Həcər Atakişiyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu günlərdə professor Bədirxan Əhmədovun 71 yaşı tamam oldu.Bu gün Bədirxan Əhmədovun yaşadığı 71 ildən danışarkən, onun zəngin elmi yaradıcılığına, Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının inkişafına verdiyi misilsiz töhfələrə bir daha nəzər salmaq xüsusi qürur hissi doğurur.

Onun fəaliyyəti yalnız fundamental elmi nəticələrlə məhdudlaşmır, eyni zamanda bir məktəb, bir düşüncə istiqaməti kimi özündən sonrakı nəsillərə yol göstərir. Bədirxan Əhmədovun alim kimi böyüklüyü ilə yanaşı, müəllim kimi missiyası da dərin hörmətə layiqdir. O, təkcə elmi bilikləri ilə deyil, həm də tələbələrinə aşıladığı ədəbiyyata sevgi, tənqidi düşüncə və elmi dürüstlük prinsipləri ilə yadda qalır. Bu baxımdan onun tələbəsi olmaq böyük şans və məsuliyyətdir. Mənim üçün də onun tələbəsi olmaq həyatımda mühüm iz buraxan, dünyagörüşümün formalaşmasına təsir edən dəyərli bir təcrübədir. Bu əlamətdar gündə hörmətli müəllimimə möhkəm can sağlığı, uzun ömür, yeni-yeni elmi uğurlar arzulayıram. Arzu edirəm ki, onun zəngin elmi fəaliyyəti bundan sonra da yetişdirdiyi tələbələr və yazdığı əsərlər vasitəsilə Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığına töhfə verməkdə davam etsin.

MÜASİR ƏDƏBİYYATŞÜMASLIĞIMIZDA

 BƏDİRXAN ƏHMƏDOV FENOMENİ

Müasir Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının inkişafında mühüm rol oynayan alimlərdən biri də Bədirxan Əhmədovdur. Onun elmi yaradıcılığı ədəbi-nəzəri fikrin zənginləşməsi, klassik və müasir ədəbiyyatın yeni baxış bucağından təhlili ilə seçilir. Ədəbiyyatın yalnız estetik hadisə deyil, həm də ictimai və mənəvi proses kimi dərkində Bədirxan Əhmədovun yanaşması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığı zəngin tarixi inkişaf yolu keçərək bu gün də dinamik şəkildə yenilənən, müxtəlif metodoloji yanaşmalarla zənginləşən bir elmi sahə kimi diqqət çəkir. Klassik irsin dərindən öyrənilməsi, müasir ədəbi prosesin izlənilməsi və bu iki istiqamətin qarşılıqlı əlaqədə təhlili ədəbiyyatşünaslığın əsas prioritetlərindən biri olaraq qalır. Xüsusilə müstəqillik dövründə milli ədəbi düşüncənin yeni mərhələyə qədəm qoyması, ədəbiyyata yanaşmada fərqli nəzəri modellərin tətbiqinə geniş imkanlar yaratmış, bu sahədə fəaliyyət göstərən alimlərin rolunu daha da artırmışdır. Müasir dövrdə ədəbiyyatşünaslıq artıq yalnız mətnlərin şərhi ilə məhdudlaşmır; o, eyni zamanda ədəbiyyatı sosial, fəlsəfi və mədəni kontekstlər daxilində araşdıran kompleks bir elmi istiqamət kimi çıxış edir. Bu baxımdan ədəbiyyatşünas alimlərin qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri milli ədəbi irsi qorumaqla yanaşı, onu yeni elmi yanaşmalar əsasında yenidən dəyərləndirmək, müasir oxucu üçün аktual etməkdir. Belə bir elmi mühitdə fərdi yaradıcılıq üslubu, orijinal metodoloji baxış və sistemli tədqiqat prinsipləri ilə seçilən alimlər xüsusi əhəmiyyət qazanır. Məhz bu kontekstdə Bədirxan Əhmədovun elmi fəaliyyəti diqqəti cəlb edir. Onun yaradıcılığı müasir Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının əsas inkişaf istiqamətlərini özündə əks etdirməklə yanaşı, bu sahəyə yeni metodoloji yanaşmalar gətirən mühüm hadisə kimi qiymətləndirilə bilər. Alimin tədqiqatlarında klassik ədəbi irslə müasir ədəbi prosesin vəhdətdə araşdırılması, ədəbiyyatın sistemli şəkildə təhlili və onun ictimai-mənəvi funksiyasının ön plana çəkilməsi xüsusi yer tutur. Bu baxımdan Bədirxan Əhmədovun yaradıcılığına “fenomen” kimi yanaşmaq təsadüfi deyil. Onun elmi irsi yalnız ayrı-ayrı problemlərin araşdırılması ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda bütövlükdə Azərbaycan ədəbi-nəzəri fikrinin inkişafına təsir göstərən konseptual yanaşmalar sistemi kimi çıxış edir. Alimin yaradıcılığında diqqət çəkən əsas cəhətlərdən biri ədəbi tənqidin sistemli və konseptual şəkildə aparılmasıdır. O, Azərbaycan ədəbiyyatının müxtəlif mərhələlərini araşdırarkən yalnız faktların sadalanması ilə kifayətlənmir, eyni zamanda onların daxili məntiqini, inkişaf dinamikasını və ideya-estetik xüsusiyyətlərini üzə çıxarır. Bu baxımdan onun tədqiqatları müasir ədəbiyyatşünaslıq üçün metodoloji əhəmiyyət daşıyır. Bədirxan Əhmədovun elmi fəaliyyətində klassik ədəbi irsin öyrənilməsi xüsusi yer tutur. O, klassiklərin yaradıcılığına müasir elmi metodlarla yanaşaraq onların əsərlərindəki dərin məna qatlarını açmağa çalışır. Bu yanaşma klassik ədəbiyyatın yalnız tarixi irs kimi deyil, həm də müasir dövr üçün аktual ideyalar mənbəyi kimi dərk edilməsinə imkan yaradır. Alimin diqqət yetirdiyi mühüm istiqamətlərdən biri də müasir ədəbi prosesin təhlilidir. O, çağdaş yazıçı və şairlərin yaradıcılığını araşdıraraq yeni ədəbi tendensiyaları müəyyənləşdirir, onların inkişaf istiqamətlərini elmi şəkildə əsaslandırır. Bu isə onun yaradıcılığını yalnız keçmişə yönəlmiş deyil, həm də bu günə və gələcəyə istiqamətlənmiş bir fenomen kimi səciyyələndirir. Bədirxan Əhmədovun ədəbiyyatşünaslıqda “fenomen” kimi dəyərləndirilməsi təsadüfi deyil. Bu, onun yalnız çoxşaxəli elmi fəaliyyətinin deyil, eyni zamanda ədəbiyyata yanaşma tərzinin yeniliyi ilə bağlıdır. O, ədəbiyyatı bütöv bir sistem kimi dərk edir və bu sistem daxilində fərqli elementlərin qarşılıqlı əlaqəsini üzə çıxarmağa çalışır. Bədirxan Əhmədovun elmi yaradıcılığı kifayət qədər genişdir və əsasən Azərbaycan ədəbiyyatının tarixi, nəzəriyyəsi və müasir ədəbi prosesin təhlilini əhatə edir. Onun əsərləri arasında monoqrafiyalar, elmi məqalələr və dərslik xarakterli nəşrlər xüsusi yer tutur. O, 2005-ci il dekabrın 7-də "Azərbaycan satirasının inkişaf problemləri (1920–1980-ci illər)" mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir. Yüzdən çox elmi, iki yüzdən çox publisistik məqalənin, 5 monoqrafiyanın, 2 kitabın müəllifi olan Bədirxan Əhmədov ölkə daxilində və xaricdə keçirilən onlarla Beynəlxalq elmi konfrans və elmi simpoziumların iştirakçısı olmuş (Türkiyə, Almaniya, Polşa və s.), məruzələr etmiş, məqalələri nüfuzlu xarici və ölkə elmi məcmuələrində dərc olunmuşdur. "Sabit Rəhmanın satirası" (1998), "Azərbaycan satirasının inkişaf problemləri" (2000), monoqrafiyaları onu Azərbaycanda satiraşünas alim kimi tanıtmışdır. "Bir istiqlal yolçusu" (2003) monoqrafiyasında ilk dəfə olaraq görkəmli ədəbiyyatşünas alim, Qorqudşünas, ədəbiyyat tarixçisi Əmin Abidin həyat və yaradıcılığını araşdırmışdır. Respublika prezidentinin sərəncamı ilə çıxan Əmin Abidin "Seçilmiş əsərləri" (2005, "Şərq-Qərb" nəşriyyatı) kitabının nəşri (əsərlərinin toplanması, tərtibi və Ön sözün yazılması) ona tapşırılmışdır. 1999-cu ildən Bakı Slavyan Universiteti və Xəzər Universitetində müxtəlif vaxtlarda Azərbaycan ədəbiyyatı, Ədəbi tənqid tarixi, Ədəbi proses və başqa fənlərdən mühazirələr oxumuşdur. Azərbaycan ədəbiyyatı və jurnalistikaya aid ona qədər proqram və metodik vəsait və dərs vəsaitlərindən müəllim və tələbələr istifadə edirlər. Bakalavr və magistrlər üçün 3 cilddə nəşr edilən "XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi" kitabları yüzilin ədəbi prosesini, inkişaf yolları və meyllərini özündə ehtiva edir. "XX yüzil Azərbaycan ədəbiyyatı; mərhələlər, istiqamətlər, problemlər" (2015) monoqrafiyası son illər Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının uğurlarından hesab olunur. Bədirxan Əhmədovun yaradıcılığı müasir Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında mühüm mərhələ təşkil edir. Onun elmi irsi həm nəzəri, həm də praktik baxımdan ədəbiyyatın öyrənilməsinə yeni imkanlar açır. Bu baxımdan onun fəaliyyəti yalnız bir alim kimi deyil, bütövlükdə milli ədəbi fikrin inkişafına xidmət edən mühüm bir fenomen kimi qiymətləndirilməlidir. Bütün qeyd olunanları ümumiləşdirərək demək olar ki, Bədirxan Əhmədovun elmi yaradıcılığı müasir Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının inkişafında yalnız mühüm mərhələ deyil, həm də istiqamətverici bir konseptual sistem kimi çıxış edir. Onun tədqiqatları ədəbiyyatın mahiyyətinə, funksiyasına və inkişaf qanunauyğunluqlarına yeni baxış gətirməklə yanaşı, milli ədəbi-nəzəri fikrin daha dərindən və sistemli şəkildə formalaşmasına zəmin yaradır. Alimin elmi fəaliyyətini səciyyələndirən əsas cəhətlərdən biri onun ədəbiyyata kompleks yanaşmasıdır. O, ədəbi prosesi yalnız tarixi ardıcıllıq çərçivəsində deyil, eyni zamanda ideya, estetik və sosial müstəvilərin vəhdətində araşdırır. Bu isə ədəbiyyatın bir tərəfdən bədii yaradıcılıq sahəsi, digər tərəfdən isə ictimai şüurun ifadə forması kimi dərk olunmasına imkan verir. Bədirxan Əhmədovun bu yanaşması müasir ədəbiyyatşünaslıqda inteqrativ metodun formalaşmasına və tətbiqinə mühüm töhfə kimi qiymətləndirilə bilər. Onun klassik ədəbi irsə münasibəti də xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Alim klassikləri yalnız keçmişin ədəbi faktı kimi deyil, daim yaşayan və hər dövrdə yeni mənalar qazanan bədii sistem kimi təqdim edir. Bu baxımdan o, klassik irsin müasir elmi interpretasiyasını verərək, ənənə ilə yeniliyin qarşılıqlı əlaqəsini üzə çıxarır. Bu yanaşma isə milli ədəbi yaddaşın qorunması ilə yanaşı, onun müasir dövrdə yenidən aktuallaşdırılmasına xidmət edir. Bədirxan Əhmədovun müasir ədəbi prosesə dair araşdırmaları da xüsusi diqqətə layiqdir. O, çağdaş ədəbiyyatın əsas meyillərini, estetik axtarışlarını və ideya istiqamətlərini elmi şəkildə təhlil edərək, bu prosesin daxili qanunauyğunluqlarını müəyyənləşdirir. Bununla da o, ədəbiyyatşünaslığın yalnız retrospektiv deyil, həm də perspektiv funksiyasını həyata keçirir, gələcək ədəbi inkişafın mümkün istiqamətlərini proqnozlaşdırmağa imkan yaradır. Alimin yaradıcılığında diqqət çəkən digər mühüm məqam onun metodoloji yeniliklərə açıq olmasıdır. O, dünya ədəbiyyatşünaslığının müasir nailiyyətlərini milli elmi mühitə uyğunlaşdıraraq tətbiq edir və bu yolla Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının beynəlxalq elmi məkanla inteqrasiyasına şərait yaradır. Bu isə onun fəaliyyətini yalnız milli çərçivədə deyil, daha geniş elmi kontekstdə dəyərləndirməyə əsas verir. Bədirxan Əhmədovun “fenomen” kimi səciyyələndirilməsi, əslində, onun elmi fəaliyyətinin çoxşaxəliliyini, dərinliyini və yenilikçi mahiyyətini ifadə edir. O, ədəbiyyatı statik bir sahə kimi deyil, daim dəyişən, inkişaf edən və müxtəlif təsirlərə açıq olan canlı bir sistem kimi təqdim edir. Bu baxımdan onun irəli sürdüyü ideyalar və tətbiq etdiyi metodlar müasir ədəbiyyatşünaslıq üçün yeni perspektivlər açır. Bədirxan Əhmədovun elmi irsi Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının gələcək inkişafı üçün möhkəm nəzəri baza rolunu oynayır. Onun tədqiqatları yalnız bu gün üçün deyil, gələcək nəsil alimlər üçün də dəyərli elmi mənbə kimi əhəmiyyətini qoruyub saxlayacaqdır. Bu baxımdan alimin fəaliyyəti milli ədəbi fikrin inkişafında mühüm yer tutmaqla yanaşı, bütövlükdə Azərbaycan elminin intellektual potensialının göstəricisi kimi də qiymətləndirilməlidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.04.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.

Pərvanə Məmmədli

Söhrab Tahir  (1926–2016) – tanınmış şair, yazıçı, publisist

         Söhrab Əbülfəz oğlu Tahiri özündən sonra bizə zəngin bir irs qoymuşdur.  Söhrab Tahir 57 poema, 18 roman, 75-dən çox hekayə və 3 pyesin, eyni zamanda  xeyli məqalə, yol qeydləri və xatirələrin  müəllifidir.

          İranda 14 yaşından inqilabi hərəkata qoşulan S.Tahir o illərdən başlayaraq ədəbiyyata maraq göstərmişdir.

          Söhrab Tahirin yaradıcılığında  Cənubi Azərbaycan həyatı, xalqın inqilabi və qəhrəmanlıq tarixi, azad gələcək uğrunda mübarizə qırmızı xətlə keçir.

          “Qüdrətli qoşun” adlı ilk şeirini 1946-cı ilin aprel ayında Təbrizdə qələmə almışdır. ”Ay işığında” adlı ilk şeirlər toplusu isə 1956-cı ildə Bakıda  nəşr olunmuşdur.

           Şəxsi ağrılarından doğulan şeirləri ilə oxucu qəlbini riqqətə gətirib kədərləndirən S.Tahir lirikasında dərdli, nisgilli şairin əhvalı duyulurdu.

S.Tahir Cənubi Azərbaycanda milli azadlıq yolunda çarpışan, mübarizə aparan hürriyyət aşiqidir. Lakin bir çox cənublu soydaşlarımız kimi, onun da taleyi dövrün, zamanın haqsızlıqlarına tuş gəlmişdir:

Qırx altıda vuruşmadım,

qoymadılar.

Əlim bağlı, sinəm dağlı...

Dedilər ki, dünya təzə

can qurtarıb vuruşlardan.

Hələ dayan.

Cavab versin tarix mənə:

Azadlığım hanı mənim?

 Azadlığın uğrundakı

Şəhidlərin canı mənim,

qanı mənim.

Azadlığa qurban olmuş

azadlığım hanı mənim?

Şeir yaradıcılığında olduğu kimi, poemaları ilə də S.Tahir bənzərsizdir.

Onun şeir və poemalarının da əsas xətti Azərbaycan xalqının azadlıq mücadiləsinin təsvirinə yönəlmişdi:

Ortadan açılmış kitab kimidir,

Baxır Astaralar sərhəd tirinə,

Söykənir Culfalar sərhəd tirinə...

Mənim qollarımı iynə-sap edin,

Astaraları tikin biri-birinə.

  Çayları, yolları iynə-sap edin, 

 Tikin Culfaları biri-birinə.

Şahidlərdən biri söyləyirdi ki, S.Tahirin “Azərbaycan” poemasını  Bakıda  1988-ci ilin meydan hadisələrində, gecələr tonqal başında oxuyanlar  dəhşətə gəlirdilər ki, meydanın tribunasından söylənilən alovlu sətirlər hələ 1976-cı ildə,Sovetlərin qılıncının dalı-qabağı kəsən vaxtlarda onun  “Döyüşən lövhələr” kitabında yazılmışdı:

Yüz il də keçərsə bu ayrılıqdan,

Öz birlik haqqını bu xalq alacaq.

Bir gün mənim xalqım birləşən zaman

Dünyada ən zəngin bir xalq olacaq.

          S.Tahirin  “Daha”, “Azadlıq”, “Zindanda məhbus”, “Xalq”, “Çörək”, “Sərhəd”,  “Mən”, “Qayıtmışam səngərimə”, “Təbrizi gəzirəm, “Anam Nəsibə– qızım Nəsibə”, “Bir ovuc torpaq”, “Savalan”, “Öləndə” kimi şeirləri Azərbaycanda milli təfəkkürün dirçəlişinə əhəmiyyətli təsir göstərmişdir.

          S.Tahir ilk qələm təcrübəsinə şeirlə  başlasa da,  daha sonra  yaradıcılığını  poema və nəsrlə davam etdirmişdr. Şairin  “Qardaş torpağında”  adlı  ilk poeması 1949-cu ildə nəşr olunmuşdur.

         O, yaradıcılığında poemaya geniş yer verir.Altmışa yaxın poema müəllifidir. Poemaları İran həyatı, oradakı  azərbaycanlıların müstəqillik, dil, təhsil uğrunda apardıqları mübarizə, səngər döyüşləri, inqilablar və s. haqqındadır. Bu əsərləri İranda çox böyük maraqla oxuyurlar.

          Onun əsərlərində xalqının azadlıq hərəkatının mili liderləri Səttarxanın, Bağırxanın, Xiyabaninin, Pişəvərinin xatirəsi tez-tez canlanır.

Şair “Azərbaycan ədəbiyyatında ən irihəcmli poetik əsər hesab edilən “Ata” poema-eposunu  1991-cü ildən qələmə almağa başlayıb. Azərbaycanın qədim şeir forması-qoşma şəklində yazılmış bu əsər 15 bölmədən ibarətdir. Əsər eramızdan 9 min əvvəl Yaxın, Orta, Uzaq Şərq genişliklərində yaşayan, yaradan, döyüşən varlığını və ləyaqətini isbat edən türkdilli qəbilə, tayfa və xalqların, xüsusilə Azərbaycan xalqının eramızın əvvəlinə qədərki həyat və məişətinin bədii-tarixi lövhələrdə təsvirini əhatə edir. “Ata” sadə xalq dilində yazıldığı üçün burada, demək olar ki, fars və ərəb sözləri işlənməmişdir.

          Əsərdə Azərbaycan, Orta Asiya, Türkiyə, Rusiya, İran və ərəb ölkələri, İngiltərə, Almaniya və s. Avropa alimlərinin tarixi sənədlərə, tarixi həqiqətlərə uyğun fikirləri əsas götürülmüşdür.

          Ədib  nəsr yaradıcılığına “Kəniz qızın hekayəsi” ilə başlamışdır. Hekayənin  oxucular tərəfindən bəyənilməsindən ruhlanan müəllif sonralar “Ağac”,  “Şəlalə və qaya”, “Yol” kimi hekayələr yazmışdır.

          “Şeirdən hekayəyə keçən müəllif 70-ci illərdə hekayədən də üz döndərmiş, povest yaradıcılığına qədəm qoymuşdur. Sonralar ədib povestin bədii imkanlarına da sığmayacaq, roman sahəsində qələmini yoxlayacaqdı.

S.Tahirin ilk povesti “İki sevgi, iki güllə” adlanır  Bir kitabda cəmləmiş “Əmanət”, “İki müttəhim” ,“Yazda payız söhbəti”, “Sevgi qurbanı”, “Dənizə nişanlı qız”, “Zəri” və “Fədai generalı” adlı yeddi povest eyni taleyi yaşayan müxtəlif insanların həyatını əks etdirir. Bu povestlərdən inqilab ruhunu özündə ən çox əks etdirən  “Fədai generalı”dır. 1945-ci ildə 21 Azər hərəkatının aparıcı şəxsiyyətlərindən olan general Qulam Yəhyanın fəaliyyətinə həsr olunmuş “Fədai generalı” povesti müəllifin şəxsən şahidi olduğu hadisələr əsasında qələmə alınmışdır.

          Hekayə və povestlərində qaldırdığı azadlıq problemini Söhrab Tahir irihəcmli romanlarında daha da təkmilləşdirərək milli birlik səviyyəsinə qaldırmışdır.

“Qonşu qızın məktubları” romanında cərəyan edən hadisələr bütünlükdə İranda gedən ictimai-siyasi hadisələr fonunda, real tarixi faktlara bədii don geydirilərək təqdim olunmuşdur.

          Söhrab Tahirin “Sevgisində itən qız” romanı lirik-psixoloji üslubu xatırlatsa da, əsasən, inqilab və inqilabdan sonrakı həyatın təsvirinə həsr olunmuşdur. Əsərdə Ceyid Cəfər Pişəvərinin maarifçi-demokrat düşüncədən kommunist əqidəyə doğru meyillənməsi, sonralar isə milli düşüncəli demokrat olması inandırıcı tarixi və epik faktlarla təqdim edilir.

          “Sonuncu şah” romanında İranın 50 illik tarixi ustalıqla qələmə alınmışdır, amma əsər təkcə tarixi mahiyyət daşımır. Bu əsər həm də İran kimliyi ilə Azərbaycan kimliyinin müqayisəsi cəhətdən də səciyyəvidir. Ədib bütün  irihəcmli nəsr əsərlərində həyatın dərin qatlarına baş vurmuşdur. O, bədii əsərlərində insanın mənəvi aləminin incəliklərini açmaq, cərəyan edən ictimai-siyasi hadisələrə ayıq-sayıq münasibət bəsləmək, aydın mövqe nümayiş etdirmək kimi yazıçı-vətəndaş borcunu yerinə yetirmişdir.

Müəllifin “Qonşu qızın məktubları”, “Sevgisində itən qız” (3 kitabdan ibarət roman), “Sonuncu şah” (3 kitabdan ibarət roman), “Naməlum qadının gündəliyi”, “Əlvida, Astara” (avtobioqrafik roman), “Üç tapşırıq”, “Ayrılıq” (avtobioqrafik roman), “Yiyəsiz nişan üzüyü”, “İki dəfə yox olmuş adam” və başqa romanları ayrı-ayrı illərdə çap olunmuş, oxucular tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir.

Söhrab Tahirin əsərlərinin  çoxunun mövzusu Cənub problemi, milli azadlıq, milli birlik, hədəfi isə monarxiya rejiminin tənqidi idi.

Cənubi Azərbaycandan olduğu üçün   çox vaxt Sovet senzurası əsərlərinə maneə yaratmırdı ki, öz xalqı üçün yazır (Burada Cənub nəzərdə tutulur). O da  bundan məharətlə  istifadə edib çox şeylər yazıb çap etdirə bilirdi.

Şair müsahibələrindən birində  deyibmiş ki, adı o vaxtlar İranda qara siyahıda idi. Elə bu tayda da şeirlərini deyənlərdən istintaqa çəkilənlər olub.

Qeyd edək ki, Söhrab Tahirin  hansısa inqilabi şeirlərindən birini söyləyəni Təbrizdə 2 illik, Zərdab rayonunda  toyda bir şeirini əzbər söyləyəni 3 günlük  həbs ediblər.

Xalq şairi II Fəxri xiyabanda dəfn olunmuşdur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.04.2026)

Müstəqillik dövrü Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı üzrə yeni araşdırma

 Elvira Məmmədova,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı sahəsində mühüm elmi tədqiqatlardan biri olan, Türkiyəli tədqiqatçı Dr. Yaşar Sözenin “Müstəqillik dövrü Azərbaycan uşaq ədəbiyyatında hekayə” (“Bağımsızlık Dönemi Azerbaycan Çocuk Edebiyatında Hikâye”) adlı kitabı nəşr olunub. Müəllifin doktorluq dissertasiyası əsasında hazırlanmış bu əsər Türkiyədə, “Bengü” Nəşriyyatı tərəfindən türk dilində çap edilərək oxuculara təqdim edilib və müstəqillik dövründə Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının inkişafını, xüsusilə hekayə janrını geniş şəkildə araşdırır.

5 illik tədqiqatın bəhrəsi olan 734 səhifədən ibarət kitabda Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının inkişaf yolu üç əsas mərhələ üzrə təqdim olunur: Maarifçilik, Sovet və Müstəqillik dövrləri.

Maarifçilik dövründə uşaq ədəbiyyatı əsasən tərbiyəvi və maarifləndirici xarakter daşıyıb.

Sovet dövründə isə ideoloji təsirlərə baxmayaraq, bədii baxımdan zəngin əsərlər yaranıb.

1991-ci ildən sonra başlayan müstəqillik dövründə isə milli dəyərlər, vətənpərvərlik, mənəvi keyfiyyətlər uşaq ədəbiyyatında əsas istiqamətlərdən birinə çevrilib.

Kitabda əsas diqqət uşaq hekayələrinin inkişafına yönəldilib. Müəllif yüzlərlə hekayəni araşdıraraq onların mövzu, obrazlar, dil və ideya baxımından xüsusiyyətlərini təhlil edib. Araşdırma nəticəsində müstəqillik dövründə yazılmış uşaq hekayələri əsasında “uşaq hekayə xəritəsi” hazırlanıb. Bu xəritə vasitəsilə dövrün əsas mövzuları, ideyaları və ədəbi istiqamətləri sistemli şəkildə ümumiləşdirilib.

Tədqiqat çərçivəsində müxtəlif müəlliflərin yaradıcılığı da diqqət mərkəzində olub. Kitabda Zahid Xəlil, Elvira Məmmədova, Əfsanə Laçın, Reyhan Yusifqızı, Aygün Bünyatzadə, Rafik Yusifoğlu, Sevinc Nuruqızı, Gülzar İbrahimova, Solmaz Amanova və digər yazıçıların əsərləri təhlil edilərək onların Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının inkişafındakı rolu göstərilib.

Əsərdə uşaq ədəbiyyatının pedaqoji və tərbiyəvi əhəmiyyəti də xüsusi vurğulanır. Qeyd olunur ki, uşaq hekayələri uşaqlarda oxu vərdişlərinin formalaşmasına, təxəyyülün inkişafına və milli-mənəvi dəyərlərin aşılanmasına mühüm təsir göstərir.

Müəllif tədqiqat zamanı həm nəzəri, həm də praktik metodlardan istifadə edib, müxtəlif elmi mənbələrə və sahə araşdırmalarına əsaslanıb. Toplanan materiallar əsasında Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının müstəqillik dövrü hərtərəfli şəkildə təhlil olunub.

Qeyd olunur ki, bu tədqiqat yalnız Azərbaycan ədəbiyyatı üçün deyil, ümumilikdə Türk dünyası uşaq ədəbiyyatının öyrənilməsi baxımından da mühüm əhəmiyyət kəsb edir və gələcək araşdırmalar üçün dəyərli elmi mənbə hesab olunur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.04.2026)

Murad Vəlixanov, 

 “Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının İncəsənət şöbəsi

Bu gün oxucularımıza Çarizm dönəmi zamanı film tariximizin ilk tammetrajlı bədii filmi olan  “Neft və milyonlar  səltənətində”  filmi barədə danışmaq istəyirəm.

Filmi 1916-ci ildə rejissor  Boris Svetlov ekranlaşdırmışdır. Film "Filma" Səhmdar Cəmiyyətində istehsal edilmişdir. Sosial kinodram neft Bakısının XX əsrin əvvəllərindəki həyatını, Bakı müsəlman milyonçularının məişətini, dolanışıq üçün neft mədənlərində ən çətin şəraitdə işləyib yaşayan fəhlələrin ağır güzəranını ekranda canlandırmışdır.

Filmdə baş verən bütün əhvalatlar əsərin qəhrəmanı Cəlilin (Vladimir Lenin – proletariatın dahi rəhbəri ilə qarışdırmamalı -red.) taleyi fonunda cərəyan edir. Təsadüf nəticəsində yoxsul və kimsəsiz Cəlilin varlı bir neft sahibkarına çevrilməsi, Lütfəli (Hüseyn Ərəblinski) kimi pozğun və qəddar neft milyonçusu ilə dostluq etməsi onu nəinki müflisləşdirir, hətta məhv edir. Burjua cəmiyyətinin ali təbəqəsinə qədər yüksələn kasıb balasının burada özünə yer tapa bilməməsi və buna mənən hazır olmaması onun faciəsi ilə nəticələnir. 

Filmdə əsas rolları Hüseyn Ərəblinski, Vladimir Lenin, K. M. Piontkovskaya, Regina Lazareva, Yevgeni Muromski, Y. S. Orlitskaya, Y. V. İvanovski, Vladimir Vyazemski və N. M. Dobrınin ifa edirlər.

Məzmun

Bakı şəhərinin yaxınlığında yaşayan yoxsul bir dul qadın (Y. S. Orlitskaya) başqalarının yanında qulluqçuluq etməklə ailəsini güclə dolandırır. Ana məktəb yaşına çatmış oğlunu mədrəsəyə qoyur. Lakin az sonra onu mədrəsədən çıxarırlar. Əlacsız qalan qadın oğlunu tacir Həsənin (Vladimir Vyazemski) yanında işə düzəldir. Bir neçə ildən sonra Cəlilin anası vəfat edir. Cəlil evə qayıdır. 

Cəlilgilin kasıb evi və bir parça torpağı varlı Lütfəli bəyin (Hüseyn Ərəblinski) geniş malikanəsinin yanında yerləşirdi. 

Bir neçə il gəlib keçir, Abşeron torpağının hər yerində neft buruqları getdikcə artır… Buruqlar fontan vurur, sahibkarlara ağlagəlməz dərəcədə var-dövlət gətirir. Uzun danışıqlardan sonra Lütfəli bəylə Cəlil şərik olub, ikincinin həyətində bir neft quyusu qazdırırlar. Tezliklə yeni quyu fontan vurur, Cəlil varlanır; mülklər alır, gəmilər, mədənlər sahibi olur. 

Qonşusu qocanın (Y. V. İvanovski) ölüm xəbərini eşidən Cəlil mərhumun evinə baş çəkir; qocanın qızı, onun uşaqlıq dostu Şəfiqəyə (K. M. Piontkovskaya) başsağlığı verməyə gedir… Şəfiqə böyümüş, gözəl bir qız olmuşdur… Cəlil və Şəfiqə evlənirlər. 

Cəlil ata-baba adətinə zidd olaraq öz gənc yoldaşını başqalarından gizlətmir. Lütfəli bəy Şəfiqənin gözəlliyinə heyrandır. O, münasib vaxt tapıb öz məhəbbətini açır. Lakin Şəfiqə ona qapını göstərir. 

Lütfəli bəy intiqam tələsi qurmağa başlayır; o, Cəlili məhv etməyi qət edir. 

Lütfəli bəyin təsiri nəticəsində Cəlil sərxoşluğa, qumara və daha başqa pis əməllərə qurşanır, sirkdə atçapan gözəl bir qadınla (Regina Lazareva) tanış olur, ona külli miqdarda pul xərcləyir. Lütfəli bəylə əlbir olan atçapan qadın Cəlillə birlikdə səyahətə çıxır və onun pullarını götürüb qaçır. Cəlil ayılıb özünü müflis görür. 

Bu müddət ərzində Lütfəli bəy Cəlilin evini əlinə keçirir, Şəfiqəni qovur. Şəfiqə bir zamanlar əri ilə tacir Həsənin yanında qulluq edən qoca Qurbanın (Yevgeni Muromski) evində özünə sığınacaq tapır. Cəlil Bakıya qayıdır. O, qadınını və oğlunu tapır. Lakin ailəsinin ağır günlərinə dözə bilməyən Cəlilin ürəyi partlayır. Cəlilin ölümündən xəbər tutan hiyləgər Lütfəli bəy Şəfiqəyə evlənməyi təklif edir. Şəfiqə bu təklifi eşitcək səbri tükənir; bıçağı Lütfəli bəyin sinəsinə sancır…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.04.2026)

Aytən Ağasıyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

“ARAXNA”

HEKAYƏ

“Afinaya meydan oxuyan Araxna öz torundan asılaraq gecə-gündüz toxuyub yaradır,  Mosart aristokratiyanı lağa qoyan  və Vyanada qadağan olunmasına baxmayaraq  yazdığı “Fiqaro evlənir” operası ilə böyük klassika yaradır... Yaradıcılıq nədən və hardan başlayır görəsən? Və ya insanda yaradıcılıq nədən yaranır?”- fikirlərinin qarışıq dumanında itən Məleykə otağın qaranlıq bir küncündə oturaraq, pəncərədən görünən mətbəxin yanılı işığın çöldəki heyva ağacının tozlu yarpaqlarını parlatmasını izləyirdi. Qonşunun həyətindən isə balaca Əsranın səsi gəlirdi. Balaca Əsra nənəsini adı ilə çağırırdı.  Bəli, nənəsini adı ilə çağırırdı..

 Doğulduğu, böyüdüyü, tərbiyə edildiyi yerdən asılı olaraq insanın dəyər anlayışı, düşüncəsi dəyişir.  Necə ki,  bir zamanlar Şərq xurafat dalğasının qara pəncəsi altında əzilməkdə olduğunu görən Seyid Əzim Şirvani “Guş qıl” müxəmməsi ilə qəflət yuxusunda yatanlara -  Şərqə musiqinin heç də günah olmadığı həqiqətini var gücü ilə bağırırdı. İndi artıq “Məşədi İbadlar”ın sayı da azalırdı – deyə ömrünün ortalarında olan Məleykə düşünürdü. Lobya bitkisinin enli yarpaqlarında yaranan uzun cizgilər kimi, Məleykə də aynaya baxanda gözlərinin kənarında həmin cizgiləri xatırladan qırışlar görürdü. Gözlərinə yaşıl qələmi çəkməkdə belə hövsələsiz, hər gün istifadə elədiyi dodaq boyasını sürməkdə belə tənbəllik edirdi. Bir müddət aynaya baxaraq cavanlıq illərini xatırladı. O günlərdə hər kəsdən gözəl idi, tellərini sarı rəngə boyayar, bədəninin formasını gözəl göstərən donlar geyərdi. Qara qaş, qara gözləri də üzünün ağlığını ortaya çıxarardı. Qəfildən oyanaraq indiyə qayıtdı. Qaşları, kirpikləri tökülmüş, bədəninin formasını itirmişdi. Həmin Məleykədən əsər əlamət qalmamışdı. Bəzən zarafatla deyərdi: “Mən cavan olanda araxna kimi öz torumdan asılı qala bilirdim, amma indi oturduğum yerdən kiminsə yardımı olmadan dura bilmirəm ay əzizlərim”- ailədə hər kəs onun sözünə gülərdi. Məleykə saatlarla oturub kitab mütaliə edərdi, yemək vaxtı gələndə ara verib, daha sonra mütaliəsinə yenidən qayıdardı.

 Dan ulduzu (Venera, başqa adla Zöhrə- Aydan sonra səmada ən parlaq göy cismidir) söküləndə Təhminə səhərin mehini zoğal ağacının başında hiss edirdi. Zoğal ağacının yarpaqları bütün bədənini dalayırdı. Amma ağacdakı qızarmış zoğalları dərməli idi. Atası gəlib ağacda bir ədəd də zoğal görsəydi yaxşı olmayacaqdı. Təhminə uzun qol köynək geyinib, başına da yaylıq bağlamışdı. Yaylıq bəzən ağacın budaqlarına ilişib, onu narahat edirdi. Vedrəni doldurduqca bağladığı ip ilə aşağı sallayırdı, oğlunu çağırır Mehdi də gəlib, vedrənin ipini açıb, boşaldır, təkrar ipi bağlayır Təhminə də vedrəni yuxarı çəkirdi. “Mehdi, bala yerə tökülən zoğalları yığ, baban gəlib, görməsin” - deyirdi

Mehdi telefonunu yerə qoymurdu, bir əlində telefon bir əli ilə də zoğalları bir-bir yaş torpağın, peyinli torpağın üstündən balaca qırmızı vedrəyə yığırdı. Bitirdikdən sonra:  “Ana, mən getdim”-dedi. Anası da əsəbi-əsəbi : “get də bala, mən səni ip ilə bağlamamışam ki, günah olar gəlib anana kömək etsən”-dedi.

Məleykə Mehdini çağırıb, onu pilləkənlərdən düşürməkdə kömək etməyini istədi. Mehdi damarları dərisinin üzərindən  görünən nənəsinin əlindən tutaraq həyətə enməyinə kömək etdi. Nənəsindən qəribə qoxu gəlirdi. Pilləkənləri düşə-düşə: “görəsən nənəm bu yaşında o boyda kitabı necə oxuyur, oxuduqlarını başa düşürmü?”-deyə düşünürdü.

 Məleykə tualetə girib qapını örtdü. Mehdi isə qonşunun qurumuş qoz ağacının yarpaqlarına baxa-baxa, həyətdəki gölün açıq krantından gələn suyun səsi altında nənəsinin niyə gecikdiyini düşünüb, narahat olmağa başladı. Nənəsini çağırmağa da utandı. Bir az da gözlədi. Gedib ağacdakı anası ilə söhbət etdi. Bir də gördü ki, tualetin qapısı açıldı, nənə əllərini yuyur. Nənə Mehdini çağırdı:

- Hardasan ay bədbəxtin oğlu, gəl kömək elə yuxarı qalxım.

 Mehdinin bədbəxt sözündən heç xoşu gəlmirdi. Ana nənəsi həmişə ölən atasının adını demək əvəzinə bədbəxt deyərdi, ata nənəsi isə ölmüş deyərdi. Həmişə atasından söhbət düşəndə “bədbəxt də bunu sevərdi”, “bu da ölmüş kimi lap əsəbi di haa”, “kaş ölmüş də bu günləri görərdi”,  “bədbəxt uşaq vaxtı oğlunu qucağından yerə qoymazdı”- ölmüş və bədbəxt sözü atasının adını əvəzləyərdi. Bəlkə də atası öz əcəli ilə ölmədiyindən onu bu cür xatırlayırdılar. Mehdinin atası intihar eləmişdi. 

Mehdi nənəsinin açıq kitablarının arasında qalaqlanmış yazılı kağızlar tapdı. Tao, tasavvuf, fizik, metafizik,  İnsan ara bölgede duran varlık olmayıp, bizzat ara bölgenin kendisi olmaktadır, ara bölge-“berzah”, yaşayan felsefe, Nietzsche, Martin Heidegger, Aşık Veysel, İbnül arabi, Yunus Emre, Celaleddin Rumi, Ahmet yasevi,  Satori, “geç ak ile karadan, halkı bırak aradan”, öznel ruh, tümel ruh, Kuranın fecr suresi, Fuzuli-

“ gelin ey ehl-i hakikat çıkalım dünyadan

Gayr yerler gezelim, özge sefalar sürelim

Nice bir dehrde evza-ı mükerrem görelim”,

 Nefs-i Raziyye, töz, aşk, maşuk – kimi türkcə sözlər yazılmışdı. Mehdi bu sözlərin heç birini anlaya bilmədi. Nənəsinin ağır-ağır nəfəsinin səsini eşidəndə tez kağızlar olan masadan uzaqlaşdı. Nənəsindən həm qorxurdu, həm də ondan o yazdıqlarının nə olduğunu öyrənmək istəyirdi. Nənəsi Məleykə danışmağı heç sevməzdi. Ancaq oxuyurdu, bəzən yenə ağ kağızlar götürüb o kağızları mürəkkəblə doldururdu. Mehdiyə isə: “sən başa düşmərsən, get öz işinlə məşğul ol, vaxtı gələndə hər şeyi qavrayacaqsan”- deyərdi.

Mehdi nahar yeməyinə bir saat qaldığını görüb, anasının yanına getdi. “Ana, çay istəyirsənmi gətirim?”- deyə soruşmaq istədi. Amma soruşmadı. Təhminə ağacdan enmişdi. Tozlu əlləri ilə başını qaşıyırdı.

Məleykə otaqdakı milçəkləri qovurdu. İçərisi stəkan və şüşə qablarla dolu olan mebelə baxırdı. Bu mebeli heç bəyənmirdi. Fikrindən mebelin içindəki hər şeyi götürüb, zibil yerinə atmaq keçirdi. Otaqda lazımsız şey istəmirdi. Mebel həm otağı balacalaşdırırdı həm də köhnə olduğuna görə ürəyini sıxırdı. Qoy Oqtay kişi evə gəlsin, bu mebeli də yığışdırıb götürsün deyə fikirləşdi. Təhminə evin pərdələrini yumaq üçün çıxarmışdı. Pərdəsiz ev lap çılpaq görünürdü. Heç işlətmədikləri televizorun üstünü də toz basmışdı. Gərək Mehdiyə deyim bir dəsmalla bu tozları alsın, anasının vaxtı olmur.

Təhminə bir müddət yerə baxaraq keçmiş günləri xatırladı. Mehdinin atası ilə xoşbəxt yaşadığı illəri. İndicə ağacdan endiyinə görə ayaqları hələ də titrəyirdi. Nişanlı vaxtı olanda Mehdinin atası həftədə 3 dəfə onu görməyə gəlirdi. Həmişə qonşu Nurlanın iti hürəndə bilirdi ki nişanlısı gəlir. Nurlanın iti özgə adam görəndə hürməyə başlayırdı. Təhminə birlikdə Yalqız ağacına getdikləri günü xatırladı: Rəvayətə görə çox çox qədim zamanlarda kənddə Bəşir adlı bir kişi yaşayırmış. Odunçu Bəşirin bir qızı var imiş, adı Səlbinaz, özü də çox gözəl imiş. Kəndin dəliqanlı cavanları Səlbinaz üçün ölürlərmiş. Amma Səlbinaz könlünü kəndlilərin qoyun quzusunu otaran çoban Şəhriyara veribmiş. Çomağı ilə dağ canavarlarını öldürən Şəhriyar da kənd qızlarının çoxunun ürəyinə yatırmış. Bu kəndin varlı ağalarından Saleh Səlbinazın eşqindən dəli divanə idi. Onu qarabaqara izləyir, göz verib işıq vermirdi. Bir gün qızı qaçırmaq istəyir, bundan duyuq düşən Səlbinaz dağlara qaçıb Şəhriyara çathaçatda qəzəblənmiş Salehin atdığı oxa tuş gəlir və qız yaralanır, bu zaman namusunun ləkələnməməsi üçün Allaha yalvarır ki,onu ağaca döndərsin. Səlbinazın duası eşidilir. Qız Həmişəyaşıl ağaca, yalqız ağaca çevrilir. Saleh ağa isə qara daşa çevrilir. Təhminə ilə nişanlısı o qara daşın üstündə oturdular. Nişanlısı sual edirki, sən də Səlbinaz kimi mənim eşqimdən başqasının olamamaqdan ötrü Allahdan Yalqız ağac olmağı istəyərdin? - Təhminə bir anlıq ağzında palçıq dadı hiss etdi, palçığa qarışmış zoğalı ağzına qoymuşdu, getdiyi xatirələrdən ayrılıb:

-Eeeh, eeeh- dedi və qar dənələri kimi  yerə ələnmiş zoğalları bir bir yığıb, nahar yeməyini hazırlamağa getdi.

Mehdi çaydanın altını yandırmışdı. Mürəbbə ilə bir stəkan çay içdikdən sonra Təhminə saata baxdı. Birə on dəqiqə qalırdı. Soyuducuda dördə bir hissəsi qalan qovun, bir parça pendir, dünəndən bişirilmiş və artıq alan yumurta çığırtması, yanmış toyuq əti, və qatıq var idi. Məleykə xanım üçün qovun kəsdi, bir az da qaynadılmış, buxara verilmiş göy lobya qoyub, yanında da bir parça çörəklə anasının olduğu otağa getdi və Məleykənin divanda  uzanıb, gözlərinin yenicə nəmlənmiş uzun kirpikləri ilə Oqtayla Əlincə qalasında çəkdirdikləri şəkilə baxdığını gördü:

-Ana, - deyə çağırdı. Anası isə:

- Nə olub, qulağımın dibində qışqırırsan?- deyə səsini qaldırdı. İnsan bir qapını döyər.

Təhminənin gətirdiklərini yanına qoyub otaqdan çıxmağını istədi. Açıq pəncərədən gələn azan səsini eşidib, yeməyi soyumadan qabdakıları bitirməyə başladı. Boş qabları gəlib aparsın deyə Mehdini çağırdı. Mehdi otağa daxil olanda nənəsinin yanındakı şəkli gördü:

- Nənə şəkildəkilər kimdi?

-Bu şəkli deyirsən? Deyə nənə şəkli əlinə alıb, Mehdiyə göstərdi

-Hə nənə, şəkildəki qadın sənsən?

-Hə oğul, mənəm. Yanımdakı da sənin baban Oqtaydı. Bu şəkli çəkəndə mənim 22, babanın isə 38 yaşı var idi.

-Necə də gözəl görünürsən ay nənə- Mehdi gülərək şəklə baxdı. Babam da yaşını heç göstərmir. Demək sizin aranızda 16 yaş ? Bunu bilmirdim.

-Oğul bəli, baban hər zaman cavan görünür, çünki özünə hələ o vaxtdan çox diqqət edirdi, yeməyinə içməyinə. Uzun və arıq olduğuna görə də cavan görünürdü. Bizim aramızda 16 yaş olmağına baxmayaraq biz o yaş fərqini aşmışdıq.  Ruhlarımız bir birini tapmışdı.

-Ruhumu? - deyə Mehdi soruşdu

-Hə oğul, Ruh

-Mən sənin dediyini başa düşmürəm ay nənə.

-Oğlum, gün gələr bu dediklərimin hamısını sən də anlayarsan tələsmə. Bu şəkli çəkdirəndə, noyabr ayının onu idi. Babanla birlikdə Əlincə qalasına çıxmışdıq.  Pillələri qalxa -qalxa  sadəcə bir şair olmaq istəyən, Ankarada doğulmuş, əslən Maraşlı olan Cahit Zarifoğlunun da yer alıdığı “yeddi gözəl adam” filmi barədə danışırdıq. Əlincənin tam yuxarısına qalxmışdıq. “Teymur” deyə qışqıran babanla çox xoşbəxt idik. Ətrafda yanan işıqların altında yalnız ikimiz idik. Baban məni sevdiyini ilk dəfə orda söyləmişdi. Ona ilk dəfə orda sarılmışdım.

-Mehdi?, Mehdi hardasan?-deyə anası çağırdı.

-Burdayam, gəlirəm.

Mehdi qabları da götürüb, nənəsindən ayrılıb, mətbəxə getdi.

-Gətir, qabları yuyum. Harda qaldın?

-Nənəmlə söhbət edirdik.

-Nə danışırdı yenə nənən?

-Heç, babam və özü barədə danışırdıq.

-Nənəni çox yorma, oğlum. Bilirsən ki, xəstədir. Onu çox yormaq olmaz. İndi isə get, iki saat da test həll et, riyaziyyat kitabını aç, bir az laqorifma və kök altı ifadələrdən həll et. Kitabın arxasındakı cavablara baxma. Yazıb bitirdikdən sonra isə Oqtay babanı qarşılamağa gedərsən.

Təhminə anasının otağına getdi. Məleykə xanım Latın Amerikası və xüsusilə İspaniyada daha çox yayqın olan siesta yuxusuna getmişdi. Siesta yuxusu yüksək təzyiqi aşağı salır, yaddaşı möhkəmləndirir və yaradıcı təxəyyülü stimullaşdırır. Ona görə də Təhminə ayaqlarını yerə yavaş yavaş basaraq qapını örtüb, ehtiyatla otaqdan çıxdı. Fikirləşdi ki, 10-30 dəqiqəlik günorta yuxusu anasının gecə yuxusuna mənfi təsir etməz, əksinə onu artıq stresdən qoruyar.  Həmçinin ürək damar sisteminə də yaxşı təsir göstərər.

Yığdığı zoğalları yerə sərib, yaşıl yarpaqları təmizləyib kənara atdı. İşıqlar sönmüşdü, hava isə tutqun görünürdü. Təhminə bu gün həftənin birinci günü olduğuna görə qonşunun oğluna ingilis dilindən fərdi hazırlıq keçməli idi. Uşaq harda olsa özünü yetirəcəkdi.

Qonşunun uşağı gəldi. “Find the number of letters “p” in the sentence (cümlədəki p hərflərinin sayını tapın)”, “The dog is under the table”, “Complete the sentence” -kimi suallardan yorulan və bir saatdı ki, fasiləsiz test həll edən uşaq üçün yeni test həll etmək və sonradan lüğət öyrənmək çətin gələcəkdi. Ona görə  uşağa 10 dəqiqəlik fasilə vermək istədim.  Sonra isə “Mənim oyuncağım var, o gəlincikdir” cümləsini ingiliscə tərcüməsini soruşdum. Uşaq isə dedi:

-Ay həv e toy, it iz boll

Mən onun səhvini düzətdim:

-Ay həv e toy. İt iz e doll

Yeni sözləri də öyrəndikdən sonra saat dördü iyirmi dəqiqə keçirdi. Tapşırıqları verib, uşağı evinə yolladım.

Bolluca nanə ilə bişirilmiş katlet iyisini hiss edən Mehdi maykalı halda gedib, yeməyin qapağını qaldırdı. Katletin qoxusundan nəfsinə hakim ola bilməyib, bir tikə tutdu və isti isti dili yansa da yeməyə başladı. Anamın əlləri yaman dadlıdı, heç kəs onun kimi bişirə bilmir. Gizlicə tikə tutub ayaq üstə yemək də tamam başqa aləmdi. Aman Allahım, mən babamı qarşılamalı idim. Tamamən yadımdan çıxıb. Tez köynəyimi geyindim küçəyə getdim. Biraz gözlədikdən sonra babamın sarı taksidən düşüb mənə doğru gəldiyi gördüm. Babamda heç bir dəyişiklik yox idi. Eyni geyimdə, eyni ayaqqabıda və yerişi də eyni idi. Sadəcə uzaqdan da görə bildiyim qədərilə eynəyini dəyişmişdi.

Yaxşı ki gəldin, mənim babam – deyib onu qucaqladım

Mehdim, canım oğlum, böyümüsən ki- dedi

Hə baba, yer günəş ətrafında hərəkət etdikcə mən də dəyişirəm, böyüyürəm. Amma görürəm sən eyni qalmısan, canım babam.

Ağıllı balam – deyib, məni bağrına basdı.

Anam babamı görəndə gözləri doldu, onu qaçıb qucaqlamaq istədiyini ürəyinin döyüntüsündən hiss edə bilirdim. Amma anamla babamı bu cür səmimi heç vaxt görməmişdim, ona görə də təsəvvürümə gətirmək də çətin olurdu.

Anam salamlaşdıqdan sonra, babamı nənəmin otağına apardı. Babamla nənəmi otaqda tək qoyub, qapını örtdük.

    - Oğlum baban Təbrizdən indicə gəlib, çox uzun yol gəlib. Ona görə biraz səssiz ol, həm yorğundu, həm də nənən üçün çox darıxıb, çox sual soruşma, hələlik evdə dərslərini özün həll et, dostlarını evə gətirmə, nənən üçün sakitçilik lazımdır- anam dedi.

   -Yaxşı, anacan- sadəcə bunu deyə bildim.

Babam taksidən düşərkən əlindəki qəpikləri mənə vermişdi. Mən də anamdan icazə alıb, doritos almaq üçün dükana getdim. Babam gəldiyi üçün çox sevinirdim.

Çay istəyib istəmədiyini soruşmaq üçün qapını döydüm. Atam paltarlarını dəyişməmişdi. Anamın rəngi özünə gəlmişdi sanki. Balaca olanda onlar kimi atam və anam olduğu üçün həmişə fəxr edirdim. Atam mənim universitete qəbul olduğumu biləndə anama və mənə hədiyyə almışdı. Mən bilirdim ki, anamın bu dünyada ən böyük hədiyyəsi atamdı. Onların sevgiləri çox böyük idi, bir birlərini hiss edirdilər. Mən də hər zaman onların sevgisi kimi bir sevgi arzulamışam özümə. Mehdinin atası ilə tanış olanda  bu sevgini tapdığımı hiss edirdim. O mənim atamdan sonra sevdiyim ikinci oğlan idi.

Nə oldu donub qaldın Təhminə?- atamın sözündən dik atıldım

Heç ata, çay içmək istəyib istəmədiyinizi soruşmaq istədim

Yolda gələrkən köhnə dostum Valeh ilə rastlaşdım. Onunla bir yerdə oturub çay içmişəm narahat olma qızım, get dincəl.

Anamın da içmək istəmədiyini düşünüb, otaqdan çıxdım. Mehdi əlində doritos stolda oturmuşdu. Əlləri doristos yeməkdən qırmızı olmuşdu.

Anacan soyuducuda soyuq su varmı?- soruşdu

Var oğlum, aç götür-dedim

Ana , babam Təbrizdə nə işlə məşğul olur?, niyə uzun müddət idiki evdə yox idi?

Oğlum, baban mühəndisdir. Bəzən işləri ilə əlaqədar olaraq xaricə getməli olur. Bu dəfə də işinin tez bitməyinə baxmayaraq, dostları onu buraxmayıblar, bir müddət dostları ilə qalmağını istəyiblər.

Oqtay Məleykənin kitablarına tərəf baxırdı. 32 il öncə Məleykəyə verdiyi balaca ayı da kitabların arasında idi. Ayını əlinə alıb o günləri xatırladı.

Məndən ayımı aldığın günü xatırlayırsan?

Hə, bəs necə bilirsən?

Heç icazə də almadın, eləcə götürüb getdin

Mən içimdən gəldiyi kimi hərəkət elədim. Və budur bu ayı da bizim hekayəmizin bir parçasına çevrildi. Peşmansan?

Xeyr, yaxşı ki sən, yaxşı ki biz, yaxşı ki ayı..

O günü o ayını səndən almasaydım, fərqli şeylər olacaqdı, bəlkə də biz olmayacaqdıq.

Olcaqdı, yenə də olacaqdı. Çünki bu belə də olmalı idi.

Ağacın altında əsəbi əsəbi yediyin armudları xatırlayırsan?

Bəs sən məzun günümdən sonra görüşümüzü xatırlayırsan?

Məleykəm....

Nənəmin L-tiroksin, ko-prenessa dərmanları, dünən axşamdan alt çənəsindən çıxardığı dişləri, ağzı açıq şəkər qabının və qurumuş mixək qırıntılarının arasından colgate diş pastasını və diş fırçamı tapıb, dişlərimi fırçalamağa başladım.

Messesdra Şirin bacı nənəmin iynəsini vurmağa gələcəkdi. Şirin bacı yenə iki əli arxasında, parlaq hicabını, ağ qara köynəyini və qara yupkasını geyinib gələcəkdi. Anam oturmağı üçün döşək verəndə “bu yay günündə döşəkdə otura bilmirəm qızım,” deyərdi : “belə öyrətmək kimi olmasın sağ əlini uzat, məleykə bacı, qorxma, gülüm qorxma damarını tapdım” – iynəni vurduqdan sonra əllərini üç dəfə salavatlayar, beş dəfə də yuyardı.

Yenə əllərini yudu amma su kranını bağlamadı.

Mehdi, kranı sən bağla- dedi. Hə, Təhminə, bu son iynəsi idi. Maşallah yaxşıdı Məleykə bacı, biraz səssizliyə ehtiyacı var, bir iki günə də heç nəyi qalmaz.

Anam istifadə olunan dərman şüşələrini zibil qabına atdı. Mən qanlı iynələri çıxarıb, şpirisin içinə su doldurdum. Küçəmizdəki uşaqlara su fısqırdım, qaçıb yenidən doldurdum və yenə onlara fısqırdım. Babamın məni səslədiyini eşitdim

Mehdi , bura gəl balam.

Gəlirəm ay baba.

Həyətdə iki qara qarğa qarıldayırdı. Babam :

Xeyir xəbər qəcələ, xeyir xəbər- deyərək onları izləyirdi.

Gəldinmi, Mehdi. Gəl bura gör sənə nə göstərəcəyəm.

Baba, göstərməzdən öncə de görüm, o qarğalar niyə elə səs çıxarırlar?

Oğlum bilirsən ki qarğalar üç yüz ilə yaxın ömür yaşayırlar.

Hə bilirəm, hətta bildiklərimi səninlə paylaşım. Qarğa antik mifologiyada, qədim misirdə səmanın, günəşin simvoludur. Bir yerdə oxumuşdum ki, Siseronun ölümünü əvvəlcədən qarğa xəbər vermişdi. Hindularda qarğa günəşin simvolu, yaradıcı sayılır. Ona “Qara tanrı” deyirlər.

Düzdü, Mehdi . Qarğa səs çıxaradanda səsi “kras” kimi eşidilir. “Kras” isə latın dilində “sabah” deməkdir. Heç maraqlanmısan ki, qarğalar niyə üç yüz ilə yaxın yaşayırlar?

Yox baba. Sən bilirsənmi?

Naxçıvanda yayılan bir rəvayətə görə Xızır peyğəmbər bir bardaq dirilik suyu götürür ki, gətirsin insanlara. Yolda bir ağacın, bəzi rəvayətlərə görə, çinarın kölgəsində yatır. Bardaq aşır, su dolur bir çuxura. İki qarğa gəlib sudan içirlər. Ona görə də qarğalar üç yüz il yaşayırlar. Çinar ağacı da uzun-ömürlüdür. Ordubad rayonunda ən yaşlı çinarlara rast gəlinir.

Bunu da əlavə eliyim ki, Qarğa Gilqamış dastanında tufandan sonra torpağa çatmanın müjdəsini verib. Böyük İsgəndərə Qədim Misirdə iki qarğa Amon məbədinin yerini göstərib. Qalxanın üzərində həkk edilən qarğa təsviri günahlardan təmizlənmə simvolu sayılıb....

Baba, gözlə... Hamısını yadımda saxlaya bilməyəcəm. Triqonometriyanın düsturlarını yadda saxlamaq ondan asandır ki..

Ay balam.... Əziz balam. Babanı güldürdün ki sən.

Babamı qucaqladım, az qala gülməkdən yerdəki qızarmış çiyələklərin üstünü əzəcəkdik. Məni niyə çağırdığını öyrənmək istədim, amma bir tərəfdən də sakitcə onun qucağında ürəyinin döyüntüsünü dinləmək istəyirdim. Görəsən insan doğulandan yaşlanana qədər ürəyinin döyüntüsü heç dururmu, əllərinin üstü qocaldığı kimi ürəyinin damarları da öz fünksiyasını itirirmi yavaş yavaş, zəifləyirmi.. yoxsa insanın ürəyi elə doğulduğu andan öldüyü ana qədər eyni qalır..

Mehdini qucaqlayanda atasını xatırladım. Həkim Polad.. Mehdi Poladı xatırlayırmı bilmirəm. Amma bilirəm ki onun üçün çox darıxır.

Polad Səhiyyə Nazirliyində işləyirdi. Bəzi insanları vəzifəsindən azad edirdilər. Sanki çevriliş baş verirdi. Polad da vəzifəsindən azad edildi. Bir müddət özünə gələ bilmədi. İnsanların dillərini anlamayanda bir anlıq oyunun ortasında dayandığımız anlar olur. Polad da o vəziyyətdə idi. Polad vəziyyəıtini anlamaqda çətinlik çəkirdi, olanları qəbul edə bilmirdi. Daha sonra atasını itirdi, iki il keçmədiki anasını da nəfəs çatışmamazlığından itirdi. Təhminə ilə evliliyi yolunda getmirdi. Bir həftə idi ki Təhminə bizim evə gəlmişdi. Polad ilə danışmırdılar. Artıq boşanma vərəqləri də imzalanmışdı. Hardan bilmək olardı ki, Polad bir gecədən sabaha sağ çıxmayacaq. Bəlli ki, istifadə elədiyi kimyəvi, narkotik maddələr onu məhvə sürükləmişdi. Poladın intihar etdiyini eşidəndə din, iman, məzhəb və etiqadın ölümün qarşısında nə qədər süst, uşaqcasına göründüyünü bütün nəbzimlə hiss edirdim. Bütün həyatımız boyu ölüm bizə əl yelləyir, amma xoşbəxt və həyatından məmnun insanlar onu görməzdən gəlirlər. Polad isə ölümünə intiharla qucaq açmışdı.. onun parçası olan övladını belə ağlına gətirməmişdi. Düşündüm ki, bəlkə də ölümünün yaxınlaşdığını, ipini boğazında hiss edəndə bəlkə də ondan qurtulmaq, boğazından çıxarıb atmaq istəyib, amma bütün ətaləti ilə elədiyi cəhdlər boş olub, son anda gözünün önünə Mehdi gəlib, Mehdinin dünyaya gəldiyi gün, Təhminə ilə birlikdə oxuduqları universitet illəri, evləndikləri gün,  Məleykə xanıma aldığı sürpriz hədiyyə, birlikdə balıq tutduğumuz günlər, göbələk yığdığımız dağlar...bütün bunların hamısını gözünün önündə bir lent kimi izləyib. Amma ölümündən qaça bilməyib.. Görəsən ölən insanlar həmişəlikmi məhrum olur  bu dünyadan..?

Baba sən mənə nə göstərəcəkdin?

Mehdinin sualı ilə fikrimin dərinliyindən ayrıldım.

Təbrizdən gələrkən, Şah gölündən sənə “bayram” balığı gətirmişəm. Gör necədir?, Xoşuna gəlir?

İndi bu qırmızı balıqlar doğrudan mənimdir?

Sənindir, əziz balam

Çöldə Oqtay ilə Mehdinin balıqlarla oynadığını izləyirdim. Bir tərəfdən də Təhminənin onları izləyərkən uzun müddətdir üzündə görmədiyim gülüş bərfinlərini görürdüm. Əvvəl çox uşaqcasına narahatlıqlar yaşamışıq deyə düşünərək  “Kor Bayquş”-dan bu cümlələrini oxumağa başladım:

“Min illərdir, eyni sözlər deyilib, eyni cütləşmələr baş verib. Bu həyat başdan ayağa bir gülməli hekayə, inanılması mümkün olmayan axmaq bir nağıl deyilmi? Mən  öz əfsanəmi, nağılımı özüm yazmırammı? Nağıl ancaq nakam arzulardan, çata bilinməyən arzulardan qaçmaq üçün bir yoldur. Hər nağılçının öz məhdud və ona miras qalmış əhval-ruhiyyəsinə əsasən təsəvvür etdiyi arzularından qaçmaq üçün bir yol...”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.04.2026)

Rəqsanə Babayeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

İnsan ruhunun ən incə qatlarına toxunan hisslərdən biri qəm deyilmi? Sakit, səssiz, bəzən görünməz, bəzən isə bütün varlığını bürüyən bir duman kimi… Qəm, yalnız ağrı deyil; o, həm də yaddaşdır, itki hissidir, bəzən isə dərin düşüncənin, insanın özünə dönüşünün başlanğıcıdır. Amma elə anlar da var ki, bu qəm artıq səni tutub saxlayır, addım atmağa qoymur, nəfəsini daraldır. Həmin anlarda insanın içindən bir səs gəlir: “Belə qəmli dayanma…”

Bu sadə cümlə, əslində, böyük bir çağırışdır. O, insanın özünə etdiyi bir müraciət də ola bilər, sevdiyinə dediyi bir təsəlli də, yaxud həyatın özünün bizə verdiyi bir işarə… Çünki həyat, nə qədər ağır olsa da, axmaqdan vaz keçmir. O, daim hərəkətdədir. Qəm isə insanı dayandırır. Bəlkə də bu səbəbdən, “qəmli dayanma” deyilir — çünki dayanmaq, bəzən ən böyük təhlükədir.

Qəmli dayanmaq nə deməkdir? Bu, yalnız göz yaşları içində susmaq deyil. Bəzən insan gülür, danışır, işinə gedir, amma içində dayanıb qalır. O, keçmişin bir anında ilişib qalır, itirdiyi bir insanda, deyə bilmədiyi bir sözdə, yaxud baş tutmayan bir arzuda donub qalır. Bu donmuşluq, zaman keçdikcə daha da ağırlaşır. İnsan irəli getdiyini zənn edir, amma əslində, ruhu bir yerdə qalıb.

Hər birimizin həyatında belə anlar olub. Bəlkə bir ayrılıq, bəlkə bir uğursuzluq, bəlkə də sadəcə izah edə bilmədiyimiz bir boşluq hissi… İnsan bu hisslərdən qaça bilmir. Çünki qəm, insan olmağın bir parçasıdır. Amma bu hissin içində itmək, onun əsirinə çevrilmək başqa bir məsələdir.

Qəmli dayanmaq, insanın özünə qarşı ədalətsizliyidir. Çünki hər bir insan, yaşamaq, sevinmək, yenidən başlamaq haqqına malikdir. Amma bəzən biz özümüzü bağışlamırıq. Keçmişdə etdiyimiz səhvlərə görə özümüzü cəzalandırırıq. Sanki həyat bizə ikinci şans verməməlidir. Sanki biz yalnız bir dəfə xoşbəxt ola bilərik. Bu düşüncə, insanı qəmə bağlayan ən güclü zəncirlərdən biridir.

Amma həqiqət başqa cürdür. Həyat, hər gün yenidən başlayır. Günəş hər səhər doğur, gecə hər axşam qaranlığa qərq olur, amma sabah yenə işıq gəlir. Təbiət belə dayanmazkən, insan niyə dayansın? Bəlkə də bu sualın cavabı, insanın qorxularında gizlidir.

İnsan dəyişməkdən qorxur. Çünki dəyişmək, bilinməzliyə doğru addım atmaq deməkdir. Qəm isə tanışdır. O, ağrı versə də, tanışdır. İnsan bəzən tanış ağrını, bilinməz xoşbəxtlikdən üstün tutur. Bu isə onu qəmli dayanmağa məcbur edir.

“Belə qəmli dayanma” demək, əslində, “qorxma” deməkdir. Qorxma dəyişməkdən, qorxma irəli getməkdən, qorxma yenidən sevməkdən… Çünki həyat, qorxanları yox, cəsarət edənləri mükafatlandırır.

Qəmli dayanmağın başqa bir tərəfi də ümiddir. Bəzən insan qəm içində olanda, ümidini itirir. O, düşünür ki, artıq heç nə dəyişməyəcək. Hər şey olduğu kimi qalacaq. Bu düşüncə, insanı daha da dərin bir qaranlığa aparır. Halbuki ümid, ən qaranlıq anlarda belə mövcuddur. Sadəcə, onu görmək üçün bir az işıq lazımdır.

Bu işıq bəzən bir söz ola bilər, bəzən bir insan, bəzən isə sadəcə bir xatirə… İnsan qəm içində olanda, yaxşı şeyləri xatırlamaq çətinləşir. Amma onlar yox olmur. Onlar sadəcə kölgədə qalır. Həmin kölgəni aradan qaldırmaq isə insanın öz əlindədir.

Bəzən bir insanın həyatına başqa bir insan daxil olur və hər şey dəyişir. O insan, sənə “belə qəmli dayanma” deyə bilər. Bu söz, sadə görünsə də, insanın içində böyük bir təsir yarada bilər. Çünki bəzən biz özümüzə deyə bilmədiyimizi, başqasından eşitdikdə daha dərindən anlayırıq.

Amma hər zaman belə bir insan olmur. Bəzən insan bu yolu tək getməli olur. Bu zaman isə o səs, insanın öz içindən gəlməlidir. Özünə deməlidir: “Dayanma. Bu hal keçəcək. Sən daha güclüsən.”

İnsan güclüdür. Bunu unutmaq asandır, amma bu həqiqətdir. İnsan, ən ağır itkilərdən sonra belə ayağa qalxa bilir. O, yenidən sevə bilir, yenidən gülə bilir, yenidən yaşaya bilir. Bu, insanın ən böyük gücüdür.

Qəm isə bu gücü gizlədir. O, insanı zəif kimi göstərir. Amma əslində, qəm yaşayan insan, hiss edən insandır. Hiss etmək isə zəiflik deyil. Bu, insan olmağın ən gözəl tərəfidir.

Bəzən insanlar qəmli olanlara “güclü ol” deyirlər. Amma güclü olmaq, qəm hiss etməmək demək deyil. Güclü olmaq, o hissi qəbul edib, onun içində boğulmamaqdır. Güclü olmaq, ağladıqdan sonra yenidən ayağa qalxmaqdır.

“Belə qəmli dayanma” demək, həm də bir dəvətdir. Həyata, hərəkətə, dəyişməyə bir dəvət… Bu dəvəti qəbul etmək isə insanın öz seçimidir. Heç kim səni zorla xoşbəxt edə bilməz. Amma sən özün, bu yolda ilk addımı ata bilərsən.

Bu addım bəzən çox kiçik olur. Bəlkə sadəcə bir gəzinti, bəlkə bir dostla söhbət, bəlkə də uzun zamandır etmədiyin bir işi yenidən etmək… Bu kiçik addımlar, zamanla böyük dəyişikliklərə səbəb olur.

İnsan bəzən düşünür ki, dəyişmək üçün böyük bir səbəb lazımdır. Amma əslində, dəyişiklik kiçik şeylərlə başlayır. Hər gün bir az daha yaxşı olmaq, bir az daha irəli getmək… Bu, zamanla insanın həyatını tamamilə dəyişə bilər.

Qəmli dayanmağın ən təhlükəli tərəfi, onun alışqanlığa çevrilməsidir. İnsan qəmə öyrəşir. O, bu halı normal qəbul etməyə başlayır. Bu isə artıq bir siqnaldır — dəyişmək vaxtıdır.

Çünki həyat, yalnız yaşamaq üçün deyil, hiss etmək, öyrənmək, böyümək üçündür. Qəm isə bu prosesin bir hissəsidir, amma hamısı deyil. O, keçməlidir ki, insan yeni hisslərə yer aça bilsin.

Hər bir qəmli an, əslində, bir dərsdir. O, insana nəyin vacib olduğunu, nəyin olmadığını öyrədir. O, insanı daha dərin, daha anlayışlı edir. Amma bu dərsi alıb, yolda qalmaq yox, davam etmək lazımdır.

“Belə qəmli dayanma” — bu cümlə, bəlkə də həyatın ən sadə, amma ən dərin mesajlarından biridir. O, bizə xatırladır ki, həyat davam edir. Nə olursa olsun, zaman dayanmaz. Və sən də dayanmamalısan.

Bəlkə də bu sözləri oxuyan biri, hazırda qəm içindədir. Bəlkə o, çıxış yolu görmür. Amma unutma: hər qaranlığın bir sonu var. Hər gecənin bir səhəri… Sən sadəcə bir az daha davam etməlisən.

Bəzən ən böyük cəsarət, davam etməkdir. Heç nə dəyişmirmiş kimi görünsə də, davam etmək… Bu, insanı qurtaran ən böyük gücdür.

Sonda isə, bu sadə cümləni bir daha xatırlayaq: “Belə qəmli dayanma…” Bu, bir əmr deyil. Bu, bir xahişdir. Özünə etdiyin bir xahiş… Yaşamaq üçün, sevmək üçün, ümid etmək üçün…

Çünki sən buna layiqsən. Hər insan kimi.

Və həyat, səni gözləyir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.04.2026)