Leyla Faiqqızı,

Filologiya elmləri üzrə fəlsəfə doktoru. Klassik Ədəbiyyat İnciləri facebook sosial şəbəkə səhifəsinin yaradıcısı. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Görkəmli aktyorumuz Lütfəli Abdullayevin həyat yoldaşı Sevda xanım Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti parlamentinin ilk sədrinin müavini Həsən bəy Ağayevin nəvəsi və əmək naziri Əhməd bəy Pepinovun qızı idi.

Sevda xanımın ailəsi onların evliliyinə razı olmayıb, Lütfəli Abdullayev bir neçə dəfə elçi getsə də rədd cavabı almışdır. Dəyərli sənətkarımız sevdiyi xanımı 15 il gözləmişdi və bir gün olunla ailə quracağına ümid edirdi. Bu müddət ərzində Sevda xanım da, Lütfəli Abdullayev də bir dəfə ailə qurub, lakin evlilikləri uğursuz olub.  Nəhayət, Lütfəli Abdullayevin 44 yaşı olarkən sevdiyi Sevda xanımla ailə qurmaq ona nəsib olur. Bu evlilikdən onların iki qızı var.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.01.2026)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

1953-cü ilin yazı idi. Göyçənin hələ də qarı əriməmiş dağları arxasında günəş çəkincək boylanır, baharın ilk sərin nəfəsi torpağa hopurdu. Amma bu bahar Daşkənd camaatı üçün o qədər də xoş gəlmirdi. Mərkəzi Komitənin illər əvvəl – 1948-ci ildən başlayaraq, gizlicə həyata keçirdiyi plan indi onların da qapısını döymüşdü: Ermənistan ərazisində yaşayan azərbaycanlıların dədə-baba yurdlarından köçürülməsi əmri gəlmişdi. Beş ildir ki, bu “sakit” deportasiya davam edirdi. Sıra indi Daşkəndə çatmışdı. Kənddə hər kəs narahat idi: kimisi həyətindəki gilas ağacına baxır, kimisi ata-babasının qəbrini ziyarət edib göz yaşını silir, kimisi də qapısının ağzında susqun dayanıb qonşunun üzünə baxmağa utanırdı. Heç kəs köçmək istəmirdi. Rəsmi izah isə guya “kasıbçılığın aradan qaldırılması” idi. Deyirdilər ki, guya Azərbaycan SSR-də daha yaxşı dolanışıq var, köçürülənlər oradakı kolxoz və sovxozlarda işlə təmin ediləcək. Amma hər kəs bilirdi ki, bu, yalanın naxışlanmış örtüyüdür. Əsl məqsəd Ermənistanı azərbaycanlılardan təmizləmək idi. Bu acı həqiqəti dilə gətirmək  özünə ölüm hökmü yazdırmaqla eyni idi. Repressiya illərinin qorxusu, müharibənin yarası hələ sağalmamışdı. İnsanların ürəyi etiraz edirdi, amma dili susurdu.

Kəndin ağsaqqalı Fəzi kişi günlərlə kəndin başbilənləri ilə məsləhətləşir, çıxış yolu axtarırdı. Həmin gün də evinin eyvanında oturmuş, qalyanını yandırıb dərindən fikrə getmişdi. İllərlə hər cür çətinliyin qarşısında dik dayanmış bu kişi indi özünü aciz, çarəsiz hiss edirdi. 41–45-ci illərin qanlı müharibəsindən sağ qayıtmışdı. Amma indi qarşısında dayanan düşmən top-tüfənglə yox, məkrlə, əmrlə, köç adı ilə gəlirdi.

“Nə deyim camaata? Hara getsinlər, necə getsinlər, niyə getsinlər?” – suallar beynini qurd kimiyeyirdi. Onun yadına 1918-ci il hadisələri düşdü. O vaxt da düşmənin niyyəti eyni idi, sadəcə üsulu dəyişmişdi. O illərdə Fəzinin 13-14 yaşı olardı. Göyçə gölünün üstündə sükut asılmışdı. Sanki gölün mavi suları baş verənləri görmək istəmir, səmanı əks etdirməyə belə utanırdı. Amma Daşkənd camaatı artıq susa bilmirdi. Həmin vaxt daşnak qoşunlarının başında Andranikin silahdaşı, amansız Selikov dayanırdı. O, kəndləri bir-bir yandırır, qoca-cavan demədən insanları qırır, Göyçə ətrafını qana boyayırdı. Lakin bu torpaqlar daş kimi sərt, su kimi coşqun oğullar yetişdirmişdi. O igidlərdən biri də Hacı Rəhim idi. Artıq səbr kasası daşan Hacı Rəhim yoldaşları ilə məsləhətləşdi. Selikovun hərəkət marşrutunu, sərxoşluq vərdişlərini və qəfil hücum yerlərini öyrəndilər. Bir səhər tezdən Zod kəndi yaxınlığındakı dar dağ yolunda pusqu qurdular. Bura elə bir yer idi ki, qartallar belə nadir hallarda enirdi. Selikov dəstəsi həmin yoldan keçərkən qəfil hücum başladı. Döyüşdə Hacı Rəhim qılıncı ilə Selikovun başını bədənindən ayırdı. Bu qisas xəbəri daşnakların qəzəbini daha da artırdı. Onlar yeni hiylə qurdular: kəndin ağsaqqallarını və başbilənlərini: Aşıq Nəcəfi, Məşədi Qasımı, Aşıq Ələsgəri, Hacı Rəhimi və başqalarını “barışıq” adı ilə qonaqlığa çağırdılar.Barışıq qonaqlığı Küllü təpə deyilə ərazidə baş tutacaqdı. Bəziləri bu dəvətə inanmadı, bəziləri isə ümidlə getdi. Məşədi Qasım isə ehtiyatlı idi. Çuxasının qolunda gizlətdiyi köhnə tapançasını sazladı. O, bilirdi ki, erməni ilə barış Göyçə gölünə Quran ayəsi yazmaq kimidir. Qonaqlıqda əvvəlcə şərbət, sonra yemək gətirildi. Amma bu bəzi qonaqların son qurtumu olacaqdı. Məşədi Qasım ermənilərin hərəkətindən şübhələnib tapança ilə atəş açdı. Anidən dava başladı. Hacı Rəhim və Məşədi Qasım mühasirəni yarıb bir neçə nəfəri xilas etdi. Amma Aşıq Nəcəfi ələ keçirdilər. Daşnaklar xalqın sevimli söz ustadını – Aşıq Ələsgərin şəyirdini yerə yıxıb belinə samovar bağladılar. Onun sazını doğrayıb qalaqladılar, samovarı qalaqları ilə alışdırdılar, sonra isə odu elə aşığın kürəyində yandırdılar. Aşığın kürəyində samovar qaynasa da, nəğmə oxuyur, gülür,elini,obasını məth edirdi. Düşməni sevinməyə qoymurdu.. Hələ bu da azmış kimi, ermənilər onun dörd oğlunu Küllü Təpəyə gətirib gözləri önündə güllələdilər. Ölən öldü, qalanları isə yaralı halda diri-diri torpağa basdırdılar.

Kənddə silah demək olar ki, yox idi. Amma dayandoldurum, balta, yaba ilə belə insanlar dirəniş göstərməyə çalışdılar. Qadın-kişi, uşaq-ahıl – hamı bir olub namusunu, evini qorumağa qalxdı. Lakin daşnaklar kəndi yandırmağa başladı. Çoban daxmaları, un dəyirmanları, hətta qəbiristanlıqlar belə dağıdıldı. Bu qırğının sonunun görünmədiyini anlayan Məşədi Qasım qadınları, uşaqları və qocaları toplayıb Keydi dağının keçilməz yollarına tərəf apardı. Məqsəd Kəlbəcərə çatmaq idi. Əsrlər boyu sükutla dayanmışdı, xalqın and yerinə çevrilmiş, düşmənə bəla,dostda səngər olmuş dağın indi isə qoynunda bir xalq yurdundan didərgin düşüb  addımlayırdı. Ayaqlar altındakı daşlar belə bu ayrılığı hiss edib ağlayırdı. Körpəsini qucaqlayan analar, babasının addımını təqlid edən uşaqlar – hər addım bir vida idi.

Keydi dağının zirvəsinə çatanda Məşədi Qasım geri döndü. Kəndin alovlar içində yanmasını gördü, diz çökdü. Oğlu Fəzini yanına çağırdı:

— Oğul, sən artıq böyümüsən. El-obamızın taleyi sənin və yoldaşlarının əlindədir.

— Dədə, sən hara gedirsən ki? Elə danışırsan, sanki ayrılırıq.

— Ayrılırıq, oğul. Mən silahdaşlarımla kəndə qayıdıram.

— Kənd alışıb yanır, onların silahı çoxdur. Siz onlara nə edə bilərsiniz?

— Narahat olma, Fəzi. Onların topxanası da olsa, bizim kimi ürəkli olm bilməzlər . Onlar gəlmədilər, yad yerdən gəliblər. Biz isə bu torpağın hər cığırını tanıyırıq. Qalib biz olacağıq. Bir də ki, biz qayıtmasaq, siz geri dönməyi düşünərsinizmi?

— Dönərik, dədə. Evimizi Kəlbəcərə yerləşdirək, sonra birlikdə qayıdaq.
— Bax, gördünmü, oğul? Mənim üçün o kəndin qəbiristanlığında yatanlar da sənin qədər əzizdir. Məni geri çəkən o ruhlardır. Gedin. Bir gün siz qayıdacaqsınız. O zaman kəndin ən yüksək yerinə çıx, mənim nişanımı axtar. Mən ən hündür çinarın başında, ən soyuq bulağın gözündə, ən sərt qayanın qaşında olacağam.

Məşədi Qasım oğlu Fəzini möhkəm qucaqladı:— Anan, bacıların, qardaşın sənə əmanətdir.

Məşədi Qasım bunu deyib, yoldaşları ilə birlikdə dar cığırla kəndə doğru eynməyə başladılar…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.01.2026)

Cahangir Namazov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Özbəkistan təmsilçisi.

Həmsöhbətimiz— doktor,tanınmış  şair, yazıçı, araşdırmaçı jurnalist və tərcüməçi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü,Prezident təqaüdçüsü, Beynəlxalq Mahmud Kaşğari fondunun "Şan Yarlığı " mükafatçısı, “Suya Yazılan Sevda”, “Yaşıl Pıçıltı”, “Qəlbdən Dodağa”, “Ben Gönlümü Bilmezmiyim" kitablarının müəllifi—  Nazilə Gültacdır.

— Şair, yazar, tərcüməçi,həm də araşdırmaçı və həkimsiniz. Ən əvvəl soruşmaq istərdim: İnsanın dərdinə dərman tapmaq çətindir, yoxsa onun qəlbinə sözlə məlhəm olmaq daha çətindir?

— Maraqlı sual verdiniz. Xəstə, dərdli adamın içi acılarla, ümidsizliklərlə dolu olur. Yaxşı deyiblər: söz var dağa qaldırar, söz var dağdan endirər. İnsanın ən gözəl xüsusiyyəti sözlə dərdlərə məlhəm olmaqdır. Mən həmişə yazdığım dərmanla bərabər sözlə də dərdə məlhəm olmağa çalışıram. Qəlb ilə cism vahid orqanizmdir. Əgər mütəxəssis bilikli, savadlı, insan psixologiyasına bələddirsə — hər ikisi asandır. Yox əgər zəifdirsə, istər dərman tapmaq, istər sözlə məlhəm olmaq — hər ikisi çətindir.

 — Şeir yaradırkən daha çox hansı duyğular Sizdə üstün gəlir – həyəcan, həsrət, sevgi, yoxsa təəccüb?

— Əlbəttə, sevgi. Sevgi olmasa, nə heyrət, nə həsrət, nə təəccüb olar. Sevgi bütün hisslərimizin qaynağıdır.

 — Siz həm Azərbaycan, həm Türkiyə ədəbi mühitində çox sevilirsiniz. Bu iki qardaş xalqın oxucu ruhunu müqayisə etsək, onların şeirə yanaşmasında hansı fərqli rəngləri görürsünüz?

— Uzun illərdir ki, qardaş Türkiyədə ədəbi mühitlə sıx əlaqəm var. Bizdə olduğu kimi, Türkiyədə də şeirə, sənətə böyük maraq var. Ora da türk ədəbi mühitidir, bura da.

— “Əllərimdən yağış damır” kitabınızda söz, sanki, təbiətlə nəfəs alır. Sizin üçün təbiət – ilham qaynağıdır, yoxsa təbiətin özü şeirə çevrilir?

— Yaradıcılığın, sənətin ilham qaynağı istər insan olsun, istər təbiət olsun – gözəllikdir. Ölməz şairimiz Hüseyn Cavid demişkən: “Mənim tanrım gözəllikdir, sevgidir.”

— Poeziyanızda sevgi motivi çox güclüdür. Amma bu sevgi yalnız iki ürək arasındakı duyğu deyil, həm də vətənə, xalqa, təbiətə, insanlığa sevgi kimi görünür. Sevgi Sizin qəlbinizdə ən çox hansı simada təcəssüm tapır?

— Sevgi doğmalıqdan, mərhəmətdən doğur. Mənə görə sevgi anlayışı çox genişdir. İnsan anasını itirmiş bir pişik balasını da sevə bilər. Sevgi mənim qəlbimdə şəfqət simasında təcəssüm tapıb.

—  Bir qadın şair kimi ədəbiyyat meydanına çıxmaq – həm zəriflik, həm də cəsarət tələb edir. Sizin fikrinizcə, qadın qələm sahiblərinin üzləşdiyi ən böyük çətinliklər nələrdir?

— Azərbaycan kifayət qədər tolerant ölkədir. Lap qədimdən Türklərdə ana, qadın adı yüksək qiymətləndirilib. Müəyyən dini təsirlər bir vaxtlar qadınlara məhdudiyyət qoysa da, müasir dövrdə türkçülüyümüzə qayıtdıqca bu məhdudiyyətlər aradan qalxıb. Elmdə, mədəniyyətdə, ədəbiyyatda qadınlarımız üçün heç bir çətinlik yoxdur. Bunun ən bariz nümunəsi — birinci ledimiz Mehriban Əliyevadır. Fürsətdən istifadə edərək, onu bütün türk dünyası qadınları adından təbrik edir, uğurlar arzulayıram.

— Əsərlərinizdə insan qəlbinin sirlərinə çox incə toxunursunuz. Qəlbi anlamaq üçün həkim olmaq köməkçinizdirmi, yoxsa şeir yazmaq həkimliyinizə işıq salır?

— Şairliyimin həkimliyimə, həkimliyimin isə şairliyimə çox böyük təsiri var. Həkim bədənin, cismin şairidir; şair isə qəlbin, ruhun həkimidir.

Hər ikisi mənim həyatımda bir-birini tamamlayır.

— Sizin şeirlərinizdə tez-tez yağış, su, axın obrazları var. Bu obrazların içində şəxsi həyatınızdan gələn bir iz varmı?

— Yağış yağanda sevinirəm. Sevinirəm ki, bütün ağaçlar, otlar, quşlar, susuzluqdan əziyyət çəkənlər su içir. Axar sulara saatlarla yorulmadan baxıram. Hisslərimə, ruhuma sığal çəkir. Ürəyimdən keçəni ilk öncə suya danışıram. Su mənimçün təmizlik, paklıq simvoludur.

— Bir çox türk xalqlarının ədəbiyyatını Azərbaycan oxucusuna tanıtdırmısınız. Sizcə, bu körpülər yalnız ədəbiyyat üçünmü qurulur, yoxsa xalqların ruhunu birləşdirən daha böyük mənaya xidmət edir?

— 1990-cı ildən sərhədlər açıldıqdan sonra böyük Türk dünyasına üz tutdum. Məqsədim xalqlarımız arasında könül körpüsü qurmaq idi.

“Könül Yolçuluğu” layihəsi əsasında yalnız Türkiyədə deyil, Orta Asiyada da görüşlərimiz oldu. Biz şair və yazıçılar dünyada sülh, əmin-amanlıq olmasını istəyirik. Heç bir körpə atasız qalmasın, heç bir ata-ana övladını müharibədə itirməsin. Biz bunun üçün birləşməliyik.

— “Şahid atası” adlı ilk nəsr kitabınızı oxuculara təqdim etdiniz. Nəsr və şeir arasında özünüzü hansı daha yaxın hiss edirsiniz?

— Şeirlərim həyatın nəsrindən, nəsrim isə həyatın poeziyasından güc alır. “Şəhid atası” povestim uzun illik həyat təcrübələrimə söykənir və bu janr üzrə ilk dəfə Yusif Səmədoğlu adına mükafat aldı.

— Siz təbiətə və heyvanlara xüsusi bir məhəbbətlə yanaşırsınız. Bu məhəbbət Sizin həyatınızda və yaradıcılığınızda necə bir yer tutur?

— İnsanlıq heyvanlara məhəbbətdən başlayır. Heyvanı sevməyən insanda vicdan olmaz. Onlar Yaradanın bizə əmanətidir. Mən küçələrdə sahibsiz heyvanlara qida, su verirəm. Hesab edirəm ki, insanların heyvanlara qayğısı artmalıdır, çünki bəşəriyyətin xilası sevgi və mərhəmətdədir.

— Bir şair üçün ən böyük ilham mənbəyi nədir – Tanrının bəxş etdiyi ilahi eşqmi, gündəlik ağrı və sevinclərmi, yoxsa zamanın izlərimi?

— Dünya bir vəhdətdədir. Mənim üçün bütün duyğular tarazlıq üçündür. İnsanın ruhu ilə cisimi Tanrının bəxş etdiyi ilahi eşqdə birləşir.

—  Bir çox beynəlxalq ədəbi festivallarda iştirak etmisiniz. Sizcə, bu gün dünya ədəbiyyatında milli ruhmu üstünlük təşkil edir, yoxsa qlobal bir ahəng daha çox hiss olunur?

— Dünya ədəbiyyatı milli köklər üzərində yaranır. Milli ruh olmasa, qloballaşma olmaz. Bizim bayrağımızdakı üç rəng də bunu simvolizə edir: biri millilik, biri qloballıq, biri dini inanc. Qloballaşmanı meyvəyə bənzətsək, millilik onun köküdür. Kökündən su içməsə ağac bar verməz. Milli ruh olmasa, qlobal ahəng də ola bilməz.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.01.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Ətrafımızda, xüsusilə də sosial şəbəkələrdə tez-tez bir ifadə ilə rastlaşırıq: “vicdansız”. Kiminsə davranışı xoşumuza gəlməyəndə, yaxud bir hərəkət bizi incitdikdə bu sözü asanlıqla işlədirik. Amma bir anlıq dayanıb düşünəndə sual yaranır: doğrudanmı vicdansız insan var?

İnsan ürəklə yaşayır. Bu danılmazdır. Hər kəsin ürəyi var və hər kəs bu ürəyin döyüntüsü ilə nəfəs alır. Allah insanı yaradarkən onu yarımçıq yaratmayıb. Heç kim dünyaya vicdansız gəlmir. Vicdan, şərəf və ləyaqət insan varlığının ayrılmaz hissəsidir. O halda “vicdansız insan” anlayışı haradan yaranır?

Biz gündəlik həyatda soyuqqanlı, amansız, mərhəmətsiz insanlara “ürəksiz” deyirik. Halbuki onların da ürəyi var,  sadəcə o ürəyin səsinə qulaq asmırlar. Eyni məntiqlə vicdan məsələsi də belədir. Vicdanı olmayan insan yoxdur, vicdanının səsini dinləməyən insan var.

İnsanlar vicdanla doğulurlar. Sonra yaşayır, öyrənir, sınanır və ən əsası  seçim edirlər. Bu seçim çox vaxt səssiz olur:

Vicdanımın səsini dinləyim, yoxsa onu susdurum?

Doğru olanı edim, yoxsa mənə sərf edən yolu seçim?

Vicdan susmur. Sadəcə bəzən insanlar onu eşitmək istəmirlər. Vicdanını kənara qoyan insan zamanla elə bir nöqtəyə çatır ki, cəmiyyət onu “vicdansız” adlandırır. Amma bu, vicdanın yoxluğu deyil, vicdanın bilərəkdən inkarıdır.

Bir məqam da diqqət çəkir: insanlar çox vaxt nədən danışırlarsa, əslində ondan kasıbdırlar. Kim nəyin şousunu və reklamını edirsə, içində onun boşluğu var. Daim “vicdan” sözünü dilə gətirib başqalarını ittiham edən insan, bəlkə də öz vicdanı ilə üz-üzə qalmaqdan qaçır. Çünki başqasını mühakimə etmək, özünü sorğulamaqdan daha asandır.

Mövzu ilə bağlı “Ədəbiyyat və İncəsənət” portalına açıqlama verən ilahiyyatçı Ağa Hacıbəyli bildirib:

İnsanlara “vicdansız” demək, əslində məcazi məna daşıyır. Onun sözlərinə görə, vicdan Allahın insana bəxş etdiyi daxili məhkəmədir:

“İnsan yaradılarkən ona lazım olan bütün mənəvi dəyərlər verilir. Lakin zaman keçdikcə tərbiyə, sosial mühit və yaşanan hadisələr insanın düşüncə tərzinə təsir edir. Bəzi insanlar müəyyən məqsədlərə çatmaq üçün yalan danışır, rüşvət verir, haqsızlığa göz yumur. Bununla da daxili məhkəmənin səsinə qarşı durur və öz mənəvi azadlığını məhdudlaşdırır”.

İlahiyyatçı vurğulayıb ki, daxili təlatümü yaşayan insan zamanla cəmiyyətdə yanlış olaraq “vicdansız” kimi tanınır:

“İnsan ilk dəfə haqsızlığa göz yumanda, harama əl atanda, aldadanda və ya böhtan atanda daxilindəki səs bunun günah olduğunu xatırladır. Mənfəət naminə doğru yoldan uzaqlaşdıqca insan öz daxili güc qapılarını bağlayır. Nəticədə halal-haram fərqini itirir və belə insanlara "vicdansız" deyilir”.

Bəlkə də problem “vicdansız insanlar”ın çoxluğunda deyil. Problem vicdanın səsinə qulaq asmaqdan imtina edən insanların artmasındadır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.01.2026)

Aynur İsmayılova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Özünü aldatmaq nə ağır duyğudur, ilahi. Bunun bədəlini ödəmək olmur. Nə ürək dözür, nə də nəfəs almaq olur. Sözlər boğazında ip kimi sallanır. Nə ölə bilirsən, nə də qurtula. Bu, yaşamaqla ölmək arasında bir keçiddir. Hər gün yaşayaraq ölməyə bənzəyir.

Ən pisi də odur ki, sən inanmağa davam edirsən — bir gün hər şeyin yaxşı olacağına ümid edirsən. Amma heç nə düzəlmir. Bu, içdən çürümüş bir ağacın bar verməsini gözləməyə bənzəyir. Sən inanmağa davam etdikcə, o hər gün bir az da qoparaq yox olur. Və sən bir gün görürsən ki, artıq o ağaca nə etsən də faydası olmayacaq. Verdiyin nə sevgi, nə qayğı, nə mərhəmət onu yenidən canlandırmağa qadir deyil.

Bəzi şeyləri dəyişmək mümkün olmadığı kimi, qurumuş ağacı da geri qaytara bilməzsən. Çünki bəzi şeylər dəyişmir — nə qədər mübarizə aparsan belə.

Bəlkə də bu cümlələr sənə tanışdır. Bəlkə sən də özünü aldatmağa davam edirsən?

Əziz oxucum, özünü aldatma. Aldanmağın verdiyi əzab bir gün sağalır, amma özünü aldatmağın açdığı yara heç vaxt sağalmır. Sadəcə qabıq bağlayır. Heç gözləmədiyin anda, bir toxunuşla yenidən qanatmaq isə çox asandır.

Sən özün üçün ən yaxşı olanı hər zaman hər kəsdən daha yaxşı duyur, daha yaxşı görürsən. Həyatın üçün qərarları yalnız özün ver. Kimsəyə imkan vermə sənə toxunsun. Çünki özünü inandırdığın şeylər sənin gerçəyin yox, kölgən olacaq — hər zaman səni izləyən, amma heç vaxt qarşına çıxacaq cəsarəti olmayan.

Cəsur ol. Kimsə səni sevməsə belə, özünü sev. Sözünü sev. Yolunu sev. Həyat sevgidir. Sevgi yoxdursa, nə həyat var, nə də insan.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.01.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Bir film, min xatirə…

“Köhnə Bərə” yalnız bir sevgi hekayəsi deyil. Bu film keçmiş ilə bu gün arasında körpü qurur, insan talelərini dərin emosiyalarla təqdim edir. Hər kadr izləyicini duyğuların içinə çəkir, unudulmuş xatirələri yenidən canlandırır. Bərədəki dalğalar, külək və uzaq səslər tamaşaçını sanki hadisələrin içində hiss etdirir, hər anın ritmini ürək döyüntüsü ilə birləşdirir.

Rejissordan incə toxunuşlar

Filmin rejissoru Rövşən Məmmədov, vizual estetikaya və emosional dərinliyə böyük diqqət yetirir. Onun rejissorluğu yalnız görüntüləri gözəl göstərməkdən ibarət deyil; o, hər dialoq, hər səhnə və hər kadrda tamaşaçının hisslərinə toxunmağı bacarır. Məmmədovun incə detallara verdiyi önəm, filmə həm ruh, həm də həyati dərinlik qatır. Hər bir baxış, hər bir səssiz an izləyicini düşündürür, onların öz xatirələrini yenidən xatırlamasına səbəb olur.

Sadəlikdə güc

Süjet sadə görünə bilər: köhnəlmiş bir bərə və üzərində insanların həyat hekayələri. Amma məhz bu sadəlik filmi unikal edir. Hər bir personaj bərədəki dalğalarla öz taleyini birləşdirir, hər görüş və vidalaşma izləyicini duyğuların dərinliyinə çəkir. Film göstərir ki, həyatda ən təsirli anlar həmişə böyük hadisələrdə deyil, sadə və gündəlik kiçik xatirələrdə gizlənir.

Azərbaycan kinosunda önəmli addım

“Köhnə Bərə” ssenari incəliyi, aktyorların təbii performansı və rejissorluğun zərif toxunuşları ilə Azərbaycan kinosunda öz yerini möhkəmləndirir. Film həm də tamaşaçını düşünməyə, empati qurmağa və həyatın kiçik, lakin dəyərli anlarını qiymətləndirməyə çağırır. Bərə yalnız bir gəmi deyil; o, xatirələrin, insan əlaqələrinin və həyatın keçici anlarının simvoluna çevrilir.

İzlə və yaşa

Film izləyicini sadəcə baxmağa yox, keçmiş xatirələri yenidən yaşamağa, unudulmuş duyğuları hiss etməyə dəvət edir. Hər kadr, hər səhnə zamanın ritmində əbədiləşmiş bir hekayədir. “Köhnə Bərə” göstərir ki, keçmişin sadəcə yadında qalması kifayət deyil; onu hiss etmək, yaşamaq və öz xatirələrinlə əlaqələndirmək lazımdır. Bu film həm gözlə görməyə, həm də ürəklə yaşamağa imkan verən nadir əsərlərdən biridir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Qəhrəmanlar unudulmur!

II və III dərəcəli "Şöhrət" ordeni mükafatçısı, Böyük Vətən müharibəsi veteranı Mustafa Məmmədov 9 yanvar 1921-ci ildə Qərbi Azərbaycanda (İndiki Ermənistanda) - ovaxtkı Gəncə quberniyasına aid Qazax qəzasının Dilliçan nahiyəsinin Qaraqoyunlu dərəsinin Qararaya kəndində doğulub.

Mustafa Məmmədov Böyük Vətən müharibəsi başlayanda könüllü olaraq cəbhəyə yollanıb. 77-ci Azərbaycan diviziyasının tərkibində döyüş yolu keçib. Novorossiysk, Kerç uğrunda gedən qanlı döyüşlərdə iştirak edib.

Novorossiysk — Qara dənizdə Rusiyanın ən böyük müdafiə şəhəri olub. Bu şəhər Qara dənizin ən rahat dəniz körfəzlərindən birində yerləşib. 1941-ci ilin noyabr ayının ortalarında alman-faşist qoşunları Sevastopol istisna olmaqla, bütün Krımı ələ keçirib. Ali Baş Komandanlığın 16 noyabr 1941-ci il tarixli qərarı ilə Novorossiysk Sevastopolun ərzaq təminatı bazası müəyyən edilib. Faşistlər Novorossiysk şəhərinin mühüm strateji əhəmiyyətini nəzərə alaraq, qısa müddətdə limanı məhv etmək və mühasirəyə almağı planlayıb.

225 gün sahəsi 30 kvadrat kilometr olan bu plasdarmada qanlı döyüşlər davam edib. Bu ərazini onlarca artilleriya və minaatan batareyası atəşə tutub. "Kiçik torpaq" düşmənin böyük qüvvələrini özünə zəncirləyib və 1943-cü ildə onun qoşunlarının darmadağın edilməsində böyük rol oynayıb. Sentyabrın 9-dan 10-na keçən gecə Mustafa Məmmədov uzun müddətdir gözlənilən, uzun aylar davam edən mühasirədən sonra Novorossiyskə hücumda iştirak etməyə hazırlaşıb.

Şəxsi heyət məsuliyyətli vəzifəni yerinə yetirməli idi:

İlk hücum üçün bir yol açmaq lazım idi. O zaman ordunun siyasi bölməsinin rəisi Leonid İliç Brejnev döyüşçülər qarşısında çıxış edərək onları həvəsləndirib.

"Bu çıxış həlledici döyüşə ilham verən, əsgərlərin ürəyinə yatan sözlər idi. Bu, bizə yeni qüvvə və düşməni mümkün qədər tez əzmək arzusu bəxş edən ruhlandırıcı söhbət idi", — deyə uzun illər sonra öz uşaqlarına Mustafa Məmmədov bildirib.

Həmin gün əsgərlər tərəfindən qəhrəmanlıq möcüzələri göstərilib. Faşistlər bu şiddətli müqavimət qarşısında tab gətirə bilməyiblər.

"Qafqazın müdafiəsinə görə" medalı daxil olmaqla altı medala layiq görülüb. Gördüyü işə vicdanlı münasibət göstərdiyinə görə 11 dəfə fəxri fərmanlarla təltif olunub. Böyük Vətən müharibəsində Qələbənin 40-cı ildönümündə Sumqayıtda məhz ona yeni "Əbədi məşəl" abidəsinin alovunu yandırmaq tapşırılıb.

Bu gün bu heç də öyünüləsi xəbər deyil, amma zamanında Sumqayıtdan Leonid İliç Brejnevin 75 illiyi münasibətilə ad gününə təbrik teleqramını Kremlə məhz onun göndərməsi tərcümeyi-halına yazılan uğur hesab edilirdi.

O, 2001-ci ilin 9 iyununda Sumqayıtda dünyasını dəyişib.

Allah rəhmət eləsin.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.01.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

“Sənin adın Jolamandır. Eşidirsənmi? Atanın da adı Donenbaydı. Sən naymanlar qəbiləsindən olan oğlusan"- Çingiz Aytmatovun “Manqurt“ əsərindən

Bəzən düşünürəm, indiki insanlar da manqurt kimidirlər. Yaxşılığı, xeyri unudurlar, hətta bir dostun, bir yaxının etdiyi yardımı gözardi edirlər. Elə bil, yeni doğulmuş uşaq kimidirlər,  hər şeyi unudurlar. Yenə də  uşaq tez öyrənir, insan niyə öyrənmir?

Məsələn, yaxının ağır günündə yanında olub, kömək edib, amma sən bunu dərhal unudursan. Hətta başqa biri ona qarşı pislik etsə, sən yenə susursan. Dostluq etdiyin, sadiq olduğun bir insan səni incidəcək qərarlar verirsə, sən bunu dərs kimi götürmürsən. Bu, manqurtluğun günümüzdəki nümunəsidir.

Vəfasızlıq da eyni vəziyyətdir. Yaxşılıq edənləri dəyərləndirməmək, xeyri görməmək, vicdanı susdurmaq- bunlar  tək insanlara  deyil, bütöv cəmiyyətə zərər verir. Tarixi unudan, köklərinə sadiq qalmayan insanlar kimi, indi də çoxları yalnız öz marağını düşünür, xeyri unudur.

Daha bir misal verə bilərəm ki, bir insan sənə pislik edib, sən bunu bağışlayırsan, amma dərs çıxarmırsan  və  eyni səhvi təkrar edirsən. Pisliyi unudub, yenidən eyni səhvləri etmək də bir növ manqurtluqdur. Ədəbiyyatin özəyi əsərlər də bunu göstərir: xəyanəti unudan cəmiyyət və ya fərd, onu təkrar yaşayır.

 Cəmiyyət inkişaf edir deyirik, amma ətrafımıza baxanda görürük ki, bəzi insanlar hələ geridədir. Yaxşılığı dəyərləndirməyən, vəfasızlığa göz yuman, pisliyi unudub eyni səhvləri təkrarlayan insanlar. Bu, yalnız fərdlərə zərər vermir, həm də ümumi cəmiyyətin inkişafını əngəlləyir.Manqurt olmaq təkcə keçmişi unutmamaq deyil, insanlığını, vicdanını, yaxşılığı unutmamaqdır. Amma unutqan, vəfasız və səhvləri təkrar edən insanlar həmişə geridə qalacaq.

Unutmayaq ki, yaxşılıq bir yaddaşdır. Vəfasızlıq, pislik və səhvlər isə dərs olmalıdır. Əgər bunları unutsaq, manqurt ruhu bizi hər tərəfdən əhatə edəcək. Amma xatırlasaq, vicdanla yaşasaq, unutmayan, öyrənən və inkişaf edən cəmiyyət yarada bilərik.

Qeyd edim ki, insanı əslində kökündən ayıran unudulmuş xatirələrdir. Kökünü itirən, tarixini unudan, başqasının yaxşılığını görməyən insan, yalnız öz maraqlarına qulluq edər və hər dəfə eyni səhvləri təkrar edər.

Çalışın ki, yaxşılığı unutmayasınız, vəfasızlığa qarşı səbrli olun, amma pisliyi də unudub eyni səhvləri təkrarlamayın. Hər dərs həyatınızı daha ağıllı, daha vicdanlı və daha güclü edəcək.

“Manqurt heç vaxt qaçmaq fikrinə düşməzdi. Onun yeganə qayğısı qarını doyurmaq, sahibinin əmrinə tabe olmaq idi. Başqa dərdi yox idi, amma ürəyini, yaddaşını itirmiş bu gəncin içində əsl insanlıq susurdu”- əsərdən bir parça

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.01.2026)

\

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

İnsan tarixi yalnız hadisələrin ardıcıllığı deyil; o, eyni zamanda qaranlıqla işıq arasında gedib-gələn bir düşüncə xəritəsidir. Hər dövr öz qaranlığını doğurur, hər qaranlıq isə mütləq bir işıq ehtiyacını. Bu baxımdan “qaranlıq” sadəcə fiziki bir yoxluq deyil — anlayışın itməsi, yaddaşın susması, sözün yerini tapa bilməməsidir. İşıq isə bəzən bir cümlədən, bəzən bir sükutdan, bəzən də vaxtında deyilmiş bir sözdən doğur.

Mədəniyyətin tarixi əslində bu keçidin tarixidir: qaranlıqdan işığa doğru atılan addımların, bəzən isə yerində saymanın.

Qaranlıq haradan başlayır?

Qaranlıq ən çox sözün dəyərdən düşdüyü yerdə başlayır. Söz sadələşdikcə, mənalar azaldıqca, düşüncə tənbəlləşir. İctimai həyat sürət qazandıqca, insanın özünə verdiyi suallar azalır. Bu da mədəni qaranlığın ilkin əlamətidir. Çünki sual verməyən cəmiyyətlər işıq axtarmır; hazır cavablarla kifayətlənir.

Tarix göstərir ki, qaranlıq dövrlər həmişə səssiz başlamaz. Əksinə, çox zaman hay-küylə, şüarlarla, həddindən artıq danışmaqla gəlir. Bu danışığın içində isə sözün çəkisi azalır. Mətləb çoxalır, məna azalır. Nəticədə insan öz dilində yadlaşır.

İşıq nədir?

İşıq həmişə böyük hadisə, gur çağırış, ya da səsli dəyişiklik demək deyil. Bəzən işıq bir insanın təkbaşına yazdığı mətndir. Bəzən səhnədə deyilən bir cümlə, bəzən isə oxucunun içində yaranan səssiz razılaşmadır: “Bunu mən də hiss etmişdim, amma adını qoya bilməmişdim.”

İşıq yaddaşla başlayır. Yaddaş olmayan yerdə gələcək də olmur. Buna görə də mədəniyyət yalnız irəli baxmaq deyil, həm də geriyə baxmağı bacarmaqdır. Qaranlıqdan işığa keçid, unudulmuşu xatırlamaq cəsarəti tələb edir.

Yazı bu keçiddə harada dayanır?

Yazı qaranlıqla işıq arasında körpüdür. O, nə tam işıqdır, nə də tam qaranlıq. Yazı axtarış halıdır. Yazmaq — cavab verməkdən çox, düzgün sual vermək cəhdidir. Buna görə də həqiqi mətnlər rahatlatmır, narahat edir. Oxucunu öz düşüncə komfortundan çıxarır.

Məqalə janrı bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki məqalə nə roman qədər gizlənə, nə də şeir qədər susa bilir. O, mövqeyini sezdirir, amma zorla qəbul etdirmir. Qaranlıqdan işığa aparan yol da məhz belədir: məcbur etmədən, amma istiqamət göstərərək.

Cəmiyyətin işığı və kölgəsi

Hər cəmiyyət öz işığını yaratdığı kimi, öz kölgəsini də böyüdür. Kölgə danılmazdır. Problem kölgənin danılması deyil, onunla üzləşməməkdir. Üzləşmək isə tənqid deyil; anlamaq cəhdidir. Anlamaq isə artıq işığın ilk mərhələsidir.

Mədəni yazının missiyası da buradadır: nə ittiham etmək, nə də idealizə etmək. Sadəcə göstərmək. Oxucuya seçim haqqı buraxmaq. Çünki həqiqi işıq kənardan verilmir, içəridə yanır.

Qaranlıqdan işığa keçid mümkündürmü?

Bu sualın cavabı həmişə eyni deyil. Amma tarix göstərir ki, söz qorunduğu müddətcə işıq ehtimalı var. Dil öz məntiqini, dərinliyini, estetik yükünü itirmədikcə, mədəniyyət də yolunu itirmir.

Bəzən bir nəsil qaranlıqda qalır, amma yazdıqları gələcək üçün işıq olur. Buna görə də hər mətn yazıldığı zaman üçün deyil, oxunacağı zaman üçün məsuliyyət daşıyır.

“Qaranlıqdan işığa” bir iddia deyil, bir prosesdir. Bu prosesdə yazıçı da, oxucu da yol yoldaşıdır. Heç biri digərindən üstün deyil. Çünki işıq tək bir nöqtədə deyil, paylaşılmış düşüncədə yaranır.

Bu məqalələr də iddia etmir ki, yolu göstərir. Onlar sadəcə qaranlıqda yanan kiçik işıqlardır. Görən görər, keçən keçər. Amma işıq yanırsa, artıq qaranlıq tam deyil.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.01.2026)