Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Yağış başlayanda dünya sanki bir addım geri çəkilir. Səslər yumşalır, rənglər solğunlaşır, zaman isə öz tələskənliyini unudur. Göydən enən hər damla təkcə su deyil — o, uzun bir yolun hekayəsidir. Buludların səssizliyindən qopub yer üzünə doğru rəqs edərək enən yağış damlası, ömrün özünə bənzəyir: başlanğıcı görünməz, sonu qaçılmaz, aradakı yol isə hisslərlə dolu.

Yağış damlası enərkən tələsmir. Küləklə oynayır, havada istiqamətini dəyişir, bəzən başqa damlalarla birləşir, bəzən tək qalır. Sevgi də belədir. O da insanın ürəyinə qəfil düşmürmü? Əvvəl uzaqdan hiss edilir, sonra yaxınlaşır, sonda isə tam olaraq varlığı ilə insanın içinə hopur. Sevgi də enişlidir — bəzən ehtirasla sürətlənir, bəzən tərəddüdlə yavaşlayır. Heç vaxt düz xətt üzrə hərəkət etmir.

Yağış yerə toxunduğu an dəyişir. Artıq o, damla deyil, izdir. Sevgi də toxunduğu insanı əvvəlki halında saxlamır. Sevilən insan dəyişir, sevən insan daha da çox. Çünki sevgi yalnız iki nəfərin arasında deyil, hər ikisinin daxilində baş verən bir çevrilmədir. Amma hər yağış torpağa xeyir vermir. Bəzən sel olur, dağıdır, aparır. Eləcə də sevgi bəzən yaşatmır, tükəndirir. Ayrılığın kökü də çox vaxt buradan başlayır.

Ayrılıq yağışın kəsildiyi an kimidir. Səma açılır, amma içəridə qəribə bir boşluq qalır. Sanki bir az əvvəl hər şey danışırdı, indi isə susur. Ayrılıq səs-küylü olmur əksər hallarda. O, yavaş-yavaş gəlir, hiss etdirmədən yaxınlaşır. İlk əvvəl sözlər azalır, sonra baxışlar. Nəhayət, sükut hökm sürür. Yağışdan sonra torpağın qoxusu necə dəyişirsə, ayrılıqdan sonra insanın içinin qoxusu da dəyişir. Hər şey tanışdır, amma əvvəlki kimi deyil.

Ömür bu yağışların cəmidir. Uşaqlıq çiskin kimidir — yüngül, təmiz, qorxusuz. Gənclik leysan yağışıdır: hisslər güclü, arzular böyük, səhvlər çox. İnsan yaşadığını sanır, amma əslində tələsir. Yetkinlik dövrü payız yağışlarına bənzəyir — sakit, düşüncəli, bir az kədərli. Orada insan artıq nəyi itirdiyini, nəyi saxladığını bilir. Qocalıq isə qarla qarışıq yağış kimidir: hər şey ağarır, xatirələr səssizləşir, həyat yavaş-yavaş öz son sükutuna hazırlaşır.

Fəsillər də insan taleyinin kölgəsidir. Bahar sevginin doğulduğu andır — hər şey mümkündür, hər şey safdır. Yay sevginin özünə güvəndiyi çağdır. Payız ayrılığın ilk işartılarıdır — suallar artır, cavablar azalır. Qış isə tək qalmağın fəlsəfəsidir. Orada insan nə sevdiyini, nəyi sadəcə itirməkdən qorxduğunu ayırd etməyi öyrənir.

Yağışın ən gözəl tərəfi onun bitməsi deyil, iz qoymasıdır. Küçələrdə yaranan gölməçələr kimi, insanın içində də xatirələr yığılır. Hər sevgi bir izdir, hər ayrılıq bir dərs. Heç biri boşuna deyil. Yağış damlası yerə düşüb yox olmur, torpağa qarışır. İnsan da yaşadıqlarında yox olmur, onlara çevrilir.

Bəlkə də həyatın fəlsəfəsi budur: yağışdan qaçmaq yox, onu hiss etmək. Islanmaqdan qorxmamaq. Çünki yalnız yağışın altından keçənlər torpağın qoxusunu tanıyır, sevginin ağırlığını anlayır, ayrılığın səssizliyini qəbul edə bilir. Ömür, əslində, göydən yerə enən o tək damlanın uzun və mənalı yoludur.

“Ədəbiiyyat və incəsənət”

(20.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

"Bakı müharibədən çıxmış şəhəri xatırladırdı. Anamla indiki "20 Yanvar" dairəsindən keçərkən yerdə bir qan gölməçəsi gördük. Anam dayanıb qana baxdı. Təəccüblə dedi ki, bu nə doğma qandır… Sonradan, lap sonradan öyrəndik ki, bu qan, doğrudan da çox doğma qan imiş…"

Hər xalqın tarixində unudulmaz səhifələr, qəlbə dağ çəkən günlər olub. Azərbaycanın müasir tarixində bu cür acı dolu, eyni zamanda qürurverici günlərdən biri də 20 Yanvar faciəsidir. Həmin gecə təkcə torpaqlar deyil, könüllər də qan ağlayıb. Amma bu gecənin ən simvolik və ürəkləri titrədən hekayələrindən biri — İlham və Fərizənin eşq və vəfa dastanı olub. Bu iki gənc, sevginin ölümsüzlüyünü, vətənə olan bağlılığın insan ruhunu necə yüksəldə biləcəyini bütün dünyaya göstərib.

İlham Allahverdiyev — gənc, saf qəlbli bir vətən sevdalısı. Bakı Dövlət Universitetində təhsil alıb, gələcəyini bu torpağın xoşbəxt sabahlarına həsr edib. O, yalnız bilik axtaran bir tələbə deyil, həm də milli ruhla döyünən bir qəlbin sahibi olub. Hər dəfə "Azərbaycan" deyiləndə gözləri parlayıb, ürəyi fəxrlə döyünüb. İlham Allahverdiyevin 1962-ci il iyunun 12-də Ağdam rayonunda anadan olub. Əvvəlcə oradakı 1 saylı, sonradan Bakıdakı 54 saylı orta məktəbdə təhsil alıb. 1972-ci ildə Bakıya köçüb. Atası erkən yaşda dünyasını dəyişib. Bundan sonra İlhamı Ağdamda yaşayan nənəsinə həyan olması üçün onun yanına göndəriblər.

O, Ağdamda həm zavodda işləyir, həm də nənəsinin qayğısına qalıb. İlham 1980–82-ci illərdə Latviyada hərbi xidmət keçib. Xidmətini başa vurandan sonra Bakıya qayıdan İlham Bakıdakı Dadaş Bünyadzadə adına gəmi təmiri zavodunda tornaçı işləyib. İşləyə-işləyə həm də Bakı Texniki Texnikumunu bitirib.

1989-cu ildə subay olan İlhamın evlənməsi məsələsi Allahverdiyevlər ailəsinin gündəminə gəlib. İlham ailəsinin təklif etdiyi qızların heç birinə razı olmayıb, onun bacısı ilə bir sinifdə oxuyan Fərizənin adını çəkib. Fərizə Allahverdiyeva isə onun həyatının günəşi olub. Onların sevgisi sanki bir filmdən çıxıb — saf, təmiz, səmimi.

Fərizə Nəbiyeva 1970-ci il avqustun 11-də Ermənistan SSR-nin Spitak rayonunun Saral kəndində anadan olub. 1 nömrəli tibb məktəbinin axırıncı kurs tələbəsi olub. 1989-cu ilin martın 19-da nişanı olub. 1990-cı ilin qışında ailə həyatı qurub. 1990-cı ilin yanvarında İlhamla Fərizə ailələrindən ayrı yaşamaq qərarına gəliblər. 

"Qanlı Yanvar və İlhamın şəhadəti"

1990-cı il, yanvarın 20-si — Azərbaycanın qan yaddaşına çevrilən o gecə. Sovet qoşunlarının Bakıya daxil olması ilə şəhər odlara qərq olub. Silahsız insanlara atəş açılıb, qocalı-cavanlı insanlar tankların altına düşüb. Qaranlığın içində bir millətin qüruru qanla yazılıb.

Yanvarın 19-da İlham Fərizəni yaşadıqları evdən götürüb, anasının yanına aparıb. Fərizənin təhlükəsizliyinə əmin olandan sonra, İlham əyninə qara paltar geyinib, qardaşı oğlu Əjdəri də öpüb, evdən çıxıb. Axşama yaxın İlham qardaşı Elxanla "Şamaxinka" deyilən ərazidə görüşüblər. İşdən qara fəhlə paltarı ilə gəlib. İlham və onun dostları yardım üçün gedəndə indiki 20 Yanvar dairəsində atəş aça-aça gələn tanklarla qarşılaşıblar.

 İnsanları qətlə yetirəcəklərini görən İlham silahsız insanlara güllə atmamaları üçün əlini qaldırıb tankın qarşısna çıxıb. Sovet ordusunun əsgərləri İlhamı güllələyiblər. İlhamla Fuad Babayevi bir yerdə telefon budkasının yanında vurublar.  Güllə ona qabaqdan dəyib. O, xəstəxanaya 00:10-da qəbul edilib.

İlham çoxlu qan itirdiyindən ona qan vurmaq lazım olub. Həkimlər onun öz qanını yenidən özünə vurublar. Onun üzərində əməliyyat edən həkimin sözlərinə görə, İlhamı əməliyyat edəndə işıqlar sönüb. Həkimlər qəzet yandırıb onun işığında əməliyyatı aparsalar da, İlhamı xilas edə bilməyiblər. Əməliyyat vaxtı onun qaraciyəri parçalanıb.

 Qarın boşluğu qanla dolu olub. Həkimlər qaraciyəri imkan daxilində hemostatik tədbirlər görməklə, tamponada etməklə reanimasiyaya veriblər. Amma 5–6 saatdan sonra o, keçinib.  20 yanvar 1990cı ildə vəfat edib. Səhər tezdən qardaşı Elxan anası ilə birlikdə yenə İlhamı axtarmağa çıxıblar. O, daha sonra xatırlayır:

"Bakı müharibədən çıxmış şəhəri xatırladırdı. Anamla indiki "20 Yanvar" dairəsindən keçərkən yerdə bir qan gölməçəsi gördük. Anam dayanıb qana baxdı. Təəccüblə dedi ki, bu nə doğma qandır… Sonradan, lap sonradan öyrəndik ki, bu qan, doğrudan da çox doğma qan imiş…"

Onlar İlhamı həmin günü Respublika Klinik Xəstəxanasında tapıblar. İlhamın vurulduğunu ilk hiss edən isə Fərizə olub, güllələr atılanda İlhamı vurduqlarını deyib. Bir neçə gün sonra, yanvarın 24-də Fərizə də bu dünyanı tərk edib. Onlar Şəhidlər Xiyabanında yan-yana dəfn ediliblər.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Ümumxalq hüzn günündə anılanlar sırasında bir nakam şairin də adı var. Göyçəli Ülvi Bünyadadənin. Zirvələrə gedən yolu yarımçıq qırılan şairimiz barədə danışaq gəlin.

Şair Ülvi Bünyadzadə 23 sentyabr 1969-cu ildə Göyçə mahalının Basarkeçər rayonunun Kəsəmən kəndində ziyalı bir ailədə dünyaya göz açıb. 5 yaşından yazıb-oxumağı bacarmış Ülvi 6 yaşında ilk şeirini yazıb. Ülvi Bünyadzadə ibtidai təhsilini Kəsəmən kəndində, orta təhsilini isə Daşkəsən kəndində alıb.

 1978-ci ildə Ülvinin valideynləri Kəsəmən kəndindən Daşkəsən şəhərinə köçüb. Orta təhsilini Daşkəsən şəhəri İ. Nəsimi adına 1 nömrəli tam orta məktəbdə alıb. 12–13 yaşlarından sonra, ümumiyyətlə, bütün şagirdlik həyatı boyunca vaxtaşırı olaraq şeirləri, müxtəlif səpgili bədii və publisistik yazıları ilə "Daşkəsən" qəzetində çıxış edib.

 Eyni zamanda rayonda fəaliyyət göstərən "Qoşqar" ədəbi birliyinin üzvlüyünə qəbul edilib. Orta məktəbdə oxuduğu illərdə Ülvi həm də yeddillik musiqi təhsili alıb. O, qarmon, tar, saz, piano, kamança kimi musiqi alətləri ilə çala bilib. 1986-cı ildə sənədlərini ADU-nun şərqşünaslıq fakültəsinin fars dili şöbəsinə verib.

 İmtahanlarını müvəffəqiyyətlə versə də, müsabiqədən keçməyib, Daşkəsən kəndinə qayıdaraq rayon təmir-tikinti idarəsində rəngsaz işləyib. 1987-ci ildə SSRİ-nin 50 illiyi adına APXDİ-nin ingilis dili fakültəsinə daxil olub. Təhsilə başladığı ilk günlərdən qrup nümayəndəsi seçilib, dərs əlaçısı və fəal ictimaiyyətçi kimi tezliklə bütün institutda tanınıb. İnstitutun qəzetində yazıları mütamadi çap olunub.

Ülvi ərəb, fars, latın, özbək dillərində (sərbəst öyrənməklə) yazıb-oxumağı, ingilis, rus dillərini isə mükəmməl bilib. 1987–1989-cu illər Ülvi Bünyadzadənin qısa ömrünün ən məhsuldar dövrü olub. 1988-ci ilin iyunundan 1989-cu ilin sentyabrına qədər hərbi xidmətdə olub. Ülvi əsgəri xidmətini yüksək səviyyədə yerinə yetirdiyinə görə hərbi hissədə Sov.İKP üzvlüyünə qəbul edilib.

1989-cu ilin sentyabr ayında SSRİ Müdafiə Nazirinin həmin dövrdəki qərarına əsasən o, tələbə olduğu üçün vaxtından 9 ay əvvəl hərbi xidmətdən tərxis olunub və APXDİ-nin II kursunda təhsilini davam etdirmək üçün sentyabr ayının əvvəllərində Kanskdan Bakıya qayıdan Ülvi həmin gün mitinqdə iştirak edib və uydurma "Dağlıq Qarabağ probleminin" xalqı üçün yaratdığı sıxıntıların, iztirabların, gərginliklərin daha da dərinləşdiyinin şahidi olub.

19 yanvar 1990-cı ildə gecə Bakıya girən Sovet ordusunun yolunu kəsib, dinc piketin gülləbaran edilməsinə dözməyərək, sinəsini xalqına tuşlanan gülləyə sipər edib və saat 00.20-də həlak olub. Yanvarın 20-də axşamüstü dostları, tələbə yoldaşları və müəllimləri onun cəsədini Semaşko adına xəstəxanadan tapıblar.

 “Ülvi bir gecənin qurbanı oldu. Həmin gecə Pioner Kinoteatrında idi. Orada atışma olub. Axşama qədər hər yeri axtardıq. Ağlımıza gətirmək istəmədiyimiz üçün morqa baxmamışdıq”. – Şahidlərdən biri danışırdı.

Ülvinin əsərlərinə 200-dən çox şeiri, "Ömür yolu" poeması və "Qansızlar" povesti (Hər iki əsər Əfqanıstanda döyüşən həmvətənlərimizə həsr olunub), 40-a yaxın hekayəsi, 5 pyesi, 20-yə yaxın dünya ədəbiyyatından original tərcümələr (ingilis və rus dillərindən), 7 ədəbi və ictimai məzmunda məqaləsi, bibisi Almaza, dostları Məhəbbət və Cavidə yazdığı xeyli məktubları və s. yazıları daxildir

Ülvinin son illər yaşadığı küçəyə (babasının evi yerləşən Anaşkin küçəsinə) "Ülvi Bünyadzadə küçəsi" adı verilib. Həmin evin (babasının evinin) divarına "Burada 20 yanvar şəhidi, şair Ülvi Bünyadzadə yaşamışdır" yazılı barelyef-lövhə vurulub.

"20 Yanvar Şəhidi" fəxri adının təsis edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Prezidenti 31 mart 1998-ci il tarixdə fərman imzalanıb. 29 dekabr 1998-ci ildə "20 Yanvar şəhidi" fəxri adı haqqında Əsasnamə fəxri adı verilib.

Əsərləri

1. "Ülvi duyğularım"

2. "Bir ölümün acığına"

3. "Ömrüm sənin eşqindi"

4. "Sənin oxşarın bənövşədi"

5. "Ömür yolu"

Ülvi Bünyadzadə Bakıda Şəhidlər Xiyabanında 40-cı qəbrdə dəfn olunub.

Ülvi Bünyadzadənin atası Yusif Bünyadzadə müsahibələrinin birində oğlu haqqında belə deyib: “Heç kəs nakam ölmür. Hər kəs öz ömrünü yaşayıb ölür. Ülvi bəlkə də 80-90 yaşında olan bir adamın işini görüb şəhid oldu. Yəni öz missiyasını yerinə yetirdi”.

Ülvi şəhid olduğu gecə onun cibindən “And” adlı məktubu tapılır. Məktub barədə onun şair dostu Xanəmir Telmanoğlu danışıb. Bu məktub bəlkə də bütün Azərbaycan türklərinə olan andı idi.

Məktubda deyilirdi: “Mən Bünyadzadə Ülvi Yusif oğlu ilk və son dəfə öz vicdanım qarşısında and içirəm. Bir elin, bir millətin adını təmsil etdiyimi heç zaman unutmayacağam. Azərbaycan torpağının qürurdan, qeyrətdən yoğrulmuş adını müqəddəs tutacaq, bu ada ləkə vurmaq istəyən bütün ünsürlərə qarşı duracam. Öz azərbaycanlı adıma, varlığıma, vicdanıma, məsləkimə, əsil nəcabətimə, damarlarımda axan azərbaycanlı qanıma layiq oğul olacağam. Qorxaqlığı, alçaqlığı, yaltaqlığı özümə yaxın buraxmayacağam. Nəyin bahasına olursa olsun, öz azərbaycanlı mənimi təsdiq edəcəm. Əgər vədimə xilaf çıxsam, qoy anamın südü, elimin çörəyi mənə haram olsun. Vətən üzü görməyim”.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Kino rəssamı olmaq çətin və şərəflidir. Çətindir, çünki adın kölgədə qalır. Şərəflidir, çünki gözəl filmlərin ərsəyə gəlməsində rol oynayırsan.

Azərbaycan kino tarixinin ən parlaq səhifələri tanınan kino rəssamı Məmmədağa Hüseynovun adı ilə bağlıdır. Milli kinomuzun Qızıl Fonduna daxil edilən “Ögey ana” (E.Rzaquliyevlə birlikdə), “Böyük dayaq”, “Əhməd hardadır?”, “Bizim Cəbiş müəllim”, “Sehrli xalat”, “Nəsimi” (M.Ağabəyovla birlikdə) kimi filmlər M.Hüseynovun eskizləri əsasında çəkilib.

Məmmədağa Hüseynov 8 fevral 1929-cu ildə Bakıda anadan olub. Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbinə qəbul olub, bitirdikdən sonra, kinematoqrafa olan maraq onu Moskvaya, Dövlət Kinematoqrafiya İnstitutunun kino rəssamı fakültəsinə gətirib. İnstitutut divarları arasında o, Boqorodski, Seqal, Şpinel kimi ustadlardan sənətin sirlərini öyrənib.

 İlk növbədə, dekorasiya sənətinin incəliklərinə yiyələnib və səhnə texnikasına vaqif olub. 1955-ci ildə institutu bitirib Bakıya qayıdan M.Hüseynov, Moskvada təhsil alan ilk azərbaycanlı rəssamlardan biri olub.

“Kaspiy” qəzetində haqqında bəhs ediləb yazıda qeyd edilir ki, onun ilk işi Ə.İbrahimovla İ.Qurinin “Bir məhəlləli iki nəfər” (1957) filminin yaradılmasında iştirak olub. M.Hüseynov bu film üçün eskizləri E.Rzaquliyev və K.Nəcəfzadə ilə birlikdə işləyib. Filmdə hadisələr şərq ölkələrindən birində cərəyan edir. Konkret yer göstərilməyib, lakin rəssamların seçdikləri natura, onların eskizləri əsasında hazırlanan dekorasiya, interyer və digər məqamlar tamaşaçını hadisələrin xaricdə baş verdiyinə inandırıb.

Rejissor Həbib İsmayılovla kənd mövzusuna həsr olunmuş iki filmdə -  “Ögey ana” və “Böyük dayaq” əsərlərində işləyib. Hər ikisində evin quruluşu, əşyaların yerləşməsi qəhrəmanların daxili aləmini açmağa, onlar arasında qarşılıqlı münasibəti işıqlandırmağa kömək etməklə yanaşı, mənəvi-əxlaqi problemlərinin mövcudluğunu vurğulayıb.

 1955-ci ildə M.Hüseynov Mehdi Hüseynin “Səhər” romanı üzrə hazırladığı tərtibat eskizləri əsasında diplom işini uğurla müdafiə edərkən, heç ağlına da gəlməzdi ki, bir müddət sonra bu roman əsasında çəkiləcək bədii filmin tərtibatında iştirak edəcək.

Müharibə mövzusu Məmmədağa Hüseynovun həm kinematoqrafik, həm də şəxsi həyatından xüsusi yer tutub. Müəllifin ümumittifaq və respublika sərgilərində təqdim edilən rəngkarlıq nümunələrində, həm də bədii filmlərə çəkdiyi eskizlərdə onun hərbi dövrün obrazını maksimum dəqiqliklə və təbiiliklə əks etdirmək səyi özünü göstərib. Bu baxımdan məşhur “Bizim Cəbiş müəllim” filminə çəkilmiş eskizlər xüsusilə maraq doğurub.

Məmmədağa Hüseynov müxtəlif janrlarda qrafika və rəngkarlıq əsərlərinin müəllifidir.   Azərbaycanın Xalq rəssamı, görkəmli rəssam Məmmədağa Hüseynov çətin, lakin parlaq ömür və yaradıcılıq yolu keçib, özündən sonra doğma Azərbaycan kinematoqrafında və rəngkarlığında silinməz iz qoyub.

Filmoqrafiya

- Asif, Vasif, Ağasif (film, 1983)

- Bahar rəqsləri (film, 1962)

- Bir məhəllədən iki nəfər (film, 1957)

- Bizim Cəbiş müəllim (film, 1969)

- Bizim küçə (film, 1961)

- Böyük dayaq (film, 1962)

- Dağlarda döyüş (film, 1967)

- Əhməd haradadır? (film, 1963)

- Əlavə iz (film, 1981)

- Fəallıq (film, 1975)

Rəssam 20 yanvar 2002-ci ildə Bakıda vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Doğum günü 20 yanvar gününə düşənlər özlərini bəxtsiz hesab edirlər. Eyhnən, 26 fevralda doğulanlar kimi. Əlbəttə ki, rəsmi matəm günü, ümumxalq hüzn günü şənlənmək əsla mümkün deyil.

Belə tale yaşayanlardan biri də bu gün 86 yaşı tamam olan Xalq artisti Cənnət Səlimovadır.

Cənnət Səlimova 20 yanvar 1940-cı ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1957–1962-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin "filologiya", 1962–1967-ci illərdə Leninqrad Dövlət Teatr Musiqi və Kinematoqrafiya İnstitutunun "dram rejissoru" fakultələrində təhsil alıb.

Əvvəllər S.Vurğun adına Rus Dram Teatrı və Musiqili Komediya Teatrlarında rejissor kimi fəaliyyət göstərib. Bakı Kamera Teatrının yaradıcısı və bədii rəhbəri olub. Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin professorudur.

 2009-cu il aprel ayının 8-dən 2012-ci il sentyabr ayının 1-dək Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar Teatrının baş rejissoru vəzifəsində fəaliyyət göstərib. Hazırda teatrda quruluşçu rejissor vəzifəsini icra edir.

Cənnət Səlimova ilə bir müsahibə diqqətimi çəkdi. Kulis.az saytına verilən bu müsahibədə maraqlı məqamlara toxunulur.

-Mən gələndə "Aşıq Qərib"i oxuyurdunuz...

+Təsadüfən oxuyuram. Bilirsiniz, elə bir həzdir ki, ustadnaməni oxumaq... Giriş... Müdrik fikirlər. ...Mənim rəfiqəm var, Tahirə Cəfərova - məşhur tərcüməçidir. Finlandiyada yaşayır. O, çox böyük iş görüb. Nizamidən, Nəsimidən, Füzulidən başlayaraq seçilmiş Azərbaycan poeziyasını fin dilinə tərcümə edib və "Azərbaycan poeziyası antologiyası"nı fin dilində nəşr etdirib.

Bu əsərlər finlərin elə xoşuna gəlib ki, onlar radio və televerilişlər ediblər. İndi o, uşaqlar üçün Azərbaycan xalq nağıllarını tərcümə etmək istəyir. Məsələn, "Daşdəmirin nağılı". O, "Dədə Qorqud"u da götürmüşdü. "Dədə Qorqud" çox böyük, çox dərin bir kitabədir. Məncə, kiçik yaşlı uşaqlar üçün deyil. Ona təklif vermək üçün dastanlarımızı oxuyuram.

-"Riçard"ı təqdim etdiniz. Bu ərəfədə nə edirsiniz? Dincəlirsiniz, yoxsa?

+Yox. Dincəlmək xoşuma gəlmir. Çoxlu oxuyuram. Tamaşa üçün əsər seçməyə bəzi parametrlər vacibdir. İlk növbədə bu, bizim tamaşaçıya maraqlı olmalıdır. Aliyə, əzizim, mən abstrakt, mücərrəd və ya eksperiment tamaşalar etmirəm. Sağ əlinlə sol qulağını qaşıyan, mücərrəd tamaşalar... Bu, nəyə lazımdır? Bəyəm tamaşaçı sənin eksperimentlərini anlayır? Ekspriment tamaşalara nifrət edirəm.

Mən öz tamaşaçımı sevirəm. İstəyirəm ki, tamaşaçı məni başa düşsün, mənə yaxın olsun. Tamaşaçı uşaq kimidir, o, gözləyir ki, mən ona nə verəcəm. 80 yaşlı tamaşaçı da uşaq kimidir. O, gözləyir: bilməliyəm ki, bu uşağa indi nə lazımdır. Mənə lazım deyil, uşağa hər gün şirniyyat, qənnadı verim. Çox da uşaq bunu sevir.

 Sabah onda şirniyyatdan diatez yarana bilər. Mən də tamaşaçıya hər gün əyləncə verə bilmərəm, onun diatezi yaranar... Bu, işin bir tərəfi. İkinci, aktyorlar haqqında düşünməliyəm. Bilirsiniz, onların talantını inkişaf etdirmək lazımdır, istedadlı aktyora qida vermək haqda düşünməliyəm.

 Üçüncü də, bilməliyəm ki, teatr nə edə bilər? İndi dövlət sifarişi yoxdur. Əksər aktyorlar iş axtarırlar, çəkiliş axtarırlar. Məvacib qəpik-quruşdur. Bəzisinin iki, bəzisinin üç uşağı var. Onları yedirmək lazımdır. Çoxlu iştirakçısı olan pyes götürmək lazım deyil ki, onların vaxtını alasan.

-Aktyorlar rol üstündə inciyir sizdən? Mən reportaja gələndə bir aktyor sözü yox idi deyə incimişdi..

+Heç kim aktyora vəd verməyib ki, o, yalnız baş rollarda oynayacaq. Bu onun seçimidir. Məgər mən demişəm ki, get aktyor ol? Hələ heç kimə məsləhət görməmişəm ki, get aktyor ol. Hamıya deyirəm ki, əgər mümkündürsə, aktyor olma. Çünki, bu, çox asılı sənətdir. Aktyor qadın kimidir, həmişə xoşa gəlməlidir.

 Yaxşı, xoşuna gəlməsə, onda necə? Ona görə hamıya deyirəm ki, aktyorluğa getmə. Əgər teatrsız yaşaya bilmirsənsə... Bu başqa məsələ... Teatra sevgi yalnız baş rollarda oynamaqla olmur. Əgər doğrudan sevirsənsə, teatrda süpürgəçi işləmək də xoş olur. Aktyor tamaşaçı ilə üzbəüz qalır. Amma rejissor kürəyi ilə tamaşaçını hiss edib tamaşanı hazırlamalı, aktyorlara rol bölməlidir.

-Həyatınızda sizi ruhlandıran, sizə böyük təsir göstərən, itkisi çox böyük olan kəs, ya da kəslər olubmu?

+Olub əlbəttə, həm də çox. Amma onların çoxu kitabdadır. Kimsə məni Tolstoydan artıq təsirləndirə bilməyib. Bu yaxınlarda "Etiraf"ı yenidən oxudum. Heyrətləndim, sarsıldım, təsirləndim... Hələ Dostoyevski, Çexov, Şekspir... Şekspir nəhayətsiz dünyadır. Onda hər dəfə bir yeni şey tapırıq...

"III Riçard"da Şekspir deyir: mən kralam, bütün dövlət mənimdir. Mən nədən qorxmalıyam? Səma boşdur, heç nə, heç kim yoxdur. Amma Riçardın son günlərini görəndə başa düşürsən ki, Allah var. Hitler üçün də Allah var. Hitler soyuq sement döşəmədə kalium sianidi - zəhəri içəndə, it kimi gəbərəndə Allah var idi.

 Beriyanı divara söykəyib güllələyəndə var idi. Stalin öləndən iki gün sonra belə ona kimsə yaxın durmurdu... Şekspir də deyir ki, dünya beş günlük deyil, biz burada indi nə ediriksə, nə vaxtsa hardasa buna görə cavab alırıq. Əks halda Lev Tolstoyun yazdığı kimi insanın həyatı mənasız olardı.

Yəni, bu yoxsa, yeyib içib, doğub törəyən insanın nə mənası var? Yalnız qurd-quşa yem olmaq üçünmü yaşayır insan? Tolstoy deyir ki, yalnız inanc insanı başqasına xeyirxahlıq etməyə, köməksizə əl uzatmağa məcbur edə bilər.

Quruluş verdiyi əsas tamaşalar

Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar Teatrı:

- "Aydın" — (C.Cabbarlı)

- "Şeyx Sənan" — (H.Cavid)

- "Hekayəti xırs quldurbasan" — (M.F.Axundzadə) (2009)

- "Məkkəyə gedən yol" — (C.Məmmədquluzadə)

- "Cəsur qurbağa balası" — (L.Ustinov)

Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrı:

- "Fərhad və Şirin" — (S.Vurğun)

Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrı:

- "Söyüdlər ağlamaz" — (Ə.Bədəlbəyli)

- "Sevil" — (F.Əmirov)

- "Traviata" — (C.Verdi)

- "Məsxərəçilər" — (C.Leonkovallo)

- "Bohema" — (C.Puççini)

Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrı:

- "Silva" — (İ.Kalman)

- "Bayadera" — (İ.Kalman)

- "Maritsa" — (İ.Kalman)

- "İddialı qaraçı" — (İ.Kalman)

- "Şən dul qadın" — (F.Leqar)

Azərbaycan Dövlət Rus Dram Teatrı:

- "Vanya dayı" — (A.P.Çexov)

- "İdiot" — (F.M.Dostoyevski)

- "Kuraj ana və onun uşaqları" — (B.Brext)

- "İvanov" — (A.P.Çexov)

Bakı Kamera Teatrı:

- "Qodo həsrətində" — (S.Bekket)

- "Ezop" — (G.Fiqeyredo)

- "İtlər" — O.Kazımi, İ.Fəhmi)

- "Hekayəti- xırs quldurbasan" — (M.F.Axundov)

Təltif və mükafatları

1. "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

2. "Şərəf nişanı" ordeni

3. "Azərbaycan Respublikası xalq artisti" fəxri adı

4. "Şöhrət" ordeni

5. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

6. "Şərəf" ordeni

7. "Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)" yubiley medalı

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.01.2026)

Ülviyyə Əbülfəzqızı, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Yaxın günlərdə Bursa Uludağ Universitetində keçirilən Türk Dünyası Şairlər Buluşmasında filologiya elmləri doktoru, dosent Təranə Turan Rəhimli Azərbaycanı təmsil edib. Türk dünyasının ortaq mədəni yaddaşını və mənəvi bağlarını gücləndirən bu mötəbər tədbir universitetin nəzdində fəaliyyət göstərən Türk Dünyası və Mədəniyyəti Mərkəzi ilə Gənc Qələmlər Topluluğunun birgə təşkilatçılığı ilə gerçəkləşdirilib.  Türk Dünyası Şairlər Buluşması beş fərqli Türki Cümhuriyyətindən -- Azərbaycan, Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan və Qırğızıstandan gələn şairləri, həmçinin Axıska, Türkiyə şair və  sənət adamlarını,  rəsmi qonaqları bir araya gətirərək sözün, musiqinin və mədəniyyətin sərhədsiz gücünü nümayiş etdirib.

Bursa Uludağ Universitetinin Mühəndislik Fakültəsində yerləşən Dr. Arif Ağaoğlu İrəli Texnologiyalar Mərkəzi  Laboratoriya zalında baş tutan beynəlxalq görüşdə Türk dünyası şairləri -- Təranə Turan Rəhimli (Azərbaycan),  Mugimcan Nurbayev, Alimcan Suyarov , Babur Şer Oğlu (Özbəkistan), Akgül Jumayeva (Türkmənistan), Kadiça Akimcan (Qırğızıstan), Karima Nadzipova (Qazaxıstan), Mircavad Ahıskalı (Türkiyə)  öz şeirlərini  həm Türkiyə türkcəsində, həm də ana dillərində səsləndirərək auditoriyaya əsl ədəbi ovqat bəxş ediblər. Tədbirdə Bursa Uludağ Üniversiteti rektorunun müavini professor doktor Zəkəriyya Arı, Bursa Böyükşəhər Bələdiyyəsinin sədr müavini Ayhan Sarsıcı, Osmangazi Bələdiyyəsinin sədr müavini Murat Hoşgörü, Bursa Miqrasiya İdarəsinin müdiri Haşim Özcan, TÜDAM-ın müdiri professor doktor Ferhat Kurtulmuş, eləcə də müxtəlif ictimai təşkilatların nümayəndələri iştirak ediblər.

Şeir dinləmələri ilə yanaşı, Türk dünyasının zəngin musiqi irsi də tədbirə xüsusi rəng qatıb. Bursa Uludağ Universitetinin məzunu, Bursa Böyükşəhər Bələdiyyəsi Orkestr Şöbə Müdirliyinin Türk Xalq Musiqisi Bölməsinin saz sənətçisi Alim Hüseynioğlunun ifa etdiyi türküler zalda böyük maraqla qarşılanıb. Universitetin Təhsil Fakültəsində təhsil alan Qazaxıstan vətəndaşı Ayşe Yersinbek qazax xalqının milli aləti dombra ilə, BUU məzunu Çolpan Kambarova isə qırğız xalqının milli aləti komuzla Türk dünyasına məxsus musiqi nümunələrini səsləndirərək dinləyiciləri ortaq köklərə aparıb. Eyni zamanda BUU Azərbaycan Mədəniyyət və İncəsənət Topluluğunun üzvləri Kemale Məmmədova və Amal Babayevin təqdim etdiyi Azərbaycan xalq rəqsləri tədbirə xüsusi coşqu qatıb.

Tədbirdə Türk Dünyası Şairlərinə Bursa Uludağ Universitetinin təşəkkür bəlgəəsi və Türk Ocaqları Dərnəyi Bursa Şöbəsinin plaketi təqdim olunub.  Filologiya elmləri doktoru Təranə Turan Rəhimli tədbirlə bağlı təəssüratlarını bölüşüb: "Bursa Uludağ Universiteti mənə çox doğmadır. İlk övladım Şəfiqə bakalavr təhsilini bu universitetdə alıb, uğurla məzun olub. Burada ona dərs deyən dəyərli profesaorların verdiyi yüksək referanslarla magistraturanı qazanıb. Bu gün tədbirin açılış və qapanışında  Şəfiqənin sevimli müəllimi, ona Konstitusiya Hüququndan dərs deyən dəyərli alim,  Prof.Dr. Zəkəriyyə Arı hocanın nitqi, eləcə də Uludağ Universitetində elmin, təhsilin inkişafına ömrünü həsr etmiş, Türk Ocaqları Bursa Şöbəsinin sədri professor doktor Səlcuq Kırlının plaketimi təqdim etməsi mənimçün xüsusilə böyük anlam daşıyır. Türk dünyası şairlərini bir araya gətirən Bursa Uludağ  Universiteti rəhbərliyinə, tədbirə  böyük təşkilatçı əməyi verən, uzun illərdir elmi əməkdaşlıq etdiyim  Dos.Dr. Minara Aliyeva Çinar xanıma və  bu layihənin təşşəbbüskarı, ideya rəhbəri Mugimcan Nurbayevə  möhtəşəm tədbir üçün minnətdarlıq duyuram. Mugimcan Nurboyevin  tərtibçisi olduğu, Türkiyənin "Emin Yayınları"nda nəşr edilən "Turan ədibləri" toplusunun məhz bu tədbirdə  tanıdılması və şeirləri topluda yer alan şairlərə hədiyyə edilməsi də yadda qalan anlar oldu. Türk Dünyası Şairlər Buluşması bir daha təsdiqlədi ki, Turana gedən yol şeir, sənət gözəlliklərinin içindən keçir. Və bu gözəlliklərlə də o yolun daha tez qət olunacağı şəksizdir.

Proqram çərçivəsində Türk dünyasının mədəni və ədəbi əlaqələrinin inkişafına verdikləri töhfələrə görə Bursa Uludağ Universitetinin  alim və pedaqoqlarından bir qismi  beynəlxalq mükafatlarla təltif olunuduar. Qırğızıstanın Beynəlxalq Qırğız Akın Yazarlar Birliyi tərəfindən “Çingiz Aytmatov” medalı və təşəkkür məktubu, Qazaxıstanın "Düniye Talanttarı" Birliyi tərəfindən isə “Əhməd Yəsəvi” medalı və təşəkkürnamə təqdim edilib. Bu mükafatlar BUU rektoru professor doktor Ferudun Yılmaz, Türk Ocaqları Dərnəyi Bursa Şöbəsinin sədri professor doktor Səlcuq Kırlı, Türk Dünyası və Mədəniyyəti Topluluğunun məsləhətçisi, professor doktor Alev Sınar Uğurlu, Gənc Qələmlər Topluluğunun məsləhətçisi dosent doktor Minara Əliyeva Çınar və BUU Əlişiir Nəvai Özbək Dili və Mədəniyyəti Mərkəzinin müdiri Surayyo Xodjoyevaya təqdim olunub. Xarici səfərdə olduğu üçün tədbirdə iştirak edə bilməyən rektor professor doktor Ferudun Yılmazın “Əhməd Yəsəvi” medalı və sertifikatı daha sonra ona rəsmi qaydada təqdim edilib.

Tədbirin sonunda qonaq şairlərə və təşkilati işlərdə fəal iştirak edən tələbələrə xatirə hədiyyələri və təşəkkür sənədləri verilib. “Türk Dünyası Şairlər Buluşması” BUU rektorunun müavini professor doktor Zəkəriyya Arının birlik, həmrəylik və ortaq mədəni dəyərlər barədə vurğularla zəngin yekun çıxışı ilə yadda qalıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Müharibə, Əmək və Silahlı Qüvvələr Veteranları Təşkilatının sədri, polkovnik Cəlil Xəlilov təqvimin bu günü barədə açıqlama vermişdir. O demişdir:

Hürriyyət, Azadlıq və İstiqlaliyyət pay verilmir, uğrunda qan tökülür, Şəhid verilir! Şəhidlərin al qanı ilə tarix yazılır! Azərbaycan xalqının azadlığa, Əbədi İstiqlala gedən yolda ən böyük sınağı, ən parlaq nümunəsi hesab olunan 20 Yanvar faciəsindən 36 il ötür.

Bu qanlı cinayəti törətməkdə əsas məqsəd Azərbaycan xalqının iradəsini qırmaq, onun azadlıq istəyini boğmaq idi. Lakin sovet imperiyasının amansız davranışı xalqımızın azadlıq istəyini daha da alovlandırdı, milli azadlıq hərəkatı daha da geniş vüsət aldı. 20 Yanvar faciəsi xalqımızın yaddaşında, həm ümumxalq faciəsi, həm də müstəqillik, istiqlal və hürriyyət uğrunda apardığı milli azadlıq hərəkatının zirvəsi kimi Azərbaycan tarixinə həkk olundu.

20 Yanvar dəhşətlərinin  baş verməsində Dağlıq Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsinə qarşı çıxan Azərbaycan xalqının Kreml tərəfindən cəzalandırılması da əsas rol oynamışdır. 1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə birbaşa Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin baş katibi Mixail Qorbaçovun əmri ilə SSRİ Müdafiə Nazirliyi, Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsi və Daxili İşlər Nazirliyinin qoşun hissələri Bakıya və Azərbaycanın bir neçə rayonuna yeridilərək, dinc əhalini ağır texnikadan və müxtəlif tipli silahlardan atəşə tutaraq kütləvi qətllər həyata keçirildi. Sovet ordusunun xüsusi təyinatlı dəstələrinin və daxili qoşunların Bakını zəbt etməsi, mühasirəyə alması xüsusi qəddarlıqla müşayiət olundu. 1990-cı il yanvarın ortalarında SSRİ müdafiə və daxili işlər nazirliklərinin, habelə başqa xüsusi təyinatlı hərbi birləşmələrin 66 min nəfərdən çox əsgər və zabiti Bakı şəhərinə gətirilərək, Qala və “Nasoslu” aerodromlarında, Respublika stadionunda, Salyan kazarmasında yerləşdirilmişdi. Fövqəladə vəziyyət elan olunanadək və ondan sonra beynəlxalq hüququn hamılıqla qəbul edilmiş prinsipləri pozulmuş, fövqəladə vəziyyətin tətbiqi və müddətləri barədə əhaliyə rəsmi xəbərdarlıq edilməyərək qanunsuz olaraq xalqı təzyiq altında saxlamağa çalışmışlar. Fövqəladə vəziyyətin tətbiqi əhaliyə elan olunanadək hərbi qulluqçuların qətlə yetirilməsi və yaralanması, 82 nəfərin amansızcasına qətlə yetirməsi, 20 nəfərin ölümcül yaralaması ilə müşayət olunan hadisələr sübut etdi ki, bu faciə düşünülmüş şəkildə həyata keçirilmiş, dünyanın gözü qarşısında insan haqlarına təcavüz edilmişdir.

Qanlı yanvar hadisələri təkcə paytaxt Bakını deyil fövqəladə vəziyyətin elan olunmadığı rayonlarda da həyata keçirildi. Ümumilikdə Respublikada 147 nəfər öldürülmüş, 744 nəfər yaralanmış, 841 nəfər qanunsuz həbs olunmuş, 200 ev və mənzil, 80 avtomaşın, o cümlədən təcili yardım maşınları, dövlət əmlakı və şəxsi əmlak məhv edilmişdir. 20 Yanvar gecəsi baş vermiş tarixi cinayət Beynəlxalq hüquqi məsuliyyətdən yayınmış hərbi cinayət idi. SSRİ rəhbərliyi tərəfindən həyata keçirilən bu bəşəri cinayəti həmin dövrlərdə obyektiv siyasi hüquqi qiymət alması qeyri-mümkün idi. Təsadüfi deyil ki, SSRİ Baş Prokurorluğunun ədliyyə polkovniki V.Medvedevin istintaq qrupu hərbçilərin hərəkətlərində cinayət tərkibinin olmaması nəticəsinə gəlmiş və 20 iyul 1990-cı il tarixində cinayət işinin xitam olunması barədə qərarı vermiş 100 cildlik istintaq materiallarının 68 cildi Bakıdan Moskvaya, keçmiş SSRİ Prokurorluğuna aparılaraq geri qaytarılmamışdır. Ümummilli lider Heydər Əliyev hakimiyyətə qayıdana qədər bu qanlı faciəyə siyasi hüquqi qiymət verilməmişdir.  Bu qanlı cinayətə ilk etiraz edən şəxs məhz Ulu öndər Heydər Əliyev olmuşdur. Sovet rejiminin qadağalarına baxmayaraq, faciədən bir gün sonra yanvarın 21-də Azərbaycanın Moskvadakı Daimi Nümayəndəliyinə mənəvi və siyasi varisi, ən yeni Azərbaycanın prezidenti İlham Əliyevlə birlikdə gələn Heydər Əliyev cəsarətli bəyanat verərək əliyalın xalqın qırılmasını hüquqa, demokratiyaya, humanizmə zidd, Moskvanın və respublika rəhbərlərinin günahı üzündən yol verilmiş siyasi səhv kimi qiymətləndirmişdir.

Qeyd etdiyimiz kimi 20 Yanvar dəhşətlərinin tarixi kökləri var idi. Qarbaçov rejimi Azərbaycan xalqının iradəsini qırmaq, onun Qərbi Azərbaycan və Qarabağ uğrunda savaşlarına son qoymaq niyyətində idi. Ulu öndər Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətinin Moskva dövründən sonra lidersizlik problemi yaşayan Azərbaycanın üzərinə hücumlar səngimək bilmirdi. 1980-ci illərin sonlarında Azərbaycanda ictimai-siyasi durumun kəskinləşməsi, Kreml rəhbərliyinin uğursuz "yenidənqurma" siyasəti, iqtisadi islahatların düzgün aparılmaması, milli siyasət sahəsində buraxılan kobud səhvlər Azərbaycanda azadlıq hərəkatının güclənməsinə zəmin yaratmışdı. Bunun  əsas səbəblərindən biri də Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi-torpaq  iddiaları ilə çıxış etməsi, uydurma "Qarabağ problemi"nin ortaya atılması idi. SSRİ rəhbərliyindəki havadarlarına arxalanan ermənilərin əsassız iddiaları və dinc əhaliyə qarşı törətdikləri cinayətlər xalqımızın hiddətinə səbəb olmuşdu. 1988-ci ildə Qarabağ münaqişəsi ilə əlaqədar başlayan milli-azadlıq hərəkatı prinsipiallığı ilə SSRİ  rəhbərliyində ciddi narahatlıq yaratmışdı. Azərbaycanın ayrılmaz tərkib hissəsi olan Qarabağ bölgəsində baş qaldıran erməni separatizmi qədim türk torpaqları olan Qərbi Azərbaycandan 300 mindən çox soydaşımızın zorla öz ata-baba yurdlarından qovulması ilə nəticələnmişdi. Bu haqsızlığa və cinayətə görə nümayiş və mitinqlərə çıxan əhali keçmiş sovet rəhbərliyindən və onun respublikamızdakı təmsilçilərindən ermənilərin qanunsuz hərəkətlərinə son qoyulmasını, münaqişənin ideoloqlarının və icraçılarının cəzalandırılmasını tələb edirdi. Ancaq ittifaq rəhbərliyi ermənipərəst mövqedə dayanaraq, müxtəlif vasitələrlə onların müdafiəsinə qalxırdı. Azərbaycanlılar zor gücünə  öz doğma yurdlarından qovulur, onların ev-eşikləri vəhşicəsinə dağıdılır və ya zorla əllərindən alınır, özləri isə ən ağır təhqirlərə, işgəncə və qətllərə məruz qalırdılar. Həmin dövrdə respublikamızda ictimai-siyasi vəziyyəti ağırlaşdıran amillərdən biri də  ölkə rəhbərliyində təmsil olunan şəxslərin səriştəsizliyi idi. Respublikada yaranmış özbaşınalıq və hərc-mərclikdən məharətlə istifadə  edən SSRİ-nin xüsusi xidmət orqanları 1990-cı il yanvarın əvvəllərində yerlərdəki emissarlarının yaxından köməyi ilə Bakıda müxtəlif  ixtişaşlar törətdi.

Yanvarın 20-də sovet qoşunları dinc əhalinin üstünə yeridildi, dəhşətli faciə baş verdi. Azərbaycan informasiya blokadasına alındı. Qanlı faciədən az öncə Azərbaycan Televiziyasının  enerji bloku partladıldı. Radionun fəaliyyəti, qəzetlərin nəşri dayandırıldı. Dünya ictimaiyyəti Azərbaycanda baş vermiş bu qanlı hadisədən xəbərsiz idi. Belə ağır və faciəli bir vaxtda xalqımızın vətənpərvər oğlu, Ulu öndər Heydər Əliyev yuxarıda da vurğuladığımız kimi, Moskvada xüsusi nəzarət altında saxlanılmasına, təzyiq və təqiblərə baxmayaraq, sovet ordusunun Bakıda törətdiyi bu qanlı cinayəti kəskin şəkildə tənqid edən bəyanat verdi. Ulu Öndər bununla da Azərbaycan xalqına qarşı törədilmiş haqsızlığı dünyaya çatdırdı, faciənin bütün günahkarlarının cəzalandırılmasını tələb etdi. Həmin gün Ümummilli Lider Azərbaycan KP MK-ya, respublikanın Ali Soveti və Nazirlər Sovetinə teleqram göndərdi. Bununla da 1990-cı il 20 Yanvar faciəsinə verilən ilk siyasi qiymətin əsasını qoydu. Heydər Əliyev faciə baş verəndən dərhal sonra Azərbaycanın Moskvadakı Daimi Nümayəndəliyinə gəlmişdi, öz etiraz səsini ucaltmışdı. Heydər Əliyev həmişə olduğu kimi, o ağır günlərdə də xalqla bərabər, birlikdə idi. Heydər Əliyevin ikinci dəfə siyasi hakimiyyətə qayıdışından sonra 20 Yanvar hadisələrinə siyasi və hüquqi qiymət verilməsi üçün ciddi addımlar atıldı. 1990-cı il noyabrın 21-də Ulu Öndərin rəhbərliyi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisi 20 Yanvar faciəsi ilə bağlı tarixi qərar qəbul etdi. Ulu Öndər 1993-cü ilin iyununda xalqın təkidli tələbi ilə hakimiyyətə qayıdışının ilk günlərində Şəhidlər xiyabanını ziyarət etdi. Elə yerindəcə tapşırıq verdi ki, qısa müddətdə bütün şəhid məzarlarının üstü yenidən götürülsün və burada Şəhidlər Memorial Kompleksi ucaldılsın. Bunun üçün dövlət səviyyəsində lazımi vəsait ayrıldı və həmin iş qısa zamanda başa çatdırıldı. Məhz Ulu Öndərin sərəncamı ilə 20 Yanvar Ümumxalq Hüzn Günü elan olundu. O vaxtdan şəhidlərimizin xatirəsinin böyük ehtiramla yad edilməsi dövlətimizin diqqətində oldu. Ulu Öndərin siyasi kursunu uğurla davam etdirən Prezident İlham Əliyev 20 Yanvar faciəsində, eləcə də Vətən müharibəsində ölkəmizin azadlığı, ərazi bütövlüyü uğrunda şəhid olanların ailə üzvlərinin problemlərinin dövlət səviyyəsində həllini əsas vəzifələrdən biri kimi qarşıya qoydu. Ölkəmizdə bu istiqamətdə mühüm tədbirlər həyata keçirildi. Şəhid ailələrinin, müharibə veteranlarının, əlillərin sosial təminatı ildən-ilə gücləndirildi.

20 Yanvar hadisələrinin qurbanlarına, İstiqlal Fədailərinə daimi dövlətin diqqət və qayğısı bununla bitmir. Bu məqsədlə 1998-ci ildə “20 Yanvar Şəhidi” fəxri adı təsis edilmişdir. 1990-cı ilin yanvarında şəhid olmuş şəxslərin ailələrinin və övladlarının sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi üçün də mühüm addımlar atılmışdır. Prezident İlham Əliyevin 19 yanvar 2006-cı il tarixli “20 Yanvar şəhidinin ailəsi üçün Azərbaycan Respublikası Prezidentinin təqaüdünün təsis edilməsi haqqında” Fərmanına əsasən, şəhid ailələrinə dövlət qayğısını artırmaq məqsədilə təqaüd verilir. Onların uyuduğu Şəhidlər Xiyabanında təmir və yenidənqurma işləri, Şəhidlər Memorial Kompleksi ilə yanaşı, Bakının Yasamal rayonundakı “20 Yanvar” dairəsində, Həsən bəy Zərdabi və Müzəffər Həsənov küçələrinin kəsişməsində Qanlı Yanvar şəhidlərinin xatirəsinə memorial abidə kompleksi ucaldılmışdır.

Onu da vurğulamaq yerinə düşər ki, hazırda 20 Yanvar faciəsi zamanı şəhid olmuş Azərbaycan övladlarının ruhu şaddır! 44 günlük Vətən müharibəsi nəticəsində Müzəffər Ali Baş Komandan, Prezident İlham Əliyevin qüdrətli Azərbaycan Ordusunun, Qazilərimizin iradəsi, Şəhidlərin al qanı ilə  Vətən torpaqları işğaldan azad olunmuş, ölkəmizin ərazi bütövlüyü bərpa edilmişdir. Azərbaycan xalqı, ümumiyyətlə dünya Azərbaycanlıları 36 il bundan öncə - 1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə xalqımızın milli müstəqillik və azadlıq uğrunda mübarizə meydanında şəhid olanları daima anır, yad edir, ruhları qarşısında baş əyir. Ulu öndər Heydər Əliyevin Azərbaycançılıq məfkurəsi, xeyirxahlıq missiyası ilə dünyanın diqqət mərkəzində olan Heydər Əliyev Fondu 20 Yanvar şəhidlərinin ailələrinə və əlillərin problemlərinin həllinə daim böyük qayğı ilə yanaşır. Fondun dəstəyi ilə 20 Yanvar şəhidlərinin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi, faciə qurbanlarının ailələrinin problemlərinin həlli, sağlamlığının bərpası istiqamətində mühüm işlər görülür. Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti, Rusiyanın Azərbaycanlı Gənclər Təşkilatının sədri Leyla xanım Əliyevanın  da bu istiqamətdə həyata keçirdiyi layihələr təqdirəlayiqdir. Məhz onun təşəbbüsü ilə Heydər Əliyev Fondu tərəfindən xalqımızın qanlı 20 Yanvarı, habelə Vətən müharibəsi ilə bağlı kitablar, bukletlər, albomlar nəşr olunmuş, filmlər çəkilmişdir. Milli vətənpərvərlik hissi ilə müşaiyət olunan bu xeyirxah missiyanın işğaldan azad olunan tarixi torpaqlarımızda, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurdakı quruculuq işlərini də əhatə etməsi milli müstəqilliyin əbədi və dönməz olması üçün bu gün də mücadilə edən hər bir Azərbaycan vətəndaşında qürur hissi oyadır!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.01.2026)

İlhamə Məhəmmədqızı, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Unutmaram heç zaman mən o qara gecəni, qəlbi yaran gecəni, beyni yoran gecəni. Nifrətimlə hər zaman xatırlaram cinayəti, xəyanəti zülmətdə parıldadan düşməni...

Ürəyimi ağrıtdı, göynətdi mənim o müdhiş gecənin sıxıntıları, yandırdı, yaxdırdı şəhidlərin axıdılan qanları. 

Ülvinin, Larisanın, İlhamın, Fərizənin... neçə-neçə günahsız həmvətənimin qəlbində dondu nakam arzuları, cavabsız qaldı sual dolu baxışları. 

Qara gecənin qara gəlişiylə qara geyindi analar, bacılar, qara bəzəndi noğullu-nabatlı xonçalar, küçələrə döşəndi şəhid qanlı, qırmızı qərənfil naxışlı xalçalar. 

Yer də qızardı, göy də. Soldu neçə gül çöhrələr, tənhalaşdı qönçə ömürlər. Yalqız qaldı min arzulu, min həvəsli sevənər, sevilənlər...

Dözmədi kamanımız, tarımız, qaboyumuz, sazımız da. Dərdli, hüznlü ürəkləri inlətdi, ağrılı, yanğılı dil açdı, neçə-neçə ağıya, isti göz yaşına qarışdı...

Vətənimizin, millətimizin alnına baxt qaralığı yazdı – 20 Yanvar! 

Tariximizə, yaddaşımıza əbədi həkk olundu, “Şəhidlər xiyabanı” adlı böyük göz dağı qoydu 20 Yanvar – Qara yanvar!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.01.2026)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə sovet ordusunun xüsusi təyinatlı cəza dəstələri, hərbi dəniz donanmasının və daxili qoşunların bölmələri dinc əhaliyə qarşı vəhşiliklər törətdilər. 

Faciə nəticəsində Bakıda və ətraf rayonlarda 131 nəfər öldürüldü, 744 nəfər yaralandı. Həlak olanların arasında qadınlar, uşaqlar, qocalar, həmçinin təcili yardım işçiləri var idi.

O dövrdə nəinki hadisələrə siyasi qiymət verilmədi, əksinə, səbəbkarların və günahkarların adları belə xalqa açıqlanmadı. 

Hadisəyə ilk münasibətini bildirən ümummilli lider Heydər Əliyev oldu. Ulu öndər 1990-cı il yanvarın 21-də Azərbaycanın Moskvadakı daimi nümayəndəliyinə gələrək hadisəni humanizm və hüquqi dövlət quruculuğu prinsiplərinə zidd hesab etdiyini bildirdi. Hadisələrə əsl hüquqi, siyasi qiymətin verilməsi də Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışından sonra mümkün oldu. Dahi şəxsiyyət 20 Yanvar faciəsinin səbəblərinin, günahkarlarının aşkarlanması üçün yaradılan komissiyanın işini bərpa etməklə əsl həqiqəti üzə çıxarıb, xalqla birliyini bir daha təsdiqlədi. 

Sizə həmin günlərdə əsl qəhrəmanlıq göstərən dənizçilərimizdən danışaq:

Onlar faciədən dırhal sonra dünyanın dörd tərəfinə radioqramlar göndərdilər. 

50-dən çox ölkənin dənizçiləri Bakı buxtasından yayılan dəniz siqnalını qəbul edib faciədən xəbər tutdular və öz ölkələrinə çatdırdılar. Bu, dünya dənizçilərinin həmrəy olduğu ilk hadisə kimi tarixə düşdü.

SSRİ Hərbi Dəniz Donanmasının komandanı, admiral V.Sidirovun və digər yüksək vəzifəli rəhbərlərin buxtanın dərhal boşaldılması tələblərinə baxmayaraq dənizçilər yerlərindən tərpənmədilər. Bu səbəbdən sovet hərbi gəmiləri yanvarın 20-də hərəkətə keçdi və mülki gəmiləri müxtəlif silahlardan atəşə tutdular. “Neftqaz-3”, “Neftqaz-10”, “Neftqaz-16”, “Аktаu”, “Vodoley-4”, “ÜİLKGİ-nin 40 illiyi” və s. gəmilər xəsarət aldı. Təkcə “Vodoley-4” gəmisində minə yaxın güllə, raket izləri aşkar edilmişdi.

Hadisədən sonra “ekstremist” damğası ilə həbs edilən 50-yə yaxın azərbaycanlı dənizçi ittifaqın müxtəlif şəhərlərindəki həbsxanalarında işgəncələrə məruz qaldı. Dənizçilər bir müddət sonra azadlığa buraxılaraq vətənə qayıtdılar.

Onların qəhrəmanlıq dastanı barədə əfsus ki, çox az adam bilir. Amma onların adları mütləq tarixdə qalmalıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.01.2026)

Əkbər Qoşalı, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

20 Yanvar 1990-cı il… - Bu tarix Azərbaycanın milli təqvimində yalnız bir Hüzn Günü deyil, həm də millətimizin əyilməz iradəsinin, azadlıq uğrunda mübarizənin yüksək təcəssümü kimi yaddaşımıza həkk olunub. 20 Yanvarın 36-cı ildönümündə, tarixə bir daha nəzər salmaq və o gecənin milli ruhumuza nəqş etdiklərini (yığcam şəkildə də olsa), incələmək önəmlidir.

20 Yanvarın məntiqi zirvəsi: 

Şəhidlərin xatirəsinə ismarlanan Zəfər

20 Yanvar hadisələri təkcə xalqımıza qarşı törədilmiş qətliam deyildi. - O, Azərbaycan xalqının öz haqq səsinə sadiqliyini nümayiş etdirdiyi, istiqlal yolunda ən çətin maneələri dəf etməyə hazır olduğunu dünyaya duyurduğu bir gecə idi. O qanlı gecə, hər bir azərbaycanlının yaddaşında həm kədər, həm də qürurla əbədi yaşayır. 1990-cı ilin yanvarında Bakıda və ətraf bölgələrdə sovet qoşunlarının törətdiyi qırğınlar, xalqın qurtuluş idealını boğmağa yönəlmiş aşırı təzyiqlərin ən ağırlarından idi. Lakin həmin qırğınlar bizi sarsıtmadı, əksinə, milli mübarizəmizin mənəvi dayaq nöqtəsinə çevrildi:

Qatil gülləsinə qurban gedirkən,

Gözünü sabaha dikdi Şəhidlər.

Üçrəngli bayrağı öz qanlarıyla,

Vətən torpağına çəkdi Şəhidlər…

Zalım öyünməsin zülümləriylə,

Min bir böhtanıyla, min bir şəriylə.

Həqiqət uğrunda ölümləriylə,

Ölümü kamına çəkdi Şəhidlər…

O şənbə gecəsi, o qətl günü,-

Mümkünə döndərdik çox namümkünü,

Xalqın qəlbindəki qorxu mülkünü,

O gecə dağıdıb sökdü Şəhidlər…

                                  (B.Vahabzadə).

Bu gün, bütün dövrlərdəki şəhidlərimizin qanının yerdə qalmadığını qürurla deyə bilərik. Qurtuluş, suverenlik və ərazi bütövlüyü uğrunda şəhidlərimiz, İkinci Qarabağ müharibəsindəki möhtəşəm qələbənin əsasını təşkil edən mənəvi irs kimidir. 

2020-ci ildə başlayan 44 günlük müharibə və 2023-cü ilin antiterror əməliyyatı göstərdi ki, Azərbaycan dövləti və xalqı, tarix boyu başımıza gətirilənlərin əvəzini çıxmağa qadirdir.

Azadlığa gətirən yollar: 

1990-cı İllərdən bu günə

Ermənistanın 90-cı illərdən öncədən başlayan işğalçılıq siyasəti və bunun doğurduğu məcburi köçkünlük problemi, xalqımızın səbr kasasını daşırmışdı. Həmin dönəmdə Azadlıq meydanına axışan və bir yumruq kimi birləşən xalq, öz haqq səsini qaldırırdı. Onlar dədə-baba yurdlarından didərgin salınmış həmvətənlərimizin hüquqlarını müdafiəyə çağırır, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü qorumaq uğrunda qətiyyətli iradə nümayiş etdirirdi. Lakin məhz 1990-cı ilin 20 Yanvar gecəsi bu iradə bir sınaqdan keçdi və xalqımız öz taleyini yazmaq, yazılanları ciddi redaktə etmək hüququnu qanla təsdiqlədi.

Bu gün o dönəmdə qaldırılan şüarların ən önəmlilərinin artıq həyata keçdiyini görürük. Azərbaycan yalnız ərazi bütövlüyünü bərpa etməklə yetinmədi, həm də beynəlxalq arenada öz mövqeyini möhkəmləndirdi. Ən əsası, Azərbaycan xalqı öz gücünə inandı və bu inamı əməldə sübuta yetirdi.

Şəhidlərin ruhunu şad edən 

Böyük Qayıdış

Bu gün işğaldan qurtulmuş ərazilərimizdə Azərbaycan qutsal dövlət bayrağı dalğalanır. Böyük Qayıdış proqramı çərçivəsində həmin torpaqlar yenidən abadlaşdırılır, mədəniyyət, insaniyyat, bir sözlə, həyat geri qayıdır. Bu, 20 Yanvar şəhidlərinin ruhunu ən çox sevindirən bir prosesdir. 36 il öncə sovet tanklarının altında, avtomat güllələrinin önündə qalan insanlar, yalnız bir gün üçün deyil, gələcəkdə müstəqil, güclü və sarsılmaz Azərbaycan görmək üçün canlarını fəda etdi. Bu gün həmin arzuların gerçəkləşməsi, yalnız bir rəsmi - dövlət uğuru deyil, eyni zamanda mənəvi Zəfərdir.

20 Yanvarın dərsləri və yeni çağırışlar

20 Yanvar, yalnız hüzn günü kimi deyil, həm də milli birliyimizin güc mənbəyidir. Biz bu dərsləri gələcək nəsillərə ötürməli, şəhidlərimizin irsini yaşatmalı və daim qabaqcıl olmalıyıq ki, bir daha belə faciələr təkrarlanmasın. Bu gün Azərbaycanın qarşısında duran əsas çağırış, azad edilmiş torpaqları yenidən canlandırmaq, müstəqilliyimizi əbədi etmək və gələcək nəsillər üçün daha güclü bir dövlət miras qoymaqdır.

Ruhunuz şad olsun, əziz şəhidlərimiz! Sizin fədakarlığınız, bu gün yaşayan Azərbaycanın möhtəşəmliyində öz əksini tapır.

Şəhidlər ölmədi, Vətən bölünmədi!

DÖVLƏTİMİZ ZAVAL GÖRMƏSİN!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.01.2026)