Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

90-cı illərin əvvəllərində çəkilən filmlərin böyük əksəriyyətində tutqun və kədərli ab-hava hakim olduğu bir vaxtda, "Şirbalanın məhəbbəti" ekranlara tamam başqa bir nəfəs — saf, səmimi və bol musiqili bir gülüş gətirdi. Hacıbaba Bağırovun bənzərsiz ifası və Oqtay Rəcəbovun unudulmaz mahnıları ilə zənginləşən bu film, Azərbaycan muzikl-komediya janrının ən uğurlu nümunələrindən biri kimi kino tariximizə yazıldı.

Çoxuşaqlı ailənin məişət dramı və Şirbalanın "çıxış yolu"

Süjet xəttinin mərkəzində uşaqlarının əlindən təngə gələn, məişət qayğılarının içində boğulan Şirbala dayanır. Yoldaşı Nazlı (Kübra Əliyeva) ilə daimi mübahisələrdən, evdəki səs-küydən və məsuliyyətdən qaçmaq üçün Şirbala özünə xilas yolu axtarır. Bu yol isə onu tamamilə fərqli bir aləmə — gənc və gözəl xanım Nazanla (Afaq Bəşirqızı) xəyali və gülünc bir "məhəbbət macərası"na aparır.

Film boyunca Şirbalanın düşdüyü gülünc vəziyyətlər, uşaqlarından gizlənmək üçün atdığı addımlar və xəyalları ilə acı reallıq arasındakı ziddiyyət tamaşaçıda həm səmimi gülüş yaradır, həm də dövrün ailə problemlərinə satirik pəncərə açır.

Korifeylərin parlaq dueti: Hacıbaba Bağırov və Kübra Əliyeva

Filmin böyük uğur qazanmasının başlıca səbəbi, şübhəsiz ki, Akademik Musiqili Teatrının ustad aktyorlarının mükəmməl ansamblıdır:

Hacıbaba Bağırov (Şirbala): Böyük sənətkar özünəməxsus plastikası, vokal imkanları və aktyor xarizması ilə Şirbala obrazını milli kinonun ən yaddaqalan personajlarından birinə çevirdi.

Kübra Əliyeva (Nazlı): Şirbalanın hökmlü, uşaqlarının qayğısına qalan, lakin ərini hər addımda izləyən həyat yoldaşı rolunda Kübra Əliyeva möhtəşəm bir ifa nümayiş etdirir. Onların Hacıbaba Bağırovla olan dialoqları və deyişmələri bu gün də xalq arasında zərb-məsəl kimi işlədilir.

Afaq Bəşirqızı (Nazan): Filmə xüsusi rəng qatan Afaq Bəşirqızı, Şirbalanın xəyallarındakı "müasir və əlçatmaz qadın" obrazını dəqiqliklə canlandırır.

 Musiqi dili və kinematoqrafik dramaturgiya

Bəstəkar Oqtay Rəcəbovun film üçün yazdığı mahnılar sadəcə fon musiqisi deyil, süjetin gedişatını idarə edən əsas dramaturji vasitədir. Aktyorların öz səsləri ilə canlı şəkildə oxuduqları mahnılar personajların daxili aləmini, arzularını və çarəsizliyini şən ritmlərlə tamaşaçıya ötürür.

Cahangir Mehdiyev isə teatr estetikasını kino dilinə uyğunlaşdıraraq dinamik və bir nəfəsə baxılan bir ekran əsəri ərsəyə gətirə bilib.

 Zamana qalib gələn milli gülüş

"Şirbalanın məhəbbəti" filmi çəkildiyi gündən bu yana öz təravətini və sevgisini itirməyən nadir ekran əsərlərindəndir. O, tamaşaçıya ən çətin anlarda bile gülməyi, həyatın ağırlığına yumorla baxmağı öyrədir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.07.2026)

Həcər Atakişiyeva,

“Yazarlar” jurnalının redaktoru və Yaradıcılıq Komissiyasının sədri, ədəbiyyatşünas-tənqidçi

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının birgə layihəsində Türk dünyası ünlülərindən dahi özbək şairi Əlişir Nəvai barədə yazını diqqətinizə çatdırırırq.

          Əlişir Nəvai XV əsr türk dünyasının ən görkəmli söz ustalarından biri olmaqla yanaşı, klassik Şərq ədəbiyyatının inkişafında mühüm rol oynamışdır. Onun “Xəmsə”si türk dilində yazılmış ilk mükəmməl “Xəmsə” nümunəsi kimi ədəbi tarixdə xüsusi yer tutur. Məqalədə Əlişir Nəvainin “Xəmsə”sinin yaranma tarixi, ideya-bədii xüsusiyyətləri və Şərq ədəbiyyatının inkişafına təsiri araşdırılır.

          XV əsr türk ədəbiyyatının ən böyük nümayəndələrindən olan Əlişir Nəvai (1441–1501) yalnız görkəmli şair deyil, həm də dövlət xadimi, mütəfəkkir və türk dilinin inkişafı uğrunda mübarizə aparan şəxsiyyət olmuşdur. Onun yaradıcılığı Şərq klassik ədəbiyyatının ənənələrinə əsaslansa da, milli xüsusiyyətləri və türk dilinin bədii imkanlarını nümayiş etdirməsi ilə seçilir. Nəvai Nizami Gəncəvinin yaratdığı “Xəmsə” ənənəsini davam etdirərək onu yeni məzmun və bədii xüsusiyyətlərlə zənginləşdirmişdir. Klassik Şərq ədəbiyyatı dünya mədəniyyətinin ən zəngin və çoxşaxəli ədəbi irslərindən biri hesab olunur. Bu ədəbiyyat əsrlər boyu formalaşaraq müxtəlif xalqların mənəvi dəyərlərini, fəlsəfi baxışlarını, estetik düşüncəsini və bədii təfəkkürünü özündə əks etdirmişdir. Şərq ədəbiyyatının inkişafında ərəb, fars və türk xalqlarının yaratdığı zəngin bədii irs mühüm rol oynamış, bu xalqlar arasında qarşılıqlı ədəbi əlaqələr yeni janrların və ədəbi məktəblərin yaranmasına zəmin hazırlamışdır. Xüsusilə orta əsrlərdə klassik poeziyanın inkişafı nəticəsində məsnəvi janrı yüksək zirvəyə çatmış, bu janrda qələmə alınan əsərlər yalnız bədii dəyərinə görə deyil, həm də fəlsəfi, etik və tərbiyəvi məzmununa görə geniş şöhrət qazanmışdır. Şərq ədəbiyyatının ən mühüm hadisələrindən biri “Xəmsə” ənənəsinin formalaşmasıdır. Bu ənənənin banisi dahi Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi hesab olunur. Nizami özünün beş möhtəşəm məsnəvisindən ibarət “Xəmsə”si ilə yalnız Azərbaycan ədəbiyyatında deyil, bütövlükdə Şərq ədəbi fikrində yeni mərhələnin əsasını qoymuşdur. Onun yaratdığı bədii sistem sonrakı əsrlərdə Xosrov Dəhləvi, Əbdürrəhman Cami, Əmir Xosrov, Əlişir Nəvai və başqa klassik sənətkarlar tərəfindən davam etdirilmiş, hər bir müəllif bu ənənəyə öz fərdi yaradıcılıq xüsusiyyətlərini əlavə etmişdir.

Beləliklə, “Xəmsə” yalnız beş poemadan ibarət ədəbi silsilə deyil, həm də Şərq mədəniyyətinin humanist və estetik dəyərlərini özündə əks etdirən mühüm ədəbi məktəbə çevrilmişdir. XV əsr Mərkəzi Asiya intibahının ən görkəmli nümayəndələrindən biri olan Əlişir Nəvai klassik türk ədəbiyyatının inkişafında əvəzsiz xidmətlər göstərmişdir. O, yalnız qüdrətli şair deyil, həm də dövlət xadimi, alim, mütəfəkkir və xeyriyyəçi kimi tanınmışdır. Əlişir Nəvai yaradıcılığının əsas xüsusiyyəti türk dilinin zəngin bədii imkanlarını nümayiş etdirmək, onu klassik ədəbiyyat dili səviyyəsinə yüksəltmək və türk xalqlarının mədəni özünüdərkini möhkəmləndirmək olmuşdur. Onun əsərləri sübut etmişdir ki, türk dili ən mürəkkəb fəlsəfi və bədii fikirləri ifadə etmək gücünə malikdir. Bu baxımdan Nəvainin fəaliyyəti yalnız ədəbi hadisə deyil, həm də mühüm mədəni və tarixi hadisə kimi qiymətləndirilir. Əlişir Nəvainin yaradıcılığında xüsusi yer tutan “Xəmsə” klassik Şərq poeziyasının ən mühüm nümunələrindən biridir. Şair 1483–1485-ci illərdə yazdığı beş məsnəvi ilə türk dilində ilk mükəmməl “Xəmsə”ni yaratmışdır. O, Nizami Gəncəvinin müəyyən etdiyi süjet və kompozisiya ənənəsini qorusa da, əsərlərinə yeni fəlsəfi düşüncələr, dövrünün ictimai problemləri, humanist ideyalar və türk mədəni mühitinə xas xüsusiyyətlər gətirmişdir. Bunun nəticəsində Nəvainin “Xəmsə”si klassik ənənənin yaradıcı şəkildə davam etdirilməsi kimi qəbul edilir. Nəvainin poemalarında insan şəxsiyyətinin mənəvi kamilliyi, elm və biliyin əhəmiyyəti, ədalətli idarəçilik, əməksevərlik, vətənpərvərlik, sədaqət, məhəbbət və xeyirxahlıq kimi ümumbəşəri ideyalar geniş şəkildə tərənnüm olunur. Bu baxımdan onun “Xəmsə”si yalnız bədii-estetik əsər deyil, həm də yüksək əxlaqi-fəlsəfi məzmun daşıyan dəyərli mənəvi irsdir. Əsərlərdə təqdim olunan obrazlar və hadisələr müxtəlif dövrlərdə oxucuların mənəvi tərbiyəsinə təsir göstərmiş, Şərq xalqlarının ədəbi və estetik düşüncəsinin formalaşmasına mühüm töhfələr vermişdir. Əlişir Nəvainin “Xəmsə”si Azərbaycan ədəbiyyatı ilə də sıx bağlıdır. Şair öz yaradıcılığında Nizami Gəncəvinin sənətkarlıq ənənələrinə böyük ehtiram göstərmiş, onun ideya və poetik prinsiplərindən yaradıcı şəkildə faydalanmışdır. Bununla yanaşı, Nəvai öz fərdi üslubunu formalaşdıraraq türk dilinin poetik imkanlarını daha da genişləndirmişdir. Bu xüsusiyyətlər onun əsərlərini klassik Şərq ədəbiyyatının ayrılmaz hissəsinə çevirmiş və sonrakı dövrlərdə bir çox şairlərin yaradıcılığına güclü təsir göstərmişdir.

Müasir dövrdə Əlişir Nəvainin irsi yalnız filoloji baxımdan deyil, həm də mədəniyyətşünaslıq, tarix, fəlsəfə və müqayisəli ədəbiyyatşünaslıq aspektlərindən geniş şəkildə araşdırılır. Qloballaşma şəraitində türk xalqlarının ortaq mədəni irsinin öyrənilməsi baxımından Nəvainin “Xəmsə”si xüsusi aktuallıq kəsb edir. Bu əsər müxtəlif xalqlar arasında mədəni əlaqələrin inkişafına, ortaq mənəvi dəyərlərin qorunmasına və klassik irsin gələcək nəsillərə çatdırılmasına xidmət edən mühüm ədəbi abidələrdən biri hesab olunur. Təqdim olunan məqalənin əsas məqsədi Əlişir Nəvainin “Xəmsə”sinin yaranma tarixini, ideya-bədii xüsusiyyətlərini, Nizami Gəncəvinin “Xəmsə” ənənəsi ilə əlaqələrini və klassik Şərq ədəbiyyatındakı yerini elmi baxımdan təhlil etməkdir. Bununla yanaşı, əsərin türk ədəbiyyatının inkişafına, Şərq bədii fikrinə və sonrakı dövrlərin ədəbi prosesinə göstərdiyi təsirin müəyyənləşdirilməsi də məqalənin əsas vəzifələrindən biridir. Əlişir Nəvai “Xəmsə”sini 1483–1485-ci illərdə yazmışdır. Əsər beş məsnəvidən ibarətdir: “Heyrətül-əbrar”, “Fərhad və Şirin”, “Leyli və Məcnun”, “Səbəyi-Səyyar” və “Səddi-İsgəndəri”. Bu əsərlər yüksək mənəvi dəyərləri, ədaləti, sevgini, insanpərvərliyi və kamil insan ideyasını təbliğ edir. Nəvai bu poemalar vasitəsilə türk dilinin zəngin bədii ifadə imkanlarını nümayiş etdirmiş və sübut etmişdir ki, bu dil klassik epik əsərlərin yaradılması üçün tam uyğundur. Nəvainin “Xəmsə”sində humanizm, ədalət, elmə hörmət, mənəvi saflıq və insan ləyaqəti əsas ideya xəttini təşkil edir. Şair qəhrəmanlarını yalnız romantik obraz kimi deyil, həm də yüksək əxlaqi keyfiyyətlərin daşıyıcısı kimi təqdim edir. Xüsusilə “Fərhad və Şirin” əsərində zəhmətkeş insanın böyüklüyü, “Leyli və Məcnun”da saf sevginin mənəvi mahiyyəti, “Səddi-İsgəndəri”ndə isə ideal hökmdar konsepsiyası diqqəti cəlb edir. Əlişir Nəvainin yaradıcılığının zirvəsini təşkil edən “Xəmsə” klassik Şərq ədəbiyyatının ən mühüm poetik abidələrindən biridir. Şair bu əsəri 1483–1485-ci illər arasında qələmə almış və bununla türk dilində yazılmış ilk mükəmməl “Xəmsə”ni yaratmışdır. Nəvai bu əsəri yazarkən Nizami Gəncəvinin əsasını qoyduğu “Xəmsə” ənənəsini davam etdirmiş, lakin onu sadəcə təkrarlamamış, öz dövrünün ictimai-siyasi şəraiti, milli-mədəni xüsusiyyətləri və humanist baxışları ilə zənginləşdirmişdir. Bu baxımdan onun “Xəmsə”si həm klassik ənənəyə bağlılığı, həm də orijinallığı ilə seçilir. Nəvainin “Xəmsə”si beş məsnəvidən – “Heyrətül-əbrar”, “Fərhad və Şirin”, “Leyli və Məcnun”, “Səbəyi-Səyyar” və “Səddi-İsgəndəri” əsərlərindən ibarətdir. Bu poemalar mövzu baxımından bir-birindən fərqlənsələr də, onların hamısını birləşdirən əsas ideya insanın mənəvi kamilliyi, ədalət, elm, mərhəmət, sevgi və cəmiyyətin mənəvi inkişafı kimi ümumbəşəri dəyərlərdir. “Heyrətül-əbrar” (“Yaxşı insanların heyrəti”) “Xəmsə”nin ilk poemasıdır və didaktik-fəlsəfi xarakter daşıyır. Əsərdə müəllif həyatın mənası, insanın mənəvi borcu, elm və biliyin əhəmiyyəti, ədalətli idarəçilik, səxavət, doğruluq, təvazökarlıq və vicdan kimi məsələlərə geniş yer verir. Nəvai müxtəlif hekayələr, rəvayətlər və hikmətli fikirlər vasitəsilə oxucunu mənəvi kamilliyə çağırır. Bu poema yalnız nəsihət xarakteri daşımır; o, həm də dövrün ictimai problemlərinə münasibət bildirən fəlsəfi əsərdir. Müəllif cəmiyyətdə mövcud olan ədalətsizlikləri tənqid edir, hökmdarların xalqa xidmət etməli olduğunu vurğulayır və insanın ən böyük sərvətinin elm, əxlaq və xeyirxahlıq olduğunu göstərir. “Fərhad və Şirin” poeması klassik Şərq ədəbiyyatının ən məşhur məhəbbət dastanlarından biridir. Nəvai Nizami Gəncəvinin eyni adlı əsərindən bəhrələnsə də, hadisələri özünəməxsus şəkildə inkişaf etdirmişdir.

Əsərin baş qəhrəmanı Fərhad əməksevər, cəsur, mərd və yüksək mənəvi keyfiyyətlərə malik insandır. O, sevgisi uğrunda böyük əzablara qatlaşır, dağları yarır, çətinliklərə sinə gərir və öz əməyi ilə ideal insan obrazını təcəssüm etdirir. Şirin isə gözəlliyin, sədaqətin və mənəvi saflığın simvoludur. Poemada sevgi yalnız iki insan arasındakı hiss deyil, həm də insanın mənəvi kamilləşməsinə aparan yol kimi təqdim edilir. Əsərdə zəhmətin ucalığı, sədaqət, əzm və fədakarlıq yüksək qiymətləndirilir. Müəllif bununla oxucuya insanın böyüklüyünün onun mənəvi keyfiyyətlərində olduğunu çatdırır. “Leyli və Məcnun” Nəvainin lirizm baxımından ən güclü əsərlərindən biridir. Əsərdə Qeys (Məcnun) və Leylinin saf məhəbbəti cəmiyyətin sərt qaydaları və ailə ənənələri ilə qarşı-qarşıya qoyulur. Məcnun yalnız aşiq deyil, həm də mənəvi kamillik axtaran bir obrazdır. Onun sevgisi maddi dünyadan uzaqlaşaraq ilahi eşq səviyyəsinə yüksəlir. Nəvai bu əsərdə insanın daxili aləmini, mənəvi iztirablarını, sədaqətini və əxlaqi saflığını yüksək poetik dillə ifadə etmişdir. Əsərdə müəllif cəmiyyətin sərt qaydalarını tənqid edir və göstərir ki, həqiqi sevgi azadlıq, sədaqət və mənəvi paklıq tələb edir. Buna görə də “Leyli və Məcnun” yalnız sevgi dastanı deyil, həm də insan ruhunun azadlığı haqqında fəlsəfi əsər kimi qiymətləndirilir. “Səbəyi-Səyyar” (“Yeddi səyyarə”) Nəvainin bədii təxəyyülünü, süjet qurmaq bacarığını və rəngarəng obrazlar yaratmaq istedadını nümayiş etdirən poemadır. Əsərin mərkəzində hökmdar Bəhram Gur dayanır. O, yeddi müxtəlif sarayda yeddi gözəldən müxtəlif məzmunlu hekayələr dinləyir. Bu hekayələrdə ədalət, sədaqət, müdriklik, səbir, insanpərvərlik, doğruluq və məsuliyyət kimi əxlaqi keyfiyyətlər tərənnüm olunur. Poemada hər bir hekayə insan həyatının müəyyən bir tərəfini əks etdirir və oxucuya əxlaqi nəticə çıxarmaq imkanı yaradır. Nəvai bu əsərdə alleqoriyadan, rəmzi obrazlardan və zəngin poetik təsvirlərdən ustalıqla istifadə etmişdir. “Səddi-İsgəndəri” “Xəmsə”nin sonuncu və ideya baxımından ən zəngin poeması hesab olunur. Əsərin baş qəhrəmanı Makedoniyalı İsgəndərdir. Lakin müəllif onu yalnız fateh kimi deyil, həm də elmə, hikmətə və ədalətə qiymət verən ideal hökmdar kimi təqdim edir. Poemada İsgəndərin müxtəlif ölkələrə səfərləri, müdrik insanlarla görüşləri və xalqın rifahı naminə gördüyü işlər təsvir olunur. Nəvai göstərir ki, əsl hökmdar güc sahibi olmaqla yanaşı, elmli, mərhəmətli və ədalətli olmalıdır. Əsərin sonunda tikilən sədd yalnız fiziki maneə deyil, həm də pislik, zülm və haqsızlıq qarşısında mənəvi sipərin rəmzi kimi təqdim edilir. Bu ideya poemanın fəlsəfi mahiyyətini daha da gücləndirir. Nəvainin “Xəmsə”sini təşkil edən bütün poemalar bir-birini tamamlayan vahid ideya sistemini təşkil edir. Müəllif müxtəlif mövzulara müraciət etsə də, əsərlərinin əsas qayəsi insanın mənəvi kamilləşməsi, ədalətli cəmiyyətin qurulması, elm və biliyin üstünlüyü, sevginin müqəddəsliyi və xeyirxahlığın təbliğidir. Poemalarda klassik Şərq poetikasına xas olan bədii təsvir vasitələri – təşbeh, istiarə, mübaliğə, simvol və alleqoriyadan geniş istifadə edilmişdir. Bununla yanaşı, Nəvai türk dilinin zəngin leksik və poetik imkanlarından ustalıqla yararlanaraq özünəməxsus bədii üslub yaratmışdır. Əlişir Nəvainin “Xəmsə”si yalnız beş poema toplusu deyil, bütöv bir mənəvi-fəlsəfi sistemdir. Burada insan, cəmiyyət, dövlət, sevgi, elm və ədalət kimi anlayışlar qarşılıqlı şəkildə təqdim edilir və yüksək bədii sənətkarlıqla ifadə olunur. Bu xüsusiyyətlərinə görə “Xəmsə” klassik Şərq ədəbiyyatının zirvə əsərlərindən biri hesab edilir və bu gün də öz elmi, bədii və mənəvi əhəmiyyətini qoruyub saxlayır. Əlişir Nəvai klassik Şərq ədəbiyyatının ən görkəmli nümayəndələrindən biri olmaqla yanaşı, türk xalqlarının ədəbi-mədəni tarixində yeni bir mərhələnin əsasını qoymuş sənətkarlardandır. Onun yaradıcılığı yalnız Çağatay türkcəsinin inkişafına xidmət etməmiş, həm də ümumilikdə Şərq poeziyasının bədii-estetik dəyərlərinin zənginləşməsinə mühüm töhfə vermişdir.

XV əsrdə yaşayıb-yaradan Nəvai ərəb və fars dillərinin üstün mövqeyə malik olduğu bir dövrdə türk dilində yüksək bədii dəyərə malik əsərlər yazaraq bu dilin klassik ədəbiyyat dili kimi imkanlarını nümayiş etdirmişdir. Bu baxımdan o, təkcə böyük şair deyil, həm də türk ədəbi dilinin inkişafına xidmət edən görkəmli mütəfəkkir kimi qiymətləndirilir. Şərq ədəbiyyatının inkişaf tarixində Nizami Gəncəvinin yaratdığı “Xəmsə” ənənəsi xüsusi yer tutur. Əlişir Nəvai bu ənənəni dərindən mənimsəmiş, ona böyük ehtiramla yanaşmış və öz yaradıcılığında yaradıcı şəkildə davam etdirmişdir. O, Nizaminin poetik prinsiplərini qorumaqla yanaşı, onları türk mədəni mühitinə uyğunlaşdırmış, əsərlərinə yeni ideya çalarları və fərdi bədii xüsusiyyətlər qazandırmışdır. Məhz buna görə də Nəvainin “Xəmsə”si klassik ənənənin uğurlu davamı olmaqla yanaşı, müstəqil bədii-estetik dəyərə malik əsər hesab edilir. Əlişir Nəvainin Şərq ədəbiyyatındakı mövqeyini müəyyənləşdirən əsas amillərdən biri onun humanist dünya görüşüdür. Şair bütün yaradıcılığı boyunca insanın mənəvi kamilliyini, ədaləti, mərhəməti, elm və biliyin üstünlüyünü, zəhmətin ucalığını və cəmiyyətin mənəvi saflaşmasını təbliğ etmişdir. Onun qəhrəmanları yalnız fərdi taleləri ilə deyil, həm də yüksək əxlaqi keyfiyyətləri ilə seçilir. Bu xüsusiyyətlər Nəvai yaradıcılığını yalnız bədii baxımdan deyil, həm də fəlsəfi və tərbiyəvi baxımdan dəyərli edir. Nəvainin əsərlərində dövlətçilik və ideal hökmdar anlayışına da geniş yer verilir. O hesab edirdi ki, dövlətin möhkəmliyi yalnız güclü hakimiyyətlə deyil, eyni zamanda ədalət, qanunun aliliyi və xalqın rifahına xidmət edən idarəçiliklə təmin oluna bilər. Xüsusilə “Səddi-İsgəndəri” poemasında hökmdarın əsas vəzifəsinin xalqa xidmət etmək, elm və mədəniyyətin inkişafını dəstəkləmək olduğu vurğulanır. Bu ideyalar Şərq siyasi-fəlsəfi fikrinin inkişafında mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir. Əlişir Nəvainin Şərq ədəbiyyatındakı mövqeyini gücləndirən mühüm amillərdən biri də onun dil sahəsindəki fəaliyyətidir. Şair türk dilinin zəngin söz ehtiyatını, poetik ifadə imkanlarını və bədii gücünü öz əsərlərində yüksək səviyyədə nümayiş etdirmişdir. O, türk dilində mürəkkəb süjetli, dərin fəlsəfi məzmunlu əsərlər yaradaraq sübut etmişdir ki, bu dil klassik Şərq poeziyasının bütün janrlarında uğurla istifadə oluna bilər. Bu baxımdan Nəvainin fəaliyyəti türk xalqlarının milli-mədəni özünüdərk prosesində mühüm rol oynamışdır.

Nəvainin yaradıcılığı yalnız Mərkəzi Asiya ilə məhdudlaşmamış, Azərbaycan, Anadolu, Krım, Volqaboyu və digər türk coğrafiyalarında da geniş yayılmışdır. Onun əsərləri müxtəlif dövrlərdə əlyazma şəklində köçürülmüş, mədrəsələrdə tədris edilmiş və klassik şairlər üçün nümunə hesab olunmuşdur. Azərbaycan ədəbiyyatında Füzuli, Qövsi Təbrizi, Saib Təbrizi və digər klassik sənətkarların yaradıcılığında Nəvai poetikasının müəyyən izləri müşahidə edilir. Eyni zamanda Osmanlı ədəbiyyatında da Nəvai yüksək sənətkar kimi qəbul edilmiş və onun əsərlərinə çoxsaylı nəzirələr yazılmışdır. Şərq ədəbiyyatında Nəvainin xidmətləri yalnız poeziya ilə məhdudlaşmır. O, ədəbiyyat nəzəriyyəsi, dilçilik, tarix və bioqrafiya sahələrində də qiymətli əsərlər yazmışdır. Xüsusilə “Mühakimətül-lüğəteyn” əsərində türk və fars dillərini müqayisə edərək türk dilinin zəngin ifadə imkanlarını elmi arqumentlərlə əsaslandırmışdır. Bu əsər türk dilçiliyi tarixində mühüm mərhələ hesab edilir və milli dil şüurunun formalaşmasına böyük təsir göstərmişdir. Əlişir Nəvai yaradıcılığının əsas xüsusiyyətlərindən biri milli və ümumbəşəri dəyərlərin vəhdətidir. O, əsərlərində öz xalqının mədəniyyətini, adət-ənənələrini və mənəvi dünyasını əks etdirməklə yanaşı, bütün bəşəriyyət üçün əhəmiyyət kəsb edən humanizm, ədalət, sülh, dostluq və mənəvi kamillik ideyalarını da ön plana çıxarmışdır. Buna görə də onun əsərləri yalnız türk xalqlarının deyil, ümumilikdə dünya ədəbiyyatının qiymətli nümunələri sırasında yer alır. Müasir dövrdə də Əlişir Nəvainin irsi öz aktuallığını qoruyur. Onun əsərləri müxtəlif dillərə tərcümə olunur, beynəlxalq elmi konfranslarda araşdırılır və universitetlərdə klassik Şərq ədəbiyyatının əsas mənbələrindən biri kimi tədris edilir. Nəvainin humanist ideyaları, dilə və milli-mədəni irsə verdiyi yüksək dəyər qloballaşma dövründə daha da əhəmiyyətli görünür. Bu irs türk xalqları arasında mədəni yaxınlaşmanın, ortaq mənəvi dəyərlərin qorunmasının və klassik ədəbi ənənələrin yaşadılmasının mühüm vasitələrindən biri kimi çıxış edir. Əlişir Nəvai Şərq ədəbiyyatının inkişafında silinməz iz qoymuş böyük sənətkar, mütəfəkkir və ədəbiyyat xadimidir. Onun “Xəmsə”si, lirik irsi və elmi əsərləri klassik Şərq mədəniyyətinin ayrılmaz tərkib hissəsi olmaqla yanaşı, türk dünyasının ortaq mənəvi sərvəti kimi bu gün də yüksək dəyərini qorumaqdadır. Nəvainin yaradıcılığı Şərq ədəbiyyatının humanist mahiyyətini, estetik zənginliyini və mədəni davamlılığını əks etdirən ən parlaq nümunələrdən biri hesab olunur. Əlişir Nəvainin “Xəmsə”si Nizami Gəncəvinin yaratdığı ənənənin uğurlu davamı olmaqla yanaşı, türk ədəbiyyatında yeni mərhələnin başlanğıcı hesab edilir. Nəvai süjetlərin bir qismini klassik mənbələrdən götürsə də, onları dövrünün ictimai-mədəni mühitinə uyğun şəkildə yenidən işləyərək orijinal əsərlər yaratmışdır. Onun “Xəmsə”si sonrakı əsrlərdə Mərkəzi Asiya, Azərbaycan, Anadolu və digər türk xalqlarının ədəbiyyatına güclü təsir göstərmişdir. Əlişir Nəvainin “Xəmsə”si yalnız klassik türk ədəbiyyatının deyil, ümumilikdə Şərq mədəniyyətinin ən qiymətli abidələrindən biridir. Bu əsər türk dilinin bədii imkanlarını nümayiş etdirməklə yanaşı, humanizm, ədalət və mənəvi kamillik kimi ümumbəşəri ideyaları təbliğ edir. Müasir dövrdə də “Xəmsə” elmi araşdırmaların əsas mövzularından biri olaraq qalır və türk xalqlarının ortaq ədəbi-mədəni irsinin mühüm hissəsi hesab edilir. Aparılan tədqiqat göstərir ki, Əlişir Nəvainin “Xəmsə”si yalnız XV əsr türk ədəbiyyatının deyil, bütövlükdə klassik Şərq ədəbiyyatının ən möhtəşəm bədii abidələrindən biridir. Bu əsər Nizami Gəncəvinin yaratdığı “Xəmsə” ənənəsinin yaradıcı şəkildə davamı olmaqla yanaşı, türk dilində yazılmış ilk kamil “Xəmsə” nümunəsi kimi xüsusi tarixi və ədəbi əhəmiyyət daşıyır. Əlişir Nəvai öz yüksək sənətkarlığı, dərin fəlsəfi düşüncəsi və zəngin poetik dili ilə sübut etmişdir ki, türk dili klassik Şərq poeziyasının ən mürəkkəb janrlarında belə yüksək bədii-estetik nümunələr yaratmaq imkanına malikdir.

Əlişir Nəvai Nizami Gəncəvinin müəyyən etdiyi bədii prinsiplərə sadiq qalmaqla yanaşı, həmin ənənəyə yeni ideya-estetik xüsusiyyətlər qazandırmışdır. Şair klassik süjetləri olduğu kimi təkrarlamamış, onları yaşadığı dövrün ictimai, siyasi və mənəvi tələblərinə uyğun şəkildə yenidən işləyərək orijinal sənət nümunələri yaratmışdır. Məhz buna görə də onun “Xəmsə”si təqlid deyil, klassik ənənənin yaradıcı inkişafı kimi qiymətləndirilir. “Heyrətül-əbrar”, “Fərhad və Şirin”, “Leyli və Məcnun”, “Səbəyi-Səyyar” və “Səddi-İsgəndəri” poemalarının hər biri yalnız müstəqil bədii əsər deyil, həm də vahid ideya sisteminin tərkib hissəsidir. Bu poemalarda insanın mənəvi kamilliyi, elm və biliyin əhəmiyyəti, əməksevərlik, vətənə bağlılıq, sədaqət, ədalət, mərhəmət və humanizm kimi ümumbəşəri dəyərlər ön plana çəkilmişdir. Müəllif insanın daxili aləmini, mənəvi saflığını və cəmiyyət qarşısındakı məsuliyyətini yüksək bədii ustalıqla təqdim etmişdir. Əlişir Nəvai əsərlərində yalnız fərdi taleləri deyil, bütövlükdə cəmiyyətin inkişafı üçün vacib olan sosial və əxlaqi prinsipləri də ifadə etmişdir. Onun yaratdığı hökmdar obrazları dövlət idarəçiliyində ədalətin, qanunun aliliyinin və xalqın rifahının vacibliyini vurğulayır. Sevgi qəhrəmanları isə mənəvi sədaqətin, dözümlülüyün və insan iradəsinin simvolu kimi təqdim olunur. Bu xüsusiyyətlər “Xəmsə”ni yalnız ədəbi deyil, həm də fəlsəfi və tərbiyəvi əhəmiyyətə malik əsərlər toplusuna çevirir. Nizami Gəncəvi və Əlişir Nəvai eyni humanist idealları bölüşsələr də, hər iki sənətkar bu ideyaları öz milli-mədəni mühitinin xüsusiyyətlərinə uyğun şəkildə ifadə etmişdir. Nizami ümumşərq ədəbi modelini formalaşdırmış, Əlişir Nəvai isə həmin modeli türk ədəbi düşüncəsində yeni mərhələyə yüksəltmişdir. Bu baxımdan Nəvainin “Xəmsə”si türk xalqlarının ortaq mədəni irsinin ən qiymətli nümunələrindən biri hesab olunur. Əlişir Nəvainin yaradıcılığı sonrakı əsrlərdə Mərkəzi Asiya, Azərbaycan, Anadolu və digər türk xalqlarının klassik ədəbiyyatına güclü təsir göstərmişdir. Onun bədii dili, poetik üslubu və humanist ideyaları bir çox şairlər üçün örnəyə çevrilmiş, klassik türk poeziyasının inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirmişdir. Bu təsir yalnız poetik forma ilə məhdudlaşmamış, həm də ədəbi-estetik düşüncənin formalaşmasına mühüm töhfə vermişdir. Müasir dövrdə Əlişir Nəvainin “Xəmsə”si yalnız tarixi-ədəbi abidə kimi deyil, həm də milli-mədəni kimliyin, mənəvi dəyərlərin və humanist idealların daşıyıcısı kimi aktuallığını qoruyub saxlayır. Qloballaşma şəraitində müxtəlif xalqların ortaq mədəni irsinin öyrənilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir və Nəvainin irsi bu baxımdan mühüm elmi-tədqiqat obyektidir. Onun əsərlərində təbliğ olunan elmə hörmət, ədalət, mərhəmət, tolerantlıq və insanpərvərlik kimi ideyalar bu gün də öz dəyərini itirməmişdir. Əlişir Nəvainin “Xəmsə”si klassik Şərq ədəbiyyatının inkişafında mühüm mərhələ təşkil edən, türk dilinin zəngin bədii imkanlarını nümayiş etdirən, yüksək estetik və fəlsəfi dəyərə malik möhtəşəm ədəbi abidədir. Onun yaradıcılığı türk xalqlarının ortaq mədəni yaddaşının ayrılmaz hissəsi olmaqla yanaşı, dünya ədəbiyyatı xəzinəsinə də qiymətli töhfə vermişdir. Nəvainin “Xəmsə”si bu gün də elmi araşdırmalar üçün zəngin mənbə olaraq qalır və klassik irsin müasir dövrdə öyrənilməsi, təbliği və gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu səbəbdən Əlişir Nəvai irsinin, xüsusilə də “Xəmsə”sinin müqayisəli ədəbiyyatşünaslıq, poetika, dilçilik və mədəniyyətşünaslıq istiqamətlərində daha geniş tədqiqi gələcək elmi araşdırmalar üçün aktual və perspektivli istiqamət hesab edilə bilər.

Nəvai Dühasına

“Xəmsə”nin nurundan doğan bir səda var,

Sözün səltənətində əbədi bir bahar var.

“Heyrətül-əbrar” açır hikmətin qapısını,

İnsanlığa göstərir haqqın işıq yolunu.

“Fərhad və Şirin”də eşq dağları yarılır,

Sevginin qüdrətiylə sərt qayalar ərir.

“Leyli və Məcnun”un ahı çöllərə yayılır,

Məhəbbət dastanında könüllərdən süzülür.

“Səba yeddiçisi”ndə yeddi aləm danışır,

Yeddi tale, yeddi sirr ulduzlarla yarışır.

Hər hekayə bir xəzinə, hər misra bir işıqdır,

Nəvainin qələmi zamanlara şahiddir.

“İsgəndər divarı”nda hikmət yolları açıq,

Səfərlərin içində düşüncələr parlaqdır.

İsgəndərin iziylə dünya sirri çözülür,

Elm ilə ədalətin dəyəri görünür.

Beləcə “Xəmsə” boyu ucalır söz abidəsi,

Nəvainin yadigarı türk elinin xəzinəsi.

Əsrlər keçsə belə sönməz onun çırağı,

Şeir göyündə parlayar sənətinin bayrağı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.07.2026)

Habil Yaşar,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Növbəti təqdimatım: Rumiyyə Orucova (ədəbi təxəllüsü Rumi Səid)  24 oktyabr 1988-ci ildə anadan olmuşdur. Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunu bitirmişdir, ixtisasca Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimidir. Ailəlidir, 2 övladı var.

Ədəbiyyata uşaq yaşlarından – 10 yaşından şeirlər yazmaqla başlamışdır. Çoxsaylı şeirlərin müəllifidir. Yaradıcılığında Vətən sevgisi, həyat eşqi, qadın gücü və məhəbbət mövzuları əsas yer tutur. 8 aprel 2026-cı ildə Azərbaycan Yazıçılar Birliyində Kitabçılar klubunun təşkilatçılığı ilə keçirilmiş "Şeirini təqdim et, imzanı tanıt" müsabiqəsində iştirak etmişdir. Hazırda öz şeir kitabı üzərində çalışır.

Şairin yaradıcılığında Vətən mövzusu xüsusi bir yerə malikdir. II Qarabağ müharibəsinə həsr olunmuş "Şuşam", "Laçın", "Əsgər anası", "Bir müəllimə cavab", "Zəfər bayrağı" kimi dəyərli şeirləri vardır. Bu Vətən və qəhrəmanlıq ruhlu əsərlər içərisində "Şamo" şeiri xüsusi və seçilən yer tutur.

ŞAMO

Çalışdığım məktəbin şagirdi, II Qarabağ müharibəsi şəhidi Məhərrəmov Şamoya həsr edilib

Şuşaya irəliləyir,

Azərbaycan ordusu.

Yoxdur bir azca belə,

Gözdə ölüm qorxusu.

Nə tank, nə top, nə barıt,

Nə zirehli texnika.

Ürəklərdə çox güclü,

Vətən eşqi, duyğusu.

Bir əsgər var burada,

Bir az cılız, bədənsiz.

Hamıdan öndə gedir,

Olacaqdan xəbərsiz.

Qırır erməniləri,

Vətən qisasın alır.

Bəzən elə bu anda,

Sanki xəyala dalır.

Anası, bacıları,

Durur gözü önündə.

Ömrünün ən son çağı,

Ömrünün son günündə.

Dırmaşır qayalara,

Çox cəld, çox da sürətli.

Bəlkə də, o hamıdan,

Cürətlidir, cürətli.

Düşmənlər yuxarıdan,

Güllələri yağdırır.

Bu güllələrdən biri,

Bədəninə sancılır.

Birdən yadına düşür,

Nə demişdi gələrkən?

Düşünmürdü həyatı,

Belə bitər çox erkən.

"Anam ağlayar deyə

qorxuram" - demişdi o.

Onu ağlatmamağa,

Axı söz vermişdi o...

Bu düşüncə içində,

Onu qan aparırdı.

Elə bil bədənində,

Fırtına qoparırdı.

 Yavaş-yavaş yumurdu,

O məsum gözlərini.

Tuta bilmədi axı,

Verdiyi sözlərini.

…Günlər gəlib keçirdi,

Xəbər gəlmirdi ondan.

Ana narahat idi,

Ana yaman nigaran.

Bir zəngin səsiylə o,

Lap diksindi yerindən.

Birdən ağır ah çıxdı,

Qəlbinin dərinindən.

Bu xəbəri eşidən,

Atanın əli əsdi.

Sanki bir anda kimsə,

Nəfəsini də kəsdi.

Oğlu şəhid olmuşdu...

Qarabağ Azərbaycandır,

Şuşa bizimdir, Şamo.

Bu qələbə, bu uğur,

Sizin, sizindir, Şamo.

Ömrü Vətən yolunda,

Şam kimi əritdi o.

Yaddaşlara yazıldı,

Bizim qəhrəman Şamo.

Tarixlərə yazıldı,

Bizim qəhrəman Şamo.

Qəlbimizə qazıldı,

Bizim qəhrəman Şamo.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.07.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

"Nəriman ata" pyesini tamaşaya Bakıdan dəvət olunmuş rejissor Tofiq Kazımov hazırlayır. İlk tamaşa 4 fevral 1967-ci ildə göstərilir. Cahangir bəy rolu İsmayıl Talıblının son səhnə obrazı olur. Xəstəliklə əlaqədar may ayından daha səhnəyə çıxmır...

Azərbaycan SSR xalq artisti İsmayıl Talıblı 21 mart 1898-ci ildə Bakıda sadə qulluqçu ailəsində doğulub. Adi ibtidai təhsil alıb. Ancaq taleyi elə gətirib ki, yeniyetmə yaşlarından dramaturq Cəfər Cabbarlı, aktyorlar Hacıağa Abbasov, Sidqi Ruhulla, Əhməd Qəmərli, Məhəmmədhəsən Atamalıbəyov, Mirzağa Əliyev ilə dostluq edib. Həmin yaxınlıq da İsmayılın həyatda sənət seçimi yolunu müəyyənləşdirib.

1919-cu ildə İsmayıl Talıblını yenicə yaranmış Hökumət Teatrosuna (hazırkı Akademik Milli Dram Teatrı) qəbul ediblər. 1924-cü ilin sonuna qədər o, Milli Dram Teatrında qırxa yaxın müxtəlif xarakterli, hətta estetik prinsiplərin psixoloji mahiyyəti baxımından bir-birinə zidd olan obrazlara səhnə ömrü verib.

Amplua baxımından yaradıcılığını sərbəst istiqamətləndirməyi məharətlə bacaran, faciə, dramatik, satirik və komik obrazların ifasında böyük uğurlar qazanan İsmayıl Talıblı 1924-cü ilin axırlarında Bakı Türk Azad Tənqid və Təbliğ Teatrı kollektivinə göndərilib. Bu kollektiv altı aydan sonra Bakı Türk İşçi və kəndli Teatrı adlanıb. Təbiəti etibarilə coşğun, yaradıcılıq ehtiraslı və oyunu sirayətedici olan İsmayıl Talıblı qısa müddətdə teatrın aktyor ansamblma uyuşa bilib. Ona birbirinin ardınca sanballı rollar tapşırılıb.

Aktyor yeni sənət ocağında Luis Sinkierin "Yüz faiz" (Mak Qurmik), Aleksey Tolstoyun romanı əsasında "Roma-novların son günləri" (Dmitri Pavloviç və General Alekseyev), Vasili Şkvarkinin "Casus" (Stradvorski), Vladimir Marqaretin "Fahişə" (Dormua), Cəlil Məmmədquluzadənin "Anamın kita-bı" (Mirzə Məhəmmədəli), Mirzə Fətəli Axundzadənin "Müsyö Jordan və Dərviş Məstəli şah" (Hatəmxan ağa), Viktor Hüqonun "Notrdam kilsəsi" (Qvazimoda), Jan Batist Molyerdən təbdil olan "Cancur Səməd" (Nüsxəbənd Abbasəli), Cəfər Cabbarlının "Sevil" (Atakişi) pyeslərinin tamaşalarında maraqlı rollarda çıxış edib. İsmayıl Talıblı Gəncə teatrında yaradıcılığının yetkinlik və müdriklik dövrünün parlaq nümunələrini yaradıb.

Onların daha sanballıları və yaradıcılıq baxımından daha zənginləri bunlardır:

1. Hacı Səməd ağa ("Bəxtsiz cavan", Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev)

2. Jorj Danden ("Jorj Danden", Jan Batist Molyer)

3. Şeyx Nəsrulla ("Ölülər", Cəlil Məmmədquluzadə)

4. Yaqo ("Otello", Vilyam Şekspir)

5. Səttarxan ("Dumanlı Təbriz", Məmməd Səid Ordubadi)

6. Əbdüləli bəy, Aqşin, Hacı Əhməd, Rəhim xan, İmamyar, Balaxan ("Sevil", "Od gəlini", "A1maz", "Nəsrəddin şah", "Yaşar" və "Aydın", Cəfər Cabbarlı)

7. Bələdiyyə rəisi ("Müfəttiş", Nikolay Qoqol)

8. Azər baba, İbrahim xan ("Fərhad və Şirin" və "Vaqif", Səməd Vurğun)

9. Süleyman ("Həyat", Mirzə İbrahimov)

Yaradıcılığının üslubu və estetik prinsipləri həm romantik, həm də realist aktyor məktəbindən şirələnib. Oynadığı çoxsaylı rollarının bədii xüsusiyyətlərini nəzərdən keçirəndə görürük ki, onun ifasında realist obrazlar daha çoxdur. Coşğun ehtirasa, daxili temperamentə, çoxçalarlı səsə malik olan aktyorun psixoloji ifadə vasitələri, oyun üslubu-nun fəlsəfi-estetik mahiyyəti realizmın güclü zəmininə əsaslanıb.

Milli səhnə sənəti tariximizə teatr aktyoru kimi daxil olan İsmayıl Talıblının kinoda ən bitkin yaradıcı işi "Onu bağışlamaq olarını?" filmində Mirzə Veysəl roludur. Teatrda işləməklə yanaşı, Gəncə alimlər evində dram dərnəyinin və sonralar xalq teatrının bədii rəhbəri kimi fəaliyyət göstərib. Neçə-neçə istedadlı gənc onun qayğıneşliyi ilə həvəskarlıqdan peşəkar səhnəyə ayaq açıb.

Filmoqrafiya

- Onu bağışlamaq olarmı?

- Telefonçu qız

Məşhur aktyor sənətdəki nailiyyətlərinə görə Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti və xalq artisti  fəxri adları ilə təltif olunub. İsmayıl Talıblı 23 iyul 1967-ci ildə Gəncə şəhərində vəfat edib və oradakı qədim Səvzəkar (Sərdabəli) qəbiristanlığında torpağa tapşırılıb. Bakı şəhərinin Yasamal rayonunda adına küçə var.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.07.2026)

Səngərdə parlayan qoşa ulduz: Şəhid Kiçik Gizir Elşən Mehbalıyevin döyüş dastanı

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Müdafiə Nazirliyinin Baş Qərargahının tabeliyində olan Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrinin (XTQ) kiçik giziri və 44 günlük Vətən Müharibəsinin əfsanəvi şəhidlərindəndir. O, cəbhənin şimal və mərkəz istiqamətində keçirilən ən mürəkkəb əməliyyatlarda nümayiş etdirdiyi şəxsi rəşadətə görə dövlət tərəfindən bir çox döyüş medalları ilə təltif edilmişdir.

Həyatı, ailəsi və hərbiyə gələn yol

Elşən Mehbalıyev 23 iyul 1994-cü ildə Bərdə rayonunun Otuzikilər kəndində sadə və zəhmətkeş bir ailədə dünyaya göz açmışdır. Uşaqlıq illərindən mərdliyi, idmana olan həvəsi və yüksək vətənpərvərlik hissləri ilə həmyaşıdlarından hər zaman seçilmişdir.

Təhsili: Doğulduğu Bərdə rayonunun Otuzikilər kənd orta məktəbində təhsil almışdır.

Hərbi xidmətin başlaması: Orta məktəbi bitirdikdən sonra müddətli həqi hərbi xidmətə yollanmışdır. Daxilindəki vətən sevgisi və elit hərbi bölmələrə olan marağı onu xüsusi kurslara yönəltmişdir.

Elit kəşfiyyatçı fəaliyyəti: Kursları müvəffəqiyyətlə başa vurduqdan sonra "kiçik gizir" rütbəsi alaraq düz 4 il boyunca Azərbaycan Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrinin (XTQ) heyətində kəşfiyyatçı-hərbçi kimi şərəflə xidmət etmişdir.

Ailə vəziyyəti: Ailə qurmaq ərəfəsində — nişanlı idi.

Qəhrəman qardaşların səngər igidliyi

Mehbalıyevlər ailəsinin hər iki oğlan övladı — həm Elşən, həm də ondan iki yaş kiçik qardaşı Elnur Mehbalıyev Azərbaycan Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrinin peşəkar hərbçiləri olublar. 2020-ci il sentyabrın 27-də Vətən Müharibəsi başladığı ilk andan etibarən hər iki qardaş çiyin-çiyinə ön cəbhəyə atılmış, müxtəlif döyüş marşrutlarında erməni işğalçılarına qarşı qəhrəmancasına vuruşmuşlar. Qardaşı Elnur döyüş meydanında ağır yaralansa da, müalicəsini yarımçıq qoyaraq yenidən ön xəttə qayıtmış və qardaşının şəhadət xəbərini də məhz səngərdə, növbəti əməliyyat zamanı almışdır.

Vətən müharibəsi və misilsiz şücaəti

Kiçik gizir Elşən Mehbalıyev 44 günlük müharibə dövründə şimal və mərkəz cəbhəsinin ən qaynar nöqtələrində, düşmənin keçilməz hesab etdiyi müdafiə xətlərinin darmadağın edilməsində ön sırada yer almışdır.

Murovdağ Əməliyyatı: Müharibənin ilk saatlarında Murovdağ silsiləsindəki strateji yüksəkliklərin və düşmən postlarının ələ keçirilməsində fəal iştirak etmişdir.

Suqovuşan və Talış döyüşləri: Suqovuşan qəsəbəsinin və Talış kəndinin düşmən işğalından tamamilə təmizlənməsi uğrunda gedən amansız döyüşlərdə xüsusi fədakarlıq göstərmişdir. Döyüşlər zamanı iki dəfə yaralanmasına baxmayaraq, səngəri tərk etməyi rədd edərək sarğı ilə yenidən döyüş meydanına atılmışdır.

Şəhadət məqamı

Müharibənin sonlarına doğru Ağdərə istiqamətində döyüşlər kəskin xarakter almışdı. 4 noyabr 2020-ci il tarixində Suqovuşan-Ağdərə xəttində gedən ağır qarşıdurma zamanı Elşən Mehbalıyev şiddətli artilleriya atəşi altında bir neçə yaralı silahdaşını təhlükəsiz zonaya təxliyə etməyi bacarmışdır. Yaralı yoldaşlarını xilas etdikdən sonra dərhal yenidən ön xəttə, döyüşün içinə qayıdan cəsur gizir, yaxınlığına düşən düşmən mərmisinin partlaması nəticəsində qəhrəmancasına şəhidlik zirvəsinə ucalmışdır. Şəhidimizin nəşi 6 noyabr 2020-ci ildə doğulduğu Bərdə rayonunun Otuzikilər kənd qəbiristanlığında böyük izdiham və hərbi ehtiramla torpağa tapşırılmışdır.

Ali dövlət təltifləri

Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi, işğal olunmuş torpaqların azad olunması zamanı döyüş tapşırıqlarını və vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyinə görə kiçik gizir Elşən Mehbalıyev ölümündən sonra Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin müvafiq sərəncamları ilə aşağıdakı yüksək hərbi medallarla təltif olunmuşdur:

"Vətən uğrunda" medalı

"Cəsur döyüşçü" medalı

"Suqovuşanın azad olunmasına görə" medalı

"Kəlbəcərin azad olunmasına görə" medalı

"Qubadlının azad olunmasına görə" medalı

Ruhu şad olsun!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.07.2026)

İnci Məmmədzadə,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Qısa ömründə uzun-uzadı işlər görməyə müvəffəq olan bir kəs - ədəbiyyatşünas Abdulla Sur barədə danışmaq istəyirəm.

O, 1882-ci ilin bu günündə Gəncədə anadan olub. İlk təhsilini Gəncədəki Xeyriyyə Məktəbində alıb, burada müxtəlif dünyəvi elmlərlə yanaşı ərəb və fars dillərini də öyrənib. Çox gənc yaşda – 1899-da, təhsil aldığı məktəbin müəllimi olaraq işləməyə başlayıb.

1906-cı ildə İstanbula gedib və İstanbul Universitetində təhsil alıb. Dərin savadı, ədəbi zövqü və geniş mühakiməsiylə çox qısa zamanda bütün Gəncə ziyalıları arasında tanınıb.

İlk məqalələri 1903-cü ildə Tiflisdə nəşrə başlayan "Şərqi-rus" qəzetində çap olunub. Həmin ildə Tiflisə köçərək, bu qəzetin təsisçisi işləyib. Onun yazıları qəzetin hər sayında yer alıb. Abdulla Surun 1903-cü ildə başlayan mətbuat həyatı, qəzetçilik fəaliyyəti onun qısa ömrünün sonuna qədər davam edib.

O, Qafqazın müxtəlif mətbuat orqanlarına A. Sur, Məhəmmədzadə, Qafqasiyalı, A. Tofiq, Gəncəli, Abdulla Məhəmmədzadə, Bir Adam və başqa imzalarla məqalələr yazıb. "Şərqi-rus" bağlandıqdan sonra yenidən Gəncəyə qayıdan Abdulla Sur burada müəllimlik fəaliyyətini davam etdirib, eyni zamanda "Həyat" və "İrşad" qəzetlərinə ədəbiyyat və mədəniyyət mövzularında məqalələr yazıb.

1906-cl ildə Abdulla Sur İstanbula gedib. İki il yarım burada yaşayaraq, İstanbul Darülfununda (Universitetində) ədəbiyyat müəllimi kimi çalışıb. Türk qəzetlərində məqalələri çap olunub. Həyatının İstanbul vaxtında ən böyük və ən önəmli əsərini "Türk ədəbiyyatına bir baxış" kitabını yazmağa başlayıb. Həcmi min səhifədən artıq olan bu kitabı bitirsə də, çap etdirib. Əlyazma halındakı kitabın çox hissəsi itib, yalnız ayrı-ayrı parçaları qalıb.

İstanbulda 1908-ci ilin noyabr ayına qədər yaşayan Abdulla Sur burada Osmanlı ədəbiyyatı haqda araşdırmalar aparıb, İbrahim Şinasinin "Şair evlənməsi" əsərini Türkiyə türkcəsindən Azərbaycan türkcəsinə çevirib. Rus dilində yazılmış olan coğrafiyaya dair bir kitabı da türkcəyə çevirib. Bütün bunlardan əlavə üç cildlik bir antalogiya hazırlamağa başlayıb.

1912-ci il may ayının 8-də ağır bir xəstəlikdən sonra Tiflis xəstəxanasında dünyasını dəyişib və Gəncə Səbiskar qəbiristanlığıda dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.07.2026)

Ramiz Göyüş, yazıçı-publisist 

“Ədəbiyyat və incəsənət”                                                 

Bu günlərdə - iyul ayının 16-18 tarixlərində Şuşada 2020-ci il Vətən Müharibəsindəki Böyük Zəfərimizdən sonra növbəti-sayca altıncı “Vaqif Poeziya Günləri” keçirildi.

“Heydər Əliyev Fondu”nun himayəsi altında, Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin və Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin təşkilatçılığı ilə keçirilən, bütün sənətsevətlər üçün əlamətdar bir hadisə olan bu poeziya bayramının təşkilində əziyyəti keçən hər  kəsə bir fərd olaraq təşəkkürlərimi bildirirəm. Tədbir haqqında məlumatlarla tanış olduqca, fikrimdən istər-istəməz onun yaranma tarixinə bir səyahət etmək istəyi keçdi. Bu yazı da həmin istəkdən yarandı.  

Bir daha vurğulayıram ki, bir şair kimi, dövlət xadimi və Qarabağ Xanlığının vəziri kimi Molla Pənah  Vaqif şəxsiyyətinə, onun fəaliyyətini və yaradıcılığını,  sağlığından başlayaraq bu günümüzə qədər öyrənən, araşdıran, tədqiq edən görkəmli tədqiqatçılar, tarixçilər, səlnaməçilər, ədəbiyyat adamları və dövlət xadimləri bütün dövrlərdə yüksək dəyər vermişlər. Onların sırasında Mirzə Fətəli Axundovun, Qarabağnamələrin müəllifləri- Mirzə Adıgözəl bəyin, Mirzə Camal Cavanşir Qarabağinin,  Əhməd bəy Cavanşirin, Mirzə Yusif Qarabağinin, Mir Mehdi Xəzaninin, Rzaqulu bəy Mirzə Camal oğlunun, Mirzə Rəhim Fənanın, Məhəmmədəli bəy Məxfinin,  Həsən İxfa Əlizadənin, Həsənəli xan Qaradağinin, eyni zamanda, Qasımbəy Zakirin, Aşıq Valehin, Salman Mümtazın, Firudin bəy Köçərlinin, Adolf Berjenin, Həmid Araslının, Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin, Araz Dadaşzadənin, Nizami Cəfərovun, Aqil Abbasın adlarını minnətdarlıqla xatılamaq istərdim. Bu sıradan Xalq şairi Səməd Vurğunun adını xüüsusilə qeyd etmək istəyirəm. Təkzibolunmaz faktdır ki, Səməd Vurğun yaratdığı ölməz “Vaqif” dramı ilə həm Molla Pənah Vaqifi onun dövründən təxminən 250 il sonra, Azərbaycan vətəndaşına böyük ustalıqla təqdim edə və sevdirə bilmiş, həm də yüz ilə yaxın bir müddətdir ki, hələ də milyonlarla azərbaycanlının dilində əzbər söylənən, uzun illər teatrlarımızın repertuarından düşməyən bu nadir sənət nümunəsi müəllifinə böyük şöhrət gətirmişdir. ” Vaqif” dramını əslində çəkinmədən Səməd Vurğun tərəfindən böyük şairə ucaldılmış əbədi ədəbi abidə adlandırmaq olar.

Molla Pənah Vaqifə ən yüksək dəyər verən şəxsiyyətlərdən biri də görkəmli dövlət xadimi, Ümumilli liderimiz Heydər Əliyev olmuşdur. Belə ki, Heydər Əliyev 1967-ci ildə Şuşada olarkən Vaqifin məzarını ziyarət etmək istəmiş, lakin məzarı tapa bilməmişdir. Onun göstərişi ilə məzar tapılmış və o, dağılmış məzarı ziyarət etmişdir. O zaman O, "bu məzarın Vaqifə layiq olmadığını" səsləndirmişdi. Bu fikirləri söyləyəndə hələ Ulu Öndər dövlətdə yüksək vəzifə tutsa da birinci şəxs deyildi. Bu hadisədən yalnız 15 il sonra, 1980–81-ci illərdə Ulu Öndərin göstərişi ilə Vaqifin məzarı üzərində abidə və türbə ucaldılmış, 1982-ci ilin yanvar ayında isə qarlı şaxtalı bir qış günündə, özünün  iştirakı ilə məqbərənin təntənəli açılışı olmuşdur.

Yazının bu yerində dəyərli oxucuların diqqətinə çatdırmaq istəyirəm ki, olkəmizin hüdudlarında öz memarlıq üslubu və möhtəşəmliyi ilə göz oxşayan dörd türbə-məqbərə mövcuddur ki, (Möminəxatun türbəsi, Nİzami Gəncəvinin, Molla Pənah Vaqifin və Hüseyn Cavidin məqbərəsi) bunlardan üçü şairlərə ucaldılmışdır. Həm də xüsusilə qeyd edirəm ki, bu məqbərələrin ikisi Ulu öndər Heydər Əliyev tərəfindən ucaldılmışdır. Keçən əsrin 30-cu illərində Vaqifə ədəbi abidə ucaldan Böyük Səməd Vurğun inanırdı ki, bir gün gələcək şairin qranit abidəsi Qarabağda ucaldılacaqdır. Və Vaqifin Cıdır düzündə heykəlini məhz Ulu Öndər tərəfindən ucaldılması onun həm Vaqifə, həm də Səməd Vurğuna böyük ehtiramının təntənəsi idi.                  

                                            Qalxacaq şairin bir gün heykəli,

                                            Bizim Qarabağın Cıdır düzündə,

                                            Vaqif canlanacaq onun özündə.

Ulu Öndərimiz Böyük şairin məzarı üzərində təkcə abidə və məqbərə tikdirməklə kifayətlənmədi. O, həm də 1982-ci ildən başlayaraq hər il “Vaqif Poeziya Günləri“ keçirilməsi barədə tapşərəq verdi...

İstər-istəməz belə bir sual yaranır: XVIII əsrdə yaşayıb-yaratmış bir sənətkarın, bir xanlığın vəzirinin xarakterində, yaradıcılığında, fəaliyyətində vəşəxsiyyətində nə hikmət vardı ki, Heydər Əliyev kimi nəhəng dövlət adamının, ictimai-siyasi xadimin diqqətini bu qədər özünə cəlb etmişdi? Düşünürəm ki, bu sualın cavabını bir neçə məqamlarda axtarmaq lazımdır.İlk əvvəl onu qeyd etməkistəyirəm ki. Ulu Öndərdə Vaqif şəxsiyyətinə rəğbət hələ Onun orta məktəbdə oxuduğu illərdə, Səməd Vurğunun “Vaqif” dramı vasitəsi ilə yaranmışdı, Ümumilli liderin həyatından məlumatlarda göstərilir ki, orta məktəbin son siniflərində oxuduğu illərdə, məktəbdə hazırlanan tamaşalarda O, “Vaqif” dramında Vaqif rolunu oynamışdı. İkincisi. Azərbaycan tarixini və ədəbiyyatını mükəmməl bilən Heydər Əliyev yaxşı bilirdi ki, Vaqifə qədər Azərbaycan Ədəbiyyatı tarixində nə qədər görkəmli simalar olsa da, Vaqif milli şeirimizin və ədəbi dilimizin banisidir. Həmçinin Heydər Əliyev həm də Vaqifin Qarabağ xanlığının vəziri kimi çox mürəkkəb. ictimai-siyasi və tragik bir dövrdə müdriklik və uzaqgörənlik nümayiş etdirdiyini yaqxşı bilirdi. Təbii ki, bu sevgi heç şübhəsiz həm də keçən əsrin 30-cu illərindən üzü bəri  Vaqifi Azərbaycan xalqına tanıdan müəllifə - Səməd Vurğuna olan rəğbət və məhəbbətdən irəli gəlirdi.

Bununla yanaşı düşünürəm ki, bu sualın ən mükəmməl cavabını, eyni zamanda Azərbaycan tarixi üçün, eləcə də Azərbaycan poeziyası üçün müstəsna əhəmiyyət kəsb edən bu hadisənin əhəmiyyətinin miqyasını Prezidentimiz  Cənab İlham Əliyev dəqiqliklə aşağıdakı kimi ifadə etmişdir: “Bu, sıradan olan hadisə deyildi. Çünki o vaxt Şuşa Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin bir hissəsi idi. Bildiyiniz kimi, uzun illər ermənilər Şuşaya iddia edirdilər, Şuşanı erməni şəhəri kimi qələmə verməyə çalışırdılar. Halbuki, bunun üçün heç bir tarixi, mədəni əsas yox idi. Onu da nəzərə almalıyıq ki, Molla Pənah Vaqif təkcə şair yox, eyni zamanda, Qarabağ xanının vəziri idi. Sovet dövründə sovet ideologiyası, sovet hökumətinin tarixlə bağlı yanaşması belə idi ki, xanlıqlar tarixin qara ləkəsi kimi qələmə verilirdi. Bütün bunlara baxmayaraq, Ulu Öndərin iradəsi və qətiyyəti nəticəsində bu məqbərə ucaldılmışdır və bir daha Şuşanın Azərbaycan şəhəri kimi təsdiqi öz yerini tapmışdır”.

Azərbaycan tarixinə qızıl hərflərlə daxil olan 44 günlük Vətən müharibəsində Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə qəhrəman  Azərbaycan Ordusu Şuşanı işğaldan azad etdi. 2021-ci il yanvar ayının 5-də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Cənab İlham Əliyev Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət nazirini təyinatı ilə əlaqədar qəbul edərkən bir sıra tövsiyyə və tapşırıqlar, eyni zamanda cəmiyyətə Şuşa şəhərini Azərbaycan mədəniyyətinin paytaxtı elan edilməsi, Füzulidə beynəlxalq təyyarə limanının tikilməsi, Azərbaycan dilinin qorunması, UNESCO ilə əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi, Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafı, bu il Şuşada “Xarı Bülbül” festivalının və digər məsələlər barədə önəmli mesajlar verdi. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Cənab İlham Əliyev: “Molla Pənah Vaqif öz ənənələri ilə seçilən, ədəbi məktəb yaratmış ölməz sənətkardır. O, əhəmiyyətini əsrlərdən bəri qoruyub saxlayan bənzərsiz poeziya nümunələri meydana gətirməklə, milli ədəbiyyatın yeni istiqamətdə inkişafına təkan vermişdir. Azərbaycan tarixinə həmçinin siyasi xadim kimi daxil olan Vaqif taleyüklü məsələlərin həllində müdriklik və uzaqgörənlik nümayiş etdirmişdir” deyərək, 2017-ci ildə Molla Pənah Vaqifin 300 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında sərəncam imzalayanda da, TÜRKSOY-un qərarı ilə 2017-ci il “Vaqif ili” elan ediləndə də, 2021-ci  ildən başlayaraq, hər il Şuşada Vaqif Poeziya Günləri”nin keçirilnməsi barədə göstəriş verdi.  

 Azərbaycanımızın Mədəniyyət Paytaxtı Şuşa bu gün tarixinin ən şərəfli bir dövrünü yaşayır.    “...xoşbəxt adamam ki, ata vəsiyyətini yerinə yetirdim. Şuşanı azad etdik! Bu, böyük qələbədir! Şəhidlərimizin, Ulu öndərin ruhu şaddır”...deyən Prezidentimiz İlham Əliyev Ümummilli liderimiz tərəfindən başlanılmış, lakin tamamlanmamış işləri sədaqətlə, mərdliklə, qətiyyətlə və uğurla başa çatdırmaqdadır. Saymaqla qurtarmayan bu möhtəşəm işlərin sırasında  Molla Pənah Vaqifin adı ilə bağlı işlər də vardır. Bir vaxtlar Ümummilli liderimiz Heydər Əliyevin: “Mən əminəm ki, Şuşa işğaldan azad olunacaq və Molla  Pənah  Vaqifin məqbərəsi də öz xalqına qayıdacaq “ arzusu da Cənab Prezidentimiz tərəfindən yerinə yetirildi. Belə ki, Şuşa işğaldan azad edildikdən sonra 2021-ci il avqustun 29-da  Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin tapşırığı ilə Şuşada Vaqifin muzey-məqbərə kompleksinin təmir-bərpa və yenidənqurma işlərindən sonra təntənəli şəkildə açılışı keçirildi, bir gün sonra – avqustun 30-da Heydər Əliyev Fondunun təşkilatçılığı ilə şairin işğaldan azad edilmiş doğma şəhərində Vaqif Poeziya Günləri 30 illik fasilədən sonra yenidən təşkil olundu, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin, birinci vitse-prezident Mehriban Əliyevanın, Azərbaycanın görkəmli söz və sənət adamlarının da iştirak etdiyi bu tədbir, möhtəşəm sənət və mədəniyyət hadisəsi kimi Azərbaycanımızın müasir tarixinə qızıl hərflərlə həkk olundu.

Təbii ki, Prezidentimizin gördüyü çoxsaylı misilsiz işlərin fonunda  hər il Vaqifin vətəni Qazaxdan başlayaraq , mədəiyyət paytaxtımız, Vaqifin ikinci vətəni Şuşada davam etdirilən “Vaqif  Poeziya  Günləri”nin keçirilməsi kiçik görünə bilər. Lakin bu işlər də Qarabağda, Şərqi Zəngəzurda və Şuşada başlanmış nəhəng quruculuq və bərpa işlərinin bir issəsi olmaqla, Azərbaycan ədəbiyyatı, mədəniyyəti və dövlətçiliyi  tarixində mühüm hadisədir, Cənab İlham Əliyevin adı ilə tariximizə həkk olunubdur. Bütün bu işlər insanda qürur hissləri yaratmaqla, Prezident İlham Əliyevə ümumxalq sevgisi və məhəbbəti qazandırır. 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.07.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Haqqında danışacağım şəxs - Sürəyya Qasımova çox universal bir şəxs olub. Fərqli sahələrdə gücünü sınayıb, hamısında da parlayıb.

O, 1934-cü ilin 28 sentyabrında qədim Tbilisi şəhərində anadan olub. Atası Məcid Qasım oğlu İbrahimov Borçalı nümayəndəliyinin Sarvan kəndindən olub. Anası Məleykə Fərəməz qızı Qasımova da əslən Sarvandan olub, varlı və imkanlı adamlardan birinin Fərəməz kişinin qızıdır.

Sürəyya birinci sinfə bir il heç getməsinə baxmayaraq, 1953-cü ildə 49 nömrəli Tbilisi qadın rus orta məktəbini əla qiymətlərlə bitirib elə həmin ildə də Azərbaycan Xarici Dillər İnstitutunun alman dili fakultəsinə daxil olub. Dörd il əla qiymətlərlə oxuyan Sürəyya həm də güclü idmançı və təşkilatçı olub

Oxuduğu illərdə Bakı şəhərində keçirilən bir sıra elmi-praktik konfranslarda yaxından iştirak edib, alman və Azərbaycan ədəbiyyatının ali və orta məktəblərdə tədrisi haqqında məruzələrlə çıxış edib. Sürayya hələ Tbilisidə orta məktəbdə oxuduğu vaxt 5 ilə yaxın Gürcüstan SSR-in gənclərdən ibarət yığma basketbol komandasının ən fəal oyunçusu, sonra isə kapitanı olub.

Onu bütün azərkeşlər "tatar balası" deyə çağırıblar. Sürəyya xanım idmanın bu növü ilə institut illərində də məşğul olub. Respublikanın tələbələrdən ibarət yığma komandası tərkibində Sürəyya Qasımova Moskva, Sankt-Peterburq, Tbilisi, Bakı, Gəncə və s. şəhərlərdə oynayıb. Onun haqqında, özünün söylədiyi kimi, unudulmaz anlar olub.

Sürəyyaya həm də gözəl səsə malik olub. O, ən çox xalq mahnılarını və seygahları ifa edib. 1956-1957-ci illərdə Bakıda keçirilən olimpiadada onun məlahətli ifası haqqında dahi müğənnimiz SSRİ xalq artisti Bülbül belə deyib: Sürəyya "balaca Şövkətdir". Bundan bir il sonra o, Moskvada VI Ümumdünya Mahnı və Rəqs Olimpiadasında uğurla çıxış edib.

Sürəyya bu olimpiadaya bir solist kimi dəvət olunub. Sürəyya başda olmaqla Azərbaycan mahnı və rəqs ansablının Moskvadakı çıxışları Azərbaycan Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fəxri fərmanı və deş nişanlı ordeni ilə təltif edilib. Bu muvəffəqiyyətlərlə yanaşı, Sürəyyanın bir səhnə artisti kimi də istedada malik olması meydana çıxıb.

Bu muvəffəqiyyətlərlə yanaşı, Sürəyyanın bir səhnə artisti kimi də istedada malik olması meydana çıxıb. İnstitutun III kursunda imtahandan əla qiymət alıb çıxanda, özünü rəfiqələrinin üstünə ataraq əla qiymət aldığını bildirib. Bunu görən bir qadın yaxınlaşıb soruşub: "Qızım! Sən kinoya çəkilmək istəyirsənmi?" Sürəyyanın əvəzinə rəfiqələri birağızdan "əlbəttə-əlbəttə çəkilmək istəyir"-deyə cavab veriblər.

Sürəyya öz razılığını bildirib. Bu qadın Bakı kinostudiyasının rejissoru L.D.Berla olub. Ertəsi gün Sürəyya filmin quruluşçu rejissoru Lətif Səfərovla görüşüb, çəkiliş haqqında söhbət ediblər. Müəyyən çəkilişdən sonra Həsən Seyidbəyli debyut haqqında belə dedi: "Bu ki anadan-gəlmə Gülpəridir."

Bu, Sürəyyanın ilk filmi olub. 1957-ci ildə "Aygün" (Şəfiqə rolu), "Kölgələr sürünür" (Afət), "Yeni il gecəsi" və s. filmlərdə baş rollarda çəkilib. 1958-ci ildə Sürəyya institutu əla qiymətlərlə bitirib burada laborant vəzifəsində işə başlayıb. Bir müddətdən sonra onu həmin kafedrada alman dilinin qrammatikası və leksikası üzrə müəllim təyin ediblər.

Sürəyya xanım 23 iyul 2005-ci ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.07.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Flora Kərimova – bu ad 7-dən 77-yə kimə tanış deyil ki?

Musiqi xəzinəmizə öz təkrarsız səsi ilə ən gözəl incilər bəxş etmiş Flora xanımın -  Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti Flora Kərimovanın bu gün doğum günüdür. Yubileyi, 85 illiyidir.

Xüsusən 80-ci illərdə Flora xanım öz məşhurluğunun pikini yaşayıb. İnternetsiz, mobil telefonsuz, cəmi 2 telekanalı olan milyonlarla gəncin sevə-sevə izlədiyi “Səni axtarıram” trilogiyasında ifa etdiyi “Səndən xəbərsiz”, “Bağışla” və “Ağlamasın salxım söyüd” mahnıları dillər əzbəri oldu.

Flora Kərimova 1941-ci il iyulun 23-də Bakıda anadan olub. Fəaliyyətini 13 yaşından bədii özfəaliyyət kollektivlərində başlayan Flora Kərimova həmin tarixdən Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında və digər mədəniyyət saraylarında, dövlət tədbirlərində çıxış edib. 1950-ci illərdən Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunun "Çinar" rəqs ansamblında, 1960-cı illərdə Azərbaycan Teleradio Verilişləri Şirkətinin və Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının solisti olub.

1964-cü ildə Asəf Zeynallı adına Azərbaycan Dövlət Musiqi Texnikumunu (indiki Azərbaycan Milli Konservatoriyası nəzdində Musiqi Kolleci) bitirib. 1971-ci ildə Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunu müalicə işi üztə tam kursu bitirib, həkim ixtisasına yiyələnib. 1977-ci ildə Bakı Musiqi Akademiyası vokal sinfini bitirib.

Yaradıcılığında klassik opera (nümunə üçün "Qaynana" filmində Sevil operasından Dilbərin Ariyası), milli opera (1965-ci ildə Leyli və Məcnun" operasında Leyli), xalq mahnıları, romanslar, bəstəkar mahnıları və estrada janrlarına yüzlərlə nümunələrin yer aldığı sənətkar, Azərbaycan Estrada janrının üç banisindən biridir (Rəşid Behbudov, Mirzə Babayev və Flora Kərimova).

İlk bəstəkarı şərqdə ilk opera yazan qadın bəstəkar Şəfiqə Axundova olub. Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrında ("Leyli və Məcnun", Üzeyir Hacıbəyov) çıxış edib,  "Qanun naminə" bədii filmində çəkilib.

Flora Kərimova səsi dörd (4-cü) oktavanı aşan müğənnilərdəndir.

Flora Kərimova nəinki 4-cü oktavada vokaliz etməklə yanaşı , hətta bu yüksək notlarda oxuya da bilir. Onun səsi 4 oktavanı bütövlükdə əhatə edir (Kontraalt, Mezzo-soprano, Soprano, Koloratur soprano) və bundan əlavə o, həmçinin, muğam ifa edib.

"Qızıl Fond"-da ən çox sayda əsərlər Flora Kərimovanın adı ilə bağlıdır.

1960-cı illərin sonunda Süleyman Rəhimovun Saçlı romanı radio-tamaşaya qoyulub və tamaşanın mahnılarını Fikrət Əmirov Flora Kərimovaya həvalə edib. Daha sonra, 1962-ci ildə Böyük dayaq (film) filmində Pərişanın mahnısı, 1963-cu ildə Mehdi Hüseynin "Cavanşir" piesinə "gözləri yolda qalan yar" (Mən səni araram) nəğməsini Flora Kərimovaya həvalə edib.

Şəfiqə Axundovanın Cəfər Cabbarlının "Aydın" əsərinə (1965-ci il premyerası) Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrı üçün yazdığı mahnın ifaçısı da Flora Kərimova olunub.

1972-ci ildə Şəfiqə Axundova yazıçı Süleyman Rəhimovun eyni adlı povesti əsasında İsgəndər Coşqunun librettosu üzrə muğam-opera janrında Gəlin qayası operasını yazmaqla şərqin ilk opera yazan qadın bəstəkarı kimi tarixə düşüb. Adı gedən operanın ilk radio-tamaşası qoyulduqda ilk ifaçısı Rübabə Muradova "Sənəm", Flora Kərimova "Gülbahar" rollarında iştirak ediblər.

Opera səhnəyə qoyulduğu (premyerası 1974-cü il) zaman isə Flora Kərimovaya oxumağa icazə verilməyib. Ümumən, başı çox çəkib Flora xanımın. Taleyinə mühacirətə getmək. Müxalifətçi olmaq kimi dönəmlər də yazılıb.

Mahnı ifa etdiyi filmlər

- Böyük dayaq

- Payız konserti

- Qanun naminə

- Azərbaycan elmi

- Mənim universitetim

- İntizar

- Toyda görüş

- Abşeron ritmləri

Çəkildiyi filmlər

- Qanun naminə

- Toyda görüş

- Həyat bizi sınayır

- Yollar görüşəndə...

- Arşın mal alan

- Qayınana

- Payız konserti

- Abşeron ritmləri

- Toyda görüş

- Konsert proqramı

- Mahnı qanadlarında

- Payız melodiyaları

- Nəğməkar torpaq

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.07.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Əsərləri xarici ölkələrdəki incəsənət sərgilərində (İngiltərə, Fransa, İtaliya, Yaponiya, Avstraliya, Belçika, Suriya, Livan və s.) nümayiş etdirilib. Dəfələrlə Moskvada, Bakıda və Azərbaycanın digər şəhərlərində, eləcə də Şri-Lankada, Kubada və İranda fərdi sərgiləri göstərilib.

Əsərləri Tretyakov qalereyası (Moskva), R.Mustafayev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət Muzeyi, Azərbaycan Dövlət Rəsm Qalereyası və s. muzeylərdə, ABŞ və İngiltərədə şəxsi kolleksiyalarda saxlanılır.  "Azərbaycan neft ölkəsidir", "Bizim Xəzərdə" və "Avtoportret" tabloları rəssamın ən məşhur əsərləridir.

Maral Rəhmanzadə 1916-cı il iyulun 23-də Bakının Mərdəkan qəsəbəsində zərgər ailəsində anadan olub, O, 1922-ci ildə Bakı şəhərində H.Cavid adına 8 saylı qız məktəbində təhsil alıb. Məktəbdə oxuduğu illərdə "Ana dili" kitabındakı xalq nağıllarına və "Aran köçü" hekayəsinə ilk şəkillərini çəkib. Maral Rəhmanzadə 1930–1933-cü illərdə Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Texnikumunda, daha sonra isə 1934–1940-ci illərdə Surikov adına Moskva Dövlət Rəssamlıq İnstitutunda təhsil alıb.

Rəhmanzadə tanınan heykəltəraş və Qazaxıstan Rəssamlıq Akademiyasının fəxri üzvü Vaqif Rəhmanovun böyük bacısıdır. 1940-cı ildə institutu bitirən qrafika ustası Moskvada "Xudojestvennaya literatura" nəşriyyatında işə düzəlib. 1941-ci ildə rəssamın atası repressiyaya məruz qalıb, onu xalq düşməni elan ediblər. Altı ay sonra o, Daşkənd həbsxanasında vəfat edib. M. Rəhmanzadə Moskvada işini buraxıb Bakıya qayıtmalı və yaradıcılıq fəaliyyətini burada davam etdirməli olub.

Bakıya qayıdan gənc rəssamın elə həmin ildən "Maral Rəhmanzadə" imzalı əsərlər silsiləsi başlanıb. "Mənim bacılarım"da, "Bizim qızlar"da Azərbaycanın bütün qadınlarının obraz payları var. "Doğma Vətənim", "Azərbaycan" tabloları ölkəmizi ibtidaidən aliyə doğru nüansbanüans vəsf etməkdədir. O, Böyük Vətən Müharibəsi zamanı vətənpərvərlik mövzusunda bir sıra əsərlər yaradıb.

Müharibə illərində sovet qadınlarına həsr etdiyi silsiləyə “Xalq könüllüləri”, “Cəbhədə qadınlar”, “Partizan qızı” və “Rabitəçi” daxildir. Digər bir 19 çapdan ibarət silsilə isə cəbhəarxası əmək fəaliyyətinə həsr olunub: “Təsərrüfatda iş”, “İctimai fəallar” və “Cəbhəçilər üçün çıxış edən aktyorlar”. “Arvadlar ərlərini əvəz edir” adlı əsərində zavodlarda çalışan qadınları təsvir edib. Bu rəsmlər əsasən kömür vurgulu qara akvarellə işlənib.

Yaradıcılığının erkən dövründə çəkdiyi dəzgah rəsmləri silsilələrində də ("Azərbaycan qadını keçmişdə və indi", 1940, "Qadınlar müharibə illərində", 1942) Azərbaycan qadınlarının həyatı öz əksini tapıb. Azərbaycan kəndinin həyatı, doğma təbiətin təsviri onun rəngli linoqravüra silsilələrinin mövzusudur ("Bizim qızlar", "Mənim bacılarım", "Doğma vətənim", "Azərbaycan" və s. (1965–1975)).

1940-cı illərdə Rəhmanzadə bədii ədəbiyyat əsərlərinə illüstrasiyalar çəkib. 1945-ci ildə Xətainin “Dəhnamə” və Zöhrabbəyovun “Odlar yurdu” kitablarını təsvir edib. Xüsusilə “Dəhnamə”də qadın obrazlarının poetik təqdimatına nail olub. O, Xətaini iki illüstrasiyada canlandırıb : biri onun profildən portreti, digəri isə gecə atmosferində qələm tutmuş vəziyyətdə təsviridir.

Eyni illərdə Rəhmanzadə Cəfər Cabbarlının “Qız qalası” və “Gülzar” əsərlərinin də illüstrasiyalarını yaradıb. Müharibədən sonrakı dövrdə isə rəssamlıq sahəsində intensiv fəaliyyət göstərib. 1947-ci ildə neft sənayesinə həsr olunan 10 əsərdən ibarət “Neft” adlı avtolitoqrafiya silsiləsini ilk dəfə sərgiləyib. Bu seriya “Odapərəstlər” ilə başlayaraq neftin çıxarılma tarixinə həsr olunub.

Digər əsərlər arasında “Yeni müəssisə”, “Neft buruğunda”, “Vintli nasos” və “Borulara vurulan fontan” yer alıb. 1948-ci ildə Rəhmanzadə 10 əsərdən ibarət “Sosialist Bakı” silsiləsini tamamlayıb. Bu silsiləyə sənaye və şəhər mənzərələri, həmçinin “Növbə dəyişikliyi”, “Növbə günü” və “Yeni binanın inşasında” kimi əsərlər daxildir. O, neft mədənlərində işləyən ilk rəssam olub, neftçilərin gündəlik həyatını və Xəzər dənizindəki neft yataqlarını təsvir edib.

“Xəzər dənizində” adlı avtolitoqrafiya seriyası yaradıb və 15 rəngli litoqrafiyadan ibarət albom Moskvada nəşr olunub. 1950-ci ildə Rəhmanzadə Cəfər Cabbarlının iki cildlik şeir toplusuna illüstrasiyalar çəkib. “Sevil”, “Almaz” və “Solğun çiçəklər” əsərlərinin personajlarını təsvir edib. Həmin il Mirzə Fətəli Axundovun “Aldanmış kəvakib” adlı tarixi pyesinin illüstrasiyalarını da hazırlayıb.

O, həmçinin A.S. Puşkinin “Yevgeni Onegin” və M.Y. Lermontovun “Zamanımızın qəhrəmanı” kimi tərcümə olunmuş nəşrlərin illüstrasiyaları üzərində işləyib. 1950-ci illərin sonunda o, “Bakı” adlı rəngli avtolitoqrafiya seriyası hazırlayıb. Burada şəhər parkları, dənizkənarı neft sahələrinin panoramaları təsvir olunub. “Bakı” silsiləsi 1959-cu ildə Moskvada Azərbaycan ədəbiyyatı və incəsənətinin onilliyinə həsr olunan sərgidə nümayiş etdirilib.

Sonrakı illərdə Rəhmanzadə linogravüra texnikasında çalışıb. Onun ilk əsərləri Sumqayıt və Rustavi şəhərlərindəki sənaye və şəhər mənzərələrinə həsr olunub. 1960-cı illərdə Azərbaycanın ucqar bölgələrinə səyahət edib və nəticədə “Vətənim” və “Azərbaycan” adlı rəngli linogravüra silsilələri yaranıb. Bu əsərlərdə Naxçıvanın təbiət mənzərələri xüsusi yer tutub.

1956-cı ildə Məhəmməd Səid Ordubadinin “Qılınc və qələm” adlı tarixi romanı üçün illüstrasiyalar hazırlayıb. 1963-cü ildə “Azərbaycan nağılları” kitabı üçün elmi nəşr illüstrasiyalarını yaradıb. Noyabr 2016-cı ildə Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyində Rəhmanzadənin rəsmləri, litoqrafiyaları, linogravyuraları, qrafik əsərləri və kitab illüstrasiyalarına həsr olunan sərgi keçirilib.

Maral Rəhmanzadə 2008-ci il mart ayının 16-da vəfat edib və Mərdəkan qəbiristanlığında dəfn olunub.

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR Xalq rəssamı" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR Əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

- Mirzə Fətəli Axundov adına Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı

- "Şöhrət" ordeni

- "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni

- "Şərəf nişanı" ordeni

- Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.07.2026)