İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Diktorlar bir zamanlar televiziya industriyasının ən vacib fiqurları idilər. Razılaşın, ölkəmizdə o dönəmlərdə Rafiq Hacıyevi, Roza Cəlilovanı tanımayan vardımı? Bu ulduz diktorlar pleadasında Həqiqət Əsgərzadə də parlayırdı. Amma indi – 3-cü minillik televiziyasında diktor anlayışı arxaikləşməkdədir. Proqramlar əksərən müəllif proqramları olur, xəbərləri isə əksərən jurnalistlər aparırlar.

Həqiqət Əsgərzadənin bu gün doğum günüdür, ömrünün 82-ci baharına qədəm qoyur. O, 4 fevral 1944-cü ildə Bakıda anadan olub. 1967-ci ildə Azərbaycan Dövlət Dillər İnstitutunun ingilis dili fakültəsini bitirib. 1966-cı ildə Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində fəaliyyətə başlayıb. 1970–1980-ci illərdə "İnterviziya" sistemi ilə Moskva və Kiyevdə Azərbaycan televiziyasını təmsil edib. 2016-cı ildən "Yada düşər xatirələr" verilişinin daimi aparıcısıdır.

Müxtəlif illər ərzində o, bir sıra uşaq verilişlərinin (məktəblilərin "Yelkən", "Rəqs salonu", "Səyahət"), "Gəlin birlikdə gülək", "Gəzdim Azərbaycanı", "Xəbərlər" (axşam buraxılışı), "Qanlı yanvar", eləcə də 1992–1993-cü illərdə cəbhə bölgələrindən hazırlanmış verilişlərin, "Komediyalar aləminə səyahət", "Mavi işıq", "Səhər görüşləri", "Gəl, səhərim" kimi proqramların aparıcısı olub.

Xatirələrini danışanda qeyd edir ki:

“Azərbaycan Dillər Universitetinin inglis dili fakültəsində 4-cü kursda oxuyurdum. Bədii-qiraət dərnəyimiz var idi, Müxlis Cənizadə bizə dərs keçirdi. Şeirim çox xoşuna gəlmişdi. Mənə dedi ki, televiziyada bədii qiraət dərnəyi açmaq istəyirəm, səni də ora dəvət edirəm. Dedim ki, olar anamdan icazə alım?! Dedi, hə.

Mənim anam ciddi qadın idi. Anama deyəndə, dedi ki, bir artisitmiz əskik idi. Bu sözü gəlib Müxlis müəllimə dedim. Sonra o dövlət televiziyasına gəlib, məni burada görəndə dedi ki, “qız, anan sənə necə icazə verdi?”. “O vaxt elanla, müsabiqə yolu ilə mən doğma kanalıma seçilmişəm”.

“1966-cı ildə televiziyaya gələndə 10 il idi ki, televiziya yaranmışdı. Üstündən 1 ay yarım keçmiş məni Kiyev şəhərinə göndərdilər. O vaxt SSRİ-nin mədəniyyət günləri Ukraynada keçirilirdi. Sovetlər Birliyinin bütün respublikalarından diktorlar, incəsənət xadimləri gəlmişdi. Mən o vaxt heç böyük səhnəyə çıxmamışdım, amma orada böyük səhnəyə çıxdım.

Cavan olduğuma görə qətiyyən məndə həyəcan hissi yox idi. 1982-ci ildə isə Moskvada Azərbaycan Mədəniyyəti Günləri keçirilirdi. Biz Rafiq Hüseynovla birlikdə getmişdik. Əfsuslar olsun ki, o lent yazıları indi məndə yoxdur. Yeni gələn diktorları 20 günlük Moskvaya göndərirdilər, ali dərəcəni də bizə Moskva verirdi”.

Xalq artisti bildirir ki, uğur qazanmağın bir yolu var, o da sənətini sevməkdir.

“Elə vaxt olurdu ki, diktor işə götürürdülər, bir neçə dəfə efirə çıxırdı, sonra bəyənmirdilər. Biz diktorları həmişə tamaşaçı burada saxlayıb. Ona görə biz öz tamaşaçılarımıza minnətdarıq. Bu neçə illər ərzində biz tamaşaçı sevgisi, tamaşaçı məhəbbəti qazanmışıq.

Bu günki aparıcılara da tövsiyyəm odur ki, sənətlərini sevsinlər. Sənətlərini sevsələr enerjiləri də, həvəsləri də olacaq. Biz diktorlar efirə çıxırdıq, tamaşaçı üçün işləyirdik.

 Amma özümüzü sevdirməyə çalışmırdıq ki, o tamaşaçı bizi sevsin, bu tamaşaçı bizi sevsin. Biz işimizi görürdük. Bizi görəndə deyirlər ki, yaxşı ki, varsınız. O dəqiqə bütün köhnə diktorların adlarını çəkirlər”.

Həqiqət Əsgərzadə bildirir ki, bu gün aparıcılar efirə dəvət etdikləri qonağa danışmağa imkan vermir.

““Yada düşər xatirələr” verilinin aparıcısı olmuşam. Mən o verilişə hazırlaşıb gəlirdim. Qonaq gəlirdi, imkan yaradırdım ki, o danışsın. Bəzən efirdən deyirdilər ki, “Həqiqət, sən niyə danışmırsan?”. Deyirdim ki, mən ona sual verdim, gözləyirəm ki, o danışsın. Çünki mən hər gün efirdəyəm.

Qonağı danışsın deyə çağırmışıq da. O vaxt xəbərlər oxumaq istəyirdim. Rafiq Hüseynov deyirdi ki, “Xəbərləri sən oxuma, çünki çox cavan görünürsən, sənə heç kim inanmayacaq”. Bunu çox istəyirdim, nail olub, oxudum da. Mən fəaliyyətimə uşaq verilişləri ilə başlamışam.

 Elə verilişlər aparmışam ki, səyyar kameralarla uşaq bağçalarına, məktəblərə gedirdik. “Yelkən” adlı uşaq verilişim də var idi. O verilişi Nəbi müəllim yalnız mənim üçün yaratmışdı. Məndən başqa “Yelkən” i heç kim aparmadı”.

Təltif və mükafatları

- "Azərbaycan Respublikasının xalq artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti" fəxri adı

- 21 iyul 2025-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü verilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.02.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair Təbrizdə yaşayan Mehdi Səhəndidir.

Mehdi Səhəndi

Urmiya

İÇİMDƏ İNTİHAR EDƏN CANAVAR

Çevrəmi buz tutmuş qar çiçəyiydim,

Günəşə boylandım qarlar içində.

Mən hələ özümlə heç-heçə idim,

Kor kimi gülürdüm karlar içində.

İçimdə bir sümük ağzına alıb,

İçimi tökürdü canavar biri.

Cəmdəyi deyəsən dişinə çalıb,

Leşimi sökürdü canavar biri.

Özüm, öz içimdən yıxılmaqdaydı,

Qanımı tökdülər fışqıranmadı.

Xırxıram əlində sıxılmaqdaydı,

Nə qədər can atdım qışqıranmadı.

Sonra yorğun idim, dizə çökürdüm,

Yanımdan bir tanış kölgə ötüşdü.

Və səsimə geri döndü, öskürdüm,

Gözüm ovcundakı gülləyə düşdü.

İçimdə gözləri sürünür hələ,

Baxışlar altında ayaqlanırdım.

Sınırdı arada körpülər belə,

Bir tanış ürəkdən uzaqlanırdım.

Gözləri hələ də baxırdı mənə,

Canavar donunu biçib boyuna.

Canavar içimdə intihar etdi,

Sonuncu köynəyim yırtıldı, ana!..

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.02.2026)

Rubrikanı təqdim edir: Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Rubrikamızda Davud Nəsib həftəsi davam edir.

Azərbaycan poeziyasının görkəmli nümayəndələrindən olan Davud Nəsib (Davud Məcid oğlu Nəsibov (1942-2003)) SSRİ dönəmində gəncliyin ən sevilən şairlərindən biri olub. Vətənə, valideyinlərə ülvi məhəbbət, saf sevgi hissləri, nəcibliyin, xeyirxah əməllərin tərənnümü Davud Nəsib poeziyasının leytmotivini təşkil edib. Müstəqillik dönəmində isə şair qələmini süngüyə çevirərək erməni millətçiliyi ilə mübarizəyə qalxıb, bir-birindən sanballı əsərlər ortaya qoymaqla gənc nəslin vətənpərvərlik, qəhrəmalıqn ruhunda yetişməsinə öz töhfələrini verib.

Bu gün sizlərə “Vətən borcu” şeirini təqdim edəcəyik.

VƏTƏN BORCU

Ürəyində vətən varsa
Güc olacaq qollarında.

Hara getsən, hara varsan
Şam yanacaq yollarında.

Nə hikmətdir, bu nə sirdir?
Bir nemətdir vətən eşqi.
Qanımız da vətən deyir,
Canımız da vətən deyir.

Borc bir olur, ya da iki,
Borc sözündə alver vardır.

Borc sözündə qiymət, çəki...
Borc alanın yeri dardır.

Əsgər getsən,
sən bir yoxla,
Əsgər getmək güc deyildir.

Əsgər getsən,
yadda saxla;

Əsgər getmək borc deyildir.

Ürəyi tox, amalı tox
İnsan olan nə böyükdür.

Vətən borcu əsgərlik yox,
Vətən borcu ömürlükdür.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.02.2026)

Cahangir Namazov, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Özbəkistan təmsilçisi.

Söhbətdaşımız — Azərbaycan ədəbiyyatının tanınan simalarından biri, şairə, publisist və redaktor, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin, “Yanqi Ovoz” Orta Asiya Yazarlar Birliyinin və “İraq-Türkmən Ədəbiyyatçı və Yazarlar Birliyinin” üzvü, Prezident təqaüdçüsü, “Rəsul Rza” və “Şahmar Ələkbərzadə” adına ədəbiyyat mükafatları laureatı, Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının Qadın qollarının rəhbəri, “Müstəqil.az” saytının redaktoru Aysel Xanlarqızıdır.

– Uşaqlıqdan danışanda, insan həm sevincin, həm hüzünlü xatirələrin dənizinə qərq olur. Uşaqlıq illərinizi xatırlayanda qəlbinizdə ilk olaraq hansı duyğular oyanır?

— Uşaqlıq xatirələrim məni hər zaman kövrək notlarda kökləyir. Xatırlayınca qayğısız, gözəl illərimin atalı günlərinə yenidən geri qayıdıram. O zaman balaca Aysel ilk yazdığı şeiri atasına göstərərkən ondan duyduğu xoş sözlərlə yaradıcılıq dünyasının kiçik qığılcımını qəlbində işıqlandırır… Yenidən uşaq oluram və atam saçlarıma sevgi dolu baxışlarıyla sığal çəkir… Bu duyğu selində özümə və keçmişə boylanmış oluram.

– Şeirlərinizdə bir incə sükut, bir dərin duyğu dalğalanır.Bu sükutun kökü haradandır – uşaqlıq xatirələrindənmi, yoxsa həyatın çırpıntılarından?

— Bu duyğuların bəzisi uşaqlıq xatirələrinin kövrəkliyindən, bəzisi isə həyatın fırtınalı dənizində ömrün üstünə yaşamaq uğrunda avar çəkərkən yaranmışdır.

– Hər şairin içində görünməz bir ocaq var.Sizdə o alovu ilk dəfə kim yandırdı – nə hadisə, ya hansı duyğu?

— İçimdəki şeir alovunun ilk məşəlini rəhmətlik atam yandırmışdı. Çox kiçik yaşlarımdan yazdığım şeirlərlə qürur duyaraq, məni həvəsləndirərək, ilk oxucum olaraq və hər zaman arxamda dayanaraq… Bir qızın atasını ilk oxucusu olaraq da sevməsi məncə ayrı bir xoşbəxtlikdir.

– “Kağız təyyarələr” – bu simvol sizdə uşaqlığın saflığınımı, yoxsa insanın xəyallarına uçmaq ehtiyacınımı ifadə edir?

— “Kağız təyyarələr” adının yaranma səbəbi əslində başqadır. Mən uzun illər uzaqlarda yaşadığım üçün və uzaqlardan yol gözlədiyim üçün, ömrüm hava limanlarında həsrət qarşıladığı üçündür… Bir şeirimdə də oğlumun atasının yolunu gözləyərək kağızdan təyyarələr düzəldib otaq boyu uçurduğunu, evimizi hava limanına döndərdiyini yazmışdım… “Kağız təyyarələr” ifadəsi də ordan yaranmışdır.

– Həqiqət və gözəllik — bu iki anlayış sizin poetik dünyagörüşünüzdə necə birləşir?

— Həqiqət insanlara bəzən çirkin görünsə də, əslində özü də bir gözəllikdir mənim aləmimdə…Gözəllik isə insanın baxış bucağına görə hər zaman dəyişir. Önəmli olan gözəl görməyi bacarmaqdır. Bəzən insan kədərdən də bəxtiyar ola bilir, ağrısını da gözəl yaşaya bilir, daşıya bilir.

– Müasir dünyada qadın həm yaradıcı, həm ana, həm də liderdir.Bu rollar arasındakı incə tarazlığı siz necə qoruyursunuz?

— Bacardığım qədər qorumağa çalışıram. Qadın o qədər güclü və mükəmməl yaradılıb ki, dünyanın ən ali hisslərini böyük bir sevgi və səbrlə daşıya bilir. Xoşbəxtəm ki, həm anayam, həm də yazıb hisslərimi ifadə edə bilirəm.

– Siz həm də Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının Qadın qollarına rəhbərlik edirsiniz.Ədəbiyyatla ictimai fəaliyyətin birləşdiyi məqamda ruhunuzda hansı tonlar çarpışır?

— Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının qurucusu da xalq şairidir, ədəbiyyata əvəzsiz əsərlər bəxş etmiş Sabir Rüstəmxanlıdır və ustaddır. Məncə ədəbiyyat özü elə həm də ictimai fəaliyyətdir… Ən güclü savaşlar belə bir sözlə həll olub çox vaxt. Mənim ruhum sözüm və işimlə həmrəydir, dostdur, işini də, sözünü də çox sevir.

– Dünyada müharibələr, aclıq, ədalətsizliklər var.Şair bu ağrılar qarşısında nə etməlidir – susmaq, yoxsa qələmini qılınca çevirmək?

— Şair istəsə də susa bilmir, susa bilməz! O ağrıları, o duyğuları özü yaşamış kimi hiss edir şairlər. Ona görə də hər zaman dünyanın min bir halı şeirə, sözə, misralara çevrilib və çevriləcəkdir.

– Sizcə, müasir ədəbiyyat cəmiyyətin mənəvi yaralarına məlhəmdir, yoxsa sadəcə təsəlli?

— Ədəbiyyat nə təsəlli, nə də məlhəm deyildir məncə. Ədəbiyyat minlərlə insanın deyə bilmədiyi hisslərinin sözlə ifadəsidir. Ədəbiyyat duyğuların şəkli, həyatın bədii tonlarıdır. Özümüzlə baş-başa qalanda bizi düşündürür, bəzən qəflət yuxusundan oyadır, bəzən də insan ruhuna savaş əzmi bəxş edir. Ədəbiyyat mənəvi dünyamızın qidasıdır.

– Zaman dəyişir, texnologiya insan ruhuna hakim kəsilir. Sizcə, bu əsrdə sözün dəyəri hələ də qalırmı?

— Nə qədər ki insan var, söz də var və sözün dəyəri də olacaqdır. Söz bəzən xəstə insan qəlbində şəfa, ümiddir, söz bəzən yaşamaqdır. Sözün bacarmadığı şey yoxdur… Necə ki, bircə “can” kəlməsi ilə insan sevdiyinə canını qurban etmək istəyir.

– İnsan öz həyatının mənasını tapmalıdır, deyirlər. Siz həyatın mənasını nələrdə görürsünüz?

— Həyatı mənalı etmək insanın özündən asılıdır… İnsan dəyər verdiklərini istədiyi yerdə görüncə, həyat da gözündə gözəlləşir. Yaradıcı insan üçün həyatın mənası yaşayıb yaratmaq və mübarizədən yorulmamaqdır.

– Bu günkü ədəbi mühitdə sizi ən çox ilhamlandıran və ya təşvişə salan hallar nələrdir?

— Bu günkü ədəbi mühitdə çox istedadlı gənclər yetişməkdədir, bu məni sevindirir. Bəzi sözü dəyərdən salanlar, reklam, reytinq xatirinə dırnaqarası məşhurlaşmaq istəyənlər və güclə şair, yazar olmaq istəyənlər isə məni təşvişə salır. Amma sonra öz-özümə düşünürəm ki, zaman və ədəbiyyatın tərəzisi hər misranı, hər sətiri çəkəcək, gündəmi yoran mənasız şeylər isə ələkdən ələnəcək, süzgəcdən süzüləcəkdir. Hər şeyi zamana buraxmaq ən doğrusudur.

– Bugünkü oxucu ilə şair arasında məsafə varmı, yoxsa ruhlar hələ də bir-birini eşidirmi?

— Ruh doğmalığı olan yerdə məsafə olmur. Əsl oxucu və sözdən anlayan insan hər yerdə duyacaq, hiss edəcək, anlayacaqdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.02.2026)

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Dil insanın dünyanı qavrama biçimidir. O, yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil; yaddaşdır, kimlikdir, düşüncə formasıdır. Dilin söz ehtiyatı azaldıqca, ifadə imkanları daraldıqca, insanın dünyanı anlama dərinliyi də səthiləşir. Bu səbəbdən dilin zəifləməsi təkcə linqvistik problem deyil, mədəniyyətin səssiz aşınmasıdır. Bir cəmiyyətin dili susmağa başlayanda, mədəniyyət danışmaq üçün başqa, çox vaxt daha zəif və kövrək vasitələr axtarır.

Müasir dövrdə dillər sanki tələskəndir. Cümlələr qısalır, sözlər ixtisar olunur, mənalar simvollarla əvəz edilir. Bir vaxtlar hissləri, fikirləri və dünyagörüşünü ifadə edən sözlər bu gün emoji və qısaltmaların kölgəsində qalır. İnsanlar daha az danışır, amma daha çox yazır; daha çox yazır, amma daha az düşünür. Bu paradoks dilin mahiyyətini dəyişdirir. Çünki dil düşüncənin aynasıdır: düşüncə nə qədər dərin deyilsə, dil də o qədər səthi olur.

Dil sadələşdikcə düşüncə də sadələşir. Artıq mürəkkəb fikirlərdən qaçılır, çünki onları ifadə edəcək sözlər gündəlik istifadədən çıxır. Bir anlayış üçün bir neçə söz bilməyən insan, o anlayışın çalarlarını da görmür. Beləliklə, dil yalnız ifadə vasitəsi olmaqdan çıxır, düşüncəni məhdudlaşdıran çərçivəyə çevrilir. Mədəniyyət isə məhz bu çərçivənin içində formalaşır.

Ana dilinin zəifləməsi ən çox gündəlik danışıqda hiss olunur. Xarici sözlərin səbəbsiz yerə işlədilməsi, ana dilində qarşılığı olan ifadələrin yad terminlərlə əvəzlənməsi təkcə dəb məsələsi deyil. Bu, dilə qarşı formalaşan laqeydliyin göstəricisidir. İnsan fərqində olmadan öz dilinə etinasız yanaşdıqca, onun daşıdığı mədəni qatlara da məsafə qoyur. Çünki hər söz bir tarixdir, hər ifadə bir yaşam tərzinin izidir.

Dil mədəniyyətin daşıyıcısıdır. Nağıllar, atalar sözləri, bayatılar, xalq deyimləri bir xalqın dünyaya baxışını, dəyərlərini və təcrübəsini nəsildən-nəslə ötürür. Bu ifadələr unudulduqca yalnız sözlər yox, onlarla birlikdə yaşanmışlıq da itir. Bir xalq öz deyimlərini işlətmədikdə, düşüncə tərzini də tədricən dəyişir. Çünki hər dil özünəməxsus düşüncə mexanizmi yaradır.

Gənc nəsil üçün dil artıq yük kimi görünməyə başlayır. Qısa, tez və rahat ünsiyyət formaları üstünlük təşkil edir. Uzun cümlələr yorucu, zəngin söz ehtiyatı isə lazımsız sayılır. Halbuki dilin zənginliyi insanın özünü ifadə azadlığıdır. Özünü ifadə edə bilməyən insan isə ya susur, ya da başqalarının dili ilə danışmağa başlayır. Bu isə mədəni asılılığın ilk mərhələsidir.

Dil zəiflədikcə mədəniyyət vizuallaşır. Yazı yerini görüntüyə, söz yerini səhnəyə, düşüncə isə təəssürata verir. Görüntü təsirlidir, amma keçicidir. Söz isə qalıcıdır, çünki düşüncəyə toxunur. Mədəniyyət yalnız vizual təsirə söykəndikdə, dərinlikdən çox səthə xidmət edir. Bu zaman mədəniyyət danışır, amma dedikləri uzunömürlü olmur.

Bir dilin susması birdən-birə baş vermir. Bu, səssiz və yavaş prosesdir. Əvvəlcə bəzi sözlər işlədilmir, sonra ifadələr yaddan çıxır, daha sonra isə dil sadələşdirilir. Sadələşdirmə isə çox vaxt zənginliyin itirilməsi deməkdir. Nəticədə dil hələ yaşayır kimi görünür, amma artıq əvvəlki gücündə deyil. Mədəniyyət də eyni şəkildə varlığını qoruyur, lakin ruhunu itirməyə başlayır.

Ana dilinə münasibət cəmiyyətin özünə münasibətidir. Dilinə hörmət edən xalq öz tarixini, ədəbiyyatını, düşüncə mirasını qoruyur. Dilinə laqeyd yanaşan cəmiyyət isə gələcək nəsillərə ötürəcək mənəvi kapitalını zəiflədir. Bu nöqtədə məsələ yalnız dilçilərin və ya müəllimlərin işi olmur. Dil gündəlik həyatda yaşayır və onu yaşadan da insanın özüdür.

Ədəbiyyat dilin ən güclü sığınacağıdır. Dil gündəlik danışıqda zəifləyəndə, ədəbiyyat onu qoruyur. Lakin oxumayan cəmiyyətdə ədəbiyyat da tədricən təsir gücünü itirir. Oxu mədəniyyəti zəiflədikcə dilin estetik qatları unudulur. İnsan dili yalnız informasiya ötürmək üçün istifadə etməyə başlayır. Halbuki dil həm də duyğunu, zərifliyi, ironiya və dərinliyi daşıyır.

Mədəniyyət dil olmadan danışa bilər, amma bu danışıq natamamdır. Musiqi, rəsm, memarlıq və kino dili tamamlayır, lakin onu əvəz etmir. Dil olmadıqda bu sahələr də mənalarını itirir. Çünki onları izah edən, yozan və yaddaşa çevirən yenə sözdür. Dil susanda mədəniyyət səssizləşir, yalnız görüntü və səs qalır, amma məna getdikcə azalır.

Bu gün əsas sual budur: dili necə qorumaq olar? Qorumaq onu dondurmaq demək deyil. Dil canlıdır və dəyişir. Amma bu dəyişmə öz kökündən qopmadan baş verməlidir. Dilin təbii inkişafı ilə ona qarşı laqeydlik arasında incə bir xətt var. Bu xətt keçildikdə inkişaf deyil, itki başlayır.

Dil məktəbdə öyrədilir, amma ailədə yaşayır. Uşağın eşitdiyi ilk sözlər, eşitdiyi ilk hekayələr onun dil duyumunu formalaşdırır. Əgər evdə dil zəngin, düzgün və hörmətlə işlədilmirsə, məktəbin təsiri məhdud qalır. Dil sevgisi məcburiyyətlə yox, nümunə ilə ötürülür.

Nəticə etibarilə, dil susanda mədəniyyət ya xatirəyə çevrilir, ya da yad dillərin kölgəsində öz formasını itirir. Mədəniyyətin danışa bilməsi üçün dilin yaşaması şərtdir. Dil isə yalnız istifadə edildikdə yaşayır — düşünərək, seçərək və hörmətlə istifadə edildikdə.

Dil sadəcə danışmaq üçün deyil, var olmaq üçündür. Ona görə də dili qorumaq mədəniyyəti qorumaqdır. Mədəniyyəti qorumaq isə insanın özünü qorumasıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.02.2026)

Azərbaycanın gəncləri bu günün fəal vətəndaşları olmaqla yanaşı, ölkəmizin parlaq gələcəyinin qurucularıdır. Gənclərin bilik və bacarıqlarının artırılması, milli-mənəvi dəyərlərə bağlılığının möhkəmləndirilməsi, eləcə də beynəlxalq əlaqələrinin inkişaf etdirilməsi dövlətimizin dayanıqlı inkişaf strategiyasının prioritet istiqamətlərindəndir.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı xəbər verir ki, Azərbaycan Respublikasının Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsi xaricdə yaşayan azərbaycanlı gənclərin iştirakı ilə ardıcıl və genişmiqyaslı layihələr həyata keçirir. 2022-ci ildə Şuşa şəhərində keçirilən Dünya Azərbaycanlılarının V Qurultayında Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin xaricdə yaşayan azərbaycanlılara, xüsusilə gənclərə tarixi Vətənlə əlaqələrini daim qoruyub saxlamaq, mütəmadi olaraq Azərbaycana səfər etmək, ana dilini unutmamaq, Azərbaycan tarixini və mədəniyyətini dərindən öyrənmək barədə verdiyi tövsiyələr Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin fəaliyyətində əsas istiqamət kimi müəyyən edilib.

Gənclərə yönəlik layihələr çərçivəsində ölkəmizin müxtəlif şəhərlərində, xüsusilə işğaldan azad olunan ərazilərdə təşkil edilən Diaspor Gənclərinin Yay Düşərgələri hər il dünyanın 60-dan çox ölkəsindən yüzlərlə gənci bir araya gətirir. Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin və Heydər Əliyev Fondunun birlikdə təşkil etdiyi düşərgələr xaricdəki azərbaycanlı gənclərin və ölkəmizi sevən xalqların nümayəndələrinin Azərbaycan haqqında bilik və təcrübələrini artırır, onların intellektual və innovativ potensialının reallaşmasını, şəbəkələşmə imkanlarının genişlənməsini stimullaşdırır.

Komitənin “Diaspor Gəncləri 1+1”, “E-akademiya”, “Azərbaycan Könüllüləri” “Diaspor Gənclərinin Qış Düşərgələri” və digər layihələri xaricdə yaşayan azərbaycanlı gənclərin bilik və bacarıqlarını artırmaqla yanaşı, onların ölkəmizə bağlılıq hissini gücləndirir, milli-mənəvi dəyərlərə sədaqətini möhkəmləndirir. Azərbaycanı beynəlxalq müstəvidə layiqincə təmsil etmələrinə təkan verir.

“Diaspor Gəncləri 1+1” layihəsi iştirakçılara diaspor siyasəti, Azərbaycan tarixi və azad olunan ərazilərdə aparılan bərpa‑yenidənqurma prosesləri haqqında ətraflı məlumat verir, onların milli kimlik və mənəviyyat baxımından daha da zənginləşməsinə şərait yaradır.

“Liderliyin İnkişafı” diaspor liderlərinin formalaşdırılmasını və beynəlxalq əməkdaşlığın genişləndirilməsini hədəfləyir.

“Azərbaycan Diaspor Könüllüləri” layihəsi diaspor sahəsində dövlət siyasətinə ictimai dəstəyin təşkili, yerli və beynəlxalq tədbirlərdə iştirakın təmin edilməsi və maarifləndirici aksiyaların həyata keçirilməsi ilə xaricdə yaşayan gənclərin aktivliyini daha da artırır.

Bununla yanaşı, diaspor gənclərinin fikir və təcrübə mübadiləsinin genişləndirilməsi, aktual çağırışlar ətrafında bir araya gətirilməsi və ortaq fəaliyyət istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsi məqsədilə dünyanın müxtəlif ölkələrində forumlar təşkil olunur. Bu forumlar xaricdə yaşayan azərbaycanlı gənclərin bir araya gələrək diaspor fəaliyyətinin aktual məsələlərini müzakirə etmələrinə, qarşılıqlı təcrübə mübadiləsi aparmalarına və birgə təşəbbüslər formalaşdırmalarına geniş imkan yaradır. Nəticələrin təhlili göstərir ki, forumlar gənclərin diaspor fəaliyyətində daha fəal iştirakını təşviq edir. Onların qlobal miqyasda şəbəkələşməsi, milli maraqlarımızın müdafiəsi istiqamətində koordinasiyalı fəaliyyət göstərməsi və Azərbaycanın səsinin beynəlxalq platformalarda daha güclü şəkildə eşidilməsi işinə mühüm töhfə verir. Bu gün dünyanın müxtəlif ölkələrində fəaliyyət göstərən bir sıra Azərbaycan evlərinə və həftəsonu məktəblərinə məhz gənclər rəhbərlik edir.

Xaricdə yaşayan hər bir gənc soydaşımızın diaspor sahəsindəki aktiv fəaliyyəti həmişə dövlətin diqqət mərkəzindədir və yüksək qiymətləndirilir. Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin həyata keçirdiyi genişmiqyaslı layihələrdə fəal iştirak edən bir çox gənclərimiz “Diaspor fəaliyyətində xidmətə görə” medalı ilə təltif olunub. Bu təltiflər onların təşəbbüskarlığını yüksək qiymətləndirməklə yanaşı, gənclərə göstərilən diqqət və qayğının ardıcıl dövlət siyasətinin əsas tərkib hissəsi olduğunu açıq şəkildə nümayiş etdirir.

Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin dəstəyi ilə hər il 2 Fevral – Gənclər Günü münasibətilə dünyanın müxtəlif ölkələrində keçirilən tədbirlər gənclərin maraqlarının mərkəzləşməsinə və ahəngdar inkişafına, beynəlxalq əməkdaşlığın və həmrəyliyin möhkəmlənməsinə xidmət edir.

https://www.youtube.com/watch?v=jR9aCrz9LtA

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 (03.02.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qonaq otağı rubrikasının bugünkü qonağı çox tanınan bir xanımdır. O həm bacarıqlı iş adamıdır, özəl tibb sahəsinə başçılıq edir, həm filantropdur, yüzlərlə insana himayədarlıq edir, çətinə düşənə əl uzadır, həm şairədir, nəinki Azərbaycand, qardaş Türkiyə və Özbəkistanda həqiqətən də sevilir və pərəstiş edilir. Ən əsası isə o, yaxşı insan, gözəl dostdur.Xuraman xanımla müsahibəni Əməkdar incəsənət xadimi, yazıçı-rejissor Ağalar İdrisoğlu aparır.

- Xuraman xanım, oxucularımıza özünüz haqqında qısa nə deyə bilərsiniz?

-İnsan özünü təqdim etməkdə həmişə çətinlik çəkir. Çünki ömür yalnız faktlardan ibarət deyil - duyğular, xoş niyyətlər, bəzən də səssiz dualardır ömür...

Mən Xuraman Muradova,  uzun illərdir həyatımı iki əsas xətt üzərində qurmuşam: dürüstlüyü ömrümün fəlsəfəsinə çevirərək insanlığa fayda vermək və ilahidən ruhuma hopan sözə sədaqət...

 Sahibkarlıq fəaliyyətimdə həmişə çalışmışam ki, gördüyüm işlər insanların sağlamlığına, həyatına  toxunsun; ədəbiyyatda isə sözlə insan ruhuna işıq salmaq istəmişəm.

Bu gün Azərbaycan və Türk dünyasının ədəbi mühitində fəaliyyət göstərir, imkanım çatdığı qədər bu mühitə xidmət etməyə çalışıram. Bu yol mənim üçün titul və adlardan çox, məsuliyyət və vicdan yoludur.

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və Türkiyə Yazarlar Birliyinin üzvü, Özbəkistan Yazıçılar Birliyinin fəxri üzvü kimi fəaliyyətimi davam etdirirəm.

İllərdir Azərbaycan gənclərinin təhsil imkanlarının genişlənməsi, sağlamlıq problemi olan uşaqlara dəstək, sosial qayğıya ehtiyacı olan ailələrin yanında olmaq mənim üçün xüsusi önəm daşıyır. Rəhbərlik etdiyim “Vip Milan” Hospitalda şəhid ailələrinin və qazilərin sağlamlığına göstərilən diqqət isə Vətənə və insanlara olan borcumun kiçik bir ifadəsidir.

Ədəbiyyat könül bağıdır, həyatımın mənəvi dayağıdır. Türk dünyasında keçirilən ədəbi və mədəni layihələrdə imkan daxilində iştirak edir, bu sahədə görülən işlərə öz töhfəmizi verməyə çalışıram. Bu günədək 10 kitabım nəşr olunub, əsərlərim Azərbaycan, Türkiyə, Özbəkistan və qardaş Türk dövlətlərində oxuculara təqdim edilib.

Prezident İlham Əliyevin dövlətçilik fəaliyyətinə həsr etdiyim kitablarım isə sadəcə bir müəllif kimi deyil, müzəffər Ali Baş Komandana bir vətəndaş kimi duyduğum böyük hörmət və dərin minnətdarlığın ifadəsidir.

- Orta məktəb illərindən sənətə, memarlığa, rəssamlığa marağınız olub. Memarlıq təhsili aldınız, amma taleyiniz sizi sahibkarlığa gətirdi. Bu yol seçimi necə formalaşdı?

-Hər insanın həyatında seçimlə tale bir nöqtədə kəsişir. Mənim uşaqlıq arzularım sənətlə, memarlıqla bağlı idi. Lakin həyat bəzən elə sınaqlar gətirir ki, insan təkcə öz istədiyini yox, ona əmanət ediləni də yaşatmalı olur.

Bacım- el anası Südabə xanımın vaxtsız itkisi mənim həyatımın böyük sarsıntısı oldu. Onun yarımçıq qalan arzuları, həyata keçməyən xəyalları zamanla mənim daxilimdə bir məsuliyyətə çevrildi. Sahibkarlığa atdığım addımlar həm öz iradəmin, həm də onun xatirəsinə olan sədaqətimin ifadəsi idi. Çalışdım ki, həm də onun arzuları yaşasın...

- “Laçın” və “Milan” Hospitalları qısa zamanda cəmiyyətin etimadını qazandı. Bu etimadın sirri nədə idi?

-Mən heç vaxt uğurun sirrini mürəkkəb şeylərdə axtarmamışam. Sirr sadədir: insanlara ürəklə yanaşmaq və ürəklə xidmət etmək.

“Milan” Hospitalını qurarkən məqsədim təkcə tibbi müəssisə yaratmaq deyildi. İstəyirdim ki, insanlar bu məkana ümidlə gəlsin, güvənlə çıxsın.

Burada müasir tibbi avadanlıqlar, peşəkar həkimlər var, amma ən vacibi - şəfqət və vicdandır. Xüsusilə Qarabağ müharibələrinin qazilərinə, şəhid ailələrinə göstərilən diqqət bizim üçün mənəvi borcdur. Bu isə təkcə tibbi xidmət deyil, mənə görə mənim bu yolum da Vətənə sədaqətin səssiz ifadəsidir.

-2021-ci ildən etibarən şeirləriniz oxucularla görüşdü. Sahibkarlıqla şairliyi bir arada aparmaq çətin deyil ki?

-Əgər insan sevdiyi işi görürsə, çətinlik yorğunluğa çevrilmir. Sahibkarlıq mənə məsuliyyət, qərar vermək, dayanmaq və davam etmək gücü verib. Şeir isə ruhumu qoruyub.

Şeir mənim üçün yazı masası, cansız vərəq, qələm, adicə yazı deyil - səssiz dualarımdır, daxili sükutum, Yaradanımla ilahi qovuşuq, hüzur anımdır. Yorulanda sığındığım yerdir. İnsanı yoran işlərin çoxluğu deyil, sevgisiz yaşamaqdır. Mən hər iki sahəyə sevgi ilə yanaşdığım üçün yorulmuram.

-Siz Prezident İlham Əliyevin fəaliyyətinə həsr olunmuş kitabların müəllifisiniz. Bu əsərlər sizin üçün nə anlam daşıyır?

-Bu kitablar siyasi ambisiya ilə yazılmayıb. Onlar dövlətinə və dövlətçiliyinə əsgər kimi sadiq bir vətəndaşın içindən gələn rəğbət və minnətdarlıqdır.

Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan tarixinin ən ağır, eyni zamanda ən qürurlu dövrlərini yaşadıq və yaşayırıq. Qarabağın azadlığı, dövlətimizin ərazi bütövlüyü və suverenliyi, ordumuzun qüdrəti - bunlar hər bir azərbaycanlının qəlbində iz qoyub.

Mən bu kitabları yazarkən bir müəllifdən çox, bu tarixi yaşayan ziyalı Azərbaycan qadını idim.

– Xarici ölkələrdə Azərbaycanı təmsil edərkən hansı hissləri keçirirsiniz?

-Hər dəfə Azərbaycan bayrağı altında çıxış edəndə içimdə dərin bir məsuliyyət olur. Çünki orada tək özümü yox, xalqımı, mədəniyyətimi, qadınlarımızın ləyaqətini təmsil edirəm.

Ən böyük sevincim isə odur ki, həm sözümə, həm əməyimə ehtiramla yanaşılır. Bu, insanı daha çox çalışmağa səsləyir.

– Mehriban xanım Əliyevanın xidmətlərini həmişə alqışlayırsınız və bu, sizin yaradıcılığınızda xüsusi yer tutur. Onun fəaliyyətini  yaradıcı insan kimi necə dəyərləndirərdiniz?

-Mehriban xanım Əliyeva mənim üçün zərifliklə gücün, mərhəmətlə dövlət düşüncəsinin vəhdətidir. Onun fəaliyyəti humanizm, mədəniyyət və milli kimliyin qorunması üzərində qurulub.

Mehriban xanım həyatın ən keşməkeşli sınaqlarında, hər çətin addımında, Tarix yazan Sərkərdəmizin arxasında dayanan, varlığı ilə ona dayaq olan qeyrətli Türk Xatunudur.

Vətən və xalq naminə fədakarlıq,  müasir Azərbaycanın dinamik inkişafında, sosial məsələlərin həllində fəallıq, milli-mənəvi dəyərlərə sadiqlik, sərhəd tanımayan xeyirxahlıq, mərhəmət və şəfqət Mehriban xanım Əliyevanın həyat fəlsəfəsinin əsas qayəsini təşkil edir. Mehriban xanım, həmçinin ölkəmizdə təhsilin, mədəniyyətin, səhiyyənin inkişafına dəyərli töhfələr verir, milli maraqların beynəlxalq aləmdə müdafiəsi, o cümlədən sivilizasiyalararası və mədəniyyətlərarası dialoqun təşviqi istiqamətində yorulmadan çalışır. Xalqımızın sosial rifahına hesablanan bir çox layihələrin müəllifi olan Mehriban xanım Əliyeva birinci xanım adını şərəflə daşıyır, dünyaya müasir Azərbaycan qadınının qürur doğuran obrazını təqdim edir.

– Türk Dünyası Qadın Şairlər Birliyinin sədri kimi əsas hədəfiniz nədir?

-Türk dünyasında ədəbi-mədəni həmrəyliyin möhkəmləndirilməsi, ortaq dəyərlərin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi bu gün təkcə yaradıcılıq deyil, eyni zamanda, mənəvi məsuliyyət tələb edən mühüm missiyadır. Məhz bu baxımdan Türk Dünyası Qadın Şairlər Birliyinin yaradılması təşəbbüsü Türk dünyasının ədəbi həyatında yeni və əhəmiyyətli bir mərhələnin başlanğıcı kimi dəyərləndirilməlidir.

Bu birlik qarşıdakı dövrdə  Türk dövlətlərində irimiqyaslı ədəbi layihələrin həyata keçirilməsini, ortaq antologiyaların hazırlanmasını, gənc qadın şairlər üçün yaradıcılıq platformalarının qurulmasını və beynəlxalq əməkdaşlığın daha da genişləndirilməsini əsas prioritetlər kimi müəyyənləşdirir.

Birliyin fəaliyyətinin sistemli və geniş coğrafiyada koordinasiyalı şəkildə həyata keçirilməsi məqsədilə ölkələr üzrə başqan yardımçıları təyin olunub. Türkiyədə bu vəzifəni İnci Okumuş, Azərbaycanda Aysel Xanlarqızı, Özbəkistanda Nargiz Asadova, Qırğızıstanda Nurkız Riskulqızı, Qazaxıstanda Assel Ospan, Makedoniyada Leyla Şerif Emin, Şimali Kiprdə Feyzan Korur, Kərkükdə Gülzar Bayatlı, Başqırdıstanda Tenzilia Davletberdina, Güney Azərbaycandan Şərifə Caferi, Tatarıstanda isə Şemsiye Cihangirova icra edir. Bu təyinatlar Türk dünyasının müxtəlif bölgələrində qadın şairlərin ədəbi-mədəni fəaliyyətinin əlaqələndirilməsi, ortaq layihələrin reallaşdırılması və birlik ruhunun möhkəmləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Məqsədimiz Türk dünyasının qadın səsini, ana ruhunu və poetik düşüncəsini qlobal mədəni məkanda daha aydın və təsirli şəkildə tanıtmaqdır. Əminliklə demək olar ki, bu birlik Türk xalqları arasında ədəbi və mədəni əlaqələrin möhkəmlənməsinə, dostluq və həmrəyliyin dərinləşməsinə, eləcə də Türk dünyasının ortaq gələcəyinə xidmət edən mühüm bir ədəbi platforma kimi fəaliyyətini davam etdirəcək.

Türk dünyası böyük ailədir. Bu ailənin qadın yazarlarını bir araya gətirmək, onların sözünü dünya xalqlarına eşitdirmək mənim üçün şərəfdir.

İstəyimiz odur ki, birgə ədəbi layihələr, festivallar, antologiyalar vasitəsilə ortaq ruhumuzu yaşadaq, gənc qadın yazarların yolunu işıqlandıraq.

Türk qadınının sözü güclüdür. Biz o sözü birləşdirmək və dünyada yaşatmaq istəyirik.

– 60 illik ömrə dönüb baxanda ən çox nə qalır yaddaşınızda?

-Ömür müqəddəs bir kitabdır. Hər səhifəsində sevinc də var, sınaq da...

Mənim yaddaşıma ən çox qalan - ailəmdən aldığım dürüstlük, insanlara fayda verə bildiyim anlar və yazdığım sözlərin oxucu qəlbinə yol tapmasıdır.

Bu illər mənə bir həqiqəti öyrətdi:

“İnsanın əsl izi  dürüstlüyündə, əməllərində, yaxşılığındadır”. Mən çalışmışam ki, bu izi səssiz, amma tərtəmiz qoruyum saxlayım... Düşüncələrimi bu günlərdə qələmə aldığım, həyat qayəmi ifadə edən "Dürüstlükdür ömrümün fəlsəfəsi" şeirimlə tamamlamaq istəyirəm:

Yalanın rənginə boyanmaqdansa,

Tənha bir cığırda izim yaxşıdır.

Saxta gülüşlərə inanmaqdansa,

Düz sözə sığınan dözüm yaxşıdı.

Onlar sevmədilər mənim düzümü,

Hər bir kəs özünə çünki yol açar.

Mən  də itirmədim özüm-özümü,

Düzlük ürəyimdə ən böyük vüqar.

Gedirəm uzağa, saxtadan kənar,

Ruhumun aynası təmiz qalsın tək.

Gec-tez həqiqətin öz mənzili var,

Dürüstlük hər zaman açacaq çiçək.

Qoy dünya bürünsün min bir kölgəyə,

Mən öz işığıma arxalanmışam.

Başımı əymədim saxta səcdəyə,

Vicdanın səsində daldalanmışam.

Yolum çətin olsa, ürəyim təmiz,

Haqqın qarşısında üzüm ağ olar.

Dünya dənizdirsə, mən kiçik bir iz,

O izlərdə bir gün bir dağ ucalar.

Nə tacda gözüm var, nə adda - sanda,

İnsanlıq ucalan zirvədir mənə.

Ən ağır sınaqda, ən dar amanda,

Düzlükdən başqa yol haramdı mənə.

Mən belə seçmişəm, belə yaşaram,

Sözümün çəkisi, ruhumun səsi.

Zülmətin içindən nurla aşaram,

Budur bir ömürün saf fəlsəfəsi...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.02.2026)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin general-mayoru, İkinci Qarabağ müharibəsinin komandanlarından biri, Şuşanın ilk komendantı, Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı Zaur Sabir oğlu Cavanşir (Məmmədov) barədə söz açıram.

O, 1974-cü ildə Ağcabədi rayonunun Hindarx kəndində (hazırda qəsəbə)  anadan olub.

1991-ci ildə Hindarx kənd orta məktəbini qızıl medalla bitirən Zaur Cavanşir Ali Hərbi Komandirlər məktəbinə daxil olub. 1993–1994-cü illərdə Kəlbəcər, Ağdərə və Tərtər istiqamətlərində döyüşüb. 1994–2000-ci illərdə Tərtər cəbhəsində tağım komandirindən tabor komandiri vəzifəsinədək yüksəlib.

2000-ci ildən XTQ-də xidmətə başlayaraq XTQ məktəbinin rəisi, 2002-ci ildən isə Xüsusi Təyinatlı Alayın qərargah rəisi olub. 2002–2004-cü illərdə Azərbaycan və Türkiyə Hərbi Akademiyalarında təhsil alıb. 2004–2006-cı illərdə “Yaşma” alayına komandanlıq edib və düşmən arxasında əməliyyatlarda fərqlənib. 2006–2011-ci illərdə motoatıcı briqadalara rəhbərlik edib, 2011–2013-cü illərdə H.Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbində kafedra rəisi olub. 2013-cü ildə XTQ komandanının müavini təyin edilib və 2015-ci ilədək xüsusi əməliyyatlara rəhbərlik edib. Aprel döyüşlərində də iştirak edən Z. Məmmədov 2016-cı ildə qanunsuz tələblərə etiraz olaraq ehtiyata çıxıb.

27 sentyabr 2020-ci ildə Vətən müharibəsi başlayanda könüllü olaraq cəbhəyə qayıdıb. Cəbrayıl, Hadrut, Füzuli, Xocavənd istiqamətində aparılan hücum əməliyyatlarına komandanlıq edib, Şuşa əməliyyatında isə hücum qruplaşmasının rəhbəri olub. Şuşanın azad edilməsində və müdafiəsinin təşkilində müstəsna qəhrəmanlıq göstərib və Şuşanın ilk komendantı təyin edilib.

Zaur Cavanşir Şuşaya sancılmış və Zəfər Bayrağı elan edilmiş Azərbaycan bayrağı ilə 2020 Bakı Qələbə Paradında döyüş bayraqları qrupuna rəhbərlik edib. “Azərbaycan Bayrağı” ordeni  və bir çox medallara layiq görülüb.

Onu da qeyd edək ki, Zaur Məmmədov Cavanşirlər sülaləsindən olub, Pənahəli xan Cavanşirin nəslinin nümayəndəsidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.02.2026)