliyyətinə aid sənədlər üstünlük təşkil edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)

Əkbər Qoşalı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

Dünən xalqımız növbəti – sayca 36-cı 20 Yanvarı qeyd elədi.

20 Yanvar – təqvim içində, daha doğrusu, təqvim üstündə bir tarixdir. Hər gün tarix olmur, hər tarix bir günə sığıb yaşamır. 20 Yanvar – zamanın içində donmuş bir fəryad, xalqın sinəsinə çəkilmiş qanlı xəttdir. Bu xətt çəkildiyi gündən bizi həm keçmişə bağlayır, həm də gələcəyə aparır. İllər keçir, amma 1990-cı ilin o gecəsi – Bakının üstünü qaplayan qaranlıq, “avtomat” rejiminə salınmış ölüm maşınlarının güllə səsləri, tank tırtıllarının gecəni yarıb keçməsi – yaddaşdan silinmir.

Və silinməməlidir!

Biz artıq 20 Yanvarı faciədən ötələrdə – milli oyanışın ləyaqət mərhələsi kimi tanıyırıq. Özünü, sözünü və gördüyünü tanıyan xalq tarixini də tanıyır. Bu baxış bu gün daha aydındır: Zəfərdən sonra 20 Yanvar müstəqilliyin bərpasına aparan yolun ən ağır, ən qanlı pilləsi kimi görünür.

1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə sovet imperiyasının Bakıya yeritdiyi ordu qadın–uşaq–qoca demədən dinc əhaliyə atəş açdı. Məqsəd küçələri nəzarətə almaqdan çox daha fərqli – xalqın iradəsini sındırmaq, azadlıq istəyini boğmaq idi. Tarix isə bir daha göstərdi ki, güllə milli iradəni öldürə bilmir.

Bu gecədən sonra imperiya Azərbaycanda mənəvi-siyasi dayaqlarını itirdi. Xalqın qorxusu yox oldu; qorxunun yerini qəzəb, qəzəbin yerini milli şüur aldı. Yəni 20 Yanvar – qorxunun öldüyü gündür.

Haşiyə:

20 Yanvarın doğurduğu nəticələr Azərbaycanla məhdudlaşmadı. SSRİ-dən ayrılan respublikaların müstəqillik tarixində 20 Yanvar şəhidlərinin qan haqqı var. Qazaxıstandakı Jeltoqsan hadisələrində şəhid olan qazax qardaşlarımızın, Tiflisdə “qanlı bazar”da həlak olan gürcü qonşularımızın taleyi eyni mənəvi-siyasi zəncirin həlqələridir. Bununla belə, hadisənin miqyası, səbəbləri və doğurduğu nəticələr baxımından 20 Yanvar SSRİ-nin bilavasitə əcəl zəngi oldu.

1990-cı ildə bu şanlı tarix Bakıda yazıldı; ondan 30 il sonra isə  44 günlük savaşla Türk dünyası birliyinin qaçılmazlığı təsdiqləndi. 2020-ci ildə Şuşaya, 2023-cü ildə Xankəndinə, Xocalıya sancılan bayrağımız Turan ellərinə salam söylədi.

Mühacir istiqlalçı şairimiz Almas Yıldırım bir zamanlar Anadoludan üzü bəri necə də təsirli səslənmişdi:

“…Salam desəm, rüzgar alıb götürsə,

Ağrı dağdan Alagözə ötürsə,

Kür səsimi göy Xəzərə yetirsə,

Xəzər coşub zəncirini qırsa, oy!..

Azərbaycan, mənim eşsiz yurdum, oy!

Ölməz eşqim, içimdəki dərdim, oy”!

Bu salamlar Xəzəri ötüb Türküstana yetdiyi kimi, Şuşadan, Xankəndidən, Xocalıdan qanadlanan müqəddəs bayraqlı salamlarımız da Turana yetişdi.

(Haşiyənin sonu)

***

20 Yanvardan dərhal sonra Moskvada açıq mövqe sərgiləyən Ümummilli lider Heydər Əliyev xalqın səsinə çevrildi – təsəllisinə, ümidinə çevrildi. Onun yanvarın 21-də verdiyi bəyanat təkcə siyasi etiraz deyildi, əlbəttə; əlbəttə, bu, milli vicdanın tribunası idi. Məhz həmin mövqe sonradan 20 Yanvara dövlət səviyyəsində siyasi-hüquqi qiymətin verilməsinin ideoloji əsasını yaratdı.

1994-cü ildə Milli Məclisin qərarı ilə 20 Yanvar hadisələri Azərbaycan xalqına qarşı törədilmiş hərbi təcavüz və cinayət kimi tanındı. Bu qərar faciəni tarixdən silmək istəyənlərə verilmiş bir siyasi və mənəvi cavab idi. Ən böyük cavab isə yeddi onillik sonra bərpa edilmiş dövlət müstəqilliyimizin qorunması, gücləndirilməsi, ərazi bütövlüyümüzün, suverenliyimizin tam bərpası oldu!

20 Yanvar şəhidlik və şanlı dirəniş məktəbi 2020-ci ildə Şuşada, 2023-cü ildə Xankəndidə qaldırılan bayraqda, suverenliyin tam bərpasında öz yüksək səciyyəsinə çatdı. Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyev ata vəsiyyətini yerinə yetirmək haqqında duyğulu sözlərini, Şuşanın azadlığı müjdəsini məhz Şəhidlər Xiyabanından xalqa müraciətlə duyurdu. Bu, necə deyərlər, zamanın öz ədalətini bərpa etməsi aktı, faktı idi.

Şəhidlər Xiyabanında yanan Əbədi Məşəl gələcək nəsillərə verilmiş and-ismarıcdır. Dövlətin bu yaddaşa göstərdiyi diqqət, şəhid ailələrinə və 20 Yanvar əlillərinə yönəlmiş sosial siyasət – tarixi yaddaşın canlı saxlanmasının praktik ifadəsidir.

O soyuq, o qanlı gecədə şəhadət şərbəti içənlər bu gün qalib dövlətin mənəvi sütunlarını yaratmış oldu. Azadlığın verilmədiyini, qazanıldığını; bu qazancın bədəli ağır olsa belə, milli ləyaqətin uca tutulmasının necə şərəfli məsuliyyət olduğunu 20 Yanvar bizə öyrətdi.

20 Yanvar – Ümumxalq Hüzn Günüdür. Amma bu hüznün içində sarsılmaz bir qürur var. O qürur gələcəyin vicdanına səslənir: biz sınmadıq, boyun əymədik, azad olduq!

Şair demiş, “Azadlıqdır sənə məlhəm, mənə dərman, Azərbaycan!”

Azadlığa axışımızın aqibəti xeyir oldu.

Gəlin şəhid şair Ülvi Bünyadzadənin dillər əzbəri ANDını yada salaq:

“Mən, Bünyadzadə Ülvi Yusif oğlu, həyatımda ilk və son dəfə öz vicdanım qarşısında and içirəm;

bir elin, bir millətin adını təmsil etdiyimi heç zaman unutmayacağam;

Azərbaycan torpağımın qürurdan, qeyrətdən yoğrulmuş adını müqəddəs tutacaq, bu ada ləkə vurmaq istəyən bütün ünsürlərə qarşı duracağam;

öz azərbaycanlı varlığıma, vicdanıma, məsləkimə, əsl-nəcabətimə, damarlarımda axan azərbaycanlı qanına layiq oğul olacaq, qorxaqlığı, alçaqlığı, yaltaqlığı özümə yaxın buraxmayacaq, nəyin bahasına olursa-olsun öz azərbaycanlı "mən"imi təsdiq edəcəyəm. Əgər vədimə xilaf çıxsam, qoy anamın südü, elimin çörəyi mənə haram olsun, Vətən üzü görməyim”. (10.09.1989)

Bu isə şəhid Milli Qəhrəmanımız Mübariz İbrahimovun son məktubudur:

“Canım, atam və anam.

Məndən sarı darıxmayın. İnşallah, cənnətdə görüşəcəyik. Mənim üçün bol-bol dua edin. Vətənin dar günündə artıq ürəyim dözmür. Allaha xatir bunu etməliyəm. Ən azından ürəyim sərinlik tapar. Şəhid olanadək bu şərəfsizlərin üzərinə gedəcəyəm. Şəhid olsam – ağlamayın. Əksinə, sevinin ki, o mərtəbəyə yüksəldim. Allaha ibadətlərinizi dəqiq yerinə yetirin. Çoxlu sədəqə verin. Seyid nəvəsi olaraq bunu etməliyəm. Allah böyükdür. Vətən sağ olsun. Oğlunuz Mübariz. Haqqınızı halal edin”. (2010)

1990… 2010… 2020… And… Məktub… Zəfər!..

Müzəffər Ali Baş Komandan bütün andları və məktubları Qələbə irsinə çevirdi; bütün ahları və matəm günlərini, tarixi qələbələrlə əvəzlədi. – “Bizim Qələbəmiz, əlbəttə ki, xalqımız üçün, dövlətimiz üçün ən böyük nemətdir”!

Şəhidlər ölmədi, Vətən bölünmədi!

DÖVLƏTİMİZ ZAVAL GÖRMƏSİN!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)

İlhamə Qəsəbova,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

20 Yanvar 1990-cı il hadisələri Azərbaycan xalqının milli azadlıq mübarizəsinin ən faciəli və eyni zamanda ən şərəfli səhifələrindən biridir. Bu hadisə təkcə siyasi tarixdə deyil, həm də xalqın mədəni yaddaşında dərin iz buraxmış, xüsusilə folklor, poeziya və musiqi yaradıcılığında özünəməxsus şəkildə ifadə olunmuşdur. Xalq sənətinin əsas daşıyıcıları olan saz, söz və nəğmə 20 Yanvar faciəsinin kollektiv yaddaşda yaşadılmasında mühüm rol oynamışdır.

Folklor milli yaddaşın ən davamlı və çevik formalarından biridir. 20 Yanvar hadisələrindən sonra ağılar, bayatılar, mərsiyələr və dastanvari mətnlər xalq arasında geniş yayılmışdır. Bu nümunələrdə əsas ideya şəhidlik, vətənpərvərlik və azadlıq uğrunda qurban anlayışları üzərində qurulmuşdur. Məsələn, xalq arasında dolaşan bayatılardan birində deyilir:

Zülm ərşə dayandı,

Yer-göy oda qalandı.

Meydançalar, küçələr

Qızıl qana boyandı.

 Yaş axıdan göz oldu,

Dərdimiz dəniz oldu.

 Bir gecənin içində

 Şəhidlər yüz-yüz oldu.

 Necə dözək zillətə?

Zülm etdilər millətə.

 Neçə-neçə başkəsən

Dolmuşdu məmləkətə.

Bakı-Sumqayıt yolu

 Ağır tanklarla dolu.

Allaha üz tuturdu

 Hamı başıalovlu.

(Vəkil Ə. İyirmi yanvar bayatıları // Respublika. – 2009. – 20 yanvar)

Bu dördlükdə zaman və məkan anlayışı faciənin simvoluna çevrilir, şəhidlik isə azadlığın təməl şərti kimi təqdim olunur. 20 Yanvar faciəsi müasir Azərbaycan poeziyasında geniş əksini tapmışdır. Şairlər bu hadisəni həm emosional, həm də fəlsəfi prizmadan dəyərləndirmiş, şəhid obrazını milli müqavimətin simvolu kimi təqdim etmişlər. Aşıq sənəti Azərbaycan xalqının tarixi hadisələrə münasibətini ən operativ və emosional şəkildə ifadə edən sənət sahələrindən biridir. 20 Yanvar faciəsi aşıq yaradıcılığında yeni mövzuların və improvizə xarakterli ağıların yaranmasına səbəb olmuşdur. Aşıqlar tərəfindən səsləndirilən qoşma və gəraylılarda sazın səsi kədər, etiraz və qürur hisslərini birləşdirir. Məsələn:

Sazım ağlar, telim yanar,

Bakı gecə qan içində.

Şəhid olan oğullarım

Qaldı Vətən and içində.

Bu nümunədə saz bir musiqi aləti olmaqdan çıxaraq kollektiv kədərin səsinə çevrilir.

Aşıq sənəti Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşını yaşadan və mühüm ictimai-siyasi hadisələrə dərhal reaksiya verən ənənəvi sənət sahələrindən biridir. Bu baxımdan 20 Yanvar faciəsi aşıq yaradıcılığında, xüsusilə də Aşıq Ələsgər məktəbinin ideya-estetik davamçıları olan müasir aşıqların repertuarında xüsusi yer tutur. Aşıq Ələsgər yaradıcılığında Vətən, torpaq, igidlik və haqq-ədalət ideyaları əsas xətti təşkil edir. Onun poeziyasında formalaşmış mənəvi-estetik model XX əsrin sonlarında baş verən 20 Yanvar faciəsinin aşıq düşüncəsində qavranılmasına ideya zəmini yaratmışdır. Müasir aşıqlar bu faciəni Ələsgər ənənəsinin ruhuna uyğun olaraq şəhidlik və mənəvi ucalıq kontekstində təqdim etmişlər. Aşıq Şəmşirin yaradıcılığında xalqın taleyi və tarixi ağrı əsas mövzulardan olmuşdur. Onun poetik dünyagörüşü 20 Yanvar hadisələrinə həsr olunmuş ağı və qoşmalarda aydın şəkildə hiss olunur. Aşıq sənətinin improvizə xarakteri bu faciənin emosional yükünü daha təsirli ifadə etməyə imkan vermişdir.

Aşıq Ədalət Nəsibov, Aşıq Kamandar Əfəndiyev, Aşıq Kərəm Nəsibov, Aşıq İmran Həsənovun, Aşıq Sadıq Avdıoğlu, şair Həvəskar, Aşıq Şadət Gülməmmədov, Aşıq Cahangir Quliyev və. s  kimi sənətkarlar ifalarında 20 Yanvar hadisələrinə həsr olunmuş ağı və qoşmaları ilə seçilirlər. Bu nümunələrdə sazın səsi həm yas, həm də milli qürur hissini eyni anda ifadə edir. Aşıqların ifa etdikləri 20 Yanvar ağılarında Bakı şəhəri milli faciənin mərkəzi kimi təqdim olunur: Sazım ağlar, telim yanar, Bakı gecə qan içində. Şəhid olan oğullarım Qaldı Vətən and içində. Bu misralarda saz yalnız musiqi aləti deyil, kollektiv dərdin və milli etirazın daşıyıcısı funksiyasını yerinə yetirir.  Aşıq Ələsgər ənənəsi zəminində formalaşan müasir aşıq yaradıcılığında 20 Yanvar faciəsi təkcə tarixi hadisə kimi deyil, milli kimliyin və azadlıq ideyasının poetik simvolu kimi yaşadılır. Aşıq Kərəm Nəsibovun “Sazım Ağlar” şeiri də bü müqabildən yazılıb.

Dağlarımı çən alıbdı,

Ağla, telli sazım, ağla.

Ürəyimi qəm alıbdı,

Ağla, telli sazım, ağla.

Kim susdurdu haq səsini,

Kim söndürdü həvəsini.

Çəkəcəkdi cəfasını,

Ağla, telli sazım, ağla.

Qışa döndü bahar, yazım,

Qəfil söndü xoş avazım.

Şəhid oldu oğlum, qızım,

Ağla, telli sazım, ağla.

Şəhidlərin havasını,

Qoşa tutaq gəl yasını.

Dəyişək toy libasını,

Ağla, telli sazım, ağla.

Bəd xəbəri aldım səhər,

Ürəyimi boğdu qəhər.

Ana vətən ümid dilər,

Ağla, telli sazım, ağla.

Aşıq Kərəm buna inan,

Ayazlayar bu çən, duman.

Bir gün gülər Azərbaycan,

Çağla, telli sazım çağla.

(İ. Qəsəbova. XX əsr Qazax aşıqları və el şairləri).

20 Yanvar faciəsindən qabaq Aşıq Kərəm Nəsibov yaxın dostu Bayram Bayramovun yeganə qızının toy mərasiminə dəvət alır. Toyda iştirak etmək üçün 1990-cı il 19 yanvar günü dünyadan xəbərsiz Bakıya yola düşür. 20 yanvar günü sabahı gözünü qanlı faciəsinin canlı şahidi olaraq açır. O gecə Bakı al-qana boyanmışdı.

Ustad Aşıq Sadıq Avdıoğlunun  “Layla” Gəraylı- ağısı onu göstərir ki, bu faciə kişilərimizə də dil açdırıb Şəhidlər üçün layla dedizdirib. Təəssüf olsun ki, dünyaya gəlişimizdən ilk düyduğumuz Ana laylası olur, son mənzilə yola salınanda da anaların “yayla”sı dilə gəlir.

Haqq yolunda qurban gedən,
Layla şəhidlərim layla!
Gənc ömrünü fəda edən,
Layla şəhidlərim layla!
Neçə igidlərim layla!

Ətdən hasar, çəpər çəkən,
Tanqa qarşı sipər çəkən,
«Haqq» deyibən nələr çəkən,
Layla şəhidlərim layla!
Ölməz igidlərim layla!

Namərdin sözünnən olan,
Gülləsi gözündən olan,
Yağısı özünnən olan,
Layla şəhidlərim layla!
Mənim igidlərim layla!

Qara gözlü, qara qaşlı,
13 yaşlı, 15 yaşlı,
Bizi qoyan gözü yaşlı,
Layla şəhidlərim layla!
Körpə igidlərim layla!

Kimin bunda var günahı,
Anaların tutsun ahı,
Vətənimin xoş sabahı,
Layla şəhidlərim layla!
Gözəl igidlərim layla!

Unudulmaz dərdə sarımız,
Yas içində hər birimiz,
Ey müqəddəs and yerimiz

Layla şəhidlərim layla!

Dönməz igidlərim layla!

Qara gəldi qışım, yazım,

Qara geydi oğlum, qızım,

Matəmdədir telli sazım,

Layla şəhidlərim layla!

Qorxmaz igidlərim layla!

Acılar bir sirr də qalmaz,

Şər danışan, şər də qalmaz,

Heç nahaq qan yerdə qalmaz,

Layla şəhidlərim layla!

Cavan igidlərim layla!

Dilimizdə bir «Azadlıq»,

Görmədiniz heç rahatlıq,

Necə dözsün aşıq Sadiq,

Layla şəhidlərim layla!

Hayıf igidlərim layla!

Haqqa şəhidlərim layla!

 (İ. Qəsəbova. XX əsr Qazax aşıqları və el şairləri.)

Yas motivi aşıq poeziyasının ən qədim və davamlı mövzularındandır. Bu motiv əsasən: ölüm və itki, (övlad, el, vətən), ictimai fəlakət, qırğın, müharibə, faciə, mənəvi sarsıntı və haqsızlıq üzərindən formalaşır. Aşıq poeziyasında yas fərdi kədərdən çıxaraq kollektiv dərd səviyyəsinə yüksəlir. Aşıq öz şəxsi ağrısını xalqın ümumi ağrısına çevirir. “Sazım ağla” şeirində yas motivi 20 Yanvar faciəsi ilə bilavasitə bağlıdır və aşağıdakı cizgilərlə seçilir. Burada  Saz ağlayan subyektə çevrilir.  Aşıq poeziyasında saz adətən sözün daşıyıcısı, haqqın səsi, sevinc və toy rəmzidir. Lakin yas mətnlərində də saz ağlayan,  yas saxlayan, kədərin dili olan varlığa çevrilir. Aşıq Ələsgərin yas şeirlərində, Aşıq Şəmşirin elegiyalarında, eləcə də Qurbani və Abbas Tufarqanlıda müşahidə olunur.

 Şəhidlik və kollektiv yas “Şəhid oldu oğlum, qızım” deyilməklə fərdi ailə dərdini aşaraq: bütün millətin övlad itkisini simvolizə edir. Aşıq poeziyasında şəhid: vətən yolunda ucalan obraz, yasla qürurun vəhdəti kimi təqdim olunur. Qarabağ mövzulu aşıq şeirlərində, klassik dastanlarda (məs., “Koroğlu”) qəhrəman ölümü səhnələrində öz əksini tapır. Klassik ənənədə yasdan ümidə bir keçid mərhələsi var. Şeirlərin sonunda daim ümid işçiği yanır. Yas motivi ümid motivi ilə tamamlanır.

 “Bir gün gülər Azərbaycan”

“Çağla, telli sazım çağla”

Bu xüsusiyyət aşıq poeziyası üçün səciyyəvidir: yas ümidsiz sonluq deyil, milli dirəniş və gələcəyə inamla bitir. Aşıq Ələsgərin vətənpərvər qoşmalarında, Aşıq Şəmşirin milli ruhlu şeirlərində müşahidə olunur. Saz həm də dərdi dilə gətirən, ağlayan, sızlayan, yas saxlayandır. Bəlkə də ona görə saza həmdəm, həm qəm deyiblər.

“Sazım ağla” şeiri aşıq poeziyasında yas motivinin klassik forma və simvolika ilə, lakin müasir tarixi faciə kontekstində təqdim olunan uğurlu nümunəsidir. Aşıq yaradıcılığında 20 Yanvar facisəsinə həsr olunmuş şeirlər həm 20 Yanvarın poetik salnaməsi,həm də aşıq poeziyasında yasın davamlılığını sübut edən sənət əsəridir.  20 Yanvar faciəsi sazda, sözdə və nəğmədə Azərbaycan xalqının milli yaddaşının ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. Folklor nümunələri, poeziya və musiqi əsərləri bu faciəni tarixdən mədəni yaddaşa daşıyaraq gələcək nəsillərə ötürür. Sazın səsi, sözün gücü və nəğmənin təsiri ilə 20 Yanvar şəhidlərinin xatirəsi yalnız keçmişin ağrısı deyil, həm də milli kimliyin və azadlıq ideyasının daimi rəmzi kimi yaşayır.

Azərbaycan poeziyasında şeirin ruhu 20 yanvar faciəsindən sonra dəyişdi. Sanki ədəbiyyatın məğzi, şairlərin qələmi rəngi dəyişdi. Azərbaycanın bütün qələm tutan söz sənətkarları bu faciəyə biganə qalmadılar, qələmə sarıldılar. Xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadə də qəlbinin acısını, gözünün yaşını qələmə sarılaraq sözlərdən süzdü. Bəxtiyar Vahabzadənin 20 Yanvara həsr olunmuş misralarında xalqın qəzəbi və mənəvi ucalığı paralel şəkildə ifadə olunur:

Qatil gülləsinə qurban gedərkən,
Gözünü sabaha dikdi şəhidlər.
Üçrəngli bayrağı öz qanlarıyla
Vətən torpağına çəkdi şəhidlər.

Zalım öyünməsin zülmləriylə,
Min bir böhtanıyla, min bir şəriylə.
Həqiqət uğrunda ölümləriylə
Ölümü kamına çəkdi şəhidlər.

Bəxtiyar Vahabzadənin 20 Yanvar Şəhidlərinin həqiqət uğrunda ölümlıriylə ölümü kamına çəkdiyini qeyd edir. Şair bu ağrının, acının, bu faciənin içində Kütlənin xalq müqaviləsinə qanla “qol” məkildiyini yəni imzalandığını aşagıdakı misralarda belə ifadə edir:

Dözdü hər zillətə, dözdü hər şeyə,
"Dünyada mənim də haqqım var”, – deyə
Kütləni xalq edən müqaviləyə
Qanıyla qolunu çəkdi şəhidlər.

İnsan insan olur öz hünəriylə,
Millət, millət olur xeyri, şəriylə.
Torpağın bağrına cəsədləriylə,
Azadlıq tumunu əkdi şəhidlər.

Bu misralarda şəhid qanı passiv kədər yox, aktiv mübarizə çağırışı kimi təqdim edilir. Poeziyada qan motivi burada milli oyanışın rəmzinə çevrilir. Bu ağrılara dözməyə şair Qabil Şəhidlərə mərsiyə yazdı. O göstərdi ki, Azərbaycan xalqı ellinliklə yas mədəniyyətini ortaya qoymağı bacardı.

Gecəni atəş ilə qırmızı dan eylədilər,
Xalqımı-millətimi güllə-baran eylədilər!

Tutulub vahimədən nitq bu gün, dil bu səhər,
Bəzəyib Abşeronu qanlı qərənfil bu səhər,
Bakı fəryad eyləyir, gözdən axır sel bu səhər.
Gəmilər nalə çəkir, ərşə çıxır zil bu səhər,
Gecəni atəş ilə qırmızı dan eylədilər,
Xalqımı-millətimi güllə-baran eylədilər!

Öz Qızıl ordumuzun Yurdumuza qəsdinə bax,
Üstümə tank yeridən fitnəkarın şəstinə bax,
Gözü qanımla xumar düşmənimin məstinə bax,
Qara bayraqlarımın cərgəsinə, dəstinə bax,
Gecəni atəş ilə qırmızı dan eylədilər,
Xalqımı-millətimi güllə-baran eylədilər!

Şair Qabil fəryad qoparır. O bu ağrılara acılara dözmür. Ümumilikdə 20 Yanvar faciəsi Azərbaycan kişisini də dilə gətirdi, onlar da Şəhidlərimizə “ağı” söylədilər, “Layla dedilər”. Şair Qabil “Öldü gənc, öldü uşaq, öldü gəlin-qızlarımız;” desə də sonrakı bənddə Ölmədi! Şanlı şəhid oldu neçə yüzlərimiz” deyir. Bəli doğurdan da ölmədi Şəhidlərimiz.

Öldü gənc, öldü uşaq, öldü gəlin-qızlarımız;
Ölmədi! Şanlı şəhid oldu neçə yüzlərimiz,
Bu saat Kərbübəla düzləridir düzlərimiz;
Necə qan ağlamasın üzlərimiz-gözlərimiz?!
Gecəni atəş ilə qırmızı dan eylədilər,
Xalqımı-millətimi güllə-baran eylədilər!

Şeirin sonunda şair sanki günümüzü ifadə edərək yazır ki:

Qan haçan yerdə qalıb, tazələ öz yaddaşını!
Çox görüb, Qabil, Azərbaycanım işğal qoşunu,
Görməyib ancaq hələ böylə cinayət işini...
Yazmışıq təqvimə qan ilə bu yanvar qışını,
Gecəni atəş ilə qırmızı dan eylədilər,
Xalqımı-millətimi güllə-baran eylədilər!

1990-cı ildə qəlinə qələm alan bütün qələm sahibləri ən çox da kişi yazarlar sözlərini qələmlə deyə bilirdilər. Onlar ürəklərini dağıdan bu faciəyə biganə qala bilməzdilər. Qalmadılar da.  Əfrahim Hüseynlinın yaradıcılığında “Bu zülm də varmış bəxtində yurdun” deyərək yurdun bəxtindən, taleyindən şikayət edir:

 “Qardaş” sandığımız bir tələ qurdu,
Çağrıldı “xilaskar”, o “şanlı ordu”.
Al qana boyadı bu doğma yurdu,-
Bu doğma şəhəri, kəndi… xəbərsiz.

Tanrı dönmüşdüsə aman yerinə,
Bəndə yer qoymadə güman yerinə.
Bu yurdun üstünə duman yerinə
Güllərər ələndi, endi xəbərsiz.

Nahaqq “haqq”a dönüb yolunu azdı,-
İnsafın, mürvətin qəbrini qazdı.
Namərdlər bu yurdu adına yazdı;
Sel yuyub apardı bəndi xəbərsiz.

20 Yanvar hadisələrinə həsr olunmuş mahnılar və instrumental əsərlər Azərbaycan musiqi mədəniyyətində xüsusi yer tutur. Matəm intonasiyaları, muğam ladlarının kədərli çalarları və yavaş temp faciənin emosional yükünü dinləyiciyə ötürür. Xüsusilə segah və şur muğamlarının istifadə edilməsi musiqidə dərd və ümid paralelliyini yaradır. Aşıq havacatlarında “Yanıq Kərəm”, “Ruhani”, “Aşıq Şərili” kimi ifalarda şeirlər səsləndirilir. Bu nəğmələrdə şəhidlərin xatirəsi yalnız matəm yox, həm də milli qürur hissi ilə yad edilir.  Bu həm də folklorda kişi obrazının matəmdə rolunu göstərmiş olur.

 20 Yanvar faciəsi sazda, sözdə və nəğmədə Azərbaycan xalqının milli yaddaşının ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. Folklor nümunələri, poeziya və musiqi əsərləri bu faciəni tarixdən mədəni yaddaşa daşıyaraq gələcək nəsillərə ötürür. Sazın səsi, sözün gücü və nəğmənin təsiri ilə 20 Yanvar şəhidlərinin xatirəsi yalnız keçmişin ağrısı deyil, həm də milli kimliyin və azadlıq ideyasının daimi rəmzi kimi yaşayır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.01.2026)

Dr. Həyat Şəmi, şair-yazar. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün.

Evliyalar və şairlər şəhəri Tokatda 15-16 yanvar 2025 tarixində Azərbaycanın ölməz şairi Bəxtiyar Vahabzadənin anısına “Türk Dünyası Şeir Şöləni” düzənlənirdi. Mən də bu tədbirə dəvət aldım və təyyarəylə yola düzəldim. Yola düzəlməzdən öncə, elə havalimanındaca bu qədim şəhərin, Tokatın qısaca tarixinə göz atmaq istədim. Tokatın, Anadolunun ən köklü məskunlaşma mərkəzlərindən biri olaraq tarix boyunca “mədəniyyətlərin qovuşduğu yer” adını qazanmış bir şəhər olduğuna əmin oldum.

2003-cü ildə Türkiyəyə ilk səfərim zamanı (Sivasda keçirilən TÜRKSOYun hazırladığı Türk Dünyası Şairlər Buluşmasında Azərbaycanı təmsil edirdim) Ankara havalimanından Sivasa qədər avtobusla yol getmişdim. O zaman avtobusumuz Tokatdan keçmişdi. Mən də gözlərimlə Tokata toxunmuşdum. Bu təması nəzərə almasaq, bu səfər Tokata ilk səfərim idi.

Tokatın keçmişi mis dövrünə qədər uzanır. Bölgə tarixən hititlər, firqlər, parslar və makedoniyalıların hakimiyyəti altında olmuşdur. Roma dövründə önəmli bir ticarət mərkəzi olan şəhər o vaxtlar Comana Pontica antik şəhəri kimi bilinirdi. Bunu da bilirdim ki, Tokat tarixi İpək Yolunun üzərində yerləşir. Azdan-çoxdan bir şeylər oxuya-oxuya Tokata vardım. Bizi havalimanından qarşılayıb qalacağımız Osman Ağa Konağına apardılar. Axşam saat 17:30-da tədbirimiz başlayacaqdı. Otağımın pəncərəsindən baxanda möhtəşəm Tokat qalasını gördüm. Bu gün şəhərin hansı nöqtəsindən baxırsansa bax, görünən Tokat qalası Bizans imperiyası dövründə strateji bir savunma nöqtəsi halına gəlmiş bir qaladır. Bu qala əsrlərin sınağından keçərək bu günə qədər varmış və möhtəşəm görkəmiylə min illərdir qüdrətini qoruyub saxlamışdır. Tokat qalası Kont Draculanın (Kazıklı voyvoda) həbs edildiyi yer olaraq da bilinir. Eflak prensi III Vlad, digər adı Cont Dracula  XV əsrdə Fatih Sultan Mehmet tərəfindən əsir alınanda Tokat qalasında 7 illik məcburi həbs həyatına məhkum edilmişdi. Bu gün qalanın zindanları bu səbəbdən dünya miqyasında bir məşhurluğa sahibdir. Qaladan şəhər mərkəzinə enən “Ceylan Yolu” adlandırılan 362 pilləkəndən ibarət gizli bir dəhliz olduğu söylənilir. Mühasirə zamanları qalaya su və ərzaq daşımaq üçün istifadə olunan bu yol qalanın stratejik zəkasını göstərir. Xalq arasında qalanın altında böyük bir “İlan”ın, başqa sözlə “Əjdaha”nın yatdığına dair Anadolu əfsanəsi də dolaşmaqdadır.

VII əsrdən etibarən Əməvilər və sonra da Abbasilərin orduları ilə tanış olur Tokat qalası. 

Tokat əsil kimliyini 1071-ci il Malazgirt zəfərindən sonra qazanmış. O zamanlar Danişməndli bəyliyi  Tokatı öz mərkəzlərindən biri edərək bölgəyə ilk Türk damğasını vurmuşdur. Türkiyənin ilk tibb fakültəsi sayılan Yağıbasan Mədrəsəsi də bu dönəmdə tikilmişdir  (Bizim qatıldığımız “Türk Dünyası Şiir Şöləni” də həmin bu tarixi mədrəsədə gerçəkləşdi). Yağıbasan Mədrəsəsi Anadolunun ilk qapalı mədrəsəsi sayılır. Tokat XII və XIII əsrlərdə Anadolunun “Oxfordu” kimi idi, deyirlər. Şəhərdəki memari əsərlər sadəcə ibadət üçün deyil, elm üçün də inşa edilirmiş. “Sulu Sokak”da (Sulu küçə) yerləşən  Yağıbasan Mədrəsəsi (1151-ci ildə tikilmişdir) Anadolunun ilk tibb məktəbi olaraq qəbul edilir. Qübbəsindəki açıqlıq (aydınlıq fənəri) o dönəmdə göyüzü müşahidələri və astronomiya məqsədilə tikildiyinə bir işarədir.  

Tokatda bir “Ballıca mağarası” var ki, dünyanın ən görkəmli mağaralarından biri hesab edilir. Tokat bir çox ilklərin vətənidir. O ilklərdən biri də diqqətimi çəkən maraqlı bir fakt oldu. İndi onu sizə danışacağam: 

Tokatın ən məşhur və bir o qədər də dodaqlarımıza təbəssüm qonduran tarixi tikililərindən biri “Sık dişini halesi” dir. Oxuyanlara daha da aydın olsun deyə Azərbaycan türkcəsində adını yazacam: “Sıx dişini ayaqyolusu”... ümid edirəm ki, gülümsədiniz. Bu tikili və ya kültür yapısı Anadolunun sosial tarixi yönündən, zənn etdiyinizdən də çox daha böyük bir önəmə sahibdir. Beləcə bu maraqlı adın hekayəsi və Anadolunun ilk ümumi tualeti haqqında bildiklərim: xalq arasında istifadə edilən “sıx dişini” təbiri, əslində o dövrdəki uzun növbələrin bir əlamətidir. Dediyimiz kimi, XV əsrdə Tokat İpək Yolu üzərində çox önəmli bir ticarət mərkəzi idi. Xüsusilə də, Sulu Sokak bazarı ətrafında yüzlərlə tacir, sənətkar, yolçular olurdu. O dövrdə tək ümumi tualet bura olduğu üçün qapısında uzun növbələr yaranırdı. Növbədəkilərin bir-birlərinə zarafat edərək səbir diləmək məqsədiylə “Sıx dişini, az qaldı” demələri zamanla tikilinin rəsmi olmayan adını meydana gətirdi. Beləcə bu tikili Anadoluda və Türkiyədə bir ilkdir və Türk-islam memarlığında cami və mədrəsələrdən ayrı, sadəcə “ümumi tualet” olaraq tikilmiş ilk və ən son qədim müstəqil tikili olaraq qəbul edilir.

2017-ci ildə restavrasiya işləri zamanı tikilidən içərisində 400 ədəd qızıl sikkə olan bir kisə tapılmışdır. Bu da tikilinin o dövrkü ticarət yollarının tam mərkəzində olduğunu sübut edən faktlardandır. Bu tikili Tokat Bələdiyyəsi tərəfindən incəliklə restovrasiya edilmişdir. 19 noyabr 2025-ci ildən “Dünya tualet günü”nə ithafən “Təmizlik və Su Klütürü” muzeyi adıyla qapılarını yenidən açdı. Anadolunun ilk ümumi tualetinin Tokatda olması təsadüf deyildir. Tokat Osmanlı dönəmində gömrük mərkəzinin olduğu, vergi gəlirlərinin ən yüksək olduğu və gigiyenaya, şəhərləşməyə (urbanizasiyaya) çox önəm verilən bir “əyalət mərkəzi” idi.

Anadolu Səlcukluları zamanında Tokat şəhəri Konyadan sonra dövlətin ən önəmli ikinci və ya üçüncü mərkəzi halına gəlir. Gök Mədrəsə (1277-ci ildə inşa edilmişdir)  kimi əsrarəngiz əsərlər də bu dövrdə inşa edilmişdir. Qəribə bir atmosferi var Tokatın. Hələ gəzinti əsnasında Gök Mədrəsə (Göy mədrəsə) adlandırılan o tikiliyə girərkən özümü Səlcuklular dövründə hiss etdim. Çini daşlarla bəzədilmiş göy rəngli mədrəsə adını da Çindən gətirilmiş o daşların rəngindən aldığını biləndə bəzi suallarımın cavabını almış oldum. Göy mədrəsə turkuaz çiniləriylə ünlüdür. Anadolu Səlcuklu sənətinin ən zərif nümunələrindən biridir bu mədrəsə. Bu gün muzey olaraq istifadə edilməkdə və bölgənin bütün arxeolojik zənginliyini daşımaqdadır.

“Sulu Sokak” isə Tokatın “açıq hava muzeyidir”. Tək bir küçə üzərində Danişməndi, Səlcuklu və Osmanlı əsərlərini (camilər, hamamlar, örtülü bazarlar) bir arada görə bilərsiniz.

1392-ci ildə Yıldırım Bəyazid tərəfindən Osmanlı torpaqlarına qatılan Tokat imperiyanın ən önəmli kültür, sənət və ticarət mərkəzlərindən biri olur. İpək Yolu üzərində olması səbəbindən karvansaralar və Hanlar adlanan tikililərlə zənginləşdirilir. Biz Tokat gəzintisi zamanı Taşhan (Daşxanə) adlandırılan o karvansaraylardan birində olduq. Dördbucaqlı şəklində olan Taşhana bir böyük qapıdan giriş vardı. İkimərtəbəli olan tikili müasir Türkiyə dizilərində gördüyüm (məsələn, “Asmalı Konak”) konak deyilən imarətlərə bənzəyirdi.

Yavuz Sultan Səlim və Qanuni Sultan Süleyman kimi padşahlar səfərləri əsnasında bu Taşhanda qonaqlamış, gecələmişlər.

600 illik keçmişi olan Osmanlı tekstil mərkəzlərindən biridir Tokat şəhəri. Tokatda Yazmacılık tekstili çox məşhurdur. Tokat bizim də ruhumuza əlvan-əlvan işlənən bir yazma (yaylıq, şal) kimi toxundu. Hər küçəsi bir motiv, hər insanı bir beyt kimidir Tokatın. Tokatın yazmalarına hörülən o səbirli əl işləri, biz şairlərin də misralarına işlədiyi sancı və sevgiylə eyni idi. 

Məşhur səyyah Evliya Çələbi Tokat üçün “alimlər və şairlər şəhəri” ifadəsini işlətmişdir. O, Tokata gələndə şəhərin zənginliyindən və insanlarının nəzakətindən çox təsirlənmiş və qeydlərinə bunları əlavə etmişdir: “Havası lətif, suyu ləzzətli, xalqı qərib dostudur. Bağ və bağçaları elə çoxdur ki, meyvələri dərya kimi axar”... Evliya Çələbinin yazdıqlarının eynisini gördüm Tokatda. Suları zamanı yuyan, sahilləri şeir qoxuyan bu şəhərə Yeşilirmak kimi əsrlərdir usanmadan axan bir sevda ilə getdim. Ordakı qonaqpərvərliyi, insanlarının qəlbə xitab edən davranışları, biz şairlərə isti və səmimi münasibətləri məni duyğulandırdı. Hələ “Kargülü” deyə xitab etdiyim Kumrugülü Türkmen Akın xanımın bizimlə bərabər Tokat tarixi yerlərini gəzinti zamanı göstərdiyi qayğı və nəzakət tam bir Anadolu xanımına yaraşırdı. Xas xanım-xatun bir müəllimə, sevgi dolu ana, şeir misrası kimi şair gördüm qarşımda. Tokata təkcə ayaqlarımla deyil, ürəyimlə də toxunurdum...

Qurtuluş Savaşı illərində Tokat mili mübarizəyə tam dəstək vermişdir. Mustafa Kamal Atatürk şəhəri bir neçə dəfə ziyarət etmiş və “Tokatlıların göstərdiyi vətənpərvərliyi əsla unutmayacağını” bildirmişdir. 1923-cü ildə Cümhuriyyətin elanıyla birlikdə vilayət statusu almışdır Tokat şəhəri və ətrafı.

Beləcə, evliyalar və şairlər şəhəri Tokatda 15-16 yanvar tarixlərində Azərbaycanın ölməz şairi Bəxtiyar Vahabzadənin xatirəsinə həsr olunmuş “Türk Dünyası Şeir Şöləni”ni düzənləndi. Suyu zamanı yuyan, sahilləri şeir qoxuyan Tokata ilk səfərim idi. Yeşilirmak kimi ərslərdir durmadan axan bir sevda ilə getdim Tokata. Tokat tarixiylə, doğasıyla, mədəni dərinliyiylə tam bir şairlər şəhəridir. Mövlananın huzur tapdığı bu iqlimlərdə biz də şeirlərlə huzur tapdıq.

Tokat İl Milli Egitim Müdürlüyü (müdir: Hüseyin Kır) və Türkiyə Dil və Ədəbiyyat Dərnəyi (TDED) Tokat şöbəsinin (başkan: Ali Bal) iş birliyi ilə hazırlanan Şeir proqramına 15 yanvar saat 17:30-da, Tokat Yağıbasan mədrəsəsində start verildi. Proqram koordinatorları İbrahim Yıldırım, Ahmed Polad, Hatice Uçar Cansız, Melek Çelebi kimi isimlər bizimlə maraqlanır, qonaqpərvərliklərini əsirgəmirdilər. Proqrama təkcə Tokatdan deyil, Türk dünyasından bir çox ədib, şair və akademisyenlər: bəndəniz – Doç.Dr. Həyat Şami (Azərbaycan), Kadriyə Cəsur (Bolqarıstan), Mustafa Ziya (Kərkük), Nurala Göktürk (Doğu Türküstan), Türkiyənin ayrı-ayrı şəhərlərindən və Tokatdan isə Ahmet Karpinar, Ali Bal, Altan Serim, Kənan Çağan, Kumrugül Türkmən Akın, M.Sinan Kökçü, Mustafa Uçurum, Şenol Korkut, Yasemin Kuloğlu, Yunus Yılmaz qatıldı. Proqramda Türk dünyası ezgilərindən əsintilərlə Murat Ağıl və onu müşayiət edən musiqiçilər də səhnə aldı.

B.Vahabzadənin anısına ithaf edilən proqram qatılımçılara duyğusal və mədəni bir ziyafət təqdim etdi.

Proqramda Fən-Ədədiyyat fakultəsi dekanı Prof. Dr. Alpaslan Dəmir, Tokat İl Kültür və Turizm müdiri Abdi Dölek, Tokat İl Milli Egitim müdiri Hüseyn Kır başda olmaqla çox sayda dəvətli iştirak edirdi. Protokol üzvləri bu cür tədbirlərin Türk dünyası arasındakı könül bağını gücləndirdiyini vurğuladılar. Şair və müəllim Altan Serimin həm aparıcısı olduğu, həm də yorumlarıyla rəngləndirdiyi gecədə bir-birindən dəyərli şairlər səhnə aldı: Ahmet Karpınar, Ali Bal, mən, Kadriye Cəsur, Kumrugül Türkmən Akın, Muhammet Sinan Kökçü, Mustafa Uçurum, Mustafa Ziya, Nurala Göktürk, Şenol Korkut, Yasemin Kuloğlu və Yunus Yılmaz oxuduqları şeirləriylə dinləyiciləri Türk dünyasının fərqli coğrafiyalarında ədəbi bir yolçuluğa çıxardılar.

Şeirlərin ruhuna uyğun səhnə performanslarıyla musiqiçilərin çıxışları gecəyə unudulmaz rəng qatdı: Murat Ağıl, Murat Kadakoğlu, Bahadır Can Demirkayalı, Barış Başcıoğlu və Başar Başçıoğlu öz musiqiləri ilə proqrama fərqli bir dəyər qatdılar.  

Tokatdan içimdə şeirsel insanların səmimiyyəti və sevgisiylə dolu İstanbula döndüm. Döndüm və Tokatı darıxdım, özlədim... Tokatda olduğum 2 gün çox dar gəldi mənə. Ən azı Tokatda bir həftə qalmaq lazımdır ki, şəhərin bütün gözəlliklərini hiss edib yaşayasan. Bu da  Hayat Hocanın növbəti Tokat səfərində reallaşar, inşallah, deyib təsəlli etdim... Tokatı bir daha qucaqlamaq, hiss etmək diləyimlə, xoşca qalın...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.01.2026)

\

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı yazar Rəfail Tağızadənin yazısını təqdim edir. 

Şair, rəssam, gözəl dost Adil Mirseyidin növbəti onsuz keçən doğum gününü qeyd etdik!

Ruhun şad olsun, əziz dost!

Elə insanlar var ki, onlar dünyaya ancaq duyulmaq, anlamaq və yaratmaq üşün gəlirlər. Onlardan çox şey ummaq, tələb etmək olmaz. Onların missiyaları tam başqadı. 

Seçilmişlər bəşəriyyətə, cəmiyyətə, topluma xeyir vermək üçün göndərilənlərdir. Öyrənmək, öyrətmək, əksəriyyətin bacarmadıqlarını vermək üçün gələnlərdir.  

Bu insanlar, adətən, zamanında başa düşülmürlər. Çünki onlar zamandan çox qabaqdadırlar.

Onlardan sonra bir boşluq yaranır.

Ədəbiyyata, poeziyaya, incəsənətə, mədəniyyətə son dərəcə həssas olan, sözə böyük önəm verən Adil Mirseyid də belə insanlardan idi. 

Adil fərqliliyi ilə gözəl idi. 

Qələbəliyi sevməzdi. Qələbəlikdən qaçardı. Tənhalığı sevərdi. Bəzən adamlardan çox ağaclarla, quşlarla, dənizlə danışardı. Və bir də içindəki məniylə. 

Bildiklərini öyrətməyə, yardımçı olmağa çalışardı. 

Dostları üçün ərk elədiyi bütün qapıları döyərdi. Özü üçün kimsənin yanına getməzdi. İşlə bağlı dəvət aldığı yerlərə gedəndə elə ilk görüşdən bütün ideyalarını verərdi. Sonra onu çağırmayanda özünü pis təsir edirdi. O, hamını özü kimi qəbul edirdi. Pisliyi bacarmazdı. Xoşlamadığı, sevmədiyi adamdan sakitcə aralanardı. Ya da onu gördükdə yanından sakitcə ötüb keçərdi. Bir daha ona dönməzdi. Bəlkə, hansısa çox vacib məcburiyyət olaydı. Onda da çox könülsüz. Ötəri.

Adildə küsmək, tərk etmək var idi. Mən Adili duyurdum. Anlayırdım. Onu olduğu kimi qəbul edirdim. 

Adil onu ağrıdan, incidən nə vardısa hamısını mənimlə bölüşərdi. Edilənləri. Etmək istədiklərini. Məcburən etdiklərini. Və onların mənəvi, daxili acısını da. Bölüşüb bir az rahatlanardı. Onu boğan, ona əzab verən o ağır yükü üstündən, içindən atıb yüngülləşirmiş kimi.

Adil olan məclisdə söhbət nədən gedir getsin, söhbətin məcrası sonda poeziyaya yönələrdi. Dostlarının şeirlərinə mütləq fikir bildirərdi. Və hamı da Adilin fikri ilə razılaşardı. 

“Axşam şeir yazmışam. Oxuyum, bir sən də qulaq as”, − deyərdi, ikilikdə olanda. 

Adil yazıya bir anlıq göz gəzdirib qiymət verərdi. Elə sənət əsərlərinə də. 

Tədbirlərə nadir hallarda qatılardı. Bir də gördün zəng eləyib: “Yarım saatdan sonra filan yerdə olacam. Bir görüşək”, -deyərdi. Görüşəndə, “Axı sən tədbirdə olmalıydın?” sualına başını tərpədib: “Mənlik deyil”, − söyləyərək tez başqa mövzuya keçərdi. Hiss edərdim ki, tədbirdə ya kiminsə olacağını bilib getməyib, ya da darıxıb çıxıb. 

Adil əsl esseist idi. Onun şeirləri kimi esseləri də seçilirdi. 

Son vaxtlar yaşayanlardan − həyatda olanlardan esse yazmırdı. Ancaq dünyasını dəyişənlərdən yazırdı. Bunun da səbəbi vardı. “Onlar dedi-qodu etmirlər. Yazı niyə getmədi, gecikdi və s. demirlər”, − söyləyərdi. 

Bəzən o qənaətə gəlirsən ki, ölülər dirilərdən daha ağıllıdılar. Heç olmasa dinmirlər.

Adilin şeirlərini, poemalarını “Azərbaycan”, “Ulduz” jurnallarına adətən mən təqdim edərdim. Şeirlərini diskə köçürüb gətirərdi ki, özününkü ilə birlikdə bunu da verərsən. Redaksiyada dostlar da artıq öyrəşmişdilər. Mən yazı gətirəndə “Adilin də yazısını gətirmisən?”, − soruşardılar. “Birinci Adilin yazısını verin” ifadəmə də adət etmişdilər. 

* * *

Yuxuda məndən “Şairlərdən kimləri görürsən? Çayxanaya gedirsənmi?” - sordun. 

“Yox, artıq sənsiz ləzzəti qaçmış çayxanalara getmirəm, şairləri də hərdən Yazıçılar Birliyinə gedəndə görürəm, ya da tədbirlərdə” − söylədim.”

Bir də “Oralarda nə yeniliklər var?” − dedin.

Gözümü gözündən çəkib, ah çəkəndən sonra: “Səndən sonra qumru quşları da bağlardan perik düşüblər, mənimtək. Daha çayxanalarda müzakirələr, dinləmələr də səngiyib. Daha dostlar da az-az görüşürlər”, - dedim. 

Çıxıb getdin. Sanki bunları bilməyə gəlmişdin.

 Payızın xəzanını, yağışlı havasını sevən, yağışa hərdən başını qaldırıb salam verirmiş kimi baxan, sonra eynəyini silib asta addımlarla addımlayıb, arabir dayanıb ağaclara baxan; ayaq saxlayıb, çönüb nələrisə danışan, sevgilisinin sevinc göz yaşlarında islanmaqdan ləzzət alantək sevinən adam yoxdu bu şəhərdə. Hava da, yağış da artıq sevgilisini itirmiş kimidir...

 Budağından qopub yeri məkan seçən yarpağa bu məqamda həm şair, həm rəssam kimi baxan, bir tutarlı ifadə ilə fikrini bildirən, yeni yanaşma, bənzətmə verən; son vaxtlar geydiyi, heç vaxt, hətta ən soyuq havada da yaxasını düymələmədiyi qara paltosunun boynunu qaldırıb, ağ-qara şərfini boğazına bir az da möhkəm sarıyıb uclarını sinəsinə buraxan, idman papağını alnına kimi dartaraq, sanki özü kimi tüstülənən papirosdan istədiyi ləzzəti alırmış kimi sümürüb; yaddaşının alt qatından, ya da yeni düşüncəsindən bir fikri söyləyəcək adam görsənmir mənimçün süsləşmiş bu bağlarda, parklarda... 

Həmişə sənin ad gününü ayrıca qeyd edərdik. İkilikdə. Sənsiz ilk ad günün də elə oldu. Özünü rahat hiss etdiyin o yerlərin birində oturduq. Xatirələrin qoynunda. O gün ancaq sən danışdın, arada, “Mənə çayı az süz”, − deyərək. Həmişəkindən daha çox dinləmək istədim səni. “Səsin üçün çox darıxmışdım”, − dedim sənə. 

Sən mənim yaddaşımda sonuncu kitabının təqdimatında çəkdirdiyimiz şəkildə olduğun kimi qaldın. Sanki nələri isə demək üçün şəkilin çəkilib qurtarmasını gözləyirsən. Hərəkətli, canlı... (Sən xəstə olanda səni təxminən hər gün ziyarət etsəm də, səninlə şəkil çəkdirmədim. İstəmədim...)

“ölümün xeyrinə işləyir saat” − dediyin o son gecədən daha bir il ötdü. Bu növbəti bir ildə sənsiz olmadıq. Hər zaman sən bizimlə oldun. Yanımızda oldun. Düşüncəmizdə oldun... 

Azərbaycan şeirində xırda hərflərlə başlanan, nöqtəsiz, vergülsüz; içərisində rəssamlıq, müxtəlif ədəbi cəryanların elementlərini, xarici dillərdə olan sitatları görəndə, avanqard poeziyadan söhbət gedəndə mütləq və mütləq Adil Mirseyid xatırlanacaq. 

Yada salınacaq. 

Anılacaq.

Daha yaşamaq necə olur...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.01.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

19-dan 20-sinə keçəngecə. 1990-cı ilin həmin qaranlıq gecəsində Bakı tankların səsi ilə oyandı. Sovet ordusu silahsız əhaliyə qarşı misli görünməmiş zorakılıq törətdi. Küçələrdə atəş səsləri kəsilmədi, günahsız insanlar güllələndi, şəhər qan içində boğuldu. O gecə təkcə insanlar yox, bir xalqın səbr kasası daşdı. Azərbaycan azadlıq yolunda ağır, amma şərəfli bir bədəl ödəməyə məcbur qaldı.

20 Yanvar faciəsi yüzlərlə ailənin ocağını söndürdü, neçə-neçə gəncin arzularını yarımçıq qoydu. Həmin gecə şəhid olanlardan biri də həyatını başqalarını xilas etməyə həsr edən gənc tələbə- Ələsgər Yusif oğlu Qayıbov idi. Ələsgər Qayıbov 1966-cı il martın 15-də Gürcüstanda- Qaraçöpdə dünyaya gəlmişdi. Azərbaycan İnşaat Mühəndisləri İnstitutunun ikinci kurs tələbəsi idi (indiki Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universiteti). Gələcək planları vardı, arzuları vardı, amma taleyi onu tarixə yazılmış bir ad etdi. O, cəmi 24 yaşında idi. Bu yaş onun üçün dayanmış bir zamandır. Bir ildən sonra da 24 yaşında qalacaqdı, bir əsr keçsə də… 1990-cı ilin yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə Ələsgər evdə qala bilmədi. Yaralıların fəryadı onu küçələrə çıxardı. “Gənclik” metrostansiyası ətrafından 5 nömrəli xəstəxanaya dəfələrlə gedib-gəldi, yaralıları daşıdı, həyatla ölüm arasında qalan insanlara ümid oldu.

Şəhid  Ələsgərin bacısı Sərmayə xanım Ədəbiyyat və İncəsənət portalı ilə o gecə şahidi olduqlarını və qardaşının necə şəhid olduğunu bölüşdü:

“O günləri heç vaxt unutmarıq.  Biz o  stressi, o qorxunu yaşadıq. Qardaşımın tək bacısı idim. O, çox qoçaq, cəsur idi. Deyirdi ki, "hər kəs mənə baxanda utanıram". Qardaşım hər dəfə hərəkatda  nümayişə gedəndə onun üçün narahat olurdum. Deyirdim, "getmə". Amma qulaq asmırdı. O  hətta müharibəyə könüllü yazılmışdı. Deyirdi ki, "mütləq getməliyəm, bir-iki düşməni mən vuraram, bir-ikisini də müəllim vurar". O gecə də güllə səsinə oyanıb tələbə yoldaşları ilə yığışıb Gənclik stansiyası yaxınlığına gediblər. Bir neçə dostu getmək istəmirdi. Ələsgər deyib ki, "qorxan evdə qalsın, biz qorxmuruq".

Şəhid bacısı bildirib ki, bu anları ona qardaşının dostları danışıb:

“Sonradan dostları dedi ki, insanlar qanlar içində olarkən qardaşımla tankın üstünə əl-ələ gedib, yaralılara kömək ediblər. Həmçinin, yoldaşımın əmisi oğlu yaralandı.  Ələsgər isə yaralıları   təcili yardıma daşıyarkən  qolundan və qarnından  güllələndi. Onu 5 nömrəli xəstəxanaya apardılar. Üç dəfə cərrahi əməliyyat etdilər. Xəstəxananın qarşısında 200 nəfərə yaxın tələbə var idi, hər tərəf əli silahlı hərbçilərlə dolu idi. Biz qardaşımın yaralandığını eşidəndə özümüzü itirdik:

Bu sözləri deyərkən şəhid bacısı Sərmayə xanım göz yaşlarını saxlaya bilməyib:

“Xəstəxanada analar fəryad edirdi. Mən isə sanki hər yerdən anamın səsini eşidirdim. Çox pis bir ömür sürdük. Mənə dedilər ki, "qardaşın səni çağırır, gəl’. Mən onu o halda görəndə qaçırdım, çığırırdım. Hamı deyirdi ki, "Ələsgər niyə ora getdin?Ələsgər isə gülümsəyirdi və elə gülə-gülə də  dünyasını dəyişdi. Anam bu hadisədən sonra infarkt keçirdi”.

Qeyd edək ki, bu gün Bakıda, Heydər Əliyev prospektində Ələsgər Qayıbovun adını daşıyan küçə mövcuddur...

Həmin gün, metropolitendə tünel fəhləsi olaraq çalışan tələbə Abbasov Məftun  gecə  növbəsində işlədiyini vurğulayaraq deyib:

"Həmin gecə indiki İçərişəhər stansiyası qarşısında idim, təxminən 23:45 radələri idi.  Bu vaxt xəbər gəldi ki, Tbilisi prospekti yaxınlığında vəziyyət gərgindir,  kömək lazımdır. Biz çəkinmədən, xüsusi avtobuslar vasitəsilə  oraya getdik.   Çatanda təcili yardım maşınındakı insanları belə vurmuşdular, heç kəs qalmamışdı. Bir neçə nəfər yaxınlaşmaq istədikdə onları da güllələdilər.  Bizim istiqamətimizdə də həmçinin atəşlər açıldı. İrihəcmli maşınlardan araladılar. Atəş açaraq, maşınları əzərək insanları amansız qətlə yetirdilər. Onlar 20 yanvar dairəsinə tərəf hərəkət etdilər,  hərəkət etdikcə də binalara,  insanlara  xəsarət yetirirdilər. Mən ağacların arxasında gizlənmişdim. Onları müşaiyət edirdim. Onlar sanki sovet əsgərləri deyil,  bolşeviklər idi. Sovet ordusuna uyğun formada deyildilər. Metro işçisi olduğum üçün bilirdim ki, mühüm hadisə olarsa metro səhərə qədər işləməlidir və biz Azərbaycan xalqını bu vəziyyətdən çıxarmalıyıq. Daha sonra Elmlər Akademiyası  istiqamətinə getdim. Stansiya qarşısında yığılan insanlar çaşqın vəziyyətdə idilər. Özüm də o vəziyyətdə olduğum üçün tez toparlanıb insanları stansiyaya dəvət etdim və sakitləşdirməyə çalışdım. "Metroya heç bir hərbi qüvvə daxil ola bilməz", -deyə təsəlli verdim. Yaralılara kömək edir, aşağıya endirib,  qayıdır və  yenidən  digər yaralıları endirirdim".

Şahid hesab edir ki, həmin gün metropoliten işləməsə idi, bəlkə də daha çox itki olardı:

"Metropoliten işçiləri çox insanı xilas etdi. Bəzən həmin anları dilə gətirmək çətin olur. Üzərindən illər keçməsinə baxmayaq hələ də həmin kadrlar demək olar ki, hər gün gözümün qarşısından keçir.  Səhərə yaxın özümdə yorğunluq hiss etdim. Evə getmək üçün metrodan çıxarkən bir anda dayandım. Vicdanıma sığışdıra bilmədim. İnsanları bu vəziyyətdə qoya bilməzdim. Geri qayıdanda isə artıq hər yer al qanın içərisində idi. Bəzi yerlərdə hətta qərənfillər düzülmüşdü. Məlumat aldım ki, insanlar artıq prezident aparatının qarşısına yığılır".

M.Abbasov  həmin 20 yanvar şəhidlərinin,  bu günkü müstəqil Azərbaycanın ilk bünövrəsini qoyduğlarına görə,  qürur duyduğunu bildirib:

"Biz daim onların qarşısında  baş əyməliyik. Onlar suveren dövlətimizin qurucularındandır.  İnsanlar heç vaxt şəhidlərimizi unutmasınlar".

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.01.2026)

İlqar İsmayılzadə,

fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, "Həməşəra" mətbu orqanının təsisçisi və baş redaktoru, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi və Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, teoloq, tərcüməçi, araşdırmaçı, yazıçı-publisist. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Cəlilabad ədəbi mühitinin tanınmış nümayəndələrindən biri də Cəlilabad Rayon Ağsaqqallar Şurasının idarə heyətinin üzvü, ədəbiyyatşünas, veteran pedaqoq, "Həməşəra" Fəxri Diplomu laureatı, ədib və şair Zülfi müəllim Vellidağdır.

Onun ilk dəfə 2015-ci ildə işıq üzü görmüş şeirlər toplusu isə həm şairlik və ədiblik sübutu, həm də böyük bir hikmət xəzinəsidir. Burada həmin kitab barədə ümumi təqdimatla tanış oluruq:

Kitabın əsas məlumatları:

Kitabın adı: "Sükutun dili" (Şeirlər)

Müəllif: Zülfi Vellidağ

Tiraj: 300 ədəd

Səhifə sayı: 306 səhifə.

Müəllifin qısa təqdimatı:

Məcidli Zülfi İbrahim oğlu (Zülfi Vellidağ): 12 fevral 1951-ci ildə Astraxanbazar (indiki Cəlilabad) rayonunun qədim və sirli tarixə malik olan Şatırlı kəndində bir ziyalı ailəsində anadan olmuşdur. 1964-cü ildə Şatırlı kənd səkkizillik məktəbini, 1966-cı ildə isə Ləkin kənd orta məktəbini bitirmişdir. 1967-ci ildə N.Tusi adına APU-nun (keçmiş V.İ.Lenin adına APİ-nin) filologiya fakültəsinə daxil olmuş, 1968-ci ildən təhsilini davam etdirməklə bərabər, pedaqoji fəaliyyətə başlamış və bədii yaradıcılıqla da məşğul olmuşdur.

1970-ci ildə "Əmək nəğməsi" adlı ilk şeirini Xalq şairi Səməd Vurğunun yaradıcılığından təsirlənərək yazmışdır. Şeirləri ara-sıra "Taxılçı", "Sovet kəndi", "Yeni gün", "Azərbaycan gəncləri", "Münasibət", "525-ci qəzet" və "Ədəbiyyat və incəsənət" qəzetlərində, həmçinin "Ulduz" və "Sözün işığı" kimi ədəbi-bədii jurnallarda dərc edilmişdir.

Yarım əsr müqəddəs müəllimlik və pedaqoji əməyi olan Zülfi müəllim həm də ədəbiyyat sahəsinin parlaq simaları və dəyərli ustadlarından biridir. Azərbaycan dili və ədəbiyyatı sahəsində yarım əsrlik ardıcıl müəllimlik əməyini nəzərə alaraq onu Cəlilabad rayonundan olan bir çox tanınmış şair, nasir, yazıçı və ədəbi təhlilçi və tənqidçinin ustadı adlandırmaq olar.

Bu müdrik şair və ziyalı pedaqoqun onlarla yetirməsi ali təhsil almış, hazırda müxtəlif sahələrdə uğurla fəaliyyət göstərməkdədirlər. Zülfi müəllim ardıcıllıqla üç dəfə respublika müəllimlər qurultayına nümayəndə seçilmiş, 1987-ci ildə "Baş müəllim" adına layiq görülmüşdür. İndiyədək nümunəvi pedaqoji səriştəsi, ədəbiyyat və ictimai sahələrdəki faydalı fəaliyyətinə görə dəfələrlə fəxri fərman və diplomlarla təltif olunmuşdur.

Qələmini poeziyamızın müxtəlif janrlarında - bayatı, qoşma, gəraylı, qəzəl, məsnəvi, müxəmməs, alleqorik əsərlər və mənzum hekayələr sahəsində sınamışdır. Yaradıcılığında deyimlər şəklində yazılmış yüzlərlə tək bəndlər "Yarpaqlar" adı altında silsilə təşkil edir.

Mətbuat orqanlarında və sosial şəbkələrdə Zülfi müəllimin ara-sıra yazıları dərc olunmaqdadır. 2016-cı ildən etibarən təqaüddədir.

Hal-hazırda isə Cəlilabad rayon Ağsaqqallar Şurasının idarə heyətinin üzvüdür. İki oğlu, üç qızı vardır.

Kitab barədə:

Ziyalı pedaqoq və dəyərli şəxsiyyət Zülfi müəllimin 306 səhifəlik və 300 tirajla buraxılan "Sükutun dili" adlı şeirlər kitabı 2015-ci ildə Bakı şəhərində nəfis şəkildə nəşr edilmişdir.

Bu kitab müəllifin ön sözü, ardınca orta məktəb illərində onun ədəbiyyat müəllimi olmuş Rüstəm Mirzəyevin geniş və maraqlı təqdimatı ilə başlayır. Bundan sonra isə xüsusi fəsillər göstərilməsə də aşağıda təqdim edilən on ayrı fəsillər əsasında müxtəlif mövzular, yanr, forma və vəznlərdə qələmə alınmış bir-birindən gözəl və mənalı şeirləri yer almışdır:

- Yol və yolçu;

- Ruh və bədən;

- İctimai-siyasi;

- İnsan-təbiət;

- Zamanla üz-üzə;

- Yurd sevgisi;

- Satirik;

- Təmsillər;

- Yarpaqlar;

- Bayatılar.

Fəsil və ya bölüm kimi görünən hər başlığın ardınca müxtəlif illərdə həyat, sevgi, zaman, yurd, vətən, dünya, millət, təbiət, siyasət, din və s. mövzularda qələmə aldığı bir-birindən gözəl və dərinmənalı şeirləri təqdim edilir. Şeirlərin əsasən ötən (XX) əsrin 1990-cı illərindən müasir (XXI) əsrin 2011-ci illərinin sonunadək müddət ərzində qələmə alındığı aydınlaşır.

Müəllif həm də yuxarıda təqdim edilən fəsillərdən bəzisinin başlanğıcında giriş kimi dəyərli fikirlərini, fəlsəfi baxışları və öyüd-nəsihətlərini qeyd edir.

Kitaba əvvəldən sonadək diqqət yetirdikdə, bəzi şeirlərin müəllif tərəfindən digər insanlara (şəhidlər, valideyni, həyat yoldaşı, övladları və nəvələri, şagirdləri, müəllimləri, yaxın dostları və digər görkəmli insanlara) ithaf edildiyini təsbit etmək olar. Məsələn: "Elin igid oğlu" şeiri müəllifin istəkli şagirdi polkovnik Atabalaya, "Şəfalı əllər" şeiri sevimli şagirdi - tibb elmləri namizədi həkim Ramizə, "Ölüm hara, sən hara?!" şeiri əziz müəllimi, İsmayıl Şıxlıya, "Sənətin zirvəsi" şeiri Aşıq Zülfiyəyə, "Sevinc dostun, qəm mənim" şeiri dostu və qohumu olan Malik müəllimə, "Vahid vahid idi" şeiri nakam şair Əliağa Vahidə, "Şəhidlərə" şeiri 20 Yanvar şəhidlərinə və "Rahat yat, Araz" şeiri vaxtilə Zülfi müəllimin şagirdi olmuş və hal-hazırda Şatırlı kənd orta məktəbinə adı verilmiş şəhid Araz Qardaşxanova ithaf olunmuşdur.

Heş şübhəsiz, bu qəbil şeir ithafları ilk növbədə şairin öz əzizləri, yaxınları və həyatda ona dəyərli olanlara qarşı xüsusi diqqətinin və qayğıkeşliyinin bariz nümunələri kimi səciyyələndirilə bilər.

Zülfi müəllim zatən doğma elimizin ziyalı və müdrik siması olduğuna görə yaşadığı məkan və zamanda baş verən heç bir olay onun diqqətindən kənarda qalmır. Qələmə aldığı şeirlərində də bunu açıq-aydın müşahidə etmək mümkündür. Buna misal olaraq şairin "İndi növbə məndədir" şeirinin fars şovinistlərinə, "Gözdən asılan pərdə" şeirinin beynəlxalq təşkilatların riyakarlığına, "Belə oğlanlarıq" şeirinin qaçaqmalçılara, "Hacılar, məşədilər çoxalır..." şeirinin sözü ilə əməli bir-birini təsdiq etməyən "dindar"lara, "Günün ekranı" şeirinin bəzi telekanalların öz həddini aşmasına aid yazdığını göstərmək olar...

Müdriklərin söylədiyinə görə, hər bir insan bu fani həyatda yiyələndiyi ixtisas, sənət və peşədən əlavə, həm də bundan bir azacıq çox səviyyədə etika və mədəniyyət sahibi olmağa, etika və mədəniyyətinin öz ixtisası, sənəti və peşəsinə hakim kəsilməsinə çalışmalıdır. Heç şübhəsiz, dəyərli şair və ləyaqətli pedaqoq Zülfi müəllim də bu zümrədən olan dəyərli simalardan biridir. Çünki onun malik olduğu yüksək mədəniyyət və etika müqəddəs müəllimlik peşəsinə, həmçinin, yüksək ixtisas və söz sahibi olduğu ədəbiyyat və poeziya sahəsinə tam hakimdir.

Zülfi müəllimin "Sükutun dili" adlı şeirlər kitabını əvvəldən sonadək oxuduqca insan yorulmur. Çünki onun ehtiva etdiyi şeirlər öz milli mənsubiyyətini dərk etmiş, zaman və məkan xüsusiyyətlərinin fərqində olan, yaşadığı zamanda mövcud olan problemləri yaxından müşahidə edərək ağrı-acı çəkən mərhəmətli və ziyalı bir qəlbə malik olan müdrik bir şair, ziyalı bir şəxsiyyət tərəfindən qələmə alınmışdır. Qəlbdən gələrək dilə və qələmə təzahür edənin isə bir-başa qəlblərə yol tapması inkaredilməz və əzəli bir qanundur. Bütün bunlara əsasən, şəxsən mən Zülfi müəllimin "Sükutun dili" əsərini sadəcə bir şeir kitabı deyil, əslində bu günümüz və gələcəyimiz üçün faydalı olan sirlər xəzinəsi və hikmətnamə kimi dəyərləndirirəm...

Arzu və diləklər:

Bu qısa təqdimatın sonunda Cəlilabad ədəbi mühitinin tanınmış və görkəmli nümayəndəsi, Cəlilabad Rayon Ağsaqqallar Şurasının idarə heyətinin üzvü, ədəbiyyatşünas, veteran pedaqoq, "Həməşəra" Fəxri Diplomu laureatı, ədib, şair Zülfi müəllim Vellidağa Ulu Tanrıdan uzun, sağlam və mənalı-məsud ömür, ailə xoşbəxtliyi və yeni-yeni yaradıcılıq uğurları arzulayıram!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.01.2026)

Zəhra Allahverdiyeva, “Ədəbiyyat və İncəsənət” portalı.

Qeyd: “Bu yazıda atamın dilindən eşitdiyim xatirələri qələmə almışam.” 

Atam – Asif Allahverdiyev 1974-cü ilin payızında, Vedi mahalı, Şidli kəndində ziyalı ailəsində dünyaya göz açıb. Atamgil düz səkkiz qardaş, yeddi bacı olublar. Atam deyir ki, SSRİ dönəmində 10-dan artıq uşaq dünyaya gətirən qadınlar “Qəhraman ana” adına layiq görülürdü və ona qızıldan medal təqdim olunurdu. Nənəmin də belə bir statusu var. Həmin illərdə Qərbi Azərbaycandakı xəstəxanalarda erməni “həkimləri” türk körpələrini amansızca iynə vurub öldürürdülər. Nənəmin də vaxtilə təzə doğulmuş körpələri qansız erməni “həkimləri” tərəfindən öldürülmüşdü. Atam elə buna görə deyir ki, Gövhər adlı türk həkim anama məsləhət etmişdi ki, “Uşaqlarınızı xəstəxanada dünyaya gətirməyin. Mən evə gəlib uşaqları müayinə edərəm, amma buraya gətirməyin. Xəstəxanada yaradılan bu şərait türklər üçün çox ağır təhlükədir”.

O vaxtlar müəllimin maaşı böyük bir ailənin dolanışığına yetmirdi. Biz də həyətimizin məhsullarını: armudu, əriyi, şaftalını, gavalını İrəvandakı Ərəbgir bazarında satırdıq. Üzümlərimizi də şərab zavoduna verirdik, zavodun maşınları üzümləri qapımızdan gəlib aparırdılar. 24 baş qoyunumuz, toyuq və cücələrimiz vardı. Onların da yununu, yumurtasını, ətini satırdıq. Bizim camaat çox zəhmətkeş olub. Atam müəyyən xərcləri qarşılasın deyə məktəbdə dərslərini keçib bitirdikdən sonra sovxozda da işləməyə gedirdi. Atam məktəbdə işləyirdi deyə məktəbdə yediklərimin pulunu atam verirdi, ona görə pulum cibimdə qalırdı. Mən də qoyunları otarmağa aparanda pulumla özümə şirniyyat və limonad alırdım. Onların dadını indi heç nə vermir.

1984-cü ilin yayında adi bir gün idi. Həmişəki kimi dərsdən qayıtdım və anam məni qoyunlarımızı otarmaq üçün Vedi obasına göndərdi. Olacaqlardan xəbərsiz qoyunları da qabağıma qatıb apardım. Orda qoyunları otlağa buraxdım və ağaca söykəndim.

 Qarşıdan 3 erməni uşağı yeyin addımlarla mənə yaxınlaşdı və dedilər:

-“Sən burda nə gəzirsən?!”

 Sakit bir tonda dedim ki, “qoyunları otarmağa gəlmişəm”.

Bilirdim ki, onların niyyəti qoyunları oğurlamaq idi. Elə həmin vaxt mənə dedilər ki, qoyunları burda qoy, özün də çıx get burdan!

Mən onlara qarşı durdum ki, bu qoyunları mənə tapşırıblar. Mən getsəm, qoyunlarımı burda siz oğrulara qoyan deyiləm! Mən qoyunları aparmaq üçün ayağa durdum və aramızda mübahisə başladı. Onlar ağacdan qalın budaqlar qırıb, üstümə yeridilər. Getmək istəyərkən məni itələyib, yerə yıxdılar. Üçü bir yandan sərt və amansız zərbələrlə ayaqlarımdan, qollarımdan və bədən nahiyələrimdən ağacla döydülər, həm də təpiklədilər.

 Mən indi başa düşürəm ki, bu qəddarlıq onlara doğulandan aşılanmış bir zəhərdir. Onlar sadəcə uşaqlar deyildilər, gələcəkdə daha da qəddar olacaqlarının nişanəsini daşıyırdılar.

O vaxt bədənim elə qısılmışdı ki, onların mənə qarşı əsəblərinin soyumasını gözləməkdən başqa əlacım yox idi.

Ağrının təzəliyindən birinci çox ağrı hiss etmədim. Qoyunları sağ-salamat evə gətirdim. Evə gələndə heç nə demədim ki, evdəkiləri təşvişə salmayım. Məktəbin ilk gününün axşamı – 31 avqustda ayaqlarım çox ağrıyırdı.

Anama dedim ki, “ana, ayaqlarım çox ağrıyır”, anam isə atama dedi ki, “ilk gündən məktəbə getməsin deyə mahnı eliyir, çıxıb getsin dərsinə”.

 1 sentyabr məni məcbur məktəbə göndərdilər. Məktəbə getdim, amma sinifdə ağrıdan otura bilmirdim. Sinif rəhbərim Musa müəllimə dedim ki, “ayağım ağrıdığı üçün dayana bilmirəm.” O isə “ağrıyırdınsa, məktəbə niyə gəlirdin?” -dedi və evə getməyimə icazə verdi. Mən dedim ki, atam əsəbləşər, o isə “sinif rəhbəri mənəmsə, mən də icazə verirəm. Evə get dincəl” -dedi. Məktəbdən halsız çıxdım və məişət evinin yanında gözlərim qaraldı. Gözümü açanda evdə idim — atamgil məni evə gətirmişdi. Evdəkilər başımın üstündə təlaşlı gözlərlə mənə baxırdılar.

Bədənim bütöv halda büzüşmüşdü, elə bil ana bətnindəki kimi. Bədənim yavaş-yavaş şişməyə başladı. Həkimlər çağırdıq, hərəsi bir rəy söylədi, amma nəticəyə gələ bilmədilər.

4-5 gündən sonra anam Gövhər həkimə zəng etdi. O dedi ki, vəziyyət çox kritikdir — təcili yardım çağırıb, Vedi rayon xəstəxanasına gətirin. Mən burdayam, narahat olmayın.

Orada 15 gün koma vəziyyətində qaldım. Danışmaları eşidirdim, amma başa düşə bilmirdim — çünki onlar ermənicə danışırdılar. Gövhər həkim atamla türk dilində danışanda dedi ki, “Çaresi yokdur, çocuğa çok eziyyet etmeyelim”. Sonra üç erməni həkim içəri girdi, məni yoxladılar və dedilər ki, uşağı İrəvana — Ortopediya İnstitutuna aparaq. Gövhər həkimlə atam danışanda mən elə bildim ki, məndən əllərini üzüblər. Məni də iynə vurub öldürəcəklər. Atama dedilər ki, ona aid olan hər şeyi götürsün və evə aparsın. Atam gedən kimi məni təcili yardımla İrəvan Ortopediya İnstitutuna apardılar.

Orada milis sorğu-sual aparırdı, amma erməni dilində danışdığından heç nə başa düşə bilmirdim. Baş tibb bacısı, müharibə iştirakçısı Roza Babayevna erməni olmasına baxmayaraq Azərbaycan dilini bilirdi və milisin dediklərini  mənə tərcümə etdi.

“Sənə kimsə zərər verib? Bu vəziyyətə düşməyinin səbəbi nədir?”

Dedim ki, yaşca məndən böyük erməni uşaqları ayağımdan qalın budaqlarla zərbələr endiriblər. Erməni milisi pis vəziyyətimdən sanki həzz alırdı. O, gülərək dedi: “Bizim uşaqlar belə şey etməz”. O vaxtlarda erməni zorakılıqları cəzalandırılmırdı. Heç bir ölçü götürülmürdü. Mənim məsələmi də belə ört-basdır etdilər. Axı bunların uşağı nədi ki, milisi də nə ola?

Növbəti üç il Ortopediya İnstitutunda davamlı yatdım. İlk həkimim, erməni həkimi Svetlana Aramovna, atamdan 5.000 rubl aldı ki, uşağınızı sağaldacam. O, bədənimi yardı, dizimin altına dəyən zərbə bədənimə çox ziyan vurmuş, hər iki ayağımın damarları zədələnmiş— çirk (yəni iltihab) yaranmışdı. Bədənimi gipsə qoydular. Mən, anam və Gövhər həkim şəkil çəkdirdik. Mən çəliklə belə ayaq üstə dura bilmirdim. Anam və Gövhər həkim məni belimdən tutmuşdular ki, yıxılmayım. Həm qıdıqlanırdım, həm də iynələrin təsirindən üzümdə qəribə gülüş yaranmışdı. Sonra bizi evə yola saldılar və bir ay sonra yaxşı olacaq dedilər. Evdə heç iki gün dözə bilmədim. Yanıma gələn qohumların gətirdiyi şirniyyatları özümdən balaca bacı-qardaşlarıma verirdim ki, bədənimdəki gipsi kəsib açsınlar.

Gips kəsiləndən sonra göründü ki, qarınımda və bütün bədənimdə çirk (iltihab) əmələ gəlmişdi. Bu dözülməz ağrı məni çökdürmüşdü. Valideynlərim bunu görüb, dəhşətə gəldilər. Dərhal məni yenidən Ortopediya İnstitutuna apardılar. Orada anam Svetlana Aramovnayla dalaşdı: “Sən demişdin ki, hər şey yaxşı olacaq...mənim balam sağalacaq, amma uşağımın bədəni əvvəlkindən iki qat artıq şişib.” Məni yenidən əməliyyat etdilər — qolumu, ayağımı, qarınımı yardılar. Bütün bədənim həmçinin sümüklərim çirkdən zərər görmüşdü.

Məni tək palataya yerləşdirdilər, ağrıdan başqa söz deməyə gücüm yox idi. “Ana” sözündən başqa. Eyni vaxtda yezidi kürdü öz qızına görə orda yatırdı . O Azərbaycan dilini bilirdi. O anama demişdi ki, buranın baş həkimi Georgi Xudayeviç yezİdi kürdüdür. Svetlana sizi aldadıb, o palata həkimidir, baş həkim yox. Ondan pulunuzu geri istəsəniz, uşağınıza iynə vurub öldürəcək, çox qəddar adamdır. Burda türkləri sağ çıxarmırtlar.

Sən demə kürdər “ana”ya “ane” deyirlərmiş. Bu sözü eşidən baş həkim anamdan soruşdu: “Sizin millətiniz nədir?” bu uşağın ane deməyindən bildim ki, kürd uşağıdır. Ağrıdan nəfəsim çatmırdı deyə sözlərim ağzımdan başqa cür çıxırdı. Birdəfəyə 6-7 növ ağrıkəsici vururdular deyə həm ağrıyır, həm dərmanın təsirindən gülür, həm də nə dediyimi bilmirdim. O həkim anama inamverici tərzdə dedi ki, bu uşağı boynuma götürürəm, tam təmənnasız sağaldacam, amma siz Svetlanaya verdiyiniz pulu geri istəməyin. Mən burda olmasam, uşağı öldürəcək. Mən tam təmənnasız uşağı sağaldacam, amma 3 il müddətinə.

Dedi, damarlarındakı iltihab sümüklərində çürümə meydana gətirib, ona görə ildə bir dəfə əməliyyat olmalıdır ki, sümüklərin vəziyyətinə baxaq.

Atam hər gün mənə baş çəkirdi. Mən palatada uzananda atamla şəkil çəkdirmişdik. Dərmanların təsirindən gülürdüm. Orada Göyçə mahalından Rasif adında bir oğlan da var idi. Ermənilər onu da döyürdü deyə, gəlib mənim otağımda otururdu ki, onu döyməsinlər. Baş həkim mənə üç il ərzində xüsusi qulluq göstərdi. Hətta biz şəkillər də çəkdirmişdik. Həmin şəkil çəkilən gün mən tam dəstəksiz həkimin kabinetinə gəlmişdim. Orada mən kimi uşaqlar fizioterapiya alırdılar. Mən heç fizioterapiya almadan düppədüz yerimişdim, hamı heyrət içində idi. Həkim məni görüb, gözləri doldu və məni qucaqladı. Üç illik əziyyət bəhrəsini verməyə başlamışdı. Həkim ailəmə şad xəbər verdi ki, Asif dəstəksiz ayağa durdu! Onlar telefonda elə ağladılar ki, mən də ağladım. Ailəm həkimə çoxlu hədiyyələr, paylar gətirdi, onlar necə minnətdarlığını bildirsinlər, bilmirdilər. Sevinclərinin həddi-hüdudu yox idi. Mən həkimin yanında oturdum, o əlini çiynimə qoydu. Biz elə orda şəkil çəkdirdik. Həkimim üç ildən sonra məni ermənilərdən ayırıb, öz hesabına Yevpatoriyaya - Krıma göndərdi. Altı ay ərzində tam sağaldım və Vediyə — evimizə qayıtdım.

Məktəb yenidən açılırdı. Uşaqlar sinif-sinif düzülmüşdü, mən də öz sıramızda dayanmışdım. Birdən məni durduğum sıradan çıxartdılar. İrəvandan maarif şöbəsindən Məhərrəm Haqverdiyev yeni tədris ili münasibətlə məktəbimizə gəlmişdi. Mən dörd il xəstəxanada yatdığım üçün onlar dedilər ki, aşağı siniflərlə oxumalıyam — qaldığım yerdən. Atam da dayanıb, heç nə demirdi. Mən imtina etdim və dedim ki, “ya öz sinifimlə oxuyacağam, ya da ümumiyyətlə oxumayacağam”.

Maarif şöbəsinin müdiri soruşdu: “Sən kimsən ki, imtina edirsən? Niyə yenidən oxumaq istəmirsən?”

Dedim ki,  “Mən arzusu həkim olan bir uşaq idim. Neynim ki, düşmən zərbəsinə tuş gəldim? Onsuz 4 ilimi xəstəxana palatalarında itirmişəm, mənim arzularım da ürəyimi iynə kimi deşir. Nolar ki, öz sinifimdə otursam?”- dedim. Məktəb müəllimlər də bildirdilər ki, o şagird məktəbin Nəğmə və Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi Məhərrəm müəlliminin oğludur — o dörd il xəstəxanada yatıb, indi müalicəsini bitirib, geri qayıdıb və öz sinfi ilə davam etmək istəyir, uşağın qəlbini qırmayın. Onsuz uşaqlığının ən rəngli illərini xəstəxana yatağında keçirib...

Maarif şöbəsinin müdiri Məhərrəm müəllim dedi ki, bu uşaq dörd illik psixoloji travma alıb. Biz ona dəstək olmalıyıq, qoy öz sinfində oxusun. Mən əvvəlcə Məhərrəm müəllimə, sonra məktəb müəllimlərinə təşəkkür etdim və çəliyimi də götürüb öz sinifimin sırasına qayıtdım. 

Bəli, bu, atamın danışdılarıdır. Düşmən Qərbi Azərbaycanımızı ələ keçirib bizim xalqa bax bu cür zülm veribdir. Bunu əsla unutmarıq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.01.2026)