İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Qarabağdan aşıq çıxmadığını kim deyirdi? Çıxır, özü də çox gözəl çıxır.

Aşıq Xaspolad Salman oğlu Mirzəyev (Mirzalıyev) 21 mart (24 may) 1919-cu ildə Ağdam rayonunun Abdal kəndində anadan olub. Aşıq Valehin nəslindəndir (kötükcəsidir).

 

İbtidai təhsilini Abdal, orta təhsilini isə Gülablı kəndində alıb. 1939-cu ildə hərbi xidmətə yollanıb, Böyük Vətən Müharibəsinin iştirakçısı olub. Müharibədən sonra bir müddət kənd məktəbində hərbi rəhbər işləyib, 1962-ci ildən ömrünün sonunadək Gülablı kənd mədəniyyət evinin rəhbəri olub.

Aşıqlığa gənc yaşlarından başlayıb. İfaçılığı ilk dəfə əmisi aşıq Mustafadan və əmisi oğlu Yunusdan öyrənib. Uzun illər yazıb yaradıb, çalıb-çağırıb, el-oba içində öz gözəl sənəti ilə hörmət-izzət sahibi olub. 1958-ci ildən Azərbaycan Xalq Yaradıcılığı Evinin, sonradan yaradılan Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin üzvü, III və IV aşıqlar qurultaylarının nümayəndəsi, çoxsaylı müsabiqə və festivalların laureatı olub.

Bir çox ifaları Nizami adına səsyazma institutunda və dövlət telviziyasında lentə alınıb. Kənd mədəniyyət evinin rəhbəri olarkən "Aşıqlar", "Zurnaçılar" və "Nənə qızlar" ansambllarını yaradıb. 8 (başqa məlumata görə 11) dastanın ("Səməd və Zeynəb", Valeh və Taleh", "Taleh və Həqiqət", "Mahir və Həsrət", "Bəxtiyar və Lətafət", "İqbal və İsmət", "Nazim və Səkinə", Səxavət və Səadət"), çoxsaylı qoşma, gəraylı, təcnis, qəzəl, divani, müxəmməs və b. şeirlərin müəllifidir.

Bir çox aşıq və şairlərlə deyişmələri var. Abdal-Gülablı aşıqlarının, xüsusən Aşıq Valehin həyat və yaradıcılığının toplanması ilə məşğul olub. 1970-ci ildə Famil Mehdi ilə birlikdə Aşıq Valehin şeirlərinin toplandığı "Alçaqlı ucalı dağlar" kitabını tərtib etmişdir. Topladığı materialların bir hissəsi "Qarabağ: Folklor da bir tarixdir" folklor toplusunuin 5-ci cildinə və Aşıq Valeh haqqında yazılmış "Haqq aşığı - Vücudnamədən Cahannaməyə" kitabına daxil edilib.

 

- Aşıq Xaspolad Gülablı, Taleh və Həqiqət. Şeirlər və dastanlar. Red. - Z.Yaqub, ön soz - M.Çəmənli

- Aşıq Xaspolad Coşqun, Qəlbimdə nisgilli hekayətim var

- Aşıq Xaspolad, Dastanlar

 

Aşıq 3 iyul, 2000-cı ildə Ağdam rayonunun Xındırıstan kəndində vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.07.2026)

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

 

İnsan həyatı bəzən uzun bir yolçuluğa bənzəyir. Bu yolçuluq boyunca insan saysız-hesabsız insanlarla qarşılaşır, müxtəlif hadisələrin içindən keçir, fərqli duyğular yaşayır, zamanın sərt və dəyişkən axarı ilə formalaşır. İlk baxışdan bütün bunlar bir-birindən ayrı görünür. Lakin müəyyən yaş həddinə çatdıqdan sonra insan geriyə dönüb baxanda anlayır ki, yaşadığı hər şey, tanıdığı hər kəs, qazandığı və itirdiyi bütün təcrübələr əslində onu müəyyən həqiqətləri dərk etməyə hazırlayırmış. Bu həqiqətlərin içində insan ruhuna ən güclü təsir edən hiss isə sevgidir.

 

Sevgi bəşəriyyətin yaranışından bu günə qədər insan düşüncəsinin mərkəzində dayanmış ən mürəkkəb duyğulardan biri hesab olunur. Min illərdir insanlar bu hissi anlamağa çalışır, onun haqqında düşünür, müxtəlif formalarda ifadə edir, lakin buna baxmayaraq sevgi hələ də tam şəkildə izah olunması mümkün olmayan daxili fenomen olaraq qalır. Filosoflar sevgini insan varlığının mənası adlandırmış, şairlər onu öz yaradıcılıqlarının mərkəzinə çevirmiş, rəssamlar duyğularını rənglərin dili ilə ifadə etmiş, bəstəkarlar isə melodiyalar vasitəsilə onun görünməyən tərəflərini anlatmağa çalışmışlar. Bütün bu əsrlər boyu davam edən axtarışların sonunda dəyişməyən yalnız bir həqiqət qalmışdır: sevgi yalnız izah edilən deyil, ilk növbədə yaşanan hissdir.

İnsan həyat boyu müxtəlif emosional vəziyyətlər yaşayır. Sevinc hiss edir, qorxur, ümidsizliyə qapılır, uğur qazanır, məğlubiyyətlə qarşılaşır, tənha qalır, insanlarla bağ qurur, bəzən isə öz daxili dünyası ilə mübarizə aparır. Lakin bütün bu duyğuların içində elə biri vardır ki, o insanın yalnız hisslərinə deyil, xarakterinə, düşüncə tərzinə, həyata baxışına və qərarlarına belə təsir edərək onu dəyişdirir. Sevginin gücü məhz burada ortaya çıxır. O, insanın daxili aləminə daxil olduqdan sonra artıq heç nə əvvəlki kimi qalmır.

Sevginin ən maraqlı xüsusiyyətlərindən biri onun qəfil meydana çıxmasıdır. İnsan bu hissi planlaşdıra bilmir. Heç kim əvvəlcədən qərar vermir ki, müəyyən tarixdə və ya müəyyən şəraitdə kimisə sevəcək. Həyat bəzən tamamilə adi görünən bir günün içində elə bir qarşılaşma yaradır ki, insan sonradan həmin anın həyatındakı dönüş nöqtəsi olduğunu anlayır. Bir baxış, qısa bir söhbət, adi görünən bir tanışlıq insanın daxilində gözlə görünməyən dəyişikliklər yarada bilir. Əvvəllər fərq edilməyən detallar birdən əhəmiyyət qazanmağa başlayır. Bir insanın səsi digərlərindən fərqli eşidilir, onun adı xüsusi hiss oyadır, varlığı düşüncələrin mərkəzinə yerləşir.

Psixologiyada sevgi insanın prioritet sistemini dəyişdirən emosional transformasiya kimi qəbul edilir. İnsan sevməyə başladığı andan etibarən düşüncə mexanizmi tədricən fərqli istiqamətdə formalaşmağa başlayır. Əgər əvvəllər bütün planlar yalnız şəxsi gələcək üzərində qurulurdusa, artıq başqa bir insanın varlığı da bu planların bir hissəsinə çevrilir. İnsan öz rahatlığından əvvəl başqasının rahatlığını düşünməyə başlayır. Başqa sözlə ifadə etsək, sevgi insanı eqosentrik düşüncə tərzindən uzaqlaşdıraraq onu mənəvi inkişaf mərhələsinə keçirir.

Müasir dövrdə sevgi anlayışı müəyyən qədər dəyişdirilmiş formada təqdim olunur. Xüsusilə texnologiyanın sürətli inkişafı, sosial medianın münasibətlərə təsiri və gündəlik həyat ritminin dəyişməsi səbəbindən insanlar bəzən sevgini sadəcə romantik münasibət və ya emosional yaxınlıq kimi qəbul edirlər. Halbuki sevgi bundan qat-qat dərin anlayışdır. Sevgi sadəcə iki insan arasındakı hiss deyil. O, insanın daxili kamilləşmə prosesidir. Tarix boyu yaranmış böyük sənət nümunələrinə diqqət etdikdə bunu aydın şəkildə görmək mümkündür.

Azərbaycan və Şərq ədəbiyyatında sevgi anlayışı həmişə yüksək mənəvi məna daşıyıb. Nizami Gəncəvinin əsərlərində sevgi sadəcə hiss kimi yox, insanı saflaşdıran, daxili aləmini dəyişdirən, onu mənəvi kamilliyə aparan güc kimi təqdim olunur. Füzulinin poetikasında eşq yanmaq, gözləmək, səbir etmək və öz daxili həqiqətini tapmaq vasitəsidir. Ədəbiyyatın bu mövzuya yanaşması təsadüfi deyil. Çünki həqiqi sevgi insan xarakterinə birbaşa təsir göstərən qüvvədir.

Sevən insan dəyişməyə başlayır. Əvvəllər səbirsiz görünən biri daha anlayışlı olur. Özünü hər şeydən üstün tutan biri birdən başqasının hisslərinə qarşı həssaslaşır. İnsan yalnız öz xoşbəxtliyini deyil, qarşısındakı insanın daxili rahatlığını da düşünməyə başlayır. Burada sevginin ən gözəl tərəfi üzə çıxır. O, insanı daha mərhəmətli edir. Daha sakit edir. Daha çox anlamağa, daha az mühakimə etməyə vadar edir.

Bəzən insanlar sevgini sahib olmaq kimi başa düşürlər. Qarşı tərəfi idarə etmək, onun seçimlərinə müdaxilə etmək, azadlığını məhdudlaşdırmaq və bunu sevgi adı altında əsaslandırmaq çox yayılmış yanlış yanaşmadır. Halbuki həqiqi sevgi hökm etməz. Sevgi qorxutmaz. Sevgi insanı məcbur etməz. Əksinə, sevgi güvən yaradar. İnsan yalnız güvən hiss etdiyi yerdə daxili rahatlıq tapa bilər. Münasibət daxilində daim qorxu və nəzarət varsa, zaman keçdikcə sevgi öz təbii formasını itirir.

Güvən münasibətlərin görünməyən təməlidir. O gözlə görünmür, lakin bütün emosional bağ məhz onun üzərində qurulur. Bir bina necə möhkəm sütunlar üzərində dayanırsa, insan münasibətləri də eyni şəkildə güvən üzərində dayanır. Bir dəfə sarsılan güvən bəzən illərlə bərpa olunmur. Bu səbəbdən sevginin ən vacib dayaqlarından biri qarşılıqlı etimaddır.

Sevgi insanı eyni zamanda daha həssas edir. Qarşı tərəfin adi görünən baxışında gizlənən yorğunluğu hiss etdirmək, bir cümlənin arxasında duran narahatlığı sezmək, sadə bir təbəssümün içində gizlənən kədəri anlamaq sevginin yaratdığı emosional dərinlikdən qaynaqlanır. Çünki sevmək sadəcə baxmaq deyil. Sevmək görməkdir. Hamı baxa bilir, lakin hər insan görə bilmir.

İnsan həyatında ən güclü qorxulardan biri itirmək qorxusudur. Maraqlıdır ki, bu qorxu ən çox sevgi ilə birlikdə meydana çıxır. İnsan nə qədər dəyər verirsə, itirmək ehtimalı bir o qədər ağır görünür. Sevgi bu baxımdan paradoksal hissdir. Bir tərəfdən insanı gücləndirir, ona motivasiya verir, daxili enerjisini artırır. Digər tərəfdən onu həssaslaşdırır və emosional olaraq daha kövrək edir. Sevginin mürəkkəbliyi də məhz bu iki zidd vəziyyətin eyni anda mövcud olmasındadır.

Sevginin digər vacib tərəfi fədakarlıq anlayışıdır. Müasir insan daha çox şəxsi uğur, fərdi inkişaf və şəxsi rahatlıq üzərində fokuslanmağa meyllidir. Lakin sevgi insanın daxilinə daxil olduqdan sonra düşüncə tədricən dəyişir. “Mən” anlayışının yerini “biz” anlayışı almağa başlayır. İnsan artıq yalnız öz gələcəyini düşünmür. Qarşısındakı insanın xoşbəxtliyi də qərarlarının bir hissəsinə çevrilir. Əslində sevgi insanı yetkin fərd edən görünməyən məktəb rolunu oynayır.

Həyat isə həmişə insanların arzularına uyğun hərəkət etmir. Bəzən insanlar bir-birini sevsələr də zaman, məsafə, fərqli həyat yolları və müxtəlif şərtlər onları uzaq sala bilir. Burada sevginin başqa bir tərəfi ortaya çıxır: həsrət. Azərbaycan ədəbiyyatında həsrət anlayışı hər zaman sevginin ayrılmaz hissəsi kimi qəbul olunmuşdur. Çünki həqiqi hisslər yalnız yaxınlıq zamanı yox, uzaqlıq zamanı da öz gücünü qoruyursa, deməli həmin duyğu sadəcə emosional bağ deyil, insan ruhunda iz buraxmış gerçək hissdir.

Bəzən insan yanında olmayan birini daha çox hiss edir. Dinlədiyi musiqidə onu xatırlayır, keçdiyi küçələrdə onunla bağlı xatirələr qurur, sadə bir detal belə düşüncələrdə həmin insanı canlandırır. Fiziki uzaqlıq emosional uzaqlıq demək deyil. Əksinə, bəzən uzaqlıq hissləri daha da dərinləşdirir. Çünki sevgi yalnız birlikdə olmaq anlayışı ilə ölçülmür.

İnsan müəyyən yaşdan sonra anlayır ki, həyatın ən böyük zənginliyi maddi imkanlar deyil. Pul itirilə bilər, status dəyişə bilər, uğurlar unudula bilər, alqışlar bir gün səssizliyə çevrilə bilər. Lakin bir insanın sənə qarşı hiss etdiyi həqiqi sevgi həyatda rast gəlinən ən nadir dəyərlərdən biridir. Çünki sevgi insanın ruhuna toxunur və ruh maddi anlayışlarla ölçülə bilən varlıq deyil.

Əslində insan bütün ömrü boyu uğur axtardığını düşünür. Lakin zaman keçdikcə anlayır ki, o həmişə anlaşılmaq istəyib. Bir insan tərəfindən olduğu kimi qəbul edilmək, danışmadan hisslərinin başa düşülməsi, daxili yorğunluğunun görünməsi, gizlətdiyi ağrıların sezilməsi insanın ən dərin ehtiyaclarından biridir. Sevginin ən yüksək mərhələsi də məhz budur — anlaşılmaq.

Dünya milyardlarla insanla doludur. Hər kəsin öz taleyi, öz keçmişi, öz daxili dünyası mövcuddur. Bu qədər fərqli həyatların içində iki insanın bir-birini tapması, bir-birində daxili rahatlıq hiss etməsi əslində möcüzəyə yaxın ehtimaldır. Sevginin gözəlliyi də burada gizlənir. Bir insanın bütün digərlərindən fərqli görünməsi, onun səsinin daha sakitləşdirici gəlməsi, sadəcə varlığının belə təhlükəsizlik hissi yaratması sevginin insan psixologiyasına təsirini göstərən ən güclü nümunələrdəndir.

Tarix boyu bütün böyük mədəniyyətlər sevgini yalnız şəxsi hiss kimi qəbul etməmişdir. Sevgi həmişə insanın mənəvi yüksəliş vasitəsi hesab olunmuşdur. Çünki sevən insan daha vicdanlı olur, daha çox anlayır, daha az incidir, daha çox bağışlayır. Başqa sözlə desək, sevgi insanın içində gizli qalan yaxşı xüsusiyyətləri oyadan gücdür.

Zaman keçəcək. İnsan yaşlanacaq. Xatirələr dəyişəcək. Adlar tarixə qarışacaq. Lakin həqiqi sevgi zaman anlayışına tabe olmur. O, yaddaşdan silinən hiss deyil. Çünki sevgi sadəcə emosional reaksiya deyil. Sevgi ruhun yaddaşıdır. İnsan bəzən hər şeyi unuda bilər, lakin ruhun toxunduğu hisslər uzun illər boyunca insanın daxilində yaşamağa davam edir.

Nəticə olaraq demək olar ki, sevgi sadəcə romantik münasibət forması deyil. O, insanın xarakterini formalaşdıran, düşüncəsini dəyişdirən, daxili aləmini zənginləşdirən və onu daha kamil insana çevirən ən mürəkkəb psixoloji və fəlsəfi hadisələrdən biridir. İnsan bu dünyaya sadəcə mövcud olmaq üçün gəlmir. İnsan hiss etmək üçün yaşayır. Bütün hisslərin içində isə ən güclüsü sevgidir.

Bəlkə də həyatın ən böyük həqiqəti bundan ibarətdir: insan kainatda öz yerini axtardığını düşünür, halbuki bütün ömrü boyu onu anlayacaq başqa bir qəlb axtarır. Və insan həqiqətən yaşadığını yalnız sevdiyi anda anlayır.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.07.2026)

 

 

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

 

Bu gün istəkli oxucularıma qədim yunan alimi  Pifaqordan seçmələr təqdim edəcəyəm:

* Həyat meydandır, kimi yarışmağa gəlir, kimi alverə. Amma xoşbəxt tamaşaya gələnlərdir

* Qoy sənin yeganə allahın vicdanın olsun

* Uşaqlarınızın göz yaşını qoruyun ki,qəbrinizin üstündə axıtmağa göz yaşı qalsın

* Sözündə və əməlində şitlikdən və təkrarçılıqdan qaç

* Sakit ölüm istəyirsənsə, sabit həyat keçir

* Yalnız əsərlərində ağıllı görünənlərdən olma

* Ey insan! Bədbəxlik qapını döyəndə,onu gülümsər üzlə qarşıla, gözləmə ki,qapın ikinci dəfə döyülsün.Müqavimət bədbəxtliyi bir az da qıcıqlandırar, itaət zəiflədər

* Az danış, ondan da az yaz

* Günəş batanda uzanan kölgənə baxıb özünü böyük adam hesab eləmə

* Qulaq asıb sən susa-susa müdrikləşirsən. Müdrikliyin başlanğıcı susmaqdır

* Səndən soruşsalar ki,müvəffəqiyyətin açarı nədədir? De ki,özü-özünlə yola getməkdə

* Ya sus,ya da susmaqdan daha dəyərli bir söz de.

* Nə cür xoşbəxtliyə düçar olsan belə, göz yaşı axıtma. Gözünün yaşını insanların bədbəxtliyi üçün saxla

* Səadət dalınca qaçma,o, sənin özündədir

* Böyük vədlər vermədən böyük işlər gör

* Əgər soruşsalar Allahlardan əzəl kim olub, cavab ver: qorxu və ümid

* Biliklə müdrikliyi eyni şey hesab etmə

* Bədənin ruhunu tabutuna çevirmə

* Ölüm gələndə həyatdan dördəlli yapışma

* Təklikdə xoşbəxt ola bilməzsən: xoşbəxtlik iki adamın qismətidi

•

Pifaqordan soruşurlar:

-Oğlum olsa necə tərbiyə edim?

Cavab verir:

-Ədalət olan ölkədə doğulsa, bəsdir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.07.2026)

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

 

2 iyul 2026-cı il tarixində Ağdam Muğam Mərkəzində 1992-ci il fevralın 26-da Xocalı soyqırımı zamanı qəhrəmancasına şəhid olmuş polis əməkdaşı Məzahir Yaqub oğlu Əbilovun həyat və döyüş yolundan bəhs edən, ssenari müəllifi, Qarabağ qazisi, jurnalist Rey Kərimoğluna məxsus “Adsız qəhrəman” adlı sənədli filmin təqdimat mərasimi baş tutub.

 

Ağdam Rayon İcra Hakimiyyətinin təşkilatçılığı ilə keçirilən təqdimat mərasimində Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Vaqif Həsənov, aparatın əməkdaşları, Milli Məclisin deputatı Bəxtiyar Əliyev, YAP Ağdam rayon təşkilatının sədri Mansur Quliyev, şəhidin ailə üzvləri, Qarabağ qazisi, jurnalist Rey Kərimoğlu, idarə, müəssisə və təşkilatların rəhbərləri, şəhid ailələri, qazilər və rayon ictimaiyyətinin nümayəndələri iştirak etmişlər. Mərasim Dövlət Himninin səsləndirilməsi ilə başlamış, Ümummilli lider Heydər Əliyevin, torpaqlarımızın ərazi bütövlüyü uğrunda canlarını fəda etmiş Vətən övladlarının əziz xatirəsi bir dəqiqəlik sükutla yad edilmişdir. Daha sonra film tədbir iştirakçılarına nümayiş etdirilmişdir. Mərasimdə çıxış edən Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Vaqif Həsənov iştirakçıları salamlamış, filmin ərsəyə gəlməsində əməyi olan bütün yaradıcı heyətə və bu işə töhfə vermiş şəxslərə təşəkkürünü bildirib, onların Qarabağ həqiqətlərinin və qəhrəmanlıq salnaməsinin gələcək nəsillərə çatdırılması istiqamətində gördükləri işi yüksək qiymətləndirdiyini vurğulayıb, şəhid ailələrinə, qazilərə göstərilən dövlət qayğısından bəhs etmişdir. Çıxış edən Rey Kərimoğlu şəhidin həyat və döyüş yolundan bəhs etmiş, tədbirin yüksək səviyyədə təşkil olunduğunu bildirmişdir. Şəhidin ailə üzvləri çıxış edərək onlara göstərilən diqqət və qayğıya görə ölkə Prezidenti cənab İlham Əliyevə və Birinci vitse-prezident Mehriban xanım Əliyevaya öz minnətdarlıqlarını bildirmişlər.

Sonda rayonun ictimai-siyasi həyatında fəal iştirakına görə Rey Kərimoğlu Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Vaqif Həsənov tərəfindən fəxri fərmanla təltif edilib.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.07.2026)

Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Birneçə iləvvəl "görüşmək", "ayrılmaq", "xəyanət", "etibar" kimisözlərmünasibətlərhaqqındadanışarkənkifayətedirdi. Bu gün isə xüsusilə sosial şəbəkələrdə və gənclər arasında tamam fərqli ifadələr işlədilir. "Mənə ghosting etdi", "onda red flag çoxdur", "love bombing yaşayırdım", "situationship-də qalmışam" kimi cümlələr artıq gündəlik danışığın bir hissəsinə çevrilib.

 

Bu terminlərin böyük əksəriyyəti ingilis dilindən gəlsə də, qısa müddətdə dünyanın müxtəlif ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanda gənclərin lüğətinə daxil olub. Onların yayılmasında xüsusilə "TikTok", "Instagram", "X" və digər sosial platformalar, həmçinin psixologiya mövzusunda hazırlanan videolar və podkastlar mühüm rol oynayıb.

Son illər isə münasibətlərə yanaşma da dəyişib. Gənclər artıq yaşadıqları hissləri və problemləri daha dəqiq ifadə etmək üçün bu terminlərdən istifadə edirlər. Məsələn, əvvəllər izahsız şəkildə əlaqəni kəsmək sadəcə "birdən yoxa çıxdı" kimi izah olunurdusa, indi bu davranış "ghosting" adlanır. "Ghosting" son illərin ən çox müzakirə olunan terminlərindən biridir. Bu, insanın heç bir səbəb göstərmədən, xəbərdarlıq etmədən və izahat vermədən qarşı tərəflə bütün əlaqəni kəsməsi deməkdir. Mesajlara cavab verilmir, zənglər açılmır, sosial şəbəkələrdə ünsiyyət dayanır. Belə ki, bu davranış qarşı tərəfdə cavabsız suallar, özünü günahlandırma və emosional gərginlik yarada bilər.

Bunun əksi kimi görünən, lakin əslində manipulyasiya hesab edilən davranış isə "love bombing" adlanır. Bu zaman insan münasibətin ilk mərhələsində qarşı tərəfə həddindən artıq diqqət göstərir, davamlı təriflər edir, bahalı hədiyyələr alır, gələcəklə bağlı böyük vədlər verir. Məqsəd qarşı tərəfin emosional bağlılığını qısa müddətdə qazanmaq olur. Lakin bir çox hallarda bu mərhələdən sonra münasibət birdən-birə soyuyur və manipulyasiya başlayır. Gənclərin ən çox işlətdiyi ifadələrdən biri də "red flag"dir. Tərcümədə "qırmızı bayraq" mənasını verən bu anlayış münasibətdə təhlükə siqnalı hesab olunan davranışları ifadə edir. Daim yalan danışmaq, aqressiv olmaq, həddindən artıq qısqanclıq, hörmətsizlik və manipulyasiya "red flag" nümunələri sayılır. Sosial mediada hətta insanlar ilk görüşdə gördükləri "red flag"ləri paylaşaraq müzakirələr yaradırlar.

Bunun əksini ifadə edən termin isə "green flag"dir. Bu anlayış sağlam münasibətin göstəricilərini ifadə edir. Qarşılıqlı hörmət, etibar, sərbəst ünsiyyət, şəxsi sərhədlərə hörmət və dəstək "green flag" hesab olunur. Son dövrlərdə populyarlaşan başqa bir termin "beige flag"dir. Bu, təhlükəli və ya mənfi xüsusiyyət deyil. Sadəcə insanın qeyri-adi, bəzən gülməli və fərqli vərdişlərini ifadə edir. Məsələn, hər səhər eyni musiqini dinləmək və ya yeməkləri müəyyən ardıcıllıqla yemək "beige flag" kimi qiymətləndirilə bilər. "Gaslighting" isə münasibətlərdə ən təhlükəli psixoloji manipulyasiya üsullarından hesab olunur. Bu zaman manipulyasiya edən şəxs qarşı tərəfin öz yaddaşına, hisslərinə və düşüncələrinə şübhə etməsinə çalışır. Məsələn, "Sən bunu səhv xatırlayırsan", "Belə bir şey olmayıb", "Sən hər şeyi şişirdirsən" kimi ifadələr bu davranışın nümunələri ola bilər. Qeyd edim ki, "situationship" anlayışı da geniş yayılıb. Bu, münasibətin olduğu, lakin tərəflərin ona ad qoymadığı vəziyyətdir. İnsanlar birlikdə vaxt keçirir, emosional yaxınlıq yaşayır, amma münasibətin gələcəyi və statusu barədə heç bir razılıq olmur. Bu qeyri-müəyyənlik isə çox vaxt narahatlıq yaradır. "Breadcrumbing" isə qarşı tərəfi tam itirməmək üçün arabir mesaj yazmaq, reaksiya vermək və ümid yaratmaq, lakin ciddi münasibət qurmaq istəməmək deməkdir. Bu davranış insanı uzun müddət gözlənti içində saxlaya bilir. Bəzi insanlar isə qarşı tərəfi ehtiyat variant kimi saxlayırlar. Bu davranış "benching" adlanır. Şəxs əsas diqqətini başqa münasibətlərə yönəltsə də, ehtiyac yaranacağı halda geri qayıda bilmək üçün əlaqəni tam kəsmir. "Orbiting" termini isə "ghosting"dən sonra ortaya çıxan davranışı ifadə edir. İnsan əlaqəni tam kəssə də, sosial şəbəkələrdə qarşı tərəfi izləməyə, paylaşımlarını bəyənməyə və hekayələrinə baxmağa davam edir. Bu isə qarşı tərəfdə ümid yarada və emosional qarışıqlığa səbəb ola bilər. Sosial şəbəkələrin inkişafı ilə birlikdə "soft launch" və "hard launch" ifadələri də yaranıb. "Soft launch" münasibəti açıq elan etmədən dolayı yollarla göstərməkdir. Məsələn, paylaşımda yalnız əl görünməsi və ya birlikdə olduqlarını hiss etdirən görüntülər paylaşılır. "Hard launch" isə münasibətin açıq şəkildə təqdim olunması, tərəfdaşın fotolarının paylaşılması deməkdir. İnternet mədəniyyətininun məhsulu olan "delulu" sözü isə "delusional" ifadəsinin qısaldılmış formasıdır. Bu termin reallıqdan uzaq romantik gözləntiləri və baş verməsi çətin olan hadisələrə həddindən artıq inanmağı ifadə edir. Gənclər bunu daha çox zarafat məqsədilə işlədirlər. Digər məşhur ifadə "main character energy"dir. Bu anlayış insanın öz həyatının əsas qəhrəmanı kimi yaşaması, özünü ön planda hiss etməsi və öz inkişafına diqqət yetirməsi mənasını verir.

 

 

Bu ifadələr bəlkə də yaşlı nəsilə qəribə gələcək. Amma gənc nəslin söhbətlərinin açar sözləri də məhz budur.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.07.2026)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

ABŞ-da yaşayarkən də bunun şahidi oldum - xarici ölkələrdə məskunlaşan elə soydaşlarımız var ki, hər biri özü boyda bir Azərbaycandır. Vəhşi kapitalizmin tələblərinə baxmayaraq, cismən qürbətdə olsalar da, ruhən vətəndədirlər. Bu gün sizə onlardan biri - Rəhim Sadıqbəyli haqqında söhbət açmaq istəyirəm...

 

O, 1965-ci ildə Azərbaycanın dilbər guşələrindən biri olan Lənkəran şəhərində anadan olub. Orta təhsilini Lənkəran şəhər 1 saylı məktəbdə alıb. Sonra Azərbaycan Dövlət İncəsənət institutunun dram və kino aktyorluğu fakultəsində ali təhsilə yiyələnib. Əsgəri xidmətini başa vurduqdan sonra beş il “Azərfilm” kinostudiyasında rejissor asissenti və ikinci rejissor kimi çalışıb. 1989-1991-ci illərdə Moskvada Ali rejissorluq və ssenari kurslarında oxuyub. 1993-1998-ci illərdə AzTV-də rejissor,1998-1999-cu illərdə ANS-də prodüsser və efir rejissoru, 1999-2000-ci illərdə “İnternews”-də prodüsser, 2000-2001-ci illərdə STV-də redaktor, 2001-2003-cü illərdə ATV-də yaradıcılıq işləri üzrə vitse prezident vəzifələrində işləyib. 2002-ci ildə Azərbaycanın "Bəyaz həyat" adlı ilk teleserialını çəkib. Həmin serialın qısaldılmış variantı Krım TV filmlər festivalında ən yaxşı rejissor mükafatına layıq görülüb. 2003-cü ildən İsveçdə yaşayır...

Deyir ki:- “Yaşadığım İsveçin və eləcə də Avropanın bütün dövlətlərində dövlət quruluşu sivil toplumlar üstündə qurulub. Bu, əslində vətəndaş cəmiyyətinin demokratik düzən üzərində inkişafı deməkdir. Bir yandan sivil toplum təşkilatları öz tərəfdarlarını bir araya gətirməklə vətəndaş cəmiyyətinin inkişafına təkan verir, digər yandan isə, dövlət bu istiqamətdə əsl demokratik düzənlə inkişaf metodologiyasının fəlsəfi dəyərlərinə dəstək olur. Hələ iyirmi il bundan əvvəl biz İsveçə gələndə buranın əhalisi 7- 8 milyon idi. İndi bu rəqəm bir qədər artıbdır. O zaman belə bir fikir formalaşmışdı ki, İsveçdə hər adam başına bir dərnək düşür. Əlbəttə burada soydaşlarımızın bir sıra dərnəkləri və hətta bir neçə dərnəyi birləşdirən federasiyaları o vaxt da mövcud idi. Və biz beş il bundan əvvəl yeni- fərqli bir təşkilat qurmaq qərarını qəbul etdik. Nəticədə “İveç-Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzi” yaradıldı.”

Bir müddət müxtəlif işlərlə məşğul olsa da 2010-cu ildə İsveçin 3-cü böyük şəhəri olan Linköping bələdiyyəsində web tv prodüsseri və 2011-ci ildən isə İctimai Bilik kanalı olan UR-də sujetlər prodüsseri kimi fəaliyyət göstərib. İsveçdə və həm də Azərbaycanda sənədli və bədii filmlər çəkib. "Bir ümüddür yaşamaq" adlı kriminal romanın müəllifidir. O, həm də “Stockholm-Azərbaycan Media Mərkəzinin” və “İnternational Media Grupu”nun yaradıcısı və rəhbəridir...

“Diaspor təşkilatının siyasiləşdirilməsi fikrimcə tamamilə yalnışdır. Bu gün bizim uzun müddət apardımığız müşahidələrə əsasən onu deyə bilərəm ki, əsl siyasət yaşadığın ölkənin qanunlarına tabe olmaq, eyni zamanda mənsub olduğun xalqı və dövləti ləyaqətlə təmsil etmək çox vacibdir. İndi elə bir qlobal dönəmi yaşayırıq ki, artıq dünyanın özü cib telefonuna belə sığır. İstənilən anda dünyanın hər nöqtəsindən gərəkən informasiyanı almaq adi bir proses kimi qarşılanır. Xalqlararası multikulturalizm fəlsəfəsinin özümüzə məxsus bir məcrada inkişaf etdirilməsi dəyərləri bizim mərkəzimizin ana hədəflərindən biridir. Tolreant münasibətlərin inkişaf etdirilməsi sayəsində Azərbaycan mədəniyyətini dünyanın mədəni düzəninin bir parçasına çevirmək biz qürbətdəkilərin də əsas görəvlərindən biridir.”- söyləyir...

Zahirən sərt görünsə də, həssas və mühafizəkar bir təbiətə sahibdir. Güclü intuisiyası var. Daxili hisslərini necə ortaya qoyamağı bacarır və hisslərinə həddindən artıq etibar edir. Gələcəyə baxışları isə nikbindir...

Deyir ki:- “Doğrudur buradan Azərbaycan problemli, varlı neft ölkəsi və sivil dünyaya inteqrasiya olmağa can atan, istedadlı, lakin imkansız xalqı olan bir məmləkət kimi görünür. Bir də əhalisinin doxsan faizi müsəlman olsa da, modern həyat tərzini üstün tutan bir ölkə kimi... Bunun da əsas səbəbi ötən əsrin əvvəllərində Azərbaycanda baş verən genişmiqyaslı maarifçilik məktəbidir. Həsən Bəy Zərdabi, Əbdürrəhim Bəy Haqverdiyev, Nəcəf Bəy Vəzirov, Üzeyir Bəy Hacıbəyli, Əli Bəy Hüseynzadə, Əhməd Bəy Ağaoğlu, Firudin Bəy Köçərli, Əlimərdan Bəy Topçubaşlı, Fətəli Xan Xoylu, Hüseyn Ərəbslinki, Cəfər Cabbarlı, Abbas Səhət, Mirzə Cəlil, Mirzə Ələkbər Sabir və digər onlarla aydınlarımızın həyat və yaradıcılığının hər biri ayrıca məktəbdir. Amma etiraf edək ki, keçmiş Sovetlər Birliyi 70 il ərzində onların qoyub getdiyi milli-mədəni mirası poza bilmədi. Bu gün Azərbaycan Respublikasının 32 yaşı var. Unutmaq olmaz ki, 1991-ci ildə keçmiş Sovetlər Birliyi dağılanda yenicə qurulan dövlətimizin milli büdcəsində bir qəpik də yox idi. Yəni xalqımız dövləti demək olar ki, sıfrdan qurub. Təbii olaraq, problemlər də yetərincə olacaqdır. Bir də yeni dünya düzəni adına Azərbaycanda idarəetmə prosesində yalnışlıqlar və probnlemlər də olacaq. Fikrimcə bütün bunlar zamanla öz axarını tapmaqdadır. Lap dəqiq desək, indiki sorunları yeni nəsil çözmək iqtidarındadır. Bu gün Azərbaycan hakimiyyətində baş verən gəncləşdirmə siyasətinin mənası da budur...”

 

Milli dəyərlərə bağlı adamdır. Qürbətdə yaşasa da həyat tərzində adət və ənənələrimizə sədaqətini gizlətmir. Xaraktercə nəzakətlidir. Fəaliyyətində təsəvvürlərini ifadə edə bilir. Xeyirxah işlərlə məşğul olmaq onun həyat kredosudur. Cəmiyyətin ehtiyaclarını aradan qaldırmaq uğrunda çalışmaqdan ləzzət alır. Səmimi olduğu üçün düşündüklərini, giley-güzarını dilə gətirməkdən çəkinmir...

“Açığını deyim ki, Avropada, ABŞ və Rusiyada həmvətənlərimiz yaşasalar da diasporanın vəziyyəti heç də qənaətbəxş deyil. Bunun əlbəttə obyektiv və subyektiv səbəbləri var. Məncə, bu prinsip əsas götürülməlidir. Vətən mənə nə verib deyil, mən vətənə nə vermişəm? Öncə bu suala cavab tapmaq lazımdır. Biz qürbətdə yaşayanlar müasir dünyanın standartlarını öyrənməklə, bütün bunların xalqımız tərəfindən dəyərləndirilməsini hamıdan daha çox istəyirik. Bütün həyatını Amerikada yaşamış və dünya şöhrətli alim Lütfi Zadə kimisinin ölkəmizdə təhqir və aşağılayıcı formada, qondarma ayamalarla dəyərləndirilməsi acınacaqlı bir olaya çevrildi. Sonunda hakimiyyət bəzi boşboğazları yerində oturzdurmaqla Lütfi Zadənin dəyərini qiymətləndirərək böyük bir iradə göstərdi. Hər bir qərib soydaışımıza biz beləcə dəyər verməliyik. Bu gün dünyanın elə bir dövləti yoxdur ki, orada bizim alimlərimiz, sənət adamlarımız və digər ləyaqətli şəxsiyyətlərimiz yaşamasınlar və ya fəaliyyət göstərməsinlər. “İveç-Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzi”i bax bu istedadlı insanları öz öz ətrafında birləşdirməyə çalışır. Biz qürbətdə xalq diplomatiyası vasitəsilə Azərbaycan həqiqətlərini əyani şəkildə tanıtmaq üçün fəaliyyət göstəririk. Ölkəmizə turizmin axınlarının artması üşün bir sıra tədbirlər həyata keçiririk. Vətənmiz haqqında sənədli filmlər çəkərək Azərbaycan təbiətinin nə qədər füsunkar olduğunu dünyaya təbliğ etməyə çalışırıq. Qürbət ölkələrdə anadan olmuş övladlarımızda Vətən sevgisini aşılamaq üçün çoxsaylı tədbirlərimizlə onlara dəstək olmağa səy göstəririk. Və digər planlarımız da var.”- söyləyir.

Düşüncələri xeyli romantikdir. Sevdiklərinə önəm verir, onlarla bağlı təhlükə hiss edəndə, eləcə də emosional vəziyyətlərdə son dərəcə aqressivləşə bilir və şiddətli müqavimət göstərir. Bütün bunlarla yanaşı o, Azərbaycanı ləyaqətlə təmsil edir. Yolunuz İsveçə düşsə özünüz də bunun şahidi ola bilərsiniz. Bəli, haqqında söhbət açdığım Rəhim Sadıqbəyli özü boyda bir Azərbaycandır və heç vaxt soruşmur ki, “Vətən mənə nə verib?..”

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.07.2026)

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalında Ədəbi tənqidin klassikası guşəsindəyik, burada görkəmli tənqidçi Vaqif Yusiflinin Adilə Nəzər və Elnur Uğur  barədə yazdığı Ədəbi fraqmentlər təqdim edilir.

 

 

Vaqif YUSİFLİ

 

ƏDƏBİ FRAQMENTLƏR

 

Adilə Nəzər

Adilə Nəzər (Adilə Həsən qızı Nəzərova) artıq yeddi şeir kitabının müəllifidir və imzasını çoxdan tanıdıb. İndi şairlərin türk, rus, fars, ingilis dillərində şeirləri ilə çıxış etməsi qətiyyən təəccüb doğurmur. Adilə xanım da “çoxdilli” şairdir. Onun İraq Yazıçılar Birliyinin üzvü olması da sensasiya sayılmaz. Və Adilə xanımın filologiya üzrə fəlsəfə doktoru kimi fəaliyyəti də (“Azərbaycan dilində fəlsəfə terminlərinin izahlı lüğəti” – 40-a qədər elmi məqalənin və bir monoqrafiyanın müəllifidir) buraya əlavə olunsa (hələ aldığı “San yarlığı” mükafatını, respublikada və xarici ölkələrdə elmi konfranslarda çıxışları), görün Adilə xanım necə zəki bir qadınmış deyərsən...

Sabah Adilə Nəzər hansı şirkətinsə prezidenti ola bilər, ya bir yaxşı vəzifə kreslosunda əyləşə bilər. Amma mənim nəzərimdə o, şairdir.  Şairlik isə nə vəzifədir, nə də hansı qurumunsa sədrliyi... Şairlik ürəklə baş-başa verməkdir, həyatı, dünyanı, gözəlliyi, təbiəti, günəşi, ayı, ulduzları, gülü-çiçəyi hamının gördüyündən fərqli görməkdir.

 

Hansı ağrılardan çıxdın,     

Hansı əzablardan gəldin?

Harda ağladın, kim bildi,

Kim bildi ki, harda güldün?

 

Ruhumun yağmur havası,

Könlümün duman yerisən.

Kiminin ümid işığı,

Kiminin güman yerisən.

 

Sən elə müqəddəssən ki,

Ayağı yalın girirəm.

Aynaya baxanda sanki

Məni yox, səni görürəm.

 

Oxuduqca hər sətrini,

Hər hərfini seyr edirəm.

         Sənin özün olum deyə,

         Ta adımı şair edirəm.

 

Şairin şeir ömrü yaşamağı barədə etirafları çox eşitmişik.

Adilə Nəzərin ayrıca “Şeir” şeiri də var. Burada onun şeirə müxtəlif yanaşmaları ilə üzləşirik. “Şeir nədir?” sualına cavablar səslənir:

 

Şeir bir az

Tanrıyla dostluq yaratma ittifaqıdı,

Bir az da şeirin özünü tanıtma ixtirası.

Bir az da buludların

Yaddaşındakı yağışların lirikasıdır.

Şeir sözə vurğunluq sənətidi.

 

Şairin Tanrı ilə dostluq yaratmaq “ittifaqı” barədə çox eşitmişik, bir az da özünü tanıtma “ixtirası” – məlum. Bəs sonra? Hələlik təzə bir söz eşitmirik.

 

Amma:

Şeirdən əvvəl ağrısı gəlir,

Şeir həm də ömrü

uzadan nəfəs.

Yıxıl hər misrasına, səcdə et,

Şeir bazarıdır könlüm...

 

Təbii ki, Adilənin şeir haqqında fikirləri onun özünün düşüncələridir. Bəzən heç razılaşmırsan da. “Şeir adi qulağa xoş gələn uzaq bir coğrafiyadır, rəng korluğudur, səs karlığıdır”, yaxud “bir ucuz sevgiyə bir bahalı canın ödənişindən epitafiyadır” – razılaşmaq olmaz...

Şeiri bu qədər sağa-sola,  coğrafiyaya, epitafiyaya sürükləmək neçin?

Amma Adilə Nəzərin elə şeirləri var ki, o “coğrafiya”nı, o “epitafiyanı”da yıxıb-sürüyür,  əsl şeir obrazı ilə qarşımızda canlanır. Atasının xatirəsinə həsr etdiyi “Mən ağladım” şeiri kimi...

Ağlamaq – patoloji mənada anlaşılsa, hüzn, ələm, hıçqıraq gətirər. Amma bu şeirdə ağlamaq kövrəkliyin, həzinliyin poetik ifadəsinə çevrilir.

 

Qızılı saçlarını gün yandıran iyul gecəsiydi...

Gündüzün havası, gecənin sükutu ağı dedi,

Mən ağladım.

Yeddi gün əvvəl –

Namazının ilk günündə xəzan gəldi,

Bütün yarpaqlar tar-mar oldu, titrədi, üşüdü.

Həyat budağından bir yarpaq düşdü – ata adında.

 

Desəm ki, Adilə Nəzər əsl ovqat şairidir,  inandırmaq çətin olmaz. Şeir elə ovqatdan, əhvali-ruhiyyənin rəngarəng, çeşidli çalarlarından yaranmırmı – deyəcəksiniz. Amma məsələ burasındadır ki, hər şairin ovqatı onun öz fərdi dünyasının bəlirtiləridir. Bahar qışdan betər ola bilərmi? Bu da ovqatdan asılıdı:

 

Xəbərin oldumu?

Çox çağırdım bu gecə,

İlk heca və son heca: –

Al apar məni

Bu xəzan vurmuş baharın əlindən, Allah!

Bu bahar gözümdən düşdü,

Bu bahar məni qışdan betər üşütdü.

 

Elə güman eləməyin, Adilə Nəzər yalnız ovqat şairidir; canında yatıb qalan duyğularını ovqatı gələndə şeirə çevirir, hətta gününü də qeyd edir. (2 dekabr “şeiri” və s.). Və elə güman eləməyin ki, onun sevgi şeirləri ancaq pessimist ovqat aşılayır sənə, mənə, ona...

Xocalı işğal olunanda qəfəsdə bir quş... harada olduğunu anlamadığı dar və tüstülü bir qəfəsdədir. Xain gözətçilər tez-tez içəri dalıb süngüləyirdilər hiss etmədiyi bədənini... Yaxud:

 

Çətindir xar olmaq yağı içində,

Bu xalq ümidindən hələ güc alır.

Qalıb dərd içində, ağı içində

Əsir düşən körpələri, qocaları.

Qarabağın şəhid düşən balası

Xocalıdır, Xocalıdır, Xocalı.

 

Və Adilə Nəzərin o illərdə – 44 günlük zəfərdən öncə yazdığı bir şeirdə “Lap hönkürüb ağlaram, axsın yaşım bulaqtək, Bilim xarıbülbüllər açıb ləçəklənəcək” – “sinəsindən qoparsa Qarabağ adlı dağı, gözlərimi möhürtək o dağa basdıraram”. İndi göz yaşlarının bulaq kimi axmağına lüzum yox, xarıbülbüllər ləçək-ləçəkdir...

“Əsgərə məktub” şeiri hecanın az-az rast gəlinən on ikiliyində yazılıb və uğur – xeyir-dua – yola salma mərasimi ilə səsləşən ritmə uyğundur:

 

Tələsir qonmağa üçrəngli bayrağın

Laçında, Şuşada başına hər dağın.

Azadlıq gözləyir o əsir torpağın,

Qisasın qalmasın – şərəfə toxunur.

 

Hələ ki yurd-yuvam, el-obam dardadı,

Hardadır qələbən, zəfərin hardadı?!

Yolunu gözləyən qız intizardadı,

Adına dualar oxuyur, oxuyur...

 

Adilə Nəzərin şeirlərini fəsil bölgüsü ilə səciyyələndirsək, deyərik ki, bu şeirlər payız fəslinə daha çox oxşayır. Özü də bunu etiraf edir:

 

Payız hakim olub şeirlərimə,

Nə yazsam, vərəqdə saralıb solur.

Hələ tab edirəm bu ayrılığa,

Gecəni çəkirəm səhərlərimə.

Vaxt gələr, yazaram yazdan, hələ ki

Payız hakim olub şeirlərimə.

 

“Əsən dəli küləklər” də, ağac olmaq istəyi də, yağışı dinləmək də payızdan, daha doğrusu, payızın şair ürəyində sakin olmasından xəbər verir. Amma bu, məsələnin ancaq zahiri tərəfidir. Əsas odur ki, Adilə Nəzərə, nə qədər subyektiv səslənsə də, payız  – şairi – darıxan qadın deyə bilərəmmi?

Yenə də onun bir etirafı:

 

Hər yerdə eyni fəsil, hər yerdə eyni hava,

İçim, çölüm payızdı,

Rəngim də avazdı.

Köç edən durnaların avazına boylanır

İçimdə rəngi solan gül qoxulu ümidlər.

Çölümdə göy üzünün ətəyindən sarmaşan o boz-qara buludlar.

 

Adilə Нəzərin şeirləri və şeir kitabları barədə bir neçə məqalə ilə tanış olmuşuq. Tərifləyiblər, xoşlarına gələn şeirlərindən misallar da gətiriblər. Amma bir suala cavab verilməyib ki, axı bu Adilə Nəzərin poetik inkişafı, bir şair kimi inkişafı nəzərə çarpırmı?

Başlıca uğurları hansı yöndədir, zəiflikləri necə?

Adilə Nəzər yeddi şeir kitabının müəllifidir və artıq fərdi üslubu da, deyim tərzi də özünəməxsusluğu ilə seçilir. Əgər poeziyada SƏS məfhumu da bir faktor kimi götürülürsə, Adilə Nəzərin də poetik səsi formalaşıb. Məncə, onun “50 yaşın şeiri”ni elə bu mənada SƏS də adlandırmaq olar.

 

Sən məni yaza bilərsənmi?

Anlada bilərsənmi ruhumun rəngini?

Səhərlərimin yağış qoxusunu,

Gündüzlərimin sıxıntılarını...

 

Bu SƏSin güc aldığı mənbə ürəkdir...

 

Adilə Nəzərdən gətirdiyim şeir parçaları onun sərbəstdə yazdıqlarıdır. Amma o, hecada da mükəmməl şeirlər yazır:

        

Dünya-aləm sevgi dolu,

Açılıb könlümün yolu.

Dil-dil ötən bir bülbülü

Yazır məhəbbət şеiri.

 

Qəlbim oda yanır hər gün,

Gözlərim yoluna sürgün.

Əlim nə soyuq, nə yorğun,

Yazır məhəbbət şеiri.

 

Yaxud:

 

Bir göl kimiyəm, lalam,

Sən axar çaysan hələ.

Mən səndə daşam, liləm,

Çöküb axa bilmirəm.

 

Sən mənim can evimin

Təməl bina daşısan.

Evim çökəcək deyə,

Söküb ata bilmirəm.

 

Adilə Nəzər bir şeirində yazır:

 

Mən niyə həsrətə qucaq açım ki,

Mənim də dərd adlı öz sevgilim var.

 

Onu  dərd adlı sevgilisi sözdür, şeiridir... Əgər beləysə, eşq olsun o Dərdə!

 

 

Elnur Uğur

 

“Şairin əsərlərini oxuyub yaşamaq-həmin əsərlərin bütün zənginliyini, məzmununun bütün dərinliyini  öz daxili aləminə keçirmək, öz qəlbində duymaq deməkdir. Gərək müəyyən bir müddət şairin təsiri altına düşəsən, onun gözləri ilə həyata baxasan, onun qulağı ilə eşidəsən, onun dili ilə danışasan, belə olmasa, şairi anlaya bilməzsən”. Dahi rus tənqidçisi V.Q.Belinskinin bu fikri şair-oxucu qarşılıqlı münasibətini və sevgisini ifadə etmək üçün ən dəqiq bir kriteriyadır. Hər şair öz şeirlərində yaşayır, onun özü üçün qurduğu aləm təkcə özünə aid olmur.O şeirlər kimlərinsə ürəyinə yol tapmalıdır. Əlbəttə, şair-oxucu münasibəti və sevgisi hər zaman baş vermir, necə deyərlər, hər şair hər oxucu ilə yalnız o zaman dil tapa bilir ki, oxucu onu düşündürən suallara o şairin şeirlərində cavab tapa bilir. Bir də axı şeir ürəklə ağlın vəhdətini əks etdirirsə, kimsə ürəyinin, kimsə də ağlının təşviqiylə hərəkət edir, çünki oxucular arasında yalnız hisslər üzərində qurulan şeirlərə meyil edənlər daha çoxdur, amma yalnız rasional düşüncəyə istinad edən şeirlər də çox yazılır. Böyük şairimiz Məmməd Araz yazırdı: “Şeir fikirlə hissin şərikli övladıdır. Hansının ata, hansının ana olduğunu demək çətindir. Bu, mürəkkəb təfəkkür prosesidir. Yaxşı olar ki, ürək ağıllı, ağıl isə ürəkli olsun. Bunlar öz övladlarını birlikdə böyüdüb tərbiyə etsinlər”. 

Mətləbdən uzaqlaşmayım, çünki söz sözü çəkir. Çox da təfərrüata varmadan mən bir şairin – Elnur Uğur Abdiyevin son illərdə yazdığı şeirlərindən söz açmaq istəyirəm. Bu şairi çoxdan tanıyıram, demək olar ki, mətbuatda çıxan əksər şeirlərini izləmişəm. Neçə il öncə çapdan çıxan şeir kitablarını da vərəqləmişəm, o şeir kitablarında Elnurun poetik axtarışları hiss olunurdu. Yalnız hiss olunurdu. Elə şeirləri vardı ki, cismi yerində, amma canı yox idi. Amma şairlik həm də məsuliyyət –sözə ehya vermək, təzə fikir söyləmək tələb edir və Elnur Uğur bu məsuliyyəti dərk elədi:

 

Daş altından qalxan otun

Ümidi var yaşamağa.

Hər sobanın odun-odun

Ümidi var yaşamağa.

 

Yer döşəmə, səma tavan,

Tən ortada boşluq hava.

Quş qura bilirsə yuva,

Ümidi var yaşamağa.

 

Ən böyük ağrı sevməkdi,

Ayrılığı ilk kim əkdi?

Bilsən, ölmək dirilməkdi,

Ümidin var yaşamağa.

 

Yaşamağın – var olmağın mənası haqqında yüzlərlə şeirlər yazılıb və bundan sonra da yazılacaq. Amma Elnurun bu şeiri fikrin poetik ifadəsi baxımından maraq doğurur. Elnurun digər şeirlərində də belə düşündürücü məqamlara tez-tez rast gəlirik. Sırf düşüncədən doğan, amma ifadə etmək istədiyi fikri şeirin bədii təsvir ahənginə uyğunlaşdıran şeirlərdir bunlar. Elə bil Elnur onu narahat edən fikirləri oxucunun öhdəsinə buraxır. O, həyatın, gerçəkliyin müxtəlif anımlarına, olaylarına mürəciət edir.

 

Hər gün səhəri gülərək açmaq

vaxtın intiharıdır.

Ölümü öldürmək yaşamaqdır.

Ölümü öldürməyə nə top mərmisinin,

Nə qumbara qəlpəsinin gücü çatar.

Ölümü öldürməyə bir göz qırpımı sevgi,

bir ümid elçiliyi edər.

Hər gün gecələr səni

yadına salırsa xatirələr,

yaşamağa dəyər!!!

 

Bu şeir təkcə  fikir söyləmək xatirinə yazılmayıb, həm də fikrin ifadə tərzinə görə də seçilir. Elə şeirdə “Ayrılığı ilk kim əkdi” misrası... “Ayrılığı saldın” ifadəsini həmişə eşitmişik, amma onu əkmək ifadəsi yenidir. Şeirdə “vaxtın intiharı”, “sənin nəzərlərində böyümək”, maraqlı deyimlərdir. Və əgər Elnurun hər şeirində bir və ya bir neçə belə deyimlərə rast gəliriksə, çox gözəl!

         Elnurun şeirlərini bir neçə bölgüyə ayırmaq olar. Birinci bölgüdə şərti olaraq müstəqil fikirlərlə aşılanan şeirlərdir ki, bu şeirlər Elnur Uğurun müəyyən bir  anlayış haqqında düşündüklərini ifadə edir. Məsələn, o, insan sevincini “göz yaşlarında boğulmaq”, “anadan təzə doğulmaq” “sevinəndə adam o qədər təmiz olur ki, qanadı olsa, mələk deyərdim sevinənlərə” kimi ifadə edir.  “Bir gecənin şeiri”ndə  sənsizlik anlayışı lirik qəhrəmanın  ayla, ulduzlarla, günəşlə paralel olaraq təqdim edilir. Yəni demək istəyir ki, sənsizlik, əslində, bundan doğan tənhalıq kainatı da darıxdırır. Müstəqil fikirlərlə aşılanan şeirlərində predmetləri mənalandırmaq, onları təşbih və metafora ilə nümayiş etdirmək diqqəti xüsusilə cəlb edir və əlbəttə, şairin şairliyi elə bundadır. Və bir də  Elnur assosiativ şeirə də meyil edir. Məsələn, “Sevdim” şeirini misal göstərə bilərəm:

  

Şimal qütbü kimi soyuq biriydim,

Doğdun günəş kimi, isitdin məni.

Əridimsuoldum, qardənəsiydim,

Dağboydadərələreşitdiməni.

 

Səninecəsevdim, necə, bilmədim?

Həqiqətcavabsızbusualdadır.

Oqardanəriyibsuolanadək

Olanım-qalanımhələəldədir.

 

Görhardanharacangətirdinməni?

Qaridim, doğradındamarlarımı.

Sukimiaxıram, baxırsan,sudur,

Suqarınqanıdır, eh, qarınqanı.

 

Assosiativtəfəkkürobrazlıtəfəkküründavamıdırvəburadadahaincəvəzahirəndahamürəkkəbümumiləşdirmələrdiqqəticəlbedir. Mərhumşair-tədqiqatçıArifAbdullazadəyazırdıki: buradabənzəyənləbənzədilənarasındakı “məsafə” dahauzunolur, mənadərinliyidahalakonikifadətərzinəəsaslanır, ümumiməzmun, konkrethissvəfikirçoxzamanyadasalmaqvədüşündürməkyoluiləyaranır. “Sevdim” şeirindədəŞimalqütbüvəsoyuqluqsevgililərətəşbihedilirvəbunaəksmənzərəgünəşvəisitməkmetaforası          yaranır. Günəşvəistilikisətəbiiki, qarıvəsuyuəridəcək. Sevənadamın  halıqarvəsuilətəşbihlənir. Ammaburadasuyunqarınqanınatəşbihedilməsi “bənzəyənləbənzədilənarasındakıməsafənin” dahauzunolmasıylaşərtlənir. Suqarınqanıolabilərmi? Buradaassosiativtəfəkkür “olabilər” sualınacavabverir. Vəsonda  “Böyüksevgilərinqandırsübutu”

         ElnurUğurun “Azərbaycan” jurnalınınbirsayındadabirneçəşeiriilətanışoldum. “Şəhidqəbri”və “Abidə” şeirlərindəfərqlənməyəcanatırvəhərikişeirdətəzəsözdeməyəçalışır.

    

Hardaşəhidqəbrivarsa,

Vətənoradanbaşlanır.

Vətənhərsərhəddəbitir,

Şəhidqəbrindəcanlanır.

 

Baxırsantorpaqməzara,

Altıdiri, üstüdiri.

Buməzarsabahaqapı,

Buməzarxalqınandyeri.

 

yaxud:

 

Xocalı-şəhid şəhər.

Qar üstə bir gəlinin qırmızı yaylığı

Vətən namusunun  həyası idi, qızarırdı.

Səndən keçənlər

Özündən keçə bilməyənlərdi.

Səndə güllələnənlər

Əslində, ölümü güllələyənlərdi.

 

Elnur Uğur bir şair kimi artıq özünü təsdiq etmək mərhələsindədir və deyim ki, bu proses başa çatır. Təbii ki, onun şeirləri arasında müəyyən “xıltlar” da nəzərə çarpır. Xüsusilə müəyyən bir fikrin mübahisəli məqamlarında qətiyyən onunla razılaşmırsan.  Məsələn, “Sevmək” şeirində yazır: “Ən gözəl intihar yaşamaqdır”. –Burada intiharla yaşamaq arasında heç bir uyarlıq (birinin o birini təsdiq etməsi) yoxdur. Yaxud həmin şeirdə  “Sevginin bir adı da kiçilməkdir elə” – mənfi bir anlayışı sevgi ilə tən tutmaq olarmı?  Guya “insanlar  kiçiləndə  böyüyürlər”. Bir də axı Füzuli babamız “kiçilməkdən” yox, “yox olmaqdan” söz açırdı (“Qəm diyarında əcəl peyki güzar etməz mana, Yox sanıb varım məgər  kim, etibar etməz mana”. Fikrimcə, onun “Eşq” adlı iki şeirində də bəzi fikri sona vardırmamaq natamamlığı hiss edilir. “Şeir gecəm”də fikir aydındır, amma sonda pıçıltını “Yaradanın söz görkəmi” kimi mənalandırmaq məntiqə uyğun deyil…

         Mən Elnur Uğur Abdiyevin  bütün şeirlərindən söz aça bilmədim. Amma onun bir çox şeirlərini oxumaq kifayətdir ki, haqqında “o, şairdir” ifadəsini işlədəsən.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.07.2026)

 

 

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalında motivasiya dərsləri...

Həyatda necə uğur qazanmalı, hədəfi necə seçməli, hədəfə doğru necə irəliləməli, necə lider olmalı – bu sayaq suallar hər birinizi düşündürür, bilirik. Onlara bu rubrikada daim çavab tapmaq olur.

Rubrikanı millət vəkili, motivasiya spikeri, yazıçı Əlibala Məhərrəmzadə aparır.

 

Tannenbaum – Şmidtin lider davranışı kontiniumu

 

Nəzər yetirdiyimiz növbəti modeldə liderliyə təsir edən üç faktora (liderin özü, onun ardıcılları və yaranmış vəziyyət) münasibətdə liderin seçə biləcəyi 7 davranış nümunələrindən bəhs olunur.

Burada iki bir-birinin əksi – demokratik və avtoritar liderlik stilləri götürülür, bu liderliklər arasındakı fərq onların hakimiyyət mənbələri və insan xarakterinin təbiəti barədəki qənaətləri səbəbi ilə izah olunur. Demokrat zənn edir ki, hakimiyyət ona ardıcılları tərəfindən verilir və bu insanlar düzgün motivasiya şəraitində özünüidarə və yaradıcı iş qabiliyyətinə malik olurlar. Avtokrat isə hesab edir ki, hakimiyyət ona öz mövqeyi nəticəsində qismət olub, təşkilatlar və insanlar təbiətən tənbəldirlər və onlara güvənmək olmaz.

Demokratik liderlikdə hakimiyyət mənbəyi ardıcıllar üçün fəaliyyət azadlığı sahəsi, avtoritar liderlikdə isə liderin tətbiq etdiyi hakimiyyət sahəsi hesab olunur. Lider davranışının tərkib hissəsi olacaq seçiləsi 7 davranış nümunələri isə aşağıdakılardır:

 - lider öz ardıcıllarının «azadlıq» zonası hüdudlarında fəaliyyət göstərmələrinə imkan yaradır;

 - lider müəyyən çərçivələrdə qrupların qərarlarını yönəldir; 

 - lider problemlər irəli sürür, təkliflər verilməsini xahiş edir;

 - lider həll yolları təklif edir və onların dəyişdirilməsini mümkün hesab eləyir;

 - lider ideyalar irəli sürür və onların müzakirəsini təklif edir;

- lider qərar qəbul edir və onu tabeçiliyində olanlara çatdırır;

 - lider öz qərarlarının düzgünlüyünə ardıcıllarını əmin edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.07.2026)

 

 

 

Şərəf Cəlilli,

 filologiya üzrə fəlsəfə doktoru,

“Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

 

“Mən xoşbəxt adamam ki, ixtiyar yaşımda millətimin ordusunu yaratmaq mənə nəsib oldu” deyən, qısa zaman kəsiyində 35 minlik Cümhuriyyət Ordusunu yaradan qüdrətli sərkərdə Səməd bəy Sadıx bəy oğlu Mehmandarov 16 oktyabr 1855-ci ildə Şamaxı quberniyasının Lənkəran qəzasında dünyaya gəlmişdi. Soyu, soy-kökü şəcərə dəftəri ilə Şuşanın məşhur zadəganlarından olan Mehmandarovlara bağlı olan Səməd bəy Mehmandarov adını Cümhuriyyət qurucularının sırasına yazdı. Hüquqşünas olan atası Sadıx bəy Qafqaz canişinliyi tərəfindən öncə Şamaxıda, sonra isə Lənkərana məhkəmə icraçısı olaraq göndərilmişdi. Lənkəranda dünyaya gələn Səməd bəy Mehmandarov təhsilini Bakıda Real Məktəbdə almışdı. 16 yaşında isə Peterburq İkinci Konstantinovka Artilleriya Məktəbinə daxil olmuşdu. 1875-ci ildə podporçik rütbəsi alan Səməd bəy Mehmadarov həmin il həm də III dərəcəli “Müqəddəs Stanislav” ordeni ilə təltif olunmuşdu. Daha sonra kapitan 1898-ci ildə isə podpolkovnik rütbəsi ilə xidməti fəaliyyətini davam etdirmişdi.

 

Mancuriaya diviziyasının komandanı

Podpolkovnik rütbəsini aldıqdan sonra 1900 -1901-ci illərdə Çində baş qaldıran anti-imperialist hərəkatların  yatırılmasında onun rəhbərlik etdiyi diviziya da iştirak etmişdi. Silahsız çinlilərə qarşı silah qaldırmayan, üsyançıların rəhbərlərini danışıqılar vasitəsi ilə yola gətirən Səməd bəy Mehmandarova Çar tərəfindən polkovnik türbəsi təqdim edilmiş, eyni zamanda o, III dərəcəli “Vladimir Ordeni” və üzərində “Qəhrəmancasına fərqlənməyə görə yazılan Qızıl qılınc” təqdim olunmuşdur.

 

Rus-Yapon müharibəsində tarix yaradan iki azərbaycanlıdan biri

General Əliağa Şıxlinskinin tarix yaratdığı Rus-Yapon müharibəsi dövründə göstərdiyi şücaətlərə görə Səməd bəy Mehmandarova general-mayor rütbəsi və IV dərəcəli “Müqəddəs Georgi” ordeni verilmişdi. 1907-1910-cu illərdə III Sibir korpusunda Artilleriya rəisi vəzifəsində çalışan general Səməd bəy Mehmandarov 1908-ci ilə “Hərbi xidmətlərində qüsursuzluğa görə” general-leytenant rütbəsinə layiq görülmüşdü. I Dünya müharibəsində iştirakına görə isə 1915-ci ildə “Tam Artilleriya generalı” rütbəsi almışdı. Bu rütbə hərb tarixində ordu generalı rütbəsinə bərabər rütbə idi. 1917-ci ildə xüsusi istəyi ilə Çar ordusundan istefa verən general Səməd bəy Sadıx bəy oğlu Mehmandarov bu zaman Çar Rusiyası Ordusunun bütün orden və medallarını almış iki peşəkar nüfuzlu türk, müsəlman və azərbaycanlı hərbçidən biri idi. Bununla yanaşı, general Səməd bəy Sadıx bəy oğlu Mehmandarov İngiltərənin, Fransanın, Rumıniyanın, eyni zamanda Qacarlar dövlətinin ən ali mükafatlarına, orden və medallarına layiq görülmüşdü. İstefada olduğu dövrdə Şimali Qafqazdakı huzur dolu malikanəsində doğmaları ilə yaşamışdı. Çarizmin iflası, Rusiya İmperiyasının iflası ucqarların istiqlaliyyəti ilə nəticələndi. Tiflisdə “İstiqlal bəyannaməsi”nin imzalanması ilə Azərbaycanda Milli hökumət quruldu.

 

Milli Ordunun Bayraqdarı

Şərqin ilk Demokratik Cümhuriyyətinin qurulması ilə, ömrü boyu Əbədi İstiqlalın təşnəsi olan peşəkar hərbçilər, Çar Rusiyası ordusunun nüfuzlu sərkərdələri vətənə dönür. Dönüşü, qayıdışı ilə tarix yaradan dörd generalın isə yeri, rolu, məqamı fərqli idi: Əliağa Şıxlinskinin, Səməd bəy Mehmandarovun, Rzaqulu Mirzə Qovanlı – Qacarın, Sultan bəy Sultanzadənin. Tanrı onları məhz bu gün üçün göndərmiş, Əbədi istiqlalın qorunması, Milli Ordunun yaranması üçün müntəzir etmişdi. Əlahiddə Azərbaycan Korpusunun – Milli Ordunun yaradıcısı kimi tarixdə qalan bu qüdrətli simalar, əvəzsiz sərkərdələr min illər bundan sonra da, Milli Ordunun bayraqdarları kimi tarixdə qalmışlar.

Səməd bəy Mehmadarov Bakıya dəvət edilməzdən öncə onun bütün fəaliyyəti nəzərdən keçirilmişdi. 1918-ci il noyabrın 7-də Nazirlər Şurasının neft milyonçusu Seyid Mirbabayevin Cümhuriyyətə bağışladığı malikanədə təşkil olunan iclasda Azərbaycanda Hərbiyyə Nazirliyinin yaradılması qərara alındı. Müvəqqəti olaraq nazir vəzifəsini hökumətin başçısı Fətəli xan Xoyskiyə həvalə olundu. Onun müavini isə general Səməd bəy Mehmandarov təyin olundu. Ölkədəki durum nəzərə alınaraq vaxt itirmədən Ordu quruculuğu ilə bağlı məsələlər Səməd bəyə tapşırıldı. Həmin gün çap olunan “Azərbaycan” qəzetində Səməd bəy Mehmandarovun vəzifəyə təyin edilməsi haqqında fikirləri dərc edildi. Mehmandarov deyirdi: “Nazirlər Şurasının qərarı ilə mən Hərbiyyə nazirinin müavini təyin edildim. Mən öz vəzifə borcumu yerinə yetirməyə başlayaraq görməli olduğum nəhəng işlərin bütün ciddiliyini, mürəkkəbliyini, çətinliyini gizlətmədən Hərbiyyə Nazirliyinin bütün rütbəli şəxslərini işə dostca yanaşacağını və vicdanlı münasibət bəsləyəcəyini bildirirəm. Hamını birlikdə, dostcasına işləməyə çağırıram. Bütün rütbələrdəki rəislərdən qoşunun təlim-tərbiyəsi, öyrədilməsi və möhkəm nizam-intizam yaradılması işinə ciddi diqqət yetirmələrini istəyirəm”

 

Mehmandarov: Orduda ana dilini tətbiq edən ilk hərbi nazir

1918-ci il 25 dekabr tarixində Tam Artilleriya generalı Səməd bəy Mehmandarov Hökumətin qərarı ilə Hərbiyyə naziri, general Əliağa Şıxlinski onun müavini təyin edildi. General Mehmandarovun nazir kimi ilk əmri “sırada və sıradan kənar olarkən əsgərlərin Azərbaycan türkcəsində salamlaşması ilə bağlı idi. Komandirlər əsgər salamı, əsgərlər “əleyküm salam!” cavabı verməli idilər.

 

 “Denikin məni rus millətindən və Çardan da yaxşı tanıyır”

1912-ci il Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti üçün ağır dönəmlərdən idi. Ağqvardiyaçı Denikin Azərbaycan sərhədinə yaxınlaşırdı. Təşkil olunan müşavirələrin birində öz hərbiçilərinə müraciətlə general Səməd bəy Mehmandarov demişdi: “Denikin məni rus millətindən və çardan da yaxşı tanıyır. O, bilir ki, rəhbərlik etdiyim korpuslar digərlərindən güclü olmuşdur. Denikin heç zaman mənim komandanlıq etdiyim ordu ilə döyüşə girməyə cəsarət edə bilməz. Mən bütün ömrümü, gəncliyimi Rus Ordusunda xidmətə həsr etdim. Nə xoşbəxt insanam ki, ixtiyar yaşımda Millətimin Ordusunu yaratmaq mənə nəsib oldu”.

 

Biz həmişə boyunduruq altında olmamışıq!

Səməd bəy Cümhuriyyət naziri kimi tez-tez xalqa müraciət edir, hesabat verir, öz işini peşəkarcasına həyata keçirirdi. Müraciətlərinin birində “Biz həmişə boyunduruq altında olmamışıq” – deyərək, türk tarixinin, Cümhuriyyət hərb tarixinin yazılmasını arzu etmişdi. General Səməd bəy Mehmandarov bütün çıxışlarında əsgərlərə “Övladlarım!” deyə müraciət edərək, onları ruhlandıran böyük sərkərdə idi. Cümhuriyyət Qızıl Ordunun qırmızı terroruna məruz qalarkən Lənkəranın bolşevik terrorundan təmizlənməsi əmrinin verməsi, ərazi bütövlüyümüzün bərpası üçün ordunu səfərbər etməsi, Əsgəran keçidinə Novruz bayramında hücum edən erməni daşnaklarının üzərinə general Həbib bəy Səlimov kimi peşəkar sərkərdəni göndərməsi erməni-daşnak dəstələrinin məhv edilməsi ilə nəticələndi. Xankəndinin, Şuşanın düşməndən azad edilməsi onun hərb tariximizdə, eyni zamanda Cümhuriyyət tariximizdən əzəmətinin təsdiqi olan məqamlardandır.

Hərbi nazir kimi general Səməd bəy Sadıx bəy oğlu Mehmandarovun Azərbaycan xalqına bir tarixi müraciəti də var: “İndi ölkəmizin bütün vətəndaşları, istər kasıb, istərsə də dövlətli eyni şəkildə hərb qulluq çəkəcəklər. Əgər nə zamansa kimlərsə dövlətliləri hərbi qulluqdan azad edərsə günahkarlar ağır cəzalanacaqlar.”

 

Tomsonla görüşündə ingilislərin verdiyi “Legion Ordeni”ni çıxarıb onun ayaqları altına atmışdı

Səməd bəy Mehmandarov general Tomsonun ermənilər arasında təbliğat aparmasından, Azərbaycan kəndlərində ingilislərin talançılıq etməsindən narahat idi.

Onların bütün fəaliyyətini kəşfiyyat xəbərləri ilə hər gün alırdı. O, hökumət başçısı Nəsib bəy Yusifbəyliyə məktub ünvanlayaraq yazırdı ki, ingilislərin fəaliyyətindən narahatdır. Etiraz əlaməti olaraq onların I Dünya müharibəsi zamanı verdikləri orden və medalları İngilis hökumətinə qaytarılması işini təşkil etsin. Bundan əlavə, o, Tomsonla görüşündə ingilislərin verdiyi “Legion Ordeni” çıxarıb onun ayaqları altına ataraq demişdi: “Mənim torpağımı işğal edib millətimi əzən bir ölkənin ordeni mənə lazım deyil” deyərək ona yerini göstərməkdən çəkinməmişdir.

 

21 general yetişdirməklə generallar yetişdirən General kimi tarixdə qaldı

Bu qüdrətli əyilməz sərkərdənin, Cümhuriyyətin ilk Hərbiyyə Nazirinin fəaliyyəti cəmi bircə il çəkdi. Qısa zaman çərçivəsində o, Milli Ordunu təşkil etdi, ayrı-ayrı diviziyaların yaradılmasına nail oldu, 21 general yetişdirməklə generallar yetişdirən General kimi tarixdə qaldı. 28 aprel qiyamından, Qızıl Ordunun qırmızı terrorundan sonra Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti işğal olundu. 1920-ci il iyunun 4-də Hərbiyyə Naziri kimi general Səməd bəy Mehmadarovu və müavin, Tam Artilleriya generalı Əliağa Şıxlinskini həbs edərək zindana saldılar. İki ay sonra isə Mərkəzə - Moskvaya göndərdilər.

 

Nəriman Nərimanovun zəmanəti ilə hər iki general Bakıya gətirildi

Moskvada Azərbaycan generallarını, daha doğrusu Hərbiyyə Nazirini və müavinini qarşılamalı olan Behbud ağa Cavanşir görür ki, onlar qatarda yoxdur. Behbud ağa vaxt itirmədən Bakıya komissar Nəriman Nərimanova məlumat verir və Səməd bəyin və Əliağa Şıxlinskinin tapılmasına nail olur. Həmin vaxt İosif Stalin Fövqəladə Komissiyaya teleqram vuraraq göstəriş vermişdi: “Yoldaş Yaqoda, hər iki general yoxlamadan diqqətlə keçirilsin. Onları həbsxanadan buraxılması işini təşkil etməyi sizə əmr edirəm”. Stalinin göstərişindən və ikitərəfli yoxlamadan sonra məlum oldu ki, generallar Mehmandarov və Şıxlinskinin günahları yoxdur. Daha sonra Nəriman Nərimanovun zəmanəti ilə hər iki general Bakıya gətirildi. 1923-cü ildə general Səməd bəy Sadıx bəy oğlu Mehmandorov Hərbi Dəniz Komissarlığında pul, kağız bölgüsü idarəsində sədr vəzifəsinə təyin olundu. Sonrakı illərdə isə pedaqoq kimi hərb tarixi ilə bağlı mühazirələr oxudu. 1928-ci ildə öz ərizəsi ilə vəzifədən ayrılan general Səməd bəy Mehmandarova 100 manat təqaüd kəsildi. 1931-ci il fevralın 12-də dünyaya vida nəğməsi oxuyan Cümhuriyyətin ilk və son Hərbiyyə Naziri Bakıda, sonralar “Dostluq parkı”na çevrilən Çəmbərəkənd qəbristanlığında dəfn olundu. 30- cu illərin burulğanında məzarı darmadağın olundu. İllər sonra üzə çıxan məzarının indiki Şəhidlər Xiyabanında mövcud olduğu məlumatı kütləvi informasiya vasitələri yaydı.

 

Ata tərəfdən Qacarlara, ana tərəfdən Talışxanovlara bağlı General

Hüquqşünas - vəkil kimi iş yeri Qafqaz Canişinliyi tərəfindən Şamaxıdan Lənkərana dəyişdirilən Sadıx bəy Mehmandarov burada general-leytenant Mir Mustafa xan Talışinskinin qızı Bikə xanımla evlənmişdi. General Səməd bəy Sadıx bəy oğlu Mehmandarov isə 1907-ci ildə Jitomirin məşhur əsilzadə soylarına bağlı Yelizaveta Teslova ilə ailə qurmuşdu. 1908-ci ildə oğlu Piri dünyaya gəlmişdi. Atası həbs edilib zindana salınanda onun 12 yaşı vardı. Peterburqa köçərkən Yelizaveta Teslova oğlunun adını dəyişərək ona İqor adını vermişdi. 37-ci ilin dəhşətli repressiyaları zamanı İqor anası ilə birlikdə öncə Peterburqdan Saratova, ordan isə Sibirə sürgün edilmişdi. II Dünya müharibəsi zamanı faşistlərin Sibirə gedən qatarı partlatması nəticəsində Yelizaveta Teslova – Mehmandarova həlak olmuş, İqor isə sağ qalmışdı.

 

Ulu Öndər Mehmandarovun oğluna ev bağışladı

Siyasi hakimiyyətinin birinci mərhələsində, 1970-ci ildə İqor Səməd bəy oğlu Mehmandarovu tapdıran, hələ onun axtarışlarına təhlükəsizlik orqanlarında çalışarkən başlayan Ulu Öndər Heydər Əliyev onu Bakıya dəvət edərək ona ev bağışlamışdı. Bundan sonra həyat yoldaşı ilə birlikdə İqor Səməd bəy oğlu Mehmandarov Bakıya köçmüş, ömrünü doğmalarının arasında başa vurmuşdu.

Qüdrətli sərkərdə, Cümhuriyyətin ilk və son Hərbiyyə Naziri general Səməd bəy Mehmandarovun sürgün əzabı yaşayan oğlu İqor Səməd bəy oğlu Mehmandarov 1989-cu ildə Azərbaycanda Milli Azadlıq hərəkatının boy verdiyi, atasının uğrunda can verdiyi hilallı-ulduzlu, üç rəngli bayraq göy üzünə səriləndə -  1989-cu ildə “Atamın yarımçıq arzuları reallaşır!” nidası ilə dünyasını dəyişərək Yasamal qəbristanlığında torpaq müqəddəsliyinə qovuşdu.

General Səməd bəy Mehmandarov irsi, şəxsiyyəti, Cümhuriyyətin özü, milli dövlətçilik tariximiz qədər əziz və müqəddəs bir dünya kimi bu gün də səcdəgaha çevrilib. Adı xatirəsi əbədiləşdirilən general Səməd bəy Mehmandarovun 160 illik yubileyi Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin imzaladığı 26 sentyabr 2015-ci il tarixli Sərəncamla dövlət səviyyəsində qeyd edildi.

 

Silahlı Qüvvələr günü yenidən təsbit olundu

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti 1918-ci 26 iyun tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycan Əlahiddə Korpusunu qurdu. Onun əsasında 1918-ci il noyabrın 17-də Hərbiyyə Nazirliyi yaradıldı. 1918-ci il dekabrın 25-də Tam Artilleriya generalı Səməd bəy Sadıx bəy oğlu Mehmandarov Hərbiyyə Naziri təyin edildi.

20-ci illərin bolşevik istilası ən ali idellara son qoysa da, Azərbaycan xalqı Milli Müstəqilliyə nail oldu. 26 iyun Azərbaycan Respublikasında Silahlı Qüvvələr Günü kimi yenidən təsbit edildi.

Milli Ordunun dirçəlişi, 44 günlük Vətən müharibəsində tarixi zəfərə imza atması üçün Ulu Öndərin əzəmətini, Müzəffət Ali Baş Komandan Prezident cənab İlham Əliyevin qüdrətini, Şuşa qalasına, Pənahəli xanın diyarına, həm də Mehmandarovların tarixi şəhərinə, mülkünə, malikanəsinə bir göz qırpımında qədəm qoyan, “ruh bədənə girən kimi girən” Azərbaycan Ordusunun əzəmətini etiraf etmək məcburiyyətində qalan dünyanın eşitdiyi ilk kəlamlardan biri bu oldu: “Biz boyunduruq altında olmamışıq! Denikin məni rus millətindən və çardan da yaxşı tanıyır. Mənim rəhbərlik etdiyim korpuslar digərlərindən güclü olmuşdur”.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.07.2026)

 

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Bu gün Azərbaycan Respublikasının Əməkdar artisti Məhəbbət Kazımovun doğum günüdür. O Məhəbbət Kazımovun ki, özündən sonra mahnıları qaldı. Nisgil, kədər dolu mahnılar. Nədirsə, həmişə qəmli mahnılar oxuyardı. Əslən Laçından idi deyə “Laçınım” mahnısı repertuarından düşməzdi. Düşmən tapdağı altında olan ana yurdunun kədərini bir mahnıya bacarıla yükləyə bilmişdi. Əfsus ki, Laçının azadlığını görmədən dünyadan köçdü.

 

O, 1953-cü il iyul ayının 2-də Laçın rayonunun Çorman kəndində anadan olub. İlk təhsilini Şamkənd kənd orta məktəbində alıbdır. Kiçik yaşlarından istedadına görə digər bacı-qardaşlarından seçilib. Musiqi təhsili alması üçün qohum-əqrabanın təkidi ilə 1974-cü ildə Bakı şəhərinə gedib. Asəf Zeynallı adına musiqi texnikumuna qəbul olunub. İlk muğam dərslərini Nəriman Əliyevdən alıb, sonradan Ağaxan Abdullayevin sinifində oxuyub.

 

1976-cı ildən peşəkar səhnədə çıxış edirdi. "Dan Ulduzu" ansamblının solisti olub. Azərbaycanın bir çox konsert salonlarında öz tamaşaçılarına solo konsertlər verib. Bir çox xarici ölkələrdə, Türkiyədə, Rusiyada, İranda, Çexoslovakiyada və başqa ölkələrdə qastrol səfərlərində olubdur.

Məhəbbət Kazımov əsasən Azərbaycan milli musiqisi janrında, bir çox tanınmış mahnı və muğamlar oxuyubdur. Ən çox sevilən mahnılarından biri də "Laçınım" mahnısıdır. "Laçın" instrumental ansambılını da o yaradıb, onun rəhbəri olub.

 

14 sentyabr 2012-ci ildə Azərbaycan Respublikasının "Əməkdar artist" fəxri adına layiq görülüb.

27 yanvar 2014-cü ildə uzun sürən xəstəlikdən sonra vəfat edib. O, yanvarın 28-də Xırdalan qəbiristanlığında dəfn olunub

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.07.2026)