İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Öncə ondan başlayım ki, bu gün anım gününü qeyd etdiyimiz görkəmli bəstəkar, Xalq artisti Hacı Xanməmmədov olduqca gözəl mahnılar müəllifidir. Onun 150-dən çox mahnısı görkəmli müğənnilərimizin repertuarında layiqli yer tutur. Bu mahnıların mətnini Aşıq Ələsgər, Mikayıl Müşfiq kimi görkəmli şairlərin şerləri təşkil edir. Xüsusilə, Hacı Xanməmmədovun lirik mahnıları xalqımız arasında geniş yayılıb. Bu baxımdan "Yaşa könül", "Arzuya bax, sevgilim", "Yadıma düşdü", "Gözünə qurban", "Güllü", "Ceyran", "Getmə, amandır", "Oxu, sevgilim" və s. gözəl örnəklərdir. Bu mahnıların əlsəriyyəti dillər əzbəridir.

Hacı Xanməmmədov 1918-ci il iyunun 15-də Dərbənd şəhərində anadan olub. 14 yaşında ikən Bakıya gələn Hacı Xanməmmədovun Üzeyir Hacıbəyovla tanışlığı onun gələcəyini, bütövlükdə taleyini müəyyənləşdirib, bəstəkar və musiqiçi kimi püxtələşməsində həlledici rol oynayıb. O, Ü.Hacıbəyovun himayədarlığı ilə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının nəzdindəki fəhlə fakultəsinə daxil olub və Səid Rüstəmovun tar sinfində təhsil alıb.

1934-cü ildə Ü.Hacıbəyov H.Xanməmmədovu özünün rəhbərlik etdiyi Azərbaycan Dövlət Radiosu nəzdindəki Xalq Çalğı Alətləri Orkestrinə solist kimi qəbul edib. 1937-cı ildə Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrında "Koroğlu" operası tamaşaya qoyulanda Ü.Hacıbəyovun Simfonik Orkestrə dəvət etdiyi 7 tarzəndən biri H.Xanməmmədov olub.

1938-ci ildə Moskvada keçirilən Birinci Azərbaycan Ədəbiyyatı və İncəsənəti ongünlüyündə H.Xanməmmədov "Koroğlu" operasının tamaşasında orkestrin tərkibində iştirak edib və 1941-ci ildə həmin teatrla İranda qastrol səfərində olub. 1943-cü ildə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında Üzeyir bəyin təşəbbüsü ilə "Xalq musiqisinin əsasları" şöbəsi açıldıqda H.Xanməmmədov bu şöbəyə qəbul olunub.

 İkinci Dünya müharibəsi illərində H. Xanməmmədov Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrında dirijor kimi fəaliyyət göstərməklə yanaşı, müəlliminin rəhbərliyi ilə bir sıra mahnı və marşlar, habelə o zaman tez məşhurlaşan "Gözəl Pəri" mahnısını, Xalq Çalğı Alətləri Orkestri üçün "Qəhrəmani" əsərini bəstələyib.

1947-ci ildə H. Xanməmmədov öz təhsilini Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının bəstəkarlıq fakultəsində davam etdirib. Əvvəl professor Boris Zeydmanın sinfinə daxil olan H. Xanməmmədov sonralar öz yaşıdı, böyük bəstəkarımız Qara Qarayevin sinfinə keçib. H. Xanməmmədov Qara müəllimin məsləhəti ilə diplom işi kimi tar ilə orkestr üçün "Konsert" əsərini yazıb.

Bu əsər Dövlət Imtahan Komissiyası tərəfindən əla qiymətləndirilib və gənc bəstəkarın istedadı musiqi ictimaiyyətinin diqqətini cəlb edib. O vaxtlar hamı Azərbaycanın qüdrətli bəstəkarlar dəstəsinə öz sözü, öz nəfəsi olan bir bəstəkarın gəlişini çox yüksək qiymətləndirib.Bu əsərdəki işıqlı cəhətlər solo tar aləti sahəsindəki müvəffəqiyyətli axtarışlar və tapıntılar onun 2,3,4 və 5 saylı Konsertlərində də davam etdirilib.

Bu konsertlərin ilk ifaçıları Əhsən Dadaşov, Hacı Məmmədov, Ramiz Quliyev kimi görkəmli ustad tarzənlərimiz olub. Əlamətdardır ki, H. Xanməmmədovun tar konsertləri nəinki Respublikamızda, habelə Özbəkistan, Qazaxıstan, Tacikistan və Qırğızıstan respublikalarında müvəffəqiyyətlə səslənib, tədris repertuarına daxil edilib.

Onun ardınca bir çox tanınan bəstəkarlarımız – S. Rüstəmov, S. Ələsgərov, C. Cahangirov, T. Bakıxanov, R. Mirişli və b. bu janra müraciət edib və sanballı əsərlər yaradıblar. Onu da xatırladaq ki, 2 saylı "Konsert" görkəmli dirijor V.Fedoseyevin idarəsi ilə Ümumittifaq Radiosunda lentə yazılıb, həmçinin Mərkəzi Televiziyada videoyazısı var.

1990-cı ildə H.Xanməmmədov yenə də musiqimizdə ilk dəfə olaraq kamança və orkesrt üçün "Konsert" bəstələyib və əsər mərhum sənətkarımız Ədalət Vəzirovun ilk və kamil ifasından sonra tez bir zamanda məşhurlaşır, ifaçıların repertuarına və tədris proqramlarına daxil olub. H. Xanməmmədovun istedadı digər janrlarda da özünü bariz şəkildə nümayiş etdirib.

Keçən əsrin 60-cı illərində bəstəkar Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrında səhnələşdirilən "Bir dəqiqə" (librettosu Məhərrəm Əlizadənin), "Bütün ərlər yaxşıdır" (librettosu Aleksandr Xaldeyevin) musiqili komediyalarını yaradıb. Diqqətəlayiqdir ki, "Bir dəqiqə" musiqili komediyası 1965-ci ildə teatrın Moskvada qastrol səfəri zamanı Kremlin Qurultaylar Sarayında uğurla göstərilib.

Bəstəkarın Xalq Çalğı Alətləri Orkestri ilə yaradıcılıq əlaqəsi də geniş olub. Onun orkestr üçün "Azərbaycan eskizləri", "Kolxoz", "Bayram" süitaları, bir neçə rəqs, orkestrin müşayiəti ilə səslənən bütün mahnılarını nümunə göstərə bilərik. Xüsusilə, H.Xanməmmədovun yaradıcılıq tapıntıları onun "Azərbaycan eskizləri" süitasında və "Simfoniyetta"da bariz nəticəsini verib.

Hacı Xanməmmədov görkəmli bəstəkar, dirijor olduğu kimi, eyni zamanda, təcrübəli pedaqoq, hami tərbiyəçi olub. Onun peşəkar musiqi kadrlarının tərbiyəsində mühüm xidməti olub. 40 ildən artıq bir dövrdə H.Xanməmmədov Bakı Musiqi Texnikumunda dərs deyib, 1957-ci ildən isə indiki Bakı Musiqi Akademiyasında çalışıb. O, "Xalq çalğı alətləri" kafedrasının dirijorluq üzrə professoru, son illərdə isə "Azərbaycan xalq musiqisinin tarixi və nəzəriyyəsi" kafedrasının məsləhətçisi olub.

1951-ci ildən Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının üzvü olan H.Xanməmmədov 1956-cı ildən – yəni Azərbaycan Bəstəkarlar Ittifaqının I Qurultayından etibarən onun İdarə Heyətini üzvü olub. O, müxtəlif illərdə M.Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının direktoru, Azərbaycan Dövlət Mahnı və Rəqs Ansamblının bədii rəhbəri kimi məsul vəzifələrdə çalışıb, bir bəstəkar və ictimai xadim kimi çox faydalı işlər görüb.

Bu fədakar sənətkarın xidmətləri layiqincə qiymətləndirilib. O, Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi (1967), Azərbaycan SSR xalq artisti (1988) fəxri adlarına, "Rəşadətli əməyə görə" medalına (1985), "Şöhrət" ordeninə (2000) və Prezident təqaüdünə (2002) layiq görülüb.

Hacı Xanməmmədovla ünsiyyətdə olanlar bəstəkarın nə qədər alicənab və təvazökar, sadə insan olduğunu yüksək qiymətləndiriblər.

Əsərləri

Kamança və simfonik orkestr üçün Konsert; Ə.Cəfərzadənin sözlərinə "Əlimdə sazım ağlar", solist və xalq çalğı alətləri orkestri üçün Poema /Qarabağ şəhidlərinə həsr olunub/ (1991); Tar və simfonik orkestr üçün 5 saylı Konsert (1993). S.Vurğun, Ş.Qurbanov, R.Rza, M.İsmayıl, H.Abbas, M.Əsgərli, B.Azəroğlu, Aşıq Alı, Q.İsabəyli, Ş.Manafov və b. şairlərin sözlərinə mahnılar (1990 – 2001).

 Mükafatları və fəxri adları

- Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi

- Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri Fərmanı

- Azərbaycan SSR xalq artisti

- Professor

- "Şöhrət" Ordeni

- Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

Görkəmli bəstəkar, Azərbaycan Respublikasının xalq artisti, "Şöhrət" ordenli, Prezident təqaüdçüsü, Bakı Musiqi Akademiyasının professoru Hacı Dadaş oğlu Xanməmmədov 2005-ci il aprelin 7-də ömrünün 87-ci ilində vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Siz bir düşünün, ötən əsrin əvvəllərində - o mövhumat, fanatizm, cəhalət dövründə baletin adını çəkmək olardımı? Düşünməyin ki, çarizm deyil, SSRİ dönəmindən danışırsansa, o zamanlarda hər şey tərəqqidə idi, balet də. Xeyir. SSRİ-nin 20-ci, 30-cu illərindəki qaragüruhçuluq dəhşətli həddə idi. Amma sənət yolunda canlarını təhlükəyə atanlar hər halda var idi. Qəmər xanım Alaszadə kimi.

Qəmər Almaszadə (Tamara ləqəbi ilə də tanınırdı) 10 mart 1915-ci ildə Bakı şəhərində çəkməçi ailəsində anadan olub. Uşaqlıqda baletlə məşğul olan dostu onda bu sənətə maraq oyandırıb. Mühafizəkar müsəlman atasından gizli olaraq dostunun məsləhəti ilə özəl balet studiyasına yazılır (daha sonra studiya Bakı Xoreoqrafiya Məktəbinə çevrilir). Atasını baletlə yox, idmanla məşğul olduğunu inandıra bilib. Lakin bir neçə ildən sonra sirrin üstü açılıb.

Atası əvvəllər qəzəblənsə də, sonralar teatra gizlicə gəlib və qızının çıxışlarında tamaşaçılar arasında tez-tez görünüb. 1930-cu ildə Qəmər Almaszadə xoreoqrafiya məktəbini bitirib Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrında işləməyə başlayıb. Bu arada həmçinin ali pedaqoji məktəbinə də daxil olub.

1932-də Reynhold Qlierin "Şahsənəm" operasında ikinci dərəcəli rola seçilib. 1933-cü ildə indiki Sankt-Peterburqda Leninqrad Xoreoqrafiya Məktəbinə daxil olub və orada məşhur balerina Qalina Ulanovanın anası Mariya Romanovanın sinfində oxuyub. 1936-cı ildə ali məktəbi bitirib Bakıya qayıdıb.

1937-ci ildə Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının nəzdində Azərbaycan Dövlət Mahnı və Rəqs Ansamblının əsasını qoyub. Üzeyir Hacıbəyovun rəhbərliyi ilə Azərbaycan əyalətlərinə elmi səyahət təşkil edib ilk mənbədən xalq rəqsləri haqqında məlumat toplayıb. 1939-cu ildə Bakı Xoreoqrafiya Məktəbində ilk rəqs dərsini deyib. Daha sonra həmin məktəbin direktoru olub.

1940-cı ildə Əfrasiyab Bədəlbəylinin "Qız Qalası" baletində ilk peşəkar çıxışını edib. Sonralar Fransada, Hindistanda, Nepalda da çıxış edib. 1970-ci ildə Bağdada İraq Xalq Rəqsləri Ansamblını qurmaq üçün dəvət olunub. 1950-ci illərdə baleti tərk etsə də, 1990-cı illərin sonuna qədər Bakı Xoreoqrafiya Məktəbinin direktoru kimi çalışıb.

Quruluş verdiyi əsərlər

- "Tərlan" baleti (1940) — xoreoqrafiya məktəbi

- "Qız qalası" baleti (1940, 1958, 1977)

- "Gülşən" baleti (1949, 1951, 1959)

- "Doktor Aybolit" baleti (1949)

- "Baxçasaray fontanı" baleti (1951)

- "Yeddi gözəl" baleti (1952)

- "Qırmızı lalə" baleti (1954)

- "Yatmış gözəl" baleti (1955)

- "Laurensiya" baleti (1956)

- "Qızıl açar" baleti (1957)

- "Arlekinada" baleti (1959)

- "Qaraca qız" baleti (1965)

- "Məhsul" suitası (1959)

- "Jizal" baleti (1961)

İfa etdiyi rollar

- Tao Xoa — R. Qlierin "Qırmızı lalə" baletində (1931)

- Medora — A. Adanın "Korsar" baletində (1936)

- Mariya — B. Asafyevin "Baxçasaray fontanı" baletində (1939)

- Gülyanaq — Ə. Bədəlbəylinin "Qız qalası" baletində (1940)

- Raymonda — A. Qlazuovun "Raymonda" baletində (1943)

- Odetta-Odilliya — R. Çaykovskinin "Qu gölü" baletində (1943)

- Kitri — L. Minkusun "Don Kixot" baletində (1945)

Filmoqrafiya

1. Rəqs edən bağalar (film, 1935)

2. Axşam konserti (film, 1948)

3. Doğma xalqıma (film, 1954)

4. Əmək və qızılgül (film, 1962)

5. Əfsanələr aləmində (film, 1975)

6. Qəmər Almaszadə (film)

7. Qızıl fonddan seçmələr (film, 2001)

8. Odla təmasda (film, 1972)

9. Respublikam haqqında həqiqət (film, 1972)

10. Dünya bir pəncərədir. Qəmər Almaszadə. GünAzTv-də veriliş, 2008.

Təltif və mükafatları

- "SSRİ xalq artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

- "Stalin" mükafatı

- "Lenin" ordeni

- "Oktyabr inqilabı" ordeni

- "Xalqlar Dostluğu" ordeni

- "Şöhrət" ordeni

- Azərbaycan SSR Ali Sovetinin fəxri fərmanı

- Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

- "Teatr Xadimi" qızıl medalı

Gələcək həyat yoldaşı Əfrasiyab Bədəlbəyli ilə tanış olanda, Qəmər xanımın 16 yaşı var imiş. Əfrasiyab bəy ondan 7 yaş böyük olub və Qəmər xanım ona «ailəmiz çox ciddidir. Ya elçi göndərməlisiniz, ya da görüşə bilmərik» deyib. Bundan sonra Əfrasiyab bəy onlara elçi göndərib, Qəmər xanımla evlənib. Onların arasında çox güclü sevgi olub.

Əfrasiyab bəy «Qız qalası» baletini Qəmər xanıma həsr edib. Əsas partiyanın ilk ifaçısı da elə Qəmər xanım özü olub. Əfrasiyab Bədəlbəyli ilə birlikdə təhsillərini davam etdirmək üçün indiki Sankt-Peterburqa gediblər. Qeyd etdiyimiz kimi, Qəmər xanım A.Vakanova adına Leninqrad Xoreoqrafiya Məktəbinə daxil olub, Əfrasiyab bəy isə konservatoriyanın bəstəkarlıq şöbəsində təhsil alıb. 1936-cı ildə ali məktəbi bitirib, Bakıya qayıdıblar.

Çox təəssüf ki, həyat bəzən gözlənilməz «sürprizlərlə» insanları kədərləndirir. Qəmər xanımın birinci hamiləliyi uğursuz olduqdan sonra daha uşaq istəməyib. Əfrasiyab bəyin övlad arzusu isə bitib-tükənmək bilmirdi. Ehtimal olunur ki, ailənin dağılmasına səbəb elə bu olub. Əfrasiyab bəy Qəmər xanımla olan ayrılığından sonra Yevgeniya adlı bir qadınla evlənib. Həmin xanımın oğlu onu «ata» deyə çağırırmış.

Buna baxmayaraq, Əfrasiyab bəy Qəmər xanımla son günə qədər əlaqəsini kəsməyib. Onlar bir-birlərinin evinə qonaq gedir, nəyisə müzakirə edirdilər. Onların arasında olan dostluq, mehribanlıq ömürlərinin son gününəcən davam edib.

Yaşadığı çətinliklərə baxmayaraq Qəmər xanım qəşəng geyinməyi çox sevən xanım olub. Onun dərzisi fransız idi. Qəmər xanım hər zaman ən son materialları, modelləri qarderobunda görməyi çox sevərdi.

O, evdə həmişə hündürdaban çəkmələrdə gəzirdi. Hətta qonaq gedəndə də özü ilə geyinməyə hündürdaban nəsə götürürdü. Ən bahalı ətirləri alardı. Qəmər xanımın qardaşı nəvəsinin dediyinə görə bir dəfə hansısa ölkədə satıcı deyib ki, «bu ətir sizin üçün çox bahalıdır». Cavabında isə Qəmər xanım bildirib ki, onun üçün bahalı ətir deyə bir şey yoxdur, neçəyə satsalar, alacaq.

Dəbdəbə aşiqi olmasına baxmayaraq Qəmər xanım həm də qabiliyyətli ev xanımı idi, qonaq çağırmağı çox sevirdi. Teatrda belə həmişə şampanı, kürüsü, yaxşı konfetləri olurdu. Teatrın axrıncı mərtəbəsində kabineti var idi. Həmişə qonaqlı-qaralı olurdu. Arkadi Raykin, Vitali Vulf onun qonaqları olublar. Niyazi, Bülbül, hamısı bir ailə kimi idilər...

Həyatının son illəri 90-cı illərə təsadüf edən Qəmər xanım, baletin durğunluğuna şahid olur və bu onu daha da məyus edir. Davamlı olaraq Opera və Balet Teatrına gedib-gələn Qəmər xanım, incəsənət yoldaşlarıyla olan əlaqəni itirmək istəmirdi. Son iki ili heç nə etməyən balerinamız, öz qayğısına qalır, istirahət edirdi. Günün çox hissəsini evdə olur, ac itləri, pişikləri yemləyirdi...

Mərhəmətli qəlbi ilə də tanınan Qəmər xanım, haradasa kimsəsiz, ac uşaq görərdisə, mütləq onları evinə gətirib yedizdirərdi, qayğılarına qalardı. Ancaq təəssüf ki, bu cür xeyirxahlıqlar həmişə yaxşı nəticələnmir. Xeyirxahlıq göstərdiyi uşaqlar bir dəfə onun evini qarət etmişdilər. Bu da ona maddi zərərdən əlavə, həm fiziki, həm də mənəvi baxımdan pis təsir göstərmişdi. Bu hadisədən sonra Qəmər xanımın qardaşı onu yalnız qoymamaq üçün digər ailə üzvləri ilə birlikdə onun yanına köçüblər.

Qəmər Almaszadə 7 aprel 2006-cı ildə 91 yaşında dünyasını dəyişib.

Azərbaycan baletinə bu cür tarix yazdırmış və şərqin ilk qadın balerinası kimi dünya tarixinə imzasını atmış Qəmər Almaszadəni hüzn və hörmətlə anırıq...

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.04.2026)

Nail Zeyniyev, "Ədəbiyyat və incəsənət" portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Sənətin nə olduğu sualı hər dövrdə yenidən ortaya çıxır. Hər yeni vasitə bu müzakirəni təzələyir. Vaxtilə fotoqrafiya rəssamlığı narahat etmişdi, kino teatrı kölgədə qoymuşdu. İndi isə eyni sual sosial media üçün verilir.

Bu mövzuda tənqidlər əsasən üç istiqamətdə olur. Deyilir ki, sosial mediada sənət bəyənilmək üçün yaradılır, ifadə üçün yox. Deyilir ki, izləyici sayı ilə ölçülən sənət istər-istəməz kommersiyaya çevrilir. Bir də deyilir ki, sürətlə istehsal olunan məzmun dərin ola bilməz.

Bu fikirlərin içində həqiqət var. Amma yeni bir şey deyil. Keçmişdə də sənət sifarişlə yaranıb, müəyyən auditoriyanı razı salmaq üçün edilib. Sosial media bu tendensiyanı yaratmayıb, sadəcə daha açıq göstərib.

Dərinlik məsələsi isə daha həssasdır. Sosial media sürəti sevir. Tez başa düşülən, dərhal reaksiya yaradan məzmun daha çox yayılır. Uzun düşünmə tələb edən, mürəkkəb işlər isə çox vaxt diqqətdən kənarda qalır. Bu, fərdi seçimdən çox platformanın işləmə qaydası ilə bağlıdır.

Amma sosial medianın başqa tərəfi də var. O, imkan yaradır. Əvvəllər özünü göstərmək üçün müəyyən dairələrə daxil olmaq lazım idi. İndi isə istənilən adam öz işini paylaşa bilir. Tanınmayan biri də görünə bilir. Bu baxımdan sənət daha əlçatan olub.

Bizdə də bu dəyişiklik hiss olunur. Gənclər üçün sosial media bəzən yeganə platformaya çevrilib. Rəsmi məkanlara çıxışı olmayanlar öz auditoriyasını burada tapır. Bu, əvvəllər o qədər də mümkün deyildi.

Bəs həqiqi sənət nədir? Əgər sənət içdən gələn ehtiyacdan doğursa, sosial mediada da bu baş verə bilər. Əgər məqsəd insana nəsə ötürməkdirsə, sosial media bunu daha geniş şəkildə edə bilir. Amma əgər meyar zamanın sınağından çıxmaqdırsa, burada suallar yaranır. Çünki sosial mediada məzmun tez yaranır və tez də unudulur.

Yenə də bu, qəti ölçü deyil. Tarixdə çox dəyərli əsərlər unudulub, bəziləri isə gözlənilmədən qalıcı olub. Hansının qalacağını əvvəlcədən demək çətindir.

Platforma sənətin formasına təsir edir. Amma onu tam yox edə bilmir. Məhdudiyyət bəzən yaradıcılığı zəiflətmir, əksinə yeni yollar tapmağa məcbur edir. Sosial media da belə bir mühit yaradır.

Nəticədə sosial mediada paylaşılan sənət həqiqi ola bilər. Amma hər paylaşım sənət deyil. Çünki platforma daha çox diqqət çəkəni önə çıxarır, dərin olanı yox. Bu ikisi bəzən eyni olur, çox vaxt olmur. Fərqi ayırmaq isə artıq izləyənin məsuliyyətidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Çingiz Abdullayev!

 Çağdaş Azərbaycanımızda “yazıçı”, “kitab” kimi ibarələr işlənincə, mütləq yada bu ad düşür. Müstəqillik dövrü Azərbaycan ədəbiyyatının dünya miqyasında tanınması ilk olaraq onun adıyla bağlıdır.

Bu gün ünlü yazıçının doğum günüdür, ömrünün 67-ci baharına qədəm qoyur.

Çingiz Abdullayev 1959-cu il aprelin 7-də Bakı şəhərində ziyalı ailəsində anadan olub. O, dördüncü nəsil hüquqşünaslar nəslindəndir. Ata tərəfdən onun ulu babası hələ 1890-cı illərdə Bakıda vəkil köməkçisi olub. Atası Abdullayev Akif Abdulla oğlu Böyük Vətən müharibəsinin iştirakçısı olub.

Çingiz Abdullayev Bakıda 189 saylı şəhər məktəbini bitirib (1976). Azərbaycan Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsində təhsilini davam etdirib. Əmək fəaliyyətinə Bakı istehsalat birliyində hüquq məsləhətçisi, böyük hüquq məsləhətçisi və şöbə rəisi kimi başlayıb. Afrika, Asiya və Avropa ölkələrində ezamiyyətdə olub. Sonra Bakı şəhəri Əzizbəyov rayonu icraiyyə komitəsində şöbə müdiri, KP Qaradağ rayonu komitəsində təşkilat şöbəsinin təlimatçısı, siyasi-maarif kabinetinin müdiri vəzifələrində çalışıb.

1989-cu ilin fevralından Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının katibi olub. Beynəlxalq təcavüz problemi barədə dissertasiya müdafiə edib. Hüquq elmləri namizədi alimlik dərəcəsi alıb (1988). Polşanın Krakov Universitetinin fəxri professorudur (1989). H. Z. Tağıyev adına Xeyriyyə Cəmiyyətinin sədri (1990-cı ildən) seçilib

Azərbaycan Demokratik Ziyalılar İttifaqı nəzdində olan milli akademiyanın doktorudur. Beynəlxalq cinayət problemi barədə doktorluq dissertasiyası müdafiə edib. Azərbaycan PEN klubunun prezidentidir.

Ədəbi fəaliyyətə tələbəlik dövründən başlayıb. 1983-cü ildən dövri mətbuatda oçerk, məqalə və detektiv janrda yazdığı hekayələrlə müntəzəm çıxış edib. Rus dilində yazıb-yaradıb.

İngilis və italyan dillərində danışır. Əsərləri xarici ölkə xalqlarının dillərinə tərcümə olunub. Almaniyada, İrlandiyada, Fransada, Rusiyada kütləvi tirajla buraxılıb, 27 milyon nüsxədə olan 600-dən çox kitabı dünyada yayılıb. 200-dən çox kitabın müəllifidir. Kitabları dünyanın 32 dilinə tərcümə olunaraq nəşr olunub. Xidmətlərinə görə "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni və medallarla təltif olunub.

Keçmiş SSRİ Yazıçılar İttifaqının nümayəndələri tərkibində Çexoslovakiya, Yuqoslaviya (1978), Bolqarıstan (1986), Danimarka (1989), Polşada (1989) səfərdə olub. Çingiz Abdullayev 2009-cu il aprel ayının 7-də Azərbaycanın ədəbi həyatında fəal iştirakına görə "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilib. 2014-cü ilin noyabr ayından İnterpolun fəxri səfiridir. 31 mart 2015-ci ildən "Neftçi" Futbol Klubunun Müşahidə Şurasının sədridir.

Çingiz Abdullayev yeganə azərbaycanlı yazıçıdır ki, rus dilində psixoloji və siyasi detektiv janrında əsərlər yazıb. Ədəbi fəaliyyət bir neçə lirik hekayə ilə, o cümlədən "Vals" (1981) və "Bir tikə çörək" (1981–1982) ilə başlayıb. Yazıçının ilk böyük əsəri — "Mavi mələklər" romanı 1988-ci ildə Bakıda işıq üzü görüb. Sonralar trilogiya — "Əclafların qanunu", "Əclafların əqidəsi" və "Əclafların vicdanı" nəşr olunub. Çingiz Abdullayevin ssenarilərinin əksəriyyəti Azərbaycan dilində yazılıb.

2000-ci ildə İsveçin "Tresselit" ("Tresselit") nəşriyyatı Abdullayevin "Qaranlıq simfoniyası" romanını nəşr etdirib. 2004-cü ildə Rumıniyada "Paidea" nəşriyyatı tərəfindən 5000 nüsxə tirajla "Dronqo"romanı, 2009-cu ildə isə "Günəş altında qaranlıq" romanı nəşr olunub. Tərcüməçi professor Dumitru Balandır. Çingiz Abdullayevin Estoniyada dörd kitabı nəşr olunub — Mənim gözəl alibim (2008), Kabuslar tuneli (2008), Demək olar ki, inanılmaz qətl (2010), Öz dünyanı yarat.

Çingiz Abdullayevin üç romanı – "İdeal hədəf", "Bütlərin yükü" və "Öldürməyə öyrədilmiş" romanları Fransanın "L’Aube" ("L’aube"; "Sübh") nəşriyyatında çap olunub. "İdeal Hədəf" romanı daha əvvəl fransız dilində nəşr olunub. 2015-ci ildən Latviyanın "Juvetas" nəşriyyatı Çingiz Abdullayevin bir sıra romanlarını nəşr edib – "Bütlərin yükü" (2015), "Tənha ürəklərin evi" (2015), "Tərsinə çevrilmiş reallıq" (2016), "Qurban sindromu" (2016), "Alliqator xətti " (2017), "Həvəskarların arzusu".

2003-cü ildə "AVE" nəşriyyatı müəllifin daha iki kitabını latış dilində nəşr edib — "Minillikdə bir dəfə " və "İcazə verilən səhv".

"Avropanın ələhidarları" romanı. 2015-ci ildə Bosniya və Herseqovinada nəşr olunub. Xaricdə nəşr olunan digər romanlar arasında İngilis Bulvarı (Serbiya, 2019), Transilvaniyaya Səyahət (Polşa, 2016), Oliqarxın Varisi (Albaniya, 2006), Əfsanə hüququ (Ukrayna, 2010)

Bolqarıstanda 1996-cı ildə "Herodun kölgəsi", 2005-ci ildə "Adında şər" və "Adında xəyanət" romanları çap olunub. Yazıçının əsərləri toplu və jurnallarda rumın, belarus, macar və alman dillərində çap olunub.

Filmoqrafiya

Əsər müəllifi kimi

- Dronqo (serial, 2002) (bədii serial) (Rusiya)

- Məhkumlar (film, 2006) (tammetrajlı bədii film)

Ssenari müəllifi kimi

- Dronqo (serial, 2002) (bədii serial) (Rusiya)

- Məhkumlar (film, 2006) (tammetrajlı bədii film)

- Tərsinə çevrilən dünya (film, 2011) (tammetrajlı bədii film)

- Xeyirlə şərin rəqsi (film, 2015) (tammetrajlı bədii film)

Məsləhətçi kimi

- 40-cı qapı (film, 2008) (tammetrajlı bədii film)

Prodüser kimi

- Adın sirri və tale. Qurban Səid (film, 2010)

Təltifləri

- Azərbaycan Respublikasının xalq yazıçısı

- "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni

- "Şöhrət" ordeni

- Xarici İşlər Nazirliyinin medalı (Azərbaycan)

- Yusif Məmədəliyev adına qızıl medal (Azərbaycan)

- Belarus Yazıçılar İttifaqının medalı

- "Şərəf" ordeni

- "Dostluq" ordeni (Rusiya) — 19 may 2020

- "Nizami Gəncəvinin 880 illiyi (1141-2021)" xatirə nişanı

- "Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)" yubiley medalı

Dünyaşöhrətli yazıçının mediaya müsahibələrində onun sənətə və həyata baxışları əks olunub.

-Sizin dedektiv janrında yazmağınıza atanızın prokurorluq sistemində işləməsi təsir etməyib?

-Mənim ulu babam, babam hüquqşünas olub. Qrdaşlarım, əmilərim də… Uşaqlarım da hüquqşünasdır. Uşaqlıqdan bilirdim ki, mən də hüquqşünas olacam. Yəni bizdə beş nəsil hamısı hüquqşünasdır. Sovet vaxtı uşaq baxçasında soruşanda, hamı kosmonavt olmaq istəyirdi, amma mən hüquqşünas. 10-cu sinifi qurtaran kimi hüquq fakültəsinə qəbul oldum.

Ona görə də bu peşənin yaradıcılığıma təsirini istisna etmirəm. Təbii ki, mən əgər həkim olsaydım, onda gərək həkimlərdən yazardım. Mən bu peşəni bilirəm, özümü hüquqşünas hesab edirəm.  Belə deyək- hobbisi yazıçı olan hüquqşünas... Hüquq isə həyat reallıqlarını əks etdirir. 

Mərhum rejissor Rasim Ocaqov mənə deyirdi ki, sən insanları aldadırsan. O deyirdi ki, sən dedektiv yazdığını desən də, əslində həyatı yazıb onu dedektiv şəklində insanlara təqdim edirsən. Əsərlərimə çəkilən filmlərimə baxan jurnalistlər deyirdilər ki, bizi niyə aldadırsınız? Axı bu dedektiv deyil, əslində faciəvi bir məhəbbət hadisədir.

 Mən əsərlərimin hamısına dedektiv adı qoyuram.  Çünki bunu hamı qəbul edir. Nə edəsən, dedektiv belədir də… Ciddi ədəbiyyat deyil, amma onu oxuyurlar. Dedektiv əsərlərini ən çox cavanlar oxuyur. Gənclər kitab çox oxuyanda bu məni sevindirir. Mən istəyirəm ki, cavanlar daha çox oxusunlar.

-139 adda, 27 dildə 25 milyon nüsxə kitab. Belə baxanda balaca Azərbaycanda yaşayan bir yazıçının bu qədər tirajda kitabının çap edilməsi adama birtəhər gəlir. Niyə sizi oxuyurlar?

-Bunu çox adam soruşur. Tanınmış yazıçı Con Mark demişdi ki, müsəlman olan yazıçı ümumiyyətlə dedektiv yaza bilməz. Ona görə ki, onların dini irrosional dindi. Xristianların dini rasionaldı. Şəkil çəkib konkret göstərirlər ki, bax bu  İsa peyğəmbərdi, bu isə iblisdir.  Bizdə bu bu belə deyil. Bizdə Allah ürəyimizdədir. Biz ya inanırıq, ya inanmırıq. Bilirsiniz, mən oxunmağımı təkcə dedektivlə əlaqələndirməzdim.

 Görünür kitablarımda nəyəsə toxuna bilirəm, nəsə alınır. Dedektiv yazıçıları çoxdur. Görünür ki, mən oxucularıma nəsə verə bilirəm. Kitablarımı İsveç və Norveçdə 32 yevroya satırlar. Görəndə ki, insanlar bu kitabları həvəslə alır, az qala istəyirəm onlara deyim ki, ay balam, almayın bu qiymətə. Mən o qədər də ağıllı deyiləm. Türkiyədə xeyli kitabım çıxıb, Amerikada, Fransada, Bolqarıstanda, Ruminyada və Ukraynada kitabımlarım nəşr olunub.

Sizə deyim ki, mən heç vaxt sifarişlə yazmamışam. Amma Ukrayna dilindəki bir kitabı sifarişlə yazmışam. Bu prezident Yanikoviçlə bağlı kitabıdır. Bu bizim üçün də bir fəxrdir. 60 milyonluq Ukraynada yazıçı tapmadılar mənim yanıma gəldilər.  Görünür mən insanlarda nəyə isə toxuna bilmişəm ki, insanlar oxuyur.

 Mənə deyirlər ki, sən insanları başa düşə bilir, onları bizə çatdıra bilirsən. Çindəki səfirimiz Yaşar Əliyev kitablarımı Monqolustanda və Vyetnamda görüb. Həmişə çalışıram  kitablarımda yalnız həqiqəti yazım. Mənə deyirlər ki, sən elə acı həqiqətləri yazırsan ki, bu bizə təsir edir.

-Sizin sevdiyiniz dedektiv yazıçı varmı?

-Jorj Slinoru, Aqata Kristi, Konan Doylu, Con Makleri sevirəm. Amerikanın bu günkü yazıçılardan Pattersonu sevirəm. Onun kitabları xoşuma gəlir.

Xaqani Səfəroğlu və Vüqar Ağamalıoğlunun müsahibəsindən istifadə edilib

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Komediya, satira onun daxilindən gəlirdi. Ona görə də hansı janra müraciət edirdisə, gülüşə münasibətini mütlqə ortaya qoyurdu.

Bu gün onun anəm günüdür...

Əhməd Anatollu 7 noyabr 1894-cü ildə Bakıda, əslən Maştağalı olan şair Muxtar Bisavadın ailəsində doğulub. Səhnəyə ilk dəfə 1912-ci ildə Hüseyn Ərəblinskinin "Səfa" mədəni-maarif cəmiyyətinin teatr truppasında hazırladığı "Qaçaq Kərəm" (Vano Mçedaşvili) tamaşasında çıxıb. "Nicat" truppasında, "Zülfüqar bəy və Üzeyir Hacıbəyov qardaşlarının müdiriyyəti" teatr dəstəsinin tamaşalarında oynayıb.

Dövrünün qabaqcıl aktyorları ilə Orta Asiya ölkələrinin böyük şəhərlərinə, İdil çayı (Volqa) boyundakı türkdilli şəhərlərə, İrana, Rəştə, Ənzəliyə, Tehrana qastrol səfərlərinə çıxıb. Əhməd Səfərov milli estrada teatrı janrında fəaliyyət göstərən ilk sənətkarlardan biridir. "Anatollu" onun səhnə təxəllüsüdür. 1922–1925-ci illərdə Bakı Türk Azad Tənqid və Təbliğ Teatrında, 1923–1924-cü illərdə Azərbaycan Dövlət Dram Teatrında aktyor işləyib.

1926-cı ildə Tiflis Dövlət Türk Dram Teatrının kollektivinə qəbul olunub, 1927-ci ildə Bakıya qayıdaraq Azərbaycan Dövlət Estradasında, Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrında fəaliyyət göstərib. 1939–1949-cu illərdə Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrında, 1949-cu ildən təqaüdə çıxana qədər isə Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında işləyib.

Kitabları

- Kupletlər

- Şapalaq: türk səhnəsinin aktyoru Əhməd Anatolinin yazdığı kupletlər

- Çuvalduz (kupletlər)

- Öz aramızda qalsın

- Əlli il Azərbaycan səhnəsində

İfa etdiyi əsas rollar

1. Romanovların son günləri - İkinci Nikolay

2. 1881-ci il - Boqdanoviç

3. Anamın kitabı - Qənbər

4. Paris Notrdam kilsəsi- Olivye

5. Qızıl trenlər - Mironov

6. Hücum - Uspenski

7. Dağılan tifaq - Cavad

8. Müsibəti-Fəxrəddin - Məhərrəm

9. Ölülər - Şeyx Əhməd

10. Anamın kitabı - Zaman

11. Şeyx Sənan - Keşiş

12. Qaçaq Kərəm - Xaço

13. Əlli yaşında cavan - Orduxan bəy

14. Toy kimindir? - Qoşun

Təltif və mükafatları

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

- "Şərəf nişanı" ordeni

- "Qafqazın müdafiəsinə görə" medalı

- "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə" medalı

Səhnəciklər və intermediyalar

                LAY-LAY

                       1

Laylay dedim, yatasan, gül yastığa batasan,

Ali məktəb bitirib, şan-şöhrətə çatasan.

Laylay, laylay, a laylay, atam, qardaşım, laylay.

                       2

Laylay dedim yatasan, on beş yaşa çatasan,

Alverlə məşğul olub, elmin daşın atasan.

Laylay, laylay, a laylay, lay-lay, daşbaşım, laylay.

                       1

Laylay dedim, gül oğlum, bağçamızda gül oğlum,

Hər kəsin məqamını, öz yerini bil, oğlum.

Laylay, laylay, a laylay, laylay gül bağım, laylay.

                       2

Laylay dedim, gül oğlum, hörmət etmək bil, oğlum.

Müdirin paltosunu, çəkməsini sil, oğlum.

Laylay, laylay, a laylay, laylay, yaltağım, laylay.

              AT ÇÖLƏ

                     1.

Bir əmrnamə almışıq rəisin imzası ilə,

İdarənin müdirinə əmr eləyir, yazır belə:

                     2.

Müftə maaş alanları yoxlayıb ixtisar elə,

Tənbəli, oğru-əyrini, tut qulağından, at çölə.

                     1.

Tez ol, kağız-qələm götür, deyim, sən al siyahıya,

İdarədən düşməlidir neçə fəal siyahıya.

                     2.

Birinci öz müavinin Qüdrəti sal siyahıya,

Vəzifəni alar ələ, tut qulağından, at çölə.

Əhməd Anatollu 7 aprel 1973-cü ildə Bakıda vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

Səhnəcik və intermediyalar “Əhməd Anatollu. Əlli il Azərbaycan səhnəsində” kitabından götürülmüşdür.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.04.2026)

Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Xəbər verdiyimiz kimi, martın 27-də Rusiya prezidenti Vladimir Putin videokonfrans vasitəsilə Dərbənddə yenidən təmir edilmiş Azərbaycan Dövlət Musiqili Dram Teatrının açılışında iştirak edib. O, teatrın yenilənmiş binasının regionun mədəni həyatı üçün önəmli olduğunu vurğulayıb və zəngin mədəni mühitin yalnız paytaxtlarda deyil, bütün bölgələrdə əlçatan olmasının vacibliyini qeyd edib. İnsanlar üçün maraqlı görünən bu açılış, mədəniyyətimizin inkişafının açıq nümunəsidir. Görəsən, Rusiya prezidentinin bu jestinin pərdəarxası məqamları vardırmı?

Mövzu ilə bağlı politoloq Tofiq Abbasov "Ədəbiyyat və İncəsənət" portalına  müsahibə verib.

-Tofiq bəy, Dərbənddə Azərbaycan dram teatrının bərpası və açılışı "yumşaq güc" nümunəsi sayılırmı?

-Dərbənd bölgəsində Azərbaycan dram teatrının yenidən istifadəyə verilməsi, onun binasının bərpa edilməsi, ora investisiyanın ayrılması "yumşaq güc"ün  təzahürüdür. Çünki bəzi məsələlərin həllində sərt güc, ümumiyyətlə, güc vasitəsi, görürsən ki, aciz olur. Ancaq yumşaq gücün qurduğu konfiqurasiyalar daha işlək, daha etibarlı olur. Çünki onlar ilk növbədə insanlar arasında ünsiyyət platformasını formalaşdırır, təmasları yüngülləşdirir. Digər tərəfdən də insanlar anlayırlar ki, maddi maraqlar bir araya gələndə eqoistlik tüğyan etməyə başlayır. Ancaq maddi maraq olmadıqda elm, sənət, incəsənət sahəsində mübadilənin olması insanları eyni səviyyədə zənginləşdirir. Və ona görə də bu prosess ikitərəfli münasibətlər üçün həqiqətən də çox vacibdir.

-Bəs, bu teatr açılışı Azərbaycan mədəniyyəti üçün nə mesaj verir?

-Birincisi, burada əsas göstərici ondan ibarətdir ki, Azərbaycanlılara Rusiyada aftokton millət kimi baxmalıdırlar. Yəni, biz Azərbaycanlılar olaraq, həm də indiki Rusiya Federasiyasının yerli əhalisi kimi təşəkkül tapmışıq. Biz diaspora deyilik, biz icma, gəlmə deyilik.  İkincisi, bir daha göstərdik ki, Rusiyanın cənubunda, Dağıstan bölgəsində, Qafqaz bölgəsində Azərbaycan mədəniyyətinin xüsusi yeri var, onun dəsti-xətti var və istənilən halda orada yaşayan Azərbaycanlılar həm də Rusiya xalqlarının  tərkibində olaraq  mədəni inkişafda yaxından iştirak edirlər.  Onların özünə məxsus dəyərlər və ənənələr toplusu var. Nəhayət, onlar quruculuq işlərində həddən artıq fəaldırlar. Yəni, söhbət mədəni, sivilizasiya quruculuğundan gedir. Odur ki, bizim qonşularımız, xüsusilə də ermənilər, bir çox halda "Azərbaycanlılar gəlmədilər" demələri-əbəsdir. Bunların hər birinin arxasında heç bir maddi ya mədəni sübutu olmayan fikirlərdir.  Bir daha göstərdik ki, Azərbaycanlıların özünə məxsus mədəniyyəti, oturuşmuş mədəniyyəti var. Və bu mədəniyyət də qonşular tərəfindən, istər şimaldan, istər cənubdan, bütün sahələrdən, bütün siqnatarın hamısından dəyərləndirilir və özünə məxsus sabitləşdirici rol oynayır.

Son illər ərzində, xüsusilə də o 2024-cü ildə, 2025-ci  təyyarə qəzasından sonra da Azərbaycanlılarla bağlı qara PR mexanizmləri işə salındı. Bu heç də Rusiya cəmiyyəti üçün başucalığı gətirən göstərici deyil. Çünki azərbaycanlılar istənilən yerdə, əgər yaşayır və  fəaliyyət göstərilirsə, onlar yerli camaatlarla həmişə dil tapırlar.   Bizim bəzi qonşulardan fərqli olaraq azərbaycanlılar iddialar irəli sürmürlər. Onların başqa  millətlərin malına, varidatına göz dikmələri yoxdur. Azərbaycanlılar sadəcə mübadilə vasitəsilə   çalışırlar ki, özünəməxsus sabitlik situasiyasını formalaşdırsınlar.

Bu baxımdan elə hesab edirəm ki, Rusiyada bir qədər xoşa gəlməz hadisələr baş verdi. Xüsusilə də Azərbaycan dövlətinin rəhbəri, prezidentimiz İlham Əliyevin tələblərindən sonra araşdırma aparılmalı idi, kompensasiyalar verilməli idi, günahkarlar cəzalandırılmalı idi. Bunlar öz yerində, ancaq bunlara rəğmən Rusiya tərəfi sanki real situasiyanı qeyri-obyektiv şəkildə dəyərləndirərək çalışdılar. Hətta Azərbaycanlıları borclu çıxarsınlar. Azərbaycanlıların bu prosesdə heç bir günahı yox idi. Təəssüf ki, belə bir nəticə alındı, ancaq buna baxmayaraq,  qonşuluq siyasəti, ümumi yaşama prinsipləri bir şeyi hamıdan tələb edir ki, insanlar daha çox birləşdirici dəyərlərə köklənsinlər, yəni bir-birlərində nifrət, düşmən hissini yaratmasınlar.  Çalışsınlar ki, indiki  dövrdə bir qədər tədbirli olsunlar,  bizim müasirlərimiz inciməsinlər, onların qayğıları artmasın və nəhayət həm proseslərdən zövq alsınlar, həm də rifaha da bu öz müsbət təsirlərini göstərsin.  Bu sir deyil ki, Rusiyada Azərbaycanı sevməyən siyasi qüvvələr var, onların bəzi nümayəndələri, hətta hakimiyyət orqanları, seçkili orqanlarla təmsil olunurlar, daim Azərbaycana qara yaxmalar göndərirlər, çalışırlar bizim xalqımızın obrazını korlasınlar. Lakin  bunlar əbəs yerədir. Çünki azərbaycanlıların quruculuq imkanları, potensialı hamıya bəllidir və biz öz ənənələrimizdən geri çəkilməyəcəyik.  Dərbənd Teatrına Rusiya prezidenti Vladimir Putinin diqqəti,  mədəni dairələrinin bu məsələyə münasibəti, açılış mərasimində ürəklə, sevinc ilə iştirak etmələri son dərəcə yaxşı bir göstərici,  ümidverici anlayışdır. Çalışmaq lazımdır ki, Azərbaycanla Rusiya arasında münasibətlər korlanmasın, onların tərkibində sağlam münasibət olsun və insanlar birgə yaşayış məsələlərində də elə layihələri, elə proqramları həyata keçirsinlər ki, ondan bütün tərəflər iştirakçılar fayda əldə etsinlər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.04.2026)

Gültac Əliyeva,

həvəskar yazar.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Adını “Günəşim” deyə qeyd etmişdim… mənim üçün sevgi də belə idi — isti və hərarətli. Yoxluğunun xəyali belə üşüdərdi ruhumu, qaynar qanım donardı damarlarımda. Mənə bir gün belə sevəcəyimi desələr, əsla inanmazdım… axı mən yad idim sevgiyə.

İndi düşünürəm də, bəlkə də məhz bu səbəbdən yazın yağışını, qışın qarını, payızın xəzənini sevmirdim. Mən bir tək “Günəşi” sevirdim. Həqiqət də budur ki, sevgi toxunan qəlbdə nifrətə yer qalmırdı…

Hələ bir səhər yuxudan oyanıb mənə zillənən o yuxulu gözlərində ruhumun necə qamaşdığını hiss etmişdim… nurunu saçmışdı gözlərin üzərimə.

O an mənim yaşadığım həyatın kulminasiya nöqtəsi idi. Heç o qədər xoşbəxt olmamışdım mən… O an və o anın xəyali idi məni bu “soyuq” dünyada isidən.

İçimdə bir yer Günəşi gözləyən… gəlməyəcəyini bilə-bilə ümidini itirməyən səhər kimi həsrətdir sənə…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.04.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Tarixdə “Drakula” adı daha çox vampir əfsanəsi ilə tanınsa da, bu ad real bir hökmdara məxsusdur. Vlad III Drakula XV əsrdə yaşamış, sərt üsulları ilə qorxu yaradan və eyni zamanda fərqli cür qiymətləndirilən mübahisəli tarixi şəxsiyyətdir. Onun həyatı siyasi çəkişmələr, müharibələr və qanlı hadisələrlə yadda qalıb.

Mənşəyi və uşaqlıq illəri

Vlad 1431-ci ildə Transylvania bölgəsində doğulmuşdu. O, Vlad II Dracul adlı zadəganın oğlu idi. “Drakula” sözü “Drakulun oğlu” mənasını verir. Atası “Əjdaha Ordeni”nin üzvü olduğuna görə “Drakul” ləqəbi ilə tanınırdı.

Uşaqlıq illəri çətin keçmişdi. Siyasi razılaşma nəticəsində Vlad və qardaşı Osmanlı sarayına girov göndərildi. Bu dövr onun xarakterinin sərtləşməsində mühüm rol oynadı. Gənc yaşlarında hakimiyyət, xəyanət və güc mübarizəsi ilə tanış oldu.

Hakimiyyət uğrunda mübarizə

Vlad ilk dəfə 1448-ci ildə Wallachia taxtına çıxdı, lakin hakimiyyəti uzun sürmədi. 1456-cı ildə yenidən hakimiyyətə qayıtdı və ölkəni sərt üsullarla idarə etməyə başladı. Daxildə boyarların təsirini azaltmaq üçün amansız tədbirlər gördü və mərkəzləşmiş hakimiyyət qurmağa çalışdı.

Osmanlılarla qarşıdurmanın səbəbləri

Vladın hakimiyyəti dövründə Osmanlı dövləti ilə münasibətlər gərginləşdi. Wallachia Osmanlıya bağlı knyazlıq idi və xərac ödəməli idi. Vlad hakimiyyətə gəldikdən sonra bu öhdəliyi yerinə yetirməkdən imtina etdi. Bu addım açıq itaətsizlik kimi qəbul olundu və münasibətlər kəskinləşdi.

Gəncliyində Osmanlı sarayında girov saxlanılması da onun münasibətinə təsir etmişdi. O, bu dövrdə Osmanlı idarəçiliyini tanısa da, özünü məcbur edilmiş hesab edirdi və sonradan müstəqillik uğrunda daha sərt mövqe tutdu.

Rəvayətə görə Osmanlı elçiləri saraya daxil olanda papaqlarını çıxarmadılar. Səbəb kimi “adətimiz belədir” dedilər. Vlad isə onların papaqlarını başlarına mismarlatmağı əmr etdi. Bu hadisə diplomatik münasibətləri daha da gərginləşdirdi və onun sərt xarakterinin nümunəsi kimi yadda qaldı.

Açıq müharibə və psixoloji savaş

1461–1462-ci illərdə Vlad Dunay boyunca Osmanlı sərhədlərinə hücumlar təşkil etdi. Bu basqınlar artıq açıq qarşıdurmanın başlanğıcı idi. Osmanlı sultanı Mehmed II Vladı cəzalandırmaq üçün böyük ordu ilə yürüş etdi.

Osmanlı ordusu Wallachia ərazisinə daxil olanda minlərlə qazığa keçirilmiş cəsədlərlə qarşılaşdı. Bu “qazıqlar meşəsi” düşməni qorxutmaq üçün düşünülmüş psixoloji taktika idi. Vlad bu üsulla sayca üstün olan ordunu ruhdan salmağa çalışırdı.

1462-ci ildə o, Osmanlı düşərgəsinə gecə hücumu etdi. Məqsəd birbaşa sultanı öldürmək idi. Sultanı tapa bilməsə də, hücum Osmanlı ordusunda qarışıqlıq yaratdı və Vladın cəsarəti haqqında rəvayətlər yayılmağa başladı.

“Qazığa keçirən” ləqəbi

Vlad tarixə ən çox düşmənlərini qazığa keçirməsi ilə düşüb. Bu üsul həm cəza, həm də qorxutma vasitəsi idi. Onun düşmənlərinin cəsədlərini yol kənarlarında nümayiş etdirməsi haqqında çoxsaylı rəvayətlər yayılmışdı. Bu səbəbdən o, “Çəpələyən” və ya “Qazığa keçirən” kimi tanınmağa başladı.

Həbs, qayıdış və ölüm

1462-ci ildə Vlad Macarıstanda həbs edildi və bir neçə il saxlanıldı. Daha sonra azad olundu və 1476-cı ildə yenidən hakimiyyətə qayıtdı. Lakin bu hakimiyyət qısa sürdü. Həmin il döyüş zamanı öldürüldü. Onun başının kəsilərək düşmənlərinə göndərildiyi barədə məlumatlar da mövcuddur.

Vampir əfsanəsinin yaranması

XIX əsrdə irland yazıçısı Bram Stoker 1897-ci ildə yazdığı Dracula romanında bu addan istifadə etdi. Beləliklə, Vladın adı vampir əfsanəsi ilə bütün dünyaya yayıldı. Lakin romandakı obraz real Vladın həyatı ilə tam uyğun deyil, daha çox bədii uydurmadır.

Beləliklə,

Vlad Drakula tarixdə həm qorxu, həm də güc simvolu kimi qalıb. Osmanlılarla qarşıdurması, sərt idarəçiliyi və amansız üsulları onun adını tarixə yazdı. Zaman keçdikcə bu tarixi şəxsiyyət əfsanəvi obrazla birləşdi və Drakula adı həm real hökmdar, həm də mifoloji simvol kimi yaşamağa davam etdi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.04.2026)

NailZeyniyev,

"Ədəbiyyatvə incəsənət" portalının Ədəbiyyat şöbəsi

“Kitab insanı dəyişdirir” fikri çox eşidilir. Demək olar ki, mübahisəsiz qəbul olunub. Amma bir az diqqətlə baxanda görünür ki, bu fikir daha çox arzuya söykənir, reallığa yox.

İnsanın baxışı əsasən erkən yaşlarda formalaşır. Ailə, mühit, ilk yaşantılar bu prosesdə əsas rol oynayır. Sonradan oxunan kitablar isə çox vaxt bu əsasın üzərinə əlavə olunur. Onu kökündən dəyişmir, daha çox genişləndirir. İnsan oxuduğunu yeni fikir kimi qəbul etdiyini düşünür, amma əslində çox vaxt artıq inandığını başqa sözlərlə yenidən görür.

Bu halın sadə izahı var. İnsan öz fikrinə uyğun olanı daha rahat qəbul edir. Əks düşüncə isə narahatlıq yaradır və çox vaxt kənara itələnir. Kitab seçimi də çox vaxt belə işləyir. Adam özünə yaxın yazan müəllifləri oxuyur. Nəticədə kitab onu dəyişdirmir, sadəcə öz fikrini daha səliqəli şəkildə ifadə etməyə kömək edir.

Amma bu hər zaman belə deyil. Bəzi kitablar həqiqətən təsir edir. Onların fərqi ondadır ki, oxucunu alışdığı çərçivədən çıxarır. Gözlədiyi fikirləri yox, gözləmədiyi həqiqətləri göstərir. Belə kitabları oxumaq asan olmur. Çünki insan özünü sual altına qoymalı olur. Bu isə hər kəsin qəbul etdiyi bir vəziyyət deyil.

Bizdə də oxumağa yanaşma bir az fərqlidir. Uzun illər kitab daha çox müəyyən fikirləri möhkəmləndirmək üçün istifadə olunub. Bu vərdiş hələ də tam yox olmayıb. İnsanlar çox vaxt öz düşüncəsinə uyğun kitabları seçir və bununla kifayətlənir.

Əslində oxumaq tək başına kifayət etmir. Oxuduğun üzərində düşünmək lazımdır. Onu öz həyatınla müqayisə etmək, bəzən ona etiraz etmək lazımdır. Bu olmadıqda oxumaq sadəcə məlumat toplamaq kimi qalır. Məlumat isə insanı dəyişdirmir, yalnız bildiyini artırır.

Dəyişiklik çox vaxt başqa cür yaranır. İnsan əvvəlcə nəsə yaşayır, sonra o yaşantını izah edən bir mətnlə qarşılaşır. O an kitab sadəcə söz olmur, mənaya çevrilir. Oxucu özünü orada tapır və bu tapıntı təsir edir.

Bəzən bir əsəri oxuyanda insan özünü görür. Bu, dəyişmənin başlanğıcı ola bilər. Amma bunun baş verməsi üçün oxucunun buna açıq olması lazımdır. Yoxsa ən güclü mətn belə təsirsiz qala bilər.

Oxumağın təsiri çox vaxt ya şişirdilir, ya da kiçildilir. Bəziləri kitabı hər şeyi dəyişən vasitə kimi görür, bəziləri isə onu boş vaxt məşğuliyyəti sayır. Əslində isə məsələ ortadadır. Kitab dəyişdirə bilər, amma bunu hər dəfə etmir.

Sonda sual yenə qalır: əgər kitab çox vaxt dəyişdirmirsə, niyə oxuyuruq? Çünki bəzən dəyişdirir. Həmin nadir an üçün oxuyuruq. Bir kitab çıxır, insana toxunur və onu əvvəlkindən fərqli edir. Bu bir dəfə baş versə belə, oxumağa dəyər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.04.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Səyahətimiz cənubadır. Gözəl mənzərəli, dörd bir tərəfdən yaşıl örtüklü  Talış dağları, onun qoynunda özünə yer edinmiş Sim kəndi.

Mərkəzdən 40 km uzaqlıqda yerləşir. Yolları bərbad vəziyyətdə olduğu üçün uzun müddət gözdən uzaq bir bölgə olub. Lakin yollar sahmana salındıqdan sonra isə bu gözəl yerləri görmək üçün gələn turistlərin sayı get-gedə artıb.

Azərbaycanın ən qədim yerlərindən biridir. Sımdəki qayalar, qayaüstü təsvirlər Qobustanı xatırladır. Turizm üçün qiymətli məkan olan bu kənddə 25 və 30 metr hündürlükdə olan iki şəlalə, bundan əlavə 100-ə qədər də bulaq mövcuddur. Lakin abidələr diqqətinizə çatdırdıqlarımla yekunlaşmır. Burada köhnə qəbirstanlıq, ağacdan inşa edilən məscid, yerli əhəmiyyətli Damğalı daşlar, nizə tutmuş atlının təsviri olan qəbir daşı kimi abidələr də vardır.

Bu gün əkinçilik, maldarlıq və meyvəçilik kimi təsərrüfat sahələri sımlıların məşğuliyyətidir. Sım kəndi Pəlikəş kənd inzibati ərazi dairəsininin və Pəlikəş bələdiyyəsinin tərkibindədir.

Bu kənd sanki açıq təbiət muzeyidir. Talış sıra dağlarının ətəyində yerləşdiyindən kənddə öz mənbəyini dağlardan götürən dörd şəlalənin olması isə ona xüsusi çalar verir.

Kənd sakinlərinin tarixi peşələrindən biri də dəmirçilikdir. Azərbaycanda “kürük” sistemi ilə işləyən yeganə dəmirçilik sistemi də məhz burada yerləşir. Kəndin yolu üzərində yerləşən su anbarında (Ojakəran kəndi) mükəmməl gözəlliyə malik mənzərənin seyrinə çıxa bilərsiniz. Və qədim Ağ Körpü də maraqlı məkanlardan biridir. 

Yurdumuzun səfalı kəndində yerləşən abidələrdən biri də zümrüd donlu yaşıllıqlar arasındakı talada var olan böyük hamar daşdır. Bu daş stola bənzəyir. Bir rəvayətə görə  İsmayıl şah bu daşın ətrafında vəzir-vəkilləri ilə məşvərət edərmiş.

Bu kəndin interneti, yolu, ictimai iaşə obyektləri turizm standartlarına uyğun deyil. Turizmin inkişaf etdirilməsi üçün ilk öncə ora yolun çəkilməsi, daha sonra sürətli internetlə təmin edilməsi, turistlik məkanların tikilməsi vacibdir. Burada qalmağa yer yoxdur, insanlar səhər gedir, axşam geri qayıtmaq məcburiyyətində qalır.

Sımda ümumiyyətlə 2000-ə yaxın təbii bulaq var. Bu, dünyanın heç bir yerində.yoxdur

Tarixin izləri dediklərimlə qurtarmır. Burada Şah qalası, bir də həbsxana mövcuddur. Sımın mərkəzində yerləşirlər. Qalanın izləri durur.

Bir sözlə, Astaranın Sım kəndinin timsalında dağlıq kəndləri füsunkar gözəlliklərə və ecazkar mənzərələrə şahidlik edirlər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.04.2026)