Türkiyə alternativ musiqisinin ən güclü təmsilçilərindən biri olan Model qrupu 10 illik fasilədən sonra səhnəyə dönüşünü İstanbulda möhtəşəm iki konsertlə qeyd edib.

Bu barədə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Künye online-yə istinadən məlumat verir.

Bayhan Müzik təşkilatçılığı ilə avqustun 15-i və 16-da Harbiye Cemil Topuzlu Açıq Hava Teatrında səhnəyə çıxan qrup hər iki gecə bütün biletləri sataraq minlərlə musiqisevəri bir araya gətirib.

Model qrupu 10 illik fasilədən sonra səhnəyə qayıdışını beləliklə, iki gecə ardıcıl anşlaqla qeyd edib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.08.2026)

Yaydır və insanlar daha çox dincəlir, əyləncəyə meyl edirlər.

Şimali Kiprin əyləncə və qonaqlama sektorunun aparıcı məkanlarından biri olan Pasha Girne Hotel Casino & Spa yay mövsümünün ən diqqətçəkən konsertlərindən birinə ev sahibliyi etməyə hazırlaşır.

Bu barədə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Künye online-yə istinadən məlumat verir.

Güclü səsi, duyğulu ifası və milyonlarla dinlənmə sayı əldə edən mahnıları ilə geniş pərəstişkar auditoriyasına malik Derya Bedavacı avqustun 29-u, şənbə axşamı Pasha Girne Hotel Casino & Spa-da musiqisevərlərlə görüşəcək.

Son illərdə türk musiqisinin ən çox maraq doğuran qadın sənətçilərindən biri olan Derya Bedavacı səhnə performansı və zəngin repertuarı ilə qonaqlara unudulmaz gecə yaşadacaq. Sənətçi “Ama Geçecek”, “Deme”, “Tövbe”, “Sana Çıkıyor Yollar” və digər sevilən əsərlərini səsləndirəcək. Romantik mahnıları ilə yanaşı, ritmik və hərəkətli ifaları ilə də gecə boyu əyləncəni zirvəyə çatdıracaq.

Avqustun 29-u, şənbə axşamı keçiriləcək konsert Şimali Kiprdə istirahət edən qonaqları, eləcə də Derya Bedavacının güclü ifasını canlı dinləmək istəyən musiqisevərləri bir araya gətirəcək.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.08.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Azərbaycanın çox görkəmli alimini 2023-cü ilin 16 dekabr tarixində itirdik. Belələri haqqında deyirlər - o, xalqının kisəsindən getdi.

Yaşasaydı, bu gün 80 yaşını qeyd edərdi...

Kamil Vəli Nərimanoğlu 18 avqust 1946-cı ildə Cəbrayıl rayonu Cəbrayıl qəsəbəsində anadan olub. 1965-ci ildə burada orta təhsilini başa çatdırıb. 1970-ci ildə ADU-nun filologiya fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirib.

Universiteti fərqlənmə diplomu ilə bitirdiyinə və mətbuatda müntəzəm çıxış etdiyinə görə elə həmin il universitetdə filologiya fakültəsinin Azərbaycan dilçiliyi kafedrasında müəllim saxlanılıb. Nərimanoğlu 1989-cu ildə professorluq dərəcəsi alıb, 1988–1998-ci illər arasında Bakı Dövlət Universitetində Azərbaycan dilçiliyi kafedrasına rəhbərlik edib, Böyük Elmi Şuranın üzvü olub.

1974-cü ildə "Azərbaycan dilində — ki şəkilçisi" mövzusunda namizədlik, 1988-ci ildə isə "Azərbaycan qəhrəmanlıq eposunun poetik sintaksisi" mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə edib.

O, 1977-ci ildən "Azərbaycan" jurnalı redaksiya heyətinin üzvü olub, 1983-cü ildən isə Azərbaycan Yazıçılar Birliyində tənqid və ədəbiyyatşünaslıq şurasının sədr müavini kimi fəaliyyət göstərib. Türkiyə Folklor Araşdırmaları Vaqfının nümayəndəsi, 1990-cı ildə Səlcuq Universitetinin fəxri doktoru adını alıb. Həmçinin Türkiyə Linqvistika Cəmiyyətinin müxbir üzvüdür.

1991–1992-ci illərdə Ege Universitetində, 1999–2000-ci ildə Şimali Kiprin Şərqi Ağdəniz Universitetində professor vəzifəsində çalışmış və dərs deyib. Türkiyənin nüfuzlu elmi təşkilatlarından Türk Dil Qurumunun, Atatürk Kültür Mərkəzinin və Türk Folklor Qurumunun fəxri üzvü, Səlcuq universitetinin fəxri professorudur. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin məclis, Ali Attestasiya Komissiyasının ekspertlər şurasının üzvü olub. Dünyanın 20-dən artıq ölkəsində elmi konfranslarda çıxış edib.

 Həmçinin çoxcildli Türk Dünyası ədəbiyyatı kitabının redaksiya şurasının üzvü, Türkiyədə çap olunan "Bilgi", "Yol", "Milli folklor", "Türkologiya" (Qazaxıstan) dərgilərinin redaksiya heyətinin üzvü olub.

Ədəbi fəaliyyətə tələbəlik illərindən başlayıb, dövri mətbuatda müntəzəm çıxış edib. 2002-ci ildə "Ey Füzuli" esse-romanı "Azərbaycan" jurnalının 6–7 nömrələrində çıxıb. Məhəmməd Füzulinin "Türk divanının dibaçəsi"ni, Əlişir Nəvainin "İki dilin mübahisəsi" Yusif Balasaqunlunun "Qutatqu bilik" əsərini ön sözlə kütləvi tirajla nəşr etdirib. İndiyədək 40 elmi monoqrafik əsərin, 500-dən çox məqalənin müəllifidir.

Əsərləri

1. Azərbaycan türklərinin azadlıq elçisi Əbülfəz Əli Elçibəy

2. Elimizdən, obamızdan

3. Azərbaycan dilinin poetik sintaksisi

4. Azərbaycan dil tarixi

5. Dastan poetikası

6. Sözün sehri

7. Elin yaddaşı, dilin yaddaşı

8. Bizim sözler, gözəl sözlər

9. Mənim Füzulim

10. Azərbaycan dövlət dili  siyasəti

Mükafatları

1. Türkiyə Respublikası prezidentinin fərmanı ilə Türkiyə Cümhuriyyəti "Şərəf və Ləyaqət nişanı"

2. Türkiyə Nazirlər Kabineti yanında Türk Əməkdaşlıq və İnkişaf Agentliyinin, Türk Dil Qurumunun mükafatları

3. Çingiz Aytmatov Akademiyasının fəxri üzvü

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.08.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Başlıq sizi təəccübləndirdi, elə?  Necə yəni, Putinin müşaviri olmuş rəssamımız? Amma həqiqətən də Azərbaycanın əməkdar rəssamı Sadıq Bağırov Rusiya prezidenti Vladimir Putinin müşaviri olub.

Gəlin bu gün doğum günü olan, sağ olsaydı ömrünün 85-ci baharlnl qarşılayacaq Sadıq Bağırov barədə bilgilənək.

Sadıq Bağırov 18 avqust 1940-сı ildə Bakı şəhərində anadan olub, 1978-ci ildən Kaluqada yaşayır. Rusiya Rəssamlar İttifaqının üzvü olan Sadıq Bağırov şəhər, vilayət və respublika sərgilərinin iştirakçısı olub. Yaratdığı onlarla rəsm əsəri hazırda Azərbaycan, Rusiya, Ukrayna, ABŞ, Fransa, İtaliya, Almaniya, Yuqoslaviya, Polşa və Braziliyada şəxsi kolleksiyalarda saxlanılır.

İstedadlı rəssam həm də yaşadığı şəhərin ictimai işlərində də fəal iştirak etməsiylə fərqlənib, etimad göstəriblər, irəli çəkiblər. Mədəniyyət xadimlərinə dividendlər verən Rusiya prezidenti Vladimir Putin beləcə nu mədəniyyət məsələləri ilə bağlı Kaluqa vilayəti üzrə özünə müşavir təyin edib.

Həmyerlimiz 20 may 2015-ci ildə vəfat edib. Kaluqanın Litvinski məzarlığında torpağa tapşırılıb.

Allah rəhmət eləsin!

Şəkildə: Rusiya televiziyası Sadıq Bağırovun Mosalskda sərgisinin açılması barədə süjet verir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.08.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Əlbəttə nəğməkar şair Vüqar Əhmədin qızı olmaq, popular müğənni İzzət Bağırovun qohumu olmaq öz sözünü deyib, musiqimizdə təkrarsız səsi və gözəl ifası ilə yeni ifaçı - Almaxanım Əhmədli tanınaraq sevgi qazanıbdır.

Almaxanım Əhmədli 2001-ci il avqust ayının 18-də Bakı şəhərində ziyalı ailəsində anadan olub. Qeyd etdiyimiz kimi, görkəmli ədəbiyyatşünas alim, şair, filologiya elmləri doktoru, professor Vüqar Əhmədin qızıdır. 2006–2014-cü illərdə S. C. Pişəvəri adına Humanitar Fənlər Gimnaziyasında oxuyub. 2017-ci ildə Bakı şəhəri M. Ə. Sabir adına orta məktəbi əla qiymətlərlə, 2017-ci ildə Səid Rüstəmov adına Bakı şəhəri 13 saylı musiqi məktəbinin "Muğam" şöbəsini qırmızı diplomla bitirib.

2017-ci ildə Azərbaycan Milli Konservatoriyasının Solo oxuma fakültəsinə daxil olub. 2021-ci ildə Azərbaycan Milli Konservatoriyasını bitirərək Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin magistrarura pilləsinə daxil olub. 2023-cü ildə Fərqlənmə diplomu ilə magistratura təhsil pilləsi üzrə məzun olub.

ABŞ-nın Kaliforniya ştatında və Şimali Koralina ştatında Aziz Sancar adına mədəniyyət mərkəzində Heydər Əliyev-in 100 illiyi münasibətilə solo konsert verib. Heydər Əliyev Sarayında Az. TV- nin və Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin solisti, bir çox müsabiqələrin mükafatçısı, gənc və istedadlı ifaçı Almaxanım Əhmədlinin solo konserti olub.

Pakistanda ümummilli lider Heydər Əliyevin 100 illiyi münasibətilə səfirliyimizin keçirdiyi tədbirdə Almaxanım Əhmədli "Bayatı- türk" muğam triosu ilə çıxış edib. Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəyliyi Günü münasibətilə İsveçin Malmö şəhərində konsert verib.

 Moskvada konsert proqramında çıxış edib. 2018-ci ildə Tacikistanın Düşənbə şəhərində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasının 100 illiyi münasibətilə solo konsert verib. Qüdsdə solo konsert verib.

Beynəlxalq Muğam Mərkəzində ilk solo konsertini verib.

Diskoqrafiya

1. Qarabağ

2. Azərbaycanım

3. Yuxum Çin Olmaz

4. Sevir Məni

5. Eşq

6. Selam Söyleyin

7. Dünya qapını aç

8. Aşiqəm

9. Unutdum

V Respublika Muğam Müsabiqəsi — 1-ci yeri qazanıb. 2017-ci ilin iyun ayının 12-də Heydər Əliyev Fondu, Azərbaycan Dövlət Televiziyası, Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi və Mədəniyyət Fondunun birgə təşkil etdiyi VI Muğam Müsabiqəsinin qalibi — baş mükafatçısı olub, "Qran Piri" mükafatı ilə təltif olunub. Almaxanım Əhmədlinin müsabiqə ərzində oxuduğu dəstgahlar teleradionun "qızıl fond"unda saxlanılacaq. Azərbaycannın əməkdar artisti, gənc xanəndə, muğam ustası Təyyar Bayramovun tələbəsidir.

Oktyabr ayının 7-dən televiziya ekranlarında çıxış edir. Hal-hazırda Amerikanın 7, Avropanın 4 televiziyasında ifaları yayımlanır. Repertuarında muğam dəstgahları, bəstəkar və xalq mahnıları ilə yanaşı türk, ərəb, fars və ingilis dillərində oxuduğu nəğmələr yer tutur.

2014-cü iln mart ayında türk xalqları üzrə beynəlxalq musiqi müsabiqəsinin qalibi kimi "Bürünc" medala layiq görülmüş və diplomla təltif olunub. 2014-cü ilin iyul ayının 13-də muğam, təsnif, xalq və bəstəkar mahnılarından ibarət "Qarabağ" adlı ilk audio diski işıq üzü görüb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.08.2026)

Kamalə Abiyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

1934-cü il 2 noyabrda Salyanda bu dünyaya  gəldi.

2019-cu il 18 avqustda Bakıda bu dünyadan getdi…

Onu çox sevirdim. Çoxdan tanıyırdım. Anam­­la eyni universitetdə işləyirdi. Ayrı – ayrı fakültələrdə çalışsalar da dost idilər. Anam fizik olsa da, ədəbiyyatın – poeziyanın vur­ğunu idi. Anamın ilk nəvəsinə- Ayselə şeir də yazmışdı. Sonralar Ayselin (Aysel Əli­zadə) AYB - də ke­çirilən ilk kitab təq­dimatında şeiri böyük sevgiylə söylədi. Se­vinirdi ürəkdən. Çox adama şeir həsr edib. Çoxlarının müəllimi olub. Tələbələrini də sevib,müəllimliyi də. Çünki sevgi doluydu, çox saf idi.

Şeir kimi insanları da sevirdi. Şeir­lərinin çoxunu əzbər bilirdi. O qədər sev­gi doluydu ki, insanları o qədər sevirdi ki, onların pis tərəflərini görmürdü. Hamıda yaxşı nəsə tapırdı. Onunla tədbirlərdə gö­rüşürdük. Hər görüşəndə hansı mis­ramısa əz­bər deyirdi. Ən çox dediyi “Azər­bay­can” şeiri­mdən “bu nəğməyə həsrət do­da­ğam”, “tor­pağını geyinərəm əynimə”idi. Nə yax­şı ki, ona həmişə sevgi göstərmişəm. Arada AYB –nin “Natəvan” klubunda keçirilən təd­birlər­də olu­ram. Oqtay müəllim tez – tez gəlirdi bu təd­birlərə. Təbii idi. Təqaüddə idi. Yaradıcı idi. Da­rı­xırdı…Hiss edirdin ki, söz de­mək istəyir. Bəzən söz vermirdilər. Ürə­yim sıxılırdı. Ərkim çatan olan­da “söz verin” deyirdim. Bəzən təklif – filan göz­ləmədən da­nışırdı. Bütün qarmaqarışıq insan­ların ara­sında saf idi, təmiz idi, özü idi. Mən də bir az vəzifəsi, pulu, adı - filan olanlara, ki­mi­n­sə qohumuna, daha çox “əyilə bilən”ə şəx­siy­­yətin­dən, yaradıcılığından asılı ol­madan həmişə söz verildiyini hiss etmişəm. Bir də görürsən elə ada­ma söz verirlər ki, müəllif qalır bir tərəfə özün­dən danışır, ya mənasız bir şeir oxuyur. Ona görə də təd­birlərdə iştirak etməyə can at­mıram. Yalnız şəx­sən dəvət olunanda, dəyər ver­diyim, belə hiss­lərdən uzaq olduqlarını düşündüklərimin tədbirlərinə ge­dirəm.Yanıldığını anlamaq da bir ayrı dərddir. Osa elə bil bunların fərqində deyildi. Ya da öz mənəviyyatıyla çoxlarından üs­tün oldu­ğuna əmin idi, arxayın idi. Yəqin be­ləydi.

Mən bu yazını yazanda AYB-də təqdimat keçir­mə­miş­dim. Hər dəfə “Təd­bir elə. Sənin haqqında da­nışmaq lazımdır” de­yirdi. Mən də söz verir­dim. Onda sadəcə gülüm­səyirdim. İndi anla­yıram ki, o hamını tanı­yırdı, fərqi bilirdi, sadəcə hərəni öz ixtiyarına burax­mışdı. Çün­ki onun böyük ürəyində belə kiçik­liyə yer yox­ idi. “Sinəmdə sönməyən vətən sev­gi­si”­y­lə yaşayan İnsan! Ruhun, sözün, söh­bə­tin həmişə yaşayacaq.

ŞEİR ADAM

Şeir adam, bilirdinmi xoşbəxtsən?
Hər gülün, hər yarpağın, göylərin, bu torpağın,
bütün duyduqlarının, bütün gördüklərinin, 
bütün sevdiklərinin şeiri vardı qəlbində. 
Şeri vardı dilində. 
Şeir kimi gəzərdin özün də ürəklərdə.
bilirsənmi, xoşbəxtsən?

Bilirsənmi yerişin də şeir oldu,
baxışın , gülüşün də şeir oldu.
Bilmirəm kim dedi ki,

Oqtay Rza da öldü… 
Şeir adam, indi yəqin deyərdin

“ şeir heç ölərmi ki?”
 Haqlısan, şeir heç ölərmi ki?
Sinəndə ürək deyil,

şeir daşıyırdın sən. 

Bilirsənmi, xoşbəxtsən!
Bilirsənmi ki, varsan!
Şeir adam, şeir-şeir
ürəklərdə yaşarsan.

(Yazı 19 avqust 2019-cu ildə yazılıb)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.08.2026)

Adilə Nəzərova,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Qədim İpək Yolu əsrlər boyu karvanların daşıdığı maddi sərvətlərdən daha çox, fərqli xalqların mədəniyyətini, ədəbiyyatını və sənətini bir-birinə qovuşduran mənəvi körpü kimi tarixin yaddaşına köçmüşdür. Bu körpünün üzərində yerləşən Şərq xalqlarının ortaq bədii təfəkkürü, mənəvi dəyərləri və dünyaya baxış fəlsəfəsi elə bir daxili yaxınlığa malikdir ki, coğrafi sərhədlər dəyişsə də, mədəniyyətlərin ortaq dili dəyişməz qalır. Müasir Misir ədəbiyyatının görkəmli siması Əşrəf Dalinin (Əşrəf Əbül-Yezid) təşəbbüskarı və yaradıcısı olduğu “Bu gün İpək Yolu” (The Silk Road Today) layihəsi də məhz bu unudulmuş ortaq yaddaşı dirçəltmək, xalqlar arasındakı mənəvi körpüləri sözün gücü ilə yenidən bərpa etmək məqsədi daşıyır. Dalinin bu qlobal mədəniyyət missiyası, coğrafi hüdudları aşaraq insan qəlbinə uzanan və fərqli dillərdə danışan eyni ruhlu sənətkarları bir araya gətirən müqəddəs bir yolçuluqdur.

Bu yolçuluğun növbəti dayanacağı Azərbaycan nəsrinin görkəmli nümayəndəsi, daxili alovu və ikinci cümlədən özünü tanıdan fərdi üslubu ilə seçilən, bölgə şivəsi ilə zəngin, torpaq qoxulu yazıçı Əlabbasdır.

Ədəbi dialoqun və mənəvi qardaşlığın ən canlı sübutu olaraq, Əşrəf Dalinin Əlabbasın “Gözəl” povestini böyük bir qədirbilənliklə ərəb dünyasına təqdim etməsini, insan ləyaqətinin tapdanmasından doğan mənəvi sarsıntıları ərəb dilinin qatlarında yenidən canlandırmasını göstərə bilərik. Məhz bu əsərin tərcüməsi bədii-estetik dəyərindən əlavə, həm də Əlabbasın 1992-ci ilin Qarabağ fəryadını əks etdirən bədii həqiqətin gücü ilə erməni millətçilərinin dinc sakinlərə qarşı törətdiyi vəhşilikləri, yandırılan evləri və qətlə yetirilən günahsız insanların talelərini ərəb dünyasına çatdırmaq baxımından mühüm strateji əhəmiyyət kəsb edir. Əsərdə əsir düşən insanların fiziki cəhətdən geri dönsələr də, cəmiyyətin amansız ittihamı və şübhələri qarşısında əslində mənən öldürüldüyü, ruhən məhv edildiyi reallığı bütün çılpaqlığı ilə açılır.

Deməli, bu kəsişmə sadəcə bir tərcümə faktı deyil, çünki hər iki yazıçının fərqli coğrafiyalarda qələmə aldıqları əsərlər arasında heyrətamiz tipoloji bənzərliklər mövcuddur. Mühitin mənəvi korluğuna və mənəvi terrora qarşı qaldırılan qiyam xətti isə bu ədəbi müqayisənin kulminasiya nöqtəsidir. Əşrəf Dalinin “Şəmavis” əsərində sənətkar ruhun simvolu olan Doktor Kərim Əbdülməcidə və onun iradəli qızı Dünyaya qarşı generalın oğlu Hişam tərəfindən hazırlanan saxta video kaset skandalı qorxunc bir kibercinayətdir. Bu böhtan dalğası qarşısında sənətkarın kəndə qaçaraq mühacirət etməsi, onun müdafiəsizliyini göstərir. Sonda kiber ekspertiza ilə Kərimin bəraət alması və cümə namazından sonra Şeyx Əbdülhəlimin xütbəsindən təsirlənən Şəmavis kəndlilərinin yanan məşəllərlə villaları odlara qalaması ədalətin xalqın əli ilə bərqərar olan təmizləyici üsyanıdır. Beləcə, modernizmin və qudurğan elatanın kənd mənəviyyatına vurduğu ləkə xalqın kollektiv qəzəbi ilə təmizlənir.

Bu ümumi qəzəb, Əlabbasın “Gözəl” povestindəki o böyük fəryadla fəlsəfi cəhətdən birləşir. Erməni vəhşətindən sonra doğma cəmiyyətin, qardaşının və sevdiyi adamın Gözəli “murdarlanmış” bir cisim kimi kənara itələməsi, kənd icmasının soyuq, kinayəli sükutu qarşısında qadının özünü yandırması saflığın və tapdanmış ləyaqətin dəhşətli bir qiyamıdır. Dali ədaləti bərpa etmək üçün dağıdıcı xalq qiyamına müraciət edir, Əlabbas isə oxucunu zahiri düşməndən daha çox içimizdəki sevgisizliyin və mənəvi aşınmanın qorxuncluğu ilə üz-üzə qoyur. Hər iki müəllif fərqli sosioloji və siyasi sferalarda saflığın mütləq şəkildə qurban verilməsini cəmiyyətin mənəvi böhranı kimi təqdim edir.

Yazıçıların yaratdığı bədii coğrafiyaya diqqət yetirdikdə, məkandan rəmzə doğru uzanan sosioloji və mənəvi bir eroziyanın şahidi oluruq. Əşrəf Dalinin “Şəmavis” romanındakı Şəmavis kəndi ilə Əlabbasın “Qiyamçı” romanındakı Əyriqar yurdu, əslində, qloballaşmanın, modernizmin, sosial təzyiqlərin və yad təsirlərin insan xarakterinə vurduğu zərbələrin bədii modelidir. Bu nöqtədə hər iki müəllifin bədii məkan fəlsəfəsində dərin bir paralellik vizuallaşır. Əşrəf Dalinin romanında milyonların qaynadığı Qahirə meqapolisinin o soyuq, daşlaşmış kollektiv ortamı bədii bir qəhrəman kimi çıxış edirsə, Əlabbasın nəsrində bu amansız kütləvi şüur Əyriqarın kiçik, dumanlı daş evlərində qarşımıza çıxır. Müəlliflər coğrafi miqyasları heçə endirərək göstərirlər ki, insanın ruhunu sıxan, öz asan güzəştlərini rədd edən tənha fərdləri sındırmağa çalışan ictimai duyğusuzluq hər yerdə eyni riyakarlıqla hökm sürür. Hətta Əlabbasın romanındakı “Daha ittifaqda ittifaqlıq qalmayıb...” kimi bədii ifadələr təkcə sovet sisteminin çökməsinə deyil, geopolitik nizamın, böyük dövlətlərin maraq savaşlarının gətirəcəyi qlobal mənəvi böhranlara da vaxtından əvvəl qoyulmuş bədii-siyasi öncəgörənlikdir.

Ə.Dalinin əsərində qədim firon dilindən gələn və ağsaqqal Məruf əl-Cindinin dilindən verilən “Şəmaus” (Günəşcik) rəvayəti məkanın ilkin mənəvi işığına, saflığına işarə edir. Lakin son otuz ildə yaşıl tarlaların yerini daş və sement betonların alması, Körfəzdən qayıdanların yerli kapital vasitəsilə təbiəti və adətləri korlaması o rəvayətdən süzülən ilkin aydınlığı qaranlığa qərq edir. Bu ekoloji və mənəvi sarsıntının qarşısında Əlabbasın bədii coğrafiyasındakı toponimlər də böyük fəlsəfi yük daşıyır. Yazıçının təsvir etdiyi Əyriqar kəndi haqqdan uzaq, düzgün olmayan çevrəyə qarşı bir üsyanı və təkliyi simvolizə etdiyi halda, Çalmalı kəndi uğursuzluğu, Naltökən dərəsi isə daş-qayalıq yolları ilə bəşəri maneələri və ayrılıqları vizuallaşdırır. Şəmavisdə maddiləşən və köklərindən qopan insanlar torpağın mənəvi bərəkət rəmzi olduğunu unudaraq ona sadəcə bir qazanc obyekti kimi yanaşdıqları kimi, Əyriqarda da sakinlər tarixi-siyasi proseslərin, sovetin qorxudan rejiminin və daxili xəyanətlərin təsirilə öz yurdunda didərginləşir, daxili miqrasiyaya məruz qalırlar. Həm Şəmavisə gələn jurnalist/yazıçı baxışı, həm də Əyriqarın salnaməçisi rolunda çıxış edən Əlabbas diktəsi, bu yadlaşmanı milli ziyalı süzgəcindən keçirib oxucuya təqdim edir.

Görünən sosial və texnoloji transformasiya prosesində Əlabbas nəsrinin qan yaddaşı ilə Əşrəf Dalinin sənət prinsipləri arasında dörd böyük tipoloji paralellik ortalığa çıxır.

Birincisi, hər iki yazıçı modernizmin sındırdığı taleləri və şəhər mühitinin kənd mənəviyyatına etdiyi təcavüzü, xüsusən medianın çirkin bir sahəyə çevrilməsini ictimai diaqnoz kimi qələmə alır. Nil sahilində ucalan üç zəngin villanın uca divarları və quduz mühafizə itləri yuxarı təbəqə ilə kəndlilər arasındakı uçurumu göstərdiyi kimi, Əlabbasın əsərində də sovet sisteminin gətirdiyi yad təfəkkürün ictimai psixologiyada yaratdığı qorxu və adaptasiya mexanizmləri ifşa olunur.

İkincisi, mənəvi saflığın qurbanı motivi hər iki mətndə mərkəzi sütundur. “Şəmavis”dəki yoxsul kənd qızı, universitet tələbəsi Nərgiz Kamal təmizliyin və ailəsinə kömək etmək istəyən saf ruhun rəmzi olsa da, sosial bərabərsizlik tunelindən çıxmaq istəyərkən elitanın oyunlarının qurbanına çevrilir. Əlabbasın yaratdığı Şəhriz obrazı da “tək günahı gözəllik olan”, xarici füsunkarlığı ilə daxili tənhalığı arasında bədbəxtləşən və cəmiyyətin qınaqları altında əzilən mənəvi paklığın təcəssümüdür.

Üçüncüsü, hər iki mətndə mistik-metafizik qat mühüm rol oynayır. Dalinin romanındakı falçı qaraçı qadın, həmçinin kəndin qədim mənəvi yaddaşı qoruyan Şəmsiyyəli (Günəşli) və Məruf əl-Cindi kimi personajlar digər obrazların daxili vicdan səsinə çevrilirlər. Əlabbasın nəsrində də xalq inancları, dərvişanə elementlər, atalar sözlərinin hikməti və Qəyyum müəllim kimi mənəvi dəstək olan qüvvələr əsərin bədii-fəlsəfi qatını metafizik səviyyəyə qaldırır.

Nəhayət, dördüncü ortaq cəhət heyvan simvolizmidir. Şəmavisdə Nərgizi parçalayan vəhşi mühafizə itləri sadəcə heyvan olmaqla məhdudlaşmır, Hişam Vəcihin şəxsində cəmiyyətdəki qudurğanlığın, vəhşi kapitalın və amansız gücün rəmzi kimi çıxış edir. Burada işlənən “İtin quyruğu heç vaxt düzəlmir” xalq məsəli, Əlabbas yaradıcılığında insan təbiətinin yırtıcılığını, xəyanətini vizuallaşdırmaq üçün müraciət olunan canavar, it və yırtıcı metaforaları ilə eyni bədii funksiyanı daşıyır. Müəllif məhz bu mənəvi sarsıntının miqyasını, insanın öz təbii fəlsəfəsindən uzaqlaşmasını “Qiyamçı” romanında “Heyvan elə heyvan yanında qalsa yaxşıdır” acı həqiqəti ilə ümumiləşdirir.

Cəmiyyətin bu sarsıdıcı mənəvi və intellektual deqradasiyasını yazıçı sözügedən əsərdə meqapolisdən didərgin düşmüş Bəbiri (Təbrizi) yola gətirmək üçün Bakıdan Əyriqara gələn üç “alim”in (Firqət, Sabir və Əli müəllimlərin) səthi, savadsız söhbətləri vasitəsilə elmi müstəvidə də ifşaya çevirir. “Şəmavis”də quduz itlərin amansızlığı yuxarı təbəqənin qudurğanlığının fiziki təzahürüdürsə, Əlabbasın üç “akademiya təmsilçisi”nin dağ yurdunda dərhal dərədən-təpədən, pula, qadına, hətta “tuluğu az doldurmağa” dair etdikləri səthi dialoqlar ziyalı təbəqənin intellektual məhdudluğunun və dayazlığının rəmzidir. Doktor Kərimi mühacirətə sürükləyən medianın bəsitliyi ilə Bəbiri dağ yurdundan uzaqlaşdırmaq istəyən bu saxta ziyalıların ucuz sükutu eyni sosioloji korşalmanın fərqli səs tonlarıdır. Əyriqarın qədim daş kitabələrini akademiya institutlarından ekspedisiyalar göndərməklə sübut etmək istəyən, lakin əslində “daş toppuz”u, “əmud”u, “xəncər”i, “sapand”ı “ox”dan, “yay”dan fərqləndirə bilməyən bu alimlərin elmi dünyagörüşü baxımından kasadlığı, Dalinin general oğlunun kiber-böhtanı ilə eyni dərəcədə dağıdıcıdır. Hər iki müəllif göstərir ki, gözünü pul örtmüş savadsızlığın boğduğu mühitdə nə Doktor Kərimin sənət sevinci, nə də Bəbirin ata yurdu sədaqəti təhlükəsiz deyil.

Yazıçıların bu insanlıq dramını, sosial ədalətsizliyi təsvir edərkən seçdikləri üslub bədii nəsrin ən çətin və dərin qatını – psixoloji realizmi və daxili monoloqları təşkil edir. “Qiyamçı”dakı Təbriz (Bəbir) onillik tənha həyat yaşamış, güclü xarakterə sahib, suallara cavab axtaran mürəkkəb bir obrazdır. Onun daxili monoloqları, məktublarla apardığı xəyali dialoqlar ruhani bir qiyamın və daxili intiqamın əksidir. Təbrizin Şəhrizlə olan son görüşündə dediyi “Biləsən, Şəhriz, hər şeyə səni ürəkdən istəməyim səbəb oldu…” etirafı sevgidən doğan bir fəlakətin bədii rəsmidir. Çünki insani hisslərin ilahi inam fonunda bu dərəcədə mütləqləşməsi qəhrəmanı həm qadına, həm də ailəsinə qarşı aciz qoyur, onu ilahi dəyərlərlə şəxsi duyğular arasında parçalayır. Əşrəf Dalinin romanındakı Əhməd obrazı da sanki bu daxili çarpışmanın, tapdanan ali dəyərləri dirçəltmək meylinin Şərq meqapolisindəki ekvivalentidir. Qahirənin o nəhəng, xaotik sferasında Əhməd də eynilə Bəbir ləyaqəti ilə maddiyyatın boğduğu insani münasibətləri qorumağa, öz səssiz qiyamını yaşamağa çalışır.

Bu nöqtədə hər iki müəllif “qiyam” anlayışına yeni bir fəlsəfi anlam gətirirlər: qiyam dağıtmaq, yıxmaq və zorakılıqla yenisini qurmaq mənasını daşımır; o, mövcud olan saflığı qorumaq, vəfaya sadiq qalmaq və daxili prinsipləri müdafiə etmək üçün aparılan səssiz, daxili bir mübarizədir.

Qahirənin qədim küçələrindən Azərbaycanın dərdli, lakin məğrur əyalətlərinə qədər uzanan bu ədəbi paralellər ruhların zamansız dialoqundan xəbər verir. Səmimi, pafossuz və daxili monoloqlarla zəngin bu iki əsər oxucunu passiv bir müşahidəçi statusundan çıxarıb, bu katarsis prosesinin fəal iştirakçısına çevirir. Dünyanı idarə edən qəddar praqmatizm, müharibələr və mənəvi aşınmalar qarşısında insanlığı xilas edəcək yeganə real qüvvə – sərhədləri aşan haqq Sözün sehridir. Məhz bu mənada, Əlabbas və Əşrəf Dali yaradıcılığının kəsişmə nöqtələrini üzə çıxaran, Şərq təfəkkürünün ortaq ağrılarını təhlil edən bu kiçik müqayisəli ədəbi baxışın özü də birbaşa Ə.Dalinin müəllifi olduğu “Bu gün İpək Yolu” layihəsinin ali məqsədinə xidmət edir. Bu böyük məqsəd bu gün Azərbaycanın da marağında olan Zəngəzur dəhlizinin və tarixi İpək Yolunun yenidən açılması prosesi ilə eyni amala və mənəvi missiyaya söykənir. Bu yazı ilə qurulan ədəbi-elmi körpü unudulmuş mənəvi yaddaşın bərpasına və xalqlar arasındakı könül bağlarının yenidən canlandırılması missiyasının real bir parçasıdır. Bu söz və bu missiya var olduqca, nə Gözəllərin fəryadı yerdə qalacaq, nə də Bəbirlərin, Əhmədlərin və Şəmavis kəndlilərinin qaldırdığı mənəvi qiyam bayrağı enəcəkdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.09.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə “Ulduz” jurnalının Biri ikisində layihəsində bu gün sizlərə Fuad Biləsuvarlının şeirləri təqdim ediləcək.

Layihə ən gözəl ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıb.

Fuad BİLƏSUVARLI

***

Bəlkə, yoxa çıxım, itim, 

İtim – qədrim bilinəcək. 

Yer üstündən yer altına,

Gedim – qədrim bilinəcək.

Ya tez, ya da gec olacaq, 

Ölən zaman künc-bucaqda. 

Ağlamayın bu torpaqda 

Bitim – qədrim bilinəcək.

İnanmışdım bir zamanlar, 

Yaxşı idi o əyyamlar. 

Sevinirdim, a insanlar, 

Dedim – qədrim bilinəcək.

Fikirlərdi didir məni, 

Qəm üstündən verir qəmi. 

Hansı aya, günə kimi 

Bilim – qədri bilinəcək?

Dolu yerinə bomboşun, 

Dəyəri yox dərd bilənin. 

Nə vaxtacan qurdun-quşun 

İtin – qədri bilinəcək?

Elə şeylər gördü gözüm, 

Boş sevinc özümə qaldı. 

Gec də olsa sağkən bildim – 

Çətin qədrim bilinəcək,

Gedim – qədrim bilinəcək.

***

Pöhrələyir dərd ağacı, 

Bahar vaxtı qış barı var. 

Allah verir bərəkəti, 

Zülmkarın min fəndi var.  

Sağ bağlanır, soldan keçir, 

Əl bağlanır, qoldan keçir, 

Göz bağlanır, dildən keçir – 

Şərin gizli yolları var. 

Ay yazıqlar sizlərin də, 

Daşı ağır düzlərin də, 

Neçə şair izlərində – 

Min illərin ağrısı var.

Ümidsizlik içində qəm,

Qəm içində qüssə, ələm,

Göy üzündən gözləyirəm,

Onun belə hikməti var,

Ümid adlı neməti var. 

ALLAHA DUA

Gəl sinəmdən dağı götür,

Götür, Allah, yalvarıram!

Dərdlərimi azdır, itir,

İtir, Allah, yalvarıram!

Çiyinlərim dağdan ağır,

Fikir məni yaman boğur...

Mən bəndənə bir yol uğur

Yetir, Allah, yalvarıram!

Gəl sınama inadını,

Qırma eşqin qanadını...

Bizə vüsalın dadını

Gətir, Allah, yalvarıram!

Aç qapını üzümüzə,

Yetir bizi arzumuza.

Bərəkət qat ömrümüzə,

Qadir Allah, yalvarıram.

Hər vaxt yetiş köməyimə,

Bir qüvvət ver biləyimə.

Şəfqətini ürəyimə

Ötür, Allah, yalvarıram!

Bəxş et bizə xoş zamanı,

Sülhlə bəzə bu cahanı.

Müharibə, qan, davanı

Bitir, Allah, yalvarıram!

QAÇIR

Fürsətin kəndiri qısa,

Yıxılıram əldən qaçır.

Bəzən deyə bilmədiyim,

Söz də çıxır dildən, qaçır.

Torpaq küsür – əkən yoxdu,

Ev ucaldıb tikən yoxdu.

Güldən şirə çəkən yoxdu,

Arılar da güldən qaçır.

Ha gözlərik xoş baharı,

Bizə düşən – qışın qarı,

Sellər qaçır çaya sarı,

Çaylarımız seldən qaçır.

Belə doğub məni anam –

Ölən deyil arzu, inam.

Mən ki alışan adamam!

Şair Fuad, küldən qaçır!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.08.2026)

Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Telefonun ekranını səbəbsiz yerə aşağı sürüşdürürdü. Bir videodan o birinə keçir, bəzilərinə baxır, bəzilərini isə heç dinləmədən ötürürdü. Günün yorğunluğu idi, yəqin. İnsan bəzən heç nə axtarmadan telefona baxır, sadəcə barmağı ekranı sürüşdürür və qarşısına çıxanları bir-bir ötürür.  Heç fikir vermir ki, nəyi ötürdü? Elə həmin an bir mahnı səsləndi. Barmağı dayandı. Mahnını tanıyırdı, amma haradan tanıdığını xatırlaya bilmirdi. Adını bilmirdi, ifaçının kim olduğunu da. Buna baxmayaraq, mahnının ilk saniyələrində qəribə bir hiss yarandı. Sanki çoxdan getdiyi bir yerdən kimsə ona səslənmişdi...

Bir neçə saniyə əvvəl oturduğu otaq eyni otaq idi, telefon yenə əlində idi, həyat da əvvəlki kimi davam edirdi, amma fikri artıq orada deyildi. Harasa getmişdi. Hara olduğunu özü də bilmirdi. Bəlkə də bir yay axşamı idi. Bəlkə məktəbdən qayıtdığı günlərdən biri. Bəlkə köhnə bir avtomobilin arxa oturacağında oturmuşdu, pəncərədən küçəyə baxırdı və həmin mahnı səslənirdi. Bəlkə yanında indi həyatda olmayan, ya da artıq həyatında olmayan biri vardı. Xatirənin özünü tam olaraq tapa bilmirdi, amma onun izi mahnının içində idi. O qəribə hiss, o günlərin havası, nədənsə tanış gələn bir sakitlik.

Musiqinin fərqli tərəfi bilirsiniz nədir? Bir şəkil bizə nə baş verdiyini göstərə bilər, bir məktub kiminsə sözlərini qaytara bilər, köhnə bir əşya keçmişdən nəyisə xatırlada bilər. Amma mahnı bəzən bunların heç birinə ehtiyac duymur. Bir neçə saniyə kifayət edir. Sanki yaddaşın qapısını döymür, açarı birbaşa tapır. İnsan illərdir düşünmədiyi bir küçəni, bir insanın səsini, məktəb yolunu, köhnə evin pəncərəsini, hansısa axşamın işığını birdən-birə xatırlaya bilir. Hətta o günün necə qoxduğunu belə hiss etdiyini düşünür. Əslində həmin xatirəni bütün detalları ilə yada sala bilməsə də, beynində onunla bağlı qalan hiss yenidən canlanır.

Bəzən bir mahnı insanı uşaqlığına qaytarır. O vaxt hər şey daha böyük görünürdü: küçələr daha uzun, yay tətili daha uzun, axşamlar daha gec bitirdi. İndi həmin küçədən keçəndə heç nə əvvəlki kimi deyil. Mağazalar dəyişib, evlər təmir olunub, tanış adamların çoxu köçüb gedib. Amma mahnı səslənəndə küçə yenidən əvvəlki halına qayıdır. İnsan bir anlıq indiki yaşını unudur və keçmişdəki özü ilə üz-üzə qalır. Bəzən isə mahnının içindən bir insan çıxır. Vaxtilə hər gün danışdığın, sonra həyatının hansısa yerində qalan biri. İndi adını eşidəndə belə xüsusi reaksiya vermədiyin, hətta haqqında çoxdan düşünmədiyin bir insan. Amma həmin mahnı başlayanda onun gülüşü yadına düşür. Söhbətləriniz, bir yerdə keçirdiyiniz adi bir gün, bəlkə də heç əhəmiyyət vermədiyin bir cümlə.  İnsan da çox vaxt böyük hadisələri deyil, məhz belə xırda şeyləri xatırlayır. Bir stəkan çay, avtobus dayanacağı, yağışlı küçə, pəncərənin yanında oturmaq, kiminsə "Sabah görüşərik" deməsi... İllər sonra həmin cümlənin özündən çox, o cümlənin deyildiyi gün qayıdır.

Ona görə də bəzi mahnıları uzun müddət dinləmirik. Bəlkə də səbəb mahnının özünü sevməməyimiz deyil. Sadəcə bilirik ki, onu açsaq, yalnız musiqiyə qulaq asmayacağıq. Özümüzü də eşidəcəyik. Bir vaxtlar olduğumuz insanı, artıq yaşamadığımız günləri, dəyişmiş münasibətləri, geri qayıtmayacaq bəzi insanları. Mahnının bizdə yaratdığı kədər bəzən keçmişə görə deyil, həmin keçmişə bir daha qayıda bilməyəcəyimizi bilməyimizə görədir. Amma bütün xatirələr kədərli olmur. Bəzən illər əvvəl dinlədiyin bir mahnı səslənir və səbəbsiz yerə gülümsəyirsən. Nə üçün güldüyünü özün də bilmirsən. Sadəcə həmin vaxt həyatın başqa cür olduğunu xatırlayırsan.  İnsanın ən böyük yanılğılarından biri budur: yaşadığı anın gələcəkdə xatirəyə çevriləcəyini heç vaxt düşünmür.

O gün telefonda mahnını sonuna qədər dinlədi. Videonu da keçmədi. Mahnının haradan yadında qaldığını yenə xatırlaya bilmədi. Bəlkə heç vaxt da xatırlamayacaq. Amma bunun artıq o qədər də əhəmiyyəti yox idi. Çünki bəzən bir xatirənin hansı günə aid olduğunu bilməkdən daha vacib olan onun bizdə nə hiss yaratmasıdır. Mahnı bitəndə ekran yenidən dəyişdi, başqa bir video açıldı, həyat öz axarına qayıtdı. Amma bir neçə dəqiqəlik də olsa, illər əvvəlki bir insan indiki həyatına qonaq gəlmişdi. O insan da elə özü idi...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.08.2026)