İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Ən yaxşı sevgi əhvalatını  yazmışdı – “Baladadaşın ilk məhəbbəti”ni.

Ən yaxşı detektiv əsər də onun qələmindən çıxmışdı – “Ox kimi bıçaq”. Sonradan ona çəkilən “Arxadan zərbə” filmi də Azərbaycanın ən yaxşı detektiv filmi oldu.

Ən yaxşı tarixi-fəlsəfi romanın da müəllifi o idi – “Mahmud və Məryəm”in.

İlk milli-siyasi roman da onunkudur - "Ölüm hökmü".

Elçin Əfəndiyev 13 may 1943-cü ildə Bakı şəhərində XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının böyük nümayəndələrindən biri, Azərbaycanın Xalq yazıçısı İlyas Əfəndiyevin ailəsində doğulub. Uşaqlıq çağlarından etibarən ədəbi mühitin içində, kitabların əhatəsində olub. Bir tərəfdən milli ədəbiyyat, folklor, o biri tərəfdən isə dünya ədəbiyyatı Elçinin daimi mütaliəsinin əsasına çevrilib. O, nə zaman yazmağa başlayıb? Bu suala Elçin özü belə cavab verir:

 "Özümü xatırladığım zamandan. Hələ yazıb-oxumağı bacarmırdım, amma özümdən cürbəcür əhvalatlar uydurub danışırdım…"

Bakı şəhərində orta məktəbi (1960), Bakı Dövlət Universitetinin Filologiya fakültəsini (1965), Azərbaycan Elmlər Akademiyası Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun ədəbiyyat nəzəriyyəsi üzrə aspiranturasını (1969) bitirib, "Azərbaycan bədii nəsri ədəbi tənqiddə (1945–1965)" mövzusunda namizədlik (1970), "Ədəbiyyatda tarix və müasirlik problemi" mövzusunda doktorluq (1997) dissertasiyalarını müdafiə edib.

1969–1972-ci illərdə Azərbaycan ЕА Nizami adına Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun "Ədəbiyyat nəzəriyyəsi" şöbəsində kiçik elmi işçi, 1972–1975-ci illərdə baş elmi işçi vəzifəsində işləyib, eyni zamanda Nəsimi adına Dilçilik və Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutlarının Birləşmiş Müdafiə Şurasının elmi katibi olub. 1975-ci ildə "Ədəbiyyat və incəsənət" qəzeti redaksiya heyətinin üzvü seçilib.

1975–1987-ci illərdə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının İdarə Heyətinin katibi olub. 1987-ci ildə Xaricdə yaşayan Həmvətənlərlə Mədəni Əlaqələr Cəmiyyəti – "Vətən" Cəmiyyəti Rəyasət Heyətinin sədri, 1988-ci ildə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı seçilib. 1993–2018-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Baş nazirinin müavini vəzifəsində çalışıb. 1998-ci ildə Azərbaycan nəsrinin inkişafındakı böyük xidmətlərinə görə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərmanı ilə "Xalq yazıçısı" fəxri adına layiq görülüb.

1999-cu ildə Parisdə YUNESKO xətti ilə beynəlxalq səviyyədə təntənəli qeyd edilən "Dədə Qorqud" simpoziumuna sədrlik edib. 1998-ci ildən Bakı Dövlət Universitetinin professorudur. Bir sıra Dövlət Komissiyalarının sədri, nüfuzlu Azərbaycan və beynəlxalq ədəbi, ictimai qurumların, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Təhsil üzrə Komissiyanın üzvü idi. Elçin ədəbiyyata hekayəçi kimi gəlib, 60-cı, 70-ci illərdə bu janrın böyük ustası olaraq məşhurlaşıb, sonrakı onilliklərdə də hekayə yaradıcılığını yüksələn və məhsuldar templə davam etdirib.

Lakin 70-ci illərdə povest, 80-ci illərdə roman, 90-cı illərdə isə dram onun bədii təfəkküründə hekayə ilə ciddi rəqabətə girməklə daha çox önə çıxıb yazıçının janr axtarışlarının stabil impulslarını təyin etməklə yanaşı, yaradıcılıq yolunun mərhələlərini də müəyyən eləyib. İlk hekayəsi ("O inanırdı") 16 yaşı olarkən, 1959-cu ildə "Azərbaycan gəncləri" qəzetində dərc olunub. "Min gecədən biri" adlı ilk hekayələr kitabı isə 1966-cı ildə "Azərnəşr"də çapdan çıxıb.

1968-ci ildə SSRİ Yazıçılar İttifaqına üzv qəbul edilib. 1969–1972-ci illərdə "Açıq pəncərə" və "SOS" adlı povestlər kitabı çap olunub, "Beş qəpiklik motosikl" adlı hekayəsi 1971-ci ildə görkəmli rus tənqidçisi İqor Zolotuskinin tərcüməsində ilk dəfə Moskva mətbuatında "Drujba narodov" jurnalında nəşr olunub.

1973-cü ildə "Gümüşü, narıncı…" adlı hekayələr kitabı "Gənclik" nəşriyyatında nəşr edilib, Moskvada çap olunan "Drujba narodov" jurnalı tərəfindən ədəbi tənqidin problemlərindən bəhs edən "Tənqiddə provinsializmə qarşı" məqaləsinə görə "İlin ən yaxşı məqaləsi" mükafatına layiq görülüb. "Bu dünyada qatarlar gedər" adlı hekayələr kitabı (1974), povest, kinopovest və hekayələrinin toplandığı "Bir görüşün tarixçəsi" adlı kitab (1977) "Azərnəşr"də işıq üzü görüb.

Rus dilində ilk kitabı "Baladadaşın ilk məhəbbəti" adı ilə Moskvanın "Molodaya qvardiya" nəşriyyatında 1975-ci ildə nəşr edilib. "Talvar" hekayəsi 1977-ci ildə "Smena" jurnalının (Moskva) "İlin ən yaxşı hekayəsi" mükafatını alıb, 1978-ci ildə "Bir görüşün tarixçəsi" povesti "Sovetskaya literatura" jurnalında çex dilində çap olunub.

Elçin "Günay, Yalçın, Nigar, bir də Səlim" (1979), "Tənqid və ədəbiyyatımızın problemləri" (1981), "Bülbülün nağılı" (1983), iki cildlik "Seçilmiş əsərləri" (1987), "Bülbül" (1987), "Klassiklər və müasirlər" (1987), "Şuşaya sis çökdü" (1991, Türkiyə), "Ömrün son səhəri" (1993), "Özümüz və sözümüz" (1993), "Məmməd Əmin Rəsulzadə" (1994), "Şuşa dağlarını duman bürüdü" (1995, Türkiyə) və s. kitabların müəllifidir.

Müasir mövzular ustası kimi tanınan yazıçı 1980-ci illərdə gözlənilmədən tarixə müraciət edir, folklordan bəhrələnərək fəlsəfi-romantik "Mahmud və Məryəm" romanını oxucuların ixtiyarına verir. "Mahmud və Məryəm" romanı ilə Elçin yaradıcılığının ikinci mərhələsi başlayıb, bir-birinin ardınca "Ağ dəvə", "Ölüm hökmü", "Baş" romanları yaranıb. "Mahmud və Məryəm" 1982-ci ildə "Azərbaycan" jurnalında, 1983-cü ildə isə kitab şəklində "Yazıçı" nəşriyyatında çap olunub.

Roman, akademik Nizami Cəfərovun qeyd etdiyi kimi, "altmışıncılar"ın folklora ideya-estetik münasibətinin klassik nümunəsidir. 1984-cü ildə Elçin ikinci romanını – "Ağ dəvə"ni yazıb çap etdirib və bu əsərlə yazıçı orta əsrlərə "səyahət"dən XX əsrə – onun üçün ümumən səciyyəvi olan "məhəllə" mövzusuna qayıdıb. 1990-cı ildə "Ağ dəvə" romanı rus dilində Moskvada "Sovetskiy pisatel" nəşriyyatı, 2000-ci ildə Almaniyanın "Dağeyli" və İsveçrənin "Union" nəşriyyatları tərəfindən nəşr edilib.

"Ölüm hökmü" (1984–1988) milli müstəqillik ərəfəsində Azərbaycan ədəbi-ictimai təfəkkürünün artıq tarixə çevrilməkdə olan "sovet dövrü"nə analitik siyasi-ideoloji münasibətinin həm kəmiyyət, həm də keyfiyyətcə ən miqyaslı təzahür-reaksiyası, ilk milli siyasi romanıdır. 1995-ci ildə Azərbaycan Milli Kitabxanasında Rusiyanın "Sovremennıy pisatel" nəşriyyatında çapdan çıxan romanın təqdimat mərasimi keçirilib. Roman 2010-cu ildə Moskvada audiokitab şəklində buraxılıb.

Audiokitab S. Averkiyevin ümumi rəhbərliyi və A. Solovyevin rejissorluğu ilə məşhur rus artistləri V. Larionov, L. Durov, A. Parra, V. Boçkarev, G. Sayfulin və L. Strijenovanın bədii qiraətində hazırlanıb. Akademik Nərgiz Paşayeva yazır: "Elçinin "Ölüm hökmü" romanı Azərbaycan nəsrində repressiyanın qanlı dəhşətləri haqqında yazılmış ilk əsər deyil, lakin ilk dəfə məhz bu əsərdə 1937-ci il uzaqdan və yaxından, tarixdən və müasirlikdən, sənədlərdən və reallıqdan tam və mükəmməl, dolğun və ədalətli şəkildə əks olunur."

2004-cü ildə Ermənistanın təcavüzü nəticəsində xalqımızın düçar olduğu ağır qaçqınlıq həyatından bəhs edən "Bayraqdar" povesti "Qapp-Poliqraf" nəşriyyatında çap olunub. Kitaba akademik Nərgiz Paşayevanın "Kədərin yaratdığı əsər (Xalq yazıçısı Elçinin "Bayraqdar" povesti haqqında düşüncələri)", "Qaçqınlar" silsiləsindən: "Qarabağ şikəstəsi" (Fransız ətri və Ağadadaş ilə Balacaxanımgilin Qırmızı xoruzunun bəy axtarışı haqqında hekayə) və Bayraqdar (Eysebionun faciəli ölümü haqqında kədərli povest) daxil edilib.

Elçinin müasir postmodernizm ədəbiyyatının parlaq nümunəsi hesab olunan "Baş" adlı psixoloji-fəlsəfi romanı 2015-ci ildə "Qanun" nəşriyyatında çap olunub. Moskvanın "Xudojestvennaya literatura" nəşriyyatı tərəfindən roman A. Mustafazadənin tərcüməsində rus dilində də nəşr edib.

"Baş" romanı yazıçının bundan əvvəl qələmə aldığı fərdi üslubunu bir daha nümayiş etdirib və bu nümayiş bir qədər də yeni naxış və cizgilərlə müşayiət olunub. "Mahmud və Məryəm"dəki, "Ölüm hökmün"ndəki bədii sənətkarlıq, yüksək dil mədəniyyəti, təsvir etdiyi obrazların daxili, psixoloji aləmini incəliyinə qədər əks etdirmək məharəti "Baş"da bütün parlaqlığı ilə üzə çıxıb.

2018-ci ildə Türkiyə Respublikasının ən nüfuzlu nəşriyyatlarından biri olan "İş Bankası Kültür Yayınları" bu romanı nəfis şəkildə, kitabın sonunda əsərdə cərəyan edən hadisələrlə bağlı geniş şərhlərlə və türk dilinə Azad Ağaoğlunun tərcüməsində çap edib. 2018-ci ili 2 iyunda M. F. Axundov adına Azərbaycan Milli Kitabxanasında ərəb dilində nəşr edilən "Baş" romanının təqdimatı keçirilib.

Elçinin əsərləri dünyanın bir çox dillərinə — ingilis, rus, fransız, alman, ispan, türk, macar, bolqar, ərəb, fars, çin, çex, slovak, xorvat, gürcü, litva, moldovan, türkmən, özbək, qazax, tacik, serb və s. tərcümə edilib.

Elçin ABŞ, Rusiya, Fransa, Türkiyə, Almaniya, Hollandiya, Çin, Belçika, İspaniya, Yunanıstan, Lüksemburq, İsveç, İsveçrə, Danimarka, Ukrayna, Polşa, Özbəkistan, Çexoslovakiya, Yuqoslaviya, Bolqarıstan, İraq, Avstriya, Qazaxıstan, İran, Qana, Səudiyyə Ərəbistanı, Rumıniya, Macarıstan, Gürcüstan, Tunis, Pakistan və digər ölkələrdə müxtəlif elmi, ədəbi, ictimai, siyasi konfranslarda, simpoziumlarda, qurultaylarda, görüşlərdə, rəsmi dövlət danışıqlarında iştirak edib.

Filmoqrafiya

- Əllər və rənglər (film, 1974)

- Ömrün səhifələri (film, 1974)

- Alıcının sərgüzəşti (film, 1976)

- Arxadan vurulan zərbə (film, 1977)

- Dantenin yubileyi (film, 1978)

- Gözlə məni (film, 1980)

- Şəlalə (film, 1981)

- Gümüşü furqon (film, 1982)

Mükafatları

1. Ukrayna SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fəxri fərmanı

2. "Lenin komsomolu" mükafatı

3. Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi

4. "Şərəf nişanı" ordeni

5. "Literaturnaya qazeta"nın "Xüsusi mükafatı"

6. "Azərbaycan Respublikasının xalq yazıçısı" fəxri adı

7. "İstiqlal" ordeni

8. "Şərəf" ordeni

9. Cəfər Cabbarlı mükafatı

10. "Şöhrət" ordeni

11. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fəxri diplomu

Elçin Əfəndiyev 3 avqust 2025-ci ildə, 82 yaşında vəfat edib. O, Birinci Fəxri Xiyabanda dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Aliyə Terequlova – bu ad sizə nəsə deyir?

Az tanınanlar silsiləsindən bu dəfə sizə bu gün anadan olmasının 113-cü ildönümü tamam olan Aliyə Terequlova barədə danışacağam.

Aliyə Terequlova 13 may 1913-cü ildə Tiflisdə anadan olub. Məşhur Terequlovlar (Tanrıqulovlar) nəslindəndir. Məlahətli və cazibəli səhnə görkəmi, yaraşıqlı qədd-qaməti olub. Mürəkkəb mizanlarda, hərəkət edə-edə ariya və duet oxumağı ustalıqla bacarıb. Qəhrəman sevgililərin partiyalarının ifasını quruluqdan çıxaran, onlara romantizm, lirizm, səmimiyyət gətirən ilkin aktrisalardandır.

On yaşından musiqi ilə müntəzəm məşğul olub və orta təhsil aldıqdan sonra Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında oxuyub. Oranın vokal şöbəsini 1937-ci ildə bitirib və Opera və Balet Teatrına solist götürülüb. Burada Nərgiz və Məryəmin ("Nərgiz", Müslüm Maqomayev), Gülzarın ("Şahsənəm", Reynqold Qlier), Ağca qızın ("Aşıq Qərib", Zülfüqar bəy Hacıbəyov) partiyalarını oxuyub.

1938-ci ildə Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrı açılanda Aliyə Terequlova da truppaya dəvət edilib. 1949-cu ildə teatr bağlananda Filarmoniyanın nəzdində yaradılan musiqili estrada ansamblında, Gənc Tamaşaçılar Teatrında işləyib. MKT 1956-cı ildə yenidən açılanda bir müddət burada işləyib.

Aktrisanın Musiqili Komediya Teatrında oynadığı əsas rollar: Asya və Gülçöhrə, Minnət xanım, Gülnaz ("Arşın mal alan", "Ər və arvad" və "Məşədi İbad", Üzeyir bəy Hacıbəyov), Beatriçe ("İki ağanın bir nökəri", Karlo Haldoni və Şəmsəddin Fətullayev), Şərəfnisə ("Dərviş Məstəli şah", Mirzə Fətəli Axundzadə və Şəmsəddin Fətullayev), Keto ("Keto və Kote", Vladimir Dolidze), Durna ("Durna", Süleyman Rüstəm və Səid Rüstəmov), Bayadera ("Bayadera", İmre Kalman)

Yüksək zövq və istedad sahibi olan Aliyə Terequlova 17 iyun 1943-cü ildə Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti fəxri adına layiq görülüb.

Aliyə Terequlova ömrünün son on ilini Moskvada yaşayıb və 13 mart 1968-ci ildə orada vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

"Qısa yazmaq, fikri yığcam ifadə etmək böyük ustalıq tələb edir. Buna nail olmaq üçün daim çalışmaq lazımdır" – bu hikmətli sözlər Hikmət Ziyaya məxsusdur.

Hikmət Ziya 1929-cu il mayın 13-də Azərbaycanın Şəki şəhərində anadan olub. Ağdam şəhərində 1 saylı orta məktəbi bitirdikdən sonra ADU-nun filologiya fakültəsinin jurnalistika şöbəsində təhsil alıb. "Azərbaycan pioneri" qəzeti redaksiyasında ədəbi işçi, ədəbiyyat və incəsənət şöbəsinin müdiri, "Göyərçin" jurnalı redaksiyasında poeziya şöbəsinin müdiri, məsul katib vəzifələrində işləyib.

Ədəbi yaradıcılığa 1952-ci ildə "Azərbaycan pioneri" qəzetində çap edilən "Qoqola" adlı ilk şeiri ilə başlayıb. Sonra dövri mətbuatda vaxtaşırı çıxış edib. İlk satirik şeirləri, eyni zamanda "Atamın hədiyyəsi" (1957), "Bahar gözəldir, ya qış?" (1959), "Milçək ürəyi" (1960) kitabları Hikmət Əfəndiyev imzası ilə çap olunub. "Sınaq", "Ekiz qardaşlar" pyesləri tamaşaya qoyulub.

Librettolarına ("Nənəmin nağılı", "İkilərin sərgüzəştləri", "Solğun çiçəklər") və şeirlərinə musiqi bəstələnib. Əsərləri keçmiş SSRİ xalqlarının dillərinə tərcümə olunub. O özü də bədii tərcüməyə qayğı ilə yanaşıb. Ölkənin ayrı-ayrı şəhərlərində keçirilən uşaq və gənclər kitabı həftələrində, eləcə də təşviqat qatarı ilə səfərlərdə, yubiley təntənələrində iştirak edib.

"Mozalan" satirik kino-jurnalı bədii şurasının, Ümumittifaq uşaq və gənclər ədəbiyyatı şurasının, "Azərbaycan pioneri" və "Literaturnıy Azerbaydjan" jurnalı redaksiya heyətinin üzvüdür.

Hikmət Ziya yalnız şair deyil, həm də məhsuldar publisist, pedaqoq və maarifçidir. O, uzun illər uşaq və gənclər üçün çıxan mətbu orqanlarda, “Göyərçin”, “Azərbaycan pioneri”, “Uşaq dünyası” kimi jurnallarda məsul vəzifələrdə çalışıb. Onun publisist yazıları əsasən tərbiyə, əxlaq, cəmiyyət və uşaqların inkişafı mövzularını əhatə edir.

Pedaqoji fəaliyyəti də uğurlu olub. O, müəllim kimi yeni nəslin tərbiyəsində, onların dünyagörüşünün formalaşmasında səmərəli iş aparıb. Hikmət Ziya daim gənclərlə işləyib, onların yaradıcılığına dəstək verib, maarifçilik prinsiplərini əsas götürüb.

Hikmət Ziya Azərbaycan ədəbiyyatında uşaqlara sevgi, milli-mənəvi dəyərlərin qorunması, dilin və sözün qüdrəti sahəsində nümunəvi şəxsiyyətdir. Onun əsərləri bir neçə nəsil üçün tərbiyə, həyat dərsi, mənəvi dayaq rolunu oynayır. O, həm də cəmiyyətin maariflənməsi, milli şüurun inkişafı üçün yorulmadan çalışan bir ziyalıdır.

Müxtəlif dövrlərdə onun yaradıcılığı tədris proqramlarına daxil edilib, əsərləri müxtəlif dillərə tərcümə olunub, Azərbaycan ədəbiyyatının qızıl fonduna daxil olub. O, həm müəllim, həm publisist, həm də vətəndaş kimi Azərbaycan cəmiyyətinə daim xidmət edib.

Hikmət Ziyanın əsərlərinin dili səlis, axıcı, sadə, lakin dərin mənalıdır. O, həm uşaq, həm də böyüklər üçün yazdığı şeirlərdə, nağıllarda, publisistik məqalələrdə xalq dilinin gözəlliyindən, canlılığından, ifadə imkanlarından məharətlə istifadə edib. Əsərlərində hər zaman ana dilinin saflığına, sözün təbiiliyinə, sadə, lakin zəngin ifadə tərzinə üstünlük verib.

Üslubunda səmimiyyət, lirika, sevgi, yumor, bəzən də sarkazm, həyat fəlsəfəsi aydın hiss olunur. Onun şeirlərindəki obrazlar, hadisələr və qəhrəmanlar xalq həyatı ilə bağlıdır, real və canlıdır. Bu üslub oxucuya səmimiyyətlə təsir göstərib

Kitabları:

- Atamın hədiyyəsi

- Bahar gözəldir, ya qış?

- Milçək ürəyi

- Şeirlər və təmsillər

- Ulduzların söhbəti

- Qısa təmsillər.

- Xatirə

Əfəndiyev Hikmət Ziya oğlu 1995-ci il avqustun 2-də Azərbaycanın Bakı şəhərində vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.05.2026)

Litva Respublikasının Azərbaycan Respublikasında fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Kestutis Vaşkeleviçus Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun mənzil-qərargahını ziyarət edərək, təşkilatın prezidenti professor Aktotı Raimkulova ilə görüşüb.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı xəbər verir ki, görüşdə Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu tərəfindən zəngin türk mədəni irsinin qorunması və təşviq edilməsi istiqamətində həyata keçirilən layihələr, 2021-ci ildə Fond və Litva Respublikası arasında imzalanmış Əməkdaşlıq Memorandumu çərçivəsində davam edən iş birliyi və gələcək əməkdaşlıq istiqamətləri müzakirə olunub.

Professor Aktotı Raimkulova Fondun fəaliyyətinin yalnız Türk ölkələrini əhatə etmədiyini, eyni zamanda onun hüdudlarından kənara çıxaraq, Litva, Polşa, Rumıniya və digər dövlətlərdə yaşayan türk kökənli xalqların mədəni irsinin  qorunması və təbliğ edilməsinə yönəlmiş işlər gördüyünü xüsusi qeyd edib.

Səfir təmsil etdiyi ölkənin Fond ilə əməkdaşlıqda maraqlı olduğunu, 700 ildən artıq Litva ərazisində yaşayan tatar və karaimlərin qədim mədəni irsə malik olması və bu irsin indiyədək qorunub-saxlanılmasına dövlət tərəfindən xüsusi diqqətin yetirildiyini vurğulayıb.

Bu xüsusda, Fond ilə ikitərəfli layihələrin icra edilməsi, o cümlədən Litvadan olan türk kökənli xalqların da müxtəlif tədbirlərə dəvət edilməsi barədə fikir mübadiləsi aparılıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.05.2026)

F.Köçərli adına Respublika Uşaq Kitabxanasında türk xalqlarının şifahi ədəbiyyatını toplamaq, araşdırmaq və müasir oxuculara çatdırmaq sahəsində tanınan yazıçı, nağılçı və folklor tədqiqatçısı Yücel Feyzioğlu ilə “Nağıl-terapiyası nədir?” mövzusunda görüş keçirilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına kitabxanadan verilən məlumata görə, tədbirdə AMEA-nın Nizami  Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun əməkdaşları – Dosent f.ü. f.d.  İlhamə Ağazadə və  Gülnar Qəmbərli, Folklor İnstitutunun şöbə müdiri Səriyyə Gündoğdu, yazıçı, prof.f.ü. f.d.  Zahid Xəlil, yazıçı- psixoloq İlqar Kamil, yazarlar Reyhan Yusifqızı,  Sevinc Nuruqızı, həmçinin digər ədəbiyyat nümayəndələri və gənc psixoloqlar qonaq qismində iştirak ediblər.

 Kitabxananın direktoru, Əməkdar mədəniyyət işçisi Şəhla Qəmbərova çıxışında nağıl-terapiyanın uşaqların emosional, psixoloji və davranış inkişafında mühüm rol oynadığını bildirib. O qeyd edib ki, bu yanaşma nağıl və hekayələr vasitəsilə uşaqlara öz qorxu və narahatlıqlarını ifadə etmək, daxili gərginliklərini azaltmaq imkanı yaradır. Nağıllar uşaqlarda empatiya hissini gücləndirir, özünəinamı artırır və çətin situasiyaların həll yollarını daha asan qavramağa kömək edir. Onun sözlərinə görə, nağıl-terapiya həm tərbiyəvi, həm də psixoloji baxımdan effektiv metod kimi çıxış edir.

Daha sonra Yücel Feyzioğlu çıxışında  keçdiyi yaradıcılıq yolundan danışıb. Müəllif bildirib ki, qələmə aldığı nağıllar yalnız şəxsi yaradıcılığının deyil, eyni zamanda yüzlərlə nağılçı, ozan və xalq sənətkarının illərlə formalaşdırdığı zəngin folklor irsinin nəticəsidir. O, “Nağılsız uşaq, nağılsız ölkə ola bilməz” fikrini xüsusi vurğulayıb.

İlqar Kamil isə  çıxışında nağıl-terapiyanın praktik tətbiqinə dair nümunələr təqdim edib. O bildirib ki, nağıllar uşaqlarda davranış pozuntularının aradan qaldırılması, qorxu və narahatlıqların azaldılması, həmçinin onların emosional inkişafının dəstəklənməsində təsirli vasitələrdən biri hesab olunub.

Tədbir çərçivəsində qardaş Türkiyədə fəaliyyət göstərən bir neçə uşaq yazıçısı və tədqiqatçı ilə onlayn canlı bağlantı yaradılıb. Çıxış edən qonaqlar müasir dövrdə nağıl-terapiyanın əhəmiyyətindən, texnologiya əsrində uşaqların nağıl dinləməsinin onların mənəvi və psixoloji inkişafına müsbət təsir göstərdiyindən bəhs ediblər. Onlayn görüşdə Pamukkale Universitetinin Çağdaş Türk ləhcələri və ədəbiyyatı bölməsinin müəllimi, ədəbiyyat dili üzrə mütəxəssis və uşaq ədəbiyyatı araşdırmaçısı, doktor Yaşar Sözen, həmçinin İnsan və Toplum Bilimləri Fakültəsinin Çağdaş Türk ləhcələri və ədəbiyyatları üzrə prof. Soner Sağlam çıxış ediblər. Qonaqlar nağıl ənənəsinin yaşadılmasının uşaqların milli-mənəvi dəyərlərə bağlı böyüməsində mühüm rol oynadığını vurğulayıblar.

Tədbirin keçirilməsində əsas məqsəd uşaqlar arasında mütaliə mədəniyyətinin təşviq edilməsi, nağıl və folklor irsinin təbliği, türk dünyasının ortaq ədəbi-mədəni dəyərlərinin tanıdılması, eləcə də gənc nəslin milli-mənəvi dəyərlərə bağlılığının gücləndirilməsi olub. Görüş zamanı nağıl-terapiyanın uşaqların psixoloji və mənəvi inkişafındakı rolu, müasir dövrdə uşaq ədəbiyyatının əhəmiyyəti və folklor ənənələrinin yaşadılmasının

vacibliyi diqqətə çatdırılıb.    

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.05.2026)

Habil Yaşar,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

“Mənimki də iş deyil ki...

Tək işim var — səni sevmək,

Səni hər gün bir az daha,

Bir az daha fikirləşmək...”

                      Rəşid Nəsirzadə

İstəkli oxucularımıza daha bir istedadlı gəncimizi tanıtmaq istəyirəm. Hər bir istedadlı gənclə tanışlıq, mənim kimi, hər birimizdə də ədəbiyyatımızın gələcəyi ilə bağlı böyük ümidlər oyadır. Rəşid Nəsirzadə də belə ümidverici gənclərimizdən biridir...

Rəşid Nəsirzadə 30 yanvar 2003-cü ildə anadan olub.

2020-ci ildə Etibar Cəlilov adına 272 nömrəli tam orta məktəbi bitirib, həmin il Qərbi Kaspi Universitetinin Tarix (tədris ingilis dilində) ixtisasına qəbul olunub. 2024-cü ildə bakalavr təhsilini başa vurub. Hazırda İstanbul Beykənt Universitetinin magistratura pilləsinin II kurs tələbəsidir və “Finans” ixtisası üzrə təhsil alır.

Ədəbiyyat sahəsində də fəaliyyət göstərən müəllif 2023-cü ildə Mücrü Nəşriyyatının təşkil etdiyi gənclər arasında ümumrespublika hekayə müsabiqəsində V yerə layiq görülərək diplomla təltif olunub. 2024-cü ildə Xəzər Universitetinin təşkilatçılığı ilə keçirilən V Məmməd Araz adına Poeziya Müsabiqəsində uğurlu iştirakına görə diplom alıb.

Poeziya müsabiqəsində təqdim olunan şeirlərinin bir qismi müəllifin yeni çap olunmuş “Və İstanbul kimisən...” adlı kitabında yer alıb. Aşağıda təqdim olunan şeirlər də həmin kitabdandır.

YENƏ SƏNSİZ QALMIŞAM

Yenə sənsiz qalmışam,

Sən olan bu şəhərdə.

Bir az dərd, qəm almışam,

Şən olan bu şəhərdə.

Yenə Bakı küləyi,

Səpələyir kədəri.

Öz dərdini azaldıb,

Sənsizlikdən pay verir.

Sən olmayan günümə,

Sönmüş ümid gətirir.

Yenə səhər oyanıb,

Əl-üzümü yumadan,

Qanadaraq yaramı,

İlk səni düşünmüşəm.

Baxaraq şəkillərə,

Yamanca üşümüşəm.

Yenə sənli xəyalım,

Saçlarındək uzundur.

Sanma ki, unutmuşam,

Dəmlikdəki çay belə,

Xatirəntək soyuqdur.

Yenə sənsiz qalmışam,

Sən olan bu şəhərdə.

Hər kəsi sən sanmışam,

Güvənmirəm kimsəyə.

AYRI-AYRI ŞƏHƏRLƏRDƏ

Ayrı-ayrı şəhərlərdə,

Eyni hissin əsiriyik.

Bəlkə qızmar yay günəşi,

Bəlkə sərin əsintiyik.

Əsir yenə o əllərin,

Hərdən mesaj yollayanda.

Mən oyağam, sən yatmısan —

Bax, fərqlidir saatlar da.

Mənimki də iş deyil ki...

Tək işim var — səni sevmək,

Səni hər gün bir az daha,

Bir az daha fikirləşmək...

Kaş, öyrənsəm, hansı ölkə,

Hansı şəhər bizə çıxır...

Sənə gələn o yollara

Duyğularım dağılıbdır.

Ayrı-ayrı şəhərlərdə

Yaşayırıq yaşamadan.

İnsanlarla tanış olub,

İkimizi tanımadan.

FEVRAL AYI

Fevral ayı - ayların ən qısası,

Fevral kimi qısa oldu bu ömrün.

Nə ayazı daddı könlün doyunca,

Nə yaz gördü “tale" adlı o gülün.

Fevral ayı - bir ayrılıq sonrası,

“Sonra keçər, sonra bitər”, dedilər.

Bilmədilər, ruhumdasan hələ də,

Vaxtı gələr, qəlbdə itər, dedilər.

Deyilənlər yalanıydı, elə bil,

Yoxsa, niyə unutmuyam mən səni?

Həqiqətə alışmaq çox asankən,

Təsəlliyə inanmaqmış çətini.

Fevral ayı - darıxmağın baharı,

Yağsın yağış damla-damla küçəyə.

Soyuq olmaz, qəm bürünüb üstümə,

Yanır indi duyğularım “sən” deyə.

Yoxluğunda təqvim belə dəyişmir,

Həmin ayın ikisində qalıbdır.

Zaman özü batmış gəmi kimidir,

Ötən günə bir də geri qayıtmır.

Fevral ayı - sevinməyin qısası,

Əvəzləndi gülüşlərim kədərlə.

Gün tutulub, işıq saçmır sabaha,

Dostlaşıbdır misralarım gecəylə.

Fevral ayı - ayların ən qısası,

Fevral kimi qısa oldu bu ömrün.

Nə ayazı daddı könlün doyunca,

Nə yaz gördü “tale” adlı o gülün…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.05.2026)

Xədicə Həmidova,

Azərbaycan Rəssamlıq Akademiyasının  “Təsviri sənət və sənətşünaslıq” fakültəsinin Təsviri incəsənət tarixi və nəzəriyyəsi ixtisası üzrə IV kurs tələbəsi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Dünya, həmçinin Azərbaycan incəsənət tarixində nonkonformizm çox maraqlı təsviri sənət cərəyanlarından biri hesab olunur. Nonkonformizm sözü “uyğunlaşmamaq”, “hamı kimi olmamaq”, “başqalarından fərqlənmək” mənasını ifadə edir. Termin etimoloji baxımdan latınca və sonradan Avropa dillərində formalaşmış anlayışlarla bağlıdır və ümumi mənada mövcud qaydalara tabe olmamaq deməkdir. Bu məna təsviri sənətdə də özünü aydın şəkildə göstərmişdir.

Nonkonformizm əsasən Sovet dövründə, xüsusilə də İkinci Dünya Müharibəsindən sonra formalaşmışdır. Bu istiqamətin nümayəndələri rəsmi şəkildə qəbul edilən sosialist realizmi prinsiplərini qəbul etmirdilər. Məhz buna görə də onlar tez-tez hökumət, senzura və rəsmi sənət qurumları ilə problemlər yaşayırdılar.

Bu sənətkarlar üçün əsas məsələ ideoloji sifarişləri yerinə yetirmək deyil, insanın daxili aləmini, şəxsi düşüncələrini, fərdi baxışını ifadə etmək idi. Buna görə də onların yaradıcılığında Qərbi Avropa modernizminin, avanqard sənətin, eksperimentlərin təsiri hiss olunurdu.

Sovet dövründə “nonkonformist” termini geniş şəkildə işlədilmirdi. Belə rəssamları daha çox qeyri-rəsmi, alternativ, eksperimental sənətkarlar adlandırırdılar. Onların əsərləri rəsmi sərgilərə buraxılmır, bəzən gizli şəkildə nümayiş etdirilirdi.

Əgər sosialist realizmində kollektiv əmək, dövlət uğurları, ideoloji dəyərlər və təbliğat ön planda idisə, nonkonformist rəssamların yaradıcılığında fərdiyyət, azadlıq, daxili gərginlik, mənəvi axtarış və şəxsi duyğular əsas mövzuya çevrilirdi. Bu isə Sovet ideologiyasının kollektivlik prinsipinə zidd hesab olunurdu.

Məhz buna görə nonkonformizm yalnız sənət istiqaməti deyil, eyni zamanda yaradıcı azadlığın və düşüncə müstəqilliyinin simvolu kimi tarixdə xüsusi yer tutur.

Nonkonformizm sadə dillə desək, Qərbi Avropadan gəlmiş bir anlayış idi və ilkin mərhələdə sovet rəssamları ilə birbaşa əlaqəsi yox idi. Lakin Sovet İttifaqında sosialist realizmindən kənar, fərqli və rəsmi sənət normalarına uyğun gəlməyən yaradıcılıq nümayiş etdirən rəssamlar zamanla özlərini ifadə etmək üçün bu termindən istifadə etməyə başladılar.

Nonkonformist rəssamlar vahid bir üslubda işləmirdilər. Onların yaradıcılığında konseptualizm, abstraksionizm, kubizm, futurizm, dadaizm və digər modernist istiqamətlərin təsiri görünürdü. Məhz buna görə onları bəzən avanqard rəssamlar da adlandırırdılar.

1970-ci illərdən etibarən nonkonformist rəssamların sərgiləri keçirilməyə başlandı. Lakin bu sərgilər çox zaman qalmaqallı olurdu və rəsmi dairələrin təzyiqi ilə qarşılaşırdı. Bəzi hallarda sərgilər bağlanır, iştirakçılar təqib olunur, sürgün edilir, həbsə salınır və ya psixiatrik xəstəxanalara göndərilirdi. Bu, Sovet hakimiyyətinin azad yaradıcılığı qəbul etmədiyini göstərən mühüm faktlardan biridir.

Nonkonformizmin Sovet məkanında yayılması ilə bağlı maraqlı məqamlardan biri də 1959-cu ildə SSRİ-yə gələn amerikalı sənət nümayəndələrinin sərgiləridir. Onların gətirdiyi əsərlər Qərb modernizmi və avanqard sənət nümunələri idi. Belə əsərlərlə əvvəllər yaxından tanış olmayan sovet rəssamları, xüsusilə gənc sənətkarlar bu sərgilərdən güclü təsir aldılar.

Məhz bundan sonra avanqard və eksperimental sənət meyilləri sovet rəssamları arasında daha geniş yayılmağa başladı və gələcək nonkonformist hərəkatın formalaşmasına təkan verdi.

Azərbaycanda da nonkonformist rəssamlıq özünəməxsus şəkildə inkişaf etmişdir. Bu istiqamətin nümayəndələri adətən “altmışıncı illərin nəsli” kimi tanınırlar. Həmin sənətkarların yaradıcılığında artıq sosialist realizminin sərt çərçivələri deyil, avanqard sənətə xas axtarışlar, fərdi üslub və eksperimental yanaşmalar müşahidə olunur.

Bu rəssamlar öz əsərlərində insanın daxili dünyasını, şəxsi düşüncələrini, fərdi münasibətini və yaradıcı azadlığı ifadə etməyə çalışırdılar. Onlar üçün əsas məqsəd ideoloji sifariş deyil, sənətin daxili həqiqətini göstərmək idi.

Xüsusilə 1960–1980-ci illərdə formalaşan nonkonformist mühit Azərbaycan incəsənətində azad fikir uğrunda yaradıcı mübarizənin ifadəsinə çevrilmişdir. Bu proses müasir Azərbaycan rəngkarlığının inkişafında mühüm mərhələ sayılır.

Bu istiqamətin əsas nümayəndələri sırasında Cavad Mircavadov xüsusi yer tutur. Onun əsərləri mifoloji obrazlarla zəngindir; yaradıcılığında fəlsəfi məzmun, simvolika və plastik eksperimentlər mühüm əhəmiyyət daşıyırdı.

Rasim Babayevin əsərlərində isə metafora və fəlsəfi dərinlik diqqəti cəlb edir. O, həyat hadisələrini və insan problemlərini rəmzi dillə, mifoloji eyhamlarla tamaşaçıya çatdırmağa çalışırdı.

Əşrəf Muradın şəxsi həyatında baş verən çətinliklər onun yaradıcılığına güclü təsir göstərmişdir. Onun əsərlərində zahiri rahatlıqdan imtina, insanın daxili aləminə eniş və emosional gərginlik açıq hiss olunur.

Tofiq Cavadovun yaradıcılığında isə Abşeronun sənaye həyatı, əmək mühiti və gündəlik reallıq mənəvi çalarlarla təqdim edilirdi. O, industrial mövzuları yalnız sənədli şəkildə deyil, bədii duyumla işləyirdi.

Fazil Nəcəfov heykəltəraşlıq sahəsində nonkonformist düşüncəni təmsil edən sənətkarlardandır. Onun yaradıcılığında forma artıq klassik çərçivələrə sığmır, abstrakt məna qazanır və müstəqil ifadə vasitəsinə çevrilir.

Qorxmaz Əfəndiyevin əsərləri isə yalnız bədii təcrübə ilə deyil, eyni zamanda fəlsəfi düşüncə qatları ilə seçilir.

Cavad Mircavadov bu nəslin və ümumilikdə Azərbaycan nonkonformist sənət mühitinin ən maraqlı nümayəndələrindən biri hesab edilir. O, güclü emosional enerjisi, fərdi dünyagörüşü və cəsarətli bədii dili ilə seçilirdi. Bir çox tədqiqatçılar onu Azərbaycan nonkonformizminin əsas simalarından və mənəvi mərkəzlərindən biri kimi qiymətləndirirlər. Onun yaradıcılığı ətrafında formalaşan maraq və təsir dairəsi bu fikri daha da gücləndirir.

Azərbaycanın nonkonformist rəssamlarının səciyyəvi xüsusiyyətlərindən biri də ondan ibarət idi ki, onlar öz yaradıcılıqlarında milli ənənələrlə müasir avanqard axtarışları uğurla birləşdirə bilmişdilər. Bu sənətkarlar Azərbaycan etnoqrafiyasına, folkloruna, mifologiyasına, ornamental düşüncəsinə və milli rəng duyumuna müraciət edir, eyni zamanda dünya incəsənətində mövcud olan yeni forma və ifadə vasitələrindən istifadə edirdilər.

Məhz buna görə nonkonformist rəssamlar gələcək nəsillərə zəngin irs qoymuş, Azərbaycan təsviri sənətinin inkişafında yeni mərhələnin əsasını yaratmışlar. Onların əsərləri bu gün də həm milli kimliyin, həm də yaradıcı azadlığın parlaq nümunələri kimi böyük maraq doğurur.

Ən maraqlı suallardan biri isə budur: nə üçün məhz 1960-cı illərdə nonkonformist cərəyan Azərbaycan rəssamları arasında inkişaf etməyə başladı? Bunun bir neçə mühüm səbəbi vardır.

Birinci səbəb tarixi kontekstdir. Həmin dövrdə Sovet cəmiyyətində ideoloji böhran, daxili ziddiyyətlər və rəsmi sənət sisteminin tükənməsi hiss olunurdu. Sosialist realizminin sərt qaydaları yaradıcı insanları məhdudlaşdırırdı. Rəssamlar bu çərçivələrdən çıxmaq, daxili hisslərini və fərdi baxışlarını ifadə etmək üçün yeni bədii üsullar axtarmağa başladılar.

Nonkonformizm məhz bu məhdudiyyətlərə bir reaksiya idi. Rəssamlar artıq yalnız zahiri reallığı göstərmək istəmirdilər. Onlar insanın daxili aləmini, narahatlığını, mənəvi axtarışlarını və dövrün psixoloji gərginliyini sənətdə əks etdirməyə çalışırdılar.

Bunun üçün sadə və birbaşa təsvir dili onlara kifayət etmirdi. Buna görə də abstrakt formalar, simvolik obrazlar, sərbəst kompozisiyalar və emosional rəng həlləri ön plana çıxmağa başladı. Rəssamlar dünyanı yalnız görünən tərəfi ilə deyil, intuitiv və dərin mənası ilə hiss edib göstərmək istəyirdilər.

Bu baxımdan, Azərbaycan nonkonformizmi yalnız rəsmi sənətə etiraz deyil, həm də insanın daxili azadlığını və fərdi düşüncəsini ifadə etmək cəhdi idi. Cavad Mircavadov kimi sənətkarlar isə bu istiqamətin ən güclü və yaddaqalan simalarına çevrilmişdilər.

Nonkonformist rəssamların əsərləri daha çox individual xarakter daşıdığına görə uzun müddət nə rəsmi sərgilərdə geniş şəkildə nümayiş etdirilir, nə də maddi gəlir gətirən sənət nümunələri kimi qəbul olunurdu. Bu əsərlərin əsas dəyəri kommersiya deyil, mənəvi və bədii mahiyyətində idi.

Məhz buna görə onların yaradıcılığı yalnız müəyyən bir dövrə aid qalmadı. Bu əsərlər insan azadlığı, daxili narahatlıq, mənəvi axtarış, tənhalıq, ümid və müqavimət kimi bəşəri mövzuları əks etdirdiyindən zaman keçdikcə aktuallığını itirmədi. Əksinə, bu gün də fərqli dövrlərin tamaşaçıları həmin əsərlərdə öz hisslərini və suallarını görə bilirlər.

Hətta müasir tamaşaçı üçün 1960-cı illərin nonkonformist rəssamları bir çox hallarda daha aydın və anlaşılandır. Çünki onların əsərlərində ifadə olunan emosional gərginlik, daxili konflikt, şəxsiyyət axtarışı və azadlıq istəyi bugünkü insanın yaşadığı hisslərə çox yaxındır. Buna görə də bu sənət bu gün daha canlı şəkildə qəbul edilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.05.2026)