“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Şeir saatı rubrikasında bu gün sizlərə Xuraman Hüseynin şeirləri təqdim edilir.

Xuraman HÜSEYN

LAÇIN DAĞLARI

Səninlə qayıdan illər nə gözəl,

Gəldi yurdumuzun əlvan baharı.

Çiçəklər nə gözəl, güllər nə gözəl,

Həyata qaytardıq o laləzarı.

Qəlbimiz məhbəsdə, könlümüz darda,

Gözlər yolda qaldı, qəlb intizarda.

Biz sizə güvəndik, əridi qar da,

Cənnət Qarabağın sərvəti, varı.

Örtdü üstünüzü bulud yorğanlar,

Bitdi ayrılıqlar, keçdi zamanlar.

Dedik, dərdimizi başqa kim anlar?

Gəldik hüzuruna, Laçın dağları!

YORĞUN YOL

Ürəyi qan ağlayan

yaralı həyat da dəyişir

düşmən məğlub olanda.

Gözəlləşir vətən,

yenidən abadlaşır,

tikilir, qurulur.

Həsrət də

bağlı qalmış xonçasını

yığıb gedir,

axan sular durulur.

Dərdimizi çəkə-çəkə

getdi həsrət də, dərd də,

düşmənin əbədi

məğlub olduğu dünyaya

yola düşdülər.

O yol da çoxdan yorulub,

sönüb işıqlar,

zülmətə qərq olub,

bağlanıb qapısı

nankorların üzünə.

Bağlı qapılar arxasında qalan,

əllərinin çatmadığı,

ünlərinin yetmədiyi

arzularının qaranlıq dünyasına

çəkilib düşmən.

Cənnəti işğal etmək xəyalı

suya düşənlər!

Yorğun yolunuz

cəhənnəmə aparır sizi.

O yolların gözləri

İndi yol çəkir.

Gedin,

yolunuzu azmayın bir də!

MÜHARİBƏ OLMAYAYDI

Güllələr susaydı,

Güllər açaydı,

bəzəyəydi hər yeri.

Gözlərimizdən gülüş

nur saçaydı

dərd-qəmin üstünə.

Gözəl həyatın

insanla qəsdi nə?

Öləydi qəddar müharibə,

gözəl sülh

əvəz edəydi onu.

Qara bəxtli qan yerinə

şəffaf su olaydı –

saf su.

Çıxaydı həyat

zibillikdən,

dönəydi cənnətə.

Göz yaşlarına

sevinc səbəb olaydı.

Qorxmayaydı uşaqlar,

ağlamayaydı analar,

müharibə olmayaydı!

İLLƏR

Sinəsinə dağ kimi çəkilən

ayaq izləri

toza dönüb uçacaq havaya.

Qara günləri

Zəfər günəşinə təslim etdiyi

gündən bəri

xoşbəxtliyə addım-addım

aparacaq bizi.

Doğacaq o günəş

zülmət gecələrimizə,

daha görməyəcəyik

susuz qalan çiçək kimi

solan illəri.

Xoşbəxt bir dünyada keçəcək

ömrümüzün

dərdimizə həmdərd

olan illəri.

QÖNÇƏ ÜMİDİMİZ

Yaman zülm çəkdik o illərdə biz,

Çadır şəhər oldu, vaqon ev oldu.

Yenə düşmən çıxdı dost bildiyimiz,

Qönçə ümidimiz saraldı, soldu.

Yanan çıraq idik, yanmadıq, söndük.

Darıxdı hər çəmən, hər dağ, hər dərə.

Vətəndə qaçqına, köçkünə döndük,

Şükür, gəlib çıxdıq bu xoş günlərə.

Qalmadı heç yerdə düşməndən bir iz,

Bəlkə, bundan sonra ağ günlər görək.

Gülsün gözlərimiz, bitsin dərdimiz,

Qönçələr həmişə gül açsın gərək!

NAĞILIN SONU

Namərd dost, xain qonşu, mələk cildində şeytan,

Uzaq dur, bizdən uzaq, düşməsin bura yolun.

Ey vəhşi, ey yırtıcı, necə olmusan insan?

Özünü yazıq kimi göstərən buqələmun.

Əridi qar, getdi qış, vaxtı çatdı baharın,

Dedik, ey yağı düşmən, əl çək bu yurddan, əl çək!

“İti qovan”la qovduq, kəsildi ayaqların

Qalib vətənimizə uzanan əllərintək.

Bürünüb ağ bayrağa, cəhənnəmə gedirsən,

Gözü yaşlı, bağrı qan, məğlub düşmən donunda.

Dövran dəyişib artıq, özünə zülm edirsən,

Göydən alma düşmədi bu nağılın sonunda?

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.07.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı  QƏRBİ AZƏRBAYCANA QAYIDIŞA TÖHFƏ layihəsini təqdim edir. Bu gün sizlər üçünfilologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Cəlal Allahverdiyevin “110 yaşlı “Lək-lək” məqaləsi təqdim ediləcək.

Cəlal ALLAHVERDİYEV

110 YAŞLI "LƏK-LƏK"

Qədim mədəniyyətə, zəngin ədəbi irsə malik olan İrəvanda milli mətbuatın yaranması ictimai-ədəbi fikir tariximizin inkişafında özünəməxsus yer tutur. XIX əsrin sonlarında İrə­van­da yaşayan azərbaycanlı ziyalılar maarifi, mədəniyyəti, ədəbiyyatı inkişaf etdirməyin  yo­lu­nu,  ilk  növbədə, məhz mətbuatda – ana dilli mətbuatın yaranmasında  görürdülər. Onlar bu yol­­­­da ardıcıl mübarizə aparır, əvəzsiz xidmətlər göstərirdilər. İrəvanda Azərbaycan mət­buatı­nın, maarifçilik hərəkatının, ictimai-bədii fikrinin aparıcı simaları Mirzə Ələkbər Elxanov, Məşədi İsmayıl Hacı Kazımzadə, Mirzə Kazım Qazi Əsgərzadə, Axund Əhmədov, Mir­zə Əlixan Şəmsil Hükəma, Hacı Seyid  Rza Əmirzadə, Axund Məmmədbağır Qazızadə, Ab­bas Razi Məmmədzadə, Cabbar Əsgərzadə, Əli Məhzun Rəhimov, Mirabbas Mirbağırov, Mir­­məhəmməd Mirfətullayev, Məmmədvəli Qəmərlinski, Mirzə Cabbar Məmməd­zadə, Axund Əbülhəsən Qazızadə, Həsənzadə Mirzə Hüseyn İrəvani, Asəf bəy Şəfibəyov, Məm­mədəli Na­sir, Həsən bəy Qazıyev, Əkbər Rizayev və burada yaşayıb-yaradan onlarla bu kimi maarif­­pərvər ziyalılar öz səslərini xalqa çatdırmaq üçün ana dilində qəzet, jurnal təsis etmə­yin vacib­liyini aydın dərk edib, bu ideyanın ger­çək­ləşdirilməsinə ciddi səy və təşəbbüs göstə­rir, bu yolda qələmləri ilə mübarizə aparırdılar. İrəvanda ana dilli mətbuat orqanının ya­ran­ması isə günün ən vacib məsələsinə çevril­mişdi. Bunu həm də dövrün mövcud ictimai-siyasi, ədəbi-mədəni proseslərində baş verən mütərəqqi dəyişikliklər də zəruri edirdi. Lakin İrə­van­da Azər­baycanın ictimai, ədəbi-mədəni həyatının ən mühüm hadisələrindən olan milli mət­buatın yaran­ması XX əsrin əvvəllərinə təsadüf edir. İrəvan şəhərində yaşayıb-yaradan ziya­lı­larımız XX əsrin ikinci onilliyində bu böyük missiyanı, məsuliyyəti öz üzərlərinə götür­dülər və Azərbaycan dilində fəaliyyət göstərəcək mətbuatın əsasını qoydular. İrəvanda milli mət­buatın yaranması ideyasını gerçəkləşdirmək ilk dəfə nəinki İrəvanda, bütün Cənubi Qaf­qazda, hətta onun hüdudlarından kənarda tanınmış, yetkin qələm sahibi, jurnalist, şair Cabbar Əsgər­zadə və Mirməhəmməd Mir­­fətullayevə nəsib olmuşdur. 

Jurnalın nəşri ilə onlar, əslində, bir vətəndaş olaraq xalqın qarşısında yaranmış prob­lem­ləri  aradan qaldırmağa, onları həll etməyə və ideyalarını həyata keçirməyə çalışmışdır. Onla­rın əsas məqsədlərindən biri də soydaşlarımızın əksəriyyətinin düçar olduğu dini fanatizm bə­­la­sına və cəhalətə qarşı satirik üslub ilə mübarizə aparmaq idi. "Lək-lək" və onun səhi­fə­lərində çıxış edənlər çətinliklə də olsa, məqsədlərinə uğurla nail olurdular. Hələ "Lək-lək"in nəşrinə icazə alınmamışdan xeyli əvvəl Cabbar Əsgərzadə İrəvanda jurnal burax­maq barədə yaxın dostu, görkəmli ziyalı mühərrir Məmmədəli Sidqi ilə məsləhətləşmiş və məktublaşmışdı. Cabbar Əsgərzadənin Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda Məmmədəli Sidqiyə aid fondda ona ünvanladığı 40-dan artıq məktubu saxlanılır. Cabbar Əs­gərzadənin yazdığı məktublar Azərbaycan dilində ərəb əlifbası ilə yazılmışdır. Bu nümu­nə­lərin hər birində Sidqiyə hörmət, qardaş məhəbbəti duyulur. "Lək-lək"lə bağlı müəyyən mə­­sə­lələrə aydınlıq gətirmək üçün bu epistolyar nümunələr fakt və sənəd olaraq çox qiy­mət­lidir. Cabbar Əs­gərzadə məktub­la­rın­da "Kəlniyyət", "İqbal", "Dirilik", digər qəzet-jur­nal­ların durumu, məsləki, dövrün ziya­lı­ları Salman Mümtaz, Seyid Hüseyn, Əliqulu Qəm­kü­sar, Zül­füqar Ha­cı­bəyov, Hüseyn Minasazov, Mirzəağa Əliyev və başqaları haqqında öz fikirlə­rini Məm­mədəli Sidqi ilə pay­laşır. Həmin məktublarla tanış olduqda aydın olur ki, Cab­bar Əsgərzadə və Mirməhəmməd Mirfətullayev "Lək-lək"in nəşrinə uzun müddət hazır­laş­mışlar. Bu cəhət­dən Cabbar Əsgər­za­dənin Məmmədəli Sidqiyə göndərdiyi 4 dekabr 1913, 18 fevral 1914, 16 yanvar 1914-cü il tarixli məktubları səciyyəvidir. O, birinci məktubunda "Lək-lək" ad­lı sati­rik jurnal çıxarmaq istəyini və bu barədə öz fikir və düşüncələrini Məm­mədəli Sid­qiy­lə bö­lü­şür. Məktubların bir ne­çəsi "Lək-lək" jurnalına məhz mollanəsrəddin­çilərin cəlb edilməsi ilə əlaqədardır. Bu epistolyar nümunələrdə nəşrinə başlaya­caq jurnalın ətrafına daha çox mollanəs­rəd­dinçi­lə­rin cəlb edilməsini Məmmədəli Sidqiyə bildirir. Məc­muənin sanballı, qüsursuz nəşri üçün Cab­bar Əsgər­zadənin bu məsələdə daha çox arxalan­dı­ğı qüvvə məhz mollanəs­rəddinçilər idi. Bu məq­sədlə daha çox tanıdığı mol­lanəsrəddinçi yazar­ların jurnal­da işti­rakına nail olmaq üçün Məm­­mədəli Sidqidən onla­rın ünvanlarını xə­bər alır və tanıma­dıq­ları ilə isə tanış etmələrini xahiş edir. Cabbar Əsgər­zadənin Məmmədəli Sidqiyə ün­van­la­dığı digər mək­tublarında "Lək-lək" məcmuəsinin daha geniş coğra­fi­ya­da ya­yıl­ması, baş­qa əla­­qə­dar məsə­lələrlə bağlı məsləhətləşmələr və fikir mü­ba­dilələri də öz əksini tap­mış­dı. Məktub­laşma­lardan aydın olur ki, "Lək-lək"in meydana gəlməsində və yayılmasın­da Cab­bar Əsgər­zadə­nin ən yaxın məs­lə­hət­çisi və isti­qa­mət­vericisi Məmmədəli Sidqi olmuş­dur.

Uzun sürən mübarizədən sonra "Lək-lək" satirik məcmuəsinin nəşrinə İrəvan quber­na­toru tərəfindən 21 yanvar 1914-cü il tarixində jurnalın öz proqramına uyğun olaraq icazə ve­­ril­­mişdir. Məcmuənin proqramında 10 – 1. baş məqalələr: 2. şeirlər; 3. şəhər işləri; 4. Qafqaz xəbər­ləri; 5. teleqramlar; 6. felyetonlar; 7. poçt qutusu; 8. elanlar; 9. xarici xəbərlər; 10. da­xili xəbərlər şöbəsin­dən ibarət olmaqla hər həftə nəşr olunacağı bildirilirdi. Belə aydın proqramla mətbuat aləminə qədəm qoyan "Lək-lək" satirik jurnalı sonadək öz proqramına sadiq qalmışdır. "Lək-lək"in nəşri İrəvanda fəaliyyət göstərən mətbuat müfəttişliyi tərəfindən nəzərdən keçirilirdi. "Lək-lək"in yaranma prosesinə nəzər saldıqda onun nəşrinə Cabbar Əsgərzadə, Mirməhəmməd Mirfətulla­yev və İrəvanın açıq fikirli, qabaqcıl ziyalılarının hələ neçə ay əvvəlcədən hazırlaşdığını gö­rürük. Hətta onlar "Lək-lək"in məslək və ideyasını, tərəq­qi­pərvər istiqamətini də əvvəlcədən müəyyən etmişdilər. Hələ "Lək-lək"in nəşrindən bir müd­dət əvvəl Cabbar Əsgərzadə jurnal barədə, onun abunəsi üçün "İqbal" qəzetində və digər mət­buat orqanlarında elan vermişdir. "Lək-lək"in nəşrindən iki ay əvvəl Cabbar Əsgərzadə 4 dekabr 1913-cü il tarixdə İrəvandan Bakıya, məslək dostu Məmmədəli Sidqiyə gön­dər­diyi məktubunda  jurnalın ideya istiqaməti barədə yazırdı: "Məsləkimiz gərək məlu­mu­­nuz ol­sun, "Molla Nəsrəddin"dir. Amma səliqəmiz ayrı-ayrı vəziyyətlərdir". Cabbar Əs­gər­zadə­nin Məmmədəli Sidqiyə yaz­dığı mək­tub­lar və yazışmalar həm də onlar arasında olan ib­rə­tamiz məfkurə, ideal dostluğun möh­kəm­liyinə və səmimiliyinə aydın şahidlik edir. 1914-cü ilin fevral ayının 22-də Qərbi Azərbaycan mədəniyyəti və mətbuatı tarixində əla­mət­dar bir ha­disə baş verdi. Həmin gün İrəvan ziyalılarının illər boyu həsrətlə gözlədikləri ilk mətbuat nü­munəsi meydana çıxdı. Cabbar Əsgərzadənin redaktorluğu və Mirməhəmməd  Mir­­­fətulla­ye­vin naşirliyi ilə çıxan "Lək-lək"in ilk nömrəsinin işıq üzü görməsi xəbəri İrəvan quber­niyasında böyük əks-səda verdi, nəşrin sorağı bütün Cənubi Qafqaza yayıldı. "Lək-lək"in nəşrini ilk alqışlayanlardan biri Məmmədəli Sidqi olmuşdur. O, Bakıda yaşamasına baxma­yaraq, jurnalın ən fəal oxucularından biri olub. Həyata vəsiqə alan "Lək-lək"in nəşrinə qədər İrə­vanda ana dilində qəzetçilik ənənəsi ol­masa da, çox yetkin yazıçılıq, publi­sis­tika ənə­nəsi var idi. Məşədi İsmayil Hacı Ka­zımzadə, Mir­­zə Kazım Qazi Əsgərzadə Axund Əh­mədov, Mirzə Əlixan Şəmsül Hükəma, Ab­bas Razi Məm­mədza­də, Hacı Seyid Rza Əmir­zadə, Abbas Razi Məmmədzadə, Cabbar Əs­gərzadə, Mirabbas Mirba­ğırov, Əli Məhzun Rə­himov, Məm­mədəli Nasir, Məhəmməd Axun­dov, Ək­bər Əkbə­rov, Mirzə Cabbar Məm­məd­zadə, Əkbər Rizayev və başqaları İrə­van­da Azərbaycan jurnalis­tikası və publisistikasının gör­­kəmli nüma­yəndələri idi. Onların jurna­listlik və publi­sis­tik fəaliy­yəti nəinki İrəvanda, o cüm­lədən Cənubi Qafqazda, Şərqdə və müx­təlif ölkələrdə böyük şöhrət tapmışdı.

"Lək-lək"in ilk nömrəsinin işıq üzü görməsi İrəvan ziyalıları və oxucular tərəfindən böyük sevinclə qarşılanmışdı. Jurnalın ilk nömrəsinin son səhifəsində "İdarədən" başlıqlı bir qeyd dərc olunub. Həmin qeyddə göstərilir ki, "bu nömrə üçün hürufat başqa bir kitaba işlən­diyindən naşi kifayət verməyib, mündəricatın azlığına səbəb oldu. Bu barədə oxucularımız­dan üzr istəyirik!". Jurnalın ilk nömrəsinin cəmi 60 nüsxə ilə işıq üzü görməsi həm də onun maddi-texniki çətinlikləri ilə bağlı idi. Bu barədə jurnalın müdiri  Cabbar Əsgərzadənin 2 mart 1914-cü ildə Məmmədəli Sidqiyə ünvanladığı məktubunda da məlumata rast gəlinir: "Əfən­dim, hələ ki"Lək-lək"imiz qanad bağlayıb o cür zülmün elçi quşlarına. Hər halda, işıq­lı qara­larınızla üzü ağ olmağı təmənna edir. Müzayiqənizi əsirgəyib də necə ki vədələr ver­miş­diniz, kömək ediniz.

Bir də budəfəlik mürəttil və mətbəə cəhətdən görülən bir çox nöqsanları güzəşt ediniz. Hamınıza bir "Lək-lək" Əmircana uçdu". Həm də bu fikirlərdən aydın olur ki, Cabbar Əsgər­zadə "Lək-lək"in ilk nömrəsini Bakı nəşri-maarif cəmiyyətinin tabeliyində olan mək­təbdə müəllimlik edən yaxın dostu Məmmədəli Sidqiyə göndərmişdir.

Hələ jurnalın nəşrindən iki ay əvvəl Cabbar Əsgərzadə "Lək-lək"in 15 gündən bir çıxa­cağı haqqında Məmmədəli Sidqiyə yazdığı məktubunda məlumat verir və bildirir ki, "əgər müvəffəq olsaq, son­ralar həftədə bir dəfə çı­xıb və müsəvvər olacaq". Jurnalın nömrələrini ar­dı­cıl izlədikdə mə­lum olur ki, mətbəə prob­lemi və mətbuat müfəttişliyinin əngəli səbəbindən fasilələrlə, iki ay­da cəmi 3 nömrəsi çıx­mışdı. Bununla əlaqədar "Lək-lək"in müxtəlif nöm­rə­lə­rində bu ba­rə­də oxuculara üzrxahlıq yazıları da verilmişdir. Jurnalın üzləşdiyi problemlər ara­dan qaldı­rıl­dıq­dan sonra 4-cü nöm­rəsindən etibarən, nəzərdə tutulduğu kimi, həftədə bir dəfə nəşr edil­mişdi. "Lək-lək"in nəşri İrəvanda Azərbaycan ictimai-siyasi fikir ta­rixində cid­di bir hadisə olmaqla yanaşı, eyni zamanda  ədəbi-mədəni mühitin inkişafında  da bir dönüş nöq­təsi oldu. Cabbar Əsgərzadə başda olmaqla dövrün ən yaxşı ədəbi qüvvələri – Əli Məh­zun Rə­himov, Məmmədəli Nasir, Məmməd Səid Ordubadi, Əliqulu Qəmküsar və başqa­ları "Lək-lək" jurnalının ətrafına toplanmışdı. İrəvanlı mollanəsrəddinçilər digər mollanəsrəd­din­­­çi­lərlə çiyin-çiyinə verib öz fəaliyyətləri ilə jurnalın mövzu dairəsini və ideya-bədii səciy­yəsini in­kişaf etdirmiş, xeyli zənginləşdirmişlər.

"Lək-lək" qısa zaman ərzində oxucular arasında böyük şöhrət qazana bilmişdi. Jur­nal ziyalılar üçün böyük bir ədəbi məktəb, mübarizə tribunası olmuşdu. "Lək-lək" həyata vəsiqə alan gündən İrə­vanda Azərbaycan həyatının ən müxtəlif sahələri haqqında ardıcıl, məqsəd­yönlü yazılar dərc etmişdir. Onun səhifələrində dərc olunan yazıları diqqətlə nəzər­dən keçir­dikdə ilk say­larında  yalnız İrəvandan və Naxçıvandan gələn yazılar verilmişdisə, son­ra­lar Gəncə, Bakı, Şamaxı, Tiflis, Cənubi Azərbaycandan da redaksiyaya daxil olan yazı­lar dərc edilmişdi. Qısa zaman ərzində "Lək-lək"in mü­ba­rizə sədası, üsyankar səsi Cənubi Qafqazı aşaraq onun yayılma arealını daha da genişlən­dir­miş, Orta Asiya və Türkiyəyə də gedib çat­mışdır. Bu ba­xımdan tədqiqatçı Zahid Əkbəro­vun "Lək-lək" jurnalının xalq qarşı­sında xid­mə­tinə verdiyi dəyər olduqca təqdirəla­yiqdir. O yazır: "Lək-lək" nəşr olunduğu müd­dətdə Azər­baycan icti­mai-siyasi və ədəbi fikri­nin inki­şafına müəyyən kömək göstərmiş, tərəqqi və demokratik ide­yalarına xidmət etmişdir. O, an­la­şıqlı dili və demokratik məzmunu sayəsində Zaqafqa­zi­yada, ümumən Qafqazda olan azər­bay­canlılar içərisində çox yayılmış nəşrlərdən biri olmuşdur". "Lək-lək"in səhifələ­rində İs­tan­bulda "Şahbal" məcmuəsi­nin, Daş­kənddə "Sə­da­yi-Tür­küstan" qəzetinin abunə şərtləri ilə bağlı elanların təkrar-təkrar veril­məsi də bunun əyani sü­butudur. Eyni zamanda həmin mət­buat orqanları da İrəvan ziyalıları arasında yayıl­mış və ma­raqla oxunmuşdu. "Lək-lək"in daha geniş arealda yayılmasında Salman Müm­­taz, Seyid Hü­seyn və başqa görkəmli ziyalı­la­rımızın da fəaliyyəti təqdi­rəla­yiqdir. Jurnalda İrəvan ziyalıları ilə birlikdə  mollanəsrəddin­çilər sıra­sında fəxri yer tutmuş  Məmməd Səid Orduba­di də yaxın­dan iştirak etmişdir. O, hə­min dövrdə sürgündə olmasına baxmayaraq, jur­nalla əmək­­daşlıq etmiş, felyeton  və məqa­lə­lər göndərmişdir. Onun "Lək-lək"in 12 may 1914-cü il ta­rix­li 6-cı nömrəsində "Hər­dəm­xə­yal" imzası ilə verilmiş şeirində xalqın ağır vəziyyətitəs­vir edilmişdir. M.S.Ordubadinin jurnalda "Hərdəmxəyal" imzası və  "Ədəbiyyat" başlığı adı ilə verilmişHissim dağılır gərdişi, dövranı görəndə,Dünyadakı nadan olan insanı görəndə. − beyti ilə başlayan şeiri forması etibarı ilə Füzulini, ruhu etibarı ilə Sabiri xatırladır. Məmməd Səid Ordubadinin "Lək-lək"də satirik yazıları ilə yanaşı, didaktik şeirləri də çap olunmuşdur ki, bu şeirlərdə də nəsihətçilik, ritorik mükalimə vardır. M.S.Ordubadinin və digər bu kimi tərəqqipərvər ziyalıların şeirlərinin və məqalələrinin "Lək-lək"in səhifələrində dərc olunması həm də jurnalın əsas qayəsinin azər­baycanlı əhalisi arasında maarifçilik ənə­nələrini güclən­dirmək olduğunu sübut edir.

Ana dilinə böyük önəm verən jurnalda dilimizin saflığı, əlifbanın sadəliyi, cəhalətin yaratdığı ağır həyat tərzi haqqında da maraqlı yazılar verilmişdir. "Lək-lək" yeni əlifbanın zəruriliyi haqqında xüsusilə cəsarətli fikirlər söyləmişdir. Jurnalda dərc olunmuş materiallarda dönə-dönə göstərilir ki, xalqın maariflənməsində çətinlik törədən əsas səbəblərdən biri də ərəb əlifbasıdır. Milli mədəniyyət və milli dil məsələsinə "Lək-lək"in ob­yek­tiv münasibəti di­li­mizin yad ünsürlərdən qorunması, saflığı, zənginləşməsi və inkişaf etdirilməsi jurnalda  çap olunmuş "Dil məsələsi" və "Təzələşmək" adlı fel­ye­tonlardan aydın görünür. Jurnal hə­min felyetonlarda Azərbaycan dilini yad təsirlərə uğratmaq istəyənlərə qarşı çıxırdı. Do­laşıq yazılara, ərəb-fars təsirinə, azərbaycanlıların çətin anladığı və mənimsədiyi ərəb əlifbasına qar­şı sadə dil və yazını qoruyurdu. Ana dilinə xor baxan, onu korlayan ziyalılar, məmurlar ciddi tənqid atəşinə tutu­lurdu.  

Jurnalda materiallar sadə və təmiz bir dillə yazılmaqla bərabər, orada Azərbaycan dili­nin saflığı uğrunda ardıcıl mübarizə aparılmışdır. "Lək-lək"də Ada, Abaska, dünən başım elə kru­jit olurdu ki, çesnti slova, az qalırdım rastrelitsa olam. Lap oni mənə nadayela" deyə da­nışan, ana dilinə etinasızlıq edənlər tənqid olunursa, digər tərəfdən də "bəraderəm, ərzi salam izhari-sə­nayi-ehtiram və ifayi-pəyaniş, ərzi-bəndəgi və məhəbbəti-bəraderanədən sonra ifa­deyi-mətləb və mərami-məğzi-kitabe və kəlame-həzər bahirünmur zati-züleh tişamınıza…" və s. bu kimi heç bir mənası olmayan, cəfəngiyyatı yazan mollanümaların həcv və ifşasına rast gəlirik. "Lək-lək" jurnalı və onun yazarları heç də əcnəbi dillərin öyrənil­məsinin əleyhinə deyildir. Onlar əcnəbi dilin təsirinə məruz qalıb doğma ana dilinə etinasız­lıq edən­lərə, dili eybəcərləşdirən­lərə zidd idilər. Göründüyü kimi, "Lək-lək" jurnalı ana dili uğrunda mübarizə aparmaqla, ilk növbədə hər bir azərbaycanlını öz vətəndaşlıq haqqına qo­vuşdurmaq istəyirdi. "Lək-lək"in qazandığı ən böyük uğurlar ilk növbədə onun xalq dilinə ya­xın, sadə, an­laşıqlı və səlis olmasında idi. "Lək-lək" də Azərbaycandakı mət­buat orqanları ki­mi, xalqın maarif­lənməsinə, onun elminin daha da inkişafına səy göstərirdi.

"Lək-lək" jurnalı özündən əvvəlki satirik mətbuatın ənənələrini hər tərəfdən inkişaf et­dir­məyə çalışmışdır. "Molla Nəsrəddin"in əsasını qoyduğu gizli imzalarla yazmaq ənənəsi müx­təlif satirik jurnallarda olduğu kimi, "Lək-lək" tərəfindən də davam etdirilmişdir.

"Lək-lək" jurnalı əməkdaşlarının, yazıları dil-üslub baxımından zəngin və çox­cə­hətlidir. Bəzi müəlliflər "Lək-lək"də bir neçə gizli imzalarla çıxış etmişdi. Bu cür gizli im­zayla sırasında jurnalın müdiri Cabbar Əsgərzadəni, jurnalla əməkdaşlıq edən Əli Məh­zu­nu, Məmmədəli Nasiri, Məmməd Səid Ordubadini və b. göstərmək olar. Jurnalın ağırlığı məhz bu satiriklərin çiyninə düşürdü. "Lək-lək" cəmi 5 ay fəaliyyət göstərmiş və jurnalda 43-dən artıq gizli imzadan istifadə edilmişdir. Əlbəttə, bu qədər geniş və zəngin imzaların arxasında kimlərin durduğunun, onların şəxsiyyətinin müəyyənləşdirilməsi çox çətin olduğu kimi, həm də bu istiqamətdə fundamental araşdırmalar aparılmasını tələb edir.

"Lək-lək"də verilən materialların mühüm bir qismi nadanlıq, cəhalət, dindən sui-isti­fadə edən ruhanilərə qarşıdır və bu yazıların çoxu "Molla Nəsrəddin" jurnalında rast gəldi­yimiz yazıların ruhunu xatırladır. Jurnalın səhifələrində Sabir satirasının təsiri altında yazılan çoxlu mənzum parçaya da təsadüf edirik. Buradakı "Təbrizdə söhbət", "Sənə", "Oğlum", "Qə­zəl" və sair mənzum parçalar öz forması və ruhu etibarı ilə "Molla Nəsrəd­din"dəki yazı­lara yaxındır. Xüsusilə Əli Məhzun Rəhimova məxsus olan  "Yazıq", "Şeytan", "Yetim cü­cə" imzalı şeirlər həm məzmun, həm də üslubu etibarı ilə dəyərli əsərlərdir. Jurnalın səhifə­lə­rində elə gizli im­zalar vardır ki, bu gün də onların dəqiqləşdirilməsinə böyük ehtiyac vardır. Əli Məhzun Rəhi­mo­vun ədəbi fəaliyyətinin, o cümlədən satirik şeir yara­dıcılığının mühüm bir qolu da "Lək-lək" jurnalı ilə bağlı olmuşdur. Jurnalın səhifələrində Əli Məhzun Rəhi­movun "Yetim cücə" imzası ilə "Cünənbər noğulu", "Çəkic", "Kamal paşanın ruhuna ithaf" ki­mi maraqlı satirik şeir­ləri ilə rastlaşırıq. "Kamal paşanın ruhuna ithaf" şeiri o dövrdəki Türkiyə həyatının müəyyən bir səhifəsini canlandırır. Bu kimi şeirlər o zamankı mövcud döv­rün müəyyən xüsusiyyətlərini özündə əks etdirir və həmin analoji nümunələrə digər sati­riklərin əsərlərində də rast gəlinirdi. "Lək-lək"də "Şeytan", "Yetim cücə" və digər gizli im­zalarla çıxış edən Əli Məhzun Rəhimov jurnalda Mirzə Ələkbər Sabirin satira ənənələrini uğur­la davam etdirirdi. O, Sabirin satirik şeir formasından, taziyanə və epiqram­larından mə­harətlə istifadə etməyə çalışmışdır. Əli Məhzun jurnalda öz kiçik satirik taziyanə­lərini "Taq­qıltı" başlığı ilə çap etdirirdi. Jurnalda "Taqqıltı" başlığı və "Şeytan" imzası ilə çap olunan dördlüklərin hamısı Əli Məhzu­na məxsus­dur. "Taqqıltı" başlığı altında verilmiş dördlüklər öz­lüyündə geniş bir möv­zunu əks etdirməsə də, oxucuların diqqətini cəmiyyətdə mövcud olan ictimai qüsurlara yönəl­dir. Həmin poetik nümunələrə diqqətlə nəzər saldıq­da görürük ki, o bədii qayəni konkret və yığcam ifadə edə bilmişdir. Məsələn, "Lək-lək"in 1914-cü il 2-ci nömrə­sin­də Əli Məh­zunun "Taqqıltı" başlığı ilə ve­ril­miş şeiri bu baxımdan olduqca səciyyəvidir.

Qərq olmalı olsan da, dənizlərdə boğulsan,

Heç olmasa da mümkün əgər sahilə çıxmaq,

Namərd əlinə vermə əlin, tərki-həyat et,

Namərd əlini tutmadan əfzəldi boğulmaq.

Göründüyü kimi, bu şeirin əsas məzmunu məşhur atalar sözü olan "Keçmə namərd kör­püsündən, qoy aparsın sel səni" ifadəsindən alınmışdır. "Taqqıltı" adlı şeirdə şair namərd əlin­dən tutub xilas olmaqdansa, suda boğulmağı mərd üçün daha əfzəl saymışdır. Əli Məh­zu­nun bir şair kimi sənətkarlıq bacarığı həm də ondadır ki, şeirdə namərdin real poetik təsvirini yarada bilmişdir.

"Lək-lək"in müəllifləri Cabbar Əsgərzadə və Əli Məhzun Mirzə Ələkbər Sabirə yalnız nəzirə və bənzətmələr yazmaqla, onun satira ənənələrini uğurla davam etdirməklə kifayətlən­mə­yib, böyük şairinin zəngin ədəbi irsini İrəvanda təbliğ etmiş, onun əsərlərinin çapına köməklik göstərmişlər. İstər "Lək-lək"də, istərsə də digər jurnallarda Cabbar Əsgərzadəyə və Əli Məhzuna məxsus olan şeirlərin mövzu dairəsi çox genişdir. Mövzularının rəngarəng­liyi­nə görə də onları Mirzə Ələkbər Sabirin ləyaqətli xələfi saymaq olar.

"Lək-lək"də və başqa mətbuat orqanlarında dəfələrlə "İrəvan xəbərləri" adı al­tın­­da keçirilən ədəbi-mədəni tədbirlər haqqında məlumatlar verilmişdir. Mirzə Ələk­bər Sabirin yaradıcılığını səylə öyrənən "Lək-lək" müəllifləri ona bir sıra parodiyalar çap et­mişlər. Sabirin məşhur "İki həpənd" və "Bir məclisdə 12 kişinin söhbəti" satiralarına ya­zıl­mış bən­zətmələr bu cəhətdən səciyyəvidir.

Jurnalda xeyli şeirlər, felyetonlar çap olunmuşdur. "Lək-lək"in 5 may 1914-cü il tarixli 5-ci nöm­­rəsində "Balaca felyeton" başlığı ilə verilmiş yazıda molla, hacı, artist, student, jur­nalist və başqa tiplər öz xüsusiyyətlərindən söhbət açmışlar. Cabbar Əsgərzadə Sabir ru­hunda şeir­lər yazmış, "Lək-lək"dən başqa Bakıda nəşr edilən satirik jurnallarda da çap etdirmişdir. "Lək-lək"in 19 may 1914-cü il tarixli 7-ci sayında "Ədəbiyyat" başlığı ilə verilmiş şeir Sa­birin "Mol­la Nəsrəddin" jurnalının 1908-ci il 41-ci nömrəsində "Əbunəsr Şeybani" imzası ilə ve­rilmiş məşhur "Nə yazım" şeirini xatırladır.

Şairəm, fikrimdə var, hər cür hekayələr yazım,

Bir həqiqətçün yalandan min rəvayətlər yazım.

Bu avam ünnas üçün ağı qaradan seçməyə,

Göz verim, alət tapım qıl körpülərdən keçməyə,

Varmasınlar turp əkilmiş yerdə buğda biçməyə,

Getməsin meyxanələrdə abi-heyvan içməyə,

Millətə meyxanələrdən min qəbahətlər yazım,

Min fəlakətlər, rəzalətlər, şəmaətlər yazım.

Bu sətirlər həm də "Lək-lək"in hansı məsələlərdən yazmaq istəyini, hansı yazılara to­xunmağa cəhd etdiyini göstərir. "Lək-lək" İrəvanın oçağki qaranlıq sosial həyatının və icti­mai-mədəni mühitinin işıqlanmasında, cəmiyyətin yeniliyə doğru inkişafında mühüm rol oy­na­­mışdır. 

Jurnalın 12 iyun 1914-cü il tarixli 10-cu nömrəsində Əli Məhzunun "Şeytan" imzası ilə verilmiş "Ana və qız" adlı satirik şeirində qadınların hüquqsuzluğu təsirli bir dillə təsvir olun­muşdur. Ana ilə qızın kədərli söhbəti dövrün xüsusiyyətlərini göstərən bir hekayətdir.

"Lək-lək" ədəbiyyat və sənət adamlarına sadə, təvazökar, öz işinə tələbkar olmağı dö­nə-dönə tövsiyə etmiş, aktyorlar, teatr həvəskarları haqqında tənqidi qeydlər çap etmişdir. Bu­rada Cənubi Azərbaycan mövzusu da müəyyən qədər yer tutmuş, "Təbrizdən xəbərlər" başlığı al­tın­da yazılar verilmişdir.  

"Lək-lək" jurnalı birinci nömrəsindən axırıncı nömrəsinə qədər "Molla Nəsrəddin" plat­formasında dayanmış, onun yoluna, üslubuna sadiq qalmışdır.

Jurnalın 30 iyun 1914-cü il 12-ci nömrəsində Mirməhəmməd Mirfətullayev tərəfindən "Lək-kək"in müdiri və naşiri vəzifəsindən istefa verdiyi barədə belə bir məlumat dərc olun­muşdur.  Həmin məlumatdan Mirməhəmməd Mirfətullayevin "Lək-kək"in müdiri və naşirli­yin­dən azad olunması ilə bağlı İrəvan qubernatoruna ərizə ilə müraciət etdiyi aydın olur. Mə­lumatda bildirilir ki, "bəzi səbəblərə görə bir neçə nömrədən sonra daha "Lək-lək" məcmuəsi çıxmayıb və "Lək-kək" müştərilərinə "Çınqı" namində məcmuə göndəriləcəkdir. Bu yeni nəşr olunan "Çınqı" məcmuəsi Əli Məhzun Hacı Zeynalabdinzadə və Cabbar Əsgər­zadənin təhti-müdiriyyətlərində olub və İrəvanın bir neçə maarifpərvər cavanlarının maddi və mənəvi köməkliyi ilə nəşr olunacaq". Amma hansısa səbəblərdən "Çınqı" məcmuəsinin nəşri müm­kün olmamışdır. "Lək-kək"in 30 iyun 1914-cü il tarixdə işıq üzü görən 12-ci nöm­rəsi onun söz, fikir tribunasında və auditoriyasında son çıxışı oldu. Çox az ömür sürmüş olan "Lək-kək" jurnalının Azərbaycan ədəbiyyatı və mətbuatı tarixində özünəməxsus fəxri yer tutma­sında onun müdir və naşirlərindən biri, məharətli satirik, böyük şair, görkəmli maarif və mət­buat xa­dimi Cabbar Əsgərzadənin misilsiz xidmətləri olmuşdur. İrəvan quberniya­sın­da milli mət­buatın yaranması məhz onun adı ilə bağlıdır.

Mirzə Cabbar 1885-ci ildə Azər­bay­ca­nın qədim mədəniyyət mərkəzlərindən biri olan İrəvan şəhərində doğulmuşdu. İrə­van qu­berniya­sında mədəni həyatın dirçəlmə-sinin, teatr tamaşalarının və müsamirələrin keçiril­mə­sinin aktiv təş­kliatçısı və iştirakçısı idi. Ümumiyyətlə, "Molla Nəsrəddin"in mey­dana gə­li­şi digər mollanəsrəddinçilər kimi, Cabbar Əsgər­zadənin də yaradıcılıq yolunu dərhal müəy­yən edir, mövzu, ideya üslub axta­rışları uzun sürmür. Cəlil Məmmədquluzadə, Mirzə Ələk­bər Sabir, Əb­dür­rəhim bəy Haqver­di­yev, Əli Nəzmi, Məm­məd Səid Ordubadi, Əliqulu Qəm­küsar, Mir­zə Əli Möcüz, Ömər Faiq Nemanzadə, Əli Razi Şəmsizadə və Molla Nəsrəd­din ədəbi mək­təbinin başqa yaradıcı ziyalıları ilə bir sırada addımlayan görkəmli satirik sənətkar Cabbar Əsgərzadənin "Molla Nəsrəddinin"in Qərbi Azər­­baycanda geniş şəkildə yayılmasın­da, geniş oxucu ruporuna çev­ril­məsində, abunəçi sayı­nın artırılmasında misilsiz xidməti var idi. O istər "Molla Nəsrəd­din"­­də, istərsə də Cənubi Qafqazda nəşr edilən ayrı-ayrı mətbuat orqanlarında İrəvanın ic­ti­mai, ədəbi-mədəni həyatının işıqlandırılmasında fikri aydın, müha­kimələri cəsa­rətli bir jur­nalist kimi tükənməz enerji ilə çalışmışdır. 1918-ci ilə kimi İrəvanda yaşayıb-ya­rat­mış bu böyük tarixi və ədəbi şəxsiyyətin yaradıcılığı xalqımızın ictimai-siyasi taleyi ilə bağlı olub, onun ictimai-pedaqoji, ədəbi fikri tarixində ayrıca bir mərhələ təşkil edir. Cab­ba­rın sadə ana dilində yazdığı şeirlər, felyetonlar, hekayələr el dərdi, xalq həyatı və təfəkkü­rü­nün parlaq ədəbi güzgüsü olmuşdur. Ədəbiy­yatımızda Mirzə Ələkbər Sabir satirası­nın və didaktikasının təsiri altında yaradıcılığa başlayıb bir sıra şeir nü­munələri yazmış Cabbar Əsgər­zadənin mü­hərrirlik və yazıçılıq fəaliyyəti, keşməkeşli həyatı, zəngin yaradıcılıq yolu, milli fik­rin, mət­buatın inkişafındakı xidmətləri lazımi səviyyədə araş­dırılıb öyrənilməmişdir.

"Lək-lək"in digər müdir və naşiri Mirməhəmməd Hacı Mir Əsədullazadə Mirfətulla­yev İrəvanda milli intibahın önündə gedən, mütəfəkkir qələm sahibləri ilə çiyin-çiyinə xalqı­na xidmət göstərən maarifpərvər ziyalılarımızdan biri olmuşdur. O, 1882-ci ildə İrəvanda ana­dan olmuşdur. Dramaturq, publisist, naşir Mirməhəmməd Mirfətullayev İrəvanda maarif­pərvər, yüksək təhsilə malik, ərəb və fars dillərini mükəmməl bilən, xeyirxah ziyalı və böyük nüfuz sahibi kimi tanınırdı. Onun 1911-ci ildə Bakıda Orucov qardaşlarının elektrik mətbəə­sində 3 pərdəli "Qaradan artıq boyaq olmaz", "Kərbəlayi Güzə­məlinin övrəti" dram  əsərləri, 1916-cı ildə İrəvanda "Lyus" mətbəəsində "Kefcil və kefcillər" 4 şəkilli musiqili komediyası çap olun­muşdur.

Bütün bunlara baxmayaraq, İrəvanda ana dilində ilk mətbuat orqanı olan "Lək-lək" Mir­mə­həmməd Mirfətullayevin maddi və mənəvi dəstəyi ilə işıq üzü görmüş, o, jurnalın bütün ağır­lığını əməl dostu Cabbar Əsgərzadə ilə birlikdə öz çiynində daşımışdır. Qərbi Azərbay­canın mətbuatı tarixinə nəzər yetirərkən İrəvanın görkəmli ziyalıları tərəfindən yaradılmış "Lək-lək" satirik jurnalı həmin dövrdə xalqımızın, onun milli məfkurəsinin, ideologiyasının, mədəniy­yəti­nin inkişafında özünəməxsus rola malik olmuşdur. "Lək-lək" bağla­nandan sonra İrəvanda yaşayan azərbaycanlı ziyalıların ciddi səylərinə baxma­ya­raq, 1917-ci ilə kimi heç bir qəzet və jurnal nəşr edilməmişdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.07.2026)

Harun Soltanov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

Bir səhər oyanırsan. Hər şey yerindədir. Stol, yerində. Divar, susur. Pəncərə, hər günkü kimi açıq, amma nəfəs almır. Və sən də yerindəsən, amma yoxsan. Yəni varsan, amma səssiz. Adın var, amma səsin yox. Hissin var, amma dilin yox. Çünki bu dövr, bu şəhər, bu cəmiyyət səssizləri sevir. Onların içində nə qədər qışqırıq varsa, bir o qədər dəyərlidir səssizlikləri.

Əslində sən bağırırsan. Gecənin içində, günorta yol gedərkən, metroda, telefona baxarkən, musiqinin ritmində, mesaj yazıb silərkən. Amma səni eşidən yoxdur. Çünki bu dövrün ən böyük səsi səssizlikdir. Bu dövrün "normalı",ruhi boşluqda möhkəm görünməkdir. Sən uçuruma yaxınsan, amma saçını darayırsan. Sən dağınıqsan, amma Instagram bio’n nizamlıdır.

 Sartr demişdi ki, “İnsan azaddır, amma bu azadlıq lənətdir.” Və biz bu lənəti “stabil həyat” deyə paketləyib satırıq bir-birimizə. Özümüzü sevməyə vaxtımız yoxdur, amma “özünü sev” statusu paylaşmağa zaman tapırıq. Dostoyevskinin qaranlıq qəhrəmanları kimi özümüzlə danışırıq, amma bunu dilimizə gətirməkdən qorxuruq. Çünki bir cümlə səni yıxa bilər. “Dəlicə düşünürsən.” Və sən bilirsən ki, bu cümlədən sonra heç nə əvvəlki kimi olmur. Biz içimizdəki “dəli”ni artıq kilidlə bağlamırıq. Biz onu çiynimizdə daşıyırıq, amma ona ad qoymamışıq. Hər gün ofisdə təbəssüm edərkən, sevgilimizə cavab yazarkən, ata-anaya “narahat olmayın, yaxşıyam” deyərkən, o “dəli” bizim yerimizə baxır həyata. Nitşe yazırdı: “Əgər uzun müddət uçuruma baxsan, uçurum da sənə baxar.” Biz artıq baxmırıq. Çünki baxsaq, orda özümüzü görəcəyik. O dəliyi. O parça-parça olmuş “mən”i. Ruhumuzun yerini artıq motivasiya əvəz edir. Kitablar “necə xoşbəxt olaq?” sualıyla doludur. Amma heç kim soruşmur: “Əgər xoşbəxt olmaq istəməsəm, nə olacaq?” Bəlkə mən sadəcə yaşamaq istəyirəm. Tələsmədən, düzəlmədən, özümü tanımadan belə. Sadəcə yaşamaq. Ağrılı, səssiz və həqiqi..

 Əslində biz sağalmırıq dostum. Biz uyğunlaşırıq. Yəni hər kəsin oynadığı səhnədə rolumuzu qəbul edib ssenariyə uyğun danışırıq. Tənha bir adam psixoloqa gedir, içini tökür, sonra metroya minir və yenidən susur. Yəni psixoloqun otağında danışırıq, amma cəmiyyətin içində yenə də lalıq. Qışqırmaq istəyən bir xalqıq, amma sözümüz çox zaman dizayndır, ruh deyil. Bu dünyada insanlar artıq xoşbəxtlik üçün yox, xoşbəxt görünmək üçün yaşayır. Tədbirlər keçirilir. “Ruhun gücü” konfransları, “özünü tap” seminarları, “psixoloji rahatlıq” təlimləri. Orda ruh yoxdur. Orda sadəcə çıxış var. Sponsor var. Stiker var. Amma ruh? YOXDUR. Çünki ruh özünü belə təqdim etmir. O səssizcə yanır. O zaman aydın olur ki, artıq gecdir. O zaman artıq maskanı çıxarmaq faydasızdır, çünki altındakı üz də maskalaşıb. Sənin gülüşün gülüş deyil. Sənin susqunluğun sakitlik deyil. Sən artıq öz ağrına da yalan danışırsan.

Bax buna görə, dostum, bu dövrün ən dəli adamı, həqiqi hiss edəndir. Həqiqi yaşayan. Hissinə ad qoymayan, amma onu gizlətməyən. Qışqırmaq istəyəndə qışqıran. Əzildiyini biləndə susmayan. O adam, bu sistemin "problemidir". Amma bəlkə də tək normal olan odur.  Sənin susqunluğunla başlanan bu çağırış, indi başqa bir səssizliklə davam edir. Tədbirlərin içində boğulan mədəniyyətin səssizliyi ilə. Çünki bu sistem təkcə insanı deyil, sənəti də susdurur. Hisslərini maskaya çevirən cəmiyyət, indi eyni maskanı poeziyanın, musiqinin, düşüncənin üzünə taxıb. Bəs biz hansı mədəniyyəti qeyd edirik əslində? Gəl bir də ora baxaq. Səhnələrin arxasına, mikrofonların titrəmədiyi yerlərə, misraların titrətmədiyi ürəklərə...

 Hər yerdə tədbir var. Gecə-gündüz konfranslar, seminarlar, sərgilər, poeziya gecələri, “yaradıcı görüşlər”. Zəngin fon musiqiləri, pastel rəngli afişalar, “mədəniyyətin inkişafı” üçün yaradılmış komitələr. Giriş pulsuz, amma çıxış bahalı. Çünki hər çıxışda ruhundan bir şey itirirsən. Ətrafına bax. Poeziya gecəsində kimsə misra eşidəndə titrəmir. Musiqi tədbirində heç kim dodağını dişləmir. Kitab təqdimatında heç kim susub bir abzası təkrar-təkrar oxumur. Çünki biz artıq hiss etməyən bir nəsilik. Hiss etmək vaxt aparır, səni çılpaqlaşdırır. Bizim üçünsə çılpaq görünmək, təkcə fiziki deyil, ruhi olaraq da təhlükəlidir. Bu səbəbdən biz musiqiyə qulaq asmırıq, onu istehlak edirik. Poeziyanı sevmirik, onu etiket kimi istifadə edirik. Kitab oxumuruq, sadəcə oxuduğumuzu göstəririk. Əvvəllər sənət ağrıdan doğurdu. İndi isə tədbirlər ağrının yoxluğunu qeyd edir. Əvvəllər sənətkar öz içini tökərdi, indi isə o, format uyğunluğu və sponsor məmnuniyyəti üçün yazır. Mədəniyyət artıq ifadə deyil, funksiyadır. O bir ticarətdir, bir brenddir, bir dekorasiyadır. İçində məna yoxdursa belə, görüntüsü var deyə qəbul edilir. Bu görüntü, bizə çox şey yoxmuş kimi davranmaq lüksü verir.

Əgər sən Hacıbabanın səsində yanmırsansa, sus. Əgər sən bir heykələ baxıb nəfəsini tutmursansa, keç yanından. Əgər sən bir misranın içində bir gecə ilişib qalmırsansa, “ədəbiyyatsevər” statusunu poz. Çünki sən sənətə toxunmursan. Sən sadəcə onun vitrininə baxırsan. Bizim nəsil sənəti vitrindən seyr edir amma heç vaxt onu qırıb içəri keçmir. Və bu tədbirlər, hər biri bir cənazə mərasimidir. Sənətin özünün yox, onun ruhunun dəfnidir. Biz mədəniyyəti qeyd etmirik, biz onun yoxluğunu təmtəraqlı səhnələrdə, mikrofonların qarşısında, instaqram storilərdə maskalayırıq. Biz artıq dinləmirik, fon musiqisi qoyuruq ki, səssizlik bizə vicdan kimi dəyib keçməsin. Bəlkə də biz mədəniyyətə heç vaxt sahib olmadıq. Bəlkə də biz sənəti yalnız imitasiyada yaşatdıq. Ona görə də hər tədbir bir az daha soyuq, bir az daha rəsmi, bir az daha boş gəlir. Orda kiminsə gözləri dolmur. Orda kiminsə içi titrəmir. Çünki artıq ora insanın daxili girmir. Dostoyevski öz qəhrəmanlarını ağrıyla yazarmış. Sartr onları seçimlə tək qoyarmış. Nitşe isə cəmiyyətin saxta dəyərlərini qırıb “bütün dəyərlərin yenidən dəyərləndirilməsi”ni tələb etdi. Biz nə etdik? Biz bu üçünün ruhunu şəkil çəkilən, bəzədilmiş səhnələrdə qəlibə saldıq. Biz sənəti yaşamadıq. Biz onu dizayn etdik. Bax buna görə bu cəmiyyət sənətkar doğurmur. O ancaq çıxış edənlər doğurur. Hiss edənlər yox, təqdim edənlər. Və bu təqdimat, küllər üzərində aparılan bir rəqsdir. Qoyun desinlər ki, tədbirlər çoxdur, mədəniyyət inkişaf edir. Amma mən sənə deyim dostum, bu, inkişaf deyil. Bu, tabutun təkminləşdirilməsidir.

Tədbirlər, konfranslar, səhnələr... orda bir şey yox idi. Amma bəs o heç vaxt səhnəyə çıxmayanlar? Heç kitab təqdimatına getməyən, amma bir cümləsi ilə içini darmadağın edən insanlar? Gəl indi onları axtaraq. Çünki bəlkə də, həqiqi fəlsəfə, səssiz otaqlarda, tərləmiş alınlarda, boş boş baxışlarda doğulur. Və bu fəlsəfənin nə adı var, nə də auditoriyası. Onu ancaq hiss etmək mümkündür. Təsəvvür et, bir otaq, divarları saralmış, pəncərəsi köhnə, sobası çatlamış. Küncdə bir qadın oturub, gözləri yuxuya oxşayır, amma bu yuxu deyil, aclığın yavaş-yavaş şüuru silməsidir. Qoltuğunda körpə yatır. Yan otaqda yeniyetmə bir oğlan çaxmağın fənəri altında dərsə baxır. Oxuyur ki, bir gün fəlsəfə ilə danışa bilsin, amma hər sətrində mədəsində bir sancı qalxır. Onun üçün fəlsəfə bir dəfə də olsa ağrısız düşünmək deməkdir.

İndi soruş! Bu ailənin fəlsəfəsi yoxdurmu?

 Bəlkə də biz fəlsəfəni çox yanlış yerdə axtarırıq. Auditoriyalarda, kağızlarda, mühazirələrdə. Amma fəlsəfə, tənhalıqda başını əyib Allaha nəsə deməyə çalışan kasıb bir atanın pıçıltısında gizlidir. Fəlsəfə, bütün həyatını başqasına qurban verən bir qadının, gecənin ortasında susub gözlərini tavana dikməsindədir. Fəlsəfə, əslində heç danışa bilməyənlərin qaranlıqda saxladığı o bir cümlədədir: “Mən niyə bu həyatda bu qədər yoxam?” Biz fəlsəfəni elitanın əyləncəsinə çevirdik. Sanki dərin düşünmək, rifahın məhsuludur. Sanki ağrının içində olan insanın düşüncəsi kobud olur, "natamam" olur. Amma əslində, kasıbın fəlsəfəsi daha çılpaq, daha həqiqidir. Çünki orda imitasiya yoxdur. Orda başqasını təəssüratlandırmaq ehtiyacı yoxdur. O düşüncələr, sadəcə yaşamaq üçün doğulur. Ölülərdən biri yazırdı, “İnsan seçilməyə məhkumdur.” Amma kasıb bu seçimi nəylə edir? O, universitet seçmir, çünki ora pul lazımdır. O, psixoloqa getmir, çünki gündəlik çörəyi tapmalıdır. O, kitab almır, çünki kitab alanda qazanc bir gün gecikir. Və sən deyirsən ki, o fəlsəfi düşünmür? Bəs əgər insan hər gün bu qədər seçimsizliyin içində ayaqda qalmağa çalışırsa, bu özü fəlsəfə deyilmi?

Başqa bir ölü deyirdi, “Dəyərlərin yenidən dəyərləndirilməsi.” Bəs cəmiyyətimizin dəyəri nədir? Diplom? Xarici dil? Nüfuzlu ailə? Paylaşılan səhnələr? Bəs ayaqqabısı cırıq halda da qürurunu itirməyən adamın dəyəri haradadır? Biz niyə o adamın adını “tənbəl”, “biliksiz”, “səviyyəsiz” qoyuruq? Niyə onun ruhunun səsini heç vaxt eşitmirik? Dostoyevski yazırdı ki, insan nə qədər acdırsa, bir o qədər dərin düşünür. Amma biz bu həqiqəti unutduq. Biz artıq kasıba “niyə kitab oxumursan?” deyirik. Ona demirik ki, “oxuya bilmək üçün hansı ağrıları susdurdun?” Biz fəlsəfəni, bir az yuxarıdan salırıq insanların üstünə. Halbuki fəlsəfə yuxarıdan gəlməz. O, dibdən çıxır. Çürümüş taxtaların altından, səs keçirməyən divarların arxasından, soyuducusu boş qalmış bir evin içindən. Orda suallar daha kəskin, cavablar daha yalındır. Bəzən düşünürəm. Bəlkə də biz fəlsəfəni heç anlamamışıq. Biz onu oxumuşuq, yaşamaq əvəzinə. Biz onu müzakirə etmişik, susmaq əvəzinə. Biz onu yazmışıq, hiss etmək əvəzinə.

Halbuki bir kasıb qadın var idi. Mən onda hələ kollecdə oxuyur, şadlıq evlərində ofisiant işləyirdim. Mən onu tanıyırdım. Bütün gün bulaşmış əlləriylə qab yuyardı. Heç vaxt heç kimə fəlsəfədən danışmadı. Amma bir dəfə o, telefonda qızına belə dedi: “Əgər çörəyi iki nəfərə bölməkdən utanırsansa, hələ heç böyüməmisən.”

 Bax dostum, bu fəlsəfədir. Nə Sartr yazıb, nə Aristotel, nə də bir başqa tarixi şəxsiyyət. Amma onların hamısını içində daşıyır. Bütün bu susqunluqlar şəxsi deyil. Onlar cəmiyyətin yazmadığı, amma hər gün yaşadığı manifestdir. Tədbirə getməyən adam, fəlsəfə oxumayan kasıb, hisslərini paylaşa bilməyən dəli, hamısı bir şey söyləyir bizə: “Siz bizə baxmırsınız. Siz özünüzə də baxmırsınız.” İndi isə baxmaq zamanıdır. Amma bu baxış, yüngül olmayacaq. Çünki bu sonluq,sadəcə nəticə deyil. Bu, özünə güzgü tutmağın özü qədər ağrılı və zəruri olan bir baxışdır.

Bəlkə də bu yazı, digərləri kimi heç yazılmamalı idi. Çünki bu sözlər, oxunmaq üçün deyil, utanmaq üçündür. Amma biz artıq utanmırıq. Ən pis budur. Biz içimizdə nəyinsə çatladığını bilirik, amma susuruq. Bilirik ki, tədbirdə dediklərimizlə gecə tək qalanda düşündüklərimiz bir deyil. Bilirik ki, musiqi ilə titrədiyimizi iddia edirik, amma o titrəmə sadəcə səsin vibrasiyasıdır, ruhun yoxluğunu örtmək üçün. Bilirik ki, fəlsəfə deyib dolandığımız çox şey, aclığın, soyuğun, yorğunluğun səsinə susmaq üçündür. Amma deyə bilmirik. Çünki əgər danışsaq, bu sistem çökər. Və biz bu sistemin içində yaşamağa çox alışmışıq. O qədər alışmışıq ki, artıq onun soyuqluğunu da normal sayırıq.

Sən soruşursan: “Nə vaxt dəyişəcəyik?”

Mən cavab verirəm: heç vaxt. Çünki biz dəyişmək istəmirik. Biz dəyişməyin ağrısından qorxuruq. Biz öz içimizə güzgü tutmaqdan qorxuruq, çünki içimizdəki o “dəli”, o “susqun”, o “kasib” bizik. Onlar bizdən qopmuş deyil. Onlar bizim alt qatımızdır. Və heç kim öz alt qatına enmək istəmir.

Dostoyevski deyirdi ki,  “Ən çox qorxduğum şey, insanın hər şeyə öyrəşə bilməsidir.” Biz artıq hər şeyə öyrəşmişik. Tədbirlərə. Səssiz ağrıya. Dəyərsiz sənətə. Quru fəlsəfəyə. Və ən dəhşətlisi, özümüzə. Biz ruhumuzu itirmişik, dostum. Və onu itirdiyimizi də unutmuşuq. İndi bu yazı oxunacaq. Bəlkə bir nəfər deyəcək: “Ağır yazıdır.” Bəlkə bir başqası deyəcək: “Çox dərin oldu.” Sonra hər şey davam edəcək.

Amma sən... Əgər bu yazını oxuyub bir az belə içində bir sancı hiss etmisənsə, bil ki, sən hələ tam ölməmisən. Hələ içində azacıq da olsa yanır bir şey. O yanğını söndürmə. Çünki bu dünya, sağ qalan hisslərin qəbiristanlığına çevrilib. Amma bəlkə də bir gün, məhz o sağ qalanlar içimizdə yeni bir səs doğuracaq.

Bəlkə də o səs, sənin olacaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.07.2026)

Elman Eldaroğlu,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Sakit, mərhəmətli və sülhpərvər insandır. Onun üçün dürüstlük və rahatlıq əsasdır. Münaqişələrdən qaçır və problemləri razılaşaraq həll etməyə çalışır. Zərif, ağıllı, realist və sosial xarakterə malikdir. Səliqəli geyinməyi sevir, eyni zamanda əhatəsindəkilərlə ahəng içində olmağa çalışır. Onun intuisiya qabiliyyəti yüksəkdir, bu da hər vəziyyətdə düzgün qərar verməsinə kömək edir. Onda ədalət anlayışı inkişaf edib və cəmiyyətdə, eləcə də dostlar arasında davranışında olduqca diqqətlidir.

Azadlıq aşiqidir, lakin daxil olduğu cəmiyyətə asanlıqla uyğunlaşır, müxalifət yaratmağı sevmir. Həssas və özünü ifadə etmək qabiliyyəti güclüdür. Rahatlığı və təhlükəsizliyi hər şeydən üstün tutur. Əsəbləri çox sakitdir, ünsiyyətdə hörmətə böyük əhəmiyyət verir, yardıma ehtiyacı olan insanlara sevgi və şəfqətlə yanaşır...

Haqqında söhbət açmaq isdədiyim İlham Nəcəfov sənətşünaslıq üzrə elmlər doktoru, professor Abbasqulu Nəcəfzadənin qardaşıdır. 1963-cü ilin iyul ayının 6-da Bakıda dünyaya gəlib. Üzeyir Hacıbəyli adına Azərbaycan Dövlət və M.Əşrəfi adına Daşkənd Dövlət Konservatoriyalarını klarnet və ney ixtisasları üzrə bitirərək, Azərbaycanın ilk ali təhsilli milli nəfəs aləti ifaçısı olub və milli musiqi tarixində ney ifaçısı kimi bir çox ilklərə imza atıb. 2009-cu ildə "Azərbaycan Respublikasının Əməkdar artisti" fəxri adına layiq görülüb. Sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, Azərbaycan Milli Konservatoriyasının professorudur...

Sadə, mehriban, qayğıkeş insandır. Gözündən heç nə yayınmır, diqqətlidir. Qarşısındakı adamların problemlərinə həssaslıqla yanaşır. Məntiqli və məzmunlu danışmağı bacarır. Ağayanə hərəkətləri, məğrurluğu, insanpərvərliyi onu tanıyanların gözündə daha da ucaldır...

Azərbaycan aşiqidir. Bu millətin övladı olduğundan qürur duyur. Hara getdisə ölkəmizi yorulmadan təbliğ edir. O, həm də el-obasına bağlı adamdır, illərlə Bakıda yaşayıb yaratsa da Xızı ilə nəfəs alır, Xızıdan ilhamlanır. Necə deyərlər, əslini-nəslini dananlardan deyil...

Bəli, bütün ömrü boyu Azərbaycan mədəniyyətini təbliğ edib. Xeyli xarici səfərlərdə olub. İndiyədək Azərbaycan Dövlət Akademik Filarmoniyasında Qara Qarayev adına dövlət kamera orkestrinin müşayiətilə üç dəfə solo konserti baş tutub. Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrında isə "Koroğlu", "Qız Qalası", "Vaqif", "Gəlin Qayası" və "İntizar" operalаrının tamaşası üçün simfonik orkestr ilə solo zurna, balaban, tütək alətləri ifa etməklə mövzunun illüstrasiyalarına nail ola bilib. Milli musiqi tariximizdə ney aləti ifaçısı kimi ilk dəfə olaraq, onun Dövlət Teleradio Şirkətinin fonotekasında "Qızıl fond" üçün lentə alınan 40-dan çox muğam, mahnı və rəqsləri saxlanılır. Arif Məlikov, Süleyman Ələsgərov, Aqşin Əlizadə, Emin Sabitoğlu, Rauf Babayev, Ramiz Mirişli, Siyavuş Kərimi, Firəngiz Əlizadə, Eldar Mansurov və başqa Azərbaycan bəstəkarlarının filmlərə yazdıqları musiqilər məxsusi olaraq оnun ifa etdiyi ney aləti üçün nəzərdə tutulub. Aqşin Əlizadənin "5-ci Simfoniya"sının səsləndirilməsi üçün nəzərdə tutulan balaban, ney, zurna ifaçısı kimi və eləcə də, Firəngiz Əlizadənin məşhur violençel ifaçısı Yo-Yo Ma üçün bəstələdiyi "Dərviş" əsərinin tütək, ney ifaçısı olaraq "İpək yolu" transkontinental layihəsi üzrə Amerikanın, Avropanın, həmçinin dünyanın bütün qitələrinin ən nüfuzlu konsert salonlarında Azərbaycan mədəniyyətini uğurla tərənnüm edib. "YUNESKO" xətti ilə keçirilən dövlət əhəmiyyətli bir çox silsilə tədbirlərdə iştirak edib. Eləcə də 2018-ci ildə "Muğam aləmi" V Beynəlxalq Muğam Festivalı çərçivəsi üzrə və VI Bakı Beynəlxalq Humanitar Forumu çərçivəsində və 2019-cu ildə Nəsiminin anadan olmasının 650 illiyi ilə bağlı Şəki şəhərində "İpək Yolu" X Beynəlxalq Musiqi Festivalı konsert proqramlarında "Nəsimiyə ithaf" musiqili tamaşanın iştirakçısı olub. Heydər Əliyev Fondunun layihəsi üzrə "Azərbaycan Muğаmı" ("Humayun", "Bayatı Şiraz", "Bayatı kürd"-2009) və "Balaban" adlı kоmpakt disk toplularında və "Аvroviziyа mahnı müsabiqəsilə bağlı "Bizimkilər" layihəsində tələbələrlə birgə ("Yeni Nəfəs" qrupu) fəallıq göstərib...

Maddiyat onun üçün bir vasitədir, mənəviyyat isə həyat kredosudur. Strategiyası təminatı düşünmədən yaşamaq və dərinliyinə vardığı hər bir ehtiyacı könüllü olaraq, bir kənara qoyub, yaşamağa davam etməkdir. Ruhən çox azaddır. Coşğunluq, nikbinlik ona enerji verən əsas mənbələrdir. Düşdüyü mühitə dərhal uyğunlaşa bilir, çətinlikləri asanlıqla dəf etməyi bacarır...

Bu gün İlham Nəcəfovun növbəti ad günüdür, 63 yaşı tamam olur. Onu bu münasibətlə təbrik edir, möhkəm can sağlığı, işlərində uğurlar arzulayırıq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.07.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Redaksiyanın poçtundan” rubrikasında Tural Əlizadənin “Əlifba” şeirini diqqətinizə çatdırırıq. Bəri başdan deyək ki, qeyri-adi bir şeirdir.

TURAL ƏLİZADƏ

ƏLİFBA

Haqq aşığı Dədə Ələsgərin pak-mübarək ruhuna ithaf olunur

İbtidada A – Allahdır,

Be – Baqidir, daim yaşar.

Ce – Cabbardır, məcbur edər,

Həyat qədərlə örtüşər.

Çe – Çalab dünyanı qurar,

De – Dəyyandır, savab verər.

E – eşidər, cavab verər,

Qul muradına yetişər.

Ə – Əfüv əfv edər, keçər,

Fe – Fəttah qapılar açar.

Ge – gözəldir, gövhər saçar,

Şöləsindən göz qamaşar.

He – Həlimdir, şəfqətlidir,

Xe – Xaliqdir, xilqətlidir.

İ – izzətli, taqətlidir;

Sığınan yoxuşlar aşar.

Je – jaləylə eşdə gərək,

Ke – Kərimdir, xərcdə gərək.

Qe – Qəvidir, gücdə gərək;

Əmr etsə, insan daşlaşar.

Le – Lətif, görünməz, qaib,

Me – Malikdir, mülkə sahib.                                                                             

Ne – nurdan bizə üfləyib,

Odur ki, eşqimiz coşar.

O – hər vaxt oyaqdır məgər,

Ö – öfkəli, sahibvüqar.

Pe – padişah, pərvərdigar;

Saymayan müşkülə düşər.

Re – Rəhmandır, rəhmi çoxdur,

Se – Səbur səbirdən toxdur.

Şe – Şəriksiz, tayı yoxdur,

Di gəl, azğınlar şirk qoşar.

Te – Təvvab; tövbə et barı!

U – ucadır görklü tanrı!

Ü – ülvidir, həm də arı;

Napaklar yolundan çaşar.

Ve – Vəhhab ehsanı boldur,

Ye – Yezdan yavəri-quldur.

Ze – Zahirün ələl-külldür,

Turalsa aciz bir bəşər.

LÜĞƏTÇƏ

Arı (əski türkcə) – pak, təmiz

Baqi (ərəbcə) – əbədi

Cabbar (ərəbcə) – məcbur edən

Çalab (əski türkcə) – yaradan, Tanrı

Dəyyan (ərəbcə) – əməllərin qarşılığını verən, mükafatlandıran

Ehsan (ərəbcə) – yaxşılıq, lütf

Eş (türkcə) – bənzər

Əfüv (ərəbcə) – əfv edən, bağışlayan

Fəttah (ərəbcə) – xeyir qapılarını açan

Görklü (əski türkcə) – gözəl, görkəmli

Xilqət (ərəbcə) – yaradılış

İzzət (ərəbcə) – güc, qüdrət

Jalə (farsca) – şeh

Kərim (ərəbcə) – səxavətli

Qəvi (ərəbcə) – qüvvətli

Lətif/qaib (ərəbcə) – gözəgörünməz

Malik (ərəbcə) – hökmdar, mülkün sahibi

Məgər (farsca) – yalnız

Öfkəli (türkcə) – qəzəbli

Səbur (ərəbcə) – çox səbirli

Şirk (ərəbcə) – şərik

Təvvab (ərəbcə) – tövbələri qəbul edən

Ülvi (ərəbcə) – uca

Vəhhab (ərəbcə) – bol nemətlər verən, paylayan, hədiyyə edən

Vüqar (ərəbcə) – əzəmət, ucalıq

Yavəri-qul (farsca) – qulun yardımçısı

Yezdan (farsca) – yaradan, Tanrı

Zahirün ələl-küll (ərəbcə) – hər kəsdən/şeydən üstün, xəbərdar; qalib

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.07.2026)

“Mənim düşüncələrim” silsiləsindən

Dünyaxanım  Mehdiyeva-Qəribli,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

İnsan oğlu yaranışından bəri hər zaman özü ilə, öz zehninin və ya əllərinin yaratdıqları ilə, yaxud əzəldən mövcud olanlarla ziddiyyət içində olmağı, onları sorğulamağı sevib. O, daim suallar yaratmağa və bu sualların cavabını axtarmağa tənbəllik etməyib. Hətta bəzən bu suallar absurd görünsə belə, insan təbiəti onların arxasınca getməkdən çəkinməyib. Məhz bu xüsusiyyət insanı digər canlılardan fərqləndirən ən mühüm cəhətlərdən biridir. Məsələn, illərdir sənət aləmində müzakirə olunan bir sual var: “Sənət sənət üçündür, yoxsa cəmiyyət üçün?” Mənim buna yalnız bir cavabım var: sənət onu anlayan, gözəlliyi görə bilən və ona dəyər verənlər üçündür.

Həqiqi sənət izah edilməz. Onun izaha, uzun şərhlərə və mürəkkəb fəlsəfi yanaşmalara ehtiyacı yoxdur. Əgər vizualdırsa, baxar, hiss edər və valeh olarsan, əgər eşidiləndirsə ruhuna işləyər, əgər oxunandırsa onu iliyinə qədər hiss edərsən. Çünki həqiqi sənətin dili hər zaman hisslərin dili olmuşdur. Bəzən sənətin mütləq şəkildə müasir zamana uyğunlaşmalı olduğunu deyənlər də olur. Bu isə yerinə görə dəyişir. Orta əsrlərdə yazılmış bir hekayə məhz öz dövrünün düşüncə tərzini, məişətini və təsvirlərini yaşatdığı üçün maraqlıdır. Keçmişin ruhunu qorumaq da sənətin missiyalarından biridir. Bu gün operaya, teatra və baletə marağın azalması ilə bağlı fikirlər də nisbidir. Hər bir sənət qolunun öz vəfalı dinləyicisi, tamaşaçısı və sevəni var. Əsl sənət heç vaxt tamamilə unudulmur; o, zaman-zaman fərqli formalarda yenidən öz tamaşaçısını tapır.

Azərbaycan sənətin hər bir sahəsində öz imzasını qoymuş, köklü ənənələri, bir çox ilklərə müəlliflik etməsi və möhtəşəm mədəni irsi ilə dünya mədəniyyət xəzinəsində seçilən bir ölkədir. Əsrlər boyu bu torpaqlarda formalaşan mədəniyyət müxtəlif sənət sahələrinin inkişafına zəmin yaratmışdır. İstər musiqi, istər rəssamlıq, istər teatr, istərsə də digər sənət sahələrində Azərbaycan bir çox ölkələrə nümunə ola biləcək zənginliyə malikdir. Məhz buna görə Azərbaycan mədəniyyəti təkcə milli sərvət deyil, eyni zamanda dünya mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsidir. Bu məqalədə isə mən bu zəngin sənət aləminin yalnız bir qoluna – musiqiyə və xüsusilə operaya toxunacağam. Çünki opera sənəti Azərbaycan mədəniyyətinin həm tarixi, həm də beynəlxalq səviyyədə tanınan ən dəyərli sahələrindən biridir.

Şərqdə və bütün müsəlman Şərqində ilk opera məhz Azərbaycanın adı ilə bağlıdır. Dahi bəstəkar Üzeyir Hacıbəyli “Leyli və Məcnun” əsasında ilk muğam operasını yaratmışdır. Bu əsərin librettosu Məhəmməd Füzulinin eyniadlı poemasının sözləri üzərində qurulmuşdur. Muğam ilə klassik opera janrının vəhdəti nəticəsində yaranan bu əsər yalnız Azərbaycan üçün deyil, bütün Şərq musiqi mədəniyyəti üçün yeni bir mərhələnin başlanğıcı olmuşdur. 1908-ci il yanvarın 25-də səhnəyə qoyulan bu opera sənət tariximizin incilərindən biridir və bu günə qədər Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının səhnəsində böyük sevgi və coşqu ilə nümayiş etdirilir. Bir əsrdən artıq müddət keçməsinə baxmayaraq, əsərin aktuallığını və tamaşaçı sevgisini qoruyub saxlaması onun bədii gücünün ən gözəl göstəricilərindəndir. Bununla yanaşı, Opera və Balet Teatrımızın xüsusilə son illərdə yeni uğurlara və ilklərə imza atmasını da gözardı etmək olmaz. Bu teatr uzun illər ərzində ölkənin musiqi həyatının əsas mərkəzlərindən biri olmuşdur. Vaxtilə bu teatrın səhnəsində Qara Qarayev, Cövdət Hacıyev, Fikrət Əmirov və Müslüm Maqomayev kimi görkəmli Azərbaycan bəstəkarlarının əsərləri necə səslənirdisə, bu ənənə bu gün də teatrın fəaliyyətində yaşamaqdadır. Teatr öz fəaliyyətində klassik irsi qorumaqla yanaşı, yeni yaradıcılıq axtarışlarına da geniş yer verir.

Eyni zamanda teatr yalnız milli musiqi irsimizin deyil, dünya klassik musiqisinin də ən dəyərli nümunələrinə həyat verir, məşhur bəstəkarların ölməz əsərlərini yüksək peşəkarlıqla tamaşaçılara təqdim edir. Beləliklə, Opera və Balet Teatrı həm milli musiqi ənənələrinin qorunmasına, həm də dünya musiqi mədəniyyətinin təbliğinə mühüm töhfələr verməyə davam edir. İstər balet, istərsə də operanın ən dəyərli nümunələri Azərbaycan Opera və Balet Teatrının səhnəsində başqa bir nəfəs qazanır.

Onu da qeyd edim ki, son illərdə idarəçilikdə baş verən dəyişikliklər və teatra rəhbərlik edən şəxsin bu sahənin peşəkarı olması teatrın simasını sanki yenidən formalaşdırdı, ona yeni rənglər gətirdi. Bir neçə il əvvəl teatra rəhbər təyin olunan, italyanvari tembrə malik dramatik tenor Yusif Eyvazov mənim fikrimcə, hər bir vokalçının xəyal edə biləcəyi ən nüfuzlu opera səhnələrində çıxış etmiş sənətkarlardandır. O, Paris, Barselona, London, Vyana, Milan və digər şəhərlərin ən mötəbər opera teatrlarında uğurla səhnəyə çıxmış, dünya opera ictimaiyyətinin diqqətini öz sənəti ilə cəlb etmişdir.

İtalyan operası ənənələrinə uyğun güclü və dramatik səsi ilə seçilən sənətkar “Toska”, “Aida”, “Otello”, “Traviata”, “Turandot”, “Manon Lesko” və bir çox digər məşhur operalarda yaddaqalan obrazlar yaratmış, ən mürəkkəb partiyaları böyük ustalıqla ifa etmişdir. Onun ifasında səslənən qəhrəmanlar yalnız vokal texnikası ilə deyil, eyni zamanda emosional dərinliyi və səhnə inandırıcılığı ilə tamaşaçı yaddaşında iz buraxmışdır. Məhz bu xüsusiyyətlər ona dünyanın aparıcı dirijorları, rejissorları və opera sənətçiləri ilə eyni səhnəni bölüşmək imkanı qazandırmışdır.

Yusif Eyvazov Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında təhsil alarkən peşəkar inkişafını davam etdirmək üçün İtaliyaya yollanır. Təxminən on yeddi il ərzində İtaliyada yaşayan və fəaliyyət göstərən sənətkar opera sənətinin ən incə məqamlarını, vokal məktəbinin ənənələrini və səhnə mədəniyyətinin sirlərini məhz burada mənimsədiyini dəfələrlə vurğulamışdır. Bu təcrübə onun yaradıcılığının formalaşmasında mühüm rol oynamış, sənət yolunun beynəlxalq səviyyəyə yüksəlməsinə zəmin yaratmışdır. Bu gün Yusif Eyvazov həm dünya səhnələrində çıxış edən tanınmış tenor, həm də Azərbaycan opera sənətinin inkişafına töhfə verməyə çalışan rəhbər kimi fəaliyyət göstərir. Onun rəhbərliyi dövründə teatrın beynəlxalq əlaqələrinin genişlənməsi, xarici mütəxəssislərin layihələrə cəlb olunması və yeni tamaşaların hazırlanması diqqət çəkən məqamlardandır. Xüsusilə gənc vokalçıların və yaradıcı heyətin öz potensialını nümayiş etdirməsi üçün yaradılan imkanlar teatrın gələcək inkişafı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

O, bu gün də beynəlxalq və yerli səhnələrdə mütəmadi olaraq çıxış edərək Azərbaycan opera sənətini layiqincə təmsil etməkdə davam edir. Dünyanın ən mötəbər opera məkanlarında əldə etdiyi təcrübəni ölkəmizin əsas musiqi ocaqlarından biri olan Opera və Balet Teatrının inkişafına yönəltməsi isə xüsusilə təqdirəlayiqdir.

Zəngin repertura malik olan Opera Balet Teatrı son illərdə “ Nəsimi”  (Səyavuş  Kerimi), “ Qaratoxmax qadın” (Pyotr Çaykovski), “ Toska” (Cakomo Puççini)  və yaxın günlərdə tamaşaçıların qarşısına çıxacaq “ Otello” (Cuzeppe Verdi) operaları ilə uğurlu işlərə imza atıb. Teatr  uzun illər sonra təkrar xarici səfərlərə çıxaraq uğurla çıxış etmişdir. Oman sultanlığının paytaxtı Maskat şəhərində italyan rejissor Davide Livermore və dirijor Fabio Mastrangelo ilə birgə ərsəyə gələn  Cakomo Puççinin “ Toska” operası yüksək peşəkarlıqla nümayiş olunmuşdur. Bununla yanaşı Teatrda yeni səhnəyə qoyulan  Siyavuş Keriminin “ Nəsimi” operasında Nəsimi obrazını peşəkarlıqla ifa edən gənc və peşəkar vokalçı Ramil Qasımovun da uğurları təqdirə layiqdir. Bu yaxın günlərdə isə Azərbaycan və Dağıstan Respublikalarının Xalq artisti, professor Azər Zeynalovun təqdimatında Cüzeppe Verdinin “ Otello” operasının premyerası olacaq.

Başda teatrın rəhbərliyi olmaqla kollektivin bütün üzvlərini uğurlu teatr mövsümünün bitməsi ilə təbrik edir, gələn mövsümdə daha da böyük uğurlar arzu edirik.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.07.2026)

Şuşa fatehi və Murovdağ qartalı: Şəhid baş çavuş İsmayıl Qəsəbov

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Azərbaycanın 44 günlük Vətən müharibəsində qazandığı tarixi Zəfər, canını ölkəsinin ərazi bütövlüyü uğrunda fəda edən qəhrəman oğullarımızın qanı ilə yazıldı. Bu müqəddəs salnaməyə adını qızıl hərflərlə həkk edən, düşmənin qorxulu yuxusuna çevrilmiş xüsusi təyinatlılarımızdan biri də Daxili Qoşunların baş çavuşu İsmayıl Nəbi oğlu Qəsəbovdur. O, həm nizam-intizamı, həm də döyüş meydanındakı sarsılmaz cəsarəti ilə unudulmaz bir qəhrəmanlıq məktəbi qoyub getdi.

Erkən illəri və hərbi peşəkarlığa addım

İsmayıl Qəsəbov 6 iyul 1991-ci ildə Qazax rayonunun Çaylı kəndində, zəhmətkeş bir ailədə dünyaya göz açmışdır. Ailənin sonbeşiyi və canparçası olan İsmayıl, hələ uşaq yaşlarından dürüstlüyü, mərdliyi və Vətənə olan bağlılığı ilə yaşıdlarından seçilirdi. O, ibtidai və orta təhsilini doğma kəndindəki şəhid Elşən Cəfərov adına 2 nömrəli tam orta məktəbdə almışdır.

2009-cu ildə müddətli həqiqi hərbi xidmətə çağırılan İsmayıl, xidmətini başa vurduqdan sonra mülki həyatda qala bilməyəcəyini, daxilindəki Vətən eşqinin onu orduda xidmət etməyə səslədiyini anladı. Beləliklə, 2012-ci ilin dekabr ayında o, Daxili İşlər Nazirliyi Daxili Qoşunlarının ən elit bölmələrindən biri olan Xüsusi Təyinatlı Dəstəyə (XTD) qəbul olundu. İllərlə davam edən ağır təlimlər, fiziki və psixoloji sınaqlar İsmayılı peşəkar, sarsılmaz bir döyüşçüyə — komandirlərinin və yoldaşlarının etibar etdiyi "baş çavuş" rütbəli hərbçiyə çevirdi.

 Murovdağdan Şuşayadək şanlı döyüş yolu

27 sentyabr 2020-ci ildə Vətən müharibəsi başlayanda baş çavuş İsmayıl Qəsəbov xüsusi təyinatlı qrupun tərkibində dərhal ən qaynar nöqtələrə göndərildi. O, düşmənin illərlə qurduğu keçilməz istehkamların darmadağın edilməsində birbaşa iştirak edirdi.

İsmayılın 44 günlük döyüş xəritəsi Azərbaycanın azadlıq marşrutu idi:

 Murovdağ Əməliyyatı: Müharibənin ilk günlərində strateji əhəmiyyətli Murov yüksəkliklərinin azad edilməsində amansız iqlim şəraitində düşmən mövqelərini məhv etdi.

 Cəbrayıl və Füzuli Cəbhəsi: Düşmənin müdafiə xəttinin yarılmasında və bu rayonların kəndlərinin təmizlənməsində böyük şücaət göstərdi.

 Xocavənd Döyüşləri: Çətin dağlıq-meşəlik relyefdə düşmən diversiya qruplarını zərərsizləşdirdi.

 Şuşa Əməliyyatı: Tarixə "yüngül silahlarla sıldırım qayaları dırmaşaraq şəhəri azad edən qəhrəmanlar" kimi düşən xüsusi təyinatlıların ön sıralarında İsmayıl da var idi. O, Şuşa daxilində gedən əlbəyaxa döyüşlərdə şəxsən onlarla düşmən əsgərini məhv etdi.

 Əbədiyyət zirvəsi: Şuşada ucalan şəhadət

Zəfərə cəmi bir addım qalmışdı. 7 noyabr 2020-ci ildə Şuşa şəhərinin tam nəzarətə götürülməsi və düşmənin son müqavimət ocaqlarının məhv edilməsi uğrunda gedən son dərəcə şiddətli döyüşlərdə İsmayıl Qəsəbov qəhrəmancasına şəhidlik zirvəsinə ucaldı. O, son nəfəsinə qədər silahını yerə qoymadı və canından əziz bildiyi Şuşanın azadlığını öz qanı ilə möhürlədi.

Şəhidimizin nəşi böyük bir izdihamla, doğma Qazax rayonunun Çaylı kənd qəbiristanlığında torpağa tapşırıldı. Dəfn mərasimində İsmayılın tabutuna bükülmüş üçrəngli Azərbaycan bayrağı onun ailəsinə təqdim edildi.

Vətənə əmanət yadigarları və təltifləri

İsmayıl Qəsəbov ailəli idi. Ondan geriyə Vətənə və xalqımıza əmanət qalan iki aslan parçası — oğulları yadigar qaldı. Şəhidimizin övladları bu gün atalarının şanlı adı və göstərdiyi qəhrəmanlıqla fəxr edirlər.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin müvafiq sərəncamları ilə baş çavuş İsmayıl Qəsəbov döyüş tapşırıqlarını yerinə yetirərkən göstərdiyi misilsiz igidliyə görə ölümündən sonra yüksək dövlət mükafatları ilə təltif olunmuşdur:

   1. "Azərbaycan Bayrağı" ordeni (Ölkənin ən ali hərbi ordenlərindən biri)

   2. "Vətən uğrunda" medalı

   3. "Şuşanın azad olunmasına görə" medalı

   4. "Cəbrayılın azad olunmasına görə" medalı

   5. "Xocavəndin azad olunmasına görə" medalı

   6. "Kəlbəcərin azad olunmasına görə" medalı

Xatirəsinin əbədiləşdirilməsi

Bu gün İsmayıl Qəsəbovun adı təkcə Qazaxda deyil, bütün Azərbaycanda ehtiramla anılır. Onun keçdiyi döyüş yolu hərbi hissələrdə gənc əsgərlərə nümunə kimi göstərilir. Şəhidimizin şəxsi hərbi geyimləri, istifadə etdiyi əşyalar və sənədlər Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin Vətən Müharibəsi fondunda xüsusi eksponat kimi qorunur və gələcək nəsillərə nümayiş etdirilir.

Hər il iyulun 6-da — onun ad günündə doğulduğu Çaylı kəndində xatirəsi böyük izdihamla yad edilir. O, ölməzliyi seçərək canı bahasına bizə azad Şuşanı və bütöv bir Vətəni bəxş etdi. Ruhu şad olsun!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.07.2026)

Rafail İncəyurda dost təbriki

Ramiz Göyüş, yazıçı, publisist,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Qazax mahalının bir sıra ünlü simaları vardır ki, onlar iyul ayında dünyaya gəlib. Sevimli şairimiz Rafail İncəyud bəzən bu simaları zarafatla “iyulistlər” adlandırır. Məsələ burasındadır ki, Rafail müəllimin özü də onun ifadəsi ilə desək”iyulist”dir. İyulun 4-də o da 72-ni yola salaraq, 73-ə qədəm qoydu...

Çağdaş poeziyamızın tanınmış və ünlü nümayəndələrindən biri olan Rafail müəllimin özünə təxəllüs kimi götürdüyü  “İncəyurd” kəlməsi, bu gün Azərbaycanımıza bəxş etdiyi məşhur söz-sənət  adamlari ilə bütün Azərbaycanda, onun hüdudlarından kənarda məşhurdur. Cəmi üçcə kəndən ibarət olan bu dərə, istər adət-ənənəsi, istər folkloru, istər istedadlı insanları, istər sazlı-sözlü məclisləri, istər fərqli dini dəyərləri ilə az qala bütöv bir xalqın etno mədəniyyətini və ədəbiyyatını təmsil etmək qüdrətinə malikdir. Doğrusu, mən bu yurdun söz-sənət adamlarını ciyin-çiyinə vermiş sıra dağlara bənzədirəm. Bu sıra dağların Aşıq Avdı, Aşıq Cəlal, Ələddin İncəli, Aslan Kəmərli, Ağamalı Sadiq, Kərəm İncəli, Akif Səməd, Məmməd İlqar, Məmməd Dəmirçioğlu, İbrahim İlyaslı, Avdı Qoşqar, Mahmud Vəli, Sayad Mustafaoğlu adlı və adını bu yazıda çəkmədiyim neçə-neçə zirvələri var. Bu zirvələr bir dağ silsiləsində yerləşsə də, hər biri öz gözəlliyinə, əzəmətinə, möhtəşəmliyinə görə biri-birindən fərqlənir. Həmin “dağ silsiləsinin” zirvələrindən biri olan Rafail İncəyurd da İncədərəsi poeziya məktəbinin ənənələrini uğurla daşıyan və bu ənənə üzərində öz poeziyasını yaradan istedad sahiblərindəndir.

İncə dərəsi Rafail müəllim üçün müqəddəsdir. Təkcə ona görə yox ki, tək Azərbaycanda deyil , onun hüdudlarından kənarda da məşhur bir ziyarət kimi tanınan Hacı Mahmud  ocağı bu məkanda yerləşir. Həm də ona görə ki, həmin məkanda Rafail İncəyurdun dünyaya göz açdığı bir ocaq var, ilk dəfə ayaq tutub addım atdığı həyət var, ilk dəfə dil açıb ana çağırdığı, örəndiyi dil var, ləhcə var, qucağına sığınıb, laylasını eşitdiyi anasının, çörəyini yediyi, öyüdünü dinlədiyi, tərbiyəsini aldığı atasının məzarları, ruhu var, uşaqlığını keçirdiyi, quzu otardığı dərə, təpə var, həmin dərə-təpələri dolanan cığır-çəhlimlərdə izi, uşaqlıq xatirələri qalıb. Çiynində anasının parçadan tikdiyi məktəb çantasında qədəm qoyduğu məktəb, sinif otağı xatirələrində yaşayır. Onu Bakıya  ölkənin ən adli-sanlı ali məktəbə, yola salan məktəb var, ona əlifbanı, ana dilini, xalqımızın tarixini, ədəbiyyatını, mədəniyyətini öyrədən müəllimlərinin ruhu yaşayır. Uşaqlığında dirədöymə, çiling-ağac, beş daş oynadığı, çərşənbə günlərində papaq atdığı, yumurta döyüşdürdüy, tonqal çatdığı uşaqlıq yoldşlarının xatirələri yaddaşında həmişəlik həkk olunub.    

Rafail müəllimlə  ünsiyyətdə olan, yaxından tanıyan,  iç dünyasına bələd olan  hər kəs onu , saf xarakteri, xeyirxah , mərhəm düşüncəli bir insan kimi tanıyır. Düşünürəm ki, onu oxuculara sevdirən də, elə bu xarakterdən, bu duyğulardan yaranan  şeirlərdir. Şeirləri sadədir, səmimidir, koloritlə, etnoqrafik nümunəlrə zəngindir. Oxucu ilə çox asanlıqla təmas- dil tapır. Oxucu demək istədiklərini onun şeirlərində tapır. Uzun illərdir Bakı şəhərində yaşamasına baxmayaraq, danışığını da ləhcəsini də dəyişməyib. Məncə dəyişməyə heç cəhd də eləməyib. Onunla görüşəndə , ünsiyyətdə olanda elə bil İncə dərəsindən dünən gəlib və Qazağın, İncə dərəsinin ab-havasını da, şirinliyini də özü ilə gətirib.

Və sonda bu əlmətdar gündə kiçik bir dəyişikliklə, Rafail müəllimi öz şeiri ilə bir daha təbrik edirəm:

– Sevgi – körpü, sevgi – tağ,

Sevgi – hörgü, sevgi – bağ,

Hər sinndə nəsə quraq

Dilək gəlsin yaş üstə...

 …Tanrım, pozma gərdişi,

Qoy bitirək hər işi.

Yaxınlaşan bu yaşı,

Hələ yazma daş üstə.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.07.2026)

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

1992-ci ildə siyasi səbəblərə görə Yuqoslaviya millisi İsveçdə keçirilən Avropa çempionatından kənarlaşdırıldı.

Bu hadisə tipik bir "Qara qu quşu" (gözlənilməz dönüş nöqtəsi) idi və nəticədə turnirə vəsiqə qazana bilməyən, futbolçuları dünyanın müxtəlif kurortlarında istirahətdə olan Danimarka millisi son anda Yuqoslaviyanı əvəz etmək üçün dəvət edildi. Nağıla bənzər bir əhvalat elə beləcə başladı.

Əvvəlcə Danimarkada heç kim bu xəbərə inanmadı. Hamı bunun zarafat olduğunu düşündü. Hətta komandanın baş məşqçisi Riçard Möller-Nilsen də əvvəlcə buna inanmadı. Sonra məlum oldu ki, xəbər həqiqidir və futbolçuları dünyanın müxtəlif istirahət məkanlarından toplamaq lazım gəldi. Bu isə çox çətin idi, çünki oyunçular da bunun zarafat olduğunu düşünüb telefonları bağlayırdılar.

Məşqçi böyük çətinliklə futbolçuları milli komandanın düşərgəsinə toplaya bildi. Məsələn, Mixael Laudrup komandaya qoşulmadı. O, məşqçi ilə münaqişədə idi və istirahətini yarımçıq qoymaq istəmirdi. Üstəlik, hamı hesab edirdi ki, Danimarka turnirə sadəcə iştirak etmək üçün gedir.

Bunu Möller-Nilsen özü də anlayırdı. Buna görə futbolçularına dedi ki, narahat olmasınlar, cəmi üç oyundan sonra yenə istirahətlərinə qayıdacaqlar. Komandanın nə məşq planı vardı, nə rəqiblərin analizi, ümumiyyətlə heç nə yox idi. Fikir belə idi: meydana çıxaq, topa ilk toxunuşu edək, sonra vəziyyətə uyğun qərar verərik.

Çempionata əvvəlcə Kim Vilfort da qatılmaqdan imtina etmişdi. Səbəb isə dəhşətli idi: onun balaca qızı xərçəng xəstəxanasında ölüm ayağında idi. Məşqçi və komanda onun hansı ağır vəziyyətdə olduğunu başa düşürdülər və ona istədiyi bütün şəraiti yaratmağa hazır olduqlarını bildirdilər. Lakin Kim yenə də imtina etdi.

Bir müddət sonra qızının vəziyyəti bir qədər yaxşılaşdı. Həm qızı, həm də həyat yoldaşı Mina ondan xahiş etdilər ki, Avropa çempionatına getsin. Məşqçi ona icazə verdi ki, hər oyundan sonra dərhal Danimarkaya qayıtsın. İsveç yaxın olduğundan bunu etmək mümkün idi.

İlk oyunda Danimarka İngiltərə ilə heç-heçə etdi. İkinci oyunda İsveçə uduzdular. Həmin vaxt qızının vəziyyəti yenidən ağırlaşdı və fasilədə həyat yoldaşı ona təcili Kopenhagenə qayıtmasını xahiş etdi. Kim çamadanını yığdı, komanda yoldaşlarına onu gözləməməyi söylədi və turniri tərk etmək qərarına gəldi. Hamı bunu anlayışla qarşıladı.

Fransa ilə oyunu isə artıq xəstəxanada, qızının yanında izləyirdi. Danimarka hesabı açdı, Fransa bərabərlik qolunu vurdu və görünürdü ki, danimarkalılar turnirlə vidalaşacaqlar. Amma oyunun sonlarında Lars Elstrup qələbə qolunu vurdu.

Kim gördü ki, bütün xəstəxana sevinc qışqırıqları ilə doldu. Ömrünün son günlərini yaşayan insanlar, ağrılardan əziyyət çəkən xəstələr, saçlarını itirmiş, arıqlamış, taqətdən düşmüş insanlar sanki yenidən həyata qayıtmışdılar. O, palatalarda sevinc içində olan insanları və öz xoşbəxt qızını gördü. Onlar heç olmasa oyun müddətində xəstəliklərini, ağrılarını unutmuşdular. Kim tualetə girib hönkür-hönkür ağladı. Onun ürəyi həm sevincdən, həm də dərddən parçalanırdı.

Yarımfinalda Danimarkanı demək olar ki, məğlubedilməz Hollandiya gözləyirdi. Turnirin əsas favoriti idi. Heyətdə Marko van Basten, Frank Raykaard, Ronald Kuman, Rud Qullit, Dennis Berqkamp, Dani Blind, Frank de Bur, Hans van Breukelen kimi ulduzlar var idi.

Kim Vilfort xəstəxanada yaşadığı həmin anlardan sonra, qızının və digər xəstələrin xahişi ilə yenidən milli komandaya qayıtdı.

O bilirdi ki, Danimarka kimlər üçün oynayır. Bilirdi ki, vuracağı hər qol ölümcül xəstə insanların üzündə təbəssüm yaradacaq.

Əsas vaxt 2:2 başa çatdı.

Penaltilər başladı. Marko van Basten zəif zərbə vurdu və qaçırdı. Sonra növbə yorğun, arıqlamış, ağır psixoloji vəziyyətdə olan Kim Vilforta çatdı.

O, səmaya baxdı, sonra Kopenhagen istiqamətinə çevrildi və topu tora göndərdi. Gözlərində yaş vardı. Çünki bilirdi ki, həmin an qızı və xəstəxanadakı bütün insanlar ölüm qoxuyan palatalarda televizor qarşısında xoşbəxtdirlər və heç olmasa bir neçə dəqiqəlik bütün əzablarını unudublar.

Beləcə Danimarka Hans Kristian Andersen nağıllarını xatırladan bir möcüzə ilə finala yüksəldi.

Oyundan dərhal sonra Kim yenidən Danimarkaya qayıtdı. Qızının vəziyyəti daha da ağırlaşmışdı. Yeddi yaşlı Lin ölüm ayağında idi. Kim finalda oynamaqdan imtina etdi. Amma ailəsi və xəstəxanadakı digər xəstələr onu sözün əsl mənasında palatadan yola saldılar və dedilər ki, geri qayıtsın, onlar üçün Avropa Kubokunu qazansın. Eyni xahişi qızı da son gücünü toplayaraq etdi.

Finalda Danimarka Almaniya ilə qarşılaşdı. Danimarkalılar erkən qol vurdular. Daha sonra almanlar güclü təzyiq göstərdilər və bərabərlik qoluna çox yaxın oldular. Lakin oyunun bitməsinə 11 dəqiqə qalmış Kim Vilfort həyatının ən vacib qolunu vurdu və bütün bir xalqın arzusunu gerçəkləşdirdi.

Ancaq həmin an onun fikri yalnız xəstəxanadakı insanlarda idi. Ağrı və ümidsizlik içində yaşayan insanların həmin dəqiqələrdə qələbəni qeyd etdiklərini düşünürdü. O anlayırdı ki, futbol və qələbə onları qısa müddət də olsa öz əzablarından uzaqlaşdırır.

Təkcə Kim deyil, bütün Danimarka millisi bunu onlar üçün, ölüm ayağında olan Lin üçün və onun kimi bütün uşaqlar üçün etmişdi.

Kim Vilfortun Almaniyaya vurduğu həmin qol bu gün də futbol tarixinin ən emosional və faciəli qollarından biri hesab olunur.

1992-ci ilin həmin yayı Danimarka millisinin nağılı futbol tarixinin "qızıl fonduna" daxil oldu.

Lin Vilfort finaldan bir neçə gün sonra vəfat etdi. Həyatının son saatlarında o dedi ki, atası ilə fəxr edir. Onun arzusu gerçəkləşmişdi: Danimarka Avropa çempionu olmuş, atası isə bu imtahandan güclü çıxmışdı. O, ölməzdən əvvəl Danimarka millisinin həmin yay nağılını görmək istəyirdi və gördü. Bu nağıl onun və onun kimi uşaqlar üçün yazılmışdı. Həmin yay onlar xoşbəxt idilər.

Avropa çempionatından bir il sonra Kim və Mina Vilfortun Rikke adlı daha bir qız övladı dünyaya gəldi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.07.2026)