ONU DAŞQIN APARDI...

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Həsən (Həsənağa) Turabovun adı çəkiləndə istər-istəməz gözlər önünə Gəray bəy obrazı gəlir. Sovet təbirincə mənfi sayılan, qolçomaq kimi xalq düşməni hesab edilən bu obrazı əksinə, əsl kişilik, qeyrət mücəssiməsi kimi xalq sevdi. İndi isə zəmanə dəyişib, indi sovetlər mənfi, bəylər müsbət sayılırlar. Gəray bəyin aktuallığı bir qədər də artıbdır.

Həsən Turabov 1938-ci ilin 24 mart tarixində Bakı şəhərində anadan olub. O, 31 nömrəli orta məktəbdə təhsil alıb. Orta məktəbi bitirdikdən sonra Azərbaycan İncəsənət İnstitutuna daxil olub və 1960-cı ildə ali təhsilini aktyorluq ixtisası üzrə başa vurub. Elə həmin ildən etibarən Azərbaycan Dram Teatrında aktyor kimi fəaliyyətə başlayıb, ömrünün sonuna qədər bu teatrda çalışıb. 1987–2001-ci illər aralığında teatrın direktoru və bədii rəhbəri vəzifələrində işləyib.

 Onun rəhbərliyi dövründə teatr əsaslı təmir edilib, neçə-neçə klassik və müasir əsərlər səhnəyə qoyulub. Səhnə fəaliyyətinə başladığı ilk illərdən lirik-psixoloji üslubu ilə seçilib, Azərbaycan və dünya dramaturqlarının əsərlərində baş rolları ifa edib. Ağasadıq Gəraybəyli, İsmayıl Dağıstanlı, İsmayıl Osmanlı, Mehdi Məmmədov, Adil İsgəndərov və neçə-neçə başqa sənətkarlarla tərəf-müqabil olub.

Səhnədə yaratdığı rollar arasında Vahid ("Kəndçi qızı"), Azər ("Yaxşı adam"), Hamlet ("Hamlet"), Lionel ("Orman qızı"), İsgəndər ("Ölülər") Xəyyam ("Xəyyam") xüsusilə seçilir. Həsənağa Turabov bir sıra bədii filmlərdə, o cümlədən televiziya filmlərində maraqlı və yaddaqalan surətlər yaradıb. "Yeddi oğul istərəm" filmindəki "Gəray bəy" obrazı onun ən yaddaqalan rollarındandır. Onun digər bir yaddaqalan rolu "Babək" filmində yaratdığı Afşin roludur.

Həsən Turabovun "Axırıncı aşırım", "Çarvadarların izi ilə", "Ürək… Ürək…", "Sevinc buxtası", "Dantenin yubileyi", "Qəm pəncərəsi", "Bəyin oğurlanması" və başqa filmlərdəki rolları da öz ifa tərzilə seçilir. "Qanlı zəmi" filminin isə rejissoru şəxsən məhz sırf özü olub. Onun son çəkildiyi filmlər isə Rüstəm İbrahimbəyovla Ramiz Həsənoğlunun "Ailə" və Eldar Quliyevin "Nə gözəldir bu dünya…" filmləri olub.

Həsən Turabovun Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin professoru kimi pedaqoji fəaliyyəti də səmərəli olub. O, zəngin təcrübəsinə əsaslanaraq, gənclərin bu nəcib, eyni zamanda mürəkkəb sənətin incəliklərinə yiyələnməsi və Azərbaycan teatrının ənənələrini davam etdirə biləcək sənətkarların yetişdirilməsi işində əlindən gələni edib.

Təltif və mükafatları

- "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

- 2 dəfə Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı

- "Şöhrət" ordeni

- Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

Filmoqrafiya

1. Qara daşlar (film, 1956)

2. Əmək və qızılgül (film, 1962)

3. Telefonçu qız (film, 1962)

4. Əhməd haradadır? (film, 1963)

5. Möcüzələr adası (film, 1963)

6. Romeo mənim qonşumdur (film, 1963)

7. Cazibə qüvvəsi (film, 1964)

8. Ulduz (film, 1964)

9. Zirvə (film, 1964)

10. Arşın mal alan (film, 1965)

11. Yeddi oğul istərəm (film, 1970)

12. Mən mahnı qoşuram (film, 1979)

13. İnsan məskən salır (film, 1967)

14. Bizim Cəbiş müəllim (film, 1969)

15. Dəli Kür (film, 1969)

16. Sevil (film, 1970)

17. Axırıncı aşırım (film, 1971)

Aktyorun şəxsi həyatını da, yaradıcılığını da bir hadisə məhv edib, elə onu ölümə də həmin hadisə aparıb çıxarıbdır.

Məktəb illərində Həsən Solmaz adlı qızı sevirmiş, sonralar bu sevgi daha da güclənib. Lakin, Həsənin həm aktyor, həm də bakılı olması bu sevdaya mane olub. Qızın əslən şuşalı və Qasım bəy Zakirin nəticəsi olan anasının Həsən əsla xoşuna gəlmirmiş. Uzun çək-çevirdən sonra onlar hər halda nişanlanıblar. Lakin sonradan ailəsi Solmazı başqa adama ərə vermək istəyib. Solmazsa heç kimə heç nə demədən Həsənə qoşulub nikah idarəsinə gedib. Onlar özlərinə yüngülvari toy da ediblər. Xoşbəxt ailə qurublar, Daşqın, Yalçın və Sevin adlı övladları dünyaya gəlib…

Aktyor ilki olan oğlu Daşqını hədsiz sevirmiş, oğlu polis olmaq istəyəndə bunun ziddinə getsə belə oğlu onunla razılaşmayıb. 1997-ci ildə Siyəzəndə xidmət edən Daşqın 8 mart günü ailəsinin yanına gəlibmiş, bacısı ilə görüşəndə ona deyibmiş ki, istəyirəm, rayona getməyim, bir neçə gün Bakıda qalım. Amma sonra fikrini dəyişir və gedir. Martın 10-da əməliyyat zamanı cinayətkarın açdığı atəşdən vəfat edir.

Daşqın vurulanda Həsən Turabova xəbər çatanda o inanmayıb. “Necə yəni, Daşqını vurublar, axı onunla təzəcə danışmışam”, söyləyib.

Qızı Sevinc xanım müsahibələrinin birində bu barədə belə deyir:

-Bizə Siyəzəndən zəng vuranda dedilər, yaralıdı, həkim gətirin. Atam burdakı dostlarına xəbər verib qapıdan çıxmaq istəyəndə zəng gəldi ki, Daşqın artıq keçinib. Atam oğlundan sonra yaşamaq istəmirdi. Dərmanlarını da atmırdı. Yalandan deyirdi ki, özümü yaxşı hiss edirəm. O, nə yaşadısa, bizim sayəmizdə məcburən yaşadı. Evdə də qardaşımın şəklini divara vurmuşdu. Bəzən işdən gələndən sonra saatlarla əyləşib onun şəklinə baxırdı. Ürəyinə görə atamın ayaq damarlarında əməliyyat aparmışdılar. Bir gün ayaqlarını açıb mənə göstərdi, dedi, Sevinc bax, ayaqlarım yavaş-yavaş sağalır. Səhəri gün anamla televizora baxdı, xeyli dincəldi. Sonra gəldi otağa, məndən soruşdu ki, Daşqın hanı? Bunu deyəndən sonra ürəyi tutdu, elə ayaq üstəcə divara söykəli keçindi. Eyni ilə “Yeddi oğul istərəm” filmindəki Gəray bəy kimi keçindi. Biz bilmədik, o, oğlu Daşqını çağırırdı, yoxsa nəvəsini.

Oğlunun ölümünə qədər səhhətindən şikayətçi olmayan aktyor sonradan ciddi xəstəliklərlə üz-üzə qalıb. Ürəyi zəifləyib, şəkər xəstəliyindən əziyyət çəkib. O, teatrdakı bütün rollarından imtina etmişdi. Hər gün ailəsindən xəbərsiz gizlin-gizlin Daşqınının qəbrini ziyarət edirdi. Dünyasını dəyişməzdən əvvəl ailə üzvlərinə və dostlarına vəsiyyət edirdi: Mənə nəsə olsa, oğlum Daşqının sol tərəfində dəfn edin.

Ömrünün son günlərində teatrşünas İlham Rəhimli ilə söhbət edərkən ona deyib: “İlham, inan mənə, sənin canın üçün, hər şeydən usanmışam, oğlum Daşqının yanına getmək istəyirəm...”

Ən böyük arzusu Qacar rolunu ifa etmək olub. Bu rol üçün də hazırlaşırmış. Ancaq ard-arda baş verən hadisələr onu sənətdən soyudub. Qacarı ifa etməkdən imtina edib. Özünün ən çox sevdiyi obraz isə əlbəttə ki, Gəray bəy olub. Həmin filmin sonluğunda ssenariyə görə Gəray bəyi Bəxtiyar öldürməliydi. Aktyor rejissora deyib ki, bəyi komsomol vurmamalıdır, o, özünü vursa, daha yaxşı alınar.

Çəkiliş heyəti də onunla razılaşıb…

2003-cü ildə aktyor ürəyindən əməliyyat olub, lakin, vəziyyəti yaxşılaşmaqdan daha da pisləşib. O, 2003-cü ildə fevralın 23-də dünyasını dəyişib. "Qurd qapısı" qəbiristanlığında dəfn olunub. Aktyor vəfat edəndə sənət dostları, rəsmi qurumlar onun harada dəfn olunması haqqında müzakirələr aparıblar. Fəxr Xiyaban təklifi səslənəndə aktyorun qardaşı Aydının cingiltili səsi hamını titrədib: “Daşqının yanında! Qurtardıq...”

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24. 03.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalında tanınmış şair Vaqif Bəhmənlinin şeirləri ilə tanışlığınız davam edir.                                       

CƏZİRƏ

Yoxumla zirvədəyəm, varım sevda quyusu,

Nə qəhr edir məni qəm, nə sevgidən doyuram.

Bağını div qəhr edən dar məsləklər uyusun,

Məsləkin gen yolunda beşikdən müntəzirəm!

Yaxasını şər didən, dada yetən imdad mən,

Bədbəxtləri hifz edən qutudakı nəzirəm.

Baş ayıran bədəndən, balta çalan cəllad mən,

qul, qaravaş, yolötən, həm şah, həm də vəzirəm.

Dibdən qalxır bu qara; nə qaram var, el yusun,

Hörməkçün son divara qaralmış daş əzirəm.

Qorxu hara, mən hara; sarayımı sel yusun – 

Cəmi sarsıntılara cəddə görə dözürəm.

Yalnız bircə ricam var, lütfən, barəmdə susun,

Siz ey göydə uçanlar, mən dibdə kök gəzirəm.

Xırda işıq saçanlar, qoy sizi Günəş yusun,

Mənə kifayət edir içimdəki cəzirə!

QƏRİBƏ BƏNDƏ

Mən –

nə yaxşı müxalifət oldum,

nə yaxşı iqtidar,

nə yaxıb-yandıran atəş,

nə üşüdən qar;

Mən –

nə fəhmli uşaq oldum,

nə müdrik, nə ixtiyar,

nə göy üzü qədər hüdudsuz,

nə məzar çuxuru kimi dar;

Mən –

nə basılmaz qoşunda sərbaz,

nə məğlub orduya havadar,

nə ataya köməkçi,

nə anaya ələkçi,

nə bacıya himayədar;

Mən –

nə baba qədri bilən,

nə nənə ətəyindən yapışan vəfadar,

nə qardaş qulluğunda qul,

nə övlad nəzərində hökmdar;

Mən –

nə tufan oldum,

nə xəzri, nə gilavar,

elə hey yapışdım

Allahın ətəyindən,

Elə hey səbir, səbir...

Elə hey söylədim,              

vaxta var,  hələ var;

Mən –

nə heç oldum, nə də var,

gün sürdüm könlüm qubar,

ömr etdim əlim qabar.

Mən –

nə gülüstan oldum,

                        nə də bağ,

                        nə bağ qoruyan divar,

nə ağac oldum, nə yarpaq,

nə göy – dərin,

             nə hava – fərqli, 

                   nə su – oynaq,

                        nə torpaq –  hamar;

Mən –

nə suda balıq oldum,

nə su üstündə qayıq,

nə qayıq çiynində avar;

Mən –

nə müjdəçi oldum,

nə piyada, nə suvar,

cənnətdə keçdi ömrüm.

nə qış gördüm,

nə yay, nə payız, nə bahar;

Mən...

bu mənəm, qafası boş

alın yazısı zayıl;

Xoş gəldin, cənab Əzrayıl,

bu bədbəxt bəndəni də

vur qoltuğuna, apar,

Dərgaha çatanda de ki,

xəbərin varmı, Allah,

səltənət küncündə sənin

belə bir bəndən də var,

belə bir bəndən də var!!! 

RUHUNUN UŞAĞI

Bir də görərsən getdim –

hökm etdi bir qaşıq qan.

Ya yolçuya qismətdi,

ya da quşa başaq can.

Cənazəmin altına

girəndə çaşacaqsan!

Çünki, oğul, ruhumun

gözündə də uşaqsan...

BOŞLUQ

Qala qurduq,

          yıxdı həyat –

yasa döndü büsatımız.

Vədə xilaf çıxdı həyat,

heç gülmədi həyatımız...

Qaya – qarğış, gen dərə – kin;

yol bulmağa savad yoxdu.

Gərək varım o yerə ki,

o yerlərdə həyat yoxdu!

SƏBİR QOŞMASI

Suyun səbri sıxılanda daşlaşır,

Daşın səbri tükənəndə qum olur.

Səbrin dəlil-sübutudu başdaşı,

Son ricası: – Boş ağzını yum, – olur.

Səbr meydan...

                    tərə çıxır qaçan at

tək almanın cecəsidi bu həyat!

Cadar-cadar qabıq qoyur meyvacat –

Səbrə əvəz, içi sulu tum olur.

Səbir qonşu çəpəridi kəndlinin,

Dözümüdü, təpəridi kəndlinin,

Səbir ki,var ləpiridi kəndlinin –

Kotan çəkir;

          kəltən torpaq şum olur.

Səbir haqqdı – düz ayağı, düz əli,

gültək açır gələn yaza xəzəli...

Səbirdirsə yüz adından əzəli,

Onda Allah səbir olmursa, kim olur?

Zirvələrin dözümüdü qar, əlbət,

Məcnunlara səbir verir yar, əlbət...

Səbrin də öz həyat tərzi var, əlbət;

Səhər açır, axşamüstü yumulur.

 “Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.03.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Bəzən elə insanlar olur ki, onların adı sadəcə bir şəxsiyyəti deyil, bir mövqeni, bir mübarizəni, bir dəyəri ifadə edir. Qənirə Paşayeva da belə simalardan idi. Onun doğum gününün yaxınlaşdığı bu günlərdə onu xatırlamaq təkcə bir siyasətçini yada salmaq deyil, eyni zamanda milli ruhu, vətən sevgisini və sözün gücünü xatırlamaq deməkdir.

Qənirə Paşayeva cəmiyyətə ilk növbədə jurnalist kimi tanındı. O, efirdə olduğu illərdə təkcə informasiya ötürən aparıcı deyildi, o, milli maraqları müdafiə edən, ağrılı mövzuları cəsarətlə gündəmə gətirən bir səs idi. Onun çıxışlarında diqqət çəkən əsas məqam səmimiyyət idi. Qənirə xanım danışarkən sanki rəsmi kürsüdən deyil, bir ana, bir bacı, bir vətəndaş kimi danışırdı. Bu isə onun sözünü daha təsirli və daha inandırıcı edirdi.

Sonrakı illərdə siyasi fəaliyyətə qoşulan Qənirə Paşayeva bu səmimiyyəti və prinsipiallığı parlament tribunasına da daşıdı. O, milli məsələlərdə kompromisə getməyən, Qarabağ həqiqətlərini beynəlxalq platformalarda yorulmadan dilə gətirən siyasətçilərdən biri idi. Harada çıxış edirdisə, Azərbaycanı müdafiə etməyi özünə borc bilirdi. Onun nitqləri emosional olduğu qədər də faktlara söykənirdi. Bu da onu həm sevdirir, həm də rəqibləri üçün çətin opponentə çevirirdi.

Qənirə Paşayevanın yadda qalan məqamlarından biri də erməni həmkarı ilə canlı yayımda baş verən mübahisə idi. Televiziya debatında erməni tərəfin nümayəndəsi Qarabağla bağlı əsassız iddialar səsləndirərkən, Qənirə Paşayeva sakit, lakin qətiyyətli tərzdə tarixi faktları, beynəlxalq sənədləri və reallıqları bir-bir ortaya qoydu. O, qarşı tərəfin arqumentlərini təkzib etməklə yanaşı, suallar verərək onu çıxılmaz vəziyyətə saldı. Bir neçə dəqiqəlik bu debatda erməni həmkarı fakt qarşısında susmaq məcburiyyətində qaldı. Bu an sosial mediada geniş yayıldı və bir çoxları bunu “sözün diplomatiyası” kimi dəyərləndirdi. Qənirə Paşayeva həmin çıxışı ilə göstərdi ki, milli mövqeni müdafiə etmək üçün bəzən silah deyil, doğru söz və möhkəm iradə kifayətdir.

Onun fəaliyyətinin mühüm tərəflərindən biri də türk dünyası ilə bağlı təşəbbüsləri idi. Qənirə Paşayeva Türk dünyasının birliyi ideyasını ürəkdən müdafiə edir, müxtəlif ölkələrdə keçirilən tədbirlərdə bu mövzunu daim gündəmə gətirirdi. O, Azərbaycanın səsini təkcə ölkə daxilində deyil, beynəlxalq aləmdə də eşitdirməyə çalışırdı. Bu istiqamətdə gördüyü işlər onu geniş coğrafiyada tanıtdı və hörmət qazandırdı.

Qənirə Paşayeva yalnız siyasətçi deyildi. O, həm də ədəbiyyata bağlı bir insan idi. Yazdığı kitablar, şeirlər, publisistik yazılar onun daxili dünyasının zənginliyini göstərirdi. Onun qələmindən çıxan hər sətirdə vətən sevgisi, insanlara bağlılıq və həyat eşqi hiss olunurdu. Bu isə onun şəxsiyyətini daha da bütövləşdirirdi.

Bu gün onun doğum gününü xatırlayarkən insanlar təkcə siyasi fəaliyyəti deyil, insani keyfiyyətlərini də yada salırlar. Qənirə Paşayeva ehtiyacı olan insanlara kömək edən, şəhid ailələrinə xüsusi diqqət göstərən, gənclərlə tez-tez görüşən bir sima idi. Onun bu yanaşması onu xalqın ürəyində daha da doğmalaşdırmışdı.

Zaman keçir, illər ötür, amma bəzi adlar yaddaşlardan silinmir. Qənirə Paşayeva da həmin adlardandır. Onun həyat yolu, mübarizəsi və cəsarətli çıxışları gələcək nəsillər üçün örnək olaraq qalır.

Doğum günü yaxınlaşdıqca onu xatırlayanların sayı daha da artır. Çünki o, yalnız bir dövrün deyil, bir ideyanın daşıyıcısı idi — milli qürurun, cəsarətli sözün və mərhəmətli qəlbin ideyası.

Qənirə Paşayeva haqqında danışarkən bir həqiqət aydın görünür: bəzi insanlar ömrü ilə deyil, qoyduğu izlə yaşayır. Onun izi isə sözlərdə, çıxışlarda, xatirələrdə və ən əsası insanların qəlbində qalmaqdadır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.03.2026)

Xanım Aydın,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

XX əsr Azərbaycan poeziyasında qəzəl deyəndə bir ad dərhal yada düşür – Əliağa Vahid. Klassik ənənələrin müasir ruhda davamçısı olan bu şair təkcə poeziyası ilə deyil, həyat tərzi, yumoru, sadəliyi və özünəməxsus xarakteri ilə də yadda qalıb. O, həm bir dövrün siması, həm də dövrünə sığmayan bir şəxsiyyət idi.

Sadə başlanğıc – Ucalan sənət

Əliağa Vahid 1895-ci il fevralın 17-də Bakıda dünyaya gəlib. Valideynlərinin erkən itkisi onun uşaqlığını ağırlaşdırsa da, daxili zəka və istedadı sayəsində poeziyaya üz tutdu. Təhsili yalnız mollaxana məktəbində üç siniflə məhdudlaşsa da, qalan bütün biliyi və ədəbi savadı şəxsi istedadı ilə formalaşdı. Gənc yaşlarında “Məcməüş-şüəra” ədəbi məclisinə qəbul olunması onun poeziyada ciddi addımlar atacağının xəbərçisi idi. Burada Azər (İmaməliyev) və Müniri kimi şairlərin təsiri altında qəzəl və satirik şeirlər yazmağa başladı.

Əliağa Vahidə “Vahid” təxəllüsü də məhz bu məclisdə verildi – yəni “yeganə”.

Poeziya ilə dirəniş

Vahid yaradıcılığı ilə qəzəl janrını Sovet ideologiyasının caynağından xilas edən yeganə sənətkar oldu. Hamının ərəb-fars şeirindən uzaqlaşdığı bir dövrdə o, bu klassik formaya müasir ruh verdi. Qəzəllərində Azərbaycan türkcəsinin saf, zəngin ifadə imkanlarından istifadə etməsi onu xalqın gözündə daha da ucaltdı.

Onun satirik şeirləri “Mollaxana” (1938), “Kupletlər” (1924) kitablarında ictimai nöqsanlara, mövhumata və cəmiyyətin ətalətinə sərt tənqid kimi səslənirdi. Vahid həm də döyüş şairi idi – “Döyüş qəzəlləri” və “Qələbəyə inam” motivli şeirlərində Vətənə bağlılıq hissləri aşıb-daşırdı.

Bəxti və bədxahı bol olan şair

Vahid uzun müddət ağır şəraitdə yaşadı. Yarıqaranlıq otağında yazdığı qəzəllər, içkiyə aludə olmadan sərxoş obrazı yaratması onun həm dövrana, həm də siyasi repressiyalara qarşı “ədəbi dirəniş”i idi. Danışırlar ki, repressiya illərində Mircəfər Bağırovun əlinə düşən siyahılardan birində Vahidin adı da olub. Bağırov, onu tanıyıb, deyib: “Bu sərxoşdan bizə nə ziyan?!” və adının üstündən xətt çəkib.

Onun bu “sərxoş maskası” bir çoxlarını yanıltmışdı. Əslində Vahid içki içməyə sonradan, həyatının çətinliklərində sığınacaq kimi başlamışdı. Hətta deyirlər ki, bir dəfə söz verib ki, araq içməyəcək, amma kafedən keçərkən dayanıb demişdi:

“Vahid, səndə ki, bu hünər var, bunu yüz qramla qeyd eləməmək insafsızlıq olardı!”

Qəlbi dolu, evi boş

Üzeyir Hacıbəyli bir dəfə onun yaşadığı yerə baş çəkəndə, Vahidin necə yarıqaranlıq otaqda yaşadığını görəndə heyrətlənmiş, “burda necə yazırsan?” deyə soruşmuşdu. Vahid isə gülümsəyərək:

“Doğrudan da bura mənim üçün kaşanədir,” – deyə cavab vermişdi. Elə bu səfərdən sonra Üzeyir bəy və Məmməd Səid Ordubadinin köməyi ilə ona ikiotaqlı mənzil verildi.

Zarafatçıl, baməzə, bədahətən söz deyən Vahid

Əliağa Vahidin həyatının baməzə, hazırcavab nümunələri çoxdur. Onun zarafatları təkcə dilə deyil, ürəyə də toxunur:

Aqşin Babayev bir məktəbdə Vahidlə görüş keçirəndə əvvəlcədən proqramı açıqlayır: “Axırda da bədii hissə olacaq, yeyib-içəcəyik.” Vahid cavab verir:

– Bəlkə görüşü bədii hissədən başlayaq?

Mir Cəfər Bağırov bir dəfə Vahidi çağırır: “Mənə sən öl de ki, araq içməyəcəksən.” Vahid:

– Ağa, sən öl, içəcəyəm.

Deyirlər, bir gün şairin sevimli iti ölür. O, bundan çox kədərlənir, hər yerdə bikef gəzir. Vahidin bu hərəkətinə görə onun dostları məsləhətləşirlər ki, gedib Əliağa Vahidlə "məzələnsinlər". Onlar şairin evinə gəlib deyirlər: “Ay Vahid, eşitmişik itin rəhmətə gedib, Allah rəhmət eləsin, axır qəmin olsun”. Əliağa Vahid də dostlarının onu məsxərəyə qoyduğun anlayır və dərhal yoldaşına deyir: "Ay arvad, çay dəmlə, itin qohum-əqrəbası başsağlığına gəlib".

Bu zarafatlar sadəcə gülüş üçün deyil, onun dünyagörüşünü, cəmiyyətə və həyata olan ironik münasibətini göstərirdi.

Şəxsi faciələr – səssiz ağrılar

Şairin şəxsi həyatı isə onun yaradıcılığından daha qaranlıq idi. İlk evliliyindən sonra uğursuz ailə həyatı yaşadı. Yaşlı vaxtı xəstəxanada ona qulluq edən 25 yaş cavan bir tibb bacısı ilə zarafatla başlayan münasibət evliliyə çevrildi. Uşaqları da bu xanımdan dünyaya gəldi. Lakin həyatının ümumi axarı boyu onu müşayiət edən bir tək kədər idi. Onun taleyindəki ən kəskin məqam – 1937-ci il repressiyalarından təsadüf nəticəsində qurtulması idi. Vahid bu ağır dövrə içkiyə aludə olmaqla, satirik “sərxoşluq”la, zarafatla dirəniş göstərmişdi.

Muğamla nəfəs alan qəzəllər

Əliağa Vahidin poeziyası muğamla vəhdətdə idi. Tarzənlər, xanəndələr onun qəzəllərindən dəfələrlə istifadə ediblər. Vamiq Məmmədəliyev deyirdi:

“Bu, Vahidin bir qəzəlxan olaraq xoşbəxtliyidir ki, xanəndələr daim onun qəzəllərinə müraciət edirlər.” Xanəndə Sabir Novruzov isə vurğulayırdı ki, "əruz vəznində yazılanları oxumaq mənim həmişə ürəyimcə olub" – bu da Vahidin poetikasının musiqiyə yaxınlığını təsdiqləyirdi. Seyid Şuşinski də hər hansı bir qəzəli muğam üstündə oxumazdan əvvəl Vahidlə məsələhətləşər, ondan qəzəlin mənasını, alt qatını öyrənərmiş. Bundan başqa, o həm də yaxşı tərcüməçi olub. Füzulinin farsca əsərlərinin tərcüməsi ilə bağlı keçirilən müsabiqədə birinci yer tutması həm də fars dilini gözəl bilməsini göstərir.

Stalinin Bakıda Vahidlə görüş istəyi və onun siyasi əhəmiyyəti

Şairin həyatında çox maraqlı məqamlar olub. Onlardan biri də Stalinin Vahidə olan xüsusi rəğbətidir. Deyilənlərə görə, Stalin Bakıya gələndə bir dəfə Mir Cəfər Bağırovdan, bir dəfə də Məmməd Əmin Rəsulzadədən onun üçün qurulan məclisdə Vahidi görmək istədiyini deyib.  Hər iki dövlət xadimi Əliağa Vahidlə tanışığı bilavasitə Stalinə görə olub. Bəlkə də, Vahidi repressiyadan qoruyan amillərindən biri bu da olub.

Yesenin və Vahid

Sergey Yesenin Bakıda olarkən şəhər çayxanalarından birində çay içir, hesab istəyəndə pulun ödənmiş olduğunu deyirlər. Çayın haqqını ödəyən Əlağa Vahid olur. Bu kiçik, amma mənalı jest iki böyük ədəbiyyat nümayəndəsinin dostluğuna körpü salır. Tezliklə Vahid və Yesenin arasında səmimi münasibət yaranır. Vahid rus şairini tez-tez poeziya məclislərinə aparırdı. Yesenin Azərbaycan dilini anlamasa da, qəzəllərin ahənginə, ritminə, poetik düzümünə heyran qalırdı. Bir gün Yesenin Vahiddən soruşur: “ – Sənin şeirlərin nədən bəhs edir?” Vahid təbəssümlə cavab verir: “Şair nə haqda yaza bilər ki? Eşq, həyat, ölüm...”

Son nəfəs, son qəzəl

Əliağa Vahid 1 oktyabr 1965-ci ildə dünyasını dəyişdi. Dəfnində iştirak edən adamlar danışır ki, dəfni zamanı cənazəsinin üstündə bir ağ kəpənək xeyli pərvaz edib. Dəfn bitdikdən sonra həmin kəpənəyin şairin məzarı üstündə öldüyünü görüblər. Bu, simvolika elə-belə deyildi. Bu, bir şairlə birgə onun ilham pərisinin, bir pərvanənin də şamla birgə ölümü idi...

Və onun dəfni Həsən bəy Zərdabi, Üzeyir Hacıbəyli və Səməd Vurğundan sonra Bakıda ən izdihamlı dəfn mərasimi sayılır.

Qəzəlin səsini yaşadan adam

Əliağa Vahid Azərbaycan poeziyasında həm qəzəlxandır, həm də ruh, səda, ironiya və ürək şairidir. O, sözün xalqla, musiqi ilə, həyatın acısı ilə qaynayıb-qarışdığı bir dövrdə yaşayıb, yaşadıb. Onun kimi şairlər hər əsrdə bir doğulur. Qəzəldə son nəfəsini tapıb, elə orada da əbədiyyət qazandı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.03.2026)

Gülər Nizamiqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

İki bayramın görüşü...

Bəzən zaman sadəcə axmır, danışır. Elə anlar olur ki, təqvim susur, amma mənalar dillənir. Bu il Novruzla Ramazanın bir araya gəlməsi də məhz belə bir səssiz, amma dərin söhbət oldu: torpağın nəfəsi ilə ruhun səsi eyni anda eşidildi.

Novruz gələndə torpaq danışır. Quru budaqlarda həyatın pıçıltısı eşidilir, külək belə ümid qoxuyur. Bu, sadəcə baharın gəlişi deyil bu, yaddaşın oyanışıdır. İnsan öz kökünə, öz mənəvi başlanğıcına qayıdır. Ocaqlar yanır, amma əslində isinənsə ürəklər olur.

Torpaq oyananda insan da oyanır; bahar təkcə fəsil deyil, ruhun özünü xatırlamasıdır.

Ramazan isə səssiz bir dərinlikdir. O, səs-küylə gəlmir  qəlbə enir. Gün ərzində aclıqla sınanan bədən deyil, əslində insanın nəfsidir. Bu ayda insan öz içində gizlənən həqiqətlə üz-üzə qalır. Paylaşmaq, bağışlamaq, səbr etmək  bunlar sadəcə əməllər deyil, ruhun təmizlənmə yoludur.

İnsan ac qalanda bədən zəifləyir, amma ruh güclənir; çünki doymaq yalnız süfrə ilə deyil, vicdanladır.

Bu iki bayramın qovuşması bir rəmzdir. Novruz bizə deyir: Yenidən başla. Ramazan isə pıçıldayır: Özünü tap. Biri torpağı dirildir, digəri qəlbi. Biri həyatın başlanğıcıdır, digəri mənanın dərinliyi.Bəlkə də həyatın ən böyük sirri məhz buradadır  insan həm torpaq kimi yenilənməli, həm də ruh kimi saflaşmalıdır.Bu günlərdə yanan tonqallar təkcə qışın soyuğunu yox, içimizdə qalan köhnə ağrıları da yandırmalıdır. Açılan süfrələr isə təkcə qarnı deyil, ürəyi doyurmalıdır. Çünki insanın ən böyük ehtiyacı yemək deyil  anlaşılmaq, paylaşmaq və sevilməkdir.

Bayram süfrəsi bolluqla deyil, bölüşməklə zəngin olur.

Novruzun alovu ilə Ramazanın nuru birləşəndə, insan öz içində yeni bir işıq tapır. Bu işıq nə gözlə görünür, nə də sözlə tam anlatmaq olur o, sadəcə hiss edilir.Və bəlkə də bayramın ən böyük möcüzəsi budur: insan bir anlıq özünü xatırlayır… kim olduğunu, niyə yaşadığını və nə üçün sevməli olduğunu.

Çünki bayram zamanın içində bir fasilə deyil, insanın içində bir başlanğıcdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.03.2026)

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi, Beyləqan rayon Mədəniyyət Mərkəzinin rejissoru, "Gənclik" xalq teatrı rəhbəri, "Haberdili.com"un Azərbaycan təmsilçisi

Səhərin ilk işığı pəncərənin nazik tül pərdəsindən süzülüb otağın divarlarına səssizcə yayılırdı. O işıq nə tam oyanmış günəşin cəsarətini daşıyırdı, nə də gecənin qaranlığını özündə saxlayırdı. Sanki iki dünyanın arasında qalmış bir nəfəs idi – nə keçmişin, nə də gələcəyin tam aid olmadığı bir an.

Aysel həmin işığın içində gözlərini açdı. Bir neçə saniyə harada olduğunu xatırlamağa çalışdı. Tavandakı çatlar, divardakı köhnə saat, stolun üstündə yarımçıq qalmış dəftər… Bəli, bu onun otağı idi. Bu onun həyatının sakit, amma içində qopan fırtınaları gizlədən bir küncü idi.

Saatın tıqqıltısı otaqda qəribə bir ahəng yaradırdı. Hər tıqqıltı sanki onun içindəki bir sualı daha da dərinləşdirirdi: İnsan öz həyatını nə vaxt anlayır? Ya da anlayırmı ümumiyyətlə?

Aysel yavaşca qalxıb pəncərəyə yaxınlaşdı. Küçə hələ tam oyanmamışdı. Bir neçə adam tələsik addımlarla gedir, uzaqdan bir avtobusun səsi eşidilirdi. Hər kəsin bir istiqaməti, bir məqsədi var kimi görünürdü. Amma Aysel özündə o istiqaməti tapa bilmirdi.

O, stolun yanına qayıtdı. Açıq qalan dəftərinə baxdı. Dünən gecə yazmağa çalışdığı cümlə yarımçıq qalmışdı:

"Bəzən insanın ən böyük susqunluğu danışa bilmədiyi sözlərdən deyil, hiss edə bilmədiyi hisslərdən yaranır..."

Aysel qələmi götürdü, amma yazmadı. Çünki o cümlənin davamını bilmirdi. Bəlkə də o cümlə elə yarımçıq qalmalı idi.

Ayselin uşaqlığı dəniz qoxulu bir şəhərdə keçmişdi. Həmin şəhərdə külək heç vaxt tam dayanmazdı. Külək bəzən sakitcə saçları oxşayardı, bəzən isə qəzəblə qapıları çırpardı. Onun anası deyərdi ki, “külək bu şəhərin yaddaşıdır – kim nəyi unutsa da, o xatırlayır.”

Anası… Aysel bu sözü düşünəndə ürəyində qəribə bir boşluq yaranırdı. Sanki o söz bir zamanlar çox isti idi, indi isə yalnız xatirə kimi qalmışdı.

Onun anası həmişə sakit danışardı. Sözlərini seçərək, tələsmədən. Sanki hər cümlə bir toxum idi və o toxumun harada, necə bitəcəyini düşünərək səpirdi. Aysel uşaq olanda tez-tez soruşardı:

— Ana, niyə belə yavaş danışırsan?

Anası gülümsəyərdi:

— Çünki sözlər də insan kimidir, qızım. Onlara da hörmət etmək lazımdır.

Aysel o zaman bunu tam anlamazdı. Amma illər keçdikcə başa düşdü ki, bəzi sözlər doğrudan da ehtiyatla deyilməlidir. Çünki yanlış zamanda deyilən doğru söz belə yaralaya bilər.

Universitet illərində Aysel ədəbiyyata daha da bağlandı. O, kitabların içində özünü tapırdı. Hər hekayə, hər şeir onun içində yeni bir pəncərə açırdı. Amma qəribə idi ki, o qədər sözlərin içində olsa da, öz sözlərini tapmaqda çətinlik çəkirdi.

Onun müəllimlərindən biri bir dəfə demişdi:

— Yazmaq istəyən insan əvvəlcə susmağı öyrənməlidir.

Bu cümlə Ayselin yaddaşına həkk olunmuşdu. O, susmağı öyrənmişdi. Hətta bəzən həddindən artıq susurdu. İnsanlar onun sakitliyini ya anlaşılmazlıq kimi qəbul edirdi, ya da məsafə kimi.

Amma heç kim bilmirdi ki, o susqunluğun içində nə qədər səs var.

Bir gün universitet kitabxanasında oturarkən o, köhnə bir kitab tapdı. Kitabın üz qabığı solmuşdu, səhifələri saralmışdı. Amma kitabın içində qəribə bir istilik vardı. Sanki o kitab yalnız oxunmaq üçün yox, hiss olunmaq üçün yazılmışdı.

Aysel kitabı açdı. İlk səhifədə yazılmışdı:

"Bu kitabı oxuyan hər kəsə: Əgər özünü itirdiyini hiss edirsənsə, deməli, hələ tapılacaq bir yerin var."

Bu cümlə Ayselin ürəyinə toxundu. O, kitabı götürüb evə apardı. Günlərlə o kitabı oxudu. Hər səhifədə özündən bir parça tapırdı. Sanki müəllif onun düşüncələrini, qorxularını, ümidlərini yazmışdı.

Amma kitabın sonunda müəllifin adı yox idi. Heç bir məlumat yox idi. Bu da Ayseli daha da düşündürürdü. Kim idi bu insan? Niyə öz adını gizlətmişdi?

Bəlkə də bəzi hekayələr müəllifindən daha önəmlidir.

İllər keçdi. Aysel artıq işləyirdi. Həyatı müəyyən bir ritmə düşmüşdü. Səhər işə gedir, axşam qayıdır, bəzən yazmağa çalışırdı. Amma içindəki o boşluq hələ də dolmamışdı.

Bir axşam yağış yağırdı. Şəhər işıqlarının altında yağış damcıları sanki parıldayırdı. Aysel pəncərənin qarşısında dayanıb o mənzərəni izləyirdi. Birdən qəribə bir hiss keçirdi – sanki bu an daha əvvəl də yaşanmışdı.

O, tez dəftərini götürdü və yazmağa başladı. Bu dəfə sözlər gəlirdi. Dayanmadan, tərəddüd etmədən. Sanki içində illərlə yığılan hisslər nəhayət ki, yol tapmışdı.

O yazdı:

"İnsan bəzən özünü tapmaq üçün itirməlidir. Çünki itmək yalnız yox olmaq deyil, həm də yenidən yaranmaqdır. Hər itirilmiş yol, əslində, yeni bir istiqamətin başlanğıcıdır."

Aysel yazdıqca yüngülləşirdi. Sanki hər cümlə onun içindən bir yükü götürürdü.

Bir neçə ay sonra o, yazdıqlarını bir nəşriyyata göndərdi. Heç bir gözləntisi yox idi. Sadəcə, yazdıqlarının bir yerə çatmasını istəyirdi.

Günlər keçdi. Sonra həftələr. O artıq cavab gözləmirdi.

Bir gün işdən qayıdanda poçt qutusunda bir zərf gördü. Zərfin üstündə onun adı yazılmışdı. Əlləri bir az titrəyərək zərfi açdı.

Bu, nəşriyyatdan gələn məktub idi.

Onlar yazmışdılar ki, Ayselin yazısı onları təsirləndirib və çap etmək istəyirlər.

Aysel o an nə hiss etdiyini izah edə bilmədi. Sevinc, qorxu, təəccüb… Hamısı bir-birinə qarışmışdı.

Amma ən çox hiss etdiyi şey bu idi: o, nəhayət, öz səsini tapmışdı.

Kitab çap olundu. İnsanlar oxudu, bəziləri yazdıqlarında özlərini tapdı. Bəziləri isə sadəcə keçdi. Amma bu artıq Aysel üçün o qədər də önəmli deyildi.

Çünki o başa düşmüşdü ki, yazmaq başqaları üçün yox, əvvəlcə özü üçün bir ehtiyacdır.

Bir gün o, yenə kitabxanaya getdi. Uşaqlıqdan tanıdığı o köhnə qoxu, o səssizlik hələ də oradaydı. O, təsadüfən bir rəfin qarşısında dayandı.

Və orada… o köhnə kitabı gördü.

Eyni solmuş üz qabığı, eyni saralmış səhifələr.

Aysel kitabı götürdü və son səhifəsinə baxdı. Bu dəfə orada kiçik, demək olar ki, görünməyən bir yazı vardı:

"Bəzi hekayələr müəllifini gözləyir."

Aysel gülümsədi.

Bəlkə də o kitabın müəllifi heç vaxt önəmli olmamışdı. Bəlkə də hər oxuyan insan o kitabın bir hissəsini yenidən yazırdı.

O kitabı yerinə qoydu və sakitcə kitabxanadan çıxdı.

Küçədə yenə külək əsirdi.

Amma bu dəfə o külək yad deyildi.

O, tanış idi.

Sanki deyirdi:

"Sən artıq yolunu tapmısan."

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.03.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.

Pərvanə Məmmədli

1978-79-cu illər İran inqilabı                      

1978-79-cu illər İran inqilabı xarakterinə görə çox unikal idi. Ölkəni az qala amerikanların əli ilə idarə edən şaha islamçı dindarların və solçu əqidə-əhvallı kütlənin nifrətinin səbəbləri az deyildi. İran dünyanın çoxmillətli dövlətlərindən olduğu üçün milli problemləri də yetərincə idi. Elə xalqın ayağa qalxması, küçə və xiyabanlara çıxması sosial, siyasi, mədəni qatlardakı çatlarla bağlı idi. Səslənən şüarlarda, çıxışlarda, yazılan elamiyyələrdə bu aydın görünürdü. Amma həlledici məqamda monarxiyaya qarşı yönəlmiş demokratik xalq inqilabı birdən istiqamətini kəskin dəyişdirib nəticədə İslam təmayüllü oldu.

Unutmayaq ki, İranda din amili həmişə güclü olub. Və Xomeyni kimi nüfuzlu din xadimi xalqı öz ardınca apara bildi. 1978-ci ilin əvvəlində şaha, rejimə qarşı baş qaldırmış antiimperialist, antimonarxist xalq hərəkatı sonda İslam inqilabı kimi tarixə daxil oldu (bir çox mənbələrdə haqlı olaraq, onu ilkin başlanğıcda olduğu kimi, 1978-79-cu illər İran inqilabı adlandırırlar).

          1978-79-cu illər İran inqilabından sonra yaradıcı ziyalılarda millətsevərlik, türkçülük hissləri daha da gücləndi. Xalqın uzun illər yaddaşında qalıb yaşayan aşıq yaradıcılığına, dastanlara, qəzəl janrına geniş meydan açıldı. 1980-90-cı illərdən başlayaraq, ədəbi prosesdə canlanma baş verdi. Ədəbiyyata yeni nəsil, yeni dalğa gəldi. Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatında ağır terror və repressiyalara baxmayaraq, istibdad dövründə də doğma dildə xalqın narazılıq, nifrət və qəzəb duyğusunu əks etdirən şeirlər, hekayələr yazılmış, folklor nümunələri toplanmışdır. Təbii ki, bu əsərlərin əksəriyyəti işıq üzü görməmiş, bəziləri isə məhv edilmişdi. “Sandıq ədəbiyyatı” adı qazanmış bu əsərlərin ələ düşəni yeri gəldikcə çap olunmuş, oxuculara çatdırılmışdır. Şairlər 1979-cu il aprel inqilabına qədər və ondan sonrakı dövrdə yazdıqları əsərləri dərc etdirməklə xalqda özünəqayıdış, özünüdərk ruhu aşılamağa, milli birlik yaratmağa çalışmışlar. Başlanğıcda xalq inqilabı olub sonralar başqa məcraya yönələn inqilab xalqı ağ günə çıxarmadı. Bu isə öz bədii əksini H.Sahir, H.Tərlan, Çayoğlu, F.Həsari, S.Salis və M.Məhzunun yazdığı tənqidi yazılarda tapdı. İnqilabın yaratdığı dalğa, sonra 8 il davam edən İran-İraq müharibəsi, daha sonra inqilabçı qüvvələrin məğlubiyyəti ədəbiyyata da təsir etdi. O dövrün ən uğurlu yazıçı və şairləri təqiblərdən əziyyət çəkmiş, bir çoxu dünyasını dəyişmişdi. 

Güney azərbaycanlılar ictimai-siyasi sahədə milli istək və arzularını reallaşdıra bilməsələr də, 1978-1979-cu illər İran inqilabı mədəni həyatın gedişində xüsusi bir canlanma, dirçəliş mərhələsinin yaranmasına səbəb oldu. 1978-79-cu illər İran inqilabından sonra Güney Azərbaycanda sanki bir mətbuat bumu yaşandı. Belə ki, bədii əsərlərin çoxu kitablardan çox qəzet və jurnallarda yayılırdı. (Belə hal Məşrutə inqilabı illərində də olmuşdu. – P.M.) Bir-birinin ardınca nəşr olunan qəzet və jurnallarda əsas yeri poeziya tuturdu. Çünki şeirlər başqa janrlara nisbətən daha böyük imkanlara malik idi və aktual mövzulara dərhal müdaxilə edirdi. Ümumiyyətlə, Güney ədəbiyyatında, bütün Şərqdə olduğu kimi, poeziya başqa janrlarla müqayisədə həmişə hökmran mövqedə olub.

Keçən əsrin qırxıncı illərinin ortalarında ilk dəfə əlinə qələm almış gənc istedadlar bir də otuz ildən artıq bir müddətdən – İslam inqilabının qələbəsindən sonra Azərbaycan dilində nəşr olunan müxtəlif jurnalların səhifələrində öz yaradıcılıqlarını davam etdirməyə imkan tapdılar.

1978-79-cu illər İran inqilabından sonra yaradıcı ziyalılarda millətsevərlik, türklük hissləri daha da gücləndi. Xalqın uzun illər yaddaşında qalıb yaşayan aşıq yaradıcılığına, dastanlara, qəzəl janrına geniş meydan açıldı. 1980-90-cı illərdən başlayaraq, ədəbi prosesdə canlanma baş verdi. Ədəbiyyata yeni nəsil, yeni dalğa gəldi.

Güney Azərbaycan ədəbiyyatında ağır terror və repressiyalara baxmayaraq, istibdad dövründə də doğma dildə xalqın narazılıq, nifrət və qəzəb duyğusunu əks etdirən şeirlər, hekayələr və s. yazılmış, folklor nümunələri toplanmışdır. Təbii ki, bu əsərlərin əksəriyyəti işıq üzü görməmiş, bəziləri isə məhv edilmişdi. Onlardan ələ düşəni yeri gəldikcə çap olunur, oxuculara çatdırılırdı. Güney Azərbaycan ədəbi fikrinin görkəmli nümayəndələri ətrafda baş verən olayları əks etdirən mətbu orqanlarına xalqla ünsiyyət tribunası kimi baxırdılar. Şairlər 1979-cu il aprel inqilabına qədər və ondan sonrakı dövrdə yazdıqları əsərləri dərc etdirməklə xalqda özünə qayıdış, özünüdərk ruhu aşılamağa, milli birlik yaratmağa çalışırdılar. Başlanğıcda xalq inqilabı olub, sonralar başqa məcraya yönələn inqilab xalqı ağ günə çıxarmadı. Bu isə öz bədii əksini H.Sahir, H.Tərlan, Çayoğlu, F.Həsari, S.Salis və M.Məhzunun yazdığı tənqidi yazılarda tapdı. İnqilabın yaratdığı dalğa, sonra 8 il davam edən İran-İraq müharibəsi, daha sonra inqilabçı qüvvələrin məğlubiyyəti ədəbiyyata da təsir etdi. O dövrün ən uğurlu yazıçı və şairləri təqiblərdən əziyyət çəkdi, bir çoxu dünyasını dəyişdi. Qalanları isə dövlətin yaratdığı ideoloji ədəbiyyat – din ədəbiyyatı və müharibə ədəbiyyatına mənsub oldu.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.03.2026)

Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Evdə oturmaqdan sıxılıb həyətə çıxdı. Fərqli havanı ciyərlərinə çəkdikcə sanki həyat ona daha maraqlı görünməyə başladı. Bəlkə də bu hiss, udduğu havanın təravətindən, ya da həmin anın özünəməxsusluğundan yaranirdı. Bəzən insan sadəcə bir neçə dəqiqəlik küçəyə çıxmaqla belə anlayır ki, həyat yalnız onun yaşadıqlarından ibarət deyil.

Bakı nə çox kiçikdir, nə də həddindən artıq böyük. Amma bu şəhərin içində min fərqli həyat var. Hər küçədə, hər avtobusda, hər pəncərənin arxasında ayrı bir taleyin səsi eşidilir. Kimsə bu gün xoşbəxtdir-  nişanlanır, şəkillər çəkdirir, gələcək planları qurur. Başqa biri isə eyni saatlarda xəstəxana dəhlizində səssizcə oturub, nişanlısının əməliyyatdan çıxmasını gözləyir. Bir tərəfdə gülüş səsləri yüksəlir, digər tərəfdə isə dualar pıçıldanır. Bir yerdə polis öz peşəsini yerinə yetirib oğrunu bölməyə aparır. Bölmənin dəhlizində bir küncdə isə  ana  oğlunun günahkar olub-olmamasından asılı olmayaraq   onun yolunu gözləyir. Çünki ana üçün övladın günahı olmur, onun yalnız dərdi olur. Ana ürəyi… dağ kimi ağır, amma yenə də dözümlü.

Bir həyətdə uşaqlar qaçıb-gülür, gizlənqaç oynayır, səs-küy salırlar. Onların dərdi oyunun bitməsidir. Amma eyni anda başqa bir pəncərənin arxasında kimsə səssizcə baxıb deyir:

“Kaş mən də yeriyə biləydim…”

Bir az uzaqda başqa bir qız güzgünün qarşısında dayanıb özünü bəyənmir:

“Kaş gözlərim yaşıl olaydı…”

Amma bu şəhərdə elə biri də var ki, bütün arzusu sadəcə budur:

“Kaş görə biləydim".

Səhər tezdən işə tələsən insanlar var.  Avtobusda sıxlıqdan narazı olanlar, gecikdiyinə görə əsəbiləşənlər. Amma həmin avtobusda bəlkə də biri var ki, aylarla iş tapa bilməyib və o sıxlıq onun üçün bir şansdır,  yeni bir gün, yeni ümiddir.

Kimsə kafedə oturub bahalı qəhvə sifariş edir, həyatından şikayət edir. Digər masada isə biri telefonuna baxıb kartındakı son pulu hesablayır: “Bunu xərcləsəm, sabah nə edəcəyəm?”

Bir qız imtahandan aşağı bal aldığı üçün ağlayır, gələcəyinin məhv olduğunu düşünür. Amma eyni şəhərdə bir ana var ki, uşağının ümumiyyətlə oxuya bilmədiyi ilə barışmağa çalışır. Digər tərəfdə isə universitetə qəbul olmuş, həyatının ən səhv qərarlarını vermiş gənc tələbə...

Bir evdə toy hazırlığı gedir- musiqi, şənlik, qonaqlar. Digər evdə isə eyni gündə yas qurulur. Həyat birinə ən gözəl anlarını yaşadarkən, digərinə ən ağır sınağını verir.

Bir qadın var ki, yoldaşı hər gün içki içib gec saatlarda evə gəlir. O, çıxış yolu tapa bilmir, içində sıxılır, dostuna danışır. Dostu isə sakitcə deyir:

“Şükür et, sənin heç olmasa yoldaşın var,  mənim o da yoxdur”.

Bir gənc var  hər gün sosial şəbəkədə gülümsəyən şəkillər paylaşır. Hamı onu xoşbəxt sanır. Amma gecələr telefonunu kənara qoyanda səssizcə düşünür: “Mən niyə xoşbəxt deyiləm?”

Başqa biri isə heç nə paylaşmır, amma daxilində sakitlik tapıb. Bu şəhərdə hər kəs nəyinsə yoxluğunu yaşayır. Kimdə olan, başqasına çatmır. Kim üçün adi olan, başqası üçün əlçatmaz arzudur. Bəzən dostlarımızla eyni hadisəni yaşadığımızı düşünüb “bəxtimiz eynidir” deyirik. Amma əslində, hər kəsin yolu fərqlidir. Hər kəsin yükü, dərdi, sevinci özünəməxsusdur. Heç kim tam olaraq digərinin həyatını yaşamır. Eyni küçədən keçirik, eyni havanı uduruq, eyni şəhərdə yaşayırıq, amma tamam fərqli dünyaların içindəyik.

Bəlkə də həyatın ən böyük həqiqəti budur:

bir şəhərdə yaşayırıq, amma min fərqli taleyin içində…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.03.2026)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

İsmayıl Şıxlinin anadan olmasının 107-ci ildönümü də arxada qaldı.

İllər ötdükcə onun adı Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi salnaməsinin ən ön vərəqlərindən birini təşkil edir...

Son dərəcə dinamik, özünə güvənən, müstəqil düşüncəli, azad bir insan idi. İnsani keyfiyyətləri o dərəcədə yüksək idi ki, xalq içində bir şəxsiyyət kimi böyük nüfuz qazana bilmişdi. Dostları üçün çox şeylər etmişdi. İnsanlara yardımçı olmağı və onların problemlərini bölüşməyi sevərdi. Göstəriş almaqdan xoşlanmaz, inadcıl, öz sözündən dönməzdi. Yeri gələndə sərt çıxışları ilə auditoriyanı lərzəyə gətirə bilirdi...

1919-cu il martın 22-də Qazaxın İkinci Şıxlı kəndində müəllim ailəsində dünyaya gəlmişdi. Kosalar kəndində ibtidai məktəbi bitirib, üç il Qazax pedaqoji məktəbində təhsil almışdı. Bir il Kosalar kənd orta məktəbində baş dəstə rəhbəri və müəllim işlədikdən sonra Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun dil və ədəbiyyat fakültəsində təhsilini davam etdirmişdi. Oranı bitirərək bir il Qazax rayonunun Kosalar kənd orta məktəbində dərs hissə müdiri işləmişdi. İkinci dünya müharibəsinə qatılmış, sovet ordusu tərkibində ön cəbhələrdə siravi əsgər olmuşdu. Ordudan tərxis edildikdən sonra altı ay Kosalar kənd məktəbində tədris hissə müdiri, Azərbaycan Pedaqoji İnstitunun filologiya fakültəsində aspirant, müəllim, baş müəllim olmuş, xarici ölkələr ədəbiyyatı kafedrasının müdiri, bir müddət Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının katibi vəzifələrində çalışmısdı. Daha sonra "Azərbaycan" jurnalında baş redaktor, Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının birinci katibi, SSRİ Yazıçılar İttifaqının katibi olmuşdu. 1986-cı ildə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının sədri, 1991-ci ildə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Ağsaqqallar Şurasının sədri seçilmişdi. 1995-ci il iyulun 26-da vəfat edib...

O, dünyaya gələndə Azərbaycan Demokratik Respublikası cəmi bir il idi ki, qurulmuşdu. Ölkədə güclü ictimai-siyasi proseslər gedirdi. Atası Qəhrəman kişinin halal müəllim süfrəsində gələcək şöhrətindən xəbərsiz böyüyürdü. Və bir gün, on doqquz yaşında ikən ilk "Quşlar" şeiri "Ədəbiyyat" qəzetində dərc olundu. Bu onda böyük həvəs yaratdı. Başı müharibəyə qarışsa da qələbədən bir il sonra "İnqilab və mədəniyyət" jurnalında çap etdirdiyi "Həkimin nağılı" hekayəsi ilə mükəmməl ədəbi yaradıcılığa başladı. O vaxtdan son nəfəsinədək özünü ədəbiyyata həsr etdi...

Başladığı işi sona çatdırmağı xoşlayırdı. Möhkəm iradə və fiziki gücə, eyni zamanda idarəetmə qabiliyyətinə sahib idi. Həllini tapmamış problemlərə nifrət edirdi. Davamlı olaraq yenilik arzusunda olması onun ən diqqət çəkən xüsusiyyətlərindən biri olub. Heç zaman özünü məhdudlaşdırmağa çalışmazdı. Ona nəyisə bəyəndirməyə cəhd etmək mənasız olsa da olduqca həssas insan idi...

Ərsəyə gətirdiyi əsərlər çoxdur. Amma ona ümumxalq məhəbbəti gətirən əsəri isə “Dəli Kür” oldu. Bəlkə də əsərin baş qəhrəmanı Cahandar ağa obrazı onun daxili dünyasının təzahürü idi. Onun vasitəsi ilə Cahandar ağanı sevdik, qəlbimizdə, yaddaşımızda yuva qurdu. Nə qədər ki, Cahandar ağa yaşayır, haqqında söhbət açdığım xalq yazıçısı İsmayıl Şıxlı da yaşayacaq. Bəli, illər ötəcək, əsrlər bir-birini əvəz edəcək, Azərbaycan ədəbiyyatının Cahandar ağası- İsmayıl Şıxlı heç zaman unudulmayacaq...

…Ruhun şad olsun, böyük ustad!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Xəbər alsam Muğanımdan, Milimdən,

Nazlı Bakım, o neft qoxan gülümdən,

Kim demiş ki, düşmüş adı dilimdən...

Azərbaycan, mənim ana yurdum oy!...

Ölməz eşqim, içimdəki dərdim oy!..

Çiçəkli qoynunda bir bağça tikdim

Sulamaq üçün göz yaşları tökdüm

Gecə-gündüz əməyini mən çəkdim.

Yoldu meyvəsini yellər, a dağlar!..

Gizli yol kəsmədim, qaçaq olmadım,

Sakin bir həyatı pozmadım mən ki!...

Dost üçün qanlı bir bıçaq olmadım,

Heç bir qətlə fərman yazmadım mən ki!...

Sormayın kimlərdənəm, haralıyam, a dostlar,

Könüldən fırtınalı, buralıyam, a dostlar,

Qızıl bir qurşun aldım, yaralıyam, a dostlar!

Bunlar onun müxtəlif şeirlərindən misralardır… Milli istiqlal poeziyamızın ən duyğusal, parlaq və səmimi simalarından biri, həyatı ictimai-siyasi tufanlardan, burulğanlardan, fırtınalardan keçən, məşəqqətlərin girdabına atıldıqca vətən eşqi, yurd sevgisi sönmək bilməyən, hiss və duyğuların "boğulmayan səs"inə, müqtədir carçısına çevrilən Almas İldırımın misralarıdır.

Almas İldırım 1907-ci il mart ayının 24-də Bakının Qala kəndində anadan olub.

1928-ci ildə şeirlərində ifadə olunan millətçi ismarıclarına görə Dağıstana sürgün olunub.  Sürgündə "Dağlardan xatirələr", "Ləzgi elləri", "Krımda axşamlar", "Səlimxan" və "Günah kimdədir?" adlı şeirlərini yazıb. 1930-cu ildə Bakıya qayıdıb "Dağlar səslənərkən" şeirlər məcmuəsini nəşr etdirib. Lakin kitab senzuradan keçməyib şairin Azərbaycan Yazıçılar Birliyindən qovulmasına səbəb olub.

 Bu dəfə o Türkmənistana sürgün edilib. Orada bir müddət məktəb direktoru vəzifəsində çalışıb. Azərbaycandan Aşqabada göndərilən bir KQB agenti (Əkbər Ruhi) öz müşahidələri əsasında belə nəticəyə gəlib ki, "Almas İldırım ideolojimiz üçün zərərli bir insandır…". Bundan sonra Türkmənistanda qalmaq onun üçün təhlükəli olub.

1933-cü ilin iyun ayında o, yenicə evləndiyi Zivər xanımı və üç aylıq körpəsi Azəri də götürüb İrana doğru istiqamət alan qaçaqçı bir dəvə karvanına qoşulub. Sərhəd gözətçilərinin və gömrük məmurlarının gözünə görünməmək üçün ən çətin cığırlarla sıldırım qayalar ötüb, uca dağlar aşdıqdan sonra böyük məşəqqətlə İrana çatıblar, dərhal həbs olunub.

 25 gün həbsxanada qalıb. Onu bolşevik casusu hesab edərək işgəncə veriblər, istədikləri məlumatı qoparmaq üçün sinəsinə qədər soyuq suyun içərisində saxlayıblar. Bu işgəncə şairin səhhətində dərin izlər qoyub. O, sağalmaz böyrək xəstəliyinə mübtəla olub. Nəhayət, azad edilib Məşhəd şəhərinə göndərilib.

 Burada ürəyincə iş tapa bilmir və  çox yoxsul, acınacaqlı həyat sürüb. Burada qala bilməyib tezliklə Türkiyəyə gedib və 1934-cü ildə  qardaş ölkənin vətəndaşlığına qəbul edilib. O, burada  katibliklə, kargüzarlıqla məşğul olur, ibtidai məktəbdə dərs deyib. Ömrünün təqribən 12 ilini isə o, yaradıcılığını davam etdirməklə yanaşı müxtəlif bölgələrdə bucaq müdirliyində (qəsəbə bələdiyyəsində) çalışıb.

 1952-ci ilin 14 yanvarında böyrək xəstəliyindən vəfat edən Almas İldırımın Azər, Araz, Orxan və Bakıxan adlı dörd oğlu olub. Bakının Şüvəlan kəndində Almas İldırımın adını daşıyan küçə vardır. Vətən həsrəti, qəribliyin hüznü onun demək olar ki, bütün əsərlərinin aparıcı mövzusunu təşkil edib. O, Türkiyədəki on yeddi illik həyatında jurnal və məcmuələrdə, qəzetlərdə milli şeirlərini nəşr etdirib milliyətçi və istiqlalçı şair kimi tanınıb.

1954-cü il sentyabrın 18-də Azərbaycan SSR-in yeni daxili işlər naziri Quskov Azərbaycan KP MK-nın birinci katibi Mir Teymur Yaqubova məktub göndərərək kitabxanalarda siyasi cəhətdən ziyanlı kitabların olması haqda məlumat verərək onların dərhal yığışdırılmasını təklif edib. 1954-cü il oktyabrın 9-da qəbul edilən qərara əsasən araslarında onun da olduğu 21 müəllifin kitabları kitabxanalardan yığışdırılıb.

Kitabları

1. Seçilmiş əsərləri

2. Qara dastan (şeir və poemalar)

3. Azərbaycanın didərgin salınmış övladı şair Almas İldırımın şeirləriylə. Tərtib edəni və ön sözün müəllifi Hacı Hacıyev

4. Azərbaycan mahnıları

 Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.03.2026)