İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

"Bakı Azərbaycanın ürəyi, Şuşa isə onun ruhudur" - Azərbaycan Xalq rəssamı Əşrəf Heybətov nahaqdan belə deməyib. Onun milli koloritli, isti rənglərlə dolu, çılğın rəsmləri var ki, onlarda Bakı və Şuşa tərənnüm edilibdir...

Bu gün ünlü rəssamın anadan olmasının 75 illiyidir.

 

Əşrəf Heybətov 18 fevral 1951-ci ildə Bakıda anadan olub. 1979-cu ildə Dövlət İncəsənət İnstitutunu bitirib. Azərbaycanın xalq rəssamı, RDA beynəlxalq təşkilatının, YUNESKO-nun Beynəlxalq Rəssamlar Federasiyasının üzvü, Almaniyada "Bakı" Mədəniyyət Cəmiyyətinin sədridir. Rusiya Federasiyası Rəssamlıq Akademiyasının həqiqi üzvü, Azərbaycan Respublikasının Xalq rəssamıdır.

1991-ci ildən YUNESKO Rəssamlar Federasiyasının üzvü, Avropada Azərbaycan Mədəni Xadimləri Assosiasiyasının sədri, Beynəlxalq "Sülh səfiri", Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının fəxri üzvü, "Dünya xalqları incəsənəti" Beynəlxalq Assosiasiyasının mükafatı laureatıdır. Bundan başqa, Rusiya Federasiyası Rəssamlar İttifaqının və Rusiya Şərqşünaslıq Cəmiyyətinin üzvüdür.

"Azərbaycan-Almaniya" Dostluq Cəmiyyəti İdarə Heyətində təmsil olunur. Çingiz Aytmatov adına Beynəlxalq Fondun Avropa ölkələri üzrə Kuratoru, Almaniya Rəssamlar Birliyi, Beynəlxalq PDA ("Platforma, Dialoq, Avrasiya") təşkilatının, Qərbi Avropa Elm və Mədəniyyət Akademiyasının üzvüdür. Hal-hazırda Almaniyanın Koblents şəhərində yaşayır.

2006-cı il martın 13-də Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə dünya azərbaycanlılarının həmrəyliyi sahəsində fəaliyyətinə görə "Tərəqqi" medalı ilə təltif olunub. 27 may 2018-ci ildə Azərbaycanın xalq rəssamı fəxri adına layiq görülüb.

Onun işlərinin əsas mövzusu Azərbaycan və bu diyarın xalqıdır. Əslən içərişəhərli olan Əşrəf Heybətov öz əsərlərinin çoxunda Bakının bu qədim hissəsindəki doğma dar küçələri təsvir edib, lakin son vaxtlar ümumtürk miqyaslı mövzular onu daha çox maraqlandırır. Rəssam emosional hisslərini belə ifadə edib:

2023-cü ildə "Bizim Şuşa" adlı albomu işıq üzü görəndə söyləyibdir "Bakı Azərbaycanın ürəyi, Şuşa isə onun ruhudur" kəlmələrini. Öz məramını isə belə izah edib: “Məqsədim Vətənimin gözəlliyini vəsf etməkdir”.

Deyir, hər rəssamın öz üslubu, dəst-xətti var. Bu üslub illərlə formalaşır və bunun üçün axtarışa çıxmaq, çox çalışmaq, dayanmadan yaratmaq lazımdır. Mənim yaradıcılığımın əsas qayəsi insan və dünyanın harmoniyasıdır. Elə bir harmoniya ki, insan bu dünyanın bir hissəsi kimi ona uyğun yaşaya bilsin. Hazırda elə mürəkkəb, hətta çətin bir dövrdə yaşayırıq ki, bu dövr bizdən cavab tələb edən suallar doğurur.

Biz sənət adamları da əsərlərimizdə bu suallara cavab tapmağa çalışırıq. İncəsənət aləminə yaxından bələd olan insanlar bilirlər ki, mənim yaradıcılığımda doğma Azərbaycan və Türk dünyası əsas yer tutur. Amma elə əsərlərim də var ki, onları konkret suallara cavab vermək üçün çəkmişəm: Biz kimik? Haradan gəlmişik? Haraya gedirik? Niyə dünyada çox vaxt şər xeyirə qalib gəlir? Axı niyə tarix boyu baş verən qanlı müharibələr insanlara dərs olmur?

Mənim üçün incəsənət təkcə forma və rəng deyil. Əsərin arxasında fikir dayanmalıdır. Hər bir əsər ideyadan doğmalıdır. Mənim üçün əsas məsələ düşünmək, sual vermək və bu suallara fırça ilə cavab axtarmaqdır. Ən əsası isə odur ki, mənim yaradıcılığımın ən böyük məqsədi Vətənimin gözəlliyini sənətin dili ilə vəsf etməkdir.

Rəssam uzun illərdir xaricdə yaşayır. Moskvada təhsilini başa vurduqdan sonra ona 1980-ci ildə keçirilən Olimpiadanın bədii tərtibatına rəhbərlik edən məşhur rəssam Zorab Sereteli ilə eyni komandada işləmək qismət olub. Həmin dövrdən etibarən Moskvada qalıb, 15 ilə yaxın orada yaşayıb. 1995-ci ildən isə Almaniyada məskunlaşıb.

Deyir, Avropa, xüsusən də Almaniya təbiəti, memarlığı, muzeyləri və tarixi abidələri ilə sənət adamı üçün əsl canlı ilham mənbəyidir. Hər dəfə Avropada yeni bölgə kəşf etdikcə düşünürəm ki, hələ görmədiyimiz nə qədər gözəlliklər varmış. Amma bütün bunlarla yanaşı, doğma torpaqdan uzaq olmaq insanın içində bir boşluq da yaradır. Mən ən çox Azərbaycanın dağlarının, təbiətinin həsrətini çəkirəm.

Düzdür, fotoşəkillərim, videolarım var, amma o yerlərin aurasını yaşamaq tamamilə fərqli bir hissdir. Azərbaycanın düzənlikləri, dağları, kənd yolları – bunların hər birinin özünəməxsus görkəmi var. Ona görə də çalışıram ki, hər il Vətəni ziyarət edim. Azərbaycana gedəndə mütləq rayonlara da baş çəkirəm. Mənim üçün Azərbaycan dünyada ən gözəl ölkədir. Vətənimizdəki o doğma ruh, o enerji başqa heç yerdə yoxdur. Xaricdə yaşayan hər bir azərbaycanlının ürəyində Vətən sevgisi olmalıdır. Biz Vətəni unutsaq kökümüzü itirərik.

 

Yubileyiniz mübarək, ünıü rəssam. Allah sizdən bu vətən sevgisini heç vaxt əskik etməsin.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.02.2026)

 

 

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

 O vaxt (söhbət Sovetlər dönəmindən gedir) Cıdır düzünə çox böyük heyətlə getmişdik. Orda Amaliya Pənahova ilə Əlabbas Qədirov “Vaqif” əsərindən “Qazamat” pərdəsini oynamalı idilər. Orda bəzi hissələr yaddan çıxmışdı. Mən “Vaqif”i əzbər bilirdim. Dedim ki, mənim yadımdadır. Çıxıb oxudum. Heydər Əliyev aşıq Ədalətə dedi ki, Ədalət, sən də sazını götür gəl, bir “Yanıq Kərəm” çal, gözəllik yaransın.

O səhnə mənim heç vaxt yadımdan çıxmır. Heydər Əliyev məndən soruşdu ki, musiqi təhsilin var? Dedim ki, xeyr. Soruşdu ki, kimin ifalarını çox sevirsən? Şövkət Ələkbərovanın adını çəkdim. Dedim, o mənim sənət günəşimdir. Bundan sonra Şövkət xanımla dərslərə başladıq. Elə bilirdim ki, mənim böyük bacımdır. Qastrollara gedəndə bir otaqda qalırdıq. Şövkət xanıma kənardan baxardın, qorxardın ona yaxınlaşmağa, amma o qədər gözəl insan idi. Onun yanında dayanmaq da məsuliyyət idi. Yadıma gəlir, Heydər Əliyev mənim barəmdə Şövkət xanıma deyən il onun əmri Asəf Zeynallı adına Musiqi Kollecinə verildi. Sonra Şövkət xanım konservatoriyaya getmədi, xəstələndi. O, qanlı-qadalı illərdə xəstə-xəstə Almaniyada konsert verdi, ordan gələn pulu Dövlət Fonduna bağışladı. Mən ondan həm də həyat dərsi almışam. Ondan əvvəl də Ceyran Haşımovadan öyrənmişəm...

 

Bu danışan Firuzə İbadovadır. Firuzə xanımın bu gün doğum günüdür, 72 yaşını qeyd edəcək.

Firuzə İbadova 1954-cü il fevralın 18-də Bakı şəhərində anadan olub. 173 saylı orta məktəbdə təhsil alıb və buranı 1971-ci ildə bitirib. 1963-cü ildən Azərbaycan Respublikası Dövlət Teleradio Verilişləri Şirkətində Əfsər Cavanşirovun uşaq xorunun solisti olub. 1972-ci ildən Müslüm Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında "Lalə" qızlar ansamblının, 1976-cı ildən Gülarə Əliyeva adına "Dan ulduzu" ansamblının solisti olub.

 

1979-cu ildə Rəşid Behbudovun mahnı teatrına solist kimi dəvət edilib. Görkəmli sənətkar Şövkət Ələkbərovanın ilk tələbəsi kimi də tanınır. 1980-ci ildə Asəf Zeynallı adına Musiqi Texnikumunu bitirib. Elə həmin ildə Orta Asiyada keçirilmiş Azərbaycan ongünlüyündə konsert proqramı ilə çıxış edib. 1982-ci ildə Şuşa şəhərində şair Molla Pənah Vaqifin məzarı üzərində ucaldılmış məqbərənin açılışında iştirak edib.

1984–1985-ci illərdə Moskva şəhərində XII ümumdünya festivalının diplomantı və "Lenin komsomolu" mükafatı laureatı olub. Azərbaycan Dövlət Qastrol-Konsert Birliyinin xətti ilə Azərbaycanın müxtəlif şəhər və rayonlarında konsert proqramları ilə çıxış edib. Bundan əlavə, Firuzə İbadova dünyanın 30-dan artıq dövlətində qastrol səfərlərində olub və Azərbaycan xalq mahnılarının və Azərbaycan bəstəkarlarının vokal əsərlərini səsləndirib.

Dəfələrlə beynəlxalq müsabiqələr laureatı olub.  Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyinin və Azərbaycan Dövlət Televiziyasının sifarişi ilə 20 Yanvar şəhidlərinin xatirəsinə yazılmış "Şəhidlər ağısı" (Əlimdə sazım ağlayır) (mus.: Hacı Xanməmmədov, söz.: Əzizə Cəfərzadə) mahnısının ifaçısıdır. Sözügedən mahnı AzTV-nin qızıl fondunda saxlanılır. Firuzə İbadova Azərbaycan klassik bəstəkarlarının yaratdıqları əsərlərin də ifaçısıdır.

Firuzə İbadova mütəmadi olaraq kütləvi dövlət tədbirlərinin iştirakçısıdır. 1993-cü ildən Abdulla Qurbaninin dəvəti ilə bir sıra hərbi hissələrdə müxtəlif konsert proqramları ilə çıxış edib. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 16 may 2006-cı il tarixli Sərəncamı ilə Firuzə İbadovaya "Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti" fəxri adı verilib.

2016-cı ildən Abdulla Şaiq adına Azərbaycan Dövlət Kukla Teatrının "Oyuq" studiyasının musiqi rəhbəridir. 2012-ci ildən Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvüdür. Azərbaycan Milli Konservatoriyasının tərkibindəki İncəsənət Gimnaziyasının heyəti ilə "Şuşa ili" və "Heydər Əliyev ili" çərçivəsində keçirilən "Xarıbülbül" festivalının könüllü iştirakçısıdır.

 

-Efirlərdən də uzaq düşmüsünüz...

+Mən bu dəqiqə istəsəm, iki seans konsert verərəm. O qədər güclü və sağlamam. Səsim də yerindədir. Pis adətlər həmişə məndən uzaq olub. Verilişlər çox keyfiyyətsizdir. Hər yoldan ötənin əlinə mikrofon verib səhnəyə çıxarırlar. Bu, sənəti məhv eləmək deməkdir. Mən uşaqlıqdan bu işlə məşğulam. Təcrübəm və savadım da yerindədir. Hazırda gənclərə musiqi öyrədirəm…

 

Müğənninin müsahibələrdən birində toxunduğu mövzudur. Efirləri bayağılıqda qınayır. Haqlı da edir.

Allah bizim musiqini məhv olmaqdan qorusun.

Amin.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.02.2026)

 

 

 

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Günəşə, Aya, ulduzlara baxınca ağlıma yalnız iki ad gəlir, Kopernik və Tusi. Bu, uşaqlıqdan astronomiyaya olan marağımdan ilgilənir.

Bu gün sizə Tusi barədə danışacağam. Tam 825 il əvvəl dünyaya gəlmiş bu ünlü insanın yubileyidir bu gün.

 

Məhəmməd ibn Həsən ət-Tusi 1201-ci il 18 fevralda (11 camadiyul əvvəl 597-ci il) Tus şəhərində anadan olub. İlk təhsilini atasından alıb, sonra Həmədan və Tus şəhərlərində dövrünün tanınmış alimlərinin – İbn Sina və Bəhmənyar əl-Azərbaycaninin davamçılarının yanında təhsil görüb. Aldığı hərtərəfli və dərin biliklər Məhəmmədi az bir vaxtda elmi mühitdə məşhurlaşdırıb.

 Hələ gənc yaşlarından etibarən o, bir sıra hökmdarların diqqətini cəlb edib. Otuz yaşında ikən Kuhistan ismaililərinin rəhbəri Nasirəddin Möhtəşəm onu sarayına qonaq çağırıb və gənc alimdən əxlaq barədə kitab yazmasını xahiş edib.

1235-ci ildə Nəsirəddin Tusi sonralar ona dünya şöhrəti gətirən və bir çox dillərə tərcümə olunan məşhur "Əxlaq-i Nasiri" əsərini tamamlayıb, lakin bir müddət sonra müəyyən narazılığa görə Tusi həbs olunaraq, ismaililərin əlçatmaz dağ zirvələrində yerləşən Ələmut qalasına aparılıb. O, burada sürgün həyatı keçirib.

 Nəsirəddin Tusi ismaililərin yanında keçirdiyi 12 ildən bir qədər artıq müddətdə dözülməz mənəvi sıxıntılarına baxmayaraq, qaladakı zəngin kitabxanadan istifadə edərək elmi yaradıcılıqla məşğul olub. Alim 1242-ci ildə tamamladığı məşhur "Şərh əl-İşarat" (Əbu Əli ibn Sinanın "İşarələr və qeydlər" adlı fəlsəfi risaləsinə şərh) əsərinin sonunda yazırdı:

"Mən bu kitabın əksər fəsillərini olmazın dərəcədə ağır bir şəraitdə yazdım. Ürək bundan artıq sıxıntı çəkə bilməzdi".

1253-cü ildə Çingiz xanın nəvəsi Hülaku xanın Yaxın Şərqə yürüşü başlayıb. Onun qoşunları 1256-cı ildə fətholunmaz sayılan Ələmut qalasını tutub, İsmaililər dövlətinin hakimiyyətinə son qoyub, Tusini və digər alim məhbusları azad edib. Nəsirəddin Tusi Hülaku xanın şəxsi məsləhətçisi təyin olunub.

 

Hülaku xan dövlətinin mərkəzini 1260-cı ildə Azərbaycana salır. Elxanilər adlanan bu yeni dövlətin başçıları "elxan"lar (el xanları) idi. Hülaku xan öz dövlətinin paytaxtı kimi əvvəlcə Azərbaycanın qədim mədəni mərkəzlərindən olan Marağanı, sonra isə Təbrizi seçir. Elə həmin vaxt Tusi Marağa rəsədxanasının tikintisinə başlayıb.

Nəsirəddin Tusi elmin müxtəlif sahələri ilə dərindən maraqlanıb. Onun qələmindən çıxan yüzdən artıq ciddi əsər elmin astronomiya, riyaziyyat, fizika, tibb, fəlsəfə, etika, məntiq və digər sahələrinə həsr olunub. Bununla belə Nəsrəddin in yaradıcılığından astronomiya və riyaziyyat üzrə tədqiqatlar xüsusi yer tutub

Riyaziyyatçı alimin ən məşhur əsərləri arasında "Şəklül-qita" ("Bütöv çoxtərəfli haqda risalə), "Came'ül-hesab" ("Lövhə və tozun köməyi ilə hesab toplusu"), "Dairənin ölçüsü", "Təhrir Öqlidis" ("Evklid "Başlanğıc"ının təsviri") kimi kitablar xüsusi yer tutub. Dörd hissədən ibarət "Zici-İlxani" ("İlxanilərin astronomik cədvəlləri") əsəri isə alimin adını dünya astronomiya tarixinə salıb.

1594-cü ildə Romada ərəb, sonra isə latın dilinə tərcümədə çap olunan "Evklid "Başlanğıc"ının təsviri" əsəri Tusi ideyalarının Avropada yayılmasında böyük iş görüb. Alimin beş kitabdan ibarət yazdığı "Bütöv dördtərəfli haqqında risalə" də Avropada triqonometriyanın inkişafında əhəmiyyətli rol oynayan əsər kimi məşhurdur. Dünya elmi tarixində ilk dəfə bu əsərdə triqonometriyaya müstəqil elm sahəsi kimi yanaşılıb.

Bu risalə ingilis, rus və fransız dillərinə çevrilmişdir. Nəsirəddinin cəbr sahəsində araşdırmaları içərisində bütün dərəcələrdən kökalma metodu və Binom düsturu daha çox tanınır. Bundan başqa alimin tarixə, minerologiyaya, fizikaya, tibbə, iqtisada, coğrafiyaya, musiqiyə və təbii ki, astronomiyaya dair çoxsaylı əsərləri də diqqətə layiqdir

Bunların arasında "Bağdadın tarixi", "İşığın əks olunması və sınması haqda risalə", "Evklid optikası", "Göy qurşağının öyrənilməsinə dair risalə", "Qiymətli daşlar haqqında kitab", "Tibb qanunları", "Dövlət maliyyəsi haqqında risalə", "Xoşbəxt günlərin seçilməsi" (astrologiya) və başqa əsərlərin adı çəkilə bilər.

Ensiklopedik alim Nəsirəddin Tusinin bir çox əsərləri dünyanın müxtəlif kitabxanalarında mövcuddur. Bunlara Bakı, Paris, Berlin, Vyana, Oksford, Kembric, Leypsiq, Münhen, Florensiya, Qahirə, İstanbul, Moskva, Sankt-Peterburq, Qazan şəhərlərinin muzey və kitabxanalarında rast gəlmək mümkündür.

Onun əsərlərinin çoxu ərəb dilindədir.

 

Əsas əsərləri:

- Şərhül-İşarat (20 ildə hazırlanmış)

- Şəklül-Qita (Tam dördtərəfli haqqında traktat)

- Zic-Elxani (Elxani astronomik cədvəli)

- Təcridül-Etiqad (Əqidənin təcridi)

- Təcridül-Kəlam (Kəlamın təcridi)

- Təcridül-Məntiq

- Təhriri-Öqlidis (Evklidin şərhi)

- Təhrirül-Məcəsti

 

Tusi 25 iyun 1274-cü ildə (18 zilhiccə 672-ci il) Bağdadda vəfat edib. 1935-ci ildə Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı Ayın görünən tərəfindəki kraterə Nəsrəddin Tusinin adını verib. 1981-ci ildə Tusinin anadan olmasının 780 illik yubileyi geniş qeyd olunub, şərəfinə medal təsis edilib, həyatı haqqında qısametrajlı Nəsirəddin Tusi sənədli filmi çəkilib, Nəcəfqulu İsmayılov tərəfindən portreti yaradılıb.

Azərbaycan Respublikasının bir sıra elm, təhsil və mədəni-maarif müəssisəsinə, o cümlədən, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nəsirəddin Tusi adına Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasına, küçələrə (məsələn, Bakı və Naxçıvan şəhərlərindəki Nəsirəddin Tusi küçəsinə), Bakı şəhərindəki Nəsirəddin Tusi adına klinikaya, Bakı şəhəri Yasamal rayon Nəsirəddin Tusi adına 173 saylı məktəbə onun adı verilib.

Bundan əlavə, 1989-cu ildə Tehran Texnologiya Universitetinə Nəsrəddin Tusinin adı verilib. YUNESKO-nun qərarı ilə anadan olmasının 800 illik yubileyi dünya miqyasında qeyd edilib. Bu münasibətlə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin "Nəsirəddin Tusinin anadan olmasının 800 illiyi haqqında" 13 iyun 2000-ci il tarixli Fərmanı ilə yubiley komissiyası yaradılıb.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.02.2026)

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı bu gün və sabah sizlərə Təranə Dəmirin yeni şeirlərini təqdim edəcək.

 

 

BİR DƏ

 

Bir də o sabahlar geri dönərmi,

Bir də açılarmı səhər eləcə?

Bir də yağış-yağış sığallanarmı,

Bir də sevilərmi şəhər eləcə?

 

Üzündən, gözündən nur tökülərmi,

Günəş üzümüzə gülərmi görən?

O dəli sevdalar, dolu sevdalar

Bir də başımıza gələrmi görən?

 

Bir də qayıdarmı o bəxtəvərlik,

Xəyallar quş olub uçarmı bir də?

Sevənlər dənizlə pıçıldaşarmı,

Könlünü sulara açarmı bir də?

 

İpək saçlarımız küləyə dönüb

Gələnə, gedənə naz eləyərmi?

Küskün qəlbimizi ovutmaq üçün

Bir sığal təbəssüm bəs eləyərmi?

 

Dincini alarmı yorğun küçələr,

Bir də sevinərmi daşlar, divarlar.

Təzədən baharı müjdələyərmi

Bu payız adamlar, bu qış adamlar?

 

Bir də o sabahlar geri dönərmi,

Bir açılarmı səhər eləcə?

Bir də yağış-yağış sığallanarmı,

Bir də sevilərmi şəhər eləcə?

 

 

BU QIŞ

 

Yenə töküb qaş-qabağın,

Qaramat yağır üzündən.

Göy geyib, qara bağlayıb,

Hava nə çıxıb özündən.

 

Dilindən də baş açmırıq,

Bir dərdini bilək bunun?

Əlimizdən nə gəlir ki,

Yağış bunun, külək bunun.

 

Küçələr, yollar üşüyür,

Dərə, təpə, dağ darıxır.

Dəniz ləpə-ləpə küsüb,

Ağaclar yarpaq ağlayır.

 

Hərarəti bir dadımlıq,

Günəşi də bir aldanış.

Baxışından buz tökülür

Nə yaman sərt gəlib bu qış.

 

 

MEDAL-MEDAL

 

Medal-medal oynayırıq haçandı,

Sinəmizdə dingildəyir medallar.

Gündə yüz yol əyilirik, qalxırıq,

Əyildikcə cingildəyir medallar.

 

Sürünürük dərə belə, dağ belə,

Medal-medal yolumuzu azırıq.

Həqiqətin nəfəsini kəsirlər,

Biz də durub medal-medal susuruq.

 

Güc tapmırıq keçib gedək bu səddi,

Bizi qoymur göz açmağa medallar.

Medal-medal aldadırlar adamı,

Başımızı medal-medal qatırlar.

 

Alqış-alqış qıfıllanır dilimiz,

Medal-medal əriyirik beləcə.

Kökümüzə balta çalır medallar,

Medal-medal çürüyürük beləcə.

 

Medal-medal yayılırıq kürsüyə,

Sən bizdəki azara bax, azara.

Alan da biz, satan biz, İlahi,

Medal-medal bazara bax, bazara.

 

Medal-medal oynayırıq haçandı,

Sinəmizdə dingildəyir medallar.

Medal-medal əyilirik,qalxırıq,

Əyildikcə cingildəyir medallar.

 

 

BİR ADƏM ÇIXMADI

 

Bir Adəm çıxmadı, Allah

Bu qədər adam içindən.

Dünyanı hərraca qoyan,

Bu alan, satan içindən.

 

Hərə bir hədyan danışdı,

Sən yatdın, şeytan çalışdı,

Toz qopdu, aləm qarışdı,

Töküldü bu dam, içindən.

 

İynəyə, sapa gəlmədik,

Bizdən Biz yapa bilmədik,

Bir həyat tapa bilmədik

Bu qan-qadanın içindən.

 

Səbrimizə hörükləndik,

Yerdən -yerə sürükləndik,

Yavaş-yavaş çilikləndik,

Qırıldı bu cam içindən.

 

Bir Adəm çıxmadı, Allah,

Bu qədər adam içindən.

Dünyanı hərraca qoyan,

Bu alan, satan içindən.

 

 

VAXTIDI

 

Ha döyünür, ürək dilə çatanmır,

Günlər aya, aylar ilə çatanmır,

Min ildi ki, Günəş yerə çatanmır,

"Ulduz"ların parıldayan vaxtıdı.

 

Ümid köhnə, nağıl təzə,söz təzə,

Sevgi təzə, baxış təzə,biz təzə,

Qulaq batır, hamı verib səs-səsə,

Qarğalaraın qarıldayan vaxtıdı.

 

Yola gəlmir düz yolunu azanlar,

Qanun pozur qanunları yazanlar,

Yaman artıb dost quyusun qazanlar,

Yalanların guruıdayan vaxtıdı.

 

Ömrə-günə balta çalır borc, xərac,

Basabasdı,qovhaqovdu, qaçaqaç,

Meşələrin aslanları acdı, ac,

Tülkülərin nərildəyən vaxtıdı.

 

 

UZANDI

 

Həmişə qaçdım özümdən,

Qaçdıqca yolum uzandı.

Əlimi səmaya açdım,

Açdıqca qolum uzandı.

 

Günahdan günaha batdım,

Batdıqca batdım günaha.

Özümə gücüm çatmadı,

Çatdıqca çatdım günaha.

 

Aldandım Ol yiyəsinə,

Öldüm, ölümdən qayıtdım.

Ocaq çatdım ürəyimdə,

Yandım, külümdən qayıtdım.

 

Heç kimə deyə bilmədim,

İçimdə sözüm qaraldı.

Baxdım ömrümün dalınca,

Baxdıqca gözüm qaraldı.

 

Hər şey özümdə başladı,

Tükəndim,bitdim özümdə.

Əlim heç nəyə yatmadı,

Əl atdım, tutdum özümdən.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.02.2026)

 

 

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Şəmil Sadiqin olduqca aktual bir mövzuda yazdığı məqaləsini təqdim edir.

 

Əziz gənclər, şifahi nitq nə qədər vacibdirsə, yazı bacarığı da bir insan üçün bir o qədər həyati əhəmiyyət daşıyır. Çünki yazı sadəcə sözlərin kağız üzərinə düzülməsi deyil. Yazı sistemdir. Yazı  plandır. Yazı düşünə bilməkdir. Yazı fikrin məsuliyyətini üzərinə götürməkdir.

Həyatda diqqət etmisinizsə, yazı bacarığı olan insanlar istənilən sahədə daha tez önə çıxırlar. Səbəbi sadədir: onlar düşüncələrini formalaşdıra, ifadə edə və təqdim edə bilirlər. Mən yazı deyəndə qrammatik qaydaları əzbərləməyi nəzərdə tutmuram. Mən yazı deyəndə insanın öz düşüncəsini yazı vasitəsilə ifadə edə bilməsini nəzərdə tuturam.

Bəli, qrammatik və fonetik biliklər vacibdir. Amma bunlar texniki alətlərdir. Eynilə gözəl xəttin olması kimi. Gözəl xətt yazı bacarığı deyil, qrammatikanı bilmək də yazı bacarığının özü deyil. Yazı bacarığı  düşüncəni strukturlaşdırmaq bacarığıdır.

Həyatda bunu tez-tez görürəm. Biri gəlir, saatlarla danışır, ideyalar verir: “Bunu belə edək, onu belə edək.” Deyirəm: “Çox gözəl. Zəhmət olmasa, bunu yaz, baxaq, sonra həyata keçirək.” Gedir. Və bir daha gəlmir. Çünki yaza bilmir. Danışmaq asandır, yazmaq məsuliyyətdir.

Bu problemi illər əvvəl valideynlərlə görüşlərdə də müşahidə etdim. Şikayətə gəlirdilər, uzun-uzadı danışırdılar, mübahisələr yaranırdı. Sonra bir üsul tapdım. Dedim: “Siz deyin, mən yazım.” Yazmağa başlayanda maraqlı bir mənzərə ortaya çıxırdı. On şikayətdən səkkizi yolda yox olurdu. Çünki yazı düşüncəni süzgəcdən keçirir. Yazı insanı öz fikri ilə üz-üzə qoyur.

Bu gün isə vəziyyət daha da ciddidir. Artıq yazı bacarığı olmayan insanlar çatbotlardan belə istifadə edə bilmirlər. Çünki süni intellekt belə düşünə bilən və düşüncəsini ifadə edə bilən insanla işləyir. Yazmağı bacarmayan insan, əslində, düşünməyi bacarmayan insana çevrilir.

Ona görə də əziz müəllimlər, uşaqların yazı bacarığına xüsusi diqqət yetirin. Onlara daha çox yazdırın. Onların düşünməsinə, ifadə etməsinə şərait yaradın. Çünki dərdini ifadə edə bilməyən insan, gec-tez həyatın kənarında qalır.

Əli cibində göstəriş vermək asandır. Amma fikrini yazmaq, məsuliyyətini daşımaq, icraya keçmək – bu, başqa səviyyədir.

Biz danışan yox, düşünən və yazan nəsil yetişdirməliyik. Əks halda, çox danışan, amma heç nə yarada bilməyən bir cəmiyyətlə üz-üzə qalacağıq.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.02.2026)

 

Varis, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Şair Musa Ələkbərli vəfat etdi. Yox, axtarmayın, siz onun haqqında internetdə elə bir məlumat da tapa bilməyəcəksiniz. Kitab mağazalarında xüsusi tərtibatlı, illüstrasiyalı kitablarına da rast gəlməyəcəksiniz. Çünki o, haqqını ala bilməyənlərdən idi. Bütün ömrünü poeziyaya, şeiriyyata xərclədi, bir vaxtlar xüsusən sevgi şeirləri dillər əzbəri olsa da, çox misrasında Vətən, yurd sevgisi, milli-mənəvi dəyərlər tərənnüm edilsə də qalın divarlı otaqlardakılar onu görməzə gəldilər. Beləcə, yetişdiyi 75 illik yubileyini də sükutla, gözləri yolda keçirəsi oldu. 76-cı baharına isə tam ümidsizliklə qədəm qoydu...

Ağırdır, çox ağırdır, bütün yaradıcılıqları və öz çəkiləri də üstündə Musa Ələkbərlinin bir şeiri qədər gəlməyənlər televizor ekranlarını, radio dalğalarını, qəzet və sayt səhifələrini, tədbir zallarını yağır etdikləri halda bu boyda şair ömrünün bu son illərini haradasa adının bircə kəlmə çəkilməsinin həsrətini çəkdi...

Bir şeirində dediyi kimi...

 

Həmişə belədir, ulu dünyanın,

Ağrısı, acısı mərdə gələcək...

 

Qısaca, yaddaş üçün tərcümeyi-halını vərəqləyək: 

Musa Ələkbərli 1950-ci ilin 25 aprel günü Gədəbəy rayonunun Ataxal kəndində anadan olub. Orta məktəbi Böyük Qaramurad kəndində başa vurub. ADU-nin filologiya fakültəsini bitirib. Sovet dönəmində “Gənclik” nəşriyyatında yeniyetmələr üçün ədəbiyyat redaksiyasının redaktoru vəzifəsində çalışıb.
Ədəbi fəaliyyətə orta məktəbdə oxuyarkən başlayıb. "Pərvanə" ədəbi dərnəyinin rəhbəri olub. Bir neçə tərcümələri var. "Məndən şeir istə", "Ürəyimin işığında", "Bəlkə bir də görüşdük", "Gözlərim yol çəkir", "Aydanım ay işığı", "Gözümdə ağlayan bulud" və s. kitabların müəllifi olub. Bir çox kitaba redaktorluq edib, ön söz yazıb. "Şur" nəşriyyatının direktoru vəzifəsini də daşıyıb.

Vəssalam. Daha heç nə. Burada təltiflər-filanlar görə bilməyəcəksiniz.

Musa Ələkbərlinin ən çox sevdiyim şeirlərindən birinin belə bir bəndi var:

 

Duyğular köhnədir, arzular boyat,

Bu yatan eşqimi harayla, oyat.

Heyif ki, könlünü aldadıb həyat,

Heyif ki, peşiman olub gəlmisən...

 

Elə Musa Ələkbərlinin özünün də könlünü həyat aldatdı. Onun qulağına şairliyin, söz adamının yüksək məqamı barədə dürlü-dürlü sözlər pıçıldadı. O da inandı. Bu məqama yüksəlmək amacında yola çıxdı.

Nə yazıq ki, yoluna daş-kəsək düzdülər...

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Nataliya Tağıyeva 17 fevral 2005-ci ildə xərçəng xəstəliyindən Bakıdakı evində dünyasını dəyişdi. Çəmbərəkənd məzarlığında dəfn edildi. 21 ildir yoxdur. Yratdığı obrazlar, bir də xatirələr qalıbdır özündən sonra...

 

Nataliya Tağıyeva 24 dekabr 1954-cü ildə dünyaya gəlib. 1978-ci ildə Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun aktyorluq fakültəsini bitirib. 1978-ci ildən S. Vurğun adına Azərbaycan Dövlət Akademik Rus Dram Teatrının aktrisası olub. İlk dəfə səhnədə Rüstəm İbrahimbəyovun "Ultimatum" pyesində gəlin rolunda çıxış edib. Bağırova soyadı ilə də çıxış edib.

 

Rolları:

Xumar ("Şeyx Sənan", H. Cavid), Ziba xanım ("Lənkəran xanının vəziri", M. F. Axundov), Nastasya Filippovna ("İdiot", F. Dostoyevski), Dvoyra ("Qürub", İ. Babel), Azaliya ("Azaliya", İ. Jamiak), Marianna ("İdeal cütlük", A. Popov) və s.

"Azərbaycanfilm"in istehsalı olan "Yarımçıq qalmış serenada", "Onun dəlisov məhəbbəti", "Cin mikrorayonda", "Ailə" və başqa filmlərində çəkilib.

 

Tanınmış aktyor Məbud Məhərrəmov xatırlayır:

O vaxt Nataliyanın xəstəliyi şiddətləndi. O, xəstəliyini bilirdi və əli hər yerdən üzülmüşdü. Xərçəng onun ağciyərini və bir böyrəyini zədələmişdi. Moskvadan bir onkolooq gəlmişdi. Mən Nataliyanın bütün analizlərini göstərdim.

Həkim mənə dedi ki, təcili onu Moskvaya gətirin, onun bir böyrəyini götürəcəyik, bundan sonra iki il normal işləyəcək. Əməliyyat olunandan sonra Nataliya ilə iki il səhnəyə çıxdıq, hətta İsrailə qastrol səfərinə də getdik. Həkim necə demişdisə, elə də oldu.

Ölümünə iki ay qalmış, çox üzüldü, yatağa düşdü. Onda mən tez-tez onun yanına gedirdim, onu ruhlandırmağa çalışırdım. Bir dəfə mənə dedi ki, "bəs sən mənə söz vermişdin ki, məni xilas edəcəksən, indi elə də, niyə eləmirsən?"

Onun son arzusu əlbəttə ki, sağalmaq, xəstəlikdən xilas olmaq idi. Amma təəssüf ki, olmadı. Mən də bu haqda ona heç nə deyə bilmirdim. Çünki bilirdim ki, vəziyyəti çox ağır idi və son günlərini yaşayır.

 

Filmoqrafiya

 

1. Dədə Qorqud (film, 1975)

2. Yarımçıq qalmış mahnı (film, 1979)

3. Onun bəlalı sevgisi (film, 1980)

4. Cin mikrorayonda (film, 1985)

5. Aşkarsızlıq şəraitində... (film, 1986)

6. Ailə (film) (tammetrajlı bədii film)-rol: Sofiya Mixaylovna

7. Etimad telefonu (film, 2001)

8. Bəyaz həyat (film, 2003)

9. Yumurta (film, 2003)

 

Allah rəhmət eləsin !

 

 "Ədəbiyyat və incəsənət"

(17.02.2026)

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun təşəbbüsü, Türkiyə Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin ev sahibliyi, həmçinin  Türk Əməkdaşlıq və Koordinasiya Agentliyinin (TİKA) və Türk Dünyası Fondunun (TDV) dəstəyi ilə təşkil olunan Beynəlxalq Təcrübə Mübadiləsi Proqramı “Türk Bərpa və Konservasiya Laboratoriyaları Şəbəkəsi” öz işinə İstanbulda davam etdirib.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondundan verilən məlumata görə, yeddi fərqli ölkədən gələn mütəxəssisləri Ankara və İstanbulda bir araya gətirən layihə: arxeometriya, memarlıq abidələrinin mühafizəsi və sualtı arxeologiya kimi sahələrdə Türkiyənin malik olduğu texniki təcrübəni iştirakçı ölkələrlə bölüşməyi hədəfləyib.

Proqram çərçivəsində Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Türkiyə, Özbəkistan, Macarıstan və Türkmənistandan qatılan mədəni qurum nümayənələri, tədqiqatçı-alimlər, ekspertlər məruzələrlə çıxış edərək Türk irsinin qorunması ilə bağlı təcrübələrini iştirakçılarla bölüşüblər.

Proqram Ümraniyədəki tarixi Həkimbaşı Ov Köşkündə təşkil edilən işçi seminar və sertifikatların təqdimetmə mərasimi ilə başa çatıb.

Bağlanış mərasimində çıxış edən Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti Aktotı Raimkulova proqramın Türk dünyasında mədəni irsin qorunması sahəsində peşəkar əməkdaşlığın gücləndirilməsi baxımından mühüm platforma olduğunu vurğulayıb. O bildirib ki, bərpa və konservasiya laboratoriyaları memarlıq abidələrinin, tarixi artefaktların və ümumi mədəni yaddaşın qorunmasında mühüm rol oynayır və bu kimi təşəbbüslər türk dünyasında davamlı əməkdaşlıq üçün dayanıqlı zəmin yaradır.

Fondun prezidenti həmçinin Türkiyə Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinə, TİKA-ya, Türk Dünyası Fonduna və proqramın həyata keçirilməsinə töhfə verən bütün tərəfdaşlara təşəkkürünü ifadə edib, bu cür layihələrin gələcəkdə də davam etdirilməsinin vacibliyini qeyd edib.

Tədbirdə TDV Himayəçilər Şurasının sədri Nabi Avcı, Türkiyə Respublikası Mədəniyyət və Turizm nazirinin müavini Gökhan Yazgı,  Türk dünyasının müxətlif guşələrindən mədəni irs ekspertləri, Türkiyədə akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələri və media təmsilçiləri iştirak ediblər.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.02.2026)

 

 

Əkbər Qoşalı, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

 

İndi sanki, dövlətlər sərhədləri ilə birgə, talelərini də yenidən cızır. Elə bil dünya xəritəsi kağız üzərində cızılmır, data axınlarında dəyişir; eləcə də, sərhədləri tanklarla yarmırlar, fiber-optik kabellərlə yarırlar... Yəni, qələbələr təkcə cəbhədə qazanılmır, onun bur ünvanı sa server otaqlarıdır.

Bəli, Azərbaycan XX yüzildə enerji ölkəsi kimi formalaşdı; budur, XXI yüzilin ikinci rübündə isə Azərbaycan enerji üzərində qurulan rəqəmsal güc mərkəzinə çevrilmək iddiasındadır.

 

Son 20 ildə generasiya gücünün iki dəfə artaraq 10 min meqavata çatması, üstəlik ən azı 2 min meqavat istifadə olunmayan ehtiyatın mövcudluğu gələcəyin data mərkəzləri üçün hazır enerji bazasıdır.

Süni intellekt, böyük həcmli məlumatların emalı, bulud infrastrukturu – bunlar böyük enerji tələb edir. Azərbaycan isə enerji təminatını artıq iç təhlükəsizlik məsələsi səviyyəsindən çıxarıb strateji üstünlüyə çevirib.

Enerji göndərən ölkə olmaq başqa məsələdir, enerjini rəqəmsal gücə çevirə bilən ölkə olmaq tamam başqa...

Deyirlər, coğrafiya – taledir, amma çağımızda o, idarəolunan tale kimi səciyyələndirilməkdədir.

Azərbaycanın coğrafiyası tarix boyu həm sınağımız, həm üstünlüyümüz olub. Bəli, Prezident İlham Əliyevin “Azərbaycanın yeni rəqəmsal arxitekturası” adlı vahid fəaliyyət planına həsr olunmuş müşavirədə vurğuladığı kimi, coğrafiya bizdən asılı olmasa da, ondan necə istifadə etmək tamamilə bizim seçimimizdir.

Asiya ilə Avropanın kəsişməsində yerləşmək, Quzey–Güney dəhlizinin üzərində dayanmaq daşıma və enerji tranziti olmaqdan irəli, fiber-optik magistralların da mərkəzi olmaq deməkdir.

Neft-qaz kəmərlərinin çəkildiyi marşrutlarda fiber xətlərin də yerləşdirilməsi uzaqgörənlik idi. İndi isə məsələ həmin infrastrukturu yeni tələblərə uyğunlaşdırmaq, Gündoğarla Günbatar bağlantılarını daha da gücləndirməkdir.

Belə deyək, gələcəyin İpək Yolu – məlumat yoludur.

Son 20 ildə Azərbaycan iqtisadiyyatına 350 milyard dollardan çox yatırım qoyulması – yalnız kapital axını sayılmaz, biz ona güvən kapitalı da deyə bilərik.

Neft anlaşmaları necə imzalanıbsa, eləcə də icra olunur. Xarici yatırımlar qorunur. Qanun işləyir. Dövlət sözünə yiyə durur.

Bax, bu reputasiya rəqəmsal dünyada da əsas aktivdir. Transmilli texnoloji şirkətlər üçün siyasi sabitlik, hüquqi təminat və strateji baxış əsas şərtdir. Azərbaycan artıq bu üçlü formulu sübut edib.

Ayrıca, biz, eyni vaxtda Avropa Birliyinə üzv 10 ölkə, ABŞ və Çinlə strateji tərəfdaşlıq formatında işləyən nadir ölkələrdənik.

Bu balans isə diplomatik uğurun rəqəmsal imkana dönüşdürülməsi deməkdir.

Amerikanın böyük fondları ilə əməkdaşlıq, Azərbaycan Dövlət Neft Fondunun qlobal maliyyə şəbəkəsində mövqeyi, aparıcı texnologiya şirkətləri ilə qurulan təmaslar – bütün bunlar rəqəmsal transformasiyanın maliyyə və texnoloji dayaqlarını gücləndirir.

Necə deyərlər, geosiyasi memarlıq dönəmindəyik.

Prezidentin müşavirədə ən diqqətçəkən ismarıclarından biri dövlət idarəçiliyində süni intellekt tətbiqinin genişləndirilməsi idi. – Analitika, risk qiymətləndirməsi, qərar modelləşdirməsi – bunlar idarəetmənin yeni normalarıdır. Ölkəmiz bu prosesdən qıraqda qala bilməz. O cümlədən “mygov” platformunun vahid mərkəzə çevrilməsi ideyası dövlət xidmətlərinin pərakəndəlikdən sistemliliyə keçidini ifadə edir. Vətəndaş, belə deyək, bir qapıdan girməli, bütün xidmətləri oradan almalıdır. Dövlət isə öz içində koordinasiyalı işləməlidir. – “Rəqəmsal dövlət” – idarəetmə mədəniyyətinin transformasiyasıdır.

Ən kritik məqamlardan biri olaraq kadr hazırlığıdır.

Ali məktəblərdə süni intellekt, kibertəhlükəsizlik, data analitikası üzrə ixtisasların gücləndirilməsi, başqa ölkələrə göndərilən tələbələrin prioritet ixtisas istiqamətləri üzrə seçilməsi, hətta orta məktəblərdə ilkin rəqəmsal savadlılığın artırılması – bu, onilliklərin planıdır.

Necə deyərlər, rəqəmsal suverenlik kadrla başlayır.

 

Biz 44 günlük Zəfərlə hərbi-siyasi suverenliyimizi möhkəmləndirdik. İndi isə rəqəmsal suverenlik mərhələsinə qədəm qoyuruq.

Enerji ölkəsindən data ölkəsinə keçid milli inkişaf fəlsəfəsinin transformasiyası olaraq, təkcə iqtisadi model dəyişikliyi sayılmamalıdır.

Beləliklə, müstəqil Azərbaycan artıq öz seçimini edib:

coğrafiyanı fürsətə, enerjini rəqəmsal gücə, diplomatiyanı texnoloji tərəfdaşlığa çevirir.

Bu, yeni arxitektura quruculuğudur.

XXI yüzilin Azərbaycanı neft platformlarından sonra data platformları ilə tanınmağı haqq edir.

DÖVLƏTİMİZ ZAVAL GÖRMƏSİN!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.02.2026)