İlahə Allahverdiyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Qərbi Azərbaycan – dağların kölgəsində, suların dərinliyində, torpağın sükutunda bir xalqın tarixini daş-daş, iz-iz yaşadan unudulmaz bir coğrafiyadır. Bu ərazilərdə hər daş danışır, hər çay söyləyir, hər ağac kökləri ilə bir tarix pıçıldayır. Səssizlik də danışır burada — çünki bu səssizlikdə bir xalqın köçürülmüş, amma heç vaxt qırılmamış nəfəsi yaşayır. Hər addımda, hər abidədə, sanki sükuta bürünmüş bir dua səslənir.

O duaların ilk nəğməsi Zəngəzurun zirvələrindən yüksəlir. Burdakı dağlar  təbiət möcüzəsi olmaqla yanaşı həm də dirənişin daş kitabəsidir. Bu yerlərdə Gülnəzər məscidi artıq görünməsə də, varlığı sanki torpağın dərinliyində nəfəs alır. Sıldırım qayalar hələ də sükut içində o köçün kədərini, o müqavimətin əzmini daşıyır. Daşlara hopmuş səslər, əsrlərin sükutunda xalqın həsrətini dilləndirir. Ələsgər mahalının bağrında isə Dəmirçilər kəndinin memarlıq inciləri – qoşa minarəli məscidi və qədim karvansarası – artıq yalnız xatirələrdə yaşayır.

 Bu səslər  bir axın kimi, İrəvana doğru enir. İrəvan qalası keçmişin sinəsinə çəkilmiş çapıq kimi hələ də ayaqdadır. Onun hər daşında bir döyüş, hər səssiz divarında bir hayqırtı yatır. Rəcəb Paşa məscidinin qalmış qalıqları isə duaların zamanla necə daşlaşdığını göstərir. Şəhər unudulmaq istənən bir yaddaşın mərkəzinə çevrilmiş – özü silinmiş, amma izləri hələ də qəlblərdə yaşayan bir məkandır. Səfəvilər dövrünün mədəniyyət izləri – hamamlar, mədrəsələr, xanəgahlar – bir-bir yoxa çıxdıqca, torpaq daha da ağırlaşır. İrəvanın Əmir Sədi məscidi, Abbas Mirzə karvansarası və Güllü mədrəsəsi artıq daşda deyil, xalqın yaddaşında yaşayır.

 Oradan yol bizi Göyçəyə aparır – elə bil İrəvanın kədəri bu suların əksində sükuta qərq olur. Göyçə gölü öz dərinliyində illərlə gizlədilən xatirələri də saxlayır. Gölün səssizliyi, ətrafındakı türbələrin daş susqunluğu ilə birləşərək görünməyən bir nəğməyə çevrilir. Hər dalğa bir xatirə, hər külək bir ad qoyur bu torpağa. Hacılı və Zod kəndlərindəki minarələr, Kərimli məscidinin əyilmiş qapıları indi sadəcə küləyin oxuduğu sətirlərdir. Daşkənd kəndinin iki minarəli məscidi və Qurudərə kəndinin mədrəsəsi bir zamanlar bu torpağın maarif çırağı olmuşdu.

 O nəğməni dağlardan çırpınaraq Dərələyəz qarşılayır. Dərələyəz qalası fırtınalara sinə gərmiş bir əzəmət simvoludur. Bu torpaq danışmasa da, Təpəgöz məscidinin izləri bu danışılmaz sükutu tamamlayır. Burada izləri silinməyə çalışılan hər məscid, hər qala bir xalqın zamanla daşlara köçmüş özünüdərkidir. Dərələyəzin yolları bizi Basarkeçərə doğru aparır – orada türbələrin baş daşları, xalqın boynubükük, amma yenilməz yaddaşına çevrilir. Ərdəşəvi, Qarakilsə və Dəvəgözə kəndlərindəki abidələr – həm keçmisin  bir parçası, həm də ümidin sükutda gizlənmiş sədasıdır.

 Basarkeçərin səssiz dağlarından Şörəyelin sərt torpaqlarına keçid elə bil tarixdə bir səhifənin çevrilməsidir. Şörəyel türbələri, dağların qoynunda uyuyan, amma xalqın ruhunda daim oyanıq qalan bir tarixin izləridir. Bu diyarda zaman dayanıb sanki, amma daşların hər biri saat kimi çalışır – keçmişi indi ilə bağlayır, indini isə  gələcəklə. Həmzəli və Köhnə Əskəran kimi kəndlərdə ucalan minarələr sanki göylə torpaq arasında bir körpüdür. Digər yandan, Gərnis və Sarıqaya kəndlərinin qəbiristanlıqları əcdad nəfəsinin torpağa köçdüyü yerdir.

 Bu yaddaş körpüsünün davamı kimi Tavusun ucalığı görünür – o zirvələr sanki Şörəyelin dağ ruhuna cavab verir. Tavus qalası bir xalqın içindən boy atan qürur kimi yüksəlir. Tavus məscidi, sükutun içində səslənən son dua kimi, torpağın sinəsində gizlənmiş əzmin simvoluna çevrilmişdir. Bu yüksəkliklər azadlıq eşqi ilə nəfəs alır, abidələr müqavimətin simvoluna dönür. Aşağı Şorca kəndindəki qədim karvansara qalıqları bir zamanlar bu torpağın qapısını dünyaya açan yolların izidir.

 O yolların səsi bizi Ağbabaya aparır – türbələr, məscidlər bu xalqın daşlaşmış dualarıdır. Ağbabanın çiçəkləri baş əyir, amma kökləri hələ də dərində, hələ də diridir. Hər addım, hər nəfəs bir səsə çevrilir – və bu səs, itirilmiş deyil, qayıtmaqda olan bir yurdun xəbərini verir. Saral kəndinin üzərindəki qalanın qalıqları ucaldıqca, yaddaş da dirçəlir. Qarakəndin İmamzadə türbəsi isə islam izlərini daşımaqla bərabər həm də mənəvi bir çağırışdır.

 Və biz bu səfəri davam etdikcə, addımlarımız bizi Alagözün ətəklərinə aparır – orada, yaylaq xatirələri ilə dolu çəmənliklərdə unudulmuş nəğmələr torpaqla pıçıldaşır. Əzəl boyu orada yasəmən kimi açan türk nişanələri, hər rəmz, hər iz ilə dirçəlməyə səsləyir. Hər səhər yeli, hər axşam dumanı bu yaddaşı yenidən alovlandırır. Alagözün Aşağı Şorca kəndindəki qəbiristanlıq isə adını daşıyan əbədiyyətin sükutunda yaşamağa davam edir.

 Bu sükuta yavaş-yavaş Ayrım torpaqları da qoşulur – hər daşında bir ata ocağı, hər izində bir unudulmuş nəsil yatır. Ayrım qalası təkcə keçmişin izlərini deyil, həm də gələcəyin addımlarını gözləyir. Onun torpağına hopmuş dualar, göyə yüksələn ümidlərə dönüşür. Nərimanlı kəndindəki qədim mədrəsə izləri elm və mənəviyyatın zamanla daşlaşmış sədasına çevrilir.

  Ayrımdan qopan xatirələr, sanki Abaranın sərt qayalarına yön alır – burada, dağ kəndlərinin sükutu altında gizlənmiş qəbiristanlıqlar, unudulmuş mədrəsələr zamanın pərdəsini kənara çəkərək bir xalqın öyrənilməmiş tarixini nəğmələndirir. Hər abidə qayıdışa yazılmış bir məktub, hər daş başa çəkilmiş bir çadırdır.

  Bu nəğmənin ahəngi ilə Qəmərli düzləri açılır göz önündə – bir zamanlar ticarətin, sənətin, söhbətin nəfəs aldığı bu geniş düzənlik indi sükutun toxunduğu naxışlarla örtülüdür. Amma o naxışlar yerə yox, göyə yazılır – ucalıqda yaşamağa davam edən bir xalqın mirası kimi. Qəmərlidəki Dədə Qorqud məscidinin dağıdılmış izləri, min illərin yaddaşına çevrilərək dirənişin əbədiliyini pıçıldayır.

 Bu sətirlər boyu sükutla danışan daha necə bölgə, neçə iz var- Amasyanın qaya qoynunda sıxılmış türbələri, Dərəçiçəyin unutmaq istənilən kitabələri, Zəngibasarın  səssiz minarələri, Vedibasarın daşlaşmış Mədrəsələri - hamısı bir xalqın ölməyən harayını daşıyır. Zəngibasarın Gulabat kəndindəki karvansara izləri, Vedi qalası və Qarabala kəndinin məscidi də eyni çırpıntının izlərini torpağa həkk edir.

  Çünki Qərbi Azərbaycan sükutun içində səslənən tarixdir; daşın altında qalan, amma qəlblərdə ucalan bir haraydır. Onun sükutu danışır, dağı ağlayır, daşı dua edir. Bu torpaqlar heç vaxt ölməyib – sadəcə qəlblərdə yerini dəyişib. Və bir gün, dağların yenidən səsləndiyi, türbələrin işıqlanıb məscidlərin azanla titrədiyi gün gələcək. O zaman tarix sükutdan oyanacaq… və Qərbi Azərbaycan yenidən danışacaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.05.2026)

Nigar Xanəliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə layihəsində sizlərə qədim türklərin təbiət hadisələrinə münasibətləri barədə danışacağıq.

Qədim türk yazılı abidələri, türk mədəniyyətinin dərin təfəkkürünü, dünyagörüşünü və təbiətlə əlaqəsini əks etdirən zəngin mətnlərdir. Bu abidələr, təbiət hadisələrinin insanların gündəlik həyatında necə dərk edildiyini, təbiət güclərinin insan həyatına təsirini və bu hadisələrin mədəni və dini məna daşımasını ortaya qoyur. Təbiət hadisələri qədim türk yazılı abidələrində çox vaxt semantik baxımdan çoxşaxəli şəkildə təsvir olunur. Bu yazıda, qədim türk yazılı abidələrində təbiət hadisələrinin semantik strukturu və onların mədəniyyətşünaslıq baxımından əhəmiyyəti araşdırılacaqdır.

   1. Təbiət hadisələrinin semantik təsviri

Qədim türk yazılı abidələrində təbiət hadisələri, çox vaxt insanın daxili dünyası, sosial münasibətləri və tanrılarla əlaqələri ilə əlaqələndirilir. Təbiət hadisələri və onların semantik strukturu bir neçə əsas məfhumda toplanır:

  1.1. Təbii güclər və Tanrıların rolu. Türk xalqlarının qədim inanc sistemində təbiət hadisələri yalnız fiziki fenomenlər deyil, həm də ilahi güclərin təzahürləri kimi qəbul edilirdi. Tengri inancında, göy Tanrısı (Tengri) və yerin digər gücləri təbiət hadisələrinə nəzarət edirdi. Bu hadisələr, təbiətin gücünü, nizamını və insanlarla əlaqəsini simvolizə edirdi.

• Yağış: Yağış, bəzən Tanrının insanların xeyrinə bir əlamət olaraq görülürdü. Yağışın yağması, xüsusilə kənd təsərrüfatı ilə məşğul olan türk toplumlarında bolluq və həyatın davam etməsinin təzahürü idi.
• Qasırğa və tufanlar: Təbiət hadisələrindəki tufanlar və qasırğalar, Tanrıların qəzəbinin təzahürləri olaraq şərh edilirdi. Bu cür hadisələr, cəmiyyətin pis əməlləri nəticəsində baş verən qəzalar kimi görülür və insanlara xəbərdarlıq edirdi.

  1.2. Təbiət və insan münasibətləri. Qədim türk yazılı abidələrində təbiət hadisələri, insanın daxili dünyası ilə də əlaqələndirilir. Təbiət hadisələri, insanların daxili təcrübələrinin əks olunması, ruh halının və emosiyaların təzahürü kimi təqdim edilir.

• Günəşin doğuşu və batışı: Günəşin doğuşu və batışı çox vaxt həyatın dövriliyini və insanın həyat yolunun təmsilini simvolizə edirdi. Günəşin yüksəlməsi və batması, həyatın başlanğıcı və sonu kimi qəbul edilirdi.
• Ay: Ay, qadınlıq və təbiətin sirrini təmsil edirdi. Qədim türk yazılı abidələrində, ayın dövrü, qadınların dövrü ilə əlaqələndirilir və təbiətin dövriyyəsi ilə birgə həm təbiət, həm də sosial həyatın yenilənməsi simvolu olaraq qəbul edilir.

  1.3. Təbiət hadisələrinin sosial və mədəni yönləri.Təbiət hadisələri, yalnız təbiətlə əlaqəli bir hadisə deyil, həm də insanların sosial və mədəni həyatı ilə bağlı əhəmiyyətli mənalar daşır. Qədim türk xalqının təbiət hadisələrinə verdiyi semantik mənalar, onların mədəni dəyərlərini və həyat fəlsəfələrini əks etdirir.

• Göl və çaylar: Göl və çaylar, həm təbiətin gözəlliyini simvolizə edir, həm də səyahət, ticarət və əlaqə vasitəsi kimi sosial funksiyalar daşıyır. Bu su hövzələrinin mədəniyyətin bir hissəsi olaraq qəbul edilməsi, qədim türk xalqlarının suya olan xüsusi münasibətini göstərir.
• Dağlar: Qədim türk mifologiyasında dağlar müqəddəs və ilahi güclərin məkanı olaraq qəbul edilir. Dağlar, həm də insanların mübarizəsini və qələbəsini simvollaşdırır, həmçinin Tanrı ilə əlaqənin qurulmasında mühüm rol oynayır.

2. Təbiət hadisələrinin semantik strukturunun təsvirində əfsanə və mifologiyanın rolu

 Qədim türk yazılı abidələrində təbiət hadisələrinin semantik strukturu çox vaxt əfsanələr və mifologiyalarla əlaqələndirilir. Bu hadisələr, həm də bir çox zaman təsvir edilən obrazlar və simvollar vasitəsilə xalqın inancları və təbiətə baxışını göstərir.

  2.1. Dağlar və təbiət rəngləri. Türk mifologiyasında dağlar, Tanrının və müqəddəs varlıqların yeri olaraq təqdim edilir. Bu dağlar həm də əfsanələrin əsas məkanıdır. Dağlarda baş verən hadisələr, təbiətin gücünün və insanın qələbə qazandığı mübarizənin təzahürü kimi qəbul edilir.

• Dağlar və Tanrıların əlaqəsi: Dağlar, Tanrıların və müqəddəs varlıqların məskəni kimi qəbul edilir. Həmçinin, bu dağlar, insanın Tanrı ilə əlaqə qurduğu yerlər olaraq görülür və bu simvolik mənalarla əlaqələndirilir.

  2.2. Tufan və yağışın semantik anlamı. Türk mifologiyasına görə, tufanlar və ya böyük fəlakətlər, Tanrıların qəzəbi və insanların etdiyi pis əməllər nəticəsində baş verən hadisələrdir. Bu cür təbiət hadisələri, həm də insanların həyatını yeniləyən, təmizləyən bir simvol kimi qəbul edilir.

• Tufan: Tufan, həm qorxu və tələblərin simvolu, həm də yeniləşmə və təmizlənmə mərhələsi olaraq təfsir edilirdi. Bu hadisə, bir tərəfdən Tanrıların cəzalandırıcı rolunu simvollaşdırır, digər tərəfdən isə insanlara qarşılıqlı əlaqələrdəki ədalətsizlikləri aşkar etməyə xidmət edirdi.

   Nəticə.Qədim türk yazılı abidələrində təbiət hadisələrinin semantik strukturu, yalnız fiziki fenomenləri təsvir etməklə kifayətlənmir. Bu hadisələr, həm də insanların həyat tərzini, inanclarını və kosmosla əlaqələrini əks etdirir. Təbiət hadisələri, türk mədəniyyətində ilahi güclərlə əlaqəli, insanın daxili dünyasının təzahürü olan və sosial həyatı formalaşdıran əhəmiyyətli bir simvolik yük daşıyır. Bu hadisələrin semantik təhlili, həm türk mifologiyasını, həm də qədim türk toplumunun təbiətə və Tanrıya olan münasibətini daha yaxşı anlamağa imkan verir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.05.2026)

BU ZƏRDABİNİN SON, HƏNİFƏ XANİMİNSA İLK VƏ SON SEVGİSİ İDİ

Şərəf Cəlilli,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Bütün həyatını millətinin tərəqqisinə, inkişafına həsr edən, quruluşun, zamanın basqılarına baxmayaraq eyni məqsədə, mətləbə xidmət edən Həsən bəy Zərdabi tərcümeyi-halı ilə tarix yaratdı. Ailəni dövlətin mikro modeli hesab etdiyindən, mütərəqqi fikirli, savadlı qadınla nigahı əsas şərtlərdən biri kimi qəbul etdi. Savadlı qadın savadlı gələcək, müdrik qadın dəyərli ailə prinsipinə söykənərək milli maarifçilik məsələlərində qadının intellektual potensialını tərəqqinin əsas stimulu saydı.

Həsən bəy Zərdabi ömrü boyu ilklərə imza atdı. Çar Rusiyasında, ilk təbiətşünas alim, ilk ali təhsilli müəllim, ilk xeyriyyə cəmiyyətinin qurucusu, ilk mühərrir, ilk ictimai-siyasi xadim kimi şöhrət qazandı. İlklər onun alın yazısı, Tanrıdan tale payı oldu.

Zərdabinin ən böyük ilklərindən biri, əslində isə birincisi Hənifə xanım Abayeva – Məlikova ilə nigahı idi. Ona qədər Maarifçilik hərəkatının öndərləri hesab olunan Mirzə Kazım bəy xristian qadınla evlənmişdi. Mirzə Fətəli Axundzadə, Abbasqulu ağa Bakıxanov mollaxana təhsili ilə kifayətlənmiş qohumları ilə nigaha getmişdi. Zərdabi bütün sınırları, sərhədləri, yazılmış qanunları pozub tarixi ilklərdən birinə imza atdı. Mükəmməl təhsili, intellektual potensialı, ensiklopedik biliyi, ən əsası bir türk, müsəlman kimi mükəmməl xarakteri ilə fərqlənən, daha doğrusu fərqliliklərə imza aran Hənifə xanım Aslan bəy qızı Abayevanın könlündə taxt qurdu. Zərdabinin mükəmməl ziyalı qadın axtarışı onun illərini alsa da, taleyi üzünə 35 yaşında güldü.

Düzdü o, ilk məhəbbətin oduna-atəşinə tələbəlik illərində yanmışdı. Moskva Dövlət Universitetində təhsil aldığı illərdə Həsən bəy dövrünün məşhur simaları ilə tanış olmuşdu. Onlardan biri də tarixçi-şərqşünas, sonralar universitetin rektoru vəzifəsinə qədər yüksələn, tarix-filologiya fakültəsinin dekanı Solovyov idi. Həsən bəy Solovyovun sevimli tələbələrindən idi. Tez-tez onun evinə gedər, Şərqin qüdrətli şəxsiyyətləri, tarixi, ədəbiyyatı ilə bağlı fikir mübadiləsi edərdilər. Bu get-gəllər Sovolyovun sonralar nüfuzlu tarixçi-şərqşünas kimi tanınan qızı Tatyana Solovyovanın ruhunu bədənindən qoparır. O, bir könüldən min könülə Həsən bəyə vurulur. Zərdabi də bu ilk məhəbbətə biganə qalmır. Məsələ Solovyova çatanda o, bunu könülxoşluğu ilə qəbul edir. Tək və yeganə qızını çox savadlı, geniş dünyagörüşlü tələbələrindən, ən əsası qəlb sirdaşlarından biri ilə evlənməsi onu şad edir. Məsələ ciddiləşəndə bəlli olur ki, Zərdabi evlənib ancaq Moskvada qala bilər. Həsən bəy buna etiraz edir. “Mənim xalqım qəflət yuxusundadır. Mənim kimi adam bunu görüb onlardan ayrı qala bilməz” – deyib, Vətənə dönəcəyini, mənsub olduğu millətin cəhalətdən qurtuluşu üçün xidmətdə bulunacağını deyir. Bunu eşidən Solovyov Qafqaz, Azərbaycan müsəlmanları haqqında ağır, tənəli fikirlər səsləndirir. Onların Zərdabinin dəyərini anlamayacaqlarını söyləyir. Solovyov haqlı idi. Zərdabi Vətənə döndükdən sonra tənələr, təzyiqlər gördü. Millət də onun idi, zillət də. Mətləbdən uzaq düşməyək – Moskva Dövlət Universitetinin Böyük Elmi Şurası onun universitetdə müəllim kimi saxlanılması haqqında qərar alsa da, o, Vətənə sevgisini üstün tutdu...

Moskvadan Tiflisə...

Zərdabinin Vətənə dönüşü Çar III Aleksandrın torpaq islahatlarının, kəndlilərin üzərində təhkimçilik hüququnun götürdüyü zamana təsadüf edir. Qayıdan kimi öz ixtisası üzrə Rusiyada təhsil alan ilk azərbaycanlı kimi onu dövlət qulluğuna işə götürürlər. Amma Zərbaninin Tiflis həyatının ömrü uzun çəkmir. O, burada əsilzadələrdən ibarət palataya üzv qəbul edilsə də, sonralar ordan çıxarılır. Ədalətsizliyə, müsəlman xalqlarına qarşı ögey münasibətlərə, ikili standartlara görə etirazı üzündən onun haqqında belə bir qərar alınır. Tiflis Qafqazın mədəni mərkəzi olsa da, Zərdabi burada çox qalmır. Millətin dirçəlişi, cəhalətdən qurtuluşu üçün gerçəkləşdirmək istədiyi layihələrin ünvanının Bakı olduğunu qəbul edir. Millətə, məmləkətə həsr olunan ömür su kimi axıb gedirdi. Artıq Zərbabi 35-i haqlamışdı, millətin fədaisi könlündə taxt quracağı gözəli, daha doğrusu müdrik qadını isə hələ axtarırdı.

Hənifə xanım tər-təmiz Türk, Müsəlman idi

Zərdabinin gec ailə qurmasının əsas səbəblərindən biri də milllətə xidmətin, özü də təmənnasız xidmətin istiqamətlərini müəyyənləşdirməkdə, cəmiyyətin dəstəyini qazanmaqda üzləşdiyi çətinliklərə bağlı idi. Şamaxı əsilzadələri, Bakı neftxudaları, Şuşa bəyləri bir çox məsələlərdə “hə” desələr də,  “iş məngənəyə minəndə” Zərdabi tənhalığın girdabında boğulurdu. Pansion tipli məktəb açmaq ideyası isə onu tərk etmirdi.

Onun bir, tək bir dayaq nöqtəsi vardı. “Bir oğlana təhsil verməklə təhsilli bir insan qazanırsınız, bir qıza təhsil verməklə isə təhsilli bir ailə” nidası ilə Şərqin ilk Qız Məktəbini quran Hacı Zeynalabdin Tağıyev idi.

Hər bir qüdrətli kişinin arxasında qüdrətli bir qadın ömrünün əridiyinə inanan Zərdabi bu dövrdə “Yoxsul və kimsəsiz uşaqların tərbiyəsi və məktəbə hazırlığı ilə məşğul olmaq üçün savadlı türk - azərbaycanlı  müəllimlərə ehtiyac yarandığından “Qafqaz” qəzetində Tiflis “Müqəddəs Nina” Qadın Gimnaziyasını bitirən qızların müəllim kimi peşəsini davam etdirmələrini təbliğ edirdi. Zərdabi bir gün 1872-ci ilin yazında “Qafqaz” qəzetini vərəqləyərkən Tiflisdəki məşhur Nəcib Qızlar Gimnaziyasının buraxılış elanı ilə rastlaşır. Məzunların arasında müsəlman, türk qızı adını və soyadını gördükdən sonra həmin gecə tərəddüd etmədən Tifllisə yola düşür. O zaman Tiflisə dəmiryol xətti yeni  çəkilmişdi. Gimnaziyaya gedib həmin qızla maraqlanır. Gimnaziyanın direktorundan Hənifə xanımla bağlı məlumat əldə edir. Bəlli olur ki, o, 1856-cı il may ayının 5-də Şimali Qafqazda Nalçikdə - Günnütyurtda doğulub. Qardaşı Sultan Abayev balkarların milli musiqisinin banisidir. Babası Qafqaz qartalı Şeyx Şamilin müridlərindən olub. Çar Rusiyası Qafqazlara gəldikdən sonra o, Osmanlıya köçüb. Atası Aslan bəy nüfuzlu ailələrin uşaqlarından biri kimi hərbi qulluğa keçib. Peterburqda kadet kurslarında təhsil alıb. Çar Ordusunda xidmət edən nüfuzlu hərbiçilərdəndir. İstefaya çıxdıqdan sonra polkovnik Aslan Abakaroviç Abayev doğma yurduna – Günnütyurta qayıdıb. Daha çox Nalçikdəki malikanəsində yaşayıb. Hənifənin 6 yaşı olanda o Peterburqa məktub ünvanlayaraq qızlarının Tiflisdəki Müqəddəs Nina Nəcib Qızlar Seminaraiyasında təhsil alması üçün xahişdə bulunub. Amma bacısı dörd yaşında körpə olduğundan anası buna dözməyib. Aslan bəy ikinci yeri itirməmək üçün baldızının qıız Fizzə ilə birlikdə Hənifəni Şimali Qafqazdan Tiflisə gətirib. Aslan bəy qızını mükəmməl yetişdirmək üçün o zamanlar bir çox türk-müsəlmanlarda olmayan cəsarətli addımı atıb. Gimnaziyada təhsilin on il olmasına, ayrılığın çətinliyinə baxmayaraq o, qızını mükəmməl türk qadını kimi yetişdirmək üçün bütün çətinliklərə tablayıb. Tiflisdə yeganə olan Müqəddəs Nina Nəcib Qızlar Gimnaziyası n qızlara məxsus bütün bilikləri verirdi: rəsm, musiqi, müxtəlif peşələr, pedaqogika, psixologiya, evdarlıq, toxuculuq...

Həsən bəyə elə bu cür, dəyərlərin əyarı olan mükəmməl bir qız gərəkdi. Axtardığını tapmışdı. İstəyirdi ki, ailə qurduğu, könül verib könül aldığı, könlündə sultan etdiyi xanımla birlikdə evində pansionat tipli məktəb qursun. Gimnaziyanın direktoruna ürəyini açan Zərdabidən bunları eşidən əsl müəllim obrazı ilə nümunəyə çevrilən Nina Parxomova Prakofyeva sevincini biruzə verməkdən çəkinmir. “Çox yaxşı ki, sizin kimi Moskvada oxumuş bir oğlan gəlib onun bəxtinə çıxıb. Valideynləri, qardaşları onun arxasınca gəlir. Hamısı da çərkəzi geyimdə xəncərləri, patronları yerində, bığları da öz qaydasında, adam onları görəndə bağrı yarılır. O qız isə çox nəcibdi. Allah sizi elə bir-biriniz üçün yaradıb”...

Hənifə xanım Zərdabiyə qiyabi olaraq vurulduğunu dilə gətirməkdən çəkinmir

Nina Parxomovanın icazəsi ilə Həsən bəy Hənifə xanımla tanış olur. İlk tanışlıqdan bəlli olur ki, Hənifə xanım Zərdabinin “Qafqaz” qəzetində çıxan bütün yazılarını oxuyub. Hətta onun məktəb açamaq, pansion qurmaq kimi fikirləri ilə şərikdi. Özünün də ən böyük arzusu bu idi. Həsən bəy könlünü açanda Hənifə xanım qiyabi olaraq ona vurulduğunu dilə gətirməkdən də çəkinmir. Amma onu da deyir ki, “Mən ailənin sevimli uşağıyam. Gözdən uzağa buraxmazlar. Məni sənə verməzlər”...

Hənifə xanımı dinləyən Zərdabinin təklifi ilə onlar bir-birinə qoşulub Bakıya gəlirlər. Zərdabinin məsləkdaşı, eyni zamanda kürəkəni, Hənifə xanımın isə oğul qədər əziz bildiyi Əlimərdan bəy Topçubaşov Həsən bəylə Hənifə xanımın əfsanəyə dönmüş məhəbbətindən, evlilik təklifindən söz açaraq xatirələrində qeyd edir: “Artıq evlənənmək yaşı ötən Həsən bəylə gənc, gözəl qız olan Hənifə bir-birinə qoşulub Bakıya öz gələcək xəyallarının yuvasına gəldilər. Onların sevinci bir kişinin bir qadına, bir qadının bir kişiyə məhəbbəti üzərində qurulmamışdı. Onlar məfkurə yolculuqları idi. Sevgilərinin adı isə millətin balalarına, maarif işığına məhəbbət idi...”

Topçubaşovun qeyd etdiyi o ülvi məhəbbət millətə, məmləkətə, həm də Məlikovlarla birlikdə Abayevlərə xeyirli övladlar bəxş etdi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin müqəddəratının həll olunduğu ərəfədə parlamanın sədri kimi Fransada mücadilə edən, Versal Sülh Konfransında milli mücahid kimi tarix yaradan Əlimərdan bəy Topçubaşovu bu səfərdə, daha doğrusu iki ay davam edən ölüm-qalım savaşında, milli mücadilədə nümayəndə heyətinin katibi kimi həm də qayni Səffət bəy Həsən bəy oğlu Məlikov müşayiət edirdi. Həsən bəylə Hənifə xanımın Bakıya gəlişi ilə taleyüklü anlardan yazan Əlimərdan bəy Topçubaşov iki ciddi, həm də maraqlı faktlar barədə maraqlı bilgilər verir. Əlimərdan bəy yazır ki “ Bakı onları yaxşı qarşılamır. Hicabdan imtina edən qadının, modern düşüncə ilə yaşayan gənc ailəni insanlar qəbul etmir. Bəzən, şəhərdə birlikdə gedən zaman onlara olan hədyanları da eşidirlər. Lakin heç birinə cavab vermirlər. Çünki onları qarşıda daha böyük missiya gözləyirdi... Bu məsələnin birinci, əsas tərəfi idi. İkinci tərəf isə qorxulu idi.

Hənifənin qardaşları Bakıya əli xəncərli gəldi

Hənifə xanım ilk görüşdən qabaqda Zərdabiyə aşiq idi. Xəyallarında canlandırdığı Ağ Atlı Oğlan idi Həsən bəy. Tanımadığı, görmədiyi, bilmədiyi oğlana vurulmuşdu. Daha doğrusu onun ruhuna, duyğusuna, millət sevgisinə vurulmuşdu. Hənifənin doğulduğu kəndin qəribə tarixçəsi, taleyi vardı. Hənifə xanımın doğulduğu bu gün isə tikililərinin heç biri qalmayan Günnütyurt Ter vilayətinin, Nalçik dairəsinin Kabardin-Balkar Respublikasının ən gözəl aullarından biri olub. Bir-birindən çox da aralı olmamaqla, dərələrdə yerləşən, inzibati cəhətdən Nalçik dairəsinə daxil edilən, Hulam, Bəzəngi, Çəcəm və Bəksən (Urusbi) icmalarından ibarət olan bu icma rəsmən “Böyük Kabarda ilə həmsərhəd beş dağlı icması adlanır. Bu icmalardan ən böyüyü Balkar icması olduğuna görə, bu icmaların sakinləri ümumilikdə “balkarlar” adlandırılır. Onlar müsəlmandırlar, qədim, sadə türk xalq dilinə daha yaxın olan tatar ləhcəsində danışırlar, amma adətləri, həyat tərzləri və geyimləri tatarlarınkından fərqlidir. Dilinə, dininə, adətlərinə və digər keyfiyyətlərinə görə, bu tayfalar Elbrus dağının buzlaqlarından axıb gələn Kuban çayının yuxarılarındakı dağ dərələrində yerləşən qaraçaylara yaxın və doğmadırlar.

Hənifə xanım belə bir əzəmətli diyarda, sərt-sıldırım qayaların ətəyində dünyaya gəlmişdi. Qardaşları da əyilməzliyin, məğrurluğun dərsini bu torpaqların mərd, müdrik ərlərindən, ərənlərindən almışdı. Onların bacısını kimsə qaçıra bilməzdi. Bacıları da kimə isə qoşulub qaça bilməzdi. Amma Hənifə xanım bu cəsarətli addımı sonsuz, hüdudları məlum olmayan Sevgisinin – Zərdabinin eşqinə atmışdı. Sərt, sıldırım qayalar qopsa, Terek, Kuban, Samur daşsa da o, köçünü Xəzərin yaxasında əyləmişdi. Düzdü, o Tiflisdə Bakıya gəlməmişdən öncə atasına, onun mükəmməl bir şəxsiyyət kimi yetişməsi üçün cəsarətli qərar alıb, ləyaqətli addım atan Aslan bəyə “Üzürxahlıq Məktubu” yazmışdı. Məktub “Bağışla Ata!” nidası ilə başlayıb, bu cümlələrlə bitirdi: “Onunla, olmalı olduğum yerlərə getdim! Mən onun üçün doğulmuşam. Onun üçün yetişdirilmişəm. Ona inanıram! Sizi sevirəm!”

“İndi xəncəri ürəyinin başında saplayardım, edə bilmirəm, orada Hənifə var!”

Məktubu alan kimi Hənifə xanımın qardaşları əli tapançalı, xəncərli Şimali Qafqazdan Bakıya gəlir. Hesab çürütmək üçün Bakını ələk-vələk edib, Həsən bəylə Hənifə xanımı tapırlar. Bacılarını alıb Kabardin-Balkara dönmək istədiklərini gizlətmirlər. Ortadakı qalmaqala millətin atası Hacı Zeynalabdin Tağıyev son qoyur. Həsən bəyin “böyük-mənəvi qardaşı, Hənifə xanımın əzizi” kimi onları yola gətirib qanı yatırır. Qardaşlar Günnütyurda əliboş dönür. Hənifə xanım isə Həsən bəyə “İndi xəncəri ürəyinin başında saplayardım, edə bilmirəm, orada Hənifə var!” deyib, bacısının ilk və son məhəbbətinə sayğı göstərən qardaşı Sultan bəy Aslan bəy oğlu Abayevin adını bu müqəddəs və mübarək nigahdan doğulan qızlarının adında əbədiləşdirir. Pərisultan və Qəribsultan adı belə yaranır.

Həsən bəylə Hənifə xanım illər sonra Hacı Zeynalabdin Tağıyevin tədarük etdiyi pay-puş xonçaları, hədiyyə tabaqları, bir də övladları ilə Şimali Qafqaza, Nalçikə, Günnütyurda gedir. Həsən bəy Səlim bəy oğlu Məlikov Aslan bəy Abayevlə ilk dəfə belə üz-üzə gəlir, barış görüşdən, xeyir-duadan sonra, Hənifə xanım bir dəfə də olmur Günnütyurda. Bu da Həsən bəyin Zərdabdakı “Sürgün illəri”nə təsadüf edir.

Zərdabi özü özünə elçilik etdi

“İki könül bir olsa, kimin ona sözü var” – deyib taleyin sərt sınaqlarından çıxan, tarixi missiyasını ləyaqətlə yerinə yetirən, məktəb açmaq, xeyriyyə cəmiyyəti qurmaq, qəzet çap etmək kimi arzularını gerçəyə çevirmək üçün olmazın əzablara qatlaşan iki Müqəddəs Varlıq sübut etdi ki, Millətə, Məmləkətə bağışlanan ömürdən gözəli yoxdur. Sevginin, məhəbbətin əbədi və əbədiyyət ünvanı da “Vətən qalan, qalan hər şey yalan” nidasına bağlıdır.

“Həsən bəyin ömrünün elə bir məqamı, fəaliyyətinin elə bir dövrü yoxdur ki, orada Hənifə xanım ona dayaq olmasın. Mətbuatımızın bünövrəsi olan “Əkinçi” qəzetinin çapında ona ən böyük maddi-mənəvi yardımı Hənifə xanım edir. Həsən bəy qəzetin çapı üçün uzun müddət bir çox yerlərə müraciət edir, amma ona izin verilmir. Çıxılmaz durum davam etdikcə o, Bakı Quberniyasına, Qubernator Staroselskiyə müraciət edir. Qubernatorun xanımı Tiflisdəki Müqəddəs Nina Nəcib Qızlar Gimaziyasında Hənifə xanımla bir yerdə oxumuşdu. Aralarında yaxın rəfiqə münasibətləri var idi. Ona görə də, qubernator Həsən bəyə qəzetin çıxmasında yardımçı olur. Senzura məsələsini öz üzərinə alır. Amma siyasi-ictimai problemlərdən yox, əkinçilik, kənd təsərrüfatı ilə bağlı yazılar çap etməsini tövsiyyə edir. Hənifə xanım xatirələrində yazır ki, “Həsən bəy qəzetin ilk sayı çıxanda bir nüsxəsini götürüb evə gəldi. Onun uçmağa qanadı yox idi. Çox sevinirdi”.

Onların kəbinini göydə mələklər kəsmişdi

Həsən bəylə Hənifə xanımın Tanrıya da, millətə də xoş gedən nigahından biri-birindən qiymətli övladlar doğuldu. Dörd övladın biri hələ körpə ikən uçub mələyə döndü. Böyük qızları Pərisultan xanım Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamanının sədri Əlimərdan bəy Topçubaşovun varislərinin, Zərdabi ilə Hənifə xanımın nəvələrini dünyaya gətirdi. Əlimərdan bəyin mühacirət illərində keçən günlərinin ağrısını, onsuz keçən illərin acısını yaşadı. Mühacirət onun öncə donu, sonra kəfəni, sonra da mədfəni oldu.

Böyük oğulları Midhət su mühəndisi kimi Mingəçevir dəryaçasının qurulmasında xüsusi xidmətlər göstərsə də, repressiyanın qara burulğanından, qanlı terrorundan qurtula bilmədi. 1937-ci ilin qara yelləri onu Nargin adasında qurda, quşa yem etdi.

Sonbeşikləri Səffətin taleyinə də mühacirətdən pay düşdü. Ayrılığı 21 yaşdan, daha doğrusu 6 yaşından yaşayan  Hənifə xanım Xalq Cümhuriyyətinin Versal Sülh Konfransında tanınması üçün Parlamanın nümayəndə heyətinin katibi kimi çalışan Səffətin Vətənə dönməsini istəmədi. Pərisultanın, nəvələrinin, Əlimərdan bəyin övlad həsrətində qovrulan Hənifə xanım, Cümhuriyyət zamanı Türkiyədəki səfirliyimizdə çalışan Səffətin Bakıya dönüşünün təhlükəsini anladığından mühacir övladının ağrısıyla qovrulub yanmağı Şura Hökumətinin güdazına getməsindən üstün tutur.

Qəribliyin dastanını yaradan Səffət bəy Həsən bəy oğlu Məlikov Türkiyə Cümhuriyyətinin mənəvi dəyərlər tarixinə memari inciləri ilə yazıldı. Ankarada, Rəsulzadənin ruhunun dolandığı məkanda torpaq müqəddəsliyinə qovuşdu.

Qəribsultanın qəribə taleyi

Qəribsultan xanım Zərdabi ilə Hənifə xanımın ikinci qız övladı idi. Qərib gəldi, qərib getdi, tənha yaşadı. Mənəvi terroru girdabında əridi. Yaşadığı ruhi sarsıntılar onu ondan alsa da, ömrünün son anına qədər ailə dəyərinə, ocaq ruhuna sahib çıxdı. Öncə atasını, sonra anasının cənazəsinə çiyinlərini verdi. Atasının dağılan xanimanı da, məzarı da, bir sandığa cəm edib yığdığı sümükləri də ona əmanət oldu. Deyirlər, ad insanı bəzəmir, insan adı bəzəyir. Bu dəfə elə olmadı. Qəribsultan qəribə taleyi, alın yazısı ilə Milli Mətbuatımızın yazısı oldu.

Leninin “Dini etiqad azadlığı ilə bağlı dekreti”nin Stalin tərəfindən ləğv edilməsi ilə türksoylu müsəlmanlar faciə ilə üzləşdi. Mənəvi terrora məruz qalan, repressiyanın sərt üzünü görən, həm də, dini abidələr, məscidlər, din xadimləri, müqəddəs kitablar oldu. Din xadimlərini yerində güllələyib, Sibirə, Türküstana sürgün edən Şura hökuməti, dini kitabları da oda-atəşə qaladı. Məscidləri kluba, mədəniyyət evlərinə çevirdi. O qurbanlardan biri də Bibi-Heybət qəbristanlığı idi. Ora da Peyğəmbər əleyhissəlamın nəvəsi, İmam Museyi Kazımın qızı, İmam Rzanın bacısı Hökumə xanım uyuyurdu. Tarixi məzarlıq dağılmalı, millətin dəyərləri məhv edilməli idi. O sırada Quba xanı Fətəli xanın, Həsən bəy Zərdabinin məzarları da bar idi. Hadisə zamanı Mərkəzi Komitənin qərarı Bakı əhlinə elan olunur. “Kim istəsə doğmalarının nəşini köçürə bilər!”

Qəribsultan xanım Həsən bəy qızı Məlikova tək və tənha idi. O, dişi, dırnağı ilə atasının məzarını qazıb sümüklərini sandığa yığıb kirayə qaldığı evə gətirdi. Bu dövrdə müəllim Qəribsultan xanımın işi də, evi də yox idi. Olan qüruru, qeyrəti, övlad məhəbbəti, ata sevgisi idi. O, bu sevgini nə az, nə çox düz 20 il qorudu, yaşatdı. Atasının sümüklərini kirayədən kirayəyə daşıdı. Sonra anasının məzarının ayaq ucunda torpağa verdi. 1937-ci ilin dəhşətli repressiyasından 1957-ci ilə qədər nə az, nə çox düz 30 il gözləri yol çəkdi Zərdabinin...

Yar yarına qovuşanda

1872-ci ildə Həsən bəylə Hənifə xanım bir bədəndə can – Azərbaycan olmuşdu. Cismani ölüm ayrı salsa da, 1957-ci ildə onlar yenidən bir ünvanda qovuşmuş, hicrana, həsrətə son qoymuşdular.

Bütün həyatını milli mənlik, milli kimlik uğrunda mücadiləyə həsr edən, milli məfkurədən milli dövlətçiliyə yol gələn, mütərəqqi fikirləri ilə tarix yaradan Həsən bəylə Hənifə xanım qürur dolu tərcümeyi halları, müdhiş taleləri, möhtəşəm vida mərasimləri, Fəxri Xiyabandakı son görüşləri ilə belə tarixin canlı salnaməsinə çevrildilər.

Deyirlər, onların vida mərasimlərində iynə atsaydın yerə düşməzdi. On minlərlə insan Bakı küçələrinə axışıb onların cənazəsini müşayiət edirmiş. Bu azmış kimi Bakıda göyərçin də, qalmayıbmış, ağ göyərçinlər müqəddəs ruha, mələyə dönüb onları yola salırmış.

Həsən bəy 1907-ci ildə Bibiheybət pirində torpağa verildi. 30 il sonra, 1937-ci ildə dərbədər edildi. Mədfəni qazıldı. Nigaran ruhu sümüklərinə sahb çıxan qızını – Qəribsultanı qorudu. Hənifə xanım 1929-cu ildə dünyasını dəyişdi. Ondan sonra məzarını bircə nəfər – Qəribsultan xanım ziyarət etdi.

Çətin illərdə, ağır zamanlarda atasının sümüklərini, anasının məzarını tutiya bilən Qəribsultanın həsrətinə 1957-ci ildə son qoyuldu. Dünyasını dəyişəndə, “Məni Həsən bəyin yanında dəfn edin” deyən, Hənifə xanımın nisgili 28 il sürdü. Dünyaya vida nəğməsi oxumasının 50-ci ildönümündə Zərdabinin sümükləri Fəxri Xiyabanda torpağa verildi. Hənifə xanımın nəşi də onun yanına köçürüldü.

Bu özü özünə elçilik edib, cehiz tutan, üzü Qibləyə deyil, Odlar Yurdu Azərbaycana sarı yatan, millətin, məmləkətin cəhalətdən qurtuluşu üçün ömrünü şama pərvanə edən, əbədi, sonsuz, hüdudları məlum olmayan sevginin, sədaqətin, etibarın ünvanına çevrilən Həsən bəylə Hənifə xanımın ruhunun şad olduğu gün idi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.05.2026)

Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Uşaq olanda kitab oxuyan adam mənə çox fərqli görünürdü. Elə bil bu insanlar bir az başqa dünyadan gəlmişdilər. Metroda, avtobusda, ya da parkda kitab açıb oxuyan birini görəndə içimdə avtomatik bir fikir yaranırdı: “Nə gözəldir…”

O zaman kitab oxumaq adi bir vərdiş yox, bir növ mədəni görüntü idi. İnsan kitab oxuyanda sanki ətrafına sakit bir hörmət dalğası yayılırdı. Heç kim “niyə oxuyur?” demirdi. Əksinə, içində bir maraq, bir rəğbət yaranırdı. Kitab oxuyan adam həyatın içində olsa da, eyni zamanda ondan bir az uzaq, bir az da yüksəklikdə görünürdü. İndi isə eyni səhnə bəzən tam başqa reaksiyaya səbəb olur. Metroda kitab oxuyan birinə baxan insanların gözlərində qəribə bir ifadə görmək olur: təəccüb, anlaşılmazlıq, bəzən isə açıq sual - “hələ də kitab oxuyan var?”

Hətta daha sərt bir reallıq var: artıq kitab oxuyan adam bəzən “köhnə tip” kimi qəbul olunur. Sanki zamanın ritmindən geri qalmış, sürətə qoşulmayan bir insan. Amma nə dəyişdi? Əslində dəyişən kitab deyil. Dəyişən bizim diqqətimizdir.Bir vaxtlar uzun mətnlərə səbrimiz var idi. Hekayənin inkişafını gözləyirdik, səhifələri yavaş-yavaş çevirirdik, obrazların iç dünyasına girirdik. İndi isə dünya bizə başqa bir vərdiş öyrədib: sürət. Qısa videolar, ani xəbərlər, sürüşdürülən mətnlər… Hər şey dərhal olmalıdır.

Telefon ekranı bizə fasiləsiz axın verir.  Gözümüzü bir şeyə bağlamır, əksinə, daim yeni bir şeyə aparır. Bu axında dayanmaq çətinləşir. Kitab isə bunun tam əksidir. O, səni saxlayır. Səndən vaxt istəyir. Səndən diqqət istəyir.  Ən önəmlisi — səni yavaşladır. Bəlkə də kitab oxuyan adamın “qəribə” görünməsinin səbəbi budur: o, sürətin içində dayanmağı seçir.

Uşaq vaxtı bu dayanma mənə gözəl görünürdü. İndi isə bəzən insanlar üçün anlaşılmazdır. Çünki artıq dayanmaq boşluq kimi qəbul edilir. Sanki insan nəsə etmirsə, geridə qalır.

Amma kitab oxuyan adam “etmir” kimi görünürsə də, əslində ən çox edən odur: düşünür, təsəvvür edir, daxil olur, yaşayır. Sadəcə bu proses görünmür.

Kitab oxuyan adam heç vaxt tam sosial deyil. O, ətrafda oturur, amma başqa bir məkandadır. Onun başında başqa bir dünya var. Bəzən bu, insanlara uzaq görünür. Sanki o, burda deyil.

Halbuki kitab oxuyan adam heç vaxt tək deyil. O, müəlliflə danışır, obrazlarla yaşayır, başqa bir zamanın içində olur. Sadəcə bu ünsiyyət səssizdir. Bugünkü dünyada isə səs vacibdir. Paylaşmaq vacibdir. Görünmək vacibdir. Səssiz olan hər şey isə tədricən “qəribə” kateqoriyasına düşür. Bəlkə də problem kitab oxuyan adamın azalmasında deyil. Problem onu görən gözlərin dəyişməsindədir.

Uşaq vaxtı “nə gözəldir” dediyimiz şeyə indi “nə əcəb?” deməyimiz təsadüf deyil. Bu, təkcə kitabın yox, diqqətin dəyişməsidir. Biz artıq oxuyanı yox, danışanı görürük. Yazanı yox, paylaşanı izləyirik. Düşünəni yox, reaksiya verəni anlayırıq.

 Bir gün yenə metroda, avtobusda, parkda kitab oxuyan birini görəndə içimizdəki ilk reaksiya dəyişəcək. “Nə əcəb oxuyur?” yox, “nə yaxşı ki hələ də oxuyan var” deyəcəyik. O zaman anlayacağıq ki, qəribə olan kitab oxuyan adam deyil - qəribə olan, onu qəribə hesab etməyə alışmağımızdır. Lakin bildirmək lazımdır ki, kitab oxuyan çoxdur. Onları anlamayan da bir o qədər çoxdur...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.05.2026)

"Şəhərsalma və Memarlıq ili" çərcivəsində həyata keçirilən "III Kəlağayı Festivalı"nın davamı bu dəfə Sumqayıt şəhərində keçiriləcək.

1 iyun 2026-cı il tarixində saat 15:00-da Heydər Əliyev adına istirahət parkında təşkil olunacaq Festival milli-mədəni irsimizin təbliği baxımından əlamətdar tədbirlərdən biri olacaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Mirvarid Dilbazi Poeziya Məclisi İB-dən verilən məlumata görə, festival Sumqayıt Şəhər İcra Hakimiyyəti, Mirvarid Dilbazi Poeziya Məclisi İctimai Birliyi, Kəlağayı Ev Muzeyi və İstedadları Tanıyaq və Tanıdaq İctimai Birliyinin birgə təşkilatçılığı ilə həyata keçiriləcək.

Mirvarid Dilbazi Poeziya Məclisi İB- nin təşəbbusü ilə artıq ənənə halını alan festival Azərbaycan xalqının zəngin mədəni irsinin ayrılmaz hissəsi olan kəlağayı sənətinin qorunması, təbliği və gələcək nəsillərə çatdırılması məqsədi daşıyır.

Festivalda Kəlagayı Ev Muzeyinin qədimi və müasir kəlagayıları sərgilənəcək.

 Eyni zamanda Güllü Eldar Tomarlının dekorativ-tətbiqi sənət əsərləri və rəssam Gülnarə Məmmədovanın rəsm işləri sərgilənəcək.

Tədbirdə milli musiqi və folklor nümunələrindən ibarət konsert təqdim olunacaq. Qonaqlara Azərbaycanın zəngin folklor ənənələri və milli musiqi mədəniyyəti nümayiş etdiriləcək.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.05.2026)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalını Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Onda musiqiyə sevgi uşaqlıq illərində yaranıb. Səkkiz yaşı olanda sazla maraqlanıb. Musiqi dünyasına ilk gəlişi də elə sazla-sözlə olub. Onda musiqiyə olan bu həvəsi görən valideynləri başa salıblar ki, səsi aşıqlığa yox, daha çox xanəndəliyə düşür. Və onların təkidi ilə muğamla məşğul olmağa başlayıb.

Bu sənətin ilk sirlərini isə Gəncə 5 nömrəli musiqi məktəbində Sərdar Bağırovdan öyrənib. Sonradan Bakıdakı 6 saylı musiqi məktəbində Məmmədbağır Bağırzadənin sinfində oxuyub. Daha sonra indiki musiqi kollecində təhsilini davam etdirib. Burada ona Canəli Əkbərov dərs deyib. Milli Konservatoriyada isə Arif Babayevin şəyirdi olub. Bununla kifayətlənməyərək, zaman-zaman bir çox xanəndələrimizin dərslərində də oturub və nəhayət ki, muğamın sirlərini öyrənib. Haqsızlıq çox yerdə olduğu kimi, musiqi sahəsində də var. O da bu sənətdə ilk addımlarını atanda haqsızlıqla çox üzləşib. Amma ruhdan düşməyib, necə deyərlər, daha böyük inadla, daha sarsılmaz əzmlə irəliyə doğru addımlayıb... 

Deyir ki: - “Mən xalq sənətkarıyam, xalqın içindəyəm, el arasında bir misal var: sənətkarı xalq dolandırar. Yaxşı ifaçı da elə xalqın içindən çıxır. Əsas o deyil ki, sənə ad versinlər. Xalqın səni sənətkar kimi görürsə yetər. Mənim üçün ən önəmlisi sənətdir. Çünki sənət olandan sonra hər şey özü gələcək.”

Şou-bizneslə çox maraqlanmır. Qalmaqaldan zəhləsi gedir. Dəfələrlə olub ki, qalmaqala salmaq istəyiblər, o isə buna getməyib. Ona qarşı paxıllıq edənlər də az olmayıb, amma heç birinə reaksiya verməyib. İlk növbədə çalışıb ki, irada, tənqidə qarşı dözümlü olsun və nəticə çıxarmağı bacarsın. Çünki yaxşı bilir ki, qərəzsiz tənqid bu sənətdə daha da önəmlidir, haqlı tənqiddən nəticə çıxarmaq isə inkişaf deməkdir...

Bu dəfə sizə haqqında söhbət açdığım xanəndə- əməkdar artist Babək Muğan oğlu Niftəliyevdir. O, 1985-ci ilin may ayının 29-da Kəlbəcər rayonunda dünyaya gəlib. Kəlbəcərdən çıxanda isə 8 yaşı var idi. Uşaqlıqda çox sakit oğlan olub. Elə sakit olduğuna görə də, əzizləmək mənasında onu “Babuş” deyə çağırıblar. Yaşı qırxı haqlasa da, hələ də sakitliyini, təmkinini qoruyub saxlaya bilib.

“Məni özümdən yalnız kimsə artıq hərəkət edərsə çıxara bilər. İstəyir çöldə olsun, istəyirsə toyda. Onda Allah göstərməsin mənim o üzümü, bilirsən nələr olur. Onda məni tanımaq olmur. Şükür, hələ belə bir şey olmayıb.”- söyləyir...

Xanəndə kimi çoxdan tanınır. İlk uğuru isə "Sənsiz keçən ömrüm" mahnısı olub və məclislərə də məhz bu mahnının ifasına görə çağırırdılar. Alim Qasımovu özünün kumiri hesab edir. Ciddi geyim tərzi var. Heç vaxt jins şalvar geyinib muğam oxumur. Bildirir ki, muğam ana laylası kimi müqəddəsdir, biz ondan mənəvi qida, tərbiyə alırıq. İstəyir ki, solo-konsertləri olsun, amma buna maddi imkanı yol vermir. Bəziləri kimi, efirlərə tez-tez çağırılmamasını faciə hesab etmir. Öz özərində işləməyi xoşlayır...

Müsahibələrinin birində deyib ki: - “Əvvəllər belə olmayıb, indi əksinədir, bəziləri maşınını satıb efirə çıxmaq üçün xərcləyir. Bəziləri də “day-dayıya” görə çıxır. Reklamlarda efirdə fikir vermirlər ki, sənətin var, ya yox. Zəmanə dəyişib, mən isə bir dinləyici kimi qıraqdan baxıram...”

Bəli, bu gün - mayın 29-u əməkdar artist Babək Niftəliyevin 41 yaşı tamam olur, yubileyidir. Onu bu münasibətlə təbrik edir, can sağlığı və yaradıcılıq uğurları arzulayıram.

Çox yaşasın!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.05.2026)

Murad Vəlixanov,  

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının İncəsənət şöbəsi

Bu gün - may ayının 29-u İstanbulun fəth edilməsinin 572-ci ili tamamlanır. Bu gün bu mövzu barədə danışmaq qərarına gəldim.

"Əvvəlcə İstanbul mənim ürəyimi fəth etdi, sonra mən onu". Bu sözlər Fateh Sultan Mehmetə məxsusdur.

1453-CÜ İLİN 29 MAYI
İstanbulun fəthi 1453-cü il mayın 29-da Osmanlı sultanı 21 yaşlı Fateh Sultan Mehmetin (Sultan II Mehmet) rəhbərliyi ilə həyata keçirilmişdir. Şərqi Roma (daha öncələr Bizans) imperiyasının paytaxtı Konstantinopol həmin tarixdən Osmanlı dövlətinin imperiyasının bir parçasına çevrilmişdir. Bizans imperiyası tarixin səhnəsindən silinmiş, VII Osmanlı Sultanı II Mehmet Fateh Sultan Mehmet adlandırılmışdır.

6 aprel 1453-cü ildə Osmanlı ordusu tərəfindən mühasirəyə alınan İstanbul 53 gündən sonra fəth edilmişdi.

Sultan  Mehmet və onun tabeliyində olan əsgərlər Bizans imperatoru XI Konstantinin ordusuna qarşı döyüşdə qalib gələrək türk dünyasının tarixində yeni bir səhifə açmışdır.

FATİH SULTAN MEHMET

Ədirnədə dünyaya gələn Fatih Sultan Mehmet dövrünün tanınmış elm adamlarından dərs almış və 13-14 yaşlarında atası tərəfindən taxta çıxarılmışdır. Sarayda sərt reaksiya ilə qarşılanması və səlibçilərin Varnaya hücumu səbəbindən II Mehmet saray əyanları ilə atasını yenidən taxta dəvət edir. 1451-ci ildə atasının vəfatından sonra yenidən Ədirnəyə qayıdaraq taxta çıxır.

ƏN YAĞLI TİKƏ - KONSTANTİNOPOL

Dünyanın coğrafi mərkəzi hesab edilən Konstantinopol dəfələrlə mühasirəyə düşmüşdü. Osmanlılar da əvvəllər şəhəri mühasirəyə almış, hətta Çimpə qalasını və Rumelidə bir qisim torpağı ələ keçirmişdilər. Rumeliyə keçdikdən sonra sərhədlərini genişləndirən Osmanlı dövləti ilk dəfə 1395-ci ildə I Bəyazidin komandanlığı altında Konstantinopolu mühasirəyə almışdır. Həmin zaman I Bəyazid mancanaqlardan istifadə etmişdir. Lakin qərbdə Macarıstan krallığının indiki Bolqarıstan ərazisinə (Osmanlı torpağına) hücumu ilə planlar pozulmuşdur. Növbəti il kifayət qədər hazırlıqlı olan bizanslılar dəniz yolundan gələn hücumların qarşısını kəsmək üçün Anadolu Hasarını inşa etmişdilər. Uzun sürən mühasirədən sonra I Bəyazid Bizansın sülh təklifini qəbul edərək geriyə dönməyə məcbur olmuşdu.

Ankarada məğlub olmuş Osmanlı dövləti I Bəyazidin oğlu Musa Çələbinin başçılığı ilə Konstantinopola yenidən hücum etmiş və 1412-ci ildə buranı mühasirəyə almışdı. Lakin bu zaman da heç bir uğur əldə edilməmişdir. Dördüncü mühasirə isə II Muradın dövründə olmuş, uğurlu strateji həmlə edən Bizans imperatoru VII İohanın Qara dəniz sahilindəki bəzi torpaqları və xərac verməyi qəbul etməsindən sonra başa çatmışdı. Bizansın bu qədər kiçik bir əraziyə sıxışdırılmasına baxmayaraq, illərlə niyə məhv edilmədiyi sualının cavabı şəhər divarları arasında gizlənir. Üç qatda düzülmüş bu divarlar çox möhkəm materialdan hazırlanmışdı. Şəhəri əhatə edən divarların ümumi uzunluğu təxminən 22 kilometr, qalınlığı 5 metr, hündürlüyü isə 15 metr idi. Bastionların yerdən hündürlüyü bəzi yerlərdə 20-25 metrə çatmışdı. Sözügedən mühasirələr uğursuz olsa da, qüdrətli Osmanlı dövləti Bizansın bütün ətraf ərazilərini öz tərkibinə qatmışdı. Artıq II Mehmet taxta çıxdığı zaman Konstantinopol Osmanlı dövlətinin torpaqları ilə əhatələnmişdi. Bu böyük dövlətin imperiya halına gəlməsinə isə sadəcə bir addım qalmışdı.

19 YAŞIN HİKMƏTİ

Fateh Sultan Mehmet 1451-ci ildə taxta çıxarkən cəmi 19 yaşı var idi. Avropada bir çoxları gənc sultanın uğur qazana biləcəyinə şübhə ilə yanaşır, Balkanlarda, Egeydə xristian gücləri qarşısında məğlub olacağını proqnozlaşdırırdılar.

Ağlı və zəkası ilə fərqlənən gənc hökmdar səfər hazırlıqları çərçivəsində Konstantinopolun dənizlə olan əlaqəsini tamamilə kəsmək və mühasirə vaxtı şəhərə dənizdən kömək gəlməsinin qarşısını almaq məqsədilə Rumeli Hasarının tikintisinə başlanılmasını əmr etmişdi. Rumeli Hasarı I Bəyazid tərəfindən tikilən Anadolu Hasarının qarşısında idi. 400 əsgərin müdafiə etdiyi qala Firuz Ağaya tapşırılmışdı. Lakin tikintinin başa çatması ilə boğazda gediş-gəlişin dayanması Bizans tərəfini narahat edirdi. Buna görə də bizanslılar bütün xristian dünyasından yardım istəyirdi. Roma papası isə II Mehmetə xristianlığı qəbul edəcəyi təqdirdə nəinki Konstantinopolu, bütün dünyanı qan tökülmədən fəth etməyi vəd etmişdi. Bu təklif isə Mehmet tərəfindən qəzəblə qarşılanmış və bunu bildirən elçi qala divarlarından aşağıya atılmışdır.

BAŞLANĞIC

1453-cü il aprelin 6-da Osmanlı ordusu Qızıl Buynuzdan Mərmərəyə qədər uzanan divarlar qarşısında yerləşdirilmişdi. İki gün sonra artıq Baltaoğlu Süleyman Paşanın komandanlığı ilə Osmanlı Donanması Prinkipos (Büyükada) və Antiqoni (Burgaz adası) və Tarabyada Bizans qalasını ələ keçirmişdi. Aprelin 20-də isə 4 Genuya gəmisi təchizatı tükənmiş şəhərə dəstək üçün hərbi yardım gətirdi. Bu, Bizansın duruş gətirməsinin ömrünü bir qədər uzatdı. Osmanlı donanması buna mane ola bilmədi. Bu hadisədən sonra Osmanlı tərəfində mənəvi sarsıntı yaşansa da, tez bir zamanda tarixə keçəcək addım atıldı. Osmanlı gəmiləri quru yol ilə dənizə endirildi. Plan daha əvvəl hazırlansa da, Genuya gəmilərinin Bizansa yardım gətirməsi bu planı sürətləndirdi.

VƏ YEKUN

Mayın 29-da Osmanlı ordusu günəş doğmadan Mehter marşı ilə hücum yürüşünə başladı. II Mehmet yeniçərilər ilə qala divarlarına yaxınlaşdı. Bizans qoşunları artıq tükənmişdi, qətiyyətli və təcrübəli yeniçərilər sıralarını pozmadan divarlara çatdılar. Fateh Mehmet rəhbərliyi ilə yeniçərilər sürətlə şəhərə doğru irəlilədilər. Bunlar tarixi anlar idi, dünyanın geopolitik mənzərəsini, qüvvələr nisbətini kökündən dəyişən təntənə idi. II Mehmet vəzirləri və komandirləri ilə birlikdə Müqəddəs Romanos qapısından (indi Topkapı adlanır) şəhərə daxil olaraq Aya Sofyanın önünə gəldilər. Mehmet kilsəyə sığınan camaatın həyatına toxunmadı.

Beləcə, Konstantinopolun fəthi Bizans imperiyasına son qoymaqla yanaşı, İstanbulun dünyanın ən inkişaf etmiş elm, mədəniyyət beşiklərinin birinə çevrilməsi gerçəkliyinin təməlini qoydu.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.05.2026)