Habil Yaşar,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Bugünkü müsahibim istedadlı gənc yazar, Gənc Yazarlar Birliyinin sədri, eyni zamanda ingilis -alman dili müəllimi Səbinə xanım Bayramovadır. Belə dəyərli və fəal gənclərimizi gördükcə insan qürur duyur, sevinir. Gəlin, Səbinə xanımı daha yaxından tanıyaq.

1.Səbinə xanım, ilk olaraq özünüz haqqında oxucularımıza qısa məlumat verə bilərsinizmi?

Mən Səbinə Bayramova, 14 iyun 1998-ci ildə dünyaya göz açmışam. Səbinə Dəniz təxəllüsü ilə yazıb, yaradıram. Özüm ingilis -alman dili müəllimi kimi fəaliyyət göstərirəm. Bir-neçə kitab müəllifiyəm.

2.Yazıçılıq həyatınız necə başladı? İlk qələmə aldığınız əsəri xatırlayırsınızmı?

Xırda-xırda cümlələr,hekayələr yazıb evdə ora- bura yapışdırırdım. Anam bir gün dediki bunları bir yerə yığ lazım olar. Eləcə  o gündən dəftərə qeydlər aparmağa başladım. İlk qələmə aldığım “Yaralı Ruhlar” adında hekayələr toplusu olub. Yaxın zamanda yenidən işıq üzü görəcək.

3.Bu gün yazdığınız əsərlərdə sizi ən çox hansı mövzular düşündürür?

Əsərlərimdə mənəviyyata çox önəm verirəm. İnsani dəyərlər mənim üçün çox özəldir. İnsan kimi formalaşmaq üçün güclü mənəviyyata sahib olunmalıdır.

4.Ədəbiyyatda istedad daha önəmlidir, yoxsa zəhmət?

Ruhunda istedad yoxdursa, düşünmürəm çəkilən zəhmətin bəhrəsi görünə. Günümüzdə yetərincə yazıçı adı altında ortalıqda gəzən insanlar var. Hətta onlardan göz önündə olanlar da az deyil. Amma kənardan durub baxanda bəzilərində sadəcə strategiya və marketinqdən başqa nəsə tapa bilmirəm. Qısası, ruhundan süzülən cümlələr olmadıqdan sonra bir yerdən sonra zəhmət də boşa gedir.

5.Yazı prosesində sizin üçün ən çətin məqamlar hansıdır?

Emosional insan olduğumdan qaynaqlanaraq duyğusal məqamlar məni bəzən çox yorur. Yazmalıyam amma özümü ələ ala bilmirəm, o periodun içərisində fırlana-fırlana qalıram. Çətin məqamlar olsa da yaşaya-yaşaya, ruha işləyə-işləyə yazmağın zövqü bir başqadır.

6. Xarici ədəbiyyatda sizi ən çox təsirləndirən müəlliflər və əsərlər hansılardır?

Dostoyevski “Cinayət və Cəza” əsərində Raskolnikov obrazı ilə söhbət edib, onun psixologiyası ilə yaxından tanış olmaq istərdim. Kafkanın “Çevrilmə” əsəri həqiqətən kiçik həcmli olsa da çox təsirli əsərdir. Çoxdur təsirli əsərlər. Deyim ki mənim ən çox diqqət mərkəzində saxladığım uşaq ədəbiyyatı olduğu üçün son olaraq da “The Little Prince“ əsərinin adını çəkmək istəyirəm. Həqiqətən fərqli və özünə xas təsirə layiqdir.

7.Azərbaycan ədəbiyyatının dünyaya çıxışı ize qane edirmi?

Xeyr, tam mənada qane etmir. Azərbaycan ədəbiyyatında güclü müəlliflər, dərin mövzular və özünəməxsus dil-estetikası olsa da, dünya miqyasında tanınması potensialına uyğun səviyyədə deyil. Son illərdə müəyyən inkişaf var, bəzi əsərlər xarici dillərə çevrilir, beynəlxalq sərgilərdə təqdim olunur, amma bu hələ sistemli və davamlı səviyyədə deyil. Məncə Azərbaycan ədəbiyyatının dünyaya çıxışı üçün ən vacib şeylər güclü tərcüməçilər, gənc müəlliflərin dəstəklənməsi, universal mövzularla milli ruhu birləşdirən əsərlər və s.-dir.

8.Gənc Yazarlar Birliyinin əsas məqsədi və missiyası nədir?

Birliyimizin əsas məqsədi istedadları dəstəkləmək, müasir və milli dəyərlərə bağlı ədəbiyyatı inkişaf etdirmək, oxu və yazı mədəniyyətini yaymaq, gənclərin yaradıcılıq imkanlarını geniş auditoriyaya çatdırmaqdır.

9.Son illərdə sizi sevindirən gənc qələm sahibləri varmı?

Son bir il ərzində 30-dan çox gənc qələm sahibinin uğurunu görmək buna misal ola bilər. Özüm gənc olsam da ətrafımdakı gənc qələm sahiblərindən seçilmişləri yanımda görmək mənim üçün çox xoşdur. Hər birinin adını tək-tək çəkə bilməsəm də ,hər birinin qələmini bir ayrı sevirəm.

10.Gənclərin kitaba marağını artırmaq üçün nə etmək lazımdır?

Gənclərin kitaba marağını artırmaq üçün onların diqqət mərkəzinin nələrə yönəldiyini izləmək lazımdır. Mən yazıçılıqdan əlavə bir pedaqoq kimi bunu gündəlik həyatımda müşahidə edirəm. Kitaba maraq ilk öncə ta əvvəldə də vurğuladığım kimi ruhdan gəlməlidir. Ruhunda kitab sevgiyi olmayan adam nə yaza, nə də mütaliə edə bilər. Ona görə də birmənalı şəkildə o sevgi qəlbdən gəlməlidir. O sevgini  yaratmaq da bir başqa mövzudur. Uşaqlıqdan aşılanaraq bu yerlərə gəlib çatdıra biliriksə nə xoş bizlərə.

11.Sosial şəbəkələrin ədəbiyyata təsirini necə qiymətləndirirsiniz?

Sosial şəbəkə əslində müsbət cəhətdən gənc qələmlərin ən böyük qəhrəmanı olsa da, bir o qədər də yazıçı adına uyğun olmayan kütlənin göz önünə çıxmasına təkan verir. Sosial şəbəkə düzgün gedişatla davam olunsa , çox gözəl nəticələr görə bilərik.

12.Oxucularınızdan gələn fikirlər arasında sizi ən çox təsirləndirən hansı olub?

Oxucularımdan gələn fikirlərin çoxluğu qəlbə toxunan hissləri qələmə almağımla bağlı olur. Bu hissi onlara ötürə bilib,düşüncələrinə  xoş təsir edə bilmişəmsə,bu mənim insani uğurumdur. Çünki insan sevgim heç vaxt azalmayacaq.

13.Gələcək planlarınız haqqında, mümkündürsə, məlumat verə bilərsinizmi?

Gələcək planlarım yaratdığım Gənc Yazarlar Birliyində üzv kimi yer alan hər bir gəncin yolundakı o daşları təmizləyərək, birgə addımlamaqda davam etməkdən ibarətdir. Bunun üçün də dayanmadan çalışıram.

14.Gənc yazarlara nə tövsiyə edərdiniz?

Tövsiyə vermək mənə düşməsə də , bir cümlə ilə bildirmək istəyirəm ki, yazıçılığı cəmiyyətə, insanlığa , əsasən də uşaqlara fayda üçün etmirsinizsə, qələmi indidən yerə qoyun.

P.S.

Yeri gəlmişkən, gənc yazarlar üçün azad tribuna olan “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının qapıları Gənc Yazarlar Birliyində təmsil edilən gənclər üçün də açıqdır, buyursunlar, o qapıdan içəri keçsinlər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Stalin repressiyasının daha bir qurbanı.

Vəli Xuluflu.

Ədəbiyyatşünas, folklorşünas, maarifçi, publisist, ictimai xadim...

Bu gün onun anadan olmasının 132-ci ildönümüdür.

Vəli Xuluflu 26 may 1894-cü ildə Yelizavetpol quberniyasının (indiki Şəmkir rayonunun) Xuluflu qəsəbəsində anadan olub. O, ibtidai təhsilini 1905–1907-ci illərdə mollaxanada alıb. Repressiya qurbanı Vəli Xuluflu 1912-ci ildə Gəncədə Şah Abbas məscidi nəzdindəki "Mədrəseyi-ruhaniyyə"ni bitirib.

İnstiqlal şairi Əhməd Cavadla birlikdə dövrün tanınan şəxsiyyətləri, məşhur din xadimi Yelizavetpol (Gəncə) Müsəlman Ruhani Seminariyasının müdiri Axund Hüseyn Pişnamazzadədən, ədəbiyyatşünas Abdulla Surdan, dilçi-folklorşünüs Mirzə Abbas Abbaszadədən, filosof şair-dramaturq Hüseyn Caviddən, M. Müşfiqin həyat yoldaşının əmisi, tanınan pedaqoq İdris Axundzadədən, şair və ictimai xadim Əli Razidən, vətənpərvər şair Əli Nəzmidən dərs alıb.

1913-cü ildən "Mədrəseyi-Ruhaniyyə" müəllim kimi fəaliyyət göstərib. Həmin vaxtdan gizli inqilabi işə qoşulub və 1919-cu ildə RSDFP sıralarına daxil olub. Xuluflu təhsilini davam etdirərək 1917-ci ildə Gəncədə Müəllimlər İnstitutunu bitirib və müəllim kimi fəaliyyətini davam etdirib. 1921–1922-ci illərdə Gəncə quberniyasında qəza partiya komitəsinin katibi vəzifəsində çalışıb.

1921-ci ildə partiya sıralarında "təmizləmə işləri" ilə əlaqədar Sov.İKP üzvlüyündən çıxarılıb. O, Bakı Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsinə daxil olub, 1922–1927-ci illərdə Yeni Türk(Azərbaycan) Əlifbası Komitəsində təlimatçı kimi işləyib.

Eyni zamanda 1927–1929-cu illərdə "Bakı fəhləsi" kooperativ nəşriyyatı və "Azərnəşr"in bədii-ədəbiyyat şöbəsi ilə əməkdaşlıq edib. O, həmçinin 1928-ci ildə Bakıda keçirilən Azərbaycan Aşıqlarının I Qurultayında iştirak edib. O, 1927-ci ildə yenidən partiya üzvlüyünə bərpa edilib. 1922–1929-cu illərdə Yeni Türk Əlifbası Komitəsinin fəal üzvü olub.

Vəli Xuluflu Azərbaycan Dövlət Elmi-Tədqiqat İnstitutunda elmi katib olaraq çalışıb. Onun yenidən təşkili vaxtı isə 1929–1932-ci illərdə Dil, Ədəbiyyat və İncəsənət İnstitutunun direktoru olub. Vəli Xuluflunun şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələrinin toplanması və nəşrində xüsusi xidmətləri olub. O, 1926-cı ildə "El aşıqları" toplusunu tərtib və çap etdirib.

İnsititut ləğv ediləndən sonra 1933-cü ildə bir müddət Mərkəzi Arxiv İdarəsində müdir vəzifəsində çalışıb. Daha sonra Azərbaycan SSR Xalq Maarif Komissarlığında universitet və elmi-tədqiqat müəssisələri idarəsinin rəisi və Dövlət Elmi Şurasının sədr müavini vəzifələrində çalışıb. Həmçinin 1933-cü ildən SSRİ EA Azərbaycan şöbəsinin baş mütəxəssisi olub.

1936-cı ildən isə SSRİ EA Azərbaycan filialının Tarix İnstitutunun direktor müavini və digər vəzifələrdə çalışıb. Vəli Xuluflu yeni türk əlifbası komitəsinin üzvü və yeni əlifbanın digər ölkə xalqları arasında yayılması üzrə təlimatçı kimi fəaliyyət göstərib. Bu münasibətlə o, Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan, Tacikistan Respublikalarında, Krımda, Kazan və digər şəhərlərdə olub.

Xuluflu həmçinin yüzlərcə qəzet və jurnal məqaləsinin müəllifidir. O, eyni zamanda aşıq yaradıcılığını çox sevirdi. Onun toplayıb nəşr etdirdiyi "Koroğlu" dastanı buna bir nümunədir. Məhz buna görə də Rəhman Salmanlı onu "Folklorşünaslıq elminin Koroğlusu" adlandırıb. 1924-cü ildən Azərbaycan Tədqiq və Tətəbbö cəmiyyətinin işlərində fəal çalışıb.

Folklorşünas alimin Azərbaycan folklor örnəklərinin toplanması, nəşri və tədqiqində müstəsna xidmətləri olub. Belə ki, o, 1927-ci ildə "Koroğlu" dastanının aşıq Hüseyn Bozalqanlının dilindən yazdığı 2 qolunu, 1929-cu ildə isə 4 qolunu və 6 nağılvarı hekayəti kitab şəklində nəşr etdirib. Vəli Xuluflu "Azərbaycanın Tədqiq və Tətəbbö" cəmiyyəti tərəfindən Şəmkir, Tovuz və Qazax rayonlarına elmi ezamiyyətə göndərilib və 1926-cı ildə "Azərbaycan xalq ədəbiyyatından materiallar" seriyası ilə "El aşıqları" kitabını nəşr etdirib.

Alim kitaba Qurbani, Xəstə Qasım, Aşıq Ələsgər, Aşıq Hüseyn Şəmkirli və başqalarının tərcümeyi hallarını daxil edib. Bununla yanaşı, müxtəlif aşıqların yaradıclığında olan qoşma, gəraylı, təcnislər, həmçinin Şəmkirli Aşıq Hüseynə aid olan "Reyhan" dastanını əlavə edib. Vəli Xuluflunun 1927-ci ildə "El aşıqları" adı ilə çap etdirdiyi başqa bir kitabında da Şamxor və Tovuz bölgələrində yaşayan aşıqların yaradıcılığından nümunələr toplanıb.

Kitabları

1. "Yeni türk əlifbası ilə yazı qaydaları"

2. "Koroğlu"

3. "El aşıqları"

4. "İmla lüğəti"

5. "Tapmacalar"

6. "Panislamizm, imperializm və ruhaniyyət"

7. "Din və qadın"

8. "Din və mədəni inqilab"

9. "Səlcuq dövlətinin tarixi quruluşuna dair"

10. "Məhərrəmlik münasibətilə"

Və nəhayət, məşum 1937-ci il.

İttiham hamıdakı kimi -xalq düşməni.

11 oktyabrda sədr, hərbi hüquqşünas İ. O. Matuleviç, üzvlər, hüquqşünaslar İ. M. Zaryanov və Y. K. Yiqur, katib, hərbi hüquqşünas Kostyuşenko və SSRİ Baş Prokurorluğunun baş köməkçisi R. S. Rozovskinin iştirakı ilə iclas keçirilir. İclasın qərarında deyilirdi:

"İş məhkəməyə göndərilsin, işə şahidsiz, prokurorsuz və vəkilsiz baxılsın."

12 oktyabr saat 18:00-da "məhkəmə" başlayır və 18:20-də sona çatır. Məhkəmə qərara alır:

"Vəli Məmmədsöyün oğlu Xuluflu ən yüksək cəzaya – güllələnməyə məhkum edilsin."

Beləliklə, 13 oktyabr 1937-ci ildə Vəli Xuluflu güllələnir.

Bakının ən böyük küçələrindən biri, həmçinin Şəmkir rayonunda mərkəzi küçələrdən biri, orta məktəb və mədəniyyət evi Vəli Xuluflunun adını daşıyır.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

"Qaryagində (indiki Füzuli rayonu – red.) coğrafiya müəllimi işlədiyim vaxtlar yadıma düşür. Uzun qış gecəsi idi, çöldə qar-çovğun vardı. Adətim üzrə mütaliə edirdim. Darıxır, qəribə hisslər keçirirdim. Birdən elə bil ilahidən məndə bir fikir yarandı ki, buradakı həyatımı, ürəyimi əzən, sıxan düşüncələrimi şəhərdəki bir dostuma məktub formasında yazım. Bu güclü hissin qarşısında davam gətirə bilmədim. Özüm də bilmirəm nə iş idi, oturdum, bir də gördüm ki, hekayə yazıram. Növbəti gün də, ondan sonra da belə oldu. Dalbadal 9 hekayə yazdım"...  (İlyas Əfəndiyev)

Bu gün Azərbaycan SSR xalq yazıçısı və Dövlət mükafatı laureatı İlyas Əfəndiyevin doğum günüdür.

İlyas Əfəndiyev 1914-cü il may ayının 26-da Füzuli rayonunun hal-hazırkı Saracıq kəndində tanınmış və hörmətli tacir ailəsində anadan olub. Nəsilliklə oxumuş ruhaniliyi olanbir ailədən çıxan atası Məhəmməd kişi 1884-cü ildə anadan olub. Onun ata-babası bütün Qarabağda tanınan, kasıba, yoxsula əl tutan, xeyirxah və alicənab adamlar olublar.

Bu ailənin bir qolu tacir nəslinə mənsub olub alqı-satqı işləri ilə məşğul olub. Digər qolu isə ruhani təhsili almış, savadlı axund və üləmalardan ibarət idi.

Orta məktəbdə oxuyarkən müəllimlərin tapşırıqları ilə kifayətlənməyən İ. Əfəndiyev dərsdən əlavə, müstəqil mütaliə yolu ilə çoxlu bədii kitab, o cümlədən, rus ədəbiyyatı klassiklərindən A. Puşkin, M. Y. Lermontov, A. P. Çexov, İ. Turgenev, Maksim Qorki kimi sənətkarların dilimizə tərcümə olunan əsərlərini mütaliə edib, eyni zamanda riyaziyyat və fizika elmlərinə böyük maraq göstərib, coğrafiyanı həvəslə öyrənib, böyük səyyahların, o cümlədən R. Amundsen, F. Nansen, Xristofor Kolumb, Ameriqo Vespuççinin həyatını diqqətlə izləyib.

Əlbəttə, bədii ədəbiyyat və ədəbiyyatşünaslıq onu daha çox maraqlandırırdı. İ. Əfəndiyev yazır:

"Klassik romanlar, pyeslər, poemalarla bərabər, o zaman haqqında çox danışılan professor Friçe, professor Koqan, professor Köprülüzadə, İsmayıl Hikmət kimi məşhur ədəbiyyat alimlərinin əsərlərini də yorulmadan, həvəslə oxuyub, balaca dəftərçələrdə özüm üçün konspektlər çıxarırdım. Mən gələcəkdə Köprülüzadə kimi, professor Friçe kimi böyük ədəbiyyat alimi olmaq xəyalı ilə hey həvəslənir, hey oxuyurdum".

Dünya ədəbiyyatı və mədəniyyət sahəsində yüksək zirvəyə qalxan onlarla sənətkarın həyatı və yaradıcılıq təcrübəsi bir daha sübut edir ki, böyük ədiblərin, rəssam və bəstəkarların formalaşıb yetişməsində, öz xalqının qabaqcıl elm və mədəniyyət xadimi səviyyəsinə yüksəlməsində bir sıra mühüm həyati amillər həlledici rol oynayıb.

"Sənətkarı əhatə edən ictimai ədəbi mühitin bütün mürəkkəblik və çoxcəhətliliyini öyrənmədən, onun müasirləri ilə əlaqələrinin yerini və mövqeyini dəqiq müəyyən etmədən yazıçının formalaşma və inkişaf prosesini doğru-düzgün mənalandırmaq çətindir, bəlkə də mümkün deyildir".

Orta məktəbi bitirdikdən sonra bir müddət Böyük Bəhmənli kəndində dil və ədəbiyyatdan dərs deyən İ. Əfəndiyev 1935–1938-ci illərdə Qaryagin şəhər orta məktəbində coğrafiya müəllimi işləyib, eyni zamanda gənclərin təlim-tərbiyəsində, savadsızlığın aradan qaldırılmasında, məktəbyaşlı uşaqların təhsilə cəlb olunmasında fəallıq göstərib. Yazıçının formalaşmasında Qaryaginin ictimai və mədəni həyatı da az rol oynamayıb.

Düzdür, 30-cu illərdə rayondakı mühit haqqında əlimizdə geniş məlumat yoxdur, lakin yazıçının öz xatirələri, məktəb və müəllim kollektivi, rayon ziyalıları haqqında əldə etdiyimiz məlumatlar, rayon qəzeti səhifələrində dərc edilən müxtəlif məqalələr, gənclərin həyatında və tərbiyəsində o illər çox mühüm rol oynayan dram kollektivinin fəaliyyəti barəsindəki yazılar rayonun 30-cu illərdəki ictimai-mədəni həyatı haqqında müəyyən fikir söyləməyə imkan verir.

Bu illərdə Qaryagində "Qızıl Araz" adlı qəzet dərc edilirdi. Müxtəlif illərdə Heydər Heydərov, Bala Bağırov, Səməd Əliyev və başqalarının redaktor olduqları qəzet öz səhifələrində günün ictimai-siyasi hadisələri, təsərrüfatın aktual məsələləri haqqında materiallar dərc etməklə bərabər, ədəbiyyat və mədəniyyətin ayrı-ayrı sahələrini də geniş işıqlandırıb.

İlyas Əfəndiyevin həvəslə mütaliə etdiyi qəzetin səhifələrində ədəbiyyat müəllimləri Nemət Hüseynov, N. Kazımovun maraqlı yazıları, gənc şair Nəcəf Quliyevin şeirləri, rayonun qabaqcıl ziyalılarından Məmməd Sadıqovun, Savalan Zülfüqarovun, A. Manaflının və başqalarının məqalələri dərc olunurdu ki, həmin yazıların heç biri nəinki İlyasın nəzərindən yayınmayıb və təsirsiz qalmayıb, hətta gənc müəllimin dünyagörüşünün formalaşmasına öz təsirini göstərib.

Gələcəkdə görkəmli dramaturq olacaq İ. Əfəndiyev "teatr" adlı sehrli bir aləmlə ilk dəfə məhz Qaryagində tanış olub. O, qeyd edir ki, "mən də ora tez-tez gedir və böyük maraqla aktyorların oyunlarına tamaşa edirdim". Sənət yollarında ilk axtarışlar aparan və yazıçı kimi ilk addımlarını atan gənc müəllim İ. Əfəndiyevin inkişafında istər rayon qəzeti "Qızıl Araz"ın, istərsə də rayon teatrının təsiri şübhəsizdir.

Əfəndiyev orta məktəbi bitirdikdən sonra, ailə vəziyyətilə əlaqədar olaraq, təhsilində bir neçə il fasilə verməyə məcbur olur, lakin ali təhsil almaq və Bakıya getmək arzusu onu tərk etmirdi. O, Qaryagin rayonunun Böyük Bəhmənli kəndində müəllim işlədikdən sonra Xalq Maarif Komissarlığı tərəfindən Nuxa şəhərindəki nümunəvi orta məktəbə tədris hissəsi müdiri vəzifəsinə təyin olunur.

Bir il burada işlədikdən sonra ali təhsil almaq üçün Bakıya – Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutuna göndərilib. 1934-cü ildə APİ-nin ədəbiyyat şöbəsinə daxil olsa da, onun ali məktəbdə təhsil alması çox uzun sürmür, elə həmin il institutu tərk edib rayona qayıtmağa məcbur olur. İ.Əfəndiyev "kulak" balası olduğu üçün institutdan uzaqlaşdırılıb, lakin yazıçı 1950-ci ildə qələmə aldığı "Tərcümeyi-hal" adlı yazısında bu faktı atasının xəstəliyi ilə əlaqələndirib.

Bunun səbəbi ondan ibarətdir ki, İ.Əfəndiyev 30-cu illərdəki təqib və təhqirləri yaddan çıxarmamış, şəxsiyyətə pərəstişin qızğın bir dövründə, Stalin ideologiyasının oğlan çağında əsl həqiqəti ictimaiyyətdən gizlətməyə məcbur olub. Həqiqət isə belədir:

Müvəffəqiyyətlə imtahan verib Filologiya fakültəsinin əyani şöbəsinə daxil olmuş yazıçı, bir neçə ay orada oxuduqdan sonra xəbər tuturlar ki, İ. Əfəndiyevin atası inqilabdan əvvəl ticarətlə məşğul olduğu üçün səs hüququndan məhrum edilmişdir. O zaman səs hüququndan məhrum edilmək isə ölümə məhkum olunmaq kimi bir hal idi.

Yazıçı sonralar qələmə aldığı başqa bir yazısında institutdan qovulmasını tamamilə başqa cür izah etmişdi:

Bir qədər sonra İnstitutun Tələbə Həmkarlar İttifaqı Komitəsinin sədri Məmməd Orucov xəlvəti mənə dedi ki, göstəriş var, ata-anası səs hüququndan məhrum edilmiş tələbələr ideoloji fakültələrdən çıxarılsın. Məsləhətdir, nə qədər gec deyil, ərizə verib bir il məzuniyyət götür. "Atan qolçomaqdır"— deyə səni İnstitutdan çıxartsalar, sonralar iş tapmağın çətin olar. Mən də o cür hərəkət etdim.

 Atası vəfat etdikdən sonra, çoxuşaqlı ailənin bütün ağırlığı evin ən böyük övladı olan İ.Əfəndiyevin öhdəsinə düşüb. Xoşbəxtlikdən, İ. Əfəndiyevin adı həmin illərdə repressiya olunanların siyahılarında olmayıb. O, 1938-ci ildə APİ-nin Coğrafiya fakültəsinin qiyabi şöbəsini qurtarıb, sağ-salamat rayona qayıdaraq müəllimliyini davam etdirib.

Yazıçının tərcümeyi-halında indiyə qədər qaranlıq qalan, daha dəqiq desək, səhv işıqlandırılan məsələlərdən biri də İ. Əfəndiyevin ilk mətbu əsərinin nə vaxt çap olunmasıdır. Bu məlumatın dəqiq olmamasının bir səbəbi də, müəyyən mənada, yazıçının özü ilə əlaqədardır. Belə ki, 1938-ci ilin son aylarından etibarən intensiv şəkildə yaradıcılığa başlayan İ. Əfəndiyevin imzası dövri mətbuat səhifələrində tez-tez görünməyə başlayıb.

Onun bir sıra məqalə, oçerk və hekayələri respublikanın müxtəlif qəzetlərində dərc olunurdu. Yalnız 1938-ci ilin sonlarında, 1939-cu ilin ilk iki ayında yazıçının "Yeni yol" qəzetində "Buruqlar arasında" adlı ilk oçerki, "Bataqlıq soldatları" kinofilminə yazdığı ilk resenziyası, "Aşağı mətbuata rəhbərliyi canlandırmalı" adlı ilk məqaləsi, "Namuslu fəhlələrin sırasını çoxaltmalı", "Şərəf və iftixar işi" adlı yazıları işıq üzü görüb. Bu illərdə "Kommunist" və "Ədəbiyyat qəzeti" də İ. Əfəndiyevin ilk yazılarına yer verirdi. Yazıçının ilk mətbu hekayəsi olan "Berlində bir gecə" əsəri də bu aylarda oxuculara çatdırılıb.

İ. Əfəndiyev ilk mətbu əsərilə əlaqədar yazır:

"1939-cu ildə "İnqilab və mədəniyyət" jurnalında "Gözlənilməyən sevgi" adlı ilk hekayəm çıxdı. Bundan az sonra "Kənddən məktublar" kitabım nəşr olundu." Bu qeyri-dəqiq məlumat yazıçının son illərdə dərc etdirdiyi bir sıra yazılarında da verilib. Və yazıçının bu məlumatına əsaslanan jurnalist və ədəbiyyatşünaslar da həmin səhvi təkrar ediblər. İlk mətbu hekayəsi hesab etdiyi "Gözlənilməyən sevgi" əsərindən xeyli əvvəl, yazıçının bir sıra hekayə, oçerk və məqalələri artıq respublika mətbuatında dərc olunub ki, bu haqda yuxarıda danışılıb.

Kənddə coğrafiya müəllimi işləyərkən yazdığı hekayələrini götürüb Bakıya gələn İ. Əfəndiyev onları Yazıçılar İttifaqında nəsr üzrə məsləhətçi işləyən yazıçı Əbülhəsənə göstərir. Hekayələri oxuyan Əbülhəsən onları bəyənir və çapını məsləhət görür. Beləliklə də, yazıçının "Kənddən məktublar" adlı ilk kitabı işıq üzü görüb.

İ. Əfəndiyev "Dostumuzu xatırlayarkən" adlı xatirələrində bu haqda yazıb. Əbülhəsən xeyirxahlıq edərək İ. Əfəndiyevin yaradıcılıq yolunun başlanğıcında yaşıl işıq yandırmış oldu, "Kənddən məktublar" adlı ilk kitabı İlyas Əfəndiyevə "ədəbiyyat dünyasına", yazıçılar aləminə çıxmasına imkan verdi.

İlyas Əfəndiyev 1938-ci ilin axırlarında Bakıya gəlib və onun yaradıcılığında mühüm rol oynayan Bakı ədəbi mühitinə qovuşub. Bakıda heç kimi tanımayan kimsəsiz gənc yazıçı İ. Əfəndiyev o vaxtlar Yazıçılar İttifaqında partkom işləyən görkəmli yazıçı Əli Vəliyevlə tanış olub və onun köməyilə "Yeni yol" qəzetində mədəniyyət və ədəbiyyat şöbəsində ədəbi işçi vəzifəsinə işə düzəlib.

Ev məsələsində isə ona Yazıçılar İttifaqının sədri Səməd Vurğun kömək edib, "Əski Şərq" mehmanxanasında bir otaq alıb, yazıçı orada üç il yaşayıb. Yazıçı "Yeni yol" qəzeti redaksiyasında bir qədər işlədikdən sonra qəzetin nəşri dayandırılıb. Bundan sonra İ. Əfəndiyev əmək fəaliyyətini əvvəlcə "Kommunist" (1939 −1940), sonra isə "Ədəbiyyat qəzeti"ndə, nəsr şöbəsinin müdiri kimi davam etdirib.

Heç şübhəsiz ki, İ. Əfəndiyevin bir yazıçı kimi inkişaf etməsində və ədəbi ictimaiyyət tərəfindən tanınmasında əməkdaşlıq etdiyi həmin qəzet redaksiyalarının müəyyən xidməti olub. İ. Əfəndiyev 1940-cı ilin yanvar ayında Azərbaycan Yazıçılar İttifaqına üzv qəbul olunub. 1990-cı ildə qələmə aldığı xatirələrindən birində bu haqda yazıçı göstərib:

"Bir gün gənc tənqidçi Əkbər Ağayevlə təsadüfən küçədə rastlaşdığımız zaman mənə dedi ki: – Yazıçılar İttifaqının sədri Rəsul Rza iclasda sənin kitabın haqqında yaxşı sözlər danışıb. Deyirdi: -"…hiss olunur ki, gənc müəllif istedadlıdır, ümidverəndir. Onu İttifaqa cəlb etmək lazımdır."

 İ. Əfəndiyev dramaturgiyaya gəldiyi illəri isə belə xatırlayır:

"…Tanınmış yazıçı Mehdi Hüseyn mənə yaxınlaşıb:… "istəyirsən birlikdə bir pyes yazaq" – dedi. Mehdi kimi məşhur bir yazıçının bu təklifi gənc yazıçı üçün çox xoş idi və mən razılıq verdim. Beləliklə də, biz birlikdə "İntizar" pyesini yazdıq. Pyes Akademik Milli Teatrda müvəffəqiyyətlə tamaşaya qoyuldu.

Bundan bir müddət sonra teatrın direktoru və baş rejissoru Adil İsgəndərov məni Milli Teatra dəvət etdi.  Nəsr yaradıcılığımdan xoşlandığını bildirdi və təklif etdi ki, neft həyatından teatr üçün bir pyes yazmaq barədə düşünüm… Neftçilərin həyatını öyrənməyə başladım və neft həyatından "İşıqlı yollar" adlı dram əsərimi yazdım.

Əsər Akademik Teatrda tamaşaya qoyulduqdan sonra Adil İsgəndərov müasir kənd həyatından da bir pyes yazmağı təklif etdi. Hətta qonorarın yarısını da qabaqcadan verdi. "Bahar suları" adlı pyesim də belə meydana gəldi. Pyesi Adil İsgəndərov özü tamaşaya qoydu, musiqisini Səid Rüstəmov yazdı. Beləliklə, mən nəsr yazmaqla bərabər dramaturgiyaya daxil oldum".

1945-ci ildə İ. Əfəndiyevin "Aydınlıq gecələr" adlı ikinci kitabı nəşr olunur ki, burada, əsasən, müharibə illərində yazılmış əsərlər toplanıb. Əsərlərin mövzuları müharibədən götürülmüşsə də, əsas məsələ bu idi ki, həmin hekayələrdə döyüş və sınaq illərində müasirlərimizin mənəvi sifətləri və dəyanətləri qələmə alınıb. Həmin əsərlərdə də yazıçı canlı insan surətlərinə, onların daxili aləmlərinin təsvirinə üstünlük verib.

"Bahar suları" pyesi haqqında müəllif yazmışdır:

 "…Dramaturgiyada "konfliktsizlik" nəzəriyyəsi ifşa olunandan sonra, bizim Akademik Dram Teatrında tamaşaya qoyulan ilk konfliktli əsər mənim "Bahar suları" pyesim oldu. Bu əsərdə müsbət obrazlarla bərabər, mənfi tiplər də var idi. Pyes Akademik Teatrda müvəffəqiyyətlə gedirdi. "Kommunist" qəzeti Əli Vəliyevin təşəbbüsü ilə böyük disput təşkil etmişdi…. Disput olduqca canlı keçirdi.

Çıxış edənlər tamaşaya yüksək qiymət verirdilər. Birdən bizim yazıçı yoldaşlardan o zaman məsul vəzifədə olan birisi özünü qaranəfəs disputa yetirərək çıxışında sübut etməyə çalışdı ki, guya müəllif əsərdəki mənfi tipləri göstərməklə bizim cəmiyyətimizə böhtan atmışdır. Bizdə Nəcəf kimi adamlar yoxdur, tək-tük varsa da, göstərmək lazım deyil…"

Lakin əsərin müzakirəsində iştirak edən Əli Vəliyev, S. Vurğun, eyni zamanda ədəbiyyatşünaslar əsərin bir sıra məziyyətlərini göstərməklə, müəllifin düz yol tutduğunu təsdiq ediblər.

1960-cı ildə Respublikanın Əməkdar İncəsənət xadimi fəxri adını alan İ. Əfəndiyevin yaradıcılığında 60–80-ci illər ən məhsuldar dövr hesab olunub. Bu illərdə "Körpüsalanlar" (1960), "Dağlar arxasında üç dost" (1963), "Sarıköynəklə Valehin nağılı" (1976–78), "Geriyə baxma, qoca" (1980), "Üçatılan" (1981) kimi povest və romanlarını dərc etdirib, eyni zamanda maraqlı dram əsərlərini qələmə alıb, publisist və ədəbiyyatşünas kimi məhsuldar yaradıcılıq yolu keçib.

Bu illərin məhsulu olan "Sən həmişə mənimləsən" (1964) pyesi ilə Azərbaycan səhnəsində lirik-psixoloji dramının əsasını qoyub. Bu yolu uğurla davam etdirən dramaturq "Mənim günahım" (1967), "Unuda bilmirəm" (1968), "Məhv olmuş gündəliklər" (1969), "Qəribə oğlan" (1973), "Bağlardan gələn səs" (1976) və s. pyeslərini yazıb. Ölməz sənət nümunələri kimi Azərbaycan dramaturgiyası xəzinəsini zənginləşdirən, yüksək vətəndaşlıq pafosu, incə lirizm və dərin psixoloji tapıntılarla aşılanan bu pyeslər teatr sənətimizdə yeni bir mərhələ açdı, "İlyas Əfəndiyev teatrı" yaradıb.

"İlyas Əfəndiyev teatrı"nın uğurlarından söhbət açarkən, təkcə onu göstərmək kifayətdir ki, ilk tamaşası 1968-ci ildə olan "Unuda bilmirəm" pyesi 1981-ci ilə qədər, yalnız Azərbaycan Milli Teatrı səhnəsində 350 dəfə oynanılıb. İlyas Əfəndiyev 1971-ci ildə Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni ilə təltif edilib.

Əlinə qələm aldığı ilk gündən müasir mövzulara daha çox müraciət edən dramaturq, 1971-ci ildə mövzusu tarixi keçmişimizdən götürülmüş "Mahnı dağlarda qaldı" pyesini yazır. Yeni yaradıcılıq uğuru kimi qarşılanmış bu pyesə görə İ. Əfəndiyev 1972-ci ildə Respublika Dövlət mükafatına layiq görülüb.

Əsərləri

Pyeslər

1. "İntizar"(1940-cı illər-Yazıçı Mehdi Hüseynlə birgə yazmışdır.)

2. "İşıqlı yollar"

3. "Bahar suları"

4. "Atayevlər ailəsi"

5. "Sən həmişə mənimləsən", yaxud "Boy çiçəyi"

6. "Mənim günahım"

7. "Odlu səhradan gəlmiş şeytan"

8. "On manatlıq lüstr"

9. "Bizə inan"

10. "Unuda bilmirəm"

11. "Məhv olmuş gündəliklər"

Uşaq hekayələri

1. "Ceyran ovu"

2. "Maraqlı hadisə"

3. "Qoruqlarda"

4. "Yasəmən ağacı"

5. "İz ilə"

6. "Ovçunun nağılı"

7. "Zəmidə bir turac səslənirdi"

Hekayələr

- "Kənddən məktublar" kitabından

"Qızbəs xala"

"Qarımış oğlan"

"Mirzə İman"

"Xəncər hekayəsi"

- "Hekayələr" kitabından

"Görüş"

"Gülaçar"

"Su dəyirmanı"

Povestlər

- "Kənddən məktublar"(1939)

- "Aydınlıq gecələr"(1945)

- "Torpağın sahibi"

- "Qaçaq Süleymanın ölümü"

- "Xan qızı Gülsənubərlə tarzən Sadıqcanın nağılı"

- "Üçatılan"(1981) (avtobioqrafik)

Romanlar

1. "Söyüdlü arx"(1958)

2. "Körpüsalanlar"(1960)

3. "Geriyə baxma, qoca"(1980) (avtobioqrafik əsərdir)

4. "Xan çinar"

5. "Dağlar arxasında üç dost"(1963)

6. "Sarıköynəklə Valehin nağılı"(1976–1978)

Mükafatları

1. "Şərəf nişanı" ordeni

2. "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

3. "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni

4. Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı (Azərbaycan Dövlət Akademik Dram Teatrında "Mahnı dağlarda qaldı" tamaşasına görə)

5. "Oktyabr inqilabı" ordeni

6. "Azərbaycan SSR xalq yazıçısı" fəxri adı

7. "Lenin" ordeni

8. "Şöhrət" ordeni

İlyas Əfəndiyev  3 oktyabr 1996-cı ildə Bakıda vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Tərifində az danışsam,ey gülüm məzur tut,

Çünki yox bu qəddi-rənayə, bu gül rüxsarə söz.

Yüz nəsihət eyləsən də cahilə kar eyləməz,

Təsir etməz zərrəcə, hər kim desə divarə söz.

Tut sözü daim özündən yüksək, ey şair könül,

Çünki ALLAH göndəribdir Əhmədi-Muxtarə söz.

Hər sözə meyl etmə Mahir,salma qiymətdən sözü,

Çıxdı bir gün bəlkə,qiymət almağa bazarə söz.

Mərhum Füzulişünas-alim, qəzəlxan Ələmdar Mahirindir bu qəzəl. O, 26 may 1950-ci ildə Bakının Nardaran kəndində gözünü dünyaya açıb. Ağlı söz kəsəndən İslam dini ehkamlarını, klassik şərq poeziyasını, muğam və əruz elmlərini bütün incəlikləri ilə bilən müdrik ağsaqqalların söhbətlərini dinləyib, onların ağzından çıxan hikmət incilərini bir-bir, dönə-dönə yığıb öz yaddaş ipinə düzüb.

Abşeronun müxtəlif kəndlərində yaşayan aqil adamların adını eşitdikcə onların sorağına düşüb, axtarıb tapıb, səbir və dözümlə onlardan da öyrənməyə səy edib. Fitri istedada malik gənc Ələmdarın öyrənmək, əxz etmək yolunda əlindən tutan bir Allah vergisi də vardır: bu da onun inanmaz dərəcədə iti hafizəyə, yaddaşa malik olmasıdır.

Bu səbəbdəndir ki, Ə. Mahir istər din və şəriət məsələlərində, istər klassik Azərbaycan poeziyası sahəsində canlı bir ensiklopediyanı xatırladır.

1993-cü ildə dini şeirlər müsabiqəsində birinci yer tutub və Allahşükür Paşazadə tərəfindən Məkkə ziyarəti ilə mükafatlandırılıb.

 Həmin ilin sentyabr ayında keçirilən qəzəl müsabiqəsində də birinci yeri tutub və Əliağa Vahid adına baş mükafatı alıb. ANS-in “De gəlsin” verlişinin 2001 və 2002-ci il mövsümlərində və başqa meyxana yarışlarında münsif qismində iştirak edib.

Kitabları

1. Səadət intizarında

2. Mənim tanıdığım Füzuli

3. Külliyyat (Əsərləri)

4. Söz və musiqi beşiyi

Azərbaycanın görkəmli qəzəlxan-şairi Ələmdar Quliyevin 21 fevral 2014-cü də vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bəli, Ümummilli lider Heydər Əliyev barədə ən yaxşı əsəsri kim yazıb deyə soruşsalar, yəqin ki çoxu bu cavabı verəcək: Xalq yazıçısı Elmira Axundova.

Bu gün onun doğum günüdür. Dəyərli ədəbi və publisist  nümunələrlə yaddaşlara həkk olunan Elmira xanımı səmimi qəlbdən təbrik edirik.

Elmira Axundova 26 may 1953-cü ildə Moskva vilayətinin Ramenskoye qəsəbəsində anadan olub. 1976-cı ildə Bakı Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirib. 1977–1980-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsinin rus redaksiyasında müxbir kimi çalışıb. 1980–1988-ci illərdə Azərbaycan Yazıçılar Birliyində referent və məsləhətçi olub, 1983-cü ildə SSRİ Yazıçılar İttifaqına üzv qəbul edilib.

1988–1990-cı illərdə Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun əməkdaşı olub. 1990–1998-ci illərdə “Literaturnaya qazeta”nın Azərbaycan üzrə müxbiri olub, daha sonra “Delovoy mir”, “Obşaya qazeta”, “Vek”, “24 saat”, “İzvestiya” kimi KİV-lərlə əməkdaşlıq edib. 1993–2002-ci illərdə “Svoboda” radiosunun rus xidmətində çalışıb. 1997–1998-ci illərdə “Populyar” jurnalının baş redaktoru olub

1991-ci ildə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin katibi seçilib. Hazırda Birliyin Ağsaqqallar Şurasının üzvüdür. 1991-1998-ci illərdə “Literaturaya qazeta”ya rəhbərlik edən Arkadiy Udaltsovun yubileylə əlaqəli Bakıya göndərdiyi təbrikdə xüsusilə qeyd olunurdu:

"Düşünürəm ki, Rusiya və keçmiş SSRİ dövlətləri xalqlarının o vaxtlar respublikanızda baş verən hadisələri anlamasına verdiyin töhfənin miqyasını kiçiltmək olmaz. O, əhəmiyyətli və danılmazdır. Bizim xüsusi müxbirimiz olduğun Azərbaycandan səmimi və istedadlıca yazdığın məqalələr, reportajlar, məlumatlar “Literaturnaya qazeta”nın oxucuları tərəfindən böyük maraqla qarşılanırdı. Moskva və bütün MDB-də Azərbaycanın rəhbərləri, respublikanın tanınmış yazıçıları və ictimai xadimləri ilə olan söhbətlərin xüsusi rezonans doğururdu".

On ilə yaxın Elmira Axundova Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin jurnalist qrupunda olub və Ümummilli lideri bir çox xarici səfərlərdə müşayiət edib.

1995–2020-ci illərdə Prezident yanında Əfv Komissiyasının üzvü olub. 1999–2006-cı illərdə Bakı Slavyan Universitetində dərs deyib. 2005–2020-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı olub, komitə üzvü kimi fəaliyyət göstərib. Avropa Şurası Parlament Assambleyası və MDB Parlamentlərarası Assambleyasında Azərbaycanı təmsil edib. 

2020–2023-cü illərdə Azərbaycanın Ukraynada fövqəladə və səlahiyyətli səfiri olub. Hazırda Bakı Beynəlxalq Multikulturalizm Mərkəzinin Himayəçilər Şurasının üzvüdür.

Elmira Axundova 1980–1990-cı illərdə bədii tərcümə ilə məşğul olub, Elçin, Anar, İsmayıl Şıxlı, Vidadi Babanlı və Manaf Süleymanov kimi yazıçıların əsərlərini rus dilinə tərcümə edib.

Filologiya üzrə fəlsəfə doktorudur (1984). “Cəlil Məmmədquluzadə realizmi və XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində rus ədəbiyyatının təcrübəsi” (1985) monoqrafiyasının müəllifidir. “Cənubi Azərbaycan nəsrinin antologiyası” və “Cənubi Azərbaycan poeziyasının antologiyası” kitablarının tərtibatçısıdır. 2

000-ci illərdə Elmira Axundova bədii publisistika və memuar janrında məhsuldar fəaliyyət göstərib.

“Fərmanla əfv olunub...”(2000), “Naşirin ölümü” (2001), “Həqiqət anları” (2003), “Əlövsət Quliyev: o, tarix yazırdı” (2003), “Bu bizik” (2003), “Yaşamaq vaxtıdır” (2003), “Şüşə Saray” (2007), “Dostlarımın gözəl cizgiləri” (2011 və 2015), “Elçinin fövqalmissiyası” (2015), “Prezidentin portreti dəyişikliklər fonunda” (2016), “Anar Məmmədxanov. Kapitanın taleyi” (2018), “Ədəbi səyahətlər...” (2023) kimi kitabların müəllifidir.

Heydər Əliyevin ilk bioqraflarından olan Elmira Axundova 10 ilini “Heydər Əliyev. Şəxsiyyət və Zaman” (2013) adlı çoxcildlik roman-tədqiqatın yazılmasına sərf edib. 2014-cü ildə bu əsərə görə E.Axundova Dövlət mükafatçısı adına layiq görülüb. Bu kitab rus, ingilis, türk, qazax, özbək, macar, ukrain və bir sıra başqa dillərə tərcümə edilib. Böyük qazax şairi və ictimai xadimi Oljas Süleymenov bu unikal roman haqqında bunları deyib:

"Roman tədqiqat – qeyri-adi janrdır, bu, incəsənət və elmin vəhdətidir. Subyektivlik və obyektivlik. Bədii həqiqət və həyat həqiqəti. Bu müddət ərzində sənədli həqiqəti uydurma ilə doldurmaqla roman yazmaq daha asan olardı. Amma Elmira unudulmaz dövrün real qəhrəmanı haqqında müasirlərinin söylədiyi həqiqi hekayələri yazmağa qərar verdi.

Canlı sənədin bu həqiqəti həm də onunla dəyərlidir ki, o, itirilə biləndir. 10 illik iş dövrü ərzində yüzlərlə müsahibə və onlardan çoxu artıq bir daha təkrar olunmayacaq: çünki həmsöhbətlərdən çoxu artıq həyatda deyil. Uydurulmamış bu hekayələrin səmimiliyi, açıqlığı, şahidləri danışdırmağı bacaran həmsöhbətin valehedici ustalığı romanı sənədli nəsrin görkəmli əsərinə və yazıçı-publisistin əsas kitabına çevirir."

Mükafatları və fəxri adları

- 2003-cü ildə Şöhrət ordeni ilə təltif edilib.

- 2005-ci ildə “Əməkdar jurnalist” fəxri adına layiq görülüb.

- 08 iyul 2009-cu ildə «Məhəbbət və sədaqətə görə» medalı ilə təltif edilib, Rusiya

- 14 yanvar 2010-cu ildə "Seçki hüquqlarını müdafiə edən fəal deputat" nominasiyasının qalibi olub

- 30 oktyabr 2011-ci ildə "İslahatçı Gənclər" İctimai Birliyi tərəfindən təqdim olunan "Xəzər" Milli Mükafatına layiq görülüb

- 27 may 2014-cü ildə “Heydər Əliyev. Şəxsiyyət və Zaman” əsərinə görə Azərbaycan Respublikasının Dövlət mükafatını alıb

- 2015-ci ildə "Azərbaycan mədəniyyət assosiasiyası SİMURG 25 illiyi" yubiley medalı ilə təltif olunub

- 24 noyabr 2016-cı ildə MDB Parlamentlərarası Assambleyasının MDB PA Şurasının Fəxri Fərmanı ilə təltif edilib.

- 27 mart 2017-ci ildə MDB Parlamentlərarası Assambleyasının “MDB MPA. 25 il” medalı ilə təltif edilib

- 25 may 2018-ci ildə Azərbaycan Respublikasının “Xalq yazıçısı” fəxri adına layiq görülüb

- 16 oktyabr 2019-cu ildə Azərbaycan Mətbuat Şurasının mükafatı ilə təltif edilib.

- 21 dekabr 2020-ci ildə Ukraynada "İrpen şəhərinə xidmətlərinə görə" medalı ilə təltif olunub

- 20 sentyabr 2023-cü ildə "HONOR ET GLORIA" medalı ilə təltif olunub.

- 2024-cü ildə "Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)" yubiley medalı ilə təltif olunub.

- 19 dekabr 2025-ci ildə Avrasiya Mədəniyyət Fondunun "Oljas Süleymenov" fəxri medalı ilə təltif olunub

- 25 fevral 2026-cı ildə Türk Dünyası Araşdırmaları Beynəlxalq Elmlər Akademiyasının fəxri professoru seçilib və "Qızıl ulduz" medalı ilə təltif edilib.

Bu yaxınlarda jurnalistin “niyə görünmürsünüz” sualına Elmira xanım belə cavab verib:

-Görünmürəm ona görə ki, siyasətlə məşğul deyiləm. Yazıçılıqla məşğulam. Mən Xalq yazıçısı kimi bu adı gərək doğruldam. Bu, böyük tituldur, Xalq yazıçısı adından yüksək ad var?

Və əminliklə deyirik ki, Elmira Axundova Xalq yazıçısı adını doğruldub!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.05.2026)

Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

İnsan bəzən verdiyi sözü tutmayanda qarşı tərəfdən çox, özündən utanır. Çünki bilir ki, bir insan sənin üçün vaxtını dəyişibsə, planını təxirə salıbsa, deməli sənə güvənib. Amma həyat hər zaman planladığımız kimi getmir. Elə an olur ki, bir neçə saatın içində hər şey alt-üst olur. Və sən verdiyin sözün ağırlığını çiynində hiss edirsən.

Bir neçə gün əvvəl bir vokalçı ilə danışırdım. Müsahibə planlaşdırmışdıq. O, xüsusilə mikrofon qarşısında, studiya şəraitində danışmaq istəyirdi. Onlayn müsahibəni qəbul etmirdi. Mən də razılaşdım. İki gün sonra gedəcəkdim. Amma o iki günün içində həyat yenə öz “sürprizlərini” göstərdi. Başqa qayğılar çıxdı, başqa problemlər yarandı. Birdən düşündüm ki, indi redaksiyaya get, mikrofon götür, ordan studiyaya çat, müsahibə al, sonra yenidən redaksiyaya qayıt, mikrofonu təhvil ver, daha sonra evə dön... Bir anlıq insanda qəribə yorğunluq yaranır. Təkcə fiziki yox, mənəvi yorğunluq.  Bəzən insanın ruhu da eyni cümləni sakitcə içindən təkrarlayır. Hər şeyi çatdırmağa çalışırsan, amma həyat səndən daha sürətli qaçır.

Vokalçı dedi ki, mənə görə bütün işlərini təxirə salıb. O cümlə adamın vicdanına toxunur. Mən də özümü narahat hiss etdim. Düz etmədiyimi bildim. Çünki qarşı tərəf sənə güvənib. Amma yenə də sözümün üstündə dura bilmədim.

Əslində bu, təkcə mənim yaşadığım məsələ deyil. İnsanların çoxu belədir. Bəzən altından çıxa bilməyəcəyi sözlər verir. Bəzən “gələrəm”, “edərəm”, “çatdıraram” deyirik, amma həyatın içində o qədər gözlənilməz şeylər olur ki, verdiyimiz sözlər yolun ortasında qalır.

Zatən insanlar artıq söz verməyi çox asanlaşdırıb. Çünki “yox” demək çətin gəlir. Birini qırmaq istəmirik. Qarşı tərəfi gözlətməmək üçün “olar” deyirik. Amma sonra həm özümüz yoruluruq, həm də qarşımızdakını məyus edirik. Problem məsuliyyətsizlikdən çox, insanın hər şeyə çatmağa çalışmasındadır. Hamı tələsir. Hamının beynində yüz plan var. İnsan bəzən öz gücünü düzgün hesablaya bilmir. Elə bilir hər şeyə çatacaq. Amma bir yerdən sonra anlayır ki, insan robot deyil.

Böyük Azərbaycan şairi Bəxtiyar Vahabzadə deyirdi ki, “İnsan gərək sözünün ağası olsun.” Nə etmək lazım? Bəzən insanı öz sözünün qarşısında belə aciz qoyur. Çünki hər tutulmayan söz xəyanət deyil. Bəzən insan sadəcə yorulur. Bəzən həyatı idarə edə bilmir. Bəzən də “bacararam” dediyi şeyin ağırlığını sonradan anlayır.

Fransız yazıçısı Viktor Huqo deyirdi: “İnsan verdiyi söz qədər insandır”. Elə buna görə də söz vermək asandır, sözün altında qalmaq isə ağırdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.05.2026)

Rəqsanə Babayeva,

”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

İnsanlıq tarix boyu daim inkişaf etməyə çalışıb. İlk insanın oddan istifadə etməsindən tutmuş kosmosa çıxışa qədər keçilən yol bəşəriyyətin ağlı, zəhməti və bitməyən axtarışlarının nəticəsi olmuşdur. Hər dövr insanı özündən əvvəlki dövrə baxaraq daha inkişaf etmiş hesab edib. Bu inkişafın mərkəzində isə həmişə texnologiya dayanıb. Texnologiya insan həyatını asanlaşdırıb, məsafələri qısaldıb, xəstəliklərin qarşısını alıb, dünyanı bir-birinə bağlayıb. Lakin bütün bunlarla yanaşı, insan daxilində başqa bir sual da yaranmağa başlayıb: texnologiya inkişaf etdikcə insanlıq geriləyirmi?

Bu sual ilk baxışda qəribə görünə bilər. Çünki texnologiya insan həyatını rahatlaşdırırsa, necə olur ki, insanlıq geriləyə bilər? Amma məsələyə daha dərindən baxanda görünür ki, problem texnologiyanın özündə deyil, insanın onunla münasibətindədir. Çünki insan bəzən yaratdığı texnologiyanın sahibinə çevrilmək əvəzinə, onun əsirinə çevrilir.

Müasir insan əvvəlki dövrlərdə mümkün olmayan rahatlıqlara sahibdir. Bir düymə ilə dünyanın o biri ucundakı insanla danışmaq, saniyələr içində informasiya əldə etmək, uzaq məsafələri qısa zamanda qət etmək artıq adi hala çevrilib. Amma qəribədir ki, insan rahatlaşdıqca sanki ruhən yorulmağa başlayıb. İnsanlar bir-birinə daha yaxın görünür, amma daxilən bir-birindən uzaqlaşır.

Əvvəllər insanlar axşamlar bir masa arxasında oturub söhbət edirdilər. İndi isə eyni evdə yaşayan insanlar belə bir-birinə baxmadan telefon ekranlarına baxırlar. Texnologiya ünsiyyəti artırdı, amma səmimiyyəti azaltdı. İnsanlar daha çox danışmağa başladı, lakin bir-birini daha az dinləməyə başladılar.

Sosial şəbəkələr insanlara özlərini ifadə etmək imkanı verdi. Amma eyni zamanda insanları görünməz yarışın içinə saldı. Hər kəs daha xoşbəxt görünməyə çalışır, daha gözəl həyat göstərmək istəyir. İnsan artıq yaşamaqdan çox, yaşadığını göstərməyə çalışır. Bu isə daxili boşluq yaradır.

Müasir insanın ən böyük faciələrindən biri tənhalıqdır. Halbuki tarixdə heç vaxt insanlar bir-birinə bu qədər “bağlı” görünməyib. Minlərlə izləyicisi olan insan gecə yatağa başını qoyanda özünü tənha hiss edə bilir. Çünki texnologiya əlaqə yaratdı, amma yaxınlıq yaratmağı bacarmadı.

Texnologiyanın sürətli inkişafı insanın səbrini də dəyişdirdi. Müasir insan hər şeyin tez olmasına öyrəşib. Bir neçə saniyə gec açılan səhifə belə insanı əsəbiləşdirir. Halbuki həyat texnologiya qədər sürətli deyil. İnsan münasibətləri zaman istəyir, sevgi zaman istəyir, etibar zaman istəyir. Amma insan artıq gözləməyi unutmağa başlayıb.

Ən təhlükəli dəyişikliklərdən biri də insan hisslərinin zəifləməsidir. İnsan hər gün yüzlərlə xəbərlə qarşılaşır: müharibələr, ölümlər, faciələr… Bu qədər informasiya insanı hissizləşdirir. Əvvəllər bir insanın ağrısı uzun müddət yadda qalırdı. İndi isə insanlar bir neçə saniyəlik üzülüb növbəti videoya keçir. Bu isə insanlığın ən böyük itkilərindən biridir.

Texnologiya insanın yaddaşını da dəyişib. İnsan artıq çox şeyi əzbərləmir, çünki hər məlumat telefondadır. İnsan düşünmək əvəzinə axtarmağa başlayıb. Bu rahatlıq bir tərəfdən faydalıdır, digər tərəfdən isə insan beyninin tənbəlləşməsinə səbəb olur.

Ən qəribəsi isə budur ki, texnologiya inkişaf etdikcə insan zaman tapmır. Halbuki texnologiyanın məqsədi vaxt qazandırmaq idi. İnsan daha sürətli yaşayır, amma daha az hiss edir. Günlər keçir, amma insanlar yaşadıqlarını xatırlamırlar. Çünki həyatın çox hissəsi ekran arxasında keçir.

Müasir dövrdə uşaqlar da fərqli böyüyür. Əvvəllər uşaqlar küçədə oynayır, torpağa toxunur, həyatın içində böyüyürdülər. İndi isə bir çox uşaq ekran qarşısında böyüyür. Bu isə onların həm psixoloji, həm də emosional inkişafına təsir edir. İnsan təbiətdən uzaqlaşdıqca sanki öz mahiyyətindən də uzaqlaşır.

Lakin texnologiyanı yalnız mənfi tərəfdən qiymətləndirmək də düzgün olmazdı. Çünki texnologiya milyonlarla insanın həyatını xilas edib. Tibb sahəsindəki inkişaflar insanların ömrünü uzadıb. Təhsil daha əlçatan olub. İnsanlar bilik əldə etmək üçün artıq böyük maneələrlə qarşılaşmırlar. Bir kənddə yaşayan insan belə dünyanın ən böyük universitetlərinin dərslərinə qoşula bilir.

Texnologiya insanların səsini daha uzaqlara çatdırıb. Əvvəllər eşidilməyən insanlar indi öz fikirlərini paylaşa bilir. Sosial problemlər daha görünən olub. İnsan hüquqları, ekoloji problemlər və sosial ədalətsizlik kimi mövzular daha geniş müzakirə edilir. Bu isə texnologiyanın insanlıq üçün müsbət tərəflərindən biridir.

Problem texnologiyanın özündə deyil. Problem insanın onu necə istifadə etməsindədir. Bıçaq həm çörək kəsmək, həm də insan yaralamaq üçün istifadə edilə bilər. Texnologiya da belədir. O, insanın əlində ya faydaya, ya da təhlükəyə çevrilir.

İnsanlıq geriləyirmi sualının cavabı bir qədər də insanın hansı dəyərləri qoruyub saxlamasından asılıdır. Əgər texnologiya inkişaf etdikcə insan mərhəmətini, vicdanını və sevgisini itirirsə, bu artıq geriləmədir. Çünki insanı insan edən yalnız ağlı deyil, həm də qəlbidir.

Müasir insan çox şey bilir, amma bəzən az hiss edir. İnformasiya artıb, amma hikmət azalıb. İnsanlar daha çox danışır, amma daha az anlayır. Bəlkə də texnologiyanın yaratdığı ən böyük təhlükə insanın öz daxilindən uzaqlaşmasıdır.

İnsan bəzən maşınlara bənzəməyə başlayır. Hər şey planlı, sürətli və mexaniki olur. Halbuki insan ruhu mexaniki deyil. İnsan yorulur, darıxır, sevir, ağlayır. Texnologiya bu hissləri tam əvəz edə bilmir.

Bir zamanlar insanlar məktub yazırdı. O məktubların içində həsrət, duyğu və zaman vardı. İndi isə mesajlar saniyələr içində gəlib keçir. İnsanlar daha tez əlaqə saxlayır, amma bəzən daha az hiss edirlər. Çünki sürət hisslərin dərinliyini azalda bilir.

Texnologiyanın insanlığa təsiri gələcəkdə daha da böyük olacaq. Süni intellekt, robot texnologiyaları və virtual həyat artıq insan həyatının bir hissəsinə çevrilir. Bu inkişaf insan həyatını daha rahat edə bilər. Amma eyni zamanda insanı öz duyğularından və təbiiliyindən uzaqlaşdıra da bilər.

Ən vacib məsələ balansdır. İnsan texnologiyadan istifadə etməlidir, amma ona təslim olmamalıdır. İnsan ekran qarşısında yaşamaqla yanaşı, real həyatı da hiss etməlidir. Təbiətə baxmalı, insanlara toxunmalı, gözlərə baxaraq danışmalıdır. Çünki texnologiya nə qədər inkişaf etsə də, insan ruhunun ehtiyaclarını tam əvəz edə bilmir.

Məncə, texnologiya inkişaf etdikcə insanlıq avtomatik olaraq geriləmir. İnsanlıq yalnız o zaman geriləyir ki, insan öz daxilindəki insanı itirir. Əgər insan vicdanını, mərhəmətini və sevgisini qoruyub saxlaya bilirsə, texnologiya onun düşməni yox, köməkçisi ola bilər.

Çünki problem maşınlarda deyil. Problem insanın qəlbinin hansı istiqamətə getməsindədir. İnsan texnologiyanı idarə etdiyi müddətdə inkişaf davam edəcək. Amma bir gün insan öz ruhunu texnologiyaya qurban verərsə, onda ən böyük geriləmə başlayacaq.

Texnologiya inkişaf etdikcə insanlığın geriləyib-geriləməməsi texnologiyadan yox, insanın seçimindən asılıdır. İnsan öz mənəviyyatını qorumağı bacararsa, texnologiya bəşəriyyəti daha yüksək mərhələyə apara bilər. Əks halda isə insan öz yaratdığı dünyanın içində ruhunu itirə bilər.

Və bəlkə də bu dövrdə insanın ən böyük mübarizəsi texnologiyaya qarşı deyil, öz içindəki insanı qorumaq uğrundadır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.05.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

2002-ci ildə ekranlaşdırılan “Ovsunçu” filmi, rejissor Oqtay Mirqasımov tərəfindən çəkilmiş və Azərbaycan kinosunda mistik-fəlsəfi dili, tarixi fonu və psixoloji ağırlığı ilə seçilən ən fərqli ekran əsərlərindən biridir. Film Natiq Rəsulzadə, Oqtay Mirqasımov və Rüstəm İbrahimbəyovun ssenarisi əsasında ekranlaşdırılıb.

“Ovsunçu” sırf tarixi film deyil. Bu ekran əsəri bir xalqın yaddaşı, mənəviyyatı və zorla dəyişdirilməyə çalışılan həyat tərzi haqqında ağır və düşündürücü hekayədir. Filmə baxanda anlayırsan ki, burada söhbət təkcə keçmişdən yox — insan ruhunun sınmasından gedir.

Filmdə nədən söhbət gedir?

Hadisələr XX əsrin əvvəllərində, Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin qurulduğu qarışıq dövrdə baş verir. Ucqar kəndlərdən birində yaşayan Rəsul adlı loğman — yəni otlarla insanları sağaldan, xalq təbabətini bilən sakit təbiətli bir adam yaşayır. O, insanların dərdinə çarə tapan, təbiətlə danışan, köhnə dünyanın adamıdır.

Amma kəndə yeni hakimiyyət gəlir. Silahlı dəstələr öz qanunlarını tətbiq etməyə başlayır. İnsanların inancı, adətləri, yaşam tərzi dəyişdirilmək istənilir.

Bir tərəfdə qədim inanclar, xalq ruhu və mənəviyyat var.

Digər tərəfdə qorxu, zor və yeni qaydalar.

Rəsul isə bu iki dünyanın arasında qalır.

Film burada çox ağır bir sual verir:

Bir xalqın ruhunu zorla dəyişmək mümkündürmü?

“Ovsunçu” nə deməkdir?

“Ovsunçu” sözü xalq arasında gizli bilik sahibi, ruhani gücə malik, insanlara şəfa verən adam mənasında işlənir. Amma filmdə bu anlayış daha dərin məna daşıyır.

Rəsul sadəcə xəstə sağaldan adam deyil. O, köhnə dünyanın yaddaşıdır.

Onun biliyi kitabdan gəlmir.

Torpaqdan gəlir.

Nəsildən gəlir.

İnsan yaddaşından gəlir.

Elə buna görə də yeni sistem üçün belə insanlar təhlükəli görünür.

Mistika ilə reallığın arasında

Film boyu bir hiss yaranır:

Görəsən baş verənlər həqiqətdir, yoxsa inancın gücü?

Rejissor Oqtay Mirqasımov burada mistik atmosfer yaradır. Dağlar, meşələr, sükut, qədim kənd həyatı — hamısı filmin içində ayrıca obraz kimi yaşayır.

Burada təbiət də danışır.

Sükut da danışır.

İnsan qorxusu da.

Filmin əsas ideyası

“Ovsunçu” bir həqiqəti deyir:

Silahla torpağı almaq olar, amma bir xalqın yaddaşını dəyişmək asan deyil.

İnsan qorxa bilər. Susdurula bilər. Amma əsrlərlə formalaşmış mənəviyyat bir gündə yox olmur.

Yekun

Bəzən ən böyük savaş güllə ilə olmur.

Bəzən savaş insanın ruhu uğrunda gedir.

“Ovsunçu” bizə bunu xatırladır:

Bir xalqın yaddaşı dağılanda, onun ruhu da yaralanır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.05.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının və “Ulduz” jurnalının birlikdə həyata keçirdikləri “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizlərə tanınmış türk araşdırmaçısı, TRT redaktoru Aleyna Malkoçun Səməd Vurğun yaradıcılığına “Vaqif” dramı üzərindən bir baxışı təqdim edilir. Azərbaycan türkcəsinə uyğunlaşdıran prof. Rəsmiyyə Sabirdir.

Layihə ən yaxşı ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıbdır.

Xoş mütaliələr.

Aleyna MALKOÇ

SƏMƏD VURĞUNUN “VAQİF” DRAMINDA ŞAH QACARIN

İDEOLOJİ VƏ TRAGİK OBRAZI

I. Səməd Vurğun: həyatı, ədəbi şəxsiyyəti və əsərləri

XX əsrdə müasir Azərbaycan ədəbiyyatının formalaşmasında mühüm rol oynayan simalardan biri olan Səməd Vurğun yalnız şair və dramaturq kimi deyil, həm də sovet dövründə Azərbaycan ədəbiyyatının estetik sərhədlərini və ideoloji istiqamətlərini müəyyənləşdirən mərkəzi fiqur kimi çıxış edir. Onun ədəbi şəxsiyyəti fərdi sənət axtarışları ilə dövrün siyasi və mədəni şərtləri arasında formalaşan həssas tarazlıq üzərində qurulmuşdur. Bu baxımdan Vurğunu anlamaq təkcə bir yazıçının bioqrafiyasını öyrənmək deyil, həm də sovet Azərbaycanında ədəbiyyatın ideoloji ifadə platormasına necə çevrildiyini dərk etməkdir.

Səməd Vurğun (1906-1956) Azərbaycanın Qazax bölgəsində anadan olmuş, ibtidai təhsilini kənddəki rus-tatar məktəbində almışdır. Qazax Müəllimlər Seminariyasını bitirdikdən sonra Bakıda və Moskvada ali təhsilini davam etdirmişdir. Xüsusilə Moskvadakı təhsil illəri onun ədəbi dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm rol oynamış, rus ədəbiyyatı və sovet estetik düşüncəsi ilə birbaşa təmas qurmasına şərait yaratmışdır. Bu təsir Vurğunun əsərlərində müşahidə olunan dəqiq struktur, güclü dramatik qarşıdurma və ideoloji aydınlıqda özünü qabarıq şəkildə göstərir. Onun sənət konsepsiyası fərdi lirizmi tamamilə kənara qoymadan, ədəbiyyatı ictimai və tarixi məsuliyyət sahəsi kimi dərk edən sovet estetikası ilə uyğun şəkildə inkişaf etmişdir.

Vurğunun poeziyasında və dramaturgiyasında diqqət çəkən əsas xüsusiyyətlərdən biri “xalq” anlayışının mərkəzi mövqedə dayanmasıdır. Lakin bu xalq təsəvvürü sadəcə romantik ideallaşdırma deyil, Sovet ideologiyasının formalaşdırdığı kollektiv şüur anlayışı ilə sıx bağlıdır. Onun şeirlərində xalq tarixi yaradan, inkişafı və tərəqqini təmsil edən bir qüvvə kimi təqdim olunur; onun qarşısında duran obrazlar isə çox vaxt bu tərəqqiyə mane olan qüvvələr kimi formalaşdırılır. Əminə Gürsoy-Naskali Vurğunun poetik dilini təhlil edərkən bildirir ki, o, sovet dövrü Azərbaycan ədəbiyyatında “ideoloji diskursu yüksək estetik səviyyə ilə birləşdirə bilən nadir sənətkarlardan biridir”. Bu fikir Vurğunu yalnız ideoloji şair kimi deyil, həm də güclü bədii istedada malik sənətkar kimi dəyərləndirməyin zəruriliyini göstərir.

Səməd Vurğunun yaradıcılığı yalnız poeziya ilə məhdudlaşmır, o, dramaturgiya və tarixi dram sahəsində də mühüm əsərlər ortaya qoymuşdur. “Xanlar”, “Fərhad və Şirin” və xüsusilə “Vaqif” onun dramaturji ustalığını nümayiş etdirən əsas əsərləri sırasındadır. Bu əsərlərdə tarix sadəcə dekorativ fon kimi deyil, ideoloji və mənəvi qarşıdurmaların səhnələşdirildiyi bir məkan kimi çıxış edir. Lakin bu tarix anlayışı akademik tarixşünaslığın obyektivliyinə deyil, bədii obrazın seçici mahiyyətinə əsaslanır. Salih Yılmazın qeyd etdiyi kimi, sovet dövründə tarixi mövzulu əsərlərdə keçmiş, müasir ideoloji ehtiyaclara uyğun şəkildə yenidən qurulan bir narrativ sahəyə çevrilmişdir. Vurğunun tarixi dramları da bu ümumi tendensiyadan kənarda qalmamışdır.

Bununla belə, Vurğunun əsərlərini yalnız ideoloji mətnlər kimi qiymətləndirmək onun bədii gücünü və dramaturji intuisiya qabiliyyətini nəzərdən qaçırmaq deməkdir. Xüsusilə “Vaqif” pyesində personajların səhnə dili, dramaturji qarşıdurmanın ritmi və poetik ifadə tərzi əsərin sadəcə təbliğat xarakterli mətn kimi qavranılmasının qarşısını alır. Afaq Yusiflinin Azərbaycan ədəbiyyatında tarixi şəxsiyyətlərin simvolik istifadəsi haqqında fikirləri bu məsələnin izahında mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Onun fikrincə, Sovet dövrü ədəbiyyatında tarixi fiqurlar “yalnız keçmişin nümayəndələri deyil, dövrün ideoloji və mənəvi problemlərinin simvolik daşıyıcılarıdır”. Bu yanaşma “Vaqif” əsərindəki obraz sisteminin anlaşılması üçün də əsas açarlardan biridir.

II. Tarixi şəxsiyyət kimi Ağa Məhəmməd şah Qacar: siyasi reallıq, tarixşünaslıq və imic məsələsi

Ağa Məhəmməd şah Qacar XVIII əsrin son rübündə yalnız İran və Qafqaz siyasətinə istiqamət vermiş bir hökmdar deyil, eyni zamanda tarixşünaslıqda ən çox müzakirə olunan şəxsiyyətlərdən biri hesab edilir. Onun şəxsiyyəti və fəaliyyəti xüsusilə XIX əsrin sonlarından etibarən müxtəlif ideoloji baxışlar çərçivəsində yenidən şərh edilmiş, bu şərhlər çox vaxt tarixi reallıqdan daha çox siyasi mövqelərin təsiri altında formalaşmışdır. Buna görə də şah Qacarın tarixi şəxsiyyət kimi qiymətləndirilməsi yalnız xronoloji hadisələrə deyil, həmin hadisələrin necə və hansı kontekstdə təqdim edildiyinə də diqqət çəkməyi zəruri edir.

1747-ci ildə Nadir şah Əfşarın ölümündən sonra İran coğrafiyası uzunmüddətli siyasi qeyri-sabitlik dövrünə daxil olmuşdu. Bu mərhələ əsasən Zəndlər və Qacarlar arasında gedən hakimiyyət mübarizəsi ilə səciyyələnirdi. Ağa Məhəmməd şah Qacar bu mürəkkəb tarixi şəraitdə bölünmüş ərazilərdə mərkəzi hakimiyyəti yenidən bərpa etməyə çalışan lider kimi ön plana çıxmışdır. Abdurrahman Ateşin araşdırmalarında göstərildiyi kimi, şah Qacarın Qafqaz yürüşləri yalnız hərbi ekspansiya deyil, eyni zamanda İranda yenidən türkmən mənşəli bir sülalə hakimiyyətinin qurulması məqsədinə xidmət edən siyasi strategiyanın tərkib hissəsi idi. Ateş bu yürüşlərin “təsadüfi zorakılıq siyasəti deyil, müəyyən siyasi məqsədlərə istiqamətlənmiş hərbi fəaliyyətlər” olduğunu xüsusi şəkildə vurğulayır.

Ağa Məhəmməd şah Qacarın tarixi şəxsiyyəti ilə bağlı ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri onun “zalım” və “amansız” hökmdar kimi təqdim edilməsidir. Bu imicin formalaşması əsasən XIX əsr rus və Qərb mənbələrinə, daha sonra isə sovet dövründə yaranmış tarix narrativlərinə dayanır. Halbuki Qacar dövrü ilə bağlı aparılan müasir tədqiqatlar bu təsvirin birtərəfli olduğunu göstərir. Məhəmməd Kemaloğlunun Adalət Tahirzadənin araşdırmalarına əsaslanan qiymətləndirməsinə görə, şah Qacarın xüsusilə Kirman və Tiflisdə həyata keçirdiyi sərt tədbirlər şəxsi qəddarlıqdan daha çox, dövrün hərbi-siyasi məntiqi çərçivəsində izah edilməlidir. Bu yanaşma həmin hadisələri əsaslandırmaqdan çox, onları tarixi kontekstdən anlamağa xidmət edir.

Şah Qacarın Azərbaycan coğrafiyası ilə münasibəti onun tarixi rolunun dəyərləndirilməsində mühüm yer tutur. Qacar sülaləsinin oğuz-türkmən mənşəli olması, saray və ordu mühitində türk dilinin geniş istifadə edilməsi, həmçinin Şimali və Cənubi Azərbaycan arasında siyasi bütövlük ideyası şah Qacarın yalnız “İran şahı” kimi təqdim olunmasını problemli edir. Tahirzadənin vurğuladığı kimi, Ağa Məhəmməd şah Qacar özünü İran coğrafiyasında hakimiyyət quran çoxmillətli dövlətin yaradıcısı kimi görür və xüsusilə Azərbaycan torpaqlarını siyasi mərkəzləşmənin ayrılmaz hissəsi hesab edirdi. Bu baxımdan şah Qacar sovet dövründə formalaşdırılmış “yad və işğalçı hökmdar” obrazından xeyli fərqli tarixi profilə malikdir.

Bununla belə, sovet tarixşünaslığında və bu tarix anlayışına əsaslanan bədii mətnlərdə şah Qacarın bu çoxqatlı kimliyi böyük miqyasda nəzərə alınmamışdır. Sovet ideologiyası baxımından şah Qacar feodal monarxiyanın, mərkəzləşdirilmiş hakimiyyətin və xalq iradəsinə qarşı yönəlmiş siyasi sistemin simvolu kimi təqdim edilən funksional bir fiqur idi. Bu səbəbdən tarixi detallar ideoloji narrativ qarşısında arxa plana çəkilmiş, şah obrazı “xalq düşməni” tipologiyasının tarixi nümunəsi kimi yenidən qurulmuşdur. Afaq Yusiflinin Azərbaycan ədəbiyyatında Ağa Məhəmməd şah Qacar obrazı ilə bağlı araşdırmaları bu prosesi aydın şəkildə göstərir. Yusiflinin fikrincə, Sovet dövrü ədəbiyyatında şah Qacar obrazı “tarixi şəxsiyyətdən çox, repressiv hakimiyyətin metaforası” kimi istifadə olunmuşdur.

Bu məqamda tarix ilə ədəbiyyat arasında obraz fərqi aydın şəkildə üzə çıxır. Tarixi Ağa Məhəmməd şah Qacar konkret siyasi məqsədlərə malik, sərt, lakin strateji qərarlar verən bir hökmdar kimi görünürsə, bədii mətnlərdə təqdim edilən şah Qacar çox vaxt mütləq şərin və despotizmin təcəssümü kimi təsvir olunur. Bu transformasiya yalnız tarixi seçim deyil, həm də ideoloji zərurətin nəticəsi kimi meydana çıxmışdır. Sovet estetikası çərçivəsində tarixi dram keçmişi olduğu kimi təqdim etməkdən çox, müasir dövrün siyasi və əxlaqi dəyərlərini səhnədə göstərməyə xidmət etməli idi.

Məhz bu tarixi və ideoloji kontekst Səməd Vurğunun “Vaqif” pyesində rast gəlinən şah Qacar obrazının başa düşülməsi üçün mühüm arxa plan yaradır. Vurğunun əsərində şah Qacar tarixi bütövlüyü ilə deyil, hakimiyyət, zor və şiddətlə əlaqələndirilmiş dramatik qarşıdurma elementi kimi təqdim edilir. Buna görə də “Vaqif” pyesindəki şah Qacar obrazını qiymətləndirmək yalnız tarixi Ağa Məhəmməd şah Qacar ilə ədəbi və ideoloji obraz arasında mövcud olan məsafəni nəzərə almaqla mümkündür.

III. “Vaqif” pyesində şah Qacarın obrazı: hakimiyyətin dili, şeirin gücü və şəxsiyyətin ideoloji cəhətdən yenidən formalaşdırılması

Səməd Vurğunun “Vaqif” dramında Ağa Məhəmməd şah Qacar tarixi şəxsiyyətin səhnəyə olduğu kimi  təsvir olunmuş obrazıtək deyil, daha çox hakimiyyətin, gücün və mütləq hökmranlıq ideyasının poetik obrazı kimi təqdim edilir. Bu obraz birbaşa müəllif müdaxiləsi ilə deyil, əsasən poetik dialoqlar, qarşılıqlı replika və səhnədaxili gərginliklər vasitəsilə formalaşır. Buna görə də “Vaqif” əsərində şah Qacar obrazı tarixi bir şəxsiyyəti “nəql edən” deyil, ideoloji hakimiyyət tipini “danışdıran” dramaturji funksiya daşıyır.

Pyesin ilkin mərhələlərində şah Qacarın özünü təqdim etmə tərzi bu funksiyanı açıq şəkildə göstərir. O, Qarabağın fəthini adi hərbi qələbə kimi deyil, müqəddəslik çaları verilmiş bir zəfər kimi təqdim edir və hakimiyyətini metafizik müstəviyə qaldırır:

Keçdi pəncəmizə gözəl Qarabağ,
Öpsün qılıncımı hər qaya, hər dağ.
Mən Qacar nəsliyəm, şahlar şahıyam,
Mən də Yer üzünün bir Allahıyam.

Bu misralarda diqqət çəkən cəhət şahın özünü yalnız siyasi subyekt kimi deyil, Yer üzündə mütləq hökmranlıq iddiasında olan bir varlıq kimi təqdim etməsidir. Burada fəth sadəcə siyasi zərurət deyil, ilahi haqq kimi təqdim olunur. Həmin nitqin davamında səslənən dağıdıcı əmrlər (“daşı daş üstə qoymamaq”, “leşi yığın-yığın etmək”) isə bu müqəddəslik iddiasının zorakılıqla necə vəhdət təşkil etdiyini göstərir. Beləliklə, şah Qacar səhnəyə ilk çıxışından etibarən gücün legitimləşdirildiyi bir hakimiyyət dili ilə danışan obraz kimi təqdim olunur.

Pyes bu hakimiyyət dilinin qarşısına Vaqif obrazını qoyur. Lakin Vaqifin mövqeyi sadəcə siyasi müxalifət deyil; o, sözün, vicdanın və şeirin legitimlik ərazisini təmsil edir. Şahın “hüzur” anlayışını hakimiyyətin bir lütfü kimi təqdim etməsi bu qarşıdurmanın ilk açıq ifadəsidir:

Şair, hökmdarın hüzurundasan!

Vaqifin bu buyruğa cavabı isə “hüzur” anlayışını hakimiyyət məkanından çıxararaq düşüncənin daxili nizamına yönəldir:

Bunu sizsiz belə düşünürəm mən.

Beləliklə, qarşıdurma yalnız iki obraz arasında deyil, iki fərqli legitimlik anlayışı arasında qurulur. Şah üçün hüzur hakimiyyətin bəxş etdiyi imtiyazdır; Vaqif üçün isə düşüncə və vicdanın təbii vəziyyətidir. Bu qarşıdurma pyes boyunca dərinləşir və şahın itaət tələb edən mövqeyi qarşısında Vaqifin açıq müqaviməti ilə kulminasiya nöqtəsinə çatır:

Əymədim, bəli!
Əyilməz vicdanın böyük heykəli…

Şahın buna cavab olaraq vicdanı faydasız və mənasız bir anlayış kimi təqdim etməsi onun hakimiyyət anlayışının mənəvi əsasdan uzaq olduğunu göstərir:

Qılınclar toqquşub iş görən zaman
Nəylər dediyiniz quru bir vicdan?

Vaqif isə vicdanı abstrakt bir nəsihət kimi deyil, insan varlığının zamanlararası həqiqəti kimi təqdim edir:

Vicdan dedikləri bir həqiqətdir –
Beşiyi, məzarı əbədiyyətdir…

Bu dialoq “Vaqif” əsərindəki əsas ideoloji qarşıdurmanı aydın şəkildə üzə çıxarır: Şah Qacar hakimiyyəti qılınc və qorxu üzərində qurmağa çalışır, Vaqif isə sözü və vicdanı zamanın fövqündəki həqiqət kimi təqdim edir.

Dil, kimlik və hökmranlıq: şahın “farsca” yazmaq şərti

Pyesin ən diqqətçəkən və xüsusi vurğulanan səhnələrindən biri şah Qacarın sənəti və dili birbaşa nəzarət altına almaq istəyi ilə bağlıdır. Şah Vaqifə saray himayəsi, ehtişam və maddi təminat vəd edir, lakin bu vəd açıq bir şərtlə müşayiət olunur:

Gərək fars dilində yazsın sənətkar.

Bu ifadə yalnız estetik seçim deyil, həm də mədəni və ideoloji hökmranlıq cəhdi kimi çıxış edir. Şah şeirin məzmunundan daha çox, onun hansı dildə ifadə olunacağını müəyyənləşdirmək istəyir. Beləliklə, hakimiyyət yalnız fiziki mövcudluğa deyil, həm də yaddaşa və dilə nəzarət etmək arzusunu ortaya qoyur.

Vaqifin bu tələbə verdiyi cavab isə fars ədəbi ənənəsini inkar etmədən, öz poetik və coğrafi kimliyini müdafiə edir:

Farsın Xəyyamı var, Firdovsisi var,
Nə çoxdur onlarda böyük sənətkar.
Bizim bu dağların oğluyam mən də,

Az-az uydururam yeri gələndə.

Burada Vaqif Xəyyam və Firdovsini xatırladaraq fars ədəbiyyatının böyüklüyünü qəbul edir, lakin özünü bu ənənə içində əridib itirməyi rədd edir. “Dağların oğlu” ifadəsi şeirin legitimliyini saraydan deyil, xalqdan və coğrafiyadan alan poetik anlayışı ifadə edir.

Bu səhnə həm də pyesdə şah Qacarın niyə fars dili ilə hökm edən despot obrazında təqdim edildiyini anlamağa imkan yaradır. Halbuki tarixi baxımdan Qacarlar türk mənşəli sülalə idi. Bu dramaturji seçim tarixi reallıqdan daha çox, sovet dövrü ədəbiyyatının ideoloji obraz mexanizmi ilə əlaqəlidir.

Həqiqətən də, sovet dövrü mətnlərində “türk” kimliyinin vurğusunun məqsədli şəkildə zəiflədildiyi, bəzi ifadələrin sonrakı nəşrlərdə dəyişdirildiyi məlumdur. Məsələn, Səməd Vurğunun bəzi şeirlərində ilk nəşrlərdə yer alan“türk sözü, türk şeiri gərək” ifadəsinin sonrakı nəşrlərdə “xalq sözü, xalq şeiri” şəklində dəyişdirilməsi bu ideoloji həssaslığın açıq nümunəsi hesab olunur. Bu baxımdan “Vaqif” əsərində şahın “farsca yazmaq” şərti tarixi kimlik məsələsindən çox, dövrün ideoloji sərhədləri daxilində qurulmuş simvolik qarşıdurma kimi qiymətləndirilməlidir.

NƏTİCƏ

Səməd Vurğunun “Vaqif” dramında Ağa Məhəmməd şah Qacar tarixi şəxsiyyət kimi bütün yönləri ilə təqdim edilən bir fiqur deyil, o, daha çox hakimiyyətin, gücün və mütləq hökmranlıq anlayışının simvolik obrazı kimi səhnəyə çıxarılır. Bu təqdimat tarixi reallığın tam inkarı demək deyil, lakin tarixi mürəkkəbliyin sovet dövrünün estetik və ideoloji prioritetlərinə uyğun şüurlu şəkildə sadələşdirilməsini ehtiva edir. Bu baxımdan “Vaqif” tarixi hadisələri yazan bir mətn olmaqdan çox, tarixlə dialoqa girən və onu öz dövrünün dili ilə yenidən mənalandıran dramaturji quruluş kimi dəyərləndirilə bilər.

Pyes boyunca şah Qacarın nitqi hakimiyyətin özünü mütləqləşdirən diskursunu əks etdirir. Onun sözləri hüquqi və ya mənəvi legitimliyə deyil, birbaşa əmrə, qorxuya və zorakılığa əsaslanır. Bunun qarşısında isə Vaqif sözün, vicdanın və həqiqətin təmsilçisi kimi təqdim edilir. Bu qarşıdurma konkret tarixi hadisənin səhnələşdirilməsi deyil, daha çox sovet ideologiyasının mərkəzində duran “milli ziyalı – zülmkar hakimiyyət” qarşıdurmasının poetik ifadəsi kimi çıxış edir. Vurğunun əsas uğuru bu ideoloji qarşıdurmanı sadə təbliğat dili ilə deyil,poetik dialoqlar və dramaturji gərginlikvasitəsilə yaratmasında görünür.

Məqalə boyu vurğulandığı kimi, “Vaqif” əsərində şah Qacarın türk kimliyi ilə bağlı tarixi elementlər arxa plana çəkilmiş, bunun əvəzində o, “fars dili ilə hökm edən” hakimiyyət fiquru kimi kodlaşdırılmışdır. Bu seçim tarixi yanlışlıq və ya təsadüfi təhrif kimi deyil, Sovet dövrü ədəbiyyatında milli kimliklərin müəyyən ideoloji çərçivələr daxilində təqdim olunması ilə bağlı siyasətin nəticəsi kimi başa düşülməlidir. Mətndə şahın sənəti və dili nəzarət altına almaq istəyi yalnız fərdi despotluğun deyil, həm də mədəni hakimiyyət qurmaq cəhdinin ifadəsinə çevrilir.

Nəticə etibarilə, “Vaqif” Ağa Məhəmməd şah Qacarı tarix səhnəsindən daha çox, ideoloji səhnədə danışdıran bir əsərdir. Burada şah nə yalnız “İran şahı” kimi təqdim edilir, nə də onun tarixi şəxsiyyəti bütün mürəkkəbliyi ilə göstərilir; o, sözün qarşısında duran gücün, vicdanın qarşısına qoyulan hakimiyyətin simvolik ifadəsinə çevrilir. Səməd Vurğunun bu simvolik quruluşu dövrün ideoloji məhdudiyyətləri daxilində, lakin güclü poetik və dramaturji dil vasitəsilə yaratması “Vaqif” əsərini sovet dövrü Azərbaycan ədəbiyyatının ən təsirli tarixi dramlarından birinə çevirmişdir.

ƏDƏBİYYAT

Ateş Abdurrahman. “Ağa Muhammed han’ın Kafkasya Seferleri ve Osmanlı–İran İlişkileri (1795–1797).” Karadeniz İncelemeleri Dergisi 8, no. 16 (2014): 39–60.

Bozdoğan Doğan. “Samed Vurgun’un Bakış Açısıyla On Bir Türk Şairi.” Bilig 34 (2005): 87–102.

Gürsoy-Naskali Emine. Sovyet Türk Edebiyatı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2002.

Kemaloğlu Muhammet. “Adalet Tahirzade’nin ‘Ağa Muhammed şah Kaçar’ Adlı Eserinin Tahlili.” Uluslararası Türk Dünyası Bilimsel Araştırmalar Dergisi 6, no. 2 (2025): 281–294.

Tahirzade Adalet. Ağa Muhammed şah Kaçar: Tərcümeyi-hal oçerki. Bakü: Kür Neşriyyatı, 2002.

Vurgun Samed. Vaqif. Bakü: Azerbaycan Edebiyyatı İnciləri, 1986.

Vurgun Samed. Semed Vurgun. Bakü: Azerbaycan Devlet Neşriyyatı, 1980.

Yılmaz Salih. “Sovyet Döneminde İdeolojik Bir Araç Olarak Tarihî Roman.” In III. Milletlerarası Tarihî Roman ve Romanda Tarih Bilgi Şöleni Bildirileri, edited by Dilâra Coşkun, 271–292. Ankara: Türkiye Yazarlar Birliği Yayınları, 2016.

Yusifli Afaq. “Edebiyat ve İdeoloji: Azerbaycan Şiirinde Ağa Muhammed şah Kaçar Sembolizmi.” AKRA Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi 13, no. 36 (2025): 43–64.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.05.2026)

Kubra Quliyeva,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının yaradıcılıq şöbəsi

​Qadın – nə cəmiyyətin əsrlər boyu biçdiyi dar ənənəvi libaslara, nə də müasir dövrün bizə "modernlik" adı altında sırıdığı yeni çərçivələrə sığacaq qədər böyük bir dünyadır.

​Uzun müddət bizə "modern qadın" obrazı təqdim olundu: həm karyerasında zirvədə olan, həm evində mükəmməl balans quran, həm də daim nəyisə sübut etməyə çalışan bir fiqur. Amma bir anlıq dayanıb düşünək: bu "ideal" obrazı kimin üçün yaradılıb? Doğrudanmı bizə bir yerlərə çatmaq üçün "modern" damğası lazımdır? Yoxsa əsl azadlıq, özümüzü heç bir kateqoriyaya sığdırmadan, sadəcə özümüz kimi yaşamaqdan ibarətdir?

​Qadının kimliyi onun harada çalışması, necə geyinməsi və ya cəmiyyətin gözündə nə qədər "müasir" olması ilə ölçülmür. Qadın – öz seçimlərinin sahibidir. O, istərsə bankın yüksək vəzifələrində strateji qərarlar qəbul edər, istərsə də kitablarının arasında sakit bir həyatı seçər. Və bu seçimlərin hər ikisi eyni dərəcədə hörmətə layiq, eyni dərəcədə dəyərlidir. Çünki əsl güc, başqalarının bizə biçdiyi rolu mükəmməl oynamaq deyil, özümüzə xas olan yolu cəsarətlə seçə bilməkdir.

​Bizə "modern" olmağı yox, özü olmağı öyrədən bir mühit lazımdır. Qadın – bir növ "layihə" deyil ki, onu zamanın tələblərinə görə yeniləyək və ya dəyişək. Qadın, öz daxili dünyası, xəyalları və prinsipiallığı ilə tam və bütövdür.

​Gəl, qadınları müzakirə mövzusu etməyi və onları qəliblərə qoymağı bir kənara qoyaq. Qadın, olduğu kimidir. O, nə susan bir kölgədir, nə də modernliyin süni parıltısı. O, öz həyatının memarı, öz yolunun yolçusudur. Və bu, cəmiyyətin bütün gözləntilərindən daha güclü, daha əzəmətli bir həqiqətdir.

​Çünki qadının azadlığı, onun özü ilə barışıq olduğu o sadə, lakin mənalı nöqtədə başlayır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.05.2026)