İki müharibənin kəşfiyyatçı qəhrəmanı: Şəhid Mayor Tofiq Kərimov

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Azərbaycanın hərb tarixinə adını qızıl hərflərlə yazdıran, ömrünün böyük bir hissəsini ordu sıralarında kəşfiyyat və xüsusi əməliyyatlara həsr edən zabitlərimizdən biri də Tofiq Kərimovdur. O, hərbi peşəkarlığı, dərin strateji biliyi və tabeliyindəki əsgərlərə olan ata qayğısi ilə seçilən əsl Vətən fədaisi idi.

 Erkən illəri və hərbi təhsili

Tofiq Kərimov 7 iyul 1973-cü ildə Bakı şəhərinin Qaradağ rayonunun Sahil qəsəbəsində anadan olmuşdur. İbtidai təhsilinə Sahil qəsəbəsindəki 253 nömrəli tam orta məktəbdə başlamışdır. Hələ erkən yaşlarından hərbçi olmaq arzusu ilə yaşayan Tofiq, 8-ci sinfi bitirdikdən sonra sənədlərini Cəmşid Naxçıvanski adına hərbi liseyə vermiş və orada hərbi təhsilin ilkin sirlərinə yiyələnmişdir.

Hərbi liseydən sonra təhsilini Sovet İttifaqı Marşalı S.S.Biryuzov adına Riqa Ali Hərbi-Siyasi Məktəbində davam etdirmiş, həmçinin Bakı Ali Ümumqoşun Komandirlər Məktəbinin müdavimi olmuşdur.

 Birinci Qarabağ müharibəsi və ordudakı peşəkar xidməti

Tofiq Kərimov hərbi məktəbi bitirdiyi dövrlərdə Azərbaycan artıq Birinci Qarabağ müharibəsinin ən ağır günlərini yaşayırdı. Gənc zabit kimi dərhal ön cəbhəyə yollanan Tofiq Kərimov, Füzuli istiqamətində gedən döyüşlərdə fəal iştirak etmiş və torpaqlarımızın müdafiəsində böyük şücaətlər göstərmişdir.

Müharibədən sonra o, peşəkar hərbi fəaliyyətini dayandırmadı:

* 1998–2004-cü illərdə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin ən elit bölmələrində — Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrdə (XTQ) xidmət etmişdir.

* 2004–2010-cu illərdə isə kəşfiyyat bölüyündə fəaliyyətini uğurla davam etdirmişdir.

* 2010-cu ildə orduda xidmət müddətini başa vuraraq kapitan rütbəsində öz istəyi ilə silahlı qüvvələrdən ehtiyata buraxılmış və mülki həyatda "Norm" sement zavodunda çalışmışdır.

 Vətən müharibəsinə könüllü qayıdış və Şuşa döyüşləri

27 sentyabr 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsi başlayanda, Tofiq Kərimov uzun illər xidmət etmiş təcrübəli bir zabit kimi kənarda qala bilməzdi. O, dərhal könüllü olaraq cəbhəyə yollanmaq üçün müraciət etdi. Orduda ona mayor rütbəsi verilərək xüsusi tapşırıqların icrası tapşırıldı.

Onun zəngin kəşfiyyatçı və XTQ təcrübəsi müharibənin gedişatında, xüsusilə çətin dağlıq relyeflərdə keçirilən əməliyyatlarda böyük rol oynadı. Mayor Tofiq Kərimovun son və ən şanlı döyüşü Şuşa şəhərinin azad edilməsi uğrunda oldu. O, Şuşa ətrafında gedən sıldırım qayalıq əməliyyatlarında və şəhərdaxili təmizləmə döyüşlərində tabeliyindəki hərbçilərlə bərabər rəşadətlə vuruşdu.

8 noyabr 2020-ci ildə, Şuşanın azad olunduğu rəsmi elan edilən tarixi gündə, şəhər ətrafındakı mövqelərin tam möhkəmləndirilməsi və düşmənin son hücum cəhdlərinin qarşısının alınması zamanı qəhrəmancasına şəhidlik zirvəsinə ucaldı. Şəhidimizin nəşi doğulduğu Qaradağ rayonunun Lökbatan qəsəbəsində yerləşən Şəhidlər Xiyabanında izdihamla dəfn edilmişdir.

 Ailəsi və təltifləri

Şəhid mayorun gələcək nəsillərə əmanət qalan 3 oğlu yadigar qalmısdır. Onun övladları atalarının qəhrəmanlıq irsini qürurla davam etdirirlər.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin müvafiq sərəncamları ilə mayor Tofiq Dadaş oğlu Kərimov ölümündən sonra aşağıdakı yüksək dövlət mükafatları ilə təltif edilmişdir:

* III dərəcəli "Rəşadət" ordeni

* "Vətən uğrunda" medalı

* "Şuşanın azad olunmasına görə" medalı

* "İgidliyə görə" medalı

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.07.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Dünya kinosunun ustad rejissorlarından olan Cüzeppe Tornatorenin 2013-cü ildə ərsəyə gətirdiyi "The Best Offer" (orijinal adı: La migliore offerta / "Ən yaxşı təklif") filmi psixoloji triller, dram və detektiv janrlarının intellektual sintezidir. İtalyan kinematoqrafiyasının bədii estetikasını ingilisdilli aktyor heyəti ilə birləşdirən ekran əsəri, sənət dünyasının pərdəarxası oyunlarını, insan psixologiyasının ən incə məqamlarını və tənha bir ruhun faciəsini vizual şedevrə çevirir.

 Ssenari strukturu: Saxtakarlıq və həqiqət arasındakı incə cizgi

Filmin ssenarisi elə Cüzeppe Tornatorenin özünə məxsusdur. O, süjet xəttini sənət əsərlərinin ekspertizası və restavrasiyası fəlsəfəsi üzərində qurub. Filmin baş qəhrəmanı Vircil Oldman (Virgil Oldman) intellektual, zəngin, dünya şöhrətli auksion rəhbəri və sənətşünasdır. O, dahi rəssamların fırçasından çıxmış qadın portretlərini toplamaq üçün gizli fəndlərdən və saxtakarlıqlardan istifadə edir. Onun fəlsəfəsi tək bir cümlədə gizlənib: "Hər bir saxta əsərdə həmişə həqiqi bir şey gizlənir".

Dramaturji dönüş nöqtəsi Vircilin aqorafiyadan (açıq məkandan və insanlardan qorxma xəstəliyi) əziyyət çəkən gizli müştəri Kler İbbetsonun (Claire Ibbetson) malikanəsindəki qədim əşyaları qiymətləndirmək sifarişini qəbul etməsi ilə başlayır. Divarların arxasında gizlənən bu sirli qadınla Vircilin ünsiyyəti, getdikcə manipulyativ bir sevgi oyununa çevrilir. Ssenarinin daxili strukturu tamaşaçını addım-addım qəhrəmanın tənha dünyasından çıxarıb, onun üçün qurulmuş mükəmməl tələyə doğru aparır. Filmin sonundakı böyük kulminasiya və gözlənilməz final (plot twist), sadəcə bir detektiv həlli deyil, insanın öz zəiflikləri tərəfindən necə məğlub edilməsinin dramıdır.

 Aktyor ifası və psixoloji portretlər

Tornatore filmdə xarakterlərin psixoloji dərinliyini açmaq üçün ustad aktyorların xarizmasından və daxili plastikasından maksimum istifadə edib:

Ceffri Raş (Virgil Oldman): Avstraliyalı ustad aktyor Ceffri Raşın ifası filmin onurğa sütunudur. O, emosional cəhətdən dondurulmuş, insanlara toxunmamaq üçün hər zaman əlcək geyinən, qadınları yalnız kətan üzərindəki tablolarda sevən bir narsisistin addım-addım necə müdafiəsiz və aşiq bir insana çevrildiyini heyrətamiz bir dəqiqliklə vizuallaşdırır. Onun qadın portretləri ilə dolu gizli otaqda oturduğu səhnə kino tarixinin ən güclü vizual xarakterizasiyalarından biridir.

Silviya Huks (Claire): Gənc aktrisa qorxu, travma və eyni zamanda sirli cazibədarlıq nümayiş etdirən Kler obrazında olduqca inandırıcıdır. Onun səsinin tonu, divar arxasındakı pıçıltıları Vircilin (və tamaşaçının) təxəyyülünü idarə edir.

Cim Störcess (Robert): Gənc mexanik Robert filmdə həm qədim avtomat-robotun hissələrini birləşdirən bir usta, həm də Vircilə qadın psixologiyasını anladan bir "məsləhətçi" kimi çıxış edir. Onun sirli sakitliyi və zəkası ssenarinin gizli mexanizmini hərəkətə gətirir.

Donald Sazerlend (Billy): Vircilin auksionlardakı gizli şəriki və uğursuz rəssam Billi obrazında Donald Sazerlend qısa, lakin dərin mənalı baxışları ilə intiqam və sənət amansızlığının simvoluna çevrilir.

 Vizual dil, rəmzlər və Ennio Morrikonenin dahiyanə musiqisi

Operator Fabio Zamarionun kamerası filmi intellektual bir sənət qalereyasına çevirir. İtaliya, Avstriya və Çexiyanın qədim memarlıq abidələri, intibah dövrünün rəsmləri, soyuq rəng tonları filmin vizual dilini zənginləşdirir. Filmdəki ən mühüm vizual rəmz — Vircilin divarlarında Rafael, Tisian, Bronzino, Leonardo da Vinçinin rəsmləri olan gizli otağıdır. O otaq həm Vircilin sığınacağı, həm də onun real həyatdan qaçıb gizləndiyi mənəvi qəfəsidir. Robertin yığdığı qədim mexaniki robot (Vokansonun avtomatı) isə hadisələrin gedişatını, insan hisslərinin necə mexaniki şəkildə manipulyasiya oluna biləcəyini simvolizə edir.

Ekran əsərinin emosional dərinliyini və dramatik gərginliyini zirvəyə daşıyan isə dahi bəstəkar Ennio Morrikonenin  musiqisidir. Morrikonenin bəstələdiyi simfonik partituralar, xüsusilə qadın vokallarının müşayiəti ilə səslənən həzin və sirli melodiyalar filmin hər bir kadrına hopmuş tənhalığı, intizarı və faciəni tamaşaçının ruhuna işlədir. Pragadakı məşhur "Night and Day" saatlı restoranındakı final səhnəsində səslənən musiqi filmin fəlsəfi yekununu vurur.

> "The Best Offer" – sənətin saxtalığı ilə həyatın real amansızlığı arasında sıxılıb qalan, sevgini gec tapan və onun əvəzində hər şeyini — ruhunu belə itirən bir dahanın faciəsidir.

Cüzeppe Tornatore bu əsəri ilə sübut edir ki, insan nə qədər böyük bir sənətşünas olursa-olsun, qarşısındakı insanın saxta və ya həqiqi olduğunu müəyyən edəcək bir ekspertiza cihazı hələ icad olunmayıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.07.2026)

3 iyul 2026-cı il tarixində Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyinə həsr olunan “Türk Dünyası Həftəsi” çərçivəsində Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun mənzil-qərargahında Fondun prezidenti, professor Aktotı Raimkulova ilə Həftədə iştirak edən yerli və xarici qonaqlar arasında görüş keçirilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondundan verilən məlumata görə, görüşün əsas məqsədi “Türk Dünyası Həftəsi” çərçivəsində keçirilən tədbirlərin nəticələrinin ümumiləşdirilməsi, Həftə ərzində irəli sürülən fikir və təkliflərin müzakirəsi, eləcə də gələcək əməkdaşlıq istiqamətləri, birgə təşəbbüslər və strateji perspektivlər ətrafında fikir mübadiləsinin aparılması olub.

Qonaqları salamlayan Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti, professor Aktotı Raimkulova Həftə çərçivəsində keçirilən tədbirlərin Türk dünyasının zəngin mədəni və intellektual potensialını nümayiş etdirməklə yanaşı, müxtəlif ölkələrin nümayəndələri arasında dialoqun inkişafına töhfə verdiyini bildirib.

Fondun prezidenti Həftənin yekunlarının yalnız keçirilmiş tədbirlərin nəticələrinin dəyərləndirilməsi ilə məhdudlaşmadığını, burada formalaşan yeni ideyaların və təşəbbüslərin gələcək layihələr üçün mühüm zəmin yaratdığını vurğulayıb.

Səmimi və konstruktiv müzakirələr şəraitində keçən görüş zamanı yerli və xarici qonaqlar “Türk Dünyası Həftəsi” ilə bağlı təəssüratlarını bölüşüb, keçirilən tədbirlərin məzmunu və əhəmiyyəti barədə fikirlərini ifadə ediblər. İştirakçılar Həftənin Türk dünyasının müxtəlif ölkələrindən olan nümayəndələri vahid platformada bir araya gətirməsini yüksək qiymətləndirərək, bu formatın gələcəkdə davam etdirilməsi və əhatə dairəsinin genişləndirilməsi ilə bağlı təkliflər səsləndiriblər.

Müzakirələr zamanı “Türk Dünyası Həftəsi”nin yüksək səviyyədə təşkili və uğurla keçirilməsinə görə Azərbaycan Respublikasının Hökumətinə, Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyinə, eləcə də əməyi keçən bütün tərəfdaşlara dərin minnətdarlıq ifadə olunub.

Sonda tərəflər “Türk Dünyası Həftəsi” çərçivəsində qurulan dialoqun və yaranan əməkdaşlıq əlaqələrinin davam etdirilməsinin vacibliyini vurğulayıb, irəli sürülən təşəbbüslərin gələcək birgə layihələrə çevriləcəyinə əminliklərini bildiriblər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.07.2026)

Nigar Xanəliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə layihəsində mövzumuz yenə türk hökmdarlarıdır. Bu dəfə Satuk Buğra Xan barədə danışacağıq.

Türk dövlətçilik tarixində bəzi hökmdarlar yalnız siyasi və hərbi uğurları ilə deyil, qəbul etdikləri qərarların sonrakı əsrlərə göstərdiyi təsirlə yadda qalırlar. Qaraxanlı hökmdarı Satuk Buğra Xan da məhz belə tarixi şəxsiyyətlərdəndir. Onun adı ilk müsəlman türk hökmdarı kimi tarixə düşmüş, hakimiyyəti dövründə qəbul etdiyi İslam dini isə yalnız Qaraxanlı dövlətinin deyil, bütövlükdə türk dünyasının siyasi, dini və mədəni inkişafına mühüm təsir göstərmişdir. Bununla belə, Satuk Buğra Xanın həyatı haqqında məlumatların böyük hissəsi sonrakı dövrlərdə yazılmış dini və tarixi əsərlərə əsaslanır. Müasir tarixşünaslıq bu məlumatları Çin qaynaqları, ərəb və fars müəlliflərinin əsərləri, eləcə də Qaraxanlılar dövrünə aid tarixi materiallarla müqayisəli şəkildə araşdırır.

Tarixçilərin əksəriyyəti Satuk Buğra Xanın IX əsrin sonlarında, təxminən 895-ci ildə Qaraxanlı hökmdar ailəsində dünyaya gəldiyini qəbul edir. Həmin dövrdə Mərkəzi Asiyada siyasi vəziyyət mürəkkəb idi. Qaraxanlı dövləti müxtəlif türk boylarının birliyindən ibarət güclü siyasi quruma çevrilməkdə idi. Cənubda Samanilər dövləti İslam mədəniyyətinin əsas mərkəzlərindən biri kimi inkişaf edir, ticarət yolları vasitəsilə bölgədə dini və mədəni təsirini artırırdı. Bu şərait Qaraxanlılarla müsəlman dövlətləri arasında həm siyasi, həm də iqtisadi əlaqələrin genişlənməsinə səbəb olmuşdu.

Mənbələrə görə, Satuk Buğra Xan gənc yaşlarında İslam dini ilə tanış olmuşdur. Ənənəvi rəvayətlərdə onun Samani mənşəli din alimi Əbu Nəsr vasitəsilə İslamı qəbul etdiyi bildirilir. Bununla bağlı müxtəlif rəvayətlər mövcud olsa da, müasir tarixçilər Satuk Buğra Xanın İslamı qəbul etməsinin təkcə dini seçim olmadığını, həm də dövrün siyasi reallıqları ilə bağlı düşünülmüş dövlət qərarı olduğunu vurğulayırlar. İslam dünyası ilə yaxınlaşmaq Qaraxanlı dövlətinin beynəlxalq nüfuzunu artırır, ticarət əlaqələrini genişləndirir və dövlətin siyasi mövqeyini möhkəmləndirirdi.

Satuk Buğra Xanın hakimiyyət uğrunda mübarizəsi də dövlət tarixində mühüm yer tutur. Tarixi mənbələr göstərir ki, o, hakimiyyətə gəlmək üçün yaxın qohumları ilə siyasi qarşıdurmaya girmiş və nəticədə Qaraxanlı dövlətində ali hakimiyyəti ələ keçirmişdir. Bu hadisədən sonra İslam dini dövlət səviyyəsində daha geniş şəkildə dəstəklənməyə başladı. Məscidlərin inşası, dini təhsil müəssisələrinin yaradılması və müsəlman alimlərinin fəaliyyətinə göstərilən himayə dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrildi.

Satuk Buğra Xanın fəaliyyətinin ən mühüm nəticəsi Qaraxanlı dövlətində İslamın möhkəmlənməsi oldu. Tarixçilərin fikrincə, onun dövründə başlayan bu proses sonrakı hökmdarlar tərəfindən davam etdirildi və X əsrin sonlarına doğru türk boylarının böyük hissəsi İslam dinini qəbul etdi. Bu hadisə türk tarixində ən mühüm dönüş nöqtələrindən biri hesab olunur. İslamın qəbulundan sonra türk dövlətlərində hüquq sistemi, idarəçilik ənənələri, elm, memarlıq və ədəbiyyat yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoydu.

Araşdırmalar göstərir ki, Satuk Buğra Xan yalnız dini islahatlarla kifayətlənmirdi. O, dövlətin sərhədlərinin qorunmasına, ticarət yollarının təhlükəsizliyinə və daxili sabitliyin təmin edilməsinə xüsusi diqqət yetirirdi. Qaraxanlı dövləti Mərkəzi Asiyada yerləşən əsas ticarət marşrutlarına nəzarət etdiyi üçün iqtisadi baxımdan da güclənməyə başladı. Bu dövrdə şəhərlərin inkişafı sürətləndi, sənətkarlıq və ticarət daha da canlandı.

Satuk Buğra Xanın adı ilə bağlı sonrakı əsrlərdə müxtəlif dini rəvayətlər də formalaşmışdır. Xüsusilə "Təzkireyi-Satuk Buğra Xan" əsərində onun həyatı müqəddəs şəxsiyyət kimi təqdim edilir və bir sıra möcüzəvi hadisələrdən bəhs olunur. Lakin müasir tarixşünaslıq bu rəvayətləri tarixi fakt kimi qəbul etmir, onları hökmdarın dini nüfuzunu artırmaq məqsədilə sonradan formalaşdırılmış ədəbi nümunələr kimi qiymətləndirir.

Tarixi mənbələrin əksəriyyəti Satuk Buğra Xanın 955-ci ildə vəfat etdiyini göstərir. O, Kaşğər şəhərində dəfn olunmuş və məzarı sonrakı əsrlərdə müsəlmanlar üçün ziyarət məkanlarından birinə çevrilmişdir. Onun ölümündən sonra Qaraxanlı hökmdarları İslamın yayılması siyasətini davam etdirmiş, nəticədə Mərkəzi Asiyada türk-islam sivilizasiyasının möhkəm təməli formalaşmışdır.

Müasir tarixşünaslığın ümumi qənaətinə görə, Satuk Buğra Xanın tarixi rolu yalnız ilk müsəlman türk hökmdarı olması ilə məhdudlaşmır. O, qəbul etdiyi siyasi və dini qərarlarla türk dünyasının gələcək inkişaf istiqamətini müəyyənləşdirən dövlət xadimlərindən biri olmuşdur. Onun hakimiyyəti dövründə başlanan dəyişikliklər sonrakı əsrlərdə Qaraxanlılardan Səlcuqlulara, daha sonra isə Osmanlı dövlətinə qədər uzanan türk-islam dövlətçilik ənənəsinin formalaşmasına ciddi təsir göstərmişdir. Məhz buna görə Satuk Buğra Xan türk tarixində həm dövlət qurucusu, həm də türk dünyasının dini və mədəni kimliyinin formalaşmasında mühüm rol oynayan görkəmli hökmdar kimi qiymətləndirilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.07.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı və “Ulduz” jurnalının birlikdə həyata keçirdikləri “Biri ikisində” layihəsində sizlərə Kamil Şahverdinin himnimizdən bəhs edən silsilə yazılarından növbətisi təqdim edilir.

Layihə ən yaxşı ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıbdır.

Xoş mütaliələr.

Kamil ŞAHVERDİ

BİR DAHA HİMNİMİZ HAQQINDA

VI yazı

Seymen Özdeniz ikinci yazısında İsmayıl Zühtü bəyin yazdığı marşı Azərbaycana göndərməsini belə təsvir edir:

         “İsmayıl Zühtü bəy İzmirin işğal altındaykən Azərbaycan üçün bəstələdiyi söz konusu olan marşın parşömen (perqament-K. Ş.) kağızlara yazılmış notlarını, Müttəfik Dövlətlərin İstanbulda yerləşən nümayəndələri ilə Azərbaycana göndərmişdir. Hemen ardından da İzmirdə musiqi müəllimi kimi çalışdığı bütün məktəblərdə bəstələmiş olduğu bu marşı öyrətməyə başlamışdır". (Seymen Özdeniz. "Kardeş Ülke Azerbaycana Marş Armağan Eden Bestekar: İsmail Zühtü Bey" 7. Uluslararası Sosyal Ekonomik Araştırmalar Ögrenci Kongresi. Tam Metn Bildiri Kitabı. 2024, s. 108). 

         İsmayıl Zühtü Bəy Türkiyədə Cümhuriyyət öncəsi mili mücadilə dövründə yorulmadan çalışaraq insanların, xüsusilə gənclərin vətənpərvərlik ruhunun yüksəldilməsində misilsiz xidmətlər göstərmişdir. Bütün bu təmənnasız xidmətlərə baxmayaraq, böyük bəstəkar, milli düşüncə sahibi İsmayıl Zühtü bəyin yaradıcılığı və fəaliyyəti kifayət qədər araşdırılmamış, əsərləri it-bat olmuş, adı isə az qala unudulmaq həddinə çatmışdır.

         Nə yaxşı ki, son zamanlar bəzi araşdırmaçılar İsmayıl Zühtü bəyin həyat və fəaliyyətini öyrənməyə maraq göstərir və qiymətli yazıları ilə   türk  millətinə, onun musiqisinə xidmət etmiş ustad bəstəkarın adını əbədiləşdirirlər. Musiqişünas və musiqi tənqidçisi Ahmet Say, professor, doktor Ömer Faruk Huyugüzel, yazıçı, teatrşünas, rejissor, bəstəkar  Yaşar Ürük, musiqişünas Seymen Özdeniz və digər araşdırmaçıların son illərdə apardıqları tədqiqat işlərini qeyd etmək vacibdir.

         “Kardeş Selamı” – Azərbaycan Marşının söz müəllifi görkəmli ədəbiyyatçı alim, ədəbiyyat tarixçisi, jurnalist, siyasətçi, Turan ideyasının daşıyıcılarından və təbliğatçılarından olan İsmayıl Həbib Sevük və ya İsmayıl Hakkı Sevük (1892-1954) Kurtuluş Savaşı boyunca Milli Mücadilə hərəkatının ən qızğın dəstəkçilərindən olmuşdur. O, 1943-1946-cı illərdə VII çağırış TBMM-də millət vəkili olaraq yer almışdır. Türkiyə Cümhuriyyətinin ilk illərində Ədirnə Milli Təhsil müdüri təyin olunan İsmayıl Həbib Sevük Ədirnə Türk Ocağına rəhbərlik etmişdir. 1923-cü ildə “Yeni Gün” qəzetinin və Anadolu Xəbər Agentliyinin müxbiri kimi Atatürkün Adana-Mersin-Konyaya etdiyi səfərə qatılmış, qayıtdıqdan sonra gördüklərini silsilə məqalələr şəklində “Hakimiyyəti Milliyə” qəzetində dərc etdirmişdir. 1925-ci ildə liseylər üçün dərs kitabı olaraq “Türk Teceddüt Edebiyyatı Tarihi” əsəri çap olunur. 1935-ci ildə Atatürklə bağlı xatirələrindən ibarət “O Zamanlar”, 1939-cu ildə Atatürkün fəaliyyətinə həsr olunmuş "Atatürk İçin" kitabları nəşr olunur.

         “Kardeş Selamı” – Azərbaycan Marşının müəllifləri haqqında ətraflı məlumat verməkdə məqsədim Azərbaycanın müstəqilliyini elan etməsinə ürəkdən sevinən, hər vasitə ilə dəstək göstərməyə çalışan böyük fikir, düşüncə sahiblərini tanıtmaq və ehtiramla anmaqdır. Bəzi araşdırmaçılar öz yazılarında yanlış olaraq bildirərlər ki, guya Azərbaycan hökumətinin dövlət himni üçün elan etdiyi müsabiqə qaliblərinə böyük məbləğdə mükafat ayırdığı üçün onlar onlar bu müsabiqədə iştirak etmək qərarına gəlmişlər. Bu tamamilə əsassız və yanlış yanaşmadır. Həm İsmayıl Həbib Sevük, həm də İsmayıl Zühtü bəy böyük Turan ideyasının daşıyıcıları və təbliğatçıları olmuşlar. Azərbaycanın müstəqilliyinə ürəkdən sevinərək əqidələrinin diktəsi ilə ölkəmizə bir sənət ərməğanı etmişlər.

         Qeyd etdiyim kimi, Nəriman Nərimanovun arxivində tapılan “Azərbaycan Marşı”nın sözləri yazılmış vərəqin yuxarı sol küncündə Bakı, yuxarı sağ küncündə isə 1922-ci il yazılıb. Həm də şeir Azərbaycan SSR XKS sədrinin şəxsi katibinin vərəqində yazılıb. Müəllifin adı qeyd olunmayıb. Bu sənədi ilk dəfə üzə çıxaran tarixçı-alim Firdovsiyyə Əhmədova da bildirmişdi ki, tapılan dörd sənəddən üçü oxşar xətlə, dördüncü isə, yəni “Azərbaycan Marşı” başqa xətlə yazılıb. Çox güman ki, şeiri N. Nərimanovun tapşırığı ilə şəxsi katibi öz xidməti vərəqinə köçürmüşdür. Onun şeiri haradan köçürməsi məlum deyil.

         Mən Nəriman Nərimanovun qardaşı nəticəsi, uzun müddət görkəmli dövlət xadiminin ev muzeyinin direktoru işləmiş Kamilə Hüseynova ilə görüşüb bəzi mətləblərə aydınlıq gətirməyə çalışdım. Kamilə xanım bildirdi ki, 1922-ci ilin sonlarında Nəriman Nərimanov SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi Rəyasət Heyətinin ZSFSR-dən sədri seçilir və Moskvaya köçür. Faktiki olaraq SSRİ kimi nəhəng bir ölkənin rəhbərlərindən biri kimi fəaliyyətə başlayır. 1925-ci il martın 19-da Moskvada vəfat edir. Önun ölümü müəmmalı şəkildə baş verib. Kamilə xanım nənəsindən eşitdiyi bəzi məlumatları xatırlayaraq  dedi:

“Mənim nənəm və babam əmi uşaqları idilər. Hər ikisi Nərimanovun qardaşı uşaqları idi. Nənəm ehtiyyatla bizə bəzi şeyləri danışardı. Amma çox şeyləri deməyə qorxardı. Nərimanovun müəmmalı ölümü ilə bağlı nənəm danışardı ki, həmin gün Kremldə iclas keçirilir və milli məsələlər müzakirə olunub. Bu iclasda Nərimanov və Stalin arasında ciddi mübahisə yaranıb. Adətən, çay içən Nərimanova o günü qəhvə gətiriblər. Onsuz da iclas ciddi əsəb gərginliyi ilə keçirmiş. Qəhvəni içəndən sonra onun halı daha da pisləşib. İclası yarımçıq tərk edərək havaya çıxıb. Kremlin həyətində gəzişərkən ürək tutması baş verib. Onu xəstəxanaya çatdırıblar. Lakin xəstəxanada həkimlər ona heç bir yardım göstərməyiblər. Həyat yoldaşı Gülsüm xanıma Kremldən zəng edərək məlumat veriblər və bildiriblər ki, sizi xəstəxanaya gətirmək üçün maşın göndərilib. Gülsüm xanım xəstəxanaya gələndə artıq Nərimanov keçinibmiş. Çünki ona xəstəxanada heç bir yardım göstərilməyib.

Elə həmin gün dövlət dəfn komissiyası yaradılıb. Komissiyanın qərarına əsasən, evində iş otağına üç gün ərzində baxış keçirilib. Həmin üç gün ərzində iş otağı ailə üzvləri üçün belə möhürlənərək bağlı olub. Yalnız baxış keçirməyə gələnlər otağa girə bilib. Nərimanovun iş otağına baxış onun əmisi nəvəsi Müzəffər Nərimanovun iştirakı ilə keçirilib. Üç gün ərzində xeyli sayda sənədləri toplayıb özləri ilə aparıblar.

Gülsüm xanım Nəriman Nərimanovun Bakıda dəfn olunmasını istəyib. Moskvadan Bakıya müraciət olunub. Lakin Bakıdan bu müraciətə cavab verilməyib. Ona görə də dəfn komissiyası görkəmli dövlət xadimini Kremlin divarları yanında böyük ehtiramla torpağa tapşırıblar. Dəfn mərasimində ölkə rəhbərliyi, SSRİ-nin bütün bölgələrindən dövlət və hökumət nümayəndələri iştirak etdiyi halda, Azərbaycandan kimsə iştirak etməyib...

         Dəfn mərasimi başa çatdıqdan sonra Gülsüm xanım 5 yaşlı oğlu Nəcəflə Azərbaycana köçmək istəyib. Bu haqda Kalininə müraciət edib. Nərimanova böyük hörməti olan Kalinin Gülsüm xanımı fikrindən daşındırıb və bildirib ki, sizin Azərbaycana, Bakıya köçməyinizi məsləhət görmürəm. Moskvada qalsanız yaxşı olar...”

         Həqiqətən də, Kalinin haqlı imiş. Nərimanovun müəmmalı ölümündən sonra onun fəaliyyətini təftiş etməyə  başlayıblar. Dəfn komissiyasının qərarı ilə evində, iş otağında keçirilən baxış zamanı iştirak edən əmisi nəvəsi, yüksək dövlət vəzifələrində çalışmış Müzəffər Nərimanov 1937-ci ildə həbs olunub. Ona antisovet qruplaşmasına Azərbaycanda rəhbərlik etməsi və “Alman və Türkiyə kəşfiyyatının” agenti ittihamı irəli sürülüb. Ona qarşı sürülən ittihamları rədd edən Müzəffər Nərimanov 1937-ci ildə Moskvaya etap olunub. 1938-ci il aprelin 21-də Moskvada SSRİ Ali məhkəməsi Hərbi kollegiyasının qərarı ilə güllələnib.

Nəriman Nərimanovun silahdaşları, yaxınları, qohumları nəzarətə götürülüb.

         Nərimanovun yeganə övladı Nəcəf 1943-cü ildə, 24 yaşında müharibədə həlak olub. O, atasının ona yazdığı məktub-nəsihətdən xəbərsiz olub. Anası Gülsüm xanım oğlunu qorumaq üçün ona bu haqda heç bir məlumat verməyib.

         Gülsüm xanım  1953-cü ildə Moskvada vəfat edib. Yaşadıqları evin əşyaları satışa çıxarılıb və xidməti ev dövlətə qaytarılıb.

         Gülsüm xanımın vəfatından sonra qardaşı Aslan Əliyev Nəriman Nərimanova aid sənədləri  Azərbaycana gətirib və təyinatı üzrə müxtəlif arxivlərə təhvil verib. Aslan Əliyev AMEA Əlyazmaları İnstitutuna da xeyli sayda sənəd təqdim edib. Nərimanovun əlyazmaları, Gülsüm xanımın oğlu Nəcəflə yazışmaları və s. Nərimanovun oğlu Nəcəfə yazdığı məktub-nəsihət və ərəb əlifbası ilə yazılmış türk şairinin Azərbaycana həsr etdiyi şeir bu  sənədlərin arasında olub. Gülsüm xanım bu sənədləri necə xilas edib, necə qoruyub, üç gün aparılan axtarışdan necə yayındıra bilib, demək çətindir. Bu sənədlər, oğluna məktub-nəsihət, və ya “Xəyal deyil Turan” deyən Türk şairinin şeiri ələ keçsəydi, Nərimanovu dərhal “xalq düşməni” elan edərdilər...

         Nəriman Nərimanovun arxivindən tapılan,  sözləri İsmayıl Həbib Sevükə aid olan “Azərbaycan marşı”nın üzü 1922-ci ildə köçürülüb. Nərimanovun şəxsi katibinin vərəqinə köçürülmüş şeiri görkəmli dövlət xadimi özü ilə Moskvaya aparır. Azərbaycan SSR-nin səfiri Türkiyədə bildirir ki, bu marşı Azərbaycanda hər kəs bilir və sevə-sevə oxuyur. Bu faktlar çox diqqət çəkəndir. Həm Nərimanov, həm də Əbilov sosialist idilər və bolşevik Rusiyası ilə birləşib vahid sovet dövlətinin yaranmasında iştirak etmişdilər. Buna baxmayaraq, Azərbaycanın müstəqilliyini tərənnüm edən marşa belə doğma və həssas münasibət bəsləyirdilər. Qeyd olunduğu kimi, şeirin üzü 1922-ci ildə köçürülüb. Artıq iki il idi ki, Azərbaycan bolşeviklər tərəfindən işğal olunmuşdu. Amma “Kardeş Selamı” – Azərbaycan Marşı hələ də dillər əzbəri idi və hamı tətəfindən sevə-sevə ifa olunurdu. Demək ki, tarixçilərimiz bu faktlardan çıxış edərək o dövrü daha dərindən və dəqiq araşdırmalıdırlar ki, yaranmış suallara cavab verilsin.

         Kamilə Hüseynova daha sonra qeyd edir ki, mənim babam Qəzənfər Nərimanov da İbrahim Əbilovla birlikdə Türkiyəyə gedib. Qəzənfər Nərimanov İstanbulda baş konsul vəzifəsinə təyin olunub.

Kamilə Hüseynova:

“Babam Qəzənfər Nərimanovun qardaşı oğludur. O, 1921-ci ildə İstanbulda baş konsul təyin olunur. Nənəm danışardı ki, Türkiyəyə yola düşməzdən bir gün qabaq əmimiz Nərimanov bizi evinə dəvət etdi. Gecəyarısına qədər bizə öyüd-nəsihət verdi. Sonra Qəzənfərlə təkbətək dövlət işlərindən xeyli danışdılar. Səhəri gün biz, İbrahim Əbilov ailəsi ilə və daha bir neçə nəfər Türkiyəyə yola düşdük. Türkiyədə bizi çox səmimi və isti qarşılayırdılar. Qəzənfər yaxşı kamança çalırdı deyə, Atatürk onu tez-tez öz məclislərinə dəvət edərdi və Azərbaycan musiqisini sevə-sevə dinləyərdi...”

         Bu maraqlı məlumatlara görə Kamilə xanım Hüseynovaya təşşəkkür edirəm və hesab edirəm ki, nənəsindən eşitdiyi xatirələri qələmə alaraq dərc etməklə tədqiqatçılarımıza xeyli yardım etmiş olar. Eyni zamanda bu qiymətli məlumatların tarixdə qalması olduqca vacibdir.

         Mənim diqqətimi cəlb edən məqamlardan biri də tarixçi-alim Firdovsiyyə Əhmədovanın Nəriman Nərimanovun arxivindən üzə çıxardığı əlyazmada şeirin müəllifinin göstərilməməsidir. İbrahim Əbilov da Türkiyədə ziyalılarla görüşündə bu marşın müəllifinin kim olduğunu bilmirmiş.  Həmin ziyafətdə ona şeirin müəllifinin İsmayıl Həbib Sevük olduğu bildirilir. Demək ki, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin dövlət himni üçün elan etdiyi müsabiqə tamamilə anonim şəraitdə keçirilirmiş. Yəni müsabiqənin şərtlərinə görə, təqdim olunan əsərlərdə müəlliflərin adı qeyd olunmayıbmış. Bu da müsabiqənin obyektiv keçirilməsi, tərəfkeşliyə yol verməmək üçün mühüm şərtdir.

Bütün bunlar onu göstərir ki, Azərbaycan Xalq Cümhutiyyəti qurucuları nə qədər təmiz, saf, prinsipial insanlar olub, dövlətin marağını necə də hər şeydən üstün tutublar. Eyni zamanda aydın olur ki, Üzeyir bəy Hacıbəylinin bəstələdiyi “Azərbaycan Marşı”nın söz müəllifinin adı qeyd olunmuş hər hansı bir sənəd niyə indiyə kimi üzə çıxmayıb...

***

Keçən yazıda qeyd etmişdim ki, ADA Universitetinin təşəbbüsü və dəstəyi ilə “Azərbaycan” qəzetinin (1918-1920) tam külliyatı transliterasiya olunaraq 20 cilddə nəşr olunub. Əfsuslar olsun ki, qəzetin bir neçə nömrəsi, o cümlədən 1919-cu il 14 noyabr tarixli (246 saylı) nömrəsini əldə etmək mümkün olmayıb. “Azərbaycan” qəzetinin hər bir nömrəsi AXC tarixini araşdıranlar üçün qiymətli mənbə olduğuna görə itmiş hesab edilən nömrələrin tapılmasına və bir çox başqa vacib məsələlərə aydınlıq gətirilməsinə yardım edə biləcək mülahizələrimi qeyd etmək istəyirəm.

Filologiya elmləri doktoru, professor Tofik Hüseynoğlunun 1993-cü ildə tərtib etdiyi və ön söz yazdığı “Yusif Vəzir Çəmənzəminli. Xarici siyasətimiz” kitabında diqqətimi bir məlumat cəlb etdi. Professor Tofiq Hüseynoğlu kitabın ön sözündə yazır:

“...1919-cu ilin yayında vətənə qayıdan kimi (Y.V.Çəmənzəminli nəzərdə tutulur-K.Ş.) müstəqil, suveren Azərbaycan dövlətinin Türkiyədəki səfiri vəzifəsinə təyin edilir və İstanbula yola düşür. Y.V.Çəmənzəminli qanuni Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətinin işğalçı XI rus ordusu tərəfindən istilasından sonra da bu vəzifədə fəaliyyətini davam etdirir.

Y.V.Çəmənzəminli 1921-ci ilin əvvəlindən diplomatik fəaliyyətini dayandırır və bütün gücünü yenə Azərbaycanı öyrənməyə, onun azadlığını, mənəvi-mədəni qüdrətini tanıtmağa sərf edir, elmi ictimaiyyətin diqqətini türkologiyada xüsusi bir “azərloji şöbə” yaratmaq ehtiyacının və imkanının mövcudluğuna cəlb etməyə çalışır. Beləliklə, 1921-ci ildə İstanbulda “Yusif bəy Vəzirov. Azərbaycan Cümhuriyyətinin sabiq İstanbul elçisi” imzası ilə “Azərbaycan ədəbiyyatına bir nəzər”, “Tarixi, coğrafi və iqtisadi Azərbaycan” kitabları meydana çıxır. Y. V. Çəmənzəminli bu dövrdəki fəaliyyətini əks etdirən arxivini, özünün yazdığı kimi, “Azərbaycanın son istiqlal dövrünə dair bir çox övraq, məsələn, iki sənəlik rusca “Azərbaycan” qəzeti kolleksiyonu; “Azərbaycan Cümhuriyyəti hökumətinin əxbarı”; milli iqtisadımıza dair kitablar və məcmuələr; Qafqasiyada erməni-müsəlman vuruşmalarını təsvir edən vəsiqələr və sairə-mühafizə edilmək üçün Türkiyə elm və mədəniyyət mərkəzlərindən birinə təqdim etmişdir. Bu arxiv indiyə qədər gizli və sirli bir xəzinə kimi qalmaqdadır”.
(“Yusif Vəzir Çəmənzəminli. Xarici siyasətimiz”. Bakı, Azərnəşr. 1993, s. 4-5)
Tofiq Hüseynoğlunun qeyd etdiyi bu məlumatlar çox dəyərlidir. Əfsuslar olsun ki, bu sənədlərin hansı arxivə təhvil verilməsi göstərilmir. Müəllif “Türkiyə elm və mədəniyyət mərkəzlərindən birinə təqdim etmişdir” – deyə qeyd edir. Y.V.Çəmənzəminli özü də sənədləri hansı arxivə təhvil verdiyini heç yerdə qeyd etməyib. Çox güman ki, bu “gizli və sirli xəzinənin” tarixi əhəmiyyətini yaxşı başa düşən Yusif Vəzir onun it-bata düşməməsi, gələcəkdə lazım olan ünvana yetişməsi üçün belə addım atıb. Mən bir fərd olaraq bu arxivin izinə düşməyə çox cəhd etdim. Ancaq bütün bunlar heç bir nəticə vermədi. Hətta Türkiyədə nüfuzlu tanışlarım da bu işdə yardımçı ola bilmədilər. Düşünürəm ki, Azərbaycan Demokratik Respublikasının Türkiyədəki səfirinin təhvil verdiyi arxivi üzə çıxarmaq üçün dövlət səviyyəsində müraciət etmək lazımdır. Ya Xarici İşlər nazirliyi, ya da AMEA tərəfindən rəsmi müraciət olunarsa, bu arxivin harda qorunması haqqında məlumat əldə etmək və daha sonra tarixçi alimlərimizin araşdırma aparmaları üçün razılıq almaq mümkün olacaqdır.

Əminliklə deyə bilərəm ki, Yusif Vəzirin təhvil verdiyi arxivdə çox qiymətli sənədlərlə yanaşı, Üzeyir Hacıbəylinin “Azərbaycan Marşı”na aid məlumatlar da yer ala bilər. Bu əminliyim əsassız deyil. Çünki hələ 1917-ci ilin dekabrında, müstəqilliyimizdən 5 ay əvvəl Yusif Vəzir Çəmənzəminli Ukraynadan “Açıq söz” qəzetinə məqalə yazıb göndərmişdi. “Zəruri məsələlər. Milli şərqi” adlı məqalədə deyilir:

“Zənnimcə, milli nəğmə də zəruri məsələlər çərçivəsinə gələ bilər. Səbəbisə məlumdur. Bunu bizim köhnə fəallarımız da beləcə düşünmüşdülər. Zərdabi Həsən bəy “Milli nəğmələr” məcmuəsini əmələ gətirmişdi. (Müəllif Həsən bəy Zərdabinin 1901-ci ildə Bakıda Qubernski Pravleniyanın mətbəəsində nəşr etdirdiyi “Türk nəğmələri məcmuəsi”ni nəzərdə tutur-K. Ş.) Lakin ümurət qazanan bir şərqi indiyədək ortalığa çıxmadı. Şərqisiz də bizim siyasi coşğunluğumuz və milliliyimiz ortalığa çıxmır. Hər bir millətin özünə məxsus bir milli nəğməsi var. O nəğmə oxunduqca millət fərdlərinin ruhu ucalır. Mübarizə edib öz xalqını mühafizə etmək xahişi artir. Bizimsə bu nəğməmiz yoxdur. Odur ki, milli sərxoşluğumuz və nəşəmiz də yoxdur. Düşməni yıxmaq üçün də milli sərxoşluq lazımdır.

Bolqarlar “Şumey murpeça” nəğmələrini oxuduqda intiqam hissi ürəyi dəlir. “Şe ne vmerla Ukraina” şərqisi adamda elə qüdrətli birlik doğdurur ki, doğrudan da, Ukraynanın həmişə diri qalıb səadətdə yaşamasına iman edirsən.
Bizim hələ milli nəğməmiz yoxdur. Biçarə cavanlarımız milli hiss coşğunluğunda bilmirlər nə oxusunlar. Kiyevdə inqilabın əvvəl günləri təntənəli nümayişlər yapılanda tatarlar “...sübhanallah” oxuyurdular. Bizim studentlər isə nəğməsizlikdən nümayişi sükut içində keçiriblər.

Bizə milli şərqi lazımdır. Bu da bu saatın məsələsidir. Milli şərqi bizim yatmış milli hisslərimizi oyadır. Bu şərtlə ki, məzmunu və havası ayıq olsun, oxunduqda “Segah” kimi ruhumuzu boşaltmasın.

Milli tərəqqi əmələ gətirmək üçün şairlərimiz və musiqişünasımız Üzeyir bəy Hacıbəyov cənabları çalışmalıdırlar.

Yaxşı olar ki, milli komitə və ya mərkəzi “Musavat” milli şərqi əmələ gətirmək üçün mükafat vəd edəydi”.

(Yusif Vəzirov. “Açıq söz”, 19 dekabr 1917)

Yusif Vəzir Çəmənzəminli Ukrayna milli azadlıq hərəkatını yaxından izləmiş, bir çox tarixi hadisələrin canlı şahidi olmuşdu. O, 1910-cu ildə Müqəddəs Vladimir adına Kiyev İmperator Universitetinin Hüquq fakultəsinə daxil olur. 1915-ci ildə Birinci Dünya müharibəsinin gedişi ilə əlaqədar çar hökuməti Kiyev Universitetini Saratova köçürür. Yusif Vəzir elə həmin ildə universiteti Saratovda bitirir və yenidən Kiyevə qayıdır.

1917-ci il fevral inqilabından sonra Ukraynada milli azadlıq hərəkatı böyük vüsət alır. Kiyevdə olan Yusif Vəzir burada baş verən siyasi hadisələri yaxından izləyir. Eyni zamanda siyasi təşkilata ehtiyac olduğunu hiss edib Kiyevdə oxuyan azərbaycanlı tələbələri ətrafına toplayaraq Türk Ədəbi Mərkəziyyə firqəsi “Musavatın” Kiyev şöbəsini yaradır və həmin şöbəyə başçılıq edir. Ukraynada baş verən hadisələrin mərkəzində olan Yusif Vəzir, özü də qeyd etdiyi kimi, bütün milləti, xalqı birləşdirən “Şe ne vmerla Ukraina” nəğməsini, demək olar ki, hər gün eşidir və bütün xalqı, milləti mübarizəyə ruhlandıran bu nəğmənin necə böyük əhəmiyyət daşıdığına şahidlik edir. Ona görə də o, Kiyevdən “Açıq söz” qəzetinə göndərdiyi məqaləsində “Milli tərəqqi əmələ gətirmək üçün şairlərimiz və musiqişünasımız Üzeyir bəy Hacıbəyov cənabları çalışmalıdırlar” yazırdı. Üzeyir bəy “Açıq söz” qəzetinin 22 dekabr 1917-ci il tarixli sayında “Milli marş” adlı məqalə dərc etdirir və artıq belə bir marş yazdığını qeyd edir. Bu mövzuya yazının növbəti hissələrində bir daha qayıdaraq daha geniş və ətraflı məlumat verməyi düşünürəm. İndi isə XIX əsrin 60-cı illərindən bu günə qədər Ukrayna xalqının mübarizə simvolu olan “Şe ne vmerla Ukraina” haqqında toplanmış maraqlı məlumatları diqqətinizə təqdim edirəm:

“Bu gün Ukraynanın rəsmi dövlət himni olan “Şe ne vmerla Ulraina” 1862-ci ildə ukyaynalı etnoqraf, folklorçu və şair Pavel Çubinski tərəfindən yazılıb. XIX əsrin ortalarında Çubinski rus, ukraynalı, polyak və serb tələbələrinin görüşlərini təşkil edərdi. 1862-ci ilin payızında belə görüşlərin birində Çubinski “Şe ne vmerla Ukraina” şeirini yazır. Bu şeir qısa zamanda “Ukraynafil” dərnəklərində, mərkəzi və qərbi Ukraynada populyarlıq qazanır, daha sonra Ukraynanın milli və sonda dövlət himni olur.

İlk dəfə Çubinskinin bu şeiri 1863-cü ildə Lvovda “Meta” (Hədəf-K.Ş.) jurnalınnın 4-cü sayında nəşr olunur. Şeir o dövrün ruhani xadimlərinin də diqqətindən yayınmır. Onlardan biri, dövrünün tanınmış bəstəkarı ruhani Muxail Verbitski şeirdən ilhamlanaraq ona musiqi bəstələmiş və ilk dəfə 1865-ci ildə Polşanın Peremışle Ruhani Seminariyasının salonunda ifa etmişdi” (Aleksandr Savçenko, Mixail Xmelevski. “Ukraynanın müasir himninin mətni tarixi-kultroloji və linqvistiq kod kimi”. “Jezykoznawstwo” jurnalı, 2020, nr. 14)
XIX əsrin ortalatında Rusiyada və Avstriya-Macar imperiyasında “Ukraynafil” dərnəkləri-Ukrayna xalqının dil, ədəbiyyat və mədəniyyətinin qorunması və inkişafı uğrunda mübarizə cəmiyyəti geniş yayılmışdı. “Şe ne vmerla Ukraina” şeiri, daha sonra mahnısı bu dərnəklər arasında geniş yayılmışdı.

1917-ci ildən “Şe ne vmerla Ukraina” Ukrayna xalqının milli mübarizə simvolu kimi hər yerdə ifa olunur, xalqı mübarizəyə ruhlandırırdı. 1920-ci ilə qədər əsər milli himn kimi ifa olunsa da, rəsmi status almadı. 1939-cu ildə Karpat Ukrayna Respublikasının rəsmi dövlət himni kimi təsdiqləndi.

1991-ci ildə uzun fasilədən sonra Ukraynanın ilk prezidenti Leonid Kuçmanın andiçmə mərasimimdə səslənən “Şe ne vmerla Ukraina” 1992-ci il 15 yanvarda Ali Radada Ukraynamın rəsmi dövlət himni kimi təsdiq edildi.
6 mart 2003-cü ildə Ali Rada “Ukrayna dövlət himni haqqında” Konstitusiya Qanunu qəbul etdi. (“Pro Derjavniy qimn Ukrayni”. Vidomosti Verxovnoy Radi Ukrayni. 2003, N 24, s. 163.)

Bu gün də “Şe ne vmerla Ukraina” Ukrayna xalqını birliyə, həmrəyliyə, mübarizəyə ruhlandırır. Son illər işğala məruz qalan Ukraynaya dəstək nümayiş etdirmək üçün dünyanın bir çox ölkələrində bu əsər ifa olunur və dünya Ukrayna ilə həmrəy olduğunu bu əsərlə nümayiş etdirir. Çünki, “Şe ne vmerla Ukrayna” azad, müstəqil, suveren Ukraynanın mübarizə simfolu olaraq, millətin iki əsrə yaxın öz varlığını qorumasında əvəzsiz rol oynamış və oynamaqdadır...

Aprel işğalından sonra Azərbaycanın mühacirət həyatı yaşamağa məhkum edilən cümhuriyyətçi oğulları Üzeyir bəy Hacıbəylinin “Azərbaycan Marşı”nı Vətənin, müstəqilliyin, azadlığın rəmzi kimi yaddaşlarında, qəlblərində, zehinlərində, damarlarında axan qanda qorudular, unudulmağa qoymadılar. Zaman-zaman müxtəlif ölkələrdə nəşr etdirdilər, nəsildən-nəsilə ötürdülər. 1920-ci illərdən başlayaraq “Azərbaycan Marşı”nın sözləri imkan düşdükcə dərgilərdə, şeirlər toplusunda yer alırdı.

Azərbaycan Cümhuriyyəti dövrünün istedadlı, yorulmaz tədqiqatçısı Dilqəm Əhməd bu nəşrləri üzə çıxararaq onlar haqqında qiymətli məlumatları geniş oxucu kütləsinə təqdim edir. Professor Asif Rüstəmli də “Cəmo bəy Cəbrayılbəyli: Həyatı və bədii yaradıcılığı” kitabında “Azərbaycan Marşı”nın mühacir həyatından maraqlı faktlar üzə çıxararaq bir arada toplamış və oxuculara təqdim etmişdir. Lakin əldə edilən bu faktlar “Azərbaycan Marşı”nın mühacir həyatını tam əks etdirmir. Bir çox önəmli tarixi fakrlar qeyd etdiyim araşdırmalarda əks olunmayıb. Bu faktlar haqqında ilk dəfə olaraq oxuculara ətraflı məlumat veriləcək.

Qeyd olunmuş nəşrlərin ardıcıllığına qısa da olsa nəzər salaq:

İlk dəfə “Azərbaycan Marşı”nın sözləri 1925-ci ildə Türkiyədə “Öz dilek” jurnalınnın 28 oktyabr tarixli 22-ci sayında çap edilir. (Bu gün, hələ ki, şeirin ilk dəfə çapı haqqında bizə məlum olan məlumat bundan ibarətdir-K.Ş.) Dilqəm Əhməd 20.01.2024-cü ildə “teleqraf.com” saytında çap etdirdiyi məqalədə bu haqda yazır:

“...Ankarada yaşayan dəyərli tarixçimiz Qiyas Şüküroğlu mənə maraqlı bir material göndərdi. Bu materialda Azərbaycan dövlət himninin sözləri fərqli şəkildə idi...

Maraqlıdır ki, himnimizin sözləri mühacirətdə çıxan broşürlərdə və Türkiyədə çap edilən bəzi marş kitablarında kiçik nüanslar xaric, demək olar ki, eynidir. Amma Qiyas bəyin “Öz dilek” adlı jurnaldan əldə etdiyi mətn xeyli fərqlənir. Jurnalın 28 təşrini-əvvəl (oktyabr) 1341-ci ildə (1925) çıxan 22-ci sayında əski əlifba ilə verilmiş “Azərbaycan marşı” bu şəkildədir:

“Azərbaycan, Azərbaycan
Ey qəhrəman övladı vətənin
Səndən ötrü can verməyə cümlə hazırız
Ay, yıldız bayrağınla məsud yaşa
Binlərcə gənc qurban oldu
Sinən hərbə meydan oldu
Hüquq üçün gedən əfrad
Hərə bir pəhləvan oldu
Sən imişsən gülüstan
Sənə bir çox məhəbbət
Namusunu hifz etməyə
Bayrağını yüksəltməyə
Binlərcə gənc müştaqdır
Şanlı vətən, binlər yaşa!
Yülsəlmişdi ay-yıldızlı bayrağın
Qafqaziya dağlarının başına
Səkkiz dişli yıldızınla hilalın sənin
Kölgə salmış mavi rəngli “Bəhri-Xəzərə”
Göz bəbəyi tək süzəriz səni
Düşmən pəncəsində alarız səni
Binlərcə gənc qurban oldu
Gözəl yerlər viran oldu
Tökülən şu al qanlardan
Dağlar, daşlar əlvan oldu
Qara geydi gəlinlər
Ağlar qaldı annələr
Rəhm qıl göz yaşına
Yetmiş gələ fəryadıma
Yabancı qanlı pəncələr
Altında inliyor gənclər
Səbir et yaxındır xilasın
Qərib vətən, binlər yaşa”.

Göründüyü kimi mətnin sözləri xeyli fərqlidir, sanki sonradan əlavə olunub. Marş jurnalın 1925-ci il sayında dərc olunduğu üçün, bəlkə də, mühacirlərdən kimsə mətnin sonuna işğalı ifadə edən sözlər artırıb və bu şəkildə təqdim edib." (Dilqəm Əhməd. “Qərib vətən binlər yaşa”. “teleqraf.com. 20 yanvar 2024)

Dilqəm bəy haqlıdır. “Öz dilek” jurnqlında dərc olunan bu variant, çox güman ki, mühacirlərimizdən kimsə yaddaşında belə bərpa edib və sonuna işğalla bağlı əlavələr edib. İşğaldan sonra Türkiyədə çap olunan ilk nümunə olduğu üçün, yəqin ki, dəqiqləşdirmə aparmaq mümkünsüz olub. Sonrakı nəşrlərdə “Azərbaycan Marşı”nın sözləri cüzi fərqlə orijinalda olduğu kimi çap edilir. Yəqin ki, marşın sözlərini dəqiq bilənlərin müdaxiləsi nəticəsində mətn bərpa olunub. Qeyd etməliyəm ki, “Öz dilek” jurnalında işıq üzü görən “Azərbaycan Marşı”nın sözlərinin müəllifi göstərilməyib.

Daha sonra yenə Türkiyədə, 1928-ci ildə İstanbulun Orxaniyyə mətbəəsində “İstiqlal uğrunda” kitabında “Azərbaycan” adı ilə şeir yenə də imzasız çap olunur. Kitabın tərtibatçısı Azərbaycanlı Əli Kamaldır. “İstiqlal uğrunda” şeirlər məcmuəsində “Azərbaycan” adı ilə yenə də imzasız çap olunan bu versiya cüzi fərqlə indiki dövlət himnimizin sözləri ilə, demək olar ki, eynidir.

“Azərbaycan Marşı”nın sözlərinə növbəti dəfə Avropada, Berlində nəşr olunan “Azərbaycan” qəzeti tərəfindən çap olunan “Gənc yaradıcılar” adlı kitabçada rast gəlinir. Bu kitabçada müxtəlif müəlliflərin 25 şeir, hekayə və oçerki verilmişdir. Almas İldırımın “Bir quş olsaydım”, “Bir səs gəlir uzaqdan”, S. Şirvanın “Ana”, Ə. Cavadın “Milli bayrağımıza”, Azərizadənin “Vətən”, M. Bəylinin “Üç rəngli bayrağım”, Cəlil Yurdaqulun “İstiqlal” şeirləri ilə yanaşı, “Azərbaycan Marşı”nın sözləri “Azərbaycan” adı ilə çap edilmişdir. İlk dəfə olaraq “Gənc yaradıcılar” toplusunda “Azərbaycan” şeiri milli himn kimi təqdim edilir. Burda da şeirin müəllifi haqqında heç nə yazılmayıb.

Professor Asif Rüstəmli öz kitabında “Gənc yaradıcılar” kitabçasında verilmiş “Ön söz” və “Azərbaycan” ( milli qimn) şeirini olduğu kimi oxuculara təqdim edir:

“Toplunun 3-cü səhifəsində “Azərbaycan” qəzeti adından “Ön söz” verilmiş, ardınca “Azərbaycan” şeiri Milli Himn kimi ilk dəfə təqdim olunmuşdur. Kitabçanın “Ön söz”ündə yazılır: “Hörmətli oxuculararımıza təqdim etdiyimiz “Gənc yaradıcılar” bizim Azəri türk gənclərinin bu sahədəki ilk addımlarıdır. Qəhrəman Azəri türk legionerlərinin orqanı olan “Azərbaycan”ın nəşr etdiyi bu “Gənc yaradıcılar” dəxi, hər ilk addımdakı səhvlərdən uzaq deyildir. Lakin, səhvlərinə baxmayaraq, “Gənc yaradıcılar”ın Azəri qardaşlarımız tərəfindən yaxşı qarşılanacağına şübhə etmirik. Çünki gənc qüvvələrimizin yaratdıqları “Gənc yaradıcılar” vətəndən uzaqda keçən bu günlərdə vətənimizin azadlığı, millətimizin istiqlalı uğrunda çarpışan qüvvələrimizin öz məhsuludur. Pis də, yaxşı da olsa, bir millətin öz məhsulu özünə daha artıq xoş gələr.

“Azərbaycan” qəzeti

Azərbaycan
(Milli qimn)

Azərbaycan... Azərbaycan!
Ey qəhrəman övladın şanlı vətəni!
Səndən ötrü can verməyə cümlə hazırız,
Səndən ötrü qan tökməyə cümlə qadiriz.
Üçrəngli bayrağınla məsud yaşa!

Minlərlə can qurban oldu,
Sinən hərbə meydan oldu,
Öz canından keçən əsgər,
Hərə bir qəhrəman oldu.
Sən olasan gülüstan,
Sənə daim can qurban.

Sənə bir çox məhəbbət,
Sinəmdə tutmuş məkan.
Namusunu hifz etməyə,
Bayrağını yüksəltməyə,
Cümlə gənclər müştaqdır.
Şanlı Vətən, Şanlı Vətən!
Azərbaycan... Azərbaycan!”
(Asif Rüstəmli. “Cəmo bəy Cəbrayılbəyli: həyatı və yaradıcılığı”. Elm və təhsil, Bakı, 2024, s.125)
Bu nəşrdə də şeirin müəllifi qeyd olunmayıb.

1964-cü ildə Türkiyədə Azərbaycan Kültür Dərnəyinin aylıq yayım orqanı olan “Azərbaycan” jurnalının birləşmiş 10-11-12-ci sayında “Azerbaycan İstiklal Marşı ve Devlet Arması Üzerine” (Azərbaycan Himni və Dövlət Gerbi haqqında) adlı yazı dərc olunur. Ejder Kurtulan imzası ilə dərc olunan yazı, əslində, “Azərbaycan” qəzetinidə 14 noyabr 1919-cu ildə Xalq Maarif Nazirliyinin Hökumətə milli himn və dövlət gerbi ilə bağlı etdiyi təklifdən ibarətdir. “Azərbaycan” qəzetinin 19 noyabr 1919-cu il 246-cı sayında dərc olunmuş təklifin türk dilində tərcüməsidir. Qeyd etdiyim kimi, “Azərbaycan” qəzetinin bir neçə sayı, o cümlədən də 246-cı sayı itmiş hesab olunur. Görünür ki, qəzetin bu sayını Türkiyə arxivlərində axtarmaq lazımdır.

Ejder Kurtulan yazının sonunda, səhifənin aşağı hissəsində belə bir bilgi verir:

“Not: Bilimdiği gibi Milli Marş bilahire büyük kompozitor Üzeyir Hacıbeyli tarafından bestelenmiştir”.

Göründüyü kimi burda da “Azərbaycan Marşı”nın söz müəllifi haqqında heç nə deyilməyib...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.07.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Şeir saatı rubrikasında bu gün sizlərə Xuraman Hüseynin şeirləri təqdim edilir.

Xuraman HÜSEYN

LAÇIN DAĞLARI

Səninlə qayıdan illər nə gözəl,

Gəldi yurdumuzun əlvan baharı.

Çiçəklər nə gözəl, güllər nə gözəl,

Həyata qaytardıq o laləzarı.

Qəlbimiz məhbəsdə, könlümüz darda,

Gözlər yolda qaldı, qəlb intizarda.

Biz sizə güvəndik, əridi qar da,

Cənnət Qarabağın sərvəti, varı.

Örtdü üstünüzü bulud yorğanlar,

Bitdi ayrılıqlar, keçdi zamanlar.

Dedik, dərdimizi başqa kim anlar?

Gəldik hüzuruna, Laçın dağları!

YORĞUN YOL

Ürəyi qan ağlayan

yaralı həyat da dəyişir

düşmən məğlub olanda.

Gözəlləşir vətən,

yenidən abadlaşır,

tikilir, qurulur.

Həsrət də

bağlı qalmış xonçasını

yığıb gedir,

axan sular durulur.

Dərdimizi çəkə-çəkə

getdi həsrət də, dərd də,

düşmənin əbədi

məğlub olduğu dünyaya

yola düşdülər.

O yol da çoxdan yorulub,

sönüb işıqlar,

zülmətə qərq olub,

bağlanıb qapısı

nankorların üzünə.

Bağlı qapılar arxasında qalan,

əllərinin çatmadığı,

ünlərinin yetmədiyi

arzularının qaranlıq dünyasına

çəkilib düşmən.

Cənnəti işğal etmək xəyalı

suya düşənlər!

Yorğun yolunuz

cəhənnəmə aparır sizi.

O yolların gözləri

İndi yol çəkir.

Gedin,

yolunuzu azmayın bir də!

MÜHARİBƏ OLMAYAYDI

Güllələr susaydı,

Güllər açaydı,

bəzəyəydi hər yeri.

Gözlərimizdən gülüş

nur saçaydı

dərd-qəmin üstünə.

Gözəl həyatın

insanla qəsdi nə?

Öləydi qəddar müharibə,

gözəl sülh

əvəz edəydi onu.

Qara bəxtli qan yerinə

şəffaf su olaydı –

saf su.

Çıxaydı həyat

zibillikdən,

dönəydi cənnətə.

Göz yaşlarına

sevinc səbəb olaydı.

Qorxmayaydı uşaqlar,

ağlamayaydı analar,

müharibə olmayaydı!

İLLƏR

Sinəsinə dağ kimi çəkilən

ayaq izləri

toza dönüb uçacaq havaya.

Qara günləri

Zəfər günəşinə təslim etdiyi

gündən bəri

xoşbəxtliyə addım-addım

aparacaq bizi.

Doğacaq o günəş

zülmət gecələrimizə,

daha görməyəcəyik

susuz qalan çiçək kimi

solan illəri.

Xoşbəxt bir dünyada keçəcək

ömrümüzün

dərdimizə həmdərd

olan illəri.

QÖNÇƏ ÜMİDİMİZ

Yaman zülm çəkdik o illərdə biz,

Çadır şəhər oldu, vaqon ev oldu.

Yenə düşmən çıxdı dost bildiyimiz,

Qönçə ümidimiz saraldı, soldu.

Yanan çıraq idik, yanmadıq, söndük.

Darıxdı hər çəmən, hər dağ, hər dərə.

Vətəndə qaçqına, köçkünə döndük,

Şükür, gəlib çıxdıq bu xoş günlərə.

Qalmadı heç yerdə düşməndən bir iz,

Bəlkə, bundan sonra ağ günlər görək.

Gülsün gözlərimiz, bitsin dərdimiz,

Qönçələr həmişə gül açsın gərək!

NAĞILIN SONU

Namərd dost, xain qonşu, mələk cildində şeytan,

Uzaq dur, bizdən uzaq, düşməsin bura yolun.

Ey vəhşi, ey yırtıcı, necə olmusan insan?

Özünü yazıq kimi göstərən buqələmun.

Əridi qar, getdi qış, vaxtı çatdı baharın,

Dedik, ey yağı düşmən, əl çək bu yurddan, əl çək!

“İti qovan”la qovduq, kəsildi ayaqların

Qalib vətənimizə uzanan əllərintək.

Bürünüb ağ bayrağa, cəhənnəmə gedirsən,

Gözü yaşlı, bağrı qan, məğlub düşmən donunda.

Dövran dəyişib artıq, özünə zülm edirsən,

Göydən alma düşmədi bu nağılın sonunda?

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.07.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı  QƏRBİ AZƏRBAYCANA QAYIDIŞA TÖHFƏ layihəsini təqdim edir. Bu gün sizlər üçünfilologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Cəlal Allahverdiyevin “110 yaşlı “Lək-lək” məqaləsi təqdim ediləcək.

Cəlal ALLAHVERDİYEV

110 YAŞLI "LƏK-LƏK"

Qədim mədəniyyətə, zəngin ədəbi irsə malik olan İrəvanda milli mətbuatın yaranması ictimai-ədəbi fikir tariximizin inkişafında özünəməxsus yer tutur. XIX əsrin sonlarında İrə­van­da yaşayan azərbaycanlı ziyalılar maarifi, mədəniyyəti, ədəbiyyatı inkişaf etdirməyin  yo­lu­nu,  ilk  növbədə, məhz mətbuatda – ana dilli mətbuatın yaranmasında  görürdülər. Onlar bu yol­­­­da ardıcıl mübarizə aparır, əvəzsiz xidmətlər göstərirdilər. İrəvanda Azərbaycan mət­buatı­nın, maarifçilik hərəkatının, ictimai-bədii fikrinin aparıcı simaları Mirzə Ələkbər Elxanov, Məşədi İsmayıl Hacı Kazımzadə, Mirzə Kazım Qazi Əsgərzadə, Axund Əhmədov, Mir­zə Əlixan Şəmsil Hükəma, Hacı Seyid  Rza Əmirzadə, Axund Məmmədbağır Qazızadə, Ab­bas Razi Məmmədzadə, Cabbar Əsgərzadə, Əli Məhzun Rəhimov, Mirabbas Mirbağırov, Mir­­məhəmməd Mirfətullayev, Məmmədvəli Qəmərlinski, Mirzə Cabbar Məmməd­zadə, Axund Əbülhəsən Qazızadə, Həsənzadə Mirzə Hüseyn İrəvani, Asəf bəy Şəfibəyov, Məm­mədəli Na­sir, Həsən bəy Qazıyev, Əkbər Rizayev və burada yaşayıb-yaradan onlarla bu kimi maarif­­pərvər ziyalılar öz səslərini xalqa çatdırmaq üçün ana dilində qəzet, jurnal təsis etmə­yin vacib­liyini aydın dərk edib, bu ideyanın ger­çək­ləşdirilməsinə ciddi səy və təşəbbüs göstə­rir, bu yolda qələmləri ilə mübarizə aparırdılar. İrəvanda ana dilli mətbuat orqanının ya­ran­ması isə günün ən vacib məsələsinə çevril­mişdi. Bunu həm də dövrün mövcud ictimai-siyasi, ədəbi-mədəni proseslərində baş verən mütərəqqi dəyişikliklər də zəruri edirdi. Lakin İrə­van­da Azər­baycanın ictimai, ədəbi-mədəni həyatının ən mühüm hadisələrindən olan milli mət­buatın yaran­ması XX əsrin əvvəllərinə təsadüf edir. İrəvan şəhərində yaşayıb-yaradan ziya­lı­larımız XX əsrin ikinci onilliyində bu böyük missiyanı, məsuliyyəti öz üzərlərinə götür­dülər və Azərbaycan dilində fəaliyyət göstərəcək mətbuatın əsasını qoydular. İrəvanda milli mət­buatın yaranması ideyasını gerçəkləşdirmək ilk dəfə nəinki İrəvanda, bütün Cənubi Qaf­qazda, hətta onun hüdudlarından kənarda tanınmış, yetkin qələm sahibi, jurnalist, şair Cabbar Əsgər­zadə və Mirməhəmməd Mir­­fətullayevə nəsib olmuşdur. 

Jurnalın nəşri ilə onlar, əslində, bir vətəndaş olaraq xalqın qarşısında yaranmış prob­lem­ləri  aradan qaldırmağa, onları həll etməyə və ideyalarını həyata keçirməyə çalışmışdır. Onla­rın əsas məqsədlərindən biri də soydaşlarımızın əksəriyyətinin düçar olduğu dini fanatizm bə­­la­sına və cəhalətə qarşı satirik üslub ilə mübarizə aparmaq idi. "Lək-lək" və onun səhi­fə­lərində çıxış edənlər çətinliklə də olsa, məqsədlərinə uğurla nail olurdular. Hələ "Lək-lək"in nəşrinə icazə alınmamışdan xeyli əvvəl Cabbar Əsgərzadə İrəvanda jurnal burax­maq barədə yaxın dostu, görkəmli ziyalı mühərrir Məmmədəli Sidqi ilə məsləhətləşmiş və məktublaşmışdı. Cabbar Əsgərzadənin Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda Məmmədəli Sidqiyə aid fondda ona ünvanladığı 40-dan artıq məktubu saxlanılır. Cabbar Əs­gərzadənin yazdığı məktublar Azərbaycan dilində ərəb əlifbası ilə yazılmışdır. Bu nümu­nə­lərin hər birində Sidqiyə hörmət, qardaş məhəbbəti duyulur. "Lək-lək"lə bağlı müəyyən mə­­sə­lələrə aydınlıq gətirmək üçün bu epistolyar nümunələr fakt və sənəd olaraq çox qiy­mət­lidir. Cabbar Əs­gərzadə məktub­la­rın­da "Kəlniyyət", "İqbal", "Dirilik", digər qəzet-jur­nal­ların durumu, məsləki, dövrün ziya­lı­ları Salman Mümtaz, Seyid Hüseyn, Əliqulu Qəm­kü­sar, Zül­füqar Ha­cı­bəyov, Hüseyn Minasazov, Mirzəağa Əliyev və başqaları haqqında öz fikirlə­rini Məm­mədəli Sidqi ilə pay­laşır. Həmin məktublarla tanış olduqda aydın olur ki, Cab­bar Əsgərzadə və Mirməhəmməd Mirfətullayev "Lək-lək"in nəşrinə uzun müddət hazır­laş­mışlar. Bu cəhət­dən Cabbar Əsgər­za­dənin Məmmədəli Sidqiyə göndərdiyi 4 dekabr 1913, 18 fevral 1914, 16 yanvar 1914-cü il tarixli məktubları səciyyəvidir. O, birinci məktubunda "Lək-lək" ad­lı sati­rik jurnal çıxarmaq istəyini və bu barədə öz fikir və düşüncələrini Məm­mədəli Sid­qiy­lə bö­lü­şür. Məktubların bir ne­çəsi "Lək-lək" jurnalına məhz mollanəsrəddin­çilərin cəlb edilməsi ilə əlaqədardır. Bu epistolyar nümunələrdə nəşrinə başlaya­caq jurnalın ətrafına daha çox mollanəs­rəd­dinçi­lə­rin cəlb edilməsini Məmmədəli Sidqiyə bildirir. Məc­muənin sanballı, qüsursuz nəşri üçün Cab­bar Əsgər­zadənin bu məsələdə daha çox arxalan­dı­ğı qüvvə məhz mollanəs­rəddinçilər idi. Bu məq­sədlə daha çox tanıdığı mol­lanəsrəddinçi yazar­ların jurnal­da işti­rakına nail olmaq üçün Məm­­mədəli Sidqidən onla­rın ünvanlarını xə­bər alır və tanıma­dıq­ları ilə isə tanış etmələrini xahiş edir. Cabbar Əsgər­zadənin Məmmədəli Sidqiyə ün­van­la­dığı digər mək­tublarında "Lək-lək" məcmuəsinin daha geniş coğra­fi­ya­da ya­yıl­ması, baş­qa əla­­qə­dar məsə­lələrlə bağlı məsləhətləşmələr və fikir mü­ba­dilələri də öz əksini tap­mış­dı. Məktub­laşma­lardan aydın olur ki, "Lək-lək"in meydana gəlməsində və yayılmasın­da Cab­bar Əsgər­zadə­nin ən yaxın məs­lə­hət­çisi və isti­qa­mət­vericisi Məmmədəli Sidqi olmuş­dur.

Uzun sürən mübarizədən sonra "Lək-lək" satirik məcmuəsinin nəşrinə İrəvan quber­na­toru tərəfindən 21 yanvar 1914-cü il tarixində jurnalın öz proqramına uyğun olaraq icazə ve­­ril­­mişdir. Məcmuənin proqramında 10 – 1. baş məqalələr: 2. şeirlər; 3. şəhər işləri; 4. Qafqaz xəbər­ləri; 5. teleqramlar; 6. felyetonlar; 7. poçt qutusu; 8. elanlar; 9. xarici xəbərlər; 10. da­xili xəbərlər şöbəsin­dən ibarət olmaqla hər həftə nəşr olunacağı bildirilirdi. Belə aydın proqramla mətbuat aləminə qədəm qoyan "Lək-lək" satirik jurnalı sonadək öz proqramına sadiq qalmışdır. "Lək-lək"in nəşri İrəvanda fəaliyyət göstərən mətbuat müfəttişliyi tərəfindən nəzərdən keçirilirdi. "Lək-lək"in yaranma prosesinə nəzər saldıqda onun nəşrinə Cabbar Əsgərzadə, Mirməhəmməd Mirfətulla­yev və İrəvanın açıq fikirli, qabaqcıl ziyalılarının hələ neçə ay əvvəlcədən hazırlaşdığını gö­rürük. Hətta onlar "Lək-lək"in məslək və ideyasını, tərəq­qi­pərvər istiqamətini də əvvəlcədən müəyyən etmişdilər. Hələ "Lək-lək"in nəşrindən bir müd­dət əvvəl Cabbar Əsgərzadə jurnal barədə, onun abunəsi üçün "İqbal" qəzetində və digər mət­buat orqanlarında elan vermişdir. "Lək-lək"in nəşrindən iki ay əvvəl Cabbar Əsgərzadə 4 dekabr 1913-cü il tarixdə İrəvandan Bakıya, məslək dostu Məmmədəli Sidqiyə gön­dər­diyi məktubunda  jurnalın ideya istiqaməti barədə yazırdı: "Məsləkimiz gərək məlu­mu­­nuz ol­sun, "Molla Nəsrəddin"dir. Amma səliqəmiz ayrı-ayrı vəziyyətlərdir". Cabbar Əs­gər­zadə­nin Məmmədəli Sidqiyə yaz­dığı mək­tub­lar və yazışmalar həm də onlar arasında olan ib­rə­tamiz məfkurə, ideal dostluğun möh­kəm­liyinə və səmimiliyinə aydın şahidlik edir. 1914-cü ilin fevral ayının 22-də Qərbi Azərbaycan mədəniyyəti və mətbuatı tarixində əla­mət­dar bir ha­disə baş verdi. Həmin gün İrəvan ziyalılarının illər boyu həsrətlə gözlədikləri ilk mətbuat nü­munəsi meydana çıxdı. Cabbar Əsgərzadənin redaktorluğu və Mirməhəmməd  Mir­­­fətulla­ye­vin naşirliyi ilə çıxan "Lək-lək"in ilk nömrəsinin işıq üzü görməsi xəbəri İrəvan quber­niyasında böyük əks-səda verdi, nəşrin sorağı bütün Cənubi Qafqaza yayıldı. "Lək-lək"in nəşrini ilk alqışlayanlardan biri Məmmədəli Sidqi olmuşdur. O, Bakıda yaşamasına baxma­yaraq, jurnalın ən fəal oxucularından biri olub. Həyata vəsiqə alan "Lək-lək"in nəşrinə qədər İrə­vanda ana dilində qəzetçilik ənənəsi ol­masa da, çox yetkin yazıçılıq, publi­sis­tika ənə­nəsi var idi. Məşədi İsmayil Hacı Ka­zımzadə, Mir­­zə Kazım Qazi Əsgərzadə Axund Əh­mədov, Mirzə Əlixan Şəmsül Hükəma, Ab­bas Razi Məm­mədza­də, Hacı Seyid Rza Əmir­zadə, Abbas Razi Məmmədzadə, Cabbar Əs­gərzadə, Mirabbas Mirba­ğırov, Əli Məhzun Rə­himov, Məm­mədəli Nasir, Məhəmməd Axun­dov, Ək­bər Əkbə­rov, Mirzə Cabbar Məm­məd­zadə, Əkbər Rizayev və başqaları İrə­van­da Azərbaycan jurnalis­tikası və publisistikasının gör­­kəmli nüma­yəndələri idi. Onların jurna­listlik və publi­sis­tik fəaliy­yəti nəinki İrəvanda, o cüm­lədən Cənubi Qafqazda, Şərqdə və müx­təlif ölkələrdə böyük şöhrət tapmışdı.

"Lək-lək"in ilk nömrəsinin işıq üzü görməsi İrəvan ziyalıları və oxucular tərəfindən böyük sevinclə qarşılanmışdı. Jurnalın ilk nömrəsinin son səhifəsində "İdarədən" başlıqlı bir qeyd dərc olunub. Həmin qeyddə göstərilir ki, "bu nömrə üçün hürufat başqa bir kitaba işlən­diyindən naşi kifayət verməyib, mündəricatın azlığına səbəb oldu. Bu barədə oxucularımız­dan üzr istəyirik!". Jurnalın ilk nömrəsinin cəmi 60 nüsxə ilə işıq üzü görməsi həm də onun maddi-texniki çətinlikləri ilə bağlı idi. Bu barədə jurnalın müdiri  Cabbar Əsgərzadənin 2 mart 1914-cü ildə Məmmədəli Sidqiyə ünvanladığı məktubunda da məlumata rast gəlinir: "Əfən­dim, hələ ki"Lək-lək"imiz qanad bağlayıb o cür zülmün elçi quşlarına. Hər halda, işıq­lı qara­larınızla üzü ağ olmağı təmənna edir. Müzayiqənizi əsirgəyib də necə ki vədələr ver­miş­diniz, kömək ediniz.

Bir də budəfəlik mürəttil və mətbəə cəhətdən görülən bir çox nöqsanları güzəşt ediniz. Hamınıza bir "Lək-lək" Əmircana uçdu". Həm də bu fikirlərdən aydın olur ki, Cabbar Əsgər­zadə "Lək-lək"in ilk nömrəsini Bakı nəşri-maarif cəmiyyətinin tabeliyində olan mək­təbdə müəllimlik edən yaxın dostu Məmmədəli Sidqiyə göndərmişdir.

Hələ jurnalın nəşrindən iki ay əvvəl Cabbar Əsgərzadə "Lək-lək"in 15 gündən bir çıxa­cağı haqqında Məmmədəli Sidqiyə yazdığı məktubunda məlumat verir və bildirir ki, "əgər müvəffəq olsaq, son­ralar həftədə bir dəfə çı­xıb və müsəvvər olacaq". Jurnalın nömrələrini ar­dı­cıl izlədikdə mə­lum olur ki, mətbəə prob­lemi və mətbuat müfəttişliyinin əngəli səbəbindən fasilələrlə, iki ay­da cəmi 3 nömrəsi çıx­mışdı. Bununla əlaqədar "Lək-lək"in müxtəlif nöm­rə­lə­rində bu ba­rə­də oxuculara üzrxahlıq yazıları da verilmişdir. Jurnalın üzləşdiyi problemlər ara­dan qaldı­rıl­dıq­dan sonra 4-cü nöm­rəsindən etibarən, nəzərdə tutulduğu kimi, həftədə bir dəfə nəşr edil­mişdi. "Lək-lək"in nəşri İrəvanda Azərbaycan ictimai-siyasi fikir ta­rixində cid­di bir hadisə olmaqla yanaşı, eyni zamanda  ədəbi-mədəni mühitin inkişafında  da bir dönüş nöq­təsi oldu. Cabbar Əsgərzadə başda olmaqla dövrün ən yaxşı ədəbi qüvvələri – Əli Məh­zun Rə­himov, Məmmədəli Nasir, Məmməd Səid Ordubadi, Əliqulu Qəmküsar və başqa­ları "Lək-lək" jurnalının ətrafına toplanmışdı. İrəvanlı mollanəsrəddinçilər digər mollanəsrəd­din­­­çi­lərlə çiyin-çiyinə verib öz fəaliyyətləri ilə jurnalın mövzu dairəsini və ideya-bədii səciy­yəsini in­kişaf etdirmiş, xeyli zənginləşdirmişlər.

"Lək-lək" qısa zaman ərzində oxucular arasında böyük şöhrət qazana bilmişdi. Jur­nal ziyalılar üçün böyük bir ədəbi məktəb, mübarizə tribunası olmuşdu. "Lək-lək" həyata vəsiqə alan gündən İrə­vanda Azərbaycan həyatının ən müxtəlif sahələri haqqında ardıcıl, məqsəd­yönlü yazılar dərc etmişdir. Onun səhifələrində dərc olunan yazıları diqqətlə nəzər­dən keçir­dikdə ilk say­larında  yalnız İrəvandan və Naxçıvandan gələn yazılar verilmişdisə, son­ra­lar Gəncə, Bakı, Şamaxı, Tiflis, Cənubi Azərbaycandan da redaksiyaya daxil olan yazı­lar dərc edilmişdi. Qısa zaman ərzində "Lək-lək"in mü­ba­rizə sədası, üsyankar səsi Cənubi Qafqazı aşaraq onun yayılma arealını daha da genişlən­dir­miş, Orta Asiya və Türkiyəyə də gedib çat­mışdır. Bu ba­xımdan tədqiqatçı Zahid Əkbəro­vun "Lək-lək" jurnalının xalq qarşı­sında xid­mə­tinə verdiyi dəyər olduqca təqdirəla­yiqdir. O yazır: "Lək-lək" nəşr olunduğu müd­dətdə Azər­baycan icti­mai-siyasi və ədəbi fikri­nin inki­şafına müəyyən kömək göstərmiş, tərəqqi və demokratik ide­yalarına xidmət etmişdir. O, an­la­şıqlı dili və demokratik məzmunu sayəsində Zaqafqa­zi­yada, ümumən Qafqazda olan azər­bay­canlılar içərisində çox yayılmış nəşrlərdən biri olmuşdur". "Lək-lək"in səhifələ­rində İs­tan­bulda "Şahbal" məcmuəsi­nin, Daş­kənddə "Sə­da­yi-Tür­küstan" qəzetinin abunə şərtləri ilə bağlı elanların təkrar-təkrar veril­məsi də bunun əyani sü­butudur. Eyni zamanda həmin mət­buat orqanları da İrəvan ziyalıları arasında yayıl­mış və ma­raqla oxunmuşdu. "Lək-lək"in daha geniş arealda yayılmasında Salman Müm­­taz, Seyid Hü­seyn və başqa görkəmli ziyalı­la­rımızın da fəaliyyəti təqdi­rəla­yiqdir. Jurnalda İrəvan ziyalıları ilə birlikdə  mollanəsrəddin­çilər sıra­sında fəxri yer tutmuş  Məmməd Səid Orduba­di də yaxın­dan iştirak etmişdir. O, hə­min dövrdə sürgündə olmasına baxmayaraq, jur­nalla əmək­­daşlıq etmiş, felyeton  və məqa­lə­lər göndərmişdir. Onun "Lək-lək"in 12 may 1914-cü il ta­rix­li 6-cı nömrəsində "Hər­dəm­xə­yal" imzası ilə verilmiş şeirində xalqın ağır vəziyyətitəs­vir edilmişdir. M.S.Ordubadinin jurnalda "Hərdəmxəyal" imzası və  "Ədəbiyyat" başlığı adı ilə verilmişHissim dağılır gərdişi, dövranı görəndə,Dünyadakı nadan olan insanı görəndə. − beyti ilə başlayan şeiri forması etibarı ilə Füzulini, ruhu etibarı ilə Sabiri xatırladır. Məmməd Səid Ordubadinin "Lək-lək"də satirik yazıları ilə yanaşı, didaktik şeirləri də çap olunmuşdur ki, bu şeirlərdə də nəsihətçilik, ritorik mükalimə vardır. M.S.Ordubadinin və digər bu kimi tərəqqipərvər ziyalıların şeirlərinin və məqalələrinin "Lək-lək"in səhifələrində dərc olunması həm də jurnalın əsas qayəsinin azər­baycanlı əhalisi arasında maarifçilik ənə­nələrini güclən­dirmək olduğunu sübut edir.

Ana dilinə böyük önəm verən jurnalda dilimizin saflığı, əlifbanın sadəliyi, cəhalətin yaratdığı ağır həyat tərzi haqqında da maraqlı yazılar verilmişdir. "Lək-lək" yeni əlifbanın zəruriliyi haqqında xüsusilə cəsarətli fikirlər söyləmişdir. Jurnalda dərc olunmuş materiallarda dönə-dönə göstərilir ki, xalqın maariflənməsində çətinlik törədən əsas səbəblərdən biri də ərəb əlifbasıdır. Milli mədəniyyət və milli dil məsələsinə "Lək-lək"in ob­yek­tiv münasibəti di­li­mizin yad ünsürlərdən qorunması, saflığı, zənginləşməsi və inkişaf etdirilməsi jurnalda  çap olunmuş "Dil məsələsi" və "Təzələşmək" adlı fel­ye­tonlardan aydın görünür. Jurnal hə­min felyetonlarda Azərbaycan dilini yad təsirlərə uğratmaq istəyənlərə qarşı çıxırdı. Do­laşıq yazılara, ərəb-fars təsirinə, azərbaycanlıların çətin anladığı və mənimsədiyi ərəb əlifbasına qar­şı sadə dil və yazını qoruyurdu. Ana dilinə xor baxan, onu korlayan ziyalılar, məmurlar ciddi tənqid atəşinə tutu­lurdu.  

Jurnalda materiallar sadə və təmiz bir dillə yazılmaqla bərabər, orada Azərbaycan dili­nin saflığı uğrunda ardıcıl mübarizə aparılmışdır. "Lək-lək"də Ada, Abaska, dünən başım elə kru­jit olurdu ki, çesnti slova, az qalırdım rastrelitsa olam. Lap oni mənə nadayela" deyə da­nışan, ana dilinə etinasızlıq edənlər tənqid olunursa, digər tərəfdən də "bəraderəm, ərzi salam izhari-sə­nayi-ehtiram və ifayi-pəyaniş, ərzi-bəndəgi və məhəbbəti-bəraderanədən sonra ifa­deyi-mətləb və mərami-məğzi-kitabe və kəlame-həzər bahirünmur zati-züleh tişamınıza…" və s. bu kimi heç bir mənası olmayan, cəfəngiyyatı yazan mollanümaların həcv və ifşasına rast gəlirik. "Lək-lək" jurnalı və onun yazarları heç də əcnəbi dillərin öyrənil­məsinin əleyhinə deyildir. Onlar əcnəbi dilin təsirinə məruz qalıb doğma ana dilinə etinasız­lıq edən­lərə, dili eybəcərləşdirən­lərə zidd idilər. Göründüyü kimi, "Lək-lək" jurnalı ana dili uğrunda mübarizə aparmaqla, ilk növbədə hər bir azərbaycanlını öz vətəndaşlıq haqqına qo­vuşdurmaq istəyirdi. "Lək-lək"in qazandığı ən böyük uğurlar ilk növbədə onun xalq dilinə ya­xın, sadə, an­laşıqlı və səlis olmasında idi. "Lək-lək" də Azərbaycandakı mət­buat orqanları ki­mi, xalqın maarif­lənməsinə, onun elminin daha da inkişafına səy göstərirdi.

"Lək-lək" jurnalı özündən əvvəlki satirik mətbuatın ənənələrini hər tərəfdən inkişaf et­dir­məyə çalışmışdır. "Molla Nəsrəddin"in əsasını qoyduğu gizli imzalarla yazmaq ənənəsi müx­təlif satirik jurnallarda olduğu kimi, "Lək-lək" tərəfindən də davam etdirilmişdir.

"Lək-lək" jurnalı əməkdaşlarının, yazıları dil-üslub baxımından zəngin və çox­cə­hətlidir. Bəzi müəlliflər "Lək-lək"də bir neçə gizli imzalarla çıxış etmişdi. Bu cür gizli im­zayla sırasında jurnalın müdiri Cabbar Əsgərzadəni, jurnalla əməkdaşlıq edən Əli Məh­zu­nu, Məmmədəli Nasiri, Məmməd Səid Ordubadini və b. göstərmək olar. Jurnalın ağırlığı məhz bu satiriklərin çiyninə düşürdü. "Lək-lək" cəmi 5 ay fəaliyyət göstərmiş və jurnalda 43-dən artıq gizli imzadan istifadə edilmişdir. Əlbəttə, bu qədər geniş və zəngin imzaların arxasında kimlərin durduğunun, onların şəxsiyyətinin müəyyənləşdirilməsi çox çətin olduğu kimi, həm də bu istiqamətdə fundamental araşdırmalar aparılmasını tələb edir.

"Lək-lək"də verilən materialların mühüm bir qismi nadanlıq, cəhalət, dindən sui-isti­fadə edən ruhanilərə qarşıdır və bu yazıların çoxu "Molla Nəsrəddin" jurnalında rast gəldi­yimiz yazıların ruhunu xatırladır. Jurnalın səhifələrində Sabir satirasının təsiri altında yazılan çoxlu mənzum parçaya da təsadüf edirik. Buradakı "Təbrizdə söhbət", "Sənə", "Oğlum", "Qə­zəl" və sair mənzum parçalar öz forması və ruhu etibarı ilə "Molla Nəsrəd­din"dəki yazı­lara yaxındır. Xüsusilə Əli Məhzun Rəhimova məxsus olan  "Yazıq", "Şeytan", "Yetim cü­cə" imzalı şeirlər həm məzmun, həm də üslubu etibarı ilə dəyərli əsərlərdir. Jurnalın səhifə­lə­rində elə gizli im­zalar vardır ki, bu gün də onların dəqiqləşdirilməsinə böyük ehtiyac vardır. Əli Məhzun Rəhi­mo­vun ədəbi fəaliyyətinin, o cümlədən satirik şeir yara­dıcılığının mühüm bir qolu da "Lək-lək" jurnalı ilə bağlı olmuşdur. Jurnalın səhifələrində Əli Məhzun Rəhi­movun "Yetim cücə" imzası ilə "Cünənbər noğulu", "Çəkic", "Kamal paşanın ruhuna ithaf" ki­mi maraqlı satirik şeir­ləri ilə rastlaşırıq. "Kamal paşanın ruhuna ithaf" şeiri o dövrdəki Türkiyə həyatının müəyyən bir səhifəsini canlandırır. Bu kimi şeirlər o zamankı mövcud döv­rün müəyyən xüsusiyyətlərini özündə əks etdirir və həmin analoji nümunələrə digər sati­riklərin əsərlərində də rast gəlinirdi. "Lək-lək"də "Şeytan", "Yetim cücə" və digər gizli im­zalarla çıxış edən Əli Məhzun Rəhimov jurnalda Mirzə Ələkbər Sabirin satira ənənələrini uğur­la davam etdirirdi. O, Sabirin satirik şeir formasından, taziyanə və epiqram­larından mə­harətlə istifadə etməyə çalışmışdır. Əli Məhzun jurnalda öz kiçik satirik taziyanə­lərini "Taq­qıltı" başlığı ilə çap etdirirdi. Jurnalda "Taqqıltı" başlığı və "Şeytan" imzası ilə çap olunan dördlüklərin hamısı Əli Məhzu­na məxsus­dur. "Taqqıltı" başlığı altında verilmiş dördlüklər öz­lüyündə geniş bir möv­zunu əks etdirməsə də, oxucuların diqqətini cəmiyyətdə mövcud olan ictimai qüsurlara yönəl­dir. Həmin poetik nümunələrə diqqətlə nəzər saldıq­da görürük ki, o bədii qayəni konkret və yığcam ifadə edə bilmişdir. Məsələn, "Lək-lək"in 1914-cü il 2-ci nömrə­sin­də Əli Məh­zunun "Taqqıltı" başlığı ilə ve­ril­miş şeiri bu baxımdan olduqca səciyyəvidir.

Qərq olmalı olsan da, dənizlərdə boğulsan,

Heç olmasa da mümkün əgər sahilə çıxmaq,

Namərd əlinə vermə əlin, tərki-həyat et,

Namərd əlini tutmadan əfzəldi boğulmaq.

Göründüyü kimi, bu şeirin əsas məzmunu məşhur atalar sözü olan "Keçmə namərd kör­püsündən, qoy aparsın sel səni" ifadəsindən alınmışdır. "Taqqıltı" adlı şeirdə şair namərd əlin­dən tutub xilas olmaqdansa, suda boğulmağı mərd üçün daha əfzəl saymışdır. Əli Məh­zu­nun bir şair kimi sənətkarlıq bacarığı həm də ondadır ki, şeirdə namərdin real poetik təsvirini yarada bilmişdir.

"Lək-lək"in müəllifləri Cabbar Əsgərzadə və Əli Məhzun Mirzə Ələkbər Sabirə yalnız nəzirə və bənzətmələr yazmaqla, onun satira ənənələrini uğurla davam etdirməklə kifayətlən­mə­yib, böyük şairinin zəngin ədəbi irsini İrəvanda təbliğ etmiş, onun əsərlərinin çapına köməklik göstərmişlər. İstər "Lək-lək"də, istərsə də digər jurnallarda Cabbar Əsgərzadəyə və Əli Məhzuna məxsus olan şeirlərin mövzu dairəsi çox genişdir. Mövzularının rəngarəng­liyi­nə görə də onları Mirzə Ələkbər Sabirin ləyaqətli xələfi saymaq olar.

"Lək-lək"də və başqa mətbuat orqanlarında dəfələrlə "İrəvan xəbərləri" adı al­tın­­da keçirilən ədəbi-mədəni tədbirlər haqqında məlumatlar verilmişdir. Mirzə Ələk­bər Sabirin yaradıcılığını səylə öyrənən "Lək-lək" müəllifləri ona bir sıra parodiyalar çap et­mişlər. Sabirin məşhur "İki həpənd" və "Bir məclisdə 12 kişinin söhbəti" satiralarına ya­zıl­mış bən­zətmələr bu cəhətdən səciyyəvidir.

Jurnalda xeyli şeirlər, felyetonlar çap olunmuşdur. "Lək-lək"in 5 may 1914-cü il tarixli 5-ci nöm­­rəsində "Balaca felyeton" başlığı ilə verilmiş yazıda molla, hacı, artist, student, jur­nalist və başqa tiplər öz xüsusiyyətlərindən söhbət açmışlar. Cabbar Əsgərzadə Sabir ru­hunda şeir­lər yazmış, "Lək-lək"dən başqa Bakıda nəşr edilən satirik jurnallarda da çap etdirmişdir. "Lək-lək"in 19 may 1914-cü il tarixli 7-ci sayında "Ədəbiyyat" başlığı ilə verilmiş şeir Sa­birin "Mol­la Nəsrəddin" jurnalının 1908-ci il 41-ci nömrəsində "Əbunəsr Şeybani" imzası ilə ve­rilmiş məşhur "Nə yazım" şeirini xatırladır.

Şairəm, fikrimdə var, hər cür hekayələr yazım,

Bir həqiqətçün yalandan min rəvayətlər yazım.

Bu avam ünnas üçün ağı qaradan seçməyə,

Göz verim, alət tapım qıl körpülərdən keçməyə,

Varmasınlar turp əkilmiş yerdə buğda biçməyə,

Getməsin meyxanələrdə abi-heyvan içməyə,

Millətə meyxanələrdən min qəbahətlər yazım,

Min fəlakətlər, rəzalətlər, şəmaətlər yazım.

Bu sətirlər həm də "Lək-lək"in hansı məsələlərdən yazmaq istəyini, hansı yazılara to­xunmağa cəhd etdiyini göstərir. "Lək-lək" İrəvanın oçağki qaranlıq sosial həyatının və icti­mai-mədəni mühitinin işıqlanmasında, cəmiyyətin yeniliyə doğru inkişafında mühüm rol oy­na­­mışdır. 

Jurnalın 12 iyun 1914-cü il tarixli 10-cu nömrəsində Əli Məhzunun "Şeytan" imzası ilə verilmiş "Ana və qız" adlı satirik şeirində qadınların hüquqsuzluğu təsirli bir dillə təsvir olun­muşdur. Ana ilə qızın kədərli söhbəti dövrün xüsusiyyətlərini göstərən bir hekayətdir.

"Lək-lək" ədəbiyyat və sənət adamlarına sadə, təvazökar, öz işinə tələbkar olmağı dö­nə-dönə tövsiyə etmiş, aktyorlar, teatr həvəskarları haqqında tənqidi qeydlər çap etmişdir. Bu­rada Cənubi Azərbaycan mövzusu da müəyyən qədər yer tutmuş, "Təbrizdən xəbərlər" başlığı al­tın­da yazılar verilmişdir.  

"Lək-lək" jurnalı birinci nömrəsindən axırıncı nömrəsinə qədər "Molla Nəsrəddin" plat­formasında dayanmış, onun yoluna, üslubuna sadiq qalmışdır.

Jurnalın 30 iyun 1914-cü il 12-ci nömrəsində Mirməhəmməd Mirfətullayev tərəfindən "Lək-kək"in müdiri və naşiri vəzifəsindən istefa verdiyi barədə belə bir məlumat dərc olun­muşdur.  Həmin məlumatdan Mirməhəmməd Mirfətullayevin "Lək-kək"in müdiri və naşirli­yin­dən azad olunması ilə bağlı İrəvan qubernatoruna ərizə ilə müraciət etdiyi aydın olur. Mə­lumatda bildirilir ki, "bəzi səbəblərə görə bir neçə nömrədən sonra daha "Lək-lək" məcmuəsi çıxmayıb və "Lək-kək" müştərilərinə "Çınqı" namində məcmuə göndəriləcəkdir. Bu yeni nəşr olunan "Çınqı" məcmuəsi Əli Məhzun Hacı Zeynalabdinzadə və Cabbar Əsgər­zadənin təhti-müdiriyyətlərində olub və İrəvanın bir neçə maarifpərvər cavanlarının maddi və mənəvi köməkliyi ilə nəşr olunacaq". Amma hansısa səbəblərdən "Çınqı" məcmuəsinin nəşri müm­kün olmamışdır. "Lək-kək"in 30 iyun 1914-cü il tarixdə işıq üzü görən 12-ci nöm­rəsi onun söz, fikir tribunasında və auditoriyasında son çıxışı oldu. Çox az ömür sürmüş olan "Lək-kək" jurnalının Azərbaycan ədəbiyyatı və mətbuatı tarixində özünəməxsus fəxri yer tutma­sında onun müdir və naşirlərindən biri, məharətli satirik, böyük şair, görkəmli maarif və mət­buat xa­dimi Cabbar Əsgərzadənin misilsiz xidmətləri olmuşdur. İrəvan quberniya­sın­da milli mət­buatın yaranması məhz onun adı ilə bağlıdır.

Mirzə Cabbar 1885-ci ildə Azər­bay­ca­nın qədim mədəniyyət mərkəzlərindən biri olan İrəvan şəhərində doğulmuşdu. İrə­van qu­berniya­sında mədəni həyatın dirçəlmə-sinin, teatr tamaşalarının və müsamirələrin keçiril­mə­sinin aktiv təş­kliatçısı və iştirakçısı idi. Ümumiyyətlə, "Molla Nəsrəddin"in mey­dana gə­li­şi digər mollanəsrəddinçilər kimi, Cabbar Əsgər­zadənin də yaradıcılıq yolunu dərhal müəy­yən edir, mövzu, ideya üslub axta­rışları uzun sürmür. Cəlil Məmmədquluzadə, Mirzə Ələk­bər Sabir, Əb­dür­rəhim bəy Haqver­di­yev, Əli Nəzmi, Məm­məd Səid Ordubadi, Əliqulu Qəm­küsar, Mir­zə Əli Möcüz, Ömər Faiq Nemanzadə, Əli Razi Şəmsizadə və Molla Nəsrəd­din ədəbi mək­təbinin başqa yaradıcı ziyalıları ilə bir sırada addımlayan görkəmli satirik sənətkar Cabbar Əsgərzadənin "Molla Nəsrəddinin"in Qərbi Azər­­baycanda geniş şəkildə yayılmasın­da, geniş oxucu ruporuna çev­ril­məsində, abunəçi sayı­nın artırılmasında misilsiz xidməti var idi. O istər "Molla Nəsrəd­din"­­də, istərsə də Cənubi Qafqazda nəşr edilən ayrı-ayrı mətbuat orqanlarında İrəvanın ic­ti­mai, ədəbi-mədəni həyatının işıqlandırılmasında fikri aydın, müha­kimələri cəsa­rətli bir jur­nalist kimi tükənməz enerji ilə çalışmışdır. 1918-ci ilə kimi İrəvanda yaşayıb-ya­rat­mış bu böyük tarixi və ədəbi şəxsiyyətin yaradıcılığı xalqımızın ictimai-siyasi taleyi ilə bağlı olub, onun ictimai-pedaqoji, ədəbi fikri tarixində ayrıca bir mərhələ təşkil edir. Cab­ba­rın sadə ana dilində yazdığı şeirlər, felyetonlar, hekayələr el dərdi, xalq həyatı və təfəkkü­rü­nün parlaq ədəbi güzgüsü olmuşdur. Ədəbiy­yatımızda Mirzə Ələkbər Sabir satirası­nın və didaktikasının təsiri altında yaradıcılığa başlayıb bir sıra şeir nü­munələri yazmış Cabbar Əsgər­zadənin mü­hərrirlik və yazıçılıq fəaliyyəti, keşməkeşli həyatı, zəngin yaradıcılıq yolu, milli fik­rin, mət­buatın inkişafındakı xidmətləri lazımi səviyyədə araş­dırılıb öyrənilməmişdir.

"Lək-lək"in digər müdir və naşiri Mirməhəmməd Hacı Mir Əsədullazadə Mirfətulla­yev İrəvanda milli intibahın önündə gedən, mütəfəkkir qələm sahibləri ilə çiyin-çiyinə xalqı­na xidmət göstərən maarifpərvər ziyalılarımızdan biri olmuşdur. O, 1882-ci ildə İrəvanda ana­dan olmuşdur. Dramaturq, publisist, naşir Mirməhəmməd Mirfətullayev İrəvanda maarif­pərvər, yüksək təhsilə malik, ərəb və fars dillərini mükəmməl bilən, xeyirxah ziyalı və böyük nüfuz sahibi kimi tanınırdı. Onun 1911-ci ildə Bakıda Orucov qardaşlarının elektrik mətbəə­sində 3 pərdəli "Qaradan artıq boyaq olmaz", "Kərbəlayi Güzə­məlinin övrəti" dram  əsərləri, 1916-cı ildə İrəvanda "Lyus" mətbəəsində "Kefcil və kefcillər" 4 şəkilli musiqili komediyası çap olun­muşdur.

Bütün bunlara baxmayaraq, İrəvanda ana dilində ilk mətbuat orqanı olan "Lək-lək" Mir­mə­həmməd Mirfətullayevin maddi və mənəvi dəstəyi ilə işıq üzü görmüş, o, jurnalın bütün ağır­lığını əməl dostu Cabbar Əsgərzadə ilə birlikdə öz çiynində daşımışdır. Qərbi Azərbay­canın mətbuatı tarixinə nəzər yetirərkən İrəvanın görkəmli ziyalıları tərəfindən yaradılmış "Lək-lək" satirik jurnalı həmin dövrdə xalqımızın, onun milli məfkurəsinin, ideologiyasının, mədəniy­yəti­nin inkişafında özünəməxsus rola malik olmuşdur. "Lək-lək" bağla­nandan sonra İrəvanda yaşayan azərbaycanlı ziyalıların ciddi səylərinə baxma­ya­raq, 1917-ci ilə kimi heç bir qəzet və jurnal nəşr edilməmişdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.07.2026)

Harun Soltanov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

Bir səhər oyanırsan. Hər şey yerindədir. Stol, yerində. Divar, susur. Pəncərə, hər günkü kimi açıq, amma nəfəs almır. Və sən də yerindəsən, amma yoxsan. Yəni varsan, amma səssiz. Adın var, amma səsin yox. Hissin var, amma dilin yox. Çünki bu dövr, bu şəhər, bu cəmiyyət səssizləri sevir. Onların içində nə qədər qışqırıq varsa, bir o qədər dəyərlidir səssizlikləri.

Əslində sən bağırırsan. Gecənin içində, günorta yol gedərkən, metroda, telefona baxarkən, musiqinin ritmində, mesaj yazıb silərkən. Amma səni eşidən yoxdur. Çünki bu dövrün ən böyük səsi səssizlikdir. Bu dövrün "normalı",ruhi boşluqda möhkəm görünməkdir. Sən uçuruma yaxınsan, amma saçını darayırsan. Sən dağınıqsan, amma Instagram bio’n nizamlıdır.

 Sartr demişdi ki, “İnsan azaddır, amma bu azadlıq lənətdir.” Və biz bu lənəti “stabil həyat” deyə paketləyib satırıq bir-birimizə. Özümüzü sevməyə vaxtımız yoxdur, amma “özünü sev” statusu paylaşmağa zaman tapırıq. Dostoyevskinin qaranlıq qəhrəmanları kimi özümüzlə danışırıq, amma bunu dilimizə gətirməkdən qorxuruq. Çünki bir cümlə səni yıxa bilər. “Dəlicə düşünürsən.” Və sən bilirsən ki, bu cümlədən sonra heç nə əvvəlki kimi olmur. Biz içimizdəki “dəli”ni artıq kilidlə bağlamırıq. Biz onu çiynimizdə daşıyırıq, amma ona ad qoymamışıq. Hər gün ofisdə təbəssüm edərkən, sevgilimizə cavab yazarkən, ata-anaya “narahat olmayın, yaxşıyam” deyərkən, o “dəli” bizim yerimizə baxır həyata. Nitşe yazırdı: “Əgər uzun müddət uçuruma baxsan, uçurum da sənə baxar.” Biz artıq baxmırıq. Çünki baxsaq, orda özümüzü görəcəyik. O dəliyi. O parça-parça olmuş “mən”i. Ruhumuzun yerini artıq motivasiya əvəz edir. Kitablar “necə xoşbəxt olaq?” sualıyla doludur. Amma heç kim soruşmur: “Əgər xoşbəxt olmaq istəməsəm, nə olacaq?” Bəlkə mən sadəcə yaşamaq istəyirəm. Tələsmədən, düzəlmədən, özümü tanımadan belə. Sadəcə yaşamaq. Ağrılı, səssiz və həqiqi..

 Əslində biz sağalmırıq dostum. Biz uyğunlaşırıq. Yəni hər kəsin oynadığı səhnədə rolumuzu qəbul edib ssenariyə uyğun danışırıq. Tənha bir adam psixoloqa gedir, içini tökür, sonra metroya minir və yenidən susur. Yəni psixoloqun otağında danışırıq, amma cəmiyyətin içində yenə də lalıq. Qışqırmaq istəyən bir xalqıq, amma sözümüz çox zaman dizayndır, ruh deyil. Bu dünyada insanlar artıq xoşbəxtlik üçün yox, xoşbəxt görünmək üçün yaşayır. Tədbirlər keçirilir. “Ruhun gücü” konfransları, “özünü tap” seminarları, “psixoloji rahatlıq” təlimləri. Orda ruh yoxdur. Orda sadəcə çıxış var. Sponsor var. Stiker var. Amma ruh? YOXDUR. Çünki ruh özünü belə təqdim etmir. O səssizcə yanır. O zaman aydın olur ki, artıq gecdir. O zaman artıq maskanı çıxarmaq faydasızdır, çünki altındakı üz də maskalaşıb. Sənin gülüşün gülüş deyil. Sənin susqunluğun sakitlik deyil. Sən artıq öz ağrına da yalan danışırsan.

Bax buna görə, dostum, bu dövrün ən dəli adamı, həqiqi hiss edəndir. Həqiqi yaşayan. Hissinə ad qoymayan, amma onu gizlətməyən. Qışqırmaq istəyəndə qışqıran. Əzildiyini biləndə susmayan. O adam, bu sistemin "problemidir". Amma bəlkə də tək normal olan odur.  Sənin susqunluğunla başlanan bu çağırış, indi başqa bir səssizliklə davam edir. Tədbirlərin içində boğulan mədəniyyətin səssizliyi ilə. Çünki bu sistem təkcə insanı deyil, sənəti də susdurur. Hisslərini maskaya çevirən cəmiyyət, indi eyni maskanı poeziyanın, musiqinin, düşüncənin üzünə taxıb. Bəs biz hansı mədəniyyəti qeyd edirik əslində? Gəl bir də ora baxaq. Səhnələrin arxasına, mikrofonların titrəmədiyi yerlərə, misraların titrətmədiyi ürəklərə...

 Hər yerdə tədbir var. Gecə-gündüz konfranslar, seminarlar, sərgilər, poeziya gecələri, “yaradıcı görüşlər”. Zəngin fon musiqiləri, pastel rəngli afişalar, “mədəniyyətin inkişafı” üçün yaradılmış komitələr. Giriş pulsuz, amma çıxış bahalı. Çünki hər çıxışda ruhundan bir şey itirirsən. Ətrafına bax. Poeziya gecəsində kimsə misra eşidəndə titrəmir. Musiqi tədbirində heç kim dodağını dişləmir. Kitab təqdimatında heç kim susub bir abzası təkrar-təkrar oxumur. Çünki biz artıq hiss etməyən bir nəsilik. Hiss etmək vaxt aparır, səni çılpaqlaşdırır. Bizim üçünsə çılpaq görünmək, təkcə fiziki deyil, ruhi olaraq da təhlükəlidir. Bu səbəbdən biz musiqiyə qulaq asmırıq, onu istehlak edirik. Poeziyanı sevmirik, onu etiket kimi istifadə edirik. Kitab oxumuruq, sadəcə oxuduğumuzu göstəririk. Əvvəllər sənət ağrıdan doğurdu. İndi isə tədbirlər ağrının yoxluğunu qeyd edir. Əvvəllər sənətkar öz içini tökərdi, indi isə o, format uyğunluğu və sponsor məmnuniyyəti üçün yazır. Mədəniyyət artıq ifadə deyil, funksiyadır. O bir ticarətdir, bir brenddir, bir dekorasiyadır. İçində məna yoxdursa belə, görüntüsü var deyə qəbul edilir. Bu görüntü, bizə çox şey yoxmuş kimi davranmaq lüksü verir.

Əgər sən Hacıbabanın səsində yanmırsansa, sus. Əgər sən bir heykələ baxıb nəfəsini tutmursansa, keç yanından. Əgər sən bir misranın içində bir gecə ilişib qalmırsansa, “ədəbiyyatsevər” statusunu poz. Çünki sən sənətə toxunmursan. Sən sadəcə onun vitrininə baxırsan. Bizim nəsil sənəti vitrindən seyr edir amma heç vaxt onu qırıb içəri keçmir. Və bu tədbirlər, hər biri bir cənazə mərasimidir. Sənətin özünün yox, onun ruhunun dəfnidir. Biz mədəniyyəti qeyd etmirik, biz onun yoxluğunu təmtəraqlı səhnələrdə, mikrofonların qarşısında, instaqram storilərdə maskalayırıq. Biz artıq dinləmirik, fon musiqisi qoyuruq ki, səssizlik bizə vicdan kimi dəyib keçməsin. Bəlkə də biz mədəniyyətə heç vaxt sahib olmadıq. Bəlkə də biz sənəti yalnız imitasiyada yaşatdıq. Ona görə də hər tədbir bir az daha soyuq, bir az daha rəsmi, bir az daha boş gəlir. Orda kiminsə gözləri dolmur. Orda kiminsə içi titrəmir. Çünki artıq ora insanın daxili girmir. Dostoyevski öz qəhrəmanlarını ağrıyla yazarmış. Sartr onları seçimlə tək qoyarmış. Nitşe isə cəmiyyətin saxta dəyərlərini qırıb “bütün dəyərlərin yenidən dəyərləndirilməsi”ni tələb etdi. Biz nə etdik? Biz bu üçünün ruhunu şəkil çəkilən, bəzədilmiş səhnələrdə qəlibə saldıq. Biz sənəti yaşamadıq. Biz onu dizayn etdik. Bax buna görə bu cəmiyyət sənətkar doğurmur. O ancaq çıxış edənlər doğurur. Hiss edənlər yox, təqdim edənlər. Və bu təqdimat, küllər üzərində aparılan bir rəqsdir. Qoyun desinlər ki, tədbirlər çoxdur, mədəniyyət inkişaf edir. Amma mən sənə deyim dostum, bu, inkişaf deyil. Bu, tabutun təkminləşdirilməsidir.

Tədbirlər, konfranslar, səhnələr... orda bir şey yox idi. Amma bəs o heç vaxt səhnəyə çıxmayanlar? Heç kitab təqdimatına getməyən, amma bir cümləsi ilə içini darmadağın edən insanlar? Gəl indi onları axtaraq. Çünki bəlkə də, həqiqi fəlsəfə, səssiz otaqlarda, tərləmiş alınlarda, boş boş baxışlarda doğulur. Və bu fəlsəfənin nə adı var, nə də auditoriyası. Onu ancaq hiss etmək mümkündür. Təsəvvür et, bir otaq, divarları saralmış, pəncərəsi köhnə, sobası çatlamış. Küncdə bir qadın oturub, gözləri yuxuya oxşayır, amma bu yuxu deyil, aclığın yavaş-yavaş şüuru silməsidir. Qoltuğunda körpə yatır. Yan otaqda yeniyetmə bir oğlan çaxmağın fənəri altında dərsə baxır. Oxuyur ki, bir gün fəlsəfə ilə danışa bilsin, amma hər sətrində mədəsində bir sancı qalxır. Onun üçün fəlsəfə bir dəfə də olsa ağrısız düşünmək deməkdir.

İndi soruş! Bu ailənin fəlsəfəsi yoxdurmu?

 Bəlkə də biz fəlsəfəni çox yanlış yerdə axtarırıq. Auditoriyalarda, kağızlarda, mühazirələrdə. Amma fəlsəfə, tənhalıqda başını əyib Allaha nəsə deməyə çalışan kasıb bir atanın pıçıltısında gizlidir. Fəlsəfə, bütün həyatını başqasına qurban verən bir qadının, gecənin ortasında susub gözlərini tavana dikməsindədir. Fəlsəfə, əslində heç danışa bilməyənlərin qaranlıqda saxladığı o bir cümlədədir: “Mən niyə bu həyatda bu qədər yoxam?” Biz fəlsəfəni elitanın əyləncəsinə çevirdik. Sanki dərin düşünmək, rifahın məhsuludur. Sanki ağrının içində olan insanın düşüncəsi kobud olur, "natamam" olur. Amma əslində, kasıbın fəlsəfəsi daha çılpaq, daha həqiqidir. Çünki orda imitasiya yoxdur. Orda başqasını təəssüratlandırmaq ehtiyacı yoxdur. O düşüncələr, sadəcə yaşamaq üçün doğulur. Ölülərdən biri yazırdı, “İnsan seçilməyə məhkumdur.” Amma kasıb bu seçimi nəylə edir? O, universitet seçmir, çünki ora pul lazımdır. O, psixoloqa getmir, çünki gündəlik çörəyi tapmalıdır. O, kitab almır, çünki kitab alanda qazanc bir gün gecikir. Və sən deyirsən ki, o fəlsəfi düşünmür? Bəs əgər insan hər gün bu qədər seçimsizliyin içində ayaqda qalmağa çalışırsa, bu özü fəlsəfə deyilmi?

Başqa bir ölü deyirdi, “Dəyərlərin yenidən dəyərləndirilməsi.” Bəs cəmiyyətimizin dəyəri nədir? Diplom? Xarici dil? Nüfuzlu ailə? Paylaşılan səhnələr? Bəs ayaqqabısı cırıq halda da qürurunu itirməyən adamın dəyəri haradadır? Biz niyə o adamın adını “tənbəl”, “biliksiz”, “səviyyəsiz” qoyuruq? Niyə onun ruhunun səsini heç vaxt eşitmirik? Dostoyevski yazırdı ki, insan nə qədər acdırsa, bir o qədər dərin düşünür. Amma biz bu həqiqəti unutduq. Biz artıq kasıba “niyə kitab oxumursan?” deyirik. Ona demirik ki, “oxuya bilmək üçün hansı ağrıları susdurdun?” Biz fəlsəfəni, bir az yuxarıdan salırıq insanların üstünə. Halbuki fəlsəfə yuxarıdan gəlməz. O, dibdən çıxır. Çürümüş taxtaların altından, səs keçirməyən divarların arxasından, soyuducusu boş qalmış bir evin içindən. Orda suallar daha kəskin, cavablar daha yalındır. Bəzən düşünürəm. Bəlkə də biz fəlsəfəni heç anlamamışıq. Biz onu oxumuşuq, yaşamaq əvəzinə. Biz onu müzakirə etmişik, susmaq əvəzinə. Biz onu yazmışıq, hiss etmək əvəzinə.

Halbuki bir kasıb qadın var idi. Mən onda hələ kollecdə oxuyur, şadlıq evlərində ofisiant işləyirdim. Mən onu tanıyırdım. Bütün gün bulaşmış əlləriylə qab yuyardı. Heç vaxt heç kimə fəlsəfədən danışmadı. Amma bir dəfə o, telefonda qızına belə dedi: “Əgər çörəyi iki nəfərə bölməkdən utanırsansa, hələ heç böyüməmisən.”

 Bax dostum, bu fəlsəfədir. Nə Sartr yazıb, nə Aristotel, nə də bir başqa tarixi şəxsiyyət. Amma onların hamısını içində daşıyır. Bütün bu susqunluqlar şəxsi deyil. Onlar cəmiyyətin yazmadığı, amma hər gün yaşadığı manifestdir. Tədbirə getməyən adam, fəlsəfə oxumayan kasıb, hisslərini paylaşa bilməyən dəli, hamısı bir şey söyləyir bizə: “Siz bizə baxmırsınız. Siz özünüzə də baxmırsınız.” İndi isə baxmaq zamanıdır. Amma bu baxış, yüngül olmayacaq. Çünki bu sonluq,sadəcə nəticə deyil. Bu, özünə güzgü tutmağın özü qədər ağrılı və zəruri olan bir baxışdır.

Bəlkə də bu yazı, digərləri kimi heç yazılmamalı idi. Çünki bu sözlər, oxunmaq üçün deyil, utanmaq üçündür. Amma biz artıq utanmırıq. Ən pis budur. Biz içimizdə nəyinsə çatladığını bilirik, amma susuruq. Bilirik ki, tədbirdə dediklərimizlə gecə tək qalanda düşündüklərimiz bir deyil. Bilirik ki, musiqi ilə titrədiyimizi iddia edirik, amma o titrəmə sadəcə səsin vibrasiyasıdır, ruhun yoxluğunu örtmək üçün. Bilirik ki, fəlsəfə deyib dolandığımız çox şey, aclığın, soyuğun, yorğunluğun səsinə susmaq üçündür. Amma deyə bilmirik. Çünki əgər danışsaq, bu sistem çökər. Və biz bu sistemin içində yaşamağa çox alışmışıq. O qədər alışmışıq ki, artıq onun soyuqluğunu da normal sayırıq.

Sən soruşursan: “Nə vaxt dəyişəcəyik?”

Mən cavab verirəm: heç vaxt. Çünki biz dəyişmək istəmirik. Biz dəyişməyin ağrısından qorxuruq. Biz öz içimizə güzgü tutmaqdan qorxuruq, çünki içimizdəki o “dəli”, o “susqun”, o “kasib” bizik. Onlar bizdən qopmuş deyil. Onlar bizim alt qatımızdır. Və heç kim öz alt qatına enmək istəmir.

Dostoyevski deyirdi ki,  “Ən çox qorxduğum şey, insanın hər şeyə öyrəşə bilməsidir.” Biz artıq hər şeyə öyrəşmişik. Tədbirlərə. Səssiz ağrıya. Dəyərsiz sənətə. Quru fəlsəfəyə. Və ən dəhşətlisi, özümüzə. Biz ruhumuzu itirmişik, dostum. Və onu itirdiyimizi də unutmuşuq. İndi bu yazı oxunacaq. Bəlkə bir nəfər deyəcək: “Ağır yazıdır.” Bəlkə bir başqası deyəcək: “Çox dərin oldu.” Sonra hər şey davam edəcək.

Amma sən... Əgər bu yazını oxuyub bir az belə içində bir sancı hiss etmisənsə, bil ki, sən hələ tam ölməmisən. Hələ içində azacıq da olsa yanır bir şey. O yanğını söndürmə. Çünki bu dünya, sağ qalan hisslərin qəbiristanlığına çevrilib. Amma bəlkə də bir gün, məhz o sağ qalanlar içimizdə yeni bir səs doğuracaq.

Bəlkə də o səs, sənin olacaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.07.2026)

Elman Eldaroğlu,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Sakit, mərhəmətli və sülhpərvər insandır. Onun üçün dürüstlük və rahatlıq əsasdır. Münaqişələrdən qaçır və problemləri razılaşaraq həll etməyə çalışır. Zərif, ağıllı, realist və sosial xarakterə malikdir. Səliqəli geyinməyi sevir, eyni zamanda əhatəsindəkilərlə ahəng içində olmağa çalışır. Onun intuisiya qabiliyyəti yüksəkdir, bu da hər vəziyyətdə düzgün qərar verməsinə kömək edir. Onda ədalət anlayışı inkişaf edib və cəmiyyətdə, eləcə də dostlar arasında davranışında olduqca diqqətlidir.

Azadlıq aşiqidir, lakin daxil olduğu cəmiyyətə asanlıqla uyğunlaşır, müxalifət yaratmağı sevmir. Həssas və özünü ifadə etmək qabiliyyəti güclüdür. Rahatlığı və təhlükəsizliyi hər şeydən üstün tutur. Əsəbləri çox sakitdir, ünsiyyətdə hörmətə böyük əhəmiyyət verir, yardıma ehtiyacı olan insanlara sevgi və şəfqətlə yanaşır...

Haqqında söhbət açmaq isdədiyim İlham Nəcəfov sənətşünaslıq üzrə elmlər doktoru, professor Abbasqulu Nəcəfzadənin qardaşıdır. 1963-cü ilin iyul ayının 6-da Bakıda dünyaya gəlib. Üzeyir Hacıbəyli adına Azərbaycan Dövlət və M.Əşrəfi adına Daşkənd Dövlət Konservatoriyalarını klarnet və ney ixtisasları üzrə bitirərək, Azərbaycanın ilk ali təhsilli milli nəfəs aləti ifaçısı olub və milli musiqi tarixində ney ifaçısı kimi bir çox ilklərə imza atıb. 2009-cu ildə "Azərbaycan Respublikasının Əməkdar artisti" fəxri adına layiq görülüb. Sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, Azərbaycan Milli Konservatoriyasının professorudur...

Sadə, mehriban, qayğıkeş insandır. Gözündən heç nə yayınmır, diqqətlidir. Qarşısındakı adamların problemlərinə həssaslıqla yanaşır. Məntiqli və məzmunlu danışmağı bacarır. Ağayanə hərəkətləri, məğrurluğu, insanpərvərliyi onu tanıyanların gözündə daha da ucaldır...

Azərbaycan aşiqidir. Bu millətin övladı olduğundan qürur duyur. Hara getdisə ölkəmizi yorulmadan təbliğ edir. O, həm də el-obasına bağlı adamdır, illərlə Bakıda yaşayıb yaratsa da Xızı ilə nəfəs alır, Xızıdan ilhamlanır. Necə deyərlər, əslini-nəslini dananlardan deyil...

Bəli, bütün ömrü boyu Azərbaycan mədəniyyətini təbliğ edib. Xeyli xarici səfərlərdə olub. İndiyədək Azərbaycan Dövlət Akademik Filarmoniyasında Qara Qarayev adına dövlət kamera orkestrinin müşayiətilə üç dəfə solo konserti baş tutub. Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrında isə "Koroğlu", "Qız Qalası", "Vaqif", "Gəlin Qayası" və "İntizar" operalаrının tamaşası üçün simfonik orkestr ilə solo zurna, balaban, tütək alətləri ifa etməklə mövzunun illüstrasiyalarına nail ola bilib. Milli musiqi tariximizdə ney aləti ifaçısı kimi ilk dəfə olaraq, onun Dövlət Teleradio Şirkətinin fonotekasında "Qızıl fond" üçün lentə alınan 40-dan çox muğam, mahnı və rəqsləri saxlanılır. Arif Məlikov, Süleyman Ələsgərov, Aqşin Əlizadə, Emin Sabitoğlu, Rauf Babayev, Ramiz Mirişli, Siyavuş Kərimi, Firəngiz Əlizadə, Eldar Mansurov və başqa Azərbaycan bəstəkarlarının filmlərə yazdıqları musiqilər məxsusi olaraq оnun ifa etdiyi ney aləti üçün nəzərdə tutulub. Aqşin Əlizadənin "5-ci Simfoniya"sının səsləndirilməsi üçün nəzərdə tutulan balaban, ney, zurna ifaçısı kimi və eləcə də, Firəngiz Əlizadənin məşhur violençel ifaçısı Yo-Yo Ma üçün bəstələdiyi "Dərviş" əsərinin tütək, ney ifaçısı olaraq "İpək yolu" transkontinental layihəsi üzrə Amerikanın, Avropanın, həmçinin dünyanın bütün qitələrinin ən nüfuzlu konsert salonlarında Azərbaycan mədəniyyətini uğurla tərənnüm edib. "YUNESKO" xətti ilə keçirilən dövlət əhəmiyyətli bir çox silsilə tədbirlərdə iştirak edib. Eləcə də 2018-ci ildə "Muğam aləmi" V Beynəlxalq Muğam Festivalı çərçivəsi üzrə və VI Bakı Beynəlxalq Humanitar Forumu çərçivəsində və 2019-cu ildə Nəsiminin anadan olmasının 650 illiyi ilə bağlı Şəki şəhərində "İpək Yolu" X Beynəlxalq Musiqi Festivalı konsert proqramlarında "Nəsimiyə ithaf" musiqili tamaşanın iştirakçısı olub. Heydər Əliyev Fondunun layihəsi üzrə "Azərbaycan Muğаmı" ("Humayun", "Bayatı Şiraz", "Bayatı kürd"-2009) və "Balaban" adlı kоmpakt disk toplularında və "Аvroviziyа mahnı müsabiqəsilə bağlı "Bizimkilər" layihəsində tələbələrlə birgə ("Yeni Nəfəs" qrupu) fəallıq göstərib...

Maddiyat onun üçün bir vasitədir, mənəviyyat isə həyat kredosudur. Strategiyası təminatı düşünmədən yaşamaq və dərinliyinə vardığı hər bir ehtiyacı könüllü olaraq, bir kənara qoyub, yaşamağa davam etməkdir. Ruhən çox azaddır. Coşğunluq, nikbinlik ona enerji verən əsas mənbələrdir. Düşdüyü mühitə dərhal uyğunlaşa bilir, çətinlikləri asanlıqla dəf etməyi bacarır...

Bu gün İlham Nəcəfovun növbəti ad günüdür, 63 yaşı tamam olur. Onu bu münasibətlə təbrik edir, möhkəm can sağlığı, işlərində uğurlar arzulayırıq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.07.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Redaksiyanın poçtundan” rubrikasında Tural Əlizadənin “Əlifba” şeirini diqqətinizə çatdırırıq. Bəri başdan deyək ki, qeyri-adi bir şeirdir.

TURAL ƏLİZADƏ

ƏLİFBA

Haqq aşığı Dədə Ələsgərin pak-mübarək ruhuna ithaf olunur

İbtidada A – Allahdır,

Be – Baqidir, daim yaşar.

Ce – Cabbardır, məcbur edər,

Həyat qədərlə örtüşər.

Çe – Çalab dünyanı qurar,

De – Dəyyandır, savab verər.

E – eşidər, cavab verər,

Qul muradına yetişər.

Ə – Əfüv əfv edər, keçər,

Fe – Fəttah qapılar açar.

Ge – gözəldir, gövhər saçar,

Şöləsindən göz qamaşar.

He – Həlimdir, şəfqətlidir,

Xe – Xaliqdir, xilqətlidir.

İ – izzətli, taqətlidir;

Sığınan yoxuşlar aşar.

Je – jaləylə eşdə gərək,

Ke – Kərimdir, xərcdə gərək.

Qe – Qəvidir, gücdə gərək;

Əmr etsə, insan daşlaşar.

Le – Lətif, görünməz, qaib,

Me – Malikdir, mülkə sahib.                                                                             

Ne – nurdan bizə üfləyib,

Odur ki, eşqimiz coşar.

O – hər vaxt oyaqdır məgər,

Ö – öfkəli, sahibvüqar.

Pe – padişah, pərvərdigar;

Saymayan müşkülə düşər.

Re – Rəhmandır, rəhmi çoxdur,

Se – Səbur səbirdən toxdur.

Şe – Şəriksiz, tayı yoxdur,

Di gəl, azğınlar şirk qoşar.

Te – Təvvab; tövbə et barı!

U – ucadır görklü tanrı!

Ü – ülvidir, həm də arı;

Napaklar yolundan çaşar.

Ve – Vəhhab ehsanı boldur,

Ye – Yezdan yavəri-quldur.

Ze – Zahirün ələl-külldür,

Turalsa aciz bir bəşər.

LÜĞƏTÇƏ

Arı (əski türkcə) – pak, təmiz

Baqi (ərəbcə) – əbədi

Cabbar (ərəbcə) – məcbur edən

Çalab (əski türkcə) – yaradan, Tanrı

Dəyyan (ərəbcə) – əməllərin qarşılığını verən, mükafatlandıran

Ehsan (ərəbcə) – yaxşılıq, lütf

Eş (türkcə) – bənzər

Əfüv (ərəbcə) – əfv edən, bağışlayan

Fəttah (ərəbcə) – xeyir qapılarını açan

Görklü (əski türkcə) – gözəl, görkəmli

Xilqət (ərəbcə) – yaradılış

İzzət (ərəbcə) – güc, qüdrət

Jalə (farsca) – şeh

Kərim (ərəbcə) – səxavətli

Qəvi (ərəbcə) – qüvvətli

Lətif/qaib (ərəbcə) – gözəgörünməz

Malik (ərəbcə) – hökmdar, mülkün sahibi

Məgər (farsca) – yalnız

Öfkəli (türkcə) – qəzəbli

Səbur (ərəbcə) – çox səbirli

Şirk (ərəbcə) – şərik

Təvvab (ərəbcə) – tövbələri qəbul edən

Ülvi (ərəbcə) – uca

Vəhhab (ərəbcə) – bol nemətlər verən, paylayan, hədiyyə edən

Vüqar (ərəbcə) – əzəmət, ucalıq

Yavəri-qul (farsca) – qulun yardımçısı

Yezdan (farsca) – yaradan, Tanrı

Zahirün ələl-küll (ərəbcə) – hər kəsdən/şeydən üstün, xəbərdar; qalib

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.07.2026)