“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Prozası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi nasir Xiyavda yaşayan Qafur İmamzadədir.

 

Qəfur İmamizadə

Xiyav

 

 

QIRMIZIM

 

Uşaqların dördü də ayağa durdu. Mən arxalarında oturub özümü gizlətdim. Həsən beçəni iyirmi metr qabaqda əlində tutmuşdu. Afşinin işarəsi ilə boşladı. Beçəni çağırmaq üçün fit çaldım. Səsimi eşidincə uzun qırmızı boynunu yan-yörəsində gəzdirdi. İlk dönə idi səsimi eşidirdi, özümü görmürdü. Yavaş-yavaş səsə doğru gəlincə adını da çağırdım:

- Qırmızı, Qırmızım!

Haradan olsa gəzib məni tapacağını bilirdim. Boynunun tükü biz-biz olmuş, ürkmüşdü. Afşin dedi:

- Bir zərrə özünü göstərsən uduzubsan ha...

Yenə fit çaldım. Addım-addım səsimi izləyirdi. Üç metrliyimə çatdı. Çürük Nadirin ayaqlarının arasından başımı gördü. Dövr vurub mənə tərəf qaçdı. Üstümə atıldı. Qucağıma alıb pipiyindən öpdüm. Günəşin işığı altında parlayan uzun qırmızı tüklərini sığalladım. Çürük Nadirə tərəf əlimi uzatdım:

- Çöplə gəlsin görək pulu, bir də sən olasan mənnən şərt vurmayasan.

Həsən araya girdi:

- Mənnən də şərt vurursan? – dedi. – Döyüşdürək, beş dəyqəyəcən lar xoruzumun qabağında dura bilsə sən udubsan.

- Yox – dedim. – Hələ bu doqquz aylıqdır. Qoy yekəlsin, deyərəm əmin kənddə nə satır. – deyə uzaqlaşdığımda tər bükük minliyi cibimə basırdım.

Nadir arıq qara gədə idi. Həmişə əlinin içi tərli olurdu. Bu adı bilmirəm kim, haçan üstünə qoymuşdu, bəlkə ona görə idi ki, cibində olan hər şey əzik-büzük idi. Elə bu tərli əllərlə idi məhəllədəki uşaqların hamısını qıdamışdı[1]. Bu il bayramda yığdığım bayramlığın hamısını gül-puçla[2]  bajeldə[3] udmuşdu. Bir aya qədər gədəni görəndə istəyirdim xirtdəyindən yapışıb boğum. O şax pulların hamısı indi çürük ciblərində kifsimişdi. Axırda da burama[4] verdi; gül-puç oynayanda yarıcan bir eşşəkarısını qanadından yapışıb gül yerinə ovucuna qoydum. Əlini yumanda elə vəngildədi ki, böyük qardaşı Qadir höyüllü-höyüllü qapılarını açıb eşiyə çıxdı. Qorxumdan qaçıb evimizə təpildim. İki qardaş gəlib daş qalmadı çırpdılar qapımıza.

Evdə Rza hirslə üzümə baxdı:

- Genə çöldə birinən boğuşubsan hə? Köpəyin gedəsi, sənin hesabıvı əlivə verərəm.

Hələ biçə-biçə[5] durub həyət qapısına getdi. Qapını açcaq həmən ağına-bozuna baxmadan iki qardaş üstünə yumuldular. Durub qorxa-qorxa baxmaq, sonra da Rzanın hirsli-hirsli gəlib mən ilə hesablaşmağını güdməkdən başqa əlimdən heç iş gəlmirdi. Qonşular həyətə tökülüb aralaşdırdılar. Rzanın burnundan qan axırdı. Köynəyinin üzərində Şatır Əhmədin aralayanda unlu əllərinin izləri qalmışdı. Ara boşaldı. Rza həyət qapısını bağladı. Pillələrdən üstə çıxarkən tələsik addımlarının guppultusu otağa doldu. Nənəm evdə yox idi, bacımın ətəyinə sarıldım.

Nənəmgil gələnə qədər işini qurtarıb zirzəmiyə getmişdi. Onlardan yediyinin neçə qatını mənə yedirtdi. Bilirdim zirzəmidə siqaret çəkir.

Axşam nənəm köynəyimi yuxarı çəkib kürəyimdəki çubuğun izlərini gördüyündə ağladı. Ağam hirslənmişdi:

- Ədə səfeh gedə, gəl görüm nə həqqinən uşağı bu günə salıbsan?

Qulağının dibinə bir əfsəri şillə[6] geydirdi. Qalxıb ağamın başına bağırdı:

- Bunnan belə həqqin yoxdu mənə şillə vurasan, bildin? Bu da uşaqdı tərbiyət eləyibsən, indidən düşüb aralıq latlarıynan ayaq olub, sabah da qəşəng qumarbaz olar.

 

Yadıma gələn ilk dönə idi ağamın üzünə dururdu. Lampanın işığı altında üz-üzə durmuşdular. İlk dönə idi Rzanın heykəlini ağamdan uca, səsini isə gur görürdüm. Ağamın səsi titrəyirdi. Ürəyim sıxıldı. Ağzımı açıb bağırdım: "Sən də siqari[7]."

Qorxmasaydım qalanın da deyəcəkdim: "Qızbaz."

Sabahısı gün idi atam məni sevindirsin deyə əlini çiynimə qoydu:

- Sənə bir qırmızı cəngi xoruz alacıyam – dedi.

Sevindiyimdən qucağına atıldım.

 

Həyətdəki ərik ağacının dibində Çürük Nadirdən udduğum minliyin guşələrini safaldırdım. Qırmızım yavaşdan əlimə dimdik vurdu. Acmışdı, naharını istəyirdi. Pəncərədən anamın səsi gəldi:

- Gedə əgər o xoruzu ləkə salsan, elə bu gün Rzaya deyəciyəm tutub başın kəsə ha... O ləki mən nə zəhmətnən əkmişəm.

Üzü ağacların arasından görsənmirdi, qırmızının üzünə baxdım:

- Eşitdin day nə dedi? Deyir şulux eləsən pıx-pıx eliyəcək. İndi qəşəng uşaqlar kimi otur burda, yerindən dəbərmə, gəlim. Bildin?

Əlimi boğazına aparmışdım. Bilirdi şuxluqlaşıram.

Anam istil kasadakı şorbanı mənə uzadanda üzümə baxdı: Xoruzu ləkə boşlayıb gəldin hə?

- Yox.

- Bə harda?

- Oturub orda, güdür naharın aparam. – dediyimdə başını əyib baxdı:

- Səndən gözüm su içmir. Yekələndə elə qırıq çörəkçidən, aşpazdan zaddan həmən olarsan bala.

Əlimdə şorbanı görcək ayağa durdu. Quyruqdan acığım gəlirdi, əti mən yeyirdim, quyruğu o. Çörəyi doğrayanda bir tikə mənim idi, bir tikə onun. Yekə tikəni udanda, həmişə boynunu əyirdi, gülməyim gəlirdi. Çinədanına əlimi vurdum. Top kimi şişmişdi. Tüksüz yerindən qırmızı damarları görünürdü. Boğazından bir cür yavaş səs çıxdı. Bilirdim təşəkkür eləyir. Əlbəttə mən təşəkkür eləyəcəkdim; Çürük Nadirdən intiqamımı ancaq o ala bilmişdi. Əlimi tüklərinin arasında gəzdirdim.

Arxadan kölgə düşdü:

 - Mundarçı. –  Dönüb baxmaq lazım deyildi. Təkcə Rza idi mənə səbəbsiz söyüş verə bilirdi.

- O əlivi bit-birəli cücəyə vurub, yumamışdan nahar yeyirsən hə?

- Bit-birəli olsaydı cücənin ətini o belə çox istəməzdin.

Üzümü ona doğru çevirəndə günəşin tünd işığı gözlərimi qamaşdırdı.

- Dil demə. Mən cücəni yuyulub bişəndən sonra yeyirəm. Onda mikrobları zadı ölür. Sənin kimi mundarçı deyiləm.

- Onda cücənin özü də ölüb.

- Cərə ölüb, cəhənnəmə ölüb.

Cavab vermədim, təzədən üzümə baxdı:

- Şorbanı cücəyə kasanın içində verdin, ya yerdə?

- Yerdə vermişəm, inanmırsan bax, izi də qalır.

Torpağın üstündəki xırda daşların üstünə yaxılan yağ günün altında işıldayırdı. Barmağımı işıldayan xırda daşa tərəf uzatdım.

- Bə kasada niyə vermədin?

- Onda siz kasadan iyrənərdiz. Sizə görə də olmalı olsa, o işi görmərəm.

- Niyə bə sən özün iyrənmirsən?

- Hər cücədən də iyrənsəm, Qırmızıdan iyrənmərəm. – dedim. – Qırmızı mənim cıqqılı qardaşımdı, adam cıqqılı qardaşından iyrənməz ki.– Az qalmışdı bunu da deyəm.

- Bə qabaq niyə bir dəfə kasada vermişdin?

- Onda bilmirdim siz Qırımızıdan iyrənirsiz. O bir dəfədən sonra heç vaxt verməmişəm.

- Hardan bilim düz deyirsən, ya yox?

Gözləri istil kasanın içinə zillənmişdi.  Nə axtardığını Bilirdim. İçində biraz noxud, bir balaca da yeralma qalırdı.

- Kasanın içinə baxa bilərsən. Əgər bir nişanə görsən, düz deyirsən.

- Sabit eləsəm düz deyirəm, nə qayırarsan?

- Axı düz demirsən?

- Bə kasanı niyə uzaqlaşdırdın?

Susdum. Cavabımı özü bilirdi. Sözünün ardını tutdu:

- Sən bilirsən bu xoruznan nə qədər bizim evə zərbə vurubsan? Bu xoruzun hər gün yediyi vər-vəsayılın[8] pulun cəmləsən bilirsən neçəyə çıxar?

- Mən öz payımdan verirəm.

- Sən öz payından verirsən, ancaq özün ac qalırsan. Əvəzində soyuducunu açıb əlivə gələni ağzıva təpirsən. Yəni bu mundar xoruz sənin ağzınla bizim payımızı yeyir.

Qırmızı böyrümdə gözlərini yumub arxayınlıqla yatmışdı. Sevinirdim ki, dilimizdən baş tapmır.

- Yavaş danış, görmürsən yatıb? – deyə cavab verəcəkdim utanmasaydım.

Deyinməyinin ardını tutdu:

- Xalq bir tikə çörək tapa bilmir, burda bizim xoruzumuz quzu əti yeyir. Sən bilirsən bu pul nə zəhmətnən ələ gəlir?

- Qırmızım ət yemir, quyruq yeyir. Sənin də quyruqdan acığın gəlir, pulu da ağam qazanır. – Decək verdiyim cavabdan peşman oldum.

- Deyəsən ağzıvın nömrəsində danışmırsan hə, pulu ki hədərə verirsən; qab-qaşığı niyə bu mundarın ağzına sürtürsən? Əgər məriz[9]  olsaq, sərətan[10]  tutsaq kimin hesabınadı? Genə dədəmiz xərcin verəcək hə? Onda gərək dava-dərman puluna bu evi də sata; niyə, çünki bir mundar xoruz var imiş, bir də iki qarış boyu olmayan dili uzun gedə ki, göylü istirdi ona qonaqlıq verə. Dədövün pulu olsaydı məni evləndirərdi. Mənim evlənmək vaxtımdır, amma bem-bekar aralıqda dolanıram. Cib pulum da yoxdur, başa düşürsən ya yox?

Səsi daha da ucalmışdı. axırda sözü bura çəkəcəyini bilirdim. Əvvəlcə evlənmək məsələsi, sonra o macəra, biraz sonra da hətmən təhdid ilə o məktubu istəyəcək. Məktubu verməyəcəyimə söz vermişdim. O gündən bəri zirzəmidə alma qutularının altında idi.

 

Əlim titrəyə-titrəyə boş qutuları qovzayıb lap altdakı qutunun içinə qoydum. Sonra da özümü bilməməzliyə vurub Afşingil ilə top oynamaq bəhanəsi ilə küçəyə çıxdım. Oynamaq  bəhanə idi. Fikrimin hamısı zirzəmidən gələn o səsdə qalmışdı. Elə bil boş bir qazanın içinə damcı-damcı su tökürdün. Ardınca da ildırım səsinə oxşar boğuq bir səs gəlirdi. Maraqlı olmuşdum. Yavaş-yavaş zirzəminin girəcəyinə yaxınlaşdım. Pillələrdən aşağı endim. Qutulardan laqqıldama səsi gəlirdi. Üst qutulardan bir-ikisi yerə düşdü. Bir qız səsi gəldi:

- Yavaş, yavaş namərd.

Dalısıcan da boğuq ildırım səsi. Addımlarımı daha da yavaşlatdım. Girəcəkdə durdum. Təlisi aralayıb gözümün birini içəri soxdum. Gözlərimə inana bilmirdim. Hövlümdən pillələrdən atılıb yuxarı çıxdım. Otağa girib qapını qıfılladım. Yorğanın altında üzümü basdırdım. Bir az sonra idi qapının qulpu buruldu:

- Aç qapını Yaşar, mənəm, aç. – Dedi.

Özümü yuxuluğa vurdum. Zirzəminin pillələrindən çıxanda ayaqlarımın səsini eşitdiyindən əmin idim.

- Aç Yaşar, mənəm, Rza.

Səsi mehriban olmuşdu. Qorxa-qorxa durub açdım.

- Bə niyə ağlayıbsan Yaşar, nə olub ki?

- Heç zad, xoruzum məriz olub. – deyəndə bu cavabı hardan çıxardığımı özüm də bilmirdim.

- Bunun ağlamağı yoxdu ki. Mənim bir baytar dostum var; sabah apararıq bir iynə vurar, curlanar. Böyük qardaş bə haçan kara gələr? Hələ mən də dedim bəlkə küçədə zadda uşaqlar səni döyüblər; istirdim gedəm hamısının qulağın kəsəm.

Susdum. Təzədən səsə gəldi.

- Əgər ayrı müşkül zad olsa, de ha mənə.

Dilim açılmırdı.

- Yaxcı, mən gedim üst-başımı çırpım. Aşağıda qutuları curlayanda toz-torpaq oldu.

Deyib otaqdan çıxdı. Həyət qapısının ucadan səsi gələndə bildim ki, evdən eşiyə çıxdı. Qaçıb zirzəmiyə girdim. Məktubu alma qutularının arasına düşdüyü yerdən tapdım. Ağ kağızın üstündə iki ayaqqabı izi qalmışdı. Paketini açdım. Zağ-zağ əsirdim. Əlimin titrəməsi kağızı xışıldadırdı. Məktubu kamil oxuya bilmədim; axır sətri qırmızı qələmlə yazılmışdı.

“Ta eyd bayəd be tore rəsmi ezdevac konim. Aşeqe ba vəfayət, Reza.”[11]

Evlənmək kəlməsi yekə yazılmışdı. Böyründə üç-dörd dənə qırmızı ulduz əlaməti var idi.

Sabahısı gün məktəbimizin qabağını kəsdirmişdi. Qapıdan çıxcaq mənə tərəf gəldi:

- Gəlmişəm gedək baytara.

- Yox, - dedim – xoruzum curlanıb.

- Bə nə tez? Elə bir gündə məriz oldu da, curlandı da?

- Hə, bir gündə məriz oldu da, curlandı da.

 yalan dediyimi bilirdi

- Helə olsun. Yaxcı yadıma düşdü Yaşar, sən zirzəmidə kağızdan-zaddan bir şey tapmayıbsan təzəlikdə?

- Nə kağızı?

Dediyimdə kəkələməyə düşdü:

- Heç, dostlarımdan birinin idi.

- Hansı dostuvun? - dediyimdə əsəbiləşdi.

Dostlarının hamısını tanıdığımı bilirdi.

- Məni sual-cavaba çəkmə. Fəqət bir kəlmə, görübsən ya yox?

Addımlarını tündləşdirdi.

- Yox. – dedim.

- Sözündən əminsən? – deyərkən gözümə baxdı.

- Hə. – dedim.

- Əmin olduğundan da əminsən?

- Hə.

- Məsələsi yoxdur.

Əlimi əlində sıxa-sıxa yeriyirdi. Dalı qalmamaq üçün sürətlə addımlamalı idim.

 

Qırmızım hələ böyrümdə arxayınlıqla yatmışdı. Hərdən Rzanın səsi ucaldıqca gözünü açıb sonra yumurdu. Məlum idi sözümüzdən bir kəlmə də başa düşmür. Rzaya dedim ki:

- Əgər bundan sonra beçəyə şorba verməsəm, müşkülün həll olar?

Gözümün içinə baxdı.

- Özüv o yola vurma.

- Hansı yola.

- Bilirsən onu nə qədər çox istirəm?

Sualını birdən-birə soruşdu. Bilirdim “O”-dan mənzuru zirzəmidə “Yavaş” - deyə çığıran ağ qız idi. Məcbur idim soruşam “Kimi?”

- Məni sarıma, zərərüvədi.

Deyəndə, gözümü alnına zilləmişdim. Alnındakı qırışıqları sayırdım.

- Neynək. Sözümü ayrı cur deyirəm. Ağlıvı yığ başıva. Bəzi şeyləri sən çox istirsən, bəzi şeyləri də mən. Ancaq mən hazıram o çox istədiyim şeylərin yolunda min dənə belə xoruzları qurban kəsəm.

İşarə barmağını Qırmızının başına yaxınlaşdırdı. Qırmızı gözünü açdı, daha yummadı. Elə bil bu dönə sözümüzdən baş tapmışdı.

- Əgər istirsən bu mundar xoruzun diri qala, o məktubu gətir ver mənə. bildin ya bilmədin?

 

- Məktub məndə deyil.

- Əgər səndə deyil, onda hardan bilirsən ki, hansı məktubdan danışıram?

Susmalı idim. Bunu çox yaxşı bilirdim.

- Bu beçəni müxtəlif yollarnan aradan apara bilərəm. Məsələn sən mədrəsədə olanda siçan davasını şorba suyuna batırıb qabağına ata bilərəm. Bilirsən, lam-lam udar. Bilirəm o qədər şorba yeyib ki, iyini neçə metrdən bilir. Ancaq heyifdi, rahat iki kilo əti olar. Ağama zərər vurmaq istəmirəm. Sən olmayanda başın kəsib qoyaram pillənin üstünə, onda nənəm  şorbasını bişirməyə məcbur olacaq, sən də ya ətini yeyəcəksən, ya da ac qalacaqsan.

Sözünə ara verdi. Ucadan gülüb üzümə baxandan sonra ardını tutdu:

- Cücənin başı kəsiləndə bilirsən nə cur olur? Pıçağın iti yeri boğazına dəyməyənəcən cücə hələ bilmir nə ittifaq qərardı düşə. Pıçağı sürtələyəndə əvvəldə hulqumu kəsilir, sonra gedir dərinə, boğazın sümüyünə çatanda xırçıldama səsi gəlir; qan fışqırır. Onda yazıq cücə bilir hər şey qurtarıb. Çabalamaq istəyəndə ayaqlarının üstündəki ayağımnan möhkəm fişar verirəm. Lap axırda boynunun dərisini də qopardıb başını bir tərəfə, bədənini bir tərəfə atıram. Dimdiyi iki-üç dəfə açılıb-yumulur. Ancaq bədəni boş yerə o qədər çalıqlayır ki, axırda yorulur, uzanır. Bir dəfə bir xoruzun başın kəsirdim, başsız bədəni qan axa-axa durub qaçdı. Özümün də rəhmim gəldi. On dəyqəyəcən çalıqladı. Ehtimalən səninki də onlardan olacaq. Əlbəttə sənin beçəvi məxsus mərasimdə kəsəcəyəm. Adaxlılıq gecəmdə qonaqlıq verəndə. Sevgilimin təbii ətdən çox xoşu gəlir.

Sevgilisinin özünün bədəni qeyri-təbii idi. Zirzəmidən boylananda dalısı mənə tərəf idi. Ömrümdə o qədər ağ bədən görməmişdim.

Rəssamlıq dəftərimin  səhifələrindən də ağ idi. Əlimdə qara marker olsaydı bədəninin hər yerini qap-qara eləyərdim. Durub küçəyə qaçdım. Qırmızım da başını qovzayıb arxamca qaçdı. Küçə isti idi. Heç kəs yox idi. Başım üstündə günəşə baxdım. Gözlərim doldu. Gözlərimi yumdum.

Sabah səhər yeməyi yemədim. Anam dedi:

- Neynək, çörək-pənir qoyuram, mədrəsədə yeyərsən.

Qaçıb hinin taxta qapısını açdım. Çoxdan idi yolumu güdürdü. Vurnuxmasından bildim. Qabağına iki ovuc Çürük Nadirin pulu ilə aldığım buğdadan tökdüm.

Əlimi başına çəkib həyət qapısına qaçdım. Dönüb anamdan da Qırmızımdan da xudafizləşdim.

Anam deyirdi:

- Mal-qoyunlar, toyuq-cücələrin başları kəsiləndə ağrı çəkmirlər.

"İnanmıram buna." dedim.  "İmkanı yoxdu ki, əgər ağrı çəkməsələr onda onları vuranda qışqırıb qaçmazlar ki. Bir dənə cücəyə balaca təpik vursan quqquldayıb qaçar; mallar movuldayar; qoyunlar bəyildəyər. Yəni deyirlər vurma, ağrıyır." Üzümə baxıb güldü. "Mənə də böyük babam belə demişdi, ancaq mən sənin kimi fikirləşməmişdim. Əlini boynuma salıb sözünün dalısını tutdu:

- Hələ nə olub ki, belə suallar soruşursan, olmaya öz xoruzundan qorxursan?

- Hə. – dedim.

- Genə Rza bir söz deyib? – deyə soruşduğunda cavabım eyni idi:

- Hə.

- Rza qələt eləyib, hələ vaxtı deyil.

Soruşmadım, soruşa bilmədim haçandı vaxtı.

Məktəbdə müəllimimiz dedi bu cur şeylərə çox fikir verməyəm “Bunlar allahın hekmətidir” – deyə.

- Yanı sizin nəzərizə ağrı çəkirlər ya yox? – deyə soruşdum.

- Mən bir yerdə oxumuşam, bəzi filosoflar deyirlər ağrı çəkmirlər.

- Filosoflar ağa?

- Filosoflar o adamlardırlar ki, hər şeyin üstündə çox fikirləşirlər.

- Nə cur bu nəticəyə çatıblar ağa?

- Bəziləri deyir heyvanların ruhu yoxdur.

- Qəbul eləmirəm. – dedim. – Əgər filosofların bi qırmızı xoruzu olsa, biri gəlib ona daş vursa xoruz səs salıb qaçacaq. Çünki təhlükə hiss eləyib. Çünki ağrı çəkib. Daşın da yeri göyərəcək. Eyni bizim bədənimiz kimi ağa.

Yaxınlaşıb əlini başımda gəzdirdi. Üzümə gülümsəyib dedi:

- Bizim bədənimizin proteini bilirsən ki, ətdən təmin olur.

- Yəni məcburuq ətlərin yeyək?

- Yəni belə yaranmışıq. Əlbəttə sən qırmızı xoruzunkundan yeməyə bilərsən də. – dediyində hamı birdən gülüşdü.

- Allah eliyə bilməzdi bizi ayrı cur yarada?

- Hamımız öləcəyik, Heyvanlar bir cur ölür, İnsanlar ayrı cür; fəqət ölümün növü fərq eləyir. – deyərkən gözümün içinə zilləmişdi gözlərini.

- İnsanlar yüz il, həştad[12] il ömür eləyirlər; heyvanlara bir-iki il də fürsət vermirik. Mənim Qırmızım doqquz aylıqdır ağa.

- İnsan da var bir il, bir ay da ömür eləmir. Qalıb qismətinə. Birinci və ikinci dünya savaşında bilirsən neçə milyon adam öldü?

Bilmirdim. İstəmirdim biləm. Dünya savaşında ölən insanların sayısına görə Qırmızımın başının kəsilib o qızın ağappaq bədəninin içində itməsinə izin verməyəcəkdim.

 

Yolda qərarımı verdim. Evə yetişcək həmən mətbəxə getdim. Anam gil otaqdaydılar. Yekə bıçağı götürsəydim şübhəyə düşərdilər. Meyvə bıçağı ilə imtahan eləyəcəkdim. Otağımın qapısını qıfılladım. Kitab-dəftərlərim tör-tökük otağın ortasına dağılmışdı. Rzanın işi idi. Axırda gəlib buraları da axtaracağını bilirdim. Kitabların üstündə uzanıb bıçağını boğazıma apardım. Ucunu xirtdəyimə sürtdüm. Əllərim titrəyirdi. Biraz daha basdım. Ağrını bir hününün sancması kimi boğazımda hiss elədim. Basqını çoxaltdım. Dərin bir göynərti bədənimin hər yerinə elektrik kimi yayıldı. Xırçıldama səsini duymurdum hələ. Basqını daha da artdırdım. Qışqırmamaq üçün zorla saxlaşdırdım özümü. Dişlərimi sıxdım. Hələ hulqumumu kəsməmiş, ağrıdan ağlamaq üzrə idim. Bıçağı uzaqlaşdırdım. Ucundakı qırmızı qanıma baxdım. İlk damcısının boğazımdan aşağı axdığını hiss elədim. Qorxdum. Rəssamlıq dəftərimdən bir səhifə cırıb qanın üstünə tutdum. Uzanıb ağappaq tavana baxdım. Başı kəsilən hər heyvan ölməmişdən bu ağrının yüz qatını duyur. Əvvəlcə kiçik sancı, sonra ağrı çoxalır, çalıqlayır, axırda ölür. Ölüm dadına yetişir, Ancaq Rza deyirdi on dəqiqə çəkdi canı çıxsın, deyirdi başsız bədən durub qaçdı, bədən bir tərəfdə can verirdi, baş bir tərəfdə.

Boğazımın qanı qurumuşdu. Qanlı kağızı götürdüm, ayrı səhifə cırdım. Tüpürcəklə yerini təmizlədikdən sonra zirzəmiyə qaçdım. Alma qutularını bir-bir götürüb yerə qoydum. Lap alt qutunun altındakı məktubu götürüb köynəyimin altında qarnıma qoydum. Rzanın bu mövqeylərdə harda olduğunu bilirdim. Küçədə işıq dirəyinin yanında siqaret çəkirdi. İlk dönə idi siqaretini məndən gizlətmirdi. Məktubu ona tərəf uzaltdığımda inanılmaz qiyafə ilə üzümə baxdı:

- Afərin, indi oldun qəşəy uşaq, bax, gədə bunu əvvəldən gətirəydin daynan.

Əvvəl paketi cırılmış məktuba, sonra gözümün içinə zillədi gözlərini:

- Məktubu oxuyubsan, hə?

Əsəbi idi.

- Hə. – dedim.

Qaşları düyünləndi:

- Boğazuva nə olub ədə?

- Yıxılmışam. dedim. Genə xoruzumun başın kəsəcəksən?

Gözünü boğazımın kəsilmiş yerinə yaxınlaşdırıb baxmaq istədi. Əlimi üstünə tutdum:

- Kimnən savaşıbsan ədə? – deyərkən boğazımda idi gözləri.

- Mədrəsədə yıxıldım. Genə xoruzumu öldürəcəksən?

- Nə cur oldu yıxıldın, fəqət boğazın kəsildi?

- Bilmirəm.

- Məktuba görə birinə bir söz deməyibsən ki?

- Yox, deməmişəm.

- Sənin xoruzunan hələlik işim yox.

- Haçan olacaq?

Əlini çiynimə qoydu:

- Mənzurum budur ki, mən hələ əsgərliyə gedəcəyəm. İki il əsgərliyim çəkəcək. Ondan sonra iş dalısınca olacıyam, bəlkə tapdım, bəlkə tapmadım, ədə kimdi mənə bu vəziyyətdə qız verə? Onacan da sənin xoruzun qocalıb öləcək.

Siqaretindən bir nəfəs alıb üzümə püflədi.

- Demədin boğazıva nə olub.

- Onda xoruzumnan işin olmuyacaq?

- Yox, hələlik olmayacaq.

Məktubu cibinə qoyub siqaretinın kötüyünü arxın suyuna atdı. Su, kötüyü çırpa-çırpa uzaqlaşdırdı.

Soruşmadım haçan olacaq, soruşa bilmədim. Nahar vaxtı idi. Evə qaçmalı idim, bilirdim Qırmzım acıb, naharını gözləyir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.01.2026)

 

 

 

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Son vaxtlar bir sual getdikcə daha çox səslənir: “Süni zəka yazırsa, yazıçıya nə ehtiyac var?” Bu sual qorxuludur, amma eyni zamanda düşündürücüdür. Çünki texnologiya inkişaf etdikcə incəsənət də öz yerini yenidən axtarmağa başlayır.

 

Bəzən müəllimlərimiz dərsdə deyir ki, bir gün jurnalistika insan sahəsi olmayacaq. Jurnalistləri robotlar, süni zəka əvəz edəcək. Xəbərləri onlar yazacaq, reportajları onlar hazırlayacaq. Bu fikri tez-tez eşidirik. Amma mən belə düşünmürəm.

Süni zəka şeir yaza, hekayə qura, hətta tablo yarada bilir. Amma onun yazdığı mətnlərdə bir çatışmazlıq var - yaşanmışlıq. Süni zəka ağrını təsvir edə bilər, amma onu hiss etmir. Həsrətdən danışa bilər, amma heç kimi gözləmədın. Məhz bu nöqtədə insanla maşın arasındakı sərhəd aydınlaşır.

Robot yazmağı bacara bilər, amma yaşamağı bacarmır. O, bir qəsəbədə nələrin baş verdiyini həqiqətən bilə bilməz. Çünki robot o qəsəbənin içində yaşamır. Bu küçədə kimin kimi niyə öldürdüyünü, bu evdən kimin niyə qaçdığını, bir insanın niyə gecəyarısı arxasına baxmadan evini tərk etdiyini anlaya bilməz. O, yalnız rəsmi məlumatı görər, statistikaya baxar. Amma hadisənin arxasındakı qorxunu, ağrını, susqunluğu görə bilməz.

Ədəbiyyat və jurnalistika təkcə söz oyunu deyil. Bu sahələr insanın iç dünyasının kağıza köçürülmüş halıdır. Bir müəllif yazarkən öz qorxularını, xatirələrini, itkilərini də yazır. Jurnalist isə hadisəni yox, insanı anlatmağa çalışır. Süni zəka isə yalnız ona öyrədilən məlumatların kombinasiyasını təqdim edir. Orada vicdan yoxdur, peşmanlıq yoxdur, gecə yarısı edilən etiraflar yoxdur.

İncəsənət tarix boyu dəyişib, amma bir şeyi heç vaxt itirməyib insanı. Fırça dəyişib, texnika dəyişib, mövzular dəyişib. Amma əsərin mərkəzində həmişə insan dayanıb. Bu gün də elədir. Süni zəka bir alət ola bilər, amma yaradan ola bilməz.

Bəlkə də qorxmalı deyilik. Əksinə, bu dövr yazıçı və jurnalist üçün yeni bir sınaqdır: daha səmimi olmaq, daha cəsarətli yazmaq, daha “insan” qalmaq. Çünki gələcəkdə bizi texnologiyadan yox, ruhsuzluqdan qoruyan məhz incəsənət və söz

 olacaq.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.01.2026)

 

 

 

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

 

Bəzən bir film sadəcə incəsənət nümunəsi olmur. O, müəyyən bir dövrün düşüncə tərzini, qorxularını və susdurulmuş həqiqətlərini özündə cəmləyən mənəvi sənədə çevrilir. 1977-ci ildə Xalq yazıçısı Elçinin povesti əsasında rejissor Arif Babayev tərəfindən çəkilmiş “Arxadan vurulan zərbə” filmi də məhz belə ekran əsərlərindəndir. Bu filmə baxarkən tamaşaçı təkcə süjeti izləmir — o, dövrün içində dolaşan etimadsızlıq mühitini hiss edir.

 

Bu ekran işi sovet Azərbaycan kinosunda insan münasibətlərinin qaranlıq tərəfinə yönəlmiş nadir nümunələrdəndir. Burada baş verən hadisələr konkret bir cinayət və ya konflikt ətrafında qurulsa da, filmin əsas sualı daha dərindir: insanı insan edən dəyərlər nə zaman sarsılır?

 

Ən təhlükəli düşmən – içimizdə olan

“Arxadan vurulan zərbə”nin əsas ideya xətti bir həqiqəti üzə çıxarır: insanın ən zəif nöqtəsi onun inamıdır. Qəhrəmanlar açıq təhlükəyə qarşı möhkəmdir, amma dost bildiklərinin içində gizlənən xəyanət qarşısında acizdirlər.

Film açıq şəkildə göstərir ki, düşmən bəzən kənardan gəlmir. O, səninlə eyni masada oturur, eyni sözü deyir, eyni yolu gedir. Və məhz bu yaxınlıq xəyanəti daha dağıdıcı edir. Çünki arxadan vurulan zərbə yalnız bədəni yox, ruhu yaralayır.

Arif Babayev bu məqamları dramatik pafosla yox, düşünülmüş səssizliklə təqdim edir. Kamera uzun-uzadı üzlərdə dayanır, baxışlar danışır, sözlər yarımçıq qalır. Bu sükutun içində tamaşaçı anlayır ki, bəzən həqiqət qışqırmır — o, baxışlarda gizlənir.

 

Psixoloji qat və daxili sarsıntı

Filmdəki gərginlik fiziki qarşıdurmadan çox, daxili toqquşmalardan yaranır. Obrazlar bir-birinə şübhə ilə baxmağa başlayır, etibar parçalanır, insan insana yadlaşır. Bu psixoloji aşınma filmin əsas dramatik yükünü daşıyır.

“Arxadan vurulan zərbə” bu baxımdan təkcə detektiv elementlərə söykənən ekran işi deyil. O, insan psixologiyasının sarsılma anlarını təhlil edən ciddi bədii-publisistik əsərdir. Film göstərir ki, davamlı şübhə mühiti insanı tədricən içindən dağıdır.

 

Dövrün ruhu və gizli mesajlar

Filmi yalnız süjet səviyyəsində oxumaq onu yarımçıq başa düşmək deməkdir. Bu ekran əsəri sovet dövrü cəmiyyətində formalaşmış susqunluq, qorxu və etimadsızlıq mühitinin bədii ifadəsidir. Açıq danışmağın təhlükəli olduğu bir zamanda xəyanət səssiz şəkildə normallaşırdı.

Bu mənada “Arxadan vurulan zərbə” dövrün ruhunu dolayısı ilə ifşa edir. Film birbaşa ittiham etmir, amma hər kadrda bir sual var:

bu mühit insanı buna məcbur edir, yoxsa insan özü bu mühiti yaradır?

 

Bu günlə səsləşən məqamlar

Filmin illər keçməsinə baxmayaraq aktuallığını itirməməsinin səbəbi sadədir: insan münasibətlərinin mexanizmi dəyişməyib. Zaman dəyişir, amma xəyanətin forması yox.

Bu gün də “arxadan vurulan zərbələr” var — fərqli adlarla, fərqli üsullarla. Film tamaşaçını məhz buna görə narahat edir: o, keçmişdən danışsa da, bu günün aynasına çevrilir.

 

Son söz

“Arxadan vurulan zərbə” — bir hadisənin yox, bir düşüncə tərzinin filmidir. O, tamaşaçıya hazır hökmlər təqdim etmir, əksinə onu suallarla baş-başa qoyur.

Bəlkə də filmin ən güclü tərəfi elə budur:

o, bizi başqasını ittiham etməyə yox, öz mövqeyimizi düşünməyə vadar edir.

Çünki arxadan vurulan zərbə həmişə başqasından gəlmir.

Bəzən o, susduğumuz yerdən başlayır.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.01.2026)

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

21-ci əsr insan cəmiyyəti üçün informasiya yalnız bir ehtiyac deyil, həm də həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Texnologiyanın sürətli inkişafı, sosial şəbəkələrin geniş yayılması və məlumat axınının sürətlənməsi ilə gənclər artıq uşaq yaşlarından rəqəmsal mühitlə qarşı-qarşıya qalırlar.

 

Bu mühit imkanlarla yanaşı müəyyən riskləri də daşıyır: saxta xəbərlər, manipulyasiya və şəxsi məlumatların təhlükəsizliyi. Belə bir dövrdə gənclərin media savadlılığı yalnız fərdi inkişaf üçün deyil, həm də cəmiyyətin sağlam informasiyaya çıxışının təmin edilməsi üçün həyati əhəmiyyət daşıyır.

Bu esse çərçivəsində rəqəmsal dövrdə informasiya mühitinin gənclər üçün əhəmiyyəti, media savadlılığının rolu və müasir cəmiyyətin bu məsələyə yanaşması təhlil ediləcək. Məqsəd, gənclərin informasiya məkanında daha məsuliyyətli və fəal iştirakçı olmaları üçün strategiyaların müəyyənləşdirilməsidir.

 

Rəqəmsal mühit və informasiyanın transformasiyası

İnformasiya texnologiyaları XXI əsrdə həyatın hər sahəsinə nüfuz edib. Elektron mediadan sosial şəbəkələrə, video platformalardan interaktiv tətbiqlərə qədər geniş vasitələr mövcuddur. Bu, informasiyanın sürətlə yayılmasını təmin etməklə yanaşı, onun müxtəlif formalarda təqdim olunmasına imkan yaradır. Məsələn, vizual, audio və interaktiv məlumatlar gənclərin diqqətini cəlb edir və təhsil prosesinə yeni imkanlar gətirir.

Lakin informasiya bolluğu müəyyən problemlər də yaradır. Sosial media platformalarında saxta məlumatlar, manipulyativ xəbərlər və qərəzli məzmun sürətlə yayılır. Bu, xüsusilə informasiya savadı aşağı olan gənclər üçün risklidir. Dezinformasiyanın yayılması yalnız fərdi zərərə deyil, cəmiyyətin qərarvermə prosesinə də təsir göstərir.

 

Gənclərin media savadlılığı

Media savadlılığı sadəcə “məlumatı oxuya bilmək” deyil, eyni zamanda onun mənbəyini, doğruluğunu və məqsədini qiymətləndirmək bacarığıdır. Bu bacarıq gənclərin tənqidi düşüncə qabiliyyətini inkişaf etdirir və onların rəqəmsal mühitdə məsuliyyətli iştirakçılar olmalarını təmin edir.

Müasir dövrdə media savadlılığının əsas komponentləri bunlardır:

Mənbələrin tanınması: İnformasiyanın haradan gəldiyini müəyyənləşdirmək və etibarlılığını qiymətləndirmək.

Analitik qabiliyyət: Mətn və görüntülərdə gizli mesajları aşkar etmək, qərəz və manipulyasiyanı tanımaq.

Məlumatın təhlili: Müxtəlif mənbələrdən əldə edilən məlumatları müqayisə etmək və düzgün nəticəyə gəlmək.

Etik istifadə: İnformasiyanı paylaşarkən məsuliyyətli davranmaq və şəxsi məlumatların qorunmasına diqqət yetirmək.

Bu bacarıqlar yalnız məktəbdə deyil, həm də ailə və cəmiyyət səviyyəsində öyrədilməlidir. Azərbaycanda bir çox məktəb və universitetdə media savadlılığı proqramları tətbiq edilir, lakin hələ geniş yayılmayıb və praktik nəticələr daha çox inkişaf etməlidir.

 

Rəqəmsal mühitdə sosial məsuliyyət

Gənclərin media savadlılığının artırılması cəmiyyətin informasiya təhlükəsizliyi baxımından vacibdir. Sosial məsuliyyət yalnız qanunları izləmək deyil, həm də informasiyanın düzgün istifadəsi ilə bağlı daxili normativləri əhatə edir.

Rəqəmsal mühitdə məsuliyyətli davranış aşağıdakı yollarla təşviq edilə bilər:

Təhsil proqramlarının praktik yönümlü olması, layihə və seminarlar vasitəsilə gənclərin real situasiyalarda məlumatı təhlil etməyə alışdırılması.

Media təşkilatlarının etik kodekslərinin təbliği və ictimaiyyətin məlumatlandırılması.

Ailənin və ictimai mühitin rolunun gücləndirilməsi, gənclərə rəqəmsal mühitdə etik davranış nümunələrinin göstərilməsi.

Bu yanaşmalar yalnız fərdi inkişaf üçün deyil, eyni zamanda ölkənin informasiya ekosisteminin sağlam qalması üçün vacibdir. Azərbaycanın müasir dövrdə informasiya siyasətində gənclərin fəal iştirakını təşviq etməsi, rəqəmsal savadlılığın artırılması istiqamətində müsbət addımdır.

 

Qlobal təcrübə və Azərbaycanın perspektivi

Qlobal təcrübədə gənclərin media savadlılığının artırılması istiqamətində bir sıra ölkələr öncülük edir. Estoniya, Finlandiya və Kanada məktəb proqramlarında rəqəmsal etik, media analizi və məlumat təhlükəsizliyi dərsləri öyrədir. Bu proqramlar nəzəri biliklərlə məhdudlaşmır, praktik tapşırıqlarla gəncləri real həyatda qarşılaşa biləcəkləri dezinformasiya risklərinə hazırlayır.

Azərbaycan da bu təcrübələrdən yararlanaraq öz təhsil proqramlarını inkişaf etdirə bilər. Bu, ölkənin rəqəmsal transformasiya strategiyasına uyğundur və gənclərin gələcək peşə həyatına hazırlığını artırır. Əlavə olaraq, milli dəyərlərin, ana dilinin və mədəni irsin qorunması üçün media savadlılığı proqramlarında xüsusi bölmələrin daxil edilməsi vacibdir. Bu, gənclərin yalnız informasiya mühitində deyil, həm də milli və mədəni kimliklərini qorumaqda fəal olmalarını təmin edir.

Rəqəmsal dövrdə informasiya gənclərin həyatında və cəmiyyətin inkişafında mərkəzi rol oynayır. Lakin bu imkanlar məsuliyyət və savadlı istifadə olmadan risklərə çevrilə bilər. Gənclərin media savadlılığının artırılması yalnız təhsil və texnologiya məsələsi deyil, həm də milli inkişaf strategiyasının tərkib hissəsi olmalıdır.

Azərbaycanın təhsil sistemi, dövlət siyasəti və ictimai mühitin bu istiqamətdə fəaliyyəti gənclərin rəqəmsal mühitdə daha məsuliyyətli, tənqidi və etik davranışlar nümayiş etdirmələrini təmin edə bilər. Bu, cəmiyyətin informasiya təhlükəsizliyini gücləndirir və gənclərin gələcək həyatında uğur şansını artırır.

Gələcək nəsillər üçün sağlam informasiya mühiti yaratmaq yalnız texnologiya ilə mümkün deyil; bunun üçün tənqidi düşüncəyə, etik prinsiplərə və milli-mədəni dəyərlərə sahib gənclər formalaşdırmaq vacibdir. Media savadlılığı, bu məqsədə çatmaq üçün ən effektiv vasitələrdən biridir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.01.2026)

Yanvar ayının 16-da Yeni Azərbaycan Partiyası (YAP) Gəncə şəhər təşkilatının və Azərbaycan Dövlər Aqrar Universitetinin (ADAU) birgə təşkilatçılığı ilə Azərbaycan Yazıçılar Birliyi Ədəbiyyat Fondunun Azərbaycan Respublikası Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirdiyi "İrəvanda xal qalmadı" - kitab və 3 dildə elektron kitabla daxili və xarici platformalarda təbliğat” layihəsi çərçivəsində yazıçı Varisin müəllifi olduğu "İrəvanda xal qalmadı" kitabının növbəti təqdimat mərasimi keçirilib.

 

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalı xəbər verir ki, ADAU-nun akt zalında – 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin elan edildiyi tarixi məkanda baş tutan   tədbirdə əvvəlcə Ulu Öndər Heydər Əliyevin, ölkəmizin ərazi bütövlüyü və suverenliyi uğrunda canlarını qurban vermiş şəhidlərin əziz xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edilib. Sonra Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himni səsləndirilib.

Təqdimatmərasiminini açan ADAU-nun rektoru, Qərbi Azərbaycan İcmasının Gəncə şəhər üzrə nümayəndəsi Zəfər Qurbanov Azərbaycan xalqının qismətinə düşən qaçqınlıq və köçkünlük tarixindən bəhs etmiş, qərbi azərbaycanlıların başlarına gətirilən məşəqqətlərə toxunub, o torpaqlara qayıdışın Azərbaycan xalqının haqq işi olmasını dilə gətirib, Qərbi Azərbaycan kökənli insanların öz dədə-baba yuvalarına qayıtmalarıni necə ürəkdən, şiddətlə arzuladıqlarına diqqət yönəldib.

Gəncə Şəhər İcra Hakimiyyəti başçısının müavini  Adil Tağıyev bir vaxtlar dağlıq və Aran Qarabağın düşmən əsarətində olduğu vaxtları yada salaraq, 44 günlük zəfər nəticəsində çoxuna röya kimi görünən bir işin Ali Baş Komandan İlham Əliyevin və müzəffər ordumuz tərəfindən gerçəkləşdiyini söyləyib, əmin olduğunu bildirib ki, indi röya kimi görünən bu məsələ də gerçəkləşəcək, gün gələcək, hər bir qərbi azərbaycanlı öz şəxsi avtomobili ilə öz dədə-baba torpaqlarına gedə biləcək.

YAP Gəncə şəhər təşkilatının sədri Bayram Aslanov bildirib ki, bu cür ədəbi layihələr milli yaddaşın qorunması, tarixi həqiqətlərin cəmiyyətə çatdırılması və ideoloji mövqenin möhkəmləndirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. O vurğulayıb ki, Qərbi Azərbaycan mövzusu bu gün aparılan dövlət siyasətinin və milli ideologiyanın mühüm istiqamətlərindən biridir və “İrəvanda xal qalmadı” sənədli romanı bu baxımdan aktual və dəyərli mənbədir.

Çıxışlarda qeyd edilib ki, bu sayaq kitablar yalnız ədəbi əsər kimi deyil, eyni zamanda tarixi yaddaşın qorunmasına xidmət edən ictimai-siyasi məzmunlu nəşr kimi böyük əhəmiyyət daşıyır. Qərbi Azərbaycandan deportasiya olunmuş soydaşlarımızın taleyinin ədəbiyyat vasitəsilə gündəmdə saxlanılması gələcək nəsillərin milli kimlik şüurunun formalaşmasında mühüm rol oynayır.

Qeyd olunub ki, Varis əsərdə bir xalqın doğma yurd yerlərindən zorla didərgin salınmasının mənəvi və tarixi ağrılarını dolğun şəkildə əks etdirib. Bildirilib ki, kitabın üç dildə elektron formatda hazırlanması onun beynəlxalq auditoriyaya çıxış imkanlarını genişləndirir, Azərbaycan həqiqətlərinin xarici platformalarda yayılmasına və obyektiv beynəlxalq ictimai rəyin formalaşmasına xidmət edir. Bu da müasir informasiya müharibəsi şəraitində mədəniyyət və ədəbiyyatın strateji rolunu bir daha nümayiş etdirir.

Tədbirdə kitabın müəllifi, yazıçı Varis də çıxış edərək "İrəvanda xal qalmadı" əsərinin ərsəyə gəlmə səbəbləri, ideya qaynaqları və əsas məqsədi barədə ətraflı məlumat verib. O bildirib ki, kitab İrəvan xanlığının Rus imperiyası tərəfindən işğalı mövzusunu əsas götürərək Qərbi Azərbaycandan deportasiya olunmuş azərbaycanlıların taleyinə, itirilmiş yurd yerlərinə və tarixi yaddaşın bərpası zərurətinə həsr olunub. Yazıçı vurğulayıb ki, əsərin yazılmasında əsas niyyət tarixi faktları bədii-publisistik üslubda təqdim etməklə milli yaddaşı diri saxlamaq və bu həqiqətləri gələcək nəsillərə ötürməkdir. Varis qeyd edib ki, "İrəvanda xal qalmadı" təkcə keçmişin təsviri deyil, eyni zamanda Azərbaycan xalqının haqlı tarixi mövqeyinin ədəbi ifadəsidir. Müəllif layihəyə meydan açan Azərbaycan Respublikası Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinə təşəkkürünü bildirib.

Qeyd edək ki, sənədli romanın məsləhətçisi AMEA Tarix və Etnoqrafiya İnstitutunun "Qərbi Azərbaycan tarixi" şöbəsinin müdiri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Cəbi Bəhramov, redaktorları Əkbər Qoşalı və İntiqam Yaşardır.

Tədbirin yekununda kitabın müəllifi tərəfindən iştirakçılara "İrəvanda xal qalmadı" kitabının imzalanmış nüsxələri təqdim olunub və xatirə şəkilləri çəkdirilib.

 

"Ədəbiyyat və incəsənət"

(17.01.2026)

Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Poeziyası başdan-başa intizar notları ilə pərçimlənmiş, ömrü boyu bir gün bu intizarının bitəcəyi ümidi ilə yaşamış şair Mədinə Gülgün. O, 17 yanvar 1926-cı ildə Bakıda əslən Cənubi Azərbaycandan olan dəmiryol işçisinin ailəsində dünyaya gəlib. Bu gün şairin 100 illiyidir.

 

Həsrət ağrısını, vüsal qəmini 

Ayrılıq oduna yananlar bilər. 

Dənizdə qərq olan tənha gəminin 

Tənha fəryadını ümmanlar bilər. 

 

Mənə söyləməyin, az alışıb-yan, 

İnanın daşı da ağladar hicran. 

Dağların ahıdır o çən, o duman, 

Dağların dərdini dumanlar bilər. 

 

Məni sorğulara tutma sən əbəs, 

Arzumu qəlbimdə, baxışımda gəz. 

Könlümü hər naşı oxuya bilməz, 

Onu dünyagörmüş insanlar bilər.

 

Respublika Gənclər Kitabxanasında Əməkdar incəsənət xadimi Mədinə Gülgünün 100 illiyi münasibətilə elektron məlumat bazası hazırlanıb.

Bazada Mədinə Gülgünün həyat və fəaliyyətinin əsas məqamları, bir sıra görkəmli şəxslərin onun haqqında söylədikləri dəyərli fikirlər, layiq görüldüyü mükafatlar barədə məlumatlar verilir. Həmçinin məlumat bazasında şairə xanımın müəllifi olduğu, tərcümə və redaktə kitablar, Mədinə Gülgün haqqında qələmə alınan nəşrlər və dövrü mətbuat nümunələri yer alır. Kitabxana əməkdaşları tərəfindən hazırlanan bazada  “Xəzan tanımayan həyat”, “Milli poeziyamızın Mədinə Gülgün zirvəsi”, “Vətənə bənd Mədinə Gülgün”, “Balaşın Mədinəsi” kimi məqalələrin tam mətni təqdim edilir.

Məlumat bazasında “İzomateriallar”, “Notlar”, “Şeirlərinə yazılmış mahnılar” “Foto və videoqalereya” kimi bölmələr də nümayiş olunur.

Elektron məlumat bazası kitabxananın rəsmi saytında yerləşdirilib.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.01.2026)

 

Fransanın Tuluz şəhərində fəaliyyət göstərən Azərbaycan Evində soydaşlarımızla görüş keçirilib. Azərbaycan Respublikasının Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin məsul əməkdaşının qatıldığı görüşdə Tuluz Azərbaycan Evinin rəhbəri Məhəmməd Eyvazov, icma üzvləri, eləcə də həftəsonu məktəbinin ana dili müəllimi Aygün Mövsümova və Əfruz Seyidova, əl işləri müəllimi Şəlalə Tahirova, şahmat müəllimi İlkiz İsgəndərli iştirak ediblər.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsindən verilən məlumata görə, görüş zamanı Azərbaycan Respublikasının Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin əsas fəaliyyət istiqamətləri, həyata keçirilən layihələr, xaricdə yaşayan azərbaycanlıların təşkilatlanması və diaspor potensialının gücləndirilməsi məqsədilə görülən işlər diqqətə çatdırılıb. Komitə əməkdaşı diaspor təşkilatlarına göstərilən dəstək mexanizmləri, eləcə də perspektiv planlar haqqında ətraflı məlumat verib.

İcmanın fəaliyyəti, yerli cəmiyyətə inteqrasiya, mövcud dərnəklərin işinin təkmilləşdirilməsi, gələcək layihə və təşəbbüslər barədə geniş fikir mübadiləsi aparılıb. Xaricdə yaşayan azərbaycanlı uşaqlar üçün təşkil olunan ana dili dərsləri, şahmat turnirləri və müxtəlif yaradıcılıq dərnəklərindən bəhs edilib. İcma üzvlərinin təklif və təşəbbüsləri diqqətlə dinlənilib, onların reallaşdırılması imkanlarına dair müzakirələr aparılıb.

İştirakçılar Azərbaycan Evində fəaliyyət göstərən həftəsonu məktəbinin tədris prosesi ilə yaxından tanış olublar. Vətəndən uzaqda yaşayan azərbaycanlı uşaqlara və gənclərə məktəbin tədris proqramı, Azərbaycan dili, tarixi və mədəniyyətinin aşılanması istiqamətində görülən işlərdən danışılıb.

Tədbir Azərbaycan Evinin fəaliyyətinin daha da inkişaf etdirilməsi, icma birliyinin möhkəmləndirilməsi və diaspor təşkilatları arasında əməkdaşlıq imkanlarının genişləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

İnandırım sizi, şəxsən mən jurnalist ola-ola rəqqas adı çəkmək tələb olunsa, Əminə Dilbazidən başqa digər ad deyə bilmərəm. Halbuki, o qədər tanınmış rəqqalarımız var ki. Sadəcə, bu incəsənət sahəsində adlar həmişə arxa planda qalır...

 

Tanınmış rəqqas Mirməmməd Məmmədov (Böyükağa Məmmədov) 1927-ci il yanvarın 23-də Bakıda anadan olub. Orta təhsilini başa vurduqdan sonra 5 nömrəli peşə məktəbində oxumaqla yanaşı, həm də məktəbin rəqs kollektivində fəaliyyət göstərib. Burada rəqsin sirlərini yaşıdlarına öyrədib. Müharibənin ağrı-acısını yaşayan kiçik Mirməmmədin atası, qardaşı və bacısı müharibəyə aparılıb.

Ehtiyat əmək qüvvələri məktəbinin ansamblına yazılması onun gələcək fəaliyyətində mühüm rol oynayıb. Həyatın ritmlərini xalq rəqsində tapan rəqqasın zəngin yaradıcılıq yolu vardır. 1955-ci ildə Bakı Xoreoqrafiya Məktəbini bitirib, 1946-1966-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Filarmoniyası Mahnı və Rəqs Ansamblının solisti olub.

1965-ci ildə respublikanın Xalq artisti adına layiq görülüb. 1966-cı ildə Texniki və bədii yaradıcılıq evi, Y.Qaqarin adına Pionerlər sarayı rəqs kollektivlərinin bədii rəhbəri təyin edilib. 1971-ci ildə Bakı Xoreoqrafiya Məktəbində pedaqoji fəaliyyətə başlayıb. 1951-ci ildə tələbə və gənclərin Berlin, 1953-cü ildə Varşava və 1957-ci ildə Moskvada keçirilən dünya festivallarının laureatı olub

O, 1960-cı ildən “Cücələrim” rəqs ansamblına rəhbərlik edib. Azərbaycan rəqslərini Fransa, İsveçrə, İran, Əfqanıstan, Polşa, Almaniya, Macarıstan, ümumilikdə 123 ölkədə ləyaqətlə təmsil edən Böyükağa Məmmədov ömrünün 70 ilə yaxın böyük bir dövrünü bu sənətin inkişafına həsr edib. Bu illər ərzində sənətinin onlarla davamçısını yetişdirib, nəsillər arasında sənət varisliyinin möhkəmlənməsinə töhfələr verib.

Azərbaycan mədəniyyətinə verdiyi töhfələrə görə müxtəlif orden və medallara layiq görülüb, Prezident təqaüdçüsüdür. Ustad rəqqas sənətini sevərək gələcək nəsillərə ərməğan edib. Bu gün ölkədə fəaliyyət göstərən rəqs kollektivlərində onun tələbələri çalışır. Uzun illər Dövlət Mahnı və Rəqs Ansamblında çalışan sənətkarın qurduğu rəqslər bu gün də səhnədədir, yenə də tamaşaçılar tərəfindən maraqla qarşılanır.

Məxsusi onun üçün qurulmuş “Çoban” rəqsi bu gün arxivdə qorunur. Özünün öyrətdiyi rəqslər isə mövzu və süjet baxımından fərqli olub. O, bir sıra məşhur filmlərimizdə də rəqslərə quruluş verib. 1965-ci ildə lentə alınan “Arşın mal alan” filmində qadınların rəqsinə Əminə Dilbazi, kişilərin rəqsinə isə Böyükağa müəllim quruluş verib.

 Bundan əlavə, “Mən rəqs edəcəyəm” filmində Mahmud Esenbayevin ifa etdiyi məşhur “Naz eləmə” rəqsinin quruluşu da ona məxsus olub. Ümumilikdə, sənətkar ömrünün 61 ilini Azərbaycan rəqs sənətinə həsr edib. Bu illər ərzində 16 əməkdar artist, 2 SSRİ xalq artisti, eyni zamanda 2 xalq artisti yetişdirib.

Dünyanın 121 ölkəsində Azərbaycan incəsənətini layiqincə təmsil edib. O, Azərbaycan SSRİ xalq artisti və əməkdar müəllim fəxri adlarına da layiq görülüb. Azərbaycan milli rəqs sənətinin fədailərindən biri olan Böyükağa Məmmədov 17 yanvar 2018-ci ildə 90 yaşında Bakı şəhərində vəfat edib

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.01.2026)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

 

Rəhmətlik Akademik Nizami Süleymanov bir gün dostu ilə cənub rayonlarının birində qonaq olur. Qonaq qaldıqları ev kənd mollasının evi imiş. Qonaqlarla söhbət vaxtı birdən mollanın telefonuna zəng gəlir, danışıb sağollaşdıqdan sonra molla cibindən açılıb-bağlanan cib bıçağını çıxarır, ağzına yaxınlaşdırıb bir xeyli nəsə pıçıldayır, sonra bıçağı bağlayıb qoyur cibinə. Bütün bunları diqqətlə izləyən Nizami Süleymanov molladan açıqlama istəyir. Molla deyir:

- Zəng edən çoban idi, qoyunlarını yaylağa aparır, xahiş etdi ki, dua oxuyum, canavarların "ağzını qıfıllayım", sürüyə hücum etməsinlər. Mən də duanı bu bıçağa oxuyub canavarları bir günlük tilsimlədim, sabah yenidən dua oxuyub bıçağı açacam ki, canavarlar ac qalmasın.

Maraqla qulaq asan Nizami bəy sual verir:

- Bəs çobanın itləri yoxdu, sürünü qorumaq üçün?

Molla təsdiqləyir:

- Var, əlbəttə var, düz səkkiz dənə iti var.

Belədə Nizami bəy özünəməxsus şəkildə deyir:

- O çobanın ağlı yoxdu, səkkiz it saxlayınca, bir dənə molla tutub saxlasın, bir canavar da sürüyə yaxın durmasın, qoyunların da canı rahat olsun, çobanın özünün də, üstəlik, ay molla, sənin də.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Şənbə mütaliəsi” rubrikasında bu gün Şeir vaxtıdır, sizlərə Anar Seyidağanın şeirləri təqdim edilir.

Nə misallar gördüm, mənə nə tərci?

Yorma özünü də, gəl tutaq mərci.

Ay zalım, sevirəm, nə il, nə bürcü –

Ha əkizlər nədi, ha xərçəng nədi?

Çoox gözəldir, fərqlidir, özünəməxsusdur, deyilmi?

Xoş mütaliələr!

 

 

İSTƏYİRƏM

 

Sənə oruc olmaq nədi,

doya bilmək istəyirəm.

Alnımı alnına qoyub

namaz qılmaq istəyirəm.

 

Gəl deyirəm, gəlirsən ki,

Nə düşündün deyirsən ki.

Yasaq meyvəm deyilsən ki,

bir diş almaq istəyirəm.

 

Sevgi hanı, inam hanı?

De, inanım, atam canı.

Qırım töküm, "papatyanı"? –

əmin olmaq istəyirəm.

 

Səninləmi qoşa düşdüm?

Başdan etmə, başa düşdüm.

Düşünürsən, işə düşdüm –

İşə salmaq istəyirəm.

 

 

ADAM

 

Bir salam söylə də açılsın dilim,

Yoluna yalandan çıxdığım adam.

Səni necə xoşbəxt edəm, nə bilim,

Yüz kərə qaldırıb yıxdığım adam.

 

Körpə sevgimizi tutub bələdim,

Əlimdən nə gəldi, onu elədim.

Sən buz parçasısan, demə, belədi,

Qarşına keçincə axdığım adam.

 

Çox qırdın, çox yordun istəmədən sən,

Başladıq yenidən, bitdi yenidən.

Elə bilmə sənsiz sıxılmıram mən,

Uzaq durmağımla sıxdığım adam.

 

Yol deyil, bilirəm, mənim seçdiyim,

Canından keçərsən candan keçdiyim. –

Dirisini boğmaq fikirləşdiyim,

Ölməsindən amma qorxduğum adam.

 

 

İZ

 

Tənhalıq yanında

kiminsə olmaması deyil,

Tənhalıq yanında heç kimi

hiss edə bilməməyindi.

Ümidsiz sevməkdi əzab verən.

Səhra yağışıdı gülüşlərin.

Qeyri-səlis məntiqdi qovuşmağımız.

5-10 adamın içini

yandırmaq fəlsəfəsidi şeirlər.

Unutmaq deyilən bir şey varsa, xəstəlikdi.

Nağıllardı ağlımızda

doğruluğun kimsəyə

lazım olmayan izləri.

Və

cəhənnəm qorxusudu

cənnəti doya-doya yaşamamaq.

 

           

CƏZA

 

Bu qədər məlum içindən

Nədən sən məchulu seçdin?

Həsrətin yüz cür həlli var,

Ən çətin üsulu seçdin.

 

Deməzdim, deməzdim amma

Tənə etməsəydi çoxu.

Xaraba qoyduğun qəlbin

Bayquşu özünsən axı.

 

Səni itirmək yoxdursa,

Qorxu nəyimə gərəkdir?

Yatıb səni görmərəmsə,

Yuxu nəyimə gərəkdir?

 

Yanımda ol, səni sevmək

Qoy yazılmasın qəzama.

Tanrım, mən razı deyiləm

Ömürlük sevmək cəzama.

 

 

MƏNDƏN NƏ YAZIB ALLAH?

 

Gözlərimə bax bəzən –

güzgünü neyləyirsən?

Qoy ölüm həsrətindən –

özgəni neyləyirsən?

 

Misra-misra oxunma,

qoşum, dastan eyləyim.

Məhəbbətə himn yazım,

səni bəstəm eyləyim.

 

Əllərim fırça olsun,

sinən rəsm varağım.

Yanağından oxunsun

mənim möhur dodağım.

 

Saçını uçuran yel

dəli nəfəsim olsun.

Qollarının arası –

Olsun – qəfəsim olsun.

 

...Hey səni arzuladım,

Yalvardım – susub, Allah.

Görən, alın yazında

məndən nə yazıb Allah?

 

 

XOŞBƏXT OL

 

Mənə bir toy havası çal

Qaval daşı ilə –

Tarixin yaddaşına oynayım.

Dindirin xarıbülbülü –

Vətən yazdım son kərə –

Şahiddi.

O gəlinin xınası havalıdı –

        sevgilisi şəhiddi...

Bitməz bu müharibə

Son şəhid

               qızına

Divardakı şəklindən –

Xoşbəxt ol!

        deyənədək.

 

    

QLADİATOR

 

Zəfərinə tamaşatək

Baxılan qladiator kimiyəm.

Bu sevgilərdən ayrılantək

Düşüncələrimin əsiri

    olduğumu anlayıram.

İndi mənə əl çalanlar

Zuy da tutar, bilirəm.

Ölmək üçün bir az tezdi –

yavaş-yavaş ölürəm.

İlahi, İlahi!

Eşidirsən məni?

Baxırsan,

Eyni adamlardı,

Eyni dualar,

Eyni arzularla

Yoruruq səni?

İlahi!

Bir şey istədiyim yox,

Sadəcə, səni görmək istədim.

   

 

ÇIXIR

 

Niyə əyilməyən ruhum

qabağına dustaq çıxır.

Səndən sonra ürəyimə

kim gəlirsə, qonaq çıxır.

 

Gedəməm,nə qədər vursan,

Nə olar, yanımda dursan.

Allah haqqı! İnanmırsan?

Sənsiz hər şey yamaq çıxır.

 

Ölümmü mərd olum sənə?

İtimmi dərd olum sənə?

Deyirəm sərt olum sənə –

İçimdən bir uşaq çıxır.

 

Sevmə, oxuma nəzmimi,

Qıra bilməzsən əzmimi.

Özün çək sevgi rəsmini

Mən çəkirəm, çılpaq çıxır.

 

 

İÇİNDƏ

 

Başqa aləmdəyik – nə kürə, nə yer,

Odla oynayırıq təndir içində.

Hərə bir tənliyin məchulundadır –

Necə tam çıxasan kəsir içində?!

 

Hansı yana gedək, vardı bir tuzaq,

Hər iki tərəfdə it hürür ancaq.

Div bilir, kim yatar, kim qalar oyaq,

Kimə su aparsın xəlbir içində.

 

Bu dar ağacıdı, baxma ucuna,

Sən yellən, küləklər dönsün saçına.

Ürək nə düşünür, kimin vecinə,

Boğaz xoşbəxtdirsə kəndir içində.

 

Günahdı, yasaqdı əyləncə, tar, saz,

Nə gözəllik gördük, dedilər, olmaz!..

Sən də, qəbirqazan, bir az enli qaz,

Adam sıxılmasın qəbir içində.

 

 

NƏDİ?

 

Məni öldürməyə bir cümlə bəsdi,

Bu atəş, bu vulkan, top-tüfəng nədi?

Gözündən süzülən tək damla bəsdi –

Üzümə dəyişən yeddi rəng nədi?

 

Bilməyib qırmaq var, bilib qırmaq var,

Sevməyib xoş tutmaq, sevib yormaq var.

Öpüb oxşamaq var, gəlib görmək var,

Qısa mesaj nədi, soyuq zəng nədi?

 

Mən meydən qaçıram, içir ruhumu,

Dünya dərd yeridi, qaçır ruhumu.

Çox uzaq tutursan, uçur ruhumu –

İpin doladığın çərpələng nədi?

 

Nə misallar gördüm, mənə nə tərci?

Yorma özünü də, gəl tutaq mərci.

Ay zalım, sevirəm, nə il, nə bürcü –

Ha əkizlər nədi, ha xərçəng nədi?

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.01.2025)