Nigar Həsənzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Azərbaycan teatr və kino sənətinin göy üzündə parlayan kəhkəşanlarından biri də Ələsgər Ələkbərov idi. O, özünün möhtəşəm aktyorluq istedadı ilə səhnənin sehrini yaratdı, kinoda isə yaddaşlara həkk olunan obrazlarla bir epoxa qurdu. Onun səsi, baxışları, hərəkətləri – hamısı tamaşaçının qəlbinə nüfuz edən sehrli bir harmoniya idi.

Səhnəyə açılan bir tale

1910-cu ilin yazında – 26 martında Bakıda dünyaya göz açan Ələsgər Ələkbərov elə o andan sənətə yazılmışdı. Çünki o, yalnız yaşamaq üçün deyil, səhnədə ruhunu ifadə etmək üçün doğulmuşdu. Azərbaycan Dövlət Teatr Məktəbində aldığı təhsil onun istedadını cilaladı, ruhunu isə səhnə alovlandırdı.

Azərbaycan Dövlət Dram Teatrında fəaliyyətə başlayan Ələsgər Ələkbərov teatr aləminin əfsanəsinə çevrildi. Otello rolunda yanğılı bir eşqin, qısqanclığın və faciənin çalarlarını elə oynayırdı ki, tamaşaçılar özlərini bu hekayənin içində hiss edirdilər. Vaqif, Knyaz, Kərəm, Koroğlu kimi rollarında isə o, səhnəni yalnız ifası ilə doldurmur, eyni zamanda tamaşaçıya canlı bir tarix, hisslərin iç dünyasını yaşadırdı.

Kino dünyasında da Ələkbərovun sehrli nəfəsi duyulurdu. Rüstəm bəy kimi tamaşaçını həm güldürüb, həm düşündürən, Koroğlu kimi ədalət uğrunda döyüşən, Şahsuvar kimi bir qəlbin dərdini daşıyan qəhrəmanlar onun sayəsində ölümsüzləşdi.

"O olmasın, bu olsun" filmində Rüstəm bəy obrazı ilə məkrli, lakin bir o qədər də komik bir tiplə bizi güldürdü.

"Koroğlu" filmində isə dağları titrədən nərəsi ilə bir xalqın ümidini, azadlıq istəyini dilə gətirdi.

"Görüş" filmində Şahsuvar rolunda sevginin, vətənə bağlılığın və əsl kişilik nümunəsinin təcəssümü oldu.

Onun kinoda yaratdığı hər obraz bir canlı tarix idi, çünki Ələkbərov sadəcə aktyor deyildi – o, ruhunu hər roluna köçürən bir sənət fədaisi idi.

Əbədi səhnənin ölməz ulduzu

1963-cü ilin qışı Azərbaycan mədəniyyətinə ağır bir itki gətirdi – Ələsgər Ələkbərov əbədiyyətə qovuşdu. Amma o, nə səhnədən, nə də tamaşaçıların qəlbindən ayrıldı. Çünki həqiqi sənət ölməzdir, həqiqi aktyor isə daim səhnədədir – istər teatr pərdələrinin arxasında, istərsə də filmlərin hər kadrında.

Bugün də onun səsi səhnədə eşidilir, baxışları filmlərdə yaşayır, aktyorluq məktəbi isə yeni nəsillərə örnək olmağa davam edir.

Ələsgər Ələkbərov – sadəcə bir ad deyil, Azərbaycan sənətinin qızıl səhifələrinə yazılan bir dastandır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.03.2026)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Etiraf edək ki, Adəm övladının ixtiraları arasında, insan şüuruna televiziyadan güclü təsir edən, başqa bir vasitə hələ ki, tapılmayıb. Televiziyanın əhatə dairəsi o qədər böyükdür ki, hər hansı bir istedadlı şəxsi qısa bir zamanda ölkə miqyasında məşhurlaşdıra, sevdirə bilir. Bu dəfə sizə məhz belə şəxslərdən biri haqqında söhbət açmaq istəyirəm. Onu ölkədə jurnalist, televiziya aparıcısı, prodüser və rejissor kimi çoxdan tanıyırlar. Bir mədəni, nəcib, kübar xanım kimi ürəklərdə yuva qurmağı bacarıb. Amma nədənsə layiq olduğu fəxri ad ona hələ də verilməyib...

O, 1967-ci ilin mart ayının 26-da Qazax rayonunda anadan olub. Orta təhsilini 1984-cü ildə Bakı şəhəri 42 saylı tam orta məktəbdə başa vurub. Həmin il Azərbaycan Dövlət Universitetinin Filologiya fakültəsinə daxil olub. Tələbə ikən "МолодежьАзербайджанa" qəzeti ilə ştatdankənar müxbir kimi əməkdaşlıq edib. 1989-cu ildə universiteti bitirdikdən sonra AzTv-də işə başlayıb, "Xəbərlər" redaksiyasında müxbir işləyib. Sonralar ABA Tv, Lider Tv, Space Tv və ANS Tv-də çalışıb. Bu yaxınlara qədər ömür-gün yoldaşı, yazıçı Həmid Herisçi ilə "Xəzər səhər" verilişini aparırdı. Hazırda Cəbrayıl, Qubadlı və Zəngilanda Bərpa, Tikinti və İdarəetmə Xidməti adlı yerdə İctimaiyyətlə əlaqələr şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışır və Mədəniyyət Tv-də "Mədəni tənqid" verilişinə aparıcılıq etməyə hazırlaşır.

"Gündəlik Azərbaycan", "525", "Azadlıq", "Bizim Yol", "Zerkalo" qəzetlərində məqalələri dərc olunub. "Həsən bəy Zərdabi adına jurnalistika milli mükafatı"na layiq görülüb. Bir çox nüfuzlu jurnalistika müsabiqələrinin münsiflər heyətinin üzvüdür. Bütün bunlarla yanaşı bir sıra azərbaycan filmlərinə redaktorluq edib. "Gecə kanalı" adlı kitabı işıq üzü görüb...

Möhkəm iradəli, səbirli, səmimi, eyni zamanda təmkinli xanımdır. Etik normalara ciddi riayət edir. Onun üçün abır-həya insana xas olan ən müsbət xüsusiyyətlərdən biridir. Çox qabiliyyətli və səliqəlidir. Qəlbi həyat eşqi ilə doludur. Həmişə ayaq üstə qalmağı və daima nə iləsə məşğul olmağı xoşlayır. Necə deyərlər, rahatlığını fəaliyyətdə, hərəkətdə tapır...

Deyir ki:- “Bizim cəmiyyətdə peşəkar olmaq çox çətindir. Çünki peşəkarlıq üçün təhsil almaq, savadlı olmaq lazımdır, bacarıqlarını tətbiq edə biləcək, özünü inkişaf etdirəcək, təcrübə qazanacaq bir mühitin olması vacibdir. Bu gün bizdə peşəkarlığı inkişaf etdirmək üçün mühit yoxdur. Jurnalistikada biznes mühiti inkişaf etdirilməyib. Azad rəqabət mümkün deyil. Çünki söz və ifadə azadlığı məhduddur. Yalnız bu azadlıqlardan istifadə edən KİV rəqabətdə qalib gələ bilər. Hazırda ancaq maliyyə dəstəyi və siyasi dəstək alan KİV- lər öndədirlər...”

Kifayyət qədər həyat qüvvəsi var. Çətinliklər yarananda özünü itirmir, əksinə məqsədinə nail olana qədər gərgin işləməkdə davam edir. Çox götür-qoy etməyi, ən yaxşı üsulu tapmağı vaxt itkisi hesab etdiyindən dərhal işə girişməyə üstünlük verir. Öz qabiliyyətinə o qədər əmindir ki, uğursuzluq barədə heç zaman düşünmür və məhz buna görə də çox vaxt müvəffəqiyyət qazanır. Necə deyərlər, problemlərin üzərinə elə bir enerji və qətiyyətlə atılır ki, onların çoxu sadəcə əriyib gedir. Həyat yoldaşı ilə eyni mühitdə olduğundan özünü şanslı adam hesab edir. Onunla işlədiyi illəri fəaliyyətinin ən məhsuldar vaxtları sayır...

“Həmidlə işləmək həddindən çox rahat, həm də maraqlı idi. Əvvəla çox dəqiq və səliqəlidir. İkincisi də hər zaman ondan öyrənməli şeylər var. İstənilən sahəni mütəxəssis qədər dərindən bilir. Bu, qüvvələrimizin qənaət edilməsi üçün gözəl fürsətdir. Mövzunu konseptual olaraq anlamağa, problemli məqamları tanıyıb vurğulamağa kömək edir. Həyat yoldaşı olaraq, deyə bilərəm ki, Həmid məişətdə çox köməksizdir. Amma kömək etmək niyyəti və təşəbbüsləri var. Məncə bu daha vacibdir. “Space”də işlədiyimiz zaman, Həmid bütün gənclərə kömək edirdi, ideya verirdi, onlar Həmidi çox sevirdilər.”- söyləyir.

Xoşbəxtlikdən yaddaşı çox zəifdir. Onu yalnız hal-hazırda baş verənlər maraqlandırır və əgər yeni nə isə diqqətini cəlb edirsə, keçmiş haqqında bütün fikirləri yoxa çıxır. Burada və indi prinsipi ilə fəallıq göstərir, çünki onu maraqlandıran məhz budur...

Deyir ki:- “Bizim vaxtımızda söyləyirdilər ki, təvazökarlıq insanın bəzəyidir, insanın baş ucalığıdır. İndi təvazökar insana bilirsiniz necə həqarətlə baxırlar? Sadədil, avam, hətta axmaq kimi baxırlar. Səmimi olduğuna görə adama səmimiyyətini irad tuturlar. Təbii ki, dəyərlərin dəyişib, dəyişməməsindən asılı olmayaraq ölçü hissinin olması çox gözəldir. Səmimiyyətdə də ölçü olmalıdır. Amma bütovlükdə biz cəmiyyətdən danışırıqsa, mən bəzən özümə hesabat verməli oluram. Düşünürəm ki, filan yerdə çox səmimi danışsam, bu mənim əleyhimə işləyəcək. Lakin vaxt vardı ki, məni səmimiyyətimə görə sevirdilər. O vaxt. sənət adamlarının şəxsi həyatı indiki qədər insanlara maraqlı deyildi. Uzaq başı onların geyimləri maraqlı ola bilərdi. İndi isə əksinədir, adamın məişəti, ailəsi, həyat tərzilə də maraqlanırlar...”

Bəli, haqqında söhbət açdığım İlhamiyyə Rza insanlar arasında səmimiyyətin, sevginin günbəgün azaldığından gileylənsə də, hələ də içindəki insan sevgisi onu tərk etməyib.

“Sağlam həyat uzmanları hər şeyi deyir, bircə bundan başqa: çox yaşamaq, özü də ağrı-acısız yaşamaq istəyirsinizsə, xeyrə, ədalətə, sevgiyə, dostluğa olan inamınızı itirməyin!”- söyləyir...

Bəli, yazın altıncı günündə dünyaya gələn və yaradıcılığı, istedadı ilə qoca dünyamıza bahar təravəti qatan İlhamiyyə Rzanın bu gün - martın 26-sı növbəti ad günüdür. Onu bu münasibətlə təbrik edir, möhkəm can sağlığı, firəvan həyat, yaradıcılıq uğurları arzulayıram...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.03.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Şeir saatı rubrikasında izlərə Fərqanə Səfərlinin şeirlərini təqdim edir.

GƏLİRƏM

Yerin pis əməlindən

Üşüyürəm, İlahi -

Göydə bir ocaq qala,

Qızınmağa gəlirəm.

Çiynimdəki hörüklər

Mələklərə yol açıb -

Dəftərimi bilməkçün

Arınmağa gəlirəm.

Qaranlıq peşimandı,

Qardaş bilib işığı -

Kəfənin iç üzünə

Sarınmağa gəlirəm.

Biz uçmaq vərdişini

Doğuluşdan itirdik -

Bir kəpənək belində

Barınmağa gəlirəm.

YENƏ

Yenə durna qatarı,

Yenə sazaq bir hava.

Yenə könlüm yön alır

O isti uzaqlara...

Yenə gün batımını

gözləyir qamış səsi,

Bir də həsrət qoxuyan

Kədərimin naləsi...

Yenə günəş gedəcək

Öz doğma ocağına.

Yenə düşər qaranlıq

Yerin kor bucağına.

Yenə...

Yenə burda mən,

Bir də azğın ümidlər -

Həm məni, həm özünü

Xəyallara kilidlər.

SEVGİ VALSI

Gəl, rəqs edək səninlə,

Mələklər savab yazsın

Çiynimizdə ritmlə...

Gəl, üzümüz ölümə

Dözək hər bir zülmə.

Zaman şərə qarışsın,

Gecənin işıqları

Gözümüzdən alışsın...

Tərləsin əllərimiz

Valsın şən notlarında.

Büdrəsin ayağımız

Zər qırçınlı donumda.

Cismim ağırlıq etsin,

Sol qoluna əksimi -

Oynayaq sənin ilə

Ölümsüzlük rəqsini.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.03.2026)

Kamalə Abıyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Azərbaycan tarixinin təzadlı şəxsiyyətlərindən olan Mircəfər Bağırovun Ona sevgisi cavabsız qaldı. Kimi cavabsız sevgidən gizlicə əzab çəkir. Kiminsə qəlbində sevgisinin cavabsızlığı qəzəbə dönür. Sevdiyini yaşatmaq yerinə əzab verir, hətta ölümə məhkum edir. O da bu cavabsız sevginin  qurbanı oldu...

Azərbaycanın  Ilk profesional qadın pianoçularından biri, həm də muğamlarımızın fortepianoda ilk ifaçısı olan Xədicə Osman qızı Qayıbovadan söhbət açırıq.

 Xədicə Qayıbova 24 may 1893-cü ildə Tiflisdə, dövrünün hörmətli ruhanilərindən olan Osman bəy Müftizadənin ailəsində dünyaya gəlib.  6 uşaqlı ailənin ilki olub. Anası Züleyxa xanım tatar əsilli Terequlovlar nəslindən idi. Osman bəy və Züleyxa xanım övladlarının təhsilinə önəm veriridi. Qızına  mükəmməl təhsil vermək istəyən Osman bəy onun Müqəddəs Nina Qızlar məktəbinə qəbul olunmasına nail olur. Xədicə Qızlar məktəbində orta təhsil almaqla yanaşı, musiqi təhsili də alır. 1911-ci ildə orta təhsilini “Qızıl Xaç” nişanı, eyni zamanda Nikolayevin fortepiano kursunu Qızıl haşiyəli diplomla başa vurur.

Həmin illərdə Tiflisdə yayılan vərəm xəstəliyi onların ailəsində faciəyə səbəb olur. 18 yaşlı Xədicə ata, qardaş və bacı itkisi yaşayır. Bu faciə səbəbindən ali təhsil ala bilmir. 

Bu faciənin ağrılarına tab gətirməkdə çətinlik çəkən Xədicə xanım Nadir Qayıbovun sevgisinə tutunur, onun evlənmə təklifini qəbul edir. Nadir dövrün ziyalılarından olan Mirzə Hüseyn Əfəndi Qayıbovun oğlu idi. Bu evlilikdən 2 övladları olur: Alanqu və Əbdülkərim. Qeyd edək ki, Mirzə Hüseyn  Qori seninariyasının Azərbaycan bölməsinin açılmasının təşəbbüskarlarından olub.

1919-cu ildə ailə Bakıya köçür. Xədicə xanım ziyalılarla əlaqələr yaradır, xalqın maariflənməsinə çalışır. 1920-ci ildə Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulur.  Xədicə xanımın Sovet dönəmində də fəaliyyəti səngimir. Azərbaycan SSR-də Xalq Təhsil Komissarlığında yaradılan “Xalq  musiqisi” şöbəsinə rəhbərlik edir. Xədicə Qayıbova təkcə musiqiçi kimi fəaliyyət göstərməyib. O, böyük maarifçi idi, qızlarımızın təhsil almasına çalışırdı.  Onun təşəbbüsü ilə Azərbaycan qadınları üçün musiqi-dram studiyası açılır. Eyni zamanda Xədicə xanım musiqi kursları və uşaq xoru yaradır. Özü də ali təhsil almağı unutmur. 1927-1931-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında (indi Bakı Musiqi Akademiyası) bəstəkarlıq fakültəsində təhsil alır.

1934-cü ildə Azərbaycan Dövlət konservatoriyasında çalışmağa başlayır. Musiqimizi  araşdırır, Xalq dastanları, mahnı və muğamlarımızı toplayır.

O, tezliklə yalnız fortepianoçu kimi deyil, Klassik muğamlarımızın, eləcə də şərq və avropa müsiqisinin ifaçısı və bilicisi kimi şöhrət qazanır. Xədicə xanım tez-tez evində yığıncaqlar təşkil edir, onun mənzili musiqi, düşüncə ocağına çevrilir.  Təşkil etdiyi məclislərdə Üzeyir Hacıbəyov, Qliyer, H. Sarabski, Bülbül, Pressman, Qurban Primov kimi musiqiçilər, eləcə də dövrün aydınları iştirak edirdi. Ömrünü xalqının işıqlanmasına sərf edən bir çox təfəkkür sahiblərimiz kimi Xədicə xanım da o illərin qaranlığından xilas ola bilmir. Cumhuriyyət dövründə aydınlarla dostluğuna görə Xədicə xanım da təzyiqlərə məruz qalır və 1933-cü ildə əks-inqilabçı kimi həbs edilir. 3 ay davam edən araşdırmalarda heç bir dəlil tapılmadığından azad olunur.

1938-ci ildə yenidən həbs olunur. 5 həftədə 9 dəfə dindirilən Xədicə xanımın məhkəməsi cəmi 15 dəqiqə çəkir. Oktyabrın 19-da Dövlət Təhlükəsizlik idarəsində  1-ci bölmənin 3-cü şöbəsində rəis müavini olan  leytenant Tevosyanın  yazdığı arayış əsasında Azərbaycan SSR CM-nin 68-ci maddəsi ilə-əks-inqilabi fəaliyyətdə, türkçülük ideyasının yayılmasında müqəssir elan edilir. Ona güllələnmə hökmü verilir. Bir həftədən sonra qərar icra olunur.
Akademik Rafael Hüseynovun araşdırmalarından, qızı Alanqunun xatirələrindən belə məlum olur ki, Xədicə xanımın təqib edilməsinin səbəbi  MirCəfər Bağırovun cavabsız sevgisi olub.Bu sevgi tutquya çevrilib. Bağırov daim Xədicə xanımı təqiblərə məruz qoyub. Sonda ölümə məhkum edib.1954-cü ildə istedadlı musiqiçinin qızı Alanqu Sultanova  Azərbaycan DİN-nə anasının işinin yenidən araşdırılması ilə bağlı müraciət edir. İşə yenidən baxılır. 1956-cı ildə Azərbaycan SSR Məhkəmə kollegiyasının 14 fevral qərarı ilə Xədicə Qayıbova bəraət alır. Alanqu Sultanova ömrünün sonuna qədər Bakıda yaşayıb. Xədicə xanımın oğlu Əbdülkərim hələ yeniyetməykən  Rusiyanın Voronej şəhərinə getmiş və orda yaşamışdır.
Xədicə xanımın sağlığında ifa etdiyi Muğam rəngi və Rast rəngi Bülbül tərəfindən fonovala yazılıb.  Hələki bizim ölkəmizdə bunu diskə köçürmək mümkün deyil. Bizə gəlib çatan bu qiymətli fonoval  hazırda Bülbülün ev muzeyində saxlanılır.

Həyatın zərbələrinə baxmayaraq Xədicə xanım öz xalqına xidmətdən usanmır, yorulmur. Ona görə də bir pianoçu, müsiqimizin tədqiqatçısı, təbliğatçısı, maarifçi kimi unudulmur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.03.2026)

“Həyat uzunluğuna görə deyil, məzmununa görə qiymətləndirilir”. (Seneka)

Hafiz Ataxanlı,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

İnsan və onun sosial-fəlsəfi mahiyyəti haqqında yaradılışın bünövrəsindən bu günə qədər yetərincə düşüncə, zərbül-məsəllər, aforizm və idiomatik ifadələr, bəzən də biri-birini təkzib edən fikirlər yaddaşları bəzəyir. Böyük Şərq filosofu Eynəlqüzat Miyanəçı deyirdi ki, əsil və həqiqi insan odur ki, başqaları onun əlindən, dilindən və əməyindən ziyan görməsinlər.

Sartr isə “insan hər şeydən əvvəl subyektiv həyəcan keçirən layihədir” qənaətindəydi. Şəms Təbrizi “insan insanın güzgüsü olsaydı, bütün çirkinliklər aradan qalxardı” müdrikliyində yol aydınladırdı.

Leonardo da Vinçinin aforizmini insan fəaliyyətinin mükəmməl təsviri saymaq mümkündür: dəmir işləməyəndə paslanır, su bir yerdə qalanda iylənir, insan ağlı tətbiq edilmədikdə kütləşir. Bir də Lomonosovun bənzətməsini xatırlayaq: kiçik adam dağın başında da kiçikdir, böyük adam çökəkdə də nəhəngdir.

Bernard Corc Şou insanın kamilləşmə, bütövləşmə xronologiyasını apaydın göstərir: insan çiy kərpicə bənzəyir, bişdikcə bərkiyir.

Bütün fikirlərə ehtiramla istinad etsək, qarşımızda aydın bir mənzərə canlanır: hər şey insanın özündən asılıdır. Ürəyin genişliyi, zəkanın işıq haləsi, əməllərin trayektoriyası, ehtiyac saatlarından, dar günlərdən nəticə çıxartmaq analizi şəxsiyyətin portret cizgilərini səciyyələndirir.

Beləliklə, insanın sosial-fəlsəfi mahiyyəti kontekstində tanınmış pedaqoq-təşkilatçı, Sumqayıt təhsilinin inkişaf mərhələsində izi olan, şərəfli müəllimlik missiyasını qısa ömründə uğurla yerinə yetirmiş, insanpərvərlik fəlsəfəsini örnək qoyub getmiş Araz İsmayılovun 85 illik xatirəsinə həsr olunmuş açıq dərsə başlayırıq.

Xatırlama.

1996-cı ildə Azərbaycan Televiziyası Xəbər Xidmətinin Abşeron-Xızı-Sumqayıt üzrə xüsusi müxbir postunun rəhbəriydim. O illər Sumqayıtda tədbirlərin bum dövrü idi.

Maarif şöbəsinin tədbirlərində 16 nömrəli məktəbin direktoru, qabaqcıl maarif xadimi Araz İsmayılovu yaxından tanıdım. Ağır təbiətli, ləngər yerişli, ağayana davranışlı Araz müəllim ciddi olduğu qədər də həssas və qayğıkeş idi. Məlum oldu ki, 5-ci mikrarayonda yaşayır. Qonşu binada qalır.

Bir neçə ildən sonra 15 nömrəli məktəbdə oxuyan övladlarım evdə tez-tez sevimli müəllimələrindən, illah da fizika dərsini tədris edən Bəyaz xanımdan ağızdolusu danışırdılar.

Gərək ki, 2000-ci ilin əvvəlləriydi. Dostum, Azərbaycan Televiziyasının operatoru Etibar Bənnayev məni çayxanaya çağırdı. Sinif yoldaşlarım Əfləddin Səfərovla Rafiq Həsənovu tanıyırsan, - dedi, - indi də Elgünlə tanış ol, xüsusi xidmət orqanlarında işləyir, mayordur, bölgədə çalışdığı üçün vaxtı məhduddur, Sumqayıtda onu tapmaq müşgül məsələdir.

Danışıq əsnasında məlum oldu ki, Bəyaz müəllimə Araz müəllimin ömür-gün yoldaşı, Elgün onun oğluymuş. Sən demə, ayrı-ayrı vaxtlarda tanıdığım ziyalılar bir ocağın işığına qızınırmışlar. Və bu ocaq Qərbi Azərbaycanın İcevan rayonunun Haqqıxlı kəndindən, Naiboğlular tayfasından köz götürür.

Ocaq-yurd yeri

14 kəndi əhatə edən Qaraqoyunlu bölgəsi zaman-zaman erməni vəhşiliyindən doğan zilləti görmüşdü, acı çəkmişdi.

Bütün çətinliklərə baxmayaraq, burada təhsilə hər zaman önəm verilmişdi. Əvvəlcə dini mədrəsələr fəaliyyət göstərmişdi, sonradan onlar rus-tatar, rus-müsəlman məktəbləri ilə əvəz olundu.

Kəndin girəcəyində, qayaların arasından fışqıran məşhur Şinkar bulağının şöhrəti Gəncəyə, Qazaxa da yayılmışdı. Görkəmli Azərbaycan şairi Səməd Vurğun da bulağa tez-tez gedirmiş. Hətta qayanın üstünə daşla öz adını da həkk edibmiş.

Ermənilər Azərbaycan toponimlərinə terrora başlayanda Haqqıxlılar etiraz səslərini ucaltdılar. Son anda Haqqıxlını  Vurğunkənd adlandırmaq məcburiyyətində qaldılar.

Kəndin bir kəlməsi ilə qan bağlaya bilən müdrik kişilərdən biri – Camal kişi briqadir işləyirdi. 6 oğul, 1 qız böyüdürdü. İkinci cahan savaşında onu da böyük oğlu ilə birlikdə ön cəbhəyə göndərdilər.

Camal kişi müharibədən yaralı qayıtdı. Oğlu Ənvər itkin düşdü. İtkin oğul yarasını qəlbində, fiziki yaranı canında gəzdirən Camal kişi müharibədən sonra ferma müdiri kimi əmək fəaliyyətini davam etdirdi. Taleyin gözlənilməz döngəsinə bax; alman gülləsindən özünə gəlməmiş çobanlardan birinin əlində təsadüfən açılan güllə onun həyatına son qoydu.

Oğlu Abuzər və İsmayıl kənd müəllimləriydi. Avtandil təhsildən sonra Bakıda qaldı. Uzun müddət Əlvan Metallurgiya Komitəsində məsul vəzifədə çalışdı. Əjdər Sumqayıtı taleyinin şəhəri seçdi. Marten sobasının ən qaynar nöqtəsində çalışdı. Moskvaya qurultay nümayəndəsi də seçildi.

Qızı Diləfruz kənddə sağıcı kimi şöhrət qazandı. Onun da qismətinə SSRİ qurultayına nümayəndə seçilmək düşdü. Xanım evdar qadın idi. Araz isə gücünü oxumağa verdi. Azərbaycan Dövlət Pedoqoji İnstitutuna qəbul olundu.

“Əmim hər il yay tətilində kəndə gələr, tələbə yoldaşlarından da bir neçəsini özü ilə gətirərdi. Lovğalıq ona tamamilə yad idi. Ot və odun tədarükünə kömək göstərər, əkin sahələrinin suvarılmasına, su nasoslarının fasiləsiz və saz işləməsinə nəzarət edərdi. Araz əmimin hələ o vaxtdan bir prinsipi vardı: harda işləyirsən, işlə, işinin ağası ol”. (Ramiz İsmayılov Qardaşı oğlu, Qərbi Azərbaycan İcması Sumqayıt şəhər təşkilatının sədri)

Missiyanın başlanğıcı

“Bir il sonrasını düşünürsənsə, toxuk ək. On il sonrasını düşünsən ağac ək. Yüz il sonrasını düşündüyündə xalqı öyrət”. (Konfutsi)

Araz İsmayılov 1964-cü ildə Azərbaycan Dövlət Pedoqoji İnstitutunun fizika-riyaziyyat fakultəsini bitirib, təyinatla Salyan rayonuna göndərildi. İlk dəfə jurnal götürüb sinfə girəndə bir gerçəyin fərqinə  vardı: müəllimlik sıradan  bir peşə deyil. Müəllimlik  - missiyadır!

Taleyin ona nəsib etdiyi missiya!

1969-cu ilin iyun plenumunda siyasi hakimiyyətə gələn Heydər Əliyev bütün sferalarda, o cümlədən maarif sahəsində islahatlara başladı. Kadrların milliləşdirilməsi prioritet  istiqamət seçildi. Təhsil sistemi yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoydu. Belə tarixi məqamda gənc müəllim missiyasının yeni mərhələsinə xidmət üçün Sumqayıta döndü. Öncə 7, sonra 10 saylı məktəblərdə müəllim kimi çalışmağa başladı. Pedoqoji ustalığı ilə bərabər təşkilatçılıq qabiliyyəti, işə canyanğısı da diqqət çəkdi.

Onu müxtəlif illərdə 10,11 və 23 nömrəli məktəblərə direktor müavini təyin etdilər.

Şagirdlərin uğur hekayələri artdı. Ali məktəblərə qəbulda faizlər çoxaldı.

Araz İsmayılovun tədris metodikası sadə idi, amma hər şagirdin fərdi inkişafına təkan verirdi. O, təkcə fizika qanunlarını,  riyazi düsturları öyrətmirdi. Vətən sevgisini, dövlətçilik təfəkkürünü, milli dəyərləri, tarixi-mədəni irsə doğru yanaşma düsturunu təlqin edirdi. Bu fərdi tədris metodologiyasına görə onu 23 nömrəli məktəbə direktor göndərdilər.

“Rus və Azərbaycan bölmələrinin də olduğu məktəb şagird kontingentinin sıxlığı və pedoqoji kollektivi ilə Sumqayıt şəhərinin seçilən məktəblərindən biriydi. Araz müəllimin gərgin əmək fəaliyyəti və zəhməti hesabına məktəbdə yaradılmış ab-hava qısa zaman kəsiyində öz bəhrəsini vermiş, 23 saylı məktəb şəhərin ən qabaqcıl məktəbi kimi tanınmışdı.

Araz müəllim öz işinə  həmkarlarından fərqli prizmadan yanaşar, pedoqoji kollektivin hər bir üzvü ilə səmimi münasibət saxlayar, vəzifə borcunu vicdanla və namusla yerinə yetirərdi ".(Əlfixan Məmmədov)

Təhsil Nazirliyi Araz müəllimi Çexoslovakiyaya, Ukraynaya, Rusiyaya təcrübə mübadiləsinə göndərmişdi.

Qabaqcıl maarif xadimi fəxri adına layiq görülmüşdü.

Dəfələrlə respublika Müəllimlər qurultayına  nümayəndə seçilmişdi. İki dəfə şəhər Sovetinin  deputatı, iki dəfə şəhər partiya komitəsi plenumunun üzvü kimi ictimai fəaliyyət missiyasını da uğurla yerinə yetirirdi.

1983-cü ildə Araz İsmayılov şəhər maarif şöbəsinin müdiri vəzifəsinə irəli çəkildi.

"Məsuliyyətli və çətin vəzifə idi. On minlərlə şagird və müəllimə, əlliyə yaxın gündüz və axşam məktəblərinə, uşaq bağçalarına, peşə məktəblərinə rəhbərlik etmək elə də asan məsələ deyildi. Qazandığı təcrübə və bilik, idarəetmə işinə yenilikçi münasibət , böyüdüyü ailə  və sosial mühit ona vəzifəsinin öhdəsindən layiqincə gəlmək şansı verdi. Bu gün də Araz müəllimin təhsil şöbəsinin rəhbəri kimi gördüyü işlər Sumqayıtın on minlərlə sakininin yaddaşlarına yazılıb". (Əlixan Məmmədov. Tanınmış pedaqoq)

"Onun əsas məqsədi müstəqil Azərbaycanımızın təhsil sistemində yeni təlim texnologiyasının qurulmasına, müəllim-şagird münasibətlərinin yeni əsaslarla yaxınlaşdırılmasına dəstək vermək, valideyn-şagird-müəllim ünsiyyətinin sağlam prinsiplər əsasında qurulmasında və siniflərin idarə edilməsində yeni metodlardan istifadəni təbliğ etmək olmuşdu". (Niyaz Süleymanov. Tanınmış pedaqoq.

1988-ci ildə Araz müəllim maarif müdirliyindən uzaqlaşdı

1989-cu ildə şəhərin 16 nömrəli məktəbində direktor kimi fəaliyyətini davam etdirdi.

Siyasi-inqilabi dalğaların tüğyan etdiyi, erməni təxribatçılarının qədim Azərbaycan yurdlarına hücum etdiyi bir vaxtda, iqtisadi tənəzzül və məchulluq dövründə bir məktəbə rəhbərlik etmək, təhsil ocağını qabaqcıllar sırasına çıxarmaq o qədər də asan məsələ deyildi.

Yalnız Araz müəllimin canından, ruhundan gələn peşəyə sevgi, sabahın mükəmməl kadr siyasətinə töhfə vermək təşnəsi bütün qeyri-mümkünləri mümkünə çevirirdi.

Araz İsmayılovun ictimai nüfuzu, şəxsi dostluq münasibətləri, fərdi mənafeyə deyil, məktəbin xeyrinə sərf olunurdu. Məktəb təmir olundu, texnika təminat formalaşdırıldı. Uğur göstəriciləri kifayət qədər çoxaldı.

"Həmişə Araz müəllimin dəyərli məsləhətlərinə qulaq asmışam, xeyrini də görmüşəm. O, böyük vəzifədə işləsə də, Müəllimlik peşəsinə sadiq idi. Vəzifədə olarkən özünün dərs dediyi 9-10-cu siniflərdə açıq dərsdə iştirak etmişəm. Bir fənn müəllimi və məktəb direktoru kimi onun qabaqcıl iş təcrübəsi öyrənilmiş və şəhər üzrə yayılması qərara alınmışdı.

Maarif şöbəsində müdir işlədiyi vaxtlarda bir çox adamın işlə, ailə qurmuş gənc müəllimlərin mənzillə təmin olunmasına kömək göstərmişdi”. (Hilal Əliyev. Tanınmış pedaqoq).

İz.

2005-ci il, mayın 9-da həyatını təhsilə, cəmiyyət üçün çox önəmli sferaya həsr etmiş, zəkası ilə yolları aydınlatmış bir aydının ürəyi dayandı.

64 yaş. İnsan ömründən ötrü çox qısa zamandır. Araz müəllimin 64 yaşında haqqın dərgahına qovuşması təkcə ailəsini deyil, təhsilə önəm verən, maarifçilik missiyasını qiymətləndirən hər kəsi sarsıtdı. Fəqət, bir təsəlli vardı bu üzüntünün qarşısında: Araz İsmayılov qısa ömrünü mənalı, faydalı yaşadı.

Ürəyi milli məfkurə, xalqın təhsil strategiyası, parlaq sabah naminə döyündü.

Hər şagirdinin uğuruna ürəyi fərəhindən dağa döndü, gözlərinin içindən güldü.

Araz müəllim iz qoyub getdi. Sinif otaqlarında, təhsil ocaqlarında, şagirdi olmuş məslək sahiblərinin gur ocaqlarında!

Bu gün Araz İsmayılov ömrünün mabədi təkcə Elgündə deyil, həm də yurd sevdalı, işini mükəmməl bilən yüzlərlə yetişdirməsinin fəaliyyətində davam edir. Milli düşüncəyə, elmi nailiyyətlərə, insanpərvərlik fəlsəfəsinə cani-dildən xidmət edən şəxsiyyətlərin  izi daim qalır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.03.2026)

Nail Zeyniyev,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Sənaye inqilabından sonra insan böyük bir seçim etdi: vaxtını və fiziki zəhmətini maşınlara verdi, əvəzində sürət və ucuzluq qazandı. Bu dəyişiklik maddi baxımdan sərfəli oldu. Amma o vaxtdan bəri itirilənlərin tam hesabı heç vaxt dəqiq aparılmadı. Əl işi insanın ən qədim ifadə formalarından biridir. Yazı yaranmamışdan əvvəl də insanlar gil qablar düzəldir, daşlara naxış vururdu. Bu yalnız ehtiyacdan doğmurdu. İnsan içində olanı ortaya qoymaq istəyirdi. Bu istək bu gün də qalır. Texnologiyanın hər şeyi asanlaşdırdığı bir dövrdə belə insanın öz əli ilə nəsə yaratmaq arzusu sönmür. Bu, sadəcə maraq deyil, daha dərin bir ehtiyacdır.

Azərbaycanda əl işinin kökləri çox dərindir. Qarabağ xalçaları təkcə bəzək üçün deyildi; hər naxışın öz mənası vardı. Onu toxuyan insan bu mənanı anlayırdı. Şəki ipək fabriki, zərgərlik nümunələri, mis qabların üzərindəki işləmələr də eyni şəkildə bir mədəniyyətin dili idi. Bu dil indi yavaş-yavaş zəifləyir. Ustalar azalır, onları əvəz edəcək şagirdlər isə daha da azdır. Bu gün maraqlı bir ziddiyyət var. Əl işi məhsullara maraq artır, insanlar belə əşyalar üçün daha çox pul ödəməyə hazırdır. Amma eyni zamanda bu sənəti öyrənmək istəyənlərin sayı azdır. Çoxu nəticəni istəyir, prosesi yox. Bu da o deməkdir ki, bazar böyüyür, amma sənət özü zəifləyir. Rəqəmsal texnologiya bu prosesə həm kömək etdi, həm də mane oldu. Bir tərəfdən insanları əl əməyindən uzaqlaşdırdı. Digər tərəfdən isə sənətkar üçün yeni imkanlar yaratdı. Artıq kiçik bir kənddə yaşayan usta da işini geniş auditoriyaya göstərə bilir, alıcı tapa bilir. Bu əvvəllər mümkün deyildi. Eyni zamanda yeni texnologiyalar bəzi sənət sahələrinə yeni ifadə imkanları gətirdi.

Burada əsas sual ortaya çıxır: əl işini dəyərli edən nədir? Təkcə texnika və material, yoxsa ona sərf olunan vaxt və niyyət? Dəqiq cavab vermək çətindir. Amma aydındır ki, əl işi sadəcə bir məhsul deyil, həm də bir bilikdir. Bu bilik yalnız oxumaqla yox, edərək öyrənilir. Bir nəsil bu prosesi yaşamasa, həmin bilik də yoxa çıxır. Sonradan onu bərpa etmək isə daha çətin olur.

Keçmişdə Azərbaycanda bir çox sənət sahəsi müxtəlif səbəblərlə zəiflədi. İqtisadi çətinliklər insanların diqqətini gündəlik dolanışığa yönəltdi, sənətkarlıq arxa plana keçdi. Bunun nəticəsi olaraq bəzi ənənələr qırıldı. Bu itkinin təsiri isə hələ də hiss olunur.

Bu gün gənclər arasında əl işinə maraq var. Amma bu maraq çox vaxt səthi qalır. Daha tez öyrənilən, tez nəticə verən işlərə üstünlük verilir. Uzun zaman və səbr tələb edən sahələr isə diqqətdən kənarda qalır. Bu yanaşma sənətin dərinliyini qorumağa kömək etmir. Əl işinin dəyərini başa düşmək üçün onun mahiyyətini anlamaq lazımdır. Bu, sadəcə gözəl bir əşya deyil. Bu, bir insanın vaxtını, diqqətini və zəhmətini başqa birinə ötürməsidir. Fabrik məhsullarında bu hiss yoxdur. Onlar kütləvi və şəxssizdir. Əl işi isə fərdidir və məhz bu fərdilik ona xüsusi dəyər verir.

Rəqəmsal dövr əl işini aradan qaldırmadı, sadəcə onun yerini dəyişdi. Əvvəllər zərurət olan şey indi seçimə çevrilib. Bu seçim isə artıq yalnız praktik deyil, həm də mənəvi məna daşıyır. Sürətli və kütləvi istehsalın hakim olduğu bir zamanda əl ilə nəsə yaratmaq bir növ mövqe göstərməkdir.

Azərbaycanda bu yolu seçən insanlar var. Onlar ənənəni qoruyur, öyrənir və başqalarına ötürür. Sayları çox olmasa da, gördükləri iş dəyərlidir. Çünki bu sahənin yaşaması birbaşa onlardan asılıdır. Sonda məsələ əl işinin dəyərinin artıb-artmaması deyil. Əsas məsələ onun yaşayıb-yaşamamasıdır. Bu isə təkcə bazarın yox, bütöv cəmiyyətin qərarından asılıdır.

“Ədəbiyyat və İncəsənət”

(26.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bir rəssamın yetişməsində, yetkinləşməsində və püxtələşməsində onun doğulduğu məkan, təhsil aldığı mühit əsas faktordur və şübhə yox ki, bu amillər yaradıcı şəxsin həyatında mühüm rol oynayır. Qəyyur Yunus (Yunusov) Avropa yönümlü rəssamlıq təhsili alıb. Amma onun yaradıcılığının ana xətti və əsas qayəsi Şərq incəsənətindən, Azərbaycan incəsənətinin ayrılmaz qolu olan Qacar üslubundan qaynaqlanır.

Və rəssamın yaratdığı bədii sənət nümunələri bunu hər vəchlə özündə ehtiva edir. Təbii ki, bu, rəssamın bədii dünyagörüşündən və ömrü boyu apardığı bədii müşahidələri əsasında gəldiyi qənaətlərdən yaranıb. Rəssamın özü bu barədə deyir:

 "Mənim bu istiqamətdə işləməyim Tbilisidə təhsil aldığım illərdə orada Qacarlar üslubunda yaradılmış sənət əsərləri ilə tanışlığımdan başladı və bunun mənim yaradıcılığıma böyük təsiri oldu".

Qəyyur Habil oğlu Yunusov 1948-ci il martın 26-da Bakının Əmircan kəndində anadan olub. Xatırladaq ki, bu kənddən dahi rəssamımız Səttar Bəhlulzadə də çıxıb. Və Qəyyur Yunusov dahi rəssamla qohum olub.

O, hələ uşaqlıq illərində doğulduğu Əmircan kəndində Səttar Bəhlulzadənin emalatxanasına gələrək onun necə rəsmlər çəkdiklərini müşahidə edib. O, Səttar Bəhlulzadənin tələbəsi olub və sənətin müxtəlif üslublarını mənimsəyib. Qəyyur Yunus doğulduğu Əmircan kəndi haqqında deyib:

"Bu kənddə anadan olmuşam, ilk təhsilimi burada almışam, sonra da ömürlük bu kəndə bağlanmışam. Hara getmişəmsə, yenə də Əmircana qayıtmışam. Əmircan mənim üçün dünyanın ən doğma, ən əziz bir yeridir. Bütün bunların hamısı yaradıcılığımda əksini tapıb".

Orta məktəbi bitirdikdən sonra 1967–1971-ci illərdə Əzim Əzimzadə adına Bakı Rəssamlıq Məktəbinin (indiki İncəsənət Kolleci), 1971–1977-ci illərdə Tbilisi Rəssamlıq Akademiyasının rəngkarlıq fakültələrində təhsil alıb. 1972-ci ildən sərgilərin iştirakçısıdır. 1980-ci ildə Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının və SSRİ Rəssamlar İttifaqının üzvlüyünə qəbul olunub.

Qəyyur Yunusun yaradıcılığında lirik, mənzərələr yer alsa da, rəssama daha çox qadın portretləri şöhrət gətirib. Onun dini-fəlsəfi baxışları, gözəlliyə sevgisi çəkdiyi rəngkarlıq əsərlərində müşahidə olunur. Qəyyur Yunusun yaradıcılığının başlıca kulminasiyası qadın surətləri hesab olunur. Müəllif Azərbaycan qadını obrazının zəriflik və nəcibliyi ilə təsvir edilməsinin əsas səbəblərindən biri kimi isə – "Allah gözəldir və gözəlliyi sevir" prinsipi ilə əsaslandırır.

Yaratdığı zərif gözəllikli qadınlar obrazlarının çöhrələrində və sadə milli geyimlərində əks olunub. Müəllif təsvir etdiyi qadın obrazlarının məhz azərbaycanlı və müsəlman qadını olduqlarını xüsusilə vurğulayıb. Kətan üzərində yağlı boya texnikası ilə çəkilən nurani qadın portretlərinin arxa fonunda armud, balıq, quş, gül, epiqrafik yazılar və s. kimi müəyyən rəmzlərin istifadə olunur ki, bu da rəssamın öz şəxsi fantaziyasından və onların hər birinə verdiyi ayrı-ayrı simvolik anlamdan meydana gəlib.

Belə səciyyələrin içərisində ərəb hərfləri ilə yazılmış xəttatlıq nümunələri də mövcuddur. Həmin yazılar, əsasən "Allah", "Bismillahir-Rəhmanir-Rəhim", "Əlif", "Ləm", "Mim", "Haqq", "La İlahə İlləllah" kimi dini kəlmələrdir. Qəyyur Yunus öz əsərlərinə imzasını Azərbaycan və Kiril əlifbası ilə bərabər Ərəb əlifbası ilə də qoyub. Bu baxımdan, Qəyyur Yunusun hər əsərində onun müsəlman olması vurğulanıb və bu, qürurla tamaşaçıya çatdırılıb.

1972-ci ildən etibarən Qəyyur Yunusun Azərbaycanda və müxtəlif xarici ölkələrdə 11 fərdi sərgisi keçirilib. Onun işləri Almaniya, Türkiyə, ABŞ, Fransa, Norveç, Finlandiya, Danimarka, Hollandiya, Suriya, İngiltərə, Polşa, Əlcəzair, İran, Rusiya kimi ölkələrdə həm dövlət, həm də şəxsi kolleksiyalarda saxlanılıb. 1988-ci ildən etibarən Bakıda, Londonda, Alma-Atada fərdi sərgiləri açılıb. 1990-cı ildə rejissor Teymur Bəkirzadə tərəfindən rəssamın yaradıcılığından bəhs edən "Qəyyur" filmi çəkilib.

Hazırda Qəyyur Yunusun çəkdiyi rəsm əsərləri Azərbaycan Dövlət İncəsənət Muzeyində, Tbilisi Xalqlar Dostluğu Muzeyində, Pavlador İncəsənət Muzeyində, Moskva Dövlət Tretyakov Qalereyasında, Moskva Şərq Xalqları İncəsənət Muzeyində, Fransa Loranjeri Qalereyasında, Nyu-Yorkda D. Rokfellerin şəxsi kolleksiyasında saxlanılır. Rəssamın sonuncu fərdi sərgisi Rusiyanın Moskva şəhərində Şərq Xalqları İncəsənəti Muzeyində keçirilib. Onun bu sərgisi isə "Gizli və görünən" devizi altında keçirilib.

Mükafatları

- "Humay" mükafatı

- "Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamı"fəxri adı

- "Tərəqqi" medalı

- "Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı" fəxri adı

Sənətşünas, AMEA-nın dissertantı, Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü Əsəd Quliyev rəssam barədə belə yazır:

“Rəngkarlıq ustası olan Qəyyur Yunus gördüklərini bədii təxəyyülündən keçirməklə və islam incəsənətinin əsas xüsusiyyətlərini araşdırmaqla öz yaradcılıq manerasını zənginləşdirib və sonda yaradıcılıq dəst-xəttini, özünün bədii yaradıcılıq cığırını formalaşdırıb. Q.Yunusun əsərlərinə tamaşa edən zaman sanki adam ayrı bir aləmə düşür.

Sənətkarın sirli tablolarında rəssamın bədii təxəyyülündən süzülüb gələn obrazlar, nəsnələr, əsərin ümumi ab-havası tamaşaçını öz dünyasına çəkib aparır. Rəssamın tablolalarında elə bil dərin mistika var. Tamaşaçı sanki obrazların statik, dolğun, mənalı və müəmmalı nəzərləri qarşısında qeyri-ixtiyari olaraq fikirlərə dalır, düşüncələrə qərq olur.

Elə bil mənəvi cəhətdən saflaşır, durulur. Fikrimcə, bu, rəssamın elə əsl istəyinin, yaradıcılıq qüdrətinin nəticəsidir. Q.Yunus yaratmış olduğu obrazlar - əsasən də qadın obrazları timsalında ümumiləşmiş Azəbaycan qadınının saf, ülvi, məhrəm obrazını yaratmağı qarşısına məqsəd qoyub və öz istəyinə uğurla nail ola bilib.

Rəssamın yaratdığı kompozisiyalarda məkan tutqun tonlardadır. Bu, istər açıq, istərsə də qapalı məkanda işlənilmiş tablolarda olsun, eyni ilə belədir. Rəssamla Əmircanda yerləşən yaradıcılıq emalatxanasında görüşümüzdə onunla apardığımız sənət söhbətləri adama ayrı bir estetik zövq bəxş edir.

Qəyyur müəllimin minilliklərə söykənən İslam incəsənəti, mənəvi dini dəyərlərimiz, ölkəmizin zəngin incəsənət tarixi, rəssamlığın hazırkı durumu, rəssamın fərdi yaradıcılıq xüsusiyyətləri, onun rəssam kimi missiyası və gələcək planları baradə söhbətlərini dinlədikcə nə qədər kamil və zəngin bədii təxəyyülə, dünyagörüşə malik bir insanla, müdrik rəssamla qarşı-qarşıya qaldığını dərk edirsən.

Rəssamın yaradıcılıq nümunələri - təsvir edilən məkanlar və qəhrəmanlar ilk baxışda sadə, cəlbedici, ovsunlayıcı olmasına, tamaşaçıda xoş hisslər, duyğular yaratmasına baxmayaraq, birdən adam özü də bilmədən bu məkanda və qəhramanların içində - süjetin alt qatlarında gizlənmiş, minilliklərdən süzülüb gələn, dərin məna-məzmun yükünə malik hadisələrin axırına düşüb gedir, həmin aləmə qərq olur, tabloda kilidlənmiş ilahi gözəlliklə qovuşur.”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

“Mənə İlk dəfə Eskamilyo rolu tapşırılmışdı. Fatma xanımın, Karmenin sevgilisini oynayacaqdım. Tamaşanın başlanmasına iki saatdan çox vaxt qalmışdı. Teatra gəldim. Fatma xanımın otağının qarşısından keçəndə onun geyindiyini, tamaşaya hazırlaşdığını gördüm. Bu, onun sənətə necə bağlı olmasını, tamaşa qabağı nə qədər məsuliyyət daşımağını mənə əyani olaraq sübut etdirdi. Həddən artıq tələbkar idi”. (Ağbaba Bünyadzadə)

Fatma Muxtarova 26 mart 1893-cü ildə Cənubi Azərbaycanın Urmiya şəhərində doğulub. Kiçik yaşlarından ailəsi ilə birlikdə Rusiyaya köçüb. Atası Abbas Rzayev o, 3 yaşında olarkən vəfat etdiyindən anası Sara xanım ikinci dəfə Səttar Muxtarov adlı bir nəfərlə ailə həyatı qurub. 1910-cu ildə yeni ailə Saratovda məskunlaşıb.

Anasınınikincidəfə ailə qurması Fatmanınhəyatını alt-üstedir. Bununla da onun həyatının acınacaqlı günləri başlayır. Alverçi olan atalığı yüngül yolla qazancı və “şən həyatı” xoşlayırdı. Ailə zirzəmilərdə, daxmalarda yaşasa da o, ailəsinə heç nə vermir, tez-tez anasını və Fatma xanımı döyürdü. Yeddi yaşı olanda ailə Peterburqa köçür.

Valideynləri qərara gəlirlər ki, onu dilənməyə göndərsinlər. Qızcığaz nə qədər ağlasa da, yalvarsa da xeyri olmur. Şaxtalı qış günündə onu küçəyə itələyib pulsuz geri qayıtmamağı tapşırırlar. Fatma xanım həmin günləri müsahibələrində belə xatırlayıb:

 “Qərib, soyuq şəhərdə uzun-uzadı veyilləndim. Lakin əlim “uzanmadı”. İçimdəki utancaqlıq duyğusuna üstün gələcək qüvvə tapa bilmirdim. Soyuğun və küləyin əlindən dörd tərəfdən hündür daş binalarla çevrələnmiş həyətlərdən birinə girdim. Divara söykənib qalmışdım.

 Atamı, onun özü ilə apardığı yaxşı günlərimizi, uşaqlığımızı xatırladım. Ardınca da oxumağa başladım. Pəncərələr açıldı. Adamlar mənə cır-cındır geyimli qıza maraqla baxır, gümüş və ağ pullar atırdılar. İlk "konsertimdən" sonra səsim bərk xırıldadı, ancaq evə şən və qürurla qayıtdım”.

Küçədə oxuyaraq qazanıb evə gətirdiyi pulla valideynləri ona şarmanka alır, beləliklə də küçə müğənniləri ilə nəğmə dərsləri başlanır. Artıq 12 yaşında Fatma Muxtarova şarmanka ilə küçələrdə mahnılar oxuyur pul qazanırdı.

Qızcığazın üzərinə düşən məsuliyyət ağır idi. Səhərdən axşama qədər nəfəsini dərmədən oxuyurdu. Atalığı da bir yandan göz verib, işıq vermirdi. Fatma evə az pul gətirəndə atalığı onu döyürmüş. Uzun müddət Fatmanın anası onun əsl adını hamıdan gizlədir. Saratovda onu "Katya Muxtarova" və ya "Şarmankaçı Katya" kimi tanıyırdılar.

O, pul yığmağa başlayıb və 1 il ərzində dövr üçün heç də az olmayan məbləğ — 1000 rubl toplaya bilib. Saratovun "Spravoçnı listok" qəzeti yazıb ki, Fatma həmin pullarla dəmir yolunda çalışan L. Kamenskinin ailəsinin yanına yollanıb. Onun xanımı opera ifaçısı olub. Burada Fatmaya musiqi öyrədiləcəyi sözü verilsə də, hər şey fərqli olub.

O, çirkli qab-qacağı yuyub, mənzili sahmana salıb, mətbəxdə aşpazla birlikdə yeyib, "ictimaiyyətdən" olan qonaqlar gələn zaman isə ona dərhal fərqli geyimlər geyindirib, "cənablar" və "xanımlar"la bir masaya əyləşdiriblər. Bu durumundan çox məyus olan Fatma yaşananları onun taleyilə çox maraqlanan jurnalistə, "Saratovski listok"un baş redaktoru Nikolay Arxangelskiyə danışıb. Ziyalı, teatr və opera həvəskarı olan Arxangelski ona bu gündən heç bir "təlim"in olmayacağına söz verib.

Baş redaktor musiqi məktəbində onun üçün xeyriyyə konserti təşkil edib. Konsertə kifayət qədər dinləyici toplaşıb və buna görə də, toplanan pullar Fatmanın Saratov konservatoriyasında təhsil almasına kifayət edib. 1913-cü ildə Fatma Muxtarova ilk dəfə Bakıya gəlib. Bakı ona müstəsna müvəffəqiyyət gətirib və burada ona xüsusi diqqət yetiriblər. Belə gəlişlərdən biri haqqında 21 iyun 1913 il tarixli "Kaspi" qəzeti xəbər verib:

"Dünən Həştərxandan Bakıya yolüstü Zakaspiysk və Türküstan diyarında, Pavoljyedə məşhur olan xalq müğənnisi Muxtarova, xalq müğənnisi Anikina, xalq müğənnisi Kamil Mutıqi Tuxvatullin gəlmişlər. Müğənnilər yalnız cəmi bir konsert verməyi təxmin edirlər. Povoljye qəzetləinin yazdıqlarına görə onlar hər yerdə çox böyük müvəffəqiyyətə nail olurdular. Konsert rus və tatar dillərində veriləcək"

Konservatoriyadaoxuduğuillərdə belə ailəsiMuxtarovanı rahatburaxmayıb. Onuməcburediblərki, tətillərdə qastrollaragedib, pulqazansın. Buqastrollarzamanı o, birdəfə Bakıdadaolub. 1914-cuildə kanservatoriyanı bitirənFatmaMuxtarovaailə həyatı quraraqvalideyinlərinitərkedib.

O, həyatyoldaşı ilə birlikdə Moskvayaköçüb. Onu çoxsevənhəyatyoldaşı AleksandrMalininFatmanı Səttarkişinincaynağındanxilasetmək üçünatalığınınbütüntələbləriniyerinə yetirib-adını dəyişdirib, müsəlmanlığı qəbuledib.

FatmaMuxtarova 1932-ciildə operaulduzuolduğu, LeninqraddaS. M. KirovadınaOperavə BaletTeatrındaişlədiyivaxtlardaatalığı ilə sonuncudəfə təsadüfənküçədə qarşılaşıb. Atalığı çəkmə silirmiş.

 Fatmaxanımuzunmüddətonadayanaraqbaxıb. Birdəno, başını qaldırıbvə Fatmaxanımı tanıyıb. Fatmaxanımomənzərənibelə təsviredib: “Sankioandagözününişığı söndü, tezbaşını aşağı saldı”.

F. Muxtarovanınailə həyatı qurandansonraişləriyaxşı gedir. S.İ. Ziminonunoxumağını bəyənib özteatrınadəvətedir. 1919-cuildə qızı Leyladünyayagəlir. Ailədə xoşbəxtolanmüğənnisəhnədə şöhrətinastanasındaidi. DahasonraonunSaratova, Rostova, Xarkovaqastrolsəfərləribaşlayır. Dövrünqəzetləriisə onunhaqqındayazırdılar: "Busəsinsanı xəncərkimiyaralayadabilər”...

2 ilKonservatoriyatəhsilialdıqdansonraoSaratovdan, Moskvayayoladüşübvə buradaməşhurmusiqiçiFyodr Şalyapinlə tanış olub. Saratov Konservatoriyasını bitirdikdən sonra o, Moskva, Saratov, Sankt-Peterburq, Kiyev, Xarkov, Odessa və s. şəhərlərin opera teatrlarında oxuyub, 1938–1953-cü illərdə Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının solisti olub.

F. Muxtarova Əvəllərdə Bakıdaqastrolsəfərlərində olub. AncaqonunBakıyadönüşü 1928-ciilə təsadüfedib. O, 25 il Azərbayacan opera səhnəsində bir-birindən gözəl rollar oynayıb. Fatma Muxtarova ilə 15 il birgə çalışan Ağbaba Bünyadzadə onu belə xatırlayır:

“Mənə İlk dəfə Eskamilyo rolu tapşırılmışdı. Fatma xanımın, Karmenin sevgilisini oynayacaqdım. Tamaşanın başlanmasına iki saatdan çox vaxt qalmışdı. Teatra gəldim. Fatma xanımın otağının qarşısından keçəndə onun geyindiyini, tamaşaya hazırlaşdığını gördüm. Bu, onun sənətə necə bağlı olmasını, tamaşa qabağı nə qədər məsuliyyət daşımağını mənə əyani olaraq sübut etdirdi. Həddən artıq tələbkar idi”.

Daha sonra F. İ. Şalyapinin vasitəsilə S. İ. Ziminin opera teatrına dəvət olunaraq 1917-ci ilədək burada oxuyub. 1920-ci ildən Kazan, Leninqrad, Kiyev, Xarkov, Odessa, Tbilisi və s. şəhərlərin opera teatrlarında da çıxışlar edib. Fatma Muxtarova 1938–1953-cü illərdə M. F. Axundov adına Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrının solisti olub. Konsert proqramları ilə də çıxış edib.

Tembrinə görə qüvvətli metso-soprano səsin sahibi, Muxtarova bu cür səs üçün yazılan çətin partiyaların öhdəsindən çox gözəl gəlib. Bunlardan "Qaratoxmaq qadın" operasından Polinanın partiyası, "Mazepa" operasından Lyubovun partiyası, "Çereviçki" operasından Saloxanın partiyası, "Qar qızı" operasından Baharın partiyası, "Çar gəlini" operasından Lyubaşanın partiyası, "Xovanşina" operasından Marfanın partiyası, "Faust" operasından Zibelin partiyası və bir çox baş qaları qeyd oluna bilər.

Yaradıcılığının zirvəsi Karmen ("Karmen", J. Bize) partiyasıdır. Onun opera səhnəsində ilk çıxışı isə baş rolda Şalyapinin çıxış etdiyi V. Serovun "Yudif" operasında ona Oloferni partiyası olub. 1949-cu ildə Fatma Muxtarova iki operada iki böyük partiya ilə çıxış edib. Bunlardan birincisi Jorj Bizenin "Karmen" operasında (rej. İ. Hidayətzadə, dirijor Ə. Həsənov) Karmen və ikincisi isə martın 22-də göstərilən Cüzeppe Verdinin "Trubadur" operasında (rej. P. Tveretski, drijor V. Traximoviç) Azuçena partiyaları idi.

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR xalq rəssamı" fəxri adı

- "Gürcüstan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

- "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni

- "Şərəf nişanı" ordeni

Fatma Muxtarova səhnə ilə Tiflisdə 1953-cü ildəki axırıncı qastrol səfəri zamanı vidalaşıb. Çünki Bakıda onu təqaüdə göndərmişdilər. Birdən-birə ona təklif etmişdilər ki, təqaüdə getsin, dincəlsin. Fatma xanım isə bunu “sən artıq qocalmısan, sən gərəksizsən, teatra yüksən" fikri kimi qəbul etmişdi. Buna görə də incik qəlblə, heç kimə bir kəlmə belə demədən teatrdan ayrılıb.

1953-cü ildə Fatma Muxtarovanın sevimli operası “Qara toxmaq qadın”ı yeni quruluşda hazırlayırdılar. Və Polina rolunun ifaçısı, gənc müğənni Maxova Fatma xanımı roluna baxmaq üçün məşqə dəvət etmişdi. Muxtarova həmişə yaxşı yoldaş olmuşdu və həmişəki kimi yenə qürurla hərəkət etdi. (teatrın isə nə rəsmi, nə də şifahi dəvəti var idi.) Məşqə getdi. Fatma xanım xidmət keçidinə daxil olanda (O, bu keçiddən otuz il keçmişdi) onu administrator saxlayır.

“Mən, Muxtarovayam”- deyib keçmək istəyir. Adminsitrator taxtaya vurulmuş elanı göstərir: "Kənar şəxslərin girişi qadağandır".

“Buradan ancaq mənim tabutum keçəcək”-deyərək aktrisa həmişəlik teatrdan çıxıb gedir və yatağa düşür. Sözünün də üstündə durur. Düz 19 il sonra onun cənazəsi teatrın binasından içəri girir.

Maestro nəql edirmiş ki, Fatma xanım səhnədən gedəndən sonra səhnə paltarlarını sobada yandırıb... 1963-cü ildə Gürcü operası Bakıya qonaq gəlib. “Daisi” operası səhnədə oynanılacaqmış. Teatrın rəhbərliyi parterin ilk cərgələrini hörmətli qonaqlar üçün saxlayıbmış. Yerlərdən ikisi gürcü qonaqların arzusu ilə Fatma Muxtarovanın idi. Gürcü operaçıları isə Fatma Muxtarova ilə görüşməyi həsrətlə arzulayırmışlar. Ancaq o, gəlməyib.

Ertəsi gün Gürcüstan teatr muzeyinin mudiri Nunu Mesxi və məşhur gürcü opera müğənnisi Batu Kraveyşvili Fatma xanımın evinə gediblər. Qonaqları görən Fatma xanım əvvəlcə onları tanımayıb, kim olduqlarını öyrənəndən sonra isə: “əgər mənə əvvəlcədən xəbər versəydiniz, sizi qəbul etməzdim. İstəyirəm ki, tiflislilər məni həmişə gənc, gözəl xatırlasınlar. İndi gördüyünüz kimi yox”, - deyib.

Gürcü rejissoru İ. Klavişvili “Çətin yollarla ” kitabında bir fəsli Fatma xanıma həsr edib. Həmin fəsildən bir məqam: “Fatma Muxtarovanın öz yaradıcılıq prinsipləri var idi. O, bu prinsipləri cəsarətlə, yeri düşəndə lap saymazyana bir tərzdə müdafiə edərdi. Özü də belə hallarda qaba ifadələri işlətməkdən çəkinmirdi. Yavaş-yavaş biz onun qəşəng “sözcüklərinə” öyrəşmişdik. Və heç kəs də incimirdi.

“Karmen”in məşqində dirijor A. V Pavlov Arbenin onu saxlayıb dedi: "Madam Muxtarova, siz bu yerdə ritmdən çıxırsınız”. Muxtarova ona sarı çevrildi və bərkdən elə səhnədə dedi: “Maestro, gedin ..”

Dirijor özünü itirdi: “Siz mənə deyirsiniz bunu?”.

"Bəli, sizə" - Fatma xanım halını dəyişmədən cavab verib. Maestro drijor çubuğunu pulta vuraraq deyib: "Eksentrik qadındır. Nə isə, davam edək”.

Fatma xanım teatrdan ayrılandan sonra ömrünün 19 ilini sakit, səssiz sənəti ilə bağlı sənədləri, fotoları toplamaqla yaşayıb. Ömrünü, keçmişini həmişə nəvəsi Svetlanaya nağıl kimi danışarmış...

Fatma Muxtarova 1972-ci ildə Bakıda vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.03.2026)

Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Artıq öyrəşmişik... bu gün müxtəlif proqramlardakı effektlərlə selfi və video çəkməyə, onları paylaşmağa. Effektsiz kamera ilə qarşılaşanda isə sanki ondan qaçırıq. Filtrlər reallığı dəyişdirir, amma buna baxmayaraq, bu hal gündəlik vərdişə çevrilib. İnsanlar getdikcə təbii görünüşdən uzaqlaşaraq daha “mükəmməl” obraz yaratmağa çalışırlar. Bu isə real görüntü ilə sosial şəbəkədə təqdim olunan sima arasında fərqi artırır. Nəticədə, virtual mühitdə formalaşan görünüş anlayışı cəmiyyətin estetik və psixoloji baxışlarına təsir göstərir.

Mövzu ilə bağlı klinik psixoloq Gülşən Rüstəmova “Ədəbiyyat və incəsənət” portalına açıqlama verib. Psixoloqun qeyd etdiyi kimi, sosial şəbəkələr sosiallaşmamız üçün lazım olan, bizim ehtiyacımız olan, ümumiyyətlə fikirlərimizi, düşüncələrimizi və ya həyat tərzimizi, fəaliyyətimizi bölüşməyi daha asan bacardığımız, sanki üzdə, üz qabığında olmaq, özümü göstərmək, “mənim haqqımda informasiyanız olsun” deməyə bənzər bir hissəmizdir:

"Çünki insanın ümumiyyətlə müxtəlif ehtiyacları var, bu da bizim bir ehtiyacımızdır.

İnsan “məni görün, mən buradayam” demək istəyir. Lakin təəssüf ki, sosial şəbəkələri hamımız bu ad altında qəbul etmirik. Sosial şəbəkə bir çoxlarımız üçün aqressiyamızı göstərə biləcəyimiz bir mühitdir. Bu aqressiyanın əslində başlanğıcı və bunun psixoloji səbəbləri var ki, biz niyə aqressiv oluruq? Bu, travmalarımızdan dolayı yaranır və bizi narahat edən bir hissəmiz olur. İnsan olaraq o aqressiyamızı real həyatda boşaltmaq və ya ifadə etmək üçün yerimiz olmadığı üçün sosial şəbəkələrdən istifadə edərək yola çıxırıq və bunu edən zaman əlbəttə ki, qarşılıq gələ biləcəyi ehtimalı var. Biz sadəcə aqressiyamızı boşaltmaq istədiyimizə görə, qarşılaşacağımız cavablara hazır deyilik, zənnimiz buna hazır deyil. Bu halda biz filtrlərdən, maskalardan istifadə edə bilirik və ya feyk profillər açırıq, yaxud saxta yazılar yazırıq.

Çünki bizə lazımdır ki, müdaxilə edək, fikir bildirək və ya əzdiyimiz insanların, məsələlərin fonunda özümüzü daha üstün hesab edək. Bu, bizim yaralı hissəmizdir və bu yaraları sanki sağaltmış olur bir çox insan sosial şəbəkələrdə maskalanaraq ortalığa çıxmaqla. Belə şərait yaradılır".

G. Rüstəmovanın fikrincə, əgər hər kəs özü ilə məşğul olsa, daxilindəki özünə yönəlik aqressiyanı hesablamaq, araşdırmaq, bunun səbəbini aydınlaşdırmaq istəsə, bu məsələlərə son qoyulma ehtimalı böyükdür:

"Təəssüflər olsun ki, bəzilərimiz bunun fərqində deyilik. Təəssüflər olsun ki, bəzilərimiz üçün bu daha rahat bir yoldur ki, “məni tanımırlar, məni bilmirlər” deyə düşünərək cəmiyyətə, insanlara və ya baş verən hadisələrə münasibətimizi bildiririk və bundan sonra sözümüzün arxasında dura bilmirik. Çünki özümüz də şüurun altında bilirik ki, düşüncələrimiz o qədər də adekvat olmaya bilər və ya kütlə tərəfindən düzgün qarşılanmaya bilər, ya da fikirlərimizə görə mənsubiyyət daşıdığımıza görə sorğu-sual edilə bilərik. Bax, maskalanma bunun üçün gərək olur insanlara. Buna özgüvənsizlik deyə bilərsiniz, diqqət çəkmək, inamsızlıq deyə bilərsiniz. Amma bunun bəzi səbəblərini biz izah etsək, insanlar bunun fərqində olsalar,  düşünürəm ki, bunu etməyi ya tərk edəcəklər, ya da bir-iki dəfə düşünəcəklər ki, mən bunu edib-etməyim.

Çünki maskalanmaq əslində məni gizlətmək deməkdir, “məni görün” demək deyil. Bu, bir mərhələ daha fərqli dalğadır, fərqli frekansdır. Mən sözümü deyə biləcək varlıq deyiləm, beynimdə, zənnimdə formalaşdırdığım bir varlıqam və başqa bir obraza girərək real fikirlərimi ifadə edə bilirəm".

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.03.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Siyasi baxışlarına görə uzun müddət xaricə çıxışına qadağa qoyulan Əziz Nesinə 1965-ci ildə pasport almağa icazə verilir. Bu hadisədən dərhal sonra o; Bolqarıstan, Rumıniya, Almaniya, Polşa və Sovet İttifaqını əhatə edən geniş bir səyahətə çıxır. Bu səfər duracaqlarından biri də Azərbaycan olur.

Nesin orada azərbaycanlı dilçilərlə yaşadığı "uydurma söz" polemikaları ilə bağlı xatirəsini "Akbaba" jurnalının 1 dekabr 1965-ci il tarixli sayındakı məqaləsində belə nəql edir:

Üç ay əvvəl Bakıdaydım. Azərbaycan ziyalıları ilə dil davasından danışırdıq. Onlar da dilin özləşməsinə bir növ qarşı idilər. İçlərindən biri dedi:

— Dil məhv oldu, uydurma ilə dil olmaz!

— Nədir uydurulan? — deyə soruşdum. Başladı bu nümunələri verməyə:

— "Stüardessa" yerinə guya "göyqonaqsal arvad" uydurublar, düzdür? Avtomobilin türkcəsi guya "özitişməli götürgəc" imiş, heç belə şey olar? "İmambayıldı" yeməyinə "içi keçmiş dindar kişi" deyirlərmiş...

Baxın, dil geriçilərinin uydurduğu bu yalanlar ta Azərbaycana qədər gedib çıxıb.

Siz də çox eşitmiş olarsınız bu yalanları. Güya siqaretin türkcəsi "tüstüsəl dumanğac" imiş. Döşəkçənin türkcəsi "qıça qoyğan" imiş. Velosiped "ayaq itər götürgən" imiş. Hələ "İstiqlal Marşı" da guya olub "Milli düttürü"...

Otuz beş il əvvəl həqiqətən də "rəhmətlik" yerinə "keçmişi xınalı" desəydilər, lap yerinə düşərdi. Çünki bu qədər yalançıya onsuz da rəhmət düşməz ki...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.03.2026)