Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Yola saldığımız 2025-ci ilin ümumi mədəni trendlərinə nəzər salsaq, üç cəhəti qabarıq şəkildə görə bilərik:

-mədəniyyətin dialoq dili kimi rolunun güclənməsi;

-ənənə ilə texnologiyanın birləşməsi;

-kimlik, ekologiya və sosial məsuliyyətə diqqətin artması.

İlin sonu adəti üzrə dünyanın aparıcı mediaları ilin əsas mədəniyyət hadisələrinin reytinqlərini hazırlayıb təqdim edirlər. Onlardan ümumi nəticə çıxarsaq, onda 2025-ci ilin TOP-10 mədəni hadisəsi olaraq aşağıdakıları göstərə bilərik:

1. Eurovision Song Contest 2025 (Bazel, İsveçrə)
“Avroviziya” dünyanın ən böyük musiqi televiziya şousu olaraq qalır. 2025-ci ildə müsabiqə yenidən təkcə musiqi yarışması deyil, həm də Avropanın mədəni-siyasi güzgüsünə çevrildi, milyonlarla tamaşaçını bir araya gətirdi və geniş müzakirələrə səbəb oldu.

2. Edinburgh Festival Fringe (Şotlandiya)
Dünyanın ən böyük canlı incəsənət festivalıdır. 2025-ci ildə tamaşaların və iştirakçı ölkələrin sayına görə rekord qıraraq, müasir teatrın, stand-apın və performans sənətinin əsas laboratoriyası statusunu bir daha təsdiqlədi.

3. Venesiya Karnavalı(İtaliya)
Avropanın ən qədim mədəni bayramlarından biridir. 2025-ci ildə karnaval tarixi yaddaş və maskanın kimlik simvolu olması mövzusuna həsr olundu və bu, tədbirə fəlsəfi dərinlik qazandırdı.

4. Rio-de-Janeyro Karnavalı (Braziliya)
Dünyanın ən möhtəşəm xalq bayramıdır. 2025-ci ildə o, eyni zamanda sosial manifestlər meydanına çevrildi — samba məktəbləri ekologiya, bərabərsizlik və Braziliyanın mədəni kökləri mövzularını gündəmə gətirdilər.

5. Kochi–Muziris Biennalesi (Hindistan)
Avropa və ABŞ-dan kənarda keçirilən ən nüfuzlu müasir incəsənət biennallərindən biridir. 2025-ci ildə diqqət postkolonial incəsənətə və Qlobal Cənubun səsinə yönəldildi.

6. Les Rencontres d’Arles (Fransa)
Dünyanın əsas fotoqrafiya festivalıdır. 2025-ci ildə yerli xalqlara, sənədli fotoqrafiyaya və süni intellekt dövründə vizual həqiqətin yenidən düşünülməsinə fokuslanması ilə əlamətdar oldu.

7. Coldplay – Music of the Spheres World Tour (final mərhələsi)
Musiqi tarixinin ən uğurlu dünya turlarından biridir. 2025-ci ildə bu tur yeni konsert etikası — ekoloji məsuliyyət, texnologiya və qlobal birlik — simvoluna çevrildi.

8. Kann Kino Festivalı 2025
Müəllif kinosunun əsas vitrini. 2025-ci ildə Kannlar sosial, siyasi və eksperimental kinoya yönələn tendensi təsdiqlədi və dünyaya yeni rejissor adları qazandırdı.

9. PhotoVogue Festival (Milan, İtaliya)
Moda, fotoqrafiya və sosial məsuliyyətin kəsişməsində keçirilən festivaldır. 2025-ci ilin əsas mövzuları — təbiət, dayanıqlılıq və dəyişən dünyada insan bədəni oldu.

10. Holi — Rənglər Festivalı (Hindistan, Nepal)
Qədim bir bayramdır və qlobal mədəni hadisəyə çevrilib. 2025-ci ildə o, sevincin, yenilənmənin və sülhün rəmzi kimi dünyada milyonlarla insanı yenidən birləşdirdi.

Şəkildə: Les Rencontres d’Arles (Fransa)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Dekabrın 30-da İmişli rayonunda “31 Dekabr – Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəyliyi Günü” və Yeni il münasibətilə şəhid, qazi övladları və xüsusi qayğıya ehtiyacı olan uşaqlar üçün əyləncəli bayram proqramı təşkil olunub.

Bayram şənliyində İmişli Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Elçin Rzayev, YAP İmişli rayon təşkilatının sədri Səfa Ağayev, rayonun hüquq-mühafizə orqanlarının rəhbərləri, ictimaiyyət nümayəndələri, şəhid və qazi ailələri, eləcə də xüsusi qayğıya ehtiyacı olan uşaqlar iştirak ediblər.

Tədbirin açılışında çıxış edən İmişli Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Elçin Rzayev iştirakçıları Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəyliyi Günü və qarşıdan gələn Yeni il münasibətilə səmimi-qəlbdən təbrik edib, yeni ilin ölkəmiz və xalqımız üçün xeyirli və uğurlu olmasını arzulayıb. O bildirib ki, Ulu Öndər Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə təsis olunan Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəyliyi Günü milli birliyin və həmrəyliyin möhkəmlənməsində mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

İcra başçısı çıxışında 2025-ci ilin ölkəmizdə “Konstitusiya və Suverenlik İli” elan olunmasının hüquqi dövlət quruculuğu və milli suverenliyin möhkəmləndirilməsi istiqamətində atılan ardıcıl addımların məntiqi davamı olduğunu qeyd edib. O, həmçinin ölkə üzrə həyata keçirilən sosial-iqtisadi islahatların, regionların inkişafına yönəlmiş layihələrin, eləcə də İmişli rayonunda aparılan abadlıq-quruculuq işlərinin əhalinin rifahının yüksəldilməsinə xidmət etdiyini vurğulayıb. Prezident cənab İlham Əliyev tərəfindən 2026-cı ilin “Şəhərsalma və Memarlıq İli” elan olunmasının da ölkəmizin davamlı inkişafına yeni töhfələr verəcəyinə əminlik ifadə olunub.

Bayram proqramı musiqili-əyləncəli hissə ilə davam edib. Uşaqlar şən musiqi sədaları altında rəqs edib, şeirlər və mahnılar səsləndirib, nağıl qəhrəmanları ilə maraqlı və unudulmaz anlar yaşayıblar. Tədbir iştirakçılarına xoş ovqat bəxş edən proqram uşaqların sevincinə sevinc qatıb.

Şəhid və qazi ailələri, eləcə də xüsusi qayğıya ehtiyacı olan uşaqların valideynləri onlara göstərilən diqqət və qayğıya görə minnətdarlıqlarını bildiriblər. Bayram şənliyi uşaqlar üçün əsl bayram ab-havası yaradaraq həmrəylik və birlik dəyərlərinin təcəssümü kimi yadda qalıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)

Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

İlin son günü

Hər kəs məhz bu son gündə oturub bütün ilinə yekun vurur, gələn ilə planlar qurur. 2025-ci il heç də uğurlu il olmadı dünya xalqları üçün. Bütün dünyanın aktivinə deyil, passivinə yazıldı bu il. Müharibələr, təbii fəlakətlər dünyanı ağuşuna aldı.

2025-ci ildə dünyada iqtisadiyyatlar bir qədər də çökdü, insanların güzəranı bir qədər də pisləşdi. Təsadüfi deyil ki, hamı ümidlərini yeni – 2026-cı ilə bağlayır. Allah hamımızın köməyi olsun!

Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəylik günü

34 ilə yaxın tarixə malik olan Həmrəylik Gününü azərbaycanlılara Heydər Əliyev ərməğan edib. Hələ Heydər Əliyev Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məslisinin sədri olarkən 31 dekabr tarixinin Dünya Azərbaycanlılarının Həm­rəylik Günü kimi qeyd edilməsi təşəbbüsünü irəli sürmüşdü. 1991-ci ilin dekabr ayında Muxtar Respublikanın Ali Məclisinin bu barədə qəbul etdiyi qərar çox keçmədən bütün Azərbaycan üzrə keçərli oldu və ümumilikdə dünya azərbaycanlılarını əhatə etdi.

Dünya azərbaycanlılarının birlik və həmrəyliyinə ciddi diqqət yetirən Heydər Əliyevin bu sahədə atmış olduğu daha bir mühüm addım 2001-ci ilin noyabr ayında Bakıda Dünya Azərbaycanlılarının Birinci Qurultayının keçirilməsi oldu. Bu qurultay bir tərəfdən Azərbaycan dövlətinin xaricdə yaşayan soydaşlarımıza diqqət və qayğısının göstəricisi idisə, digər tərəfdən soydaşlarımızda onların arxasında güclü bir Azərbaycan dövlətinin dayandığı əminliyinin, güvəninin yaranması idi. Artıq soydaşlarımızla iş, onların birlik və bərabərliyi, həmrəyliyi istiqamətində aparılan siyasət çoxşaxəli xarakter daşıyır. Dünya azərbaycanlılarının həmrəyliyinə töhvə verən qurum kimi Azərbaycan Respublikasının Diasporla iş üzrə Dövlət Komitəsinin ortaya qoyduğu əməyi də mütləq qeyd etməliyik. Və bu prosesdə dövlətlə yanaşı, qeyri-dövlət təşkilatları da xüsusi fəallıq nümayiş etdirirlər. Bu baxımdan Heydər Əliyev Fondunun çoxşaxəli və uğurlu fəaliyyətini xüsusi qeyd etmək yerinə düşər. Fondun vitse-prezidenti Leyla Əliyevanın təşəbbüsü ilə həyata keçirilən “Xocalıya ədalət” kampaniyası da xaricdə yaşayan soydaşlarımızın birlik və bərabərliyi, həmrəyliyi istiqamətində atılan mühüm addımlardan biri hesab edilə bilər. Dünyanın dörd bir yanında yaşayan soydaşlarımızın məhz bu kampaniya çərçivəsində birlik və həmrəylik nümayiş etdirməsinin nəticəsidir ki, bu gün dünyanın bir sıra ölkələrinin qanunverici orqanlarında ermənilərin Xocalıda törətdikləri vəhşiliklər soyqırım kimi tanınıb.

Yaşasın dünya azərbaycanlılarının həmrəyliyi!

On iki üzüm günü

İspandilli ölkələrin çox maraqlı bir bayramları var, demək, onlar günorta saat on ikidən başlayaraq on iki saat ərzində hər saatın tamamında bir müxtəlif növ üzüm dadırlar, nəticədə, yeni il onlara ən faydalı, ən qədim və ən dadlı meyvənin timsalında uğur gətirir. İlk dəfə İspaniyada qeyd edilən bayram sonradan Cənubi və Mərkəzi Amerikanın bütün ispandilli ölkələrinə siyarət edib.

Maraqlıdır, biz də cənub, üzüm ölkəsiyik, bizdə də on iki növ üzüm tapıb dadmaq olarmı? Özümüzün çox dadlı üzüm növlərimiz var. Mən son vaxtlar qəhətə çıxmış məşhur ağ və qara şanı növünün və ağadayı növünün adını çəkə bilərəm, mədrəsə, dərbəndi, təbrizi və bayanşirə növlərini də tanıyıram. Neçə oldu? 7. 5-ni də gəlin xarici növlərdən seçək. Şardone, rislinq, kaberne-sovinyon, pino-nuar... 12-cini gətirə bilmədim. Özünüz internetdən tapın.

Orijinal bayramlar

Bu gün dünyanın müxtəlif ölkələrində olduqca orijinal bayramlar qeyd edilir. Fasiləsizlik günü. İlin son günündə hər dəqiqənin qədrini bilmək tövsiyə olunur. Hər dəqiqəni fasiləsiz, doya-doya yaşamaq lazımdır yəni. Yemanji bayramı. Bu, braziliyalılara xas olan bayramdır, bu ölkədə spiritizm hələ də güclüdür, mövhumata çox inanırlar braziliyalılar. Onlar hər il dekabrın 31-də dəniz sahillərinə gəlib sahil boyu ağ çiçəklər düzür, şamlar yandırırlar, “Balıqların anası” Yemanjinin ruhunu çağırırlar. Mövhumata görə, Yemanji ruzi-bərəkət və xoşbəxtlik gətirir. Şotlandlar – viski ölkəsinin sakinləri Hogmanau gününü qeyd edirlər. Hər bir kəs əlinə məşəl alıb yürüş edir, məşəllərlə əylənmək də aktual olur. Onları atıb-tutanlar, atıb altından keçənlər, ardıcıl yandırıb söndürənlər öz ustalıqlarını nümayış etdirirlər. Və bütün bu ayinlər “viski selində çimməklə” həyata keçirilir. Polyaklarda isə bu gün Silvester günü qeyd olunur, onlar da rəngbərəng maskalarda, atəşfəşanlıq edə-edə yeyib-içir, çalıb-oynayır, mifik obraz olan Silvesterdən uğurlu yeni il arzulayırlar.

Düşündünüz ki, yəqin Amerikada da nəsə orijinal bir bayram qeyd olunacaq ayın 31-də? Xeyir, qərblilər adətlərinə xilaf çıxmadan növbəti mətbəx bayramı keçirəcəklər. Bu dəfə Milli Şampan şərabı gününü.

Pəncərə vergisi

İngilislərinsə bu günlə bağlı heç də xoş olmayan xatirəsi var. 1695-ci ilin 31 dekabrında İngiltərə Krallığında pəncərə vergisi tətbiq etməyə başlayıblar. Hər cür vergi boyunduruğu altında qalmış əhaliyə indi də pəncərə vergisi tətbiq edilməsi özbaşınalığın son həddi olub. Sən pəncərədən küşəyə boylandınsa, zəhmət çək, vergi ver. Məmurlar əllərində siyahı camaatın üstünə tökülüşüblər.

Boşuna pul itirmək istəməyən sadə insanlar qorxudan pəncərəyə yaxın durmasalar belə bunu məmurlara sübut edə bilmirdilər, “baxmısan” hökmü ilə pul ödəməyə məcbur edilirdilər. Naəlac qalan insanlar pəncərələrini kərpiclə hörməyə başladılar, yalnız bu yolla bu ədalətsiz vergidən yayınmaq mümkün oldu. Şəhərlər öz gözəlliklərini itirdilər, ölkəyə başdan-başa pəncərəsiz evlərlə zülmət çökdü.

Xalqa çox zülüm vermək də bir şey deyil.

Qısaca doğum günü olanlar barədə də söz açmaq istəyirəm.

Niyazi Səmədov. 1971-ci ildə professor elmi rütbəsini alan Niyazı Səmədov 1972-ci ildə Hindistan Beynəlxalq Zoologiya Akademiyasının həqiqi üzvü, 1979-cu ildə SSRİ EA Ümumittifaq Entomologiya Cəmiyyətinin fəxri üzvü, 1980-ci ildə Azərbaycan SSR EA-nın müxbir üzvü seçilib. Niyazi Səmədovun Azərbaycan entomologiya, torpaq zoologiyası, biosenologiya və bitki mühafizəsinə dair aparılan elmi tədqiqat işlərinin təşkili və inkişafı sahəsində, həmçinin elmi kadrların hazırlanmasında böyük xidmətləri olub. Niyazi Səmədov tərəfindən Azərbaycanda 26 fəsiləyə mənsub 2900-dən çox böcək növü aşkar edilib, o, bunların da 30-unu zərərverici kimi ilk dəfə təsdiq edib. O, Azərbaycan Ensiklopedyası və Qırmızı Kitablarının müəlliflərindən biridir. Onun 8 əsəri Avstriya, İngiltərə, Almaniya, Fransa və Çexoslovakiyada çap olunub, rəhbərliyi altında yeddi elmlər doktoru, 40 fəlsəfə doktoru dissertasiyası müdafiə edilib. 1980-ci ildə “Əməkdar elm xadimi” fəxri adına, 1982- ci ildə “Şərəf nişanı” ordeni və səkkiz medalla təltif edilən Niyazi Səmədov 1989-cu il may ayının 23-də Bakıda vəfat edib, ruhu şad olsun.

Ələkbər  Süleymanov. 1962-ci ildə “Azərneft” Birliyinin rəisi, 1965-ci ildə Azərbaycan neft və qazçıxarma nazirinin birinci müavini, 1972-ci ildən “Xəzərdənizneft” Birliyinin, 1976-cı ildən 1978-ci ilə qədər “Xəzərdəniz neftqazsənaye” Ümumittifaq İstehsalat Birliyinin baş direktoru, 1980-ci ildən ömrünün sonu­nadək “Dənizneftqazlayihə” İnstitutunun direktor müavini işləmiş Ələkbər Süleymanov “Neft və qaz yataqlarının işlənməsi və istismarı” ixtisası üzrə professor elmi rütbəsini daşıyıb. O, Xəzər dənizinin neft, qaz və qaz-kondensat yataqlarının işlənməsinin nəzəriyyə və təcrübəsinə böyük töhfələr verib, onun sayəsində çoxlaylı dəniz yataqlarının çoxlu məhsuldar horizontları, ayrı-ayrı tektonik sahə və blokları aşkar edilib. Onun iştirakı ilə həm quruda, həm də dənizdə bir çox böyük neftqaz yataqları – Günəşli, QumDəniz, Bahar, Sanqaçal-dəniz-Xara-Zirə, BullaDəniz, Qarabağlı, Kürsəngə, Muradxanlı, Cənub-1, Cənub-2 və s. açılıb. 1994-cü ildə “Əsrin müqaviləsi”nin hazırlanmasında və həyata keçirilməsində əməyi olub.

Görkəmli neftçi və alim “Şərəf nişanı” ordeninə, “Azərbaycan Respublikası Dövlət Mükafatı”na layiq görülüb, bir sıra medallarla təltif olunub. Ələkbər Süleymanov 2000-ci il iyulun 27-də vəfat edib, ruhu şad olsun.

Tamilla Musayeva. Azərbaycanda xalq təhsilinin inkişaf tarixinin elmi cəhətdən əsaslandırıl­mış dövrləşdirilməsi, onun əsas mər­hələlərinin müəyyən edilməsi, xalq təhsilinin yaranmasının spesifik xüsu­siyyətlərinin təhlili, xalqımızın keç­diyi tarixi yolun xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi ilə Tamilla Musayeva Azərbay­can tarixşünaslığına dəyərli töhfə verib. O, həm də Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasında nəşr olunmuş bir sıra məqalələrin müəllifidir, üçcildlik “Azərbaycan tarixi” kitabının müəllif­lərindən biridir, 2003- cü ildə nəşr olunmuş “Ermənilərin Azərbaycan torpaqlarında törətdikləri əməllər barədə tarixi həqiqətlər” adlı əhəmiyyətli əsərin tərtibçi redaktoru və müəlliflərindən biridir.

Professor Tamilla Musayeva 1984-cü ildə “İnqilab və Azərbaycanda xalq təhsili” monoqrafiyasına görə Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı laureatı adına layiq görülüb, 2005-ci ildə “Əməkdar elm xadimi” fəxri adını alıb. O, 2019-cu il yanvar ayının 24-də vəfat edib, ruhu şad olsun.

Ağalar Abbasbəyli. M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Univer- sitetinin tələbəsi və aspirantı olmuş, 1980-ci ildə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmiş, 1988-ci ildə tarix və beynəlxalq münasibətlər istiqamətləri üzrə professor elmi rütbəsini almış alimimiz 1974-1976-cı illərdə xarici ölkələrdə Sovet səfirliyində müşavir, 1981-1988- ci illərdə Azərbaycan KP Bakı şəhər Partiya Komitəsinin katibi, Azərbaycan KP Təşviqat Komissiyasının sədr əvəzi vəzifələrində çalışıb, 1987-1988-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Təhsil naziri olub, uzun müddət SSRİ Sülh Fondunun sədr müavini və Azərbaycan Respublikası Sülh Fondunun sədri olub, 550 məqalənin, 42 monoqrafiyanın, 55 dərslik və dərs vəsaitinin müəllifidir. 32 elmlər namizədi, 10 elmlər doktoru yetişdirib, o cümlədən Azərbaycan Respublikasında ilk dəfə siyasi elmlər istiqamətində 10 siyasi elmlər namizədi və 3 elmlər doktorunun elmi rəhbəri və məsləhətçisi olub, Beynəlxalq müna­sibətlər ixtisası üzrə 50 nəfər magistrin ərsəyə gəlməsində mühüm rol oynayıb. 1991-ci ildən BDU-nun Beynəlxalq münasibətlər kafedrasına rəhbərlik edir.

Qəti qərarlar günü

Və ən nəhayət, sonda təqvimə salınan daha bir bayram barədə söz açmaq istəyirəm. Bu gün həm də Qəti qərarlar günü qeyd olunur. Yeni il gəlir, həyatını dəyişmək üçün bu gün qəti qərar qəbul etməlisən. Yeni ili yeni əhval-ruhiyyədə, yeni ideyalarla, işgüzarlıqla başlamalısan. Uğur düstürü yalnız budur.

Hər kəsin ömründə 2026-cı ilin xoşbəxtliyə doğru dəyişikliklər ili olması arzusu ilə. Yeni iliniz mübarək!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Onun dəzgah qrafikasında yaratdığı linoqravür silsilələrinə və dəzgah rəsmlərinə heyran olmamaq mümkün deyil. Bu rəsmlər vaxtında çox məşhur olub, sərgi salonlarını dolaşıb. İndi də muzeylərdə və şəxsi kolleksiyalarda yer alır...

Rasim Babayev 31 dekabr 1927-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. Orta məktəbi bitirdikdən sonra 1945–1949-cu illərdə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Texnikumunda təhsil alıb. Daha sonra təhsilini 1949–1956-cı illərdə V.İ.Surikov adına Moskva Rəssamlıq İnstitutunda davam etdirib.

Rasim Babayev Azərbaycan rəngkarlığının və qrafikasının inkişafında müstəsna xidmətləri olan rəssamdır. Müxtəlif janr və mövzularda, xüsusən boyakarlıq və dəzgah qrafikası janrlarında sahəsində yaratdığı rəsm əsərləri ilə tanınıb

Sənətkarın dəzgah qrafikasında yaratdığı linoqravür silsilələrinə və dəzgah rəsmlərinə "Sumqayıt", "Daşkəsən", "Abşeron", "Ağaclar", "Neft çənləri" (1958), "Neftin doldurulması" (1958), "Qız" (1958), "Qara şəhər" (1958), "Daşkəsən yollarında" (1961), "Fəhlənin portreti" (1962), "Almaniyada" (1963), "Qobustan" (1964), "Xınalıq" (1964), "Dəvələr" (1966), "Hamamlar" (1969), "Qaçaq Nəbi" (1969), "Köhnə Bakı" (1970), "Narlar" (1970), "Kənd" (1970), "Qədim qəbiristanlıq" (1970), "Rəssam Ə.Rzaquliyev" (1970) və başqa əsərlərini daxildir.

Habelə rəssam "Ölüm Düşərgəsi", "Qardaş Xatirəsi", "Dağlar", "Yer" və "Göy", "Mənim bağım" kimi boyakarlıq əsərlərinin və "Qız", "Rəssam S.Bəhlulzadə" portretlərinin müəllifidir. Rasim Babayev 1980-ci illərin sonu 1990-cı illərdə baş vermiş hadisələrlə bağlı tablolaların müəllifidir. O, 20 Yanvar faciəsini əks etdirən "Qanlı general" tablosunu yaratmışdır. Həmçinin "Müharibə olmasın", "Berlin-63", "Ölüm düşərgəsi", "Qardaş xatirəsi" və s. əsərləri də müharibə əleyhinə çəkilib.

Rasim Babayevin bir sıra əsərləri sovetlər dövründə geniş işıqlandırılmayıb. Həmin əsərlərlərə nümunə olaraq "Torpaq" (1963), "Sahil" (1965), "Yol" (1966), "Yaxın Şərq" (1967), "Ailə" (1971), "Səyyah" (1974), "Ordu" (1978), "Qapı" (1982), "Qadın" (1983), "Müharibə" (1983), "Novruz" (1983), "Qadın və div" (1986), "Faciə" (1987), "Adəm və Həvva" (1988), "Yüklü dəvə" (1992), "Bəla" (1997), "Gecə" (2003), "Divlər" (2004) və s. əsərləri qeyd etmək olar.

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR əməkdar rəssamı" fəxri adı (1964)

- "Azərbaycan SSR xalq rəssamı" fəxri adı (7 may 1988)

- 1990-cı il üzrə Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı (1991) — 1988–1989-cu illərdə yaratdığı silsilə rəsm əsərlərinə görə

- Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü — 11 iyun 2002.

Rasim Babayev 22 aprel 2007-ci ildə Bakı şəhərində vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.12.2025)

Ötən gün Yeni Azərbaycan Partiyası (YAP) Sumqayıt şəhər təşkilatının təşkilatçılığı ilə Azərbaycan Yazıçılar Birliyi Ədəbiyyat Fondunun Azərbaycan Respublikası Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirdiyi “İrəvanda xal qalmadı” – kitab və 3 dildə e-kitabla daxili və xarici platformalarda təbliğat layihəsi çərçivəsində yazıçı Varisin müəllifi olduğu “İrəvanda xal qalmadı” kitabının ilk təqdimat mərasimi keçirilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı YAP Sumqayıt şəhər təşkilatına istinadən xəbər verir ki, tədbirdə əvvəlcə Ulu Öndər Heydər Əliyevin, ölkəmizin ərazi bütövlüyü və suverenliyi uğrunda canlarını qurban vermiş şəhidlərin əziz xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edilib. Sonra Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himni səsləndirilib.

Təqdimat mərasimində çıxış edən YAP Sumqayıt şəhər təşkilatının sədri Ramiz Hüseynov bildirib ki, bu cür ədəbi layihələr milli yaddaşın qorunması, tarixi həqiqətlərin cəmiyyətə çatdırılması və ideoloji mövqenin möhkəmləndirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. O vurğulayıb ki, Qərbi Azərbaycan mövzusu müdrik liderimiz İlham Əliyevin bu gün apardığı dövlət siyasətinin və milli ideologiyanın mühüm istiqamətlərindən biridir və Varisin əsəri bu baxımdan aktual və dəyərli mənbədir.

Sumqayıt şəhər İcra Hakimiyyəti başçısının birinci müavini Teymur Səmədov çıxışında qeyd edib ki, “İrəvanda xal qalmadı” kitabı yalnız ədəbi əsər kimi deyil, eyni zamanda tarixi yaddaşın qorunmasına xidmət edən ictimai-siyasi məzmunlu nəşr kimi böyük əhəmiyyət daşıyır. O bildirib ki, Qərbi Azərbaycandan deportasiya olunmuş soydaşlarımızın taleyinin ədəbiyyat vasitəsilə gündəmdə saxlanılması gələcək nəsillərin milli kimlik şüurunun formalaşmasında mühüm rol oynayır.

Çıxış edənlər professor Astan Bayramov, professor Avtandel Ağbabalı, Ramiz İsmayılov və Elvin Əlizadə kitabın ideya məzmunundan, tarixi faktlara söykənən bədii-publisistik üslubundan və milli yaddaşın möhkəmləndirilməsində oynadığı roldan bəhs ediblər. Qeyd olunub ki, Varis əsərdə bir xalqın doğma yurd yerlərindən zorla didərgin salınmasının mənəvi və tarixi ağrılarını dolğun şəkildə əks etdirib. Bildirilib ki, kitabın üç dildə elektron formatda hazırlanması onun beynəlxalq auditoriyaya çıxış imkanlarını genişləndirir, Azərbaycan həqiqətlərinin xarici platformalarda yayılmasına və obyektiv beynəlxalq ictimai rəyin formalaşmasına xidmət edir. Bu da müasir informasiya müharibəsi şəraitində mədəniyyət və ədəbiyyatın strateji rolunu bir daha nümayiş etdirir.

Tədbirdə kitabın müəllifi, yazıçı Varis də çıxış edərək “İrəvanda xal qalmadı” əsərinin ərsəyə gəlmə səbəbləri, ideya qaynaqları və əsas məqsədi barədə ətraflı məlumat verib. O bildirib ki, kitab Qərbi Azərbaycandan deportasiya olunmuş azərbaycanlıların taleyinə, itirilmiş yurd yerlərinə və tarixi yaddaşın bərpası zərurətinə həsr olunub. Yazıçı vurğulayıb ki, əsərin yazılmasında əsas niyyət tarixi faktları bədii-publisistik üslubda təqdim etməklə milli yaddaşı diri saxlamaq və bu həqiqətləri gələcək nəsillərə ötürməkdir. Varis qeyd edib ki, “İrəvanda xal qalmadı” təkcə keçmişin təsviri deyil, eyni zamanda Azərbaycan xalqının haqlı tarixi mövqeyinin ədəbi ifadəsidir. Müəllif kitabın üç dildə elektron formatda hazırlanmasını Azərbaycan həqiqətlərinin beynəlxalq auditoriyaya çatdırılması baxımından mühüm addım kimi dəyərləndirib və layihəyə meydan açan Azərbaycan Respublikası Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinə təşəkkürünü bildirib.

Tədbirin yekununda kitabın müəllifi tərəfindən iştirakçılara “İrəvanda xal qalmadı” kitabının imzalanmış nüsxələri təqdim olunub və xatirə şəkilləri çəkdirilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.12.2025)

Hafiz Ataxanlı, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Şair kimi yox,

Şeir kimi ölmək istəyirəm.

                   Vaqif Səmədoğlu.

Bədii qiraət ustası, əməkdar müəllim, ADMİU-nın professoru Nadir Hüseynovun xatirəsinə elegiya.

O, bədii qiraəti elm kimi əxz edib elm kimi öyrətdi. İfa üslubu, mövzu seçimi, şeiri yaşama tərzi ilə məktəb, canlı əfsanə oldu. O səsini şeirin hər bəndinin yox, hər misrasının məna yükünə, hadisənin, təsvir obyektinin ovqatına uyğun qurur, hər sözün etimoloji ayrıntısını fərqli çalarda verirdi.

Onda poetik nümunənin rəngini vizual effektlə deyil də, səs çalarının bərqində çatdırmaq istedadı vardı.

O, görünməyən sözü görünən səsə çevirməyi bacarırdı.

Onun söylədiyi şeir az qala dil açıb adamla danışırdı, sənin əlindən tutub yaranma faktının baş verdiyi hücrəyə aparırdı.

O, poeziyanın dramaturji yükünü unikal səs tembrinin notu üzərində mükəmməl paylaşırdı.

Zərgər dəqiqliyi ilə.

Onun ifası bəzi qiraətçilərin aludə olduğu yersiz qışqırtılardan, intonasiya zədələrindən, saxta pafoslardan, patetik cırmaqlaşmalardan çox-çox uzaqdı.

Onun bədii qiraəti təbii dağ çeşməsiydi, səmanın  duruluğuydu, gözü dincəldən, ruhu toxtadan ağ pəmbə buluddu, Şəhid valideyninin qürura bələnmiş kövrəkliyiydi, əzəmətlə dalğalanan Bayrağımızın çırpıntısıydı, insanlıq fəlsəfəsiydi.

O səs-milli səs idi. Dədə-Qorqud ocağından köz götürən, ulu dağlarda, ana çaylarda arınan, bərkiyən, mətinləşən Azərbaycan kişisinin səsi!

O – tanınmış jurnalist Etibar Cəbrayıloğlunun sözünə qüvvət, nadir sənətkar, nadir qüvvət, Nadir Hüseynov bədii qiraətdə boş-boşuna döşünə döyənlər üçün fakt idi. Təkzibolunmaz fakt!

Kriteriyaların əsir düşdüyü, zövqlərin bəsitləşdiyi, istedad yiyələrinin düşmən gözündə göründüyü, cingənə dingişlərin güxgü qarşısına keçib həvə dişlərini ağartdığı bir vaxtda Nadir Hüseynovun çıxışı sənət örnəyi, klassik məktəb göstəricisi idi.

Nadir Hüseynovun insani fəzilətləri ilə pedaqoq ustalığı sənətkarlığını tamamlayırdı. Əməkdar artist, ADMİU-nun dekanı Nofəl Vəliyev həmin gün sosial şəbəkədə mərhumun  xarakterini rövnəqləndirən bir cizgidən söz açmışdı:

“Hər müəllimə nəsib olmur, tələbələri ardınca bu qədər ağlasınlar”.

Dəfn günü vəfat gününə qədər dərs dediyi tələbələr mərhumla ailəvi dostluq edən Rəhim Qədirova yaxınlaşıb “icazə verin, cənazə bizim çiynimizdə getsin” dedilər.

Nadir müəllim mərd adam idi, heç kimə əyilmədi, sonacan sözünün ağası oldu. Məddahlar, riyakarlar gözünün düşməniydi. Yalançıya qan düşməni kimi baxırdı. Nəfsi tox insandı. Haqqın yanında yer alardı, əks tərəf əziz-giramisi olsa belə.

2010-cu ildən Nadir Hüseynovla dostluq edən iş adamı yana-yana deyirdi:

-Heyf, Nadir kimi oğul bir də dünyaya gəlməz. Heç vaxt heç kimin qarşısında gözü kölgəli olmadı. Ağrılarını belə, gizlətdi. Kişi kimi yaşadı, kişi kimi getdi.

Rejissor dostumuz Nadir Diridağlı sosial şəbəkədə üzüntülərini “abrına qısılıb yaşayan adam, mərd adam” təyini ilə ovundururdu.

Uzun müddət peşəkarlığı, obyektivliyi, sənət yanğısı qiymətləndirilmədi. Amma kimsənin qapısını döymədi, kimsəyə ağız açıb demədi ki, niyə mənim haqqımda təqdimat yazmırsınız?

Nə yaxşı ki, bir neçə il öncə universitetin yubileyində rəhbərliyin təşəbbüsü ilə Nadir müəllimə də “Əməkdar müəllim” fəxri adı verildi. 

Nadir Hüseynov ağır təbiətli, ləngər yerişli, zabitəli adam idi. Eyni zamanda qayğıkeşliyi və mehribançılığı ilə könüllərdə taxt qurdu.

-Müəllim-tələbə münasibətlərini dostluğa çevirən nadir müəllimlərdən idi əzizimiz Nadir müəllim, - Fərmayıl Gəncədən zəng vurmuşdu, - könül rahatlığı ilə onunla dərdləşmək olurdu.

Fərmayılın sözünə qüvvət, birlikdə hansısa məclisə düşəndə məni tələbəsi kimi yox, yaxın dostu olaraq təqdim edirdi.

...Dekabrın 17-də Nadir müəllimin tələbəsi olmasa da, alicənablığına, ağayanalığına, mərdliyinə görə xətrini əziz tutan Etibar Bənnayev zəng vurdu, ehtiyatla, çəkinə-çəkinə dilləndi:

-Xəbərin var?

Tərslikdən həmin gün sosial şəbəkəyə nəzər yetirməmişdim. Baxdım. Özümü toplayıb Rəhimə zəng vurdum. Məşğul idi. Sən demə, Rəhim Mahirlə birlikdə Xırdalanda təşkil olunacaq dəfnin təşkilati işləri ilə məşğul imiş.

ADMİU-nun müəllimi, rejissor dostum İqbal Məmmədəliyevdən ümumi vəziyyəti öyrəndim.

Aytən xəbəri eşidən kimi Nadir Müəllimə “Müəllim, qurban olum, açın telefonu, yazın ki, feyk xəbərdir” mesajını göndərib. Bir neçə dəqiqə də oturub möcüzə gözləyib.

Sonra da məni yığır, ağlaya-ağlaya özünü qınayır:

-Mehriban demişdi axı, kamera və montaj mənlikdir, Hafizlə sən bir ssenari planı tutun. Nadir müəllimlə könül söhbəti edin, sənədli film işləyək. Niyə tələsmədik?! Niyə müəllimi tələsdirmədik?!

Şəkidən Elxan, Goranboydan Həmayə, Şamaxıdan Ərəstun, Xatirə, AzTV-dən Gülüş zəng vurur, Tümen vilayətindən Aslan mesaj yazır. Zəif ümid közərtisi ilə “bu, nə xəbərdir?” sualını verirlər.

Boğazım quruyur, udqunuram, qəhərdən boğuluram. “Başımız sağ olsun, Allah rəhmət eləsin” yazmaqdan başqa çarəm qalmır.

Ta indən belə zəngləşəndə Nadir Müəllimin qayğı dolu “qardaş, necəsən, evdə-eşikdə vəziyyət necədir? Nəvə necədir?” sualını eşitməyəcəyəm.

Ta oturub çay içə-içə ədəbi-bədii zövqlərin aşağı düşməsindən, tvlərdə bəzi aparıcıların ana dilimizi zəlil günə qoymasından, mənəvi deqradasiyadan, yana-yana danışa bilməyəcəyik.

Heydər məscidində keçirilən məclisə gedərkən Sumqayıtdan Zaur adlı bir nəfərlə rastlaşdım. Oğlumun toyunu aparıb, 20 il qabaq, - dedi – amma onun insanlığı sayəsində dost olduq. Bu gün onun məclisində iştirak etməyimi özümə borc bildim. Böyük zak dolur, boşalır, yenə dolur. Müxtəlif sosial kateqoriyalı insanlar, sənət adamları məclisdə iştirak edir.

Professor İlham Rəhimli “Nadir peşəkar tədris metodikası qurmuşdu” deyir. Əməkdar artist İlqar Cahangir kövrəlir, sonra pıçıldayır:

-Nadir Hüseynov şəxsiyyət idi, ləyaqət simvoluydu.

Xanımlar üçün ayrılmış zalda Universitetin rektoru Ceyran xanım, Gülşad müəllimə, Mehriban Zəki çıxış edirlər. Çıxışlarda Nadir Hüseynovun müəllim yanğısı, mərdliyi, əyilməzliyi vurğulanır.

Tanınmış parodiya ustası İlham Əziz Nadir müəllimin qonaqları təmkinlə qarşılayıb – yola salan oğlanları Elnura və Cəbrayıla yaxınlaşır.

-Atanız şərəfli bir ömür yaşadı. Məclisə baxın. Onu tanıyan hər kim varsa, özünə müqəddəs borc bilib gəlməyi. Nadir müəllimin yandırdığı halal ocağı qoruyun.

... Gur təblə yazılmış şeir ustad qiraətçi repertuarında əbədiyyət qazanır, bəxş etdiyi bədii-estetik zövq, mənəvi-ruhi tamın assosasiyası heç vaxt unudulmur.

...Və əməkdar müəllim, ADMİU-nun professoru, bədii qiraət ustası, böyük insan Nadir Hüseynov şeir kimi ömür yaşadı...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.12.2025)

Nigar Həsənzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu gün ekspress sorğumuzu məndən əvvəl cavablandıran əməkdaşımız Aynurdan fərqli olaraq mən illərin qovuşuğuna xeyli skeptik baxıram.

İllər də günlər kimi bir-birini əvəz edir, tarixə qovuşur. Bizə isə "kaş"lar, "bəlkə"lər, "heç"lər qalır.

Düşünürəm ki, illər qovuşduqca hər 5-10 ildən bir insan həyatında çox möhkəm izlər qoyur. Ya gətirdikləri ilə, ya da apardığları ilə. Bəzən bəzi tarixə qovuşan illərin də özünü unudulmaz etməsi bununla bağlıdır. Məsələn,2 019, 2020 çoxunun dilindən düşmür. Çünki o illər çoxumuzdan çox şey aparıb.

 İnsanlar da illərə bənzəyir. Tarixə qovuşur. Bir neçə il öncə yeni ilə bir girdiyin elə kəslər olur ki, elə bir neçə il öncədə də qalırlar. Çox qəribə deyilmi?! Birlikdə hər hansı ili, məsələn, 2022-ni qarşıladığın insanla indi tamamilə yadsan.

Gedən heç nə, heç kəs qayıtmır. Eləcə də illər. Və neçə il öncə deyinərək bitsin dediyin nələr üçünsə, burnunun ucu göynəyəndə anlayırsan ki, etmək istəyib etmədiklərin, istəməyərək etdiklərin - hər biri tarixə qovuşub, günlərlə, aylarla, illərlə birgə.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.12.2025)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bayramlar yaxınlaşdıqca pirotexniki vasitələrin – fişənglərin, səsli effekt yaradan məhsulların və digər partlayıcı vasitələrin istifadəsi yenidən gündəmin ön sıralarına çıxır. Hər il gömrük və hüquq-mühafizə orqanları bu məhsulların ölkəyə qanunsuz yollarla gətirilməsinin qarşısını almaq üçün müxtəlif əməliyyatlar həyata keçirsə də, real mənzərə vəziyyətin heç də ürəkaçan olmadığını göstərir.

Paytaxtın və regionların küçələrində, xırda ticarət obyektlərində, hətta onlayn satış platformalarında pirotexniki vasitələrə çıxışın asanlığı təhlükənin miqyasını daha da genişləndirir. Qanunvericiliklə istifadəsi məhdudlaşdırılan bu məhsulların xüsusilə yeniyetmələr arasında “əyləncə” kimi qəbul edilməsi isə hər bayram ərəfəsində eyni acı mənzərənin təkrarlanmasına səbəb olur.

İllərdir dəyişməyən ən narahatedici statistika ondan ibarətdir ki, pirotexniki vasitələrin nəzarətsiz və məsuliyyətsiz istifadəsi nəticəsində xəsarətlərlə, yanğınlarla və ciddi təhlükə yaradan hadisələrlə üzləşirik. Bayram sevinci kimi təqdim edilən bu “əyləncə” bəzən saniyələr içində faciəyə çevrilir və cəmiyyət üçün ciddi təhlükə mənbəyinə dönür.

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalına açıqlamasında təhlükəsizlik eksperti İlkin Məmmədkərimov (şəkildə) bildirib ki, hər il gömrük qurumları tərəfindən pirotexniki vasitələrin gətirilməsinin qarşısının alınması üçün tədbirlər həyata keçirilsə də müxtəlif yollarla ölkəmizə gətirilir:

"Təəssüflər olsun ki, bayramlarda fişənglər, partlayıcı vasitələrdən əhali istifadə edir. Hər bayramda bu cür fişənglərin əldə partlaması halları müşahidə olunur. Hesab edirəm ki, bu il də eyni mənzərə olacaq. Bir tərəfdən əməliyyatlar həyata keçirilsə də , digər tərəfdən geniş şəkildə satışa çıxarılır".

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.12.2025)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı böyük Füzuliyə həsr edilmiş məqalələrin dərcini davam etdirir.

Ədəbiyyat və mədəniyyət tariximizin iftixarı olan Füzuli dünya ədəbiyyatı tarixində də böyük hadisədir. Hökm kimi səslənən bu fikri aşağıdakı danılmaz faktlar doğruldur: hələ heç kim Şərqin üç möhtəşəm dilində (türk, fars və ərəb) divanlar bağlayaraq Füzuli kimi mükəmməl əsərlər yarada bilməmişdir; heç kimin qələmi mənsub olduğu dövrün ədəbi aləmindəki bütün əlvan forma və janrların sınağına məruz qalarkən Füzuli qələmi kimi gözəl və cilalı nümunələr yaratmamışdır; “qəlb şairi” kimi tanınan şairimiz qədər heç kim oxucu ürəyinə hakim kəsilməmişdir; ikinci elə bir şair tapmaq çətindir ki, onun yaratdığı ədəbi məktəb qədər sirayətedici olsun və öz davamçılarını çıxılmaz təsir dairəsində saxlamaq iqtidarında olsun; orijinal və təkrarsız üslub sahibi olan Füzuli kimi heç kəs ədəbi yaradıcılıq qarşısında müxtəlif dövrlərin (ictimai quruluşların) və zamanların sınağından uğurla çıxa bilmək keyfiyyətini elmi-tarixi və mənəvi dəyər şərti kimi irəli sürməmiş və öz yaratdığı əsərlərlə bu şərti dolğun şəkildə doğrultmaq mümkün olduğunu sübuta yetirməmişdir: fars və ərəb dillərində də yazmaqla və bu dillərdən bəhrələnməklə yanaşı, ədəbi dilimizi tarixən heç kəs Füzuli kimi həmin dillərin hegemonluğundan xilas edə bilməmişdir; nəhayət, çox az şairə müyəssər olar ki, mənəviyyatı, qəlbi və ruhu hər misrasından görünsün və əzəli məhəbbətdən, səmimilikdən yoğrulmuş ədəbi şəxsiyyəti yaradıcılığında və üslubunda Füzulidəki qədər bütün əzəməti və aydınlığı ilə həkk olunsun!..

***

Füzuli təkcə Azərbaycan ədəbiyyatında deyil, bütün Şərq ədəbiyyatında əsərləri dönə-dönə köçürülən, yaxud nəşr olunan, çox sevilən və çox oxunan ən tanınmış sənətkarlardandır. XX yüzillikdə Türkiyədə, Azərbaycanda, eləcə də başqa ölkələrdə Füzulinin həyat və yaradıcılığı, dili və üslubu haqqında onlarca tədqiqat əsəri yazılmışdır. M.F.Köprülü, Ə.Qaraxan, Ə.Tərlan, H.Araslı, Y.Bertels, Ə.Gölpınarlı, Mir Cəlal, M.Quluzadə, M.C.Cəfərov, Ə.Cəfər, V.M.Qocatürk, H.Mazıoğılu, Ə.Dəmirçizadə, H.Mirzəzadə, Ə.Mirəhmədov, F.Qasımzadə, M.Adilov, T.Hacıyev, A.Vəfalı, Ə.Səfərli, S.Əliyev, A.Rüstəmova, V.Feyzullayeva və başqalarının kitabları, məqalələri bu gün də elmi dəyərini saxlamaqdadır.

...Füzuli klassik şeir dilində özündən əvvəlki ədəbi irsə, Şərq poetikasının zəngin və mürəkkəb qayda-qanunlarına sadiq qalmağı, farsca divanının müqəddiməsində özünün dediyi kimi, “əslinin səliqəsinə (yəni türk şeiri ənənələrinə) uyğun” yazmağı bacaran, sənətdə sələflərinin keçmədiyi, xələflərinin keçə bilmədiyi aşırımlardan adlayan bir ustaddır. Onun zərif üslubu təkrarolunmazdır. Poeziyasındakı xariqüladə qüdrət və əzəməti bədii söz qarşısında qoyduğu misilsiz tələbkarlıq doğurmuşdur.

...Füzuli sehrkar deyildi və öz ürəyinin qanı, dərin zəkası, nuru, fitri istedadı hesabına yaratdığı sənət incilərini layiqincə, ədalətlə qiymətləndirə bilməyən, çarəsizlikdən “sehr” adlandıran, onun özünü isə “əcaib üslublu” təbiri ilə səciyyələndirən müasirlərindən, – adi oxuculardan tutmuş, təzkirəçilərə qədər bir çoxlarından narazı idi. Lakin qəribədir, bu günün qədirbilən oxucuları da bəzən ona sehrkar kimi baxır, onun ucaltdığı möhtəşəm söz binasında hər bir daşın ülvi mükəmməlliklə cilalandığını görüb heyran qalırlar.

Füzuli misra-misra, beyt-beyt böyükdür. Onun beytlərində qəfil bir şimşəyin parıltısı, əlçatmaz zirvələrin qüdsiyyəti var. Onun beytləri xəyyamanə rübailər kimi sənətdə həqiqi gözəlliyin, məna dolğunluğunun məhəki sayıla bilər: hər beytin öz musiqi dili, – həmcins səslərdən, gözlənilməz qafiyələrdən bəstələnmiş melodiyası, özünəməxsus obrazları, aydın fikir istiqaməti və aforistik məzmunu vardır!..

...Füzuli şeirini şərhlərlə birlikdə qavramaq istərkən oxucu şairin məşhur kəlamını bir məram kimi yadda saxlamalıdır: “Elmsiz şeir əsası yox divar olur və əsassız divar ğayətdə bietibar olur”. Beləliklə, elm şeirin əsası, özülü kimi qiymətləndirilir. Lakin burada “elm” sözünü düzgün və geniş mənada anlamaq lazımdır. “Elmsiz şeir” ifadəsi ilə daha çox qəzəl janrından olan şeiri düşünən şair ən azı aşağıdakıları nəzərdə tutmuşdur: 1. Bədii fikir məntiqi mühakimə, tezis – antitezis üsulu ilə ifadə edilməli. 2. Həyat həqiqəti nə qədər obrazlı şəkildə olsa da, inandırıcı, ağlabatan tərzdə əks olunmalı. 3. Elmi (dini və dünyəvi) biliklərə, təsbit olunmuş əqli nəticələrə istinad edilməli. 4. Xalq təfəkkürü və xəyalının inciləri olan müdrik ifadələrə, qanadlı sözlərə, atalar sözü və zərbi-məsəllərə əsaslanmalı. Bu şərtlərin heç olmazsa, birini gözləməyən şeir “etibarsızdır”, başqa sözlə, zəriflik və kamillikdən, imandan uzaqdır, – müxtəlif zövqlərin və idraki ölçülərin sınağına dözmək gücündə deyildir. Füzuli isə deyilənlərin nəinki birini, əksər hallarda hamısını qabarıq şüşədə toplanan işıq kimi öz şeirində cəmləşdirə bilir.

Füzulinin bir çox beytləri Quran ayələri, peyğəmbərin hədisləri və klassik şeirdə geniş yayılmış sufilik anlayışlarının köməyilə izah edilə bilər. Lakin bu, şairin hər beytinə dini-mistik don geydirməyə, yaxud hər sözündə sufizm mətləbi axtarmağa əsas vermir...

Füzulini din şairi saymaq, sənətindəki əzəməti, dərin bədii təsiri ancaq “mübhəm” və “zərif” dini-mövhumi anlayışlarda görmək onu başa düşməməyə bərabərdir.

“Füzulini şərh etmək?!” Bu sözlər çox qəribə səslənir. Bu ona bənzəyir ki, kiməsə günəş bağışlamaq istəyirsən, ancaq əliboş gedirsən: hərarəti öz qəlbində qalır, nuru gözlərində...

Füzuli dəryadır!

***

Füzulinin Azərbaycan klassik şeirini yüksək zirvəyə qaldırması orta əsrlərdə təkcə bədii fikrimizin deyil, həm də ədəbi dilimizin böyük nailiyyəti sayılmalıdır. Bu, ədəbi-mədəni və ictimai-fəlsəfi aspektdə o mərhələnin başlanğıcıdır ki, hazırda dilimiz çatmış və öz vəzifəsini yüksək səviyyədə yerinə yetirən üslublara şaxələnmişdir.

Füzulinin şeir dilini və yaradıcılıq üslubunu yaxşı mənimsəyən hər kəs onda fikrin və xəyalın əlaqəli dərinliyinə, geniş mənada, bədii məzmunun dolğunluğuna və estetik füsunkarlığına heyran olmaya bilməz. Füzulinin fərdi üslubunun bünövrəsində metaforik təfəkkür durur. Məcazi düşüncə tərzi özlüyündə təzə hadisə deyildi. Bu cəhət Füzuliyə qədərki islam Şərqinin üç dilli poeziyasının bütün ruhunu sarmışdı. Lakin onun kökü, rişələri canlı danışıq dilində idi. Füzuli bu üsula ona görə sığınmışdı ki, onda bitib-tükənməyən işıq və enerji görürdü...

Qətiyyətlə demək olar ki, bədii dilin məcazilik məsələsində Füzuli ancaq ənənə ardınca getməmişdir. O düşünüb-aramış, nəhayət, tapmışdır... Füzuli “məcaz” sözünə də məcazi yanaşmış, məcazi fikirləşmək, duymaq yolu ilə bir-birindən yeni, təravətli ifadələrlə maddi və mənəvi aləmin həyati və parlaq obrazlarını yaratmışdır. Əbəs deyil ki, şair məcazı “həqiqət günəşinin şöləsi, nuru” adlandırır...

Aristotel yazırdı: “Yalanı necə məharətlə işlətmək üsulunu başqa şairlərə ən çox öyrədən Homerdir”. “Aldanma ki, şair sözü, əlbəttə, yalandır” söyləyən Füzuli də Azərbaycan poeziyasında şairlərə bədii yalanı ən çox öyrədən sənətkardır. İlk baxışda dil və üslubca yekrəng və yekcins təsir bağşlayan divan ədəbiyyatında Füzulini bütün əsrdaşlarından, sonradan onun məktəbinə daxil olan sənətkarlardan yüksəyə qaldıran əsas təqlidedilməz cəhətlərdən biri budur. Bu mənada, şairin yaradıcılığını layiqincə tədqiq etmiş H.Mazıoğılunun “Füzulinin şeirlərində xəyal cəbhəsinin zəif olduğunu görürük” fikri ilə razılaşmaq mümkün deyil.

Təzkirəçilər Füzulini dil və üslubuna görə daha çox Ə.Nəvai ilə müqayisə etmişlər ki, onu Nəvaiyə yaxınlaşdırsınlar. Bu səbəbdən iki böyük sənətkarın şeir dilindən bəzi paralel nümunələrə nəzər salmaq əhəmiyyətlidir. Qətiyyən Füzulinin böyüklüyünü sübut etmək məqsədilə yox, hətta nəzirələrində də orijinal olduğunu bir daha göstərmək üçün. Çünki dövrünün görkəmli ictimai xadimi olan Nəvai, həqiqətən, dahi şairdir, əsl elm və sənət cəngavəridir. Ona görə də Füzuli Nəvaini sevmişdir; onun dilində (üslubunda) Nəvaiyə bənzərlik də vardır. Amma bu sevgi və bənzəyiş Nəvainin Nəsimiyə sevgisindən, bənzəyişindən artıq deyildir... Dil və üslubunun zənginliyi, sənətkarlığının mükəmməlliyi xüsusilə bədii abstraksiyanın inkişaf səviyyəsi cəhətindən Füzulini kiminsə məktəbinə aid etmək, kiminsə təsiri altına salmaq doğru deyildir.

***

...Ədəbi dildə söz yaradıcılığına az qala biganə qalmağı üstün tutan Füzuli ifadə yaradıcılığı sahəsində ciddi fəaliyyət göstərmiş, Azərbaycan şeir dilinin müdrik, qanadlı və ibarəli poeziya dili pilləsinə yüksəlməsi üçün çox böyük tarixi iş görmüşdür. Füzulinin metaforik təfəkkürü söz ustalarının idrakına və təxəyyülünə işıq seli kimi axmış, qiymətli bəhrələr vermişdir. Ona görə də çağdaş ədəbi dilimizdə C.Cabbarlı və S.Vurğun kimi nəhəng sənətkarların dilində romantik üslubla əlaqələndirilən onlarca gözəl obrazlı ifadənin mənşəyi tarixən Nəsimidən, möhkəm və mötəbər özülü isə Füzulinin şeir dilindən başlanır.

***

Yüz illər, min illər keçəcək, dünyaya gələn yeni nəsillər Füzuli şeirlərini təkrar-təkrar oxuyub şərh edəcək, lakin şərhlər bitib-tükənmək bilməyəcək. Şairin qədim dünyaya və gələcəyə doğru gərilmiş xəyal şəhpəri sənət göylərində inamla süzəcək. Onun ölməz əsərləri əbədi olaraq insanlığın xidmətindədir.

Nə yaxşı ki, tarixlər yaşamış bu keşməkeşli dünyaya ara-sıra Füzuli kimi insanlar gəlir: müdrik və həssas, hər cür tamahdan, təkəbbürdən uzaq, məğrur olduğu qədər də sadə və təvazökar, ləyaqətsiz bir mühitdə ləyaqət və şərəfini qorumağı bacaran, tükü tükdən seçən, sözdən söz çəkən, yer üzündə ülvi sevgini, sədaqəti, gözəlliyi və gözəllik duyğusunu, haqqı, ədaləti, azadlıq və əməksevərliyi, səbir və təmkini, yaxşılığı, dostluq və mərdliyi, neçə-neçə bəşəri məziyyət və fəziləti təbliğ və təlqin edən zərif ruhlu şair-insanlar!

Tarixdə Füzuli kimi şəxsiyyətlər yaşamasaydı, təbii ki, bəşəriyyət mənəvi iflasa uğrayar, qəbahətlər dolu həyat üçün ancaq xəcalət çəkərdi.

Füzuli paklıq mücəssəməsidir, – bu gün də öz bədii sözü ilə ürəklərə məhəbbət və xeyirxahlıq körpüsü salmaqdadır.

Füzuli sənəti xalqın dilindən və zəkasından od alıb şölə saçan, insan qəlbində min illər boy atan ali və müqəddəs duyğuların hərarəti ilə zaman-zaman daha gur yanan bir ocaqdır. Bu ocağın odunda yanmaq səadətdir...

Füzuli “Divan”ından, – bu dərin zəka və parlaq istedad mücrüsündən hələ oxucular çox şey öyrənəcək, çox qəlblər riqqətə və ehtizaza gələcəkdir. Bu dirilik suyundan içən hər bir adam canlanacaq, həyatın mənası haqqında sonsuz düşüncələrə – xəyallara dalacaq, bu dünyaya gəldiyinə sevinəcək.

Nə qədər ki dünya və məhəbbət var, Füzuli də olacaq. Bir millətin və dilin nəyə qadir olduğunu göstərmək üçün Füzuli kimi bir şairin varlığı kifayətdir... Türk xalqları və türk dili durduqca Füzuli yaşayacaq.

Füzuli tarix içində mənəvi mənliyimizdir, – dilimizin, mənəviyyatımızın əbədi və canlı heykəlidir!

1995

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.12.2025)

Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

SSRİ-nin yaranması

Dünyanın quru ərazisinin 6-da 1-ni tutun, guya insan rifahına hesablanmış, əslində totalitar quruluş olan SSRİ ilə bağlı bizdə heç də xoş olmayan ovqat var, çünki bu ölkə Rusiya imperiyasının yeni məzmunlu davamı olub. 1918-ci ildə çar Rusiyasından qopub müstəqillik qazanan Azərbaycanımız 1920-ci ildə bu dəfə bolşevik Rusiyasının işğalına məruz qalıb. Müxtəlif adlar altında fəaliyyət göstərən sovet imperiyası 1922-ci ilin 30 dekabr günündə Ümumittifaq Sovetlərinin 1-ci qurultayında SSRİ adlı bir dövlət şəklində qurulub, onun ilk subyektləri Rusiya, Ukrayna, Belorusiya və Zaqafqaziya respublikaları olublar.

Bu gün Rusiyada, eləcə də onun əsas əlaltısı Belorusda geniş bayram ediləcək. SSRİ-nin, rusların nostaljisi ilə yaşayan bizim bəzi sakinlər də bu gün əlli-əlli vodka vurasıdırlar. Rusiya bu gün də bölgədə öz hökmranlığını yeritməyə çalışır, yeni məzmunlu daha bir imperiya qurmaq çabası göstərir, onlara züy tutanlarımız da yetərincədir, amma qəlbi istiqlalla döyünən həmyerlilərimiz, xüsusən də gəncliyimiz, bilsin ki, bu bayram bizim üçün deyil.

Kerosin lampasındakı şeir

Bu gün Filippində Risal günüdür. Xose Risal Filippinin ən məşhur milli qəhrəmanıdır. O, 19-cu əsrin sonlarında Filippini müstəmləkəyə çevirmiş ispanlara qarşı xalq azadlıq hərəkatının başında duran şəxs olub, 1896-cı ilin 30 dekabrında onu ispanlar edam ediblər. Son saatlarında Risal “Əlvida, mənim doğma vətənim” adlı ürəkdağlayan bir şeir yazaraq kerosin lampasında gizlədib, sonradan bu şeir üzə çıxıb, dillər əzbəri olub. Filippin azad olunandan sonra Risalın adını qədirbilən xalqı əbədiləşdirib, hər ilin 30 dekabrını da xatirə günü kimi onu şərəflə anırlar.

Bu gün Slovakiya ruhani azadlıq barədə deklorasiya imzalanması gününü, Madaqaskar Respublikası isə Milli dövlət gününü qeyd edəcək. Mətbəxsevər amerikalıların bu gün iki bayramı bir-birinə qarışacaq. Milli bekon günü (donuz ətindən xüsusi kəsimlər) və Milli məişət sodası günü. Düzü bilmirəm, bekonun üstünə soda səpib yemək mümkündürmü.

Məşhur xanəndə Əbülfət Əliyevin mövludu

Qızıl səsə malik insanlar harada doğulur? Əlbəttə Qarabağda. Əbülfət Əliyev də  Şuşada anadan olub, kiçik yaşlarından musiqi ilə maraqlanıb, 1 saylı şəhər məktəbinin musiqili dram dərnəyinə yazılıb. 1938-1939-cu illərdə Ağdam Müəllimlər evində Xan Şuşinski muğam sinfi açanda kənd-kənd gəzib istedadlı uşaqlar axtarırmış, Əbülfəti dinləyib bəyənərək onu da məktəbə yazıb. 1942-ci ildə Böyük Oktyabr Sosialist İnqilabının 25-ci ildönümü münasibətilə Əbülfəti həmyaşıdları ilə birgə Bakıya - Opera və Balet Teatrında keçirilən konsertə dəvət ediblər. Konsertdə onu məşhur tarzən Qurban Pirimov müşayiət eləyib. Bu konsertdə iştirak ona böyük uğur gətirib, 16 yaşından başlayaraq o, tarzən Məşədi Nərimanla, kamançaçı Elman Bədəlovla Qarabağın toylarına çağırılıb.

Sonra Əbülfət Bakıya gəlib, Respublika radiosunda solist işləyib, radiodakı çıxışları onu bir xanəndə kimi məşhurlaşdırıb. 1945-ci ildən o, Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında solist kimi Xan Şuşinski, Şövkət Ələkbərova, Sara Qədimova, Fatma Mehrəliyeva, Tükəzban İsmayılova kimi məşhur müğənnilərlə birgə çalışmağa başlayıb. Onun repertuarında 400-ə qədər xalq və bəstəkar mahnıları var idi. Xanəndənin ifasında səslənən “Segah-zabul”, “Rast”, “Şur”, “Hümayun”, “Bayatı Şiraz”, “Çahargah”, “Zabul” muğamları radio və televiziyanın fonotekasında qiymətli irs kimi saxlanılır.

Əbülfət Əliyev Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrının solisti kimi də fərqlənib, o, 75 dəfə “Leyli Məcnunda”, 25 dəfə “Əsli və Kərəm”də, 2 dəfə “Şah İsmayıl”da baş rollarda məharət və istedadını nümayiş etdirib. “Leyli və Məcnun” operası Ə.Əliyevin iştirakı ilə lentə alınaraq Azərbaycan Respublikası radiosunun qızıl fondunda saxlanılır.

Ə.Əliyev YUNESKO-nun döş nişanına və diplomuna layiq görülüb, ona 1958-ci ildə Azərbaycanın “Əməkdar artisti”, 1964-cü ildə isə “Xalq artisti” fəxri adları verilib. Məşhur xanəndə 1990-cı il dekabr ayının 27-də vəfat edib, ruhu şad olsun.

Səddamdan Həbibədək

2006-cı ilin bu günündə Bağdadda son 24 ildə ölkəyə prezidentlik etmiş Səddam Hüseyni yeni hökumət dar ağacından asaraq edam edib. 1916-cı ildə başqa bir siyasi lider – bu dəfə çar Rusiyasında parlayan 44 yaşlı Qriqori Rasputin sui-qəsd nəticəsində öldürülüb. 1616-cı ildə Kiyevdə müasir Rusiya və Ukraynanın ilk çap olunmuş kitabı hesab edilən “Çasoslav” işıq üzü görüb.

30 dekabra bir tanınmış Azərbaycan aliminin də doğum günü təsadüf edir. Filoloq Həbib Babayevin. Oğuz rayonunun Bucaq kəndində doğulan, valideynlərinin vəfatı ilə əlaqədar Şuşa Şəhər 1 saylı uşaq evində təhsil və tərbiyə alan Həbib Babayev 1951-1955-ci illərdə Moskvada M.Qorki adına Dünya Ədəbiyyatı İnstitutunun aspiranturasında ali təhsil alib. Əmək fəaliyyətinə anadan olduğu Bucaq kəndində müəllimliklə başlayıb, 1956- 1958-ci illərdə M.Qorki Adına Dünya Ədəbiyyatı İnstitutunda elmi işçi, 1958- 1970-ci illərdə Azərbaycan Elmlər Akademiyasında Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunda baş elmi işçi vəzifələrində işləyib, 1970-ci ildən ömrünün sonunadək indiki Bakı Slavyan Universitetində kafedra müdiri vəzifəsində çalışıb. Həbib Babayev 1970- ci ildə professorluğa yüksəlib, 12 monoqrafiyanın, 120-dən artıq məqalənin müəllifidir. Azərbaycan Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri Fərmanına, “Əməkdar elm xadimi” fəxri adına layiq görülüb, ölümündən sonra Oğuz şəhərindəki 1 saylı tam orta məktəbə onun adı verilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.12.2025)_