İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Teatr tariximizə yazılan bir ad da var: Rafiq Əliyev. O, Azərbaycan teatr sənəti qarşısında göstərdiyi xidmətlərə görə 1990-cı ildə Respublikanın əməkdar artisti, 2007-ci ildə Respublikanın xalq artisti fəxri adlarına layiq görüldü. Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqının "Qızıl Dərviş" mükafatını aldı, "Humay" ictimai milli mükafatını qazandı. 31 iyul 2017-ci ildə Azərbaycan kinematoqrafiyasının inkişafında xidmətlərinə görə, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə də layiq görüldü.

2019-cu ildə 70 illiyi təntənə ilə qeyd edildi. Amma 71-i yaşamaq ona qismət olmadı. 16 aprel 2020-ci ildə uzun sürən xəstəlikdən sonra vəfat etdi. Bu gün onun anım günüdür...

Rafiq Əliyev 14 noyabr 1949-cu ildə Füzuli rayonunun Merdinli kəndində anadan olub. 1957-ci ildə Bakıdakı 58 saylı orta məktəbin birinci sinfinə gedib, 1968-ci ildə həmin məktəbi bitirdikdən sonra Leninqrad (indiki Sankt-Peterburq) şəhərində Mədəniyyət İnstitutunun Mədəni-Maarif fakültəsinin Rejissorluq bölməsinə daxil olub.

 1971-ci ildə Qırmızı bayraqlı Qara dəniz Donanmasında hərbi qulluğa çağırılıb və 3 il hərbi xidmət edib. 1974-cü ildə Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun Musiqili Komediya Aktyorluğu fakültəsinə qəbul olunub, 1970-ci ildə oranı bitirib. 1976-cı ildə Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar Teatrına işə dəvət olunub.

Teatrda çalışdığı 30 ildən artıq dövrdə maraqlı obrazlar qalerayası yaradıb. Bunlardan "Bumbaraş"da Bumbaraş, "Üç muşketyor"da Aramis, "Təmas"da Andrey, "Müsyö Jordan və Dərviş Məstəli Şah"da Hatəmxan ağa, "Buratino"da Karabas-Barabas, "Buraxılış gecəsi"ndən Gena, "Müfəttiş"də Dobçinski, "Keçən ilin son gecəsi"ndə Süleyman, "Quyu"da Akif və başqa obrazları qeyd etmək olar.

Aktyorun yaratdığı Akif obrazı 1966-cı il mövsümünün ən yaxşı kişi rolu elan edilib. Teatrda işləməklə yanaşı Rafiq Əliyev "Azərbaycanfilm" kinostudiyasının istehsal etdiyi 20-dən çox bədii filmə çəkilib.

Onlardan "Babamızın babasının babası"nda reportyor, "Ötən ilin son gecəsi"ində Süleyman, "Üzeyir ömrü"ndə Əli Terequlov, "Qəm pəncərəsi"ndə general-qubernator, "Ələqə" filmində astrofizik və psixiator, "Lətifə" filmində komsomol rəhbəri, "Cansıxıcı əhvalat"da ortancıl qardaş, "Ailə dairəsi"ndə Qarif, "Nə gözəldir bu dünya"da Ramiz, "Otel otağı" filmində ingilis professoru Luis obrazları xüsusi ilə fərqlənir.

Rafiq Əliyev televiziyada da gözəl obrazlar yaradıb. M. Ə. Rəsulzadə haqqında filmdə Stalin, "Cəza"da Kərim, "İlğım"da Kişi kimi obrazlar buna parlaq misaldır. 1994-cü ildən Gənc Tamaşaçılar Teatrında quruluşçu rejissorkimi fəaliyyət göstərib.

Həmin teatrın səhnəsində "Blez", "Qar qız və yeddi cırtdan", "Bir dəfə Braziliyada", Donaldın qeyri-adi sərgüzəştləri", "Nəsrəddin", Sarıköynək günəşi necə gətirdi", "Hind fantaziyası", "Şəhərli kürəkən", "Krokodil Genanın məzuniyyəti", "Arzuları gerçəkləşdirən", "Sirr", "Çimnaz xanım yuxudadır" əsərlərinə maraqlı quruluşlar verib və bu tamaşalar tamaşıçılar tərəfindən rəğbətə qarşılanıb.

Rafiq Əliyevin rejissor fəaliyyəti təkcə Gənc Tamaşıçalar Teatrı ilə bitmir. "İbrus" teatrında "Şirə bənzər", Akademik Milli Dram Teatrında "Hamlet", İstanbul Bələdiyyə Teatrında "Arslana bənzər", Qazax Dövlət Dram Teatrında "Alov" onun bir rejissor, kimi uğurla tamaşaya qoyduğu əsərlərindəndir.

Çoxşaxəli yaradıcılıq fəaliyyəti göstərən Rafiq Əliyev həmçinin bir sıra beynəlxalq kino layihələrində ikinci rejissor, kastinq direktoru kimi də çalışıb. Rejissor R. Fətəliyevin çəkdiyi "Həqiqət anı" filmində Əli Ömərov, "Qraf Krestovski" filmində həbsxana rəisi, "Hökmdarın taleyi"ndə Vanya yüzbaşı, Orxan Fikrətoğlunun çəkdiyi "Papaq" filmində Başçı, Mehriban Ələkbərzadənin "Ölümünə məhkum olmuşlar" filmində müstəniq görkəmli aktyorun son illərdə yaratdığı gözəl ekran obrazlarındandır.

Filmoqrafiya

1. Afroditanın qolları

2. Ailə

3. Araqarışdıran

4. Avqust gələndə

5. Azərbaycan xanlıqları. Naxçıvan və İrəvan xanlıqları. 5-ci film

6. Babamızın babasının babası

7. Bəyaz həyat.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Başlığa boşuna “Cabbar, Xan, Bülbül... – Bəs Məmmədtağı necə olsun?” kəlmələrini çıxarmamışam ki. Klassik musiqimizdən danışanda əsla Məmmədtağı Bağırov yada düşmür. Bəlkə də o səbəbdən ki, o, opera müğənnisi olub.

Halbuki düşməlidir. Ən azı, bugünkü anım günündə onu xatırlamalıyıq.

Məmmədtağı Bağırov 5 avqust 1890-cı ildə Bakıda anadan olub. İki il mollaxana təhsili alıb, mütərəqqi üsullu rus-tatar məktəbində beş il oxuyub. İlk dəfə səhnəyə 1909-cu ildə, "Nicat" teatr truppasında göstərilən Üzeyir Hacıbəyovun "Leyli və Məcnun" operasında xorun tərkibində çıxıb, bundan əlavə, burada dram və komediya tamaşalarında epizodik rollar oynayıb

Bariton səsə malik olan müğənni 1914-cü ildən solist kimi çıxış edib.

Məmmədtağı Bağırov 1914–1919-cu illərdə "Səfa", Hüseynqulu Sarabskinin yaratdığı "Müsəlman opera artistləri", "Zülfüqar bəy və Üzeyir bəy Hacıbəyov qardaşlarının müdiriyyəti" teatr truppalarında çıxış edib. Yeniyetmə yaşlarından özünə "Əraqi" ləqəbini götürüb.

Bəzi proqram afişalarda təxəllüsü "İraqi" kimi də verilib.  1920-ci ildən Azərbaycan Dram Teatrının opera truppasında işləyib. Kollektiv 1925-ci ildə Azərbaycan Dram Teatrından ayrılaraq Rus Operasının nəzdinə keçən vaxt Məmmədtağı Bağırov da yeni teatr truppasının tərkibinə qatılıb.

Məmmədtağı Bağırov 1934-cü ildə Qlierin "Şahsənəm" operasında Şahvələdin partiyasını ifa edib, sonra Müslüm Maqomayevin "Nərgiz" operasında Ağalarbəyin obrazını yaradıb, 1937-ci ildə isə Üzeyir Hacıbəyovun "Koroğlu" operasında Həsən xan rolunda çıxış edib.

1938-ci ildə Moskvada keçirilən Azərbaycan incəsənət və ədəbiyyatı ongünlüyündə M. T. Bağırov müvəffəqiyyətlə çıxış edib, ongünlükdən sonra o, Rossininin "Sevilya bərbəri" operasında Don Bazilionun, "Arşın mal alan" operettasında Sultan bəyin partiyalarını və başqa partiyaları ifa edib.

Əsas partiyaları: Həsən xan ("Koroğlu", Üzeryir Hacıbəyov), Aslan şah, Ağalar bəy ("Şah İsmayıl", "Nərgiz", Müslüm Maqomayev), Şahvələd ("Aşıq Qərib", Zülfüqar Hacıbəyov), Əbdüləli bəy ("Sevil" Fikrət Əmirov), Bartolo ("Sevilya bərbəri", Coakkino Rossini).

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

- "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni

- "Qafqazın müdafiəsinə görə" medalı

- "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə" medalı

Müğınni 16 aprel 1961-ci ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Azərbaycanınəngörkəmlibəstəkarlarındanbirinin – Tofiq Quliyevin oğlu olan Azərbaycanın ən görkəmli rejissorlarından biri – Eldar Quliyev.

O, atası haqqında danışanda onun yalnız adını çəkir, Tofiq deyə müraciət edir. Özünün dediyinə görə, məktəbdə oxuyanda atası Moskvada oxuyur, həm də işləyirmiş. Eldar Quliyevi nənəsi saxlayıb. Atası Bakıya qayıdıb ev alanda isə Eldar Moskvaya oxumağa gedib. Onların yolu öz təbirincə desək, bir gəlməyib. Eldar Quliyev atasını da, anasını da adları ilə çağırıb, nənəsinə isə ana deyib. Onun nənəsi məşhur dövlət xadimi Ayna Sultanovanın bacısı olub.

Bu gün görkəmli rejissor, Xalq artisti Eldar Quliyevin anım günüdür.

Eldar Quliyev 18 yanvar 1941-ci ildə Bakıda anadan olub. 1960–1966-cı illərdə Moskvada Ümumittifaq Dövlət Kinematoqrafiya İnstitutunun rejissorluq fakültəsində, Sergey Gerasimovun kursunda təhsil təhsil alıb. 1967-ci ildən "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında işləyib. "Biri vardı, biri yoxdu…" adlı ilk qısametrajlı filmini çəkib.Kifayət qədər bədii və sənədli filmin müəllifidir. Kifayət qədər bədii və sənədli filmin müəllifidir.

VQİK-də oxuyan zaman Eldar Quliyev o dövrün tələbə məzunlarından olan Andrey Tarkovski, Konçalovski, Mixalkovla ünsiyyətdə olub. Onların diplom tamaşalarında iştirak edib. O vaxtlar Moskvada qalmaq az adama nəsib olurdu. Eldar Quliyevə orada qalıb işləmək təklif olunsa da, razılaşmayıb, Bakıya gəlib. Sonralar da ona bu təklif olunanda getməyib. Onun imtinasına səbəb isə artıq ailə qurması və iki qızının doğulması olub. Eldar Quliyev düşünürdü ki, qızlarını Moskvada tərbiyə etmək onun üçün çətin olar. Həm də bir azərbaycanlı kimi o, Azərbaycanda yaşayıb yaratmağı, özünü Azərbaycana borclu olmasını sanırdı.

1969-cu ildə ilk böyük ekran əsəri olan "Bir cənub şəhərində" filmi ilə özünü təsdiqləyib və bu filmlə Azərbaycan kinosunda yeni bir mərhələnin təməlini qoyub. 1979-cu ildə "Babək" filmini çəkir və bu film professionallıq səviyyəsinə, kütləvi və batal səhnələrin miqyasına görə heç də xaricdə istehsal olunan bu tipli filmlərdən geri qalmırdı. Həmin illərdə "Babək" filmi 52 ölkə tərəfindən satın alınıb.

Bunlarla yanaşı "Ən vacib müsahibə", "Var olun, qızlar…", "Ürək… Ürək…", "Nizami", "Nə gözəldir bu dünya…", "Girov", "İstanbul reysi", "Dərvişin qeydləri" və s. filmlərə quruluş verib. Həmçinin bir neçə filmin ssenari müəllifi olub. Çəkdiyi filmlərin bir neçəsi kinofestivallarda priz və mükafatlara layiq görülüb. Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində kino kafedrasının professoru, Bakı Beynəlxalq Multikulturalizm Mərkəzi Himayəçilik Şurasının üzvü olub.

Ən böyük uğuru “Babək” filmi ilə qazanıb. Film professionallıq səviyyəsinə, kütləvi və batal səhnələrin miqyasına görə xaricdə istehsal olunan bu tipli filmlərdən əsla geri qalmır. Həmin illərdə "Babək" filmi 52 ölkə tərəfindən satın alınıb.

Çəkdiyi filmlərin bir neçəsi kinofestivallarda priz və mükafatlara layiq görülüb.

Eldar Quliyev 1987-ci ildən "Debüt" Eksperimental Gənclik yaradıcılıq studiyasının rəhbəri kimi fəaliyyət göstərib. Azərbaycan Professional Kinorejissorlar Gildiyasının ən fəal yaradıcılarından olan Eldar Quliyev Gildiya yaradılan gündən qurumun prezidenti olub. Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində kino kafedrasının professoru olub.

Rejissoru olduğu filmlər

- Səməd Vurğun

- Biri vardı, biri yoxdu...

- Bir cənub şəhərində

- Abşeron ritmləri

- Ən vacib müsahibə

- Var olun, qızlar...

- Səmt küləyi

- Ürək... Ürək...

- Sevinc buxtası

- Babək

- Yalançını evinəcən qovarlar

- Nizami

- Gümüşgöl əfsanəsi

- Burulğan

- Təxribat

- Dostuma məktub

Bədii rəhbəri olduğu filmlər

1. Qızıl uçurum

2. Bəyin oğurlanması

3. Ata

4. Dəvətnamə

5. Bəxtəvər

6. Güzgü (II)

7. "Yapon" və yaponiyalı

8. Lal

9. Təbəssüm

10. Vahimə

11. Əsirin qayıtması

12. Odla qol-boyun

İştirak etdiyi filmlər

- Cənub buxtası

- Azərbaycan kinosu-80

- Azərbaycan naminə

- Yaşadım ki, yaşadam

- Yaşadan, yaşayan Yaşar

Ssenari müəllifi olduğu filmlər

1. Biri vardı, biri yoxdu...

2. Sevinc buxtası

3. Yalançını evinəcən qovarlar

4. Nizami

5. Gümüşgöl əfsanəsi 

6. Burulğan

Çəkildiyi filmlər

- Dantenin yubileyi

- Mənim ağ şəhərim

Haqqında çəkilən film

- Hər filmimdə özümü görürəm. Eldar Quliyev

Rejissor köməkçisi olduğu film

- Əsl dost

İdeya müəllifi olduğu film

- Girov

Çəkilişinə köməklik etdiyi film

- Kədərimiz... Vüqarımız...

Diplom rəhbəri olduğu film

- Kəsişməyən yollar

Atası ilə yaradıcı münasibətlərinə gəlincə, mütləq “Babək” filmi barədə danışmaq lazımdır.

1979-cu ildə Bədii Şura “Babək” filmini rejissor Həsən Seydibəylinin çəkəcəyini təsdiqləmişdi. Bəstəkarı isə Tofiq Quliyev olmalıydı. Həsən Seyidbəyli aktyorlar arasında bölgülərə başladığı vaxt qəfildən naməlum səbəblərlə bağlı Həsən Seyidbəyli sənət həyatında ilk dəfə qadağa ilə üzləşir. “Babək” filminin çəkiliş hüququ ondan alınaraq, məhz Eldar Quliyevə tapşırılır.

Səbəb kimi çəkiliş ərəfəsində Həsən Seyidbəylinin səhhəti ilə bağlı xəstəxana şəraitində müalicə alması göstərilir. Guya müalicə müddəti uzandıqca sağalacağına gümanı azalan Seyidbəyli gözlənilmədən fikrini dəyişib və filmin quruluşçu rejissoru işindən könüllü olaraq imtina edib. Əslində belə deyildi və böyük rejissor haqsızlıqla üzləşmişdi. Həsən Seyidbəyli ilə “Babək” filmində bəstəkar kimi işləməli olan Tofiq Quliyev isə oğlu ilə işləməkdən imtina edir, bildirir ki, dostu Həsən Seyidbəyliyə xəyanət edə bilməz.

Eldar Quliyev bu barədə xatirələrində yazır:

“Bir gün evdə oturmuşdum, atam zəng elədi və dedi ki, Eldar, incimə, mən filmdən imtina edirəm. Səbəbini də belə izah etdi ki, Həsən Seyidbəyli ilə uzun illərin dostuyuq, onu tapdalaya və bu filmdə iştirak edə bilmərəm. Mən insan kimi onu anladım və bəstəkar Polad Bülbüloğluyla işləməli oldum”.

Bax belə mərd kişilər var idi bir zamanlar…

Mükafatları

1. "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı — 1 dekabr 1982

2. "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı — 23 dekabr 1976

3. Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı — 1978 ("Sevinc buxtası" bədii filminə görə)

4. "İstiqlal" ordeni — 23 yanvar 2021

5. "Şərəf" ordeni — 14 yanvar 2011

6. "Şöhrət" ordeni — 17 yanvar 2001

7. "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni

8. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fəxri diplomu — 14 yanvar 2016

9. "Qızıl çinar" beynəlxalq mükafatı — 10 may 2018

10. Azərbaycan Respublikası Kinematoqrafçılar İttifaqının "Milli kino" mükafatı — 14 yanvar 2016

Eldar Quliyev 18 yanvar 2021-ci ildə infarkt keçirib. Bir müddət müalicə alıb. Xalq artisti 16 aprel 2021-ci ildə müalicə aldığı Respublika Müalicəvi Diaqnostika Mərkəzində vəfat edib. Yasamal qəbiristanlığında həyat yoldaşının məzarı yanında torpağa tapşırılıb. 2022-ci ildə kinorejissorun vəfatının ildönümü, 2026-cı ildə isə 85 illik yubileyi münasibətilə Azərbaycan Dövlət Film Fondunda xatirə gecələri keçirilib.

Və sonda bir epizod. Eldar Quliyevin nənəsi dindar olduğundan beş, altı yaşından onu özü ilə yaşadıqları evin yaxınlığında yerləşən Təzə Pir məscidinə aparırmış. Eldar Quliyev sonralar xarirələrində deyir ki, məsciddə şaxsey-vaxsey olanda nənəm məni ora aparırdı. İndiyə qədər yadımdadır ki, beş yaşımda Təzə Pirin həyətində sinə vurmuşam.

Məsciddə gündə beş dəfə azan oxunanda evlərində eşidərdilər. Ona görə də Allaha həmişə inanan adam olub. Nə vaxtsa Məkkəni və Yerusəlimi ziyarət etmək niyyətində olub.

Amma biz biləni, bu ziyarətlər ona qismət olmayıb.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.04.2026)

Nərmin Quliyeva,

psixoloq

Fariz Əhmədov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının Naxçıvan təmsilçisi

Enerji anlayışı insan düşüncəsinin ən qədim və ən dərin mövzusudur. Elm bu anlayışı ölçülə bilən fiziki kateqoriya kimi izah etsə də, insan təfəkkürü enerjini yalnız fiziki yox, həm də mənəvi, psixoloji və fəlsəfi səviyyədə dərk etməyə çalışır. Çalışdıqca isə daha çox sual ortaya çıxır. İnsan sadəcə enerji daşıyıcısıdır, yoxsa enerjini formalaşdıran şüurlu varlıq?

Beynimiz hər saniyə milyardlarla siqnal ötürür. Bu siqnallar düşüncələri, xatirələri və qərarları formalaşdırır. Maraqlıdır ki, adi bir fikir belə insanın fizioloji vəziyyətinə təsir edə bilir. Qorxu ürək döyüntüsünü sürətləndirdiyi halda, sevinc hormonların ifrazını dəyişir, kədər isə bədəni zəiflədir. Bu mənada enerji ifadəsi metaforik anlam daşısa da, onun arxasında real bioloji proseslər dayanır. Bəs enerjini nə azaldır və yaxud çoxaldır?

Hamımızın sevdiyi və gecə yuxusuz qalmaq üçün istifadə etdiyimiz kofe, sən demə, enerjini azaldan səbəblər sırasında imiş. Əksinə olaraq, qızılgül yağı enerjinin çoxalmasına səbəb olur.

 Bəlkə də insan enerjisi ən güclü silahdır. Hətta bu enerji ilə xəstəlikləri belə müalicə etmək mümkündür. Hansı ki, artıq inkişaf etmiş Uzaq Şərqdə əl enerjisi ilə müalicə terapiyasının tarixi çox qədimə dayanır.

Son zamanlar dilimizdə daha çox işlənən terminlərdən biri manipulyatordur. Yəni insanların hisslərinə, düşüncə və davranışlarına açıq və gizli şəkildə təsir göstərərək öz məqsədləri üçün istifadə edən şəxs. Düşünün, həmin manipulyator enerjinizi sorur və siz qibtə edirsiniz ki, bu necə də mütəvazi insandır. Artıq bir müddət sonra beyniniz sizi həqiqətən də inandırır ki, sizin ona ehtiyacınız var. Həqiqət isə ağla-qaranın, gecə ilə gündüzün arasında gizlidir.

Əslində enerji dediyimiz şey bəlkə də bizim ruhumuzdur. Ruhu paklaşdırmaqla enerjini artırmaq eyni nəticəyə gəlib çıxırmırmı? Tanrı bütün kainata enerjini verən və yaxud yaradanın özüdür. Quranda deyilir: “Mən ona surət verib ruhumdan üfürdüyüm zaman siz ona (ibadət yox, təzim məqsədilə) səcdə edin!” (əl-Hicr surəsi, 29-cu ayə). Bəlkə də Tanrının bizə öz enerjisini ötürməsi mənasındadır bu ayə.

Ruh bədəndən çıxanda insan ölür. Sanki elektriklə işləyən soyuducunu cərəyandan ayırırsan. Biz də daxili enerjini xarici enerjiyə çevirə bilsək, biz də yaradıcı olarıq. Necə ki, biz də Allahdanıq, yəni Onun yaratdıqlarıyıq. Nəsimi deyirdi: “Həqq mənəm”. O, bunu ən kiçik detallarına kimi anlaya və düşünə bilirdi. Lakin zaman, mühit və məkan imkan vermədi ki, o, nə demək istədiyini açıq bəyan etsin.

Düşünün, yer üzündəki bütün insanlar təmənnasız yaxşılıqlarla rəngarəng dünyada şad və xürrəmdirlər. Eynilə cənnətdəki kimi. Dini kitablarda da yazılır ki, cənnətə yalnız saf və günahsız insanlar gedəcək. Deməli, cənnəti insan yaradır. Şair necə deyirdi: “Hərəmiz ölüb kölgəmizlə cənnətin şəklini çəkəcək”.

Tarix boyu müxtəlif mədəniyyətlərdə insanın daxili gücü ilə bağlı mistik anlayışlar formalaşıb. Tibet mistisizmində “tulpa” kimi anlayışlar insan düşüncəsinin maddi təsir gücü ilə əlaqələndirilir. Lakin bu cür iddialar elmi baxımdan təsdiqlənməyib və daha çox inanclar sistemi daxilində qiymətləndirilir.

Bəzi yanaşmalarda daş-qaşların, ətirlərin və digər bir çox aksesuarların da xüsusi enerji daşıdığı qeyd olunur. Bu inancın Şərq ölkələrində daha qabarıq şəkildə özünü büruzə verir. Elmi cəhətdən isə bu cür təsirlər əsasən psixoloji və ya fiziki xüsusiyyətlərlə izah edilir. Məsələn, qızılın yaxşı elektrik keçiricisi olması onun texniki sahədə geniş istifadəsinə səbəb olsa da, insan şüuruna birbaşa təsiri sübuta yetirilməyib. Lakin zaman keçdikcə dəyəri artdığından qızılı elektrik istifadəsində mis əvəzləyib.

Enerji insan beynindən çıxan dalğadır. Beyin isə suyun içindədir. Su isə, bilirik ki, ən sürətli ötürücüdür. Necə ki, deyirlər: “Əli sulu halda elektrikə toxunma”. Yaxud naqil suya düşəndə, su elektriklə yüklənmiş olur. Deməli, elektrik sudan yaranmır, lakin su onu ötürür.

İnsan bədəninin ortalama 50–80 faizi sudan ibarətdir. Lakin bu nisbət yaşa, cinsiyyətə və bədən quruluşuna görə dəyişir. Orta hesabla yetkinlərdə 60 faiz, körpələrdə 80 faiz, yaşlılarda isə bu nisbət azalır. Su beynin 75–85 faizini, qanın 92 faizini, əzələlərin isə 79 faizini, sümüklərin isə 35 faizini təşkil edir. Deməli, su həm saf enerjinin mənbəyi,  həm də həyat üçün vacib elementdir.

Qan təzyiqi düşən zaman başımız fırlanır, qulağımıza uğultu gəlir, gözlərimiz qaralır. Elə düşünürük ki, uçuruq. Amma huşumuzu itirmirik. Yıxılmamaq üçün yavaşca nədənsə yapışıb otururuq, bu hal keçsin deyə. Sizcə, bu, beyin proqramının bir anlıq “error” verməsi ola bilər? İndi sual edirik: əgər bu hal çox çəksə, bizi nə gözləyir?

Ölüm zamanı həyat fəaliyyətinin dayanması bəzən enerji mənbəyinin kəsilməsi ilə müqayisə olunur. Bu bənzətmə obrazlı olsa da, elmi baxımdan həyatın sona çatması bioloji proseslərin dayanması ilə izah edilir. Bəlkə də elə ruh ən böyük enerjidir ki, bədəndən çıxdıqdan sonra bütün əlaqə kəsilir və faktiki ölüm gerçəkləşir.

Müasir elm göstərir ki, insan düşüncəsi birbaşa fiziki obyektləri yaratmaq gücündə deyil. Lakin dolayı təsir danılmazdır. İnsan düşünür, qərar verir və hərəkət edir. Nəticədə gerçəklik dəyişir. Yəni düşüncə birbaşa yox, davranış vasitəsilə dünyanı formalaşdırır.

Demək olar ki, enerji həm reallıqdır, həm də metaforadır. Onu necə başa düşdüyümüz isə bizim dünyanı necə gördüyümüzü müəyyən edir. İnsan nə qədər öz daxili dünyasını dərk edərsə, xarici dünyaya təsiri də bir o qədər şüurlu olar. Bəlkə də əsas sual budur: insan enerjini idarə edir, yoxsa enerji insanı?

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.04.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Bəzən insan həyat boyu bir işarə gözləyir — bir söz, bir xəbər, bir dönüş nöqtəsi. 1986-cı ildə ekranlaşdırılan İşarəni dənizdən gözləyin məhz bu gözləntinin, bu daxili həyəcanın və ümidin kino dilində ifadəsidir.

"İşarənidənizdəngözləyin" filmibarədə danışacağıq.

Filmin rejissoru, aktyor və rejissor kimi tanınan Ceyhun Mirzəyev bu ekran əsərində insanın daxili dünyasını, gözləmə psixologiyasını və taleyin gətirdiyi sınaqları incə bədii üslubla təqdim edir. Filmdə dəniz sadəcə təbiət elementi deyil. O, ümidin, qeyri-müəyyənliyin və zamanın rəmzidir. Dəniz kənarında yaşayan insanlar üçün o, həm həyat mənbəyidir, həm də cavabsız sualların ünvanı.

Burada hər kəs nəyisə gözləyir. Kimisi bir xəbər, kimisi bir insan, kimisi isə həyatını dəyişəcək bir işarə...

Dəniz isə susur. Dalğalar gəlir, gedir, amma cavab vermir.  Rejissor Ceyhun Mirzəyev filmdə hadisələri dramatik gərginliklə deyil, daha çox daxili psixoloji vəziyyət üzərindən qurur.

Personajlar danışır, susur, düşünür. Amma onların əsas “hərəkəti” gözləməkdir. Bu gözlənti bəzən ümidlə doludur, bəzən isə insanı tükəndirən bir səssizlikdir.

Film tamaşaçıya belə bir sual ünvanlayır:

İnsan gözlədiyi işarəni tapmasa, yenə də ümid etməyə davam edə bilərmi? “İşarəni dənizdən gözləyin” filmində insan taleyi ilə barışmaq və ya ona qarşı çıxmaq dilemması ön plana çıxır. Bəziləri gözləyir, bəziləri isə artıq gözləməkdən yorulub.

Dəniz isə hər kəs üçün eyni qalır — səssiz, dərin və sirli. Bu səssizlik insanı öz daxilinə yönəldir. Orada isə bəzən ən çətin cavablar gizlənir.

"İşarəni dənizdən gözləyin" filmi Azərbaycan kinosunda fəlsəfi-psixoloji dramın diqqətçəkən nümunələrindən biridir. Film böyük hadisələrdən çox, insanın daxili aləmini, hisslərini və zamanla münasibətini ön plana çəkir.

Bu ekran əsəri tamaşaçını sakitcə izləməyə yox, düşünməyə vadar edir.

Bəzən insan həyat boyu bir işarə gözləyir. Amma o işarə heç vaxt gəlmir.

Bəlkə də məsələ gözləməkdə deyil...

Bəlkə də insan özü o işarəyə çevrilməlidir.

“İşarəni dənizdən gözləyin” bizə bunu xatırladır:

Ümid bəzən dənizdən gəlmir — insanın öz içindən doğur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.04.2026)

Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Müasir dövrdə qadınların cəmiyyətdə rolu, xüsusilə də qərarverici mövqelərdə təmsil olunması məsələsi geniş müzakirə olunur. Təhsil, sosial stereotiplər və dəyişən ictimai baxışlar bu prosesə birbaşa təsir göstərən əsas amillər kimi önə çıxır. Bəs qadınların liderlik mövqelərinə yüksəlməsində hansı faktorlar həlledicidir və cəmiyyət bu dəyişikliyə necə yanaşır?

Mövzu ilə bağlı “Ədəbiyyat və İncəsənət” portalına açıqlama verən sosioloq Üzeyir Şəfiyev bildirib ki, bizim cəmiyyətimiz kişi mərkəzli cəmiyyət olub. Ənənəvi, patriarxal, kişi mərkəzli cəmiyyət...

"Bu o deməkdir ki, cəmiyyətdə kişi üzərində sosial öhdəliklər daha çox qoyulub. Kişi ailənin və cəmiyyətin taleyində daha çox məsuliyyət daşıyıb. Bu, kişinin üstün mövqeyi, hegemonluğu anlamına gəlmir. Sadəcə olaraq kişi həm ailədə, həm cəmiyyətdə məsuliyyət daşıyıb. Hətta bu, bizim dinimizdən də irəli gələn bir məsələdir. İslam dinində də miras bölgüsü məsələsində kişiyə nisbətən daha çox pay düşür. Nə üçün? Çünki ailənin təminatı, ailənin taleyi kişilərin üzərində məsuliyyət olduğu üçün pay bölgüsündə də kişiyə daha çox verilir. Bu o demək deyil ki, kişini əzizləmək üçün edilir. Sadəcə kişi bu məsələdə məsuliyyət daşıyır. Ona görə də ailə başçısını itirəndən sonra oğlan uşaqları ailədə məsuliyyəti üzərinə götürür və ailəni dolandırmaq onun üzərinə düşür. Əlbəttə, son dövrlər cəmiyyətimizdə düşüncə transformasiyası gedir. Ənənəvi kişi mərkəzli, patriarxal cəmiyyət artıq müəyyən təsirlərlə transformasiya yaşayır. Bu proses həm təbii şəkildə gedir, həm də bəzi xarici təsirlərlə baş verir. Qərb mərkəzləri Azərbaycan kimi ölkələrin ailə institutlarına təsir göstərərək bu institutları sarsıtmağa çalışır və nəticədə cəmiyyət dəyərləri deqradasiyaya uğrayır. Gender bərabərliyi adı altında aqressiv feminist dalğanın təsiri ilə qadın və kişi qarşıdurması yaradılır, qadınlar kişilərə qarşı yönləndirilir və nəticədə ailələrdə münaqişələrin sayı artır, boşanmaların artması da bunun tərkib hissəsidir".

Sosioloqun sözlərinə görə, müxtəlif cəmiyyətlərdə qadın və kişi missiyası həm ailədə, həm də cəmiyyətdə fərqli olub:

"Biz qadını kişi ilə tam eyniləşdirməyə çalışmamalıyıq. Hər cinsin öz missiyası, öz potensialı və imkanları var. Bu potensialları zorla dəyişdirmək düzgün yanaşma deyil və böyük fəsadlara səbəb ola bilər. Tarixdə qadın liderlər də olub. Belə ki, bu bizim cəmiyyətdə də, başqa cəmiyyətlərdə də olub. Amma süni şəkildə deyil. Buna qadir olan qadınlar olub və bunu bacarıblar. Azərbaycan cəmiyyətində heç vaxt cinsə görə ayrı-seçkilik olmayıb. Tarix boyu qadınlar kişilərlə çiyin-çiyinə çalışıblar. Orta əsrlərdə də, cümhuriyyət dövründə də qadınlara müəyyən hüquqlar verilib. Hətta bir çox Avropa ölkələrində bu hüquqlar daha gec verilib. Sadəcə olaraq müxtəlif layihələr, telelayihələr və informasiya vasitələri ilə aparılan təsirlər cəmiyyətimizin ənənəvi dəyərlərini sarsıdır. Bu da cəmiyyətdə müəyyən dəyişikliklərə səbəb olur".

Müsahibimiz vurğulayıb:

"Qadın da, kişi də lider ola bilər. Amma bunu süni şəkildə təşviq etmək, xüsusilə də müəyyən ideoloji təsirlərlə təqdim etmək bizim cəmiyyət üçün müəyyən fəsadlara səbəb ola bilər. Azərbaycan dövlətində qadınlara qarşı ayrı-seçkiliyin bütün formalarına qarşı qanunvericilik bazası mövcuddur. Gender bərabərliyi haqqında 2006-cı ildə ayrıca qanun qəbul olunub. Bu baxımdan Azərbaycan bir çox ölkələr üçün nümunədir. Təhsil sistemində qadınlar geniş təmsil olunur. Səhiyyə sistemində də qadınların payı yüksəkdir. Qərar qəbul etmə səviyyəsində də qadınlar təmsil olunur. Azərbaycanın vitse-prezidenti xanımdır, parlamentin spikeri xanımdır. Deputatların təxminən 20%-ni qadınlar təşkil edir. Komitə sədrləri və digər rəhbər vəzifələrdə də qadınlar var. Bu baxımdan Azərbaycanda qadın-kişi ayrı-seçkiliyi anlayışı yoxdur. Amma cəmiyyətin özündə müəyyən stereotiplər qalmaqdadır. Məsələn, selektiv abortlar məsələsi var. Bu problemə qarşı mübarizə aparılmalıdır. Çünki bu, cəmiyyətdə gender balansına təsir göstərir. Bəzən qız övladına fərqli yanaşma olur, oğlan övladına üstünlük verilir. Bu isə stereotiplərlə bağlı məsələdir və cəmiyyət səviyyəsində aradan qaldırılmalıdır. Dövlət səviyyəsində isə gender bərabərliyi təmin olunub və bu sahədə Azərbaycan nümunəvi ölkələrdən biridir".

Ü. Şəfiyevin fikrincə, bu stereotiplər zamanla aradan qalxır. İnsanlar artıq başa düşür ki, əsas məsələ övladın oğlan və ya qız olması deyil, onun tərbiyəli və layiqli insan olmasıdır:

"Məsələn, elə qız övladları var ki, bir çox oğlanlardan daha məsuliyyətli və bacarıqlıdır".

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.04.2026)

13 aprel 2026-cı il tarixində Qazaxıstanın Almatı şəhərində Qazaxıstan Baş Memarlıq və İnşaat Akademiyasının (KazGASA) və Beynəlxalq Transmilli Təhsil Assosiasiyasının (ITEA) birgə təşkilatçılığı ilə “Yaradıcı iqtisadiyyat üçün rəqəmsal memarlıq, inşaat və süni intellekt” mövzusunda beynəlxalq elmi-praktiki konfrans öz işinə başlayıb. Qeyd olunmalıdır ki, bu mötəbər tədbir 45 illik yubiley tədbirlərinin rəsmi açılışı kimi çıxış edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondundan verilən məlumata görə, tədbirin rəsmi açılış mərasimində fəxri qonaq qismində çıxış edən Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti professor xanım Aktotı Raimkulova, ilk növbədə, Qazaxıstanın memarlıq və inşaat sahəsində aparıcı ali təhsil müəssisələrindən biri olan Qazaxıstan Baş Memarlıq və İnşaat Akademiyasının (KazGASA) yaranmasının 45 illik yubileyi münasibətilə təbriklərini çatdırıb.

Professor Aktotı Raimkulova çıxışında 2025-ci ildə Akademiya daxilində Fondun dəstəyi ilə yaradılmış Türk Mədəniyyəti və İrsi Mərkəzinin fəaliyyətinə xüsusi diqqət çəkib. Bildirilib ki, sözügedən mərkəz türk dünyasının ortaq mənəvi dəyərlərinin tədqiqi, tarixi yaddaşın qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi istiqamətində mühüm elmi-mədəni platforma kimi çıxış edir.

KazGASA ilə əməkdaşlığın perspektivlərinə də toxunan Fondun prezidenti qeyd edib ki, mövcud tərəfdaşlıq yalnız hazırkı layihələrlə məhdudlaşmayacaq, gələcəkdə birgə elmi və təhsil təşəbbüsləri daha da genişləndiriləcək.

Konfransın əsas məqsədi rəqəmsal transformasiya, inşaat sahəsində süni intellekt texnologiyalarının tətbiqi, BIM (Tikinti İnformasiya Modelləşdirilməsi) və “ağıllı şəhər” konsepsiyaları üzrə beynəlxalq təcrübə mübadiləsinin aparılmasıdır. İki gün davam edəcək tədbirdə Azərbaycan, Türkiyə, İspaniya, Yaponiya və Böyük Britaniya daxil olmaqla bir sıra ölkələrdən tanınmış alimlər və sahə mütəxəssisləri məruzələrlə çıxış edirlər.

Konfrans çərçivəsində, həmçinin memarlıq irsinin rəqəmsal qorunması, ekoloji dizayn yanaşmaları və yaradıcı sənayelər üçün yeni nəsil mütəxəssislərin hazırlanması məsələləri ətrafında geniş müzakirələr aparılır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.04.2026)

Ədalət Rəsulova,

AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun əməkdaşı

Yazıçı, nasir, kinodramaturq,  ssenarist, tərcüməçi  Ənvər Qafar oğlu Məmmədxanlı 1913-cü il  fevralın 28-də Göyçay şəhərində anadan olmuşdur. 77 il ömür yaşayan Ə.Məmmədxanlı  bütün şüurlu həyatını Azərbaycan ədəbiyyatı və incəsənətinin inkişafına həsr etmiş, bu yolda sona qədər yorulmadan çalışmışdır. Fəaliyyəti dövründə müxtəlif idarələrdə, fərqli vəzifələrdə işləyən yazıçı  Azərbaycan nəsrində lirikanın görkəmli nümunələrini yaratmışdır

.

    Ə.Məmmədxanlı nəsri öz tematikasına görə çoxcəhətlidir, onu bir nasir kimi daha çox lirik-romantik duyğulu insanın əsl şəxsiyyət kimi formalaşması, mənəvi yetkinliyə can atması maraqlandırır, cəlb edirdi. Onun "Bakı gecələri" povestini oxuyarkən başdan-ayağa lirik bir nəğməni xatırladan bu povestdə ağrı da var, kədər də, sevinc də var, ümid də, inam da. Ə.Məmmədxanlı “Bakı gecələri” povestini 22 yaşında yazmışdı. Bu əsəri yaradıcılığının bünövrəsi hesab etmək olar ki, üzərində neçə  hekayətlər, dramlar, tarixi əsərlər dayanır. Elə ilk qələm təcrübəsindən ədəbi ictimaiyyətin diqqətini cəlb etmiş, heç kimə bənzəməyən yolu, üslubu olduğunu təsdiq etmişdir.

     “Bakı gecələri” povesti Ə.Məmmədxanlı qələminə xas romantik üslubun bir nümunəsidir. Bakı, xüsusən onun gecələri  bizim ədəbiyyatın əbədi mövzusudur. Tək ədəbiyyatın yox, elə musiqinin, təsviri incəsənətin də. Bakı gecələrinin əsrarəngiz gözəlliyinə ilk diqqəti çəkən böyük proletar yazıçısı M.Qorki olmuşdu: “Gecə mən Bakıya dağ üzərindən baxırdım. Şəhərdə və Bibiheybət mədənlərində işıqlardan əmələ gələn gözəlliyə heyrətlə tamaşa edirdim. Bakı Neapol körfəzindən daha çox və daha sıx işıqlıdır”. Belə bir mənzərədən sonra demək istəyirsən ki, sən gəl Bakını bir də indi gör. Hər gün gözəlliyinə gözəllik əlavə olunur, hər gecəsi dünənkindən işıqlı olur.

            Sinən üstə hər addımım bir məhəbbət nəğməsi,

                      Qulağımda yollarının fısıltısı, hikkəsi,

                      Hər qarışın sevda dolu ürəklərin qibləsi,

                      Gözəl Bakım, gözəl Bakım!

    Ə.Məmmədxanlının tərənnüm etdiyi “neft qoxulu, xəzrili-gilavarlı” şəhər 1935-ci ilin Bakısı olsa da, “günçıxan tərəf Qaraşəhər, ondan o yana Ağşəhər, İçərişəhər, bu yandakı Bayıl təpələri” yerindədir.  Amma necə? Daha abad, daha təmiz, çox modern. Əsərdə  hadisələri  lirik atmosferdə təsvir edir. Povestdə əsas hiss və duyğular təsvir edilir, həyəcan və intonasiyası əsərin dilini, tərzini  müəyyən edir. “Bakı gecələri” uzaq dağ kəndindən paytaxta oxumağa gələn yüzlərlə gəncdən birinin müşahidələrinə, yeni mühitə uyğunlaşmasına,  yaşadıqlarına daxili aləminə  həsr edilmiş,  yazıçının özəl təqdimatında oxucuya çatdırılmışdır.

    Ə.Məmmədxanlı nəsrimizdə lirik yazıçı kimi tanınmışdır. Nəsr ədəbiyyatda özünə yer edib təşəkkül tapdıqca poeziyanı arxada qoyur, qarşısında yeni dizaynları olan janr formaları əmələ gətirirdi ki, lirik janr da  onlardan biri idi. Azərbaycan oxucusunun yaxşı tanıdığı A. de Sent-Ekzüperi, K.Paustovski, İ.Bunin, bəlkə də, heç tanımadığı, müasirimiz  A. Makin lirik janrın  nüfuzlu nümayəndələrindəndirlər. Rəsul Həmzətovun “Mənim Dağıstanım” povesti əsl lirik nəsr nümunəsidir. Lirizm 1960-cı illər ədəbiyyatında qol-qanad açmağa başladı, lirik nəsr təyini də başlanğıcını elə o zamanlardan götürdü. Bütün əsərlərdə lirika prozaya eyni dərəcədə daxil olmur. Bəzən təhkiyəni yüngülcə bəzəyir, bəzən isə bütün janrın spesifikasını dəyişir. Azərbaycan ədəbiyyatında isə lirik nəsrin yaradıcıları  deyəndə ilk növbədə göz önünə xalq yazıçıları  Ə.Məmmədxanlı və İ.Əfəndiyev gəlir. Eşidəndə nəsr və nəzm uzaq qütblər kimi düşünülsə də, əslində, biri digəri olmadan keçinə bilməz. Hələ A.S.Puşkin deyirdi: “Onlar bir nöqtədə tapışdılar. Daş və su kimi. Buz və alovtək. Və… şeirlə nəsr kimi”. Rus şeirinin nasirlərindən olan K.Paustovski yazırdı ki, nəsrin ritmi yazıçının şeiri absolyut qavramasından asılıdır. Coğrafiyasından, milliyyətindən asılı olmayaraq bu janrın nümayəndələrini birləşdirən xüsusiyyətlər – müəllif monoloqu  (etirafnamə), qəhrəmanın əhval-ruhiyyəsi, “konfliktin əks cəbhələrdə surətlərin arasında deyil, daha çox surətin özünün özü ilə mübarizəsidir. Kiçik hekayələr ustası kimi tanınan Ənvər Məmmədxanlı sonralar iri həcmli əsərlər-pyeslər yazmağa başlayır. 1963-cü ildə C.Cəfərovun “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetində çap etdirdiyi məqaləsində oxuyuruq: “Deməli, hekayə ustası Ənvər dramaturgiya və romançılıqda da yeni və mənalı söz demək iqtidarındadır. Janr məhdudluğu heç də istedad məhdudluğu demək deyildir, məhdud bir janr daxilində də dərin və gözəl görünmək olar. Lakin ədəbi təcrübə göstərir ki, istedadlı yazıçılar həyatı rəngarəng gördüklərindən bir janr daxilində qala bilmirlər, onlar müxtəlifliyə can atırlar, çünki bu halda öz istedadlarını daha yaxşı ifadə edə bilir, həyatla daha əhatəli bir təmas yaradaraq ona daha mükəmməl təsir göstərə bilirlər”. 

Hekayələr, kiçik kinonovellalar, romanlarından dövrü mətbuatda çap olunan parçalar Ənvər Məmmədxanlı istedadının müdrikliyinin bariz sübutudur.

Və nəhayət, Cəfər Cəfərov demişkən, “bir janr yönündə özünü tam ifadə eləyə bilməyən” və içindəki ağrılara, xatirələrə, xatirələrin çoxluğuna tab gətirə bilməyən bu yazıçı özü öz içi ilə sorğuya, danışığa başlayır. Əslində elə onun hər bir əsəri onun özüylə danışığı idi, özünə hesabatı idi.

      Ə.Məmmədxanlı bənzərsiz hekayə ustasıdır.  Onun “Ayrıldılar”, “Ananın ölümü”, “Ay işığında”, “Karvan dayandı”, “Qızıl qönçələr”, “Baş xiyabanda” və s. hekayələri bu kiçik janrın klassik nümunələridir.  Onun “Buz heykəl" i ilk oxuduğumuz hekayələrdən olub. Bu əsəri yazıçı 1944-cü ildə, müharibənin sonuna yaxın yazmış olsa da, təsvir edilən hadisə qanlı savaşın ilk qışında cərəyan edirdi. “Elə bil canlı, cansız  ətrafda nə varsa, donub buz bağlamışdır. Hava zəhərli ilan kimi çalır, daş çatlayır, nəfəs tıxanır, tikan kimi boğazda qalır. Və indi ağappaq bir zülmət içində, gün çıxana tərəf ucsuz-bucaqsız qarlı çöllərlə tənha bir kölgə hərəkət edir”. Bu, körpəsini  sinəsinə sıxıb düşmən təcavüzündən başını götürüb qaçan gənc anadır. Nəhayətsiz gecə. Arxada qana susayan yırtıcı düşmən, irəlidə ondan geri qalmayan qan donduran, qılınc kimi kəsən şaxta. Seçim yoxdur. Ana özünü düşünmür, təki balası xilas ola bilsin. Cəmi 3 səhifədən ibarət olan kiçik  hekayə ana məhəbbətinə  qələmlə qoyulmuş möhtəşəm  heykəldir. Az sözlə çox şey demək, oxucuda həyəcan oyatmaq yazıçıdan həm dilin incəliklərinə bələd olmaq, həm də böyük ustalıq tələb edirdi. Ə.Məmmədxanlı bu hekayəsi ilə bir daha sübut etdi ki, oxucunun qəlbini tərpətmək üçün səhifələrin çoxluğu nə şərtdir, nə vacib. “Buz heykəl” bütün zamanların ana abidəsidir. Xalqımız üçün məşum 90-cı illərdə, daha yəqini, Xocalının işğalı günü bizim qadınların  hərəsi balası qucağında bir buz heykələ çevrilmişdi. Hətta belə ağır əsər də dərin lirizmi ilə heyran edir. Bu artıq ruhla bağlı bir məsələdir. Ə.Məmmədxanlının nəsrini Səməd Vurğunun şeiriyyəti ilə müqayisə etmək olar. Ümumiyyətlə, Ə.Məmmədxanlı yaradıcılığında realizm və romantizm üzvi şəkildə birləşir. Elə şəxsi həyatında da. Hekayələrinin, demək olar, hamısı hüzünlü sonluqla bitir.

      Nasirin yaradıcılığının əhəmiyyətli hissəsi Cənub mövzusuna həsr edilmişdir. II Dünya müharibəsi zamanı o, digər yazıçılarımız kimi Sovet ordusu sıralarında İranda olmuş, o tayda baş verənləri əsərlərinə köçürmüşdür. Müdriklərdən biri deyib ki, insan həyatı epopeya, ömrün illəri hərəsi bir hekayədir. Arazın o biri sahili Şimali Azərbaycan şair və yazıçıları üçün həmişə həssas mövzu olmuşdur. “Od içində” pyesi 1941-1946-cı illərdə Cənubi Azərbaycanda gedən azadlıq hərəkatına, onun 1945-1946-cı illər dövrünə, məğlubiyyətinə həsr olunmuşdur. Əsərdəki detallı təsvirləri oxuduqca düşünürsən ki, bir xalqı zülm, istibdadla nə qədər sınamaq olar? Bir xalqın başına necə bəlalar gətirmək, bölmək, terror etmək olar? “Təbriz yenə qan içində çalxalanır, od içində yanırdı”, “Azərbaycandakı anarxiyaya son qoyulmuş, milli qəzetlər, məktəblər bağlanmışdır.  

     Yazıçı 1940-50-ci illərdə  bir-birinin ardınca “Şərqin səhəri”, “Od içində”, “Şirvan gözəli” kimi ona şöhrət gətirən dram əsərləri yazmaqla  özünü dramaturq kimi də təsdiq edir. Bu səhnə əsərləri illərlə teatrların repertuarlarını bəzəyir. Ə.Məmmədxanlı ədəbi əsərlərində quruluşun ideyalarını təbliğ etsə də, gizli dialoqlar vasitəsilə Azərbaycan həqiqətlərini auditoriyasına çatdıra  bilmişdir. Necə deyərlər, məna haqqında düşün, sözlər özü gələcək, sahibi də götürəcək. Nazim Hikmətin  “Şirvan gözəli” haqqında dedikləri  bu düşüncənin davamı və təsdıqidir: “Əsl məqsədinizi dolayı yolla deyə bilmisiniz”. Satıcı kimdir, alıcı da odur.

      “Şərqin səhəri” əsərindəki hadisələr 1919-20-ci illərdə  Bakıda cərəyan edir və tariximizin mühüm dövrünün geniş mənzərəsini əks etdirir. Əsərdə Bəhruzla Dilarənin məhəbbətinin fonunda dramlar yaşanır, şəxsi və milli faciələrin şahidi oluruq. Hamı qaçanda Ağalarov deyir: “Siz gedin, mən qalıram. Mən bu torpaqdan ayrıla bilmirəm. Yaşım altmışı keçib, amma bir dəfə də olsun, bu başıbəlalı şəhərdən qırağa ayaq basmamışam. Sizin kimilər xoşbəxtdir, nə malınız var, oğru apara, nə imanınız var, şeytan apara”.  “Onun dövr-aləm səyahəti həmişə Mərdəkan bağlarında qurtarırdı”.  “Gün gələr, qayıdarıq” əsərində qələmə aldığı hadisələri oxucularına gələcəyə bir mesaj kimi ötürmüşdür. Akademik Dram Teatrında tamaşaya qoyulan “Şərqin səhəri”  SSRİ Dövlət mükafatına layiq görülmüşdü.

      Ə.Məmmədxanlının ən gözəl və yaddaqalan əsərlərindən biri də “Şirvan gözəli” lirik komediyasıdır. Pyes elmdə ehkamçılığa, dayaz düşüncənin tənqidinə həsr edilmişdir. Meşşanlığın gülüş hədəfinə çevrilməsi, professorlar – Vahidovlar və Zakirovlar ailələrinin elm və məişət zəminində gedən ixtilafları və onların övladlarının sevgisinin təntənəsi əsərin sadə süjet xəttini təşkil edir. “Şirvan gözəli” onun yaradıcılığında yeni bir abzasdır, komediyaya müraciət edən yazıçı təkrar bu janra  dönməmişdir. Lirik komediyanın xarakterik xüsusiyyətlərindən birincisi personajların sərt şəkildə mənfi və müsbətə bölünməməsidir. “Şirvan gözəli” haqqında akademik Bəkir Nəbiyev yazırdı: “Onun komik  vəziyyətlər yaratmaq, komik konfliktin açılmasında lirik çalara ölçü duyğusu ilə yer vermək, idealın bərqərar olması üçün gülüşdən incə bir vasitə kimi faydalanmaq bacarığı bu əsərin mahiyyətini müəyyən edir”. Ə.Məmmədxanlı o istedadlar nəslinə mənsubdur ki, elə ilk əsərlərindən etibarən öz mövzuları, öz üslubu ilə ədəbi ictimaiyyətin xüsusi marağına səbəb olmuş, özünəməxsus yaradıcılıq yolu keçmişdir. Artıq Ə.Məmmədxanlıdan öz yolunu müəyyən etmiş bir yazıçı kimi danışmağa imkan verir.

       Ə.Məmmədxanlı Azərbaycan nəsrində lirikanın görkəmli nümunələrini yaratmışdır. Bu xüsiyyəti onun əsərlərindən bəhs edənlərin elm adamları etiraf etmişdir. Bu baxımdan Abbas Zamanovun nəşr etdirdiyi məqaləsində (Kommunist qəzeti 1 mart 1983-cü il) "Nəşrin şairi" adlandırmışdır.  Ə.Məmmədxanlın əsərləri ilk baxışda sadə görünən, lakin çoxcəhətli həyat lövhələrini, mürəkkəb insan talelərini əhatə edən kompozisiya qurmağın, ardıcıl bədii hadisələrin gedişatına uğurla xidmət edən, düzgün yönəltməyin nümunələri ilə zəngin olmuşdur. Onun nəsrindəki surətlərin pisi də yaxşısı da, tərəddüd edəni də, hadisələr keçidində bir qayda olaraq, adamlara münasibəti, duyğu və düşüncələri, öz daxili aləmi ilə canlı, həyatı, bədii obraz kimi açılıb göstərilir. Şaxtalı gecədə körpəsi donmasın deyə bütün olan-olmazını öz əynindən çıxarıb körpəsinə bürüyən, daha heçnəyə gümanı gəlməyəndə isə büzüşüb bükülərək bədəninin son hərarəti, qəlbinin axırıncı döyüntüləri ilə körpəsini məhv olmağa qoymayan ana bir bədii obraz olaraq bir heykəl kimi ucalır. Azərbaycan kinematoqrafiyasının inkişafında Ə.Məmmədxanlının özünəməxsus xidmətləri olmuşdur.

    "Leyli və Məcnun", "Xürrəmilərin ağ şahini" Ə.Məmmədxanlının bu janırda yazılmış ən yaxşılarıdır desək yanılmarıq. Həmin əsərlərin ekran təcəssümünün keyfiyyəti bu prosesdə müəllif fikrinin hasnı səviyyədə qorunub saxlanması başqa bir yazının mövzusudur. Lakin istər "Leyli və Məcnun", istərsə də "Xürrəmilərin ağ şahini" hər şeydən əvvəl  Azərbaycan tarixinin və xalq poetik yaradıcılığının qaynaqları əsasında yaradılmış bitkin bədii əsərlərdir. Yazıçının yaradıcılığına nəzər salaraq onu daha dərindən tanımaq və oxuyub anlamaq mümkündür.

    Sənətə yüksək meyarla yanaşan, sözünü kəsərdən salmayan Ə.Məmmədxanlı müharibə illərində də az yazdı. Amma müharibə dövrünün psixologiyası onun bu əsərlərində nəzərə çarpırdı. "Analar və yollar", "Qərb cəbhəsindən məktub", "Silahlı dağlar", "Ulduz", "Bəxtiyar". "Yeddinci yol" və s. əsərlərdə Ə.Məmmədxanlı  müharibəni təkcə döyüş, vuruş, əsir almaq, hücuma keçmək, "dil" ələ keçirmək, bayraq sancmaq kimi təsvir etmirdi, daha çox bu çətin və ağır günlərdə yaşayan insanın daxili dünyasını ön plana çəkirdi. Onun publisistik qeydlərində də lirika aparıcı xətti təşkil edirdi. Ənvər Məmmədxanlı ədəbiyyata nasir kimi gəlmiş, "Burulğan" adlı ilk əsərini 1934-cü ildə çap etdirmişdir. Bu povest göstərdi ki, nəsrə öz üslubu və nəfəsi olan istedadlı bir sənətkar gəlib. Səksən il əvvəl qələmə alınmış "Burulğan" povesti 30-cu illər üçün xarakterik olan fəhlə həyatı mövzusunda yazılmışdı. Ə.Məmmədxanlı uzun və çətin həyat yolu keçmişdi. Mənfur 37-nin ağrı-acısını bir başqa cür çəkmişdi. Yazıçı özü bu barədə deyirdi ki, elə dövr gəlmiş, faciənin miqyası o həddə çatmışdı  ki, həyatda oynanılan dramları qələmə almaq üçün yeni bir Şekspir lazım idi. Yazıçı Kamal Abdullanın təbirincə desək, Ə.Məmmədxanlı dövrünün son magikanlarından, fikir və söz zadəganlarından  idi. Son dərəcə həssas  insan olan Ə.Məmmədxanlı yeri gələndə sərt də ola bilir, sözünü deyir, yazıçı, ziyalı mövqeyini müdafiə edirdi. Mövlud Süleymanlının “Dəyirman” povesti sovet quruluşunun tələblərinə cavab vermədiyi üçün məhşər ayağına çəkiləndə onun müdafiəsinə qalxan birincilərdən olmuşdu. Əsəri yüksək qiymətləndirmiş, müəllifi belə qiymətli əsərə görə alqışlamışdı.

Ə.Məmmədxanlı nəsri öz tematikasına görə çoxcəhətlidir, onu bir nasir kimi daha çox lirik-romantik duyğulu insanın əsl şəxsiyyət kimi formalaşması, mənəvi yetkinliyə can atması maraqlandırır, cəlb edirdi. Bu baxımdan onun qəhrəmanlarını "axtaran qəhrəmanlar" kimi səciyyələndirmək olar. Siz onun "Bakı gecələri" povestini oxuyun.  Başdan-ayağa lirik bir nəğməni xatırladan bu povestdə ağrı da var, kədər də, sevinc də var, ümid də, inam da. O dövrün ədəbiyyatında mühüm yer tutan qadın azadlığı mövzusu bu əsərdə lirik-romantik səpgidə öz bədii həllini tapırdı. "Ulduz" hekayəsinin qəhrəmanı müharibənin ağır günlərində, tibb institutunu yarımçıq buraxıb cəbhəyə yola düşür.  Onu bu qəti hərəkətə sövq edən sevdiyi Azad idi.  Lakin cəbhə həyatı onun şəxsi, intim dünyasına bütün ziddiyyətləri və təzadları ilə daxil olur. Ulduz daha böyük amallar naminə yaşadığını dərk edir. "Qızıl qönçələr" hekayəsinin qəhrəmanının diliylə desək: "Günəş doğacaq. Qönçələr açılacaqdır". Bu, Ə.Məmmədxanlının özünün də, qəhrəmanlarının da həyat devizini müəyyənləşdirən söz idi.

      Ə.Məmmədxanlı ömrünün son 20 ilini  görkəmli sərkərdə və siyasi xadim, qəhrəmanlıq simvolumuz Babəkin xalq azadlığı uğrunda apardığı mübarizəsinə həsr etdiyi mövzu üzərində çalışmışdır. Yazıçı  tarixi hadisələri, Babəkin şəxsiyyətini, dövrün siyasi, fəlsəfi, dini çərəyanlarını dərindən öyrənmiş,  tarixi həqiqətə yaxınlaşmışdır. Babək romanının orijinal nəql etmək üslubu yazıçının tədqiqatçıları tərəfindən qeyd edilir. Ə.Məmmədxanlının əsərlərində  poetik istedadla mövzu, məzmun bir-birini tamamlayır. Onun ssenarisi  əsasında rejissor Eldar Quliyev 1979-cu ildə tammetrajlı, 2 seriyadan ibarət “Babək” bədii filmini çəkmişdir. Ssenari yazmaq əsl sənətdir, əsərdən fərqli olaraq, kinonun formatına uyğunlaşmaq var. Lakin yazıçı bu işin öhdəsindən məharətlə gəlmiş, ən əhəmiyyətli, təsirli səhnələri ssenariyə daxil edə bilmişdir. Afşinin böyük Babəkə ittifaq  təklif etməsi filmin ən uğurlu epizodlarındandır. Afşin “İran mənim olsun, Azərbaycan sənin” – deyir.  Bəşəriyyət üstündən əsrlər keçməsinə baxmayaraq, hələ də dünyanı bölüb qurtara bilməyib. 838-ci ildə qalıb. Film böyük müvəffəqiyyət qazanmış, 60 ölkə tərəfindən alınmışdır. Beləliklə də,  milli ədəbiyyatımız qiymətli, dolğun məzmunlu və orijinal keyfiyyətli tarixi bir romanla zənginləşdi. Roman yazıçının ölümündən sonra işıq üzü görmüşdür.

      Bunlarla yanaşı Ə.Məmmədxanlı “Fətəli xan”, “Leyli və Məcnun” filmlərinin, “Bəxtiyar” kino-novellasının ssenari müəllifi olmuşdur. Ə.Məmmədxanlı H.Mehdiylə birlikdə “Fətəli xan” filminin də ssenarisini yazmışdır.

     Ə.Məmmədxanlı, vətənpərvərliyində, humanizmində, bənzərsiz üslubunda, ədəbiyyata şair təbində, nasir qələmli gəlməsində idi. Onun haqqında deyirdilər: “Böyüklüyü az yazmasında və gözəl yazmasındadır”. Ə.Məmmədxanlı ciddi yazıçıdır, kəmiyyət arxasınca qaçmır. 

      Ə.Məmmədxanlının yaradıcılığından danışarkən onun tərcümələrinə toxunmadan keçmək olmaz. Yazıçı bu barədə belə deyirdi: “Yazmaq sağ qolumdursa, tərcümə sol qolumdur. Ömrü boyu qara çörəyim tərcümədən çıxıb”. Tərcümə sənəti əsl yaradıcılıq olsa da, qədribilinməz bir işdir, elə bir gəlir  gətirmir, tərcüməçi də kölgədə qalır. Ə.Məmmədxanlının Avropa və rus klassiklərindən etdiyi tərcümələr əsl peşəkarlıq nümunələri, özünün “avtoportreti”dir. Azərbaycan dilinin zəngin imkanlarından ustalıqla istifadə edib U.Şekspirin, Q.Floberin, T.Drayzerin, A.S.Puşkinin, M.Qorkinin əsərlərini dilimizə tərcümə etmişdir. Tərcümədə tək hər iki dili bilmək kifayət etmir, ilham və entuziazm da bəs deyil. Sən istəyən nəticə üçün  ilk növbədə əsərin ruhunu çevirmək, çatdırmaq  lazımdır ki, bunu yazıçı yüksək səviyyədə bacara bilmişdir.

     Tənhalıq onun həyat tərzi idi.  Bu qədəri yox, tərcihi idi. Onun tənhalığı darıxdırıcı yox, yaradıcı idi. Dörd bir yanı qələbəlik olan bu tənhalıq  ona güc verirdi. Kitablar  həmxanəsi, ailəsi idi. Ənvər Məmmədxanlı Avropa və rus klassik yazıçılarından tərcümələr etmişdir. Kuba (1967), Türkiyə (1968), İspaniyada (1980) Sovet nümayəndə heyəti tərkibində səfərdə olmuşdur. İki dəfə "Şərəf nişanı" (1946–1949), "Qırmızı Əmək bayrağı" (1980–1983) və "İkinci dünya müharibəsi" (ikinci dərəcəli) ordenləri, döyüş medalları ilə təltif olunmuşdur.

     Yazıçı 1990-cı il dekabrın 19-da Bakıda vəfat etmişdir. Fəxri xiyabanda dəfn olunmuşdur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.04.2026)