İlhamə Məhəmmədqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Sumqayıt təmsilçisi

Necə edəsən ki, musiqi xəzinəsi hər bölgədə vətəndaşlarımız üçün əlçatan olsun? Əlbəttə ki, qastrollar vasitəsilə. Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi də bu məqsədlə müxtəlif fəaliyyətlər həyata keçirməkdədir.

Nazirliyin təşəbbüsü və təşkilatçılığı ilə həyata keçirilən bədii kollektivlərin qastrol proqramı davam edir. Layihə çərçivəsində aprelin 11-də Xırdalan şəhərindəki Abşeron rayon Mədəniyyət Mərkəzində Heydər Əliyev Sarayının Niyazi adına Dövlət Simfonik Orkestrinin iştirakı ilə konsert keçirildi.

Konsertdə Xalq artisti, Niyazi adına Dövlət Simfonik Orkestrinin bədii rəhbəri Yalçın Adıgözəlovun dirijorluğu ilə Üzeyir Hacıbəylinin “Arazbarı”, Antonio Salyerinin “Venesiya yarmarkası” operasından uvertüra, Asəf Zeynallının “Muğamsayağı”, Vasif Adıgözəlovun “Prelüd №1” və “Lay-lay”, Qara Qarayevin “Don Kixot” simfonik qravürlərindən “Səyahət”, Hacı Xanməmmədovun “Kamança və orkestr üçün konsert”indən II hissə, Frits Kreyslerin “Çin tamburini”, Edvard Qriqin “Per Günt” süitasından “Solveyqin mahnısı”, Niyazinin “Arzu”, Arif Məlikovun “Komdenin arzuları”, Həsən Rzayevin “Çahargah” rapsodiyası, Astor Piazzollanın “Oblivion”, Jorj Bizenin “Arlezian süitası”ndan “Farandola”, Fikrət Əmirovun “Min bir gecə” baletindən “Şəhrizadın bayramı” əsərləri ifa olundu.

Orkestrin yüksək peşəkarlıqla ifa etdiyi bütün musiqi nömrələri alqışlarla qarşılandı.

Qeyd edək ki, qastrol layihəsi paytaxt və bölgələri vahid mədəni proqram çərçivəsində birləşdirən və ölkə üzrə geniş coğrafiyanı əhatə edən ilk sistemli təşəbbüs kimi həyata keçirilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalınının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bəzən ədəbiyyatın özü belə siyasətə söykənir, dövrün ictimai-siyasi reallıqlarını və güc münasibətlərini özündə əks etdirir. Yaxın Şərqdə artan gərginlik və böyük güclər arasında mürəkkəb münasibətlər də bu baxımdan yalnız siyasi deyil, həm də ideoloji və mədəni kontekstdə dəyərləndirilir. Bu fonda Türkiyənin tutduğu mövqe və atdığı diplomatik addımlar yenidən diqqət mərkəzinə çevrilib.

Mövzu ilə bağlı AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun şöbə müdiri, fəlsəfə doktoru, dosent Məhəmməd Cəbrayılov “Ədəbiyyat və İncəsənət” portalına açıqlama verib:

"Türkiyə regionun böyük dövlətidir və əsas faktorlardan biridir. Əgər xatırlayırsınızsa, müharibə başlayanda və ilk günlərdə Türkiyə fəal diplomatik addımlar atdı, atəşkəsin əldə olunması və müharibənin dayandırılması istiqamətində təşəbbüslər göstərdi. Eyni zamanda, Pakistan və Türkiyə arasında regionda sabitliyin qorunması ilə bağlı da fəaliyyətlər müşahidə olundu. Hakan Fidanın İslamabadda keçirilən görüşü ilə bağlı məsələlər də var idi. Region dövlətləri, xüsusilə Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin Xarici İşlər naziri və eyni zamanda Misirin Xarici İşlər nazirinin də iştirakı ilə görüşlər keçirildi. Bu görüş İran-ABŞ-İsrail arasında baş verən münaqişənin həlli ilə bağlı idi, amma eyni zamanda bölgədə yeni geosiyasi konfiqurasiyanın formalaşması məsələlərini də gündəmə gətirirdi.

Hər halda bu görüşlər İran-ABŞ-İsrail arasında baş verən  münaqişənin dayandırılması və regionda sabitliyin təmin olunması məqsədi daşıyırdı. Türkiyənin bu məsələdə vacib aktor olduğunu həm də əməli fəaliyyətdə görürük. Müharibə başlayanda Türkiyənin bu oyuna gətirilməsi və tərəflərdən birinə çevrilməsi cəhdləri də oldu, lakin Türkiyə bu oyuna gəlmədi".

Bundan əlavə, M.Cəbrayılov bildirib ki, Türkiyə həm NATO üzvüdür, həm də ABŞ ilə strateji tərəfdaşdır:

"Eyni zamanda İran yaxın qonşu və müsəlman dövlətdir. Türkiyə əvvəldən bəyan edib ki, İrana qarşı hər hansı münaqişədə iştirak etməyəcək və praktik olaraq da neytrallığını qoruyub. Bu balans siyasəti Türkiyənin etibarlılığını artıran bir yanaşmadır. Türkiyə nə ABŞ-nin, nə də İranın tərəfində açıq şəkildə yer almayaraq vasitəçi rolunu qorumağa çalışır. Eyni zamanda bəzi hallarda ABŞ və digər tərəflərə də münaqişənin dayandırılması istiqamətində təsir göstərən aktor kimi çıxış edir. İranla bağlı məsələlərdə də Türkiyə müxtəlif diplomatik fəaliyyətlər göstərib. Bu siyasət Türkiyəyə risklərdən çox, müəyyən üstünlüklər qazandırır. Əgər atəşkəs davamlı olarsa, Türkiyənin diqqəti regiondakı digər məsələlərə yönələ bilər. Xüsusilə Suriya məsələsi hələ də tam həll olunmayıb. Türkiyə üçün Suriya təhlükəsizlik baxımından mühüm məsələdir və burada onun ciddi geosiyasi maraqları var. Bu proseslər nəticəsində Yaxın Şərqdə müəyyən nisbi sakitlik yaranarsa, diqqətin digər bölgələrə yönəlməsi ehtimalı var".

Müsahibimizin sözlərinə görə, bu böhrandan ən çox təsirlənən ölkələrdən biri Çindir:

"Çin İranın əsas neft alıcılarından biridir və enerji qiymətlərinin artması Çinə birbaşa təsir göstərir.

Rusiya isə bu kimi böhranların uzanmasından müəyyən mənada fayda əldə edə bilir. Enerji bazarındakı dəyişikliklər Rusiyanın mövqeyinə təsir edir və o, bazarda daha rahat hərəkət imkanı qazanır. Çin və Rusiya İranın strateji müttəfiqləri olsa da, bu böhrana yanaşmaları fərqlidir. Çin İranın müəyyən sahələrdə – xüsusilə texnoloji və sənaye sahələrində – dəstəyində rol oynayır və dolayı yolla İranın dayanıqlığını təmin edir".

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

İlhamə Məhəmmədqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Sumqayıt təmsilçisi

Yavaş-yavaş sevdim səni,

Hər gün bir az da sevdim.

Ən çox bu qış sevdim səni,

Qarda, ayazda sevdim.

Gör bir nə tez isinişdik

Havalar soyuyanda.

Adamlar qalın geyinib,

Ağaclar soyunanda.

Qar altından baş qaldıran

Çiçək tək sevdim səni.

İstisinə qızındığım

Ocaq tək sevdim səni.

Hələ bu cür sevməmişdim

Ömrüm boyu heç kimi.

Səni sevdim qar üstündə

Yem axtaran quş kimi.

Ramiz Rövşənin “Yavaş-yavaş sevdim səni” şeiri mənim üçün xüsusi məna daşıyır. Bu şeiri çox sevməyimin əsas səbəbi onun səmimiyyəti və hisslərin təbii, tələsmədən ifadə olunmasıdır. Şair sevgini birdən-birə yaranan güclü duyğu kimi deyil, zamanla formalaşan, hər gün bir az da böyüyən bir hiss kimi təqdim edir. Bu isə mənə çox doğma gəlir, çünki həqiqi sevginin məhz yavaş-yavaş, dərinləşərək yarandığına inanıram.

Şeirdə qış təsvirləri xüsusi yer tutur. Qar, ayaz, soyuq hava kimi obrazlar fonunda sevginin istiliyi daha aydın hiss olunur. “Ən çox bu qış sevdim səni” misrası məndə belə bir fikir yaradır ki, insan ən çətin, ən soyuq anlarında belə sevdiyi insana daha çox bağlanır. Xarici aləmin soyuqluğu ilə daxili aləmin istiliyi arasındakı ziddiyyət şeiri daha təsirli edir və mənə dərin duyğular yaşadır.

Bundan əlavə, şeirdə istifadə olunan bənzətmələr də məni cəlb edir. “Qar altından baş qaldıran çiçək tək”, “ocaq tək”, “qar üstündə yem axtaran quş kimi” ifadələri sevginin həm kövrək, həm də güclü tərəflərini göstərir. Bu bənzətmələr sevgini daha canlı və təsəvvür edilən edir, oxuyarkən sanki bu hissləri özüm də yaşayıram.

Bu şeiri sevməyimin başqa bir səbəbi isə onun sadə, amma təsirli dilidir. Şair mürəkkəb sözlərdən istifadə etmədən, gündəlik və anlaşıqlı ifadələrlə çox dərin məna yaradır. Bu sadəlik şeiri daha səmimi edir və mənə elə gəlir ki, bu ifadələr birbaşa ürəkdən gəlir.

Bir sözlə, “Yavaş-yavaş sevdim səni” şeirini çox sevməyimin səbəbi onun səmimiyyəti, təsirli obrazları və sevgini real, təbii şəkildə ifadə etməsidir. Bu şeir mənə sevginin tələsmədən, zamanla formalaşan ən gözəl duyğulardan biri olduğunu xatırladır və hər oxuduğumda eyni hissləri yenidən yaşayıram.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Bu manşet fotoşəkli 1936-cı ildə Buryatiyadan partiya işçilərindən ibarət nümayəndə heyəti Moskvada olarkən çəkilib. O dövrdə Moskvaya gələn bir çox nümayəndə heyəti özləri ilə gənc pionerləri də gətirirdi. Burtaylar da belə etmişdilər.

Stalinin qucağında tutduğu bu gənc pioner qızın adı Gelya Markizova idi. Təbii ki, zalda çoxlu fotoqraf və müxbir var idi. Ona görə də Stalinin xoşbəxt balaca buryat qızını qucağına götürməsi anı diqqətdən kənarda qala bilməzdi. Ertəsi gün Gelya yuxudan adi bir pioner qız kimi yox, məşhur bir ulduz kimi oyandı: onun rəhbərlə fotosu  artıq bütün sovet qəzetlərində dərc olunmuşdu. Gelyanın valideynləri ilə qaldığı otelə onun adına çoxsaylı hədiyyələr və oyuncaqlar gəlməyə başlayır. Gelyanın Stalinlə bir yerdə fotoşəkildə yer alması və  üzərində "Xoşbəxt uşaqlığımız üçün yoldaş Stalinə təşəkkürlər!" yazılmış ifadəsi  onu bütün ölkədə  məşhurlaşdırdı. Hətta qızın saç düzümü ikonik hala gəldi - ölkə daxilində bir çox valideyn uşaqlarının saçlarını bu üslubda kəsdirirdi. Bir neçə il ərzində gənc qızn liderlə çəkdirdiyi fotoşəkil isə Stalinin "Sovet uşaqlarının dostu" imicinin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Milyonlarla tirajlanan bu foto-plakatı  uşaq bağçalarından tutmuş, böyük müəssisələrdə asılaraq, demək olar ki, ölkənin hər yerində görmək olardı.

Lakin, "Yoldaş Stalinin" Gelyaya verdiyi "xoşbəxt uşaqlıq" uzun sürməyir. Gelyanın atası Ardan Markizov Buryatiyada məsul vəzifələrdən birində çalışırdı.  1937-ci ilin noyabrında NKVD qızın atasını və Buryatiya hökumətinin demək olar ki, bütün digər üzvlərini həbs edir. 1938-ci ilin yayında qızın atasını və Buryatiya hökumətinin 142 üzvü vətən xaini elan edilərək, güllələnir. Gelyanı isə anası ilə birlikdə Qazaxıstana sürgünə göndərirlər.

Amma bir məsələ qalırdı: Gelyanın Stalinlə olan fotoşəkilləri. Eləcə də bu fotoşəkildən hazırlanmış və üzərində "Stalin və Gelya" yazılmış heykəllər. Bu fotoşəkillər və heykəllər isə ölkənin hər yerində var idi. Bunu isə təcili dəyişmək lazım idi. Axı Stalin xalq düşməni və yapon kəşfiyyat agentinin qızını qucağında tuta bilməzdi. Əvəzində ideoloqlar arxiv fotoşəkillərini araşdırdılar və buna uyğun bir fotoşəkil tapırlar. Deməli, bu hadisədən əvvəl, yəni 1935-ci ildə Orta Asiyadan bir qrup qabaqcıl pambıq yığanları Moskvaya gəliblər. Onların arasında  pambıq yığımı planını 5 dəfə artıq yerinə yetirən 11 yaşlı tacikistanlı qız Məmləkət Naxanqova da olur. Beləliklə, fotoşəkillər və heykəllərin üzərindəki yazı "Stalin və Gelya" əvəzinə "Stalin və Məmləkət" olur.

Sürgündə anasını itirən və yetim qalan Gelya Moskvaya qohumunun evində yaşayır. Xalq düşməninin qızı olması səbəbindən soyadını dəyişir. Həyatın İroniyası budur ki, Gelya Moskvada Stalinlə birlikdə fotosu asıldığı məktəbə getməyə başlayır. Fotoda isə artıq gənc pioner "Stalin və Gelya" yox, "Stalin və Məmləkət" idi. Daha sonra isə Gelya Moskva Dövlət Universitetinin tarix fakültəsinə daxil olur və orada Stalinin qızı ilə birlikdə təhsil alır.

Uşaqlığının bütün çətin hadisələrinə baxmayaraq, Gelya, uzun və dolğun bir həyat yaşayır. O, iki dəfə ailə qurur. Biri qız və biri oğlan olmaqla iki övladı olur. 75 yaşında dünyasını dəyişir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

NailZeyniyev,

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Hər nəsil öz musiqisini “doğru” hesab edir. Yaşlılar yenini çox vaxt səs-küy sayır, gənclər isə klassik musiqini ağır və çətin qəbul edir. Bu mübahisə yeni deyil. Sadəcə zaman keçdikcə musiqilərin adı dəyişir.

Klassik musiqi anlayışı özü də sabit deyil. Bu gün klassik sayılan bir çox əsər vaxtilə yenilik idi. Məsələn, Ludwig van Beethoven dövründə onun musiqisi hamı tərəfindən dərhal qəbul olunmurdu. Sonradan həmin əsərlər klassik status qazandı. Yəni klassik olmaq bir az da zamanla bağlıdır.

Azərbaycan musiqisində bu mövzu daha fərqli görünür. Muğam həm klassikdir, həm də canlı qalır. Muğam hər ifada yenidən yaranır. Eyni əsər müxtəlif ifaçılarda fərqli səslənir. Bu xüsusiyyət onu daha sərbəst və dəyişkən edir.

Müasir musiqi isə əsasən texnologiya ilə birlikdə formalaşıb. Pop, rok, hip-hop, elektron musiqi — bunların hamısı yaşadıqları dövrün texniki imkanlarından istifadə edir. Elektrik alətləri, studiya effektləri, kompüter proqramları musiqinin quruluşunu dəyişib. Bu dəyişiklik yalnız üslub deyil, eyni zamanda texniki inkişafın nəticəsidir.

Zövq məsələsinə gəldikdə, burada uşaqlıq mühüm rol oynayır. İnsan hansı musiqi ilə böyüyürsə, ona daha yaxın hiss edir. Evdə hansı musiqi səslənibsə, o, tanış və rahat gəlir. Amma bu, dəyişməz deyil. İnsan zamanla yeni musiqi növlərini qəbul edə, zövqünü genişləndirə bilir.

Nəsil fərqi isə daha çox mühitlə bağlıdır. Hər dövrün öz səsi var. Müxtəlif illərdə böyüyən insanlar fərqli musiqi dünyasında formalaşır. Ona görə də onların seçimləri də fərqli olur. Bu fərq təbii bir prosesdir.

Klassik musiqinin bir çətin tərəfi var: onu anlamaq üçün vaxt lazımdır. Müasir musiqi isə çox vaxt ilk dinləmədə təsir edir. Bugünkü sürətli həyat ritmi insanı daha tez qavranılan musiqiyə yönəldir. Bu, zövqsüzlük deyil, daha çox zaman məhdudiyyəti ilə bağlıdır.

Eyni zamanda, daha dərin musiqi çox vaxt dərhal açılmır. Onu başa düşmək üçün dinləmək, öyrəşmək lazımdır. Amma bu proses baş verəndə musiqi daha dəyərli hiss olunur.

Nəticədə klassik və müasir musiqi arasındakı fərq təkcə zövq və ya nəsil fərqi deyil. Bu, musiqinin məqsədi ilə bağlı fərqdir. Klassik musiqi çox vaxt insanı düşünməyə, dərinliyə aparır. Müasir musiqi isə daha çox hissləri gücləndirməyə və ani təsir yaratmağa yönəlir. Hər ikisi fərqli yollarla eyni şeyi edir insana toxunur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyatvə İncəsənət" portalınınBeyləqan və İmişlitəmsilçisi,

BeyləqanrayonMədəniyyətMərkəzininrejissoru, "Gənclik" xalqteatrınınrəhbəri, "Haberdili.com"un Azərbaycannümayəndəsi

İnsan yaddaşı yalnız faktların və hadisələrin saxlanıldığı bir mexanizm deyil; o, eyni zamanda duyğuların daşıyıcısıdır. Keçmişdə yaşanan hər bir hadisə yalnız məntiqi informasiya kimi deyil, həm də emosional təcrübə kimi yadda qalır. Bu baxımdan xatirələr və duyğular bir-birindən ayrılmaz şəkildə bağlıdır.

İnsan bəzən bir qoxu, bir melodiya və ya bir məkan vasitəsilə illər öncə yaşadığı hissləri yenidən eyni intensivliklə yaşaya bilir. Bu fenomen göstərir ki, xatirələr sadəcə keçmişin izləri deyil, həm də duyğuların zaman içində daşınmasıdır.

Bu esse xatirələr və duyğular arasındakı qarşılıqlı əlaqəni, onların insan psixologiyasına təsirini və fərdi kimliyin formalaşmasındakı rolunu araşdırmağı qarşısına məqsəd qoyur.

Yaddaşın emosional təbiəti

Yaddaşın əsas xüsusiyyətlərindən biri onun seçici olmasıdır. İnsan hər yaşadığı hadisəni eyni şəkildə xatırlamır. Daha çox emosional təsir yaradan hadisələr yadda daha güclü və uzunmüddətli qalır.

Bu hal psixologiyada emosional yaddaş kimi izah olunur. Güclü duyğularla müşayiət olunan hadisələr beyində daha dərin iz buraxır. Məsələn, uşaqlıqda yaşanan sevincli və ya travmatik hadisələr illər keçsə də unudulmur.

Bu fakt göstərir ki, duyğular yaddaşın formalaşmasında mühüm rol oynayır. Yəni insan nəyi xatırlayacağını çox zaman yaşadığı hisslər müəyyən edir.

Xatirələrin duyğuları yenidən canlandırması

Xatirələr yalnız keçmişi xatırlatmır, həm də həmin anda yaşanan duyğuları yenidən aktivləşdirir. Bu proses “emosional rekonstruksiya” kimi izah olunur.

Məsələn, insan uşaqlıqda keçirdiyi bir bayram gününü xatırlayarkən həmin sevinc hissini yenidən yaşaya bilər. Eyni şəkildə, kədərli bir xatirə insanı illər sonra belə emosional olaraq təsirləndirə bilər.

Bu xüsusiyyət xatirələrin passiv deyil, aktiv psixoloji mexanizm olduğunu göstərir. Yəni xatirələr yalnız yadda saxlanılmır, həm də təkrar-təkrar “yaşanır”.

Xatirələr və fərdi kimlik

İnsan kimliyi böyük ölçüdə onun xatirələri ilə formalaşır. Keçmiş təcrübələr insanın dünyagörüşünü, davranışlarını və emosional reaksiyalarını müəyyən edir.

Məsələn, müsbət xatirələrə malik olan insanlar adətən daha optimist olur, mənfi təcrübələr yaşamış insanlar isə daha ehtiyatlı və ya qorxaq ola bilər.

Bu baxımdan xatirələr yalnız keçmişin izləri deyil, həm də gələcək davranışların əsasını təşkil edən faktorlardır. Duyğular isə bu prosesdə katalizator rolunu oynayır.

Travmatik xatirələr və emosional təsir

Xatirələr və duyğular arasındakı əlaqənin ən güclü nümunələrindən biri travmatik təcrübələrdir. Travma zamanı yaşanan güclü qorxu və ya stress həmin hadisənin yaddaşda daha intensiv və uzunmüddətli qalmasına səbəb olur.

Bu cür xatirələr bəzən insanın gündəlik həyatına mənfi təsir göstərə bilər. Məsələn, müəyyən bir səs və ya vəziyyət travmatik xatirəni aktivləşdirərək eyni qorxu hissini yenidən yarada bilər.

Bu isə göstərir ki, duyğular yalnız xatirələri gücləndirmir, həm də onların təsir gücünü artırır.

Müsbət xatirələrin rolu

Müsbət xatirələr insanın psixoloji sağlamlığı üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Onlar insanın motivasiyasını artırır, stresslə mübarizədə kömək edir və ümumi həyat məmnuniyyətini yüksəldir.

İnsan çətin anlarda xoş xatirələrə qayıdaraq emosional balansını bərpa edə bilər. Bu, psixoloji müdafiə mexanizmi kimi çıxış edir.

Beləliklə, xatirələr yalnız keçmişin yükü deyil, həm də insan üçün bir növ emosional resursdur.

Xatirələrin dəyişkənliyi

Maraqlı məqamlardan biri də xatirələrin sabit olmamasıdır. İnsan hər dəfə bir hadisəni xatırladıqda onu müəyyən qədər yenidən qurur. Bu prosesdə mövcud emosional vəziyyət mühüm rol oynayır.

Məsələn, insan xoşbəxt olduğu dövrdə keçmiş hadisələri daha müsbət, kədərli olduğu dövrdə isə daha mənfi şəkildə xatırlaya bilər.

Bu isə göstərir ki, xatirələr obyektiv deyil, subyektiv və dəyişkəndir. Duyğular bu dəyişiklik prosesində əsas rol oynayır.

Xatirələr və zaman

Zaman keçdikcə xatirələrin emosional yükü dəyişə bilər. Bəzi hadisələr əvvəlcə çox güclü təsir etsə də, zamanla bu təsir azalır. Digər hallarda isə xatirələr daha da romantikləşdirilir və idealizə olunur.

Bu proses insanın psixoloji uyğunlaşma mexanizmi kimi izah edilə bilər. İnsan keçmişlə barışmaq və həyatına davam etmək üçün xatirələri müəyyən şəkildə transformasiya edir.

Xatirələr və duyğular bir-birindən ayrılmaz anlayışlardır. Duyğular xatirələrin formalaşmasına təsir edir, xatirələr isə həmin duyğuları zaman içində qoruyaraq yenidən canlandırır.

Bu qarşılıqlı əlaqə insanın kimliyini, davranışlarını və dünyaya baxışını formalaşdırır. Xatirələr yalnız keçmişin izləri deyil, həm də duyğuların davamlılığını təmin edən mexanizmdir.

Nəticə etibarilə demək olar ki, insan yalnız xatırladığı ilə deyil, həm də hiss etdiyi ilə yaşayır. Xatirələr isə bu iki dünyanın — keçmiş və duyğuların — kəsişmə nöqtəsidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bəzən belə də olur. Bir insanın doğum və ölüm günləri eyni aya düşür. Bəzən hətta eyni günə, 1-2 gün fərlə eyni aya da düşür. Aida Abdullayevada da belədir. Azərbaycan arfa ifaçılığı məktəbinin banisi Aida Abdullayevanın anım günü barədə aprelin 11-də - şənbə günü məqalə yazmışdım. Bu gün – aprelin 13-də isə doğum günü barədə yazası oluram…

Aida Abdullayeva 1922-ci il aprelin 13-də Bakı şəhərində anadan olub. O, 1940-cı ildə onillik orta məktəbi bitirdikdən sonra Azərbaycan Xalq Komissarları Soveti yanında İncəsənət İşləri İdarəsi tərəfindən ali musiqi təhsili almaq üçün Moskva Dövlət Konservatoriyasına göndərilib. 1941-ci ildə müharibənin başlaması ilə əlaqədar Aidə Abdullayeva Bakıya qayıdıb.

Opera və Balet Teatrının orkestrində işə qəbul olunub. 1942-ci ilin payızında ailəsi ilə birlikdə repressiyaya məruz qalaraq Qazaxıstana sürgün edilib. 1943-cü ildə Üzeyir Hacıbəyovun vəsadəti əsasında o, Azərbaycana qaytarılıb Bakı Dövlət Konservatoriyasına bərpa olunub və Radiokomitənin Simfonik orkestrində işləməyə göndərilib.

1944-cü ildə Aida Abdullayeva yenidən Moskva Konservatoriyasında professor K.Erdelinin sinfində təhsilini davam etdirib. Bu təhsil ocağını 1949-cu ildə bitirdikdən sonra Aida Abdullayeva o vaxtlar Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının rektoru olmuş Qara Qarayevin rəyi əsasında Konservatoriyada müəllimlik fəaliyyətinə başlayaraq arfa sinfinə rəhbərlik etməyə başlayıb.

 Burada işlədiyi onilliklər ərzində o, respublikamızda, eləcə də xaricdə fəaliyyət göstərən simfonik orkestrlər üçün bir çox arfa ifaçıları hazırlayıb. Onun təşəbbüsü ilə Asəf Zeynallı adına musiqi məktəbində, Sumqayıt musiqi məktəbində arfa sinfi açılıb.

Bakı Musiqi Akademiyasının (BMA) professor kimi isə sonrakı illərdə Aida xanım musiqimizə neçə-neçə istedadlar bəxş edilməsində xidmət göstərib.

Aida xanım barədə material toplayarkən rastıma 2012 -ci il aprelin 17-də onun 90 illiyinin tanınmış mədəniyyət və incəsənət xadimlərinin, mərhum musiqiçinin həmkarlarının və tələbələrinin iştirakı ilə necə qeyd olunması xəbəri çıxdı.

Bakı Caz Mərkəzində keçirilən tədbirdə mədəniyyət və turizm naziri Əbülfəs Qarayev, Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin sədri Hicran Hüseynova, BMA-nın rektoru, Xalq Artisti Fərhad Bədəlbəyli, əməkdar incəsənət xadimləri Aida Tağızadə, Nəzmiyyə Abbaszadə və başqaları çıxış edərək A.Abdullayevanın mənalı ömür yolundan və zəngin yaradıcılığından, pedaqoji fəaliyyətindən danışmış, onunla bağlı xatirələrini bölüşmüşdülər.

Bildirilmişdi ki, ömrünü Azərbaycanda professional arfa sənətinin inkişafına həsr etmiş A.Abdullayeva musiqi mədəniyyətimizin tərəqqisində mühüm rol oynayıb. Onun fəaliyyəti sayəsində arfa Azərbaycan musiqi mədəniyyətində geniş yayılıb, tədris müəssisələrində ixtisas fənləri sırasına daxil edilib, istedadlı bəstəkarlarımızın marağına səbəb olub. O, bütöv bir milli arfa məktəbi yaradıb. Tanınmış musiqiçi BMA-da 50-dən artıq peşəkar mütəxəssis yetişdirib. Onun yetirmələri hazırda ölkəmizin hüdudlarından kənarda öz müəllimlərinin ənənələrini layiqincə davam etdiriblər.

Qeyd olunmuşdu ki, P.Çaykovski adına Moskva Dövlət Konservatoriyasının professoru Kseniya Erdelinin yetirməsi olan A.Abdullayeva musiqi sənətində öz yolunu tapa bilib. O, geniş pedaqoji və ifaçılıq fəaliyyəti ilə yeni səhifə açıb, arfa ixtisası üzrə təhsilin bütün mərhələləri üçün proqram və dərsliklər üzərində işləyib, Azərbaycan bəstəkarlarının əsərlərinin bu musiqi aləti üçün köçürmə və transkripsiyalarını yaradıb. Diqqətə çatdırılıb ki, dəhşətli repressiya dalğası ondan da yan keçməyib.

Ailəsi ilə birlikdə 1942-ci ilin payızında Qazaxıstana sürgün edilib. Lakin dahi bəstəkarımız Ü.Hacıbəylinin köməyi ilə Bakıya qayıdan A.Abdullayeva həyata inamını itirməyib, ömrünü musiqi sənətinə həsr edib.

Vurğulanmışdı ki, çöhrəsindəki xeyirxah təbəssümü, cəzbedici məlahəti, zövqlə seçilmiş geyimi ilə hamını heyran edən, dövrünün kübar qadınlığının rəmzi olan A.Abdullayeva onu tanıyanların, tələbə və həmkarlarının xatirində öz sənətinin vurğunu, iradəli xanım kimi yaşayır.

Xatırladaq ki, Aida xanım 11 aprel 20090cu ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

"Cip, cip, cücələrim,

Mənim qəşəng cücələrim

Tükü ipək cücələrim."

Bu gün bizlərə tanış olan bu misraların müəllifi, Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi, şair Tofiq Mütəllibovun doğum günüdür. Onu yaxından tanıyaq.

Tofiq Mütəllibov 1929-cu il aprel ayının 13-də Naxçıvan şəhərində anadan olub. 1958–1963-cü illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetində (indiki BDU) təhsil alıb. Onun 1946-cı ildə "Zəfər" adlı ilk şeiri "Azərbaycan pioneri" qəzetində çap olunub. O, "Pioner" jurnalında məsul katib, Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində redaktor, böyük redaktor, "Azərbaycan pioneri" qəzetində şöbə müdiri vəzifələrində çalışıb.

Sonra isə "Azərbaycan gəncləri" qəzetində işə başlayan Tofiq Mütəllibov ömrünün sonuna kimi burada işləyib. XX əsrin 50-ci illərindən şair kimi diqqət çəkən Tofiq Mütəllibov 30-a yaxın kitabın müəllifidir. "Görüş", "Şeirlər", "Bəxtiyar balalar", "Gözəllikdən doymur ürək", "Sənin xətrinə", "Danışan çiçəklər", "Mənim əzizlərim", "Görüş yerimiz" və başqa kitabları ilə oxucu rəğbəti qazanan Tofiq Mütəllibovun pərəstişkarlarına son töhfəsi ölümündən bir qədər əvvəl çap edilən "Sevənlərin ürəyi" adlanır.

 Azərbaycanın məşhur bəstəkarlarının əksəriyyəti şairin yaradıcılığına müraciət edib, onun sözlərinə bəstələnən mahnılar sevilə-sevilə dinlənilib. O, bəstəkar Qənbər Hüseynli ilə birlikdə Azərbaycan musiqisinə "Cücələrim" mahnısını bəxş edib. "Cücələrim"in 60-dan çox yaşı var. Mahnının mətni bir çox xalqların dillərinə tərcümə olunaraq ifa edilib. Tofiq Mütəllibov uşaqların psixologiyasını çox yaxşı bildiyinə görə qələmindən çıxan şeirlər dillər əzbərinə çevrilib.

Əsərləri bir sıra teatrlarda səhnələşdirilib. 1981-ci ildə Abdulla Şaiq adına Azərbaycan Dövlət Kukla Teatrında "Meşə nağılı" (1982), "Danışan qayalar" pyesləri, 1984-cü ildə Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar Teatrında isə "Cücələrim" alleqorik pyesi tamaşaya qoyulub. 1968-1990-cı illərdə SSRİ Yazıçılar İttifaqının Uşaq və Gənclər ədəbiyyatı şurasının üzvü olub.

1970-ci ildə SSRİ-Çexoslovakiya Dostluğu Cəmiyyəti Azərbaycan şöbəsi İdarə Heyətinin üzvü seçilib. 1955-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü olub. 1986-cı ildə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqı Təftiş Komissiyasının üzvü seçilib. 1988-ci ildə “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzeti redaksiya heyətinin üzvü seçilib.

1989-cu ildə Azərbaycan SSR-nin Əməkdar incəsənət xadimi fəxri adına layiq görülüb. Bir neçə dəfə Azərbaycan SSR-nin Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri fərmanı ilə təltif edilib.

Jurnalist Mahir Qabiloğluvaxtilə ünsiyyətdə olmuş, ailəvi yaxınlıq etmiş tanınmış ədəbiyyat, mədəniyyət xadimləri haqda silsilə yazılarından birində Tofiq Mütəllibov barədə yazır:

2Tofiq Mütəllibov bu dünyada cəmi 63 il yaşadı. 30 kitabın, 300 mahnının müəllifi oldu. Mənə ona “əmi” deyə müraciət etmək cəmi iki il qismət oldu. 9-cu mikrorayonda yazıçılar üçün tikilən kooperativ binada qonşu idik. Oğlu Vüqar, qızları Sevinc və Çinarə ilə dost idik. Amma ölüm onu bizdən ayırdı. Sonra oğlu Vüqar da bir cinayətin qurbanı oldu. Daha sonra ordan köçdülər.

Son vaxtlar bir xasiyyət məndə peyda olub. Gənc nəsillə (30-45 yaş) söhbət edəndə belə bir sual verirəm. İlk sualım isə bugünkü yazımın mövzusu oldu. “Sən Tofiq Mütəllibovu tanıyırsanmı?” İnandırım sizi ki, bir nəfər də bu suala “hə” cavabı vermədi. Pərt oldum. İki misra oxudum. Üzləri güldü. “Bunu Tofiq Mütəllibov yazıb?” dedilər. Mən də sevindim. İstədim ki, sevincimi sizinlə də bölüşüm.

20-ci əsr Azərbaycan ədəbiyyatının dünya şöhrətli nümayəndəsi Tofiq Mütəllibovu siz də tanıyın. Daha doğrusu yaddan çıxarmayın. Sadəcə mənimlə oxuyun. Həm üzünüz gülsün, həm də mənim əmim Tofiq Mütəllibovun və üzünü görmədiyim bəstəkar Qəmbər Hüseynlinin də ruhu şad olsun. Bir daha əmin olun ki, dahilik sadəlikdədir. 20 yaşlı Tofiq Mütəllibovun qələmindən çıxan və bütün dünyanı dolaşan sadəlikdə:

Cip, cip, cücələrim,

Mənim qəşəng cücələrim

Tükü ipək cücələrim.

Gözləyirəm tez gələsiz,

Göy çəməndə dincələsiz,

Ay mənim cücələrim,

Mənim qəşəng cücələrim

Tükü ipək cücələrim.

Cip-cip-cip cücələrim.

Arzum budur boy atasız

Ananıza tez çatasınız

Ay mənim cücələrim,

Mənim qəşəng cücələrim

Tükü ipək cücələrim.

Cip-cip-cip cücələrim,

Gəlin sizə yemək verim

Dən, su verim, çörək verim

Ay mənim cücələrim,

Mənim qəşəng cücələrim

Tükü ipək cücələrim.

Cip-cip-cip cücələrim,

Cip-cip,cip.”

Görkəmli şair Tofiq Mütəllibov 1992-ci il oktyabr ayının 30-da vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

“Bəzən rejissor susmalıdır ki, sonra dili açılsın” – R.HƏSƏNOĞLU

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Onu qısa təqdim etmək mümkünsüzdür, amma maksimum qısaldıb belə təqdim edərdim: Xalq artisti, rejissor, "Qızıl fond"da qorunub saxlanılan bir çox televiziya filminin, bədii film və teatr tamaşalarının müəllifi Ramiz Həsənoğlu.

Bu gün onun yubileyidir – 80 illiyidir!

Ramiz Həsənoğlu 1946-cı ilin bu günündə indi yağıların şəhərinə çevrilmiş İrəvan şəhərində dünyaya göz açıb. Anası Azərbaycan milli teatr sənətində bənzərsiz ifa qabiliyyəti olan, əməkdar artist Ətayə Əliyeva, atası əməkdar mədəniyyət işçisi Həsənağa Mirzəyevdir. 1948-ci ildə ermənilərin yenidən azğınlaşmasından sonra İrəvan teatrının kollektivi qonşu Azərbaycana üz tutub. 2 yaşlı R. Həsənoğlu valideynləri ilə birlikdə Gəncə şəhərinə köçüb.

1956-cı ildə Bakıya gəliblər. Ramiz 1965-ci ildə orta məktəbi bitirib Azərbaycan Dövlət Teatr İnstitutunun mədəni-maarif fakültəsinin qiyabi şöbəsinə qəbul olunub. 1966-cı ildən Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində rejissor köməkçisi işləməyə başlayıb. Ağaəli Dadaşov, Rauf Kazımovski, Arif Babayev kimi görkəmli sənətkarlardan bu sənətin sirlərini öyrənib.

Anarın pyesləri əsasında "Mən, sən, o və telefon", "Dindirir əsr bizi", "Ötən ilin son gecəsi" teletamaşalarını ekranlaşdırıb. Bu dövrdə sənət uğurları ilə yanaşı, təhsilini də davam etdirib. 1973-cü ildə müsabiqə yolu ilə qəbul olunduğu Sankt-Peterburq Dövlət Teatrı, Musiqi və Kinematoqrafiya Akademiyasını 1978-ci ildə uğurla başa vurub.

R. Həsənoğlu Hamlet Xanızadənin, Həsən Əblucun, Yaşar Nurinin rol aldıqları "Qatarda" televiziya tamaşasından sonra daha artıq populyarlıq qazanıb. Onun quruluş verdiyi teletamaşalar sırasında ən uğurlu alınanlardan biri də Hüseyn Cavidin eyniadlı əsəri əsasında ekranlaşdırdığı "Topal Teymur"dur. "Günahsız Abdulla" və ilk Azərbaycan telemüzikli "Ordan-burdan" ona daha geniş şöhrət gətirib.

Məşhur, bənzərsiz "Ac həriflər" televiziya tamaşası Ramiz Həsənoğlunun yaradıcılığından qırmızı xətt kimi keçib. Tamaşa "Humay" mükafatına layiq görülüb.

R. Həsənoğlu 200-dən artıq müxtəlif səpkili bədii, sənədli, musiqili proqramlara quruluş verib. O, eyni zamanda Musiqili Komediya Teatrında "Məzəli əhvalat" və Milli Akademik Dram Teatrında "Brüsseldən məktublar" (H. Həsənov),"Generalın son əmri"(V. Səmədoğlu) tamaşalarına da quruluş verib.

Rüstəm İbrahimbəyovun ssenarisi əsasında çəkdiyi "Ailə" bədii filmi 2000-ci ildə Moskvada keçirilən Avrasiya festivalının baş mükafatına layiq görülüb. 2007-ci ildə Anarın ssenarisi əsasında "Cavid ömrü" adlı bədii, tammetrajlı film çəkib. 1993-cü ildən bu günə kimi Azərbaycan Televiziyasında "Sabah" eksperimental yaradıcılıq emalatxanasına rəhbərlik edir. 2019-cu ildə "Azərbaycantelefilm" Yaradıcılıq Birliyinin direktoru təyin edilib. Azərbaycan Kinematoqrafçılar Birliyi İdarə Heyətinin və Azərbaycan Kinorejissorlar Gildiyası bürosunun üzvüdür.

Filmoqrafiya

1. Onuncu planet

2. Gülər

3. Firuzə

4. Bir parça həyat

5. Son gecə

6. Oğulla görüş

7. Günəşin bacısı

8. Gecə müsahibi

9. Günəşlə görüşlər

10. Müsabiqə

11. Ötən ilin son gecəsi

12. Yollar görüşəndə

13. Sumqayıt

14. Ömrün yolları

15. Qatarda

16. Topal Teymur

Mükafatları

- 4 may 1989-cu ildə Azərbaycanda kütləvi informasiya vasitələrinin inkişafında xidmətlərinə görə "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı verilib.

- 4 noyabr 2006-cı ildə Azərbaycan televiziyası və radiosunun inkişafındakı xidmətlərinə görə "Azərbaycan Respublikasının xalq artisti" fəxri adı verilib

- 2015-ci ildə "Milli televiziyanın inkişafında verdiyi töhfələrə görə" nominasiyasında "Qızıl Pəri" mükafatına layiq görülüb

- 4 iyun 2020-ci ildə "Vaqif Səmədoğlu" medalı ilə təltif edilib

Müsahibələrindən fraqmentlər

Klassiklərə ən çox müraciət edən rejissor siz olmusuz. Onlarda sizi özünə cəlb edən səbəblər nədir?

-Yəqin ki, oxuduğum kitablar, böyüdüyüm mühit, tərbiyə aldığım ailə... Bilirsiz, mən aktyor ailəsinə böyümüşəm. Valideynlərimin hər ikisi teatr adamı idilər və mən kulis arxasında böyümüşəm. Atam, anam teatra işə gedəndə bəzən bizi də özləri ilə aparardılar. Səhnə həyatı kulis arxasında canıma-qanıma hopub. Dünya ədəbiyyatı təbii ki, öz yerində. Amma Azərbaycan klassikası, teatr mədəniyyəti hər zaman məni özünə cəlb edib.

Bəlkə, yaşadığınız dövr və cəmiyyətin özü sizdən Mirzə Cəlilə, Haqverdiyevə, Üzeyir bəyə dəfələrlə toxunmağı tələb edib?

-Əlbəttə ki...  Əslində klassika sözünün də mənası hər zaman üçün müasir olan deməkdir. Təbii ki, Mirzə Cəlilin, Axundovun, Haqverdiyevin yaradıcılığında bizim milli mentallıqla bağlı problemlər bu gün üçün də aktualdır. Bu mənada dönə-dönə onlara müraciət olunacaq. Bizdən əvvəl də onlara müraciət edilib, biz və bizdən sonrakılar da müraciət edəcəklər. Amma onlar hər zaman müasir qalacaqlar. Ədəbiyyatın, mədəniyyətin, sənətin funksiyası da bundan ibarətdir ki, insanlara bu gününü tanıtdırsın. Həmin əsər sabah, ola bilsin ki, tamamilə başqa cür və tamamilə başqa insanlara təqdim olunsun. Dəfələrlə eyni əsəri müxtəlif rejissorların quruluşunda görmüşəm. Hər biri öz fərqli yanaşmasını sərgiləyib. Ümumiyyətlə, rejissor nədir? Bu barədə dəfələrlə demişəm - Rejissorun işi onun fərqli versiyasındadır. O həmin fərqli versiya əsasında tamaşanı yönəldir.  Bu yaxınlarda "Qlobus" teatrı "Hamlet"i  təqdim edirdi. Getdim baxdım. Bu, bəlkə də "Hamlet"in on mininci versiyası idi. Çünki 450 ildir ki, "Hamlet" göstərilə-göstərilə gəlir. Amma hər dəfə təzədir. Çünki peşəkar, ciddi rejissor əsəri götürür və bilir ki, ona fərqli baxışla yanaşmaq lazımdır. Bu mənada, əlbəttə ki, klassikaya dönə-dönə qayıtmaq lazımdır.

Sizin fikrinizcə, bəs bizim cəmiyyət dünyanı indi hansı rəngdə görür?

-Cəmiyyət ayrı-ayrı adamlardan ibarətdir. Cəmiyyətdə həyatından razı olan insanlar da var, razı olmayanlar da. Onların da hər birinin öz mövqeyi, öz dünyagörüşü var. Bu baxımdan düşünürəm ki, cəmiyyət dünyanı müxtəlif rəng çalarlarında görür.

Ramiz Həsənoğlu üçün susmaq bu gün nə dərəcədə çətindir?

-Baxır nə barədə susursan. Ramiz Rövşəndən eşitmişəm bunu, o da yəqin, kimdənsə eşidib: Ən gözəl şeir hələ yazılmamış şeirdir. Yəni şairin susmağı da poeziyadır. O mənada düşünürəm ki, rejissorun susmağı onun yaradıcılığının bir nişanəsidir. Bu baxımdan hesab edirəm ki, bəzən rejissor susmalıdır ki, sonra dili açılsın.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Əslində, onun barəsində çox az bilirik. O isə çoxundan çoxuna layiqdir. O Azərbaycanımız üçün elə böyük miqayaslı işlər görüb ki, sayı-hesabı bilinməz. Yaxın günlərdə yazıçı Varisin Bakıda işıq üzü görəcək “Gecə reysinə bilet” romanı sizləri bu böyük şəxsiyyətlə daha yaxından tanış edəcək. Xatırladım ki, daha öncə bu kitab Moskvada, nüfuzlu Klassiklər və müasirlər seriyasından 5000 tirajla nəşr edilibdir, qısa vaxtda təkrar çapa da getməyə, Rusiya Ədəbiyyat Mükafatının (İSP versiyasında) şort-listinə düşməyə də macal tapıbdır. Çünki, Musa Əliyev tək Azərbaycanın yox, nəhəng SSRİ-nin fədakar dövlət xadimi olubdur. Tək bizim deyil, rusların, hətta əlcəzairlilərin də ona vəfa borcları vardır.

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının prezidenti, Milli Məclisin deputatı, akademik İsa Həbibbəyli görkəmli dövlət xadimi Musa Əliyevin gündəlikləri əsasınmda ölümündən çox-çox sonar işıq üzü görmüş “Ömrüm” kitabı barədə aşağıdakıları deyib:

"Fikrimcə, akademik Musa Əliyevin "Ömrüm" memuarı kimi qiymətli tale romanı görkəmli alim və tanınmış dövlət xadiminin yaşadığı dövrün konyukturalarından uzaq olan müstəqil bir akademik baxışın, daxilən, mənəvi cəhətdən azad olan obyektiv düşüncənin təbii əks-sədası olaraq yazılmışdır. Bizə görə, "Ömrüm" memuarının bir şəxsiyyətin tale romanı olmaqla, həm də geniş mənada böyük bir tarixi epoxanın salnaməsi kimi ümumiləşməsinin əsas səbəblərindən biri, bəlkə də ən birincisi onun müəllifinin şəxsiyyətə dəyər verərkən yaşadığı cəmiyyətin azad və müstəqil baxışının aparıcı siması meyarı ilə qiymətləndirməsi ilə əlaqədardır. "Ömrüm" memuarına təqdim olunan dövr və haqqında danışılan şəxsiyyətlər məhz həmin meyar əsasında işığı və ya qaranlığı təmsil edənlər kimi səciyyələndirilir. Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi dövründə, ölkəmizin tam ərazi bütövlüyü və suverenlik qazandığı tarixi bir mərhələdə "Ömrüm" memuarının Azərbaycan dilinə tərcümə edilməsi və kitab halında yüksək poliqrafik səviyyədə nəşr olunması da tamamilə qanunauyğun olub, hazırkı azad və demokratik bir cəmiyyətdə şəxsiyyətin müstəqil düşüncəsinin ölkəsinin müstəqilliyi ilə üzvi vəhdət təşkil etməsinin təntənəsini əks etdirir. Akademik Musa Əliyevin və "Ömrüm" kitabında onun əqidə və əməl dostları olaraq təqdim edilən görkəmli işıqlı simaların ağrısı da və ən böyük arzuları da məhz bundan ibarət idi".

***

Musa Əliyev 11 aprel 1908-ci ildə Şamaxı şəhərində anadan olmuşdur. Orta məktəbi əla qiymətlərlə bitirərək 1926-cı ildə Azərbaycan Politexnik İnstitutuna daxil olmuşdur. 1931-ci ildə "Geoloji-kəşfiyyat" fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmiş, aspiranturaya qəbul olunmuş, daha sonra assistent vəzifəsinə təyin edilmiş və 28 yaşında namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir.

Azərbaycanda mezozoy faunasının sistemli öyrənilməsinin əsasını qoymuşdur. 1941–1945-ci müharibə illərində cəbhənin neft məhsullarına olan tələbatını ödəmək məqsədilə Cənubi Qafqaz respublikalarında mühəndis-texniki kadrların hazırlanmasına cavabdeh olmuş və uğurlu fəaliyyətinə görə Lenin ordeni ilə təltif olunmuşdur.

Musa Əliyevin prezidentliyi müddətində Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Geologiya İnstitutunda paleontologiya və stratiqrafiya şöbəsi yaradılmış, orada 4 laboratoriyanın fəaliyyəti bərpa edilmişdir. Akademiya şəhərciyinin layihəsinin başa çatdırılması, tikintiyə icazə alınması, Moskvada SSRİ hökumətində maliyyə vəsaitlərinin ayrılması işlərində Musa Əliyevin əvəzsiz xidmətləri olmuşdur. Onun müəllifliyi və redaktorluğu ilə 7 cildlik Azərbaycan geologiyası toplusu nəşr olunmuş, Şamaxı rəsədxanası, Fizika İnstitutunda "Astronomiya ekspedisiyası, astrofizika" şöbəsi yaradılmışdır.

O, təbaşir dövrünün inoseram faunası, sistematika və biostratiqrafiya sahəsində tanınmış mütəxəssis olmuş, Qafqazın, Orta Asiyanın, Qərbi Sibirin neft-qazlı komplekslərinin stratiqrafik tədqiqini aparmış, həmçinin Əlcazair Saxarası və Atlasların, Yaxın və Orta Şərqin regional geologiyası və neftliliyi ilə məşğul olmuşdur. Mezozoy üzrə Bakı paleontoloq və stratiqraflar məktəbinin yaradıcısıdır. 

Lenin ordeni, iki Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni, "Şərəf nişanı" ordeni və medallarla təltif edilmişdir. 40 elmlər doktoru və namizədi yetişdirmişdir.210 elmi əsərin, o cümlədən 15 monoqrafiyanın müəllifidir.

Allah rəhmət eləsin!

Amin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.04.2026)