Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

“Siyasi söhbətlər”də çoxunuza bəlli olmayan bir hadisədən danışacağıq.

Yaşlı nəslin nümayəndələri keçmiş SSRİ-nin Xalq Müdafiə Komissarı və Sovet İttifaqının Birinci Marşalı Kliment Yefremoviç Voroşilovu yaxşı xatırlayırlar. Vətəndaş müharibəsinin qəhrəmanı olan Voroşilov sonralar filmlərin və tamaşaların qəhrəmanına çevrilib. Onun haqqında mahnılar bəstələnib.  Çoxlu küçələr və şəhərlər onun şərəfinə adlandırılıb.

Vaxtilə Ukraynanın Luqansk vilayəti  onun şərəfinə Voroşilovqrad  adlandırılırdı. Çox az adam bilir ki, İkinci Dünya müharibəsində sovet ağır tankları KV adlanırdı - yəni Kliment Voroşilov. Bunlar çox yaxşı tanklar idi və müharibənin ortalarına qədər, alman “Pələnglər”i  peyda olana qədər KV-nin rəqibləri yox idi...

Voroşilov həm də Sov.İKP MK Siyasi Bürosunun üzvlüyünə görə siyasi rekordçu idi - 34 il yarıma qədər! Az adam xatırlayır ki, Stalinin ölümündən sonra o, 7 il SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədri olub.  Dövlət strukturu baxımından onun tutduğu SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədri vəzifəsi əslində birinci post sayılıb. Bu vəzifənin müasir və xarici ekvivalenti Prezident adlanır. Beləliklə, Klim Voroşilov 7 il Sovet İttifaqının prezidenti olub. Aydındır ki, o vaxt bu, sırf dekorativ post idi, amma yenə də... (Xarici mətbuat onu mister Prezident adlandırırdı).

1960-cı ildə Voroşilov Hindistana işgüzar səfərə gedir. Lakin orada olduqca qeyri-adi və çılğın hərəkətləri ilə ətrafdakıların təəccübünə səbəb olur. O, gah xüsusi kastadan olan dəhşətli dərəcədə çirkli, saçları sıx qarışmış və cod tüklü hindlinin saçlarını daramağa çalışır, gah da məbədin içinə  girməyə cəhd edir. Onu məbədin içərisinə buraxmayanda isə çox qəzəblənir və bütün sultanları, çarları və kralları söyməyə  başlayır və  qışqıraraq deyir: "Biz onların hamısını  qovduq, siz də də onları cəhənnəm eləyib getsin!". Bütün sovet nümayəndə heyəti yaşlı liderlə çətin anlar yaşayır. Xüsusilə, tərcüməçi Viktor Suxodrevə çox çətin idi. O, sovet  rəhbərinin bütün işlərini və axmaqlıqlarını bacardığı qədər ört-basdır edirdi.

Bir gün hörmətli qonağı məşhur “Tac – Mahal”a aparırlar.  Voroşilov bir müddət sükutla əzəmətli məqbərəyə baxır, sonra ucadan tüpürərək  deyir: "Tfu! Burada şalvarsız gəzirlər və amma belə bir şeylər tikirlər!". İddialara görə, o, hətta söyüş də söyür. Hindlilər marşalın emosional tonda tüpürdüyünü görürlər, lakin Voroşilovun nə dediyini dəqiq başa düşməyirlər. Ona görə də sual dolu baxışlarla  tərcüməçiyə  baxmağa başladılar. Tərcüməçinin qarşısında isə çox çətin bir problem yaranır – onun dediyini necə tərcümə etmək olar? Əgər olduğu kimi tərcümə olunarsa, böyük bir biabırçılıq olacaqdı. Nəticədə diplomatik və siyasi qalmaqal yaranacaqdı. Hər şey bir yana, bəs bu tüpürcəyi hindilərə necə izah etmək olar?

Tərcüməçi Viktor Suxodrev vəziyyətdən çox bacarıqlı bir şəkildə çıxır. O, bunu belə tərcümə edir: “Cənab Sovet İttifaqının Prezidenti dedi: “Mən çoxlu memarlıq şedevrləri görmüşəm, lakin “Tac Mahal”ı görəndən sonra bütün dünya memarlığına tüpürürəm”. Bunu eşidən hindlilər sevicdən qışqırırlar...

Bacarıqlılığına görə Suxodrev Moskvaya qayıtdıqdan sonra dərhal Xruşşovun şəxsi tərcüməçisi vəzifəsinə təyin edilir.  Voroşilov isə "prezident" vəzifəsindən uzaqlaşdırılır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.08.2026)

NizamiBayramlı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” 

Bugünkü şeir artıq sadəcə duyğuların yox, həm də daxili xaosun, sosial yorğunluğun və fərdi çaşqınlığın kodlaşdırılmış formasıdır. Söz artıq nə gözəllik üçündür, nə də təsəlli — o, bir növ müqavimət alətinə çevrilib. Şair özünü və zamanını hər misrada deşifrə edir, oxucu isə artıq passiv dinləyici yox, iştirakçıya çevrilir. Məhz bu prizmadan baxsaq, indi təhlil edəcəyimiz şeirlər də öz iç səsilə bizə müəyyən həqiqətləri pıçıldayır.

əvvəllər ağac idim mən,

sonra salfet kağızı oldum,

indi zibilqabına atılıram...

halbuki, hansısa 

kitab rəfinə də qoyula bilərdim...

Bu şeir, zahirən bir ağacın taleyini danışır – əvvəl canlı, sonra salfet, sonda zibil – amma, əslində, burada ağac yox, düşüncə danışır. Bəli, düşüncə. İnsanın içində doğulan və hələ ifadə olunmamış, amma ifadə olunsa da düzgün yerini tapa bilməyən bir fikirdir bu. Bu “ağac” – yazılmamış bir fikirdir. Vərəqə çevriləndə artıq yazı ola bilərdi, amma “salfet” oldu – yəni tələsik, ötəri, fayda üçün istifadə olunan, məqsədsiz bir qeydə çevrildi. Sonda isə o fikir – həyata düşə bilməmiş ideya – zibil qabına atıldı. Burada itirilən bir ağac yox, doğula bilməmiş bir ideyadır.

Ən ağrılısı odur ki, bu şeir həm də “nə ola bilərdim?” sualının poetik versiyasıdır. O sual ki, ən çox cavabı olmayan sualdır. Kağızın öz dili ilə danışması – əslində yaddaşın danışmasıdır. Çünki kağız yaddaş saxlamaq üçündür, amma bu yaddaş silinib. Burda həm yaddaş itkisi, həm də potensialın boşa getməsi var. Müəllif şeirdə bir ağacın təhkiyəsini qurduğunu düşünür, amma, əslində, bir insanın içindəki yazılmamış avtobioqrafiyasını yazıb.

Kitab rəfi ilə zibilqabısı arasındakı fərq – insanın taleyinin, dəyərinin, yaddaşının harda və necə yerləşəcəyinin sərhədidir. Və o sərhədi bəzən özü seçmir. O sərhədi bəzən zaman seçir, ya da başqaları. Bəlkə də bu, sadəcə bir kağızın deyil, bir ömrün öz seçilməmiş xatirəsidir.

Və bir də: bu şeir kağızın dili ilə yazılıb, amma – o ağac heç vaxt danışmayıb. Danışan, “indi”dir. Yəni bu – ölüm anındakı şikayətdir. Diriykən susan ağac, indi – yandırılmağa aparılan zaman – danışır. Bu, təkcə fəlsəfi deyil, dramatik etirafdır. Və ən gözəli: müəllif bu qədər dərinə enəndə belə, onu üç nöqtə ilə bitirib. Çünki bu ağacın son sözü hələ deyilməyib. Amma müəllif onu susdurub. Bu da şeirin ən şair yeri.

Başqa misraların üzərindən analiz edək:

cənablar!

nə olar,

VƏTƏN sözünü

bu qədər israf etməyin!

axı mən

V hərflərindən

quşatan düzəltmək istəyirəm...

və yaxud "həbs" adlı şeirə baxaq:

kimisə 

krossvord yazan görəndə

dörd divar arasına 

salınmış hərflərə

yazığı gəlir

köhnə məhbusun...

Yuxarıda gördüyümüz şeir hərfi ilə ideologiyanın, sözü ilə sistemin, oyuncağı ilə travmanın üst-üstə düşdüyü nadir poetik labirintdir. “Cənablar! nə olar” – bu, nə sadə müraciətdir, nə də pafoslu ittiham. Bu nida bir yerdə həm yuxarıdakıları səsləyir, həm də aşağıda – yəni içimizdəki “kiçik cənab”lara xitab edir. Bu şeirin səsi yalnız yuxarıya deyil, aşağıya da yönəlib – çünki israf edilən təkcə VƏTƏN sözü deyil, onu daşıyan insanın içindəki ehtiyacdır.

“Vətən” burada məfkurə yox, materialdır – yəni artıq mənasından çıxarılıb, forma halına salınıb. “V hərfindən quşatan düzəltmək” istəyən bir insan, əslində, sözləri silaha çevirmir, silahı sözə çevirir. Bu incə tərsinmədir. Şair deyir: əgər siz vətəni pafosla əritmisinizsə, mən də onun hərfini konkret oyuncağa çevirməklə uşaqlığımı xilas edəcəyəm. Vətən deyilən söz artıq sığınacaq yox, təhdid daşıyıcısıdır. V hərfini quşatana çevirmək həm də bu təhdidi yönəltmək aktıdır: hədəf – pafosdur, populizmdir, dillərdə əzilmiş həqiqətdir.

Gəlin indi “krassvord” obrazına baxaq: bu, sadəcə bir intellektual oyun deyil, ideologiyanın xətkeşlə ölçdüyü sözlər sistemidir. Krassvordda hər şey çarpazdır – yəni kəsişir, pozulur, bir-birini tamamlamır, bir-birini şərtləndirir. Və bu çarpazlıqda hərflər – yəni fikirlər – azaddırlar, amma yerini dəyişə bilməzlər. Köhnə məhbusun onlara yazığı gəlməsi, şairin keçmişinin dilə baxaraq gələcəyi görməsi deməkdir: o, bilir ki, indi zəncirlənən insanlar yox, fikirlərdir. “Dörd divar arasına salınmış hərflər” misrası, əslində, şeirin leytmotividirsə, “yazığı gəlmək” həmin motivin duyğusal pik nöqtəsidir.

Bu məqamda müəllifin özü belə düşünə bilər: bəlkə də bu şeirdə həqiqi məhbus insan deyil, dilin özüdür. Bəlkə də bu misralar yazılmayıb – dırnaqlara alınmışdır. Və biz onları oxuyuruq, sanki dırnaq içində danışan bir cəmiyyətin qeydlərini təhlil edirmiş kimi.

Əslində bu şeir bütünlüklə cəmiyyətin semantik portretidir: sözlərin mənasızlaşdığı, hərflərin oyuncağa çevrildiyi, dilin özünə qarşı çevrildiyi bir portret. O qədər realdır ki, artıq metafora da deyil — radioloji təsvirdir: şair bu şeirdə cəmiyyətin kəllə-gicgah tomoqrafiyasını çıxarır. Və nəticə: dil şişib, fikir sıxılıb, vicdan orqanı kiçildilib. Və yaxud başqa bir misralar üzrərindən nümunələr gətirək:

qızılgülləri kəsib

stəkana qoyan qadın

 - sağ olsun -

qurumasınlar deyə

su tökməyi də unutmadı...

Göründüyü kimi bu şeir, əslində, qadını yox, qadının "intuisiyasını" poetik obyektə çevirir. Qadın orda bir aktyordur, amma şeir onun yox, onun içindəki qorxu və günah duyğusunun üzərinə qurulub. Qızılgülləri kəsməsi – gözəlliyi əldə saxlamaq istəyidir, amma bu istəyin alt qatında "ona sahib olmaq üçün onu məhv etmək" refleksi var. Stəkana qoymaq – sahiblik arzusunun vitrindəki ifadəsidir. Su tökmək isə vicdanın gecikmiş müdaxiləsidir. Yəni, şeir bir qadının nə qədər zərif, nə qədər diqqətli olduğunu yox, insanın nə qədər gec anlayıb "qurtarmağa" çalışdığını göstərir. Bəlkə də qadın bu gülləri heç kəsmək istəmirdi – amma estetik ehtirası onu məcbur etdi. Və sonra vicdan danışdı: "Su tök". Güllərin qurumaması – artıq gecikmiş bir təmizlik aktıdır. Burda “sağ olsun” demək – ironik təşəkkür deyil, dolayısı ilə vicdan yuyulmasıdır. Şairin burda fərqinə varmadan yaratdığı şey, əslində, zamanla, seçimlə və məsuliyyətlə bağlı etik dramdır. Bu bir münasibət miniatürüdür: əvvəlcə kəsirik, sonra qoruyuruq, sonra qoruduğumuza sağ ol deyirik – özümüzü bağışlayaq deyə. Və bəlkə də, stəkan – şairin içidir. Gül – bir keçmiş. Su isə – indi. Gül orda yaşayır, amma kökü yoxdur. Deməli, bu həyat deyil, xatirənin estetikasıdır. Şeir dediyimiz şey – bəzən baxanın içində baş verən faciəymiş, yazanın yox.

meşələrə acıyıram:

hər ağac odun ola bilər -

yəni satıb pula çevirmək üçün...

hər ağac kağız ola bilər -

yəni yazıb pula çevirmək üçün...

hər ağac tabut ola bilər -

yəni ölüb pula çevirmək üçün...

Yuxarıda təbiətin canlı portreti kimi görünən şeir açıq mesajlı və ideyası aydın olan bir mətndir: ağacın taleyi nə olursa-olsun, insanın əlində sonda pula çevrilir. Bu düşüncə, əlbəttə, düşündürücüdür, bir növ sosial vicdana səslənir. Amma poetik baxımdan çox sadələşdirilmişdir. Hər misranın əvvəlində “hər ağac...” deyilməsi ritm yaradır, bəli, amma bu ritm bir müddət sonra təkrara düşdüyü üçün gözlənilməzlik hissini öldürür.

“Yəni” ilə başlayan izahlar isə şeirin poetikliyini zəiflədir, çünki oxucuya nə düşünməli olduğu diktə edilir. Bu, həm də yazının çox “hazır mesaj” effekti yaratmasına səbəb olur. Əgər bu nəticələr oxucuya dolayı yolla ötürülsəydi, şeir həm daha incə, həm də daha dərin görünərdi. Kağız obrazı isə bir az ziddiyyətlidir – əgər kağız istismarın simvoludursa, onda bu şeirin özü də o prosesə daxildir. Bu ironiyanın fərqində olmaq şeiri daha güclü edə bilərdi. Şeirdə hiss olunur ki, müəllifin içində bir narahatlıq var, o təbiətin taleyindən sarsılıb, amma bu sarsıntı daha çox “nitqə” çevrilib, “şeirə” yox. Əgər bir az metaforik duman qatılsaydı, ağaclar həm yanardı, həm danışardı. Yəni, mövzu güclüdür, duyğu səmimidir, amma ifadə forması daha incə və təbəqəli ola bilərdi.

Və son olaraq daha bir şeir:

bir gecə

yuxuda

bir taksi tutub

düz ömür yolunun başına-

uşaqlıq yaşına sürdürəsən...

neçəyə aparar görəsən?!

Bir misradan ibarət olan bu şeirdə çoxumuzun içində gizlincə daşıdığı bir arzu var – hər şeyi unudub əvvələ qayıtmaq istəyi. Sadə bir təsvir seçilib: taksi, yuxu, yol... Və bu sadəlik içində doğmalıq da var, bir az kövrəklik də. Elə bil, müəllif möhtəşəm sözlər axtarmayıb – ürəyindən keçəni olduğu kimi deyib. Bu da səmimiyyət qatır. Amma elə bu səmimiyyət bəzən poetik qatılıqdan, dərinlikdən nəsə alıb aparır. “Taksi tutub uşaqlığa getmək” ideyası – dürüst olaq – orijinal deyil, çox eşitmişik. Hətta bir az pop-şeir ab-havası verir.

“Neçəyə aparar görəsən?!” sualı isə oxucunu düşündürməkdən çox, nostalji bir təbəssüm doğurur. Bu, yaxşıdır — amma bəlkə də daha sərt, daha narahatedici bir sual daha çox dəyər qatardı misraya.

Yəni, şeir bizə ürəkdən baxır, amma gözlədiyimiz dərinliklə yox. Hissə güvənib yazılıb, texnikaya yox. Bəzən bu, şeiri sevdirir. Bəzən də oxucu daha çox istədiyi üçün bir addım geri çəkilir. Belə baxanda, bu misra nə böyük şedevrdir, nə də boşa çıxmış cəhd. İçdən gələn, amma bir az da içində ilişib qalan bir sətirdir.

Uğurlar!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.08.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Hadisə, əhvalat və vəziyyətlərin təbii, maraqlı obrazlarla verilməsi, fikrin, mətləbin bədii lövhələrlə çatdırılması Zeynal Xəlil şeirinə həzn bir romantika, təbii obrazlılıq, estetik, müasir ruh gətirib.

Bu gün Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi Zeynal Xəlilin anım günüdür.

O, 23 mart 1914cü ildə Rusiyada dünyaya göz açıb. On yeddi yaşında ikən poeziya aləminə gələn Zeynal Xəlil, az bir müddət ərzində özünü tanıtmağa, XX əsrin 30-cu illərində sürətlə irəli çıxan S. Vurğun, M. Müşfiq, R. Rza, S. Rüstəm, M. Rahim, O. Sarıvəlli kimi qüdrətli söz ustaları arasında görünməyə başlayıb. "İstək" adlı ilk şe‘rlər kitabı 1936-cı ildə nəşr olunub.

Böyük Vətən müharibəsi illərində döyüşçülərin qəhrəmanlığını tərənnüm edən əsərlər: Yəhərləyin atları, 416, Döyüşçünün vəsiyyəti və s. şeirlər; Zoya Kosmodemyanskayaya həsr olunmuş "Tatyana" poeması, yazıb. Düşüncələr, E‘tibar, Arzular, İki dünya, Bənövşə, Şe‘rlər, Sevdiyim rəng, "Günəş, dəniz və insan" və s. şe‘r kitablarının, Ulduzlar mənzum romanın müəllifidir.

İntiqam, Qatır Məmməd, Gənc ustalar, Ata yolu pyesləri var. Qatır Məmməd'in motivləri əsasında eyniadlı film çəkilib. Əsərləri bir sıra xarici dillərə tərcümə olunmuşdur. P. Antokolski , R. Həmzətov, D. Quramişvili, Ş. Petöfi, Qafur Qulam və b.-dan tərcümələr edib.

XX əsr Azərbaycan poeziyasının 70-ci illərə qədər davam edən ədəbi-bədii mərhələləri ilə bilavasitə bağlı olan, sürətlə inkişaf edən milli şeirimizin bir sıra forma və məzmun xüsusiyyətlərini özünün bədii sənət nümunələrində əks etdirən Zeynal Xəlilin ədəbi irsində xalq ədəbiyyatına, klassik irsə, ümumən ədəbi-bədii ənənələrə qayğı, diqqət, sədaqətlə yanaşı müasir həyatın aktual və qabarıq hadisələrinə, "tarix-insan-tale", milli ruh, milli zövq məsələlərinə təbii, orijinal bir münasibət olub.

 Buna görə də Zeynal Xəlilin ədəbi-bədii yaradıcılığı Azərbaycan milli poeziyasının qırx illik inkişaf mərhələlərini öyrənmək, tədqiq etmək baxımından nümunəvi poetik mənbələrdən sayılır. XX əsr Azərbaycan şeirində süjetli lirikanın gözəl nümunələrini yaradanlardan biri də Zeynal Xəlil olub

Əsərləri

1. Əsərləri, 2 cilddə

2. Əsrim, taleyim mənim

3. Стихи о горной тропинке

"Şərəf nişanı" ordeni və medallarla təltif olunub.

Şair 11 avqust 1973-cü ildə Bakıda vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.08.2026)

Təqdim edir: Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Poetik qiraətdə sizlərlə yenidən sevilən şair Əlizadə Nuridir. Bu dəfə:

Hər gün bir həqiqət ölür dünyada

Min yalan yığılır başsağlığına...

-deyir şair. Razılaşın ki, bu şair təkrarsızdır və mükəmməldir.

Xoş mütaliələr! 

Hər gün bir həqiqət ölür dünyada

Çiçəyi əzilən bağça kimidi,

Arısı yol azan bir pətəkdi bu.

Güldana qoyduğun saxta gül ilə

Baharı komanda keçirməkdi bu...

Dünyanı şeytana kim uduzdurub,

Bəs şeytan allaha  uduzar haçan?

Bu ömür dediyin nədir ki belə-

Bəlkə yol getməkdir ulduzlaracan?

Allah yaxındadı, çox yaxındadı,

Baxma göy üzünün uzaqlığına.

Hər gün bir həqiqət ölür dünyada

Min yalan yığılır başsağlığına...

Həyat- gördüyümüz qorxulu yuxu,

Haqsız da bilir ki, ayrılıq haqdı.

Ölüm də son dəfə evindən çıxıb

Bir daha geriyə qayıtmamaqdı.

Sevinc yalquzaqtək yaxına gəlməz,

Götürüb baxtına yamaq vurasan.

...İlahi, bu dünya bar verə bilmir-

Bəlkə bu dünyaya calaq vurasan?!..

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.08.2026)

(QƏŞƏM İSABƏYLİNİN 78 YAŞI MÜNASİBƏTİ İLƏ)

Coşqun Xəliloğlu,           

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Zaman hər şeyi dəyişir — binalar sökülür, küçələrin siması yenilənir, amma bəzi məkanlar var ki, onlar daş divarlardan ibarət deyil, bütöv bir tarixin, ədəbi mühitin beşiyidir. Mənim üçün belə unudulmaz ünvanlardan biri  Badamdar şosesi, 77-də yerləşən “Şirvannəşr” idi.

3 nömrəli avtobusa əyləşib “İçərişəhər” metrosu yaxınlığındakı dayanacaqdan Badamdar qəsəbəsinə gedirdim. Bəzən sürücü elan edirdi: “Nəşriyyatda düşənlər hazırlaşsınlar”. Bəzən də maşını nəşriyyatın qarşısında  saxlamağı sürücüdən özüm xahiş edirdim.                                                    

“Şirvannəşr”ə o zamanlar həftədə ən azı iki dəfə gedirdim. Qapını çox vaxt nəşriyyatın direktoru özü açar, hörmətlə görüşüb əyləşmək üçün yer göstərərdi. Tanınmış şair Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi Qəşəm İsabəylinin otağında əyləşib onunla söhbət etmək olduqca xoş idi. Bir vaxtlar görüşməyi belə xəyal hesab etdiyim  olduqca təvazökar insanı, istedadlı qələm adamını, yüksək intellektli vətənpərvər ziyalını dinləməkdən zövq alırdım. Lakin hər dəfə müşahidə edirdim ki, onun işləri, nəşriyyatın sifarişləri həddindən artıq çoxdur. Nəşriyyatın əməkdaşları ciddi-cəhdlə Qəşəm müəllimin tapşırıqlarını yerinə yetirir, çətinliyə düşəndə isə kömək üçün ona müraciət edirdilər. Hiss edirdim ki, burada yüksək səviyyədə nizam-intizam hökm sürür, hər kəsin öz məsuliyyəti, öz vəzifə borcu var.                                                                                

 Q. İsabəyli  o vaxtlar təsisçisi olduğu respublikamızda ilk özəl uşaq qəzeti “Cik-Cik”i də nəşr edirdi. Cəmi dörd səhifədən ibarət   olan bu qəzet uşaqların, xüsusilə də kiçikyaşlı məktəblilərin maariflənməsi üçün kifayət qədər faydalı materiallarla zəngin idi. Qəzetdə mənim də yazılarım dərc olunurdu. Azərbaycanın o dövrdə tanınan şair və yazıçılarının əksəriyyəti  qəzetdə şeir və hekayələri ilə həvəslə çıxış edirdilər.                                                                                                                     

Qəşəm müəllim mənim qohumumdur. O, mənə  qayğı və diqqətlə yanaşır, daha çox oxumağı, öyrənməyi tövsiyə edirdi. Bir müddətdən sonra mən sanki “Şirvannəşr”in qeyri-rəsmi əməkdaşı idim.                                                                                                                         

Qəşəm müəllimin uzunmüddətli redaktorluq təcrübəsi, əvvəllər “Yazıçı” və “İşlq” nəşriyyatlarında redaktor, “Şur” nəşriyyatında isə direktor kimi çalışması,   zəngin və məhsuldar yaradıcılığı və ən başlıcası yüksək insani keyfiyyətləri və mədəniyyəti yeni yaranmış nəşriyyatı kitab müəllifləri və yaradıcı insanlar üçün ən sevimli məkana çevrirmişdi.  

Bir dəfə nəşriyyatın həyətində Qəşəm müəllimin böyük poetik istedada malik Xalq şairi Məmməd Arazı yola saldığını gördüm. Qüdrətli söz ustasını, xalqın sevimli sənətkarını qısa müddət ərzində   görmək və ona ürəklə salam vermək  xoşbəxtliyi mənə də qismət oldu. O vaxt  şair xəstə idi. Buna baxmayaraq, çöhrəsində bir sevinc hissi duyulurdu. İndi, uzun illər keçəndən sonra, təəssüflənirəm ki, Məmməd Arazı gördüyüm gün haqqında nə üçün qeydlər aparmamışam?                                                 

Günlərin birində nəşriyyatda böyük şairmiz Qabillə rastlaşdım.. Kitabını çap etdirmək üçün gəlmişdi. Ona “Mirzə” deyə müraciət edən Qəşəm müəllimlə şirin-şirin söhbət edir, arabir səsini qaldıraraq kiminsə nöqsanını uca səslə qeyd edirdi.  Aradan xeyli vaxt keçmişdi, Qəşəm müəllimin otağında əyləşib hansısa kitabı varaqlayırdım. Bir azdan yazıçı Teyyub Qurban gəldi. O, “Düşmənlərindən güclü şəxsiyyət” kitabını çap etdirirdi. Qəşəm müəllimlə görüşüb hal-əhval tutduqdan sonra mənimlə salamlaşanda birdən: “Allah rəhmət eləsin!” – dedi. Mən duruxdum. Axı, yaxın vaxtlarda heç bir yaxınımı itirməmişdim. Şair Qabil isə dünyasını yenicə dəyişmişdi.  Qəşəm müəllim tez söhbəti başa düşüb:                                     

 – Teyyub müəllim, Mahir deyil, Coşqundur. Coşqun bizim müəllifimizdir, – dedi.                               

Nədənsə, Teyyub müəllim məni Mahir Qabiloğluna oxşatmışdı.

Ədəbiyyatımızın söz zərgəri Fikrət Sadıqla da ilk dəfə “Şirvannəşr”də görüşüb tanış olmuşam. 2000-ci illərin əvvəlləri idi. O, “Şirvannəşr”in çap məhsullarını araşdırdıqdan sonra  yeni kitabını nəşr etdirmək üçün məhz bu ünvanı seçmişdi. Söhbət əsnasında belə nəticəyə gədim ki, F. Sadıq Qəşəm müəllimin iş üslubunu və naşirlik fəaliyyətini çox bəyənir. Hətta istedadlı şair nəşriyyatın fəaliyyətini, şirin və incə bir dillə işıqlandıraraq “Şirvannəşr” adlı gözəl bir şeir də qələmə almışdır.         

“Şirvannəşr”, “Şirvannəşr”,

Əvvəli  şir, axırı şir.

Xeyli təzə nəşriyyat

Salanda haray-həşir,

“Şirvannəşr” iş görür,

Gecə-gündüz əlləşir.

Kitab kitab dalınca

Daha da gözəlləşir.

Bura ocaq olubdur,

Hamı burda görüşür.

Yadımdadır, hələ o zaman şair istedadsızların özlərini “şair”, “yazıçı” kimi təqdim etmələrindən, qüdrətli, tanınmış sənət adamları ilə şəkil çəkdirmələrindən, yeri gəldi-gəlmədi müxtəlif tədbirlərdə pafosla çıxış etmələrindən danışaraq narahatlığını bildirirdi. Fikrət Sadıq mənimlə də bir az söhbət etdi. Əvvəllər şair bir müddət  Kürdəmirdə yaşamışdı.  Yaxın qohumlarından xeyli hissəsi də hazırda orada yaşadıqlarından ortaq tanışlarımız haqqında söz açmaq söhbətimizi daha da şirinləşdirirdi. Mən  Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunda təhsil aldığım dövrdə ali məktəbin tələbə şəhərciyindəki  “Dostluq” klubunda tələbələrin onun da iştirak etdiyi bir qrup şairlə keçirilən görüşü xatırlamaqla da şairi sanki keçmişə apardım.

2012-ci ildə “Sabaha yol gedirik” kitabım çapa hazırlanırdı. Əvvəlcədən danışıb Qəşəm müəllimlə görüşmək üçün nəşriyyata getdim. Ora çatanda axşam saat səkkizə az qalırdı. May ayının sonları idi. Qəşəm müəllim məni qarşılayıb  nəşriyyatın həyətinə apardı. Özünün əkib- becərdiyi tut ağacını göstərib: “Nə qədər ürəyin istəyir, ye”, – dedi.  Tut olduqca dadlı idi, şirinliyindən ağıza qoymaq olmurdu. Biz tut yeyə-yeyə  Qəşəm müəllim Səməd Vurğunun Süleyman Rüstəmgilə qonaq getməsindən, yolüstü ağaca çıxıb tut yeməsindən, uşaqların  şairi tanımamalarından və şair  özünü təqdim edəndə ona inanmayıb  gülüşmələrindən bəhs edən maraqlı bir əhvalat danışdı.

Nəşriyyatda olmaq mənim üçün çox maraqlı idi. Uzun illər keçəndən sonra düşünürəm ki, orada olan saf mənəvi mühit, ədəbiyyat havası və səmimi ünsiyyət məni ora çəkirmiş.                                                                       

“Şirvannəşr”ə təkcə paytaxtdan deyil, həm də bölgələrdən kitablarını çap etdirmək üçün müəlliflər gəlirdilər. Naxçıvandan gəlmiş şair Vaqif Məmmədovla da burada görüşmüşdüm. O, mənə haqqında yazılmış “Vaqif Məmmədov – ömür yolu” kitabını da avtoqraf yazaraq təqdim etmişdi. Sonradan mən də ona “Sabaha yol gedirik” kitabımı göndərdim. Zəng edərək oxuduğunu bildirdi və mənə uğurlar arzuladı.                                                                                                                                        

Gənc xanım əməkdaşın, “Qəşəm müəllim iş dalınca gedib, bir saatdan sonra gələcək. İçəridə gözləyə bilərsiniz.” – xəbərdarlığından sonra, Şəkidən gəlmiş,  “Şeirlərindən kövşən iyi gələn” istedadlı şair-tərcüməçi Namizəd Xalidoğlu ilə – Qoca Xalidlə tanış olmağım, söhbət etməyim bizə bir saatın necə keçdiyini unutdurdu. Kürdəmirin Mollakənd kəndindən olduğumu biləndə çöhrəsi sanki işıqlandı: “Tərcümeyi-halımda qeyd etməsəm də, mən əvvəllər Politexnik İnstitutunda oxumuşam, amma başa vurmadım. Tələbəykən bizi yay tətilində Tələbə İnşaat Dəstəsinin tərkibində orta məktəbin tikintisində işləmək üçün Mollakənd kəndinə göndərdilər. İki ay orada işlədik. Havalar isti olsa da, günlərimiz maraqlı və şən keçirdi. Kənd camaatı bizə səbət-səbət  meyvə gətirirdi. İşdən sonra Kür çayının sahilinə gedirdik. Çimən çimir, çimməyən də əl-üzünü yuyur, ayaqlarını suya sallayırdı. Çayın sahilindəki Tuğay meşəsi adamın qəlbini rahatlandırırdı”. O, mənə yadında qalan bəzi həmkəndlilərimin adını dəqiqləşdirmək üçün suallar verir, mən də cavablandırırdım. Həyatının bir parçası olmuş  köhnə xatirələri təzələdikcə elə sevinirdi ki...                   

Şair   Fəzail Bağmanlı Kürdəmirin Bağman kəndindən olsa da, onunla ilk və sonuncu dəfə “Şirvannəşr”də görüşdüm. Qiyabi tanış idik. Atam müəllim-jurnalist Xəlil İbrahimlini də yaxşı tanıyırdı. Hər ikisi ədəbiyyat müəllimi və eyni zamanda   yaradıcı insan idi. Mənimlə uzun illərin dostu kimi, elə mehribanlıqla, elə səmimiyyətlə görüşdü ki...  Bir qədər söhbət də etdik. Yeni kitabını çap etdirmək üçün Qəşəm müəllimlə məsləhətləşirdi.                                                            

 Ucaboylu insan, görkəmli şair-yazıçı, Əməkdar incəsənət xadimi Yusif Həsənbəyli ilə də yollarımız “Şirvannəşr”də kəsişib. Yadımdadır, dəniz gəmiçilərinin həyatından bəhs edən  iri həcmli “Sualtı döyüşlər” romanını yazmışdı. Qəşəm müəllimlə kitabın müzakirəsi o qədər uzun  çəkdi ki, axşama yaxınlaşdığından və hava qaraldığından mən üzrxahlıq edib onlardan ayrıldım.

 Əməkdar incəsənət xadimi, professor, sevimli bəstəkarımız Oqtay Rəcəbovla  da qısa vaxt ərzində həmsöhbət olmuşdum. Sözləri Qəşəm müəllimə məxsus olan və Oqtay müəllimin uşaqlar üçün bəstələdiyi  “Çörək haqqında mahnılar” kitabı nəşrə hazırlanırdı.                                             

 “Ədəbiyyat” qəzetinin məsul katibi, yazıçı Atabala İsmayıloğlu ilə tanışlığımın təməli də “Şirvannəşr” də qoyulmuş, yazıçı Rafiq Tağını, əvvəllər Azərbaycan Dövlət Universitetndə məsul vəzifələrdə işləmiş, təqaüdə çıxandan sonra şairlik istedadını qəzəl janrında sınayan Təbriz Aranlını da  da bu  məkanda görmüşdüm                                                                              

 Bir dəfə Qəşəm müəllimə istedadlı şair, uşaq ədəbiyyatının tanınmış nümayəndəsi Mir Sabir zəng elədi. Onun “Cik-Cik” qəzetində  bir-birindən maraqlı şeirləri çıxırdı. Şair növbəti nömrəsinin nəşrinin gecikməsindən nigaranlığını bildirərək qəzetin nə vaxt çıxacağını öyrənmək istəyirdi. Qəşəm İsabəyli  hörmətli şairi intizarda qoymayaraq qəzetin yaxın vaxtlarda işıq üzü görəcəyini bildirdi.

Yeri gəlmişkən qeyd edim ki, “Cik-Cik”  qəzeti çap olunduğu dövrdə sözün həqiqi mənasında həm uşaqların və həm də böyüklərin sevimlisinə çevrilmişdi. Atam Xəlil İbrahimli 1995-ci ildə Kürdəmirin ədəbi qüvvələrinin yaradıcılığından ibarət “Çörəkli Kürdəmir, Şeirli Şirvan” almanaxını tərtib etmiş və bu almanaxı Qəşəm müəllim öz vəsaiti hesabına çap etdirmişdir. Atam danışırdı ki, Qəşəm müəllimlə kitabı müzakirə edərkən telefon zəng çaldı,  səs otaqda  aydın eşidilirdi. Xalqımızın sevimlisi, vətənpərvər ziyalısı, Xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadə özünü təqdim edəndən sonra  Qəşəm müəllimə uşaqlar üçün gözəl və çox lazımlı bir qəzet buraxdığına görə təşəkkür etdi. Dedi ki: “Oxudum, çox yaxşı, maraqlı materiallar var. Nəvələrimin də xoşuna gəldi. Xeyirxah işlərinizdə Sizə uğurlar arzulayıram.”

Yuxarıda demişdim ki, Qəşəm müəllim mənə həmişə qayğı göstərib. Uzun illər ərzində Qurban bayramında o, mənə bayram sovqatı verərdi. Hətta bəzən o, adi vaxtlarda da qurban kəsdirər, bütün işçilərinə bərabər paylayardı. Özünə heç zaman artıq pay götürməzdi. Qurbanlıq heyvanın kəsilməsini özünə yaxın bildiyi, təmizkar, zəhmətkeş, halal insan, naxçıvanlı şair Heydərəli Nurala etibar edərdi.                                      

   İllər keçir, hər şey dəyişir, bəzən inkişafın, bəzən tənəzzülün  şahidi oluruq. Amma zamanın sınağından çıxaraq yaddaşımızda qalan hansısa məkanla bağlı xatirələr həmişə şirin olur. Gec-gec də olsa yolum Badamdar qəsəbəsinə düşəndə, Badamdar şosesi 77 ünvanındakı o çoxmərtəbə­li binanın yerində  gözlərim  ani də olsa “Şirvannəşr”i axtarır. Bu bina isə çoxdandır ki, yoxdur.  O, artıq yalnız xatirələrdə, yaddaşlarda yaşayır. Amma   Qəşəm İsabəylinin yaratdığı və naşiri olduğu “Şirvannəşr”  bu gün də fəaliyyət göstərir, kitablar nəşr edir.

   Avqust ayının 14-də Qəşəm İsabəylinin dünyaya gəldiyi gündür, onun 78 yaşı tamam olur. Altmış il ədəbiyyatımıza yorulmadan xidmət edən yazıçını indiyə kimi 40-dan artıq kitabı işıq üzü görmüşdür. Əsərləri dünyanın müxtəlif dillərinə tərcümə olunaraq İngiltərədə, Rusiyada, Türkiyədə, Ukraynada, Belorusiyada, Qırğızıstanda nəşr olunub. Həm uşaqlar və həm də böyüklər üçün yazan Qəşəm İsabəyli 1989-cu ildə keçirilən “İlin ən yaxşı uşaq kitabı” müsabiqəsində ikinci yeri tutmuş, aldığı  500 manat mükafatı 20 Yanvar Şəhidlərinin xatirəsinə ucaldılacaq abidə fonduna köçürmüşdür. 2014-cü ildə Dünya Uşaq və Gənclər Kitabı Şurası tərəfindən Beynəlxalq Andesen Şərəf Diplomuna, 2015-ci ildə Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyinin “Qızıl Kəlmə” mükafatına layiq görülmüşdür.

   Qəşəm müəllim bu gün də yorulmadan, gənclik həvəsi ilə, yazır, qoşa qanad kimi –  həm nəsrlə və həm də nəzmlə yeni-yeni gözəl əsərlər yaradır. Onun özünəməxsus, sehrli yaradıcılığı haqqında kifayət qədər yazılmışdır. Mən də həm həyatda və həm də yaradıcılıqda səmimiyyəti ilə fərqlənən  sevimli yazıçımızı  bir oxucu kimi doğum günü münasibəti ilə  təbrik edir, ona möhkəm cansağlığı və yeni-yeni yaradıcılıq uğurları arzu edirəm!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.08.2026)

Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun “Yazıçı” nəşriyyatında Xalq yazıçısı Anarın “2=3+4, yaxud iki ailədə üç Xalq yazıçısı, dörd Xalq şairi” adlı kitabı işıq üzü görüb. Nəfis tərtibatlı, illüstrasiyalı kitab Azərbaycan ədəbiyyatı irsinə böyük töhfələr vermiş iki nəsildən, onlar barədə həqiqətlərdən və onların ədəbi nümunələrindən ibarətdir.

608 səhifəlik bu unikal kitabı tərtib edən Xalq yazıçısı Anar uzun illər ərzində təkcə öz yazdıqlarını yox, qəhrəmanlarının – Səməd Vurğun, Rəsul Rza, Nigar Rəfibəyli, Vaqif Səmədoğlu, Ənvər Məmmədxanlı və Yusif Səmədoğlunun yazdıqlarını eyni ideya-estetik yaradıcılıq məcrasına qoşaraq, onları eyni axında birləşdirərək ən yeni ədəbiyyatın ən milli paradiqması olaraq təqdim edibdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı kitabdan hissələri oxucularına təqdim edir. Anar qəhrəmanlarının ən populyar əsərlərini bir daha yaddaşlarda təzələyir:

VAQİF SƏMƏDOĞLU,

“Deyəsən, yaşamaq istəyirəm...”

Doğuldum 1939-da,

1937-də tutuldum.

48-də nənəm öldü,

ömrümdə ilk dəfə

ölüyə ağladım.

Balıqlar saxladım

akvariumda.

Açıq qaldı pəncərəm

bir qış gecəsi.

Dondu balıqlar...

İndi 1965-in

yanvar gecəsidir.

Deyəsən, yaşamaq istəyirəm.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.08.2026)

Nigar Xanəliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının birgə layihəsində tarixin ağ ləkələrinə də aydınlıq gətirmək əsas məramdır. Sovet dövründə Orta Asiya türkləri milli kimlik uğrunda mübarizə aparmışlar, amma bu mübarizəni sovet tarixçiləri kiçiltmiş, quldur basqını şəklində təqdim etmişdir. İndi isə hər şey başqa yondə görünür.

XX əsrin əvvəlləri Orta Asiya türkləri üçün siyasi, sosial və mədəni baxımdan dərin dəyişikliklərlə yadda qaldı. Sovet İttifaqının qurulması ilə bu bölgədə yaşayan türk xalqları yeni bir rejimin tələbləri ilə qarşı-qarşıya qaldılar. Bu yeni sistem özündə milli kimliyi, dini və mədəni xüsusiyyətləri məhdudlaşdıran totalitar idarəetmə forması idi. Bu yazıda Sovet dövründə Orta Asiya türklərinin milli kimliklərini qorumaq və inkişaf etdirmək üçün apardıqları mübarizə ideoloji, mədəni, dini və siyasi aspektlərdən araşdırılır.

 Sovetlər Birliyi qurulduqdan sonra mərkəzi rəhbərlik milli azlıqları vahid sovet kimliyi çərçivəsində birləşdirməyi qarşısına məqsəd qoydu. Bu məqsədlə:

·       "İnternasionalizm" ideyası ön plana çəkildi.

·       “Proletar mədəniyyəti” adı altında milli dillər və adət-ənənələr ikinci plana keçirildi.

·       “Koreni̇zatsiya” siyasəti (yerli kadrlardan istifadə) zahirən müsbət görünsə də, əslində ruslaşdırmanı asanlaşdırmaq üçün bir vasitə idi.

Orta Asiyada bu siyasət özünü xüsusilə türklər arasında dilin sıxışdırılması, dini təqiblər və milli tarixə qarşı təhriflər şəklində göstərdi.

1930-cu illərdə başlanan Stalin repressiyaları Orta Asiya türkləri üçün fəlakətli nəticələr verdi. Öz xalqının milli ruhunu dirçəltməyə çalışan türk aydınları “pantürkist”, “panislamist” damğası ilə repressiyalara məruz qaldılar.

Nümunələr:

·       Buxara və Xivə xanlıqlarının süqutundan sonra milli müstəqillik tərəfdarı olan aydınlar kütləvi şəkildə həbs və edam olundu.

·       Məhəmməd Şərif Sofizadə, Fitrat, Abdulla Qadırı, Abdülhamid Sulaymon Çolpan kimi yazıçılar və ziyalılar qurban getdilər.

·       Üsuli-Cədid (Cədidçilik) hərəkatı üzvləri – milli maarif və mədəni dirçəlişə çalışan ziyalılar Sovet təbliğatında "geridə qalmış dinçilər" kimi təqdim edilərək zərərsizləşdirildi.

 Orta Asiya türklərinin kimliyində İslam əsas rol oynayırdı. Sovet ideologiyası isə dini “opium” adlandıraraq onunla mübarizə aparırdı:

·       Məscidlər bağlandı, din adamları repressiyaya məruz qaldı.

·       Dini məktəblər və mədərsələr ləğv olundu.

·       Ramazan, Qurban bayramları gizli şəkildə qeyd olunmağa başladı.

 Bu isə əhalidə kimlik və inancın gizli şəkildə yaşadılması formasında müqavimət doğurdu. Dini ənənələr ailə daxilində qorundu və bu, milli dirənişin gizli dayağına çevrildi.

 Sovetlər türklərin ortaq ünsiyyət vasitəsi olan dili zəiflətmək üçün ardıcıl addımlar atdılar:

·       1920-ci illərdə latın qrafikalı əlifba, 1940-cı illərdə isə kiril qrafikalı əlifba tətbiq olundu.

·       Hər bir türk xalqı üçün fərqli yazı sistemləri yaradıldı – bu, pantürkizmin qarşısını almaq məqsədi daşıyırdı.

·       Ədəbiyyat və mətbuat sovet ideologiyası ilə yazılmalı, "sosialist realizmi" prinsiplərinə uyğun olmalı idi.

 Bu siyasət türk xalqlarının ortaq yaddaşını və dil birliyini zəiflətdi.

 Bütün təqiblərə baxmayaraq, Orta Asiya türkləri mədəniyyət vasitəsilə kimliklərini qorumağa çalışdılar:

·       Folklor, eposlarvəxalq mahnıları milli dəyərlərin yaşadılmasında mühüm rol oynadı.

·       Sovet nəzarəti altında fəaliyyət göstərən teatrlar və ansambllar vasitəsilə milli motivlər qorunmağa çalışıldı.

·       Rəqs, geyim, toy mərasimləri və adət-ənənələr gizli şəkildə yaşadıldı və nəsildən-nəslə ötürüldü.

 1991-ci ildə Sovet İttifaqının dağılması ilə Orta Asiya türkləri milli dövlətlərini qurmaq fürsəti əldə etdilər:

·       Özbəkistan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Türkmənistan, Tacikistanda yaşayan türklər öz dillərini və mədəniyyətlərini rəsmi şəkildə bərpa etməyə başladılar.

·       Repressiya qurbanı olan ziyalıların adı bərpa edildi, əsərləri yenidən nəşr olundu.

·       Müstəqil dövlətçilik ideologiyası kimlik məsələsini mərkəzə aldı.

 Sovet dövründə Orta Asiya türkləri milli kimliklərini itirmək təhlükəsi ilə qarşı-qarşıya qalmışdılar. Lakin xalqın içindən gələn müqavimət ruhu, dini-mədəni irs və milli aydınların fədakarlığı bu kimliyi qorumağa imkan verdi. Bu mübarizə həm siyasi, həm mədəni, həm də simvolik səviyyədə baş verdi və türklərin milli yaddaşında dərin iz buraxdı. Bugünkü Orta Asiya dövlətlərinin milli kimlik və müstəqillik dəyərlərinin təməlində məhz bu mübarizə dayanır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.08.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

"Exodus: Tanrılar və Krallar" – 2014-cü ildə rejissor Ridli Skottun  rəhbərliyi altında çəkilmiş, İncil və Tövrat motivlərinə əsaslanan ABŞ, Böyük Britaniya və İspaniya müştərək istehsalı olan epik, tarixi-macəra filmidir. Ekran əsəri bəşər tarixinin ən məşhur dini və tarixi hekayələrindən birini – Həzrəti Musa və İbrani xalqının Misir əsirliyindən kütləvi qaçışını (Exodus) müasir kinonun ən son vizual effektləri ilə tamaşaçıya təqdim edir.

Filmin texniki və yaradıcı heyəti

Möhtəşəm döyüş səhnələri ilə tanınan "Qladiator" və "Cənnətin Krallığı" kimi filmlərin rejissoru Ridli Skott bu filmdə də öz vizual imzasını qorumuşdur. Filmin ssenarisi Stiven Zillian daxil olmaqla dörd nəfərlik güclü yazıçı qrupu tərəfindən qələmə alınmışdır.

Büdcə: Təxminən 140 milyon ABŞ dolları.

Baş Rollarda:

Kristian Beyl (Christian Bale) – Musa (Moses)

   Coel Edqerton (Joel Edgerton) – Firon II Ramzes (Ramses)

   Con Turturro (John Turturro) – Firon I Seti

   Ben Kinqsli (Ben Kingsley) – Nun

   Aron Pol (Aaron Paul) – Yeşu (Joshua)

Süjet xətti və əsas mövzu

Film Həzrəti Musa və gələcək Firon II Ramzesin Misir sarayında qan qardaşı kimi birlikdə böyüməsi ilə başlayır. İki gənc bir-birinə çox yaxın olsalar da, Musanın əslində bir İbrani köləsi olduğu və öz xalqını xilas etmək üçün doğulduğu həqiqəti ortaya çıxdıqdan sonra münasibətlər düşmənçiliyə çevrilir.

Qiyam və azadlıq: Misir sarayından qovulan Musa illər sonra Tanrının əmri ilə geri qayıdır və Ramzesdən 400 mindən çox İbrani köləsini sərbəst buraxmasını tələb edir.

Misir fəlakətləri: Fironun imtinasından sonra Misirə səmavi bəlalar (çəyirtkə axını, Nil çayının qana dönməsi, qurbağa yağışı və s.) nazil olur.

Qırmızı dənizin yarılması: Filmin kulminasiya nöqtəsi Musanın rəhbərliyi ilə xalqın Qırmızı dənizi keçərək təhlükəsiz zonaya qaçması və arxalarınca gələn Misir ordusunun sular altında qərq olmasıdır.

Kinonun vizual və rejissor strukturunun təhlili

Ridli Skott bu qədim dini rəvayəti tamamilə mistik deyil, rasional və realistik prizmadan təqdim etməyə çalışmışdır. Film ənənəvi dini filmlərdən bir neçə xüsusiyyətinə görə kəskin fərqlənir:

Musa obrazının fərqliliyi: Kristian Beylin canlandırdığı Musa sadəcə bir peyğəmbər deyil, həm də mahir hərbi taktik, döyüşçü və xalqının siyasi lideri kimi göstərilir.

Tanrı obrazının təqdimatı: Film mütəfəkkirlər tərəfindən ən çox bu məqamına görə müzakirə olunmuşdur. Skott Tanrını səmavi bir səs və ya işıq kimi deyil, Musa ilə danışan "Malak" adlı azyaşlı bir oğlan uşağı obrazında vizuallaşdırmışdır.

Təbiət hadisələrinin şərhi: Misir fəlakətləri və dənizin yarılması səhnələri sırf sehirli möcüzə kimi deyil, bir-birini tətikləyən təbii və geoloji kataklizmlər (zəlzələ, sunami və ekoloji zəncirvari reaksiya) kimi təqdim olunur.

Misir sarayında həyat Həqiqətin açılması

Misir fəlakətləri

Qırmızı Dənizin yarılması

Tənqidlər, qadağalar və siyasi reaksiyalar

Film yayımlandığı dövrdə həm böyük maraq doğurmuş, həm də ciddi tənqid dalğası ilə qarşılaşmışdır:

"Whitewashing" (Ağ dərili aktyor seçimi) ittihamı:

 Hadisələrin Antik dövr Afrikasında (Misirdə) cərəyan etməsinə baxmayaraq, baş rolların hamısının ağdərili Hollivud ulduzlarına verilməsi irqi ayrı-seçkilik kimi tənqid edilmişdir.

Tarixi və dini uyğunsuzluqlar: Mərakeş və Misir kimi ölkələrdə filmin kinoteatrlarda nümayişi qadağan edilmişdir. Misir rəhbərliyi qadağaya səbəb kimi piramidaların yəhudi qulları tərəfindən tikilməsi iddiasını və Qırmızı dənizin səmavi möcüzə ilə deyil, zəlzələ/sunami nəticəsində yarıldığının göstərilməsini əsas gətirmişdir.

Nəticə

"Exodus: Tanrılar və Krallar" xarakter dərinliyi baxımından bəzi tənqidçilər tərəfindən zəif qiymətləndirilsə də, vizual şou, xüsusi effektlər və epik döyüş miqyası baxımından Hollivudun ən görkəmli istehsallarından biridir. Ridli Skott qədim mətnləri müasir dünyəvi dillə yenidən şərh edərək tamaşaçıya fərqli bir "Musa" hekayəsi bəxş etməyi bacarmışdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.08.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

İctimai Televiziyanın Teymur Göyçayev iştirakı ilə hazırladığı materialda əsas mövzu “Musiqimizin dünəni salnamədir. Bəs bu gün vəziyyət necədir?” sualı idi. Bu, material Teymur Göyçayevin Azərbaycan musiqisinin keçmişi və bugünkü vəziyyəti barədə düşüncələrini öyrənmək üçün xüsusilə maraqlı mənbədir.

Teymur Göyçayevin rəhbərlik etdiyi Qara Qarayev adına Dövlət Kamera Orkestri ilə Azərbaycan musiqisinin tanınmış simaları dəfələrlə çıxış edib. Məsələn, Qəbələ Beynəlxalq Musiqi Festivalının proqramında Göyçayevin dirijoru olduğu orkestr ayrıca təqdim edilir və festivalın digər proqramlarında Fərhad Bədəlbəyli, Rauf Abdullayev kimi tanınmış sənətçilərin iştirakı göstərilir.

Onun haqqında ən çox təkrarlanan müsbət məqamlarından biri isə pedaqojifəaliyyəti və gənc musiqiçilərə verdiyi dəstəkdir. “Gənclərə dəstək” layihəsinin materialında Teymur Göyçayev Azərbaycanın aparıcı dirijorlarından biri kimi gənc ifaçıların böyük səhnəyə çıxmasına imkan yaradan sənətçilər sırasında göstərilir.

Teymur Göyçayev Bakı Musiqi Akademiyasının simli alətlər fakültəsini (skripka üzrə) 1981-ci ildə fərqlənmə diplomu ilə bitirib, 1985-ci ildə musiqi ifaçılarının Zaqafqaziya müsabiqəsində iştirak edib və laureat adı qazanıb. Sənətçi kimi Ü.Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Simfonik orkestrində artist işləyib

 1986-cı ildən Bülbül adına orta ixtisas musiqi məktəbində, daha sonralar Bakı Musiqi Akademiyasında pedaqoji fəaliyyət göstərib. 1998-ci ildən Q.Qarayev adına Azərbaycan Dövlət Kamera orkestrinin bədii rəhbəridir.

2000-ci ildə Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi, 2005-ci ildə isə Azərbaycan Respublikasının xalq artisti fəxri adını alıb. 9 may 2012-ci ildə, 30 aprel 2014-cü ildə, 6 may 2015-ci ildə, 6 may 2016-cı ildə, 1 may 2017-ci ildə, 9 may 2018-ci ildə və 10 may 2019-cu ildə Prezident Mükafatına layiq görülüb. 

10 may 2014-cü ildə Heydər Əliyev Fondunun "Qızıl çinar" beynəlxalq mükafatı ilə təltif olunub. 10 avqust 2018-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı ilə "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilib. 7 may 2020-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülüb. 2024-cü ildə "Heydər Əliyevin 100 illiyi (1923–2023)" yubiley medalı ilə təltif olunub.

Filmoqrafiya

- Əlvida, cənub şəhəri (film, 2006)

- Həyat, deyəsən, gözəldir (film, 2023)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.08.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə “Ulduz” jurnalının Biri ikisində layihəsində bu gün sizlərə Mətanət Ulu Şirvanlının hekayəsi təqdim ediləcək.

Layihə ən gözəl ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıb.

Mətanət Ulu ŞİRVANLI

NƏNƏMİN QƏBRİ

Həzin meh dövrə vuraraq qəbirstanlıq qapısından ötərək kiçik dəstənin üzünə çiləndi. Ölümün ağırlığını gözlərində daşıyan adamlar qəbirlərin arasından ötüb, təzə salınmış qəbrin yanında dayandılar. Qəbristanlığın səssiz sakinləri gələn qonaqları sükunətlə qarşıladı. Mərhum qadının Tanrı dərgahına yola salmasından, torpağa tapşırılmasından sonra  ilk dəfə idi ki, doğmaları onun ziyarətinə gəlmişdilər.

Əllərində yasəmən dəstələri tutan ziyarətçilər çiçəkləri qəbrin üstünə qoydular. Məzarın baş hissəsində dayanan cavan qadın əlindəki yasəmən dəstəsini bərk-bərk sinəsinə sıxdı. Görünürdü ki, çiçəkləri bibisinin qəbri üstünə qoymaq fikri yoxdur. Sol əlində isə şüşə cürdəkdə su tutmuşdu.

Sakit ağlaşmadan sonra qəbri ziyarət edənlər köhnə ölənlərini yad etmək üçün astaca təzə qəbrin yanından uzaqlaşdılar. Əlində yasəmən dəstəsi tutmuş cavan qadın üzünü köhnə qəbirlərə tərəf çevirib asta-asta sıx gəndalaş kollarının  arasıyla addımladı.

          Kənd qəbristanlığında iri gövdəli cır meyvə ağacları köhnə qəbirlərin üzərinə çətir kimi kölgə salırdı. Qadın hündür otları özündən kənarlaşdırır, təzə çığır açır, mən də onun açdığı cığırla addımlayırdım. Qadın keçmiş xatirələrini çözələyib, nənəli günlərini xatırladı:

– Məni Fatma nənəm böyüdüb, – deyə sözə başladı. İkimiz yaşayırdıq bu kənddə. Anam-atam yanımızda yox idi. Çox gözəl günlər idi. Can, ay nənə! – deyib köks ötürdü. Bir neçə dəqiqədən sonra təzə açılan cığırda arxamızca gələn Fatma nənənin digər nəvələri göründülər.

Bir neçə addımdan sonra qarşımıza qocaman alma ağacı çıxdı. Alma ağacının budaqları əyilib kölgəsində olan bir məzarı qucaqlamışdı. Başdaşını əvəz edən mamırlaşmış, çopur, kiçik daş illərin xatirələrini yaşadırdı özündə. Qadın böyük alma ağacının altındakı köhnə qəbrin qarşısında dayandı.

– Can nənə! – deyən Rəhimə, başdaşını öpdü. Duruxdu. Başdaşından otları kənarlaşdırıb baxdı. Sonra ətrafda olan qəbirlərə nəzər yetirdi.

– Nə oldu? – soruşdum.

– Deyəsən, bu nənənin qəbri deyil.

– Başdaşındakı adına bax.

– Baxdım, yazılar silinib. Ətradakı qəbirlərin başdaşlarına baxaraq Fatma nənənin qəbrini axtarmağa başladıq. Cığırdakı nəvələr bizə çatıb soruşdular.

– Nə axtarırsız?

– Nənənizin qəbrini axtarırıq.

Rəhimə qarşısındakı qəbrə baxıb soruşdu: – Görəsən, bu deyil ki?

Nəvələr Rəhiməyə baxıb: – Sən qəbrin yerini bilmirsən ki? – soruşdular. Rəhimənin yerinə mən dilləndim.

– Deyir, çoxdan gəlmirəm, yadımdan çıxıb. Deyəsən, siz də bilmirsiz. Nəvələrdən səs çıxmadı. Rəhimə pərt olaraq dilləndi:

– Alma ağacının altında olmalı idi.

– Rəhimə, burada da alma ağacı var. Bəlkə, bu qəbirdi? Sağdakı alma ağacının altındakı köhnə məzarı göstərdim. Rəhimə qəbrə yaxınlaşıb başdaşına baxdı. Bunun da daşında yazı silinib.

– Yazılar niyə silinir axı?

– Otuz ildən çox ötüb ölümündən. Yağış, qar silib yazını – dedi.

Bir-neçə qəbrin arasında sağa-sola qaçmağa başladıq.

– Bu deyil, yox, bu da deyil, bu da! Məncə, bu olmalıdır, – deyib əyri alma ağacın altındakı qəbrə baxdı. Yox, bu da deyil. Rəhimə yazıq-yazıq əlindəki çiçəklərə baxdı. – Bu gülləri neynim bəs mən? Məni gülmək tutdu.

Rəhimənin bibisi qızı olan Mənzər: – Ay Rəhimə, nənəmizin qəbri bu səmtdə deyil? – deyərək əlini qəbristanlığın başqa səmtinə uzatdı. Sən niyə buradan axtarırsan axı?! Nəvələr höcətləşməyə başladılar.

– Burada olmalıdır, bu qəbrlərin biridir, məncə. 

– Burada deyil!

– Bu tərəfdə olmalıdır, – deyirəm.

– Yox, yox bura deyil!

Elə bu anda ağacın başında qarğa qarıldadı. Gülə-gülə əlimi quşa sarı uzatdım. Quş bizə gülür, bəlkə də – deyib – güldüm.

Gülməyimi görən Rəhimə yazıq görkəm aldı:

– Bu da bayaqdan gülür. İndi gedib hər yerdə danışacaq, ya da yazacaq. Yazıb verəcək qəzetə-zada. Bizi biabır edəcək.

– Ola bilər, bəlkə, də yazdım.

Qohum deyil e. Başa bəladı! Yenə əlindəki çiçəklərə baxdı.

– İndi çiçəklərlə, suyu neyniyim, geri qaytarım?!

– Yox, niyə geri qaytarırsan ki?! Hansı qəbirləri nənənin qəbrinə oxşadırsansa, çiçəklərdən böl, yarı-yarı qoy məzarların üstünə. Suyu da çilə üstlərinə, – deyib yenidən gülməyə başladım. 

Rəhimə əlacsız qalıb əlindəki çiçəkləri bölərək bir neçə qəbrin üstünə qoydu.

Nəvələrin xısın gülüşləri altında təzə salınmış cığırla geri döndük. Çığırı yarı etməmişdik ki, nənənin böyük nəvəsi Mərcan cığırda göründü. Fatma nənənin digər nəvələri ümidlə Mərcana baxdılar.

– Hardan gəlirsiz? – Mərcan soruşdu.

– Fatma nənənin qəbrini axtarırıq.

– Orada niyə?

– Burada olmalı idi, – dedi Rəhimə. Amma tapmadıq, yoxdur.

– Necə yəni tapmadıq. Qəbir qəbirstanlıqdan ayaq alıb getməyib ki?! – deyə kinayə ilə dilləndi.

– Gülməyimi boğub, astaca soruşdum:

– Sən də tanımırsan nənənin qəbrini? Mərcan yerli dialeklə cavab verdi:

– Vıy..y...az, ne..e..şə tanımerəm. Gör gəlib harya çıxmuz. Gəlin dalımca, gəlin! – deyib dayandığı istiqamətdən sol tərəfə buruldu. Sən Allah, bunlara bax bir, nənənin qəbrini axtarırlar. Vaxsey! Az, ayıb döyül bəyəm! Gəlin, gəlin... deyinə-deyinə ot basmış köhnə bir qəbrin yanında dayandı. Əlini torpağı tamamən çökmüş qəbrə uzatdı:

– Budey, Fatma nənəmin qəbri! Sən Allah, utanmersüz e, qəbir axtarursuz? Nənənin qəbrini görən nəvələr sevincək qəbrə tərəf addmladılar.

Ürəyimdə danışdım: “tapıldı...tapıldı...Vaqifin kartiçkası tapıldı...” Sevinclə qəbrə sarı irəlilədim. Necə sevinməyim axı… Fatma nənə mənim də qohumumdur axı. Rəhiməyə baxaraq soruşdum:

– Rəhimə, neynəyək, bəlkə, qayıdıb gülləri o qəbrlərin üstündən götürək, gətib nənənin qəbri üstə qoyaq?

Rəhimə kinayə ilə:

– Yox, ay qız, sonra da deyib gülərsən ki, gülləri geri qaytardı.

Beş-altı nəvəsi Fatma nənənin qəbrinin başdaşını öpərək qəbri dövrəyə aldılar.  Rəhimə isə qəbrin yanında çömbəlib torpağın üstünə oturdu.

– Can, ay nənə! – deyib hündür səslə ağlamağa başladı. Ardınca da bayatılayıb nənənin  keçmiş gözəl günlərini dilə gətirdi. Rəhimənin gözlərindən gildir-gildir yaşlar qəbrin üstünə tökülürdü.

– Başına dönüm ay nənə, qadoy alım ay nənə. O qədər zəhmət çəkmisən ki, məni böyüdənə qədər. Can, ay nənə!

Ağlaşmanın bu məqamında nəvələrdən biri hündür gəndalaş kollarını başdaşından kənara çəkdi. Əyilib nənənin ad-soyadını oxudu. Nənənin adını oxuyan nəvənin üzü qəribə şəkil aldı. Başını qaldırıb çaşqınlıqla ətrafdakılara baxdı.

– Noldu? – başımı silkələyərək astaca soruşdum.

– Başdaşında başqa ad yazılıb.

– Nə yazılıb?

Nəvə əyilib yenidən nənəsinin başdaşındakı ad-soyadı oxudu.

– Filənkəsov Afət Filənkəs qızı!

– Ə, düz oxu. – başdaşına sarı əyilib deyindim. Eynəyim də yanımda yoxdur ki, oxuyum.

– Budey, vallah, bura belə yazılıb. Nəvə əlini başdaşına qoyub hərflədi: A...F...Ə... bu da T. AFƏT!  Özümü saxlaya bilmədim. Bir dəli gülməklə kükrədim:

– Az, Rəhimə, qalx ayağa! Bu Afətdi e, Fatma nənən deyil! 

Rəhimə gözündəki donmuş yaşlarla altdan-yuxarı mat-mat baxdı. Sonra soruşdu:

– Afət kimdi?

– Qəşş edərək: – Mən nə bilim kimdi, bu qəbrin sakini! – dedi.

          Fatma nənənin nəvələri pərt olmuşdu. Məndən başqa gülən yox idi. Bizi nənənin qəbrinə aparan Mərcan isə mənə tərs-tərs baxdı. Onun tənəli baxışını görüb gülməyimi uddum.

– Neyniyək? Yenidən axtaraq nənənin qəbrini, – soruşdum.

Nəvələr cavab vermədilər. Susaraq asta addımlarla qəbristanlığın çıxışına sarı addımladılar. Ağacın üstündəki qarıldayan qarğaya baxaraq  gülə-gülə özümü Fatma nənənin geri dönən nəvələrinə çatdırdım.                                                         

                                                          ***

Dəstədən ayrılıb tələsik addımlarla yas evinə sarı getdim. Darvaza qapısından içəri gülərək girdim. Qarşıma ilk Fatma nənənin nəvəsi Seyidağa çıxdı.

Qəbristanlıqdan yas evinə gülə-gülə qayıtmağım Seyidağanı təəccübləndirdi. Onun qəribə baxışlar altında sual verdim.

– Necəsən, Seyidağa. Nə var, nə yox?

– Sağ ol, xalaqızı. Xeyir ola, kefin yuxarıdı, deyəsən?

– Üzürlü bil, ananın yasında gülürəm. Amma xeyirlə-şər yoldaşdı, – deyib kefimi qaldıran mövzuya keçdim.

– Ay Seyidağa, sən atanın goru düzünü de, Fatma nənənin qəbrinin yerini bilirsən?

– Bilirəm, niyə bilmirəm ki?!

– Getsən, tapa bilərsən qəbri?

– Niyə tapmıram ki?! Qəbrini özüm qazmışam, özüm də qəbrə qoymuşam. Niyə soruşursan ki?

– Nə bacıların, nə də dayının qızları nənənin qəbrini tapmadılar.

– Necə yəni tapmadılar?! Mərcan da tapmadı?

Yenidən gülmək tutdu məni.

– Yox, vallah!, – dedim.

– Niyə?

Üzümü arxada gələn kiçik dəstəyə tututaraq:

– Budey, gəldilər. Özlərindən soruş – deyib ucadan güldüm.

– Kül təpələrinə! – deyən Seyidağa üzünü bacılarına çevirib acıqla. – Utanmırsız da!

Nəvələr astaca sivişib Seyidağanın yanından evə keçdilər.

                                                                   ***

Artıq şəhərə dönmək zamanı idi. Maşın kəndin əsrarəngiz təbiətini arxada qoyub şose yoluna çıxdı. Rəhimə maşının arxa otracağında sakitcə oturub yollara baxırdı. Maşının orta aynasından diqqətimi ona yönəldib güldüm.

– Rəhimə, necəsən, nə fikirləşirsən? Rəhimə mənə qoşularaq güldü.

– Ay qız, sən Allah, bu hadisəni heç harda danışıb eləmə, – dedi.

Mən isə özümü saxlaya bilməyib hadisəni bir neçə qohuma danışmışdım.

Bu hadisədən bir neçə ay sonra Fatma nənənin qəbrinin üstünü təmtəraqla götürdülər. Allah sənə rəhmət eləsin, nənə!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.08.2026)