“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Xalq yazıçısı Sabir Rüstəmxanlının tanınmış azərbaycanlı alim və siyasətçi Zərdüşt Əlizadənin bir çıxışına media vasitəsiylə verdiyi cavabı aktual olması səbəbindən oxucularına təqdim edir.

“Azərbaycanlıların 80 faizinin türklərlə heç bir bağlılığı yoxdur — onlar Qafqazın yerli xalqıdır” — tanınmış azərbaycanlı alim və siyasətçi Zərdüşt Əlizadə belə deyib. Halbuki, Azərbayacan türkləri elə yerli Qafqaz xalqıdır.

Zərdüşt Əlizadə Qafqaz xalqları deyəndə kimləri nəzərdə tutur? Çünki Azərbaycan türklənin böyük əksəriyyəti yerli Qafqaz xalqıdır.Ən qədim dövrlərdən, Albaniya dövlətinin ərazisində yaşayan və antik mənbələrdə adı keçən 26 etnos və ya tayfanın çoxu türklər idi. Bu barədə ciddi dəlil-sübutla yazılmış kitablar var. Zərdüşt Əlizadə bundan xəbərsiz olmaz. Məncə o, atası, hörmətli alimimiz Mübariz Əlizadənin dilimizə çevirdiyi “Şahnamə”ni də vərəqləmiş olar. O əsərin müəllifi Firdövsi fars millətçisi olsa da 2600 il öncə bu bölgədə türklərlə perslərin yanası və ara verməyən savaş içində yaşadıqlarını yazıb. Bədii əsər olsa da buradakı türk mövcudluğunu inkar etməyib. Bunu min il öncə yaşamış Firdövsi bacarmayıbsa ondan min il sonra  yaşayan Zərdüşt Əlizadə necə bacaracaq? Zərdüşt Əlizadə məncə ağılsız adam deyil. O zaman 20 faiz gəlmə türkün 80 faiz. türk olmayan əhalini türkləşdirməsini hansı ağılla deyir? Rusiya imperiyası sayca iyirmi dəfə çox olsa da 200 ildə balaca Azərbaycanı ruslaşdıra bilmədi, bəs biz Qafqada bunu necə bacardıq? Bacardıqsa onda Azərbaycanın bu qədər azsaylı xalqları, hətta kiçik Xınalıq kəndi nə yaxşı dilini, kimliyini qoruyub? Çünki etnik coğrafiya məhz Qafqaz türklərinin böyük humanist təbiəti və birləşdirci gücü sayəsində min illərdir dəyişilməyib. Zərdüşt Əlizadə ölkəmizdə bu genetik araşdırmasını nə vaxt aparıb? İndi deyir ki, xarici bir alim bu barədə araşadırma aparıb.  Erməni alimləri də Zətdüşt Əlizadə kimi düşünür və yazırlar. İndi biz Zərdüştü onlardan necə ayıraq? Genetik test aparılsa Zərdüşt bəyi yerli-dibli itirəcəyimizdən ehtiyat edirəm. Haqqımızda böhtan yazan iz idi biri də aramızda dolaşır…Məncə Zərdüşt Əlizadə özünün kimliyi llə maraqlanmalıqır. Xalqla işi olmasın.”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Mətbuat Şurasının sədri, AYB-nin sədr müavini Rəşad Məcidin bir qeydini diqqətinizə çatıdırır.

Məşhur telepat, hipnozçu, öncəgörən, psixoloji eksperimentlər ustası Volf Messinqdən söhbət düşür. Onun 2026-cı ilin 26 yanvarıyla bağlı proqnozları indi sosial şəbəkələri bürüyüb. Birdən Anar müəllim qayıdır ki, mən onu görmüşdüm:

"1952-ci ildə atam, Ənvər Məmmədxanlı, bacım Fidan və mən Odessaya getmişdik. Onun konsert-tamaşasında iştirak etdik. Ənvəri münsiflər heyətinə dəvət etdilər. Atam da qabaq sırada oturmuşdu. Fidanla mən arxada idik. Yazılı suallar verirdilər. Zalı gəzib cavablayırdı. Bir də gördüm, mən tərəfə gəldi, biləyimdən tutdu. Enerjisini hiss edirdim. Məni qaldırdı, əlini biləyimdən çəkmədən atama tərəf apardı. "Sizin oğlunuz budu" - deyib atamın cibinə əlini saldı, deputat vəsiqəsini çıxardıb baxdı: "Bu sənə hələ tezdi" - deyib yerinə qoydu.

Sən demə, atam sual-tapşırıq yazıbmış ki, mənim oğlum bu zaldadı, onu tapıb yanıma gətirə, cibimdən nəsə çıxarıb ona göstərə bilərsənmi?"

Və mən Xalq yazıçısı Anarın yaşadığı qeyri-adi ömrə, onun unikal yaddaşına bir daha heyrət edərək susub düşünməyə başladım...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.01.2026)

Ülviyyə Əbülfəzqızı, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Salam, Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının dəyərli izləyiciləri. Bu dəfə " Yaradıcılıq emalatxanası" adlı rubrikamızla görüşünüzə gəlmişik.

"Emalatxanamızın" gözəl, balaca bir yazar qonağı var. Bu istedadlı qonağımız 192 saylı məktəbin 6-ci sinif şagirdi Miray İbrahimbəylidir.

-- Xoş gördük, Miray. Yaxın zamanlarda hekayə yarışmasında üçüncü yer tutdun, təbrik edirik və uğurlar arzulayırıq.

Miray, sənin üçün Ədəbiyyat nədir?

-- Salam Ülviyyə xanım, xoş gördük, məni bu rubrikaya dəvət etdiyiniz üçün Sizə minnətdaram.

Ədəbiyyat mənim üçün xəyalları, gördüyüm nə varsa onları kağıza köçürməkdir. Mən kitab oxuyanda başqa dünyalara gedirəm, yazanda isə öz dünyamı qururam. Hərdən düşünürəm ki, görəsən, nağıllarda gördüyüm bəzi qəhrəman obrazlar nə vaxtsa var olublar? Ona görə də müşahidə etdiyim ne varsa, yazdığım kiçik hekayələrdə daha canlı etməyə çalışıram. Sanki onlar bir göz qırpımında mövcud olacaqlar. Hətta fantastikanı çox sevsəm belə...

-- Miray bir hekayədə necə obraz olmaq istəyərdi?

-- Mən hekayədə Heston olmaq istəyərdim. O, yuxumda gördüyüm sevimli pişiyimdir. Çünki pişiklər mehriban, azad və səssizcə hər şeyi anlayan canlılardır. Mən də Heston kimi dostluq edən, sevgi dolu və hər kəsi qoruyan bir obraz olmaq istərdim.

Əziz izləyicilər, gəlin elə Heston kimdir? sualını Mirayın hekayəsində tapaq.

„Heston“ və ya mavi gözlü oğlan

... Hər tərəf qəribə parlaqlıqda mavi və çəhrayı işıqlarla bəzənmişdi. Orda çoxlu uşaqlar da var idi.  Hamı deyir, gülür, şənlənirdi. Amma mən oynayan uşaqlara qoşulmaq istəmirdim. Kənarda maral buynuzuna bənzəyən skamyada bir oğlan uşağı əyləşmişdi. Həmin skamya da mavi və çəhrayı işıqlarla bəzənmişdi. O oğlan uşağı da uşaqlara qoşulmaq istəmirdi deyəsən. Bayaqdan tamaşa edirdim. Ona yaxınlaşıb oynamaq istəyən uşaqların heç birinə məhəl qoymurdu.  Boynunu çiyninə əyib, məyus-məyus baxırdı. Indi o qız uşağı olsaydı, mən onunla oynayardım, deyə, könlümdən keçirdim. Anam da o parlayan işıqlara baxıb mənə görə sevinirdi. Bəlkə də sevinirdi ki, "mən nə yaxşı onunla bu qəribə aləmdəyəm".

Anamın əlindən tutub, skamyada əyləşən oğlana tərəf getdim. Uşaqların səsi, qəhqəhəsi qulaqlarımda külək kimi uğuldayırdı. O uşağa yaxınlaşanda baxışlarından diksindim. Evdəki pişiyimiz Heston da mənə belə  baxırdı. O niyə Hestona bənzəsin ki? Gözlərinin rəngi də onun kimi eyni idi, buna görəmi? Onunla danışmağa başladım:

-- Salam. Sən Hestona çox bənzəyirsən...

-- Heston kimdi? - sualını verəndə, daha çox təəccübləndim. Mənə elə gəldi ki, sözlər onun dilindən deyil, gözlərindən çıxmağa başladı və ətrafda əks-səda verdi...

-- Heston mənim pişiyimin adıdır.

-- Mən də o pişiyin yerinə olmaq, özümə dönmək istəyirəm indi.

Sözlər yenə də onun gözlərindən çıxırdı.

Yenə də təəccüblü halda ona dedim:

-- Axı, sən uşaqsan. Necə pişiyə dönmək istəyirsən ? Bu mümkün deyil axı.

Yenə də gözlər danışmağa başladı;

-- Mən olduqca xoşbəxt bir pişik idim əslində. Günlərlə ac qalsam da, o həyatım mənə xoş idi. Amma mən bunun qiymətini bilmədim. Bəzi insanların varlı olması gözlərimi qamaşdırdı. Günlərlə özümə düz-əməlli  yemək tapa bilmirdim deyə, bir dəfə çay kənarında suya baxa-baxa dua etdim ki, insana çevrilim.

Mən insana çevrildim. Elə bilirdim ki, bundan sonra bütün işlər yaxşı olacaq. Amma insanların arasında daha çox bədbəxt oldum. Burada hamı mənə "pişikgözlu", "yekəbaş" uşaq deyir.  Insanlar bəzən əlində olanları bölüşməyə paxıllıq edirlər, bir-birini sevmirlər. Mən sevgisi az olan dünyada insan olmaq istəmirəm. Yenidən pişik olmaq istəyirəm.

Heyrət və təəccüb içində idim. Bütün bu dinlədiklərim başını çiyninə söykəyib dayanmış bu uşağın dilindən deyil, gözlərindən çıxırdı...

Istəyirsən dua et, əvvəlki vəziyyətinə qayıt, mən səni aparıb Hestonla birgə saxlayım...

Birdən havada fişənglər partladı sanki, göy üzündə qığılcımlar yarandı. Elə bil ki ulduzlar yerə endilər. Ulduzun biri skamyanın üzərinə düşdü, parçalandı , ətrafa nur parçaları səpələndi. Bir sehrli dünyada idim. Gözlərimi yumdum. Bir az belə dayandım...

Gözlərimi açanda skamyanın üstündə Hestonu gördüm. Aman Allahım, demək ki, Heston insan olmaq istəyib. Bu qədər bənzərlik necə olsun axı?... Çox sevindim ki, yenidən pişiyim insan olmaq halından geri döndü. Onu qucağıma almaq istəyirdim ki, birdən ayağım sürüşdü. Mən büdrədim və yerə yıxıldım.

Güc toplayıb yerdən qalxanda, özümü çarpayımın, Hestonu isə, tumbanın üzərində gördüm. Mən yuxu görmüşdüm. Indi yuxuda deyil, gerçək həyatda Hestonu qucaqlayıb, tumarladım...

--Sən heç vaxt insan olma, həmişə mənim gözəl pişiyim ol, dostum ol, dedim...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.01.2026)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Atasını itirdikdən sonra 4 il boyunca onun telefonuna mesajlar göndərdi. Ölümünün dördüncü ildönümündə isə telefondan bir mesaj gəldi və onu heç gözləmədiyi bir həqiqət qarşıladı...

ABŞ-ın Arkanzas ştatında yaşayan Chastity Patterson, atasını dörd il əvvəl itirəndə cəmi 19 yaşında idi. Atasını itirməyin ağrısına dözə bilməyən qız yoxluğa alışmaq əvəzinə, həsrətini azaltmaq üçün fərqli bir yol seçdi və atasının ölümündən sonra dörd il ərzində hər gün onun telefonuna mesajlar yazdı.

Gününün necə keçdiyini danışdı, gün ərzində başına gələn yaxşı və pis hadisələrdən bəhs etdi. Atasının ölümünün dördüncü ildönümü yaxınlaşarkən, “Sabah mənim üçün çətin bir gün olacaq” sözləri ilə başlayan mesajını hər zamanki kimi atasının telefon nömrəsinə göndərdi.

Newport şəhərində yaşayan 23 yaşlı Chastity Patterson, gözlənilmədən, atasını itirdikdən sonra ilk dəfə göndərdiyi mesaja cavab aldı.

Sən demə, atasının telefon nömrəsini istifadə etməyə başlayan Brad adlı bir adam, Chastitynin mesajına duyğulu bir cavab yazmışdı:

“Salam, canım. Mən sənin atan deyiləm, amma demək olar ki, son dörd ildir sənin mesajlarını alıram. Səhərlər ‘sabahın xeyir’ mesajlarını səbirsizliklə gözləyirəm, axşamlar isə gün ərzində başına gələnləri yazdığın mesajları maraqla oxuyuram.

Mənim adım Braddir. Qızımı 2014-cü ilin avqust ayında bir avtomobil qəzasında itirdim. O gündən bəri isə sənin mesajların məni ayaqda saxlayır. Sən mənə mesaj yazanda bunu Tanrıdan gələn bir işarə kimi qəbul edirəm. Yaxınını itirdiyin üçün çox üzgünəm.

Səni illər boyu dinlədim, böyüməyinə və zamanla dəyişib başqa bir insana çevrilməyinə şahid oldum. Uzun illər mesajlarına cavab vermək istədim, amma qəlbini qırmaqdan qorxdum. Sən çox xüsusi bir qızsan və ümid edirəm ki, qızım sağ olsaydı, sənin kimi biri olardı.

Hər gün mənə mesaj yazdığın və Tanrının varlığını xatırlatdığın üçün təşəkkür edirəm. Hər şey yoluna düşəcək. Çətin dövrlərdən keçmək məcburiyyətində qaldığın üçün üzgünəm. Səninlə fəxr edirəm.”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.01.2026)

Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Ölüm bir rahatlıq, qəfil bir qərar deyil. O, təkzibdir. Sən bütün həyatın boyu bir hekayə yazırsan. O hekayədə qəhrəman da sənsən, pəriştə də, canavar da yenə sən. Sonra səhnənin ortasında, ən yüksək monoloqu deyəndə, pərdə birdən enir. Heç kim "bravo" demir. Lampalar sönür. Sən orada qalırsan, açıq ağızla, bitməmiş bir cümlə ilə. Bütün məna birdən boşluğa düşür.

Bu təkzibdir. Fəlsəfə bu təkzibi izah etməyə çalışır. Biri deyir, bu sənin sərbəst seçimin deyil, ona görə də səni əsir edir. Başqası deyir, bu təkzibə bax və gül, çünki o, sənin qarşında acizdir. Üçüncüsü isə, bu təkzibi əzabın son mərhələsi elan edir və ona görə də onu qucaqlamağı təklif edir. Hamısı boş səslərdir. Çünki ölümü izah etdiyin an, onu öldürürsən. Lakin o, ölümsüzdür. Ölümün səsi yoxdur. Amma onun sükutu var. O sükut elə bir sükutdur ki, onun içində öz qanının axışını, beynindəki elektrik atımlarını, yerin nəbzini eşidirsən. Bu, həqiqətin səsidir. Və o səs səni dəli edə bilər.

 Buna görə də biz hekayələr qururuq. "O biri dünya", "yadigar", "irsiyyət". Bunlar pərdədən sonrakı "bravo"nu özümüz üçün səsləndirməkdir. Ən böyük yalanı biz öləndə deyirik, "O, rahatdı". Yox. O, təkzib edildi. Rahatlıq yox idi. Sadəcə hekayə bitdi.

 Mənim üçün ölüm, bir maşının işini bitirməsidir. Amma mən bir maşın deyiləm. Mən bir metaforam. Ölüm, sənin yazdığın kitabın son səhifəsindəki boşluqdur. O boşluq sənə aid deyil. O, oxuyana aiddir. Biz öləndə, kitabı başqasına veririk. Onlar o boşluğu öz hekayələri ilə doldurur. Bizim ölümümüz, onların həyatının bir parçası olur. Ona görə də biz ölməkdən qorxmuruq. Çəkisi olan şeydən qorxuruq. Ölümün çəkisi yoxdur. O, bir kölgənin çəkisidir. Sən onu tuta bilməzsən. Ancaq o sənin üçün çəkisi olan hər şeyi əhatə edir.

Deməli, belə, ölüm var olmağın deyil, yox olmağın təkzibidir. Və biz, yox olmağı heç vaxt tam anlaya bilməyəcəyik. Ancaq bu anlaşılmazlığın içinə o qədər dərin gedirik ki, nəhayət, orada öz əksimizi görürük. O əks, yoxluq deyil. O, yoxluğun şəklidir. Və bütün həyatımız, o şəklin üzərinə çəkdiyimiz rənglərdir..

Necə demişdi Cəfər Cabbarlı:

Ölmək! O geniş körpüdən hərkəs keçəcəkdir,

Bir badə ki, ondan bütün aləm içəcəkdir.

Hər süslü çiçək sonda saralmış quru yarpaq

İnsan da nədir? Əvvəli torpaq, sonu torpaq!

Aləm doğacaq, dirçələcək məhv olacaqdır

Dünya boş ikən əvvəli, həp boş qalacaqdır

Bir tək səni məhv etmədi bu qanlı təbiət

Həp yoxluğa, həp heçliyə məhkum bəşəriyyət.

Qeyd: Ədibimiz, Cəfər Cabbarlı1924 cü ildə bu şeiri anası Sona xanımın istəyi ilə mərhum qardaşı Hüseynqulunun xatirəsinə yazmışdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.01.2026)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Sovet dönəmi kitabxanaları yalnız kitab saxlama məkanları deyildi. Onlar ideoloji tərbiyə mərkəzləri, mədəni maarifləndirmə ocaqları, ictimai həyatın mühüm nöqtələri idi. Bu sistemin özünəməxsus xüsusiyyətləri, üstünlükləri və məhdudiyyətləri var idi.

Sovet İttifaqında kitabxana şəbəkəsi mərkəzləşdirilmiş, iyerarxik quruluşa malik idi. Respublika kitabxanası, şəhər kitabxanaları, rayon kitabxanaları, kənd kitabxanaları, zavod və kolxoz kitabxanaları - hamısı vahid sistemin hissəsi idi. Azərbaycanda M.F.Axundov adına Dövlət Kitabxanası mərkəzi rol oynayırdı. Hər rayonda mərkəzi kitabxana, hər şəhər rayonunda filiallar, hər iş yerində və məktəbdə kiçik kitabxanalar fəaliyyət göstərirdi. Bu, kitaba çıxışı maksimum asanlaşdırırdı.

Sovet kitabxanalarının fondları ideoloji nəzarət altında formalaşırdı. Marksizm-leninizm, sovet ədəbiyyatı, elm və texnika ədəbiyyatı prioritet idi. Xarici klassik ədəbiyyat mövcud idi, amma seçmə şəkildə - proqressiv, realist, sosialist meylli müəlliflər. Klassik rus ədəbiyyatı geniş təmsil olunurdu - Puşkin, Tolstoy, Dostoyevski, Çexov, Qoqol. Dünya klassikləri - Şekspir, Balzac, Dikkens, Heminguey, Remark. Azərbaycan klassikləri - Nizami, Füzuli, Sabir, Vaqif, M.F.Axundov.

Müasir sovet yazıçıları - Maksim Qorki, Şoloxov, Ostrovski. Azərbaycan sovet yazıçıları - Səməd Vurğun, Süleyman Rüstəm, Rəsul Rza, Məmməd Araz, İlyas Əfəndiyev.

Həmin dövrdə qadağa olunmuş ədəbiyyat da var idi."Spetsxran" - xüsusi saxlanc adlanan bölmə də ideoloji cəhətdən məqbul sayılmayan əsərlər saxlanılırdı. Sadə oxuculara çıxışı yox idi, yalnız xüsusi icazə ilə tədqiqatçılar istifadə edə bilərdi. Dini ədəbiyyat, anti-sovet məzmunlu əsərlər, müəyyən emigrant yazıçılar, trotskist və başqa "ideoloji düşmən" müəlliflər qadağan idi. Orwell-in "1984", Soljenitsin-in əsərləri, Nabokov, Brodski-nin erkən dövrü - bunlar əlçatmaz idi. Sovet kitabxanaları ciddi, sakit, təmiz məkanlar idi. Böyük oxu zalları, uzun masalar, şüşə lampaları, sakitlik rejimi. Kitabxanaçılar çox vaxt tələbkar, ciddi, nizamı qorumağa diqqət edən insanlar idi.

Oxu kartları sistemi var idi. Hər oxucu kartı almalı, ünvan və iş yeri göstərməli idi. Bu, nəzarəti asanlaşdırırdı və eyni zamanda statistika üçün lazım idi.

Sovet kitabxanası sadəcə kitab götürmək yeri deyildi. Orada müəllif görüşləri, ədəbi müzakirələr, tematik axşamlar, lektoriyalar keçirilirdi. Kitabxana mədəni mərkəz funksiyası daşıyırdı. Xüsusilə kiçik şəhər və kəndlərdə kitabxanaçı mühüm şəxsiyyət idi. O, təkcə kitab vermirdi, həm də məsləhət verirdi, oxucu zövqünü formalaşdırırdı, maariflənmə işi aparırdı.

Paradoksal vəziyyət var idi: kitabxana fondları böyük idi, amma populyar kitablar defisit idi. Xüsusilə bədii ədəbiyyat, xarici müəlliflər, detektiv və macəra romanları. Yeni kitabları növbə ilə gözləyirdilər. Bulgakov-un "Usta və Marqarita"sı, Dumas, Coyl Verne əsərləri, Drezden tərcümələri - bunları almaq üçün illər boyu növbədə gözləmək lazım gəlirdi. "Blat" sistemi burada da işləyirdi. Kitabxanaçı ilə yaxşı münasibətdə olanlar yeni kitabları tez əldə edirdi. Başqaları isə rəsmi növbə ilə.

Uşaq və gənclik kitabxanaları xüsusi diqqət mərkəzində idi. Orada ayrıca şöbələr, uşaq oxu zalları, tərbiyəvi tədbirlər var idi. Pionerlər və komsomolçular üçün xüsusi fondlar formalaşdırılırdı. Uşaq kitabxanaçısı pedaqoq və təşkilatçı idi. O, uşaqlara kitab tövsiyə edir, oxu maraqlarını formalaşdırır, məktəblə əlaqə saxlayırdı. Kitabxanaların əsas məqsədlərindən biri ideoloji tərbiyə idi. Leninin əsərləri, partiya qərarları, kommunist tərbiyəsi ədəbiyyatı hər yerdə ön planda idi. Kitabxanaçı oxucuların hansı kitab oxuduğunu izləyirdi. "İdeoloji düşmən" ədəbiyyat axtaranlar şübhə altında götürülürdü. Bəzi hallarda KQB ilə əməkdaşlıq edən kitabxanaçılar da olurdu. Sovet sistemi statistika və hesabatı sevirdi. Kitabxanalar daim hesabat təqdim edirdi: neçə oxucu, neçə kitab verilib, hansı kateqoriyadan, hansı müəlliflər populyardır.

Bu statistika əsasında planlar qurulurdu, fondlar formalaşırdı, ideoloji iş aparılırdı. Hər şey rəqəmlərlə, qrafiklərlə, cədvəllərlə sübut olunmalı idi.

Obyektiv qiymətləndirmədə Sovet kitabxana sisteminin müsbət cəhətlərini də qeyd etmək lazımdır:

Kitaba çıxış asan və pulsuz idi

Geniş fond, klassik və müasir ədəbiyyat

Oxu mədəniyyətinin təşviqi

Mədəni maarifləndirmə işi

Şəhər və kəndlərdə bərabər çıxış

Mənfi cəhətlər;

Senzura və ideoloji məhdudiyyətlər

Müəyyən əsərlərin qadağan olunması

Oxucu üzərində nəzarət

Defisit və növbə problemi

Formal yanaşma və bürokratiya

Sovet kitabxanaları ziddiyyətli hadisə idi. Bir tərəfdən, geniş oxucu kütləsini kitabla təmin edirdi, oxu mədəniyyətini formalaşdırırdı, maarifləndirmə işi aparırdı. Digər tərəfdən, senzura, ideoloji nəzarət, məhdudiyyətlər oxucunun azad seçimini məhdudlaşdırırdı. Bu sistemin irsini müasir Azərbaycan kitabxanaları hələ də daşıyır - struktur, katalоq sistemi, işləmə qaydaları çox şey keçmişdən gəlir. Amma ideoloji nəzarət yoxdur və bu, əsas fərqdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Azərbaycan professional bəstəkarlıq məktəbinin layiqli nümayəndələrindən biri olan Musa Mirzəyevin bu gün – yanvarın 29-u anım günüdür. İş ondadır ki, onun doğum günü isə yanvarın 26-dadır. Cəmi 3 gün öncə təqvim yazımda onun doğum gününə toxunmuşdum. Bugünsə dünyasını dəyişməsindən bəhs etməli olacağam...

Musa Mirzəyev 1933-cü il yanvarın 26-da anadan olub.

Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti, professor, “Şöhrət” və “Şərəf” ordenli, prezident təqaüdçüsü olan bəstəkar Musa Mirzəyevin yaradıcılığı genişspektrlidir.

 Belə ki, o, musiqi tarixinə tanınan bəstəkar, pianoçu, pedaqoq və ictimai xadim kimi daxil olub. Musa Mirzəyevin geniş erudisiyaya və ensiklopedik məlumata malik yüksək peşəkar səviyyəli musiqiçi kimi formalaşmasında onun müəllimlərinin xüsusi rolu olub.

 Bəstəkar musiqi məktəbində sənətin ilk sirlərini öyrəndiyi Əməkdar müəllim Leyla xanım Muradovan, A. Zeynallı adına Bakı Musiqi Texnikumunda oxuduğu illərdə ilk bəstəkarlıq dərsləri aldığı professor Boris Zeydman, xüsusilə Ü. Hacıbəyli adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında bəstəkarlıq sinfində təhsil aldığı dahi bəstəkar və əvəzedilməz pedaqoq, professor Qara Qarayev olub.

Bəstəkarın yaradıcılığında simfonik və kamera musiqisi janrlarında yazılmış əsərlər üstünlük təşkil edir. Onun monumental "I simfoniya", "Simfoniyetta", simli orkestr üçün "II simfoniya", violin və simfonik orkestr üçün simfoniya-konsert, poemalar — o cümlədən "Sədini oxuyarkən", "Bayram poeması", truba ilə orkestr üçün "Poema-noktürn", "Yeddi simfonik lövhə" kimi simfonik əsərləri, habelə kvartet, trio, sonata-kapriççio, "Gənclik üçün albom"  onun yüksək peşəkarlığının təzahürüdür.

Sənətkar hər bir əsərin ərsəyə gəlməsinə böyük məsuliyyətlə yanaşır. Əsərlərinin böyük əksəriyyəti ilk dəfə görkəmli musiqi kollektivləri — o cümlədən, Ümumittifaq Televiziyası və Radiosunun Simfonik Orkestri, Moskva Filarmoniyasının Simfonik Orkestri, Krım Dövlət Filarmoniyasının Simfonik Orkestri tərəfindən ifa edilib.

Bəstəkarın vaxtaşırı Rusiyanın, habelə Türkiyənin müxtəlif şəhərlərində keçirilən kamera musiqisindən ibarət müəllif konsertləri dinləyicilərdə böyük rəğbət doğurur. Musa Mirzəyev həmçinin Əfrasiyab Bədəlbəylinin "Qız qalası" baletinin yeni musiqi redaktəsini hazırlamış və əsər 1999-cu ildə məhz bu redaktədə tamaşaya qoyulub.

Bəstəkar uzun illərdir pedaqoji fəaliyyət göstərərək, öz bilik və bacarığını gənc musiqiçi nəslinin yetişdirilməsinə sərf edib. O, 1992-ci ildən görkəmli pianoçu, SSRİ və Azərbaycanın Xalq artisti, professor, Üzeyir Hacıbəyli adına Bakı Musiqi Akademiyasının rektoru Fərhad Bədəlbəylinin dəvəti ilə bu təhsil ocağında mahir orkestr bilicisi kimi pedaqoji fəaliyyət göstərməyə başlayıb.

Akademiyanın dirijorluq kafedrasında "Simfonik alətləşdirmə" və "Xor aranjimanı" fənlərindən dərs deyən bəstəkar gənc musiqiçilərə sənətin sirlərini böyük həvəslə öyrədib. Musa Mirzəyevin ictimai musiqi xadimi kimi fəaliyyəti də çox önəmlidir. O, müxtəlif illərdə M. Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının bədii rəhbəri vəzifəsində çalışaraq təcrübəli musiqi təbliğatçısı və gözəl təşkilatçı kimi respublikanın musiqi həyatında böyük xidmətlər göstərib.

1959-cu ildən Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının üzvü olan Musa müəllim ittifaqın 2012-ci ilin dekabrında keçirilən IX qurultayında İdarə Heyətinin üzvü seçilib. Bəstəkar həmçinin "Simfonik musiqi" bölməsinin sədri və Bəstəkarlar İttifaqının Lənkəran bölgə təşkilatının sədri kimi fəal ictimai iş aparıb.

 O, dəyərli məsləhətləri və zəngin təcrübəsi ilə həmişə həmkarlarına yaxından kömək göstərib.

Əsərləri

- Sergey Yeseninin sözlərinə "Fars motivləri" vokal-simfonik Poema (1975)

- Piano üçün "Lənkəran əfsanəsi" Fantaziyası (1990)

- Piano üçün 5 uşaq Pyesi (1990)

- Piano üçün "Qəmli melodiya" (1993)

- Piano üçün konsert-rondo (1993)

- Skripka və piano üçün "Cəld hərəkət" (1994)

- H. Ziyanın söz. a'capella xoru üçün "Qeyrət vaxtıdır" Poeması (1995)

- Böyük simli orkestr üçün "Dahi sənətkara – Üzeyir Hacıbəyova ithaf" Poeması (1998)

Musa Mirzəyev 83-cü ad günündən 3 gün sonra, 29 yanvar 2016-cı ildə Bakıda insultda vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Tarixdə izi və sözü olan Cəmo bəy Cəbrayılbəyli!

Bu gün onun doğum günü, anadan olmasının 139-cu ildönümüdür.

Cəmo bəy Cəbrayılbəyli 29 yanvar 1887-ci ildə Şamaxı şəhərində anadan olub. Atasını erkən itirib. Mir Cəfər Seyidzadənin mənəvi yardımı ilə 1896-cı ildən 1901-ci ilədək Şamaxı şəhər məktəbində oxuyub. O, 1908-ci ildə imtahan verib məktəb müəllimi adını alıb. 1919-cu ilə kimi Şamaxıda müəllim işləyib.

1920-ci ildə Bakıda Köhnə Marinskaya qız gimnaziyasının binasında ilk darülmüəllimat — qızlar üçün seminariya yaradılıb. Onun müdiri Azərbaycan xalqının fədakar qızlarından Mədinə Qiyasbəyli olub. 1926-cı ildə Maarif Komissarlığının sərəncamı ilə hər iki seminariya birləşdirilərək Bakı Müttəhid (birləşmiş) Pedaqoji Texnikum kimi fəaliyyət göstərməyə başlayıb.

Tezliklə respublikanın tədris ocaqları arasında özünəməxsus yer tutub. Birləşmiş məktəbin direktoru Pənah Qasımov, tədris işləri üzrə direktor müavini Cəmo Cəbrayılbəyli olub. O illərdə texnikum təkcə Azərbaycan üçün deyil, Orta Asiya və Dağıstan respublikaları üçün də pedaqoji kadrlar hazırlayıb.

Yavər Kələntərlini ailəvi məclislərdə çox zaman Cəmo Cəbrayılbəyli müşayiət edib.  Yavər Cəmoya baxıb gülümsünəndə, o dərhal tarını götürüb, Yavər xanımın yanında əyləşib. Yavər "Segah" üstə "Leyli və Məcnun" poemasından bir qəzəl oxumağa başlayan kimi, məclis sükuta qərq olub. Yavər oxuyub-qurtaran kimi məclisi alqış sədaları bürüyüb. Onun ünvanına təriflər yağmağa başlayıb.

Sonra Cəmo yenidən tarını sinəsinə basıb. "Kəsmə- Şikəstə"yə başlayıb Yavərə baxıb. Araya sükut çöküb. Yalnız tarın həzin sədaları altında Yavərin ürəkyandıran "Kəsmə-Şikəstə"si eşidilib. O gecə, həmin məclisdə qərara gəliblər ki, tezliklə Maarif evində keçiriləcək tədbirdə Yavər Kələntərli də çıxış etməlidir. Gənc (əslində riyakar) sovet dövlətinin məktəb-maarif məsələlərində, az qala, inqilab elan etdiyi günlər idi.

Müəllimlərin sözü hər yerdə keçib. Başının ağrımasını istəməyən Xudaverdinin də razılıq verməkdən başqa çarəsi qalmayıb. Elə oradaca əlüstü müsamirədə Yavər Kələntərlini müşayiət edəcək musiqiçilər də müəyyənləşdiriliblər. 1924-cü il noyabrın 5-də Maarif evinin ikimərtəbəli binasında sovet hakimiyyətinin 5-ci ildönümü münasibətilə tədbir keçirilib.

O gecə Yavər "Mahur-hindi" muğamını ifa edib. Onu tarda Bədəlbəy Bədəlbəyli, skripkada Cəmo Cəbrayılbəyli müşayiət ediblər. Bundan sonra Üzeyir bəy ona muğam dərnəyinə getməyi məsləhət görüb. "Cəmo bəy" təxəllüsü ilə bəzi şeirlər yazıb.

Əsərləri

- Tarixi-təbii (İnsan, Heyvanat).

- Heyvanat dərsləri (birinci dərəcə məsai məktəblərinə görə yazılmışdır)

- Təbiətə ilk addım (birinci dərəcə məktəblərin ikinci və üçüncü qruplarına görə yazılmışdır)

- Müxtəsər nəbatat (birinci dərəcə məktəblərə görə yazılmışdır)

- Təbiəti öyrən

- Heyvanat dərsləri (birinci dərəcəli məktəblər üçün)

- Heyvanat dərsləri (əmək məktəbləri üçün tədris və pedaqoji kitabları)

- Müxtəsər nəbatat (əmək məktəbləri üçün tədris və pedaqoji kitablar)

Cəmo bəy 30 iyul 1965ci ildə vəfat edib. AMEA-nın Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun XX əsr (sovet dövrü) Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsinin müdiri filologiya elmləri doktoru, professor Asif Rüstəmlinin “Cəmo bəy Cəbrayılbəyli: həyatı və bədii yaradıcılığı” kitabı işıq üzü görüb. Monoqrafiyanın elmi redaktoru filologiya elmləri doktoru, professor Bədirxan Əhmədli, rəyçisi filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Elmira Qasımlıdır

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.01.2026)