"Əsli və Kərəm" Operasının ilk fundamental partiturasının tarixi, fəlsəfi və estetik üfüqləri üzərinə akademik baxış

​

Aysel Kərim,

 Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının mətbuat katibi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

MİLLİ YADDAŞIN BƏRPASI VƏ TARİXİ ZƏRURƏT

​I. ŞƏRQ FƏLSƏFİ TƏFƏKKÜRÜNÜN OPERA MÜSTƏVİSİNDƏ TƏŞƏKKÜLÜ

​Azərbaycan peşəkar musiqi sənətinin təkamül trayektoriyası, birmənalı olaraq, dahi bəstəkar, mütəfəkkir və ictimai xadim Üzeyir Hacıbəylinin adı və onun müəyyən etdiyi fundamental estetik prinsiplərlə bağlıdır. Şərqin çoxəsrlik şifahi-peşəkar musiqi mühitini, yəni muğam sənətini Qərbin polifonik təfəkkür tərzi və opera janrının struktur qəlibləri ilə dialektik vəhdətdə sintez edən sənətkar, bəşəriyyət üçün unikal bir mədəniyyət modeli miras qoymuşdur. Bu mirasın sadəcə qorunması deyil, onun ilkin mənbələr səviyyəsində, təhriflərdən uzaq şəkildə akademik dövriyyəyə qaytarılması musiqi elmi qarşısında dayanan ən ali və mənəvi vəzifə idi.

​Heydər Əliyev Fondunun və Azərbaycan Mədəniyyət Fondunun misilsiz mənəvi və maddi dəstəyi ilə reallaşan "Üzeyir Dünyası" layihəsi məhz bu tarixi zərurətdən doğmuşdur. Bu başlıca xəttin ən uca nöqtələrindən biri kimi işıq üzü görən "Əsli və Kərəm" operasının ilk tam partiturasının nəşri, milli musiqişünaslığımızın tarixində yeni bir elmi dövrün başlanğıcıdır. Yüz ilə yaxın bir zaman kəsiyində arxivlərin tozlu rəflərində, pərakəndə vərəqlər və əlyazma fraqmentləri halında qorunmağa çalışan not materialının vahid, monumental bir korpus halında birləşdirilməsi, zamanın amansız aşınma qanununa qarşı elmi təfəkkürün qazandığı böyük bir intellektual qələbədir.

Xüsusilə vurğulanmalıdır ki, bu fundamental partituranın işıq üzü görməsi əsərin müasir səhnə təcəssümlərinə də tamamilə yeni bir nəfəs gətirmişdir. Təsadüfi deyil ki, sözügedən yeni partitura əsasında hazırlanan "Əsli və Kərəm" operası 2009-cu ildə qədim tariximizin rəmzi olan İçərişəhərdə, Şirvanşahlar sarayının möhtəşəm aurasında, II "İpək Yolu" Beynəlxalq Musiqi Festivalı çərçivəsində nümayiş etdirilmişdir. Açıq səma altında, tarixi məkanda baş tutan bu unikal ifa sənət aləmində böyük əks-səda doğurmuş, milli operamızın zaman və məkan hüdudlarını aşan bəşəri gücünü bir daha nümayiş etdirmişdir (bu tarixi məqamı əks etdirən vizual yaddaş fotoşəkillər kitabın foto-salnamə bölməsində, Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının 3-cü mərtəbəsində öz geniş əksini tapmışdır).

Bu möhtəşəm hadisə elmi və ictimai mühit tərəfindən yüksək qiymətləndirilmiş, görkəmli tarixçi alim, akademik Yaqub Mahmudov bu unudulmaz tamaşaya baxdıqdan sonra əsərin fəlsəfi və tarixi dərinliyini elmi süzgəcdən keçirən dərin məzmunlu məqalə ilə çıxış etmişdir. Bu fakt bir daha sübut edir ki, Üzeyir bəyin irsi təkcə musiqiçilərin deyil, həm də milli dövlətçilik və tarix elminin elitasının daim diqqət mərkəzindədir.

​

II. "ƏSLİ VƏ KƏRƏM" DASTANDAN TEATR SƏHNƏSİNƏ KEÇİD MƏRHƏLƏSİ KİMİ

​Məlumdur ki, Üzeyir Hacıbəyli yaradıcılığında xalq ədəbiyyatı və dastan motivləri sadəcə bir süjet xətti deyil, milli mentalitetin fəlsəfi süzgəci rolunu oynayırdı. "Leyli və Məcnun" operası ilə Şərqdə muğam operasının əsasını qoyan dahi sənətkar, bu janrın daxili strukturunu təkmilləşdirmək axtarışlarını davam etdirirdi. Nəşrə yazılan ön sözdə göstərildiyi kimi, "Əsli və Kərəm" operası bu axtarışların uğurlu bəhrəsidir.

1912-ci il mayın 18-də Bakıda, Nikitin qardaşlarının sirk binasında baş tutan premyera, Azərbaycanın mədəni həyatında böyük bir təlatüm yaratmışdı. Opera rejissoru Hüseyn Ərəblinskinin sahmana saldığı, dirijor pultunda dahi bəstəkarın özünün dayandığı, səhnədə isə Hüseynqulu Sarabski (Kərəm) və Əhməd Ağdamski (Əsli) kimi nəhənglərin canlandırdığı bu əsər, xalqın qəlbindəki mənəvi yanğını professional musiqi dilinə çevirmişdi. Lakin bu dahi əsərin tam mətni və partiturası uzun onilliklər boyu bütöv bir kitab halında çap olunmamışdı. Bu boşluğu doldurmaq isə böyük musiqi fəhmi və zəhmət sayəsində mümkün ola bilərdi.

PROFESSOR FİRƏNGİZ ƏLİZADƏNİN ELMİ-YARADICI FƏDAKARLIĞI​

I. REDAKTORLUQ FƏALİYYƏTİNİN FƏLSƏFİ HÜDUDLARI

​Təqdim olunan bu fundamental nəşrin arxasında dayanan hərəkətverici qüvvə, layihənin koordinatoru və musiqi redaktoru, Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının sədri, Xalq artisti, professor Firəngiz Əlizadədir. Firəngiz xanımın bu layihədəki rolu sadəcə bir mətnin texniki redaktəsi və ya orfoqrafik düzəlişi ilə məhdudlaşmır. Onun çəkdiyi zəhmət, dahi bir bəstəkarın yaradıcılıq laboratoriyasına daxil olaraq, onun yüz il əvvəl düşündüyü hər bir musiqi cümləsini, hər bir intonasiya çalarını bərpa etmək kimi ağır bir elmi-bəstəkarlıq fəaliyyətdir.

​Firəngiz Əlizadə özünün "Redaktordan" bəndində ürək ağrısı və eyni zamanda böyük bir qürurla qeyd edir ki, əsərin indiyə qədər nə tam klaviri, nə də partiturası bütöv halda işıq üzü görmüşdü. Musiqi kollektivləri əsərə müraciət edərkən yalnız ayrı-ayrı dövrlərdə əllə yazılmış, köçürülmüş və bu səbəbdən daxili təhriflərə məruz qalmış pərakəndə orkestr vərəqlərindən istifadə etməyə məhkum idilər. Bu vəziyyət milli musiqimizin şah əsərlərindən birinin beynəlxalq musiqi arenalarına çıxarılmasına, dünya dirijorlarının və orkestrlərinin bu əsəri orijinal variantda ifa etməsinə keçilməz bir sədd çəkirdi.

II. MUĞAM VƏ SİMFONİZMİN DİALEKTİK VƏHDƏTİNİN QORUNMASI

​Muğam operalarının partiturasını tərtib etmək və onu akademik nəşr səviyyəsinə qaldırmaq musiqi elmində ən çətin proseslərdən biri hesab olunur. Çünki muğam öz təbiəti etibarilə şifahi ənənəyə, improvizasiyaya əsaslanır. Orkestr partiyası isə ciddi şəkildə fiksasiya olunmuş not yazısını tələb edir.

​Professor Firəngiz Əlizadə öz bəstəkarlıq dühası və daxili musiqi intuisiyası ilə xanəndənin səhnədəki sərbəst muğam ifası və orkestrin müşayiət funksiyası arasındakı o görünməz mənəvi körpünü qorumuşdur. Firəngiz xanım əlyazmaların üzərində aparılan iş zamanı hər bir muğam şöbəsinin, hər bir avazın və keçidin dəqiq qeydiyyatını aparmış, eyni zamanda orkestrin instrumental rənglərinin və fonunun bəstəkarın orijinal niyyətinə xələl gətirmədən səslənməsini təmin etmişdir. Onun redaktəsi sayəsində opera sənətimizin bu incisi, dünya musiqi ictimaiyyətinin qəbul edəcəyi ən yüksək akademik standartlar səviyyəsinə qaldırılmışdır. Bu, sadəcə bir kitabın nəşri deyil, milli musiqi mədəniyyətimizin gələcək əsrlərdə də təhrif olunmadan yaşaması üçün atılmış önəmli və unudulmaz bir addımdır.

​

KİTABIN ÖN SÖZÜ VƏ TARİXİ MATERİALLAR

​I. SƏNƏDLƏR VƏ FAKTLAR

​Kitaba Üzeyir Hacıbəylinin Ev Muzeyinin direktoru Sərdar Fərəcov tərəfindən yazılmış bir "Ön söz" də əlavə edilmişdir. Burada operanın yaranma dövrünün bədii mühiti, premyerası və ilk nümayişindən sonra mətbuatda çıxan reaksiyalar barədə məlumatlar verilir. Ön sözdə əsərin ilk tamaşasından sonra başqa ölkələrdə, məsələn, Daşkənddə və İranda göstərdiyi təsirdən bəhs olunur. Daşkənddə çıxan "Vaxt" qəzetinin 1916-cı ilə aid sayından bəzi sitatlar gətirilir. Həmçinin, bəstəkar Nazim Əliverdibəyovun 1957-ci ildə operanın partiturasını bərpa etmək istiqamətindəki fəaliyyəti və arxiv sənədləri mətndə öz əksini tapıb.

​

II. OPERANIN MƏZMUNU VƏ OBRAZLAR

Mətndə əsərin bədii tərəfləri də qeyd olunur. "Əsli və Kərəm" dastanı iki gəncin sevgisini və fərqli dünyagörüşlərin qarşıdurmasını göstərir. Üzeyir bəy Kərəm obrazını əlində sazı olan mənəvi təmiz bir "haqq aşığı" kimi təqdim etmişdir. Əsərdə istifadə edilən muğamlar və xalq mahnıları süjetin inkişafına kömək edir və qəhrəmanların daxili hisslərini açır. Bu qeydlər oxucunu operanın musiqi tərəfi və ideyası ilə tanış edir.
​

ƏBƏDİYYƏT QAZANAN ELMİ VƏ BƏDİİ İRS

Professor Firəngiz Əlizadənin rəhbərliyi və musiqi redaktorluğu ilə ərsəyə gəlmiş "Əsli və Kərəm" operasının ilk tam partiturası, Azərbaycan musiqi elminin son illərdə qazandığı ən böyük və fundamental nailiyyətlərdən biridir. Bu nəşr, dahi bəstəkarın ruhuna bəstəkar həmkarlarının və ardıcıllarının verdiyi ən ali mənəvi hesabatdır. Bu elmi nəşr, həm gənc musiqişünaslar, dirijorlar və tədqiqatçılar üçün əvəzsiz bir fundamental mənbə, həm də Azərbaycanın klassik musiqi irsinin dünya miqyasında qorunub saxlanılmasının hüquqi və akademik təminatıdır.

Böyük zəhmətin, dərin elmi zəkanın və sənətə olan sonsuz məhəbbətin məhsulu olan bu əsər, zamanın bütün amansız sınaqlarından keçərək əbədiyyət qazanacaq və milli musiqi xəzinəmizin ən parlaq incilərindən biri olaraq gələcək nəsillərin yoluna işıq saçacaqdır. Kitabın son səhifəsini bağlayarkən insan dərindən bir ah çəkir və anlayır ki, bəzi əsərlər sadəcə kağız üzərindəki notlar deyil, zamanın axınına qarşı duran mənəvi bir qaladır. Bu qalanın yenidən ucalmasında, Üzeyir bəyin ruhunun bu gün bizimlə yenidən pıçıldaşmasında Firəngiz xanım Əlizadənin çəkdiyi zəhmət sadəcə bir redaktorluq və ya təşkilatçılıq deyil; bu, sənətə və insana verilən ən ali, ən təmənnasız sevgi töhfəsidir. Onun bu fədakarlığında bir sənətkarın öz ustadına və bir ziyalının öz millətinə olan sonsuz bağlılığı eyni nöqtədə birləşir.

​Bu nəcib əməl, oxucunun qəlbində yalnız minnətdarlıq deyil, həm də gələcəyə dikilən gözlərdə böyük qürur işığı yandırır. Çünki sənətə belə böyük qəlblə sahib çıxanlar olduqca, bizim mənəvi dünyamız heç vaxt qaranlığa qərq olmayacaqdır. Çünki bu fədakarlıq sayəsində keçmişin sədası sadəcə bir xatirə olaraq qalmır, gələcək nəsillərin yolunu aydınladan əbədi bir məşələ çevrilir. Ustadın ruhuna göstərilən bu ali ehtiram sübut edir ki, həqiqi sənət və ona verilən təmənnasız sevgi zamanı durdurmağa qadir yeganə gücdür. Və biz anlayırıq ki, ustadların yandırdığı o ilk məşəli sönməyə qoymayan bu cür fədakar qəlblər var olduqca, ölüm sadəcə bir cismin sonudur, ruhun və yaddaşın qalibiyyəti isə əbədidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.06.2026)

​

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı və “Ulduz” jurnalının birlikdə həyata keçirdikləri “Biri ikisində” layihəsində sizlərə Ülkər Yusifovanın hekayələri

təqdim edilir.

Layihə ən yaxşı ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıbdır.

Xoş mütaliələr.

Ülkər YUSİFOVA

ÇƏHRAYI XATİRƏ

Atışma başlayanda dönüb otağa baxdım. Tələsik yay paltarları axtaran anam şkafın içini döşəmə ilə bir etmişdi. Taxtası döşənməmiş arxa otaqda dəmir çarpayının yanındakı qırışmış çəhrayı donum gözümə dəydi. Bu donlar keçən il bizim kənd dükanına gəlmişdi. Əynimə böyük olsa da, bir neçə il sonra geyinərəm deyə anam alıb saxlamışdı. 

…44 günlük müharibəyə könüllü qoşulan qardaşım evimizin videosunu çəkmişdi. Bu dəfə döşəməmizə erməni paltarları səpələnmişdi. Paltarların arasında çəhrayı uşaq ətəyi də var idi...

YUXUSUZLUQ

Novruz kənddə olanda yaşı altmışı keçmişdi. İki oğlundan biri əlil idi. Qızını köçürmüşdü. Böyük oğlu  isə bibimlə nişanlamışdı...

Bir müddət idi ki, Laçın işğal olunmuşdu. Bizim rayonun da vəziyyəti yaxşı  deyildi. Camaat arasında söz-söhbət gəzirdi ki,  ermənilər hücuma keçəcək. Təşvişə düşən, evində dinclik tapa bilməyən qadınlar cavanlı-qocalı “övliyalar” deyilən Babaxəlil pirinə ziyarətə gedir,  Hacı Qaraman ocağına yığışıb  torpaqlarımızın xata-bəlada uzaq olması üçün dua edirdilər.

Avqustun otuzu atışma başladı. Qadınlar, uşaqlar, yaşlı kişilər kənddən çıxarıldı. Əli silah tuta bilən kişilər isə kənddə qaldı. Novruz həmin vaxt kənddən çıxmadı, arvadına demişdi ki, öz evimizdə qalıram, lazım olsa, əsgərlərə çay-çörək hazırlayaram. Əlim silah tutmasa da, heç olmasa, bir işə yarayım. 

Atəşkəsdən sonra döyüşənlərin çoxu geri qayıtdı. Novruzun arvadı Çiçək  hər kənddən gələndən onu görüb-görmədiyini soruşurdu. Gördüm deyən olmadı. 

Çiçək Bakıxanov qəsəbəsində, uçuq bir tikiliyə sığınmışdı.  Pəncərənin yerini göy çadırla tutmuşdu, qonşuların verdiyi didilmiş xalçanı yerə sərmiş, evdən çıxanda götürdüyü çamadanın içində sənədlərlə birgə gələn toy şəklini sellofana keçirib divardan asmışdı. 

Qaçhaqaçdan sonra Çiçəyin gözünə yuxu getmirdi. Həftələrlə, aylarla yata bilmirdi. Qonum-qonşu yuxusuzluqdan qadının başının xarab olacağını deyirdi. Bakıda heç bir yeri tanımırdı. Böyük oğlu oxuyub yazmağı bildiyinə görə onu tez-tez icra nümayəndəliyinə göndərirdi ki, atasından bir xəbər bilsin. Ərinin adı əsirlərin siyahısında da yox idi. Oğlu hər dəfə bikef evə girəndə Çiçək arvad daha heç nə soruşmurdu, səssizcə  gözünün yaşını axıdırdı. 

Kənd camaatı tez-tez Çiçəyin oğlundan atasına yas verib-verməyəcəyini soruşanda başını aşağı əyib: 

Bilmirəm, gözləyirik... Anam heç Quran oxutdurmağa da qoymur, – deyirdi. 

2020-ci ilin 25 oktyabrında Çiçək köhnə televizorun qabağından bir dəqiqə də ayrılmadı. Torpaqlarımız işğaldan azad ediləndə  oğlu ilə icra nümayəndəliyinə də getmişdi. Ancaq mülki əhalinin hələ oralara buraxılmadığını biləndə dizinə döyüb, qara yaylığının ucu ilə göz yaşlarını silə-silə geri qayıtmışdı.

Bu illər ərzində yuxusuzuluq mərəzi davam ondan əl çəkməmişdir. Aramsız getdiyi həkimlərin yazdıqları dərmanlar bəzən ötəri yuxu gətirsə də, bir müddət sonra təsiri itir, o dərmanları ovuc-ovuc içsə də, xeyri olmurdu. Qadın gündən-günə solur, qocalırdı. Qadın  yuxulayanda  oğlanları toy-bayram edirdilər ki, heç olmasa bir çimir yuxsunu aldı.

Torpaqlarımız qaytarılandan üç il sonra Çiçəyin oğlu anasını da götürüb kəndimizdəki evlərinə gedə bildi. Ev deyəndə ki, yerində xarabalıqdan başqa heç qalmamışdı. Həyətlərində qurumuş quyuya, qoz ağacına, bünövrəsi qalmış evlərinə baxıb yanıqlı səslə ağı demişdi... 

Bakıya qayıdandan üç gün sonra xəbər yayıldı ki, Novruza yas mərasimi keçiriləcək. Həyətdə çadır qurulmuşdu, kişilər çadırda, qadınlar isə qonşunun evində oturmuşdular. Yeməkdən sonra mollaxanım Fatihə oxumaq istədi. Çiçək yox idi. Hamının gözü Çiçəyi axtardı. Qohum qadınlar otaqlara baxdılar. Tapmadılar.  Sonra uşaqlardan biri təngnəfəs gəldi ki, bəs Çiçək nənə arxa otaqda yükün dibində yatıb.

Hamılıqla tələm-tələsik işlənməyən yorğan-döşək, artıq qab-qacaq, başqa xırdavatın yığıldığı soyuq otağa keçdik. Çiçək arvad çarpayının baş tərəfi ilə divarın arasındakı boşluqda oturduğu yerdə başını sinəsinə əyərək dərin yuxuya getmişdi...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.06.2026)

“Səmimi söhbət”in qonağı tanınmış şair, “Ulduz” jurnalının baş redaktoru Qulu Ağsəsdir. Müsahibəni Təranə Məmməd aparır.

İnsan bəzən öz tərcümeyi-halından da yorulur. Nə qədər məlum yerdə, bəlli ildə doğulmaq olar?! Bəzən soruşanlara təvəllüdümü səhv deyirəm, hərdən də yerimi, yurdumu. Ayrı ad söylədiyim də olub. Eyniyyət, təkrarçılıq bu qədər bezdirir məni. Elə bunu ikinci dəfə yazdığıma görə... pozuram!

Qulu Ağsəs.

Nə yaxşı ki, pozulmazdan əvvəl bu kreativ tərcümeyi-halı oxumaq bizə də nəsib oldu...

Yaxın oturun maraqlı söhbətimiz başlayır!

– Salam, Qulu müəllim. “Səmimi söhbət”ə xoş gəlmisiniz. Söhbətimizin ənənəvi ilk sualı var. Gəlin elə ondan başlayaq. Sizcə, Qulu Ağsəs kimdir?

– Bu dünyada

heç kəsə demədim...

O dünyada soruşsalar:

sən kimsən?

Gözümü yumub, ağzımı açacam!

Deyəcəm ki:

altındakı skamyada

özü bir yol oturmayan

yorğun ağacam...

– Deyirlər, orta məktəbdə oxuyanda o qədər də sakit şagird olmamısınız? Hətta hərdən dərsə mane də olmusunuz...

– Hə, arabir aləmi bir-birinə qatmağım vardı. Bir də ki, yerimdən danışardım. Müəllim lövhə qarşısında uşaqları sorğu-sual edəndə çalışardım ki, hamıdan qabaq cavab verim. Beləcə, dərsə mane olmuşam. Doğrudur. Amma məni “satanların” kim olduğunu da bilirəm. Yəqin siz onlarla kitab festivalında tanış olmusunuz (gülür).

– Bəli, haqqınızda bilmədiklərimi o gün təsadüfən sinif yoldaşınızdan öyrəndim. Ədəbiyyat müəlliminiz yadınızdadır?

– Orta məktəbdə oxuyanda Şöhrət Səlimbəyli Pedaqoji İnstitutu bitirib bizim kəndə dərs deməyə gəlmişdi. Mən o vaxt artıq rayon şeir dərnəyində iştirak edirdim. Şöhrət müəllim onda mənə Müşfiqin, Cavidin, Əhməd Cavadın kim olduğunu öyrətmişdi. O cümlədən, Yeseninin və Çexovun.

– Etiraf edim ki, mən sizi Ağdama həsr etdiyiniz şeirlə tanımışam.

Şükür külünə,

Şükür qayıdış gününə! – deyəndə hansı hissləri keçirmisiniz?

– Qürur, kədər və şükranlıq hissləri...

– Şeirlərinizdə çox vaxt qeyri-adilik oxucunu təəccübləndirir.

Məsələn, deyirsiniz:

Üzünü xatırlamıram deyə,

hərdən elə bilirəm (atam)

məni öləndən sonra əkib...

Belə ifadələr sizi başqalarından fərqləndirir. Bu, kreativ düşüncə Tanrı payıdır, yoxsa uzunmüddətli mütaliənin nəticəsidir?

– Mənə də maraqlıdır. Ona görə ki... ona görə ki, cavabı özüm də bilmirəm.

– “Ulduz” jurnalının baş redaktorusunuz. Şair Qulu Ağsəsə bu iş mane olmur ki?

– Yaradıcı adama hər şey mane olur. Əslində, yazmaq maneələri dəf eləməkdir. Mənim üçün şeir nevrozdu. Ovqatımın adi vaxtında əlimə qələm almıram. Gərək bütün bədənim, varlığım məni yazmağa səsləyə və yalnız ondan sonra əlimə qələm götürüm. Belə deyək: neytral halda heç vaxt yazı masasının arxasına keçmirəm.

– Mənə elə gəlir, sizin neytral halınız çox az olur. Yazdıqlarınız buna sübutdur. Müasir ədəbiyyatımızda nələri görmək istəyər Qulu Ağsəs?

– Müasir ədəbiyyatda klassikanı və modernizmi görmək istəyərəm.

– Ulduzlar yanmır ha...

his eləyirlər, – deyirsiniz. Niyə?

– Buludlar yağış yox, toz ələyirlər,

Ulduzlar yanmır ha...

his eləyirlər...

Niyə? Yəqin ona görə ki:

...Yaxşı pəhrizi var iztirabların

Nə özüm kökəldim,

nə kitablarım...

– Sizin belə bir ifadəniz var şeirinizdə: Görsən üşüyürsən... yandır özünü...

Sizcə, hər özünü yandıran isinə bilər?

– Məncə, hər kəs özünü yandıran isinə bilər. Mümkündü. Amma heç kəsə tövsiyə eləmirəm.

– Qismətə inanırsınız?

–Alın yazısına inanıram. Amma onu da bilirəm ki, insanın öz əlində də qələm var. O da nələrsə yaza bilər. Xüsusilə o, yaradıcı adamdırsa.

– Deyirsiniz:

İlk sevgi şeirim mənə dostluq yollayıb İnstaqramda,

şəklini də çəkmişəm,

telefonda durur,

görün nə yazır:

İkini ikiyə vurarlar,

amma bir bir(in)ə özü vurulur...

Nə demək istəyib ilk sevgi şeiriniz?

–İlk sevgi şeirim nə deyibsə, ikimizin arasında qalmayıb, bütün aləmə yayılıb. Mən də nə demək istəmişəmsə, onu qələmə almışam.

– Doğrudan gözünüz Tanrı taxtındadır? Özünüz demisiniz:

Gözüm Tanrı taxtındadı-

Onun da yeri boş deyil...

– Hərdən mənə elə gəlir ki, dünyaya gələndə əlimdə qələm, gözümdə eynək olub. Qələm aydın məsələdir, yazmaq üçündür, eynək bəzən görmək üçün olmasa da. Hərdən də deyirəm:

“Çox da salıb dünyanı eynəyim gözdən, nolar.

Ağız suyuyla bitir dodaqda söz də, nolar...”

Yox. Gözüm heç harda deyil.

– Qarabağ müharibəsində itkin düşən dostunuza həsr etdiyiniz şeirdə belə bir misra var:

Toyuna çağırmadın,

Vayına çağır gəlim.

Çox təsirli sözlərdir. Ölüm nədir, sizcə?

– Bu şeiri çox adam paylaşır və səsləndirir. Hamısına sağ ol deyirəm, amma mütləq başdan yazılmalıdır ki, Qarabağ müharibəsində itkin düşən dostum Xaliqə. Yoxsa o şeir anlaşılmır. Çünki orada deyirəm:

Mən sənə söz tapşırım,

Sən də öz adaşına...

Söhbət burada Xaliqdən, Yaradandan gedir.

Ölümə gəlincə... ölüm – gerçək həyat, həyatsa yalançı ölümdür.

– Xoşbəxtsiniz? Nədir xoşbəxtlik?

– Xoşbəxtlik ilğımdır. Sən ona həmişə uzaqda güman edirsən.

– İndi desəydim, bir mahnını zümzümə edin, ilk yada nə düşərdi? Musiqiyə münasibətiniz də maraqlı olmalıdır.

– Əgər mənə desəniz ki, bir mahnı zümzümə eləyim, mən ancaq bunu deyə bilərəm:

Əgər insanlar öz ürəklərinin səsinə qulaq assaydı,

o zaman musiqiyə ehtiyac olmazdı…

– Maraqlıdır, mən də yazmışam ki, ən gözəl səs ürəyin səsidir, yetər ki, eşidən olsun. Fikirlərimizin oxşarlığına sevindim. Qulu müəllim, mənə elə gəlir ki, siz həyatı özünüz seçdiyiniz rənglərdə görürsünüz. Sizcə, qövsi-qüzehdə niyə qara rəng yoxdu?

– Əslində, həyat cəmi bir rəngdən ibarətdir. Ağ rəngdən. Sadəcə, o ağ rəng bəzən kirlənir, qaralır, bəzən utanır, qızarır, bəzən həsrət çəkir, saralır, bəzən üşüyür, gömgöy göyərir. Bəzən göyə baxıb maviyə çalır.

– Ən çox sevdiyiniz şeirinizi istərdim sizdən.

– Ən az yadımda qalan şeir hansıdırsa, odur.

– Şeirlərinizin hamısı çox gözəldir. Bu mənim fikrimdir və əminəm ki, oxucuların çoxu mənimlə razılaşar.

Əgər belə bir fürsət olsaydı, özünüz özünüzdən nə soruşardınız?

– Bu dünyada iki çətin söz var. Bunlardan biri “hə”, o biri “yox”du. Mən hansını nə vaxt demək lazım olduğunu hələ də bilmirəm. Özümdən soruşardım ki, niyə nə vaxt “hə”, nə vaxt “yox” deməyi bilmirəm…

– Bayaqdan mən sizə suallar verirəm. Bəlkə sizin də mənə sualınız var?

– Sizdən onu soruşacaqdım ki, sizin üçün səmimi söhbətin sərhədi harda başlayır və harda bitir?

– Səmimiyyətə sərhəd qoymazdım, məndən olsa. Təbii ki, hər iki tərəfin səviyyəsi, intellekti və şəxsi keyfiyyətləri nəzərə alınmaq şərti ilə.

Maraqlı insanlarla söhbətin sonsuzluğa qədər davam etməsini istərdim, məsələn. Qulu müəllim, dəvətimi qəbul edib mənimlə söhbət etdiyiniz üçün təşəkkür edirəm və sizə yeni yaradıcılıq uğurları arzu edirəm. Yazın, yaradın ki, oxucular əsl şeirlə qidalana bilsinlər...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.06.2026)

Eltən Törəçi,

dəyər yaradıcısı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Yad ellilərin  yaratdığı yuxularda yaşayan toplumlar öz gerçəkliyini, kimliyini  və özəlliyini  itirir.

Bir an düşünün: ekrana baxarkən heç ağlamısınızmı? Qorxmusunuzmu? Ürəyiniz döyünübmü? Pərdədəki bir insanın acısı sinənizi sıxıbmı? Bir qəhrəmanın məğlubiyyəti sizi susdurub, qələbəsi içinizdə gizli bir sevinc oyadıbmı?

Əgər belə olubsa, sizi narahat edəcək sual budur: o duyğular haradan gəldi?

Pərdədə gördüyünüz insan gerçəkdə qarşınızda deyil. Hadisə indi baş vermir. Siz təhlükəsiz bir otaqda, kresloda oturmusunuz. Gözünüzün önündəki dünya qurulmuş dünyadır: aktyor var, kamera var, işıq var, montaj var, musiqi var, ssenari var. Amma bədəninizin verdiyi reaksiya gerçəyə bənzəyir. Qorxanda nəfəsiniz dəyişir, həyəcanlananda ürəyiniz sürətlənir, kədərlənəndə boğazınız düyünlənir. Beyin bunun film olduğunu bilsə də, duyğu sistemi həmin səhnəyə çox vaxt yaşanmış təcrübəyə bənzər reaksiya verir.

Kinonun sirri buradadır.

Kino fizioloji mənada yuxu deyil. Biz film izləyəndə yatmırıq, gözümüz bağlı deyil, bədənimiz yuxu mərhələlərindən keçmir. Amma kino yuxunun bəzi psixoloji və duyğusal mexanizmlərini oyaq halda təqlid edən süni bir təcrübədir. Yuxuda insan gerçək olmayan bir dünyanın içində gerçək duyğular yaşayır. Kino da tamaşaçını qurulmuş bir dünyanın içinə salır və ona gerçək qorxu, gerçək sevgi, gerçək heyranlıq, gerçək nifrət, gerçək ümid yaşadır. Ona görə kino yalançı duyğu yaratmır; kino gerçək duyğuları süni qurulmuş bir dünyanın içində oyadır. Bu mənada kino — yapay yuxudur.

Bu fikri kino sənətinə qarşı ittiham kimi yox, onun böyük təsir gücünü anlamaq üçün fəlsəfi və elmi metafora kimi qəbul etmək lazımdır. Kino insanı yalnız əyləndirmir. Kino insanın diqqətini tutur, duyğusunu yönləndirir, yaddaşına obraz yerləşdirir, arzusunu oyadır, qorxusunu formalaşdırır, qəhrəmanını seçir və zamanla onun “normal” dediyi dünyanın sərhədlərini dəyişdirir. Məhz buna görə kino yalnız sənət deyil; kino incə gücün ən təsirli yuxu qurğularından biridir.

İncə Güc dedikdə nəyi nəzərdə tuturuq? Dünyada bu anlayış Joseph Nye-nin “soft power” nəzəriyyəsi ilə tanınır. Mən bu ifadəni “yumuşaq güc” kimi yox, “İncə Güc” kimi işlətməyi daha doğru sayıram. Çünki burada söhbət zəiflikdən, yumşaqlıqdan və passivlikdən getmir. Burada söhbət insanın içinə səssiz keçən, zövqünü, arzusunu, heyranlığını, gözəllik ölçüsünü, azadlıq təsəvvürünü, gələcək xəyalını və normal anlayışını yönləndirən dərin təsir gücündən gedir.

Kobud güc insanı məcbur edir. İncə güc isə insanın nəyi istəməli olduğunu dəyişdirir. Kobud güc bədəni idarə edir. İncə güc xəyalı idarə edir. Kobud güc “bunu et” deyir. İncə güc elə bir dünya göstərir ki, insan özü həmin dünyanın içində yaşamaq istəyir. Ən davamlı təsir də çox vaxt burada yaranır: insan ona verilən istiqaməti əmr kimi deyil, öz arzusu kimi qəbul edəndə.

Kino bu təsiri yaratmaq üçün insan beyninin ən qədim mexanizmlərindən istifadə edir. İnsan yuxu görəndə beyin kənardan görüntü almadan öz içində dünya qurur. O dünyada məkan var, səs var, qorxu var, arzu var, münasibət var, qaçış var, görüş var, itki var. Yuxu zamanı beyin xüsusilə duyğu, yaddaş və təsəvvürlə bağlı sahələri aktivləşdirir; buna görə də yuxuda yaşanan hadisələr uydurma olsa belə, insanın verdiyi duyğusal reaksiya çox vaxt gerçək kimi hiss olunur. Yuxuda uçurumdan yıxılırsınız — bədəniniz qorxur. Yuxuda sevdiyiniz birini itirirsiniz — oyananda belə içərinizdə ağırlıq qalır. Oyananda hər şeyin “yalan” olduğunu anlayırsınız, amma o anda yaşadığınız duyğu yalan deyildi.

Yuxu araşdırmalarında yuxuların sosial simulyasiya funksiyası da ayrıca izah olunur. Bu yanaşmaya görə, insan yuxuda sosial münasibətləri, təhlükələri, emosional ssenariləri və gündəlik həyatın gərginliklərini bir növ daxili səhnədə sınaqdan keçirir. Yuxu insanın öz içində qurduğu gizli simulyasiya mühitidir. Kino isə bu simulyasiyanın kollektiv, texnoloji və qəsdən qurulmuş formasıdır. Yuxu fərdin içində baş verir; kino toplumun qarşısında qurulur. Yuxu şəxsi şüurun səhnəsidir; kino kollektiv şüurun ekranıdır.

Kino zalına girəndə işıqlar sönür. Kənar aləm yavaş-yavaş çəkilir. Səs, görüntü, musiqi və montaj diqqətinizi bir nöqtəyə toplayır. Bədəniniz yerində qalır, amma zehniniz başqa bir dünyanın içinə daşınır. Bu mühit yuxu deyil, amma yuxunu xatırladan qapalı diqqət halı yaradır. Sanki insan oyaq ikən başqa bir zamanın, başqa bir məkanın, başqa bir taleyin içinə keçir. Film bitəndə işıqlar yanır, amma gördüyünüz obrazlar, eşitdiyiniz cümlələr, yaşadığınız duyğular içinizdə qalır. Yaxşı kino zalda bitmir; insanın içində davam edir.

Uri Hasson və onun komandası tərəfindən inkişaf etdirilən neurocinematics araşdırmaları da kinonun bu təsirini başqa bir tərəfdən göstərir. Güclü qurulmuş film izləyən fərqli insanların beyin aktivliyində müəyyən sahələr üzrə oxşar zamanlama və uyğunlaşma müşahidə oluna bilir. Bu o demək deyil ki, hamı eyni düşünür və eyni duyur. Amma yaxşı qurulmuş kino diqqəti, emosional reaksiyanı və qavrayış ritmini müəyyən ölçüdə ortaq axına sala bilir. Başqa sözlə, kino təkcə fərdi təcrübə deyil; eyni anda bir çox insanı eyni hekayənin duyğusal ritminə bağlayan kollektiv təcrübədir.

Burada hekayənin gücü meydana çıxır. Psixologiyada “narrative transportation” deyilən bir anlayış var. Sadə dillə desək, insan bir hekayənin içinə duyğusal və zehni olaraq daşınanda, o hekayənin dəyərlərinə daha açıq hala gəlir. Çünki həmin anda insan ona verilən fikri quru arqument kimi deyil, yaşadığı duyğunun nəticəsi kimi qəbul edir. Sizə “bu həyat tərzi yaxşıdır” deyilsə, bəlkə etiraz edərsiniz. Amma sevdiyiniz bir personajın həmin həyat tərzi içində azadlıq, sevgi, qurtuluş, uğur və özünü tapma hissi yaşadığını görsəniz, beyniniz həmin dəyəri təbliğat kimi yox, duyğusal təcrübə kimi qəbul edə bilər.

Kino buna görə reklamdan daha dərinə işləyir. Reklam sizə məhsul göstərir. Kino isə məhsulun aid olduğu dünyanı göstərir. Reklam “bunu al” deyir. Kino “belə yaşamaq gözəldir” hissi yaradır. Bir filmdə göstərilən ev sadəcə dekor deyil. Maşın sadəcə nəqliyyat vasitəsi deyil. Geyim sadəcə kostyum deyil. Telefon, içki, restoran, universitet, şəhər, musiqi, danışıq tərzi, ailə modeli, sevgi dili — bunların hamısı tamaşaçının arzu xəritəsinə yerləşdirilən işarələrdir. İnsan bəzən məhsulu yox, o məhsulun təmsil etdiyi dünyanı almaq istəyir.

Qərbin, xüsusilə Hollivudun kino sənayesini də bu baxımdan oxumaq lazımdır. Bu, Qərb insanına qarşı qəzəbli bir çıxış deyil. Bu, mədəni güc və narrativ hakimiyyət mexanizminin sosioloji təhlilidir. Qlobal kino sənayesi dünyaya yalnız film satmadı; o, öz yaşam biçimini, şəhər estetikasını, ailə modelini, sevgi anlayışını, qəhrəman tipini, gözəllik ölçüsünü, azadlıq təsəvvürünü və istehlak vərdişlərini də normal kimi göstərdi. Bunu hər zaman gizli plan kimi izah etmək sadəlövhlük olar. Amma bunu sadəcə təsadüf saymaq da eyni dərəcədə sadəlövhlükdür. Böyük kino sənayesi öz dünyasını cazibəyə çevirir.

Bir Marvel filmində biz yalnız super qəhrəman görmürük. Biz Nyu-York siluetini, şüşəli binaları, kafeləri, küçə ritmini, texnoloji üstünlük hissini, fərdin dünya ilə münasibətini, gücün hansı obrazla təmsil olunduğunu, yumorun necə işlədiyini, sevginin necə danışıldığını, ailə konfliktlərinin necə həll edildiyini də izləyirik. Bir romantik komediyada yalnız iki insanın sevgisini görmürük; hansı qadının cazibədar, hansı kişinin uğurlu, hansı münasibətin azad, hansı həyat tərzinin modern sayıldığını da duyuruq. Bir serialda yalnız hadisə izləmirik; illərlə təkrarlanan davranış modellərinin içində öz normal anlayışımızın yavaş-yavaş dəyişdiyini də fərq etmirik.

George Gerbnerin cultivation theory — becərmə nəzəriyyəsi — bunu izah edən ən önəmli media nəzəriyyələrindən biridir. Bir film təkbaşına cəmiyyəti dəyişməyə bilər. Amma illərlə təkrarlanan filmlər, seriallar, kliplər, reklamlar, oyunlar və platforma məzmunları toplumun gerçəklik duyumunu dəyişə bilər. İnsan ekranda gördüyünü bir dəfə sadəcə səhnə sayır. İkinci dəfə yenə ötür. Amma eyni obraz, eyni münasibət, eyni həyat forması, eyni gözəllik ölçüsü, eyni uğur modeli min dəfə qarşısına çıxanda artıq o, tanış görünməyə başlayır. Tanış olan şey isə bir müddət sonra normal görünür.

Normal nədir? Normal — toplumun sual vermədən qəbul etdiyi şeydir. Kino məhz bu normalı qurur. Yavaş-yavaş. Görünmədən.

Bir uşaq illərlə eyni tip qəhrəmanlara baxanda, onun qəhrəmanlıq ölçüsü dəyişir. Bir gənc illərlə eyni tip sevgi hekayələrini izləyəndə, sevginin necə yaşanmalı olduğuna dair içində səssiz bir qəlib yaranır. Bir toplum illərlə öz şəhərini yox, başqasının şəhərini arzu məkanı kimi görəndə, öz küçəsinə, öz evinə, öz ailəsinə, öz dilinə, öz musiqisinə baxışı dəyişir. Öz gerçəkliyi ona sönük görünməyə başlayır. Başqasının ekranında gördüyü həyat isə yüksəliş, azadlıq və modernlik kimi görünür. Bu, incə gücün ən səssiz nəticəsidir: insan başqasına heyran olarkən özündən uzaqlaşmağa başlayır.

Burada ən ağır məsələ başlayır: öz anlatısı olmayan toplum başqasının yuxusunda yaşamağa məhkum olur. Çünki incə güc sahəsi boş qalmaz. Kim hekayə danışırsa, arzunu da o qurur. Kim qəhrəman yaradırsa, gələcəyin insan modelini də o formalaşdırır. Kim uşağın xəyalına obraz yerləşdirirsə, sabahın dəyər sisteminə də toxunur. Əgər biz öz qəhrəmanlarımızı, öz ailə gücümüzü, öz azadlıq anlayışımızı, öz şəhər estetikasını, öz kənd ruhumuzu, öz mənəviyyatımızı, öz sevgi dilimizi, öz insan modelimizi kino, serial, animasiya, oyun və rəqəmsal hekayə dili ilə anlatmasaq, bunu bizim yerimizə başqaları edəcək.

Bu gün Türkiyə seriallarının dünyada yaratdığı təsir, Koreyanın Hallyu dalğası ilə musiqi, serial, gözəllik və yaşam tərzini qlobal arzuya çevirməsi bir şeyi açıq göstərdi: mədəni məzmun ixracı yalnız böyük hərbi və iqtisadi güclərin işi deyil. Öz hekayəsini estetik, ardıcıl və strateji şəkildə quran toplumlar dünyaya yalnız məhsul yox, duyğu, obraz və həyat tərzi də ixrac edə bilirlər. Deməli, məsələ yalnız pul deyil. Məsələ anlatı iradəsi, sənaye düşüncəsi, estetik səviyyə və incə güc strategiyasıdır.

Bizim üçün sual budur: biz öz yuxumuzu qururuqmu? Öz dilimizin səsi olan filmlərimiz, öz tariximizin dərinliyindən gələn qəhrəmanlarımız, öz bu günümüzün ağrılarını və imkanlarını göstərən seriallarımız, uşaqlarımızın xəyalını öz dünyamızla böyüdən animasiyalarımız, gənclərin duyğu və düşüncə dünyasına toxunan oyunlarımız varmı? Yoxsa biz hələ də başqalarının qurduğu yapay yuxuların içində özümüzə yer axtarırıq?

Kino yalnız əyləncə deyil. O, duyğuların, dəyərlərin, arzuların, normalın və gerçəklik duyumunun qurulduğu böyük bir incə güc qurğusudur. Onu anlamadan müasir dünyanı anlamaq mümkün deyil. Çünki bugünkü dünya yalnız orduların, bankların, şirkətlərin, universitetlərin və diplomatiyanın dünyası deyil; bu dünya həm də ekranların, platformaların, serialların, oyunların, reklamların və hekayələrin dünyasıdır. Artıq savaş yalnız sərhəddə getmir. Savaş insanın arzu xəritəsində, yaddaşında, zövqündə, heyranlığında və “normal” dediyi yerin içində gedir.

Bu sistemi anlamaq ona tabe olmaqdan çıxmağın ilk addımıdır. Biz başqasının filminə baxmaqdan qorxmalı deyilik. Dünya ilə bağımızı kəsmək də çıxış yolu deyil. Əksinə, dünyanı oxumalı, onun təsir mexanizmlərini anlamalı, amma öz ekran ağlımızı, öz hekayə sənayemizi, öz incə güc dilimizi qurmalıyıq. Başqasının anlatısını lənətləməklə öz anlatımız yaranmaz. Öz anlatımızı yaratmaq üçün ssenari düşüncəsi, kino məktəbi, animasiya dili, sənədli film cəsarəti, oyun sənayesi, platforma strategiyası və ən əsası, özümüzə inanan yaradıcı iradə lazımdır.

Artıq başqalarının göstərdiyi yuxulara sadəcə heyranlıqla baxmağa davam edə bilmərik. Öz yuxu qurğularımızı yaratmalıyıq. Öz kinomuzu, seriallarımızı, animasiyalarımızı, sənədli filmlərimizi, oyunlarımızı, rəqəmsal hekayələrimizi, qəhrəmanlarımızı və yaşam biçimimizi dünyaya danışan anlatılar qurmalıyıq. Özümüzə dönmək üçün öz anlatılarımıza dönməliyik. Öz anlatılarımıza dönmək üçün öz incə gücümüzü qurmalıyıq.

Çünki hekayəni kim danışırsa, gələcəyi də o yazır. Başqasının yuxusunda yaşayan toplum, gec-tez öz gerçəkliyini də itirir.

Elmi və nəzəri dayaqlar

Bu yazının əsas nəzəri dayağı Joseph Nye-nin “soft power” anlayışıdır. Burada həmin anlayış “İncə Güc” kimi işlədilir və məcbur etmədən, cazibə, heyranlıq, zövq və arzu vasitəsilə təsir göstərən güc kimi izah olunur. Melanie C. Green və Timothy C. Brock tərəfindən işlənmiş “narrative transportation” nəzəriyyəsi hekayənin insanı zehni və duyğusal olaraq öz içinə daşıdığını, bunun da inanc və dəyər qəbulunu asanlaşdıra bildiyini göstərir. George Gerbnerin “cultivation theory” yanaşması uzunmüddətli ekran təkrarlarının toplumun gerçəklik və normallıq duyumunu dəyişdirə biləcəyini izah edir. Uri Hassonun “neurocinematics” araşdırmaları kino izləyərkən fərqli insanların diqqət və beyin aktivliyində müəyyən sinxronlaşma nümunələrinin yarana bildiyini göstərən mühüm istiqamətdir. Yuxu ilə bağlı hissələr sosial simulyasiya nəzəriyyəsinə, yuxuların duyğusal yaddaş, sosial münasibətlər və emosional emalla bağlı izahlarına dayanır. Kino, reklam, məhsul yerləşdirmə, yaşam biçimi ixracı və istehlak mədəniyyəti ilə bağlı hissələr isə media nəzəriyyəsi, mədəni təmsil və qlobal mədəni axınlar üzrə araşdırmalarla əlaqəlidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.06.2026)

Aynur İsmayılova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bəzi arzular dua kimidir. Dua etmədən də qəbul olunur. Sən sadəcə arzuna baxaraq içindən keçirirsən. O an mümkünsüz kimi görünən arzun, bir gün – heç gözləmədiyin anda – gerçək olur. Çünki sən çox istəmişdin.Və arzun bir dua kimi qəbul olunmuşdu. O gün gələndə sanki zaman dayanır. Əvvəlcə inanmırsan.Sonra düşünürsən ki, “Mən bunu nə vaxtsa istəmişdim.”

Arzunun gerçəyə çevrildiyi an anlayırsan ki, heç bir şey təsadüf deyil. Bu, sənin qismətindir. Gec də olsa, sənə qismət olan səni tapır. Sadəcə səbir etmək və içindəki inamı qorumaq lazım imiş.

Sənin də arzuların, xəyalların, duaların var — bilirəm. Çata bildiyin, gözlədiyin, bəlkə də yolunu sənə tərəf tutmuş arzular… Sən sadəcə inan. Bəlkə də bu sətirlər sənin üçündür. Sənə bir işarədir — gözləmək üçün. Vaz keçmə, gözlə. Çünki hər şey zamanla olur.

İçində məhv etdiyin arzular sənə sadəcə əzab gətirir. Buna icazə vermə. İstə və bax. Və bir gün nəyin sənin üçün doğru olub-olmadığını anlayacaqsan.

Çünki hər şey — istəməklə, addım atmaqla və zamanla olur. İndi sıra səndədir — istə, inan və addım at. 

Bir gün zaman da səni tapacaq.

Gecikmiş kimi görünən hər şey, əslində, tam vaxtında gələcək.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.06.2026)

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

“Maraqlı söhbətlər”dəyik, istəkli oxucular. Çox maraqlı bir mövzudur – İraq diktatoru Səddam Hüseyn dahi Azərbaycan şairi  Məhəmməd Füzulinin Kərbəladakı məzarını niyə dağıtdırmışdı?

Söhbətimizə bu dəfə Məcid Rəşadətoğlu bələdçilik edəcək.

1556-cı ildə İraqın Kərbəla şəhərində vəfat edən və vəsiyyətinə əsasən İmam Hüseyn məqbərəsinin yaxınlığında dəfn olunan böyük Azərbaycan şairi Məhəmməd Füzulinin məzarının 1984-cü ildə dağıdılması mətbuatda geniş müzakirə olunur. Bu hadisə ilə bağlı yayımlanan bəzi yazılarda təhriflərə də yol verilmişdi. Lakin son illərdə Türkiyədə dərc olunmuş elmi araşdırmalarda bu hadisəyə dair yeni və diqqətəlayiq faktlar ortaya çıxıb. 1984-cü ilin yaz gecəsində Səddam Hüseynin göstərişi ilə buldozerlər İmam Hüseyn türbəsinin ətrafındakı tikililəri dağıtmağa başlayır. Rəsmi bəhanə yol qovşağı tikintisi idi. Söküntü zamanı məhv edilən tikililərdən biri də Füzulinin məzarının yerləşdiyi türbə oldu. Ancaq türbə dağıdılanda artıq Füzulinin məzarı boş idi. Çünki bir gün öncə Səddam rejiminin nümayəndələri məzarın içini açaraq böyük şairin qalıqlarını çıxarıb, Sultaniyyə məscidinə köçürmüşdülər. Füzulinin sümükləri uzun illər bu məsciddə saxlanıldı. Lakin bir müddət sonra həmin məscidin də yol tikintisi səbəbilə sökülməsi gündəmə gəldi və bu dəfə də şairin nəşinin taleyi qeyri-müəyyən qaldı. Həmin dövrdə, Azərbaycan SSR rəhbərliyi İraq hökumətinə rəsmi nota göndərərək Füzulinin oğuzların Bayat tayfasından olan bir Azərbaycan şairi olduğunu qeyd edir və onun nəşinin Azərbaycana gətirilib, burada yüksək səviyyədə dəfn olunması üçün icazə istəyirdi. Lakin İraq tərəfi bu təkliflə razılaşmadı. Türk müəlliflərinin araşdırmalarında bildirilir ki, iraqlı rəsmilər cavablarında belə demişdilər: "Bağdadlı Süleyman oğlu Məhəmməd ərəb şairi olmasa da, İraq torpağında yaşamışdır. Onun nəinki sümükləri, hətta məzar torpağının bircə qum dənəsi belə bu torpaqdan çıxarıla bilməz". Hadisədən illər keçdi. 1994-cü ildə Azərbaycan artıq müstəqil dövlət idi. Bu dəfə Azərbaycan dövləti İraqla birbaşa əlaqə qurdu və Füzulinin nəşinin ölkəyə gətirilməsi üçün rəsmi müraciət etdi. Qarşı tərəf isə bunun əvəzində belə bir təklif irəli sürdü: "Biz də Türkiyədən xahiş edərik, İslamdan öncəki dövrün məşhur ərəb şairi İmrul-Qeysin Ankaradakı məzarının İraqa köçürülməsinə icazə verilsin." Nəticədə İraq tərəfi bir daha təklifi rədd etdi.

Bununla belə, Azərbaycanın təkidi davam etdi. 1994-cü il sentyabrın 17-də Bağdadda “Füzuli” Konqresi keçirildi. Azərbaycanın tanınmış ziyalıları və füzulişünaslarından ibarət 128 nəfərlik nümayəndə heyəti Bağdada səfər etdi. Heyət üzvləri Füzulinin məzar məsələsinin həll olunmayacağı təqdirdə ölkəni tərk etməyəcəklərini bildirdilər. Üç gün və üç gecə davam edən danışıqlardan sonra İraq hökuməti Füzulinin qalıqlarının hörmətli bir məkanda dəfn ediləcəyinə və onun üçün yeni türbə tikiləcəyinə söz verdi.

Yeni məkan Azərbaycan tərəfinin seçimi ilə müəyyənləşdirildi — Həzrəti Hüseyn türbəsinin yaxınlığındakı məscidin qiblə yönünə baxan əlyazmalar hücrəsi. Füzulinin sümükləri həmin yerdə dəfn olundu və məzarın üzərinə mərmər kitabə yerləşdirildi. O gündən bəri, yəni 1995-ci ildən etibarən, Füzulinin məzarı həmin məkanda yerləşir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.06.2026)

Rəqsanə Babayeva,

”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

Cəmiyyətlərin inkişaf səviyyəsi haqqında danışarkən adətən iqtisadi göstəricilər, texnoloji yeniliklər və siyasi proseslər ön plana çəkilir. Halbuki hər bir xalqın mənəvi inkişafını müəyyən edən daha həssas göstəricilər də mövcuddur. Bu göstəricilərdən biri, bəlkə də ən mühümlərindən biri, sənətə verilən dəyərdir. Xüsusilə teatr sənəti bir cəmiyyətin düşüncə səviyyəsini, estetik zövqünü və mənəvi yetkinliyini əks etdirən ən güclü mədəni göstəricilərdən hesab olunur.

Teatr heç zaman sadəcə əyləncə vasitəsi olmayıb. O, insanın özünü tanıdığı, cəmiyyətin isə öz simasına baxdığı mənəvi güzgü rolunu oynayıb. Tamaşa salonunda pərdə açıldığı anda səhnədə yalnız aktyor görünmür. Orada insan taleyi, ictimai münasibətlər, vicdan, qorxu, sevgi, narahatlıq və həyatın özü görünür. Məhz buna görə teatr tarix boyu yalnız sənət növü deyil, düşüncə platforması kimi qəbul edilib.

Qədim Yunanıstanda teatr dövlət həyatının mühüm hissəsi sayılırdı.  dram sənətini təhlil edərkən insanın tamaşa vasitəsilə daxili təmizlənmə yaşadığını bildirirdi. Onun “katarsis” adlandırdığı bu anlayış bir həqiqəti ortaya qoyurdu: insan bəzən öz həyatını başqasının taleyində görərək dəyişir. Sənətin gücü də məhz burada başlayır.

Əsrlər keçsə də, teatrın cəmiyyət üçün əhəmiyyəti dəyişmədi. Sadəcə onun ifadə formaları yeniləndi. XX əsrdə dünya teatr sənətinə böyük təsir göstərən şəxsiyyətlərdən biri  idi. Stanislavski hesab edirdi ki, aktyor obrazı sadəcə canlandırmamalı, onu yaşamalıdır. Onun yaratdığı aktyor məktəbi bu gün də dünya teatr sisteminin əsas sütunlarından biri sayılır. Bu yanaşma göstərirdi ki, səhnədə həqiqət nə qədər güclü qurularsa, tamaşaçı ilə emosional bağ da bir o qədər dərin olacaq.

Teatr sənətinə fərqli yanaşan başqa bir böyük dramaturq isə  olmuşdur. Brecht düşünürdü ki, tamaşaçı səhnədə gördüyü hadisələrə sadəcə hisslə yox, ağılla da yanaşmalıdır. Onun fikrincə, teatr insanı yalnız təsirləndirməməli, onu düşünməyə, mövcud reallığı sorğulamağa vadar etməlidir.

Hər iki yanaşma fərqli görünür, lakin ortaq nəticə eynidir: teatr insanı dəyişdirən sənətdir.

Məhz buna görə bir cəmiyyətin teatrdan uzaqlaşması sadəcə mədəni problem hesab edilə bilməz. Bu, daha dərin mənəvi boşluğun göstəricisinə çevrilə bilər. Çünki teatr insanı gündəlik həyatın avtomatik ritmindən ayırır. O, insanı öz daxilinə baxmağa məcbur edir. Səhnədə baş verən hadisələr tamaşaçı üçün uzaq həyat hekayəsi olmur; insan istər-istəməz özünü orada görməyə başlayır.

Müasir dövr bu baxımdan yeni reallıq yaradıb. Rəqəmsal platformalar informasiyanın və əyləncənin xarakterini dəyişib.  və Netflix,  və TikTok kimi platformalar insanın diqqət müddətini qısaldıb, sürətli istehlak vərdişi formalaşdırıb. İnsan artıq saniyələr içində dəyişən görüntülərə öyrəşir. Düşünmək üçün ayrılan zaman isə getdikcə azalır.

Teatr bunun tam əksidir. O, tamaşaçıdan səbir tələb edir. Diqqət tələb edir. Daxili iştirak tələb edir. Teatrı izləyən insan sadəcə baxmır, hadisənin psixoloji iştirakçısına çevrilir. Buna görə də teatr sürətli dövrün içində düşünməyi qoruyan nadir məkanlardan biridir.

Gənclərin teatra marağının azalması çox vaxt sadə zövq dəyişikliyi kimi qiymətləndirilir. Halbuki məsələ bundan daha dərindir. Teatr insanı sual verməyə öyrədir. Düşünən insan isə hadisələri kor-koranə qəbul etmir. Cəmiyyət sual vermək vərdişini itirdikcə, hazır fikirlərlə yaşamağa başlayır.

Tarix göstərir ki, böyük ictimai dəyişikliklərdən əvvəl ilk söz çox zaman sənət adamlarından gəlib. Yazıçılar, dramaturqlar, rejissorlar və aktyorlar cəmiyyətin görünməyən düşüncə xəritəsini formalaşdırıblar. Səhnə bir çox hallarda insanların dilə gətirə bilmədiyi həqiqətlərin ifadə yerinə çevrilib.

Bu səbəbdən teatr salonunun boş qalması sadəcə tamaşaçı azlığı demək deyil. Bu, cəmiyyətin öz daxili dünyası ilə arasına məsafə qoyması deməkdir. İnsan sənətdən uzaqlaşdıqca hiss etmə qabiliyyətini zəiflədir. Empatiya azalır, düşüncə səthiləşir, mənəvi həssaslıq getdikcə zəifləyir.

Teatr insanın insan olaraq qalmasını xatırladan sənətdir. O, cəmiyyətin vicdanını oyadır, düşüncəni hərəkətə gətirir və insanı öz həqiqəti ilə üz-üzə qoyur.

Səhnə susanda ilk baxışda sadəcə salon sakit görünür.

Əslində isə səssizləşən bir tamaşa deyil.

Səssizləşən cəmiyyətin özüdür.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.06.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

O, səhnə fəaliyyəti boyu müxtəlif qadağalara, maneələrə, təzyiqlərə, təqiblərə məruz qalıb. Çünki o cəhalət və nadanlıqla dolu aləmin iflasla nəticələnəcəyini öz yaradıcılığı, oynadığı rolların monoloqları ilə dilə gətirib. Onun yaratdığı obrazlar Azərbaycan qadınının ağır taleyini, düşdüyü əzabları güclü və emosional bir şəkildə tamaşaçılara çatdırıb...

Azərbaycan SSR xalq artisti Sona Hacıyeva 25 iyun 1907-ci ildə Şəkidə Əzizə Məmmədovanın ailəsində dünyaya gəlib. Bir yaşında ikən atası vəfat etdiyindən onu və qardaşını babası Əbdülbağı Zülalov saxlamalı olub. Vaxtilə Tiflisin məşhur xanəndələrindən sayılan Əbdülbağının da həyat yolu müxtəlif şəhərlərdən keçib.

Gah Tiflisdə yaşayıb, gah Aşqabada köçüb, sonra isə Bakıya gəlib. Beləliklə, 1919-cu ildən Bakıda yaşayan Sona Hacıyevanın anası Əzizə Məmmədova elə o vaxtdan taleyini teatra bağlayıb. Ana-bala ikisi də Bakıda səhnəyə eyni ildə gəlib.  S. M. Qənizadənin "Axşam səbri xeyir olar" tamaşasındakı Çimnaz surəti 13 yaşlı Sonanın teatr aləmində debütü olub.

Gənc qızın səhnə qabiliyyətini, istedadını hiss edən o dövrün görkəmli aktyorlarından Mirzəağa Əliyev və Hacıağa Abbasov Sona Hacıyevanı əvvəlcə Bakı İşçi Teatrına dəvət ediblər. Müxtəlif səpkili rollar oynamaqla bərabər, Sona Hacıyeva Azərbaycan rayonlarına qastrola gedib. Kənd zəhmətkeşləri qarşısında çıxış edib.

1923-cü ildə Sona Hacıyeva Azərbaycan Dövlət Dram Teatrının səhnəsində ilk rolunu ifa edib. Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin "Pəri-Cadu" əsərində yaratdığı Səlimə rolu teatrın direktoru Rza Təhmasibin çox xoşuna gəlib. Sonralar Sona Hacıyeva uzun illər bu teatrda çalışaraq müasir və klassik dramaturqların əsərlərinin tamaşalarında diqqət cəlb edən obrazlar ifa edib.

Bu elə bir dövr idi ki, Sona Hacıyeva Opera və Balet Teatrında da çıxış etmək məcburiyyətində qalıb. Çünki aktrisa tapılmayıb. Hüseynqulu Sarabski Sona Hacıyevanın aktrisalıq məharətini və səsini o qədər bəyənib ki, daim onun istedadından istifadə etmək istəyib. Sona Hacıyevanın yaratdığı Leyli, Əsli, Asya, Şahsənəm maraqla qarşılanıb.

Məşqlər ağır və uzun çəkdiyindən Sona Hacıyeva yazırdı: "Müslüm Maqomayev məni o qədər oxutdu ki, bir müddət səsim tamam tutuldu". Sona Hacıyevaya qədər operada qadın rollarını ancaq kişilər oynayıblar. Bu səbəbdən də Üzeyir Hacıbəyov, Müslüm Maqomayev çalışıblar ki, geniş yaradıcılıq imkanlarına malik Sona Hacıyeva daim opera səhnəsində çıxış etsin.

Amma o dövrdə elə bir vəziyyət yaranıb ki, Azərbaycan teatr tarixinin bütövlükdə inkişafı Sona xanımın həm opera, həm də dram teatrı səhnələrində müntəzəm çıxışını zərurətə çevirib. Sona Hacıyeva əgər bir tərəfdə muğam oxuyurdusa, digər səhnədə dramatik obraz yaradıb və yaxud komik surətə çevrilib.

Rejissor Adil İsgəndərov Sona Hacıyeva ilə işləməyi çox sevib. O, tamaşalarda Sona xanıma ayıracağı rolu dəqiq və düzgün seçib. Bu səbəbdən də gənc aktrisanın yaratdığı obrazlar inandırıcı təsir bağışlayıb. İkinci Dünya müharibəsi zamanı həmkarları ilə birlikdə cəbhədə azərbaycanlı əsgərlərin yanında olan Sona Hacıyeva məlahətli səsi və xoş avazı ilə döyüşçüləri qələbəyə ruhlandırıb.

Tamaşadan-tamaşaya Sona Hacıyevanın yeni yaradıcılıq imkanları üzə çıxıb. Mürəkkəb bir zamanda səhnəyə gələn, 200-dən artıq müxtəlif rollar yaradan, həm lirik, həm də komik obrazların mahir ifaçısı Sona Hacıyeva Azərbaycan kino sənətinin də inkişafında öz töhfəsini verib.

Filmoqrafiya

- Prima 

- Səhər

- Bəxtiyar

- Bismillah

- Əmək və qızılgül

- Qızmar günəş altında

- Min birinci söz

- O olmasın, bu olsun

- Telefonçu qız

Sona xanım 24 dekabr 1979-cu ildə vəfat edib. 2017-ci ildə Şəkidə aktrisanın 110 illik yubileyinə həsr olunan xatirə gecəsi keçirilib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.06.2026)