İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Ondan başlayaq ki, Cəlil Bağdadbəyov Azərbaycan muğamlarının tarixini ilk dəfə yazan şəxsdir. O, Hacı Hüsü, Məşədi İsi, Dəli İsmayıl bəy, Mir Möhsün Nəvvab, Bağban Əkbər, Məcid Behbudov və başqaları haqqında ilk yazılı məlumatların da müəllifidir. Amma tək bunlarmı? Xeyr. Bu şəxsin yaradıcılıq palitrası çox rəngarəng olubdur.

O, Azərbaycan SSR xalq yazıçısı İlyas Əfəndiyevin dost-doğmaca dayısıdır.

Cəlil Bağdadbəyov 1887-ci ildə Şuşada anadan olub. O, ilk təhsilini buradakı mütərəqqi məktəbdə alıb, daha sonra isə Sankt-Peterburq gimnaziyasında oxuyub. 1904-cü ildə Bakıya qayıdıqdan sonra müxtəlif neft mədənlərində dəftərxana işlərində çalışıb. O, sonralar Azərbaycan Dövlət Teatr Texnikumunda da təhsil alıb, buranı bitirdikdən sonra Moskvada teatr təhsilini davam etdirib.

Cəlil Bağdadbəyov peşəkar teatr təhsili alıb, Moskvada Yevgeni Vaxtanqovun tələbəsi olub, Konstantin Stanislavskidən teatr biliklərini mənimsəyib. Bununla yanaşı o, ərəb, fars, fransız, rus, habelə Orta Asiya xalqlarının dillərini öyrənib. Teatr sənətini təşkil və inkişaf etdirmək məqsədilə Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin qərarı ilə 1920-ci illərin ikinci yarısından 1930-cu ilin ortalarına qədər Mərkəzi Asiyaya ezam olunub

Bakıya qayıtdıqdan sonra o, Azərbaycan Dövlət Teatr Texnikumunda müəllim kimi fəaliyyətə başlayıb. Cəlil Bağdadbəyov Böyük Vətən müharibəsi illərində mədəniyyət xadimləri ilə birgə İrandakı Qızıl Ordunun tərkibində olmuşdur. Müharibədən sonrakı illərdə o, quruluşçu rejissor kimi müxtəlif teatrlarda öz fəaliyyətini davam etdirib, Bakıda Konsert Birliyinin, Cəfər Cabbarlı adına Teatrın direktoru vəzifələrində çalışıb, Teatr İnstitutunda "Müxtəlif dövrlərdə xalqların incəsənət tarixi" mövzusunda mühazirələr oxuyub.

Cəlil Bağdadbəyov 1907-ci ildə "Nicat" cəmiyyətinin teatr truppasına aktyor götürülüb, burada, həmçinin "Səfa" teatr truppalarında, Hüseynqulu Sarabskinin rəhbərlik etdiyi "Müsəlman opera artistləri" dəstəsində, "Zülfüqar bəy və Üzeyir bəy Hacıbəyli qardaşlarının müdiriyyəti"ndə aktyorluq fəaliyyəti göstərib.  C. Bağdadbəyov rejissorluq fəaliyyətinə 1920-ci ildə Bibiheybət və Balaxanı teatr klublarında başlayıb. O, eyni zamanda Ağdaş, Lənkəran, Nuxa və Şuşada fəaliyyət göstərən teatrlarda rejissor kimi çalışıb.

1920-ci ildə Milli Dram Teatrının truppasına götürülən aktyor 1922-ci ilin sentyabrından 1924-cü ilin axırlarına qədər Bakı Türk Azad Tənqid və Təbliğ Teatrında da işləyib. O, 1929-cu ildə Aşqabadda musiqi texnikumunda dram kurslarına rəhbərlik etmiş, türkmən dram truppasını yaratmış, Aşqabad teatrı üçün "Aulda radio" pyesini yazıb. Tacik dilində təbliğat xarakterli "Tacik qızı", "Komsomol və nişan" dramlarını qələmə alıb.

1938–1948-ci illərdə Şamaxı, Şuşa, Salyan, Ağdaş, Zaqatala, Qaryagin, Ağdam, Şamxor, Naxçıvan, Ordubad şəhərlərinin dram dərnəklərinə və dövlət teatrlarına yaradıcılıq fəaliyyəti göstərib. O, oralarda həm aktyor, həm də rejissor kimi çıxış edib, tamaşalar hazırlayıb, rollar oynayıb. Cəlil Bağdadbəyov bir sıra pyeslərin müəllifi olub. Onun "Buxaranın əmiri", "Parlayan ulduzlar" və başqa pyesləri Düşənbə, Səmərqənd, Daşkənd, Kokand, Aşqabad və digər şəhərlərdəki teatrlarda səhnəyə qoyulub.

 "Xanlar" pyesi üzərində işləyən Cəlil bəy bu pyes əsasında film çəkməyi planlaşdırsa da, bu, Böyük Vətən müharibəsinin başlaması səbəbilə baş tutmayıb. Cəlil Bağdadbəyov etnoqraf kimi də fəaliyyət göstərib. Onun "Nişan", "Paltarbiçmə", "Toy", "Duvaqqapma", "Kənd toyları" kimi yazılarında Azərbaycan xalqının adət-ənənələrindən bəhs olunur.

Təltifləri və mükafatları

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

İfa etdiyi rollar

Müxtəlif truppalarda və dövlət teatrında oynadığı əsas rollar

- "Yağışdan çıxdıq, yağmura düşdük", Nəcəf bəy Vəzirov — Hacı Qənbər

- "Keçmişdə qaçaqlar", Nəcəf bəy Vəzirov — Camal bəy

- "Pəri cadu", Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev — Dərviş

- "Dağılan tifaq", Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev — Nəcəf bəy

Opera və operetta tamaşalarında oynadığı rollar

- "Əsli və Kərəm", Üzeyir Hacıbəyov — Əsli və Şeyx Nuran

- "Şah Abbas və Xurşid Banu", Üzeyir Hacıbəyov — Xurşid banu

- "Məşədi İbad", Üzeyir Hacıbəyov — Sərvər

- "Arşın mal alan", Üzeyir Hacıbəyov — Süleyman və Əsgər

Cəlil Bağdadbəyov 21 aprel 1951-ci ildə, 64 yaşında Bakı şəhərində vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Məşhur italyan rəssamı Koizani deyirdi: "Dekorasiya göz üçün musiqidir".

Haqqında söhbət açacağımız rəssam həyatını teatr rəssamlığı sənətinə həsr etmiş, ömrü boyu yüksək yaradıcılıq əzmi, yaradıcı rəssam təxəyyülü ilə neçə-neçə operaların daha da bədii biçimdə qavranılmasına, bədii estetik zövq mənbəyinə çevrilməsinə yaradıcı əmək sərf etmiş və özünün zəngin yaradıcılıq dünyası ilə Azərbaycan təsviri sənətində özünəməxsus yer qazanmışdır. Bu rəssam Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi Əyyub Fətəliyevdir.

Ə.Fətəliyev müsahibələrindən birində öz yaradıcılığı barədə deyirdi: "Müxtəlif illərdə bədii tərtibatını verdiyim tamaşalardan "Daisi" (rejissor Şəmsi Bədəlbəyli), "Sevil" və "Koroğlu" (rejissor Mehdi Məmmədov), "Xanəndənin taleyi" (rejissor Kərim Kərimov), "Otello" (rejissor Lütfiyar İmanov) mənə daha yaxındır və bu işlərim məni bir teatr rəssamı kimi qane edir".

Əyyub Cəfər oğlu Fətəliyev 1925-ci ilin 7 noyabr tarixində İrəvan şəhərində anadan olub. Rəssamlığa gənc yaşlarından etibarən maraq göstərməyə başlayıb. İlk təhsilini 1944-cü ildə bitirdiyi Əzim Əzimzadə adına Bakı Rəssamlıq Məktəbində alıb. Bir müddət işlədikdən sonra ali rəssamlıq təhsili almaq üçün Moskva şəhərinə gedib və burada Surikov adına Moskva Dövlət Rəssamlıq İnstitutuna qəbul edilib

1952-ci ildə Fətəliyev Azərbaycanın tanınan bəstəkarı Soltan Hacıbəyovun Gülşən baletinin səhnə tərtibatı mövzusunda diplom işini uğurla müdafiə edərək, İnstitutun Teatr rəssamlığı fakultəsini müvəffəqiyyətlə bitirib. Əsəri müsabiqədə müvəffəqiyyət qazanan Əyyub Fətəliyev 1952-1955-ci illərdə Moskvada yerləşən SSRİ məkanında ən nüfuzlu teatr hesab olunan SSRİ Dövlət Akademik Böyük Teatrında əvvəlcə təcrübəçi rəssam, sonra isə baş rəssam assistenti olaraq çalışıb.

Rəssam Böyük teatrda rejissorlar Pokrovski, Baratov, teatrın baş rəssamı Vadim Rindinin rəhbərliyi ilə önəmli yaradıcılıq təcrübəsi keçərək, teatr sənətinin incə mətləblərini mənimsəyib. Əyyub Fətəliyev üç il müddətində baş rəssamın assistenti kimi Cüzeppe Verdinin Traviata, Nikolay Rimski-Korsakov Qar qız, Dmitri Kabalevskinin Nikita Verşinin, Anton Rubinşteynin Demon tamaşalarının bədii tərtibatının hazırlanmasında iştirak edib.

1955-ci ildə rəssam Bakıya qayıdaraq, ömrünün sonuna kimi Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrında çalışıb. O, teatrda əvvəlcə quruluşçu rəssam, 1957-ci ildən isə teatrın baş rəssamı kimi bir çox məşhur opera tamaşalarına bədii tərtibat verib. Rəssam həmçinin bədii yaradıcılıq fəaliyyəti ilə yanaşı ixtisaslı teatr rəssam kadrlarının hazırlanmasında da əmək sərf edib, iyirmi ildən artıq Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Texnikumunda pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olub.

Rəssamın fəaliyyəti dövlət tərəfindən də yüksək qiymətləndirilib, o, 1964-cü ildə Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi fəxri adına layiq görülüb. Əyyub Fətəliyevin Opera və Balet Tearında ilk müstəqil yaradıcılıq işi gürcü rəssamı Zaxari Paliaşvilinin Daisi (1956, quruluşçu rejissor Şəmsi Bədəlbəyli) operası olub. Rəssam əsərin ideya qayəsinin daha mükəmməl şəkilləndirilməsi və açılmasına xidmət edən uğurlu səhnə tərtibatı hazırlayıb.

Əyyub Fətəliyevin bəddi tərtibatını və quruluşunu hazırladığı opera tamaşalarına Cahangir Cahangirovun Azad (1957), Xanəndənin taleyi (1979), Fikrət Əmirovun Sevil (1959), Üzeyir Hacıbəyovun Koroğlu (1959, 1975, Xalq rəssamı Tahir Salahovla birgə), Süleyman Ələsgərovun Bahadır və Sona (1961), Cüzeppe Verdinin Aida (1961), Traviata (1964) Otello (1982), Aleksandr Borodinin Knyaz İqor (1964, 1975), Modest Musorqskinin Boris Qodunov (1966), Vasif Adıgözəlovun Ölülər (1967), Pyotr Çaykovskinin Qaratoxmaq qadın (1968), Qara Qarayevin və Cahangir Hacıyevin Vətən (1973), Zakir Bağırovun Aygün (1973) operalarını qeyd etmək olar.

Sənətşünas, AMEA-nındissertantı ƏsədQuliyevyazır: “Teatr rəssamlığımızda silinməz imzadır Əyyub Fətəliyev.

Tanınmış incəsənət xadimləri, tənqidçi, sənətşünas və mütəxəssislər Ə.Fətəliyevin yaradıcılığını yüksək qiymətləndiriblər. "Azad" tamaşasını hazırlayanda bədii şurada opera sənətimizin korifeylərindən olan Xalq artisti Bülbül rəssamın yaradıcılıq əməyindən danışarkən "Mən teatrda neçə illərdir işləyirəm, teatr səhnəsinin belə dərinliyini görməmişəm" demişdi. Həmçinin Xalq yazıçısı Mirzə İbrahimov "Azad" tamaşasına münasibətini bildirərkən rəssamın yaradıcılığını xüsusi vurğulayaraq, bunu "gücləndirici vasitə", "rəssam ustalığı" kimi qeyd etmişdi.

Sənətşünaslıq doktoru Nurəddin Həbibov rəssamın yaradıcılığı barədə yazırdı: "Ə.Fətəliyev üslub və bədii obrazlar cəhətdən bir-birindən fərqlənən tamaşalar üçün müxtəlif təsvir vasitələri tapa bilir, səhnə meydançasından, hadisələrin ritminə uyğun yığcam və ahəngdar formalardan, rənglərdən səmərəli istifadə edir, səhnə mühitinin şərti və realist səpkidə baxılmasına səy göstərir".

"Ə.Fətəliyevin yaradıcılığının səciyyəvi cəhətlərindən biri də eskiz və tərtibatlarındakı aydınlıq və kompozisiya orijinallığıdır. Rəssam səhnə tərtibatlarının bədiiliyini və estetik təsirini qüvvətləndirmək, onları həyatın və təbiətin realist mənzərələrinə çevirmək üçün işıqdan bacarıqla istifadə edir. Bu isə tamaşaçıların diqqətini süjet xətti üzərində mərkəzləşdirir, tamaşanın təbii və inandırıcı olmasına kömək edir" deyə sənətşünaslıq doktoru Nəsir Rzayev qeyd edirdi. Sadalananlar bir daha rəssamın yaradıcılığına göstərilən yaradıcı münasibət idi.”

Qeyd edək ki, Ə.Fətəliyev daima yüsək sənət amallarına sadiq qalaraq, əsl sənət coşqusu ilə opera və balet əsərlərinin bədii təsir qüvvəsinə və yüksək estetik meyarlarına uyğun bir-birindən gözəl bədii səhnə tərtibatları hazırlamışdır.

Ünlü rəssam 21 aprel 2000-ci ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Nizaminin 7 gözəl və Bəhram poemasının motivləri əsasında yaranmış heykəllər silsiləsi. Bu işlər müəllifin qadın portretində rəgarəngliyə, psixoloji tamlığa cəhd etməsindən xəbər verir. Hər bir millətin özünün müsbət, kəskin xarakterini, geyimini, düşüncə tərzini, incəliyini verə bilib.

Müəllifsə Həyat Abdullayevadır.

Həyat Həmdulla qızı Abdullayeva 1912-ci il oktyabr ayının 14-də Dərbənd şəhərində anadan olub. O, məşhur balıq sənayeçisi Həmdulla Abdullayevin qızıdır. Atasının güllələnməsindən sonra 1930-cu ildə anası ilə birlikdə Qazaxıstana sürgün edilib. 1942-ci ildə Repin adına Leninqrad Rəssamlıq, Heykəltəraşlıq və Memarlıq İnstitutuna daxil olub.

Həmin illərdə Həyat xanım "Tutu xanım", "Həsən bəy Zərdabi" kimi əsərlərini yaradıb. Həyat Abdullayeva dəzgah heykəltaraşlığı sahəsində ilk ali təhsilli heykəltaraş qadın olub. Təhsilini başa vurduqdan sonra o, Bakıya qayıdır və Bakı Rəssamlıq Texnikumunda dərs deyir. O, Əzim Əzimzadə adına Rəssamlıq Texnikumunda sənətin sirlərini P.Sabsayın emalatxanasında alıb.

Həyat xanımın yaratdığı ilk işi "Gənc oğlan"ın portretidir. 1950-ci ildən heykəl portretlərin, monumentlərin və kiçik formalı plastik əsərlərin — "Ana" (1955), "Yeddi gözəl" (1957) heykəlcikləri, "Həcər" (1959), "Gənclik" (1960), "Lay-lay" (1963) heykəl-kompozisiyaları, Molla Pənah Vaqifin abidəsi (1957), "İki qız" (1967), "Vəcihə Səmədovanın portreti" (1970), "Sənsiz" (1972), "Şah İsmayıl", "Natəvan" və s. kimi yaddaqalan əsərlərin müəllifidir.

 "Lay-lay" kompozisiyasında körpəsinə ayaqları üstündə lay-lay çalan gənc qadın — ana təsvir olunub. Bu əsər naturadan işlənib. Böyük uğur qazanan bu əsər incəsənətimizin qızıl fonduna daxil olub. 1950-ci ilin ortalarında kiçik formada kompazisiyalı Nizami Gəncəvinin "7 gözəl" əsəri (forforda) tətbiqi sənət sahəsində ən baxımlı işdi:

"7 gözəl" əsərində olduğu kimi heykəltaraş da müsbət surətlərin aydınlığı ilə təsvir edib. Həyat xanımın uşaqlara həsr olunan məzmunlu kompazisiyaları yaradıcılığında xüsusi yer tutur. Uşaqların sadə təmiz mənəviyyatının təsvirinə, xarakteristikasına tamaşaçıların diqqətini cəlb etmişdi. Sovet ədəbiyyatının banisi Maksim Qorkinin heykəlini hazırlayıb.

Heykəl M.F.Axundov adına Milli Kitabxananın fasadında qoyulub. Həyat Abdullayeva Azərbaycan rəssamlıq sənətində xüsusi yer tutur. Onu başqalarından fərqləndirən cəhətlərindən biri də bir şəxsiyyət kimi əsərləri ilə özü arasındakı yaxınlıq, böyüklük və səmimilikdir. Azərbaycanın görkəmli heykəltaraşına 1964-cü ildə Əməkdar incəsənət xadimi adı verilib.

2002-ci ildən prezident təqaüdçüsü olub. Həyat Abdullayeva 21 aprel 2006-cı ildə Bakıda vəfat edib. 2014-cü ildə rejissor Yavər Rzayev “Gözümün işığı və ya qəribə heykəltaraş ömrü” adlı film çəkmişdir. Film Həyat Abdullayevanın 100 illik yubileyinə həsr olunub. Filmin Nizami Kino Mərkəzində təqdimatı keçirilib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.04.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

1887-ci ildə, 28 yaşında ikən həkim, həm də məşhur detektiv yazarı Artur Konan Doylun çəkisi 110 kiloqram idi. Bir dəfə o, Edinburq universitrtinin profrssoru həkim Cozef Bellininin yanında olarkən belə bir hadisənin şahidi olur:

Professorun yanına bir xəstə gəlir. Professor xəstəni müayinə etdikdən sonra ondan soruşur:

-Siz ordudan tərxis olunmuşsunuz?

-Bəli, ser-deyərək xəstə hərbçi kimi cavab verir.

-Siz dağ-atıcılıq polkunda xidmət etmişsiniz, eləmi?

- Bəli, ser.

-Yəqin ki, yenicə ordudan tərxis olunmuşsunuz?

-Bəli, ser.

-Siz serjantsınızmı?

-Bəli, ser.

-Barbadosdamı xidmət etmişsiniz?

-Bəli ser.

Təəccüb içində olan serjanta elə gəlir ki, onun qarşısında duran həkim yox, cadugərdir. Onun bu işinə tələbələr də heyran qalmışdılar.

Professor məsələni belə izah edir:

- Bu adam içəri girdikdə özünü hərbçi kimi apardı, papağını çıxarmadı. Bu da ancaq hərbçilərə xasdır. Şotlandlar ancaq serjant olurlar. Mən bu adamın şotlandiyalı olduğunu bildim, həm də onun xəstəliyi Barbados adasında yayılıb.

Sonralar Konan Doyl bundan istifadə etmiş və həmin həkimə Şerlok Holms adı vermişdir. Beləliklə, həmin professor Şerlok Holmsın prototipi olmuşdur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.04.2026)

Səbinə Yusif,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Aprel Könül Adamlarının ayıdır. Təbiət canlanır. Bənövşə ömrünü Yasəmənə ərmağan edir. Aləmi Yasəmən ətri bürüyür. Baharın bahar çağıdır aprel. Bu ayda anadan olanlar da elə Aprel kimi sevimli, aprel kimi sevilməli, aprel kimi ətirli olur.

Bu ayın bu günündə şen olmuş Qazax mahalının Qazaxbəyli obasında Təbriz kişinin ocağında bir qız dünyaya gəldi. Bu qız özüylə birgə Yeni Söz, Yeni Yaradıcılıq, Yeni Poeziya gətirdi bu dünyaya. Allah bu qızla Sözün Səadətini göndərdi Azərbaycan poeziyasına. Müraciət etdiyi hər mövzuda nə yazıb-yaratdısa mükəmməl yazıb-yaratdı. Şairin sözdən başqa nəyi var ki? Doğru sözdən qiymətli nə var ki? Sözü qiymətdə saxlamağı bacardı Şair Bacım, sirdaşım, dəyərlim.

Onun "Dur Vətənə gedirik" şeirini Tanrı Dərgahında qəbul olunan dua kimi, yaxud da Haqdan gələn Ün kimi dəyərləndirirəm. O şeirin yazılmasından çox keçmədi, Azərbaycanın igid, qorxmaz oğulları qanları, canları bahasına Vətənə - Qarabağa getdilər. Azərbaycanın Üçrəngli Bayrağı Qarabağda, Şuşanın əzəmətli dağlarının zirvəsində dalğalandı. Nuranə Təbrizin "Dur Vətənə gedirik" şeirini İlahi vəhy kimi qəbul edirəm.

"Misri" ilə, "Cəngi" var,

-Ruhumun ahəngi var!

Bu paslı zəncir ki var,

-qır, vətənə gedirik!

Yaxud:

Vaxt gedər, zaman ötər,

geciksək ömür bitər,

Nuranə, hicran yetər!

Dur! vətənə gedirik!

"Salam Vətən" şeiri Vətənə olan sevginin Vətənə olan məhəbbətin təntənəsidir:

Salam olsun,

Səmaların mavisindən,

          - al qanının üstündəki

           -ulduzuna, hilalına

Yaşıl-yaşıl zəmilərin rəngi hopmuş camalına.

Nə gözəldir hüsnün vətən,

Hər məhfumdan üstün vətən!

Dost anlayışı bəlkə də qohumdan da üstündür, deyərdim. Çünki elə olur ki, qohuma deyə bilmədiyin sözü dosta deyirsən. Qohuma ərk etmirsən, dosta ərk edirsən. Yaxşı dost, etibarlı dost Tanrının lütfüdür, deyərdim. Nuranə dar günün, gen günün, şən günün, tən günün dostlarını həyat yoldaşı Milli Daşqına xitabən yazdığı " Dostlarını" şeirində ustalıqla təsvir edib:

Ayağa qalx, görənlər deməsin bitgin düşüb

Qalx, kəsərli sözlərin görsünlər ötgün düşüb!

Cibini boş görənlər hamısı itgin düşüb,

Arxanda dağ bilirdin gen günün dostlarını.

Hər kəsin həyatında müqəddəs bir varlıq var - Ana adında. Özü ac olsa da, mən toxam, deyib övladını yedirdər ana. Bir paltarı qışda üşüyə-üşüyə, yayda istidən sıxıla-sıxıla geyinər, ancaq övladını paltarsız qoymaz. Əziyyət çəkər, ancaq övladını gülə-gülə qarşılayar ki, çəkdiyi əziyyəti övladı duyub, acı çəkməsin. Anaların qolları övlad üçün ən müqəddəs məkandır. Anasına həsr etdiyi "Anamın gözünün nuruna dəymə" şeirində anaların əlçatmazlığını, fədakarlığını şair məharəti ilə oxucuya çatdırmağı bacarıb:

Bir daş ayağıma dəyməsin deyə,

Anam yer üzündə qor ayaqlayıb.

Günəşli günlərə çatarıq deyə-

Qışdan yol keçirib, qar ayaqlayıb.

Bir gözü ağlayıb, bir gözü gülüb,

Keçdikcə həyatın sınaqlarından.

Dünyanın ən şirin bəstəsi düşüb,

mənə layla deyən dodaqlarından.

Deyirəm gözünün nurunu bəlkə,

Qoyubdur yuxusuz gecələrində.

Demək mənim qədər günahı vardı,

Həminki  qaranlıq gecələrin də.

Mənim gözlərimin nurundan götür,

Anamın gözünə işıq ver allah.

Salma yollarına qaranlıqları,

Hər qədəm izinə işıq ver allah.

Odumun tüstüsü başımdan çıxır,

Yanan ürəyimin qoruna, dəymə.

İlahi, dünyada bir gün görməyib,

Anamın gözünün nuruna dəymə.

Hər zaman bu cümləni sevərək deyirəm: "Nuranə, sən Qazağın şair qızısan". Qazaxın şair oğulları yetərincədir. Nuranə kimi Şair qızları isə sayılacaq qədərdir. Nuranə Təbriz Qazaxın istedadlı, bənzərsiz və dəyərli Şair Qızıdır.

Dünyaya gəlişin mübarək, Şair Qız. Dünya sənin kimi təmiz dostlarla, Könül Adamları ilə daha təmizdir, daha gözəldir, daha işıqlıdır. Yaz-yarat. Könüllər sevinsin, Sevdalı Elqızım.

Sevgilərlə.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.04.2026)

Bitlisi: “İki nəhəng Türk İmperiyasını qarşı-qarşıya qoyan savaş Venesiya krallığı başda olmaqla Xristian dünyasına sərf edirdi”

Şərəf Cəlilli,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

İki tarixi savaş var ki, üstündən yüz illər ötdükdən sonra da, Türk dünyası onu kədər hissi ilə qarşılayır. Əmir Teymurla Sultan Bəyazidin üz-üzə gəldiyi Anadolu, Şah İsmayıl Səfəvi ilə Sultan Səlimin bir-birinə qılınc sıyırdığı Çaldıran döyüşləri. Min illər boyu Səlib yürüşləri ilə Türk və Müsəlman dünyasının üstünə yeriyənlər iki qüdrətli Sərkərdə-xaqan - Sultan Səlim və Şah İsmayıl Səfəvinin üz-üzə gəldiyi gün kilsələrdə bayram ayinləri təşkil edir, bu sevinci onlara yaşadan Tanrıya dua edirdilər.

Səfəvi hökmdarı Şah İsmayıl və Osmanlı sultanı I Sultan Səlim arasında yaranmış dərin düşmənçilik bu iki imperiya arasında müharibəni qaçılmaz edirdi. Qeyd etdiyimiz kimi, Venesiya başda olmaqla bir çox Avropa dövlətləri bu iki böyük türk imperiyasını qarşı-qarşıya qoymaqda maraqlı idilər.

XVI əsrin əvvəllərində Osmanlı İmperiyası Şərqi Avropada böyük uğurlar qazanmış, Balkan yarımadasının böyük hissəsini nəzarətə götürmüşdü. Növbəti hədəf isə xristian dünyasının əsas mərkəzlərindən biri olan Roma idi. Bu vəziyyətdən narahat olan Avropa dövlətləri Şah İsmayılın sarayına elçilər göndərdilər.

Onlar bilirdilər ki, Şah İsmayılın Osmanlılarla münasibətləri gərgindir. Çünki o, vaxtilə Otlukbeli döyüşündə Osmanlılara məğlub olmuş Uzun Həsənin nəvəsi idi. Buna görə də Venesiya diplomatiyası Şah İsmayılı daim Osmanlılara qarşı müharibəyə təşviq edirdi.

Artıq müharibə qaçılmaz idi. Bu gərginlik Şah İsmayıl və Sultan Səlim arasında yazılan məktublarda da açıq şəkildə özünü göstərirdi

Avropalı səfirlər vəd edirdilər ki, əgər Səfəvilər Osmanlılarla müharibəyə başlasa, onlara odlu silahlar göndəriləcək. Eyni zamanda başqa diplomatik heyətlər Osmanlı sarayına gedərək Sultan Səlimi də Səfəvilərə qarşı müharibəyə təhrik edirdi. Beləliklə, Avropa diplomatiyasının məkrli siyasəti nəticəsində iki türk hökmdarı bir-birinə düşmən kəsildi.

Bu gərginlik Şah İsmayıl və Sultan Səlim arasında yazılan məktublarda da açıq şəkildə özünü göstərirdi. Artıq müharibə qaçılmaz idi və hər iki tərəf hazırlıqlara başlamışdı.

Səfəvi ordusu döyüşə hazır vəziyyətə gətirilmişdi. Lakin ciddi bir çatışmazlıq var idi – odlu silahların olmaması. Şah İsmayıl bu problemi Avropadan gələcək silahlarla həll etməyi planlaşdırsa da, Avropa dövlətləri vədlərinə əməl etmədilər və Səfəvi ordusu odlu silahsız qaldı.

Belə bir gərgin, həm də uğursuz zamanda Sultan Səlim 1514-cü ilin yazında odlu silahlarla təchiz olunmuş böyük ordu ilə yürüşə başladı. O, yol boyu Anadoluda yaşayan Səfəvi tərəfdarlarını da cəzalandırdı və minlərlə Qızılbaş tərəfdarını qətlə yetirdi. Bu, həm də Şah İsmayıla açıq bir mesaj idi.

Şah İsmayıl Səfəvi: “Mən karvan basan quldur deyiləm. Allah nə yazıbsa, o da olacaq”

1514-cü ilin yayında Osmanlı ordusu Çaldıran yaxınlığına çatdı. Burada onları Şah İsmayılın ordusu gözləyirdi. Osmanlıların say və texniki üstünlüyünə baxmayaraq, Şah İsmayıl geri çəkilməyi düşünmürdü.

Hər iki ordu döyüşdən əvvəl bir neçə gün mövqe tutaraq ərazini öyrənirdi. Tarixçi İsgəndər bəy Münşi yazır ki, döyüşdən əvvəl Səfəvi kəşfiyyatçıları gecə hücumu ilə Osmanlı ordusunu darmadağın etməyin mümkün olduğunu bildirmişdilər.

Lakin Şah İsmayıl Səfəvi bu təklifi rədd edərək belə demişdi:“Mən karvan basan quldur deyiləm. Allah nə yazıbsa, o da olacaq”.

Beləliklə, 1514-cü ilin 23 avqustunda Çaldıran düzündə o dövrün iki nəhəng Türk imperiyasının orduları üz-üzə dayanmışdı. Tarixi mənbələrə istinad edərək deyə bilərik ki,  səhər saatlarında başlanan döyüş axşama kimi davam etdi. Osmanlı ordusunun sağ cinahına Anadolu bəylərbəyi Sinan Paşa, sol cinahına isə Rumeli bəylərbəyi Həsən Paşa komandanlıq edirdi. Bir-birinə zəncirlə bağlanmış toplar və piyada dəstələri mərkəzdə yerləşdirilmişdi. Döyüşdə iştirak etməyən Sultan Səlim hündür təpənin üstündə dayanıb gedişatı seyr edirdi.

Səfəvi ordusu əsasən ağır silahlı süvarilərdən ibarət idi. Onları isə döyüşdə yüngül silahlı atlılar dəstəkləyirdi. Nə piyada dəstələri, nə topu, nə də odlu silahı olan Səfəvi ordusunun sağ cinahına Durmuş xan Şamlı, sol cinahına isə Məhəmməd xan Ustaclı sərkərdəlik edirdi. Ordusunun mərkəzində dayanan Şah İsmayılın məqsədi sürətli hərəkət edib Osmanlı topları işə düşməmiş məsələni həll etmək idi.

Şah İsmayıldan fərqli olaraq döyüşdə şəxsən iştirak etməyən Sultan Səlim orduya yardım üçün əlavə qüvvələr göndərdi

Döyüşün gedişində Osmanlı piyada birliklərinin ilk hücumunu uğurla dəf edən qızılbaşların bir hissəsi Şah İsmayılın əmri ilə əks hücuma başladı. Başlanğıcda Osmanlı birliklərinin pərən-pərən düşdüyünü görən Şah İsmayıl bütün ordusunu hücuma cəlb etdi. Əks hücum zamanı Məhəmməd xan Ustaclı həlak oldu. Əbdülbağı xanın rəhbərliyindəki qızılbaş dəstələri isə Sinan Paşa tərəfindən geri çəkilməyə məcbur edildi.

Geri çəkilən qüvvələr Şah İsmayılın ətrafında birləşib yenidən hücuma keçdilər. Mərkəzdə mövqe tutan Şah İsmayılın qüvvələri də top və tüfənglərin təsirli atəşi qarşısında geri çəkilməyə məcbur oldu. Bundan sonra Səfəvi şahı Osmanlı ordusunun sol cinahına hücum etmək qərarına gəldi.

Burada Osmanlı ordusuna Əli bəy Malkoçoğlu və Turəli bəy Malkoçoğlu qardaşları rəhbərlik edirdi. Bu iki qardaş təkbətək döyüşdə Şah İsmayıl tərəfindən öldürüldü. Bundan sonra Osmanlıların daha güclü bölmələrinin üzərinə yerimək qərarına gələn Şah İsmayıl Həsən Paşanın Rumeli ordusunun üzərinə yürüdü.

Şahın sürətli hücumu nəticəsində Osmanlı ordusu toplarından lazımi qədər istifadə edə bilməmişdi. Döyüşün gedişində Həsən Paşa qızılbaşlar tərəfindən öldürüldü və Osmanlı ordusunun bu cinahı Sultan Səlimə doğru qaçmağa başladı. Şah İsmayıldan fərqli olaraq döyüşdə şəxsən iştirak etməyən Sultan Səlim bu cinaha yardım üçün əlavə qüvvələr göndərdi.

Osmanlı sol cinahına qarşı ilkin uğurdan sonra Səfəvi hökmdarı qüvvələrinin mərkəzə doğru hərəkət etməsinə qərar verdi. Bu zaman Sultan Səlimin piyada birlikləri mərkəzdə, silah arabalarının arxasında yerləşdirilmişdi. Səfəvilər irələdikcə Osmanlı piyadaları topların dəstəyi ilə tüfənglərdən atəş açmağa başladılar.

Səfəvilərin əks-hücum əməliyyatından ehtiyat edən Sultan Səlim ordusu ilə İstanbula qayıtmaq qərarına gəldi

Əsasən süvarilərdən ibarət olan Səfəvi qoşunu odlu silahlardan açılan davamlı atəşlərə tab gətirə bilmədi. Bu həmlədən sonra döyüşdə üstünlük Osmanlı ordusuna keçdi. Savaş meydanının mərkəzində Səfəvilər xeyli itki verdilər. Bununla da, odlu silahlar döyüşün müqəddəratını həll etdi. Daha sonra həlledici hücuma keçən Osmanlı ordusu Səfəvi ordusunu ağır məğlubiyyətə uğratdı. Məğlub olduğunu görən Şah İsmayıl yaralı halda döyüş meydanını tərk edib ölkənin içərilərinə doğru geri çəkildi. Daha sonra Səfəvi İmperiyasının paytaxtına doğru hərəkət edən Osmanlı İmperiyası Xoy, Mərənd və Təbriz şəhərlərini ələ keçirdi. Lakin səfəvilərin əks-hücum əməliyyatından ehtiyat edən Sultan Səlim ordusu ilə İstanbula qayıtmaq qərarına gəldi. Bunun digər səbəbi Osmanlı ordusunun sıralarında yer alan bəktəşi sufilərinin narazılıqları sultanın geri qayıtmasına səbəb olmuşdu.

Osmanlı İmperiyası qələbə qazansa da, Şərqi Anadolu istisna olmaqla Səfəvilərin ərazilərində möhkəmlənə bilmədi

Çaldıran döyüşündə Səfəvilər Məhəmmədxan Ustaclı, Hüseyn bəy Şamlı, Sarı Pirə Ustaclı, Xadim bəy Xəlifə kimi önəmli sərkərdələrini itirdilər. Tarixçi Şərəfxan Bitlisi “Şərəfnamə” əsərində Səfəvilərin bu döyüşdə 5000 süvari itirdiyini qeyd edir. Osmanlıların döyüşdəki itkiləri isə Səfəvilərdən iki dəfə az idi.

İki nəhəng Türk imperiyasını qarşı-qarşıya qoyan bu savaş iqtisadi baxımdan ən çox Osmanlı dövlətinə xeyir verdi. Belə ki, onlar İpək yolunun Anadoludan keçən hissəsinə nəzarəti ələ keçirdilər. Lakin bu müharibə Osmanlıların Avropadakı hərbi yürüşlərini bir qədər ləngitdi. Bu Çaldıran döyüşü zamanı kilsələrdə bayram törənləri təşkil edən Venesiya krallığı başda olmaqla xristian dünyasına səadət deyilən nə idisə onu yaşadırdı.

Çaldıran döyüşündə Osmanlı İmperiyası qələbə qazansa da, Şərqi Anadolu istisna olmaqla Səfəvilərin ərazilərində möhkəmlənə bilmədi. Çaldırandakı məğlubiyyət Səfəvi İmperiyasının hərbi-siyasi nüfuzuna ağır zərbə vurdu. Bu uğursuzluqdan sonra Şah İsmayıl ömrünün sonuna kimi heç bir hərbi əməliyyata qatılmadı, 1524-cü il mayın 23-də Təbrizdə “Keçmə namərd körpüsündən, qoy, aparsın sellər səni!” nidası ilə dünyaya vida nəğməsi oxudu. Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsəndən sonra, nəvəsi Səfəvi hökmdarı Şah İsmayıl Səfəvi də Avropa krallarının, Vatikan və Venesiya kardinallarının fitnəsinə qurban olmuşdu. Dünya Fatehi Sultan Səlim isə qanıbir qardaşına sıyırdığı qılıncın acısını ömrünün son anında da yada salmışdı. Nədiminin, “Üzü Tanrıyayıq, Sultanım!” düşüncəsinə, “Nə zaman üzü Tanrıya olmadıq!” deyə qəzəbini gizlətməyən Sultan Səlim, “Sultanım, xətanız oldumu?” sualına kədərlə bir, tək bir cavab vermişdi: “Çaldıran!”

Çaldıran döyüşü Anadolu yaylasında baş verən qanlı savaş kimi tarixdə Türkün ruhunun incidildiyi yer təki qaldı. Çaldıran döyüşü tarixdə həm də, bir kəlam ilə qaldı: “Qılınc həmin Qılıncdır! Vuran qol, o qol deyil!” Dünya Şah İsmayıl Səfəvinin Qılıncının da, Qolunun da zorunu, qüdrətini, əzəmətini Xudafərin körpüsünə, Şuşa qalasına Azərbaycan Bayrağının sancıldığı gün Dəmir Yumruğun – Ali Baş Komandan Prezident İlham Əliyevin iradəsi ilə yaşadı!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.04.2026)

Xanım Aydın,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 Onun gülüşü səhnəni işıqlandırırdı, amma o gülüşün arxasında uzun, çətin və bəzən də çox kövrək bir ömür dayanırdı… Nəsibə Zeynalova – Azərbaycan tamaşaçısının yaddaşında təkcə böyük aktrisa kimi yox, həm də doğma, isti, səmimi bir insan kimi yaşayır...

 20 aprel 1916-cı ildə Bakıda dünyaya gələn bu qız uşağı taleyin sərt sınaqları ilə çox erkən üzləşdi. Atası – görkəmli aktyor və xeyriyyəçi Cahangir Zeynalov onun sənət yolunu davam etdirməsini arzulasa da, bu arzunun həyata keçdiyini görmək ona nəsib olmadı. Nəsibə hələ iki yaşında ikən atasını itirdi. Ardınca ailənin var-dövləti əlindən alındı, həyat onları zirzəmiyə qədər endirdi.

Uşaqlıqdan yoxluq, itkilər, səssiz ağrılar… Bəlkə də elə buna görə onun sonralar yaratdığı obrazlar bu qədər canlı, bu qədər həqiqi idi. O, sadəcə rol oynamırdı, yaşadıqlarını səhnəyə gətirirdi.

Gənc yaşlarından zavodlardan birində fəhlə işləməyə məcbur qalan Nəsibə xanımın həyatını dəyişən bir təsadüf oldu. Onun istedadını görən Şəmsi Bədəlbəyli onu Musiqili Komediya Teatrına gətirdi. Bu addım adi bir iş dəyişikliyi deyildi, bu, Azərbaycan səhnəsinin gələcək taleyinə yazılan bir dönüş idi.

Onun sənətinin mayası gülüş idi. Amma bu gülüş heç vaxt səthi olmadı. O, xalq yumorunun dərinliyindən gəlirdi. “Qayınana” filmində yaratdığı Cənnət xala obrazı bu gün də dillər əzbəridir. Həmin obrazda həm sərtlik var, həm sevgi, həm də həyatın acı-şirin həqiqətləri. Nəsibə xanımın “Gedək səni gökçek oğlan eliycəm”, “Təsbeh sahibi özü qənim olsun sənə”, “Gəlin mənim süpürgəmdir”, “Hardasan, ay Meşədi Kazım, gəl gör Cənnətivin nə cah-cəlalı var!” kimi sözləri isə illər boyu dillər əzbərinə çevrilib.

Eyni ilə “Ögey ana”, “Böyük dayaq”, “Bizim Cəbiş müəllim” kimi filmlərdə yaratdığı obrazlar – hər biri ayrı bir insan taleyi, ayrı bir xarakter idi. Onun oynadığı rollar bir obraz, bir xarakter deyildi, yasamın, həyatı özü idi. Çünki Nəsibə xanım onların hər birini oynamırdı, yaşayaraq canlandırırdı.

Amma onun şəxsi həyatı səhnədəki qədər işıqlı olmadı. Gənc yaşında həyat yoldaşını müharibədə itirdi. Sonralar qurduğu ailədə xoşbəxtliyi tapsa da, bu sevinc də uzun çəkmədi. O özü deyirdi ki, həyatda eşitdiyi ən xoş sözləri məhz ikinci həyat yoldaşından eşidib… və onu itirəndən sonra sanki o sözlər də, o günlər də onunla birlikdə gedib.

Bəlkə də buna görə Nəsibə xanımın daxilində həm sevgi, həm də sərtlik yanaşı yaşayırdı. O, tələbkar idi – həm özünə, həm də ətrafına qarşı. Bu tələbkarlıq onun sənətini zirvəyə qaldırdı, amma həyatını da bir az çətinləşdirdi.

Onun başqa bir tərəfi isə tamam fərqli idi – çox insani, çox kövrək… Küçədə gördüyü sahibsiz pişikləri evinə gətirər, onlara yorğan-döşək tikərdi. Hətta bir dəfə öz pişiyi üçün qonşudan “elçi getməsi” bu böyük sənətkarın nə qədər sadə və ürəkli insan olduğunun ən gözəl sübutlarından biridir.

Teatr onun həyatı idi. 65 il səhnədə yaşadı. Amma ömrünün son illərində Musiqili Komediya Teatrından ayrıldı. Deyilənlərə görə, bir qədər incikliyi vardı. Həmin dövrdə orada oynanılan tamaşalar, obrazları özünə uyğun bilməyib. Bəlkə də ən ağrılı tərəfi bu oldu – səhnəni sevən bir insanın səhnədən uzaq düşməsi. Buna baxmayaraq, o yenə də deyirdi: “Allah mənə möhlət versəydi, sağlamlığım yerində olsaydı, yenə də oynayardım”.

2004-cü il martın 10-da, təsadüfi deyil ki, məhz Milli Teatr Günündə bu böyük aktrisa dünyadan köçdü. Sanki həyatının ən böyük sevgisi ilə – teatrla eyni gündə vidalaşdı.   

Artıq 20 ildən çox vaxt keçib. Amma maraqlıdır ki, onun yoxluğu hiss olunmur. Çünki o, yoxa olmadı, yaddan çıxmadı....

Bu gün də onun adı çəkiləndə insanların üzündə təbəssüm yaranır. Bu, nadir sənətkarlara qismət olan sevgidir. Onu insanlar həm də ana kimi, nənə kimi, əziz-doğma adam kimi sevirlər. Çünki səsində, sözündə istilik var, doğmalıq var.

Nəsibə Zeynalova ancaq bir aktrisa deyildi. O, bir dövr idi, bir epoxa idi, bir ruh idi. Gülüşlə göz yaşını eyni səhnədə birləşdirə bilən nadir sənətkar idi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.04.2026)

Kitabçılar Birliyi tərəfindən 2026-cı ilin fevral ayında “Şeirini təqdim et, imzanı tanıt” adlı şeir müsabiqəsi elan olundu. Münsiflər heyəti Baba Vəziroğlu, İlqar Fəhmli və Samir Əfsəroğludan ibarət müsabiqəyə ümumilikdə 39 nəfər ədəbiyyatsevər qatıldı.

8 aprel tarixində Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Natavan Klubunda müsabiqənin təntənəli mükafatlandırma mərasimi keçirildi. Üç əsas qalibi seçildi, üç nəfər  fərqlənmə diplomuna layiq görüldü. Digər iştirakçılar təşəkkürnamələrlə təltif olundular.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı sıra ilə öncə fərqlənmə diplomuna layiq görülənlərin, sonra isə mükafatçıların müsabiqəyə təqdim etdikləri şeirlərini geniş oxucu auditoriyası üçün əlçatan etdi..

Beləliklə, tanış olun:

Kitabçılar Birliyinin “Şeirini təqdim et, imzanı tanıt” adlı şeir müsabiqəsində 1-ci yerə layiq görülən Kərim Kələyev.

KƏRİM KƏLƏYEV,

“TƏNHALIĞIN SƏSİ”

Masamıza hər gün iki qab qoyuram,
"Mənə yemək az çəkərsən" deyən olmur.
Amma sənsiz boğazımdan keçmir deyə,
İkisi də dolu qalır, yeyən olmur.

Şam yeməyi səssiz keçir, sıxılıram,
Necə edim yan otağa keçə bilim?
Mən şərabı tənhalığı qəbullanan,
Adam kimi süzüm gərək, içə bilim.

İkimizin isitdiyi bu ünvanda,
Daşürəkli, soyuq adam qalır indi.
Maqnitofon xarab olub, səs eşitdim,
Və Şopenin payız valsı çalır indi.

Mən elə bil musiqini yaşayıram,
Xəyalınla dəli kimi rəqs edirəm.
Sanki mənim yanımdasan, əlinə də,
Toxunuram, səsini də eşidirəm.

Gecə-gündüz yuxularım sən olmusan,
Darağımda saçlarının yeri qalıb.
Ətrin çöküb yatağıma, qarderobda,
Geyindiyin paltoların biri qalıb.

Çox unutmaq istəyirəm, xatırlamaq,
Ağır gəlir, xatirələr xoş olsa da.
İllərdir ki, mən yatağın sağ küncündə,
Qısılıram, sol tərəfim boş olsa da.

Gözlərimi bir ümidlə yumuram ki,
Bu gün keçdi, ertəsi gün qayıdacaq.
Nə bilərdim, bir gün məni sən özün yox,
Sən aldığın zəngli saat oyadacaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.04.2026)

Aynur İsmayılova,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

 Mən hər gecə qaranlıq otaqda qələm itiləyirəm.

Kağızın boğazını kəsmək üçün.

Mən onu kəsməsəm, o məni boğur...

Baxıram, səhər yenə ağdır.

Məğlub olmur.

Mən onu öldürməsəm, o məni məhv edir.

İndi hər gecə ağlımdakı suallarla savaşıram:

Mən kiməm?

Niyə varam?

Bu kağız niyə var?

Hər gecə niyə eyni vaxtda masanın arxasında onunla savaşıram?

Cavab yoxdur.

Səhər açılır.

Mən yenə itiləyirəm.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.04.2026)