”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi
İnsanlıq tarix boyu daim inkişaf etməyə çalışıb. İlk insanın oddan istifadə etməsindən tutmuş kosmosa çıxışa qədər keçilən yol bəşəriyyətin ağlı, zəhməti və bitməyən axtarışlarının nəticəsi olmuşdur. Hər dövr insanı özündən əvvəlki dövrə baxaraq daha inkişaf etmiş hesab edib. Bu inkişafın mərkəzində isə həmişə texnologiya dayanıb. Texnologiya insan həyatını asanlaşdırıb, məsafələri qısaldıb, xəstəliklərin qarşısını alıb, dünyanı bir-birinə bağlayıb. Lakin bütün bunlarla yanaşı, insan daxilində başqa bir sual da yaranmağa başlayıb: texnologiya inkişaf etdikcə insanlıq geriləyirmi?
Bu sual ilk baxışda qəribə görünə bilər. Çünki texnologiya insan həyatını rahatlaşdırırsa, necə olur ki, insanlıq geriləyə bilər? Amma məsələyə daha dərindən baxanda görünür ki, problem texnologiyanın özündə deyil, insanın onunla münasibətindədir. Çünki insan bəzən yaratdığı texnologiyanın sahibinə çevrilmək əvəzinə, onun əsirinə çevrilir.
Müasir insan əvvəlki dövrlərdə mümkün olmayan rahatlıqlara sahibdir. Bir düymə ilə dünyanın o biri ucundakı insanla danışmaq, saniyələr içində informasiya əldə etmək, uzaq məsafələri qısa zamanda qət etmək artıq adi hala çevrilib. Amma qəribədir ki, insan rahatlaşdıqca sanki ruhən yorulmağa başlayıb. İnsanlar bir-birinə daha yaxın görünür, amma daxilən bir-birindən uzaqlaşır.
Əvvəllər insanlar axşamlar bir masa arxasında oturub söhbət edirdilər. İndi isə eyni evdə yaşayan insanlar belə bir-birinə baxmadan telefon ekranlarına baxırlar. Texnologiya ünsiyyəti artırdı, amma səmimiyyəti azaltdı. İnsanlar daha çox danışmağa başladı, lakin bir-birini daha az dinləməyə başladılar.
Sosial şəbəkələr insanlara özlərini ifadə etmək imkanı verdi. Amma eyni zamanda insanları görünməz yarışın içinə saldı. Hər kəs daha xoşbəxt görünməyə çalışır, daha gözəl həyat göstərmək istəyir. İnsan artıq yaşamaqdan çox, yaşadığını göstərməyə çalışır. Bu isə daxili boşluq yaradır.
Müasir insanın ən böyük faciələrindən biri tənhalıqdır. Halbuki tarixdə heç vaxt insanlar bir-birinə bu qədər “bağlı” görünməyib. Minlərlə izləyicisi olan insan gecə yatağa başını qoyanda özünü tənha hiss edə bilir. Çünki texnologiya əlaqə yaratdı, amma yaxınlıq yaratmağı bacarmadı.
Texnologiyanın sürətli inkişafı insanın səbrini də dəyişdirdi. Müasir insan hər şeyin tez olmasına öyrəşib. Bir neçə saniyə gec açılan səhifə belə insanı əsəbiləşdirir. Halbuki həyat texnologiya qədər sürətli deyil. İnsan münasibətləri zaman istəyir, sevgi zaman istəyir, etibar zaman istəyir. Amma insan artıq gözləməyi unutmağa başlayıb.
Ən təhlükəli dəyişikliklərdən biri də insan hisslərinin zəifləməsidir. İnsan hər gün yüzlərlə xəbərlə qarşılaşır: müharibələr, ölümlər, faciələr… Bu qədər informasiya insanı hissizləşdirir. Əvvəllər bir insanın ağrısı uzun müddət yadda qalırdı. İndi isə insanlar bir neçə saniyəlik üzülüb növbəti videoya keçir. Bu isə insanlığın ən böyük itkilərindən biridir.
Texnologiya insanın yaddaşını da dəyişib. İnsan artıq çox şeyi əzbərləmir, çünki hər məlumat telefondadır. İnsan düşünmək əvəzinə axtarmağa başlayıb. Bu rahatlıq bir tərəfdən faydalıdır, digər tərəfdən isə insan beyninin tənbəlləşməsinə səbəb olur.
Ən qəribəsi isə budur ki, texnologiya inkişaf etdikcə insan zaman tapmır. Halbuki texnologiyanın məqsədi vaxt qazandırmaq idi. İnsan daha sürətli yaşayır, amma daha az hiss edir. Günlər keçir, amma insanlar yaşadıqlarını xatırlamırlar. Çünki həyatın çox hissəsi ekran arxasında keçir.
Müasir dövrdə uşaqlar da fərqli böyüyür. Əvvəllər uşaqlar küçədə oynayır, torpağa toxunur, həyatın içində böyüyürdülər. İndi isə bir çox uşaq ekran qarşısında böyüyür. Bu isə onların həm psixoloji, həm də emosional inkişafına təsir edir. İnsan təbiətdən uzaqlaşdıqca sanki öz mahiyyətindən də uzaqlaşır.
Lakin texnologiyanı yalnız mənfi tərəfdən qiymətləndirmək də düzgün olmazdı. Çünki texnologiya milyonlarla insanın həyatını xilas edib. Tibb sahəsindəki inkişaflar insanların ömrünü uzadıb. Təhsil daha əlçatan olub. İnsanlar bilik əldə etmək üçün artıq böyük maneələrlə qarşılaşmırlar. Bir kənddə yaşayan insan belə dünyanın ən böyük universitetlərinin dərslərinə qoşula bilir.
Texnologiya insanların səsini daha uzaqlara çatdırıb. Əvvəllər eşidilməyən insanlar indi öz fikirlərini paylaşa bilir. Sosial problemlər daha görünən olub. İnsan hüquqları, ekoloji problemlər və sosial ədalətsizlik kimi mövzular daha geniş müzakirə edilir. Bu isə texnologiyanın insanlıq üçün müsbət tərəflərindən biridir.
Problem texnologiyanın özündə deyil. Problem insanın onu necə istifadə etməsindədir. Bıçaq həm çörək kəsmək, həm də insan yaralamaq üçün istifadə edilə bilər. Texnologiya da belədir. O, insanın əlində ya faydaya, ya da təhlükəyə çevrilir.
İnsanlıq geriləyirmi sualının cavabı bir qədər də insanın hansı dəyərləri qoruyub saxlamasından asılıdır. Əgər texnologiya inkişaf etdikcə insan mərhəmətini, vicdanını və sevgisini itirirsə, bu artıq geriləmədir. Çünki insanı insan edən yalnız ağlı deyil, həm də qəlbidir.
Müasir insan çox şey bilir, amma bəzən az hiss edir. İnformasiya artıb, amma hikmət azalıb. İnsanlar daha çox danışır, amma daha az anlayır. Bəlkə də texnologiyanın yaratdığı ən böyük təhlükə insanın öz daxilindən uzaqlaşmasıdır.
İnsan bəzən maşınlara bənzəməyə başlayır. Hər şey planlı, sürətli və mexaniki olur. Halbuki insan ruhu mexaniki deyil. İnsan yorulur, darıxır, sevir, ağlayır. Texnologiya bu hissləri tam əvəz edə bilmir.
Bir zamanlar insanlar məktub yazırdı. O məktubların içində həsrət, duyğu və zaman vardı. İndi isə mesajlar saniyələr içində gəlib keçir. İnsanlar daha tez əlaqə saxlayır, amma bəzən daha az hiss edirlər. Çünki sürət hisslərin dərinliyini azalda bilir.
Texnologiyanın insanlığa təsiri gələcəkdə daha da böyük olacaq. Süni intellekt, robot texnologiyaları və virtual həyat artıq insan həyatının bir hissəsinə çevrilir. Bu inkişaf insan həyatını daha rahat edə bilər. Amma eyni zamanda insanı öz duyğularından və təbiiliyindən uzaqlaşdıra da bilər.
Ən vacib məsələ balansdır. İnsan texnologiyadan istifadə etməlidir, amma ona təslim olmamalıdır. İnsan ekran qarşısında yaşamaqla yanaşı, real həyatı da hiss etməlidir. Təbiətə baxmalı, insanlara toxunmalı, gözlərə baxaraq danışmalıdır. Çünki texnologiya nə qədər inkişaf etsə də, insan ruhunun ehtiyaclarını tam əvəz edə bilmir.
Məncə, texnologiya inkişaf etdikcə insanlıq avtomatik olaraq geriləmir. İnsanlıq yalnız o zaman geriləyir ki, insan öz daxilindəki insanı itirir. Əgər insan vicdanını, mərhəmətini və sevgisini qoruyub saxlaya bilirsə, texnologiya onun düşməni yox, köməkçisi ola bilər.
Çünki problem maşınlarda deyil. Problem insanın qəlbinin hansı istiqamətə getməsindədir. İnsan texnologiyanı idarə etdiyi müddətdə inkişaf davam edəcək. Amma bir gün insan öz ruhunu texnologiyaya qurban verərsə, onda ən böyük geriləmə başlayacaq.
Texnologiya inkişaf etdikcə insanlığın geriləyib-geriləməməsi texnologiyadan yox, insanın seçimindən asılıdır. İnsan öz mənəviyyatını qorumağı bacararsa, texnologiya bəşəriyyəti daha yüksək mərhələyə apara bilər. Əks halda isə insan öz yaratdığı dünyanın içində ruhunu itirə bilər.
Və bəlkə də bu dövrdə insanın ən böyük mübarizəsi texnologiyaya qarşı deyil, öz içindəki insanı qorumaq uğrundadır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(26.05.2026)
