Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Hər bir ilin sonunda, hər bir digər ilin başlanğıcında sanki həyatın özü bizə bir dəstə suallar verir - bu il kim olduq, nə qazandıq, nə itirdik? 

Bu sualların cavabı həmişə aydın olmur, çünki həyatın axarı nə qədər sadə görünsə də, içimizdə qarmaqarışıqlıq buraxır. Yeni il qapımızı döyməsi köhnə ilin gətirdiyi dərsləri və itirdiyimiz zamanın dəyərini dərk etmək üçün bir fürsətdir.

Bu gün yalnız təqvimin dəyişməsi deyil, həm də ruhun təzələnməsi üçün bir məqamdır. Yeni il nurunun işığında dünya yenidən sevgini və bağışlamağı öyrənir. İnsanlar bəzən sadə hədiyyələrlə, bəzən də səmimi sözlərlə bir-birinə yaxınlaşır. Amma ən böyük hədiyyə bəlkə də ruhun səmimiyyətidir – sevgi ilə dolu, heç bir şərt qoymadan verilən bir təbəssüm.

Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəylik Günü isə bizi bir kökə bağlı olmağın nə qədər dəyərli olduğunu xatırladır. Bəli, biz dünyanın müxtəlif guşələrinə səpələnmiş bir millətik. Amma unutmayaq ki, biz hələ də bir ağacın budaqlarıyıq, köklərimiz bir yerdədir. Həmrəylik – sadəcə şüar deyil, bir çağırışdır. Birlikdə olmaq, bir-birimizi hiss etmək, bəzən də bir-birimizin yaralarını sarmaq üçün bir fürsətdir. Bu gün bizim tariximizdə və ruhumuzda dərindən kök salmışdır.

Yeni ilin özü isə bizə yenilənmək üçün bir mesajdır. Həyatın çətinlikləri bəzən insanı sındırmağa çalışır. Amma insan yalnız ruhundan imtina etdikdə həqiqətən məğlub olur. Mən sizlərə bu altıncı gününü yaşadığımız yeni ildə yalnız xoşbəxtlik deyil, həm də güc arzulayıram. Elə bir güc ki, keçmişdəki bütün ağrıları bir dərs kimi dəyərləndirə biləsiniz.

Qoy bu yeni il sizə sevgi və hüzur gətirsin. Həyatınızın hər günü özünüzü bir az daha dərk etdiyiniz bir gün olsun. 

İnsan özünü tapdıqda, həm həyatını, həm də ətrafını dəyişdirmək gücünə sahib olur. Siz - oxucularımın hər bir mənim üçün həyatın fərqli bir rəngisiniz və mən minnətdaram ki, bu rənglər dünyamı daha da gözəlləşdirir.

Unutmayın, xoşbəxtlik yalnız xarici dünyada deyil, ruhun dərinliklərində gizlidir. 

Yeni ildə bu xoşbəxtliyi tapmağınızı, onu əzizləyib qorumağınızı arzulayıram.

Ruhunuzda həmişə işıq və sevgi yansın! 

Səmimi hörmət və sevgi ilə!!!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)

Fariz Əhmədov,

Naxçıvan televiziyasının baş redaktoru. “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Naxçıvan təmsilçisi

Şeirlərin ən təsirli misrası, şeirlərin möhürbəndi Şuşam! Vaqifi bədbin ruhdan azad edən, nikbinləşdirən Şuşam! Varlığın varlıqları cana gətirdi! Sənin adınla dirildi bütün cansız canlar! Səndən yenidən doğuldu Vaqiflər, Bülbüllər, Nətavanlar…

Ey Vaqif, Şuşamın sənə Pənah olduğu Vaqif! Sənə məktub yazmaq səni ölümsüzləşdirməkdir əslində. Sənə tükənməyən yaşam verməkdir. Hər kəlməmin kökündə sənin nəfəsin, hər misramın zərrəsində sənin qürurun yatır. İndi sənin adınla bütövləşmiş bir şəhər var – sənə Pənah olan Şuşa! O təkcə dağların zirvəsində yerləşən bir şəhər deyil. O, poeziyanın, sənətin və ədəbiyyatın başıucalığıdır. Şuşanın dağları sanki misra-misra yazılıb. Dağlar baş alıb gedir, sənin ölümsüz ruhun kimi! Qayalar bir şeiri qoruyurmuş kimi qalxanlaşıb fəqət susur. Çünki sən danışırsan! Səs salır sənin şeirlərin, qayıdır sənin misralarının sədası! Dalğalanır bu misralarla Azərbaycan bayrağı! Sənin məqbərənin qarşında duranda zaman hökmünü itirir. Tarixlə bu gün arasında sirli bir dialoq başlayır. Şeirlərindən qafiyələr açılır atəş kimi, amma yaralamır sağaldır ədəbiyyatın yaralı qəlbini!

Mən Şuşaya, sənə ilk dəfə gəlmişəm, Vaqif. Xəyalımda sənin bir vaxtlar Saatlı məhəlləsində qurduğun məktəbin yanından keçirəm. O paslı saat yenidən qurulur. Sənin sözlərini eşidirəm, saatın əqrəb səsindən, dağların sinəsindən, küləyin zərif toxunuşundan. Mən indi mənlikdən çıxıb Şuşalaşıram. Şuşayam, Şuşa! Səsin, sözün, Zəfərin şəhəri.

Şuşa dünənin şəhəri deyil, o sabahın və əbədiyyətin şəhəridir. O, İşğal dövründə də sınmayan məğrurlaşdıqca ucalan şəhərdir. Oddan doğulan külə çevrilmək əvəzinə yenidən közərən şəhərdir. Gözləməyi, səbir etməyi seçəndir. Şuşa gözləməyi belə poetikasıyla  bacaran diyardır. O, səssiz-sədasız dayanarkən belə bizə Vaqifin, Natəvanın, Üzeyirin, Xanın səsini çatdıran qanadlarında üç rəngi daşıyan qartaldır! Sən qəlbimizdə çağlayan musiqiyə, gözlərimizdə yaşaran kəlmələrə, dodaqlarda duaya çevrildin.

Şuşa! Poeziya beşiyimiz , musiqi ocağımız indi yenidən doğulub. Bu doğuluş tək fiziki yox, həm də mənəvi bir intibahdır. Vaqif! Sənə indi məktub yazanların sayı yenidən artıb. Çünki sənin sözlərin bizə yad deyil.

Sən bir zamanlar dağıdılmış, tapdalanmış, viran qoyulmuş olsan da,  bu gün  sənə qürurla dirçələn Vaqif məqbərəsindən baxırıq. Bu məqamlarda  poeziya günləri təkcə ədəbi tədbir yox,  xalqın ruhuna oxunan dualara çevrilir. Şuşada hər kəs şeir oxuyur. Dağlar, daşlar, əsən külək, qıy vuran şahin, ucalan bayraq. Sənin məzarındakı güllər şeirlərinə mahnı yazıb öz ruhunu təzələyir, xarıbülbüllər yer dəyişib şeirlərində bitir!

Əziz Vaqif, Zəfərimiz təkcə torpağın azadlığı deyil, sənin sözünə, irsinə, ruhuna qovuşmaqdır. Şuşa təkcə ordumuzun deyil, ədəbiyyatımızı da fəth edən fatehdir. Və bu fatehin dastanlarının hər səhifəsində sənin adın yazılıdır.

Şuşa təkcə daşlardan, küçələrdən, qala divarlarından ibarət deyil. Onun hər qarışı sözlə nəfəs alır, hər baxışı bir şair misrası kimi dərin, titrək və mənalıdır. Keçmişin vərəqləri indi xatırladır bizə 80-ci illəri…

1982-ci ilin yanvarında, soyuğun sinəmizə çəkdiyi nəfəsin içində bir ilıq an vardı. Ulu Öndər Heydər Əliyev Vaqifin məqbərəsinin açılışına gəlmişdi. Lenti kəsmək istəmirdi, deyirdi bu sizin haqqınızdır. Amma oradakılar Mirzə İbrahimov, Süleyman Rüstəm və digərləri bilirdi ki, bu abidənin varlığı Heydər Əliyevin iradəsinin və mədəniyyətə sevgisinin bəhrəsi idi. O illərdə hərkəsə abidə qoymaq olardı amma Vaqifə, Natəvana, Üzeyir və Bülbülə yox.

Vaqifin abidəsinin tarixçəsi özü bir poetik sükutdur. 1936-cı ildən bəri onun heykəli ucalmaq üçün gözləyirdi. O gücünü yığıb birdən yüksələcəkdi. Amma müharibələr, siyasi qarışıqlıqlar onun yolunu kəsirdi. Elə bil taleyinə müharibə yazılmışdı. 1944-cü ildə ucalmalı idi, olmadı. 1967-ci ildə yubileyi qeyd edilməli idi, alınmadı. Vaqif daim bir addım geridə saxlanılırdı. Çünki onun adını daşıyan abidə yalnız daşdan ibarət deyildi. O milli kimliyimizin heykəli idi.

1982-ci ildə nəhayət bu sükut pozuldu. Şuşada bir Günəş doğdu. Vaqifin Günəşi. Fəqət bu günəşin də taleyi uzun olmadı. Yadellilər yenidən o abidənin ruhunu yaraladı. 2002-ci ildə Strasburqda belə, ulu öndər Heydə Əliyev Vaqifin məqbərəsinin taleyini soruşurdu, çünki bu bir abidəni yox bir millətin taleyi idi.

İllər keçdi yollar dolandı. Vaqifin gözləri yollarda qocaldı. Və nəhayət 2020-ci ilin Zəfəri ilə Şuşaya dönüş baş verdi. Şuşa qayıtdı, Vaqif qayıtdı, söz qayıtdı. İndi Vaqifin məqbərsi önündə poeziya yenidən danışır. Söz təkcə sənət deyil müqavimətdir, səbirdir, qalibiyyətin dilidir. Şuşa bu gün Vaqifin şeiri kimi yenidən doğulub.

Əziz Vaqif bu məktubu sənə 30 il susmuş bir şəhərin dilindən yazıram. Sənin bir vaxtlar Saatlı məhəlləsində qurduğun məktəbin yanında o “paslı saat” yenidən işləyərək millətin qəlbində döyünür.

2021-ci ilin avqustunda, məqbərənin qarşısında əyləşənlərin hamısının saatı sanki bir ana tənzmimlənmişdi. Hamı xoşbəxt idi. Amma bir nəfər hamıdan daha çox. Sənin məzarını və adını tapdanmış, dağıdılmış halda gördükdən sonra onu diriltmək bir ata vəsiyyətini yerini yetirmək idi onun amalı.

Bilirəm bu gün Şuşada səninlə birgə Sadıqcan da nəfəs alır. Qasım bəy Zakir öz təmsilini səsləndirir. Mir Möhsün Nəvvab öz miniatürlərində  Şuşanın musiqisini yenidən çəkir. Cabbar Qaryağdıoğlu, Seyid Şuşuiski, Xan hamısı buradadır. Sən bir zamanlar söyləmişdin ki:

Bu şəhərə ki, təşrif-i bəqalər gətiribsən,

Sən xoş gəlibsən və səfa gətiribsən

Sənin Vətənin bir vaxtlar işıqsız, qazsız zülmətdə buz kəsmişdi. Xan Şuşinski deyirdi: “Şuşada axşamlar, yanar ağ şamlar…” O illərdə yalnız şam yanırdı. Amma indi Şuşada bitməyən şamlar, sazlar, sözlər var. Ən əsası sənin sözün kimi parlayan işıqlar var.

Şuşa qalası 1750-ci ildə ucalsa da, onun ruhunu sən ucaltdın, məhəllələri sən saldın, məktəbləri açdın, fikir toxumlarını sən səpdin. 17 məhəllənin hər birində bulaqlar, məscidlər, hamamlar vardı. Bu şəhər sözlə, suyla, sədaqətlə qurulmuşdu. Bu şəhər yalnız daşdan deyil, ədəbdən və ədəbiyyatdan ibarət idi.

Əziz Vaqif! Qürurla yazıram sənə. Cıdır düzü yenə at nalının səsini eşidir, İsa bulağından sözlər içilir, Xarıbülbül başını dik tutub şeirlərinlə çoxalır. Sənin poeziya günlərin, sənə ucaldılan abidə xalqın yaddaşında əbədiləşmiş Zəfər səhifələridir. Və bu Zəfər təkcə silahla yox, sənin sözünlə də yazılıb.

Vaqif bu gün Şuşaya yenə bayraq sancılıb. Bir zamanlar 1920-ci ildə Cümhuriyyət zabiti İsrafil bəy sancmışdı o bayrağı. Bu dəfə 2020-ci ildə şəhid qardaşı 39 yaşlı Yaşar Hüseynov. Bu bayraq Vaqifin, Vətənin, sözün bayrağıdır.

Əziz Vaqif sənin poeziyan xalqın döyünən ürəyi, sənə ucalan məqbərə millətin iradəsidir. Bu gün sənin adını oxuyan hər kəs, sənin heykəlinin qarşısında əyilən hər baş əslində xalqın qalibiyyətinə səcdə edir. Şuşa Azərbaycanın qəlbidir, sən isə onun döyünən şeirisən.

Şuşa poeziyanın, qürurun, Zəfərin və sədaqətin adı, ona gələni qəflət yuxusundan oyadan səsdir!

Şuşa sənindir, bizimdir, əbədidir!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Hədəf Şirkətlər Qrupunun qurucu direktoru, Turan Balabilgə Akademiyasının prezidenti,dosent Şəmil Sadiqin olduqca maraqlı bir mövzuda araşdırmasını təqdim edir. Türk dünyasınını gələcək ümumi təhsil modeli – günümüzün prioritetlərindən biridir və ən çox müzakirə edilən mövzulardandır.

Qloballaşma dövründə təhsilin artıq təkcə məktəb və universitet divarları ilə məhdudlaşan bir sahə olmadığını hamımız yaxşı bilirik. Bu gün təhsil sistemləri dövlətlərin iqtisadi, mədəni və ideoloji təsir alətlərindən birinə çevrilib. Bir çox ölkələr yaratdıqları təhsil modellərini sistemləşdirir, brendləşdirir və bu modelləri dünya miqyasında yaymaqla həm maddi, həm də strateji qazanc əldə edirlər. Düzdür, bunu özəl sektorun əli ilə təqdim edir, birmənalı şəkildə bilirik ki, bu cür layihələrə birbaşa dövlətlər özləri dəstək olur.

Bizim də bu yazının yazının məqsədi mövcud qlobal təhsil modellərinə qısa nəzər salmaq, Türkiyənin bu sahədəki mövqeyini dəyərləndirmək və Türk dünyası üçün real, tətbiq edilə bilən “Türk Bölməsi” adlı təhsil modelinin niyə zəruri olduğunu ictimai müzakirəyə çıxarmaqdır.

Bu gün Cambridge, International Baccalaureate (IB), Pearson, Advanced Placement (AP) kimi sistemlər sadəcə tədris proqramı deyil, qlobal təhsil markalarıdır. Bu modellərin ortaq aşağıdakılardır:

•Mərkəzləşdirilmiş və standartlaşdırılmış kurikulum

•Beynəlxalq səviyyədə tanınan imtahan və qiymətləndirmə sistemi

•Akreditasiya və lisenziya əsasında davamlı maliyyə mexanizmi

•Dil və mədəniyyət üzərindən təsir gücü

Sözsüz ki, Bu sistemlər vasitəsilə təkcə bilik ötürülmür, eyni zamanda müəyyən bir dil (əsasən ingilis dili), dəyərlər sistemi və dünyagörüşü təqdim edilir. Başqa sözlə, təhsil burada “yumşaq güc”ün ən təsirli alətlərindən birinə çevrilir. Heç təsacüfi deyil ki, bütün ölkələr öz mədəniyyətini, dilini təbliğ etməyə xüsusi büdcə ayırır, bunun üzərində diaspor fəaliyyəti qururlar.

Məktəblər və valideynlərin bu təhsil sistemlərinə marağının da mərkəzində duran xüsusi səbəblər var.  Bəzən elə düşünülür ki, bu cür bahalı təhsil sistemlərinə yönələnlər üçün təkcə keyfiyyət anlayışıdır. Daha profesional yanaşsaq, görərik ki, sadəcə keyifiyyət əsas deyil. Yeni qurulan məktəblər üçün:

-Kurikulum və imtahan hazırlamaq yükünü aradan qaldırır

-Hazır və beynəlxalq səviyyədə tanınan model təqdim edir

-Prestij və rəqabət üstünlüyü yaradır

Valideynlər isə əsasən bu səbəblərə görə seçim edirlər:

-Uşağın ingilis dilini yüksək səviyyədə öyrənməsi

-Xarici universitetlərə qəbul şansının artması

-Qlobal təhsil mühitinə inteqrasiya

 -Gələcəkdə daha yaxşı iş imkanı əldə etmək

Nəticədə təhsil seçimi getdikcə daha çox rasional və strateji qərara çevrilir.

Bütün bunlara diqqət yetirəndə təbii olaraq içimdə bir sual yaranır, axı  Niyə hələ də Türk Təhsil Konsepti yoxdur, niyə hələ də türk ölkələrində ortaq kurikulumu olan bir sistem qurulmayıb? Niyə Türkiyə hələ də beynəlxalq səviyyədə tanınan, akreditasiyalı bir Türk təhsil modeli təqdim etmir?

Sözsüz ki, mən bu yazım bu sahəyə diqqət çəkməkdir. Gəlin bir türk təhsil modeli yaradaq, deyib, sabah da bunu elan etmək mümkün deyil. Amma indiyə qədər bu düşünülməli və tətbiq edilməli idi deyə düşünürəm. Könül istər ki, bu model Türk Akademiyası tərəfindən bütün türk dövlətlərinin birgə çalışması ilə ərsəyə gəlib, hamısında tətbiq edilərdi. Lakin Bu günün prizmasında baxanda isə ən yaxın görünən Türkiyə Cümhuriyyətinin bu sahədə atmalı olduğu addımdır. Çünki prosesin təşkili daha asan, daha tez başa gələndir. Çünki, türkiyə köklü universitet ənənəsinə, güclü akademik potensiala, Ortak dil, tarix və mədəniyyətə malik geniş Türk dünyasına, Yüksək mədəni cazibə gücünə malikdir. Həmçinin etiraf edək ki, Türkiyə həm siyasi, həm iqtisadi baxımdan bu işi öhdəsinə götürə biləcək ən güçlü türk ölkəsidir və bu gün Azərbaycan, Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan, Türkmənistan, eləcə də İranda yaşayan azərbaycanlılar arasında Türkiyəyə güclü təhsil marağı var. Hər il on minlərlə gənc Türkiyədə oxumaq üçün universitetlərə müraciət edir. Türkiyə bu coğrafiyada akademik mərkəz kimi qəbul olununan qardaş ölkədir. Bu isə təkcə tələbə axını deyil, təhsil modeli ixracı üçün də böyük potensial deməkdir.

Bildiyimiz kimi Sovetlərdən ayrılan türk ölkələrində Rus bölməsi adlı bir ifadə var. Bu gün isə bu bölmənin nüfuzunun xeyli  zəifləməsi və yaranan boşluq da bizə imkan veriri ki, Türk Təhsil Modeli adlı bölməni yaradaq. Bunu şərtləndirən bir neçə vacib məqam var:

-Türk dövlətlərinin bu gün tarixdə heç vaxt olmadığı qədər yaxınlığı

-Rusiyanın regional təsirinin azalması

-Yeni nəslin rus dilinə marağının zəifləməsi

-Türkçə və ingilis dilinin yüksəlişi

-Türkiyə Türkcəsində elmi ədəbiyyatın yetərincə çoxluğu və tərcümənin zəngin olması

Nəticədə təhsil sahəsində ciddi bir boşluq yaranıb. Bu boşluq ya düzgün doldurulacaq, ya da başqa güclər tərəfindən tutulacaq.

Bəlkə də, indi kimsə deyəcək ki, hazırda Türkiyənin bir çox ölkələrdə dövlət və özəl məktəbləri var. Qeyd etməliyəm ki, mövcud Türk məktəbləri yetərli deyil.

Türkiyənin dəstəyi ilə fəaliyyət göstərən Maarif (özəl fomatda) məktəbləri və bəzi dövlət və özəl Türk məktəbləri əhəmiyyətlidir. Amma reallıq budur ki, bu məktəblər: Say baxımından azdır, Ümumi təhsil sistemini dəyişəcək miqyasda deyil, konkret bir modellə fəaliyyət göstərmir. Mənim təklifim isə bunu daha genişmiqyaslı və  qlobal təsir yaratmaq üçün tək-tük məktəblər yox, model, proqram və akreditasiya sisteminin olmasıdır. Niyə hansısa bölgəmizdə bir məktəb bu konseptdən istifadə edə bilməsin, niyə hansısa başqa bir ölkə məhz Türk Təhsil Konsepti ilə təhsil verməyi seçə bilməsin? Məsələn, mən bir özəl məktəb sahibiyəm, istərdim ki, rus bölməsi əvəzinə türk bölməsi açım, amma burada çoxlu açıq suallar var, ən vacibi isə sonda məzun hansı diplomu alacaq?

 Təklif etdiymiz “Türk Bölümü” və  ya “Türk Təhsil Konsepti” aşağıdakı əsaslara söykənə bilər:

-Ortaq Türk dəyərləri sisteminə əsaslanan təhsil

-Türkiyə mərkəzli vahid və standart kurikulum

-Türk dili əsaslı, eyni zamanda çoxdilli (Türkcə–İngiliscə) təhsil

-Ortak Türk tarixi, ədəbiyyatı və mədəniyyəti

-Beynəlxalq standartlara uyğun qiymətləndirmə

-Türkiyə tərəfindən verilən akreditasiyalı diplom

Bu proqram istənilən ölkədəki dövlət və özəl məktəblər üçün müraciət əsasında açıq olmalıdır.

Bu modelin cazibəsini artıracaq əsas amil isə “Türk Bölümü” məzunlarına Türkiyə universitetlərində: Xüsusi kontenjanlar, Təqaüdlər, Qəbul və keçid üstünlüklərinin olmasıdır.

Bu gün təhsil sadəcə dərs prosesi deyil. Təhsil - dil, mədəniyyət, iqtisadiyyat və geosiyasətin kəsişdiyi strateji sahədir. Əminəm ki, Türkiyə öz tarixi, mədəni və intellektual potensialı ilə Türk dünyası üçün ortaq, güclü və rəqabətədavamlı təhsil modeli yarada bilər. Əgər buna nail olub, tətbiq edilərsə, məhz qardaş Türkiyənin, təhsil diplomatiyasını gücləndirər, Türk dünyasında ortaq akademik zəmin yaradar, Birlik ideyasını söz səviyyəsindən institusional səviyyəyə qaldırar.

Bu artıq bir arzu deyil, zamanı çatmış strateji zərurətdir.

Mənsə 30 illik təhsil təcrübəmlə bu prosesin istənilən yerində könüllü olaraq dəstək verməyə cani-könüldən hazıram.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Mənim üçün illərin qovuşuğu vaxtın özünü ifşa etdiyi andır. Biz hər dəfə bu gecəyə elə məna yükləyirik ki, sanki bir ilin bitməsi ilə həyat da dayanacaq, hər şey sıfırlanacaq, taleyimiz başqa cür axmağa başlayacaq. Halbuki dəyişən yalnız təqvimdəki rəqəmdir.

Keçmiş olduğu yerdə qalır, yaşananlar silinmir, yarımçıq qalanlar da öz ağırlığını itirmir. Sadəcə biz bir gecəlik buna inanmaq istəyirik.

Bununla belə, bu inanma halı təsadüfi deyil. İllərin qovuşuğu insanı istər-istəməz özü ilə üz-üzə qoyur. Günlərin axarında qaçdığımız suallar bu gecə qapını döyür. Kim nə itirdi, kim nədən vaz keçdi, hansı yolda susduq, hansı anda geri çəkildik? Bu gecə insan özünü mühakimə edir. Burada kənardan baxan yoxdur. Hakim də özümüzük, ittiham da, müdafiə də.

Bu anın qəribə tərəfi onun ikili hisslər doğurmasıdır. Bir tərəfdən nostalji gəlir, ardınca kədər və gecikmiş peşmanlıqlar. İnsan geriyə baxıb görür ki, neçə arzu yarımçıq qalıb, neçə söz vaxtında deyilməyib, neçə hiss qorunmaq üçün içə basdırılıb. Digər tərəfdən isə ümid var. Səbəbsiz, izahsız, bəzən hətta əsassız bir ümid. Elə bil yeni ilin adı belə insana yaşamaq üçün bəhanə verir.

İllərin qovuşuğu yaddaşla da qəribə oyun oynayır. Bu gecə insan hər şeyi xatırlamır, yalnız seçdiklərini xatırlayır. Kiçik anlar böyüyür, böyük hadisələr arxa plana çəkilir. Elə bu anda başa düşürsən ki, həyatı formalaşdıran vaxt deyil, yaddaşdır. Vaxt keçir, amma yaddaşımız qərar verir.

Mən bu gecəni nə keçmişə, nə də gələcəyə aid edirəm. Bu, iki zamanın arasında qalan doldurula bilməyən bir boşluqdur. İnsan burada heç bir yerə tam məxsus deyil. Bu asılı qalma hissi insanı həm narahat edir, həm də ona azadlıq verir. Çünki hələ heç nə bağlanmayıb, heç nə yekunlaşmayıb. Hər şey açıq qalır.

Bəlkə də illərin qovuşuğunun əsas dərsi budur: dəyişən vaxt deyil, dəyişən insanın özüdür. Bu dəyişikənlik səssiz olur, gözə görünmür, amma geri dönüşü olmur. Təqvimlər sadəcə bəhanədir. İllərin qovuşuğu isə o nadir anlardandır ki, insan bir anlıq dayanır və içində baş verənləri hiss edir. Sonra isə yenə yoluna davam edir. Elə bil heç nə olmamış kimi, amma əslində mən əvvəlki mən olmuram...

Könül sarayımın dirəyi sındı,

Vurduqca yorulan ürəyi sındı.

Bəxtimin ən şirin diləyi sındı,

Məni məndən alıb apardı illər.

Arzular qurudu göl kənarında,

Boğuldu duyğular ilk baharında.

Yandım öz ömrümün intizarında,

Məni məndən alıb apardı illər.

Gözümə bir mələk xəyalı gəldi,

Gəldi də ammaki aralı gəldi.

Bir ceyran o dağdan yaralı gəldi,

Məni məndən alıb apardı illər.

Hərə bir ümidin itirdi getdi,

Ölüm öz qonağın götürdü getdi.

Şair misrasını bitirdi getdi,

Məni məndən alıb apardı illər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

31 dekabr gecəsi zaman sanki bir anlıq dayanır. Saatın əqrəbləri tələsmir, illər susur, insan isə öz içinə boylanır. Bu gecə adi bir ilin sonu deyil — yaddaşın, kimliyin və ümidin eyni masada əyləşdiyi müqəddəs bir axşamdır. Azərbaycan üçün isə bu tarix daha dərin, daha köklü və daha mənalıdır. 31 dekabr — Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəylik Günüdür.

Bu gün dünyanın dörd bir yanında yaşayan azərbaycanlıların ürəyi eyni ritmlə döyünür. Müxtəlif dillərdə danışılan küçələrdə, fərqli iqlimlərdə, ayrı-ayrı talelərdə eyni ad yaşayır: azərbaycanlı. Bu ad təkcə pasportda yazılan söz deyil, yaddaşda daşıdığımız tarixdir, qürurdur, bəzən də həsrətdir.

Həmrəylik — səs-küylü şüar deyil. O, uzaqda olsa da Vətəni düşünməkdir. O, ana dilində dua etməkdir, bayram süfrəsində milli yeməklərin qoxusunu qorumaqdır, övladına haradan gəldiyini anlatmaqdır. Həmrəylik bəzən səssiz olur, amma həmişə güclüdür.

31 dekabr bu baxımdan bir güzgüdür. Hər bir azərbaycanlı bu güzgüdə özünü deyil, bütöv bir xalqı görür. Keçmişin ağrıları, qələbələrin sevinci, itkilərin sükutu bu gündə birləşir. Tarix bizi müxtəlif yollarla aparsa da, eyni kökdə saxlayır.

Bu günün Yeni illə eyni tarixə düşməsi isə dərin bir rəmzdir. Sanki zaman özü deyir: gələcəyə yalnız birliklə keçmək olar. Yeni il təkcə təzə təqvim deyil, yeni niyyətdir. Köhnə inciklikləri geridə qoymaq, parçalanmanı unutmaq, “mən”dən “biz”ə doğru addımlamaq fürsətidir.

31 dekabr axşamı işıqlar yanır, pəncərələrdən ümid süzülür. Süfrələrdə bolluq, sözlərdə arzu, baxışlarda isə səssiz bir dua var: gələn il daha ədalətli, daha sakit, daha insani olsun. Bu dualar Bakıda da eynidir, Berlində də, İstanbuldakı azərbaycanlının qəlbində də, uzaq qitələrdə yaşayan soydaşımızın içində də.

Zaman dəyişir, illər ötür. Amma dəyişməyən bir şey var — birlik ehtiyacı. Milləti millət edən məhz bu ehtiyacdır. Həmrəylik ruhu yaşadıqca, məsafələr əriyir, sərhədlər mənasını itirir. Çünki xalqı birləşdirən xəritə yox, yaddaşdır.

31 dekabr bizə bir daha xatırladır: biz yalnız bir gün deyil, hər gün bir olmalıyıq. Yalnız bayramlarda deyil, dar gündə də çiyin-çiyinə durmalıyıq. Yeni il isə bu niyyətin ilk səhifəsidir.

Bu gecə köhnə ilin qapısı sakitcə bağlanır. Yeni il isə qapını ümidlə döyür. Əgər qapını həmrəyliklə açsaq, içəri işıq girəcək. Çünki birlik varsa — yol var. Ümid varsa — sabah var.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və İncəsənət”

Hər il olduğu kimi, bu il də Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu üçün əlamətdar hadisələri gerçəkləşdirməklə yadda qaldı. Fond türk dünyasının tarixi, mədəni və ədəbi irsinin qorunması və beynəlxalq miqyasda tanıdılması istiqamətində sistemli fəaliyyətini davam etdirməkdədir.

Son iki il ərzində Fond bu missiya çərçivəsində təxminən 50 kitab, onlarla beynəlxalq tədbir, sərgi və konfrans reallaşdırıb.

Fond tərəfindən təsis edilən beş yeni kitab seriyası – “Türk Dünyasının Görkəmli Şəxsiyyətləri”, “Ədəbi İncilər”, “Elmi İncilər”, “Tarixi İncilər” və “Diplomatik İncilər” – türk dünyasının intellektual və mədəni xəzinəsini vahid konsepsiyada təqdim edir. Bu seriyalar çərçivəsində Heydər Əliyev, Məhəmməd Füzuli, Mir Cəlal, Mahmud Kaşğari, Abay Kunanbayev, Bəxtiyar Vahabzadə və digər klassiklərin irsi müxtəlif dillərdə nəşr olunaraq beynəlxalq oxucuya təqdim edilib.

Xüsusilə “Divanü lüğat-it-türk”ün 950 illiyi, Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyi, Füzulinin 530, Bəxtiyar Vahabzadənin 100 illik yubileyləri Fondun fəaliyyətində mühüm ideoloji və elmi xətt təşkil edir. Bu yubileylər UNESCO və digər beynəlxalq qurumlarla əməkdaşlıq çərçivəsində yüksək səviyyədə qeyd olunub.

Fondun ən irimiqyaslı təşəbbüslərindən biri olan “Türk Folklor İrsi” çoxcildliyi dünya elmi praktikasında ilk dəfə türk xalqlarının şifahi irsini vahid akademik korpusda birləşdirir. Üç il ərzində 21 cildin çapı planlaşdırılan bu layihə türk dünyasının dastan, mif və əfsanələrini həm çap, həm də rəqəmsal formatda gələcək nəsillərə ötürməyi hədəfləyir.

Bununla yanaşı, “Türk Dünyasının Mədəni Kodu” adlı ilk çoxdilli Kataloq türk xalqlarının maddi və qeyri-maddi irs nümunələrini populyar-elmi dildə təqdim edərək geniş auditoriya üçün əlçatan edir.

Fond mədəni diplomatiyanı yalnız nəşrlərlə deyil, media və vizual layihələr vasitəsilə də gücləndirir. TurkDiscovery platformasında hazırlanan “Əbədiyyətin nişanələri, Türk dünyası rəmzlərdə” sənədli seriyası petroqliflərdən runik yazılara qədər türk irsinin arxaik kodlarını vizual yaddaşa çevirir.

UNESCO strukturları, ICHCAP, AMEA, TÜRKSOY və üzv dövlətlərin mədəniyyət qurumları ilə qurulan əməkdaşlıqlar Fondun fəaliyyətini qlobal miqyasda möhkəmləndirir. Seulda imzalanmış Anlaşma Memorandumu türk dünyasının qeyri-maddi irsinin Asiya–Sakit okean regionunda tanıdılmasına yeni imkanlar açır.

Nəticə etibarilə, Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu son iki ildə yalnız kitab nəşr edən qurum deyil, ortaq türk yaddaşını sistemləşdirən, onu beynəlxalq elmi və mədəni diskursa daxil edən strateji mərkəz kimi çıxış edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu günlərdə Prezidentimiz tərəfindən "Tərəqqi" medalına layiq görülənlərdən biri də Vəfa Musayeva olub.

Everest zirvəsinə qalxan ilk azərbaycanlı və eyni zamanda Everest–Lhotse kombinasiyasını tamamlayan ilk azərbaycanlı qadın Vəfa Kahraman (Musayeva) “Ədəbiyyat və incəsənət” portalına verdiyi açıqlamada “Tərəqqi” medalı ilə təltif olunmasını həyatının ən dəyərli anlarından biri kimi qiymətləndirib.

Alpinist bildirib ki, mükafatı aldığı an ilk olaraq ailəsini və illər boyu ona səssiz, lakin güclü dəstək olan insanları xatırlayıb:

“Həmin an ən birinci ailəmi, mənə səssiz, amma güclü şəkildə dəstək olan insanları xatırladım”.

O qeyd edib ki, 2016-cı ildən başlayaraq Everest ekspedisiyalarını izləyərkən rəsmi qeydiyyat sənədlərində “Azərbaycan qadını” bölməsində uzun illər dəyişməyən mənzərə ilə qarşılaşıb:

“Hər dəfə eyni mənzərəni görürdüm: "Azərbaycan qadını" bölməsində sıfır”.

Bu fakt onun üçün ciddi motivasiyaya çevrilib:

“Və mən qərar verdim ki, bu sıfırı birə çevirim. İlk dəfə Azərbaycan qadınının adını həmin siyahıya yazdırım”.

Bu gün isə artıq Everest zirvəsində həmin göstəricinin dəyişdiyini vurğulayan alpinist deyib:

“Bu gün sevinc hissi ilə deyə bilərəm ki, artıq Everest zirvəsində Azərbaycan qadınının qarşısında 0 yox, ‘ 1 var”.

Vəfa Musayeva ölkə başçısının idmana göstərdiyi diqqəti bildiyini, lakin “Tərəqqi” medalının onun üçün böyük və xoş sürpriz olduğunu bildirib:

“Bu medal keçdiyim yolun ən dəyərli təqdirlərindən biridir”.

Onun sözlərinə görə, bu təltif ona növbəti hədəfləri üçün güclü stimul verib:

“Bu təltif mənə növbəti zirvələrimə, növbəti layihələrimə daha ürəkli, daha əzmli və daha həvəsli addımlamaq üçün motivasiya verdi".

Açıqlamada vurğulanıb ki, alpinist üçün zirvə anlayışı yalnız dağlarla məhdudlaşmır:

“Dağlar bu yolun görünən tərəfidir. Əsl zirvələr insanın düşüncəsində, dünyagörüşündə və ruhunda fəth olunur”.

Azərbaycan müəllimi olduğunu xatırladan Vəfa Kahraman bu nailiyyətin təhsil üçün də önəmli mesaj daşıdığını qeyd edib:

“Müəllim sinif divarları ilə məhdudlaşmır. Müəllim dağlara qalxa, sərhədləri aşa, şagirdlərinə real həyat nümunəsi göstərə bilər.”

Dağa qalxarkən ən çətin anlarda onu geri dönməkdən saxlayan əsas amilin məsuliyyət hissi olduğunu deyən alpinist bildirib:

“Ən çətin anlarda özümə bir sual verirəm: "Əgər indi geri dönsəm, sabah özümə nə deyəcəyəm?”.

O, bu məsuliyyəti bayrağına, ölkəsinə, Azərbaycan qadınına və gənclərə qarşı hiss etdiyini vurğulayıb:

“Mən inanıram ki, bir insanın addımı başqa birinin cəsarətinə çevrilə bilər”.

Ədəbiyyatın həyatında xüsusi yer tutduğunu deyən Vəfa Musayeva dağlardan ilham alaraq uşaqlar və yeniyetmələr üçün hekayələr yazdığını bildirib:

“Bu gün uşaqlar üçün xəyal qurmaq çətindir… belə bir dövrdə onlara ‘arzunun arxasınca getmək mümkündür’ deyən canlı hekayələr gətirmək mənim üçün böyük qürurdur”.

Everestdən sonra məktəblərdə, layihələrdə və konfranslarda fəal çıxış etdiyini deyən alpinist bu dırmanışın yalnız fiziki deyil, mənəvi yol olduğunu vurğulayıb:

“Everest sadəcə fiziki bir dırmanış deyil. Everest mənəvi gücdür”.

Sonda Vəfa Kahraman media nümayəndələrinə və ona dəstək olan hər kəsə təşəkkür edib:

“Bu il mənim üçün möhtəşəm oldu. Bu uğur təkcə mənim deyil, bizim hamımızındır”.

O, həmçinin yaşadığı hisslərin sonradan bir şeirə çevrildiyini qeyd edib.

"Əlbəttə, mənim üçün o an sonra bir şeirə çevrilmişdi:

Gərək Bodhi ağacını seçərdim Budda kimi,

Tam 49 gün əyləşərdim, sakit...

Bəlkə mən də oyanardım,

Tapardım həyatın mənasını — onun kimi...

Amma olmadı,

Mən ki, o deyiləm.

Qədərimə - getmək, dağlara sarılmaq düşdü

Yanımda heç kim olmayanda,

Ayaqlarımın altına nərdivan qoyub

Göylərə qalxmaq, buludlara toxunmaq düşdü...

Ey Yaradan,

Buradayam,

Sənə daha yaxınam,

Everestin ən başındayam

Eşidirsən?.."

Şəkildə: Vəfa Musayeva

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Azərbaycan dramaturgiyasının ən ünlü isimlərindən biri – Cəfər Cabbarlı.

Daim yeni, daim aktual.

Bu gün onun anım günüdür.

Cəfər Cabbarlı 1899-cu il martın 20-də Bakı quberniyasının 110 km-də yerləşən Xızı kəndində (hazırda rayon mərkəzidir) yoxsul kəndli ailəsində anadan olub. 1928-ci ildən Azərbaycan Dövlət Türk Akademik Dram teatrosunda tərcüməçi və ədəbi hissə müdiri kimi fəaliyyətə başlayıb. 1915-ci ildə Bakı Politexnik Məktəbinin elektro-mexanika şöbəsinə daxil olan yazıçı 1920-ci il mayın 6-da təhsilini başa vuraraq şəhadətnamə və attestat alıb.

 Sonra Azərbaycan Dövlət Universitetinin Tibb fakültəsinə daxil olub. Lakin o, ərizə yazıb həmin fakültədən çıxıb. 1923-cü ilin sentyabrından Cabbarlı səhnə aləmi və teatr tarixi ilə yaxından tanış olmaq məqsədilə Bakı Türk Teatr Məktəbində mühazirələrə qulaq asmağa başlayıb. 1924–1927-ci illərdə isə C. Cabbarlı Azərbaycan Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsinin filologiya şöbəsində də təhsil alıb

Cabbarlı ədəbiyyata şeirlə gəlib və ilk mətbu şeirləri 1911-ci ildə "Həqiqəti-Əfkar" qəzetində dərc olunub və 1915-ci il aprel ayının 3-də "Məktəb" jurnalının 6-cı nömrəsində onun "Bahar" adlı şeiri nəşr olunub. "Məktəb" jurnalı tutduğu mövqe və məktəblilər arasında geniş yayılması ilə Cəfər Cabbarlını da özünə cəlb edə bilib. Cəfər Cabbarlının yaradıcılığa başlamasında "Məktəb" jurnalının da müəyyən rolu olub.

 Gənc Cabbarlı hələ uşaq yaşlarından insanların ağır vəziyyətini, cəmiyyətin yoxsullara və varlılara bölündüyünü görüb, ağır, məşəqqətli həyat içərisində yaşamasını müşahidə edib və bütün bunları qələmə almağa, onlara öz münasibətini bildirməyə çalışıb. Ayrı-ayrı ailələrin ağır vəziyyəti onu düşündürüb. O, düşündüklərini "Boranlı qış gecəsi", "Bayram saxlayanlara", "Dilənçi" və "Novruz bayramına hazırlaşan müsəlmana töhfə" kimi şeirlərində əks etdirib

"Hürriyyəti-nisvançılara protesto", "Arvadlar deyirlər", "Kişilər deyirlər", "Qızlardan kişilərə protesto" və başqa şeirlərində şair vaxtilə dəb halını alan qadın azadlığı məsələsinin yarımçıq həll edildiyindən, qadınların hələ də ibtidai hüquqlardan məhrum olduğundan bəhs edib. Cabbarlı ilk şeir, hekayə və dramlarını 1915–1916-cı illərdə yazıb.1915–1920-ci illər Cəfər Cabbarlının təkcə tələbəlik illəri deyil, ədəbiyyata, sənətə gəldiyi dövr idi.

O, bir-birinin ardınca "Vəfalı Səriyyə, yaxud göz yaşları içində gülüş", "Solğun çiçəklər", "Nəsrəddin şah", "Trablis müharibəsi" və ya "Ulduz", "Ədirnə fəthi", "Bakı müharibəsi", "Aydın" kimi əsərləri qələmə alıb, lirik və satirik şeirlərlə, bir sıra hekayələrlə müxtəlif mətbuat orqanlarında çıxışlar edib. İlk hekayələrindən olan "Aslan və Fərhad"ın üzərində 15 iyul 1916-cı il tarixi var. "Mənsur və Sitarə" hekayəsinin əlyazma nüsxəsi və həmçinin "Sitarə" adlı opera 1915-ci ilin axırları və ya 1916-cı ilin ortalarında yazılıb

"Nəsrəddin şah" C. Cabbarlının ilk tarixi pyesidir. Ədibin əlyazmaları içərisində "Nəsrəddin şah" pyesinin variantlarının ən köhnəsi təxminən 1916-cı ilə aiddir. Əsərdə Cabbarlı İranda hökm sürən şah despotizmi (Qacarlar) fonunda zəhmətkeş kəndlilərin ağır həyatını, xanların azğınlığını, mütərəqqi İran gənclərinin azadlıq uğrunda mübarizəsini göstərib. Cəfər Cabbarlı Azərbaycanda ilk dəfə olaraq tarixi dram janrını milli-azadlıq ideyaları ilə, geniş xalq kütlələrinin şah mütləqiyyətinə qarşı çıxışı ilə zənginləşdirib

Cabbarlı 1917-ci ildə Osmanlı tarixinə dair "Trablis müharibəsi" və ya "Ulduz" və "Ədirnə fəthi" pyeslərini yazıb. Hər iki əsərin mövzusu türklərin yadellilərə qarşı apardığı rəşadətli mübarizələrdən götürülüb. Obraz və mövzu yaxınlığını nəzərə alaraq "Ədirnə fəthi" pyesini "Trablis müharibəsi" pyesinin davamı hesab etmək olar. Bu əsərlər türk məişətini, türk qəhrəmanlığını və şücaətini təbliğ etdiyi üçün hələ yazıldığı gündən vulqar və sovet tənqidi tərəfindən "pantürkist", "panislamist" təmayüllü əsərlər kimi qarşılanmış, az sonra tamamilə səhnədən çıxarılıb.

"Trablis müharibəsi" və "Ədirnə fəthi" əsərlərini müəllif ömrünün gənclik çağında (18 yaşında), yaradıcılığının ilkin mərhələsində yazıb. Cəfər Cabbarlı Bakı Politexnik məktəbinin tələbəsi olmasına baxmayaraq, Osmanlı tarixinin Balkan müharibələri (1911–1913) dövrünü mətbuat məlumatları əsasında izləyib, bəhrələndiyi tarixi faktlara yaradıcı münasibət bəsləyərək, problemlərin və xarakterlərin ziddiyyətli məqamlarını üz-üzə qoyaraq bu səhnə əsərlərini yaradıb. "Trablis müharibəsi"ndə hadisələr 1911–1912-ci illər İtaliya-Osmanlı müharibəsi fonunda cərəyan edib.

"Ədirnə fəthi" faciəsini gənc Cabbarlı 1917-ci il oktyabrın 17-də bitirib, əsər ilk dəfə elə həmin il, dekabrın 15-də Abbas Mirzə Şərifzadənin təqdimatında nümayiş etdirilib. Cəfər Cabbarlı "Trablis müharibəsi" və "Ədirnə fəthi" əsərlərinin ilk tamaşasından sonra verilən ziyafətdə çıxış edərək türk xalqının qədimliyindən, zəngin mədəniyyət və döyüş ənənələrinə malik olmağından söhbət açıb.

"Ədirnə fəthi"ni bu mövzuya həsr etdiyini, "Trablis müharibəsi"ndə Nuru Paşanın hərbi xadim və şəxsiyyət kimi bədii obrazını təsvir etməklə yanaşı, generalın Bakının xilası uğrundakı zəfər yürüşündən bəhs olunacaq yeni əsərini yazacağına söz verib. Cəfər Cabbarlının alovlu nitqi Nuru Paşanı heyran qoyub.

Mükafatları

Cəfər Cabbarlı Ümumazərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin Rəyasət heyətinin  iclasının 25 aprel 1933-cü il tarixli, 32 nömrəli Protokolu ilə "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adına layiq görülüb.

Böyük ədib 31 dekabr 1934-cü ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)

Əkbər Qoşalı, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

Yəqin hər ölkənin, xalqın özünəxas həmrəylik bayramı vardır; Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəylik Günü - iş elə gətirib, təqvim ilinin son ayının son gününə düşür və bu bayram həm də təzə ilin gəlişi ilə, yeni başlanğıcla assosiasiya olunur. Buna təsadüf, təvafüq və ya bir başqa ifadə ilə dəyərləndirmə edənlərin hərəsinin öz əsası, düşüncəsi, fikri ola bilər, olsun; üç onillikdən artıq müddətdə bayram edilən və gələcəkdə də bayram ediləcək bu günün tarixinə sayğımızı əskilmətdən artıq xarakterləşməsini, sabitləşməsini və yeni həmrəyliklərə vəsilə olmasını qürurla vurğulayırıq.

Həmrəylik anlayışı bizimçün tribunadan səslənən bir çağırış, bayram günlərində xatırlanan bir ideya deyil, əlbəttə. Tarix göstərdi ki, xalqın taleyini dəyişən məqamda həmrəylik əməl, davranış və iradə kimi meydana çıxmalı, başqa sözlə,

idealdan işə, işdən qoruyucu və ucaldıcı iradəyə keçməlidir. Azərbaycan xalqı bu sınaqdan 5 il öncə, başabaş 44 günün içində bir daha və alnıaçıq, üzüağ, başıdik çıxdı.

2020-ci ilin payızı, milli psixologiyanın yenidən formalaşdığı fövqəladə zaman idi. Cəbhədə əsgər döyüşürdü, arxada xalq möhkəm dayanmışdı. Paytaxtdan ucqar kəndlərə, ölkə içindən dünyanın dörd bir yanına qədər vahid mövqe vardı: dövlətin yanında olmaq! Azərbaycan dövlətinin yanında olmaq haqqın, ədalətin, əsalətin yanında olmaqdı. Bu, klassik anlamda həmrəylikdən daha təsirli və üstün – yüksək tarixi məsuliyyətin paylaşılması idi.

Prosesin mərkəzində isə heç şübhəsiz, siyasi iradə dayanırdı. Prezident, Ali Baş Komandan İlham Əliyev milli iradəni toparlayan güclü lider kimi çıxış etdi. Onun beynəlxalq mediaya – elə bil istintaq aparırmış kimi davranan “silahlanmış jurnalistlər”ə verdiyi müsahibələr, diplomatik ritorikası, qəti və soyuqqanlı mövqeyi göstərdi ki, müharibə yalnız cəbhədə aparılmır. İnformasiya, hüquq və diplomatiya cəbhələrində də vahid xətt var idi. Qardaş Türkiyənin istiqlal savaşında Mustafa Kamal Paşanın dediyi kəlam kimi – xətti müdafiə yoxdu, səthi müdafiə vardı – həm düşmən öncəbhədən uzaqlara raketlər atırdı həm də hərb meydanından savayı digər əməli fəaliyyət sahələri üzrə də savaş gedirdi: diplomatik, ideoloji-siyasi, mətbu və s… Bizim işimiz haqq işiydi; bizim işimiz müdafiədən keçmişdi, əks-hücumdaydıq; bizim qalib gəlməkdən başqa yolumuz yoxuydu!

Dövlət-xalq birliyinin ideoloji kökü isə təsadüfi deyildi. Harada yaşamasından, hansı statusu daşımasından asılı olmayaraq, hər bir azərbaycanlının arxasında güclü dövlətin dayandığını bilməsi böyük nemətdi. Bax, Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəyliyi Günü də məhz bu siyasi-mənəvi xəttin məhsulu - bir rəmzi, tarixlərin bir günə sıxlaşması, təzahür və təcallasıdır.

44 günlük savaş göstərdi ki, diaspor anlayışı artıq folklor səviyyəsindən çıxıb təsir mexanizminə çevrilib. Avropa paytaxtlarında, Amerikada, Türkiyədə, Asiyada yaşayan soydaşlarımız informasiya savaşında öncəbhəyə keçdi. Ermənistanın illərlə qurduğu miflər, lobbi şəbəkələri məhz bu həmrəyliyin qarşısında dağılmağa başladı. Bu, illərlə formalaşdırılmış dövlət-diaspor modelinin bir sonucu idi.

Bəli, zaman göstərdi ki, bu birlik, savaş bitən kimi dağılmadı. Əksinə, 2025-ci il Azərbaycan diplomatiyası həmrəyliyin beynəlxalq sistemə çevrilmiş forması kimi tarixə düşür. Azərbaycanın bölgədə təşəbbüskar aktora çevrilməsi, yeni geosiyasi gerçəkliklərin diktə olunması, Türk dünyası ilə münasibətlərin strateji müstəviyə daşınması – bütün bunlar təsadüf sayıla bilərmi? – Əsla, yox!

Savaş qalibi Azərbaycan bu gün diplomatik gündəm formalaşdıran ölkə kimi qəbul olunur. Bölgəsəl layihələr, enerji və daşımaçılıq xəritələri, humanitar platformlar, beynəlxalq tədbirlər – bunların hamısında Azərbaycanın mötəbər imzası var. Və bu imza artıq müzakirə edilmir, qəbul olunur.

Özəlliklə diaspor siyasətinin yeni mərhələsi diqqətəlayiqdir. Dünya Azərbaycanlılarının Qurultaylarının Zəfər konsepti ilə davam etdirilməsi, Şuşanın bu prosesin rəmzinə çevrilməsi göstərdi ki, həmrəylik artıq nostalji olmaqdan çıxıb, strateji resursa dönüşüb. Bu resurs beynəlxalq müstəvidə sonuc verir.

Beləliklə, toplumumuzda həmrəylik artıq, gələcək planların əsas şərtidir. 44 gün bunu sübut etdi, 2025-ci il isə bu sübutu beynəlxalq miqyasda təsdiqlədi.

Bu gün həmrəylik haqqında danışmaq asandır. Çətin olan onu tarixə yazmaqdır. Azərbaycan xalqı isə bunu tarixdə bacarıb, bu gün bacarır, gələcəkdə də bacaracaqdır! 5 il, 2 il öncəki kimi – sözlə yox, əməli ilə!

DÖVLƏTİMİZ ZAVAL GÖRMƏSİN!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)

Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Yola saldığımız 2025-ci ilin ümumi mədəni trendlərinə nəzər salsaq, üç cəhəti qabarıq şəkildə görə bilərik:

-mədəniyyətin dialoq dili kimi rolunun güclənməsi;

-ənənə ilə texnologiyanın birləşməsi;

-kimlik, ekologiya və sosial məsuliyyətə diqqətin artması.

İlin sonu adəti üzrə dünyanın aparıcı mediaları ilin əsas mədəniyyət hadisələrinin reytinqlərini hazırlayıb təqdim edirlər. Onlardan ümumi nəticə çıxarsaq, onda 2025-ci ilin TOP-10 mədəni hadisəsi olaraq aşağıdakıları göstərə bilərik:

1. Eurovision Song Contest 2025 (Bazel, İsveçrə)
“Avroviziya” dünyanın ən böyük musiqi televiziya şousu olaraq qalır. 2025-ci ildə müsabiqə yenidən təkcə musiqi yarışması deyil, həm də Avropanın mədəni-siyasi güzgüsünə çevrildi, milyonlarla tamaşaçını bir araya gətirdi və geniş müzakirələrə səbəb oldu.

2. Edinburgh Festival Fringe (Şotlandiya)
Dünyanın ən böyük canlı incəsənət festivalıdır. 2025-ci ildə tamaşaların və iştirakçı ölkələrin sayına görə rekord qıraraq, müasir teatrın, stand-apın və performans sənətinin əsas laboratoriyası statusunu bir daha təsdiqlədi.

3. Venesiya Karnavalı(İtaliya)
Avropanın ən qədim mədəni bayramlarından biridir. 2025-ci ildə karnaval tarixi yaddaş və maskanın kimlik simvolu olması mövzusuna həsr olundu və bu, tədbirə fəlsəfi dərinlik qazandırdı.

4. Rio-de-Janeyro Karnavalı (Braziliya)
Dünyanın ən möhtəşəm xalq bayramıdır. 2025-ci ildə o, eyni zamanda sosial manifestlər meydanına çevrildi — samba məktəbləri ekologiya, bərabərsizlik və Braziliyanın mədəni kökləri mövzularını gündəmə gətirdilər.

5. Kochi–Muziris Biennalesi (Hindistan)
Avropa və ABŞ-dan kənarda keçirilən ən nüfuzlu müasir incəsənət biennallərindən biridir. 2025-ci ildə diqqət postkolonial incəsənətə və Qlobal Cənubun səsinə yönəldildi.

6. Les Rencontres d’Arles (Fransa)
Dünyanın əsas fotoqrafiya festivalıdır. 2025-ci ildə yerli xalqlara, sənədli fotoqrafiyaya və süni intellekt dövründə vizual həqiqətin yenidən düşünülməsinə fokuslanması ilə əlamətdar oldu.

7. Coldplay – Music of the Spheres World Tour (final mərhələsi)
Musiqi tarixinin ən uğurlu dünya turlarından biridir. 2025-ci ildə bu tur yeni konsert etikası — ekoloji məsuliyyət, texnologiya və qlobal birlik — simvoluna çevrildi.

8. Kann Kino Festivalı 2025
Müəllif kinosunun əsas vitrini. 2025-ci ildə Kannlar sosial, siyasi və eksperimental kinoya yönələn tendensi təsdiqlədi və dünyaya yeni rejissor adları qazandırdı.

9. PhotoVogue Festival (Milan, İtaliya)
Moda, fotoqrafiya və sosial məsuliyyətin kəsişməsində keçirilən festivaldır. 2025-ci ilin əsas mövzuları — təbiət, dayanıqlılıq və dəyişən dünyada insan bədəni oldu.

10. Holi — Rənglər Festivalı (Hindistan, Nepal)
Qədim bir bayramdır və qlobal mədəni hadisəyə çevrilib. 2025-ci ildə o, sevincin, yenilənmənin və sülhün rəmzi kimi dünyada milyonlarla insanı yenidən birləşdirdi.

Şəkildə: Les Rencontres d’Arles (Fransa)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)