İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Xalq rəssamlarımızı tanıyaq, onların qədrini bilək. Bu gün Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı Oqtay Şıxəliyev barədə danışacağıq. Onun anım günüdür bu gün.

Oqtay Şıxəliyev 3 sentyabr 1931-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1939-cu il Bakı 1 saylı orta məktəbə, 8-ci sinfi bitirdikdən sonra isə 1947-ci il Əzim Əzimzadə adına rəssamlıq məktəbinə daxil olub.

1952-ci ildə rəssamlıq məktəbini fərqlənmə diplomu ilə bitirdikdən sonra Muxina adına Leninqrad Ali Rəssamlıq Məktəbinə daxil olub. Leninqrad şəhərində təhsil alarkən 1955-ci ildən kiçik yaradıcılıq işləri ilə sərgilərdə iştirak edib. 1958-ci ildə Ali Rəssamlıq Məktəbini bitirərək Bakıya qayıdıb, Respublika Gənclər festivalının qalibi olub.

Elə əsl yaradıcılıq fəaliyyətinə bu ildən başlayıb. Sərgilərdə nümayiş olunan ilk işlərində Şıxəliyev özünü istedadlı və ruhən milli sənətkar kimi təqdim edib. 1960-cı ildə SSRİ Rəssamlar İttifaqının üzvü olub. Bütün yaradıcılıq fəaliyyəti dövrü ərzində həm SSRİ məkanında, həm də Azərbaycanda bir çox rəssamlıq məktəblərinə, müəyyən ittifaqlara dəvət olunub.

1964-cü ildən M. Əliyev adına İncəsənət İnistutunda müəllimlik fəaliyyətinə başlayıb. Hal-hazırda Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Akademiyasında müəllim, professor kimi fəaliyyət göstərib. Şıxəliyevin yaradıçılığı, sənətsevərlər tərəfindən rəğbətlə qarşılanıb və o 1982-ci ildə Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamı, 2002-ci ildə isə Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı fəxri adları verilib.

Bunlardan "Uşaq aləmi" univermağı, uşaq kafesi, "Ceyran" kafesi, "Turist" mehmanxanasının bədii tərtibatında, Dövlət sirkinin və digər binaların interyerlərini bəzəyən təsvirlər maraqlıdır. Həmin əsərlər kompazisiya müxtəlifliyi və bitkinliyi, işlənmə texnikası ilə diqqəti cəlb edib.

Mükafatları

1. Azərbaycan SSR əməkdar rəssamı

2. Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı

Oqtay Şıxəliyev 31 yanvar 2012-ci ildə uzun sürən xəstəlikdən sonra Bakı şəhərində vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Azərbaycanlı kişisinin təbii obrazı Rüstəm kişini canlandıran aktyor,adı sənət tariximizin qızıl fondunu bəzəyən görkəmli teatr və kino xadimi, SSRİ Xalq artisti Ələsgər Ələkbərov barədədir sözümüz. Bu gün ustad sənətkarın anım günüdür.

 “Azərbaycan dram teatrı ilə əlaqədar olduğum zamanlar Ələkbərovun sənətə münasibəti, surət üzərində işləməsi mənim diqqətimi cəlb etdi. Ələkbərov rol əlinə keçən gündən onunla yaşayırdı, hətta mənə elə gəlirdi ki, gündəlik həyata, rast gəldiyi adamlara da surətin gözü ilə baxır, sonra bunun psixoloji nəticələrini izləyir, hisslərin dilini tapmağa cəhd edir… Ələsgər Ələkbərov həm klassik əsərlərdə, həm də müasir əsərlərdə eyni hərarətlə oynayır. O, bizim adamların, bugündən danışan dramlardakı qəhrəmanların surətini böyük həvəslə yaradır. Bu, çox qiymətli xüsusiyyətdir və yalnız ictimai cəhətdən deyil, estetik cəhətdən də mənalıdır” – bunlar Xalq yazıçısı Mirzə İbrahimoun sözləridir.

Ələsgər Ələkbərov 26 mart 1910-cu ildə Bakıda anadan olub. Məktəbdə oxuduğu illərdə Ələkbərov klubundakı dram dərnəyinə getməyə başlayıb. 1927–1930-cu illərdə Bakıdakı Teatr Texnikumunda təhsil alıb. Sonra Bakı Türk İşçi Teatrında çalışıb, burada Hacı Baxşəli ("Ölülər"), ikinci bələdiyyə ("Hücum") kimi yaddaqalan obrazlar yaradıb.

Teatrda Maktuf ("Maqbet"), şah Zeyir ("Şahnamə"), Aydın ("Aydın"), Heydərbəy ("1905-ci ildə"), Fərhad ("Fərhad və Şirin") və s. onlarla rol oynayıb. Yaratdığı iki obraz — Vaqif ("Vaqif") və Otello ("Otello") yaradıcılığının zirvəsi hesab olunur. Aktyor həm də bir sıra filmlərdə rol alıb.

 Dovjenko adına Kiyev kinostudiyasında çəkilən "Varislər" filmində don Aqilla rolunu uğurla oynayıb (1960). Azərbaycan kinosunda Rüstəm kişi ("Böyük dayaq"), Fətəli xan ("Fətəli xan") kimi yaddaqalan rollarda oynayıb. "Lətif", "Almaz", "Kəndlilər", "Leyli və Məcnun", "Uzaq sahillərdə" filmlərində rollar alıb. 1961-ci ildə SSRİ xalq artisti adına layiq görülüb.

Teatr səhnəsindəki rolları

- Makduf (Makbet, Uilyam Şekspir)

- Vaqif (Vaqif, Səməd Vurğun)

- Fərhad (Fərhad və Şirin, S. Vurğun)

- Otello (Otello, V. Şekspir)

- Xanlar (Xanlar, S. Vurğun)

- Minnətov (Vəfa, Rəsul Rza)

- Alxan (Bahar suları, İlyas Əfəndiyev)

- Yusif (Məhəbbət, Mirzə İbrahimov)

Filmoqrafiya

- Ağasadıq Gəraybəyli (film, 1974)

- Aktrisanın təbəssümü (film, 1974)

- Almaz (film, 1936)- rol: Fuad

- Altıncı hiss (film, 1935) — mühəndis Heydər

- Bizim küçə (film, 1961)

- Böyük dayaq (film, 1962)

- Fətəli xan (film, 1947)

- Kəndlilər (film, 1939)

- Kölgələr sürünür (film, 1958)

Təltif və mükafatları

- "SSRİ xalq artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

- "Lenin" ordeni

- "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni

- "Şərəf nişanı" ordeni

- "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə" medalı

Böyük aktyor, ustad sənətkar 31 yanvar 1963-cü ildə vəfat edib. O, Fəxri xiyabanda dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.01.2026)

2026-cı ilin ilk “Ulduz”unun – yanvar-fevral sayı “Birinci Türkoloji Qurultay” (1926, Bakı): “Ulduz” jurnalı, “Ədəbiyyat qəzeti” və Təhsil Nəşriyyatı Poliqrafiya” MMC-nin birgə layihəsi kimi işıq üzü görüb.  

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına “Ulduz”dan verilən məlumata görə, jurnal Azər Turanın “Birinci Türkoloji Qurultay – film kimi bir hadisə” yazısı ilə açılır.

Dərgidə “Birinci Türkoloji Qurultay” nümayəndələri haqqında  ətraflı məlumat verilir.

Əli bəy Hüseynzadənin Birinci Türkoloji Qurultayda yazdığı qeydlər yüz ilin o üzündən günümüzə körpü salır.

Elnarə Akimovanın “Yüz ilin ədəbiyyat yolçuları” yazısı Türk dünyasının birliyi uğrunda qüdsal yola çıxan insanların fədakarlığından söz açır.

“Ulduz”un tarixə güzgü tutan bu sayında Aqil Abbasın “Rəmiş” povesti oxculara təqdim olunur.

“Dərgidə kitab”da  Kamil Şahverdinin “Bir daha himnimiz haqqında” (3-cü yazı) araşdırması yer alır.  

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.01.2026)

Şəfa Vəli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Yabanı kimdir? Roz, yoxsa bizə uyğun olmayan hər şey? 

Hərfi mənasında “yabanı” əhlilləşməmiş olandır. Kimin/nəyin əhlilləşmiş olub-olmaması isə bizim yanaşmamızdan, daha doğrusu, idrakımızdan asılıdır. Başqa sözlə, öz təbiətimizə, düşüncəmizə uyğun olanlar bizimçün əhlilləşmişdir, uyğun olmayan isə yabanı… 

Təsəvvür edin, bir çəmənə giririk və orada düyməsini yeyə biləcəyimiz əmənkömənçi (əbəgüməci)  komu görürük. Yeyə bildiyimiz üçün əmənkömənçi girir əhlilləşmiş kateqoriyasına. Amma onun düz böyründəcə batbatı var, yemək olmaz, toxumlarını azacıq çeynəyən kimi, adam  havalanır. Və bizimçün batbatı olur yabanı bitki. Başqa yerdə nə deyirlər bilmirəm, biz göyçəlilər batbatıya ayama da qoşmuşuq: “dəli batbatı”. Yaxud hamımızın tanıdığı əvəlikdən danışaq: yeyə bildiyimiz, tünd rəngli növ “əvəlik”dir, yeyə bilmədiyimiz, üstündə qırmızı xalları olan, açıq rənglisi isə “dəli əvəliyi”. 

Bu misalları ona görə çəkdim ki, yabanılıqla mədəniliyin arasındakı sərhədin qeyri-müəyyən, qeyri-dəqiq olmadığını anladım. Çünki indi haqqında danışacağım cizgi filminin adı belədir: “Yabanı robot”. 

Amerikalı uşaq yazıçısı, illustrator Piter Braun`un yaratdığı obrazdır yabanı robot. Mətn-müəllif arasındakı qarşıdurmalardan yaranan obrazlar dünyanı heyrətə salmağı bacarır. Ədəbiyyat tarixini, ədəbiyyatın kulisini bilənlər üçün bu obrazlar da iki yerə ayrılır: “doğma obrazlar”, “ögey obrazlar”. Mətn-müəllif qarşıdurmasında mətn dominantdırsa, “ögey”lər yaranır, müəllif dominantdırsa, “doğma”lar yaranır. Bu da ədəbiyyatın əbədi mübahisələrindəndir. 

Piter Braun`un yabanı robotunu tanımağa cəhd etdikcə, mətnin qalibiyyətinin şahidi oluruq. Müəllifin “Yabanır robot”, “Yabanı robot qaçır”, “Yabanı robot qoruyur” adlı əsərləri ““Nyu-York Times” bestsellerləri” siyahısındadır.  Uşaq yazıçısı kimi tanınan Braun`un bu əsərlərini də dünya ədəbiyyatı uşaq ədəbiyyatı nümunələri kimi qəbul edəcəkdi, “Yabanı robot” cizgi filmi çəkilməsəydi. 

2024-cü ildə təqdim edilən  ekran əsərinin büdcəsi 78 milyon dollar idi. Kassada 324,9 milyon toplamağı bacardı. Və hamımız bilirik ki, bu pulu uşaqlar deyil, böyüklər xərclədi. 

Bundan sonra  başlandı “Yabanı robot” haqqınday azılmağa… Məsələn, elle.in`in yazarı Ekta Sinha`nın 14 oktaybr 2024-cü il tarixli yazısında bu qeydləri oxuyuruq: “2024-cü il cizgi filmlərinin yalnız uşaqlar üçün olmadığını sübut etdi. Rejissor Kris Sanders bunu açıq-aşkar dünyaya göstərdi”. 

Linet Nikolas parents.com-da yazdığı məqalədə deyir: “Məhz Rozun obyektivindən biz dünyanı, onun təcrübələrini görməyə başlayırıq. Onun həssaslığı, mərhəməti ətrafındakı canlı heyvanlara da təsir edir”. 

Hə, “Yabanı robot”u meydana çıxaran qarşıdurmada müəllifin məğlubiyyətinin sirri elə bundadır: emosiyaları olan robotun mövcudluğunda. Hətta Braun əsərində oxuculara, (Sanders də tamaşaçılara) onu ötürür ki: “Dost sayı az ola bilər, əsas odur ki, sən o dostlarla xoşbəxt olmağı bacarasan”.  

Digər tərəfdən, bizə “vəhşi təbiət” deyə anladılan/öyrədilən hər şeyin mif olduğunu anlayırıq.  Mifologiya heç vaxt dağıdıla bilməyən, eyni zamanda da, divarları gözlə görünməyən qəsrdir. Onu yaradan insanın həyatı öyrənmək cəhdləri, qazandığı təcrübələr, qorxularıdır.  Mif varsa, orada sevgidən, mərhəmətdən söhbət gedə bilməz. Lakin ROZZUM Unit 7134 nömrəli robotu yaradan yaradıcılıq eşqi, düşüncə sistemi bizə anladır ki, sevgini, mərhəməti tapmaq, ona həyatın-təbiətin hər anında yaxınolmaq üçün mifi elə mif kimi qəbul etməliyik-nəsrin yarpaqları kimi… Və o yarpaqları suyun üstündə saxlayan incə bağların suyun dərinliklərində bir kökə bağlı olduğunu da unutmamalıyıq. 

Piter Braun öz bloqunda qeyd edir ki, “Yabanı robot” uyazmaq onun 8 ilini alıb. 

Bu qeydlərinin sonunda o yazır: “Yuxudan oyanan və vəhşi adada tək olduğunu görən robot. Roz ora necə gəldiyini, haradan gəldiyini bilmir; o, yalnız sağ qalmaq istədiyini bilir”. 

Tanış situasiyadır, hə?  İlkinlik, sağ qalmaq instinkti… Və Roz neyləməliydi?  Braun yazır: “Robotik şəkildə ətrafını öyrənərək bilməsi lazım olan hər şeyi öyrənir… Lakin Rozun öyrəndiyi ən vacib dərs odur ki, xeyirxahlıq sağ qalmaq bacarığı ola bilər”.

Hə, məğlub olan yazıçının zəfəri elə buradan başladı - dünya onun “ögey” obrazının diliylə demək istədiyini anladı… 

Sonda, kimsə gəlib mənə “Wild robot”un Azərbaycan dilində qarşılığının “Vəhşi robot” olduğunu söyləməsin. Roz vəhşi deyildi... Uzaqbaşı, ona “yabanı” deyə bilərik.  Mənimlə razılaşmaq üçün cizgi filminə bircə dəfə belə, baxmağınıza dəyər, əziz böyüklər! 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.01.2026)

28 yanvar 2026-cı il tarixində Qazaxıstana rəsmi səfər çərçivəsində Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti Aktotı Raimkulova ilə Astana Beynəlxalq Universitetinin (AIU) prezidenti Serik İrsaliev, eləcə də Astana HUB və NITEC QSC (AO «НИТ») qurumlarının nümayəndələri arasında görüş keçirilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Fonddan verilən məlumata görə, görüş zamanı Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun fəaliyyəti, həyata keçirilən layihələr və Fondun Türk dünyasının zəngin mədəni irsinin qorunması, tədqiqi və beynəlxalq miqyasda təşviqi istiqamətində prioritet səyləri barədə ətraflı məlumat verilib. 

Fondun prezidenti Aktotı Raimkulova təşkilatın elm, təhsil və innovasiyalar sahəsində müasir yanaşmalara xüsusi önəm verdiyini vurğulayaraq, ali təhsil müəssisələri və müvafiq qurumlarla əməkdaşlığın genişləndirilməsinin əhəmiyyətini qeyd edib.

Astana Beynəlxalq Universitetinin prezidenti Serik İrsaliev universitetin akademik potensialı, elmi-tədqiqat istiqamətləri və beynəlxalq əməkdaşlıq imkanları barədə məlumat verərək, Türk mədəni irsinin öyrənilməsi və rəqəmsal platformalar vasitəsilə tanıdılması sahəsində birgə təşəbbüslərin həyata keçirilməsində maraqlı olduqlarını bildirib. Astana HUB və NITEC QSC nümayəndələri isə innovasiya, startap və rəqəmsal həllərin mədəni irsin qorunması və təbliğində tətbiqi imkanlarına toxunublar.

Görüş çərçivəsində tərəflər gələcək əməkdaşlıq perspektivlərini müzakirə edib, birgə layihələrin icrası, elmi-təhsil proqramlarının hazırlanması, rəqəmsallaşma və innovativ yanaşmaların tətbiqi istiqamətində fikir mübadiləsi aparıblar. 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı sizlərin diqqətinə Anar Tağıyevin təqdimatında Xalq şairi Səməd Vurğunun yaradıcılığı ilə bağlı maraqlı bir məlumat çatdırır. Bu gün böyük şairi kommunist ideologiyasına boyun əyməkdə ittiham edən ağzıgöyçəklərə indi dərc edəcəyimiz Vurğun misraları əsl şillədir. Sovet imperiyasının ən qatı zamanında bu cür kəskin ittihamı hər kəs edə bilməzdi.

Səməd Vurğunun "Aslan qayası" poemasına epiloq əvəzinə yazdığı bu on iki bəndin çapına 1938-ci ildə senzura icazə verməyib. Poema həmin ildə "Revolyusiya i Kultura" jurnalının 4 və 5-ci nömrələrində dərc olunub. Dərc olunmayan bu bəndlər M.Füzuli adına Respublika əlyazmaları İnstitutunun fondunda (Arxiv 46-da) saxlanılır.

Yüz il biz ayrıldıq ana dilindən,

Məktəbin adına dedik "uşkola"

Oxucum! Bir daha nəzər yetir sən,

Keçdiyin o qanlı, o qorxunc yola.

Yüz il Füzuliyə həsrət qalaraq,

Doğma anamıza söylədik "mama".

Yüz illik yuxuya birdən dalaraq,

Yağdı gözümüzdən yaş dama-dama,

Yüz il nəfəsini çəkə bilmədi,

Şairlər oylağı böyük bir ölkə,

Yüz il öz qolunu çəkə bilmədi...

Tarix! Bax sənindir bu qara ləkə!

Tər içdi, qan uddu motal papaqlar,

Son dana, son çuval getdi vergiyə...

Bağlandı qapılar, söndü ocaqlar,

Qarılar, qocalar yalvardı göyə...

Axdı Rusiyaya neft kəmərləri,

Daşıdı onları ilk dəmir yolu...

Tarixə hökm edən o gündən bəri,

Çalışdı yadlara Azəri oğlu...

O gündən titrədi yurdun üstündə

Cüt başlı qartalın qanlı bayrağı,

Tarixin doğduğu o qara gündə

Böyük bir ölkənin söndü çırağı.

O gündən yayıldı siflis, süzənək,

Eşitdik ilk dəfə "fahişə" sözü...

Bunları nəzm ilə artıqdır demək

Tarixə şahiddir tarixin özü.

O gündən göründü sarı paqonlar,

Boşaldı kəndlinin dolu xırmanı

Elləri qurd kimi taladı onlar,

Dedilər: padşahın sağ olsun canı.

O gündən ağladı aşığın sazı,

Dilində can yaxan dərdli haraylar.

Uçan durnaların küskün avazı,

Ötdükcə dinlədi ulduzlar, aylar.

Buludlar çaxnaşdı, hava daraldı,

Çumalar dolaşdı bizim elləri

Bizim ipəkləri Peterburq aldı,

Bəzəndi knyazın madmazelləri.

O gündən saraldı yaşıl təbiət,

Axdı həzin-həzin Kür çayı, Araz

Baş əydi qanuna kitab, şəriət

Ürəklərdə zədə, baxışlarda yas.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.01.2026)

Tanınmış ictimai-siyasi xadim, yazıçı-publisist, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, mərhum Sadıq Murtuzayev, publisist, Əməkdar hüquqşünas Müzəffər Ağazadə və yazıçı-rejissor, publisist-jurnalist, Əməkdar incəsənət xadimi Ağalar İdrisoğlu səmavi insanların, dünya dahilərinin  və Azərbaycan mütəfəkkirlərinin on mindən çox  kəlamlarını, sitatlarını, aforizmlərini toplayıb, tərcümə  eləyib və  “Sözdən  yaranan incilər” adlı çox qalın bir kitabı  çapa hazırlayırlar. 

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı olaraq belə qərara gəldik ki, bu  sayımızdan başlayaraq həmin kəlamlardan, sitatlardan, aforizmlərdən bəzilərini səhifələrimizdə çap edək. İnanırıq ki, sözdən yaran bu incilər sizin də xoşunuza gələcək və onları öz yaddaşınıza köçürəcək, gündəliyinizə yazacaq, dostlarınızla, yaxınlarınızla bölüşəcəksiniz.

Çünki bu incilər, hər insana  lazım olan ən qiymətli sözlərdir. Onun daha yaxşı, mükəmməl  kamilləşməsi üçün əvəzsiz və  lazımlı  bir məktəbdir.

  AĞALAR   İDRİSOĞLU  (1950), yazıçı, dramaturq, rejissor,

                                  jurnalist, publisist, esseist

-  Milyonçunun qızını alan oğlan, həmişə qapıda qulluqçu kimi dayanacağını əvvəlcədən  bilməlidir.

- İnsan o deyil ki, savadlıdır. Əslində insan  o ali varlığa deyirlər ki, keçmişilə gələcək arasında özünün yerini müəyyənləşdirə bilsin.

- Gəlmək getmək üçündür. Getmək də gəlmək üçündür. Amma əslində nə gəlməklər var, nə də getməklər. Sadəcə bir şey var. İnsan yaşamaq xatirinə özü-özünü aldadaraq, yaşayır.

- Dövlət, o zaman qüdrətli olur ki, onun hər bir vətəndaşı Milli birlik üçün öz varlığı kimi çalışır və Vətəni öz namusu, əqidəsi, ailəsi kimi qoruyur.

- Vəzifə insanın boynunda başqalarına xidmət etməkçün müqəddəs bir yükdür. O yükü də hər adam apara bilməz. Gərək o yükü daşımağa layiq olasan və bu yüklə hamıya xeyir verməyi bacarmalısan.

- Rüşvət, insanın üstünə düşən və heç vaxt getməyən qara bir ləkədir.  Əgər rüşvətxorun bir az da olsa vucdanı varsa, o ləkə onu  ömrü boyu təqib  edir və bir adam ona  diqqətlə baxanda fikirləşir ki, həmin adam onun  rüşvətxor olduğunu bilir.

-  Ziyalı, məddəahlıqdan uzaq olmalı və hər an hökmdarın yox, millətin, xalqın yanında olmalıdır. Hökmdarı da  buna inandırmalıdır. Belə olduqda o, ziyalı ola bilər.

  “Ədəbiyyat və incəsənət” 
(30.01.2026)