İlhamə Məhəmmədqızı, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Həmsöhbətimi Sumqayıtda çox adam tanıyır. O, iş adamıdır, naşirdir, kitabı daim təbliğ edir, həm də filantropdur, xeyirxah əməllərdən əsla vaz keçməz. Akif Şahbazovla müsahibəmi təqdim edirəm:

- Akif müəllim, sizi ictimaiyyət daha çox bir neçə sahədə tanıyır. “Tərəqqi” medallı, Sumqayıt şəhər Bələdiyyəsinin üzvü, “Məktəbli” mağazalarının müdiri, həm naşir, filantropsunuz, həm aforizmlər yazır, məktəblilərə hər il mağazalarınızdan minlərlə kitab hədiyyə verirsiniz. Özünüzü ilk növbədə necə təqdim edərdiniz?

- Yuxarıda qeyd etdiyiniz çoxşaxəli fəaliyyət istiqamətimi nəzərə alaraq sadəcə Akif Şahbazovam.

- Sumqayıt şəhər Bələdiyyəsinin üzvü kimi əsas prioritetləriniz nələrdir? Gələcəkdə Sumqayıt üçün hansı layihələri görmək istərdiniz?

- Bu yaxınlarda Sumqayıt Bələddyyəsi ötən ilin yekunları ilə bağlı hesabat yığıncağı keçirdi. Burada maliyyə mənbələrindən şəffaflıqla istifadə etmək, verginin yığılması, sosial layihələr və bir çox digər məsələlər qeyd olundu. Bu, təkcə bələdiyyənin bir il ərzində hesabatı deyil, eyni zamanda seçicilərlə, vətəndaşlarla bələdiyyə arasında güvən bağının təməli kimi də qiymətləndirildi. Həm də bildiyiniz kimi, Sumqayıt Bələdiyyəsi respublika bələdiyyələri sırasında qabaqcıldır, birinci yeri tutur. Növbəti illərdə sosial layihələri davam etdirmək, dayanıqlığı qorumaq məqsədilə Sumqayıt Bələdiyyəsinə güclü maliyyə bazası lazımdır. Bunu əldə etmək üçün, bir sahibkar kimi deyim ki, bələdiyyə əmlakı olmalıdır. Yəni bələdiyyədə kiçik və orta müəssisələr yaradılmalıdır. Xırda kapital qoyuluşu ilə, çevik maliyyə sistemi vasitəsilə bələdiyyənin büdcəsini daha da genişləndirmək olar. Bu, həm də sosial gərginliyi azaldar. Çünki həmin müəssisələrdə işçilərin sayı çox, işin səmərəliliyi məhsuldar olur. Eyni zamanda, Sumqayıt Bələdiyyəsində turizm, bələdiyyə çimərliyi və s. bu kimi xidmət sahələrinin yaradılması da nəzərdə tutulur. Bunun üçün şəhərimizdə münbit şərait var, həm də müxtəlif ixtisaslara malik, düzgün, operativ qərarlar qəbul edən, nizam-intizamlı, Sumqayıta dərindən bələd olan bələdiyyə komandası mövcuddur. Ümid edirəm ki, Sumqayıt Bələdiyyəsi bütün işlərin öhdəsindən gəlib, uğurlara imza ataraq respublika üzrə bələdiyyələr arasında öz yerini həmişə zirvədə qoruyub saxlayacaqdır.  

- Bələdiyyə üzvü olmaqla yanaşı, sahibkarlıq və xeyriyyəçiliklə məşğul olmaq çətin deyil ki? Sizi bu qədər fərqli sahədə fəal olmağa nə motivasiya edir?

- Təbii, çətinliklərlə yanaşı, məsuliyyət də vardır. Mənim eyni vaxtda fəaliyyət göstərdiyim sahələrdə, ictimai işlərdə çalışmağımın hər biri motivasiyadan asılıdır. Motivasiya əslində nəticədir.  Zəhmət çəkirsən, başlayırsan işə, onu sonlandıranda nailiyyətlərə, uğurlara imza atırsan. Bu, nəticə etibarilə motivasiya, işləmək üçün stimul, enerji yaradır, insanı istər-istəməz irəli aparır, gücləndirir.

-Məktəbli mağazalarının müdiri kimi fəaliyyətinizin əsas məqsədi nədir?

-Orta məktəbdə əlaçı oxumuşam. Tale elə gətirdi ki, qaçqınlıq, dədə-baba ocağımızı tərk etmək qismətim oldu. Qərbi Azərbaycanın Dərələyəz mahalından düşmənlər ucbatından Sumqayıta pənah gətirdim və çətinliklərlə üzləşdim. Həmin dövrlərdə, 90-cı illərdə Voznezsenki adına Leninqrad İqtisad Universitetinə daxil oldum.Tələbəlik illərində oxumaqda əziyyət çəkirdik, kitab olmurdu, maliyyə imkanımız yox idi. Sonra bir çox sahələrdə işlədim. Boruyayma zavodunda çilingər, Kimya Sənaye Birliyinin nəzdində olan metal-qab zavodunda kadrların hazırlanması, qəbulu üzrə təlimatçı, baş mühasib, Vergilər Nazirliyinin vergi xidmətində, Əmlak Məsələləri üzrə Dövlət Komitəsində mütəxəssis kimi çalışdım. Və nəhayət, mən rahatlığımı sahibkarlıqda, kitab ticarətində tapdım. Bu sahəni ona görə seçdim ki, çinlilərin bir atalar sözü var, deyirlər, yarım saat ərzində xoşbəxt olmaq istəyirsənsə, ac olanda bəyəndiyin bir yeməyi hazırla, ye, xoşbəxt olacaqsan. Üç saat xoşbəxt olmaq istəyirsənsə, bəyəndiyin bir paltarı geyin, bir tədbirə və ya bir görüşə get, musiqili, əyləncəli vaxt keçirt, xoşbəxt olacaqsan və sonra evə qayıtmaq istəyəcəksən. Üç aylıq xoşbəxt olmaq istəyirsənsə, sevdiyinlə ailə qur, sevdiyinə ərə get. Bir ömür xoşbəxt olmaq istəyirsənsə, sevdiyin bir ixtisasdan, işdən yapış,  Bax, mən də ömürlük xoşbəxtliyimi sevdiyim kitab ticarəti sahəsində tapmışam.

- Qərbi Azərbaycanda qaçqın kimi gəlmişsiniz, deyirsiniz…

- Bəli. Mən, eyni zamanda, Qərbi Azərbaycan icmasının Sumqayıt şəhər nümayəndəliyinin İdarə heyətinin üzvü kimi də fəaliyyət göstərirəm. Cənab Prezidentimizin qeyd etdiyi kimi, biz ləyaqətli şəkildə, müharibəsiz dədə-baba yurdumuza mütləq gedəcəyik. Ölkə başçımızın Qərbi Azərbaycan icmasına öz ad günündə getməyi  və buradan verdiyi mesajlar ürəyimizdən xəbər verdi. Həmin gündən artıq bu yolla irəliləyirik. Bizim əvvəllər Qarabağ dərdimiz var idi. 44 günlük müharibədə hamımız qarabağlı olduq, birliyimiz yarandı, qələbə qazandıq. Bax, istəyirəm ki, indi hər birimiz Qərbi azərbaycanlı olaq. Bizim savadlı, fədakar gənclərimizə, təəssübkeş ziyalılarımıza ehtiyacımız var. Onlar Qərbi Azərbaycanla bağlı mütləq araşdırma aparmalı, bütün tariximizdən, toponimlərimizdən, niyə dədə-baba yurdumuzu qoyub gəlməyimizdən, dörd dəfə deportasiyaya məruz qalmağımızın səbəblərindən yazmalı, təbliğat və təşviğat aparmalıdırlar. Düzdür, ermənilər həmişə tarixi şəraitdən istifadə edirlər. Amma inanıram ki, inşaallah, biz dədə-baba ocağımıza hökmən qayıdacağıq. Çünki bu istiqamətdə işlər gedir, cənab Prezidentin dəstəyi ilə məqsədimiz planlı şəkildə reallaşacaqdır. Necə ki, bu gün dövlət sərhədimiz daxilində müqəddəs bayrağımız qaldırılır, arzu edirəm, tarixi torpaqlarımız olan Qərbi və Cənubi Azərbaycanın da hər bir nöqtəsində üçrəngli bayrağımız dalğalansın.

- Hər il minlərlə kitabı məktəblilərə hədiyyə edirsiniz. Bu təşəbbüs sizdə necə yarandı? Sizcə, bu gün uşaqların, gənclərin kitaba marağı yetərlidirmi?

- Əvvəldə söylədiyim kimi, erkən yaşlarımdan kitab alıb oxumaqda maddi çətinliklə üzləşmişəm. Buna görə də çalışıram ehtiyacı olan, mütaliəyə həvəsli insanlarımızı sevindirəm. Artıq uzun illərdir şagirdlərə, müştərilərimizə hədiyyə olaraq kitablar verirəm və bu təşəbbüsümdən əl çəkmirəm. Qeyd edim ki, şəhərimizdə fəaliyyət göstərən 21 nəfərdən ibarət Dostlar Klubunun üzvüyəm. Qərara gəlmişik ki, kitabxanalarda görüşlər keçirəndə fəal oxuculara kitablar hədiyyə edək. Gənclərimiz, uşaqlarımız asudə vaxtlarında istədikləri kitabı əldə edib oxusun deyə, şəxsən özüm Mərkəzi kitabxanamıza və filiallarına 1500-dən çox kitab vermişəm. Hətta elə ailələr var ki, onların bahalı xarici ədəbiyyatları almaq imkanı yoxdur. Həmin kitabları da onlara əlçatan etmişəm. Bu xeyirxah təşəbbüsümü ənənəvi şəkildə, tez-tez həyata keçirirəm. Bildiyiniz kimi, artıq gənclər kitab oxumaq istəmir, kitabxanalara üz tutmur, hamı elektron vasitələrdən istifadə edir. Təəssüf ki, uşaqlar, gənclər kitab oxumağa maraqlı deyil. Bu, bizim ağrılı, acılı yerimizdir. Alimlərin qənaətinə görə, uşaqlar 9 yaşınadək mütaliə qabiliyyətinə yiyələnməsə, gələcəkdə kitab oxumayacaqlar. Uşaqlar üçün xüsusi vərəqələrdə kitablar var ki, onları alıb uşağa vərdiş etdirmək lazımdır. Bəzisi səsli, şəkil tərtibatlı olur və bunları uşaq istifadə etdikcə kitaba meyllənir, yönlənir, artıq onda sonsuz maraq yaranır. Bunu nəzərə alaraq məsləhət görürəm ki, valideynlər uşaqlarına hətta bir-iki yaşından kitab oxumağı öyrətsinlər.

Son vaxtlar beynəlxalq monitorinqlər keçirilir. Respublikamız bu monitorinqlərdə orta məktəblər üzrə lazımi səviyyədə yerlər tuta bilmir. Buna səbəb isə kifayət qədər kitab oxumamaqdır. Bizdə oxucu sayı çox azdır, yetərli deyil. Əksər valideyn universitetə daxil olmaq, yüksək bal toplamaq üçün övladına mütaliə məhdudiyyəti qoyur, seçim azadlığı vermir. Nəticə etibarilə, kitaba maraq azalır.

Mən çox xarici ölkədə oluram. Müxtəlif yerlərdə, ictimai nəqliyyat vasitələrində görürəm ki, insanlar bardaş qurub kitab oxuyurlar, amma bizdə təəssüf ki, belə deyildir, əksəriyyət telefonla məşğuldur...

- Kitab hədiyyə etdiyiniz uşaqlardan aldığınız ən yaddaqalan reaksiya hansı olub?

- Çox gözəl sualdır. Ümumiyyətlə, uşaqların sevinci mənə rahatlıq, xoşbəxtlik gətirir. Uzun illərdir kitab aləmindəyəm, onlara hansı yaşda hansı kitabı hədiyyə etməyi bilirəm. Məsələn, hiss etmişəm ki, uşaq qiyabi də olsa qəhrəmanla tanışdır. Kitabı vərəqləyir, qəhrəmanın şəklini görəndə, inanın, ya əlini alnına tutur, ya da əlini qəlbinə qoyaraq qəhqəhə ilə gülür. O anı hər adam tuta bilmir. Bax, uşağın bu cür reaksiyasında mən özümü çox yaxşı hiss edirəm. Ümumiyyətlə, kitab ən gözəl hədiyyədir.  Bütün uğurların təməli isə oxumaqdadır.

- Naşir kimi də gənc müəlliflərə dəstək göstərirsinizmi? Azərbaycanda nəşriyyat sahəsində sizi ən çox narahat edən məqamlar hansılardır?

- Hazırda bir çox kitablarımız işıq üzü görür, yeniləri üzərində işlər gedir. Ən qabaqcıl, sertifikasiyadan yüksək bal toplayan 32 nəfər sumqayıtlı müəllimlə bərabər, rəhbəri olduğum layihənin məqsədi isə orta məktəblərin aşağı siniflərində ədəbiyyat vəsaitlərinin tərtibatı, istehsalı, çatdırılmasıdır. Son vaxtlar hər kəs istəyir övladı yaxşı ixtisas sahibi olsun, oxusun, repititor yanına getsin. Lakin indiki çətin vaxtda bəzi ailələrin vəziyyəti buna yol vermir. Həmin vəsaiti çıxartmaqla repititorluğa, əlavə müəllim yanına getməyə ehtiyac qalmır. Müəllifi olduğumuz layihə məktəb proqramını, dərsliyi birbaşa tamamlayır. Nəşr etdiyimiz vəsaiti respublika səviyyəsində müəllimlər və məktəblilər sevə-sevə istifadə edirlər. Gələcəkdə bu uğurlu layihəmizi daha da genişləndirəcəyik.

Bundan əlavə, gənc müəlliflərin kitablarını xüsusi güzəştlərlə çap edirik. Bəzən elə olur ki, yazarlara imkanımız daxilində maliyyə dəstəyi göstərik. Son vaxtlar naşirlik işində məni narahat edən odur ki, oxucu sayı azdır. Kitabı müəlliflər 100-200 ədəd tirajla çap edirlər. Qohum-əqrəbaya, yaxınlarına verirlər. Lakin xüsusi vurğulayım ki, məsələn, yazıçı Varisin kitabları ən azı beş-on min tirajla çap olunur. Əlbəttə, müasir dövrlə ayaqlaşmaq, zamanın nəbzini tutmaq lazımdır. Elə kitablar yazılmalıdır ki, daha geniş oxucu kütləsi sevə-sevə alıb oxusun.\

-Xeyriyyəçilik sizin üçün nə ifadə edir? Bu gün cəmiyyətimizdə xeyirxahlığın rolu haqqında nə düşünürsünüz?

-Təmənnasız yaxşılıq etmək məni həmişə rahatlandırır. Ümumiyyətlə, xeyirxahlıq ruhun qidasıdır, deyirlər. Xeyirxahlıq təkcə maddiyyatla ölçülmür. Mənəvi dəstək də bir xeyirxahlıqdır. Təbəssümün, xoş ünsiyyətin özü bir xeyirxahlıqdır. Cəmiyyət müxtəlif xarakterli, müxtəlif təbəqəli, maddi və mənəvi cəhətdən fərqlənən insanlar toplusudur. Və tarixən xeyir şərə həmişə qalib gəlib. Yazarlarımız da xeyirin şər üzərində qələbəsindən yazıblar. Xeyirxahlıq həm xoşxassəli xəstəlik, həm pandemiya xarakterli olmalıdır. Biz bu xəstəliyə yoluxmalıyıq, yoluxdurmalıyıq. Mütləqdir ki, insanlar öz-özünə hesabat versin ki, mən gün ərzində hansı xeyirxahlığı etdim. Şərt deyil ki, cibindən götürüb kiməsə nəsə verəsən. Yol göstərməyin, təsəlli verməyin, mənəvi dayaq olmağın özü də bir xeyirxahlıqdır.   

-Gənclərə, xüsusilə məktəblilərə əsas tövsiyəniz nədir?

- Öz üzərlərində çoxlu çalışsınlar, cəmiyyətimizə yararlı olsunlar. Yaxşı oxusunlar. İnanın ki, savad insanı ucaltdığı qədər heç nə ucaltmır. Səmimi olsunlar. Bir-birinin uğuruna sevinməyi bacarsınlar. Paxıllıq deyilən xəstəlikdən uzaq olsunlar. Uğurlu insanların yanında çalışsınlar. Hər kəsə yaxşılıq etsinlər. Bundan yorulmasınlar. Öz kökümüzə, milli dəyərlərimizə söykənərək cəmiyyətimizə xidmət eləsinlər. Adət-ənənələrimizi yaşatsınlar. Milli kimliyimizi qorusunlar. Azərbaycanlı olmağımızla fəxr etsinlər, kökümüzdən qopmasınlar. Öz tariximizi, mədəniyyətimizi öyrənsinlər. Uğursuzluqdan qorxmasınlar, çəkinməsinlər. Bəzən valideynlər gəncləri çərçivəyə salırlar, olmaz. Bilirsiniz, körpə dəfələrlə yıxıla-yıxıla ayaqüstə yeriməyi öyrənir. Gənclərimiz də səhv edə-edə, uğursuzluğa düçar ola-ola uğur qazanırlar. Körpəni yıxılmaq böyütdüyü kimi, gəncləri də səhvlər, uğursuzluqlar böyüdür. Çox, yekə-yekə danışmaqdan çəkinmək, sadə olmaq gərəkdir. Həmçinin gözəl danışdıqları qədər də gözəl qulaq asmağı öyrənsinlər. Sosial şəbəkələrdən az, məqsədli şəkildə istifadə etsinlər. Virtual aləmdə geyimlərini, özlərini nümayiş etdirməsinlər.  Ağıllarının məhsulunu, dəyərlərini nümayiş etdirsinlər. Həyat heç də göründüyü kimi deyil. Şahidiyik ki, dənizdən ovcumuza aldığımız su gömgöy deyil, şəffaf olur. Bir sözlə, gənclərimiz hər bir tənqiddən nəticə çıxarmalı, sadə, gözəl tərbiyəli,dürüst olmalı, hüquqa, ədalətə söykənməlidir. 

-Sonda portalımızın oxucularına nə demək istərdiniz?

- Prtalınızı mütəmadi  izləyirəm.  Oxucularına da həmişə doğru, düzgün mənbələrdən qidalanmağı, milli dəyərlərimizi təbliğ edən məlumatları oxumağı məsləhət edərdim. Bəzi saytlarda bayağı yazılara rast gəlinir, bu, isə insanları çaşdırır. Lakin cəmiyyətin tərbiyəsi, gələcəyi üçün çalışan yaxşı yazarları dəstəkləməli, onlara layk vurmalı, sayını çoxaltmalıyıq. Dəyərli oxuculara sonsuz təşəkkürümü bildirirəm.

-Maraqlı müsahibəyə görə biz də sizə dərin təşəkkür edirik.

-Çox sağ olun.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.01.2026)

Ülviyyə Əbülfəzqızı, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Salam, "Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının əziz izləyiciləri!

Bəzən bir şeir bizi bizdən yaxşı tanıyar, daxilimizi misralarda əks etdirər, ruhumuzu soyuq külək kimi titrədər. O şeir kədərləndirər, düşündürər. Elə "Sevdiyin şeiri gəl mənə söylə" rubrikasının əsas mahiyyəti budur.

Bu gün də dəyərli bir qonağımıza- Təbrizdə yaşayıb yaradan Əli Çağlaya "Sevdiyin şeiri gəl mənə" söylə deyəcəyik. Yeri gəlmişkən, o, həm də bizim portalın Güney Azərbaycan təmsilçimizdir.

-- Salam, əziz Əli bəy, xoş gördük, söz Sizindir.

-- Salam Ülviyyə xanım, xoş gördük. Gözəl layihənizə məni də dəvət etdiyiniz üçün minnətdaram.

 Mənim ən son günlər sevdiyim şeir Güneyli şair Zaman Paşazadənin "Bob Ross ilə rəsm ləzzəti" şeiridir.

Mən həmişə belə düşünmüşəm ki, şeir, şair ilə oxucunun arasında qurulan əlaqə vəsaitidir. Bu şeiri isə oxuyanda Zaman Paşazadə ilə daha çox əlaqə qura bilirəm. Bu şeir Bob Rossun sakitcə xərçəng xəstəliyi ilə ölümə yönələn rəsmlərinin dilini estetik bir maskaya çevirərək, oxucunu unudulmuş bir faciənin içinə aparır. “Xəyal gücünüzü özgür buraxın” deməsi əvvəlcə yaradıcılıq azadlığı kimi səslənsə də, az sonra yaddaşdan qaçma texnikasına çevrilir: asid yağışını, duz qasırğasını, quruyan Urmu gölünü düşünməməyi, unutmağı öyrədilir. Beləcə, rəsm prosesi yalnız gözəllik yaratmır, həm də reallığın üzərinə çəkilən titan-bəyaz bir susdurma qatına çevrilir. Şeirin mərkəzində duran flaminqolar və Urmu gölü artıq təbiət obrazı deyil, kollektiv vicdanın simvoludur. “Bir dəqiqəlik sükut ölüm məşqidir” misrası ilə Zaman Paşazadə sükutu vərdiş və gündəlik halına gəlmiş bir yoxluq kimi təqdim edir. Görünür ki, şairin dünyagörüşü genişdir və rəvayətlənən mətni mahircəsinə prozadan çıxarıb şeirləşdirə bilibdir.

BOB ROSS İLƏ RƏSM LƏZZƏTİ

Bir dəqiqəlik sükutdan sonra uçdu Flaminqolar

Ağ bir məzarlıq qaldı ayaqlarının altında

Ağ bir rəsm bumu...

Mən Bob Ross

Sizinlə bu ağ Xaos laboratoriyasındayam

Əlinizədəki fırçanı tanrı kimi tutun

Xəyal paletindən lacivərd mavisini seçin

Göy üzü boşluğunu

Mavi başlamalıyıq.

Xəyal gücünüzü özgür buraxın

Siz bu dünyanın yaradıcısısınız.

Hə! elə bu sağ köşədə

Bir bulud yaşayırmış bəlkə.

Bir az titan bəyazı qatırıq

Yumşacıq zərbələrlə

Ağ bir bulud yaranır

Bax belə...

Kəsin, arxadaşsız darıxacaq buludumuz

Elə isə kiçik, xoşbəxt, buludlar çizirik

Fırladaraq-fırladaraq fırçanı.

Bu rəsm, boyalı bir flaşbək,

Ağ qara bir gələcək rəsmidir;

Bir az keçmişə dalalım

Unutmayıbsızsa dəniz var imiş buralarda

Unutmayıbsızsa Urmu mavisi deyə bir boya var

Fırçanızı Urmu boyayın

Heç bir sınır yoxdur

Qoyun həyat su kimi axsın

Urmu gölü var imiş deyə düşünün

Sayxın bir gölün qırağında öldüyünüzü düşünün

"Bu an, burada" texniki ilə

Fırçamızla dünyaya toxunuruq

Sağdan sola

Soldan sağa

Yaşıl bir hüzur

Mavi bir özgürlüklə

Dəniz döşəyirik duzlağa

Dalğaların səsini də çizirik

Havanın sərinliyini də.

Dərin bir nəfəs alın

Aldığınız bu nəfəsdə

Gölün mavi qoxusunu içinizə alırsınız

Başınızı qaldırıb göy üzünün maviliyinə baxırsınız

Burnunuzla havanı içinizə çəkib, "Mavi göl" deyərək eşiyə ötürürsünüz.

İndi nəfəsinizin gedib gəlməsinə odaqlanırsınız

Özünüzü rahat hiss edirsiniz

Sıxıntılarınızı fırçanı çaldıqca geridə buraxırsınız

Hə! elə indi, burada

Dənizin ortasında bir ada var

Adını xoşbəxtlik qoyun

Bir gəmi var

Nuh gəmisi

Bütün varlığı qurtaracaq bir gəmi,

Heç bir şey imkansız deyil,

Yağış yağacaq bir azdan

- Yox yağışı unudun

Düşünməyin

Xəyalınızı o qədər də özgür buraxmayın

Əsid yağısını unudun

Duz qasırğasını düşünməyin

Diqqətiniz dağılmışsa

Təkrar nəfəs almağa,

Mavi göl kəlməsinə odaqlanın

Flaminqo yerinə Əbabil qoymayın

Duz yerinə Siccil qoymayın

Heç bir şey olmamış kimi davranın

Xəyal edin; bulud kimi sovuşur gərginlikləriniz

Sükutu dinləyin

Xəyal edin xoşbəxtsiniz...

Bir dəqiqəlik sükut ölüm məşqidir

Bir dəqiqəlik sükutdan sonra

uçdu Flaminqolar

Şəhərin üstündə səs divarını sındırdılar

Səs insanların başına düşdü.

Sükutla anılan ölülərin səsi doldu şəhərə

Mən Bob Ross!

Xərçəngdən ölmüş,

bir təbiət rəssamıyam.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.01.2026)

Elman Eldaroğlu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 "Dərdiş" kəlməsi ana dilimizdə geniş yayılan standart bir söz deyil, daha çox Qazax bölgəsinə məxsus yerli şivə sözüdür və əsasən "sədaqətli", "dürüst", "qətiyyətli" və ya "inanılmış" mənasında işlənir. Bu gün sizə çağdaş Azərbaycan poeziyasında Dərdiş kimi tanınan şair Ehtiram İlhamdan söhbət açmaq istəyirəm.

Amma əvvəlcədən etiraf edirəm ki, orta təhsilə doğulduğu Tovuz rayonunda yiyələndiyini bilsəm də, ondan sonra başına gələnlərdən xəbərsizəm. Bir də ki, şairin tərcümeyi halı elə də önəmli deyil, daha çox yaradıcılığı maraqlı olur. Ehtiramı iyirmi il olar ki tanıyıram. Mərd, sadə, etibarlı adamdır. Yaratdığı poeziya nümunələri poeziyasevərlər tərəfindən rəğbətlə qarşılanır. Əsasən heca vəznində yazır...

Müsahibələrindən birində deyir ki:-“Şeir hər şeydən əvvəl həm də bir estetika məsələsidi. Hər kəsin öz zövqü, öz baxışı var. Bu mübahisələrin olması isə çox təbiidir. Hər kəsin öz həqiqəti olur. Hər yazar özünü harda görürsə, orda da özünü rahat hiss edir. Qoy elə də olsun. Bizim - Azərbaycan şeirinin əsas vəzni məhz hecadı. Bu dilin ən gözəl şeirləri də hecada yazılıb. Bu, birmənalıdır. Amma kimin ilhamı hara qədərdisə, kim nədə bacarırsa, qoy öz yazı-pozusuyla da məşğul olsun. Şeir əsl şeirdisə, hansı vəzndə olmağının fərqi qalmır. Yetər ki, şeir olsun...”

Xarizmatik adamdır. Qürurlu və məğrurdur. Özünə inamı və müstəqilliyi ilə seçilir. Punktual, çevik və macəraçı xüsusiyyətləri var. Əhval-ruhiyyəsi yaxşı olanda şən, gülərüz və səxavətli bir dost olur. Yeyib içməyi, dostları ətrafına toplamağı xoşlayır. Hər zaman enerjili və dinamikdir, öz səyi ilə həyatın çətinliklərini aradan qaldırmağa qadirdir...

"Bizim nəsil, sovet rejiminin dağılan vaxtlarına düşdü. Bizdən 3-4 yaş böyük olanlar rejimin yaxşı vaxtında yaşamışdılar. 120 manatla ailəni normal dolandırmaq, Qafqaz kurortlarından birində dincəlmək mümkün idi. Bizdən əvvəlki və bizdən sonrakı nəsil bizim qədər əziyyət görmədi. Müharibə bizim gəncliyimizə düşdü. Həm xalq hərəkatı, həm də müharibə bizim nəsildən, həmyaşıdlardan çox şey aldı. Mən belə düşünürəm ki, xalq hərəkatı, torpaqların azadlığı uğrunda mübarizə adlı məfhumlar konkret adamların alnına yazılmış işlərdir. Millətin millət olma prosesində mütləq seçilmiş insanlar iştirak edir. Gözümü açanda özümü proseslərin içində gördüm. Yusif Səmədoğlu, İsmayıl Şıxlı, Vaqif Səmədoğlu, Xəlil Rza, İsmayıl Şıxlı və adını hamımızın bildiyi ziyalılar bizə yön verirdi. Ən böyük qələm adamları xalq hərəkatında idi. Mənim mənsub olduğum nəsil gözünü dünyaya ən millətçi şeirlərlə açmışdı. 1987-ci ildə Ukraynada hərbi xidmətdə idim. Məmməd İsmayıl "Gənclik" jurnalında Bəxtiyar Vahabzadənin "Gülüstan" poemasını çap etmişdi və qardaşım həmin jurnalı sovqatın içində mənə göndərmişdi. Mən qaravulda o poemanı əzbərləmişdim. Bundan əlavə Bəxtiyar Vahabzadənin "Ana dili" şeirini də əzbər bilirdim..."- söyləyir.

Davranışında mehriban və rahat olduğundan ünsiyyətdə çox yaxşıdır. Onu aldatmaq mümkün deyil, necə deyərlər, ağıllı və duyuq adamdır. Yoldaşlıqda pul xərcləməkdən çəkinmir. Qeybətdən çox uzaqdır, sözü üzə deməyi bacarır. Bu da ətraflarındakı insanları təsirləndirsə də, bəzən kimlərinsə xoşuna gəlmir...

Deyir ki:- “Gözümü açıb saz eşitmişəm, şeir eşitmişəm. Həm də çox yaxşı şeirlər eşitmişəm. Mənim sevdiyim çox şair olub. Orta məktəbdə əlimə keçən hamını oxumuşam. Məni tutan bütün şeirləri əzbərləmişəm. Amma şeir adına uçunduğum Səməd Vurğun olub. Hüseyn Arif, Əli Kərim, Eldar Baxış, Ramiz Rövşən, Şaiq Vəli, Akif Səməd, Murad Köhnəqala və Məmməd İlqar- bunların hər biri ustaddı. Amma sənətdə Məmməd İsmayılı məhək daşı hesab edirəm. Onu da deyim ki, hamının ən çox üz tutacağı ən böyük ustad Abbas Tufarqanlını hesab edirəm. O, sadəcə, dəhşətdir..."

...Bəli, onun xüsusiyyətləri arasında dürüstlük, sədaqət və cəsarət önəmli yer tutur. Verdiyi sözə sadiq qalır və yalandan zəhləsi gedir. Həyatına nizam-intizam gətirmək və ətrafdakı insanları təşkilatlandırmaq onun təbii qabiliyyətlərindən biridir. Maliyyə məsələlərində bacarıqlı və analitik təfəkkürə sahibdir. Və çox qəribədir ki, heç vaxt mövcud şəraitə boyun əymir və çətinliklərə iradə ilə qalib gəlməyi bacarır...

“Keşkə istedadı olan hər bir insanın - şairin, yazı-pozu adamının normal işi-gücü olaydı. İşləyib həm ailəsini dolandıra, həm də canı ağrıyanda müalicəsinə pis-yaxşı dava-dərman yetirə biləydi və kimsədən də asılılığı olmayaydı. Axı, bu yazığın ömrü-günü ən xırda məişət qayğılarının əlində əriyib itir. Gözünün odunu töküb ortaya çıxartdığı yazı-pozusundan qazandığı da ağlara qalmasın. Gözünü açıb-yumunca əlinə gələn qəpik-quruşun hardan gəlib hara getdiyini də bilmir. Qarşısında isə iki yol qalır: ya yuxarılara boyun əyməlisən, ya da mərdi mərdanə ömür sürməlisən. Birinci yola gedənlər çox olsa da, getməyənlər də olur. Və nə yaxşı ki, belələri var. Yoxsa, məmləkətin halı lap fəna olardı. Az-çox insanlarımızda milli adına nəsə qalıbsa, onlara borclu olmalıyıq. İkinci yol isə kimlərə ağız açmaqdan, kimlərinsə mərhəmətinə sığınmaqdan keçir. İnandırım sizi, heç bir istedadlı adam istəməz bunu etsin. Amma, "ehtiyacın qəhrəmanı da qul etdiyi" barədə həqiqətin yalan olduğunu bu ölkədə neçə nəfər sübut etməyi bacarıb? Rəhmətlik Vurğun Əyyub kimi...”- söyləyir.

O, həm də çalışqanlığı ilə seçilir, bacarıqlı olması və müşahidə qabiliyyəti ilə fərqlənir. Olduqca diqqətlidir, ətrafdakı detallara xüsusi dəqiqliklə yanaşır və hər şeyi ən xırda təfərrüatına qədər araşdırmağı xoşlayır. Bir sözlə, sosial, istiqanlı və təşkilatçılıq qabiliyyəti yüksək olan insandır. Ona görə də cəmiyyətdə özünə hörmət və diqqət çəkməyi bacarır. Və bu diqqətdən zövq alır. Bir də ki, xarici görünüşünə və geyimlərinə böyük əhəmiyyət vermək onun şakərlərindən biridir...

Deyir ki:- “Hərə poeziyada öz istədiyini axtarıb, tapmaq istəyir. Aşiqlər sevgi şeiri gəzir, kimsə vətənpərvərlər ritorika və pafos dolu tribun şeirləri eşitmək istəyir, dərdli adamların gözü kədər poeziyasını axtarır, həyatın dərin qatlarına varmaq istəyən kəslər isə şeirdə fəlsəfi çalar gəzir. Əgər arzuladığına çata bilibsə, deməli, qarşındakı şeirdir. Poeziya da əslində elə budur. Ümumiyyətlə, şeir maraqlı və həddən ziyadə qəribə bir nəsnədir. Elə şeir var, onu bərkdən oxumaq olmaz, hətta öz içində belə pıçıltıyla söyləməlisən. Elə şeir var, hayqırmalısan, yavaş desən, əzəməti itər. Həm də adamlar kimi, məclislər də rəngarəng olur. Hər adamın yanında hər şey danışılmaz. O ki qala şeir ola. Hətta demək məcburiyətində qalınsa belə, məqama uyğun şeir söyləməlisən. Çünki "zövqlər dartışılmaz" məntiqi burada yerinə düşür...”

...Onun haqqında söylədiklərim, bəlkə də zərgər dəqiqliyi ilə alınmadı, amma Azərbaycan poeziyasının qədri bilinməli “ZƏR”-lərindən biri olduğuna əminəm. Bu günlərdə şair Ehtiram İlhamın 57 yaşı tamam oldu. Onu bu münasibətlə təbrik edir, möhkəm can sağlığı, yaradıcılıq uğurları arzulayırıq...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.01.2026)

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Şəhər qışda başqa cür nəfəs alır. Küçələr daralır, sanki binalar bir az da yaxınlaşır bir-birinə. Asfaltın üzərində qalan ayaq səsləri tez itir, çünki soyuq səsi udur. İnsanlar addımlarını sürətləndirir, amma tələskənlik onları bir-birinə yaxınlaşdırmır, əksinə, aralarındakı görünməz məsafəni daha da artırır. Bu şəhərdə hər kəs istilik axtarır, amma heç kim bunun nə olduğunu dəqiq bilmir.

Avtobus dayanacaqlarında insanlar çiyin-çiyinə dayanır, lakin baxışlar toxunmur. Hər kəsin gözü ya telefon ekranındadır, ya da boşluqda donub qalmış bir nöqtədə. Soyuq əlləri ciblərə salmaqla isinmək olmur, çünki üşüyən təkcə bədən deyil. Üşüyən bir az da sözlərdir, yarımçıq qalan cümlələrdir, deyilməyən suallardır.

Şəhər işıqlıdır, amma isti deyil. Vitirinlərdə sarı işıqlar yanır, kafelərin pəncərələrindən buxar qalxır, lakin bu istilik küçəyə çıxmır. Şüşə arxasında qalan hər şey yad təsiri bağışlayır. Orada gülən insanlar sanki başqa bir şəhərin sakinləridir. Bu şəhərin öz sakinləri isə paltolarına bürünüb küləyin istiqamətinə uyğun addımlayırlar.

İstilik bəzən bir səs olur. Yolda kimsə telefonla danışanda, yad bir səmimiyyət qulağa dəyir. Bəzən də bir qoxudur — köhnə çörək, yaş odun, nəm divar qoxusu. Bu xırda detallarda insan özünü tapır, çünki böyük şeylər artıq inandırıcı deyil.

Şəhərin pəncərələri axşamlar eyni vaxtda işıqlanır. Hər pəncərə bir həyatdır, amma pərdələr arxasında qalan həyatın səsi çölə çıxmır. Kimsə televizoru açır, kimsə işığını söndürür, kimsə sadəcə divara baxır. Şəhər bu baxışların ağırlığını daşıyır.

Uşaqlar küçədə əvvəlki kimi oynamır. Onların səsi azalıb, gülüşləri qısalıb. Şəhər böyüdükcə uşaqlıq daralır. Parklar var, amma orada sükut daha çoxdur. Skamyalar boşdur, çünki insanlar dayanmağa qorxur. Dayansalar, hiss edəcəklər.

Böyüklər isə hiss etməmək üçün tələsir. İşə, evə, görüşə. Hər yerə çatırlar, amma özlərinə yox. Şəhər bunu bilir və susur. Çünki şəhərlər də insanlar kimi hər şeyi deməyi bacarmır.

Qış axşamları ən uzun düşüncələri doğurur. Küçə lampalarının altında kölgələr uzanır, insanlar öz kölgələrini keçə bilmir. Hər kəsin içində bir istilik xatirəsi var — bir səs, bir toxunuş, bir cümlə. Amma xatirələr isinmir, sadəcə yadına salır.

Bu şəhərdə istilik tapmaq üçün pəncərədən pəncərəyə baxmaq kifayət etmir. Bəzən bir kənar söz, bir təsadüfi baxış, bir səssiz başa düşmə lazımdır. Amma bunlar nadir hallarda baş verir.

Şəhər yorğundur. İnsanların üzündəki ifadələr bir-birinə bənzəyir. Yorğunluq fərdilikdən daha güclü olub. Hər kəsin problemi özünə böyükdür, amma başqasına görünməzdir.

Axşamlar şəhər bir az da ağırlaşır. Küçələr boşalır, səslər azalır. Qalan sükut isə tam sakit deyil. O, içində minlərlə düşüncə daşıyır. Şəhər bu düşüncələri saxlayır, amma cavab vermir.

İstilik bəzən evdə də tapılmır. Divarlar soyuqdur, otaqlar geniş, səslər əks-səda verir. İnsan öz səsini tanımır. Sanki bu evdə kimsə çoxdan danışmayıb.

Bu şəhər heç kimdən böyük istilik tələb etmir. Sadəcə kiçik bir diqqət, qısa bir dayanma, tələsmədən deyilmiş bir cümlə kifayətdir. Amma bunlar ən çətin olanlardır.

İnsanlar şəhəri dəyişdirdiklərini düşünürlər, amma əslində şəhər insanları formalaşdırır. Onların gedişini, baxışını, susmağını. İstilik azaldıqca, məsafələr artır.

Şəhər qışda özünü daha açıq göstərir. Çünki soyuq yalanı sevmir. Kim nədirsə, elə də qalır. İstilik axtaranlar isə hələ də axtarır.

Bəlkə də istilik tapılacaq bir şey deyil. Bəlkə o, yaradılmalıdır. Amma bu artıq şəhərin yox, insanların işidir.

Şəhər gözləyir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.01.2026)

Heyran Zöhrabova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Növbəti ekspress-sorğudayıq. Sualımız belədir: “Ən çox kim olmağı sevirik?”

Həyatımız boyu müxtəlif kimliklərə bürünürük. Kimi üçün valideyn – ata və ya ana, kimi üçün bacı və qardaş, kimi üçün həyat yoldaşı, kimi üçün övlad, kimi üçün dost, kimi üçün isə tanış oluruq. Bir çox kimliyimiz olur: yazıçı, müəllim (peşə kimliyi), oxucu, rəhbər, işçi, tələbə. Amma bəs özümüz ən çox kim olmağı sevirik?

FARİZ ƏHMƏDOV

Hədsiz düşündürücü sualdır, elə deyilmi? Həm də çox sadə. Fəqət bu sual verilən kimi içimizdə tələsik bir cavab formalaşır: “Özümüz.” Elə bil bu cavabla vicdanımızı sakitləşdirir, özümüzə haqq qazandırırıq.

Əşi, bəsdirin siz Allah! Biz nə zaman özümüz olduq və yaxud olmağa çalışdıq ki? Məsələ burasındadır ki, insan ən çox məhz bu cür suallardan qaçır. Çünki bu sual cavab istəmir, üzləşmə tələb edir.

Məncə, bu sual olduğumuz mühitə görə dəyişir. Necə? İzah edim. Birinə pislik  ediriksə şeytan, digərini seviriksə mələy oluruq. Beləcə, nəyi seviriksə, onu tərifləyir, bizdə olmayanı pisləyirik.

Düşünün, əlimizdə “Mercedes” markalı avtomobilimiz var və dostumuz “Audi” almaq istəyir. Biz “Audi”ni görmədən, minmədən elə pisləyirik ki, elə bil vaxtilə bizi yolda qoyub və ya şəxsi istifadəmizdə olub. Hər kəsə öz sürdüyümüz maşını tövsiyə edir, taxdığımız saatı tərifləyir, istifadə etdiyimiz ətri məsləhət görürük.

Əslində, hər birimiz bir az yalançıyıq və kim olduğumuzu bilirik. Ancaq nə edək ki, saxta təriflərə ehtiyacımız var. Doğrudanmı biz özümüzük? Yoxsa illər boyu öyrəndiyimiz rolların, qorxuların, maraqların və gözləntilərin cəmiyik?

İnsan bəzən o qədər “olmalı olduğu” şeylər arasında qalır ki, çaşqınlıqdan ayıla bilmir. Buna görə də mütəmadi olaraq cəmiyyət bizdən uyğunlaşma, mühit maska, münasibətlər isə rol gözləyir. Bu qarmaqarışıqlığın içində isə “mən” anlayışı tədricən silinir, bulanıqlaşır və formasını dəyişir.

Gələk əsas məsələyə! Əslində insan kim olmağı yox, kim olmağın ona daha sərfəli olduğunu düşünərək hərəkət edir. Yəni bir var həyatda kimsə olmaq, bir də var çıxarlar üçün cilddən-cildə girmək.

İnsana ən çox təsir edən amil mühitdir. Mühit dəyişdikcə xarakter də dəyişir. Bir yerdə sakit və xoşbəxt olan insan başqa bir mühitdə aqressiv və pessimist ola bilir. Bu dəyişkənlik çox zaman uyğunlaşma kimi izah olunur, amma əksər hallarda bu, özündən qaçmağın başqa adıdır.

Heç kim deyə bilməz ki, birini aldatmaq istəyəndə dürüst olur. Elə ustalıqla səmimiyyət nümayiş etdiririk ki, şeytan belə bizə paxıllıq edir. Sözlərimiz ölçülü, davranışlarımız nəzakətli olur. Təbii ki, altında yatan məqsəd saf deyil.

Bizi tanıyanların yanında özümüzü daha yaxşı, daha fədakar, daha mərhəmətli göstərməyə çalışırıq. Halbuki bu keyfiyyətlərin hamısı sadəcə həmin an üçün keçərlidir.

İnsan həm maddi, həm də fikir və dünyagörüşü baxımından nəyə sahibdirsə, onu müdafiə edir. Özünün inandığı fikir ən doğru, seçdiyi yol ən düzgün, atdığı addım nümunəvi və verdiyi qərar ən məntiqli görünür. Onun düşüncəsində başqasının seçimi qəbulolunmazdır.

Hər birimiz bilmədiyimiz, sınamadığımız şeylər haqqında qəti hökm veririk. Çünki insanın həqiqətə yox, əminlik hissinə ehtiyacı var.

Bəs biz nə zaman öz zəifliklərimizi görür və duyuruq?

səsini eşidib həqiqətlə üz-üzə qalanda anlayırıq ki, özümüzə nə qədər ziyan vurur və xəyanət edirik. Fəqət bu hal bizi daha da ehtiyatlı olmağa vadar edir.

Bəzən fiziki olaraq bir yerdə olsaq da, mənəvi olaraq heç yerdə olmuruq. Bu dağınıqlıq bizi daim yorsa da, biz bunu həyat norması kimi qəbul edirik. Çünki düşünmək qorxuludur! Düşünmək özün olmaq deməkdir.

Özün olmaq isə hər kəsin xoşuna gəlməmək riskini qəbul etmək və tək qalmaq deməkdir. İnsan tək qalmaqdan qorxur. Ona görə də davamlı olaraq maska taxır, rol oynayır. Zaman keçdikcə bu maska sanki üzünə yapışır və onu çıxarmaq demək olar ki, mümkünsüz olur. Elə buna görə də bizə özümüz yox, başqalarının gözündəki versiyamız daha inandırıcı gəlir.

Gəlin kiçik bir eksperiment aparaq: Günün sonunda hərəmiz öz otağımıza girib güzgünün qarşısında dayanaq. Diqqətlə özümüzə, daha doğrusu, güzgüdəki adamın gözlərinin içinə baxaraq qərar verək:

Biz həqiqətən özümüz olmağı sevirik, yoxsa özümüz olmadığımız halda rahat yaşamağı? Şübhəsiz ki, bu sualın cavabı hər kəs üçün fərqlidir. Mənim cavabım isə budur: Ən çox başqaları yox, özüm olmaqla məşğulam.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.01.2026)

Nəsibə Nəsib (Məmmədova), ARDA Şirvan filialının direktoru. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

(Qazıməmməd Maarif Şöbəsinə aid bir arxiv sənədi əsasında dil, ad sistemi, arxiv dili və bölgə idarəçiliyinin incələnməsi)

XX yüzilin əvvəlləri Azərbaycan tarixində türkçülük ideyasının ədəbi və publisistik müstəvidə olduğu kimi, maarif, idarəçilik və rəsmi sənəd dili səviyyəsində də formalaşıb tətbiq edildiyi önəmli bir mərhələdir. Bu dönəmə aid arxiv sənədləri milli ideologiyanın gerçək ictimai praktikada necə təzahür etdiyini öyrənmək baxımından dəyərli qaynaqdır.

İncələnən sənəd köhnə ərəb qrafikalı Azərbaycan türkcəsində tərtib edilmiş, Qazıməmməd Maarif Şöbəsinə aid rəsmi qeydiyyat dəftəridir. Sənəd türkçülüyün bölgəiçi, maarifçi və institusional səviyyədə mövcudluğunu əyani şəkildə əks etdirir.

Araşdırılan material hazırda Şirvan Regional Dövlət Arxivində qorunur və Qazıməmməd (indiki Hacıqabul) bölgəsi ilə bağlıdır. Şirvan arxivi bölgənin yerli idarəçilik, maarif və ictimai həyatına dair zəngin sənəd fonduna malikdir. Qazıməmməd bölgəsi XX yüzilin əvvəllərində maarifçilik təşəbbüslərinin və milli düşüncənin bölgələrə yayılmasında önəmli rol oynayıb. Sənədin məhz Maarif Şöbəsinə aid olması türkçülüyün əsas dayaqlarından biri olan ana dilində təhsil və milli şüurun formalaşdırılması siyasətinin yerli səviyyədə sistemli şəkildə həyata keçirildiyini göstərir.

Sənəd üzərində öncə “1922” tarixinin yazılması, sonradan isə bu rəqəmin “1920” olaraq düzəldilməsi xüsusi elmi önəm daşıyır. Bu düzəliş sənədin Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətindən sonrakı, lakin sovet idarəçilik mexanizmlərinin hələ tam oturuşmadığı keçid mərhələsində tərtib edildiyini göstərir.

1920-ci il tarixinin saxlanılması təsadüfi xarakter daşımır. Bu fakt Cümhuriyyət dönəmində formalaşmış milli idarəçilik və maarifçilik xəttinin hələ də regional səviyyədə yaşadığını sübut edir. Beləliklə, sənəd ideoloji baxımdan sırf sovet məzmunlu olmayıb, Cümhuriyyətin türkçü–maarifçi irsini daşıyan keçid mərhələsinin məhsuludur.

Arxiv dili xalqın özünüifadəsi kimi

Bu sənəddə istifadə olunan dil, necə deyərlər, yalnız texniki qeydiyyat vasitəsi deyil. Arxiv dili burada xalqın özünü necə dərk etdiyinin, öz sosial münasibətlərini və idarəçilik modelini necə qurduğunun yazılı ifadəsidir. Xalq öz adını, dilini, düşüncə tərzini və ictimai münasibətlərini arxiv sənədi vasitəsilə tarixə köçürür.

Sənəddə işlədilən “camaat”, “xidmət”, “məbləğ”, “cəmi”, “adları dəftərə alındı”, “ad və vəzifə”

kimi ifadələr rus və ya fars bürokratik üslubundan uzaq, dini və milli dil düşüncəsinə söykənən terminologiyanı əks etdirir. Bu fakt türkçülüyün əsas prinsipinə – milli dilin rəsmi statusuna uyğun gəlir. Burada arxiv dili ideoloji baxımdan neytral qalmayıb, milli kimliyin daşıyıcısı kimi çıxış edir.

Ad sistemi və milli identiklik

Sənəddə şəxslər ad, ata adı modeli ilə yazılıb; ruslaşdırılmış soyad formalarına (–ov/yev) rast gəlinmir. Bu fakt türkçülük baxımından önəmli bir göstəricidir.

Qazıməmməd Maarif Şöbəsinin sənədində yazılmış adlar:

 1. Həsən bəy Məhəmməd oğlu

 2. Əliqulu bəy Hüseyn oğlu

 3. Mehdi ağa Əli oğlu

 4. Əhməd bəy Qasım oğlu

 5. Musa ağa İsmayıl oğlu

 6. Kərbəlayi Rza Məşədi Əli oğlu

 7. Süleyman bəy Hacı Abbas oğlu

 8. Yusif ağa Məmmədtağı oğlu

 9. Mirzə Əbdülkərim Əliqulu oğlu

 10. Qurbanəli bəy Əhməd oğlu

Bu adlar fərdləri tanıtmaqla yanaşı, bütöv bir mədəni və dünyagörüş modelini təmsil edir. Adlarla yanaşı işlədilən bəy, ağa, mirzə kimi titulların qorunması sovet ideologiyasının bu mərhələdə hələ tam üstünlük qazanmadığını göstərir.

Adların semantik yükü də ideoloji anlam daşıyır. Məsələn, Əliqulu adı türk–islam mədəniyyət sintezinin ifadəsidir; Həsən, Mehdi kimi adlar isə əxlaqi və dini dəyərlərin (o dönəmdə) milli kimliyin, belə demək olarsa, bir tərkib hissəsinə çevrildiyini göstərir. Bu fakt türkçülüyün islamla təzadda olmadığını, bəlkə onu milli kimliyin dayaqlarından biri kimi qəbul etdiyini göstərir.

Maarif Şöbəsi və türkçülüyün institusional təzahürü

Sənədin Qazıməmməd Maarif Şöbəsinə aid olması türkçülüyün maarif sahəsində gerçək, praktik tətbiqini göstərir. Maarifçilik türkçülük ideologiyasının əsas sütunlarından biri olub. Ana dilində təhsilin bölgə səviyyəsində təşkil olunması milli şüurun formalaşmasına xidmət edib.

Beləliklə, Qazıməmməd Maarif Şöbəsinə aid bu sənəd ən azı 5 özəlliyə görə, öz dönəmində türkçülüyün birbaşa yazılı qaynağ kimi çıxış edir:

 1. Rəsmi dilin Azərbaycan türkcəsi olması;

 2. Milli ad və ata adı sisteminin qorunması;

 3. Maarif strukturu içində tətbiq edilməsi;

 4. 1920-ci il tarixinin saxlanılması;

 5. Şirvan Regional Dövlət Arxivində orijinal formada qorunması.

1920–1922-ci illərə aid, Şirvan Regional Dövlət Arxivində saxlanan və Qazıməmməd Maarif Şöbəsinə məxsus bu sənəd Azərbaycan türkçülüyünün dil, maarif, arxiv dili və bölgədə idarəçilik səviyyəsində gerçək, sənədləşmiş təzahürlərini əks etdirən bir qaynaq sayıla bilər. Arxiv dili burada xalqın özünüifadə forması kimi çıxış edir və milli kimliyin yazıda qorunduğunu aydın şəkildə göstərir. Bu sənəd türkçülüyün bir ideya olmasının yanında, həmçinin yaşanmış və sənədləşmiş tarixi gerçəklik olduğunu göstərir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.01.2026)

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi. “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

Vüsal Oğuz (Vüsal Dünyabir oğlu Əlfiyev) Azərbaycanın  şimal-qərb bölgəsinin tanınmış qələm sahiblərindən biri, ədəbiyyatımızın istedadlı təmsilçilərindəndır. O, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Oğuz bölməsinin (Oğuz, Qəbələ və İsmayıllı) sədridir.

Oğuz ədəbi mühitinin sayılıb-seçilən qələm adamlarından olan Vüsal Oğuz 1977-ci ildə rayonun qədim kəndlərindən olan Xaçmazda anadan olmuşdur. Kənddəki bir saylı orta məktəbi bitirmiş, Gəncə Dövlət Universitetində təhsil almışdır. İxtisasca tarixçidir. Hazırda bir zamanlar təhsil aldığı məktəbdə işləyir.

Bədii yaradıcılığa 10-11 yaşlarından başlamışdır. Mətbuatda ilk şeiri 11 yaşında dərc olunmuşdur.

Çoxlu sayda nəsr əsərlərinin və şeirlərin müəllifidir. İlk kitabı 2006-cı ildə çap olunmuş “Qayıdaq ötən günə” adlı şeir kitabıdır. 2018-ci ildə “Sonuncu sovqat” adlı hekayələr kitabı işıq üzü görüb. Hekayələri və şeirləri müxtəlif almanaxlatrda, mətbuat orqanlarında və sosial şəbəkələrdə ardıcıl çap olunur.  

Bir neçə almanaxın tərtibçisi, bir çox kitabların redaktorudur. Şeir və hekayələri Rusiyada, Mərkəzi Asiyada və Türkiyədə dərc olunmuşdur. Növbəti kitabları çap ərəfəsindədir.

V.Oğuz 2017-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. O həm də DGTYB və ASKEF-in üzvüdür.

2017-ci ildən də AYB-nin Oğuz bölməsinin (Oğuz, Qəbələ və İsmayıllı) sədridir. Oğuz, Qəbələ və İsmayıllı rayonlarında keçirilən ədəbi-bədii tədbirlərin əsas təşkilatçılarından və aktiv üzvlərindəndir. Respublika miqyaslı təbirlərin də fəal iştirakçılarındandır.

 Ədəbiyyat sahəsindəki fəaliyyətinə görə 2019-cu ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin xüsusi təqaüdünə layiq görülmüşdür.

Vüsal Oğuz ədəbi yaradıcılığında milli düşüncəyə, milli ənənələrə sadiq qalan yazıçılardandır.

Şeirlərində ətraf aləmə baxışı son dərəcə subyektiv və duyğusaldır. Şeirlərin üslubu şairin qapıldığı duyğu aləminə, təbiətə, hadisəyə baxış tərzinə uyğundur. O, insana məxsus duyğuları, hərəkəti təbiət ünsürlərinin, çiçəklərin, real varlıqların üzərinə köçürməkdə ustadır. Onun şeirlərində   əsas diqqət sözlərin hissi çalarına cəlb olunur. K.Koduell deyirdi ki, şeirdə əsas cəhət affektiv (hissi) cəhətdir və bu da sözlərlə assosiasiya olunur. Bunları şairin “Bilməz”, “Ayrılaq”, “Anladıq ki…”, “Bu payız da əvvəlkinin tayıdır”, “Arası”, “Düzəlməz bu dünya, düzəlməz daha”  və digər şeirlərində aydın görmək mümkündür. Bu əsərlərdə yazıçı intellekti həyati məsələlərə yeni təfəkkür prizmasından baxmaqla  yaddaşı hərəkətə gətirən nəsnə kimi çıxış edir.

Yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi, Vüsal Oğuz həm də hekayələr müəllifidir. O, maraqlı təhkiyə üslubuna malik, fikrin sistemli və obrazlı ifadəsinə önəm verən yazıçıdır. Həyat həqiqətlərini, real dünyamızın problemlərini hekayələrində uğurla əks etdirir, oxucusunu düşündürən hekayələr yazır.

Şair, publisist və ədəbiyyatşünas, “Manera.az” ədəbi-mədəni saytının redaktoru, Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyi İdarə Heyətinin üzvü, AMEA Şəki Regional Elmi Mərkəzinin ədəbi-mədəni mühit, folklor və etnoqrafiya şöbəsinin elmi işçisiTural Adışirin  “Vüsal Oğuzun hekayələrinə bir nəzər” məqaləsində yazır: “V.Oğuzun hekayələrində cəmiyyətin obrazı, zamanın adi və qeyri-adi qəhrəmanları, insanların sosial, psixoloji durumu əks olunur, hər bir hekayəsi maraqlı quruluşu, dil-ifadə səlisliyi, ideya məzmunu ilə seçilir. Yazıçı hekayələrində hadisələrə tutarlı münasibət göstərir, ciddi mətləblərə - milli-mənəvi köklərə bağlanan məsələlərə vətəndaş mövqeyindən yanaşır. Mövzu müxtəlifliyi, təhkiyə şirinliyi, humanizm onun hekayələrini oxunaqlı edən əsas şərtlərdəndir...Vüsal Oğuzun hekayələri təkcə mətn hadisəsi kimi dəyər qazanmır, onun gücü milli düşüncəyə, milli kimliyə bağlılığı ilə daha çox seçilir. Bu hekayələr milli yaddaş hadisəsi kimi ərsəyə gələn, millilik konsepsiyasına əsaslanmaqla müasir Azərbaycan prozasını yeni bədii düşüncə arxetipində zənginləşdirən yaradıcılıq nümunələridir”. Bunları yazarın "Bir dəfə Xınalıqda", "Çağrılmamış şaxta baba", "Ovçu və qartal", "Dostluq", "Nisyə", "Ana muğamatı", "Kredit", "Əyalət şairinin bir günü", “Sonuncu sovqat” və başqa hekaylərində aydın hiss etmək və duymaq mümkündür. 

Sonda hörmətli yazarımıza yeni yaradıcılıq uğurları arzulayır və onun bir neçə şeirini möhtərəm oxuculara təqdim edirik.

               B i z i

Keçdi bu sevginin o bahar çağı,
Axtarır bu eşqin payızı bizi.
Daha məhəbbətin günəşi batıb,
Üşüdür həsrətin ayazı bizi.

Çiçəyin gözündən şehi içərdik,
Görüşdə deməyə sözlər seçərdik.
Bir zaman ümmanlar üzüb keçərdik,
Qorxudur çayların dayazı bizi.

Nə sən o sənsən, nə də mən o mən,
Kəsdi yolumuzu tufan, boran, çən.
Vaxtsız düşüb saçımıza yaman dən,
Tapıbdır rənglərin bəyazı bizi.

                Bilməz

Sevənlər Məcnunam, Kərəməm deyir,

Hər sevgi ocağı pir ola bilməz.

Tərlan oylağında sarın nə yeri,

Araz ha kükrəyə Kür ola bilməz.

Dünya yaxşı yaman seçən ələkdir,

Yaltağın tərifi hiylə kələkdir.

Dava meydanında hünər gərəkdir,

Hər oğul sandığın “ər” ola bilməz.

Döz dərdə, nə sızla, nədəki ağla,

Nə bir yamanlıq et, nə sinə dağla.

Dostun da dostu var, yadında saxla,

Xəlvətdə desən də sirr ola bilməz.

Vüsal , zirvələrdən qoy gəlsin səsin,

Sevincin çağlasın, qəmin dinməsin.

Elin hörmətini qazanan kəsin,

Koması başına dar ola bilməz.

                    Ayrılaq

Ayrılaq çəkməyək bu qədər zülüm,
Ayrılaq elə bil heç sevməmişik.
Biz necə qovuşa bilərik gülüm,
Biz ki doğulandan ayrı düşmüşük.

İnanma yenidən gələm həvəsə,
Dönməmçün bir adı zəng bəs eylər.
Bu eşqin rəsmini çəkmək istəsə.
Rəssama bir qara rəngi bəs eylər.

Gör neçə fəsili vermisəm bada,
Ümüdlə özümü aldatdım hər gün.
İlk görüş yerindən üzr istə, ya da,
Qaçaq o yerlərdən düşək didərgin.

Əzəldən beləydin hissiz . duyğusuz,
Qayıtma, yerini kimsə tutacaq.
Gələndə ömrümə gəldin heç nəsiz,
Gedirsən xatirə apar bir qucaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.01.2026)

Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Üstündə "sənin üçün" yazılmayan bir qapıya baxıb dayandınızmı? Məsələn, şəhərin köhnə bir binasında, çərçivəsi boyanmış, yaşmağı yox, öz ağırlığı altında bir qədər əyilmiş bir qapı. Onu nə açıq, nə də bağlı adlandıra bilərsiniz. Sadəcə, orada dayanır. Və siz də onun qarşısında. Mənim bütün həyatım belə qapıların qarşısında keçib. Onları açmaq lazım deyildi. Onları izləmək kifayət idi. Çünkü hər qapı, açılmamış bir həyat kimi, içində bütün ehtimalları saxlayır. Açılan qapı isə ölüdür, artıq bir seçim deyil, bir reallıqdır.

 Bu qapılar məni heç vaxt yanıltmadı. Yanıldan, onların arxasında nə olduğunu deyə bildiyini iddia edən insanlar oldu. "Bu qapı səni xoşbəxt edəcək," dedilər. "Bu qapı səni varlı edəcək" dedilər.  Amma mən baxdığım hər qapının üzərində görünməz bir yazı oxudum: "Səni olduğun yerdən başqa yerə aparacam. Və bəlkə də, geri qaytarmayacam."

Ona görə də mən çox yoruldum, dostum. Çünki məndən daim bir qapını itələməyim istənir. Amma mən bilirəm ki, itələdiyim an, o qapının sehrli ehtimalları yox olacaq və onun əvəzində sadəcə... Sadəcə bir otaq alacam. Otaqlar isə məni həmişə darıxdırıb. Beləliklə, mən qərar verdim. Əgər bu bir oyundursa, mən öz qaydalarımla oynayacam. Mən açılmayan qapıların filosofu olacam. Onların sakit, azad edilməmiş potensialının tərəfdarı olacam. Çünki həqiqətən azad olan yeganə şey, hələ baş verməmiş olandır. Bu, qapıların qarşısında keçən bir həyatın qeydləridir. Və bəlkə də, siz də öz qapınızın qarşısında dayanıb, onu açmamağın ləzzətini kəşf edəcəksiniz.

  Hər gün qarşılaşdığım, heç açmadığım qapılardan danışacam. Mənim həyatım, bu qapıların qarşısında vaxt itirməkdən ibarətdir. Kimisi şüşəli, içərisində işıqlı ofislər və gülümsəyən insanlar görünür. Kimisi küçəyə açılan, lakin üstündə "Çıxış" yazan, amma açıldıqda yenə küçəyə aparan qapılardır. Kimisi də heç vaxt açılmayan, sadəcə divarda bir cızıq kimi qalan, lakin mənim bütün diqqətimi cəlb edən qapılardır. Mən onların qarşısında dayanıram. Əlimi dəymirəm. Sual verirəm özümə ki,"bu qapını açsan, həqiqətən bir yerə apararmı? Yoxsa başqa bir qapının qarşısına qoyarmı?" Bu, sonsuz bir "şübhə qumarı"dır. Və mən hər dəfə uduzuram. Çünki açmıram. Sadəcə dönüb, gəldiyim yola geri gedirəm. İnsanlar mənə deyir, "niyə açmırsan?" Mən də onlara baxıb düşünürəm, "siz nə əmin insanlarsınız ki, qapını düşünmədən itələyirsiniz. Heç qorxmursunuz ki, arxasında heç nə olmasın? Və ya daha pisi, hər şey olsun?"

Axı bütün həyat bir qapı oyunudur. "Ailə" qapısı, "karyera" qapısı, "sevgi" qapısı... Hamısı üzərində işıqlı işarələr var. Amma heç birinin üstündə "Buradan çıxış yoxdur" yazılmır. Bu, qayda pozğunluğu olardı.

 Mənim sevdiyim qapı isə fərqlidir. O, heç vaxt qapalı deyil, heç vaxt tam açıq da deyil. Yarımçıq qalıb. Onun arasından küçənin səsi, işığı, havası gəlir. Amma o, nə içəri, nə də xaricidir. Mən tez-tez o qapının aralığında dayanıram. Əlimi yarığa qoyuram. Nə içəri girirəm, nə də bayıra çıxıram. Sadəcə orta yerdə dayanıram. Bu, mənim ən ləzzətli anımdır. Çünki heç bir qərar verməli deyiləm. Hər iki tərəfdən gələn təzyiqi eyni anda hiss edirəm və onlar bir-birini ləğv edir.

Bəlkə də hamımız belə qapıları sevirik. Ancaq cəsarətimiz çatmır. Çünki cəmiyyət bizə deyir: "Ya aç, ya bağla. Orta yol yoxdur." Amma ən böyük aldatma budur. Əsl azadlıq, elə o aralıqda qalmaq bacarığıdır. Yarımçıq qapı kimi olmaqdır. Nə tamamilə açıq, nə də tamamilə qapalı. Sadəcə, ehtimal kimi asılı qalmaq.

 Mən çox yorulmuşam, çünki hər kəs məni bir qapını açmağa məcbur edir. Amma mən bilirəm: hansınısa açsam, arxasında sadəcə başqa bir dəhliz və başqa bir qapı tapacam. Ona görə də mən yorulmuşam. Çünki bu oyunun qaydaları axmaqcadır. Mən isə qapıları sevirəm. Onları açmağı deyil. Onların olmağını sevirəm. Çünki qapı, həmişə başqa bir yerə aparan bir şey deməkdir. Və mən başqa yerə getmək istəmirəm. Mən elə burada, bu qapının qarşısında qalmaq istəyirəm.

 Amma bu da qaydaya sığmır. Qayda deyir ki, "Hərəkət et". Mən isə deyirəm, "Sakit dur." Və bu döyüşdə, ən çox mən yoruluram. Çünki mən qapıları hərəkət üçün deyil, sakitlik üçün sevirəm. Və bu dünyada heç kim buna dəymir. Və beləliklə, mən hələ də o qapının qarşısında dayanıram. Arxa fonda, dünyanın bütün digər qapıları cidd cəhdlə açılıb bağlanır. Cingiltilər, qapı dəstlərinin sıtıltıları, addımlar. Amma mənim qapım sakitdir. O, nə məni dəvət edir, nə də rədd edir. O, sadəcə imkan kimi mövcuddur. Və mən də onun qarşısında, həyatımın ən dərin sakitliyini tapmışam, hərəkətsizlikdəki azadlığı.

 Bəlkə də yorğunluğumun səbəbi, bütün bu digər qapıların səs-küyü idi. Onların tələsdirdiyi, "indi aç, sonra gec olacaq!" deyə fısıldadığı idi. Mən isə onlara qulaq asdım, amma itaət etmədim. Və bu, bir üsyançıdan daha çox yorur insanı. İndi fikirləşirəm, bəlkə də gerçək məskən, açılmamış qapının dərhal arxasındakı o boşluq deyil. Əsl məskən, onun qarşısındakı o bir neçə kvadrat santimetrdir. O yer ki, sən dayanırsan, nəfəs alırsan və heç bir qərar vermirsən. O, bütün yollara baxan, lakin heç birinə girməyən bir kəsişmədir.

 Beləliklə, mən burada qalıram. Yorğun, bəlkə. Amma yenə də öz yerimdə. Qapı isə qapı kimi qalır,  gözəl, tamamlanmamış, sonsuz.

 Və bəlkə də, bir gün, heç kim görmədən, onu bir qədər daha çox aralayacam. Yoxsa heç olmasa, aralıqdan baxmağa davam edəcəm. Çünki bəzən, getmək istədiyin yer, getməmək qərarıdır. Və dinclik də, hərəkət etməməyin cəsarətindədir.

Bu, son deyil.  Bu sadəcə, dayanmaqdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.01.2026)