“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Mütaliə saatı”nda yeni roman təqdim edilir. Bu, gənc yazar Bahar Bəxtiyarqızının “Əslində, mən kiməm?!” romanıdır.

Xoş mütaliələr.

 

 

8-Cİ DƏRC

 

 

Kitab təkcə düşüncəni deyil, bəzən doğru insanı özünə çəkəcək qədər parlaq olur

 

 

Səkkizinci hissə

         

          Günlər bir-birini əvəz edirdi. Artıq iş həftəsinin ortası idi. Bu günün sonuncu pasiyenti, Lalə idi. İçəri daxil olub sakitcə qarşımdakı kresloda əyləşdi. Danışmağa hazır görünürdü. Hal-əhval tutduqdan sonra mətləbə keçdim:

          - Lalə xanım, sizcə, söhbətimizi haradan davam etdirməliyik?

          O, inamla cavab verdi:

          - Unutmamışam, hər şey yadımdadır.

          - O zaman sizi dinləyirəm.

          - Həbsxanadan çıxanda içimdə yüngüllük hiss edirdim. Samirin işləməyimə razı olması mənim üçün böyük bir rahatlıq idi. Küçənin sakit axınına qarışaraq, evə tərəf addımlayırdım. İçimdəki sevinc hissi o an etibarilə bütün qorxularımı unutdurmuşdu. Bundan sonra hər şey yaxşı olmalı idi… Amma həyat heç vaxt gözlədiyimiz kimi olmur. 

          Evə çatanda telefonuma naməlum nömrədən zəng gəldi. Ekrana tərəddüdlə baxdım, amma Samir olma ehtimalına görə cavab verdim:

          - Alo?

          Cavab gəlmədi. Bir neçə saniyə səssizliyi dinlədim, sonra zəngi sonlandırdım.

          Gecə oldu. Artıq yatağa girmək üzrə idim ki, telefonum yenidən çaldı. Eyni naməlum nömrə. Zəngi açdım.

          - Lalə… – Ürəyim sürətlə döyünməyə başladı.

          - Samir?

          - Elə bildin sənə rahat yaşamağa icazə verəcəyəm? 

          Özümü ələ almağa çalışdım.

          - Samir, sən nə danışırsan? Axı razılaşdıq…

          Samir, acı-acı güldü.

          - Razılaşdıq? Mən sənin üzünə gülümsəyib içimdə yanan alovu söndürdüm eləmi? Sən evində rahat oturub işləyəcəksən, mən isə bu çirkab yerdə çürüyəcəyəm?! Sən məni gözləməyəcəksən, Lalə! Gec-tez başqasıyla yeni həyat quracaqsan. Amma mən buna imkan verməyəcəyəm.

          - Sən nələr danışırsan? Mən səni gözləyirəm, Samir!

          - Yalan danışma!

          Samir birdən qışqırdı.

          - Sənin həyatını cəhənnəmə çevirəcəyəm, Lalə! Mənim yaşadıqlarımı sən də yaşayacaqsan!

          - Nə demək istəyirsən?

          - Hər addımını biləcəm. Səni izləyirəm. Gözlərim hər yerdədir. Qorxmağa hazır ol!

          Zəng sonlandı. Telefonumu yerə saldım və təlaş içində otağa baxdım. Birdən pəncərənin qarşısında bir kölgə sezdim. Qışqıraraq geri çəkildim. Kölgə tərpəndi və yox oldu.

Bütün gecəni oyaq qaldım. Sabah, evdən çıxmağa cəsarət etmirdim. Telefonuma gələn ismarıclar isə məni dəhşətə gətirirdi:

 

          “Qapının önündə durmuşam.”

          “Əllərin niyə titrəyir?”

          “Bilmək istədiyim odur

… Sən məni sevirsən?!”

 

          Tələsik pəncərənin pərdəsini çəkdim. Başım gicəllənirdi. Dəli olmaq həddində idim. Günlər keçdikcə vəziyyət daha da pisləşdi. Küçəyə çıxanda elə hiss edirdim  ki, kimsə məni izləyir. Evə qayıdanda güzgüdə, sanki arxamda bir kölgə görünürdü.

          Bir axşam qapının altından bir məktub atılmışdı. Zərfi görəndə çox qorxdum. Titrəyən əllərimlə məktubu açdım.

           “Səni məndən başqa kimsə sevə bilməz. Heç kim! Unutma, Lalə!”

          Çarəsiz halda dizlərimin üstünə çökdüm. Mən artıq öz həyatına sahib deyildim. Samir uzaqda olsa da, onun ruhu hər yerdə idi. Bu qorxulu oyun nə vaxt bitəcəkdi? Və bitəcəkdimi?

          Günlər keçdikcə Samirin zəngləri daha qorxunc olurdu. Əvvəlcə sadəcə izlədiyini bildirirdi, sonra isə açıq-aşkar hədələməyə başlamışdı.

          Bir axşam hava qaralmışdı. Otaqda sakitlik hökm sürürdü. Birdən yenə telefonuma zəng gəldi. Naməlum nömrə. Artıq bilirdim kimdir… Əllərim əsə-əsə cavab verdim.

          - Lalə... – Samirin səsi qaranlığın içindən pıçıldadı.

          - Gecən xeyir olsun, gözəlim… Rahat yatırsan?

          Mənim ürəyim əsirdi.

          - Samir, xahiş edirəm, bəsdir… Mən qorxuram…

          - Qorxursan?

          O, güldü.

          - Hələ bu nədir ki?! Lalə, ölməkdən qorxursan?

          Boğazım qurudu.

          - Sən nə istəyirsən? Axı, mən sənə heç nə etməmişəm…

 

          - Amma sən edəcəksən! – Samirin səsi sərtləşdi. – Sən məni gözləməyəcəksən, Lalə. Sən başqa bir həyat quracaqsan. O gün gələcək və mənə xəyanət edəcəksən!

          Lalə başını buladı.

          - Bu doğru deyil!

          - SUS! – Samir qışqırdı.

          - Mənim dəli olduğumu düşünürsən?! Yaxşı… Onda sənə bir şey sübut edim.

           Telefonun digər ucunda qısa bir sükut oldu. Sonra Samir sakit, amma vahiməli səslə danışmağa başladı.

          - İndi bax gör, kimsə qapını döyəcək…

          Qanım dondu.

          - Nə?!

          Bu an qapı üç dəfə döyüldü.

          Tuk! Tuk! Tuk!

          Bədənim buz kimi oldu.

          - Aç qapını, Lalə… – Telefondan hələ də Samirin səsi gəlirdi. – Aç və gör! Sən tək deyilsən!

          Dəhşət içində qapıya yaxınlaşdım. Dəstəyi tutmağa cəsarət etmirdim. Bir addım geri çəkildim. Kimsə qapının altından bir kağız parçasını içəri sürüşdürdü. Titrəyən əllərlə kağızı açıb oxudum:

          “Ölümdən qorxma. Çünki o, sənə sandığından daha yaxındır!”

          Qışqırıb kağızı yerə atdım. Nəfəs almaqda çətinlik çəkirdim. Telefon əlimdən sürüşüb yerə düşdü. Amma zəng hələ də davam edirdi. Və mən, Samirin kinayəli gülüşünü eşidirdim…

          Özümü çox çarəsiz hiss edirdim, amma bir çıxış yolu tapmalı idim. Samirin psixologiyası artıq tamamilə pozulmuşdu. Nə hisslərini, nə də hərəkətlərini idarə edə bilmirdi. Onunla hər danışığım qorxu dolu bir kabusa çevrilirdi. O isə sanki mənim qorxumdan zövq alırdı. Bunu düşünmək belə, içimi titrədirdi.

          Saatlarla düşündüm. Kimdən kömək istəyə bilərdim? Ailəmi bu işə qatmaq istəmirdim. Dostlarıma danışsam, yalnız təsəlli verəcəkdilər, amma mənə konkret bir çıxış yolu lazım idi. Başqa heç kim ağlıma gəlmirdi. Ümidimi itirmək üzrə idim ki, qəfil Rüstəm yadıma düşdü...

          - Bağışlayın, sözünüzü kəsirəm. Səhv etmirəmsə, 

Rüstəm bəy, sizə hədiyyə kitabı səhv göndərən şəxs idi, düzdür?

          - Hə düzdür, Humay xanım. Çox danışmamışdıq, amma nə üçünsə o, mənə güvəniləcək bir insan təsiri bağışlamışdı. Bəlkə də sadəcə, ümidə ehtiyacım var idi. Son çarə olaraq telefonu götürüb ona yazdım:

          “Salam, Rüstəm bəy. Necəsiniz? Bağışlayın ki, sizi narahat edirəm. Sizə yazan, Lalədir. Kitablarımız səhv düşən xanım… Güman edirəm ki, məni tanıdınız.”

          Mesajı göndərən kimi narahatlıq içində telefonu əlimdə sıxıb gözləməyə başladım. Nə cavab verəcəkdi? Bəlkə də, heç oxumazdı. Oxusa belə, niyə ona yazdığıma məna verə bilməzdi.

          Bir neçə dəqiqə sonra telefon titrədi.

          “Salam, Lalə xanım. Təşəkkür edirəm, siz necəsiniz? Əlbəttə, tanıdım. Buyurun, narahat etmədiniz.”

          Onun mehriban və sakit səsi qulaqlarımda səsləndi. Bu cümlədəki səmimiyyətə dayanaraq bir az rahatladım. Sonra yazmağa davam etdim:

          “Təşəkkür edirəm, Rüstəm bəy. Bu məsələni sizə necə deyəcəyimi bilmirəm… Nədənsə, ağlımdan sizdən kömək istəmək keçdi.”

          Bir az gözlədim. Yenə cavab gəldi:

          “Buyurun, Lalə xanım. Əlimdən gələn bir şey olacaqsa, məmnuniyyətlə kömək edərəm.”

          Ürəyimdə bir inam yarandı. Bu insan mənə həqiqətən kömək etməyə hazır idi. Barmaqlarım titrəyərək növbəti mesajı yazdım:

          “Sizə az da olsa, yoldaşımın qısqanclığı ilə bağlı danışmışdım. Ancaq məsələ daha ciddidir. O, maşın qəzası törədib. Həmin qəzada bir nəfərin ölümünə səbəb olub. Hazırda həbsdədir. Mən isə o həbs olunandan sonra, məcbur işləmək istədim. Amma o, buna razı olmadı. Nəhayət, evdən çıxmadan işləyə biləcəyim bir iş tapdım. Əvvəlcə etiraz etsə də, sonradan razılaşdı. O an, çox sevindim… Amma bu sevincim çox çəkmədi.”

          Məktubu yazarkən həyəcandan bəzən hərfləri tapıb yazmaqda çətinlik çəkirdim. Yenə də davam etdim:

          “O gün onun yanından sevincək evə qayıtdım. Elə bildim ki, hər şey yoluna düşəcək. Amma gecə zəng etdi… Səsi əvvəl sakit idi, sonra get-gedə dəyişdi, sərtləşdi. Sonra isə hədələr başladı. Kimsə arxamca düşür, evə naməlum məktublar qoyulur. O məktublarda isə hədələr, qorxunc sözlər var… Ölüm təhdidləri. Mən nə edəcəyimi bilmirəm, həm qorxuram, həm də tək başına çıxış yolu tapa bilmirəm…”

          Göndər düyməsini basanda əllərim tər içində idi. Artıq ürəyimin döyüntüsünü qulaqlarımda hiss edirdim. Sanki həyatımın bir sirrini açıqlamış, özümü qorunmasız buraxmışdım.

          Bir neçə dəqiqə sonra cavab gəldi:

          “Hə… Aydındır. Əvvəla, qorxmayın. Bir çıxış yolu tapmaq lazımdır. Bu artıq qısqanclıq deyil, ciddi psixoloji problemlərin əlamətidir. Siz belə edin: gedin həbsxanaya, orada bu barədə söz açın və məktubları, mesajları göstərin. Onlar, onunla mütləq söhbət edəcəklər.”

          Səhər açılan kimi yola düşdüm. İçimdəki hisslər bir-birinə qarışmışdı – qorxu, həyəcan, bəlkə də bir az ümid. Taksi ilə həbsxanaya çatanda bədənimi soyuq tər bürüdü.

          İçəri girib gözləmə zalında əyləşdim. Ətrafdakı insanlara baxdım. Hamısının baxışlarında bir nisgil vardı. Bəzisi oğlunu, bəzisi ərini, bəzisi atasını görməyə gəlmişdi. Hər kəsin bir dərdi var idi, amma öz dərdim mənə daha ağır görünürdü.

          Sonra titrəyən əllərim ilə çantamı bərk-bərk tutaraq həbsxana əməkdaşlarının otağına doğru addımladım. Həyəcandan bədənim titrəsə də, geri dönmək fikrində deyildim. Özümü ələ almalı idim.

          Qapını döyüb içəri keçdim. Qarşımda oturan mavi rəngli uniforma geyinmiş, sərt baxışlı kişi, başını qaldırıb mənə baxdı. Nə üçün gəldiyimi soruşdu.

          - Mənim həyat yoldaşım, Samir, buradadır. Onunla bağlı ciddi bir problemim var.

          Məmur diqqətlə mənə baxdı.

          - Nə baş verib?

          Çantamdan telefonumu çıxarıb aldığım hədələyici mesajları göstərdim. Sonra isə qapıma qoyulan məktubları ona uzatdım.

          - Bilmirəm, bu mesajları və məktubları özü yazır, yoxsa kimsə onun adından edir, amma mən özümü təhlükədə hiss edirəm. 

          Həbsxana əməkdaşı diqqətlə mesajlara baxdı. Sonra üzünü mənə çevirdi:

          - Siz əminsiniz ki, bu mesajlar birbaşa Samirdən gəlir? Bəlkə, kənardan kimsə onun adından sizə göndərir?

          Mən çaşdım.

          - Mən bilmirəm… Amma o, mənim hara getdiyimi, nə

etdiyimi bilir. Sanki çöldə də, onu əvəz edən biri var…

          Məmur başını tərpətdi.

          - Əgər, Samirin həbsxanadan kənarda belə bir təsiri varsa, deməli, burada onunla iş birliyində olan kimlərsə var. Biz bununla bağlı araşdırma aparacağıq.

          İçimdə həm rahatlıq, həm də yeni bir narahatlıq hissi yarandı. Samir tək deyildi.

          Məmur isə davam etdi:

          - Sizə tövsiyəm odur ki, təhlükəsizliyiniz üçün, polisə də müraciət edin. Biz burada daxili araşdırmaya başlayacağıq. Samirin davranışları müşahidə ediləcək. Hər hansı şübhəli bir şey olsa, tədbir görəcəyik.

          Başım ilə təsdiqlədim.

          - Çox sağ olun. Mən polisə də, məlumat verəcəyəm.

          Otaqdan çıxanda nəfəs almağımın bir az asanlaşdığını hiss etdim. Bu dəfə Samirin qarşısında hüquq-mühafizə orqanları dayanacaqdı. Amma bu, hələ başlanğıc idi. İndi məsələ evin ətrafında dolaşan adamı tapmaq idi.

          Həbsxanadan çıxanda havanın soyuqluğunu hiss etdim. Taksiyə minən kimi telefonunu çıxarıb Rüstəm bəyə yazdım:

          “Salam, Rüstəm bəy. Mən həbsxanadan çıxdım. Dediyiniz kimi edib, məsələni rəhbərliyə bildirdim. Sizinlə daha ətraflı danışmaq istəyirəm. Mümkünsə, zəng edim?”

          Cəmi bir neçə dəqiqə sonra cavab gəldi:

          “Salam, Lalə xanım. Əlbəttə, zəng edə bilərsiniz.”

          Zəng etdim, telefon bir neçə dəfə çağırdı, sonra səs eşidildi.

          - Buyurun, Lalə xanım, sizi dinləyirəm.

          Hər şeyi – Samirin mənə etdiyi hədələri, həbsxana rəhbərliyinin məsələni ciddi qəbul etdiyini və araşdırmaya başlayacaqlarını danışdım. 

          Rüstəm sakitcə dinlədi. Sonra bir qədər düşünüb dedi:

          - İndi əsas məsələ odur ki, çöldə də, onun yerinə bu işləri görən biri var. Bu adam kimdirsə, sizə hələ də təhlükə yarada bilər.

          Həyəcanla soruşdum:

          - Sizcə, bu adam məni izləməyə davam edəcək?

          Rüstəm bir qədər susdu, sonra dedi:

          - Düzünü desəm, bu ehtimal böyükdür. Amma narahat olmayın. Siz artıq doğru addımları atmısınız. Həbsxana rəhbərliyi də, işin içindədir. Polisə də məlumat versəniz, vəziyyət daha da nəzarətə alınacaq.

          O məni görürmüş kimi, başım ilə təsdiqlədim.

          - Çox sağ olun, Rüstəm bəy. Həqiqətən, mənə dayaq oldunuz.

          - Narahat olmayın, Lalə xanım. Əsas odur ki, siz güclü qalasınız. Bu məsələ mütləq həll olunacaq.

          Zəng bitdi, amma hələ də fikirlər içində idim. Evə çatanda artıq hava qaralmışdı. Bütün qapıları və pəncərələri yoxladım. Biri məni izləyirmiş kimi hiss edirdim. Amma həmin gecə heç bir qəribəlik baş vermədi.

          Həbsxanaya getdiyim gündən iki gün keçmişdi. Telefonuma zəng gəldi. Nömrə tanış deyildi.

          - Alo? – ehtiyatla dilləndim.

          - Salam, Lalə xanım.

          Səs sakit və rəsmi idi. İçimdə yaranan narahatlığı boğa bilmirdim.

          - Buyurun, eşidirəm.

          - Biz sizin məsələ ilə bağlı araşdırmaları davam etdirdik. Samir barəsində dedikləriniz nəzərdən keçirildi. Onun psixoloji problemlərinin olması ilə bağlı bir sübut tapmadıq. O, psixi sağlamlığı tam normal olan bir insandır.

          Diksindim. Bunu eşitmək məni həm təəccübləndirdi, həm də daha da, qorxutdu. Əgər Samir psixoloji problemlərdən əziyyət çəkmirdisə, demək, etdiyi hər şey tam şüurlu şəkildə idi. Bu isə onu daha təhlükəli edirdi.

          - Bəs… – səsim bir qədər titrədi, davam etdim.

          - Bəs məni izləyən adam?

          - Bu məsələ ilə bağlı polisə də, məlumat verilib. Narahat olmayın, təhlükəsizliyiniz üçün tədbirlər görüləcək.

          Zəngi sonlandırdıqdan sonra, bir müddət yerimdə qaldım. Samirin məni sadəcə qısqanclıqdan izlədiyini düşünürdüm, amma bu işin arxasında başqa bir məqam var idi. Dərhal Rüstəm bəyə zəng vurdum. O, telefonu açan kimi tələsik danışmağa başladım:

          - Rüstəm bəy, Samirin psixoloji problemi olmadığını deyirlər. Onun tam normal biri olduğunu iddia edirlər. 

          - Lalə xanım, bu lap pis oldu. Yəni demək istəyirsiz ki, o, bütün bunları qəsdən edir?

          - Elə çıxır. Onlar həmçinin məni izləyən adamı tapacaqlarına da, söz verdilər. 

          - Demək ki, Samirin məqsədi sizi dəli etməkdir. O, sizin psixoloji olaraq zəifləməyinizi istəyir. Ola bilər ki, bütün bu etdikləri sırf sizi qorxu içində saxlamaq üçündür. Qısqanclıq da bir tərəfdən təsir edə bilər, amma məncə, bu daha dərin bir məsələdir.

          Sanki öz-özümə danışırmış kimi dedim:

          - Mən artıq onunla ömür sürə bilmərəm. Boşanmaq istəyirəm.

          Rüstəm bəy dəstəyin o tərəfindən sözlərimi eşidib təsdiq etdi:

          - Düzgün qərardır, Lalə xanım. Sizin təhlükəsizliyiniz önəmlidir.

          Mən təəccübümü gizlədə bilmədim. O da mənimlə həmfikir imiş. Bundan ürəklənib soruşdum:

          - Mənə yaxşı bir vəkil tapmaqda kömək edə bilərsiniz?

          - Əlbəttə. Sizi etibarlı bir hüquqşünasla tanış edərəm. Amma siz də ehtiyatlı olun. Hər zaman ayıq-sayıq qalın.

          - Çox sağ olun, Rüstəm bəy.

          Telefonu bağladım. Artıq qəti qərarımı vermişdim. Bu oyunun bir parçası olmaq istəmirdim. Mənim həyatım birinin qısqanclıq hisslərinin qurbanına çevrilə bilməzdi.

          “Mən anam kimi olmayacağam!” – dedim özümə. Vəkillə görüşməyi səbirsizliklə gözləyirdim. Bu, mənim azadlığıma atacağım ilk addım olacaqdı.

          Səhər telefonumun zəng səsinə oyandım. Gözlərimi ovuşdura-ovuşdura ekrana baxdım. Rüstəm bəy idi. Ürəyimdə bu zəngin boşuna olmadığını hiss etdim. Dərhal cavab verdim.

          - Salam, Lalə xanım, bağışlayın, sizi narahat edirəm. Dünən dediyiniz məsələni həll etdim. Sizə savadlı, vicdanlı və ən əsası çox etibarlı bir vəkili məsləhət görürəm. Çox güvəndiyim bir insandır – İsrafil Əlili. Sizə nömrəsini göndərəcəyəm, onunla əlaqə saxlaya bilərsiniz.

          Dik oturdum, gözlərim tam açıldı. Həyəcanla dedim:

          - Çox sağ olun, Rüstəm bəy.

          - Narahat olmayın, hər şey yoluna düşəcək. Onun nömrəsini indi sizə whatsappla göndərəcəm.

          Telefonu bağladıqdan bir neçə saniyə sonra bildiriş gəldi. Nömrəni götürüb telefonuma qeyd edib, profilinə baxdım. Ekrana toxundum. Şəkildə ciddi baxışları olan biri dayanmışdı. Yaşının otuzların sonlarında, ya da qırxların əvvəlində olduğunu təxmin etdim. Onun saçları, saqqalı ağarmışdı. Tünd qəhvəyi, qısa kəsilmiş, dalğalı saçları var idi. Qalın saqqalı, üz cizgilərini daha sərt göstərirdi.

          Bu insanın gənc yaşda saçına-saqqallına dən düşübsə deməli, ən azından müəyyən problemlərə diqqətlə, qayğı ilə yanaşan adamdır.

          Elə bil, bu mənə bir balaca təskinlik verdi.

          Geyiminə diqqət yetirdim. Üzərində yaşıl-qara vəkil mantiyası var idi. Mantiya çiyinlərində qızılı haşiyələrlə bəzədilmişdi. Çox zövqlü və eyni zamanda rəsmi geyinmişdi. Bu, onun işinə nə qədər ciddi yanaşdığına işarə idi.

          Gözlərindəki eynək ona daha intellektual bir görünüş verirdi. Ancaq onun yalnız bir hüquqşünas yox, həm də təcrübəli, iti zəkalı biri olduğu hiss olunurdu. Şəkilə baxaraq düşündüm: Bu adam mənim azadlığıma gedən yolda ən vacib dəstəyim olacaq.

          Mesaj yazdım:

          “Salam, İsrafil bəy. Mən, Lalə. Rüstəm bəy sizinlə danışmağımı tövsiyə etdi. Əgər mümkündürsə, görüşüb danışa bilərik?”

          Mesajı göndərdim və ekrana baxaraq gözləməyə başladım. O anlarda içimdə narahatlıq baş qaldırdı. Vəkillər haqqında çox şey eşitmişdim. Bəzən qarşı tərəfə satılır, bəzən müştərilərinə tam dürüst davranmırlar. Hətta buna özüm, Samirin məhkəməsində şahid olmuşdum. O vaxt onun vəkili də peşəkar şəkildə yalan danışırdı.

          Sözlərin gücü nə qədər böyük ola bilərdi? Doğru əllərdə ədalətin açarı, yanlış əllərdə isə təhlükəli bir silahdır! Amma bu dəfə vəziyyət fərqli idi. İsrafil bəy, Rüstəm bəyin tanışı idi. Onun mənə necə dayaq olduğunu bilirdim. Məni heç vaxt çaş-baş vəziyyətdə buraxmamışdı. Ona görə bir az da olsa, ürəyim rahat idi.

          Düşüncələrdən məni telefonuma gələn bildiriş ayıltdı. İsrafil bəy cavab yazmışdı. Ekrana baxaraq köks ötürdüm. Görəsən, bu dəfə ədalət mənim yanımda olacaq?!

 

(İyunun 1-də sizlərə 9-cu hissə təqdim ediləcək)

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.05.2026)

 

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Mənşəcə azərbaycanlı olan türkiyəli televiziya prodüseri və aparıcısı Acun Ilıcalının doğum günüdür. "Acun Medya"nın və Exxen platformasının yaradıcısı və sahibidir.

Elə dərhal onu deyim ki, Acun bəy bu ad gününə misilsiz xoşbəxtliklə qədəm qoyur. Milyardçı həmyerlimizin İngiltərədə aldığı və böyük sərmayə qoyduğu “Hall siti” adlı futbol klubu pley-off oyununda “Midlsbro”nu məğlub edərək Premyer-liqaya vəsiqə qazanıb. İnanılmaz bir nailiyyətdir.

 

Acun bəy 29 may 1969-cu ildə Ədirnə vilayətində dünyaya gəlib. Ailəsi Ərzurumun Ilıca mahalında yaşayıb. Qeyd etdim, ata tərəfdən əslən azərbaycanlıdır. İlk və orta təhsilini "Edirne İstiklal İlköğretim Okulu"nda alıb, "Kadıköy Maarif Koleji"nin orta bölümündə tamamlamışdır. "Kadıköy Anadolu Lisesi"ni bitirdikdən sonra "Gazi Üniveristesi"nin ingilis dili müəllimliyi fakültəsinə qəbul olunmuşdur. Lakin universitetdə oxumayıb, televizyanı seçib

1995-ci ildə bir mağaza açmış, ticarətə başlayıb, lakin daha sonra müflis olub. Bir dostu vasitəsilə Melihcan Tunçla tanış olan Acun, futbol bacarığını ona göstərib, Melihcan heyrətə gəlmiş və onu öz yanında işə götürüb. Beşiktaşın müxbiri ikən futbolçularla səmimi olub özəl reportajlar hazırlamağa başlayıb və beləliklə ulduzu parlayıb. Daha sonra Şansal Büyükanın komandasına transfer olub.

Televole-nin idman jurnalı olan vaxtlarında dünyanı gəzməyə başlayıb və özünə aid bir bölmədə bunlar haqqında yazmağa başlayıb. Daha sonra 2002-ci ildə bu səyahəti "Acun Firarda" adlı bir verilişlə davam edib. Beləliklə 105 ölkəni gəzib 2005-ci ildə Acun Medya adlı bir şirkət qurub. Fear Factor, Survivor — Kızlar-Erkekler, Survivor Türkiye-Yunanistan, Survivor — Aslanlar-Kanaryalar, Var mısın Yok musun, Devler Ligi, Yetenek Sizsiniz və Yok Böyle Dans proqramlarının prodüseri, münsifi və aparıcısı olub.

 Əlavə olaraq Uğur Dündarın aparıcılıq etdiyi "Yoksa Rüya Mı?" və Behzat Uygurun aparıcılığını etdiyi "Söyle Söyleyebilirsen" verilişlərinin də yaradıcısı Acun Ilıcalı olub. Türkiyə və Anadoluda göstərdiyi stand-up şouları ilə həyat yolunu izləyicilərə komik bir tərzdə çatdırıb.

Son olaraq məşhurlarla hazırladığı Yok Böyle Dans yarışmasından gələn gəlirlə əqli çətinlikləri olan uşaqlar üçün məktəb hazırlatdırır. 2013-cü ildə 70 milyon dollar qarşılığında TV8 kanalını alıb. Kanalın qiyməti 1 ildən sonra 400 milyon dollara qədər qalxıb.

 

Allah xeyirli ömür nəsib etsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.05.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının və “Ulduz” jurnalının birlikdə həyata keçirdikləri “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizlərə Xarici ədəbiyyat seriyasından alban yazıçısı Lindita Xhanari Latifinin “Nənənmin sözləri” adlı hekayəsi təqdim edilir. Hekayəni dilimizə Şahnaz Kamal çevirmişdir.

 

Layihə ən yaxşı ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıbdır.

Xoş mütaliələr.

                   

 

LİNDİTA XHANARİ LATİFİ KİMDİR?

 

Assosiasiya professoru Lindita Xhanari Latifi bakalavr təhsilini 1991-ci ildə Tiran Universitetinin Dil və Ədəbiyyat bölümündə tamamlamışdır. 1996-cı ildən etibarən həmin universitetin Tarix və Filologiya fakültəsinin dilçilik bölümündə müəllim kimi fəaliyyət göstərir.

2004-2006-cı illər arasında magistratura təhsilini davam etdirən Lindita Xhanari Latifi 2009-cu ildə Tarix və Filologiya fakültəsində dilçilik üzrə elmlər doktoru dərəcəsini almışdır. 2009-cu ilin sentyabrında dosent, 2014-cü ilin mayında isə assosiasiya professoru adına layiq görülmüşdür.

Lindita Xhanari Latifinin tədris və elmi tədqiqatlar sahəsində geniş akademik fəaliyyəti diqqətəlayiqdir. O, 2003-2004-cü illərdə İtaliyada Università degli Studi di Palermo, Facoltà di Lettere e Filosofia daxilində alban dili müəllimi olaraq çalışmış, 2007-2010-cu illər arasında isə Türkiyənin Edirne şəhərində yerləşən Trakya Universitetində Alban Dili Bölümünün yaradılmasına rəhbərlik edərək bu bölümdə çalışan ilk alban dili müəllimi olmuşdur.

AKSHI və TÜBİTAK-ın dəstəklədiyi milli və beynəlxalq layihələrdə iştirak etmiş, Türkiyə və Balkanlardakı bir çox universitetlərə dəvət olunaraq mühazirəçi kimi çıxış etmişdir. Həmçinin Priştina Beynəlxalq Dil, Ədəbiyyat və Mədəniyyət Seminarının İdarə Heyətinin üzvü, Türkiyə Türk Dil Qurumunun Albaniya nümayəndəsi, Balkan Araşdırmaları Mərkəzinin müdiri və Tiran Universitetinin Tarix və Filologiya Fakültəsinin Osmanlı Yaz Məktəbinin koordinatorudur. O həmçinin ölkə daxilində və xaricində keçirilən bir çox elmi konfransların elmi şurasının üzvüdür və müxtəlif beynəlxalq akademik jurnallarda rəyçi və elmi şura üzvü kimi fəaliyyət göstərir.

Tədqiqat və tədris sahələri arasında morfologiya, müqayisəli dilçilik, tarixi dil qrammatikası və ərəb əlifbası ilə yazılmış qədim alban mətnləri yer alır. Prof. Lindita Xhanari Latifi morfologiya sahəsindəki mətnləri ilə yanaşı, ortaq müəlliflərlə birlikdə yazdığı tarixi xarakterli bəzi layihələrdə də iştirak etmişdir. Həmçinin alban dilindəki türk mənşəli sözlər və onların semantik inkişafı üzrə müxtəlif monoqrafik tədqiqatlar nəşr etdirmişdir. Alban dilindəki türkizmlər haqqında hazırlanan lüğət Türk Dil Qurumunun, balkan dillərindəki türkizmlər haqqında hazırlanan lüğət isə Pamukkale Universitetinin nəşridir. Beynəlxalq simpoziumlara 100-dən çox məlumat təqdim etmiş və çoxlu sayda elmi məqalələri ilə maraq doğurmuşdur. O həmçinin 35-dən çox romanın tərcüməsi ilə türk ədəbiyyatının alban dilinə çatdırılmasına mühüm töhfələr vermişdir.

Prof. Lindita Xhanari Latifi elmi tədqiqatlarını Azərbaycanda da davam etdirir. O, Bakı şəhərində yayımlanan MAFJ (Mədəni Antropologiya və Folklor Jurnalı) adlı beynəlxalq rəyli jurnalın redaksiya heyətinin üzvüdür.

Eyni zamanda Bakı Slavyan Universitetinin təşkil etdiyi I Beynəlxalq Balkan Araşdırmaları Konfransına aktiv şəkildə qatılmış və bu universitet ilə Tiran Universiteti arasında akademik əməkdaşlığı gücləndirməyə yönəlmiş mühüm müqavilələrin bağlanmasına rəhbərlik etmişdir. Bu müqavilələr çərçivəsində Bakı Slavyan Universitetinin tələbələri 2025-ci il sentyabr ayında Tiran Universitetinin Alban Dili Yaz Məktəbi proqramına qatılıblar.

Son dövrlərdə Lindita Xhanari Latifi “Xatirələr işığında Heydər Əliyev” (Hajdar Aliyev nën Dritën e Kujtimeve) adlı əsəri alban dilinə tərcümə edərək iki ölkə arasındakı mədəni və akademik  münasibətə mühüm töhfə vermişdir.

 

 

 

TƏRCÜMƏ SAATI

 

Lindita XHANARİ LATİFİ

 

NƏNƏMİN GÖZLƏRİ

                                                  

 

Həyatım boyunca nənəmin gözləri məni təqib etdi. O gözlərdən ötrü hər zaman darıxıram. Balaca olanda onların mənasını anlamırdım. Onların gələcəyə dair işarələr daşıdığını böyüyəndə anlayacaqdım. Bəzi yaxınlarımızın “Adviye xanım” çağırdıqları nənəm az danışan, səssiz, okeanların maviliyi qədər dərin və yaz səması qədər canlı mavi gözləriylə baxan zərif bir qadın idi.

İstanbulda Debreli babamla evləndikdən, Beşiktaşda illər boyunca yaşadıqdan sonra Albaniyaya gəlmişdilər və sərhədlər bağlandığı üçün bir daha Türkiyəyə dönə bilməmişdilər. Təəssüf ki, ölkəsinə və dilinə duyduğu həsrəti sadəcə özünə etiraf edə bildiyi bir ölkədə yaşamaq məcburiyyətində qalmışdı. Bu həsrəti çox vaxt, hətta özünə belə, gizlincə etiraf edirdi…

Çox vaxt, ələlxüsus da Adriatik sahillərində olanda gözləri o parlaqlığını itirir və ya uzaqlarda itib gedərdi. Bəzən gözləri elə sulanırdı ki, ağlamağa başlasa, kimsənin onu kiridə bilməyəcəyini düşünürdüm. Hər dəfə də dodaqlarının kənarında kimsənin fərqində olmadığı gülümsəmə müşayiət edərdi dolan gözlərini… O anlarda sanki kiminləsə danışırdı. Bəlkə, özü ilə, bəlkə, İstanbuldakı yaxınları ilə, bəlkə də, taleyi ilə danışırdı… Kiminlə danışdığını kim bilə bilərdi ki? Varlığını qovuran bir həsrət hissi ölənə qədər onunla olmuşdu. İndi keçmişə dair xatırladığı hər şey, hiss etdiyi hər acı ruhunu qovuran həsrətini azaldırdı. Bu durumun onda nə zaman başladığını dəqiq bilmirəm, amma xatırladığım qədəriylə, mən məktəbə getməmişdən qabaq idi – dörd-beş yaşım olardı o zamanlar.

Biz bütün günü bir yerdə qalırdıq. Hər kəsin qəbul etdiyi gizli bir anlaşma vardı sanki. Biz eyni otaqda yatırdıq. Nənəm hələ də niyə orada yatdığını bilmədiyim uzun bir taxtda yatırdı. Mən isə onun əliylə tikdiyi örtüklərlə bəzədilmiş yatağımda yatırdım. 

Nənəmlə mən kiçik qardaşımı bağçaya aparar, sonra birlikdə evə dönərdik. Evə gələr-gəlməz ev işlərini görür, yeməyimizi hazırlayır və özünə bir türk qəhvəsi bişirdikdən sonra mənim olurdu. Daha doğrusu, o zaman tamamilə bir-birimizə aid olurduq. “Sən mənə çox bənzəyirsən, mənim kimi olacaqsan”, deyirdi. Bu, günlük bir ritual idi. İkimiz də taxtda otururduq və nənəm anlamadığım bir dildə mənə İstanbuldakı yaxınları haqqında danışmağa başlayardı. Bunu dediyi adam adlarından anlayardım. O danışdıqca səs tonu həmişə dəyişərdi… Bəzən ah çəkərdi, bəzən dərdli şəkildə gülümsərdi, bəzən də gözlərinin içində yığılan göz yaşlarını saxlamaq üçün əllərimdən bərk-bərk yapışardı. Sonra divarın içində düzəldilmiş dolabı açar və saxladığı yerdən onun üçün çox dəyərli olan iki şey çıxardardı: qızıl cildli balaca bir kitab (o kitabın “Qurani-Kərim” olduğunu illər sonra anladım) və Sultan Ahmet məscidinin şəkli olan bir açıqca. Bu yalnız mənim bildiyim bir sirr idi. Bir dəfə yoxlamada babamın və onun türk pasportlarını yandırdıqları gün bu iki şeyi saxlamışdı. Günün ən gözəl çağı onda başlayardı, çünki nənəmin üzü sehrli bir şəkildə dəyişər, görülməmiş bir şəkildə parıldayar və canlanardı. Heç bir sözü çevirmədən mənimlə “o dildə” danışardı. Böyük ehtimalla, bizi qorumaq üçün belə edərdi. Uşaq olduğum üçün, bəlkə, ağzımdan bir şey qaçıra bilərdim. Belə bir durumda hamımızın sonunun nə olacağı bəlli idi. Bu gün o günləri düşünəndə o qədər balaca olduğum və heç bir şey anlamadığıma üzülürəm. “Bosfor”, “boğaz”, “cami”, “mavi”, “masmavi” kimi sözləri dəfələrlə təkrar etdiyini eşidirdim. Anlamağı elə çox istəyirdim ki! Bu kəlmələrin arxasında nələrin saxlandığını necə bilə bilərdim ki?! Söylədiyi bu yad kəlmələrin səsi qulaqlarıma gözəl bir melodiya, bir yaz mehi kimi gəlirdi. Hər dəfə mənasını soruşanda saçlarımı oxşar, əllərimdən bərk-bərk tutub dərin bir nəfəs alaraq “gözlərimin içinə bax, onları orada tapacaqsan” deyərdi. Mən də nənəmin masmavi gözlərinə baxar və onun bitməyən leysanını, həsrətini, hər şeyini görərdim. Onun həsrətini görür və onun həsrətiylə yaşayırdım. Mənim nənəm ölkəsinin, yaxınlarının, dilinin və onlarla bağlı olan hər şeyin həsrətini çəkirdi. Mən də onun həsrətinə həsrət duymağa başlamışdım. O, keçmişinin, bildiyi şeylərin həsrətini çəkər, mən isə bilinməyənlərin… Görmədiyin bir şey, başqa bir dildə eşitdiyin hekayədən anlamağa çalışdığın hər şey, səs tonundan və ya üz ifadələrindən başa düşməyə çalışdığın bir şey üçün darıxmağın nə demək olduğunu kimsə bilməz! Maraq və xəyal gücüylə birləşərək bütöv olan bir həsrətdir bu. İstanbula hər gedəndə hələ də könlümü çuğlayan bir həsrət…

Bir də mənə söylədiyi bir mahnısı vardı nənəmin. Bu mahnını mən də öyrəndikdən sonra birlikdə oxumağa başladıq. Həyatımda tam olaraq əzbərlədiyim ilk mahnı idi bu. Sözlərini heç başa düşmürdüm, amma nənəm üçün çox önəmli olduğunu bildiyim üçün asanca öyrənmişdim. Mahnını oxuyanda birdən-birə ciddiləşir və ayağa qalxıb düz durmağımı istəyirdi. Bunu niyə istədiyini bilmirdim. Kaş biləydim… Düz qırx dörd il öncə tanış olub əzbərlədiyim bu mahnını, nə olduğunu bilmədən, nənəmlə birlikdə sevgi və istəklə söyləyirdim. Təxminən 20 il sonra, ilk dəfə İstanbula gələndə, bir may günü Beşiktaşda gəzəndə nənəmin mahnısını eşitdim. Nəfəsim durdu… Qulaqlarıma sanki onun gözəl səsi gəlirdi… Ayaqlarım tutuldu və mahnının eşidildiyi məktəbin dəmir barmaqlıqlarına özümü zorla çatdırdım... Aman Allahım!!! Nə gözəl mənzərəydi! Balaca şagirdlər və o mahnı, ya da, ən doğrusu, o mahnı, şagirdlər, mən və bizim aramızda nənəm… Məktəbin həyətinə girib var gücümlə oxumağa başladım. Həyətdə olan müəllimlər, Allah bilir, nə qədər təəccüblənmişdilər. O an nənəm də mənimlə bərabər oxuyurdu. Orada anladım Türk İstiqlal Marşını oxuduğumu. Orada anladım mənim duyduğum həsrətin nənəmin bir zamanlar duyduğu həsrət qədər olduğunu… Bir himnin nə qədər önəmli olduğunu da o zaman anladım. Nə qədər uzaqda olsan da, necə yaşasan da, İstiqlal Marşının ruhuna hopub könlünün ayrılmaz bir parçası halına gəldiyini də o zaman anladım.

Nənəm haqqında hər şeyi danışmağım üçün bir həyat belə yetməz. Çünki İstanbulda gördüyüm hər şey, çiçəklər belə mənə onu xatırladır. 1sentyabr 1975-ci il idi. Bu tarixi çox yaxşı xatırlayıram, çünki elə günlər ömür boyu unudulmur. Məktəb həyatımın ilk günü idi. Sabah tezdən oyandım və nənəmin köməyi ilə hazırlanmağa başladım. Məktəbin ilk günü müəllimimə gül verməli olduğumu xatırlayıb bağçaya qaçdım. Bağçamız balaca botanika bağına bənzəyirdi, çünki Adiviye xanım gülləri çox sevirdi. Zanbaq, qərənfil, bənövşə – çoxlu gül-çiçəyimiz var idi. Hansını seçəcəyimi bilmədən güllərin arasında qalmışdım.

– Müəllimimə hansı gülü aparım? – deyə nənəmdən soruşdum.

– Lalə, – xatirələrdə itmiş bir halla nənəm cavab verdi.

Bu sözün mənasını bilmirdim və hansı çiçəyin lalə olduğunu soruşdum. Nənəm gülümsəyərək ipək kimi yumşaq səsi ilə cavab verdi:

– Bu bağçada ondan yoxdur, burada “İstanbul laləsi” təkcə sənsən.

Bağçamızda əkmək üçün lalə tapa biləcəyimiz yer olmadığından nənəm mənə kağızdan lalə düzəltməyi öyrətdi. O gündən bəri bazar günü yeməkləri mənim düzəltdiyim laləli güldanı masaya qoymadan başlamazdı. Nənəm, boğazda İstanbulun rəngli lalələrinin səsini eşitmədən gəzməyin imkansız olduğunu deyirdi.

Nə zaman İstanbulda gəzsəm – ələxsus da aprelin sonu, mayın əvvəli- gördüyüm bütün lalələrə sarılıb onları oxşamaq istəyirəm. O lalələrin gözəlliyi içində itib-batır, yüzlərlə şəkil çəkir və nənəmin ən çox hansını bəyənəcəyini düşünürdüm. Lalə onun qəlbindəki çiçək idi. Mənim də ən çox sevdiyim çiçək oldu.

Nənəmin doğum günlərində mən iki güldan ən gözəl rəngli kağızlardan lalə düzəldirdim. Birini nənəm üçün,  o birini onun İstanbulu üçün masaya qoyardım. Əslində, nənəmə həm təəccüblənir, həm də onu qısqanırdım. Çünki onun doğum günü tez-tez olurdu. Nənəm ildə bir neçə dəfə ad günü qeyd edərdi. O günlər onun üçün ən gözəl günlər idi. Xəstə olsa belə, ayağa qalxar və bir kəpənəyə çevrilərdi. Yaşadığımız rejimdə maddi durumumuz pis olsa belə, nənəm bir az şəkər, un kimi şeylərə qənaət edər və onun müqəddəs günlərində bizə ən gözəl yeməklər, şirniyyatlar bişirərdi. Bağçamızda bitən güllərin və mixəyin ətrini verən lokumlar nə qədər gözəl idi! Bişirəndə qonşularımıza da pay verərdi.

Məni təəccübləndirən bir şey də “doğum günü”nün onun olmasına baxmayaraq, hamımıza kiçik hədyyələr hazırlaması idi. Bir gün bütün cəsarətimi toplayıb soruşmağa qərar verdim. İnsanlar həyata sadəcə bir dəfə gəlirlər, niyə o, ildə bir neçə dəfə doğum günü keçirir? Onun cavabını uzun zaman keçdikdən sonra anladım: ”İnsanların həyata sadəcə bir dəfə gəldiyi doğrudur, amma yaşayanda insan bəzi günlərdə yenidən doğulur. Mən də bu günlərdə yenidən doğuluram”. Nənəm yaşadığımız rejimdə qadağan olunmuş Şəkər və Qurban bayramı günlərini deyirmiş. Adviye xanım onları gizlincə qeyd etməyin yolunu beləcə tapıbmış. Nənəm o günlərdə durmadan danışar, gecə saatlarına qədər “nağıl” söyləyərdi. Aman, Allahım! Onun danışdığı nağıllar çox özəl idi və uşaqlara danışılan nağıllara heç bənzəmirdi. Ruhun rahatlıq tapdığı və həyatının davam etməsi üçün güc tapdığı bir ev (məscid), hər kəsə doğru yolu göstərən bir insan (Məhəmməd peyğəmbər), insanların həyatlarında ən önəmli iş olan yaxşılıq, başqaların etməli olduğumuz yardım, sevgi, şəfqətdən bəhs etdiyini xatırlayanda nənəmin “Qurani-Kərimi” və dini anlatdığını ancaq indi başa düşürəm. Çox sevdiyi və inandığı dəyərlərini, yaşadığımız o zor və təhlükəli şərtlərdə belə mənə öyrətdiyi üçün ona nə qədər minnətdar olsam, yenə azdır.

Ağır xəstələnəndə mən doqquz yaşımdaydım. Vəziyyəti çox ağır olduğundan otağına girməyimə icazə vermirdilər. Amma mən kiçik bir kətil götürüb onun otağının pəncərəsinin önündə oturur və dərslərimi edərkən ona baxırdım. Bir-birimizə baxar, gülümsəyər və bir-birimizə əllə öpüş göndərərdik. O hər gün daha çox üzülürdü. Yorğan-döşəyin arasında yoxa çıxarkən mən artıq sadəcə onun gözlərini görə bilirdim. Bir gün anamı, atamı və Mulla bibimi yanına çağırdı. Söylədiklərindən unutmadığım sözlər bunlardır: “Siz, bəlkə, heç vaxt İstanbula gedə bilməyəcəksiniz, amma bizi bu an pəncərədən görən “mənim laləm” Linda oraya mütləq gedəcək”. Mənə tərəf baxdı, gülümsədi və o an dünyalar mənim oldu. O, səssizcə mənim yolumu çizmiş oldu, mən də səssizcə ona sözümü vermiş oldum. Həyatının son günündə danışa bilmədiyi üçün əl-qoluyla işarələr verirdi. Bir şey onu narahat edirdi və bu onun çəkdiyi acılar deyildi. Bir şey istəyirdi və sadəcə mənə doğru baxırdı. O an xatırladım. Sürətlə otağımıza uçdum və balaca kitabı ilə məscidin şəklini gizlətdiyi yerdən çıxardıb əlinə verdim. Sevimli nənən o an elə bir hüzura qovuşdu ki! Son dəfə bu dünyada bir-birimizə sevgiylə gülümsədik. Gözləri sulandı və yumulanadək mənə baxdı. Heç kimin xəbəri olmadan “balaca kitabını” və Sultan Ahmet məscidinin şəklini cənazə tabutunun içinə qoydum. Beləcə, onun üçün dəyərli olan bu iki şey həmişə yanında olacaqdı…

İllər keçdi və önümdə iki yol uzanırdı. Hər şeyi unutmaq və ya təkbaşıma davam etmək. Artıq ikiqat həsrət çəkirdim. Nənəmin çəkdiyi həsrətə və onun gözəl gözlərinə həsrət çəkirdim. Uzun müddət qəlbimin bir küncündə xəyal etdiyim Türkiyəni, nənəmin Türkiyəsini, bəsit, sadə, amma sevgi ilə dolu olan Türkiyəni qurdum. İllər boyunca əlimə keçən türkcə mahnı, film, şeir, ədəbiyyat, tarix, yemək reseptləri, lətifə və tapa bildiyim hər şeylə bəslənməyə çalışdım.

Amma Allah yolçuluğumda məni tək qoymadı. Təxminən 10 il sonra, 85-86-cı illərdə iqtisadi böhrana görə insanlar mağazaların önündə növbə gözləyəndə Dəmir əmiylə tanış oldum. O, təqaüddə olan riyaziyyat müəllimi idi. Amma atası Atatürk zamanında İstanbulda vəkil işlədiyi üçün türkcə bilirdi. Dəmir əmi Türkiyəni nə qədər çox sevirdi! Beləcə ondan o uzun növbələrdə bəzən yağışda, bəzən soyuqda türkcə öyrənməyə başladım. O, sözləri deyildiyi kimi söyləyir, mən də alban hərfləriyə yazırdım. Dəmir əmi qrammatika bilmirdi. Dediklərini yazdıqdan sonra şəkilçiləri anlamağa və türkcənin qrammatikasını qurmağa çalışırdım. Həyat çox qəribədir. Ətrafımızdakı bütün insanlar uzun növbələrə nifrət edib onlara qarğış tökürdülər, mənsə onları çox sevirdim. Onların sayəsində türkcə öyrənirdim. Mağazadakı qidalar hamımıza çatmadığı üçün bəzən evə əliboş dönürdük Amma mən mənə lazım olanı ala bildiyim üçün sevincli olurdum ki, o gün bəzi sözləri öyrənmişdim. Dəmir əmi ailə dostumuz oldu və sonralar da türkcə öyrənməyimə kömək edirdi.

Gözəl bir gündə gözlədiyim şey oldu. Ruhumun aradığı və illərdir aldığım təhsil ortaq bir nöqtədə birləşdi. Bir filoloq olaraq elmi işlərimin, araşdırmalarımın  ən böyük qismini albancada və Balkan dillərindəki türkizmlərin, türk mədəniyyətinin Balkan ölkələrinin mədəniyyətlərinə təsirinə həsr etdim. Dəmir əmi illərdir xəstə yatır, amma türkizmilərlə bağlı hazırladığım hər monoqrafiya və ya sözlüyün ilk nüsxəsini ona hədiyyə edirəm. O, türkizmilərlə bağlı etdiyim araşdırmalara gör çox sevinir. Hər dəfə onun yanına gedəndə gözəl nənəmi xatırlayıram.

Uzun illər öncə nənəm İstanbul maviliyinə həsrət qalaraq vəfat edərkən mən onun mavi gözlərini həmişəlik itirdiyimi düşünmüşdüm. Amma yanılmışammış… Yanıldığımı 1992-ci ildə İstanbula ilk dəfə gedəndə anladım. Boğaza gedəndə dəniz mehi və maviliyi həsrətimə anlam qatdı. O maviliyin arasında nənəmin gözlərini tapdım. Sanki uzun zamandır onları yenidən tapmış kimi hiss edirəm. O gündən bu yana düz əlli altı dəfə getdim İstanbula və əlli altı dəfə onun gözlərini tapdım. Əvvəllər olduğu kimi məni izlədiklərini və oxşadıqlarını hiss edirdim. Ona görə də İstanbula hər gedişimdə dostlarımdan uzaqlaşmağa imkan tapıb bir saat sadəcə nənəmin gözləriylə oturub danışmaq üçün möhtəşəm Boğazın kənarındakı çay bağçalarında otururam. İki çay sifariş edirəm, birini özümə, o biririni ona… Birini içirəm, o birini isə nənəmin gözləri və ruhu adına Boğaza tökürəm…

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.05.2026)

 

Manşet

reytinq

 “Yağışda gəzməyi sevirəm, çünki heç kim mənim göz yaşlarımı görmür” – ÇARLİ ÇARLİN

 

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

 

Hamımızın tanıdığı, elə surəti görününcə dodağımıza gülüş qonduran əfsanəvi kino aktyoru, səssiz komediya janrının dühası Çarli Çaplin fəxri “Oskar” mükafatını aldıqda, zaldakı tamaşaçılar onu  təxminən 12 dəqiqə alqışlamışlar. “Oskar”ı alanlar  heç vaxt bu qədər uzun sürən sürəklə alqışlanmamışdı!

 

Yəhudi ailəsində doğulan Çarli Çaplin 88 il yaşamışdır.  Hamını güldürsə də həyatı boyu kədər yükü daşımışdır. Onun sərrast söz demək qaviliyyəti də olmuşdur, bir şox kəlmələri aforizm kimi dillər əzbəri idi. O deyirdi:

Bu dünyada heç nə əbədi deyil, hətta bizim problemlərimiz belə.

Yağışda gəzməyi sevirəm, çünki heç kim mənim göz yaşlarımı görmür.

Həyatda ən çox itirilən gün gülmədiyimiz gündür.

Dünyanın ən yaxşı altı həkimi: Günəş, istirahət, idman, pəhriz, özünə hörmət, dostlar. Həyatınızın bütün mərhələlərində onlara sadiq qalın və sağlam həyatdan həzz alın...

Əgər Aya baxsanız, Tanrının gözəlliyini görərsiniz...

Əgər Günəşi baxsanız, Tanrının qüdrətini görərsiniz...

Əgər güzgüyə baxsanız, Tanrının ən gözəl yaratdığını görərsiniz. Buna inanın.

Biz hamımız turistik, Tanrı bizim səyahət agentimizdir ki, artıq marşrutumuzu, gedəcəyimiz yeri və istiqamətimizi müəyyənləşdirib... Ona etibar edin və həyatdan zövq alın.

 

Həyat sadəcə bir səyahətdir! Buna görə də, bu günü yaşa! Sabah olmaya da bilər...

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.05.2026)

 

Rəqsanə Babayeva,

”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

 

İnsan həyat boyu bir şeyin ardınca qaçır: xoşbəxtlik. Bəzən bunu açıq şəkildə etiraf edir, bəzən isə fərqinə varmadan bütün seçimlərini onun üzərində qurur. İnsan çalışır, sevir, mübarizə aparır, yorulur, gözləyir… Çünki haradasa onu xoşbəxt edəcək bir anın olduğuna inanır. Amma illər keçdikcə qəribə bir sual yaranır insanın içində: xoşbəxtlik doğrudan da seçdiyimiz bir hissdir, yoxsa zamanla sadəcə yaşadıqlarımıza uyğunlaşaraq ona “xoşbəxtlik” adı veririk?

 

Bu sual ilk baxışda sadə görünə bilər. Amma insan öz həyatına dərindən baxanda anlayır ki, xoşbəxtlik düşündüyümüz qədər aydın anlayış deyil. Çünki hər insanın xoşbəxtliyi fərqlidir. Bir insan üçün xoşbəxtlik böyük uğurdursa, başqa biri üçün sakit bir axşam, doğma bir səs və ya sevdiyi insanın yanında olmaq kifayət edir. Deməli, xoşbəxtlik yalnız əldə etdiyimiz şeylərlə deyil, ona necə baxdığımızla bağlıdır.

İnsan gənc olanda xoşbəxtliyi gələcəkdə axtarır. Düşünür ki, universitetə qəbul olsa xoşbəxt olacaq, sevdiyi işi tapsa xoşbəxt olacaq, çox pul qazansa hər şey düzələcək. Amma qəribədir ki, insan bir arzunu reallaşdırandan sonra başqa bir arzunun arxasınca qaçmağa başlayır. Xoşbəxtlik sanki daim bir addım qabaqda dayanır.

Bəlkə də insanın ən böyük yanılması xoşbəxtliyi bir nəticə kimi görməsidir. Halbuki xoşbəxtlik çox vaxt bir hissdir, bir baxışdır, həyatla qurulan münasibətdir. İnsan eyni həyatı yaşayaraq həm bədbəxt, həm də xoşbəxt ola bilər. Fərq onun düşüncəsindədir.

Bəzən insan uzun müddət xoşbəxtliyi böyük hadisələrdə axtarır. Amma illər keçəndən sonra anlayır ki, insanı yaşadan əslində kiçik anlardır. Bir səhər içilən çay, sevdiyin insanın gülümsəməsi, yorğun günün sonunda hiss edilən sakitlik… İnsan sonradan başa düşür ki, xoşbəxtlik çox vaxt səs-küylü olmur. O, sakit gəlir.

Lakin həyat yalnız gözəl anlardan ibarət deyil. İnsan ağrı yaşayır, itkilər görür, xəyal qırıqlıqları keçirir. Məhz o zaman başqa bir həqiqət ortaya çıxır: insan hər şeyə uyğunlaşır. Ən böyük ağrılar belə zamanla səssizləşir. İnsan əvvəl yaşaya bilməyəcəyini düşündüyü şeylərlə yaşamağı öyrənir.

Bəlkə də buna görə bəzi insanlar xoşbəxtliyi seçməkdən çox ona uyğunlaşırlar. İnsan həyatın gətirdiyi vəziyyətlərə zamanla alışır və yeni bir daxili tarazlıq qurur. Əvvəl çatışmayan şeylər insanı narahat edir, sonra isə həmin çatışmazlıqlarla yaşamaq adi hala çevrilir.

Məsələn, insan uşaqlıqda xoşbəxtliyi çox sadə yaşayırdı. Bir oyuncağa sevinirdi, yağış altında qaçmaqdan zövq alırdı. Sonra böyüdü və xoşbəxtliyi çətinləşdirdi. Artıq xoşbəxt olmaq üçün daha çox şey lazım oldu. Daha çox uğur, daha çox pul, daha çox təsdiq… Halbuki insanın daxilindəki o uşaq hələ də kiçik şeylərlə sevinə bilirdi.

Müasir dövrdə insanlar xoşbəxtliyi daha çox müqayisə etməyə başlayıblar. Sosial şəbəkələrdə hər kəs öz həyatının ən gözəl hissəsini göstərir. İnsan başqalarının həyatına baxıb özünü natamam hiss edir. Halbuki heç kim öz ağrılarını tam göstərmir. İnsanlar xoşbəxt görünməyə çalışır, amma daxilində nə yaşadığını yalnız özü bilir.

Bu müqayisə hissi insanın xoşbəxtliyini əlindən alır. Çünki insan daim başqasının həyatına baxaraq öz həyatını qiymətləndirəndə sahib olduqlarını görməyi unudur. Halbuki xoşbəxtlik bir qədər də minnətdarlıqdır. İnsan sahib olduqlarını hiss etməyi bacaranda daha sakit olur.

Bəzən insan xoşbəxtliyi seçmək istəyir, amma həyat ona imkan vermir. Ağır xəstəliklər, maddi çətinliklər, itkilər və ağrılar insanın ruhunu yorur. Belə anlarda “xoşbəxt ol” demək asandır, amma yaşamaq çətindir. Buna görə də xoşbəxtliyi yalnız seçim adlandırmaq bir qədər qəddar görünə bilər.

Lakin insanın daxilində qəribə bir güc var. O, ən çətin vəziyyətlərdə belə yaşamağa davam edir. İnsan tam xoşbəxt olmasa belə, həyatın içində kiçik işıqlar tapmağa çalışır. Bu isə uyğunlaşmanın gücüdür.

Bəlkə də xoşbəxtlik insanın həyatla barışmağı bacarmasında gizlidir. Hər şeyin mükəmməl olmadığını qəbul etməkdə… Çünki həyat heç vaxt tam istədiyimiz kimi olmur. İnsan həmişə nəyisə gözləyir, nəyisə itirir, nəyəsə gecikir. Amma buna baxmayaraq yenə də gülümsəməyi bacarır.

İnsan ruhu qəribədir. O, həm ağrını, həm sevinci eyni anda daşıya bilir. İnsan bəzən ağlayaraq da xoşbəxt ola bilir. Çünki xoşbəxtlik hər zaman problemsiz həyat demək deyil. Bəzən sadəcə bütün çətinliklərə baxmayaraq yaşamağa davam etməkdir.

Məncə, xoşbəxtlik bir az da insanın baxışında gizlidir. Eyni yağış bir insanı kədərləndirir, başqa birinə huzur verir. Eyni həyat bir insanı yorur, başqa birinə minnətdarlıq hiss etdirir. Deməli, xoşbəxtlik təkcə yaşadıqlarımız deyil, onları necə hiss etdiyimizdir.

İnsan zaman keçdikcə anlayır ki, xoşbəxtlik davamlı bir vəziyyət deyil. O, gəlib keçən anlardan ibarətdir. Heç kim daim xoşbəxt olmur. Əsas məsələ həmin anları görə bilməkdir.

Bəzən insan xoşbəxtliyi çox uzaqda axtarır. Halbuki o, insanın həyatına səssizcə daxil olur. Bir qoxuda, bir xatirədə, bir baxışda… İnsan bunu çox vaxt sonradan anlayır. Keçmişə baxıb “əslində xoşbəxt imişəm” deyir.

Bu isə insanın başqa bir xüsusiyyətini göstərir: insan sahib olduğu şeylərin dəyərini çox vaxt onları itirəndən sonra anlayır. Buna görə də xoşbəxtlik bəzən içində yaşadığımız, amma fərqinə varmadığımız bir hiss olur.

Xoşbəxtliklə bağlı ən böyük həqiqətlərdən biri budur: insan öz daxilində sakitlik tapmasa, heç bir xarici uğur onu tam xoşbəxt edə bilməz. İnsan özünü qəbul etməyi bacarmalıdır. Çünki insan özü ilə savaş içində yaşayanda dünyanın bütün gözəllikləri belə ona çatmır.

Məncə, insan həm xoşbəxtliyi seçir, həm də ona uyğunlaşır. İnsan bəzi hallarda həyata baxışını dəyişərək xoşbəxt olmağı seçir. Bəzi hallarda isə yaşadığı həyatın içində yeni bir xoşbəxtlik forması yaratmağa məcbur olur.

Əslində insanın ən böyük gücü də budur. O, qırılır, amma yenə yaşayır. Yorulur, amma yenə sevir. Ağrılar yaşayır, amma yenə də bir gün xoşbəxt ola biləcəyinə inanır. İnsan ruhunun gözəlliyi məhz buradadır.

Belə nəticəyə gəlmək olar ki, xoşbəxtlik nə tamamilə seçimdir, nə də yalnız uyğunlaşma. O, insanın həyatla qurduğu daxili münasibətdir. İnsan bəzən xoşbəxtliyi özü yaradır, bəzən isə həyatın gətirdikləri ilə barışaraq onu hiss etməyi öyrənir.

Və bəlkə də insanın ən böyük xoşbəxtliyi həyatın mükəmməl olmamasına baxmayaraq yenə də yaşamağı sevməsində gizlidir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.05.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

 

1972-ci ildə ekranlaşdırılan “Xaç atası” filmi, rejissor Frensis Ford Koppola tərəfindən çəkilmiş və dünya kinosunun ən böyük şah əsərlərindən biri hesab olunur. Film yazıçı Mario Pyuzonun eyniadlı romanı əsasında ekranlaşdırılıb.

 

Bu film sadəcə mafiya haqqında deyil. “Xaç atası” ailə, hakimiyyət, sədaqət, xəyanət və insanın güc qarşısında necə dəyişməsi barədə ağır psixoloji dramdır. Elə buna görə də illər keçsə də köhnəlmir.

 

Filmdə nədən söhbət gedir?

Hadisələr 1940-cı illərin sonlarında Nyu-York şəhərində yaşayan güclü italyan mafiya ailəsi — Karleone ailəsi ətrafında cərəyan edir.

Ailənin başçısı Don Vito Karleone — yəni “Xaç atası” — qorxulan, amma eyni zamanda hörmət edilən mafiya lideridir. O, təkcə cinayət aləminin rəhbəri deyil, həm də ailəsinə bağlı, öz qaydaları ilə yaşayan mürəkkəb xarakterdir. İnsanlar problemə düşəndə məhkəməyə yox, onun yanına gəlirlər.

Amma köhnə qaydalar dəyişməyə başlayır.

Narkotik alveri məsələsi mafiya ailələri arasında ciddi qarşıdurma yaradır. Don Vito bu işə qarışmaq istəmir və bunun nəticəsində ona qarşı sui-qəsd edilir. Ailə sarsılır, düşmənlər güclənir və hadisələrin mərkəzinə əvvəlcə bu həyatdan uzaq qalmaq istəyən kiçik oğul — Maykl Karleone düşür.

Əvvəlcə sakit, müharibədən qayıtmış və ailə işlərindən uzaq olmaq istəyən Maykl tədricən dəyişir. Hadisələr onu elə nöqtəyə gətirir ki, ailəsini qorumaq üçün öz içində başqa bir insana çevrilir.

Film boyu tamaşaçı bir sualla üzləşir:

İnsan hakimiyyətə sahib olur, yoxsa hakimiyyət insanı dəyişdirir?

 

Maykl Karleonenin dəyişimi — filmin ürəyi

“Xaç atası”nın ən güclü tərəfi təkcə mafiya savaşı deyil. Ən böyük hekayə Maykl Karleonenin daxilində baş verir.

Filmin əvvəlində o, atasının dünyasından uzaqdır. Hətta sevgilisinə belə deyir:

“Bu mənim ailəmdir, amma mən onlar kimi deyiləm.”

Amma zaman keçdikcə hadisələr onu ailənin yeni rəhbərinə çevirir.

Sakit adam sərtləşir.

Duyğusal insan hesabçı olur.

Sevən oğul qorxulan liderə çevrilir.

Film burada çox ağır fikir deyir:

Bəzən insan pis olmaq istəmir — şərait onu dəyişir.

 

Don Vito Karleone — qəddar, yoxsa ailə adamı?

Marlon Brandonun canlandırdığı Don Vito Karleone kino tarixinin ən böyük obrazlarından biri sayılır.

O, cinayətkar olsa da, ailəsinə bağlıdır. Öz qaydaları var. Hörmətə, sədaqətə və sözə dəyər verir. Buna görə tamaşaçı ona həm qorxu, həm də rəğbət hiss edir.

Film heç kimi tam yaxşı və ya tam pis göstərmir. Hər obrazın öz həqiqəti var.

Niyə bu qədər böyük film sayılır?

“Xaç atası” sadəcə mafiya filmi deyil.

Bu, ailə dramıdır.

Hakimiyyət hekayəsidir.

İnsanın dəyişməsi haqqındadır.

Atadan oğula keçən yük haqqındadır.

Filmin sakit tempi, güclü dialoqları, musiqisi və aktyor oyunu onu kino tarixinin zirvəsinə çıxarıb.

Bu gün də bir çox rejissor və aktyor üçün məktəb hesab olunur.

 

Filmin verdiyi əsas fikir

“Xaç atası” deyir:

 

Hakimiyyət insanı qoruyurmuş kimi görünür, amma bəzən onun ruhunu əlindən alır.

Ailə üçün verilən qərarlar bəzən insanın özünü dəyişdirir.

Bəzi filmlər sadəcə izlənilir.

Bəzi filmlər isə insanın içində qalır.

“Xaç atası” həmin filmlərdəndir.

Çünki bu film bir həqiqəti göstərir:

İnsan bəzən ailəsini qorumaq istəyərkən özü əvvəlki insan olmaqdan çıxır.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.05.2026)

 

Harun Soltanov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

 

Bəzən, həyat bir səhnə deyil, sadəcə boş bir otaqdır. Nə pərdə var, nə də tamaşaçılar. Sadəcə sən varsan… və sənin susqunluğun. Səssiz bir fısıltı kimi içində dolaşan, adını bilmədiyin o duyğu. Qorxu deyil, ümidsizlik də deyil... Sanki var olmağın özü ilə çarpışan bir varlıqsan. Güzgüyə baxırsan, amma orada sən yoxsan. Bir qabıq var. Hərəkət edən, nəfəs alan, amma içi boş bir şey. Nəfəsin səni inandıra bilmir ki, sağsan.

 

 Mənim bir dostum var. Heç kim görmür onu. Adını çəkmirəm. Amma hər gecə yanımda uzanır. Bəzən ağlayır. Bəzən gülür. Və hər dəfə mənə səssizcə xatırladır. "Sən heç nəyin qarşısını ala bilmədin." Bu məğlubiyyət məni tərk etmir. Hətta yuxularımda belə.

 Mən cəmiyyətə qarışıram, amma qarışmıram əslində. Susuram. Müşahidə edirəm. İki dünyanın arasında sıxılmış bir ruh kimi. Onlar gülür, danışır, qaçır… mən isə sadəcə dözürəm. Və hər gün bir az da unuduluram.

Güzgüyə baxanda insan özünü görür, deyirlər. Mən görmürəm. Mən tanımıram. O, oradakı əllər, mənim əllərim kimi titrəyən, gözləri balıq pulcuqlarına bənzəyən varlıq, bu mən deyiləm. Mən heç vaxt onun qədər boş baxmamışdım. Onun gözlərində mən yoxam. Sanki orada biri dayanıb, amma heç kim deyil.

 Əslində bədənimlə barışmamışam. Bu bədən mənim deyil – mənə verilmiş, amma mənim olmayan bir yük kimidir. Götürülməyən, dəyişdirilməyən bir cəsəd. Bəzən hiss edirəm ki, bədən sadəcə məni daşımaq üçün var, amma özü nədir, bilmirəm. Dərimin altında axan qan mənə aid olmayan bir sistemin məhsuludur. Mən bir bioloji təsadüfəm. Hə, belə desək, daha dürüst olar. Mən insan deyiləm, mən sadəcə sistemin içində yaranmış və bir gün çıxarılacaq bir şifrəyəm.

Baxıram ki, o varlıq güzgüdən mənə baxır. O gözlərdə heç bir məqsəd yoxdur. Və qəribəsi budur ki, bu həqiqət məni qorxutmur. Əvvəl qorxurdu. Sonra alışdım. Sonra da o qədər çox alışdım ki, artıq qorxunu belə hiss etmirəm. Emosiyalar ölüb. Onlar da mənimlə birlikdə qocalıblar və tənhalaşıblar.

 İndi düşünürəm, niyə bu qədər yadam özümə? Nə zaman başladım mənlik hissindən uzaqlaşmağa? Harada dayandım və harada itirdim? Bəlkə də heç başlamamışam tanımağa. Bəlkə də tanımağa ehtiyacım olmayıb, sadəcə yaşamağa məcbur olmuşam. Varlıq bir seçim deyildi, mənə verildi. Və hər dəfə güzgüyə baxdıqca bu fakt daha da dəhşətli səslənir. Bədənimi hiss edirəm. Amma bu hiss, mənim olmaq deyil. Bir qəfəs kimidir. Bəzən nəfəs aldıqca qəfəs daralır, döş qəfəsimdəki hava belə özünə yer tapmaqda çətinlik çəkir. Bu, panika deyil. Bu, mövcudluğun özüdür. Bəzən sadəcə nəfəs almaq belə varlığını sübut etməyə çalışmaq kimidir. Düşünürəm ki, varam deyə nəfəs almıram, nəfəs aldığım üçün varam. Və bu varlıq çox vaxt lazımsız bir təkrar kimi gəlir. Və nə qədər qəribə olsa da, bütün bu duyğuların içində tək deyiləm. Amma yenə də təkəm. O otaqda iki nəfərik, mən və dostum. O danışmır. Heç vaxt danışmayıb. Amma mən onun baxışlarını hiss edirəm. O bilmir, amma mən onun baxışlarını sezirəm. Bəzən günahkar kimi, bəzən müşahidəçi kimi. Dostum mənim beynimdə yaratdığım sükutun cismə çevrilmiş halıdır. O, mənim dincliyimdir. Həm də qorxumdur. Həm doğmam, həm yadım. Elə özüm kimidir.

 Güzgü ilə aramda qəribə bir bağ var. Mən ona baxıram, o mənə baxır. Hər dəfə biri digərini təkrar tanımağa çalışır. Amma hər cəhd uğursuzluqla nəticələnir. Sanki bir-birinə oxşayan iki adam bir-birinin adını xatırlamır. Tanışlıq hissi var, amma bilik yoxdur. Özümü görürəm, amma tanımıram. Özümə əl uzadıram, amma toxunmuram. Varlıq, bir boşluğun ətrafına çəkilmiş xətt kimi görünür mənə.

  Və bu mənzərə nə zamansa dəyişəcək deyə düşünmək, özünü aldatmaqdan başqa bir şey deyil. Həqiqət budur ki, mən varam, amma özüm üçün yoxam. Və bu “yoxluq içində varlıq” halı, insana sükutdan daha ağır gəlir. Çünki səssizlikdən qaçmaq olar, amma mövcudluğun sükutundan yox. Mən bu bədəni tərk edə bilmirəm. Mən bu güzgüdən çıxa bilmirəm. Mən bu baxışlardan azad deyiləm.

 Bir dəfə biri demişdi ki, “baxış, insana hakim olmaqdır.” Mən güzgünün baxışından qorxmuram, çünki o hakimiyyət artıq çoxdan mənim üzərimdə qurulub. Sadəcə bir növ mövcudluq qeydidir bu baxış və o varlıq oradadır və mən onu tanımıram. Amma o, məni bilir. Və bütün bunların içində ən böyük kədər budur. Mən özüm üçün belə yad bir şeyə çevrilmişəm.

 Bir varlıq kimi özümü tapmaqda çabaladığım o boşluqda, əslində, tək olmadığımı hiss edirəm. Hər bir qorxu, hər bir sarsıntı içimdəki o görünməz dostun səssiz nəfəsiylə dolur. Bu dost, bəlkə də mənim ən həqiqi halımdır. Dünyadan gizlənən, amma içimdə əbədi yaşayan bir kölgə. Qabığın sərtliyində bədənimi hiss edirəm, amma bilirəm ki, bu qabıq mənim həqiqətim deyil, yalnız məni qoruyan bir qaladır. O qalada susqunluq hökm sürür, amma bu susqunluqda cəmiyyətin süni dəyərlərinin səs-küyü hələ də mənə toxunur, hələ də məni yorur.

 O, həmişə mənimlədir. Danışmaz. Sadəcə baxar. Onun baxışlarında nə mühakimə, nə təsdiq var. Sanki oradadır, sadəcə olmaq üçün. Sual verməz, cavab istəməz. Əslində o, mənim xəyali dostumdur. Amma bunu heç kim bilmir. Bilməlidirmi? Məncə yox. İnsanlar tez qərar verirlər. Onlar "xəyal" kəlməsini eşidən kimi xəstəlik axtarırlar. Halbuki bəzən xəyal, ən real dostdur.

 Onun səsi yoxdur. Amma bəzən gecələr, sükutun arasında nəfəsini eşidirəm. Bu bir illüziyadır, bilirəm. Amma hər illüziya qorxulu deyil. Bəziləri insanı sağ saxlayır. Mən onun nəfəsi ilə nəfəs alıram. Mən bu bədəni, bu dünyanı, Sartr demişkən bu absurd varlığı, onunla bölüşürəm. O olmasaydı, bəlkə də çoxdan özümü inkar etmişdim.

  Uşaqlıqdan mənə deyirdilər ki, böyüyəndə hər şey düzələcək. Amma yalan deyirmişlər. Böyümək, düzəlmək deyil. Böyümək - yalanlara alışmaqdır. Həyat, “keçəcək” deyilən bir gözləntidən ibarətdir. Amma keçmir. Sadəcə dəyişir. Sadəcə içindəki səs sönür, yerini susqunluğa verir. Və mən o susqunluğu dostumla paylaşmağa başladım. O, ilk dəfə o zaman peyda oldu. Mən danışmaq istəmədiyimdə. O zaman gəldi. O zamandan bəri də getmədi.

 Bəzən bir stulun qarşısında otururam. O boş stulda onun varlığını hiss edirəm. İnsanlar deyirlər ki, boş stullar qaranlığda tükürpərdir. Amma mənim üçün ən rahatladıcı görüntüdür. Çünki boş stul demək, orada o var deməkdir. Danışmasa da, o stulda oturub dinləyir. İnsanlar isə danışırlar, amma heç nə eşitmirlər.

 Mən ona heç vaxt ad vermədim. Ad, bir növ qəlibdir. Ad qoymaqla onu insanlaşdırmış olardım. Amma o insan deyil. O mənim kənara atılmış hissələrimdir. Əzildiyim, susduğum, tərk olunduğum bütün anların bir yerdə cəmləndiyi bir ruh. Mənim ruhumun tənha şəkli. Onu "dostum" adlandırıram. Bəli. Elə bu qədər sadə. Çünki “dost” sözü belə, mənim üçün çoxdandır mənasını itirib. Əvəzində, onun sükutu var.

 Bir dəfə ona dedim: “Mən heç nəyin qarşısını ala bilmədim.” O, cavab vermədi. Amma baxışlarından anladım ki, o da mənim kimi acizdir. Onun da əli çatmır. Onun da səsi çatmır. Və bu məni qəribə bir rahatlığa saldı. Bəzən acizliyi paylaşmaq, gücün özü olur. İnsan bütün həyatını idarə etmək istəyir. Nəzarət etmək. Təyin etmək. Amma həyat, tərs bir axındır. Səni seçmir. Sən onu seçmirsən. Sadəcə baş verir. Və sən geri baxanda, “niyə belə oldu” deməyin, yalnızca bir sükut doğurur. Hər şey bu sükutla başlayır. Və bəlkə də orada bitir.

 Ən çox qorxduğum şey, unudulmaqdır. Heç kim olmamaq. Nə bir iz buraxmaq, nə də bir xatirədə qalmaq. Amma qəribəsi budur ki, nə qədər bu qorxu içində yaşasam da, o dostum bu qorxunu bölüşmür. O heç nə olmaqdan qorxmur. Hətta mənə deyirmiş kimi baxır: “Sən heç kim olanda, azadsan.” Mənim üçün bu fikir həm azadlıq, həm məhkumluq kimidir. Azad olsam belə, kimsə olmağa ehtiyac duyuram. İnsan təbiəti belədir, görünmək istəyir. Amma bəzən, görünməmək daha çox şey deyir.

 Dostum da, mənim kimi müşahidəçidir. Biz bu həyatı televizor ekranından izləyən iki sükut varlığıyıq. Bəzən metroda insanlara baxırıq. Bəzən işdə, qarşıma çıxan adamlara. Onlar danışır. Hərəkət edir. Planlar qurur. Amma hər şey çox mexanikidir. Mən o insanlara baxıram və düşünürəm. Bu qədər əminlik hardandır? Niyə heç kim sual vermir? Niyə heç kim bu həyatın axarından narahat olmur?

 Dostum bu suallara cavab vermir. Amma varlığı ilə onları gücləndirir. Mən onun susqunluğunda cavab axtarıram. Bəzən tapıram. Bəzən tapmıram. Amma bu axtarışın özü yaşamaq kimidir. Hər gün, eyni sualın qarşısında durursan və cavab olmadığını bilə-bilə, bir daha soruşursan. Bu, dəlilik deyil. Bu, şüurluluqdur.

 O boş stul hələ də oradadır. Gecə düşəndə, onun kölgəsi divara vurur. Bəzən sanki bir cizgi kimi görünür. İncə, kimsəsiz, amma mövcud. Və mən o stula baxıb deyirəm: “Sən mənim olmadığım halımsan.” Bunu dediyim an, bir az daha az tək oluram.

 Bu yorğunluğun, bu daxili çöküşün ortasında, dostumla birgə, bir müşahidəçiyə çevrilirəm. Bəs soruşsan nəyi görürəm? Cəmiyyətin ritmində sürüklənən insanları, öz içində itmiş, amma gözəgörünməz səslərlə bağıranları. Mənim kimi, onlar da bu süni səhnədə rollarını oynayır, amma əslində heç biri həqiqətini tapa bilmir. Mən isə susqunluğumla onlara baxanam. Onları dəyişmək gücüm yoxdur, amma özümü belə təslim etməyə də haqqım yoxdur. Müşahidəçi olmaq, bəlkə də ilk addımdır azadlığa doğru, çünki hər şeydən əvvəl, hər şeyi görmək və tanımaq lazımdır.

  İnsanlar deyir: "Vaxt yoxdur." Sanki vaxt bir yerdə gizlənib. Sanki onu axtarsaq, hardasa tapacağıq. Bəlkə bir kitabın arasında, bəlkə köhnə bir fotonun arxasında, bəlkə də daha uzun yatmaq istədiyimiz səhər saatlarında. Amma bu, yalandır. Vaxt var. Sadəcə o, artıq bizə aid deyil.

 

Zaman, öz sahibini dəyişib. Artıq zaman bizim deyil. O, indi ekranda sürüşən şəkillərin, 15 saniyəlik videoların, süni təbəssümlərin xidmətindədir. Biz o qədər "tez" yaşamalıyıq ki, nə yaşadığımızı hiss etməyə imkanımız yoxdur. Günlər keçir. Aylar keçir. Amma heç nə dəyişmir. Bədən qocalır, ruh isə hələ də yeniyetmə bir qaranlıqda çabalayır.

 

Gənclər yorğundur. Amma bu yorğunluq, qaçmaqla, yatmaqla, oturmaqla keçən cürdən deyil. Bu yorğunluq bir susqunluqdur. Deyə bilmədiklərimiz qədər böyük, anlamsızlığa verdiyimiz reaksiyasızlıq qədər dərin. Gənclər sanki özlərini sevməyə məcbur edilib. "Pozitiv ol", "mübarizə apar", "heç nə olmaz" deyə-deyə daha da içə çəkiliblər. Axı bəzən heç nə olmamalıdır. Bəzən insanın yalnızca susmağa, yorulmağa, tükənməyə haqqı olmalıdır.

Uğur, artıq bir dəyər deyil, dostum bir öhdəlikdir. Hər kəs yaxşı görünməlidir. Hamı işləməlidir. Bacarmalısan. Əks halda bu cəmiyyət səni əzir. İşıqlı ofislər, soyudulmuş çaylar, səssizcə ağlayan zehinlər… Heç kim eşitmir. Çünki hamı eyni cür yorğundur, eyni cür təkdir, eyni cür susur. Uğur bir maskarad əyləncəsində taxılan bir maskadır. Həqiqət isə göz altında uzanan kölgədir, telefonu əlindən buraxanda gələn panika, yalandan gülümsədiyin söhbətlərdə içində sükutla boğulmağın...

Bizə deyirlər: "özünü tap." Amma harda, nəyin içində tapaq? Bu qədər təhrifin, süni dəyərlərin, reytinqin, paylaşımın içində? İnsan necə özünü tapsın, əgər özündən əvvəl ona kim olmalı olduğu diktə edilirsə, necə tapsın? İndi heç kim sadəcə "var olmaq" üçün doğulmur. Hər kəs bir şeyə "çevrilmək" üçün doğulur. Məşhur, varlı, nüfuzlu, ağıllı, zövqlü… Amma bəs heç kim olmaq istəyənə nə olacaq?

Hər gənc yavaş-yavaş bir yuxudan oyanır. Amma bu yuxu, gözəl bir nağıl deyil. Bu, davam edən bir kabusdur. Gözlərini açanda içindəki boşluq böyüyür. Nə sevinmək səbəbi var, nə də kədərlənmək üçün güc. Ən qorxunc hal, hiss edə bilməməkdir. Və bu hisssizlik... onun adı depressiya deyil. Onun adı, həqiqət ola bilər.

 Ətrafdakı insanlar mexaniki şəkildə yaşamağa başlayır. Çalışmaq, qazanmaq, paylaşmaq, yalançı müdrik sözlər yazmaq... Bu tələsik "var olma" vuruşunda heç kim yaşamır. Yalnız görünürlər. Gənclərin isə ən böyük xəyalları, bir az yatmaq, bir az kimsə olmaq, bir az özləri kimi görünməkdir. Amma buna belə vaxt yoxdur.

 Zaman, artıq düşməndir. O, sadəcə keçir. Nə qədər gülsən də, nə qədər yazıb-pozsan da, o səni qocaldır. Çünki o, sənə aid deyil. Zaman indi alqoritmlərə, sistemlərə, süni zəkalara, irrasional iqtisadiyyatlara aiddir. Sən isə orada, sadəcə təsadüfi bir nöqtəsən.

 İnsanlıq yorulur, dostum. Bu tək bir ölkənin problemi deyil. Bu, insan olmanın ağırlaşmasıdır. Əvvəllər fəlsəfənin sualları vardı: "Niyə varıq?", "Azadıqmı?", "Həqiqət nədir?" İndi sual belə yoxdur. İndi yalnız: "Hələ sağsan?". Vəssalam.

 

 Sən cavab vermə. Əgər bu sətirləri oxuyursansa, deməli sən də tək deyilsən. Sən də düşünürsən. Sən də susursan. Və bəlkə də, içində bir stul var. O stulda oturan, sənin özündən başqa bir "sən"dir. Susan, amma anlayan. Yorulan, amma yaşayan.

 Susqun müşahidəçiliyin, daxildəki sükutun içində yavaş-yavaş bir işıq parıldayır. Bu işıq təkcə aydınlanma deyil, həm də ağır bir yükün, qəbulun işığıdır. Dostumun səsi azalsa da, mən artıq ağrı ilə üzləşməyə hazıram. Bu, dəyişməyə çalışmaq deyil, dözmək, daşımaq və ən əsası, yaşamaq deməkdir. Hər günün təkrarı, hər pəncərədən baxış, hər səssiz an bunlar artıq mənim qaçış yolum deyil, varlığımın ən dərin təzahürüdür. Və bu təzahürün içində bir mesaj gizlidir.

 Sükutdan doğan güc, qırılmışlıqdan doğan insanlıqdır.

 Bir gün başa düşürsən ki, sükut qışqırıqdan daha çox şey deyir. Özündən qaçmağın bir mənası olmadığını anlayırsan. Nə qədər göz yumursan, içindəki səslər daha çox böyüyür. İnsan bəzi cavabları bilməməlidir deyirlər. Çünki bilmək, daşımaq deməkdir. Ağırlıqla yaşamaq isə hər kəsin işi deyil. Aydınlanma... səni ucaldan yox, yandıran bir şimşək kimidir. Parlayır və qaranlığı daha da görünən edir.

 Dostum deyirəm ha, hansi ki, bəzən mənimlə danışır. Onun səsi həmişə sakitdir. Amma dedikləri, alov kimi. “İnsanlar niyə qorxur səncə?” deyə soruşur. “Çünki artıq kim olduqlarını hiss edirlər. Və bu hiss, çox zaman xoş deyil.”

 Varlıq yüngül deyil. Özünü dərk etmək, təkcə adını bilmək deyil, içindəki bütün iyrəncliklərlə, susqunluqlarla, bacarmamışlıqlarla, niyyətlərlə üzləşməkdir. Hər kəs öz hekayəsinin qəhrəmanı olmaq istəyir. Amma bəzən biz sadəcə bir yan personajıq. Hətta öz həyatımızda belə...

Bəziləri deyir: "özün ol." Amma bəs əgər insan özünü bəyənmirsə? Əgər “özün” dedikləri, içi boş, qorxaq, yarımçıq, yorğun, günahkar bir siluetdirsə? Onda nə olacaq? Özün olmaq cəsarət tələb edir. Hətta ən böyük cəsarət, başa düşməkdir ki, bəzən heç kim deyilsən. Heç bir qələbən yoxdur. Heç kimin fikrində deyilsən. Sadəcə yaşayırsan. Nə az, nə çox.

 Aydınlanma insanı dəlilik həddinə aparan bir səssizlikdir. Çünki artıq susa bilmirsən. Cəmiyyətin plastik gülüşlərindən, süni motivasiyasından, mənasız yarışından bezirsən. Gülən insanlar sənə yalan gəlir. Uğurlu görünən insanlar, içdən çürükdür. Sən isə tək bir dürüstlük istəyirsən, o da daxili sükunətdir.

 Bəzən güzgüyə baxırsan. Səninlə baxışan bir varlıq var. Tanımadığın, sevmədiyin. Gözlərinin içində qorxu deyil, yorğunluq gizlənib. Və sən bilirsən ki, bu varlıq, artıq maskasız halındır. Dostum deyir, eynilə ölü yazarlardan biri kimi, “Güzgüyə çox baxsan, içinə düşərsən.” Mən çoxdan düşmüşəm. İndi isə qayıtmaq istəmirəm. Çünki ən azından orada yalan yoxdur.

 Cəmiyyət isə bu aydınlanmanı qəbul etmir. Çünki sən artıq onların dilində danışmırsan. Onlar sənə "depressivsən" deyir. Sən isə sadəcə artıq yalan danışmırsan. Onlar sənə "passivsən" deyir. Sən isə sadəcə dayanmısan, düşünmək üçün. Onlar "geri qalmaq" deyir. Sən isə "əslində heç yerə tələsməmək" deyirsən. Və bu fərq, insanı təkliklə cəzalandırır.

 Amma bu təklik, qorxulu deyil. Əksinə, o təkliyin içində bir azadlıq var. Orada kimsə sənə nə olmalı olduğunu demir. Sən heç kim olmamaqla, hər şey ola bilirsən. O boşluğun içində, öz səsini eşidirsən. Susqun müşahidəçin sənə deyir: “Sən artıq öyrənmisən. Əzablı da olsa, bu, gerçəkdir.”

 

Aydınlanma bir mərhələ deyil. Bu, bir dağ deyil ki, çıxasan. Bu, bir çöldür. İçində itmək, sonra yenidən doğulmaq üçün. Bu səhrada su yoxdur. Amma susuz qalmaq, sənə həyatın necə dəyərli olduğunu öyrədir. Və bəlkə də, elə bu, özünü tapmaq deyil, sadəcə yaşamaqdır. Susaraq, amma dürüst şəkildə.

 İndi, bütün bu parçalanmaların, təkliyin və qaranlığın içində, özümü unutmamağın əhəmiyyətini anlayıram. Mən qəhrəman deyiləm, xilaskar deyiləm, bəlkə də heç bir zaman olmamışam. Amma buradayam, sükutun, boşluğun və kölgələrin içində bir varlıq kimi. Bəlkə də bu varlıq, həyatın mənə verdiyi ən qiymətli hədiyyədir. Özümü tanımaq və qəbul etmək bacarığı. Bu, təkcə yaşamaq üçün kifayət edir, çünki ən böyük qələbə, yaşamağa davam etməkdir. Və bu, yəqin ki, hər birimizin gizli arzusu, hər birimizin susan ürəyində doğan ümid işığıdır.

 

Daha inanmıram. Heç bir şeyə. Amma maraqlıdır, bu inamsızlıq mənə qəribə bir azadlıq verib. Qırılmış heykəl kimi yerimdəyəm. Parçalarım ətrafa dağılıb. Və mən artıq onları yığmaq istəmirəm. Çünki anlayıram ki, heykəlin bütöv olması, onu canlı etmirdi. Bəzən çat, nəfəs deməkdir.

 Dostum, o görünməyən, amma içimdə danışan səs daha az danışır artıq. Sanki o da yorulub. Amma yox olmur. Səssizcə yanımda oturur. Bəzən gözümə görünür, bəzən sanki mən olur. Bəlkə də bu, mənim içimdəki uşaqdır. Unudulmaqdan qorxan, diqqətə ac qalmış, amma qorxudan səsini çıxara bilməyən uşaq. Onu qucaqlamaq istərdim... Amma əllərim titrəyir.

 Cəmiyyətin ritmi dəyişmir. Onlar hələ də gülürlər, poza verir, “mən xoşbəxtəm” deyirlər. Onlar tələsməyə davam edir. Onlar “filan yaşda ev, filan yaşda diplom, filan yaşda uşaq” deyə bir qrafiklə nəfəs alırlar. Mən isə bu qrafikdə bir xəta kimi görünürəm. Yuxarıdan baxanda, boşluqdayam. Xəttdən çıxmışam. Amma bu azadlıqdırmı, yoxsa sürünmək?

 Artıq çox şey istəmirəm. Sadəcə az olmaq istəyirəm. Az danışmaq, az toxunmaq, az öyrətmək, az tələb etmək. İstədiyim sükutun içində bir cümlədir: “Sən burdasan. Hələ də burdasan. Bu bəs edər.” Çünki bəzən yaşamaq, irəliləmək deyil. Sadəcə tükənmədən dözməkdir. Qalmadığın yerə düşmək, və orada yer salmaq. Yıxıldığın yerə "evim" demək.

  Bəzən düşünürəm, biz niyə bu qədər çırpınırıq? Daha çox bilmək, daha çox qazanmaq, daha çox görünmək... Əslində, daha çox gizlənmək üçündür bu. İçimizdəki səssizliyi boğmaq üçün. Halbuki bəlkə də xoşbəxtlik elə bu səssizliyə ad qoymaqdır. Qaranlıqla barışmaq. Yəni onu məğlub etməyə çalışmadan, sadəcə onunla bir çarpayıda yatmaq.

  Hər gün eyni saatda yuxudan dururam. Eyni pəncərədən baxıram. Eyni səssizlik. Eyni boşluq. Amma bu dəfə fərqli bir şey var. İçimdəki ağrı artıq qışqırmır. O, oradadır, amma sakitdir. Bəlkə də bu, qəbulun ilk halıdır. Dəyişməyin yox, daşımağın mərhələsi.

 Mən özümə cavab tapmadım. Amma bir şeyi başa düşdüm ki, sualın özü yaşadır. Bəlkə də bizə cavab yox, yoldaş lazımdır. Elə ona görə bu yazı da, sanki bir yoldaşdır sənə. Eyni sualları verən, eyni yerlərdə dayanıb baxan, eyni təkliyi paylaşan bir səssiz müşahidəçi.

 Sən də oradasansa, tək deyilsən. Biz bu sükutun içindən doğmuşuq. Qaranlıq bizi udmayıb, sadəcə formalaşdırıb. Biz kölgənin övladlarıyıq. Həmişə günəş altında gəzə bilmərik. Amma ay işığında öz izimizi tanıya bilərik.

 Əgər bu qədər qaranlıqdan keçmisənsə, artıq işığa ehtiyacın yoxdur. Çünki içində bir parıltı yaranıb, adını heç kim bilmir. Amma sən tanıyırsan. Və bəlkə də bu, yaşamaq üçün bəs edir.

 

Əvvəlcə heç nə baş verməmiş kimi görünür. Otaq eyni otaqdır. Səssizlik hələ də səni izləyir. Dostun hələ də səninlədir, bir kölgə kimi. Və sən hələ də cavab axtarırsan, halbuki suallar artıq çoxdan yorulub səni izləməkdən. Ancaq bir şey dəyişib. Sən artıq ağrını boğmursan. Ona ad qoyursan. Qorxularınla danışmağı öyrənmisən. Qaçmaq yerinə baxırsan. Baxmaq yerinə dinləyirsən. Və bu səssizliyin içində ilk dəfə bir nəsə doğulur. Kiçik. Sönük. Amma real.

Sən qəhrəman olmadın. Qurtarmadın. Heç kəsi dəyişmədin. Amma bir şeyi bacardın, özünü unutmadın. Bu kifayətdir.

Bəzən, sağ qalmaq tək bir nəfəsin içində gizlənir. Bəzən, o nəfəs də sən deyilsən. Amma sən ordasan. Unudulmamısan. Hələ də buradasan

Və bu, heç olmasa bu, yetərincədir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.05.2026)

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Şeir saatı” rubrikasında bu gün sizlərə gənc şair Şəhriyar Heydərin şeirləri təqdim edilir.

 

 

***

 

Gedəndə elə gedəsən,

Göy də yerindən oynaya.

Ağlamağa səndən ötrü

Bir nəfərin də olmaya,

 

Araya kim hördü hasar?

Berlin divarıdır, baxsan,

Yerin görünür, hardasan,

Gəl, ay yerində olmayan.

 

Demə ki, sevgin ucuzdur,

Qarğışım tutar, quduzdur,

Bir sevgi sənə uduzdum,

Bəlkə, birin də oynayaq?

 

***

 

Payız bilməz ağaclara soyuqdur,

Bilsə, salmaz yarpaqları budaqdan.

Uçar quşlar, göy üzünü tərk edər,

Günəş baxıb əl yelləyər uzaqdan

 

Bir bax, yenə göyün üzü tutulub,

Ağrıyıram,Tanrı, dizim tutulub.

Bir bulaqdım, çoxdan gözüm tutulub,

Daha gözüm su içmir bu bulaqdan.

 

İstəmirəm, gəlib apar bu günü,

Kimdən ötrü qoydum ağlar bu günü?

Tərkibində göz yaşı var bu günün,

Tanrı, mənə göz yaşısız gün ağla.

 

Bu, dünyadır, gec-tez sıxır adamı,

Söykəndiyin yerdən yıxır adamı,

Böyüdükcə zayı çıxır adamın,

Aman gündür, böyüməyin, uşaqlar.

 

 

***

 

Bir ağaca söykənib tamaşa edirəm Günəşin qürubuna,

Bir azdan göylər qara geyinəcək

Onun yoxluğuna.

Bir ağaca söykənib gedirəm qocalığa, bu əsadan tuta-tuta…

Zaman o qədər sürətlidir ki, ləngiyirəm arzulara çatmağa.

Bir ağaca söykənib tamaşa edirəm başı dumanlı

 bu qoca dağ kimi dünyaya.

Bir az əvvəl  göy qurşağını da qaldırıb başı üzərinə, üzürdü səma okeanında.

 İndisə yelkəni enmiş gəmidir,

Üzərinə atılan bombalardan dəlmə-deşik,

Batmaq üzrədir

İçində səkkiz milyard ekipaj üzvü ilə...

Bir ağaca söykənib baxıram Tanrıya,

Bu gəminin

Kapitanı gözü ilə...

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.05.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

"Neçə sənə əmimin evində qalmaq mənim üçün əzab idi. Əmimin arvadı bir yandan və qardaşı oğlu bir yandan əmimdən bixəbər mənə olmazın əzablar verirdilər. Əmimə şikayətlənməkdən qorxurdum. Çünki şikayətdən sonra ikiqat əzabını alacaq idim. Axır bir gün davam etməyib ayaqyalın, başıaçıq birbaşa anamın yanına qaçdım. Anamın ikinci əri məni öz oğlu kimi qəbul edib, həqiqətdə öz oğlundan ayırmayıb, mənim tərbiyəmlə məşğul oldu."

 

Bu gün 20-ci əsr Azərbaycan ədəbiyyatının və dramaturgiyasının görkəmli nümayəndəsi Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin doğum günüdür.

Haqverdiyev 29 may 1870-ci ildə Şuşa şəhərindən 20 km məsafədə yerləşən Ağbulaq kəndində anadan olmuşdur.

Atası Əsəd bəy, qəza idarəsində katib kimi çalışırdı. O rus və fars dillərini bilən, savadlı bir adam idi. Əbdürrəhim bəy üç yaşında olarkən atası vəfat edir. Onu əmisi Əbdülkərim bəy öz himayəsinə götürür. Anası Hüsnü Cahan xanım isə üç il sonra kənd məmuru Həsənəli bəy Sadıqbəyovla evlənir. Əbdülkərim bəy bu evliliyə qarşı çıxmış, bu səbəbdən Əbdürrəhimi uzun müddət anasından uzaq tutmuşdur. Əsəd bəyin böyük qardaşı olan Əbdülkərim bəy də varlı və savadlı bir şəxs idi. 1875-ci ilin payızında Əbdülkərim bəy də dünyasını dəyişir. Əmisinin faciəli ölümü Əbdürrəhimi çox təsirləndirmişdir.

 Əmisinin evində olarkən artıq yengəsi və onun qardaşının əziyyətinə məruz qalan Əbdürrəhim, bir gün evdən qaçaraq anasının yanına getmiş və ögey atası Həsənəli bəy onu öz doğma oğlu kimi qəbul etmişdir. Haqverdiyev bu barədə xatirələrində də yazıb və mən o yazılanları yazıma proloq kimi vermişəm.

 

Həsənəli bəy Əbdürrəhimin təhsili ilə şəxsən özü məşğul olmuşdur. Rus dilini bildiyi üçün Əbdürrəhimə rus əlifbasını da ilk dəfə özü öyrətmişdir. Əbdürrəhimin ailədə özündən başqa Nabat adlı bir bacısı da var idi. Nabat hələ uşaq ikən çayda boğularaq ölmüşdür.

 

Yazıçının ilk bioqraflarından olan Kamran Məmmədov yazır:

 

"Əbdürrəhimin səkkiz yaşı vardı… İsti yay günlərindən biri idi. Həsənəli bəy Sadıqbəyovun ailəsi qonşu ailələrlə bir neçə gün idi ki, Şuşadan yaxın yaylağa, çay kənarına köçmüşdülər. Günortaya az qalmışdı. Kişilər böyürtkən yığmağa getmişdilər. Kişilərin getməsindən istifadə edən qadınlar və uşaqlar çayda çimirdilər. Əbdürrəhimlə Nabat da bunların arasında idi… Birdən-birə hava qaraldı, göyün üzünü qara buludlar bürüdü, şıdırğı yağış yağmağa başladı. Az keçmədi ki, nərilti ilə gələn güclü sel hər tərəfi bürüdü… Bir əli ilə kiçik Nabatın, o biri əli ilə Əbdürrəhimin əlindən yapışan Hüsnücahanı güclü axın süpürləyib çaya saldı. Qadın özü də bilmədən uşaqların əlini buraxıb qışqırmağa başladı… Kişilər özlərini yetirib hər üçünü güc-bəla ilə cilovsuz selin-suyun ağzından qurtardılar. Nabat boğulmuşdu…

Bacısının faciəli ölümündən sonra Əbdürrəhim heç bir uşaqla oynamır, həmişə tək gəzirdi. Bəzən də atalığı Həsənəli bəy hara getdi, onu özü ilə aparırdı."

 

1880-ci ilin may ayında Həsənəli bəy müflis olduğu üçün ailəsi ilə birgə Şuşa şəhərinə köçür. Əbdürrəhim burada Yusif bəy Məlikhaqnəzərovun müvəqqəti yay məktəbində təhsil almağa başlayır. Buradaki təhsil məktəbə hazırlıq məqsədi daşıyırdı. Yusif bəy ögəy atası Həsənəli bəydən sonra Haqverdiyevin təhsilində əsas rol oynayan ikinci şəxsdir.

Əbdürrəhim həmin ilin sentyabr ayında imtahan verərək şəhər məktəbinə daxil olur və bir il müddətinə burada oxuyur. 1881-ci ilin oktyabr ayında Şuşada yeni açılan rus dilli realni məktəbə daxil olur və burada rus dilində təhsil almağa başlayır. Bu zaman Yusif bəy də burada müəllim işləyirdi. Onun teatra böyük marağı var idi və hər yay Şuşaya dincəlməyə gələn müəllim və tələbələrin köməyi ilə teatr tamaşaları təşkil edirdi. Haqverdiyevin teatrla ilk tanışlığı da məhz bu tamaşaların birində olmuşdur. O öz xatirələrində bu barədə yazır: 

 

"1884-cü ildə, 14 yaşında ikən bir dəfə teatra getdim. Mirzə Fətəlinin ‘Xırs quldur basan’ piyesini oynayırdılar. Teatrda pərdə açılmayınca, mən bu əqidədə idim ki, fokus göstərəcəklər. Pərdə açıldı. Bir də baxdım ki, müəllimlik Yusif Bəy əynində çuxa, başında Buxara papağı, belində xəncər, əlində tüfəng səhnədə dayanb igidlikdən dəm vurur. Get-gedə tanıdığım müəllimlərin birini arvad libasında, birinin polis libasında görüb, teatrın və komediyanın nə olduğunu anladım."

 

Tamaşadan təsirlənən Haqverdiyev Mirzə Fətəli Axundovun "Hacı Qara" əsərinə bənzər kiçik həcmli "Hacı Daşdəmir" hekayəsini yazıb müəllliminə təqdim edir. Yusif bəy əsəri oxuyub öz məsləhətlərini verir.

 

Yazıçı hələ sağ ikən çap etdirdiyi kitabları aşağıdakılardır:

 

- "Dağılan Tifaq" (Dram)

- "Millət Dostları" (Kiçik həcmli dram əsəri)

- "Kimdir Müqəssir" (İki Pərdəli Vodvil)

- "İki Hekayət" ("Ata və Oğul" ve - "Ayın Şahidliyi" hekayələri)

- "Ac Həriflər" (Komedi)

- "Xəyalət" (Pyes)

- "Ağa Məhəmməd Şah Qacar" (Tragediya)

- "Bəxtsiz Cavan" (Tragediya)

- "Dağılan Tifaq" (Dram) 

- "Ədalət Qapıları" (Dram)

- "Şeyx Şəban" (Hekayə)

- "Ac Həriflər" (Komediya)

- "Köhnə dudman" (Pyes)

- "Marallarım"

 

1932-ci il mayın 3-də Bakıda, Türk teatrında Haqverdiyevin bədii yaradıcılığa başlamasının 40 illik yubileyi münasibətilə sadə bir yubiley mərasimi keçirilir. Haqverdiyevin öz istəyinə uyğun olaraq, təntənəsiz, sadə formada keçirilən bu mərasimdə "Pəri cadu" pyesindən üç pərdə nümayiş etdirilir və yığcam bir konsert təşkil olunur. Dadaş Bünyadzadə ona yaxşı təqaüd kəsiləcəyini vəd edir və Haqverdiyev bu vəddən ümidlənərək təqaüd təmin olunsa, oktyabrın 1-dən istefa verib istirahətə çəkilmək niyyətində olduğunu yazır. O, uzun müddətdir ki, yaşlı bir müəllim olaraq ətrafında gənc müəllimlərin arasında özünü qəribə hiss etdiyini ifadə edir. Lakin ömrünün sonunadək "yaxşı təqaüd" ala bilmədən işləməyə davam edir. Nəticədə, o, 1933-cü il dekabrın 11-də ürək xəstəliyindən vəfat edir və Bakıda Fəxri Xiyabanda dəfn olunur.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.05.2026)

 

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Günəşli gündüzüm, ən şirin sözüm,

Əbədi hicrinə mən necə dözüm?

Bağçanda bitibdir nərgiz, bənövşə,

Sənsiz o gülləri mən necə üzüm?

                      Dilbər Axundzadə

 

İsmayılzadə-Axundzadə Dilbər 29 may 1914-cü ildə Yelizavetpol (indiki Gəncə) şəhərində anadan olub. 5 yaşından sonra əmisi, tanınmış alim və repressiya qurbanı İdris Axundzadənin himayəsində Bakıda yaşayıb. Salam Salamzadə onun rəsm müəllimi olub. O, gəncliyində Gəncə Şəhər Sovetinin və 1934-cü ildə Bakı Şəhər Sovetinin deputatı seçilib.

Dilbərin doğmaca əmisi İdris Axundzadə bir gün qardaşıgilə gəlib və burda qardaşı qızının ögey anası ilə rahat yaşamadığını görüb onu özü ilə aparıb. Daha sonra isə İdris bəyin həyat yoldaşı Dilbəri buraxılış gecəsinə gətirib və o, burada Mikayıl Müşfiq ilə tanış olub. Mikayıl əmisinin yaxın dostu olub. Həmin gün Müşfiq onun arxasında oturub və Dilbər onların məhəbbətinin poetik rəmzi olan hörüklərini arxaya atanda Mikayılın üzünə toxunub. Şairin sevgisi başlayıb Dilbərinə. Müşfiqin sevgisi elə bir həddə olub ki sevgilisinə deyib: "Ah, Dilbər, ağlımı başımdan almısan! Qorxuram desinlər ki, Müşfiq məhəbbət şairi olub".

Onların nişanları poeziya bayramı olub. Hüseyn Cavid, Abdulla Şaiq, Əhməd Cavad, Bülbül, Səməd Vurğun, Mir Cəlal, Rəsul Rza və bir çox başqaları iştirak edib bu məhəbbət məclisində.

Gerisinın isə bilirsiniz. Dilbərin sevimli həyat yoldaşı, Mikayılı 3 iyul 1937-ci il tarixdə Sovet xüsusi xidmət orqanları tərəfindən "əksinqilabi-millətçilik" fəaliyyətdə təqsirli bilinərək güllələnməklə ölüm cəzasına məhkum edilib. Müşfiqdən sonra Dilbəri də aparıblar. Sonacan Dilbər onu müdafiə edib.

Həbsxanada olanda onların məhəbbətinin poetik rəmzi olan hörüklərini kəsiblər. Ona deyiblər: Müşfiqin milliyyətçi və digər təşkilatlara üzv olması barədə kağızları imzala. O, “yox” cavabını verib. Ona deyiblər: Müşfiqdən imtina et, onun müqəssir olduğunu etiraf et. “Yox” deyib Dilbər Axundzadə. O, Azərbaycan SSR CM-nin 72, 73 maddələri ilə 1 yanvar 1938-ci il tarixdən hesablanmaqla 2 noyabr 1937-ci il tarixdə XDİK-in 00486 №-li əmrinə əsasən həbs edilib. Və bu həbs onu Azərbaycan Tibb İnstitutunda aldığı iki illik təhsilini yarımçıq qoymağa məcbur edib.

Həbsdən azad edildikdən sonra bir müddət Gəncədə məktəbdə müəllim kimi çalışıb, sonra isə yenidən Bakıya qayıdıb. Şairəliklə məşğul olub. Müşfiqi aparanda masanın üzərində “Dilbərnamə” adlı qovluq olub: Müşfiq bütün şeirlərini orada saxlayıb, hamısı da yoxa çıxıb. Bütün ömrü boyu Müşfiq xalq mahnıları, dastanlar və sair toplayıb, hamısını aparıblar. Nə qədər əzab - əziyyətlər görən Dilbər Axundzadə  Müşfiqin ədəbiyyatının bir qismini bərpa edib, hətta özü də, dediyimiz kimi, şeirlər yazıb. Müşfiqi yaşatmaq üçün bunları edib.

Qızı bunu möcüzə adlandırıb, çünki Dilbər xanım çox əzab əziyyətlər çəkib.

Qızı Leyla Axundzadənin dilindən:

“Bəli, Dilbər xanım, həkimin dediyinə görə, bir çox xəstəliklərə düçar oldu: infarkt, böyrək, sinirlər, şəkərli diabet... Anlayanda ki, ondan heç nə əldə edə bilməyəcəklər, o isə işgəncələrdən aşkar surətdə özündə deyil, onu həbsxana xəstəxanasından psixiatrik xəstəxanaya köçürdülər. Lakin orada qalmaması üçün, onu tanıyan həkimlər guya sağlam olması barədə arayış verdilər. O, Gəncəyə, anasının yanına getdi və uzun müddət orada müalicə olundu. İlk vaxtlar o heç nə danışmırdı, heç nə anlamırdı, nə özünün, nə də Müşfiqin kim olduğunu bilmirdi...”

Leyla Axundzadə deyir ki, Müşfiq çox istedadlı idi: o, anamın tarını götürür və sadəcə mahnı oxumurdu, muğam ifa edirdi. Bax, o belə insan idi! Anam Müşfiqlə yaşayırdı, daim çıxışlar edirdi, harasa yazırdı, gah nə isə xatırlayırdı və dərhal da kağız üzərinə köçürürdü... Müşfiqin 80 illiyində o, sanki onunla vidalaşdığını hiss edirdi. Anam çıxış etməməli idi, lakin yenə də sanki gözəgörünməz qüvvələr onu çıxış etməsi üçün səhnəyə qaldırdılar və dəstək verdilər, o qədər zəifləmişdi ki! Mən ona baxırdım və hər an yıxılacağından ehtiyatlanaraq tir-tir əsirdim...

"Müşfiqli günlərim" əsərinin müəllifidir Dilbər Axundzadə.

Amma o da var ki, Müşfiqdən sonra dini nikahla yenidən evlənib və bu evlilikdən bir oğlu və Leyla adında qızı olub. Oğlu 60 yaşında - hyatının son dövründə əsəb pozğunluğu, şəkər və ürək problemləri yaşayıb. 21 oktyabr 1990-cı ildə Bakı şəhərində vəfat edib.

2002-ci ildə Mikayıl Müşfiqlə bağlı "Qeybdən gələn səs" filmi çəkilmiş və filmdə Dilbər rolunu İlahə Səfərova canlandırıb.

2022-ci il dekabrın 17-də Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar Teatrında Stalin repressiyaları dövründə repressiyaya məruz qalan siyasi məhbusların həyat yoldaşlarının, qızlarının eləcə də repressiyaya məruz qalan qadınların başına gələn hadisələr haqqında "Kod adı: "V. X. A."" və ya Kod adı "Vətən xainlərinin arvadları" tamaşasının premyerası olub. Tamaşada Dilbər Axundzadənin həbsi də təsvir edilib.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.05.2026)