İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

"İsmayıl Axundov sərgilərin bədii tərtibatında respublikamızda xüsusi məktəb yaratmış bir rəssamdır. Bu isə rəssamı, yazıçıların üslub xüsusiyyətlərinin bir ədəbiyyatşünas kimi gözəl bilməsi, bədii axtarışların, müasirlik duyğusunun və ümumi biliyinin qüdrəti ilə yaranmışdır. İ.Axundov həmişə axtaran, öyrənən, narahat bir sənətkardır". Bu sözləri Akademik Həmid Araslı söyləyib.

Xalq rəssamı İsmayıl Axundov özü isə sənətə gəlmə səbəbini belə açıqlayıb: "Mənim incəsənət aləminə gəlməyimə əsas səbəbkar Mirzə Cəlil olmuşdur. Bizim ailəmiz M.Cəlilə və "Molla Nəsrəddin" jurnalına böyük rəğbət bəsləyirdi. Atam axund olmasına baxmayaraq, açıqfikirli bir şəxs idi, elmə, mədəniyyətə yüksək qiymət verirdi".

Yaradıcılığına əsasən kitab illüstrasiyası ilə başlayan İsmayıl Hüseyn oğlu Axundov 15 aprel 1907-ci ildə Bakının Maştağa qəsəbəsində doğulub. Bakı Rəssamlıq Məktəbini bitirdikdən (1928) sonra Moskva Poliqrafiya İnstitutunun nəşriyyat şöbəsində təhsil alıb.

1932-ci ildə oranı qurtararaq təyinatla Bakıya göndərilib və "Azərnəşr"də rəssam işləyib. Rəssamlığın qrafika, karikatura və plakat janrları ilə məşğul olub. Uzun müddət "Kirpi" satirik jurnalında işləyib. Teatra ilk dəfə 1937-ci ildə rejissor Ədil Isgəndərovdan dəvət alıb. Akademik Milli Dram Teatrında onun quruluş verdiyi Mirzə İbrahimovun "Həyat" pyesinin tamaşasında geyim eskizlərini çəkib.

Bu teatrda İ938-ci ildə Mirzə Fətəli Axundzadənin "Hacı Qara", Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin "Pəri cadu" (həmçinin 1940 və 1957-ci il quruluşlarında), Cabbar Məcnunbəyovun "Yanar dərə", Səməd Vurğunun "Vaqif", 1944-cü ildə Cəfər Cabbarlının "1905-ci ildə", 1955-ci ildə Nəcəf bəy Vəzirovun "Hacı Qəmbər" komediyasının tamaşalarında geyim rəssamı olub.

1938-ci ildə rejissor Məcid Zeynalovun hazırladığı "Müsyö Jordan və dərviş Məstəli şah" (Mirzə Fətəli Axundzadə) tamaşasında ilk tərtibatçı rəssam kimi addımını atıb. Bundan sonra AMDT-də 1939-cu ildə Onore de Balzakin "Ögey ana", Mehdi Hüseynin "Şöhrət", Cəlil Məmmədquluzadənin "Ölülər", 1943-cü ildə Aleksandr Ostrovskinin "Tufan", 1945-ci ildə Məmməd Səid Ordubadinin "Dumanlı Təbriz" əsərlərinin tamaşalarına həm monumental-romantik, həm də realist səpkilərdə səhnə tərtibatları verib.

1948-ci il-də Aleksandr Ostrovskinin "Günahsız müqəssirlər", Mirzə Fə-təli Axundzadənin "Lənkəran xanının vəziri", 1949-cu ildə Sabit Rəhmanın "Aydınlıq", Cəfər Cabbarlının "Solğun Çiçəklər", Anatoli Boryanovun "O tayda", Tur qardaşlarının "Bir evin sirri", 1952-ci ildə Karlo Haldoninin "Mehmanxana sahibəsi", 1956-cı ildə Hüseyn Cavidin "Şeyx Sənan", 1961-ci ildə Sabit Rəhmanın "Əliqulu evlənir", Mehdi Hüseynin "Alov" əsərlərinin tamaşalarına həm monumental-romantik, həm də realist səpkilərdə səhnə tərtibatları verib.

1966-cı ildə Cəfər Cabbarlının "Oqtay Eloğlu" əsərlərinin tamaşalarına həm monumental-romantik, həm də realist səpkilərdə səhnə tərtibatları verib. İsmayıl Axundov səhnə tərtibatlarında klassik üslubda işləməyə üstünlük verib. Yaradıcılığı rənglərin şuxluğu və aydınlığı, kompozisiyanın sadəliyi, tərtibat işləri dramaturq və rejissor fikri ilə poetik ahəngdarlıq yaratması baxımından səciyyəvidir.

Filmoqrafiya

1. Səbuhi

2. Arşın mal alan

3. Hədiyyə xalçası

4. Onun böyük ürəyi 

Təltif və mükafatları

1. "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

2. "Azərbaycan SSR xalq rəssamı" fəxri adı

3. "Stalin" mükafatı (1-ci dərəcə) — 1950 (İ. Stalinin anadan olmasının 70 illiyinə (1949) həsr olunmuş xalçaya görə)

4. "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni

5. "Şərəf nişanı" ordeni

O, Azərbaycan incəsənəti tarixində adı fəxarətlə çəkilməyə layiq rəssamlardandır. Təsviri sənət tariximizdə özünəməxsus yaradıcılıq yolu olan, uğurlu bədii yaradıcılıq və ictimai fəaliyyəti ilə seçilən İsmayıl Axundovun teatr rəssamlığı ilə bağlı fəaliyyəti haqda "Ədəbiyyat və incəsənət" qəzeti 27 oktyabr 1962-ci il tarixli nömrəsində yazırdı:

"Böyük dramaturqumuz M.F.Axundovun pyeslərindəki obrazlar silsiləsi hər bir tərtibatçı rəssamın yaradıcılığı üçün tükənməz ilham mənbəyidir. Bu pyeslərdə cərəyan edən hadisələrin səhnə tərtibatı da rəssamın həyata müdaxiləsinə böyük material verir. Axundovun pyeslərinin tərtibində, sadəcə olaraq etnoqrafiyanı nəzərə almaqla kifayətlənmək olmaz. Bu obrazlar silsiləsi, bu zəngin material rəssam təhlilində dövrün ictimai ziddiyyətlərini dərk etmək üçün ən etibarlı çıxış nöqtəsidir".

Sənətşünaslıq doktoru Mürsəl Nəcəfov rəssamın yaradıcılığı ilə bağlı "Ümumiyyətlə, yaradıcılığında satira və yumor motivləri güclü olan rəssam M.F.Axundov və C.Məmmədquluzadənin satirik surətlərini olduqca real, sözün əsl mənasında milli formada təsvir etmişdir" deyə qeyd edirdi. 

Rəssam "Ədəbiyyat" qəzetinin 17 sentyabr 1960-cı il nömrəsində dərc olunmuş məqaləsində Teatr Muzeyi ilə bağlı "Təşkilat işlərini gücləndirmək, eksponatlar üzərində geniş və ətraflı elmi iş aparmaq, daimi ekspozisiya yaratmaq üçün muzey kollektivini elmi kadrlarla təmin etmək vaxtı gəlib çatmışdır", İncəsənət Muzeyi haqqında isə "Muzeyin Azərbaycan şöbəsi üzrə daimi ekspozisiya yoxdur" deyə ürək yanğısı ilə əsl vətənpərvər ziyalı mövqeyini sərgiləyirdi.

Məşhur ədəbiyyatşünas alim Abbas Zamanov rəssam dostu haqqında yazırdı:

"İsmayıl müəllim Nizami muzeyinin yaradıcısı və rəhbəri idi. Ana öz sevgili balasının üzərində necə əsərsə, İsmayıl müəllim Nizami muzeyinin üzərində elə əsirdi."

Fəxri adları:

Rəssamın çoxşaxəli bədii və ictimai yaradıcılıq fəaliyyəti ölkəmiz tərəfindən yüksək qiymətləndirilib. Rəssam Əməkdar incəsənət xadimi (1940), Xalq rəssamı (1960) kimi fəxri adlara və həmçinin, SSRİ dövlət mükafatına (1950) layiq görülüb.

İsmayıl Axundov 13 sentyabr 1969-cu ildə Krakovda vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Tamaşaçılaronu "Məhkumlar", "Toygecəsi" və s. seriallardan, bədiifilmlərdənyaxşı tanıyırlar. Üstəlikdə uzunillərdirki, müxtəlifteatrlarda çalışıb...

Əməkdar artist Firəngiz Babayevadan danışıram. Bu gün onun 69 yaşı tamam olur və 70 illik yubileyi yoluna qədəm qoyur...

Firəngiz Manaxim qızı Babayeva 15 aprel 1957-ci ildə Xudatda anadan olub. 1982-ci ildə M. Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutuna (indiki Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti) daxil olub. Təhsil aldığı illə ərzində o, Tədris Teatrının səhnəsində Polina ("Tribunal"A. Makayonok), Elektra ("Elektra", Sofokl), Krucinina ("Günahsız müqəssirlər", A. Ostrovski), Knyaginiya ("İki qardaş", M. Y. Lermontov) kimi obrazlar ifa edib.

1986-cı ildə İncəsənət İnstitutu fərqlənmə diplomu ilə bitirdikdən sonra təyinatla Mingəçevir Dövlət Dram Teatrının aktyor heyətinə qəbul olub. Bu teatrın səhnəsində bir çox rolları ifa edib.

Rolları:

- Sənubər ("Xoşbəxtlər"S. Rəhman)

- Aygül ("Kimin sualı var?", N. Həsənzadə)

- Kiçik gəlin("Gəlinlərin üsyanı", Ş. Başbeyev)

- Nigar ("Solğun çiçəklər", C. Cabbarlı)

- Qadın ("Bağlı qapı arxasında iki nəfər", V. Sergeyev)

- Bəyaz saçlı qız("Qətl günü", Y. Səmədoğlu)

1987-ci ildə ilin aktrisası mükafatına layiq görülüb. Mingəçevir Teatrında çalışdığı dövrdə bütün şəhər tədbirlərinin həm rus həm də Azərbaycanca aparıcı olub. 1990-cı ildə Sumqayıt Dövlət Musiqili Dram Teatrına (indi ki H. Ərəblinski adına Sumqayıt Dövlət Dram Teatrı) dəvət alır. 1990–1999-cu illərə kimi teatrda çalışır. Sumqayıt Dövlət Dram Teatrının səhnəsində də rol kasadlığı çəkməyib.

Rolları:

1. Telli-("Məlikməmmədin nağılı", M. Məmmədov)

2. Ana-("Anlaşılmazlıq", A. Kamyu)

3. Çiçək-("Subaylarınızdan görəsiz", S. Ələsgərov)

4. İrma-("Varlı evində", G. Xuqayev)

5. Asya-("Arşın mal alan", Ü. Hacıbəyov)

6. Zeynəb-("Ölülər", C. Məmmədquluzadə)

7. Nərgiz-("Dünya ay Dünya", Ş. Qəribli)

8. Münəvvər-("Mənim ağ göyərçinim", T. Vəliyeva)və s. rollar oynayıb.

1999-cu ildən Bələdiyyə Teatrının aktrisasıdır. Aktrisa işlədiyi illər ərzində o – Oğlundan şikayətçi qadın ("Oğul"A. Babayev), Salatın("Vətənə oğullar gərəkdir", R. İçərişəhərli), Firəngiz ("Daşa dönmüş ürəklər", X. Əlimirzəyev), Xırda ("Bəylik dərsi", M. Süleymanlı), Arxitektorun arvadı ("Domokl qılıncı ", N. Hikmət), Xanpəri ("Müsyö Jordan və Dərviş Məstəli şah", M. F. Axundov), Fəridə Fəridova ("Qaravəlli", Anar) kimi obrazları ifa edib.

Eyni zamanda aktrisa şəhər tədbirlərinin aparıcılarından olub. Dəfələrlə cəbhə bölgələrində çıxışlar edib. 2002-ci ildə Ulu Öndər Heydər Əliyevin imzası ilə səhnə sənətindəki nailiyyətlərinə görə "Əməkdar artist" fəxri adına layiq görülüb. 2017-ci ildə Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqı tərəfindən təsis edilən "Sənətkar" medalına layiq görülüb.

Filmoqrafiya

- Mənim ağ şəhərim

- Salur Qazanın evi talandığı boy

- Odla qol-boyun

- Girov

- Həsrətli gözlərin rəsmi

- Ərazi

- Absurdistan - çobanın arvadı

- Məhkumlar

- Toy gecəsi

- Sən olmasaydın

- Məhkumlar

- Qız yükü

Firəngiz Babayeva öz həyat hekayəsini bu cür nəql edir:

“Tələbəlik illərində özüm qazandıqlarımdan savayı, evdən də mənə pul göndərirdilər. Lakin üstü açılanda ki mən İncəsənət Universitetində oxuyuram, atam məni evdən qovdu. İllərlə mənimlə danışmadı.

Mən o vaxt universiteti qırmızı diplomla bitirdiyim üçün seçimimdə azad idim. Qanuna əsasən, istədiyim teatrı seçə bilərdim. Mən də Mingəçevir teatrını istədim. Orada mənə birotaqlı mənzil də verdilər. Bir neçə il sözügedən teatrda işlədim. Sonra o şəhər mənə yadlaşmağa başladı. Sıxılırdım, qala bilmirdim. Ona görə də Sumqayıt Dövlət Teatrına gəldim. Fəaliyyətimi bir müddət də orada davam etdirdim. Ən axırda isə Bakıya köçdüm. Bakı Bələdiyyə Teatrında çalışmağa başladım. O gündən bu yana həmin teatrdayam.

Ailə həyatımı da o ərəfələrdə qurdum. Ancaq yoldaşımı çox tez itirdim. Qızım on yaşında olanda o, dünyasını dəyişdi. Nəyin bahasına olursa-olsun, qızımı sağlam böyütməyə çalışdım. Ona atasızlığını hiss etdirmək istəmirdim. Bütün səylərim bunun üçün idi.

Evin bütün yükü çiyinlərimə düşmüşdü... O vaxt seriallar da yox idi. Yalnız teatr məvacibi ilə dolanırdım. Həm də nəzərə alın ki, məvacibimiz də yüksək deyildi. Sağ olsunlar, Amaliya xanım və rəhmətlik Yusif müəllim, mənə teatrda əlavə bir işi - truppa müdirliyini də həvalə etdilər. İki işin məvacibini almağa başladım.

İndi qızım da Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində oxuyur. Aktrisalığı öz istəyi ilə seçdi. Mən heç vaxt istəməzdim ki, qızım aktrisa olsun. Onu hüquqşünas kimi görmək istəyirdim. Ancaq çox təəssüf ki, onu fikrindən daşındıra bilmədim. Hal-hazırda üçüncü kurs tələbəsidir. Seriallara da çəkilir. "Qisas" serialında baş rolu canlandırıb.

Mənim tay-tuşlarımın çoxu artıq xalq artistləridir. Mənimsə hələ ki, əlimdən gözləməkdən başqa bir şey gəlmir”.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.04.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Həyatda elə anlar olur ki, insan bayram ovqatı ilə yaşayır, amma taleyin gözlənilməz bir toxunuşu həmin sevinci sınağa çəkir. 1985-ci ildə ekranlaşdırılan "Bayramda yağış" filmi məhz belə bir hissin, belə bir ziddiyyətin kino dilində ifadəsidir.

Filmin rejissoru Cəmil Quliyev bu ekran əsərində sadə həyat hadisələri üzərindən insanın daxili dünyasını, gözləntilərini və məyusluqlarını incə psixoloji çalarlarla təqdim edir.

Bayram və gözləntilər

Film bayram ab-havası fonunda başlayır. İnsanlar sevinclidir, ümidlidir, hər kəs öz kiçik dünyasında xoşbəxtlik axtarır. Bayram — sadəcə təqvim günü deyil, insanların ürəyində bir işıq, bir gözləntidir.

Lakin bu işığın üzərinə yağış yağır. Bu yağış yalnız təbiət hadisəsi deyil. O, insanların planlarını, arzularını və bəzən də illərlə qurduğu xəyalları sınağa çəkən bir simvoldur.

Yağışın dili

Rejissor Cəmil Quliyev yağışı filmdə sadəcə atmosfer yaratmaq üçün istifadə etmir. Yağış burada bir obrazdır.

O, bəzən təmizləyir, bəzən dağıdır, bəzən də insanı öz iç dünyası ilə üz-üzə qoyur. Bayram günü yağan yağış, əslində, həyatın hər zaman gözlənildiyi kimi getmədiyini xatırladır.

Film tamaşaçıya belə bir sual verir:

İnsan xoşbəxtliyi yalnız şəraitə bağlıdır, yoxsa onu hər vəziyyətdə qorumaq mümkündür?

İnsan münasibətləri və səmimiyyət

“Bayramda yağış” filmində əsas diqqət insan münasibətlərinə yönəlib. Bayram günündə insanlar bir-birinə daha yaxın olur, amma eyni zamanda daxildə gizlənən narazılıqlar, deyilməyən sözlər də üzə çıxır.

Bu film göstərir ki, bəzən ən səmimi anlar məhz çətinlik içində yaranır. Yağış altında qalan insanlar maskalarını itirir və öz həqiqi simaları ilə görünürlər.

Azərbaycan kinosunda yeri

"Bayramda yağış" Azərbaycan kinosunda psixoloji-məişət dramının incə nümunələrindən biridir. Film böyük hadisələrdən deyil, kiçik anların yaratdığı böyük hisslərdən güc alır.

Burada hər şey sakitdir, amma bu sakitliyin içində dərin bir emosional gərginlik hiss olunur. Bu isə filmi düşündürücü və təsirli edir.

Yekun

Bayramlar həmişə günəşli olmur. Bəzən ən gözəl günlərdə belə yağış yağır. Amma əsas məsələ o yağışın altında necə qalmaqdır.

“Bayramda yağış” bizə xatırladır:

Həyatın yağışları sevincimizi sınağa çəksə də, həqiqi xoşbəxtlik insanın daxilindədir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.04.2026)

Aynur İsmayılova,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

“Oxucularımızın yaradıcılığı” rubrikasında növbəti təqdim etdiyimiz şeir Gültac Əliyevanındır. “Şah edən də, mat edən də — sən…” adlanır.

Sən ki əzabların qadınısan —

sənə xoşdur məni yandıraraq şam etmək,

yoxluğunla ram etmək…

Belə yazır Gültac Əliyeva. Pis yazmır, deyilmi?

Xoş mütaliələr.

Qadın var — varlığı ilə şah edər,

qadın var — yoxluğu ilə mat edər.

Salam, məni yoxluğu ilə mat edən qadın…

Bir bilsən —

qaranlığın sabaha,

Ayın Günəşə,

səhranın suya olan həsrəti

mənim sənə olan həsrətimin yanında

necə də cılızlaşır.

Bəlkə son qoyasan bu mənasız inadına,

qayıdasan yanıma?

Bax —

otağın tüstüsü,

yatağın süsü,

içimin pası,

qəlbimin səsi

qarışıb bir-birinə…

Yoxsan, dünya yerindədir.

Gəl gör ki, mən necə dayana bilirəm —

dörd divarın, yerin və göyün arasında…

Ehh, nəysə…

yenə danışdım boş-boş.

Sən ki əzabların qadınısan —

sənə xoşdur məni yandıraraq şam etmək,

yoxluğunla ram etmək…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.04.2026)

Türk Dünyası ilə Anadolu Arasında Sahə Tədqiqatı barədə yazı

Ülviyyə Əbülfəzqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi Layihələr şöbəsi

24–27 mart 2026-cı il tarixlərində Kıbrıs İraq Balkanlar Avrasiya Türk Ədəbiyyatları Qurumu (KIBATEK) tərəfindən Akşehir və Tuzlukçu bölgələrində həyata keçirilən genişmiqyaslı elmi-mədəni səfər Türk dünyası ilə Anadolu arasında tarixi, ədəbi və mədəni əlaqələrin müasir dövrdə davamlılığını göstərən kompleks bir sahə tədqiqatı xarakteri daşımışdır.

Bu fəaliyyət yalnız bir tədbir və ya protokol səfəri kimi deyil, eyni zamanda kollektiv mədəni yaddaşın yerində oxunması, sözlü tarix materiallarının toplanması və mədəni diplomatiyanın praktik tətbiqi kimi qiymətləndirilməlidir. Səfər boyunca müxtəlif sosial qruplarla görüşlər, tarixi məkanların yerində müşahidəsi, təhsil müəssisələrində akademik müzakirələr və yerli idarəetmə orqanları ilə əməkdaşlıq həyata keçirilmişdir.

Səfərdə KIBATEK Onursal Başkanı, şair və araşdırmaçı, Dokuz Eylül Universitetində 38 il boyunca Balkan türkləri ədəbiyyatının tədqiqinə fədakarca əmək verən Feyyaz Sağlam, Azərbaycanlı şair, jurnalist və ədəbiyyatşünas Prof. Dr. Təranə Turan Rəhimli və şair, pedaqoq Şükrü Aydın iştirak etmişdir. Bu elmi heyət Türk dünyasının müxtəlif coğrafiyalarını təmsil edən intellektual sintezi əks etdirmiş, xüsusilə Azərbaycan və Anadolu, Balkanlar və Anadolu arasında ədəbi və elmi körpülərin gücləndirilməsi baxımından əhəmiyyətli bir platforma yaratmışdır.

Təranə Turan Rəhimli ilə görüşüb səfər barədə geniş bilgi aldıqdan sonra bir daha əmin oldum ki, bu sayaq tədbirlər heç vaxt nəticəsiz qala bilməz, səmərəliliksə dərhal özünü büruzə verir.

Səfərin təşkilati və əməli hissəsində Tuzlukçu Bələdiyyəsinin əməkdaşlarının rolu, qonaqpərvərliyi xüsusi vurğulanmalıdır. Tuzlukçu Bələdiyyəsi tərəfindən göstərilən yüksək səviyyəli təşkilati dəstək, sahə koordinasiyası, logistika təminatı və səmimi ev sahibliyi bu elmi-mədəni səfərin uğurla həyata keçirilməsində həlledici rol oynamışdır. Xüsusilə Tuzlukçu Bələdiyyəsinin rəhbərliyi və əməkdaşları—Nureddin Akbuğa, İhsan Ekici, Fatih Meydan, Sadullah Ay, Ergün Büyüksütçü və digər struktur nümayəndələri—proqramın bütün mərhələlərində aktiv şəkildə iştirak edərək yerli idarəetmənin mədəni diplomatiya prosesindəki rolunu nümayiş etdirmişdir. Tuzlukçu Bələdiyyəsinin KIBATEK heyətinə bələdçilik üçün təyin etdiyi sürücü Niyazi Koşun səfərin bütün mərhələlərində iştirak edərəkf nəqliyyat və sahə koordinasiyasında mühüm xidmət göstərmişdir. Səfər vaxtı

Akşehir və Tuzlukçu bölgələrində aparılan müşahidələr göstərmişdir ki, bu coğrafiya yalnız tarixi abidələr məkanı deyil, eyni zamanda canlı bir mədəni yaddaş laboratoriyasıdır. Akşehir Şəhidliyi, Hıdırlıq ərazisi, Tarık Buğra Sosial Bilimler Liseyi, yerli idarəetmə orqanları və ictimai məkanlar şəhərin kollektiv tarixini müasir sosial həyatla birləşdirən strukturlar kimi çıxış edir. Bu məkanlarda aparılan müşahidələr zamanı sosial yaddaşın formalaşmasında həm rəsmi tarix, həm də sözlü narrativlərin paralel şəkildə fəaliyyət göstərdiyi müəyyən edilmişdir.

Kənd mühitinə təşkil edilən səfərlər, xüsusilə Kundullu kəndində keçirilən görüşlər Balkanlardan Anadoluya baş vermiş miqrasiya proseslərinin sosial-mədəni izlərini ortaya çıxarmışdır. Bu kənddə aparılan müşahidələr ailə yaddaşı, köç narrativləri və mədəni davamlılıq baxımından zəngin material təqdim etmişdir. Köy muxtarı və yerli sakinlərlə aparılan söhbətlərdə, xüsusilə Bulgaristandan köç etmiş ailələrin tarixçələri, kollektiv kimliyin formalaşmasında mühüm faktor kimi diqqət çəkmişdir.

Akşehir şəhərinin tarixi-mədəni abidələri arasında Nasreddin Hoca Türbəsi, Seyyid Mahmud Hayrani Külliyəsi, Ferruxşah Məscidi, Taş Medrese, qədim sivil memarlıq nümunələri, muzeylər və köhnə şəhər strukturu xüsusi yer tutur. Bu məkanlar yalnız memarlıq obyektləri deyil, həm də mədəni semantikanın daşıyıcıları kimi çıxış edir. Fərruxşah Məscidi ilə bağlı Yıldırım Bəyazidin əsirlik dövrünə dair tarixi narrativlər isə məkanın siyasi və emosional yaddaşın bir hissəsi olduğunu göstərir.

Səfər çərçivəsində Nemətullah Naxçıvaninin  məzarı da ziyarət edilmişdir. Tədqiqatlarında Nemətullah  Naxçıvanidən bəhs edən Prof.Dr.Təranə Turan Rəhimli türbəni ziyarət zamanı bu böyük tarixi şəxsiyyətin Akşehir -- Azərbaycan əlaqələrinin öyrənilməsi baxımından tarixi-elmi əhəmiyyət daşıyan xidmətlərinin geniş araşdırılması zərurətini vurğulamışdır.

Səfər çərçivəsində Tarık Buğra Sosial Bilimler Liseyində keçirilən elmi-ədəbi tədbir -- Ədəbiyyat Paneli xüsusi əhəmiyyət daşımışdır. Tədbirdə KIBATEK Onursal Başkanı  Feyyaz Sağlam, Prof. Dr. Təranə Turan Rəhimli və Şükrü Aydın iştirak etmiş, müxtəlif elmi və ədəbi məsələləri əhatə edən məruzə və çıxışları ilə auditoriyanln diqqətini cəlb etmlşdir.  Prof. Dr. Təranə Turan Rəhimli tərəfindən təqdim edilən “Akşehir və Azərbaycan əlaqələri” mövzusundakı məruzə Türk dünyası ədəbiyyatları arasında akademik inteqrasiyanın gücləndirilməsi baxımından mühüm elmi nəticələr doğurmuşdur. Tədbir zamanı KIBATEK heyəti üzvlərinin öz şeirlərini səslındirməsı liseyin tələbələri tərəfindən maraqla qarşılanmışdır. Eyni zamanda,  tələbələrlə aparılan interaktiv dialoq gənc nəslin Türk dünyası ədəbiyyatına marağını artırmış, mədəni şüurun formalaşmasına töhfə vermişdir.Prof.Dr.Təranə Turan Rəhimli vurğulayır: "Akşehirdə Tarık Buğra Sosial Bilimlər Liseyində yeni nəslin şeirə, ədəbiyyata, tarixi-elmi faktlara marağı məni heyrətə gəturmişdi. Gənclərin bu qədər milli ruhda olması, millətinin sahib  olduğu dəyərlərə rəğbət gözlərimi yaşartmışdı. Akşehirdən  döndükdən sonra isə çoxsaylı mesajlar aldım. Sosial mediadan mənə yazan tələblərdən birinin mesajını  xüsusilə qeyd etmək istəyirəm Sena Şahin adlı lisey tələbəsi ya,zırdı: " Merhaba Hocam, iyi aksamlar.  Ben Tarık Bugra Sosyal Bilimler Lisesinde Sena Şahin, sozinle  fotograf  cektirmistik, hatirlarmisiniz bilmiyorum, ama gercekten cok basarili bir kadinsiniz, ben sizden cok etkilendim.  Acikcasi cok samimi ve cana yakın bi insansınız, okulumuzdaki butun öğrenciler sizin hakkınızda o kadar güzel şeyler söylediler ki, herkezi kendinize hayran bıraktınız Okulumuza gelerekte bizi cok mutlu ettiniz, ben kendi adima konusmak gerekirse benim pek bu tur konulara ilgim olmamasina ragmen o kadar guzel anlatiniz, konustunuzki cok etkilendim. Özellikle siiriniz cok guzeldi okulumuza geldiginiz icin cok tessekur ederim, iyi gunler dilerim." Sena Şahinin timsalında türk gəncliyinin elmə, ədəbiyyata, poeziyaya sevgisində zərrə qədər təsirimin olması məni qürirlandırdı.

Akşehirdə yerli mətbuat orqanı olan “Pervasız” qəzeti ilə aparılan görüş də regionun mədəni həyatının ictimaiyyətə çatdırılması və yerli medianın mədəni diplomatiyada rolunun gücləndirilməsi baxımından əhəmiyyətli oldu. Bu görüş göstərdi  ki, yerli media yalnız informasiya ötürücüsü deyil, həm də mədəni yaddaşın formalaşdırıcı aktorudur.

Səfərin ümumi gedişində iştirak edən digər şəxslər və əməkdaşlar da xüsusi qeyd olunmalıdır. Salim Kola (Gürsu Kazak kəndi muxtarı), Vehbi Gültekin (ədəbiyyat müəllimi və koordinasiya üzrə məsul şəxs), Seyfettin Göktaş (Tarık Buğra Sosial Bilimler Liseyi müdiri), Yasemin Ünal (arkeoloq, Tuzlukçu Bələdiyyəsinin əməkdaşı) və digər yerli mütəxəssislər prosesin elmi və təşkilati keyfiyyətini artırmağa xidmət etdilər. Onların hər biri bu səfərin sahə tədqiqatı xarakterinin formalaşmasına real töhfə vermişdir.

Akşehir ziyarətini gözəlləşdirən məqamlardan biri də şəhərin ən dəyərli ziyalıları və  önəmli iş adamları ilə görüşlər oldu. Başda "Pierre Cardin" olmaqla,  Avropanın bir çox ünlü  markaları ilə işbirliyi mövcud olan, 1925-ci ildən bəri fəaliyyət göstətğən "Karan Kunduraçı" sahibkarı Yılmaz Karan, "Cihan Elektrik" sahibkarı Cihan Demiral və əsilzadə xanımı, Şirvanşahlar soyundan olan Şenay Şirvancı Demiral, "Küçük Ağa" oteli sahibkarı, vəkil Qasım bəy, Akşehir Bələdiyyəsinin 2014-2024-cü illərdə başkanı olmuş Salih Akkaya  ilə tanışlığı xüsusi qeyd etmək istərdim.

Ümumilikdə KIBATEK heyətinin Akşehir və Tuzlukçu bölgələrində həyata keçirdiyi, heyət üzvlərinin  təşkkli üçün fəxri başqan Fəyyaz Sağlama minnətdarlıq duyduğu bu səfər Türk dünyası araşdırmaları baxımından həm metodoloji, həm də empirik cəhətdən əhəmiyyətli nəticələr ortaya qoymuşdur. Bu fəaliyyət göstərmişdir ki, Akşehir və Tuzlukçu yalnız regional mədəniyyət mərkəzləri deyil, eyni zamanda Türk dünyasının ortaq tarixi yaddaşının canlı daşıyıcılarıdır. Xüsusilə Tuzlukçu Bələdiyyəsinin əməkdaşlarının göstərdiyi yüksək təşkilati dəstək və sahə koordinasiyası bu səfərin uğurla tamamlanmasında əsas faktor olmuş, yerli idarəetmə ilə akademik mühit arasında nümunəvi əməkdaşlıq modeli formalaşdırılmışdır. Bu model gələcəkdə Türk dünyası araşdırmaları üçün sahə tədqiqatlarının təşkilində tətbiq oluna biləcək mühüm bir təcrübə kimi qiymətləndirilə bilər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.04.2026)

Aygül Bağırova,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Elmin nurunu insan taleyinə çevirən, analığın ucalığını dövlətçilik ruhu ilə birləşdirən böyük Azərbaycan qadınının əbədiyaşar xatirəsinə

Zaman elə şəxsiyyətlər yetişdirir ki, onların ömrü tərcümeyi-hal çərçivəsinə sığmır, taleyi bir xalqın mənəvi salnaməsinə çevrilir. Akademik Zərifə xanım Əliyeva da həmin uca zirvələrdə dayanan, adı çəkilən an qəlblərdə ehtiram, minnətdarlıq və nur oyadan böyük Azərbaycan qadınıdır. Onun ömür yolu elmin yüksəkliyi, analığın müqəddəsliyi, qadın ləyaqətinin ucalığı və Vətən sevgisinin bütöv bir vəhdəti kimi yaşayır. Zərifə xanım oftalmologiya sahəsində ilk qadın akademik kimi Azərbaycan tibb elminə mühüm töhfələr verib, uzunmüddətli araşdırmaları, yeni müalicə metodları və profilaktik yanaşmaları ilə böyük məktəb formalaşdırıb, yüksəkixtisaslı həkim və alim nəslinin yetişməsinə böyük əmək sərf edib.

Onun haqqında düşünərkən ilk yada düşən məqam gözlərə nur bəxş edən həkim obrazıdır. Zərifə xanım üçün həkimlik peşəsi peşədən uca mənəvi missiya idi. Traxoma ilə mübarizədə göstərdiyi elmi və praktik fəaliyyət, regionlara gedib xəstəlik ocaqlarını araşdırması, həkimlərlə və əhali ilə maarifləndirici iş aparması, təklif etdiyi müalicə metodunun qısa zamanda geniş tətbiq tapması nəticəsində respublikada bu xəstəliyin aradan qalxması onun xidmətlərinin miqyasını aydın göstərir. Elmi fəaliyyətinin əsas istiqamətləri də geniş və çoxşaxəli idi: görmə orqanının peşə patologiyası, traxoma, virus mənşəli göz xəstəlikləri, diabet zamanı göz problemləri, qlaukoma, terapevtik oftalmologiya və başqa mühüm sahələr. Onun təşəbbüsü ilə 1979-cu ildə ilk ixtisaslaşmış laboratoriyanın yaradılması da Azərbaycan oftalmologiyası üçün mühüm mərhələ idi.

Anım günündə Zərifə xanımı xatırlamaq təkcə böyük bir alimi yad etmək anlamı daşımır. Bu gün həm də Azərbaycan qadınının hansı ucalığa yüksəldiyini düşünmək günüdür. O, elmdə zirvə idi, ailədə mənəvi dayaq idi, cəmiyyətdə nəciblik meyarı idi. Ulu Öndər Heydər Əliyevin həyat və fəaliyyətində ailə mühitinin mühüm rolundan bəhs edən fikirlərində Zərifə xanımın ailədə yüksək mənəvi mühit yaratdığını xüsusi vurğulaması bu müqəddəs missiyanın dərinliyini açır. Həmin ailə mühitində böyüyən, milli dövlətçilik düşüncəsini, iradəni, məsuliyyəti, Vətən sevgisini öz varlığında daşıyan övladın sonradan qalib Azərbaycanın Liderinə çevrilməsi bir ananın tərbiyə qüdrətinin parlaq təcəssümünə çevrilir.

Zərifə xanımın böyüklüyü onun ad-sanında yox, insanlara münasibətində idi. Sənədlərdə də vurğulanır ki, o, xeyirxah, insanpərvər, ləyaqətli, qayğıkeş ana, vəfalı ömür-gün yoldaşı, yüksək mədəniyyət və elm sahibi kimi yadda qalıb. Həyatının gərgin elmi ritmi içində qadın incəliyini, zərifliyini, ailə məsuliyyətini, mənəvi saflığını bir an belə itirməməsi onun şəxsiyyət bütövlüyünü daha da ucaldır. Onun haqqında söylənən fikirlərdən aydın görünür ki, Zərifə xanım bir obraz, bir simvol, bir ideal kimi yaşayır. Azərbaycan qadınının mənəvi dəyərləri, anaların şəfqəti, ziyalının təmkinli ucalığı bu adda birləşir.

Bu böyük ömür həm də beynəlxalq nüfuz qazanan alim ömrüdür. O, 150-yə yaxın elmi əsərin, 12 monoqrafiyanın müəllifi idi, onlarca elmlər doktoru və fəlsəfə doktorunun elmi rəhbəri olmuşdu, beynəlxalq qurultaylarda, simpoziumlarda Azərbaycan elmini layiqincə təmsil etmişdi. 1981-ci ildə SSRİ Tibb Elmləri Akademiyasının akademik M.İ.Averbax adına mükafatına layiq görülməsi, həmin mükafatı alan ilk qadın alim kimi tarixə düşməsi, 1983-cü ildə akademik seçilməsi onun elmi sanbalının ən parlaq göstəricilərindəndir. Bu faktların hər biri göstərir ki, Zərifə xanımın adı təkcə Azərbaycan tibb tarixində yox, bütövlükdə elm tarixində işıqlı bir səhifədir.

Bir xalqın yaddaşında əbədi yaşayan insanlar var. Onlar torpaqdan getsələr də, mənəviyyatdan ayrılmırlar. Zərifə xanım Əliyeva da həmin uca insanlardandır. Onun haqqında yazılan hər sətirdə nur var, xatırlanan hər xatirədə bir istilik var, adı səslənən hər məqamda bir ana nəfəsi duyulur. O, gözlərə işıq verən həkim idi, ürəklərə təmkin verən insan idi, ailəyə mənəvi bütövlük gətirən xanım idi, cəmiyyətə örnək olan ziyalı idi. Belə ömürlər millətin yaddaşında tarix kimi yaşamır, vicdan kimi yaşayır.

Bu gün Zərifə xanımın anım günündə onun xatirəsi önündə baş əyərkən insan bir daha anlayır ki, böyük ömürlərin əsl qüdrəti yaşadıqları illərin sayında deyil, xalqın ruhunda buraxdıqları izdədir. Zərifə xanım Əliyeva həmin izlərdən biri kimi yox, ən parlaq izlərdən biri kimi yaşayır. O iz Azərbaycan qadınının alnında nur, Azərbaycan elminin tarixində şərəf, Azərbaycan ailə dəyərlərində bütövlük, Azərbaycan dövlətçilik salnaməsində mənəvi dayaq kimi yaşayır.

Zərifə xanımın xatirəsi qarşısında ehtiramla dayanarkən qəlbdən gələn bir duyğu bütün sözləri qabaqlayır: belə insanlar bir xalqın ömrünə Tanrının bəxş etdiyi mənəvi sərvətdir. Onun nurlu xatirəsi hər zaman xalqımızın yaddaşında yaşayacaq, adı hörmətlə, sevgi və minnətdarlıqla anılacaq. Çünki bu adın içində həm elm var, həm şəfqət var, həm analıq var, həm də Vətənə sədaqətlə yoğrulmuş böyük bir ömür var.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(15.04.2026)

Xanım Aydın,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Dünya haqqında ən böyük yanlışlıq onu “özümüzünkü” hesab etməyimizdir. Məmməd Araz bu məşhur şeirində məhz bu yanlışlığın üzərinə gedir – sakit, amma sarsıdıcı bir qətiyyətlə. Onun misralarında nə pafos var, nə də təsəlli; burada insanın özünə qurduğu illüziyanın tədricən dağıdılması var.

Şeir taleyin obrazı ilə açılır. “Bir taleyin oyununda cütlənmiş zərik” deyərkən şair insanları eyni oyunun içində olan varlıqlar kimi təqdim edir. Amma bu birlik zahiridir: “Yüz il qoşa atılsaq da qoşa düşmərik.” Eyni zaman, eyni məkan, eyni taleyi paylaşan insanlar belə, eyni nəticəyə çata bilmir. Burada həyatın ədalətsizliyi yox, onun anlaşılmaz mexanizmi önə çıxır. İnsan bu oyunda həm iştirakçıdır, həm də nəticədən xəbərsiz bir fiqur.

Sonra baxış genişlənir. “Bir zərrənin işığına milyonlar şərik” misrası insanın özünü böyük saydığı dünyanı birdən-birə kiçildir. Zərrə – ən kiçik varlıq birdən milyonların diqqət mərkəzinə çevrilir. Bu, həm kosmik miqyasın hissidir, həm də insanın öz əhəmiyyətini şişirtməsinin incə tənqididir. Və elə bu nöqtədə hökm gəlir: “Dünya sənin, dünya mənim, dünya heç kimin.” Bu təkrar sıradan, adi bir poetik vasitə deyil; bu, şeirin nəfəsidir, onun ritmik yaddaşıdır.

İkinci bənddə həyat hərəkətə gəlir. “Sevda fırfıran” obrazı dünyanı sabit yox, fırlanan, dəyişən bir sistem kimi təqdim edir. İnsan bu hərəkətin içində ya sürüklənir, ya da ona uyğunlaşmağa çalışır. “Bir ümidin ətəyindən tutub da fırlan” – bu, həm ümidsizlikdən çıxış yolu, həm də çıxılmazlığın etirafıdır. Çünki burada ümid də sabit deyil, o da hərəkətin bir hissəsidir. Yıxılan və duran səslər isə həyatın əbədi ritmini pıçıldayır.

Üçüncü bənddə dünya artıq bir bazardır. “Bu get-gəllər bazarına dəvədi dünya” misrasında iki fərqli məna üst-üstə düşür: bazar – keçiciliyin, alverin, dəyişkənliyin məkanıdır; dəvə isə yük daşıyan, bu hərəkəti davam etdirən varlıqdır. Dünya həm bu bazarın özüdür, həm də onun yükünü çəkən qüvvə. İnsan isə bu bazarda gah alıcı, gah satıcı, gah da sadəcə tamaşaçıdır. Amma heç vaxt sahib deyil.

“Əbədiyə qəh-qəh çəkər əbədi dünya” misrası xüsusi bir ironiya ilə səslənir. Dünya əbədidir, amma bu əbədilik insan üçün deyil. Sanki dünya insanın bütün iddialarına gülür. Bu gülüş təkəbbürə qarşı yönəlmiş səssiz bir etirazdır.

Dördüncü bənddə şair zamanın dərin qatlarına enir. Araz çayı və Həkəri çayı burada minilliklərin şahidi, canlı tarixdir. İnsan həyatı ötəridir, amma bu axar dəyişmir. Gündüzlər və gecələr eyni ritmlə təkrarlanır. Səhər günəş doğur, axşam qürub edir və bu hər gün eyni alqoritmlər təkrarlanır. Bu təkrar insanın faniliyini daha da kəskin göstərir: dəyişən bizik, dəyişməz sandığımız dünya deyil.

Şeirin son bəndi isə bütün bu düşüncələrin zirvəsidir. “Mən özümlə oynadığım şahmata güldüm” deyən şair artıq həqiqəti dərk etmiş insandır. O anlayır ki, həyat bir oyundur və bu oyunda insan həm oyunçu, həm də fiqurdur. Bu, faciə deyil – bu, dərk anıdır. Və bu dərk gülüşlə tamamlanır. Çünki insan yalnız həqiqəti gördükdə öz illüziyalarına gülə bilir.

Beləcə, şeir insanı sakitcə bir həqiqətlə üz-üzə qoyur: dünya nə sənin, nə mənimdir. O, sadəcə var və biz onun içindən keçirik. Ötəri varlıq, kirayənişin, qonaq kimi... Qısa bir müddət üçün ona toxunur, onu “özümüzünkü” sayır, sonra isə gedirik. Dünya isə qalır – eyni sakitliklə, eyni laqeydliklə.

Və bəlkə də bu şeirin ən böyük gücü ondadır ki, o, bu həqiqəti nə qışqırır, nə də gizlədir. Sadəcə deyir. Təkrar-təkrar, yorulmadan:

“Dünya sənin,
Dünya mənim,
Dünya heç kimin...”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.04.2026)