Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Mövzuya yenidən qayıdırıq. Bu qədər keşməkeşli, əziyyətli tarix yaşamış, minlərlə şəhid vermiş, ağrını da, qüruru da eyni anda yaşamış bir ölkənin bayrağına qarşı edilən hörmətsizliyin heç bir izahı varmı?

Uşaq yaşlarımızdan bizə öyrədilən ilk dəyərlərdən biri bayraq olub. Hələ məktəbin ilk günlərindən müəllimlərimiz onun rənglərini, üzərindəki ay və ulduzun mənasını izah edərdi. Bu, sadəcə bir dərs mövzusu deyildi – bu, bizə kim olduğumuzu anlatmağın ilk addımı idi. Hətta bayrağın rənglərini bilməmək müəllimlər tərəfindən utandırıcı hal kimi təqdim olunurdu. Çünki bu, yalnız bir məlumatın yox, kimliyə laqeydliyin göstəricisi kimi qəbul edilirdi.

Bizə deyilirdi ki, tariximizi, himnimizi, bayrağımızı bilmədən böyümək mümkün deyil. Uşaqlıqdan bu anlayış o qədər aşılanırdı ki, sanki bayraq bizim üçün adi bir əşya yox, xüsusi bir məsuliyyət idi. Məktəblərdə partaların üstündə, müəllim masasının üstündə bayraq həmişə yerini alardı. O, sadəcə dekor deyildi – hər gün gözümüzün önündə olan bir xatırlatma idi: kimik və nəyə bağlıyıq.

Yadımdadır, məktəbdə bayraq yerə düşəndə bunu adi bir hadisə kimi qarşılamazdıq. Kim görürdüsə, dərhal əyilib onu götürərdi. Bu, bizə öyrədilmiş bir refleks idi. Çünki bayraq yerə düşməməli idi, düşərsə, onu qaldırmaq borc sayılırdı. Bu davranışın arxasında qorxu yox, hörmət dayanırdı. Hətta bayrağın bir yerində cırıq və ya zədə olanda bunu hamı hiss etməsə də, buna həssas yanaşan insanlar dərhal onu düzəltməyə çalışardılar. Onlar üçün bu, kiçik bir detal deyildi. Çünki bayraq onların gözündə sadəcə parça deyil, bütöv bir dəyərin simvolu idi.

Bütün bu öyrədilənlər illər keçsə də yaddaşımızda qalır. Amma zaman keçdikcə cəmiyyətin bir hissəsində bu həssaslığın zəiflədiyini görmək olur.

 Ötən gün Bakıda baş verən hadisə də bunun bariz nümunəsidir. Bir vətəndaşın bayrağa qarşı hörmətsiz davranışı cəmiyyətdə ciddi narazılıq doğurdu. Daha sonra onun üzr istəməsi ilə məsələ müəyyən qədər səngisə də, bu hadisə daha böyük bir problemi üzə çıxardı: bizə uşaqlıqdan aşılanan dəyərlər nə dərəcədə qorunur? Çünki bayrağa hörmətsizlik təkcə bir simvola qarşı deyil. Bu, həm də tarixə, keçmişə, bu günə və gələcəyə qarşı münasibətin göstəricisidir. Bəzən insanlar gündəlik həyatın içində bu anlayışları arxa plana atır, onları sadəcə rəsmi atribut kimi qəbul edirlər. Halbuki bayraq  bir millətin yaddaşıdır. O, yalnız dövlətin deyil, hər bir vətəndaşın kimliyini daşıyır.

Bu səbəbdən də məsələ təkcə bir hadisə ilə bitmir. Bu, daha çox düşünməyə vadar edən bir siqnaldır. Çünki bizə uşaqlıqdan öyrədilən o sadə, amma dərin həqiqət dəyişmir: bayrağa münasibət, əslində, vətənə münasibətdir. Əgər bu münasibət zəifləyirsə, deməli, problem təkcə fərdlərdə yox, ümumi düşüncə tərzindədir. Ona görə də bu cür hadisələrə sadəcə reaksiya vermək yox, onların səbəblərini anlamaq və dəyərləri yenidən xatırlatmaq daha vacibdir. Çünki bayraq yalnız qorunan deyil, həm də dərk olunan bir dəyərdir.

Sual vermək istərəm: bizə əmanət edilən bu dəyəri qorumaq üçün kifayət qədər məsuliyyət hiss edirikmi? Çünki bayraq yalnız dalğalananda yox, ona münasibətimizdə də öz dəyərini göstərir.  

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.05.2026)

Nigar Xanəliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi Layihələr şöbəsi

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Türk xalqlarının mədəniyyəti birgə layihəsindəyik.  Bu dəfə Türk xalqlarında qəhrəmanlıq anlayışı barədə danışacağıq.

Türk xalqlarında qəhrəmanlıq anlayışı sırf fiziki güc və döyüş bacarığı ilə məhdudlaşmır; bu anlayış mənəvi keyfiyyətlərin, ictimai məsuliyyətin və kollektiv yaddaşın sintezi kimi formalaşmışdır. Tarixi inkişaf prosesində bozqır həyat tərzi, köçəri dünyagörüşü və davamlı mübarizə şəraiti qəhrəmanlıq modelini yalnız “igidlik” deyil, həm də “ədalət”, “sədaqət” və “xalqına xidmət” kimi prinsiplərlə zənginləşdirmişdir.

Türk epik ənənəsində qəhrəman obrazı ən dolğun şəkildə Kitabi-Dədə Qorqud dastanında təcəssüm olunur. Buradakı qəhrəmanlar: Bamsı Beyrək, Qazan xan kimi obrazlar təkcə cəsur döyüşçü deyil, həm də sözünə sadiq, ailəsinə bağlı və toplum qarşısında məsuliyyət daşıyan şəxsiyyətlərdir. Onların qəhrəmanlığı fərdi şücaətdən çox, ictimai harmoniya və nizamın qorunmasına xidmət edir. Bu baxımdan türk qəhrəmanlığı fərdi şöhrət deyil, kollektiv rifah üzərində qurulur.

Bu anlayışın kökləri Bozqır mədəniyyəti ilə sıx bağlıdır. Bozqır həyatında insan daim təbiətlə və düşmənlə üz-üzə qaldığından, qəhrəmanlıq həyatda qalmanın və liderliyin əsas şərti kimi qəbul edilirdi. Lakin bu qəhrəmanlıq təkcə fiziki gücə deyil, strateji düşüncəyə, səbrə və müdrikliyə də əsaslanırdı. Türk xaqanları və sərkərdələri yalnız döyüş meydanında deyil, idarəçilikdə də qəhrəman sayılırdı.

Qədim türk yazılı abidələri, xüsusilə Orxon-Yenisey yazıları da bu qəhrəmanlıq modelini təsdiqləyir. Bu abidələrdə qəhrəmanlıq yalnız hərbi zəfərlərlə deyil, xalqın rifahını təmin etmək, ədalətli idarəçilik və dövlətin qorunması ilə ölçülür. Bilgə xaqanın və Tonyukukun nitqlərində “xalq üçün çalışmaq” ideyası qəhrəmanlığın əsas meyarı kimi təqdim olunur.

Türk xalqlarında qəhrəmanlıq anlayışı zaman keçdikcə transformasiya olunsa da, mahiyyət etibarilə dəyişməmişdir. Müasir dövrdə bu anlayış artıq yalnız döyüş meydanı ilə məhdudlaşmır; elm, təhsil, mədəniyyət və ictimai fəaliyyət sahələrində də qəhrəmanlıq nümunələri meydana çıxır. Bununla belə, tarixi yaddaşda formalaşmış “igid”, “alp”, “ərən” modeli hələ də kollektiv şüurda yaşayır və yeni kontekstlərdə özünü göstərir.

Nəticə etibarilə, türk xalqlarında qəhrəmanlıq anlayışı kompleks və çoxqatlı bir fenomendir. Bu anlayış həm tarixdən gələn epik ənənələri, həm də müasir dövrün sosial-mənəvi tələblərini özündə birləşdirərək, türk kimliyinin əsas sütunlarından biri kimi bu gün də aktuallığını qoruyur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.05.2026)

Habil Yaşar,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

İstəkli oxucularımıza daha bir istedadlı gəncimizi tanıtmaq istəyirəm. Gənc şair Toğrul Azər oğlu Zamanlı 2001-ci ildə Mingəçevir şəhərində anadan olmuşdur. O, təhsil həyatına 2008-ci ildə Kəlbəcər rayon tam orta köçkün məktəbində başlamış və 2019-cu ildə həmin məktəbi müvəffəqiyyətlə bitirmişdir. Elə həmin il Bakı Dövlət Universitetinin Qazax filialında “Tarix müəllimliyi” ixtisasına qəbul olunmuşdur. Təhsilinin bir semestrini burada başa vurduqdan sonra Mingəçevir Dövlət Universitetinə transfer olunmuş və 2023-cü ildə ali təhsilini uğurla tamamlamışdır.

Hazırda Mingəçevir şəhərində yaşayan 24 yaşlı Toğrul Zamanlı ailənin tək övladıdır. O, geniş mütaliə dairəsinə və zəngin şəxsi kitabxanaya malikdir. Xüsusilə Türkçülük və Bütöv Azərbaycançılıq ideologiyalarına, eləcə də tarixi ədəbiyyata böyük maraq göstərir. Tarix ixtisası ilə yanaşı, digər humanitar və dəqiq elmlər sahələrində də geniş məlumat bazasına sahibdir.

TOĞRULAZƏROĞLU,

“BU GÜN TURAN GÜNÜDÜR”

Hiss edirəm təbi gəlir qəlbimin,

Yazacam sözləri dəftərə min-min,

Əlinizdə qılınc, cilovu çəkin.

Bilgə xaqan dövlət quran günüdür,

Əziz xalqım, bu gün Turan günüdür.

Neçə ildir dilimiz qaldı susuz,

Parçalandıq qıpçaq, qarluq və oğuz,

Haray çəksəm, gələr hunqar, qaqauz,

Atillanın qılınc vuran günüdür.

Əziz xalqım, bu gün Turan günüdür.

Siz də bilin milli ruhun qədrini,

Düşmən sınar Turan elin səbrini,

Pozacağıq rusun, farsın məkrini,

O düşmən ellərin viran günüdür.

Əziz xalqım, bu gün Turan günüdür.

Peyğəmbər də bilir türkün qüdrətin,

Adını çəkmişdir Sultan Mehmetin,

Dünyadakı sülhün və ədalətin

Qeyd-şərtsiz bərpa olan günüdür.

Əziz xalqım, bu gün Turan günüdür.

Qan ağlayır Şərqi Türküstan eli,

Kəsilir uyğurun danışan dili,

Bilin ki, Turanın bükülməz beli,

Oğuz xanın çinli qıran günüdür.

Əziz xalqım, bu gün Turan günüdür.

Doxsanlarda qanlı çaxdı ildırım,

Meşə tələ, qayaları sıldırım,

Onlar etdi Xocalıya soyqırım,

Hər insanın bunu anan günüdür.

Əziz xalqım, bu gün Turan günüdür.

Qurban olum hər şəhidin qanına,

Bayraq sancıb zəfər çalan anına,

Azərbaycan ucalıbdır şanına,

Haqq zülmdən sorğu soran günüdür.

Əziz xalqım, bu gün Turan günüdür.

Azad oldu yurdum, yuvam, oylağım,

Hər daşında tarixlərdən qaynağım,

Dalğalandı Xankəndində bayrağım,

Separatın məğlub olan günüdür.

Əziz xalqım, bu gün Turan günüdür.

Azəroğlu — Azərbaycan yazarı,

Təbriz, Ərdəbildir dərdi, azarı,

Gözlər bizi Nadir şahın məzarı,

Çapar Xorasana varan günüdür.

Əziz xalqım, bu gün Turan günüdür.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.05.2026)

Rəqsanə Babayeva

"Ədəbiyyat və İncəsənət" Beyləqan və İmişli təmsilçisi

Səsin yoxluğu, yoxsa eşidilməyən həqiqət?

Tarixin müxtəlif mərhələlərində sənət yalnız estetik zövqün ifadəsi olmamış, həm də cəmiyyətin vicdanı, yaddaşı və gələcəyə yönəlmiş xəbərdarlıq sistemi kimi çıxış etmişdir. Sənət əsərləri çox zaman sözlə ifadə olunmayan həqiqətləri görünən və hiss olunan formaya salaraq ictimai şüurun formalaşmasına təsir göstərmişdir. Lakin bu gün, xüsusilə XXI əsrin ikinci onilliyindən etibarən, sənətin sanki əvvəlki gücünü itirdiyi, daha doğrusu “susduğu” barədə geniş yayılmış bir qənaət formalaşmaqdadır.

Bu “sükut” həqiqətənmi sənətin susmasıdır, yoxsa onun səsinin başqa formalara keçməsi, yaxud eşidilməməsi problemi ilə üz-üzəyik? Bu esse məhz bu sual ətrafında formalaşaraq müasir sənətin vəziyyətini, onun cəmiyyətlə münasibətini və səssizliyin arxasında gizlənən səbəbləri araşdırmağı qarşısına məqsəd qoyur.

Tarixi kontekstdə danışan sənət

Sənətin heç vaxt tam susmadığını iddia edənlər üçün tarix güclü arqumentlər təqdim edir. Məsələn, Pablo Picasso tərəfindən yaradılmış “Guernica” əsəri yalnız bir rəsm deyil, həm də müharibənin dəhşətlərinə qarşı səssiz, lakin son dərəcə güclü bir etiraz idi. Eyni şəkildə Fyodor Dostoyevski öz romanlarında insan ruhunun ən qaranlıq qatlarını açaraq cəmiyyətin mənəvi böhranlarını göz önünə sərmişdir.

Bu nümunələr göstərir ki, sənət tarix boyu yalnız gözəllik yaratmaqla kifayətlənməmiş, həm də cəmiyyətin problemlərini dilə gətirmiş, bəzən isə bu problemlərin həllinə doğru düşüncə istiqamətləri formalaşdırmışdır. Deməli, sənətin əsas funksiyalarından biri “danışmaq”, daha doğrusu həqiqəti ifadə etmək olmuşdur.

Müasir dövrdə səssizliyin illüziyası

Bugünkü dövrdə isə vəziyyət daha mürəkkəbdir. Sənət əsərlərinin sayı heç vaxt olmadığı qədər artmış, platformalar çoxalmış, yaradıcı insanlar üçün texniki imkanlar genişlənmişdir. Buna baxmayaraq, “sənət susur” fikri niyə bu qədər geniş yayılmışdır?

Bunun əsas səbəblərindən biri sənətin kommersiyalaşmasıdır. Müasir bazar münasibətləri sənəti bir çox hallarda məhsula çevirir. Bu isə sənətin əsas məqsədinin – həqiqəti ifadə etmək funksiyasının – arxa plana keçməsinə səbəb olur. Sənətçi artıq yalnız öz daxili ehtiyaclarını deyil, eyni zamanda bazarın tələblərini də nəzərə almağa məcbur qalır.

Bu kontekstdə populyarlıq və keyfiyyət arasında ciddi bir ziddiyyət yaranır. Sosial media platformalarında sürətlə yayılan və geniş auditoriya qazanan məzmun çox zaman dərinlikdən uzaq olur. Bu isə sənətin “danışmaq” qabiliyyətini zəiflədir, onu səthi və tez unudulan bir forma salır.

Rəqəmsal dövr və səsin parçalanması

Rəqəmsal texnologiyaların inkişafı sənətin yayılma imkanlarını artırmaqla yanaşı, onun qəbul edilmə formasını da köklü şəkildə dəyişdirmişdir. İnformasiya bolluğu şəraitində hər bir səs digər səslər arasında itib gedir. Bu, sənətin susması deyil, əksinə, onun səsinin parçalanması və zəifləməsidir.

Bugünkü tamaşaçı və ya oxucu uzun və dərin mətnlərə diqqət ayırmaqda çətinlik çəkir. Vizual və qısa formatlı məzmun üstünlük təşkil edir. Bu isə sənətin mürəkkəb və çoxqatlı strukturlarının qəbulunu çətinləşdirir.

Beləliklə, problem yalnız sənətin özündə deyil, həm də onu qəbul edən auditoriyanın dəyişməsindədir. Sənət danışır, lakin onu dinləyən varmı?

Senzura, özünü senzura və qorxu faktoru

Sənətin susmasının digər mühüm səbəblərindən biri açıq və ya gizli senzura mexanizmləridir. Müasir dünyada senzura yalnız dövlət səviyyəsində deyil, həm də sosial və mədəni təzyiq formalarında özünü göstərir.

Sosial mediada “linç mədəniyyəti” adlandırılan fenomen sənətçilərin öz fikirlərini açıq şəkildə ifadə etməsinə mane ola bilər. Nəticədə sənətçi özünü senzura etməyə başlayır. Bu isə sənətin səsinin zəifləməsinə gətirib çıxarır.

Bununla yanaşı, sənətçinin daxili qorxuları da mühüm rol oynayır: qəbul olunmamaq, yanlış başa düşülmək, ya da sadəcə diqqətsiz qalmaq qorxusu. Bu qorxular sənətin daha təhlükəsiz, lakin daha səthi formalar almasına səbəb olur.

Sənətin yeni dili: sükutun özü bir ifadədirmi?

Bütün bu faktorları nəzərə alaraq belə bir sual yaranır: bəlkə sənət həqiqətən susmur, sadəcə onun dili dəyişir?

Minimalizm, abstrakt sənət və eksperimental formalar çox zaman açıq mesajdan imtina edərək tamaşaçını düşünməyə məcbur edir. Bu baxımdan sükut özü də bir ifadə formasına çevrilə bilər. Sənət artıq birbaşa danışmaq əvəzinə, suallar yaradır, boşluqlar buraxır və tamaşaçını bu boşluqları doldurmağa dəvət edir.

Bu isə daha aktiv və düşünən auditoriya tələb edir. Yəni sənətin “susması” bəlkə də onun daha mürəkkəb və incə bir dilə keçməsinin nəticəsidir.

Çıxış yolu: Səsi yenidən eşitmək

Sənətin səsini yenidən eşitmək üçün həm sənətçilər, həm də auditoriya məsuliyyət daşıyır. Sənətçi cəsarətli olmalı, öz sözünü deməkdən çəkinməməlidir. Auditoriya isə daha diqqətli və seçici olmalı, dərinlik axtarışından imtina etməməlidir.

Eyni zamanda mədəniyyət siyasəti və təhsil sistemi də bu prosesdə mühüm rol oynayır. Sənətə yalnız əyləncə vasitəsi kimi deyil, həm də düşüncə və inkişaf aləti kimi yanaşmaq zəruridir.

Sükutun içində gizlənən səs

“Sənət niyə susur?” sualına verilə biləcək ən doğru cavab bəlkə də budur: sənət susmur, biz onu əvvəlki kimi eşidə bilmirik. Onun dili dəyişmiş, forması mürəkkəbləşmiş və bəzən də kommersiya və qorxu təbəqələri altında gizlənmişdir.

Lakin bütün bunlara baxmayaraq, sənət hələ də mövcuddur və danışmağa davam edir. Sadəcə onu eşitmək üçün daha çox diqqət, daha çox səbr və daha çox istək tələb olunur.

Sənətin səsi bəzən qışqırıq, bəzən pıçıltı, bəzən isə tam sükut şəklində ortaya çıxır. Əsas məsələ isə bu səsi tanımaq və onu dinləməyi bacarmaqdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.05.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Tarixdə elə anlar var ki, nə top səsi eşidilir, nə də qılınc cingiltisi…

Amma yenə də bir dövr bitir.

1481-ci ilin 3 mayında Fateh Sultan Mehmed öldü.

Və qəribədir… nə bir şəhər yıxıldı, nə bir qala alındı.

Amma dünya dəyişdi.

Çünki bəzi ölümlər səssiz gəlir…

amma çox şeyi aparır.

Bir zamanlar o, xəritəyə baxırdı.

Xəritə isə ona yox.

O, sadəcə torpaqları görmürdü — yolları görürdü.

Sadəcə divarları yox, o divarların arxasındakı qorxunu anlayırdı.

1453…

Konstantinopolun fəthi

Bu tarix bir şəhərin fəthi kimi yazıldı.

Amma əslində bir zehniyyətin məğlubiyyəti idi.

Min il “alınmaz” deyilən Bizans İmperiyası

bir səhər açıldı… və artıq yox idi.

O gün təkcə qapılar açılmadı.

O gün dünyanın düşüncə sərhədləri dəyişdi.

Fateh fərqli idi.

O, qılıncını çəkəndə qorxudurdu —

amma kitab açanda düşündürürdü.

Onun sarayı yalnız əsgərlərlə dolu deyildi.

Orada alimlər, şairlər, filosoflar vardı.

O, şəhərləri alırdı…

amma dağıtmırdı.

O, hakim olurdu…

amma qururdu.

Bəlkə də buna görə onun adı “Fateh” oldu.

Çünki o, təkcə torpaq yox, anlayış fəth etdi.

Amma tarix amansızdır.

1481…

Bir çadır.

Bir səfər.

Və qəfil gələn son.

Deyirlər, o yenə yürüşə hazırlaşırdı.

Yenə xəritələr önündə idi.

Bəlkə də yeni bir fəth…

Bəlkə də yeni bir tarix yazılacaqdı.

Amma bu dəfə tarix onu yazdı.

Onun ölümündən sonra Osmanlı İmperiyası sanki bir anlıq dayandı.

Saray susdu.

Qılınclar qınında qaldı.

Sonra…

insanlar danışmağa başladı.

Taxt davaları başladı.

Qardaşlar bir-birinə düşmən oldu.

Çünki böyük liderlər gedəndə boşluq yaranır.

Və o boşluğu hər adam doldura bilmir.

Taxta çıxan II Bayezid fərqli idi. Daha sakit. Daha ehtiyatlı.

Bəlkə də dövlət üçün lazım olan buydu.

Amma Fatehin yerini doldurmaq… bu, başqa məsələ idi.

Bu gün biz onun ölümünü xatırlayırıq.

Amma əslində sual başqadır:

Bir insan necə olur ki, ölümündən sonra belə tarixə təsir edir?

Necə olur ki, bir şəhərin divarlarını yıxmaqla kifayətlənmir, insanların beynindəki divarları da dağıdır?

Necə olur ki, əsrlər keçir…

amma onun adı hələ də “fəth” sözünün sinonimi kimi qalır?

Bəlkə cavab sadədir.

Bəzi insanlar yaşayır…

Bəzi insanlar isə tarix yaradır.

Fateh Sultan Mehmed isə

tarixi dəyişənlərdən idi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.05.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

1987-ci ildə ekranlaşdırılan "Kölgədə 40 dərəcə isti" filmi rejissor Leyla Səfərova tərəfindən çəkilmiş, insan münasibətlərini, gündəlik həyatın gərginliyini və görünməyən daxili qarşıdurmaları ustalıqla əks etdirən ekran əsərlərindən biridir.

Filmin adı ilk baxışda sadəcə hava haqqında məlumat kimi səslənir. Lakin burada istilik yalnız təbiətin yox, insanların daxilində yığılan gərginliyin, susqun narazılığın və emosional təzyiqin rəmzidir.

Kölgə var, rahatlıq yoxdur

Adətən insan kölgəyə çəkilərək istidən qorunur. Amma filmdə kölgə belə xilas etmir. Hətta kölgədə belə 40 dərəcə istidir.

Bu fikir filmin əsas məğzini açır:

bəzən insan zahirən rahat görünən həyatın içində belə sıxılır, nəfəs ala bilmir.

Ev var, iş var, insanlar var… amma rahatlıq yoxdur.

İnsan münasibətlərinin istiliyi

Filmdə personajlar gündəlik həyatın içində yaşayırlar. Kənardan hər şey adi görünür. Amma adi görünən münasibətlərin içində yorğunluq, anlaşılmazlıq, gözlənti və qırılmış ümidlər var.

Kimsə danışmaq istəyir, amma susur.

Kimsə getmək istəyir, amma qalır.

Kimsə xoşbəxt görünür, amma daxilən tükənib.

Bu “isti” hava yox, həyatın özüdür.

Leyla Səfərovanın baxışı

Leyla Səfərova filmdə böyük hadisələr axtarmır. O, kiçik detallarla böyük hisslər yaradır. Baxışlar, sükut, gündəlik dialoqlar və sadə səhnələr vasitəsilə tamaşaçıya insanın içindəki yorğunluğu hiss etdirir.

Film qışqırmır, amma təsir edir.

İstilik metaforası

“Kölgədə 40 dərəcə isti” sadəcə iqlim göstəricisi deyil. Bu, insanın psixoloji vəziyyətidir.

Bəzən insanın daxilində elə istilik olur ki:

vicdan narahat edir,

keçmiş yandırır,

bugün sıxır,

gələcək qorxudur.

Onda heç bir kölgə onu xilas etmir.

Azərbaycan kinosunda yeri

"Kölgədə 40 dərəcə isti" məişət dramı və psixoloji çalarları ilə yadda qalan filmlərdəndir. O, gündəlik həyatın içində gizlənən ağır emosional yükü göstərməyi bacarır.

Bəzən insan günəş altında yox, kölgədə yanır.

Çünki bəzi istiliklər havadan gəlmir.

“Kölgədə 40 dərəcə isti” bizə xatırladır:

Ən ağır hava şəraiti insanın daxilində yaranan gərginlikdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.05.2026)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bu dəfə məşhur filimdəki “sehirli xalata” bürünüb sizi keçmişə aparmaq istəyirəm. Yox, yox, narahat olmayın, Babəkin Bəzz qalasına, Şah İsmayıl babamızın Çaldıran döyüşünə getmirik. Sovet dövrünə baş çəkəcəyik...

 Təqvimdə 1975-ci il- elə indiki kimi may ayıdır. “Simsiz radio”da bir qız dillənir: “İndi də günorta konsertinə başlayırıq. Oxuyur Yaqub Məmmədov. Onu müşayiət edirlər...”

...Xatırladınızmı? O vaxtlar radioda günorta konsertləri belə başlayardı və biz gənclər də yaşlılara qoşulub, bəzən bu konsertləri dinləməli olurduq. Xanəndənin səsi evə yayılar, yaşlıların zövqünü oxşayardı...

Bəli, Azərbaycan xanəndəsi, Azərbaycan SSR xalq artisti, rəhmətlik Yaqub Məmmədovu nəzərdə tuturam. O, 5 may 1930-cu ildə Ağcabədi rayonunda anadan olub. Böyüyüb boya-başa çatandan sonra pambıq tarlasında suçu işləyirdi. Tez-tez mahnılar oxuyub pambıqçıları ruhlandırardı. Bir gün xəbər çıxır ki, mədəniyyət evinə Bakıdan Ağcabədiyə komissiya gəlib, səsi yaxşı olan yeniyetmələri axtarırlar. Bir təhər Yaqubu dilə tuturlar ki, o da həmin sınaq müsabiqəsində iştirak etsin. Əvvəlcə getmək istəmir, elə ki, eşidir ki, Xan Şuşinski də onların arasındadır, onu radiodan dinləyib tanıdığı üçün gedir. Növbə Yaquba çatanda Xanın ifa tərzi ilə bir segah oxuyur. Səsi Xanın xoşuna gəlir, amma üstünü vurmur. Sən demə, Şövkət Ələkbərova da münsiflər heyətində imiş. Heyrətindən ayağa qalxıb Yaqubu alqışlayır və xoş sözlər söyləyir. Xanın susub heç nə deməməsi isə onu çox narahat edir. Düşünür ki, yəqin ustadın xoşu gəlməyib. Nə isə, müsabiqə sona çatandan sonra xanəndələr Bakıya qayıdır. Üstündən bir müddət keçir. Bir gün flarmoniyanın bağında heyranları Xan Şuşinskiyə sual verirlər ki, Xan əmi, görəsən yer üzünə bir də sənin kimi oxuyan gələcəkmi? Xan isə cavabında: "Gələcək yox, gəlib. Mənim kimi oxuyan oğlan Ağcabədidə pambıq suvarır, gedin, onu tutub Bakıya gətirin."- söyləyir.

Yaqub Bakıya gələndən sonra rus dilini anlayıb danışa bilmədiyi üçün nə operaya gedə, nə də flarmoniyada işləyə bilir. Deyilənlərə görə, o, bu dili bilmədiyindən ilk illər Bakıda çox darıxırmış. Sonradan yavaş-yavaş paytaxt mühitinə alışa bilib. Əlibaba Məmmədov müsahibələrinin birində deyir ki, Yaqub Məmmədovun səsi o qədər gözəldir ki, mikrafondan adamları söysə belə onlara ləzzət edərdi...

...Qarabağ torpağında boya-başa çatan Yaqub Məmmədov peşəkar musiqi təhsilini Azərbaycan Dövlət Musiqi Məktəbində alıb. Görkəmli xanəndə Seyid Şuşinskidən və eləcə də xanəndə Mütəllim Mütəllimovdan muğam dəsgahları, xanəndəlik sənətinin sirlərini öyrənib. Yüksək ifaçılıq mədəniyyətinə malik xanəndə gözəl səsi, təkraredilməz oxuma tərzi ilə həmişə diqqəti cəlb edib. Muğam dəstgahlarının gözəl bilicisi olmaqla yanaşı, həm də Azərbaycan poeziyasını dərindən bilirdi...

O, Bakı toylarında ən arzuolunan xanəndələrdən biri olub. Hətta bu kəndlərdə onu doğulduğu Ağcabədidəki hərmyerlilərindən də çox istəyirdilər. Yeganə xanəndədir ki, muğamın sözlərini bəzən səhv oxusa da, Bakı kəndlərində çox sevilib. Böyük sənətkar 2002-ci ildə 72 yaşında ikən dünyasını dəyişib...

O, uzun illər Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının solisti kimi müxtəlif konsertlərdə çıxış edib. İfasında qrammafon vallarına yazılan muğam dəstgahları o vaxt bütün Yaxın və Orta Şərqdə yayılıb. Eyni zamanda, yeni gələn nəsil onun yaradıcılığından bəhrələnməkdədir...

Ustad tarzən Vamiq Məmmədəliyevin xatirələrindən birində yazılır: "Yaqub Məmmədov vara-pula yıxılan adam deyildi, çox gözütox, yumşaq adam idi. Onunla neçə il musiqi meydanlarında oldum, amma bir dəfə də olsun ondan "mən" sözü eşitmədim. Bəzən elə olurdu ki, kasıb insanlar Yaqubu toya aparmaq istəyirdilər, amma imkanları çatmırdı. Yaqub bunu biləndə mənə deyirdi ki, nə danışırsan, millətin hamısı bizimdir, gedək o toya. Və ən qəribəsi də odur ki, həmin kasıb toyu, varlı toyundan da yaxşı keçirdi...”

...Təqvimdə 2026-cı ildir. Bu gün - mayın 5-də böyük sənətkarın 96 illiyi tamam olur. Ruhu şad olsun!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.05.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Gözümü açandan yerə dğçənmiş, divara vurulmuş xalçalar görmüşəm. Bunlar nənəmin əl işləri idi, gözəlliyi və mükəmməlliyi ilə seçilirdi, naxış və ilmələrinə görə Təbriz xalçaları sayılırdı. Elə o vaxtdan bu sənətə böyük sevgi və sayqı bəsləyirəm...

Azərbaycanlıların mənəvi dünyasını, gözəllik duyumunu, fəlsəfi baxışlarını sirli naxışlarda yaşadan xalça sənətimizin qədim tarixi var. Ölkəmizdə yüz illərdir xalça toxunsa da, 10 ildir ki, “Azərxalça” Açıq Səhmdar Cəmiyyətinin yaradıldığı gün münasibətilə mayın 5-i “Xalçaçı Günü” kimi qeyd olunur.

Xalçaçılar öz peşə bayramlarını əlamətdar bir dövrdə - milli dəyərlərimizin hamisi, Ulu Öndər Heydər Əliyevin doğum günü ərəfəsində qeyd edirlər. Belə bir tarixi günün təsis edilməsi Ümummilli Liderimizin bizə bəxş etdiyi müstəqilliyimizin bəhrəsidir. Əgər müstəqil Azərbaycan olmasa idi, nə milli sənət növümüz olan xalçaçılıq belə geniş yayılardı, nə də Xalçaçı Günü qeyd olunardı.

Ulu Öndərin yolunu uğurla davam etdirən Prezident İlham Əliyev xalçaçılığın inkişafına da böyük diqqət və qayğı göstərir. Ölkə rəhbərinin müvafiq sərəncamları ilə “Azərxalça” Açıq Səhmdar Cəmiyyətinin yaradılması, “Xalçaçı Günü” peşə bayramının təsis edilməsi, respublikamızın şəhər və rayonlarında xalça istehsalı emalatxanalarının tikilib istifadəyə verilməsi bu sənəti yaşadanlara göstərilən böyük dövlət qayğısının parlaq təzahürüdür.

Azərbaycanda xalçaçılıq sənətinin ölkə iqtisadiyyatındakı rolunu yüksək dəyərləndirən Prezident İlham Əliyevin diqqət və qayğısı ilə 2016-2020-ci illərdə “Azərxalça” Açıq Səhmdar Cəmiyyətinin 20-dən çox filialı yaradılaraq fəaliyyətə başlayıb.

Milli mədəniyyətimizin inkişafında böyük rolu olan Birinci vitse-prezident Mehriban xanım Əliyeva da xalçaçılığın yaşadılmasına öz dəyərli töhfələrini verir. Xalçaçıların problemlərinin aradan qaldırılmasında, onların fəaliyyət imkanlarının genişləndirilməsində, nailiyyətlərinin beynəlxalq miqyasda təbliğində Mehriban xanımın xidmətləri misilsizdir. Onun təşəbbüsü ilə Keniyanın Nayrobi şəhərində keçirilən UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs üzrə Hökumətlərarası Komitəsinin V sessiyasında Azərbaycan xalçaçılıq sənəti UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi İrsin nümunələri siyahısına daxil edilib. Bu, bir reallıqdır ki, dünyanın heç bir ölkəsində xalçaçılığa belə diqqət göstərilmir. Azərbaycanda xalçaçılığın inkişafı böyük bir tarixi dövrə hesablanıb. Bu dövrdə isə bizim yaxşı xalça mütəxəssislərimiz yetişəcək, insanlar xalçaçılığın sirlərinə yiyələnəcək, beləliklə, xalçaçılıq yaşadılacaq. Onunla birlikdə Azərbaycanın tarixi, mədəniyyəti də yaşadılaraq gələcək nəsillərə ötürüləcək.

“Azərxalça”nın istehsalı olan məhsullar xalçaçı-rəssamlar tərəfindən hazırlanmış çeşnilər əsasında toxunur. Dünyada ilk dəfə olaraq məhz Azərbaycanda qədim və orijinal xalçaların əsasında yeni çeşnilərin elektron variantı hazırlanıb. Bu çeşnilər Bakı, Qarabağ, Naxçıvan, İrəvan, Təbriz, Şirvan, Quba, Gəncə, Qazax-Borçalı qrupları üzrə kataloqlaşdırılıb. Dünya muzeylərində və kolleksiyalarda saxlanılan nadir Azərbaycan xalça və xalça məmulatları əsasında çeşnilərin hazırlanmasına daha çox üstünlük verilir.

"Azərbaycan Respublikasında xalça sənətinin qorunmasına və inkişaf etdirilməsinə dair 2018-2022-ci illər üçün Dövlət Proqramı"nda xalçalarımızın ölkə brendi olaraq dünya bazarına ixrac olunması qarşıya qoyulan əsas vəzifələrdən biridir.

"Azerbaijan carpet" ("Azərbaycan xalçası") brendinin yaradılması, inkişaf etdirilməsi və xarici bazarlarda təşviqinin icrası İqtisadiyyat Nazirliyinə və "Azərxalça" Açıq Səhmdar Cəmiyyətinə tapşırılmışdı. Artıq "Azərbaycan xalçası" brendi yaradılıb. İndi dünya bazarına ixrac olunan milli naxışlı xalçalarımız "Azərbaycan xalçası" brendi adı ilə satılır. Azərbaycan xalçalarının ixracı üçün ABŞ, Rusiya, Yaponiya, İsveç kimi ölkələrin şirkətləri ilə əlaqələr qurulub. 2019-cu ildə İsveçdə fəaliyyət göstərən "NGK-AZE" şirkəti Azərbaycan xalçalarının bu ölkəyə idxalı üçün "Azərxalça"ya müraciət edib. Təklif dəyərləndirilib, Stokholmun "Vikjö" ticarət mərkəzində açılan mağazada Azərbaycan xalçalarının Bakı, Qarabağ, Quba, Şirvan və Gəncə qrupları üzrə müxtəlifölçülü xalçalar satışa çıxarılıb.

Bir nüansı da qeyd etmək lazımdır ki, hər il İçərişəhərdə Beynəlxalq Xalça Festivalı təşkil olunur. Festivalın əsas məqsədi Azərbaycan xalçaçılıq sənətini dünya müstəvisində tanıtmaq, onun zəngin irsini və gələcək inkişaf perspektivlərini nümayiş etdirmək, dünya xalçaçılarının təcrübə və bacarıqlarından bəhrələnməkdir. Bu səbəbdən festivalın proqramı zəngin və rəngarəngliyi ilə bütün yaş qruplarından olan qonaqların maraqlarına xitab edir. Festival çərçivəsində ziyarətçiləri sehrli əyləncə proqramında rəngarəng konsertlər silsiləsi, açıq hava kinoteatrı və yerli brendlərlə sənətkarların iştirak etdiyi müxtəlif yarmarkalar nümayiş olunur.

Festivala baş çəkən hər bir kəslə “Azərxalça” ASC-nin ölkənin müxtəlif istiqamətlərində fəaliyyət göstərən 14 emalatxanasından dəvət olunmuş 28 toxucu qadın, emal prosesinin gözəlliyini nümayiş etdirən geniş emal komandası və yaradıcı qrupun üzvləri xalçaçılıq sirlərini bölüşür, ustad dərslərinə qonaq olurlar.

Bu gün də, təbii ki, festival keçiriləcəkdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.05.2026)

Harun Soltanov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

Bəzi hekayələr qəhrəmanla başlamaz, əzizim. Onlar səssizliklə başlayır içdən gələn, amma heç vaxt tam səslənməyən bir ağırlıqla. İnsan bir gün oyanır və anlayır ki, yaşadığı həyatın içində özü yoxdur. Sadəcə vərdişlər var, təkrarlar var, üzə taxılmış ifadələr var. Və ən pisi, bütün bunların fərqində olmaq var.

Bu, dramatik bir çöküş deyil. Heç bir böyük hadisə baş verməyib. Heç kim səni dağıtmayıb. Hər şey daha sakit, daha təhlükəli şəkildə olub. Tədricən, asta-asta, aram-aram. İnsan özündən yavaş-yavaş uzaqlaşa bilərmiş. Hər gün bir az daha az hiss edərək, bir az daha çox susaraq, bir az daha çox "normal" görünərək. Və sonra bir an gəlir, sən artıq özünü izləyən adama çevrilirsən.

 Mənim problemim odur ki, mən özümü tanıyıram. İnsan üçün bundan daha təhlükəli bir şey yoxdur. Çünki bilmədiyini düzəldə bilərsən, amma bildiyini görməzlikdən gəlmək, bu artıq şüurlu çürüməkdir.

 Mən iki nəfər deyiləm. Mən daha pisiyəm, mən eyni anda həm hakiməm, həm də müttəhim. Özümü mühakimə edirəm, özümə hökm oxuyuram, sonra da cəzanı yenə özüm çəkirəm. Ədalət var, amma mərhəmət yoxdur. İçimdəki sistem qəribə işləyir dostum. Səhv edirəm, anlayıram, nifrət edirəm, yenə edirəm.

 İnsanlar deyir ki, həyat çətindir. Məncə yox. Həyat sadəcə baş verir. Çətin olan insanın öz beynidir. Mənim beynim isə sanki mənə qarşı işləyən bir mexanizmdir. Mən sakit qalmaq istəyəndə o daha çox danışır. Unutmaq istəyəndə xatırladır. Dayanmaq istəyəndə sürətləndirir. Mən öz bədənimdə kirayəçiyəm kimi hiss edirəm.

 Mən çox düşünürəm deyirlər. Yox. Mən düşünmürəm, mən parçalanıram. Hər fikir məni iki yerə bölür. Biri o fikri qəbul edən, digəri isə onu inkar edən. Və bu ikisi arasında qalan mən, heç bir tərəfə aid olmayan bir kölgəyə çevrilirəm. Sonda qərar yox, sadəcə yorğunluq qalır.

Çox siqaret çəkdiyimi deyirlər. Siqaret çəkəndə məsələ nikotin deyil. Məsələ odur ki, o alov bir anlıq içimdəki xaosu yandırıb külə çevirirmiş kimi hiss etdirir. Tüstü qalxır və mən özümü sanki yoxa çıxan bir şey kimi izləyirəm. Gülməli tərəfi? Mən bilirəm də bu, məni öldürür. Xatırlatmayın, xahiş edirəm. Amma bəlkə də məsələ budur. Bu, yavaş və səssiz bir intihardır, cəmiyyət tərəfindən qəbul olunan.

 Mən həyatımı düzəltmək istəyirəm. Hər gün istəyirəm. Hər səhər içimdə kiçik bir inqilab başlayır. "Bu gün fərqli olacaq" . Amma axşam gələndə həmin inqilabın cəsədini görürəm. Qan yoxdur, qışqırıq yoxdur.. sadəcə sükut var. Mən öz ümidlərimi səssizcə basdıran adamam. Ən pisi isə budur ki, mən problemin harada olduğunu bilirəm. Problem iş deyil, pul deyil, insanlar deyil. Problem mənəm. Mən özümə mane oluram. Mən özümü yarımçıq saxlayan qüvvəyəm. İnsanlar xarici düşmənlərlə mübarizə aparır, mən isə daxili sabotajın ustasıyam.

 Bəzən düşünürəm.. Əgər kimsə mənim həyatımı yaşasaydı, çoxdan çıxıb gedərdi. Amma mən gedə bilmirəm. Çünki qaçdığım yer yenə mən olacam. Bu, həbsxanadır, amma divarları yoxdur. Qapısı açıqdır, amma çıxış yoxdur.

Mən dərin deyiləm dostum. Mən sadəcə səthi yaşaya bilməyəcək qədər batmışam. Hər şeyin altını görmək lənətdir. İnsanlar xoşbəxtdir, çünki hər şeyi sual etmirlər. Mən isə hər şeyi sual edirəm və cavablar məni qane etmir. Bəlkə də problem suallarda deyil, sual verənin özündədir.

 Ən ironiyalı tərəfi isə budur. Mən bütün bunları anlayıram. Yəni bu bir faciə deyil, bu şüurlu bir çöküşdür. Mən yıxıldığımı hiss edirəm, amma qalxmaq üçün hərəkət etmirəm. Sanki özümü izləyirəm, necə tədricən sıradan çıxdığımı izləyirəm. Başa düşürsən?!

 Və sonda o sual yenə gəlir. Həmişə gəlir. Qaçmaq olmur.

Əgər mən öz həyatımı kənardan izləsəydim, mənə hörmət edərdimmi? Təbii ki, yox.

Amma daha betəri var. Mən yenə də eyni həyatla davam edərdim...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.05.2026)