Murad Vəlixanov, “Ədəbiyyat və İncəsənət” 

Hər nə qədər o dövrdə anadan olmasam və o çətinlikləri yaşamasam belə, qazi soyundan gələn biri olaraq müharibənin, ata-baba yurdundan zorla qovulmağın yaşatdığı çətinliklərin şahidi olmuşam və bu gün ata-baba yurduna qayıdan insanların çöhrəsində yaranan sevinc və qürurun, bir-birinə qarışdığı göz yaşlarının nə demək olduğunu başa düşürəm.

Aprel ayının 3-də  Kəlbəcər rayonunun işğalının 33-cü ildönümü idi. 2020-ci ilin sentyabr ayında ermənilərin boynuna endirdiyimiz ədalət qılıncının sayəsində bu ləkəni alnımızdan təmizlədik. Artıq Kəlbəcərin işğalından 33 il keçməsini deyil, işğaldan azad olmasının 5 illiyini qeyd edirdik.

Qarabağı azad görmək üçün canını, qanını fəda edən şəhidlərimizin ruhu həmin gün şad idi.  Bu gün məhz Kəlbəcər haqqında danışmaq qərarına gəldim.

Kəlbəcər 8 avqust 1930-cu ildə inzibati rayon statusu almışdır. Və təsəvvür edin ki, ərazisinə görə, Azərbaycanın ən böyük inzibati rayonu hesab edilir.

1993-cü il aprelin 3-də Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdir. 10 noyabr 2020-ci ildə üçtərəfli bəyanətə uyğun olaraq 25 noyabrda Ermənistan Silahlı Birləşmələri Kəlbəcər rayonunu boşaldıb Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinə təhvil vermişdir. Rayonun 1 şəhəri - Kəlbəcər şəhəri, 1 qəsəbəsi -  İstisu qəsəbəsi və 127 kəndi Abdullauşağı, Ağbulaq, Ağcakənd, Ağdaban, Ağdaş, Ağqaya, Ağyataq, Alaqaya, Alçalı, Alıbəyli, Alırzalar, Allıkənd, Almalıq, Alolar, Armudlu, Aşağı Ayrım, Aşağı Qaraçanlı, Aşağı Şurtan, Babaşlar, Bağırlı, Bağırsaq, Bağlıpəyə, Barmaqbinə, Baş Qaraçanlı, Başkənd, Başlıbel, Bəzirxana, Birinci Milli, Boyaqlı, Bozlu, Böyükdüz, Böyürbinə, Cəmilli, Comərd, Çaykənd, Çayqovuşan, Çəpli, Çıraq, Çobangərəhməz, Çopurlu, Çorman, Çovdar, Dalqılınclı, Daşbulaq, Dəmirçidam, Dərəqışlaq, Əsrik, Fətallar, Göydərə, Güneypəyə, Günəşqaya, Günəşli, Hacıdünyamalılar, Hacıkənd, Həsənlər, Hopurlu, Xallanlı, Xoləzəy, İkinci Milli, İlyaslar, İmanbinəsi, İstibulaq, Kaha, Keçiliqaya, Keşdək, Kəndyeri, Kilsə, Kilsəli, Qalaboyun, Qamışlı, Qanlıkənd, Qaragüney, Qaraxançallı, Qasımbinəsi, Qasımlar, Qazıxanlı, Qılınclı, Quzeyçirkin, Laçın, Lev, Məmmədsəfi, Məmməduşağı, Mərcimək, Mişni, Mollabayramlı, Moz, Mozqaraçanlı, Nadirxanlı, Nəbilər, Nəcəfalı, Orta Qaraçanlı, Orta Şurtan, Oruclu, Otaqlı, Otqışlaq, Pirilər, Rəhimli, Sarıdaş, Seyidlər, Soyuqbulaq, Susuzluq, Şahkərəm, Şaplar, Şeyinli, Tağılar, Taxtabaşı, Tatlar, Təkdam, Təkəqaya, Təzəkənd, Tirkeşəvənd, Tövlədərə, Üçüncü Milli, Vəng, Yanşaq, Yanşaqbinə, Yellicə, Yenikənd, Yuxarı Ayrım, Yuxarı Şurtan, Zağalar, Zallar, Zar, Zərqulu, Zəylik, Zivel, Zülfüqarlı Azərbaycana qaytarılıb.

Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin 13 oktyabr 1992-ci il tarixli Qərarı ilə Ağdərə rayonu ləğv edilərkən həmin rayonun 24 kəndi Kəlbəcər rayonunun tərkibinə verilmişdir. Həmin kəndlərdən 2-si Kərəmli və Narınclar kəndləri 25 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycana qaytarılıb. Yerdə qalan 22 kənd isə Bazarkənd, Çapar, Çərəktar, Çıldıran, Çormanlı, Damğalı, Dəvədaşı, Dovşanlı, Hayad, Heyvalı, Həsənriz, İmarət Qərvənd, Kolatağ, Qızılqaya, Qozlu, Qozlukörpü, Mehmana, Şahmansurlu, Vəngli, Yayıcı, Yuxarı Oratağ, Zardaxaç 19 sentyabr 2023-cü ildə aparılan lokal xarakterli antiterror əməliyyatları nəticəsində Azərbaycanın suverenliyinə keçmişdir.

Hər il noyabrın 25-i Kəlbəcər günü kimi qeyd olunur.

15 noyabr 2020-ci ildə Kəlbəcər rayonu işğaldan azad edildi. Bəyanata əsasən 15 noyabr tarixində təhvil verilməsi qərarlaşdırılsa da Ermənistan tərəfinin Rusiya vasitəsilə Azərbaycandan xahişi ilə bu müddət 25 noyabr tarixinə qədər uzadılmışdır.

Nəhayət 25 noyabr 2020-ci ildə noyabr ayının 10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanata əsasən Kəlbəcər rayonu işğaldan azad edilmiş, Azərbaycan Respublikasının Silahlı Qüvvələri rayona daxil olmuş və nəzarəti ələ almışdır.

Tarixi

"Kəlbəcər" toponiminin mənşəyi qədim türk dilində (oykonimin ilkin forması Kevliçer kimi qəbul edilib) "çay üstündə qala" deməkdir. Kevli "çayın üstü", çer/car "qala" mənasını verir. Yaşayış məntəqəsinin yerləşdiyi qayada Tərtərçay çayı boyunca cərgə ilə düzülmüş qədim süni mağaralar mövcuddur. Buna görə də mütəxəssislər toponimi kevil/kəvl və qədim türk dillərindəki cər (qaya, yarğan) komponentləri ilə əlaqələndirirlər.

Kəlbəcərdəki oronomik toponimlərin hamısı türk mənşəlidir. Bir sıra qədim türk tayfalarının adı bu gün də bu toponimlərdə yaşayır.

Kəlbəcər ən qədim insan məskənlərindən biridir. Bu ərazidə ibtidai insanın təşəkkül tapması və formalaşması dördüncü geoloji dövrlə bağlıdır. Bu dövr isə 4 milyon ildən artıq bir tarix deməkdir. Kəlbəcərdəki mağara düşərgələrində aparılmış arxeoloji tədqiqatlar sübut edir ki, ibtidai insan icmasının ilk əmək alətləri həm də bu yerlərdə yaradılıb.

Kəlbəcər ərazisində 30 min ildən çox tarixi olan qədim yaşayış məskənləri, 6 min il yaşı olan qaya təsvirləri, çöp şəkilli qədim türk əlifbası nümunələri aşkar edilib. Buradakı daş abidələr Şimali Azərbaycanda erkən dövr atəşpərəstliyin, xristianlığın, VII əsrdən isə İslamın yayıldığı dövrlərdə yaradılıb.

Kəlbəcərdə "Türk qəbiristanlığı" adı ilə tanınan bir neçə qədim məzarlıq var. Bunların ən böyüyü Alıbəyli, Kəlbəcər, Zar və b. kəndlərin ərazisindədir. Qəbirstanlıqlar müxtəlif əsrlərdə yaradılmış, forma və ölçüləri ilə bir–birindən fərqlənən at, qoç, sandıq qəbirüstü fiqurlar, başdaşı və günbəzlərlə zəngindir.

İlk insan məskəni

1936 kvadrat kilometr ərazisi, 60 min əhalisi, 128 kəndi olan Kəlbəcər rayonu böyük tarixi keçmişi, zəngin mədəniyyəti, qədim tarixi abidələri ilə seçilir. Erməni vandalları buranı işğal etdikdən sonra tarixi abidələrin əksəriyyətini məhv ediblər. Dağıdılmış mədəni abidələr — Vəng kəndi ərazisində Alban məbədi, Çərəkdar kəndində Həsən Cəlal kilsəsi, Qanlıkənd ərazisində Lök qalası, Qaraçanlı kəndinə Uluxan qalası, Tərtər çayının Bulanıq çayı ilə qovşağında yerləşən Alban kilsəsi, Qalaboynu kəndində Qalaboynu qalası, Comərd kəndində Comərd qalası, Camışlı kəndində Keşikçi qalası, Kəlbəcər şəhərində məscid, Başlıbel kəndində məscid, Otaqlı kəndində məscid, Soyuqbulaq kəndində Tərtər çayı üzərindəki Tağlıdaş körpüsü, Kəlbəcər Tarix–diyarşünaslıq muzeyi, Aşıq Şəmşir adına mədəniyyət evi, Söyüdlü yaylağında Seyid Əsədullanın ziyarətgahı.

Kəlbəcərdə Zar açıq düşərgəsində aparılan arxeoloji tədqiqatlarda sübut olunub ki, ibtidai insan sürü icmasının ilk əmək alətləri (daşdan) meydana gəlib. Eramızdan əvvəl IV minilliyin sonu–III minillik Tunc dövrü və ya Kür–Araz mədəniyyəti adlanır. Bu mədəniyyətin əsas təşəkkül və yayılma sahəsi Kür–Araz ovalığıdır. Bu dövrdə əhalinin həyatında əkinçiliklə yanaşı maldarlıq da böyük rol oynayıb və dağlıq ərazilərdə də yaşayışa ehtiyac yaranıb. Yeni heyvan növlərinin əhliləşdirilməsi, xüsusilə də təsərrüfatda atdan istifadə olunması böyük əhəmiyyət kəsb edir. Kür–araz mədəniyyətinin son inkişaf mərhələsində artıq Azərbaycanın bütün dağlıq zonalarında (Xoşbulaq kurqanları və Xoləzək (Kəlbəcər), İstisu yaylaqlarında yaşayış məskənləri) məskunlaşma başa çatıb. Orta tunc dövrü Azərbaycanda qədim incəsənətin çiçəklənmə mərhələsidir. Saxsı qablar üzərində çəkilmiş naxışlar bunu bir daha təsdiqləyir. Qobustan (Böyükdaş, Yazılıtəpə), Gəlinqaya və Kəlbəcərin digər ərazilərində (Qoçdaşda) qayaüstü rəsmlərdə heyvanat aləmi, məişət və ov səhnələri, əyləncə və Magiya (şamanlıq) təsvir olunub. Kəlbəcər də qədim insan məskənlərindən biri olub. Burada ilk məskən salan albanların izləri də, onun qayaüstü təsvirlərində və küp qəbirlərində son illərə kimi, ermənilər bu müqəddəs yerləri tapdaq altına alana qədər, qalmaqda idi. Kəlbəcər antik dövrün abidəsi kimi də maraqlı ərazidir. Rayonun "Qaragöl" və "Zalxa gölləri" sahillərində, "Ayıçınqıllı" və "Pəriçınqıllı" dağlarında qayalarda həkk edilmiş təsvirlər 1968-ci ildən öyrənilməyə başlanılıb. 1976-cı ildə Kəlbəcər qaya təsvirlərinin yerləşdiyi ərazinin yaxınlığında Azərbaycanda ilk dəfə olaraq yaşayış yeri aşkar edilib. Burada diametri təqribən 20 metr olan dairəvi tikili qalığı üzə çıxarılıb. Mürəkkəb quruluşlu bu tikilinin divarları (qalınlığı 2 metrə qədər) qaya parçalarından və çay daşlarından hörüldüyü bir daha bizə əsas verir deyək ki, bura ilk insan məskəni olub. Çünki o cür nəhəng qaya parçalarını sonrakı nəsil çətin ki, yerindən tərpədə bilsin. Həmin yaşayış yerlərində o dövrə aid, yəni b.e.ə. III minilliyə dair gil qab qırıqları, dən daşları, dəvəgözü və çaxmaqdaşından hazırlanmış bıçaqlar, ox ucluqları və s. də tapılıb. Burada aşkar edilmiş qaya təsvirləri ilə bir dövrdə (Tunc dövrü) yaşayış yerli tayfaların iqtisadi, sosial və mədəni həyatı haqqında təsəvvür yaranır.

Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilməsi

Kəlbəcər 1993-cü ilin aprel ayının 3-dən Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 

1993-cü il mart ayının 23-dən aprel ayının 3-dək 10 gündan çox gedən gərgin döyüşlərdə 701 saylı hərbi hissə, Kəlbəcər könüllüləri və helikopterçilər özlərindən 15 qat üstün olan düşmən qüvvələri ilə mühasirə şəraitində vuruşaraq 450 nəfərdən çox döyüşçü itki vermiş və mühasirədə olan 60 min Kəlbəcərlinin təxliyyəsinə nail olmuşdu. Döyüşdə həlak olmuş qəhrəmanlarımız Kəlbəcər torpağında yatır.

Kəlbəcərin işğalından sonra 3205 saylı iclasda BMT Təhlükəsizlik Şurası 822 saylı Qətnamə qəbul edib. Qətnamədə bütün işğalçı qüvvələrin Kəlbəcər və Azərbaycanın digər işğal olunmuş rayonlarından dərhal çıxarılması tələb olunur, lakin həmin qətnamədən irəli gələn hər hansı öhdəlik yerinə yetirilmədi.

Kəlbəcər rayonunun əhalisi Azərbaycan Respublikasının 56 rayon və şəhərinin 707 yaşayış məntəqəsində qaçqınlıq şəraitində yaşayır. Kəlbəcər rayonu ərazisində qalmış 13.000-dək fərdi mənzil, 37.852 ha meşə sahəsi işğal dövründə talan olunub. BMT-nin və ATƏT-in prinsiplərinə zidd olaraq 1999-cu ildən Kəlbəcər rayonu ərazisində ermənilərin məskunlaşdırılmasına başlanılmışdı.

1993-cü ilin qiymətlərinə görə Kəlbəcərin xalq təsərrüfatına 703 milyard 528 milyon rubl ziyan vurulmuşdur. İşğal nəticəsində Kəlbəcərdən 53.340 nəfər adam qovulmuş, 50 dinc əhali öldürülmüş, 20 nəfər isə əsir götürülmüş və itkin düşmüşdür.

Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən azad edilməsi

Qeyd etdiyimiz kimi, 15 noyabr 2020-ci ildə Kəlbəcər rayonu işğaldan azad edildi. Bəyanata əsasən 15 noyabr tarixində təhvil verilməsi qərarlaşdırılsa da Ermənistan tərəfinin Rusiya vasitəsilə Azərbaycandan xahişi ilə bu müddət 25 noyabr tarixinə qədər uzadılmışdır. Buna səbəb olaraq isə ərazi relyefinin mürəkkəb olması, ərazinin böyüklüyü və humanizm göstərilmişdir.

Məğlubiyyətlə barışa bilməyən erməni əhalisi bölgədə Azərbaycana qarşı ekoloji terror fəaliyyətləri həyata keçirmişdir. Ərazini tərk edən ermənilər evləri ilə yanaşı meşələri də yandırmışdır.

Nəhayət 25 noyabr 2020-ci ildə noyabr ayının 10-da imzalanmış üçtərəfli Bəyanata əsasən Kəlbəcər rayonu işğaldan azad edilmiş, Azərbaycan Respublikasının Silahlı Qüvvələri rayona daxil olmuş və nəzarəti ələ almışdır.

Relyefi

Kəlbəcər Azərbaycanın ən yüksək dağ rayonudur. Ən hündür zirvələri Camışdağ dağındakı zirvə (3724 m) və Dəlidağdır (3616 m). Ərazinin çox hissəsi meşəlikdir. Kəlbəcər qərbdə Ermənistan Respublikası, şimalda Daşkəsən, Göy–Göl, Goranboy, şimali–şərqdə Tərtər, şərqdə Ağdam, Xocalı, cənubda Laçın rayonları ilə həmsərhəddir. Kəlbəcər rayonu faydalı qazıntılarla, o cümlədən qızıl, xrom yataqları ilə zəngindir. Sənaye əhəmiyyəti olan civə ehtiyatları Kəlbəcər rayonundakı Şorbulaq və Ağyataqda yerləşir. Alagöllər, Qaragöl, Zalxa gölü və s. gölləri var. Rayonda əsasən çimli dağ–çəmən və qonur dağ–meşə torpaqları yayılmışdır. Meşələrin ümumi sahəsi 30 min hektara yaxındır.

Coğrafi mövqeyi

Murovdağ (Gamışdağ 3724 m, Böyük Hinaldağ d. 3367m), Şərqi Göyçə, Mıxtökən, Qarabağ silsilələrinin və Qarabağ Vulkanik yaylasının (Dəlidağ d. 3616m) bir hissəsi rayonun ərazisində qərarlaşıb. Qıpçaq aşırımı, Ağababa dağı, Ayıçınqılı, Buzluq dağı, Çilət, Çilgəz, Dikpilləkən, Egeryurd, Gömürdağ, Xocayurd, İlandağ, Keçəldağ, Ketidağ, Kilsəlidağ, Qırxqız dağı, Qoçdağ, Qonqurdağ, Laçın dağı, Məmmədvəli dağı, Oyuqludağ, Rumbahar, Sağsağan, Sarıbulaq, Sarımsaqlı, Siçanlıdağ, Suzluq, Timarri, Yüzbulaq zirvələri də yerləşir. Yura, Təbaşir, Paleogen, Neogen və Antropogenin çökmə, vulkonogen çökmə və vulkan mənşəli süxurlarına Kəlbəcər ərazisində rast gəlinir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

“Maraqlı söhbətlər”də bu gün naziri pərt edən aktyordan danışacağıq. Görkəmli kino aktyoru və rejissor, Azərbaycanın Xalq artisti mərhum Şahmar Ələkbərovdur naziri pərt edən. Hansı naziri? Bunu gərək özünüz oxuyasınız. Bələdçiniz Əməkdar jurnalist, yazıçı-publisist Akif Əlidir.

...Gözəl sənətkar Şahmar Ələkbərovla biz təkcə iş yoldaşı deyil, həm də yol yoldaşı, yaxın dost idik.

“Arxadan vurulan zərbə” filmində bir yerdə çəkilmişdik. Həm Şəkidə, Xaçmazda, Qaxda çəkilişlər zamanı, həm də ekspedisiyadan qayıdandan sonra, demək olar ki, hər gün görüşürdük; axşamlar işdən sonra şam edirdik, yeyirdik-içirdik, gözəl Bakı gecələrində gəzə-gəzə yaradıcılıq söhbətləri edir, sənət aləminə dair müzakirələr aparırdıq, işlərimizdən, gələcək planlarımızdan danışırdıq...

Şahmar fitri istedad sahibi idi! Çox dərin mənəviyyata, yüksək əxlaqa, mədəniyyətə malik əsl yaradıcı insan idi. Böyük Sənətkar və böyük Kişi idi! Onun haqqında ürək sözlərimin bir qismini “Müasir Azərbaycan kinoaktyorları” kitabımda qısaca yazmışam. Amma deyiləcək o qədər söz var ki!

Ürəyi teatrda qalmışdı, çox sevdiyi Akademik Milli Dram Teatrından getdiyinə yanıb-yaxılır, heyfslənirdi. Onun gur, məxməri səsi, təbii oyun tərzi, plastikası səhnəmizə nə qədər lazım idi!

Əlbəttə, Kinostudiyada işləri pis getmirdi. “Azərbaycanfilm”də rejissorlar dalbadal filmə dəvət edirdi, mətbuat daim haqqında yazılar verirdi... Amma teatr onun stixiyası idi, ordan niyə, necə getməyə məcbur olduğunu, kimin təzyiqləri, badalaqları ilə üzləşdiyini, hansı məşhurdan arxadan zərbə aldığını yanğı ilə danışırdı.

Şahmarın danışdığı maraqlı olaylardan birini aradan 30 il keçəndən sonra, bu anım günündə hörmətli oxucularla bölüşmək istədim:

...Deyirdi ki, “İncəsənət İnstitutundan sonra, “Azdrama”da Bolqar dramaturqun əsərində (gərək ki, Stoyanovun “Ustalar” pyesi olub) baş rolu oynamışdım, tamaşaçılar bəyənmişdi. Ardınca “Dağlarda döyüş” filmində Fərrux roluna çəkilmişdim. O da uğurlu alınmışdı. Sonra “Bakıda küləklər əsir” filmi və s. Belə-belə məşhurlaşırdım. Həm Kinostudiyanın direktoru Adil İsgəndərov, həm Dovlət Kinematoqrafiya Komitəsinin sədri Məmməd Qurbanov gənc, perspektivli aktyor kimi xətrimi çox istəyirdilər, daim kino tədbirlərinə, başqa mədəni tədbirlərə dəvət edilirdim.

Bir gün yenə hamımız tədbirdə idik. Foyedə yığışıb söhbət edirdik. Bu vaxt mədəniyyət naziri Zakir Bağırov bizə yaxınlaşdı. Adil İsgəndərovla, Məmməd Qurbanovla, kinorejissor Kamil Rüstəmbəyovla və başqaları ilə görüşdü, amma mənə məhəl qoymadı. Pərt oldum. Bunu sezən Məmməd müəllim məni nazirə təqdim etdi: “Gənc, istedadlı aktyorumuz Şahmar Ələkbərovdur. Gələcəyi var!” – dedi. Adətən sadə adamlarla ünsiyyətdən qaçan nazir yenə laqeyd halda “Tanımıram” deyib üzünü vəzifəlilərə çevirdi...”.

Bu münasibətdən Şahmar necə tutulursa, içi kükrəyir, bədahətən nazirə qayıdır ki:

- Siz çox nahaq yerə məni tanımırsınız! Siz axı mənə görə mədəniyyət nazirisiniz! Əgər bizim kimi yaradıcı adamlar, sənət adamları olmasa, nə Sizin nazirlik olar, nə də Siz nazir olarsınız!

Gənc sənətçinin sözündən bu dəfə nazir pərt olur. Özünü itirir, neyləyəcəyini bilmir. Axı hələ indiyədək nazirə söz qaytaran olmamışdı! Araya sükut çökür. Situasiyanı dərhal qiymətləndirən müdrik Adil İskəndərov özünəməxsus yumorla zarafata salıb söhbəti yozudur, əhvalın yönün dəyişir və ortamı mülayimləşdirir...

Bəli, Şahmar sərt deyib, amma düz deyib!

Ruhun şad olsun, əziz dost!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)

Şərəf Cəlilli,

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının birgə layihəsində sizlərə Türk dünyası məşhurları təqdim edilir.

Sultan Səlim: “Alimin çamuru mənə şərəfdir”

Milli dövlətçilik və milli-mənəvi dəyərlər tarixinə adı həkk olunan Osmanlı sultanları iqtidarının uzun və ya qısa olmasına baxmayaraq bütün zamanlarda elmi-irfana, maarifçilik məsələlərinə önəm vermişlər. Onlardan biri də Sultan Əbdülhəmiddir. Məscid yaptırdığı hər yerdə mədrəsələr açdıran Sultan Əbdülhəmid onun zamanına qədər olan 200 məktəbin sayını 9347-yə çatdırmaqla adını Osmanlı tarixinə mədrəsə, məktəb tikdirən Sultan kimi yazmışdır. Osmanlıda qurulan ilk dünyəvi təhsil mərkəzi – universitet də məhz onun adı ilə bağlı olmuşdur. Sultan Əbdülhəmid Osmanlı tarixinə həm də ilk tibb fakültəsinin qurucusu və ilk fotoaparat arxivinin sahibi kimi yazılmışdır.

Beş dil bilən, təməlini qoyduğu universitetə buraxılmayan Padşah

Osmanlı Sultanları kəskin qılıncları ilə yanaşı, həm də dəyişməz qanunları ilə məşhur olmuşlar. “Ya mən İstanbulu alaram, ya İstanbul məni!” nidası ilə tarix yaradan, Peyğəmbər əleyhissəlamın və Şeyx Ədəbalının “İstanbulu fəth edən komutan, nə mutlu komutan!” hikmətini gerçəyə çevirən Fateh Mehmet tarixdə həm də, təməlini qoyduğu İstanbul Universitetinə tələbə olaraq qəbul edilməyən Sultan kimi qalmışdır. Özünün təməlini qoyduğu universitetə qəbul üçün müraciətdə bulunan Sultan “Buraya imtahansız tələbə alınmaz!” cavabı ilə qarşılaşanda: “Bu bir Osmanlı ənənəsidir, onu Padşah belə poza bilməz!” deyib, Sultanın fərmanını, Kadı əfəndinin qərarını pozmayan universitet rəhbərliyinə minnətdarlıq etmişdir.

Fətih dastanları ilə dünyaya meydan oxuyan, “Türk olmaq zordur, çünki, dünya ilə savaşırsan. Türk olmamaq daha zordur, çünki, Türk ilə savaşırsan!” nidası ilə tarix yaradan, ölümündən sonra cənazəsi bir həftə gizlin qalan, Anadolu hisarının mühəndis-memarı, Bizans İmperiyasının qorxulu röyası olan, İstanbulu Fəth etməklə Ayasofyanı kilsədən məscidə çevirən, İstanbula vararkən mürşidi – kamili Ağ Şəmsəddinlə Ayasofyada İmam olaraq namaza duran Fateh Mehmet təkcə qüdrətli sərkərdə-xaqan deyil, həm də, 7 dili mükəmməl bilən elm-irfan əhli idi. Onun bütün danışıqlarda, elçilərlə görüşlərdə mütərcimsiz qəbullar keçirdiyi haqqında faktlar, məlumatlar, rəsmi sənədlər İstanbulun Nuri-Osmaniyə kitabxanasında qorunur.

Müdrik kəlamları ilə tarixdə qalan Fatehlər

Fətih dastanları ilə tarixdə qalan, dünyanın dörd bir yanını qılıncına müntəzir edən Osmanlı Sultanları həm də, müdrik kəlamları, son vəsiyyətləri ilə əziz tutulmuş, milli-mənəvi dəyərlər tariximizin bir parçasına çevrilmişlər. “Məni incit, Şeyx Ədəbalını incitmə” deyən Ərtoğrul Qazi atasının və özünün ruhunun atasına, Mürşidi-kamilinə son ana kimi dəyər vermişdir. “Zülmdən uzaq dur, Ədalətlə ol!” nidası ilə Osmanlı İmperiyasını quran Osman Qazi “Mürşidin əli-ətəyi öpülər, Kəbə kimi sevilər!” kəlamını həyatının mənasına çevirmişdir. “Dövlətin başı oldum deyə qürurlanma, Mövlamın yeli var, seli var!” deyə tarix yaradan Orxan Qazinin mənəvi əzəmətini I Sultan Murad “Xalqın duası qılıncdan kəskindir!” hikməti ilə rövnəqləndirmişdir. “Məzlumun ahı taxtı laxladar!” sevdası ilə qul haqqına girməyən III Sultan Murad bu müdrikliyin dərsini babaları - “Məni sadə bir qəbrə qoyun!” kəlamı ilə tarix yaradan II Sultan Muraddan, “Qul haqqı ilə Tanrı hüzuruna çıxa bilmərəm!” nidası ilə Fətih dastanları yazan Sultan Süleymandan almışdır.

Sultan Səlim: “Sən indiyə qədər bizi kiminlə bilirdin!?”

Peyğəmbər əleyhissəlamın müqəddəs əmanətlərini Osmanlıya gətirən, Sina çölündə 30 minlik ordusu ilə 5 qat artıq düşmən ordusu ilə savaşıb onu yenən Yavuz Sultan Səlim “Alimin çamuru mənə şərəfdir!” kəlamı ilə elmi-irfan tarixində Mürşid-mürid müqəddəsliyində yeni səhifə açmışdır. Yavuz Sultan Səlimin son anını, yer üzü ilə vida zamanını özündə ehtiva edən bir məqam isə ibrəti-aləmdir: “Kürəyindəki çibandan əziyyət çəkən, artıq son anının yetişməsi üzündən təngnəfəsliyi artan Sultan üzünü nədiminə tutaraq, “Can, bu yaşadıqlarımız nədir?” sualını edəndə “Üzü Tanrıyayıq, Sultanım!” cavabını alarkən Sultan kədərləndirməklə yanaşı, həm də qəzəblənir: “Sən indiyə qədər bizi kiminlə bilirdin!?” cavabı Yavuz adı ilə dünyanın yarısından çoxunu Fəth edən Sultan Səlimin İlahi eşqinin, Tanrı sevgisinin əzəmətini nümayiş etdirir.

“Qələm” və “Şüəra” surəsi ilə müjdələnən Sultanlar

Dünya fatehi Yavuz Sultan Səlimi bədahətən şeirlər, qəzəllər deyən şair olaraq xatırlayan tarix, digər bir dünya fatehi Qanuni Sultan Süleymanı “Mühibbi” imzası ilə şeirlər yazan şair kimi tanıyır. Onun Mövlana Məhəmməd Füzuli, Həbibi, Aşıq Qurbani ilə dostluq münasibətləri də bilinən faktlar sırasındadır. Tarix hər iki sultanı – Yavuz Sultan Səlimi və Qanuni Süleymanı həm də “Şüəra” və “Qələm” surəsi ilə müjdələnən şairlər olaraq xatırlayır.

Qələmin qüdrəti, Kəlamın hikməti ilə tarix yaradanlar

IV Sultan Muradının qəhvəni və tütünü yasaq edən Sultan kimi xatırlayan Osmanlı tarixi onu həm də 20 saatdan çox at minib qılınc qurşayan sərkərdə kimi yaddaşına həkk edib. Osmanlı İmperiyasının qurucusu Osman Qazinin yadigarı, Ərtoğrul Qazinin varisi, cəsurluğu və mərdliyi ilə ad çıxaran Orxan Qazinin şəhərlərin qurucusu kimi qəbul edən Osmanlı tarixçiləri, onu həm də, gözəl qiraətçi, məclislərdə şeirləri, qəzəlləri səslənən Sultan olaraq yad edir.

Bir əlində qılınc, bir əlində qələm tarix yaradan bu dünya fatehləri mənəvi dünyamızı bu gün də zinətləndirməkdədirlər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)

Ədalət Verdiyev, 

hərbi ekspert.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Böyük Qələbəyə aparan yol çətin və mürəkkəb olub. Onillərlə davam edən bu şərəfli yolda minlərlə igid oğullarımız düşmənə qarşı son damla qanlarına qədər mübarizə aparıb, ölkəmizin müstəqilliyi və azadlığı yolunda şəhidlik zirvəsinə ucalıblar. Üçrəngli Bayrağımızın Azərbaycanın bütün ərazilərində dalğalanmasına görə hamımız bu qəhrəman övladlarımıza börcluyuq. Onlarla daim qurur duyur, fəxr edirik.

Azərbaycanın qəhrəman övladlarından biri də Aprel döyüşlərində şəhid olan Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrimizin tabor komandiri kapitan Mühüd Orucov idi. Vətənimizin mənafeyini hər şeydən üstün tutan Mühidin keçdiyi döyüş yolu hər bir azərbaycanlı, xüsusilə də hərbçilərimiz üçün örnək hesab oluna bilər.

Uşaqlıq illəri

13 iyul 1984-cü ildə Qazax rayonunun Fərəhli kəndində dünyaya göz açan Mühüdün uşaqlığı Ermənistan ilə sərhəddə yerləşən kənddə keçmişdi. Düşmən əhali arasında təlaş yaratmaq məqsədilə atəşi daim pozur, bu isə əhalini narahat edirdi, bəzən isə bu təxribatlar təsərrüfat işləri görən əhali düşmən gülləsinə tuş gəlirdi. Məhz bu düşmən təxribatları balaca Mühidin zabit olmaq qərarına səbəb olmuşdu. Atası Mühüdü düşməndən qorxmamağı, igid Azərbaycan əsgərlərinin onları qoruduğunu təlqin edirdi. Hərbi formaya xüsusi rəgbəti olan Mühüd atasına söz vermişdi: “Ya şəhid olacağam, ya da general”.

Hərbi təhsil illəri

Mühüd orta məktəbi 8-ci sinifə qədər doğma kəndində oxudu, sonra isə Cəmşid Naxçıvanski adına Hərbi Liseyə daxil oldu. 2002-ci ildə Litseyi bitirib Heydər Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbinə qəbul olub. 2006-cı ildə isə həmin məktəbi “qoşun kəşfiyyatı” ixtisası üzrə bitirdi. 2006–2007-ci illərdə isə Təlim-Tədris Mərkəzində zabit hazırlığını tamamladı.
Bir tərəfdən vətənə olan bağlılığı, digər tərəfdən də, atasına verdiyi söz Mühüdün hərbi məktəbi müvəffəqiyyətlə bitirməsi ilə nəticələnmişdi. Düşünmək olardı ki, o, artıq bir qədət rahatlaşacaq. Amma Mühüd bunlarla kifayətlənmirdi, daim öz üzərində işləyirdi. Xüsusi hazırlıq, atəş hazırılığı və idmanda yüksək nəticələr göstərirdi. Dəfələrlə Azərbaycanda və digər dost olkələrdə müxtəlif hərbi yarışlarda iştirak edən Mühid həm yüksək nəticələr əldə edirdi, həm də beynəlxalq kurslarda fərqli təlimlər keçirdi. 1999-cu ildə Cəmşid Naxçıvanski adına Hərbi Liseydə, 2002-2006-cı illərdə H.Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbində “qoşun kəşfiyyatı” fakultəsini bitirir, təhsilini bitirdikdən sonra Müdafiə Nazirliyinin əmrilə "N" saylı hərbi hissədə kəşfiyyat taqım komandiri, daha sonra isə Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrdə tabor komandiri vəzifəsinə qədər yüksəlir. Mühid Orucovun vəzifələri artdıqca qəhrəmanlıq salnamələri də genişlənirdi.

Təlimlərdə daim birinci

Mühid 2008-ci ilin avqust ayının 8-dən noyabr ayının 15-nə kimi Türkiyədə Dağ Komando Okulunda komando kursunda təlim keçib. Kursda olduğu müddətdə Mühid özünü çox intizamlı və nümunəvi hərbçi kimi göstərib. Bütün müəllimlər, bütün təlimatçılar hamısı Mühüdü barmaqla göstərir və “Azəri komutanımız” deyə çağırırdılar. Mühüd bu adı öz intizamı, fiziki hazırlığı ilə qazanmışdı. Mühüd hər sahədə birinci idi. İstər fiziki hazırlığında, istər atəş hazırlığında, istər fənn nəzəri imtahanlarda. Bütün təchizatla 27 km-lik məsafəyə qaçış üzrə yarışlarda Mühüd daim birinci olurdu. Bu kurslarda daşqa dövlətdən gələn xüsusi təyinatlılar da iştirak edirdi, Mühüd onların hamısını arxada qoyurdu. Daim hər yerdə birinci olurdu.
2008-ci ildə Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Mühüdün iştirak etdiyi Komando Dağ Təlim Mərkəzini ziyarət edir. Cənab Ərdoğan gələndə kürsantlar təlim nöqtələrini nümayiş etdirilməli idi. Hazırlıq üçün vaxt da az idi. Heyət 76 metrlik qüllədən enməli və müxtəlif məşğələləri yerinə yetirməli idi.
Heyət məğqlərə davam edərkən Mühüd türk təlimatçılar ilə mübahisə edir. Mübahisə yaralının 76 metrlik dağ qülləsindən endirilməsi ilə bağlı idi. Təlimatçılar Mühüdə deyirdilər ki, bunü etmək çox çətindir. Öz ağırlığında adamı iplə belinə bağlayıb üzü aşağı endirmək mümkünsüzdür və çox risklidir. İpi saxlamaq çətin məsələdir, yaralı kütləsinin təsiri altında yüksək sürətlə yerə çırpıla bilər. Tapşırığı yerinə yetirməmək təhlükəsi qaçılmaz ola bilərdi. Təlimatçılar kursantlar arasında bu vəzifəni nümunəvi şəkildə icra edə biləcək kiminsə olduğunu təsəvvür etmirdilər.
Mühüd hər zamanki kimi fərqləndi. O, təlimatçılara qəti şəkildə bildirdi: “Mən bu vəzifəni icra edəcəm”. Hamı tərəddüd edirdi. Mühid isə israr edirdi: tapşırığı verin mənə. Normalda yaralını onun belinə bağlamalı idilər və Mühid kəndirdən aşağı enməli idi. Amma gözlənilməz hadisə oldu: haradasa 15 dəqiqəlik fasilədə təlimatçılar başqa yerə gedirlər. Mühüd isə 15 dəqiqə həmin “yaralını” belində kəndirlə havada saxladı. Təlimatçılar qayıdanda heyrətə gəldilər ki, Mühüd bunu necə edib. Çünki bu, hər adamın bacaracağı iş deyildi.

“Azərbaycan Aslanı”

15 dəqiqədən sonra hamı düşünürdü ki, Mühüd yorulub və nümayiş zamanı enişi nümunəvi şəkildə icra edə bilməyəcək. Amma bu olmadı. Cənab Rəcəb Tayyib Ərdoğan gələndə hamı eniş etməyə başladı və Mühüd ən nümunəvi şəkildə vəzifəsini icra etdi. Biz dağ qülləsindən enəndə yüksək səslə qışqırırdıq: “Hazırız, Komandoyuz, Güclüyüz”. Hamının diqqəti Mühüddə idi, hamı nəfəsini udub ona ona baxırdı. Mühüdün fiziki imkanları cənab Ərdoğanı da heyrətləndirmişdi. Nümünəvi təlimlər bitən kimi Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Mühüdü yanına çağırdı. Mühüd yaxınlaşaraq yüksək səslə məruzə etdi: “Üsteymen Mühüd Orucov”. Prezident soruşdu: “Aslan komando, nərəlisin?” Mühüd: “Sayın Cumhurbaşkanım, Azərbaycan türküyüm”. Ərdoğan fəxrlə onun çiyninə vurub: “Azərbaycan Aslanı!”
Bununla da Mühüd Türkiyə Prezidentindən “Azərbaycan Aslanı” adını qazanan ilk hərbçimiz oldu və bu adı daim şərəflə daşıdı.
Kurs müddətində Mühüd ən yüksək nəticələr əldə edərək 2000 nəfərin iştirak etdiyi təlimləri “Kurs Birincisi” olaraq başa vurdu. Buraxılış mərasimində Təlim Mərkəzinin Komandanlığı Mühüdə hədiyyə və “Kurs Birincisi” sertifikatını şəxsən təqdim etdi.

Döyüş Yolu

Orucov daha çox riskli və könüllü olaraq ən çətin əməliyyatlarda iştirakı ilə tanınırdı. Uğrlarına görə həm Ali Baş Komandan, İham Əliyev, həm müdadiə naziri, həm XTQ Komandanı tərəfindən dəfələrlə təltif olunub. Hətta qardaş ölkənin prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan da Mühüdün igidliyini yüksək qiymətləndirərək onu “Azərbaycan Aslanı” adlandırıb. Hər kəs onu ya bu, ya da “Mixaylo” adı ilə xatırlayır. Onun döyüş yolu həqiqətən də çoxsaylı qəhrəmanlıqlar salnaməsidir.


Mühüd həm döyüşdə, həm xidmətdə daim tabeliyində olanlara və rəhbərliyə qarşı ədalətli və intizamlı olub, heç vaxt özünü tabeliyində olanlardan üstün tutmayıb, rəhbərlik tərəfindən döyüşlərdə fərqlənənləri heyətin təltif olunması üçün əlindən gələni edib, özünün təltifi barədə heç vaxt düşünməyib. Tabeliyində və ərtafında olan hərbçiləri daim böyük qələbəyə, torpaqlarımızı azad etməyə, şəhidlərimizin qisasını almağa səsləyib. Vətən torpaqlarını düşməndən azad edilməsi Mühüdin daimi həyat qayəsi idi.
Mühüd xarakter olaraq fərqli insan idi. Ətrafında olan döyüşçülər onun istirak və ya rəhbərlik etdiyi xüsusi əməliyyatlarda nə qədər vətənpərvər, qətiyyətli, qorxmaz, savadlı və iradəli bir zabit olduğunu daim vurğulayılar. Döyüşçü dostları Mühüdlı istənilən əməliyyatda iştirak etməyə hazır idilər, çünki Mühüd Qələbə rəmzi idi. Onun iştirak etdiyi əməliyyatda döyüş tapşırığı mütləq yerinə yetirlməli idi.
Hesab edirəm ki, vətənimizin azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə şücaət göstərən Mühid Orucovun həyatı, keçdiyi şərəfli döyüş yolu, göstərdikləri müstəsna xidmətlər hələ tam şəkildə araşdırılmayıb. Mühidin iştirak etdiyi çox sayda xüsusi əməliyyatlar barədə məlumatlar müəyyən məhdudiyyətlər səbəbindən geniş auditoriyaya indiyə qədər məlum deyildi. Onların bəziləri barədə ictimaiyyətə məlumat vermək istəyirəm, cünki xalqımız qəhrəman övladlarını və onların bizim üçün etdikləri fədakar fəaliyyətlər ilə yaxından tanımalıdır. Xatırladıram ki, məqalə uzun həftələr ərzində Mühüdün ərtafında olan, onunla bərabər vəzifələrdə xidmət edən və döyüşlərdə iştirak edən vəzifəli şəxslərlə aparılan söhbətlərdən sonra yazılıb. Əldə edə bildiyim faktları olduğu kimi yazmışam. Bir kəlmə artırmadan. Amma bunlar hamısı deyil və müəyyən səbəblərdən əməliyyat detalları həddən çox qısa bir formada yazmışam.
Məqalədə bəhs edilən bəzi döyüş əməliyyatlarının düşmən üçün nə qədər ağır nəticələrə səbəb olduğu Ermənistan mətbuatında öz əksini tapıb.

Bilinməyən qəhrəmanlıqlar

25 mart 2012-ci ildə Gədəbəy rayon ərazisində düşmən təxribatının qarşısını alarkən Mühüd tabeliyində olan kiçik bir qrup ilə düşmənin üzərinə əks hücuma keçmiş və düşmənin postuna basqın etmişdi. Bu əks hücum nəticəsində Mühüdün qrupu düşmənin bir manqasının 10 nəfərə qədər canlı qüvvəsinin məhv etmişdir.

25 dekabr 2012-ci ildə Gədəbəy rayon ərazisində Mühüd növbəti dəfə düşmən təxribatının qarşısını almaq məqsədilə tabeliyində olanlara əks hücuma keçməyi əmr edərək düşmənin 12 nəfər canlı qüvvəsini məhv etmişdir.

25 dekabr 2014-ci ildə Ağdam rayon ərazisində düşmən təxribatının qarşısını alarkən Mühüd döyüş yoldaşları ilə düşmənin üzərinə əks hücuma keçərək döyüş mövqeyində olan və müqavimət göstərən düşmənin 10 nəfərə qədər canlı qüvvəsini məhv etmişdir.
19-20 yanvar 2014-cü il Fizuli rayon ərazisində düşmən təxribatının qarşısını alarkən Mühüd tabeliyində olan kicik bir qrup ilə düşmənin mövqeyinə basqın edərək onun 14 nəfərə qədər canlı qüvvəsini məhv etmişdir. Bu əməliyyata görə Mühüd müdafiə naziri tərəfindən qiymətli hədiyyə ilə mükafatlandırılıb.
1-2 avqust 2014-ci ildə Ağdam rayon ərazisində düşmən təxribatının qarşısını alarkən Mühüd və yanındakı iki nəfələ birlikdə xüsusi təyinatlı bölmələrin üzərinə əks hücuma keçərək düşmənin 18 nəfər xüsusi təyinatlı bölməsini məhv etmişdir və döyüş yoldaşlarını düşmən pusqusundan xilas etmişdir. Bu əməliyyata görə Ali Baş Komandan İlham Əliyev cəbhə bölgəsində Mühüd ilə şəxsən görüşüb, ona uğurlar arzu edərək qiymətli hədiyyə- Qızıl Saat ilə mükafatlandırılıb.
10-12 avqust 2015 ci ildə Goranboy rayon ərazisində başqa bir qrup düşmən təxribatının qarşısını alarkən Mühüd düşmən ehtiyatlarının əraziyə yaxınlaşmasının qarşısını almaq üçün tabeliyində olan az sayda heyətlə uğurlu pusqu əməliyyatı icra etmişdir. Nəticədə düşmənin “Kamaz” və UAZ markalı avtomobillərini 22 nəfər canlı qüvvəsi ilə birlikdə məhv edilmişdir.
1-3 sentyabr 2015-ci ildə Kəlbəcər ərazisində düşmən təxribatının qarşısını alarkən Mühüd azsaylı heyət ilə “Canavar” postlari arasinda pusqu əməliyyatı icra edərək düşmənin bir “Kamaz” markalı avtomobilini və onun içində olan 16 nəfər heyət ilə birlikdə məhv etmişdir.
17 dekabr 2015-ci ildə Goranboy rayon ərazisində düşmən təxribatının qarşısını alarkən Mühüd öz heyəti ilə pusqu əməliyyatı icra edərək düşmənin bir avtomobil texnikasını və 6 nəfər şəxsi heyətin məhv etmişdir.

Son döyüş

1 aprel 2016-cı ildə Goranboy rayon ərazisində düşmən təxribatının qarşısını alarkən Mühüd Talış kəndi istiqamətində düşmənin 22 nömrəli postunu ələ keçirmiş və düşmənin taqımının 13 nəfər şəxsi heyətini məhv etmişdir. Həmin postun müdafiəsi üçün 02.04.2016-cı il saat 23:00 radələrindən etibarən səhərə qədər düşmən hücumlarının qarşısını almışdır. Düşmən əks hücum zamanı onlarla canlı qüvvəsini itirərək geri çəkilmişdir. Səhərə qədər Mühüd öz bölməsi ilə fadakarlıq və qəhramanlıq göstərərək həmin postu əlində saxlamışdır. Artıq səhər açılanda düşmənin itkilərin sayını öz gözləri ilə görən hərbi hissə komandiri mayor Mirzəyev Murad Mühüdə demişdir: Əgər düşmənin bu itkilərini yuxarı komandanlıq görərsə, elə burada sizə “Milli Qəhraman” fəxri adı ilə təltif edərdi. Siz əsl qəhrəmansınız”.

Səhərə qədər əks hücum edən düşmən bir nəticə əldə etmədiyinə görə növbəti əks hücumunu 03.04.2016-cı il tarixində saat 10:00 radələrində həyata keçirir. Bu əks hücumda düşmənin bir tank bölüyü, bir artliieriya bateriyası və bir xüsusi təyinatlı taboru iştirak edirdi. Mühüd hücuma keçən düşmənin bu qədər qüvvəsinin qarşısını almağın çox çətin olacağını bilirdi, amma həmin postda Mühüd və bölməsi 2 saat qəhrəmancasına və böyük fədakarlıqla döyüşdülər, əllərində olan silahlarla düşmənin bir neçə tankını və bölmələrini məhv etdilər.
Sursatlar qurtarsa belə Mühüd postu son nəfəsinə kimi qəhramancasına müdafiə etmiş və sona qədər döyüş mövqeyini tərk etmədi. Düşmənin tank və artileriya atəşləri nəticəsində Mühüd tabeliyində olan heyətlə birlikdə döyüş mövqeyində qəhrəmancasına şəhid oldu.

Beləliklə aprelin 3-nə keçən gecə Talış yüksəkliyi uğrunda gedən ağır döyüşlərdə mərmi partlayışı nəticəsində qəhrəmancasına şəhid olan Mühüd aprelin 9-da öz doğma kəndi Fərəhlidə böyük izdihamla son mənzilə yola salındı.
Mühüd şəhid olanda sonra 5 yaşında iki əkiz övladı bizə yadigar qalıb. İndi artıq böyüyüblər və anlayırlar ki, onların ataları ilə hər bir Azərbaycan vətəndaşı fəxr edir.
Biz Mühid Orucovu və onun Azərbaycanın işğal altında olan ərazilərinin azad edilməsi istiqamətində etdiyi qəhrəmanlıqları heç bir vaxt utunmayacağıq!
Kapitan Orucov hələ xidmət illərində “Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 90 illiyi”, “Qüsursuz xidmətə görə” III dərəcə, “Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə” III dərəcə, “Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 95 illiyi” medalı, “Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə” II dərəcə medalları onun fəaliyyətinin real göstəricisidir. Kapitan Mühüd Orucov şəhidlik zirvəsinə ucaldıqdan sonra Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə “İgidliyə görə” medalına layiq görülüb.

Şəhadətin Zirvəsi

Aprel döyüşləri zamanı Mühüd Orucov düşmənin “keçilməz Ohanyan səddini” rahatlıqla keçən ilk qəhrəmanlardan biri oldu və adını Aprel döyüşlərinin tarixinə yazdırdı. Mühüd həm döyüşürdü, həm də yaralı əsgərlərini döyüş zonasından çıxarırdı. Son damlasına qədər bu vətənin bütövlüyü uğurunda döyüşən Mühidin şəxsi igidliyi sayəsində döyüş növqeyini qoruyub-saxlamaq mümkün olmuşdu. Sonradan Mühüdün azad etdiyi bu mövqelər Vətən Müharibəsi zamanı əks hücum üçün mühum plasdarm rolunu oynadı. 44 günlük müharibədə ilk uğurlamızın bir hissəsini məhz Mühüdün şəhid olduğu bu mövqelərdən başlayan hücumlar nəticəsində əldə etdik.

Mühidin qəhrəmanlıqları və nailiyyətləri saymaqla bitməz. Bir zabitin 12 illik xidmət müddətində o qədər çox qəhrəmanlıqlar və nailiyyətlər əldə etməsi inanılmazdır. Daim ən çətin tapşırıqları üzərinə götürüb və daim birinci olub, hər bir döyüş vəzifəsinin öhdəsindən qəhrəmancasına gəlib. Mən çox sayda qəhrəmanlıq göstərən Azərbaycan hərbçiləri ilə birlikdə xidmət etmişəm, bəziləri ilə görüşmüşəm, onlar barədə döyüş yoldaşlarının fikirlərini dinləmişəm, bəziləri barədə oxumuşam, amma Mühüdün etdikləri tamam fərqlidir. Bunların bənzəri barmaqla sayılacaq qədərdir.

Mühüdün adı Azərbaycanın Qəhrəman Övladları siyahısına qızıl hərflərlə yazılıb. Şəhid kapitan Mühüd Orucov Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinə ən çox xüsusi təpşırıqları uğurla icra edən,hərbi xidmət dövründə həm Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev, həm Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan, həm müdafiə naziri və XTQ komandanı tərəfindən dəfələrlə təltif edilən tək hərbçidir. Mühüd hansı vəzifədə xidmət etməsindən asılı olmayaraq daim nümunəvi insan, vətənpərvər və peşəkar zabit olub. Mühüd səhadəti ilə qəhrəman Azərbaycan zabitinin əbədi adbidəsini uçaldıb. Onun və digər qəhrəman şəhidlərimizin əziz xatirəsi xalqımızın və dövlətimizin yaddaşında əbədi yaşayacaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.

Pərvanə Məmmədli

Həmid Nitqi Aytan (1920-1999) – şair, türkoloq  alim, tərcüməçi

Həmid Nitqi Aytan tanınmış alim, incə ruhlu şair və alovlu publisist  idi. Ustadı Həbib Sahirin yolunu ugurla davam etdirib. H.Nitqinin sərbəst şeirləri Güneydə müasir şeir anlayışının yaranmasına böyük təsir göstərib, beləliklə, müasir türk şeiri cərəyanının  nümayəndələri arasında görkəmli yer tutub.

Həmid Nitqi uzun müddət elmi ədəbi-bədii, yaradıcılıqla yanaşı, publisistika ilə də məşğul olmuşdur. Türkologiya, ədəbiyyat və tarixlə də yaxından maraqlanan H.Nitqi bir sıra dərs vəsaitlərini, elmi əsərləri ərsəyə gətirmiş,  tərcümə işinə  böyük  əmək sərf  etmişdir.

   Həmdi Nitqi 1935-ci ildən İranda çıxan müxtəlif qəzetlərdə ictimai-tarixi, pedaqoji mövzulu yazılar və şeirlərlə çıxış emişdir. Şairin ilk şeiri 1935-ci ildə Təbrizdə farsca çıxan “Şahin” qəzetində çap  olunmuşdur.

İranda onun türk və fars ədəbiyyatından bəhs edən əsərləri, həmçinin hekayələr kitabı nəşr edilmişdir. Həmid Nitqi  “Hər rəngdən” (Təbriz,1995), “Hər rəngdən-dünəndən bu günə” (Ankara,1996), “Min ilin sonu” (Ankara,1999), “Seçilmiş əsərlər” (Bakı,2006), “Başlanğıc” (Tehran, 2006) kimi kitabların müəllifidir.

Farsca yazdığı hekayələri “Şərab  caddəsi” adı  ilə  nəşr olunmuşdur. Müxtəlif jurnallarda yayımlanan məqalələri isə "Üfüqdə ulduzlar" kitabında toplanıb.

Həyat və yaradıcılığını Doktor Cavad Heyət, Fərzanə Dövlətabadi, Pərvanə Məmmədl, Eynulla Mədətli  və digər ədəbiyyatşünaslar araşdırıblar.

         Doktor Həmid Nitqi Güney Azərbaycanda yazı qaydaları, ədəbi-bədii dil məsələləri üzərində uzun müddət çalışmış, başqa həmkarlarının da rəyini nəzərə almaqla “İmla qaydaları” adlı əsərini (“Varlığ”ın əlavəsi kimi) nəşr etdirmişdir. O, Quzeydə artıq sınaqdan çıxmış imla prinsiplərinə istinad etməklə ərəb əlifbasının özünəməxsusluğu əsasında Azərbaycan dilinin fonetik quruluşuna uyğunlaşdırılmış vahid bir sistem yaratmağa nail olmuşdur.

         Tərcümə sahəsində onun ən böyük işlərindən biri “Atatürk” adlı kitabı türkcədən farscaya çevirməsi olmuşdur. Bununla  yanaşı, türkiyəli elm adamı Ali Nihat Tərlanın Naili haqqındakı əsərini, “Çuqa zənbil”, “Qadın məsələsi” əsərlərini də farscaya çevirmişdir. H.Nitqi bir il boyunca Abadan radiosunda söhbətlər aparmış və bu söhbətləri “Qara taxta” adlı kitabında toplamışdır.  H.Nitqinin yaradıcılığı çoxşaxəli idi. O, uzun müddət jurnalistika ilə yanaşı, elmi və bədii yaradıcılıqla da məşğul olmuşdur. Türkologiya, ədəbiyyat və tarixlə də yaxından maraqlanan H.Nitqi “Yönətiçilik və xalqla ilişkilər”, “Dünyanın ən güclü 25 qəzeti”, “Sosial ilişkilər üzərinə”, “İnandırma, təbliğat və reklamçılıq” və başqa dərs vəsaitlərini, elmi əsərləri ərsəyə gətirmişdir.

    Həmid Nitqi 1925-ci ildən sonra yaşadığı  ölkədəki məlum  səbəblərdən Pəhləvilərin göstərişi  ilə yazılan  rəsmi tarixləri qəbul etməmiş və bunların təhrif olunmuş fikirlərlə dolu olduğunu və sifarişlə yazıldığını bildirmişdir. Şair “Veqaye-nevis” adlı  şeirində belə  üzdəniraq  “veqaye-nevis”ləri  ifşa  etmişdir:

  Sifarişlə işləyən "Veqaye-nevis"

  Tarix adı ilə ortada gəzir,

  Tökülmüş  qanlarda balıqtək üzür,

  Ərbabı-cəllada  qəsidə  düzür.

   Şair  bu  şeirdə Azərbaycan xalqının tarixi  problemlərinə işarə edib milli kimlik məsələsini vurğulamışdır. Bu problemlərin mənşəyi 1925-ci ildə Pəhləvilərin apardığı xalqları əritmə siyasəti nəticəsində bilərəkdən tarixi bilgilərin saxtalaşdırılmasından qaynaqlanmışdır. Bu siyasət nəticəsində İranda yaşayan  türkləri, eləcə  də qeyri-farsları  öz tarixlərini və kimliklərini  bilməyən  bir xalqa çevirib  assimilyasiyaya ugratmağa  çalışmışlar.

Dilçi alim hakim rejimin mənəvi varlığımızın əsası olan dilimizə  və  milli istəklərə qarşı apardığı siyasətə etiraz edib “Ovsun” şeirində yazırdı:

Məni ovsunladılar, dilimi bağladılar.

Qaçdımsa, yetişdilər, nə əkdimsə, biçdilər…

Utandım öz-özümdən, sazımdan və sözümdən,

Ayrılalı əslimdən öksüz və köksüz qaldım.

… Açılmasa dilim,

kim biləcək mən kiməm? 

H.Nitqinin  şeirlərində verdiyi  mesajlardan  biri  də   budur  ki, dilini, milli  kimliyini, tarixini itirmiş xalq mənən özündə bir  boşluq  hiss  edir və  hər  zaman axtarışda  olur. “Kimliyimiz”  şeirində şair uydurulmuş tarixləri  deyil, real, gerçək  tarixləri araşdırmaq gərəkliyini ifadə etmişdir. H.Nitqi şeirlərində azərbaycanlıların soy-kökünə yönəlmiş qərəzli hücumları da xatırladır, ölkədəki ictimai sıxıntının, təqib və təzyiqlərin hələ də aradan götürülmədiyinə işarə edirdi:

Hələ də adımı çəkə bilmirəm,

Hələ də kimliyim qırx qat boğçada,

Əfsunlarla düyünlü gizlin saxlanır,

hələ də qardaşım bərkə düşəndə

əslini danır…

Türk və Azərbaycan şeirinin poetik imkanlarından yaradıcılıqla bəhrələnən Həmid Nitqinin poetik təhkiyəsi üsyankarlığı ilə Cənub şeirində  yeni idi.  

         H.Nitqi 1989-cu ildən Böyük Britaniyanın Edinburq Universitetinin “İslam və Orta Şərq Araşdırmaları” bölümündə çalışmışdır.

O, 1999-cu ildə uzun sürən xəstəlikdən sonra Böyük Britaniyada vəfat etmiş, Türkiyə torpağında dəfn edilmişdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Azərbaycanın yüksək mətbəx mədəniyyətini onun dadlı yeməklərindən, ətirli içkilərindən və gözəl çərəzlərindən daha üstün olan bir amil səciyyələndirir — azərbaycanlıların mətbəx fəlsəfəsinin əsasında qonaq durur. 

Azərbaycan mətbəxi yemək növləri ilə çox zəngindir. Vətənimizdə olmuş ingilis səyyahı Antoni Cenkinsonun (17-ci əsrdə) yazdığına görə, Şamaxıda xanın verdiyi qonaqlıqda "əvvəlcə 140 növ yemək gətirdilər. Sonra süfrə yığışdırıldı, təzə süfrə salındı və yenidən 150 növ yemək və çərəz gətirdilər".

Bizdə süfrə mədəniyyəti, qida gigiyenası da yüksək səviyyədə olmuşdur. Süfrəyə düzülən məcməyilərin, sinilərin, boşqabların yanında yeməkdən sonra barmaqların uclarını isladıb təmizləmək üçün kasada süfrəyə gülablı su, yemək qalıqları üçün tüftan qoyulurdu. Süfrə yeməklərlə birgə dəyişdirilirdi.

Nəsirəddin Tusinin "Əxlaqi-Nasiri"ndə, "Qabusnamə"də, Nizami Gəncəvinin "Xəmsə"sində, Nizamülmülkün "Siyasətnamə"sində və s. əsərlərdə süfrə etiketinə dair müfəssəl məlumatlara rast gəlinir.

Süfrəyə yeməklə birgə yeyilən göyərtilərdən başqa, müxtəlif ərzaq qarışıqlarından hazırlanmış məzələr və yeməkdən sonra verilən çərəzlər, şirin xörəklər də milli mətbəxdə özünəməxsus yer tutur. Azərbaycanda çox işlədilən çərəz meyvə qurusudur. Məsələn: kişmiş, qaysı qurusu, axta zoğal, alça qurusu, alana, doğranıb qurudulmuş alma, armud qaxı, tut qurusu və s.

Mətbəxin zənginliyini müəyyən edən əsas süfrə elementlərindən biri yemək əlavələridir. 17-ci əsr türk səyyahı Övliya Çələbi Azərbaycan mətbəxi haqqında qeydlərində yazır: "Burada hələ 12 növ yemək əlavəsi və yemək şirələri vardır". 

Yemək əlavəsi süfrəyə yeməkdən ayrı hazırlanıb verilən mətbəx məhsuludur və bəkməz, meyvə rubları, sarımsaqlı qatıq, sirkə-sarımsaq, bulama, palçıq turşu, lavaşana və s.-dən hazırlanır. Süfrəyə istiot və duzla bərabər xüsusi qayda ilə hazırlanmış (göyərti daş duz ilə çəkilib, bir az qurudulur)

dahar (daharnanə, daharkeşniş və s.) da verilir.

Bir sözlə, çox müxtəlif, dadlı, ləzzətli!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)

Elman Eldaroğlu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bakı Dövlət Universitetini bitirdikdən sonra təyinatla Cəmşid Naxçıvanski adına hərbi məktəbə üç illik ezam olunub. Dörd il orada işlədikdən sonra aspiranturaya üz tutub. Hərbi məktəbdə işlədiyi vaxtı həyatının vacib dövrlərindən biri hesab edir. Çünki orada alışdığı qayda-qanun, nizam-intizam onun gələcək həyatında çox böyük rol oynayıb. Və bütün bunlar, onun sonrakı həyatına ciddi təsir edib...

Deyir ki:- “Əslim Borçalıdandır. Aşıq sənəti, elat, tərəkəmə mədəniyyəti, qarapapaq adətləri, bir sözlə, folklora sevgi mənim də qanımda var. Hələ tələbəlik illərindən bu barədə məqalələr yazıb, mətbuata göndərirdim. Sonradan tək folklorla yox, folklor-ədəbiyyat əlaqələri ilə də məşğul oldum. Yəni bu iki amil məndə birləşdi. Sovet dönəmində folklorun, mifologiyanın yetəri qədər öyrənilməməsi və gənclərin içərisindəki millilik duyğusunun daha da artması bu sahədə irəliləyişə səbəb oldu. Ona görə də o dönəmdə çox gözəl bir məktəb formalaşmışdı, indi də var. Sevinirəm ki, bu gün Folklor İnstitutunda çox dəyərli, istedadlı gənc alimlər toplanıb və bu işi akademik səviyyədə davam etdirirlər...”

Söhbət filologiya elmləri doktoru, ədəbiyyatşünas, folklorşünas, professor Asif Hacıyevdən gedir. Borçalının öndər şəxsiyyəti Nayvəlinin kötücəsi, professor Abbas Hacıyevin oğludur. Onu Asif Hacılı kimi də tanıyırlar. 1960-cı ildə Borçalı mahalının Sarvan şəhərində, Nayvəlilər ocağında anadan olub. 1977-ci ildə Bakı şəhər 246 saylı orta məktəbini, 1982-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin Filologiya fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirib. 1982–1986-cı illərdə Cəmşid Naxçıvanski adına hərbi liseydə taqım komandiri işləyib. 1986-cı ildən Mirzə Fətəli Axundov adına Azərbaycan Pedaqoji Rus Dili və Ədəbiyyatı İnstitutunda müəllim kimi fəaliyyətə başlayıb. Əvvəlcə Tərcümə kafedrasında müəllim, Rus ədəbiyyatı tarixi kafedrasında müəllim, baş müəllim, dosent işləyib. Sonra Ədəbiyyat nəzəriyyəsi kafedrasında çalışıb, kafedranın professoru olub. Daha sonra on dörd il Bakı Slavyan Universitetinin tədris işləri üzrə prorektoru vəzifəsində işləyib. 2014-cü ilin mart ayından isə iki il həmin universitetinin rektoru vəzifəsində çalışıb. Hazırda Azərbaycan Universitetinin Azərbaycan dili və ədəbiyyatı kafedrasının professorudur. 1987-ci ildə namizədlik, 1998-ci ildə isə doktorluq dissertasiyalarını müdafiə edib...

“Müasir türkologiya geniş anlayışdır, türk xalqları da ki, çoxdur. Ümumiyyətlə, türkologiyadakı araşdırmalar türklərin özünün apardıqları və türk olmayan alimlərin araşdırmaları olaraq təsnif edilə bilər. Bu sahədə materialların çoxu rus alimləri tərəfindən toplanıb, öyrənilib. Düşünürəm ki, onları biz daha dərindən araşdırmalıyıq. Amma başqa xalqlara aid olan tarixə çox da meyllənmə lazım deyil. Araşdırmalarımızı daha geniş aparmalıyıq. Bütünlükdə türk xalqlarının arxaik dövrünü Çin, Sibir xalqlarının mənbələrində də araşdırıb, geniş səpkidə tədqiqatlar aparmalıyıq. Hətta qədim yəhudi mədəniyyəti ilə çox paralellər var, onları araşdırmalıyıq. Eləcə də hinduların mədəniyyəti ilə müqayisəli araşdırmalar aparmalıyıq və sair. Türk xalqları elə nəhəng, zəngin mədəniyyətə, tarixə malik bir toplumdur ki, həmişə tədqiqat perspektivi olacaq və bu sahədə gələcəkdə böyük işlər aparılacağına inanıram.”- söyləyir.

Elmi yaradıcılığında Borçalı və Axısqa türklərinin folklorunun toplanması, tədqiqi və nəşri xüsusi yer tutur. 1986-cı ildən Borçalı və Axısqa türklərinin folklorunun toplanması ilə məşğuldur. Axısqa türklərinin mifologiyasına, folkloruna, etnik tarix və etnoqrafiyasına həsr olunmuş kitabları türkologiyanın bu sahəsinə aid ilk sanballı əsərlər kimi yüksək qiymətləndirilib. Bu sahədə tədqiqatlarından və topladığı folklor-etnoqrafik materiallarından ibarət məqalələri və kitabları Azərbaycanda və Türkiyədə dərc olunub. Mütəmadi olaraq, müxtəlif ölkələrdə yaşayan Ahıskalı tələbə və gənc mütəxəssislərə Ahıskanın tarixinə və etnik mədəniyyətinə dair əyani və onlayn şəkildə elmi məruzəlrlə çıxışlar edir...

Deyir ki:- “Yaxşı yadımdadır, 1980-ci illərdən ahıska türklərinin folklorunu, adət-ənənələrini toplamağa başladım. Bir də urumlar adlanan türk xalqları var ki, onlar nə Sovetlər Birliyində, nə də Türkiyədə elə də öyrənilməyiblər, araşdırılmayıblar. Onları ilk dəfə Gürcüstanda görmüşdüm. Türkcə danışan xristian toplum idi. Təsəvvür edin ki, İncili öz dillərinə, öz ləhcələrindəki türkcəyə tərcümə edib, o cür də oxuyurdular. O vaxt onlara qarşı məndə maraq yaranmışdı. Ümumi tarixi, mədəniyyəti və folklor nümunələrini topladım. Çox maraqlı mədəniyyətləri var. Məsələn, məni təəccübləndirən bir faktı deyim. Bildiyiniz kimi, “Koroğlu” dastanının bir çox türk xalqlarında versiyası var, eləcə də urumlarda. Bizdəki və bütün versiyalardakı Koroğlu öz xalqından olan xanlara, bəylərə qarşı mübarizə aparır. Amma çox maraqlıdır ki, urumlardakı versiyada düşmənlər erməni adlandırılır. Bunu aşkarlayanda çox təəccüblənmişdim. Fikirləşirəm ki, yəqin bizdəki versiyalarda da belə imiş, amma Sovet senzurası zamanında dəyişdirilib, onlarda isə qalıb...”

Qırxa yaxın emi kitabın, otuza qədər dərslik vəsaitinin müəllifi, əlliyə yaxın əsərin rus dilindən ana dilimizə tərcüməçisidir. Mifopoetik təfəkkürün fəlsəfi-estetik məsələlərinə, rus ədəbiyyatının tarixinə, müasir rus nəsrinin mifopoetik aspektlərinə, rus ədəbiyyatında islam və Şərq motivlərinin bədii-fəlsəfi dərkinə, bayatıların struktur-semiotik təhlilinə, müasir Azərbaycan və rus ədəbiyyatının poetikasına, mifologizm və folklorizm probleminə aid monoqrafiyaların və məqalələrin müəllifidir. Türk epik ənənəsinin tarixi-poetik xüsusiyyətlərinə, milli şüurdakı etnopoetik konseptlərə, müasir ədəbi prosesə, avrasiyaçılığa dair məqalələri dərc olunub. Avrasiyaçılığa dair mətnlərin, XX əsr ədəbi manifestlərinin bir sıra nümunələrini tərcümə edib. Rus ədəbiyyatında Qurani-Kərim mövzusuna (Bakı və Türkiyə nəşrləri) və XX əsr rus ədəbi nəsrinin mifopoetikasına (Azərbaycan və Almaniya nəşrləri) dair monoqrafiyaları, ədəbiyyatşünaslığın tarixinə və metodologiyasına və rus şəbəkə ədəbiyyatına aid dərslkləri (Azərbaycan və Rusiya nəşrləri) xarici müətəxssislər tərəfindən yüksək qiymətləndirilib və Rusiyanın və Avropa ölkələrinin universitetlərində, eləcə də tədqiqatçılar tərəfindən tədrisdə və elmi araşdırmalarda geniş istifadə olunur. Bu mövzularda, eləcə də türkologiyanın aktual məsələlərinə dair rusiyalı və türkiyəli tələbə və müətəxəssislərə mühazirələr oxuyur, elmi məcmuələrdə və nüfuzlu onlayn görüşlərdə çıxış edir...

Kitabları 

1. Epik ənənə və müasir bədii nəsr. 

2. Qəribəm bu vətəndə. Ahıska türklərinin etnik mədəniyyəti.

3. Axısqa türk folkloru.

4. Qurani Kərim rus ədəbiyyatında.

5. Ahıska türkləri: Vətən bilgisi. 

6. Kamal Abdulla: seçimin morfologiyası. 

7. Ədəbiyyatşünaslığın tarixi və metodologiyası.

8. XX əsr ədəbi düşüncələr tarixi (xatirələr, manifestlər, konsepsiyalar). 

9. Bayatı poetikası: struktur, semantika, praqmatika. 

10. Asif Abbas oğlu Hacıyev. XX və XXI əsrlərin qovşağı rus nəsri. Əsas istiqamət və cərəyanlar : tədris-metodik vəsait

Onun gördüyü işlər, qazandığı nailiyyətlər çoxdur. O qədər çoxdur ki, hamısı barəsində danışmaq üçün bir söhbət bəs etməz. Gərək günlərlə buna vaxt ayırasan. Sadəcə mən çalışdım ki, qısa da olsa onun haqqında məlumat verim. Axı bu gün - aprelin 3-də 66 yaşı tamam olur.

Deyir ki:- “Artıq babayam, nəvələrim var, asudə vaxtlarımda onlarla vaxt keçirməkdən zövq alıram. Deyim ki, bütün günüm oxumaqla, yazmaqla keçir, yox. Müəllim kimi dərslərə hazırlaşandan sonra, gah həyətdə işlərlə məşğul olur, gah da ara-sıra yazı-pozu işlərimə zaman ayırıram...”

Bəli, haqqında söhbət açdığım professor Asif Hacılı həm bir alim, ata, baba və həm də bir insan kimi çox gözəl şəxsiyyətdir. Hər zaman yeniliklərə açıqdır. \ Cəsarəti və liderlik qabiliyyəti ilə fərqlənir. Çətinliklərə sinə gərməyi, riskləri gözə alaraq irəlililəməyi xoşlayır. Enerjisi tükənməzdir. Qarşısına qoyduğu məqsədə çatmaq üçün böyük inadla çalışmağı bacarır. Müstəqilliyi ilə seçilən adamdır, azadlığa çox böyük önəm verir. Fəaliyyətini məhdudlaşdıran hər hansı bir şeydən tez yorulur. Onun üçün qərar vermək və bu qərarı həyata keçirmək çox vacibdir. Onu 66 yaşı münasibətilə təbrik edir, möhkəm can sağlığı, işlərində uğurlar arzulayırıq...

Çox yaşasın!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Qısa Fikirlər Xəzinəsi rubrikasında bu dəfə Ali İzzətbeqoviçin fikirlərinə yer ayırıb. Toplayanı, tərcümə və tərtib edəni Cəlal Məmmədovdur.

Tanrısız bir dünya cənnəti qurmaq xülyasına qapılanlar bu xülyalarının xarabalıqları altında qalmağa məhkumdurlar.

***

Şükürlər olsun ki, tarixə Allah hökm edir.

***

Uca Yaradana and içirik ki, kölə olmayacağıq.

***

Biz savaşda öldüyümüz vaxt deyil, düşmənlərimizə bənzədiyimiz vaxt uduzuruq.

***

...Bu günədək insanlığın böyük simaları daim eyni əxlaqı aşılamışlar. Əxlaqi- həqiqətlər ...əbədidir.

***

Mən Avropaya başım önə əyili getmirəm. Çünki uşaq, qadın və qoca öldürmədik. Çünki heç hansı müqəddəs yerə soxulmadıq. Ancaq onlar bunun hamısını elədilər...

***

Mən hər zaman ölkəmi sevdim və sevərəm... Mən bütün sevgimi azadlığa qurban dedim.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

  (03.04.2026)

XX əsrin əvvəlləri türk xalqlarının elmi və mədəni həyatında mühüm dəyişikliklər dövrü kimi xarakterizə olunur. Bu dövrdə türk xalqlarının dili, ədəbiyyatı, tarixi və mədəni irsinin sistemli şəkildə öyrənilməsi istiqamətində geniş elmi fəaliyyətlər başlanmışdır. Bu prosesin ən mühüm hadisələrindən biri 1926-cı ildə Bakıda keçirilmiş Birinci Türkoloji Qurultay olmuşdur.

Qurultay türk dünyasının müxtəlif ölkələrindən olan alimləri bir araya gətirərək türk dillərinin, ədəbiyyatının və mədəniyyətinin elmi əsaslarla tədqiqinə yeni istiqamətlər vermişdir. Bu mühüm elmi toplantı Azərbaycan elminin, xüsusilə də ədəbiyyatşünaslığın inkişafında mühüm rol oynamışdır. Birinci Türkoloji Qurultay 1926-cı ilin fevral–mart aylarında Bakı şəhərində keçirilmişdir. Qurultayda Sovet İttifaqının müxtəlif bölgələrindən, eləcə də Türkiyə və Avropadan gəlmiş alimlər iştirak etmişdir. Qurultayın əsas məqsədi türk dillərinin inkişaf perspektivlərini müəyyənləşdirmək, türk xalqlarının ortaq elmi problemlərini müzakirə etmək, elmi terminologiyanı sistemləşdirmək və zəngin türk ədəbi irsini araşdırmaq idi. Qurultayda dilçilik məsələləri ilə yanaşı, türk xalqlarının ədəbiyyatı, folkloru və mədəni əlaqələri də geniş müzakirə olunmuşdur. Bu baxımdan qurultay yalnız dilçilik deyil, həm də ədəbiyyatşünaslıq sahəsində mühüm elmi hadisə kimi qiymətləndirilir.

Qurultayın Bakıda keçirilməsi Azərbaycan alimlərinin bu tədbirdə geniş şəkildə iştirak etməsinə imkan yaratmışdır. Qurultayda Azərbaycanı bir sıra görkəmli alimlər və ziyalılar təmsil etmişdir. Onlar qurultayın müzakirələrində fəal iştirak edərək türkoloji tədqiqatların inkişafına töhfə vermişlər. Azərbaycan nümayəndələri arasında Səməd Ağamalıoğlu, Bəkir Çobanzadə, Hənəfi Zeynallı, Vəli Xuluflu, Əli Nazim, Abdulla Şaiq, Mikayıl Rəfili, Əziz Şərif və Mustafa Quliyev kimi tanınmış elm və mədəniyyət xadimləri olmuşdur. Bu alimlər qurultayda türk dillərinin inkişafı, folklorun toplanması, ədəbiyyatın tədqiqi və əlifba məsələləri ilə bağlı mühüm fikirlər irəli sürmüşlər. Xüsusilə Bəkir Çobanzadə türkologiya elminin inkişafında böyük xidmətləri olan alimlərdən biri kimi qurultayın elmi müzakirələrində fəal iştirak etmişdir. Onun çıxışları türk dillərinin qrammatik quruluşu və elmi tədqiqi ilə bağlı mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir.

Birinci Türkoloji Qurultay Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının inkişafına ciddi təsir göstərmişdir. Qurultaydan sonra Azərbaycan ədəbiyyatının tədqiqi daha sistemli və elmi xarakter almağa başlamışdır. Azərbaycan alimləri milli ədəbiyyatı yalnız yerli mühit çərçivəsində deyil, ümumtürk ədəbi prosesinin tərkib hissəsi kimi araşdırmağa başlamışlar. Bu dövrdən etibarən Azərbaycan klassik ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin yaradıcılığı geniş şəkildə tədqiq olunmağa başlanmışdır. Xüsusilə Nizami Gəncəvi, Xaqani Şirvani və Məhəmməd Füzuli kimi böyük sənətkarların yaradıcılığı türk dünyasının ədəbi kontekstində öyrənilmişdir. Bu yanaşma Azərbaycan ədəbiyyatının ümumtürk mədəniyyətində tutduğu mövqenin daha aydın şəkildə müəyyən edilməsinə imkan yaratmışdır. Qurultay Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında yeni metodoloji yanaşmaların formalaşmasına da təsir göstərmişdir. Ədəbiyyatın tədqiqində müqayisəli metod, tarixi-tipoloji yanaşma və mənbəşünaslıq prinsipləri daha geniş tətbiq olunmağa başlamışdır. Bu yanaşmalar Azərbaycan ədəbiyyatının inkişaf mərhələlərinin daha elmi əsaslarla araşdırılmasına şərait yaratmışdır. Eyni zamanda qurultaydan sonra türk xalqlarının folklorunun toplanması və öyrənilməsi istiqamətində də geniş fəaliyyət başlamışdır. Bu proses Azərbaycan folklorşünaslığının inkişafına da müsbət təsir göstərmişdir. Birinci Türkoloji Qurultayın mühüm nəticələrindən biri də türkoloji elmi terminologiyanın formalaşması olmuşdur. Qurultayda qəbul edilən qərarlar türk dillərində elmi terminlərin sistemləşdirilməsinə və vahid terminoloji sistemin yaradılmasına kömək etmişdir. Bu isə Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında istifadə olunan terminlərin elmi əsaslarla inkişafına təkan vermişdir. Qurultay həmçinin türk xalqları arasında elmi və mədəni əlaqələrin möhkəmlənməsinə də böyük təsir göstərmişdir. Müxtəlif ölkələrdən gəlmiş alimlər arasında qurulan elmi əlaqələr sonrakı dövrdə ortaq tədqiqatların aparılmasına və türk xalqlarının ədəbi irsinin daha geniş şəkildə öyrənilməsinə imkan yaratmışdır. Birinci Türkoloji Qurultay Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının inkişafında mühüm mərhələ təşkil etmişdir. Qurultay Azərbaycan alimlərinin türk dünyasının elmi mühitinə inteqrasiyasını gücləndirmiş, milli ədəbiyyatın ümumtürk kontekstində öyrənilməsinə şərait yaratmış və ədəbiyyatşünaslıq sahəsində yeni metodoloji yanaşmaların formalaşmasına təkan vermişdir. Bu baxımdan Birinci Türkoloji Qurultay yalnız elmi toplantı deyil, həm də türk xalqlarının mədəni və elmi əməkdaşlığının inkişafında mühüm rol oynayan tarixi hadisə kimi qiymətləndirilir. Onun nəticələri Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının sonrakı inkişaf mərhələlərində də öz təsirini göstərmiş və bu sahədə aparılan tədqiqatların elmi əsaslarının möhkəmlənməsinə xidmət etmişdir. XX əsrin 20-ci illərində türk dünyası, həm siyasi, həm də mədəni sahədə böyük dəyişikliklər yaşamışdır. Bu dövr türk xalqlarının ədəbiyyat və dil araşdırmalarında yeni mərhələnin başlanğıcı hesab olunur. 1926-cı ildə Bakıda keçirilmiş Birinci Türkoloji Qurultay türk dünyasının elmi və mədəni həyatında xüsusi rol oynamış, eyni zamanda Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığı üçün yeni imkanlar yaratmışdır. Qurultay yalnız türk xalqlarının ədəbiyyat və dillərini öyrənməklə kifayətlənməyib, onların ortaq mədəni irsini sistemləşdirmək və türkoloji məktəbin formalaşmasına zəmin yaratmaq məqsədi daşıyırdı.                       

XX əsrin 20-ci illəri türk dünyası üçün həm siyasi, həm də mədəni transformasiya dövrü olmuşdur. Sovet İttifaqının yaranması və mərkəzləşdirilmiş elmi institutların formalaşması türk xalqlarının ədəbi və mədəni inkişafını yeni mərhələyə çıxarmışdır. Bu dövrdə Bakının seçilməsi qurultayın təşkil olunması üçün strateji əhəmiyyət kəsb edirdi, çünki şəhər mədəniyyət və elmi əlaqələrin mərkəzi olaraq tanınırdı (Əliyev, 2002).

Birinci Türkoloji Qurultayın əsas məqsədi türk xalqlarının ortaq ədəbi və mədəni irsini sistemləşdirmək, terminoloji və metodoloji məsələləri müəyyən etmək və türkoloji məktəbin yaradılmasına zəmin hazırlamaq idi. Qurultayda Azərbaycan, Türkiyə, Orta Asiya, Qafqaz və digər türk ölkələrindən alimlər iştirak etmiş, müxtəlif sahələr üzrə məruzələr təqdim edilmişdir. Müzakirələrdə yalnız ədəbiyyat deyil, həm də dil, folklor və tarix mövzuları əhatə olunmuşdur.

Azərbaycan alimləri bu qurultayda fəal iştirak edərək milli ədəbiyyat nümunələrini türkoloji kontekstdə təqdim etmiş və qarşılıqlı elmi əlaqələr yaratmışdır. Qurultay, Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında türkoloji düşüncənin sistemləşməsi üçün platforma rolunu oynamışdır (Quliyev, 2010).

Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığı tarixən türkoloji elementlərdən təsirlənmişdir. XIX əsrdə klassik türkoloji araşdırmalarla başlayan proses XX əsrin 20-ci illərində Birinci Türkoloji Qurultay vasitəsilə sürətlənmişdir.          

“Kitabi-Dədə Qorqud”un türkoloji aspektdə tədqiqi Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında yeni metodların tətbiqinə səbəb olmuşdur. Alimlər həmçinin türk xalqları arasında ortaq motivlərin və süjetlərin müqayisəli təhlilini aparmış, milli mədəni irsin qorunması və inkişafı məsələlərini gündəmə gətirmişlər (Rzayeva, 2018).                                               

Qurultayda təqdim olunan məruzələr Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının beynəlxalq elmi müstəvidə inkişafı üçün əsas platforma yaratmışdır. Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında türkoloji məktəb üç əsas mərhələdə formalaşmışdır: Klassik türkoloji dövr: XIX-XX əsrlərdə türk xalqları ədəbiyyatının elmi əsaslarla tədqiqi başlanmışdır. Bu dövrdə alimlər folklor, dastan və poeziya nümunələrini müqayisəli yanaşma ilə araşdırmışdır. Sovet dövrü: Türkoloji tədqiqatların ideoloji çərçivəyə alınması və dövlət tərəfindən dəstəklənməsi dövrü. Bu mərhələdə terminoloji məsələlər və müqayisəli tədqiqatlar dövlət proqramları ilə təmin edilmişdir. Müstəqillik dövrü: Qloballaşma və rəqəmsal humanitar elmlərin tətbiqi ilə türkoloji araşdırmaların müasir metodlarla aparılması. Bu dövr tədqiqatçılara həm milli, həm də beynəlxalq kontekstdə ədəbiyyat nümunələrini təhlil etmək imkanı vermişdir (Allahmanov, 2020).      

Birinci Türkoloji Qurultay klassik dövrün əsas nümayəndələrini bir araya gətirərək yeni məktəbin bünövrəsini qoymuşdur. Bu tədbir Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında türkoloji istiqamətin inkişafında dönüş nöqtəsi olmuşdur. Bugünkü dövrdə Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığı türk dünyası ilə qarşılıqlı əlaqələri genişləndirməkdədir. Birinci Türkoloji Qurultayın mirası müasir tədqiqatçılar üçün həm metodoloji, həm də mədəni baxımdan əhəmiyyətlidir. Qurultayda müzakirə olunan məsələlər, xüsusilə ortaq ədəbi yaddaş, milli kimlik, türk dili poetikası və folklor nümunələri çağdaş tədqiqatlarda əsas istiqamət kimi istifadə olunur. Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığı bu gün də türk dünyası ilə qarşılıqlı əlaqələri inkişaf etdirmək, ortaq ədəbi irsi qorumaq və yeni metodlarla tədqiq etmək istiqamətində fəaliyyət göstərir. Qurultayın ideyaları müasir müqayisəli ədəbiyyat və türkoloji tədqiqatlarda özünü göstərməkdədir. Birinci Türkoloji Qurultay Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında türkoloji istiqamətlərin formalaşmasına mühüm töhfə vermişdir. Qurultay Azərbaycan alimlərini bir araya gətirmiş, müqayisəli ədəbiyyat, folklorşünaslıq və terminoloji məsələlər üzrə yeni tədqiqatların əsasını qoymuşdur. Bu hadisənin elmi və mədəni əhəmiyyəti günümüzdə də qorunur və müasir tədqiqatçılar üçün örnək təşkil edir.

Ədəbiyyat siyahısı

1.   Əliyev, R. (2002). Azərbaycan türkoloqları və Birinci Türkoloji Qurultay. Bakı: Elm.

2.   Quliyev, N. (2010). Türkoloji düşüncənin Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığına təsiri. Bakı: Qanun.

3.   Hüseynli, N. (2015). Kitabi-Dədə Qorqud və türkoloji araşdırmalar. Bakı: Təhsil.

4.   Rzayeva, S. (2018). Türk xalqları ədəbiyyatında ortaq motivlər. Bakı: Nurlu Elm.

5.   Allahmanov, M. (2020). Müstəqillik dövründə Azərbaycan türkoloji məktəbi. Bakı: Avrasiya Universiteti Nəşriyyatı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)