Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Hər vaxtınız xeyir. Beləcə, tədricən bu ayı və bu ili də gün-gün xırdalamaqdayıq.

4 dekabr.

Qəhvəyi ayaqqabı gəzdirmə günü

Nəyi qoyub nəyi axtarırsınız, ay şimali avropalılar. Bir gün öncədən kimdə bu rəng ayaqqabı yoxdursa alır, 4 dekabrda hamı ancaq qəhvəyi ayaqqabı geyinir. Gözəl mənzərədir, bütün ayaqlarda eyni rəngdə ayaqqabılar. Əsatirə görə, dəridən düzəlmiş ilk ayaqqabı məhz qəhvəyi olub, ona görə də ilin bir günü həmin o ilk ayaqqabı yad edilir.

İd-il-Burbara günü

Böyük bir təzad: Helloun bayramına bənzəyən bu gün xristian müqəddəsi Varvaranın şərəfinə qeyd edilir, amma gördüyünüz kimi, ad özü ərəbcədir, xristianlı müqəddəsin adına bayramı əsasən islam dünyasında - İordaniyada, Livanda, Suriyada, Fələstində, hətta qardaş Türkiyədə bayram edirlər.

Beynəlxalq hepard günü

Afrika savannalarının ən görkəmli sakini olan hepardlar (dilimizə çita kimi tərcümə edilsə də mən nədənsə bu çita variantını qəbul edə bilmirəm) bir də İranın Xorasan bölgəsində yaşayırlar. Bir vaxtlar Azərbaycanda da yaşayırdılar, amma kökləri kəsilib. Onların sürəti hətta saatda 135 km-ə çatır. Bu, bir rekord. Həmçinin, 120 km/saat sürəti sadəcə 3,1 saniyəyə yığırlar. Bu, digər rekord. Əgər hepard bu sürətlə uzun müddət qaçarsa bədən hərarəti 460 C-ni keçər (bu, növbəti rekord), bu isə onun beyin fəaliyyətinə ciddi zərər verə bilər, buna görə də onun ov vaxtı 1 dəqiqədən çox çəkmir. Ən çox 20 il yaşayan hepardların maksimal sürətdə qaçarkən addımlarının arasındakı məsafə bəzən 15 m-ə çata bilir. Bu da daha bir rekord. Bu qeyri-adi canlının kökünün kəsilməməsi naminə bu gün onun günüdür, onları qorumaq cəmiyyətə ismarıc ediləcək.

Görkəmli rus yazıçısı Nikolay Tixonovun doğum günü

Bu Azərbaycan sevdalısını xatırlamaq borcumuzdur. 1914-1918-ci illər Birinci Dünya müharibəsi, 1918-1920-ci illər Rusiyanın Vətən müharibəsi və 1941-1945-ci illər II Dünya müharibəsinin iştirakçısı olmuş Nikolay Tixonov üçün həyat ən böyük müəllim olub, üstəlik, ona gen-bol material verib. Görkəmli yazıçının yaradıcılığında sülh, şərq xalqlarının milli azadlıq və istiqlaliyyət uğrunda mübarizəsi, Sovet xalqlarının dostluğunun tərənnümü başlıca yer tutub. Əsərləri keçmiş SSRİ xalqlarının dillərinə, o cümlədən Azərbaycan dilinə və bir çox xarici dillərə tərcümə edilib. Tixonov 1941-ci ildə Sankt-Peterburqda - Ermitrajda Nizami Gəncəvinin 800 illik yubileyinin keçirilməsinin təşkilatçılarından olub. Blokada şəraitində, aclıq və ölümlə üzbəüz qalmış bir şəhərdə azərbaycanlı şairin anılması kitablara düşən, yaddaşlardan silinməyən bir hadisədir əlbəttə. Tixonov dəfələrlə Azərbaycana gəlib, ölkəmiz haqqında bır sıra şeirlər, Azərbaycan ədəbiyyatı, onun görkəmli simaları haqqında məqalə və xatirələr yazıb. Azərbaycan xalqını ilk dəfə  “şair xalq” adlandıran da məhz o olub.

Sadalamıram, Nikolay Tixonov SSRİ-nin bütün mükafatlarına layiq görülüb, 40 il dalbadal deputat olub. Bizimkilər də ona “Xalq şairi” fəxri adını veriblər. O, 1979-cu il fevral ayının 8-də Moskva şəhərində vəfat edib. Xaçpərəst də olsa,  Allah rəhmət eləsin deyək ona.

Kamal Abdulla, Pol Elüar və Ömər Xəyyam

İnformatika günü. Məktəblərdə artıq belə bir fənn keçilir. Bu gün kimin informatika dərsi varsa ikiqat səylə çalışsın. Barburka günü. Şaxtaçılar günü bayramıdır, təşəbbüs polyaklardan gəlib. Kaberne-fran günü. Şərabsevənlərə sübut edilir ki, bu növ şərab adi qarışıq növ deyil, daha artığıdır. ABŞ-da isə milli peçenye günüdür. Düzdür, ABŞ-ın Qazaxla heç bir əlaqəsi yoxdur, amma nədənsə məndə məhz indi bir sual doğuldu, görəsən niyə Qazaxda peçenyeyə qəlet deyirlər?

1987-ci ildə krım tatarları SSRİ-dən növbəti zərbə alıblar, onlara öz ana vətənləri olan Krımda və Krasnodarda qeydiyyata alınma məhdudiyyəti qoyulub. Həmin gün qəzadan sonra Çernobıl AES-in 3-cü enerji bloku fəaliyyətini davam etdirib. 1982-ci ildə tetraamelya sindromu ilə doğulmuş, əlsiz-ayaqsız olan dünyaca məşhur motivasiya məşqçisi, missioner Nik Vuiçiç dünyaya gəlib. 1950-ci ildə Azərbaycanın xalq yazıçısı, “Yarımşıq əlyazma” romanı ilə adını ədəbiyyat tariximizə yazmış Kamal Abdullanın doğum günüdür. 1946-cı ildə Moskvada ilk “Moskviç – 400” avtomobili yığılıb. 1922-ci ildə ünlü fransız aktyoru, “Fanfan tülpan” filmi ilə adını tarixə yazmış Jerar Filipp dünyaya gəlib. 1913-cü ildə televiziya pultunu kəşf etmiş amerika ixtiraçısı Robert Adler doğulub. 1895-ci ildə dünya poeziyasının ən görkəmli nümayəndələrindən olan fransız Pol Elüar doğulub. 1808-ci ildə Napoleon nəcib iş görərək əsarətdə saxladığı İspaniyada inkvizisiyanı ləğv edib. 1791-ci ildə Britaniyanın “Observer” qəzetinin ilk sayı işıq üzü görüb. 1674-cü ildə fransız yezuitləri ABŞ ərazisində Çikaqo adlı şəhər salıblar. 1131-ci ildə dahi fars-tacik şairi, dünyanın bütün sirlərini şərab üzərindən açan filosof Ömər Xəyyam dünyadan köçüb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.12.2025)

Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun “Yazıçı” nəşriyyatında Xalq yazıçısı Anarın “2=3+4, yaxud iki ailədə üç Xalq yazıçısı, dörd Xalq şairi” adlı kitabı işıq üzü görüb. Nəfis tərtibatlı, illüstrasiyalı kitab Azərbaycan ədəbiyyatı irsinə böyük töhfələr vermiş iki nəsildən, onlar barədə həqiqətlərdən və onların ədəbi nümunələrindən ibarətdir.

 608 səhifəlik bu unikal kitabı tərtib edən Xalq yazıçısı Anar uzun illər ərzində təkcə öz yazdıqlarını yox, qəhrəmanlarının – Səməd Vurğun, Rəsul Rza, Nigar Rəfibəyli, Vaqif Səmədoğlu, Ənvər Məmmədxanlı və Yusif Səmədoğlunun yazdıqlarını eyni ideya-estetik yaradıcılıq məcrasına qoşaraq, onları eyni axında birləşdirərək ən yeni ədəbiyyatın ən milli paradiqması olaraq təqdim edibdir.

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı kitabdan hissələri oxucularına təqdim edir. Anar qəhrəmanlarının ən populyar əsərlərini bir daha yaddaşlarda təzələyir:

 HƏMİŞƏ CİDDİ OLMAQ OLMAZ

Yaxud DOST ZARAFATLARI

Yusif Səmədoğlu bir neçə məsul və çətin vəzifələrdə işləmişdi. Kinostudiyanın baş redaktoru, “Ulduz” və “Azərbaycan” jurnallarının baş redaktoru. Bu vəzifələrin çətinliyi ondaydı ki, istedadlı müəlliflərlə bərabər növ-növ cızmaqaraçılarla da rastlaşmalı olursan və onlara yazılarının dəyərsizliyini heç cür isbat etmək mümkün deyil. İllah da Yusif kimi mülayim insan, heç kəsin ürəyini qırmaq istəməyən, son dərəcə həssas bir şəxs. Odur ki, Yusif çox vaxt “yox” cavabını məsələni uzatmaqla əvəz edirdi, elə düşünürdü ki, çızmaqaraçı axır təngə gəlib əl çəkər. Amma çifayda… Belə birisi kinostudiyada hər gün Yusifin zəhləsini tökürmüş. Yusif də “Darıxma, bu yaxınlarda məsələ həll olunacaq” deyirmiş. Yaxud “bir neçə gündən sonra məsələyə baxılacaq”. Axır bir gün Yusifi divara dirəyən adama “sabah gəl” deyib. Səhərisi, təbii ki, bu vədini unudan Yusif kinostudiyaya gələndə görür ki, laboratoriyada yanğın olub. Laboratoriya kinostudiyanın həyətində Yusifin iş otağından uzaqda başqa bir binada yerləşirdi. Elə qapıda Yusifi haqlayan qrafoman “Demişdiniz bu gün həll olunacaq” deyə xatırladanda qoçağım Yusif də özünü itirmir: “Görmürsən bəs, yanğın oldu, sənin ssenarin də yandı”, – cavabını verir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.12.2025)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində bu gün sizlərə Məhsəti Musanın özüylə söhbəti və reportajı təqdim edilir.

Məhsəti MUSA

özüylə söhbəti...

Uşaq ikən atamı bəzən öz-özünə danışan görürdüm. Hətta birdən özünə necə qapılırdısa, əl-qol da işə düşürdü. Kənardan onu izləyir, mimikasına dinməzcə baxır, dodağının tərpənişindən nə isə “oxumağa” çalışırdım. Atamın  davranışı mənə qəribə gəlirdi. Sonralar ürəklənib ondan soruşdum ki, ata, sən niyə öz-özünə danışırsan? O gülümsəyərək  başımı sinəsinə sıxdı: “Qızım, buna daxili nitq deyirlər, özü ilə danışa bilməyən adamlar bədbəxtdir”,  –  dedi. Sonra bu haqda dəfələrlə söhbətimiz oldu.

Və zamanla mən də yavaş-yavaş atama oxşamağa başladım. Böyüdükcə gün ərzində atdığım addımların, danışdığım sözlərin, etdiyim hərəkətlərin hesabatını gecələr özümə verərkən, hansısa işdə özümün, yoxsa qarşı tərəfin haqlı olduğunu götür-qoy edərkən, qərar verərkən, planlaşdırdığım  bir yazının, çıxışın mövzusunu xəyalımda qurarkən  mənim də  dodaqlarım öz-özünə tərpənməyə başladı. Pıçıltılar, gülümsəmələr, kövrəlmələr, öz dünyamda yaratdığım obrazların dili ilə danışmalar... Artıq özümlə söhbətimin olmadığı günlərdə nə isə itirdiyimi dərhal hiss edirəm. Daxili nitq mənə həm də  istənilən halda qarşı tərəfin hisslərini anlamağa, nələr düşünə biləcəyini hiss etməyə, özümü bu adamların yerinə qoyaraq dünyaya onların gözü ilə baxmağa kömək edir.

Bir sözlə, özü ilə danışa bilməyən adamlar nəinki başqalarını, heç özlərini də tanıya  bilməzlər. Özlərini tanımayanlar isə atam dediyi kimi, bədbəxtdirlər. Bədbəxt demişkən, bəs xoşbəxtlik nədir? Bu haqda düşünmüşəmmi? Əlbəttə. Xoşbəxtlik o qədər fərqli qavranılan anlayışdır ki... Kimisi ən xoşbəxt anını ali məktəbə qəbul olduğu gün kimi xatırlayır, kimisi ailə qurduğu gün kimi... Kimisi maşın alanda,  kimisi şöhrətə ucalanda,  kimisi yaxşılıq edəndə, kimisi isə sadəcə, süd qoxulu körpəsini sinəsinə sıxıb yatanda xoşbəxt hiss edir özünü.  Amma bu saysız-hesabsız xoşbəxtliklər, sadəcə, anlardan ibarətdir. İnsan heç vaxt əsl xoşbəxtliyinin dadını vaxtında çıxara bilmir. Bəli, bəli! İlğım kimidir xoşbəxtlik. İnsan bir ömür boyu ona doğru qaçar. Lakin qaçdıqca yol da uzanar. Və o, bir gün çevrilib gəldiyi yola  baxanda anlayar ki, xoşbəxtlik elə geridə qoyduqları imiş. Amma nə fayda? Özü üçün gec olduğunu anlasa da, heç olmasa gənclərin gözlərini açmaq istəyər. Öz təcrübəsinə əsaslanar, öz həyatını nümunə çəkər və o gənclərin hazırda yaşadıqlarının elə xoşbəxtlik olduğunu anlatmağa çalışar, hər anın dəyərini bilməyə çağırar. Lakin səsini özündən başqa kimsə eşitməz. Çünki onu köhnəfikirli, geridəqalmış, yeniliklərlə ayaqlaşa bilməyən biri kimi dəyərləndirərlər. Yeni insanlar, yeni ilğımlar, yeni aldanmalarla davam edər xoşbəxtlik axtarışı. Beləcə, atalar və oğulların hərəsi öz həqiqətini qoluna vurub yola düzələr. Dünya isə heç nəyə baxmadan öz-özünə fırlanar.

...və reportajı

Ona Həmidə Cavanşir de!

Əslində, bu muzey haqqında məhz “Ulduz” jurnalı üçün yazı hazırlamalı idim. Nəhayət, məzuniyyətdə olmağımdan istifadə edərək, necə deyərlər, şələ-şüləmi də yığıb yollandım  doğma Ağcabədimizin Kəhrizli kəndinə. Amma getməzdən əvvəl rayon qəzetinin nəzdində fəaliyyət göstərən internet televiziyamız üçün də material hazırlamaq şansımı əldən vermədim. Operatorumuzu da mənimlə getməyə dəvət etdim. Ağcabədinin 40 dərəcə istisinə, sürücünün bizi aldatmasına, bəlkə də, daha gəlirli müştəri tapdığı üçün telefonumuza cavab verməməsinə baxmayaraq, nəhayət, maşın tapıb yola düzəldik.

Budur, artıq maarfçi, xeyriyyəçi, publisist Həmidə xanım Cavanşirin ev muzeyinin qarşısındayıq. Gördüyünüz kimi, mən onu Həmidə Məmmədquluzadə yox, Həmidə Cavanşir kimi təqdim edirəm. Əlbəttə, bu, səbəbsiz deyil. Yadımdadır, mədəniyyət sahəsində çalışdığım vaxtlar elə o sahədə çalışan  bir ziyalımız mənə irad bildirərək demişdi:

– Ay qızım, Cəlil Məmmədquluzadə böyük yazıçı idi. Amma Həmidə xanım da balaca insan deyildi axı. Onun gördüyü işlər ayrıca bir mövzudur...  Həm də gör o hansı nəslin nümayəndəsidir?! Xahiş edirəm, bu yerlərin qızını öz soyadı ilə təqdim et. Ona Həmidə Cavanşir de...

Əslində, söhbətimiz daha uzun çəkmişdi və mən bu söhbətdə həm də “ev sahibi” olan bir  kişinin qısqanclığını hiss etmişdim. Hansı ki, hələ 1907-ci ildə Cəlil Məmmədqulzadə ilə Həmidə xanımın ailə qurmasını, yəni adlı-sanlı bəy qızının kasıb bir qələm adamına  ərə getməsini qəbul edə bilməyən Qarabağ bəyləri öz etirazlarını açıq şəkildə büruzə verir, hətta Mirzə Cəlilə qarşı təzyiq  göstərməkdən də çəkinmirdilər. Odur ki, həmsöhbətimin bu soyad qısqanclığının da  kökünün haralara gedib çıxdığını xatırlayıb gülümsəmişdim. Bilmirəm, Həmidə xanım sağ olsa, bu məsələyə necə münasibət bildirərdi, amma  elə o vaxtdan bu xanımdan danışanda  mən də istər-istəməz bəzi qısqanc həmyerlilərimin etirazını nəzərə alıb Məmmədquluzadə soyadını, sadəcə, hərdən,  karıxanda işlədirəm.

                                                             ***

Muzeyə daxil olmazdan öncə həyətdə diqqətimi çəkən qoşa və qoca çinar ağaclarına yaxınlaşıram.  Yanaşı ucalan, illərin küləyinə, yağışına, istisinə, soyuğuna sinə gərərək bu  evin qarşısında qürurla  dayanan ağaclar mənə Həmidə Cavanşirlə Cəlil Məmmədquluzadəni xatırladır. Əl-ələ verərək xalqın təhsil alması, savadlanması, maariflənməsi üçün çalışan, cəhalətə qarşı mübarizə aparan, illərin  çox sınağından birgə çıxan bu iki böyük şəxsiyyəti görürmüş kimi hiss edirəm özümü.  Qeyri-ixtiyari əllərimlə sığallayıram ağacları. Bu davranışım, əslində, bir salamlaşma kimi də qəbul edilə bilərdi... Eşitdiyimə görə, həyətdəki çinarların sayı əvvəl dörd olub. Onları Həmidə xanımın atası – tarixçi, şair, Qarabağ xanı Pənahəli xanın nəticəsi Əhməd bəy Cavanşir əkdiribmiş. Çinarların altında 2 ədəd uzunsov, böyük daş da diqqətimi çəkir. Muzeyin direktoru məlumat verir ki, bu daşları da Əhməd bəy gətizdiribmiş. O vaxtlar Əhməd bəydən, Həmidə xanımdan kömək istəmək məqsədilə müraciət edənlər çox olurmuş və onlar məhz bu daşların üstündə əyləşərək öz növbələrini gözləyirmişlər. Ev-muzeyinin qarşısında gördüyümüz qoç heykəli də sən demə, əvvəllər tək yox, qoşa imiş. Sonralar heykəllərdən biri harasa aparılıb.  Və ehtimala görə,  qoçların içində qızıl olduğuna ümid edirlərmiş. Amma  aparanda görüblər ki, içi boşdur. Bundan sonra digər qoça dəyməyiblər. Hər halda, o biri heykəlin kimlər tərəfindən və hara aparıldığı haqda  dəqiq bir məlumat yoxdur. Qaldı ki qoçun nəyi ifadə etməsinə, Ağcabədidə və bəzi digər bölgələrdə bir sıra qoyun-qoç fiqurlu məzar daşlarına da rast gəlinib və bildiyim qədər, qoç türk tayfalarında şücaətin, qəhrəmanlığın, mərdliyin, döyüşkənliyin simvolu sayılırmış. Bu heykəllər də adətən, əsgər, igid, qəhrəman kimi tanınanların məzarlarının başında qoyulurmuş. Həmçinin  bolluq və bərəkətin  rəmzi sayılan qoç heykəli mal-dövlət sahibi olan şəxslərin də məzarında yer alırmış. Və məhz evin qarşısındakı qoç  heykəlinin nə məqsədlə qoyulduğunu bilməsəm də, çox güman ki, elə o da mal-mülkün, bolluğun rəmzi kimi burada yer alıb.

Həyətdə gördüklərimizi incələyə-incələyə, nəhayət, evin üç tərəfini əhatə edən eyvana doğru addımlayırıq. Muzeyin əməkdaşları elə buradaca samovar qaynadıb, pürrəng çay dəmləyib yolumuzu gözləyirmişlər. Vaxtımız az olsa da, zəhmətə dəyər verərək, həmçinin özümüzü bu ləzzədən məhrum etməyərək XIX əsrin qoxusunu ala-ala çaylarımızı içirik.

 Eksponatlarla tanış olarkən direktor Zeynəb xanım bildirir ki, ümumiyyətlə, bu ev 2005-ci ildən etibarən  muzey kimi fəaliyyətə başlayıb. Ona qədər bir müddət məktəb, sonralar isə musiqi məktəbi kimi fəaliyyət göstərib. Ötən əsrin 90-cı illərində – I Qarabağ müharibəsi zamanı  isə öz yurd-yuvalarından didərgin düşmüş məcburi köçkünlər məhz burada məskunlaşıblarmış. Həmin vaxtlar binanın üstünə Cəlil Məmmədquluzadə ilə Həmidə Məmmədquluzadənin bu evdə yaşadığını bildirən lövhə də vurulubmuş və  sözügedən yazı hazırda muzeydə eksponat kimi nümayiş olunur.

Hər otaq bir şahid, hər əşya bir xatirə 

Ev-muzeyi  beş otaqdan ibarətdir. Bunlardan qonaq otağı, yataq otağı və s. kimi istifadə olunub. Eksponatlara gəldikdə isə, onların içərisində məhz dövrün təəssüratını yaratmaq üçün muzeyə hədiyyə olunanları da var. Amma bunlarla yanaşı, Həmidə Cavanşirin öz əşyalarından dovğa qazanı, yağ qabı, çit parça üzərində onun özünün saplarla tikdiyi əl işi, yenə də özünün tikdiyi  xonçaüstü, şamdan, divar saatı, xurcun, kəlağayı, çıraq, qıfıl, müxtəlif əlyazmalarının surəti və digər əşyalar nümayiş olunur. Həmidə xanımın ailə üzvləri, o cümlədən qohumları, hətta faytonçularının fotoları da burada sərgilənir. Beləliklə, operatorumuz çəkiliş aparır, muzeyin direktoru  danışır, eksponatlar haqda məlumat verir. Onun üzünə baxıram, dinlədiyimi bildirmək üçün başımı təsdiq əlaməti olaraq yelləyirəm, amma hərdən bu səs qulaqlarımdan tamam çəkilir, bütövlükdə otaqların səssizliyinə qarışıram. Lakin bu səssizliyin özündə bir başqa səs var. Vitrindəki əlyazmalar, ailə şəkilləri, əşyalar özləri mənimlə danışır. Məsələn, əlyazmalardan birində Həmidə xanımın öz xətti ilə bayatılar yazılıb. Köhnə vərəqdəki bayatıların bir neçəsini çətinliklə oxumağı bacarıram:

Mən aşiq qar qalandı,

Qar yağdı, qar qalandı.

Qarğalar adam oldu,

Laçınlar qarğalandı.

***

Gəl gedək Ərzuruma,

Sən də gəl Ərzuruma.

Biz hökumət quluyuq,

Dözərik hər zuluma.

***

Zamana bax, zamana,

Aləm düşüb yamana.

Yabılar arpa yeyir,

Erkək baxır samana.

Həmidə xanım bu bayatıları, sadəcə, folklor nümunəsi kimi toplayırmış, yoxsa eləcə öz  qəlbinin səsini  də vərəqə köçürürmüş, bilmirəm, amma ortada olan budur ki, məhz bu mövzulu bayatıları yazmaqda var idi bir narahatlıq, gərginlik. Elə o gərginliyin daha bir nümunəsi kimi Həmidə Cavanşirin xətti ilə yazılmış  ərizə də  “diqqətlə baxın, mən burdayam” deyir. Ərizənin başlığı belədir:

“Şuşa rayonu seçki komisyonuna Həmidə Məmmədquluzadə tərəfindən Ərizə”

 Bu əlyazmadakı mətni də tam oxumaq çətindir, çünki bəzi hərflər silinib. Ancaq oxuya bildiyim qədər müəyyən etdim ki, bu, Həmidə xanımın seçki hüququndan məhrum edilməsinə qarşı yazılmış bir ərizədir. Burada o, Cəlil Məmmədquluzadənin də adını çəkir, özünün isə Azərbaycan vətəndaşı olaraq hüquqlarından istifadə etməyə layiq olduğunu qeyd edir. Əlyazma yarımçıqdır. Ola bilsin ki, sadəcə, qaralama olduğu üçün ardı yazılmamış qalıb, yaxud da əlyazmanın davamı başqa bir vərəqdə olub və o da hazırda muzeydə yoxdur... Bildiyimiz kimi, sovet rejimi varlılar, zadəganlar, tacirlər və din xadimlərini “etibarsız təbəqə” hesab edir, onları seçki və dövlət idarəçiliyi hüquqlarından kənarlaşdırırdı. Bəy qızı olan Həmidə xanım da bu sıraya aid edildiyindən, Kəhrizli kəndində şəxsi mülkləri, özəl torpağı olması səbəbindən həmin illərdə seçki hüququndan istifadə edə bilməmişdi. Əlbəttə, bu, bir maarifçi və ziyalı qadın üçün böyük haqsızlıq idi. Bu haqda araşdırma edərkən qarşıma maraqlı bir  məlumat da çıxdı. Sən demə,  Cəlil Məmmədquluzadə  həmin məsələni “Molla Nəsrəddin” jurnalında (1929-cu il, №8, səhifə 8) karikatura vasitəsilə işıqlandırıbmış. Karikatura Həmidə xanımın bəy qızı olduğuna görə səsvermə hüququndan məhrum olunmasını əks etdirir. Sözügedən karikaturada nənə qızdan soruşur:

– Qızım! Sən ki iki texnikum qurtarmısan. Sənin səsini nə üçün aldılar?

Qız:

– Deyirlər, nənən ev sahibidir.

 Bəli, muzeydəki ərizə də məhz Həmidə xanımın atasından qalmış  mülkə görə  səsvermə hüququndan məhrum edilməsinə qarşı bir etiraz idi. Həm də təkcə Həmidə xanımın yox, çoxlarının etirazı.

Maarifçi ruhun izi 

  Məlum olduğu kimi, Həmidə xanım Cavanşir  1912-ci ildə Kəhrizlidə öz vəsaiti hesabına məktəb açıb, Mirzə Cəlillə birgə ilk olaraq cəlb etdikləri 30-u oğlan, 10-u isə qız olan şagirdləri dərs ləvazimatı ilə təmin edib və özü də burada dərs deyib. Onun  xatirələrində də qeyd olunur  ki, kənddə oğlanlarla qızların bir yerdə oxuduğu məktəb açmaq atamın mənə vəsiyyəti idi. Muzeydə  Həmidə Cavanşirin müəllimlik fəaliyyətini əks etdirən rəsm əsəri eksponatlar arasında diqqətimi xüsusi çəkir. Təəssüf ki, kətan üzərində, yağlı boya ilə  işlənmiş bu və digər bir  rəsmin tarixi və müəllifi haqda heç kimdə məlumat yoxdur. Sonradan nə qədər araşdırsam da, müəlliflər haqda heç nə əldə edə bilmədim.

Xeyriyyəçi qadının qəlbi

Ev-muzeyində Həmidə xanıma məxsus digər əşyalarla yanaşı, yeni bir eksponat da var. Muzeyin direktoru həmin eksponatı – köhnə xurcunu bizə həvəslə təqdim edir. O deyir ki, bu xurcunu bizə Teymur Şərifzadə ad-soyadlı bir şəxs hədiyyə edib. Həmin şəxs hədiyyəni verərkən deyib ki, babam çox imkansız imiş, övladlarını saxlamaqda çətinlik çəkirmiş.  O eşidib ki, Kəhrizlidə Həmidə xanım imkansız ailələrə çox yardımlar edir, onlara əl tutur. O da Həmidə xanıma köməklik üçün müraciət edir. Və elə bu xurcun həmin vaxt azuqə ilə doldurularaq babama verilir. Söz yox ki, Həmidə xanımın xeyriyyəçiliyi, yardımsevərliyi bu xurcunla məhdudlaşmırdı. Bu səxavətli qadın varını, sərvətini  istər Kəhrizli, istər ətraf kəndlərin insanlarının yaşayışı, maariflənməsi, işləməsi üçün sərf edirdi. Amma bu gün həmin kiçik xurcun böyük əməllərin yadigarı, nişanəsi kimi muzeydə öz yerini tutur.

Bir neçə saatlıq Həmidə xanım olmaq...

Artıq bütün eksponatlarla tanış olduqdan sonra planlaşdırdığım çəkilişə başlayıram. Həmidə xanım haqqında hazırlayacağımız verilişdə həm jurnalist olaraq, həm də Həmidə xanım obrazında iştirak etməli idim. Bir gün əvvəldən bütün dost-tanışa, necə deyərlər, hay salıb ağ kəlağayı istəmişdim ki, bu obrazı yaradanda istifadə edim. Çünki fotolarda Həmidə xanımın  ağ rəngli, kənarları isə bənövşəyi naxışlı kəlağayıda olduğunu görmüşdüm. Dostlar da sağ olsunlar, onların sayəsində tez bir zamanda istədiyimi tapdım. Çəkilişdə də elə bu baş örtüyündən istifadə olundu. Amma sən demə, muzeydə Həmidə xanımın öz kəlağayısı da nümayiş edilirmiş. Çox köhnəlib süzülsə də, kənarlarının naxışı solsa da,  onu ehtiyatla başıma örtürəm. Veriliş üçün olmasa da, özüm üçün bəzi çəkilişləri məhz bu kəlağayı ilə edirəm. Yumşaq, zərif kəlağayı  üzümə toxunduqca ürəyim titrəyir. Elə bilirəm, yanağımı həzincə sığallayan, boynuma toxunan kəlağayı deyil, Həmidə xanımın nəfəsidir, əlləridir. Dəhşətli dərəcədə isti havada qalın geyim və baş örtüyü  gərək nəfəsimi kəsə idi. Amma bir neçə saatlıq bu nəcib xanımın obrazında olmaq o qədər xoş və məsuliyyətli idi ki,  istini də, vaxtı da unutmuşdum. Mən həmin an Həmidə xanımı yaşayırdım. Onun evində idim, onun əşyalarına toxunurdum, onun kəlağayısını örtmüşdüm, onun nəfəsini hiss edirdim, onunla eyni ərazidə doğulub böyüdüyüm üçün qürur hiss keçirirdim...

Bunu da yaz, bunu da yaz!

Muzeydən çıxanda artıq hava qaralmışdı. Getmək istəməsəm də, bu vaxtadək iş-gücünü buraxıb bizimlə olan muzeyin direktorunu da anlamağa çalışıram. Amma sürücü gələnə kimi çinar ağaclarına bir də yaxınlaşıram. Əllərimlə ağaca toxunaraq gözlərimi yumuram. Bir anlıq keçmişi təsəvvür edirəm. Həmidə xanımın yaşadığı  dövrdəki insanları, onların düşüncəsini, həyata baxışını xəyalımda canlandırıram. Bu bozluğun, bu qaranlığın içində  Əhməd bəyin öz qızı Həmidə haqda dedikləri səslənir qulaqlarımda:“Aslanın erkəyi, dişisi olmaz. Yaxşı təlim-tərbiyə almış qız oğlandan geri qalmaz. Mənim qızım elə olmalıdır ki, biz kişilər ölüb getsək, bizi şərəflə əvəz eləyə bilsin”... Sonra qəfil dahi Üzeyir Hacıbəylinin səsi gəlir: “Qoy ədəbiyyat tarixində yazsınlar ki, Sabir kimi şairi təqdir edən bir kişi olmadı, bir arvad oldu ki, şairin səhhəti üçün öz varından keçdi”... Getdikcə səslər daha da çoxalır: “Yaz, qızım, Həmidə xanımın öz xalqının rifahı üçün etdiklərini yaz. Yaz ki, o, doğma Kəhrizlidə təkcə məktəb yox, toxuculuq fabriki, xəstəxana da açmışdı”. Başqa bir səs: “1906-cı ildə  Qafqaz Müsəlman Qadınları Xeyriyyə Cəmiyyətini qurduğunu da qeyd et”. Səslər dayanmır: “Kənddə su kəhrizləri çəkdirdiyini,  bayramlarda əhaliyə sovqat paylamasını unutma ha... Bilirsən də, "Molla Nəsrəddin" jurnalının yaşaması üçün də Həmidə xanımın böyük rolu olub. O, bizlərin maariflənməsi üçün maddiyyatını əsirgəməyib”...

Səsləri dinləyə-dinləyə daha nəyi yazacağımı özüm də fikirləşirəm. Və onun Azərbaycan tarixində ilk məruzəçi qadınlardan olduğu, 1912-ci ildə Tiflisdə Zaqafqaziya Seymində Qarabağın təmsilçisi kimi çıxış etdiyini də mütləq vurğulamalı olduğumu düşünürəm. Hətta həmin vaxt Həmidə xanımın məruzəsini  redaktə edərkən Cəlil Məmmədquluzadənin zarafatla xanımına dediyi “Arvad da doklad edər?” fikri yadıma düşüncə dodağım qaçır. Çünki həm də yadıma ötən il  Ağcabədi Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının Kəhrizli kəndində keçirdiyi səyyar qəbul düşür. Media olaraq iştirak etdiyimiz digər qəbullarda çıxışçıların daha çox kişilər olduğunu müşahidə edirik. Qadınlar çox vaxt utanır, problemini dilə gətirməkdən çəkinir. Lakin Kəhrizli kəndindəki qəbulda qadınlar kimsəyə danışmağa aman vermədilər. Kəndlə bağlı bütün problemləri məhz onlar söz alaraq diqqətə çatdırdılar. Axırda qəbuldakı bəylərdən biri dözməyib səsini qaldırdı: “Ay balam, səhərdən ancaq qadınlar danışır, imkan verin, biz də sözümüzü deyək də”... Bu narazılığa bəzilərinin dodağı qaçmışdı, bir nəfər isə yerdən pıçıldamışdı: “Bəs nə bilmişdiniz? Bura Kəhrizlidir e, Həmidə xanımın yerliləri necə olmalıdır ki?”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.12.2025)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Bir neçə gün əvvəl "Napoli" ilə Çempionlar Liqası matçında (0:2) zərbə alaraq huşunu itirən "Qarabağ"ın futbolçusu Kevin Medina arabir maraqlı fəlsəfi paylaşımları ilə də diqqət çəkir. Kolumbiyalı müdafiəçi "Qarabağ"ın müdafiə xəttinin "dirəy'i sayılır. O, xüsusən də, bu mövsüm Çempionlar Liqasında əla oyunu ilə seçilir:

"1993-cü ildə anamın bətni mənim oyun meydançam idi. Bu planetə hazırlaşdım. Çoxu üçün bu, mənim bədənim ola bilər. Amma əslində kölgəmdir. Özüm enerjiyəm. Mənə baxanda məni görməyinizi yox, xatırlamağınızı istəyirəm. Adəmlə Həvvadan və ya meymundan gəlməyim məni maraqlandırmır. Din və elm qarşı-qarşıyadır. Hər ikisi qorillanı kibrit qutusuna sığdırmağa çalışırlar. Cənnətin cəhənnəmə sığacağını heç vaxt düşünmədim. Yaxşı və pis var. Mənim kimilər isə bilir ki, pislik də dağ uçurumları qədər yaxşılığın bir parçasıdır.

Necə deyərlər, mənə kömək edən yaxşı deyil, məni narahat etməyən yaxşıdır. Çünki ən böyük rəqibim dünəndə qalan mənəm. Mən Allaha inandığım üçün cahiləmsə, inanmayan məndən daha cahildir.

Bir uşağın Şaxta babanın kim və ya nə olduğunu bilməsinin yeganə yolu böyüməkdir. Eyni şəkildə, biz ölməklə Allahın kim və ya nə olduğunu biləcəyik. Amma görün bizim cəhalətimiz nə qədər uzağa gedir. Hamımız cənnətə getmək istəyirik, amma heç birimiz ölmək istəmirik".

(Komanda.az saytının materialı əsasında)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.12.2025)

Əkbər Qoşalı, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

Deyirəm, bəzən bir ulusun yaddaşını dəftər-kitabla deyil, tək bir təbəssümlə də oxumaq olur.

Ünlü rəssam, dostumuz-qardaşımız Nəvai Metinin “Gülən adamlar” tablosu elə bu həqiqətin rənglərlə yazılmış şəkli deyilmi?

Gülüşü tutulanların hər biri – öz dönəminin bilgisini-tapmacasını, kədərini-sevincini, qayğısını-qayğısızlığını… daşıyan adamlardır; gülüşləri də özünəxasdır:

dərdin içindən boylanan işıq,

yığvalın ağır yüklərini yumorla yüngülləşdirən hal

və ən əsası – insan qalmaq ləyaqətinin çiçəklənməsi kimi... Sənətkarlığı fırça ilə açılan Nəvai Metinin, sənətkarlığı qələmlə üzə çıxan eloğlusu - Məmməd İlqar həncəri derdi? - “Dərdin-qəmin içində də haylı-haraylı kişilər”… - Gəlin o, mükəmməl poetik lövhəni bura tam köçürəlim:

“Sovqatımı qəbul edin,

Sovqatlı-paylı kişilər,

Adınıza layiq ola

Kaş bu gəraylı, kişilər.

Aran-yaylaq köçündə də,

Əkində də, biçində də,

Dərdin-qəmin içində də

Haylı-haraylı kişilər.

Hər nisgili bölərsiniz,

Hər müşgülü bilərsiniz,

Siz ayrı kişilərsiniz -

Var olun, ayrı kişilər!

Bar-bərəkət aylarında,

"İp atdırmaz" öylərində...

Oğul-uşaq toylarında

Kepqası əyri kişilər”..!

Sözüm ona, Nəvai Metin gülüşü sadəcə mimika kimi çəkmir, məncə. Məncə, onun tablolarında təbəssüm – xarakterdir, əxlaqdır, mədəniyyət kodudur. Sənətkarın bu minvalla yaratdığı silsilə sanki bir ulusun genetik yaddaşına hopmuş nikbinliyin, mərdliyin, yumorun və digər kateqorilər üzrə hərəkətlərin, halların… rənglərlə danışan ensiklopediyasıdır…

Onun sənət sevdası ötəri deyil, təkcə bu tabloda bitmir. Budur, bir yanında qardaş Pakistanın yaradıcı dostları – Asiyanın gülən gözləri,

o biri yanında dosdoğma Qazax mahalının işıqlı üzləri – bozqır küləyi kimi arı-duru və… sərt çöhrələr…

Beləcə, Nəvai Metin fırçasıyla gülümsəyən coğrafiya yaradır:

Anadoludan başlayıb Qafqaza, Orta Asiyaya və ordan da o yana uzanan bir ruh xəritəsi...

Bir ulusun böyük sərvəti bəlkə onun qızılı deyil, nefti deyil – üzündə itməyən gülüşüdür. – “Gülən adamlar”, elə o biri adam kimi adamlar da bunu bizə bir daha xatırladır.

O gülüşü çəkə bilən rəssam isə, artıq ulusun könül salnaməçisi kimi çıxışa iddialı və bu iddiada haqlı görünür.

Nəvai Metin fırçasında işıq var, anılar var, bir də – daim gülümsəyən insanlıq… “NƏ GÖZƏL YARAŞIR İNSANA GÜLMƏK”… – Gözəlmi? – Gözəl!

Sənətkarın əlinə, ürəyinə və ruhi gücünə alqış!

P.S.

Yanlış oxşatmıramsa, rəssam “Gülən adamlar”da özünü iki dəfə çəkib. Əgər belədirsə, bu nə üçündür? – Deyim: Bu tablo, belə demək olarsa, yenilənməyə açıqdır və sabah-birisigün yeni bir gülən adam əlavə olunanda rəssam heç kəsin könlünə dəyməyəcək, özünün gülüşlərindən birini başqa könül dostunun gülüşü ilə dəyişəcək…

UĞURLAR!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.12.2025)

Ümid Nəccari, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Monteneqrolu Katarina Saric Nikšić Universitetində Fəlsəfə və Cənubi Slavyan ədəbiyyatı üzrə təhsil alaraq Podqoritsada sosial siyasət üzrə magistr dərəcəsini tamamlayıb. Sosial kontekstdə şeir və nəsr yazır.Çoxsaylı antologiyalarda və böyük ədəbi saytlarda təmsil olunan müəllifdir.Onun şeirləri və nəsri haqqında xeyli elmi əsərlər yazılıb.

Əsərləri bir çox mükafatlara layiq görülüb, yeddi dilə tərcümə edilib. Katarina Saricin şeirləri heç vaxt döyüş meydanını tərk etməyən və düşüncələri uğrunda mübarizə aparan cəsur bir qadının səsidir. Onun poetik görüşləri zaman-zaman böyük feminist şairlərin poetikasından keçir.O, sözün həqiqi mənasında, qadının iç dünyasını detallarına qədər oxucuya çatdırır.

Katarina Saricin bir neçə şeirini dilimizə çevirərək “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı vasitəsi ilə şeirsevərlərə ərməğan edirəm. Bu şeirlərin bəzən abstrakt fikirləri, düşüncə ziddiyyəti ilə oxucunu yüklədiyi duyulsa belə, əslində onlar, gerçəkdən, sirli-sehirli, bir qədər də metafizik abu-hava yaradır, oxucunu düşündürərək hardasa bu yaranmış mənzərənin bir parçasına çevirir.

ŞƏKƏR YAĞMURU

Mənə mesaj olaraq bir mətnlə yaxınlaşmayacaqsan, Şəkər!

Haralıyam, peşəm nədir kimi bir sualla…

Çox tez hiss edəcəksən

Danışıq dilindən dəhşətə düşdüyümü,

Hazır formulların ürəyimi bulandırdığını,

Mart ayında doğulduğumu,

Və mavi rəngi sevdiyimi.

Dağınıq bir “Vikinq” sıçrayışında

mənə tərəf qaçacaqsan

Artıq rezerv edilmiş bir park kimi,

Baş ağrısından işgəncə almış kimi.

Bazar günü olacaq və həssas dərim üçün

Krem aldığım aptek işləməyəcək.

Evlənməyəcəksən, boşanmayacaqsan,

Ya da qarmaqarışıq bir münasibət içində olmayacaqsan.

Sadəcə palçıq içindən keçənlər kimi yorulacaqsan.

Yağmur yağacaq,

Və hər zamanki kimi çətirim olmayacaq.

Hind Okeanında bir tısbağaya toxunduğunu danışacaqsan.

Qürur və ya utanc hissi?

Sənə sunami qayalarının altından topladığım

mərcan rəngli dırnaqları göstərəcəyəm

Seylon sahilləri yox olduğunda.

Məni arxa daxmaya aparacaqsan,

romlu bir çay üçün ən yaxın restorana.

və mənə yol boyu dostluqlarından danışacaqsan.

Siləcək səsi duyulacaq,

dumanlı şüşəyə üfürəcəyəm,

yol xəritəsini cıracaqsan,

Zirehli evim şüşədən düzəldilmiş kimi dağılacaq.

Kirpiklərinin üzərindən keçəcəyəm,

tikanlı məftil arasından

və bir qaranquş gedişi ilə gözünün dibinə dalacağam.

Köhnə video cihazında "Kəpənək"i

milyon dəfə geri çəkdiyimi biləcəksən,

azadlığa uçmağı xəyal etdiyimi belə...

Cibindən bir torba qızılı rəngdə tütün çıxaracaqsan,

büküb bütün qorxularımızı

çəkəcəyik havalı arzularımızı,

mavi tüstülərdən keçəcəyik.

Və külün içində bir çiçək əkəcəyik,

yağmur yağacaq

su kimi böyüyəcək çiçəyimiz

FLAŞ

Günortadan sonra yağışa dözə bilmirəm,

caza və keçmişə dönməyə dözə bilmədiyim kimi.

Geriyə dönüb baxdığımda

günəşin qürubunda maşın sürməyimiz,

siqareti uçuşda bitirməyimiz görünür.

Dadsız saqqıza dözə bilmirəm,

çiyələk və balonların partlaması

məhdudiyyətsiz bu şirin zarafat.

Dördyolda ayaqlarımı sığallayıram,

başımı pəncərədən çıxarıram,

külək saçlarımı yelləyir,

dözə bilmirəm

musiqi qutuları üçün yol kənarındakı gözyaşlarına.

Şeir gecələri kapuçino dadındadır

hər yeni sevdiklərimi məhv edən yaralar

Ya da uzaq məsafəli sevgilərə bənzər kimi...

Hər körpünü yandıran bu lənətlənmiş zəifliyə

dözə bilmirəm,

amma davranışları

əbəs məni məsumluğumda tənha buraxır.

Sonsuza qədər açıq olan bir yaranın üstünə

palçıq vurur,

mənə yenidən acı verir

məni öldürmək əvəzinə.

Yağışa dözə bilmirəm,

caz səsinə də,

fasiləsiz olaraq daima bu dəyişməz hislərə...

Məbədlərdə partlayışlar kimi

və yolun yanmış qoxusu

həmişə o dəyişməz küllərdən gəlir.

FOTO

- Bu həyatın fotosunu sənə buraxıram

bir çanta dolu qəhvə,

sobada albalı dadında tort,

və o ayaqqabılar - ad günüm üçün hədiyyən

(bir ölçü böyük).

Uydurulmuş hay-küylər...

şəhərkənarı yataqxanalarda

bu həftə sənin üçün planlaşdırılır

(və kağız qırıntıları).

Bu gün tərk edildim,

küləklərə ürək verdim,

öldürücü gözündən

retuşlaşmış gerçəkliyimi alıram.

Unudulmuş əlyazması

və son uğursuz gəlişim,

məndən sənə və geri.

(Məntiq anlamından gerçəklik anlamına).

Bütün görmədiklərini sənə buraxıram

barmaqlarına sıxılmış klaviatura düymələri,

ikinci dərəcəli modelləşdirilmiş gerçəklik.

Gözəl bir dizaynda buludların köpüyü,

sənin dəyişən eqon,

Paralel kainatın yaradıcısı,

bu virtual yer və göy üzü.

Mən səni tərk edirəm.

Təqlid etmirəm.

Heç vaxt təqlid etmirəm.

Və etmərəm.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.12.2025)

Xalq yazıçısı, akademik Kamal Abdullanın əsərlərindən seçilmiş bir sıra qranula – cövhər sayıla biləcək məqamları “Ədəbiyyat və incəsənət” oxucularına təqdim edir.

Kamal Abdulla özü seçilmiş bu cövhərlər barədə yazır: “İllərdən bəri yazdığım müxtəlif şeirlərin, esselərin, pyeslərin, hekayə və romanların, publisistik məqalələrin və elmi əsərlərin, verdiyim intervülərin hər birinin içində yer almış və bu gün də öz məzmunu, tutumu, forması ilə diqqətimi çəkən misralar, cümlələr günlərin bir günü sanki dil açıb mənə dedilər ki, bizim bir-birimizdən zaman və məkanca ayrılığımıza son qoy və bizi bir-birimizin yanında yerləşdir. Sən görəcəksən ki, bu zaman biz tamamilə yeni bir cazibədə zühur etmişik. Onlar qeyri-səlis məntiq dili ilə desək, içində olduqları mətnin qranulaları (ilkin vacib hissəcikləri) idi. Qranula, başqa cür ifadə etsək, cümlədən (mətndən) bütün artıq hissələri siləndən sonra yerdə qalan cövhərdir.”

Beləliklə, hər gün Kamal Abdulladan 7 qranula:

1.

Tomas Qobbs: “Dil hörümçək toru kimidir. Zəif beyinlər sözlərə ilişib onlarda itib-batır, güclülər isə onların arasından asanlıqla keçib gedirlər.”

Hərdən ingilis filosoflarını oxumaq lazımdır.

2.

Yalnız Odisseyin deyil, hər adamın öz İtaka adası var və hər kəs ömrü boyu o adaya qayıtmaq üçün çırpınır.

3.

Məşhur fizik Nils Bor öz dostu başqa bir məşhur fizik Pauliyə onun Amerikada etdiyi fantasmoqorik elmi çıxışından sonra belə deyir:- Biz hamımız belə hesab edirik ki, sizin nəzəriyyəniz ağlasığan deyil. Yeganə bizi nara hat edən budur ki, işdi-şayəd biz bu ağlasığmaz lığı həqiqət kimi qəbul etmək istəsək, o, kifayət dərəcədəmi ağlasığmazdır?

4.

“ Sən məni görməzsən yüksəkliyindən

Yer üstdə yeriyib kiçilmişəm mən.

Elə qaçarsan ki, gərəkliyindən

Hamı şübhə edər mövcudsanmı sən

 – Allahım, sən mənim ürəyimdəsən.”

5.

Hamı səni sevənlər burdadı...

6.

Bütün ədəbiyyat Düma ilə Coys arasında.

Coysun ağır və mürəkkəb çətinliyi, Dümanın meh qədər sadə asanlığı...

7.

Dilçiliyə fəlsəfədən yol alıb gələn Sokrat fəlsəfəyə əsaslanmış dilçilik yaradan Sössürdən fərqlənirdi. Sokratdan Sössürə gələn yol, əslində, Xaosdan Kosmosa gələn yol idi. Xaotik, pə rakəndə dilçilik duyumundan səlis və əsaslan dırılmış dilçilik baxışına gələn yol!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.12.2025)

Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

"Yarımçıq əlyazma", "Sehrbazlar dərəsi", "Unutmağa kimsə yox…" – biri-birindən gözəl 3 möhtəşəm romanla adını ədəbiyyat tariximizə yazıdran Xalq yazıçısı Kamal Abdullanın bu gün doğum günüdür, yubileyidir, 75 illiyidir.

Xalq yazıçısı, AYB sədri Anar Kamal Abdullanı “çox gözəl ziyalı”, “ədəbiyyatımıza maraqlı yeniliklər gətirən” bir yazar kimi qiymətləndirib. O, Kamal Abdullanın həm bədii, həm elmi fəaliyyətini yüksək dəyərləndirir.

Dilçi, akademik Möhsün Nağısoylu qeyd edib ki, Kamal müəllim “geniş diapazonlu, yüksək intellektli bir ziyalıdır” və onun əsərləri xaricdə — İtaliya, Yaponiya, Türkiyə, Rusiya və s. — çap olunub. Bu, Azərbaycana mədəniyyət və elmi baxımdan layiq nümunə gətirib.

Tənqidçi-ədəbiyyatşünas Mehman Qaraxanoğlu onun ədəbiyyata və elmi-tədqiqat fəaliyyətinə həsr edilmiş “Kamal Abdulla: yaradıcılıq stixiyası” kitabında Kamal Abdullanın əsərlərindəki dərin məna qatlarına, estetik və bədii dəyərə diqqət çəkir. Kitabda onun milli söz sənətinə gətirdiyi yeniliklər və dünya ədəbiyyatı ilə əlaqələri tədqiq olunur.

Öz müsahibələrində Kamal Abdulla bədii yazını və dilçiliyi bir-biri ilə əlaqəli görür: tərcümədən, dramaturgiyadan, şeirdən, nəsrdən danışaraq deyir ki, hələ orta məktəbdən şeir yazmağa başlamışdı — ədəbiyyat onun üçün həmişə maraqlı olub.

O vurğulayır ki, ona görə çalışıb ki dilçilik elmi tədqiqatı ilə bədii nəsri birləşdirsin — yəni “elmi-estetik” yaradıcılıq yolunu izləsin.

Eyni zamanda, Kamal Abdulla üçün ədəbiyyat sadəcə “romançılıq” deyil — insanların ruhu, varlığı, mədəni yaddaşı ilə bağlı bir missiyadır. Bu baxış tənqidçilər tərəfindən də təqdir olunur.

Onun ədəbi və elmi irsi bir-birini tamamlayır — bu, çox az sayda Azərbaycan ziyalısına xas xüsusiyyətdir.

Kamal Abdulla sayəsində Azərbaycan ədəbiyyatı və mədəniyyəti xaricə tanıdılıb — əsərləri müxtəlif dillərə tərcümə olunub, elmi və bədii layihələri beynəlxalq səviyyədə qiymətləndirilir.

O, yalnız yazıçı və alim deyil — eyni zamanda ictimai xadimdir: ədəbi-tənqidi prosesə, tərcümə-mədəniyyət layihələrinə, gənc nəsilin yetişdirilməsinə töhfə verib.

Onun son illərdə bir dramaturq kimi də parlaması isə çoxşaxəli yaradıcılığından xəbər verir.

***

Kamal Abdullayev 4 dekabr 1950-ci ildə Bakıda ziyalı ailəsində doğulub. Atası müəllim, anası həkim olub. 1968-ci ildə Bakıda 190 saylı orta məktəbi bitirib. 1968–1973-cü illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsində təhsil alıb. 1973–1976-cı illərdə SSRİ Elmlər Akademiyasının Dilçilik İnstitutunun "Türk dilləri" şöbəsinin əyani aspirantı olub.

1977-ci ilin yanvar ayında Moskvada "Sintaktik paralelizm" ("Kitabi-Dədə Qorqud" dastanlarının dili üzrə) adlı namizədlik dissertasiyası müdafiə edib. 1977–1984-cü illərdə Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun "Türk dillərinin müqayisəli tədqiqi" şöbəsində kiçik elmi işçi, baş elmi işçi, şöbə müdiri vəzifələrində çalışıb.

1983-cü ildən başlayaraq televiziyada "Azərbaycan dili", "Qoşma", "Dəfinə", "Sözün sirri" kimi aylıq və həftəlik ədəbi-bədii, elmi-publisistik verilişlərin müəllifi və aparıcısı olub. 1984-cü ildə Bakıda "Azərbaycan dili sintaksisinin nəzəri problemləri" adlı doktorluq dissertasiyası müdafiə edib.

Onun pedaqoqluğu da diqqət çəkir, 80-lərin sonlarında Bakı Dövlət Universitetində dilçilikdən verdiyi dərsləri digər ali məktəb tələbələri də gəlib dinləyirdilər.

300-ə yaxın məqalə, 20-dən çox dərs vəsaiti və monoqrafiya müəllifidir. Akademik Kamal Abdulla 2015-ci ildə (prof. E. Ə. Nəcəfov ilə həmmüəlliflikdə) "Multikulturalizm" fənni üzrə "Multikulturalizmə giriş" (Bakalavr səviyyəsi üçün) və "Azərbaycan multikulturalizmi" (Magistr səviyyəsi üçün) tədris proqramları hazırlayıb. O, "Azərbaycan multikulturalizmi" adlı ali məktəblər üçün dərsliyin elmi redaktoru (prof. E. Ə. Nəcəfovla birlikdə) və əsas müəlliflərindən biridir.

Kitabları

Dilçilik

- "Azərbaycan dilində sadə cümlə sintaksisinin nəzəri problemləri"

- "Azərbaycan dili sintaksisinin nəzəri problemləri"

- "Azərbaycanda rus dili" prof. İlyas Həmidovla birgə

- "Dilçiliyə səyahət və yaxud dilçi olmayanlar üçün dilçilik"

Qorqudşünaslıq

- "Gizli Dədə Qorqud"

- "Sirriçində dastan və yaxud Gizli Dədə Qorqud – 2"

- "ТайныйДедеКоркут"

Kamal Abdullanın bədii əsərləri – pyesləri, hekayələri, romanları, esseləri və şeirləri Azərbaycanda və xarici ölkələrdə çap olunub. Əsərləri türk, rus, gürcü, ingilis, fransız, alman, ispan, polyak, portuqal, italyan, ukrayna, fin, ərəb, yapon, monteneqro, litva, bolqar, qazax, qırğız və başqa dillərə tərcümə olunub və nəşr edilib. Pyesləri Azərbaycan, Gürcüstan, Estoniya teatrlarında səhnəyə qoyulub.

Kamal Abdulla "Yarımçıq əlyazma", "Sehrbazlar dərəsi", "Unutmağa kimsə yox…", "Sirlərin sərgüzəşti", "Laokoon, Laokoon..." "Tarixsiz gündəlik" romanlarının, şeirlər və hekayələr toplularının müəllifidir.

Mükafat və təltifləri

1999-cu ilin dekabr ayında Azərbaycan xalqının mühüm tarix və mədəniyyət abidələrindən olan "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanının tədqiqindəki xidmətlərinə görə Kamal Abdullayevə Heydər Əliyev tərəfindən "Azərbaycan Respublikasının əməkdar elm xadimi" adı verilib.

- Rusiya Federasiyasının Puşkin medalı

- Azərbaycanda Humay mükafatı

- 525-ci qəzetin "İlin romanı" adlı mükafatı

- Monitorinq qrupunun "İlin ədəbiyyat adamı"

- Azərbaycanla Çexiya arasında münasibətlərin inkişafında mühüm roluna görə "Karl Kramej" medalı

- Polşa Respublikası prezidenti Lex Kaçinski tərəfindən təqdim edilən "Böyük Xaç" kavaler ordeni

-   Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafında xidmətlərinə görə "Xalq yazıçısı" fəxri adına layiq görülüb.

Biz də Redaksiyamız adından görkəmli ədibimiz, pedaqoqumuz. Ictimai xadimimizi səmimi qəlbdən təbrik edir, ona yüz il ömür və yeni şedevr əsərlər arzulayırıq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.12.2025)