İmran Verdiyev, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

 Erməni filosof, şair və publisist M.Nalbandyan yazırdı: “Erməni qusanlarını yalnız erməni ailələrində doğulduqlarına görə erməni hesab etmək olar. Qədim nəğmə və mahnıların, havaların əksəriyyəti azərbaycanlılardan götürülüb. Mən ermənilərin yaşadıqları çox yerləri dolaşmışam, həmişə də çalışmışam ki, sırf ermənicə deyilmiş bir söz eşidəm. Lakin həmin sözü dinləmək indiyə kimi nəsibim olmayıb”. Bəlkə də, elə buna görə fransız tarixçi J.Ş.Deserbye  qeyd edirmiş ki, ”Erməni danışıq dili türk, tatar dilinin bir dialektidir.”Bəs, görəsən, erməni qusanları (ozan sözünün təhrif olunmuş formasıdır)  niyə Azərbaycan dilinə möhtac qalmışdılar?

Bir ayrı yazımızda da qeyd etdiyimiz kimi, ermənilərdə aşıq sənəti olmayıb. “Təbii, bəzi ermənilər olub ki, Azərbaycan aşıqlarının yanında (çox zaman züy tutan balabançı və ya dəmkeş olaraq-İ.V.) bu sənətə maraq göstəriblər, amma bu o anlama gəlmir ki, aşıq sənəti onlara məxsusdur. Çünki ermənilərdə tarixən aşıq olmayıb”. Sonralar bu züy tutanlar, dəmkeşlər qusanlıq (aşıqlıq) etməyə cəhd göstəriblər. Daha doğrusu, Azərbaycan aşıq sənətini təqlid etməyə başlayıblar. Amma məcburən Azərbaycan (türk) dilində çalıb-oxuyublar. Çünki şəmkirli erməni qusan Yervantın Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin sədri, professor M.Qasımlıya dediyi kimi, “erməni dili aşığa uyğun deyil, saza yatmır”. Təsəvvür edin, erməni qusanı ermənicədən narazıdır, bu dildə çalıb-oxuya bilmir! Elə bu fakt sazın sırf Azərbaycan (türk) hadisəsi olduğunu sübut etmirmi?! Erməni qusanlarının “əsərlərinin əksəriyyətinin türkcə” olması da üstəlik sübut deyilmi?!

Bizcə, bunun əsas səbəbi Azərbaycan dilinin coğrafi dairəsinin genişliliyi ilə yanaşı, ta qədimdən Qafqazda linqva franka,həm də şeir və musiqi dili  olmasıdır. Professor Q.Namazov “Erməni qusanları qoşmalarını azərbaycanca yaradırdılar” adlı məqaləsində haqlı olaraq yazır ki, “Türk-Azərbaycan dilinin təsir dairəsi o qədər əhatəli idi ki, istər-istəməz azərbaycanlılarla qonşu olan başqa xalqlar da bu dildən  ünsiyyət vasitəsi, həm də fikrin poetik ifadəçisi kimi istifadə edirdilər. Azərbaycan xalq şeiri və ozan-aşıq lirikası Yaxın Şərqdə elə geniş bir vüsət almışdı ki, hətta erməni qusanlarının əksəriyyəti şeirlərini bu dildə yaradır, erməni əlifbası ilə yazıya köçürürdülər”. Ermənilərin özlərinin tarixçisi, professor A.Babaxanyan deyirdi ki, “Erməni qusan yaradıcılığının az bir hissəsi, hətta demək olar ki, əhəmiyyətsiz bir hissəsi bizim ədəbiyyata aiddir. Onların əsərlərinin əksəriyyəti türkcədir (azərbaycancadır)”.     

Azərbaycan (türk) dilinin erməni dilinə təsirinin tarixi isə çox qədimlərə gedib çıxır. Bu barədə ilk tədqiqatın müəllifi, XIX əsrdə yaşamış alman alimi, doktor Mordman yazırdı: “Məlumdur ki, ermənilər hind-Avropa mənşəli xalqdır. Lakin onların dili Turan dillərinin güclü təsirinə məruz qalmışdır. Bu ifadə ilə mən heç də çoxəsrlik əlaqə nəticəsində alınmış sözləri yox, eramızın IV, V, VI və VII əsrlərində erməni dilində işlənən Turan sözlərini nəzərdə tuturam”. Sonrakı əsrlərdə də “qədim erməni dili” həmişə Azərbaycan və digər türk dillərinə möhtac olmuşdur. Dilçi H.A.Acaryan 1926-cı ildə Bakıda keçirilmiş I Beynəlxalq Türkoloji qurultayda “Türk və erməni dillərinin qarşılıqlı əlaqələri” mövzusunda rus dilində etdiyi məruzəsində göstərirdi ki, “Adətən, bir dil başqa dildən isim, sifət, nadir hallarda feilləri alır. Erməni dili isə bunlarla yanaşı, türk dillərindən miqdar, sıra sayları, zərf və bağlayıcıları da almışdır. Azərbaycan və digər türk dillərinin erməni dilinə təsiri təkcə leksik alınmalardan ibarət deyil, erməni dilinin qrammatikası və fonetikası da bu dillərin güclü təsirinə məruz qalmışdır”.

Ona görə də realist erməni ədəbiyyatının banisi X.Abovyan: “Dilimizin yarısı Azərbaycan sözləridir. Onların dili bizim millətin ağzına o qədər dadlı gəlmişdir ki, ermənilər öz dillərini buraxıb nəğmə, nağıl,zərb-məsəlləri azərbaycanca deyirlər. Azərbaycan dili bizdə o qədər yayılmışdır ki,bu dili hətta qadınlar və uşaqlar belə başa düşürlər. Buna görə də xalq içərisində məşhur və fitrətən şairlik istedadına malik olan adamların tatarca (azərbaycanca) şeir yaratmaları və oxumaları çox təbii bir haldır. Öz səslənməsi, poetikliyi və ahəngdarlığı ilə, qrammatik cəhətdən tatar (Azərbaycan) dili başqa dillər arasında ən yaxşısıdır”,- deyirdi.   

Mənbələr göstərir ki, ermənilərin Azərbaycan dilində şeir yazmalarının və çalıb-oxumalarının da tarixi çox əvvəllərə gedib çıxır. Məsələn, hələ XIII əsrdəyaşamış Hovanes Zəncanlı «Məryəm» adlı şeirini azərbaycanca yazıb. Yenə həmin əsrdə Azərbaycan türkcəsində yazmış erməni şairi B.H.Yerzinqasinin şeirlərində Allaha “Tenqri”, Məryəmə “Tenqri anası” deyə dualar edilir, erməni qaynaqlarında təsadüf edilən azərbaycanca mənzumənin («Molla oğlu ilə keşiş qızının deyişməsi») məzmunu isə «Əsli-Kərəm» dastanının motivlərini xatırladır. XIV-XVIII əsrlərdə H.Tlkuransi, K.Yerzinkatsi, M.Naqaş və D.Bağişetsi, K.Axtamaretsi və V.Qucağ, D.Murad,, N.Ovnatan, S.Nova, Miran, Bağıroğlu, Əmiroğlu, Q.Yeqaz, T.Dədə, Ş.Meleko, K.Nova, Q.Hovanes və başqa onlarla erməni qusanları yaşamış, azərbaycanca (türkcə) yazıb-yaratmışlar. Bunlar “tək bir səbəbdən qusan idilər ki, öz məşhur əsərlərini onlar üçün anlaşılan dildə”, yəni Azərbaycan (türk) dilində ifa edirdilər” (tarixçi, professor Leo) 

İntibah dövründə Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatının, eləcə də aşıq yaradıcılığının çiçəklənməsi və daha da inkişaf etməsi nəticəsində azərbaycanca çalıb-oxuyan erməni qusanlarının (aşıq deməyə də adamın dili gəlmir) da sayı artmışdı. Belə ki, həmin dövrlərdə Türkiyədə və Cənubi Qafqazda Anadolu və Azərbaycan türk ləhcəsi ilə yazıb-oxuyan yüzlərlə erməni qusanı yaşamışdır. Azərbaycanca şeir qoşan və oxuyan ermənilərin sayının getdikcə artmasının birinci və əsas səbəbi yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi, Qafqazda əsas işlək dilin (linqva franka) Azərbaycan dili olması, ikinci səbəbi erməni dilli dinləyici və tamaşaçı auditoriyasının məhdudluğu idi. Üçüncü səbəb isə XIX əsrin birinci yarısınadək müasir erməni ədəbi dilinin – aşxarabarın formalaşmaması, əski erməni ləhcəsini – qraparı isə sadə və savadı olmayan ermənilərin başa düşməməsi sayıla bilər.  Beləliklə, Azərbaycan dilində yazıb-oxumaqdan başqa yol qalmırdı. Erməni qusanları ancaq Azərbaycan dilinin köməyi ilə özlərinə çoxlu dinləyici və tamaşaçı toplaya bilirdilər. Təsadüfi deyildir ki, erməni publisisti və ədəbiyyatşünası A.Arşaruni “Nizami və erməni ədəbiyyatı” adlı yazısında etiraf edirdi ki, “Azərbaycan dili, demək olar ki, erməni aşıqlarının və erməni xalqının doğma dili olmuşdur. Əks-təqdirdə onlar dinləyicilər qarşısında müvəffəqiyyət qazana bilməzdilər və onların dili dinləyicilər üçün anlaşılmazdı”. Deməli, erməni qusanlarının azərbaycanca yazması movcud şəraitlə və həyati zərurətlə bağlı olub.     

Onu daqeyd edək ki, erməni qusanlarının Azərbaycan dilində yazıb-yaratmalarına    movcud siyasi həyatın da ciddi təsiri olmuşdur. Xüsusən XVI əsrdə mərkəzləşmiş Azərbaycan dövlətinin yaranması, Səfəvilər sülaləsinin ilk hökmdarı Şah İsmayılın hakimyyətə gəlməsi, ölkənin sosial-iqtisadi və mədəni həyatında dəyişikliklərin baş verməsi, şahın özünün də ədəbiyyat və incəsənətlə maraqlanması və ana dilində şeirlər yazması, saz-söz ustalarını öz sarayına toplayaraq onlara himayəçilik etməsi, Azərbaycan dilinin dövlət dili elan olunması və bu dilin Səfəvilər dövlətində yaşayan bütün xalqlar (o cümlədən ermənilər) arasında əsas ünsiyyət vasitəsi olması və s. prosesə təsirsiz qalmamış və bu, erməni qusanlarının da azərbaycanca yazmasına stimul yaratmışdı. 

Sonrakı dövrlərdə də türk-Azərbaycan dilinin coğrafi təsir dairəsi geniş və əhatəli olmaqda qalmış, azərbaycanca yazan erməni aşıqlarının sayı artmaqda davam etmişdir. Matenadaranda və Ermənistan arxivlərində uzun illər tədqiqat aparan filologiya elmləri doktoru İ.Abbasov qeyd edir ki, XVII-XIX əsrlərə aid elə bir erməni əlyazması yoxdur ki, orada erməni əlifbasında Azərbaycan xalqının qədim nəğmələrinə təsadüf edilməsin. 

Bütün ölkədə olduğu kimi, ermənilərin sıx yaşadıqları İrəvan və Qarabağ xanlıqlarının ərazisində də Azərbaycan dili həmişə dominant olub. İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının ərazisində 1829-1831-ci illərdə kameral siyahiyaalma keçirən rus tarixçi-statisti İ.Şopenin Azərbaycan dilinin yayılma arealı haqqında qeydləri də bunu sübut edir. Görkəmli yazıcımız Y.V.Çəmənzəminli də “Azərbaycan ədəbiyyatında erməni müəllifləri” adlı əlyazmasında qeyd edirdi ki, “Ermənilər, gürcülər və rus mühacirləri bir-birinə yavuqlaşdıqda onların dilək və arzularına yeganə tərcüman olan türkcəmizdir”. 1843-cü il avqust ayının 27-də İrəvan qalasında olmuş alman səyyahı A.Haksthauzen isə yazırdı: “Ermənilər öz mahnılarını ermənicə yox, tatar (türk) danışıq dilində qoşur və oxuyurlar, çünki məhz bu dil Cənubi Qafqaz xalqları arasında ünsiyyət, ticarət və anlaşma dilidir. Bu nöqteyi-nəzərdən Azərbaycan dili Avropada geniş işlənən fransız dili ilə müqaisəyə gələ bilər. Bununla bərabər, bu dil xüsusi poeziya dilidir. Çox güman ki, erməni şerlərinin zəif yayılmasının səbəbi məhz bundadır, ən məşhur erməni şairləri, əsərlərinin geniş yayılması üçün həmişə tatarca (azərbaycanca) yazırdılar”. 

Azərbaycan dilinin üstünlüyü XX əsrdə də davam etmişdir. Həmin əsrin əvvəllərində yaşamış erməni yazıçısı və pedaqoqu Q.Acayan bildirirdi ki, indi də “Erməni xalqı və onun aşıqları türkcə danışmaqda heç bir çətinlik çəkmirlər, bu dil ermənilər üçün doğma kimidir, ona görə də biz türkcə oxuyuruq”. Acaryanın bu sözləri danılmaz tarixi həqiqəti əks etdirir.

Y.Ramazanov özünün “Azərbaycan dilində yazıb-yaradan erməni aşıqları” əsərində qusanların Azərbaycan dilində yazmalarının digər səbəblərindən birini də ermənicənin şeir dili kimi  yoxsul, (Akademik N.Y.Marr erməni xalqı kimi erməni dilini də hibrid dil adlandırırdi.) Azərbaycan dilinin isə poeziya üçün “əlverişli və qabil dil” olmasında, dilimizin zənginliyində, finksoinal imkanlarının genişliyində, ecazkarlığında, poetikliyində və musiqili ahəngdarlığında görürdü.

Bu həqiqəti erməni akademik M.Abeğyan da etiraf etməyə məcbur olmuşdu. O,“Xalq nəğmələri” adlı əsərində belə yazırdı: “Bədbəxtlikdən dilimiz qafiyə cəhətdən yoxsuldur. Həmahəng sözlər məhdud miqdardadır. Bu səbəbdən də xalq çox zaman qafiyə üçün tanış olduğu türk (Azərbaycan) dilinə müraciət edir”.Professor A.Babaxanyan isə əlavə edərək deyirdi ki, “Qusanlar üçün nağıllarda, mahnılarda təsvir olunan həyatı ifadə etməkdən ötrü türk dili erməni xalq ləhcələrindən daha səlis, daha ifadəli və dahazəngindir”.

Ümumiyyətlə, tədqiqatların nəticəsində XVII əsrdən XX əsrin ortalarınadək Anadoluda və Cənubi Qafqazda türk dilinin Anadolu və Azərbaycan ağzı ilə yazıb-oxuyan 400-ə (G.Tarverdiyana görə, 1300 nəfərə) yaxın erməni qusanı müəyyən edilmişdir.  

Əlbəttə, ermənilərin Azərbaycan dilində oxuyub-yazmasında ədəbi-mədəni əlaqələrin təsiri də olub. Akademik B.M.Jirmunski yazırdı ki, “heç bir milli ədəbiyyat, başqa xalqların ədəbiyyatı ilə canlı, yaradıcı və qarşılıqlı təsirdən kənar inkişaf etməmişdir”. Y.Ramazanov yuxarıda adını göstərdiyimiz əsərində qeyd edir ki, qusanların Azərbaycan dilində yazması həm də “ədəbi-mədəni əlaqələrin folklordaki təzahür əlamətlərindəndir”, Ə.Yeravanlı da bunu ədəbi əlaqələrin “ən parlaq təzahürlərdən” sayır. Folklorşünas alim H.İsmayılov isə dastanlarda olan şeirlərin ermənilər arasında geniş yayılmasını ermənilərin daima Azərbaycan-türk mədəniyyətinə tarixi bağlılığı, bədii düşüncələrin kasadçılığı üzündən folklorumuza möhtac qalması ilə əsaslandırır. Bunları erməni alimləri özləri də təsdiq edirlər. Ədəbiyyatşünas M.Canaşyan və erməni din xadimi, folklor toplayıcısı, naşir T.Y.Balean yazırdılar ki, erməni “qusan yaradıcılığı türk təsiri altında olub”. A.Arşaruni və M.Nalbandiyan bu təsirin mahiyyətini açıqlayaraq deyirdilər: ”Erməni xalqı daim Azərbaycan folklorundan və Azərbaycan xalqının klassik ədəbi irsindən uğurla istifadə etmişdir, bu ədəbiyyata və folklora həmişə məhəbbətlə yanaşmışdır”. “Erməni qusanları hər zaman azərbaycanlı ustadlarının yaradıcılığına söykəniblər”.

Ümumiyyətlə, erməni folkloruna Azərbaycan aşıq ədəbiyyatının təsiri, erməni qusanlarının Azərbaycan aşıq sənətinin ənənələrindən bəhrələnmələri - lap düzü oğurluqları sübuta ehtiyacı olmayan aksiomadır. Nə etsinlər, özlərində olmayıb, istəyiblər ki, onların da aşıq sənəti olsun, amma bu sənəti yaratmağa iqtidarları çatmayıb, ona görə də oğurlamağa məcbur olublar. Öz yazıçıları V.Papazyanın qeyd etdiyi kimi, “cahil, savadsız, vəhşi və ilk öncə şüursuz və əsasən soyğunçuluq və quldurluqla məşqul olan, şimal vəhşiləri kimi ov hesabına yaşayan”lardan bundan artıq nə gözləmək olardı?! 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair Muğanda yaşayan İsmayıl Pilpayədir.

İsmayıl Pilpayə

Muğan

Xatirə

Çıxmaz bir küçədir

Diş ağrısından da ağrılı, xatirədir.

Xatirə

Arazın o tayından gedən tirendir

Son görüşü

Bitirəndir.

Xatirə

İlk müəllimdir

Və mənlə oturan bir qız.

Ayaqlanmış bir güldür

Uşaqlıq bağında

Yeyilməmiş bir alma

Və alınmamış öpüşün həsrəti

Anların payızlığında.

Xatirə

Həsrətlə qarışıb

Axşam çağı pəncərədən qalxan

Hər səhər adamı yuxudan çağıran

Titrəməkdir küçə başında

Sevməkdir qorxa-qorxa

İlk “Alo”-dur telefonda.

Xatirə

Uduzmaq dəyəridir

Susqun və bom-boş əllərlə

Enməkdir dərəyə.

Xatirə

Bağlanmış bir pəncərədir

Gün çıxana

Bir ulduzdur, sönməyəcək

Düşməyəcək bu eyvana.

Xatirə

Açılmayan bir boğçadır

Damcı-damcı

Gözlərindən aslanır

Yavaş-yavaş boy atır.

Xatirə

Daşlar arasında cücərir

Ağrı doğan bir fəhlədir

Həm gündüzdür,

Həm gecədir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.01.2026)

Xalq yazıçısı, akademik Kamal Abdullanın əsərlərindən seçilmiş bir sıra qranula – cövhər sayıla biləcək məqamları “Ədəbiyyat və incəsənət” oxucularına təqdim edir.

Kamal Abdulla özü seçilmiş bu cövhərlər barədə yazır: “İllərdən bəri yazdığım müxtəlif şeirlərin, esselərin, pyeslərin, hekayə və romanların, publisistik məqalələrin və elmi əsərlərin, verdiyim intervülərin hər birinin içində yer almış və bu gün də öz məzmunu, tutumu, forması ilə diqqətimi çəkən misralar, cümlələr günlərin bir günü sanki dil açıb mənə dedilər ki, bizim bir-birimizdən zaman və məkanca ayrılığımıza son qoy və bizi bir-birimizin yanında yerləşdir. Sən görəcəksən ki, bu zaman biz tamamilə yeni bir cazibədə zühur etmişik. Onlar qeyri-səlis məntiq dili ilə desək, içində olduqları mətnin qranulaları (ilkin vacib hissəcikləri) idi. Qranula, başqa cür ifadə etsək, cümlədən (mətndən) bütün artıq hissələri siləndən sonra yerdə qalan cövhərdir.”

Beləliklə, hər gün Kamal Abdulladan 7 qranula:

1.

Ədəbiyyatda gənclik müxtəlif janrlarla məhrəm münasibətə girmək deməkdir. Bir janrın içində qala-qala qocalmaq olar. Janrdan janra adlayanda isə yazıçıya, elə bil, yeni energiya gəlir. Fizika öyrədir ki, atomun hissəciyi öz orbitindən çıxıb o birinə sıçrayanda özündən enerji buraxır. Janrdan janra sıçrayan zaman, neytral zonada yazıçı da belə bir energiyanı hardansa alır. Həmən atomdan olmasın?!

2.

“Nəhayət, baxışın mənə dəyəndə

 Nəhayət, tanıdıq bir-birimizi.

O uzaq dənizin dibsizliyində

 Sən su pərisiydin, su pərisi.”

3.

Başlamağı bacarmaq kimi qurtarmağı da bacarmaq lazımdır. Hər şeyin əvvəli və sonu vardır. Biz bu əvvəl ilə sonun arasındayıq. Hərəmiz bir nöqtədə.

4.

Mən heç bir tələbəmi heç vaxt heç bir müəllimin ayağına verməyəcəyəm. Amma heç bir müəllimi də heç bir tələbənin ayağına vermərəm.

5.

Nizami, Nəsimi, Füzuli kimi neçə-neçə təfəkkür və mərifət sahibi üçün Vətən bütün dünya, bütün kainat idi. Bu insanlar dünyanı ölkələrə, insanlığı millətlərə, irqlərə, rənglərə bölmürdülər. Onlar üçün “müsəlmanlar və başqaları” bölgüsü yox idi. Bəlkə elə buna görə onlar bizim üçün belə əlçatmazdılar?!

6.

Ali məktəblərdə Azərbaycan dilinin saatlarını artırmaqdan söz düşəndə bunu, adətən, filoloji istiqamətdəki ixtisaslar üçün nəzərdə tuturlar. Əslində isə, Azərbaycan dili saatlarının filoloqlardan daha çox riyaziyyatçılar, fiziklər, bioloqlar, həkimlər, iqtisadçılar... üçün artırılması mexanizmini işləmək lazımdır.

7.

Ədəbi təhlildə “Bu, azərbaycanca deyil!” hökmünə son qoymaq lazımdır. Belə düşüncə tərzi bütövlükdə dil inkişafının qarşısına sədd çəkir. Əsərin dilində, əlbəttə ki, müəllif tərəfindən dərk edilmiş icazəli pərakəndəlik, hərc-mərclik olmalıdır. Aydın olan odur ki, “azərbaycanca deyil!” baş verməsə, azərbaycanca dərinləşə, genişlənə bilməz! Sığallı, ütülü bədii dil 20-ci əsrin ortalarında qaldı. İnkişaf nəyisə qırmaq, nədənsə vaz keçmək, oxucunu təkcə təəccübləndirmək yox, ona alternativ quruluşlar təqdim və təlqin etməkdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.01.2026)

( Portret cizgiləri)

 Dünyaxanım  Ağalarqızı, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Azərbaycan Allah tərəfindən xüsusi olaraq seçilmiş bir ölkədir. Niyə? Çünki, bu qədər fitri istedada malik olan bir ölkə başqa necə ola bilərdi axı!? Torpağından ya suyundan, ya əsrarəngiz təbiətindənmi yazsam, ya bu Vətənin alimləri, yazıçıları, şairləri,  rejissorları, aktyorları, rəssamları,  musiqiçiləri, rəqqasları, idmançıları və daha nə qədər sadalamadığım işinin əsl peşəkarları olan istedadlar haqqındamı yazım? Yazmaq, tanıtmaq   istədiyim neçə  gözəl sənətkarlarımız var ki, əfsuslar olsun, onların bir çoxları layiqincə mətbuatda, mediada, televiziyada  ışıqlandırılmır. Səbəbi nədir deyə bilmərəm...

Musiqinin ən eycəzkar, ən sehirli bir sahəsi var. Çoxsəsli xor.  Musiqi qəlbə tək ona yazılan sözlər ilə deyil, səslərin biri-birinə toxunuşu ilə danışır və xor da bu toxunuşun sanki ən poetik formasıdır. Xor, insan səslərinin həmahəng birləşməsindən, hər kəsin “mən” yox “biz” olduğu prinsipdən və bu birlikdən  ərsəyə gələn kollektiv bir ifaçılıq sənətidir.  Xoru idarə edən isə onun dirijoru, xora istiqmət verəni, müəyyən ritm altında eynilə qəlb atışlarına bənzər şəkildə xorun ürək kimi bir olub döyünməsini təmin edən, vahid bir  varlığa çevirən biridir. O, musiqini duyan, onunla danışan, eyni zamanda ona yön verən və rəhbərlik edəndir.    Ölkəmizdə xor ifaçılığının, xor sənətinin professional əsası  dahi Üzeyir bəy Hacıbəyovun sayəsində qoyulub. Bütün müsəlman şərqində ilk opera yazan Üzeyir bəy bütün operanlarında xor partiyaları yazıb. Daha sonra neçə-neçə bəstəkarlarımız hər zaman öz  yaradıcılığında xor musiqisinə xüsusi yer vermişlər. Xor və dirijor məktəbimiz hər zaman özünəməxsusluğu, peşəkarlığı ilə başqa ölkələrdən seçilmişdi.

Bu yazımda sizi dəyərli  musiqiçimiz, bizi Azərbaycanın hüdudlarından kənarda da  öz uğurları ilə sevindirən və qururlandıran ,  önəmli işləri ilə seçilən  Elnarə xanım Kərimova ilə tanış etməyi və qısa da olsa onun barəsində yazmağı özümə  borc bilirəm.

Elnarə Kərimova 1962-ci ildə dünyaya göz açıb. Asəf Zeynallı adına Musiqi Kollecində Xor dirijorluğu  üzrə təhsil alıb, 1988-ci ildə Üzeyir Hacıbəyli adına Dövlət Konservatoriyasını bitirdikdən sonra isə cəmi 26 yaşında olarkən Azərbaycan Dövlət Xor Kapellasına baş dirijor təyin edilmişdir. Xor kapellası ilə çıxış etdiyi beynəlxalq səfərlər çərçivəsində 1991-ci ildə Orta Asiyanın bir neçə paytaxtında maestro Hikmət Şimşək ilə birlikdə Ahmet Adnan Sayğunun “Yunus Emre Oratoriyası”nı səsləndirmiş,  1992-ci ildə qardaş Türkiyənin paytaxtı Ankaradan iş təklifi alan Elnarə xanım Ankara Dövlət Radiosu çoxsəsli xorunun dirijoru, 1994–1998-ci illər arası əvvəlcə Hacettepe Dövlət Konservatoriyasında, daha sonra isə Bilkent Universitetində müəllim kimi fəaliyyət göstərmişdi.. 1999-cu ildən etibarən “Orfeon” çoxsəsli kamera xorunu qurur və bu günə kimi bu xorla işləməyə davam edir. Bu kollektivlə İngiltərə və Kanadada birincilik, Avstriyada keçirilən Xor Festivalında  isə dörd gümüş medal qazanmış, həmçinin Azərbaycan, Belçika, Pakistan, İsrail, Yaponiya və Çində konsertlər vermişdir.  2009-cu ilin sentyabrında TÜRKSOY-un təşkil etdiyi beynəlxalq layihə çərçivəsində Üzeyir Hacıbəylinin “Koroğlu” operasının xor səhnələrinin hazırlığı  üzərində işləmişdir. Sözsüz ki, bu illər ərzində isə Azərbaycanla bağlarını qoparmamışdır. Sözü düşəndə də deyir ki, “ Azərbaycan ana Vətənimdir. O cənnətməkan məmləkəti unutmaq olarmı?”

“Orfeon” xorunun Azərbaycanda istər İctimai Televiziya, istər ayrı-ayrı  konsert salonlarında uğurlu və maraqlı çıxışlarını çox gözəl xatırlayıram. Onu da qeyd edim ki, bu xorun üzvləri ayrı-ayrı ixtisasların sahibidirlər. Aralarında həkim, müəllim və başqa sahələrdən olan insanların musiqi təhsillərinin olmamaları, onların  peşəkar səviyyədə xor ifaçısı olmaqlarına mane olmur. Mən deyərdim ki, professional xor kapellasından geridə qalmayan hətta səviyyə, üslub və xor sinxronluğu, musiqi həssasiyəti ilə onlarla eyni pillədədirlər. Bu gözəl xoru görüb onlarla tanış olduqdan sonra 2010-cu ildə Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyi Azərbaycanda da gənclərdən ibarət çoxsəsli kamera xoru yaratmaq üçün Elnarə xanım Kərimovaya müraciət etdilər və Elnarə xanım qısa bir müddətdə  600  gəncə tək-tək qulaq asıb,  dinlədikdən sonra bir qisim seçilən gənclərdən ibarət “ Buta” Kamera Xorunu yaratdı. Tək Azərbaycanda deyil həmçinin Avropada, İtalyada musiqi festivalında iştirak etdi “Buta” kollektivi. Cüzeppe Verdi adına Milan Konservatoriyasının səhnəsində uğurla ölkəmizi təmsil etdilər.  Muğam Mərkəzinin dəstəyi ilə bir diskləri də işıq üzü gördü. Müslüm Maqamayev adına   Azərbaycanın Dövlət Filarmoniyasının səhnəsindəki çıxışlarını isə şəxsən izləmək və dinləmək mənə də nəsib oldu. Bu gənclərin və sözsüz ki, dirijorun ərsəyə gətirdikləri iş olduqca gözəl idi. Xorun ömrü  əfsus ki, uzun olmadı. Bildiyim qədər maddi səbəblərə bağlı olaraq “Buta” Xor kollektivi fəaliyyətini dayandırdı. Düzdü bir kollektivin ayaqda durması, var olması üçün müəyyən vəsait gərəkdir. Bu, səhnə geyimləri, aylıq məvaciblər, lazım gəldikdə bəstəkarlara yeni əsərlər üçün verilməli olan qonorar və sairədir. Ancaq keyfiyyətli iş sözsüz ki, hər bir sahədə maddi dəstək tələb edir. Və buna da dövlətimizin və Mədəniyyət Nazirliyinin çox şükürlər olsun ki, gücü yetər.  Hamı kimi mən də “Buta” Xorunun Dövlət Kamera Xoru kimi, dövlət statusu alacağına çox inanır və ümid edirdim. Nə yalan deyim, hələ də ümidimi itirmirəm. Yəqin ki, Mədəniyyət Nazirliyi bu haqda çox ciddi düşünəcək. Axı xor kollektivi yaratmaq elə də asan iş deyil. Həm də xor millətin birlik simvolikasıdır. Dünyanın ən aparıcı ölkələri öz xor kollekrivləri ilə  çox məşhurdurlar. Onlar xor kollektivlərinə daha böyük üstünlük verirlər.

Elnarə xanım həmçinin YARAT mərkəzinin təşkilatçılığı ilə 2022-ci ildə ustad dərsləri ilə Azərbaycan  musiqiçiləri ilə görüşmüş və onları xor musiqisinin ecazkarlığı ilə yaxından tanış etmişdir. 2018-ci ilin sentyabrında isə Elnara xanım Kərimova Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən “Xalq Artisti” fəxri adına layiq görülmüşdür. Həm Azərbaycan, həm Türkiyədə davam edən uğurlu fəlaliyyətində Elnarə xanım Kərimovaya bol-bol uğurlar arzu edirəm. Yaşayın, yaradın, gənclərimizə daima xor musiqisinin gözəlliyini aşılayın. Çalışın ki, Azərbaycan xoru da dünyada öz sözünü layiuqincə deyə bilsin. Əgər 44 günlük Vətən müharivəsi ilə və tarixi  qələbəmizlə biz, dünya xalqlarını mat qoya bildiksə, deməli, biz öz xorumuzla da dünya xalqlarını mat qoyub, necə bir yumruq olduğumuzu sübut edə bilərik. Axı Azərbaycan xalqı dünyanın ən qədim mədəniyyəti olan xalqlarından biridir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.01.2026)

Tanınmış ictimai-siyasi xadim, yazıçı-publisist, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, mərhum Sadıq Murtuzayev, publisist, Əməkdar hüquqşünas Müzəffər Ağazadə və yazıçı-rejissor, publisist-jurnalist, Əməkdar incəsənət xadimi Ağalar İdrisoğlu səmavi insanların, dünya dahilərinin  və Azərbaycan mütəfəkkirlərinin on mindən çox  kəlamlarını, sitatlarını, aforizmlərini toplayıb, tərcümə  eləyib və  “Sözdən  yaranan incilər” adlı çox qalın bir kitabı  çapa hazırlayırlar. 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı olaraq belə qərara gəldik ki, bu  sayımızdan başlayaraq həmin kəlamlardan, sitatlardan, aforizmlərdən bəzilərini səhifələrimizdə çap edək. İnanırıq ki, sözdən yaran bu incilər sizin də xoşunuza gələcək və onları öz yaddaşınıza köçürəcək, gündəliyinizə yazacaq, dostlarınızla, yaxınlarınızla bölüşəcəksiniz.

Çünki bu incilər, hər insana  lazım olan ən qiymətli sözlərdir. Onun daha yaxşı, mükəmməl  kamilləşməsi üçün əvəzsiz və  lazımlı  bir məktəbdir.

 AĞALAR İDRİSOĞLU  (1950), yazıçı, dramaturq, rejissor,

                                  jurnalist, publisist, esseist

- Ümumxalq tərifi əbədilik və ölməzlikdir. Çalışın ki, buna nail ola biləsiz.
-  Hər şeydən boyun qaçırmayın və hər şeyə də güzəştə getməyin.
- Qətiyyətli adamın işin öhdəsindən gələ bilməməsi böyük bəla deyil, nəinki qətiyyətsizin.
- Özünə hörmət eləyən, təhqirdən başlamaz. Bilin ki, çomağın həmişə iki başı olur.
-Yaxşı nümunə seçməyi bacarmaq, həmişə həsədi məhv edir və insanı igidliyə sövq edir.
- Hər kəslə özünə layiq rəftar eləməyi bacarmaq böyüklük, ürəyigenişlik əlamətidi. - İnsanların qəlbini ələ alamğı bacarmaq və onları öz tərəfinə çəkmək,  böyük istedaddır.

- Öz daxili gözəlliyinizi həmişə təzələməyi bacarın. İgidliyi, istedadı yeni gözəlliklərlə büruzə verməyə çalışın.
- Hər zaman, hər yerdə özünüzü qabağa verməyin. Bu, həmişə uğur gətirməz.
- O zaman işə başlayın ki, heç nədə şübhə yeri qalmasın.
- Hərtərəfli ( universal) adam, insan ləyaqətinin bütün cəhətlərini özündə birləşdirir.
- Yaxşı adınızı qoruyun. Çünki əsl ləyaqət sahibi düşdüyü vəziyyətdən asılı olub, həmin vəziyyətə tabe olmur.

- Şişirdilmiş qiymətə aldanmayın.  Çünki bu yalanın bir növüdür.
- Sülhü sevən çox yaşayar. Çox yaşamaq istəyirsinizsə, başqaları ilə də  sülh şəraitində yaşamağa çalışın.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində bu gün sizlərə tanınmış rəssam Nəvai Metinin sənət barədə məqaləsi təqdim edilir.                      

DÜNYA BİR EV KİMİDİR...

Döşəməsi torpaq, tavanı səma. İnsanlar bunu belə qəbul eləmirsə, bu artıq bəşəriyyətin faciəsidir. Dünyanı ev, özünü o evin sakini bilən insan – kamil insandır. O heç vaxt evinin dağılmasını istəməz. Əksinə, o evin abadlaşması üçün əlindən gələni edər. Bu baxımdan düşünürəm ki, mədəniyyət adamları daha aktiv, daha fədakar olmalıdır.

Sənət bir qızıl yatağı kimidir – axtaran çox olar, amma az adam tapar. Bəli, cəmiyyətdə çox zaman görünməyən incəlikləri, dəyərləri tapan, onları üzə çıxarıb insanlara sevdirən məhz mədəniyyət adamlarıdır. Mədəniyyətin içində isə rəssamlar xüsusilə seçilməlidir – çünki onlar həm görünəni, həm də görünməyəni göstərmək gücünə malikdir.

Bugünkü qarışıq, təlatümlü dünyamızda əmin-amanlıq üçün yeni yollar, yeni yanaşmalar axtarılmaqdadır. Siyasi masalardan qalxıb daha çox mənəvi zənginlikləri özündə cəmləşdirən mədəniyyəti və incəsənəti inkişaf etdirməyin zamanıdır. Çünki sənətin dili ümumbəşəridir – onun sərhədi, dini, irqi yoxdur. Bu səbəbdən hansısa ölkənin vətəndaşı yox, dünya vətəndaşı olmaq yolunda addımlar atmalıyıq. Bu artıq bir zərurətə çevrilib. İnsanlıq bu fikrə köklənsə, daha sağlam cəmiyyətlər formalaşar, qarşıdurmalar əvəzinə əməkdaşlıq önə çıxar.

Bu səbəbdən də dünya mədəniyyət və incəsənət adamlarının birliyini bərpa etmək zəruridir. Bir zamanlar bu birliyin canlı şahidi olmuşuq. Deməli, istəsək, yenidən buna nail ola bilərik. Azərbaycan sənət adamlarının dünyanın fərqli ölkələrində sərgilər, konsertlər keçirməsi və eyni zamanda dünya sənətçilərinin Azərbaycana dəvət olunaraq öz sənətlərini burada nümayiş etdirməsi bu istiqamətdə atılan mühüm addımlardandır. Bu kimi təşəbbüslər dünyada sülh və həmrəyliyin bərpasına xidmət edir.

Təbii ki, belə cəhdlərin uğurla nəticələnməsi üçün bütün tərəflər şəxsi ambisiyalarını bir kənara qoymalı, məqsədi – dünya mədəniyyətinin inkişafı olan böyük ideyalar ətrafında birləşməlidir.

Bir zamanlar “Dünya proletarları, birləşin!” deyərək yeni bir cəmiyyət yaratmağa çalışdılar. Bu gün isə bizim devizimiz “Dünya rəssamları, birləşin!” olmalıdır.

Bu günlərdə yaradılan birliyin adı Aktivist Rəssamlar Assosiasiyasıdır.

Devizimiz: “Dünyanı sənət xilas edəcək!”

Bəli, “aktivist” – təşviqatçı deməkdir. Biz assosiasiya olaraq inanırıq ki, dünyanı sənət xilas edə bilər və məhz bu inamla yola çıxmışıq. İnanıram ki, bu yolda çoxsaylı sənət adamları bizə qoşulacaq və hər biri bu müqəddəs missiyaya öz töhfəsini verəcək. İncəsənət yalnız böyük ideyalara söykənəndə daha təsirli olur.

Gəlin bütün mənfiliklərə qalib gələrək böyük ideyalar uğrunda birləşək! Gəlin dünyanın nicatının sənət vasitəsilə mümkün olduğuna inanaq və əlimizdən gələni edək! Əks halda, dünya məhvə, vəhşiliyə doğru gedir. Bu gün bu addımı ataq – sabah gec ola bilər.

Təmsilçisi olduğum Uluslararası Aktivist Sənətçilər Birliyinin təşkilatçılığı ilə həyata keçirilən tədbirlərin əsas məqsədi – dünyadakı bütün sənət adamlarının, təkcə rəssamların yox, bütövlükdə sənətçilərin birliyini yaratmaq və onları bir araya gətirməkdir. Buna çox hallarda nail oluruq, bəzən olmasa da, ən azı ona cəhd göstəririk.

Heç vaxt yadımdan çıxmaz – tədbirlərin birində İsraildən gəlmiş bir sənətçi ilə Fələstindən gəlmiş digər sənətçinin bir-birinə sarılması… Sözsüz ki, bu səhnə illərlə unudulmayacaq və onu mümkün edən qurucu başqan Ümit Yaşar Işıkhan yalnız alqışlanmalıdır.

Bəli, yetər artıq! Yetər bu qədər savaş, qırğın, soyqırımı, torpaq hərisliyi! İnsanlar bir az ayılsın artıq, faciəvi tamaşanın oyunçusu olmaqdan qurtulsunlar.

Birliyimiz tərəfindən keçirilən tədbirlərdə insanların öz ambisiyalarından əl çəkdiyinə, bir araya gəldiyinə dəfələrlə şahid olmuşuq. Və bu, inamımızı daha da gücləndirir.

Ərsəyə gətirdiyimiz kitab-kataloqun da əsas məqsədi bəllidir:

Rəssamlar cəmiyyətin seçilən insanları olduqları üçün digərlərinə nümunə olmalıdırlar. İnsanların bir-birini sevmələri, qarşılıqlı sevgi və hörmət göstərmələri bəzən yalnız sənət vasitəsilə mümkün olur. Elə isə gəlin bu nümunəni birgə göstərək!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.01.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Azərbaycan kinosu bir zamanlar sadə, amma dərindən təsir edən bir sənət vasitəsi idi. Keçmişin filmləri insanlara yalnız hekayə anlatmaqla kifayətlənmirdi; onlar cəmiyyətin, ailənin və insan duyğularının aynası kimi çıxış edirdi. Kino salonları bir körpü rolunu oynayır, izləyiciləri həm gülüşə, həm də düşüncəyə sövq edirdi. Hər film bir xatirə, həyat dərsi və emosional səyahət idi.

Keçmiş filmləri həyatın ritmi sadə, amma dərin mənalı idi. Məsələn, “Arşın Mal Alan” yalnız sevgi hekayəsi deyil, həm də mədəniyyət, musiqi və ənənələr ilə dolu idi. Məkanlar kənd və şəhər mənzərələrini birləşdirir, hər dialoq bir gülüş, hər səhnə isə dərin emosional təsir daşıyırdı. Bir səhnədə Baş Gövhər belə deyirdi:

“Mənim ürəyim səninlə, amma adət-ənənə önəmlidir, hər addımımızı düşünərək atmalıyıq.”

Bu cümlə yalnız dialoq deyil, həm də dövrün ailə və mədəni dəyərlərini əks etdirirdi. Hər baxış, hər musiqi fraqmenti izləyici üçün həm vizual, həm də emosional zənginlik yaradırdı.

“Sevil” filmində isə ailə və cəmiyyətin qarşılıqlı təsiri, gənclərin arzuları və qayğıları əks olunurdu. Kənd səhnələrindən birində belə deyilir:

“Hər insanın arzusu var, amma unutma ki, ailənin xoşbəxtliyi də sənin əlindədir.”

Sadə, amma dərindən təsir edən bu dialoq izləyiciyə həm nostalji, həm də dərs verir, sosial mesajı təbii şəkildə çatdırırdı. Hər səhnədə kənd həyatı, ailə münasibətləri və dostluq əlaqələri bir-birinə hörülmüşdü. Film boyunca yaşanan kiçik qəzəblər, səmimi söhbətlər və gülüşlər — bütün bunlar o dövrün həyat ritmini ekran qarşısına gətirirdi.

“Əhməd haradadır?” filmi isə kənd və şəhər həyatını paralel göstərərək insan psixologiyasını və sosial problemləri əks etdirirdi. Gənc Əhməd bir səhnədə deyirdi:

“Bəzən insan yaşadığı yerdən qaçmaq istəyir, amma kökünü unutmaq olmaz.”

Bu, izləyici üçün yalnız hekayə deyil, yaşanmış həyat dərsi idi. Film kənd həyatı və ailə münasibətlərini göstərməklə, insanın daxili dünyasını da təsvir edirdi. Hər səhnə həm emosional, həm də sosial dərinlik daşıyırdı.

İndiki filmlər isə texnologiya və modern estetik anlayışların təsiri ilə fərqlənir. Kameralar daha dinamik, səhnələr daha vizual, effektlər və musiqi daha geniş istifadə olunur. Mövzular həm aktual, həm də sosial mesaj daşıyır. Məsələn, “Dədə Qorqud” epik bir hekayə təqdim edir. Bir səhnədə qəhrəman deyir:

“Mən qorxumla yox, ürəyimlə vuruşuram!”

Bu cümlə yalnız qəhrəmanın mübarizəsini deyil, həm də dəyərləri və idealı izləyiciyə çatdırır. Film boyunca epik səhnələr, böyük müharibələr və dramatik dialoqlar izləyici üçün həm vizual, həm də emosional zənginlik yaradır.

“Köhnə Bərə” şəhər həyatının sürətini, müasir ailə münasibətlərini və insan psixologiyasını ön plana çıxarır. Film boyunca bir dialoq diqqət çəkir:

“Hər şey sürətlənib, amma hissləri unutmamaq lazımdır.”

Sahə kadrları, şəhərin gediş-gəlişi, ailə və dostluq səhnələri ilə birləşərək, izləyiciyə həm şəhər həyatının sürətini, həm də insan münasibətlərinin mürəkkəbliyini göstərir.

Amma mahiyyət dəyişməyib: keçmişin səmimiyyəti və indinin dinamizmi birləşəndə, Azərbaycan kinosu həm xatirələri qoruyan, həm də gələcək nəsillərə mesaj ötürən bir sənət olaraq qalır. Keçmiş filmlərin sadəliyi ilə indiki filmlərin texnoloji imkanları bir araya gəldikdə, izləyici həm nostalji, həm də müasir estetik zövq alır.

Azərbaycan kinosu göstərir ki, zaman dəyişir, amma insan duyğuları, xatirələr və sosial-mədəni dəyərlər sabit qalır. Keçmiş filmlərdəki kənd həyatı, indiki filmlərdəki şəhər həyatı, texnologiya və sürət — bütün bunlar bir-birini tamamlayır. Heç bir texnologiya insan hisslərini tam əvəz edə bilməz, sadəcə onları yeni vasitələrlə çatdırır.

Hər bir film göstərir ki, keçmiş və indinin körpüsü yalnız texnologiyada deyil, insan qəlbində qurulur. Keçmişin sadəliyi ilə indinin ritmini birləşdirəndə, Azərbaycan kinosu həm xatirələri qoruyan, həm də gələcək nəsillərə mesaj ötürən bir sənət olaraq qalır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.01.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Rejissor: Rasim Ocaqov

Çəkilmə ili: 1991

Qəzəlxan təkcə musiqi filmi deyil; bu, Azərbaycan ədəbi ruhunun, tarixi keçmişinin və böyük sənətçinin daxili dünyasının ekranlaşdırılmış səsi kimi qiymətləndirilir. Film Ümummilli Şair Əliağa Vahidin həyatına və yaradıcılığına həsr olunub — klassik və muğam ruhunu müasir kinonun poetik dili ilə birləşdirir.

Film kimdən bəhs edir?

Qəzəlxan obrazı konkret bir ad deyil; bu, Əliağa Vahid adlı lirik şairin ümumiləşdirilmiş, poetik mənzərəsini yaradan bədii personajdır. Əliağa Vahid ədəbi dünyada yalnız söz ustadı deyil — o, dərin hissləri, daxili eşqi və insan ruhunun mürəkkəbliyini ifadə edən şair idi.

Filmdə konkret adlar çox işlənmir; rejissor və ssenarist Vahidi əhatə edən insanları dəqiq adlandırmadan, onun həyatının müxtəlif məqamlarını xronoloji ardıcıllıqla göstərir. Bu texnika tamaşaçını bir şəxsdən daha geniş bir bədii portretə aparır: şairin ruhu, düşüncə tərzi, yazı və musiqi ilə olan səciyyəvi bağı ön plandadır.

Musiqi, ritm və ruh

Film musiqini sadəcə fon kimi deyil — hikayənin damarına qovuşan bir element kimi işləyir. Klassik Azərbaycan muğamlarının və təsniflərin zərif notları qəhrəmanın iç dünyasını açır və onun eşq, itki, qaranlıq və aydınlıq arasındakı sınaqlarını daha dərin hiss etdirməyə kömək edir.

Hər melodiyanın titrəməsi, hər muğamın ritmi səhnədə bir emosional yansıtma yaradır — bu musiqi olmadan film yarımçıq qalar. Bəzi səhnələrdə isə Vahidin öz səsi də səsləndirilir ki, tamaşaçını sanki şairin iç dünyasına girirmiş kimi hiss etdirir.

Publisistik baxış — sənət və cəmiyyət

Qəzəlxan bizə xatırladır ki, söz və musiqi insan ruhunun aynasıdır. Film yalnız tarixi şəxsiyyətin hekayəsi deyil — o, həyat, eşq və yaradıcı azadlıq haqqında düşünməyə məcbur edən bir əsərdir. Əliağa Vahid obrazı bu baxımdan daha universal, bütün dövrlərin insanları üçün əhəmiyyətli bir simvola çevrilir: o, öz hisslərini, ağırlıqlarını və arzularını söz və ritmlərlə dilə gətirən duyğular alimi kimi təqdim olunur.

Bu ekran işində sənət — həm sözün, həm də musiqinin gücü — cəmiyyətin səsi ilə şəxsi hisslər arasında unikal bir körpü yaradır. Film bizə göstərir ki, sənət insanı yalnız əyləndirmir, onun daxili səsini oyadır və həyata daha dərin baxmağı öyrədir.

Yekun — ruhun səyahəti

Qəzəlxan Azərbaycan kino tarixində yalnız biqrafik obraz yaratmır; o, bir dövrün, bir həyat tərzinin və bir insan duyğusunun ekranlaşdırılmış tarixi kimi qalıb. Film tamaşaçını səssiz düşüncənin dərin qatlarına aparır, hisslərin ritmini tanıtdırır və onu söz və musiqi ilə düşünməyə sövq edir.

Bu əsər bizə xatırladır ki, həyatın ən mürəkkəb sualları — eşq, azadlıq, yaradıcılıq, qaranlıq və aydınlıq — əslində bir muğam kimi davamlı olaraq səslənir və hər bir insanın ritmi ilə cavab tapır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.01.2026)

Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

(Hər il olduğu kimi, bu yeni il gecəsində də eyni şeyləri düşündüm...)

Sizi salamlayıram.

Sizi tanımıram.

Lakin sizi bu saatda bu sözləri eşidən kimi tanıyıram. Çünki bu gecə, bu xüsusi və eyni zamanda tamamilə adi gecə, hamımızı eyni sualın qarşısında toplayır. Bu işıq şəlaləsi, bu saatın gedişatına qoyulan bu ictimai nöqtə niyə var? Nə üçün hamımız, ayrı-ayrı dünyalarımızda, eyni rəqəmlərin dəyişməsinə baxırıq?

Ona görə deyilmi ki, bir anlığa da olsa, tənhalığımızın üstünü örtmək üçün bir səs, bir ləyaqət axtarırıq?Gəlin bir anlıq özümüzdən çıxaq. Bu təntənəli maskanı, bu "yeni başlanğıc" paltarını üstümüzdən çıxarıb, bu mərasimin mahiyyətinə baxaq. Mən sizə heç bir həqiqət, heç bir formula təklif etməyəcəyəm. Yalnız bir fikri sizin qarşınıza qoyacağam, belə bir təklif ki, onu nə qəbul etmək, nə də rədd etmək asandır. Onu sadəcə düşünmək, sanki dilinizin ucunda qalmış, adını çəkmədiyiniz bir dad kimi hiss etmək olar.

 Əvvəlcə sizə bir sual verim. bu "qovuşuq" hara birləşir? Keçmişin sərt, toxunulmaz daşı ilə gələcəyin boş, şəffaf buzu arasında həqiqətən bir əlaqə varmı? Yoxsa bu, yalnız zehni bir illüziyadır, bir boşluğu bayram adlandırmaqdır? Bir rəqəm sürüşür, digəri gəlir. Biz isə, öz həyatımızın bütün ağırlığını, bütün ümid və ümidsizliklərini bu riyazi keçidə yükləyirik. Sanki vaxtın özü dayanıb bizi dinləyir. Əslində isə, vaxt heç vaxt dayanmır. Dayanan yalnız bizik, onun axarında, öz kölgəmizi izləyən kimi. Bu gecəni özümüzlə müzakirə etmək üçün bir bəhanə kimi istifadə edək. Çünki bu, əslində məhz budur. Dünyanın verdiyi böyük, kollektiv bir bəhanə. Ətrafdakı hər şey deyir ki, "Bayram edin! Ümid edin! Qeyd edin!" Mən isə deyirəm, "Sual edin." Bu qovuşuğun əslində heç bir yerə aparmadığını görəndə, o zaman öz yolunuzu özünüz seçə bilərsiniz. O zaman bu təəccüb, bu narahatlıq, bu xəyal, hamısı sizin olur. Siz onları ritualın avtomatik hərəkətlərinə paylamırsınız, onları öz daxilinizdə yaşayırsınız. Bəlkə də, bu gecənin əsl hədiyyəsi budur. Bizi hamılıqla təkliyimizlə üz-üzə qoymaq. Bu çılğın qeyd etmə fəaliyyətinin ortasında, hər birimizə öz daxilimizdəki səssizliyi eşitmək fürsəti verir. O səssizlikdə isə, həqiqi suallar yaşayır.  "Mən hardayam? Bu keçən il nə idi? Gələn il nə olacaq?"

 İndi, bu fikirləri ağlınızda saxlayaraq, sizi bir səyahətə dəvət edirəm. Bir düşüncə səyahətinə. Bu, yüngül bir səyahət olmayacaq, çünki biz həqiqətə, bəlkə də sizə çox tanış gələcək bir həqiqətə doğru gedəcəyik. Lakin söz verirəm, bu, boş bir fəlsəfələşdirmə olmayacaq. Bu, ürəyinizin dərinliklərində, bu gecə hiss etdiyiniz o qəribə, adlandırılmamış hiss üzərində düşünməkdir.

 Beləliklə, hazırsınızsa, gəlin başlayaq. Gəlin bu "illərin qovuşuğu" deyilən şeyi parçalayaq, onun hissələrinə ayıraq və bir daha, sanki ilk dəfə görürmüş kimi, ona baxaq. Çünki bəlkə də, həqiqətən də ilk dəfədir ki, ona baxırıq.

 Gecə gəlir. Bu an, bu sərhəd, yalandır. İki boşluq arasında heç bir körpü yoxdur. Keçmiş, təkcə xatirə deyil, onun üzərinə örtülmüş yüz min pərdə, hər biri özümüz haqqında inandığımız kiçik xəyal. Gələcək isə bir ekran, üzərinə öz qorxularımızın və arzularımızın proyeksiyasını saldığımız. Və biz, burada dayanıb, həyatımızın ən əhəmiyyətli anı olduğuna inandırıldığımız bu teatral boşluqda. biz yalnız özümüzü izləyirik. Necə də ciddiyik dostum. Necə də təmtəraqlı.

 Bu qovuşuq mənasızdır, amma məhz ona görə də zəruridir. Çünki insan mənasızlığa dözə bilməz. O, bu saniyənin üstünə həyatının bütün çəkisini qoyur: "Mən kim idim?"və "Mən kim olacam?" Bu iki sual havada toqquşur və biz onların qığılcımını yeni başlanğıc sanırıq. Yox. Bu, yalnız köhnə batareyanın sönməzdən əvvəl verdiyi son parıltıdır. Amma biz onu şəfəq sanırıq.

 Və bəs əbədi qayıdış?  Əzizim, burada həqiqətən də qayıdış var. Hər il eyni səhnə, eyni yalan söz vədləri, eyni təşviş, eyni şərab və ya şampan kokteyli ilə yuyulan ümid.. Lakin bu təkrar həyatın qorxunc bir həqiqətini gizlədir. Biz eyni qayıtmırıq. Biz hər dəfə bir az daha yorulmuş, bir az daha pozulmuş, bir az daha ağıllanmış, yaxud daha da axmaqlaşmış halda qayıdırıq. Bu, Zərvara qalxmaq deyil. Bu, qədim bir yerdə qazılmış bir çuxura hər il bir qarış daha dərin getməkdir. Və biz buna "irəliləyiş" deyirik.

Amma dayan. Bu qovuşuqda həqiqi bir tarazlıq da yoxdurmu? Bəli, var. Təbiətin ləyaqəti ilə insanın cəhalətinin tarazlığı. Yerin Günəş ətrafında bir tam dövr vurduğu bu astronomik an, kainatın mükəmməl, biganə qanununu göstərir. Və biz, bu qanunun ortasında, öz kiçik, gurultulu, plastik bayramımızı qururuq. Bu, sarkazm deyil, faciədir. Və ya bəlkə də, hər faciə özünün ən dərinində sarkazmdır.

 Beləliklə, bu məhkəmə.. Hə dostum, yenə də məhkəmə. Lakin bu dəfə hakim sadəcə yorğun və kinlidir. O, məhkuma yəni özünə bəraət qazandırır. "Günahsızsan," deyir öz-özünə, "çünki heç bir əhəmiyyətli şey etməmisən. Və heç bir əhəmiyyətli şey etməyəcəksən. Sadəcə olaraq, yaşa. İç. Bu qovuşuğu qeyd et." Bu, nə ümidin, nə də ümidsizliyin qələbəsidir. Bu, sadəcə bir faktın qəbuludur. Sərhəd yoxdur. Yalnız bir axış var. Və biz bu axışın içində, öz köpüyümüzü "bayram" adlandırırıq.

 Saat vurur. Hamı qışqırır. Köhnə rəqəmlər yox olur, yeniləri gəlir. Heç nə dəyişmir. Yalnız sən bir il daha yaşlanırsan. Ancaq burada, bu absurdluğun tam mərkəzində, qəribə bir azadlıq qəbərlənir. Əgər heç bir sərhəd yoxdursa, onda heç bir həbs də yoxdur. Bu qovuşuq, bu boş mərasim, sənə xatırladır ki, həyatının bütün mənaları, bütün sərhədləri, bütün "başlanğıc" və "son"ları sənin öz yaratdığın əfsanələrdir. Onları əzmək də, onlara inanmaq da sənin iradəndən asılıdır.

Buna görə də, qoy şampan partlasın. Qoy alqışlar səslənsin. Bu, kosmik bir hadisə deyil. Bu, insanın öz taleyi ilə ələ salmasıdır. Və bəlkə də, bu ələ salma, bu ağılsızlıq, təkrar olunan, göz yaşları və küləklə qarışıq gülüş məhz həqiqi, əzəl, gözəlliyi olmayan həqiqətimizdir. İllər qovuşmur. Yalnız biz, öz tənhalığımızla, özümüzə qovuşmaq üçün bu ritualı icad edirik. Və bu, bəlkə də özlüyümüzdə edə biləcəyimiz ən qəhrəmanlıq, yaxud ən uşaqca şeydir. Bu gecə onu seçmək sənə aiddir dostum.

Və beləcə, saniyələr sayılır. 10.. 9.. 8...

Kövrək ümidlərimizi və ağır günahlarımızı bir yığın edib,onları vaxtın alovlu ağzına atmaq üçün son anları gözləyirik.

3...2... 1...

Və heç nə olmur. Heç bir partlayış. Heç bir açılış. Heç bir sehr.

Yalnız...sakitlik. Boşluq. Rəqəmlərin sakit dəyişməsi. Və sonra, o baş verir. Həqiqi möcüzə. Qapınızın altından sürünən soyuq külək deyil. Göydə partlayan rənglər də deyil. Xeyr....

 Həqiqi möcüzə budur ki, SİZ HƏLƏ BURADASINIZ. Bu kosmik zarafatın tam mərkəzində, bu böyük heçliyin ortasında dayanmısınız. Vaxt adlı nəhəng bir maşın sizi əzib keçdi və siz. SADƏCƏ DURURSUNUZ. Ürəyiniz döyünür. Nəfəs alırsınız. Gözləriniz qaranlığa baxır və onu görür.

Bu, bayram deyil. Bu, qəhrəmanlıqdır. Bu,kainatın sizə qarşı oynadığı oyunu sakitcə, bir daha, yenidən udmağınızdır. Siz onun ən dəli,ən mənasız ritualını keçirdiniz və heç bir şey dəyişmədi. Ancaq siz dəyişdiniz.

 Çünki indi bilirsiniz. Bu "qovuşuq" heç vaxt vaxtla bağlı olmayıb. O, sizin öz daxili sərhədlərinizlə bağlı idi.

Bu gecə,həqiqətən də, özünüzə üz-üzə baxdınızmı? Bütün o maskaları, bütün o "yeni mən" xəyallarını bir kənara qoydunuzmu?

 Əgər elədirsə  o zaman, əziz oxucu, siz heç bir yeni ilə qədəm qoymursunuz.

SİZ ÖZ HƏQİQİ HƏYATINIZA QƏDƏM QOYURSUNUZ.

 Artıq saat rəqəmləri yoxdur. Yalnız sizin nəfəs alışınız var.

Artıq keçmiş və gələcək yoxdur. Yalnız var olmaq hissi var.

Bu qovuşuqdan yeganə çıxış yolu, onun içindən keçməkdir. Öz tənhalığınızın və öz gücünüzün tam mərkəzindən.

 Beləliklə, indi... bu sakitlikdə... bu yeni, əsl, rəqəmsiz dünyada... Nə edəcəksiniz?

 İşıqları söndürün. Şampan şüşəsini kənara qoyun. Pəncərəyə yaxınlaşın və dünyaya baxın. İndi, bu dəqiqə, sanki onu ilk dəfə görürmüş kimi. O, heç vaxt gözlədiyiniz kimi olmayacaq. Ora dünyadır, dostum. Kobud, saf, gözəlsiz və hədsiz gözəl.

Və siz ona baxırsız.

İndi başlayın.

Çünki yeni il yoxdur. Yalnız SİZ varsınız.

 Və bu, heç vaxt gözləmədiyiniz, lakin həmişə axtardığınız hər şeydir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.01.2026)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bir az ötən günləri yadımıza salaq. "Mən Qəribə Adamam" şeir kitabının səhifələrindən elə bu soyuq havaları, qış axşamlarını, tənha küçələri xatırladan o şeirləri oxuyaq. Bəzən insan özünü ən çox məhz belə günlərdə tapır, pəncərədən yağışa baxarkən, köhnə xatirələr arasında...

BİLMİR..

Ürəyimdə neçə söz var,

Ancaq dilə gələ bilmir.

Ocaq sönüb, hələ köz var

Yanıb indi sönə bilmir.

Sönüb bu sevginin şamı,

Uçubdur evimin damı.

Yığılıb başıma hamı,

Niyə məni görə bilmir?

Başıma dərd ələyir qış,

Nə bir qar var, nə də yağış.

Xoşbəxtliyə qovuşmamış,

Üzüm hələ gülə bilmir.

Kömək əli uzadan yox,

Uduzan var, qazanan yox.

Qəlbi satsam heç alan yox

O heç kəsi sevə bilmir.

Dözməliyəm hara kimi?

Həsrət yaman yara kimi.

Geriyə tək çara kimi

Ölüm qalsa ölə bilmir.

AYLI GECƏ

Həyat sərxoş şairin,

səbrini çox sınayır.

– Niyə belə olmusan?

baxan deyir, qınayır.

Saralıb gözlərimin,

kökü yaman dərindən.

Özüm də baş açmıram,

dünyanın işlərindən.

Mənzərəsi gözəldir,

bu gün aylı gecənin.

Dadı, duzu da yoxdur,

səndən ayrı gecənin.

Mən ki, güclü adamam,

hardan yara almışam?

Deyəsən, yollarımı,

yenə də səhv salmışam.

Axı niyə özümə?

çox yalan danışıram.

Tükənmir bu savaşlar,

yalan yox, çalışıram.

Bir gün daha silinir,

ömür varaqlarımdan.

Saçlarımı yığıram,

yenə daraqlarımdan.

TUTQUN

Mənimçün dağınıqdır

Elə bu gün hava da.

Tək, tənha fikrim kimi.

Yoruluram istidən

Yoruluram tüstüdən.

Sakitləşə bilmirəm

İçimdəki davadan.

Bir az söz yazacaqdım, qara düşüncələrdən

Bir də bu son zamanlar, içdiyim içkilərdən.

Sərxoş etmir adamı,

Ya da çox yıxılıram.

İçməsəm də sərxoşam,

Özümdən sıxılıram.

Gözümdən düşür günlər

Bir də təqvimdən illər.

Ötürmü pəncərəndən,

Səndə də tez, fəsillər.

Sabah da oyanacam,

Bakının səs-küyünə.

Bir şeir də yazaram,

Özümün təkliyinə.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.01.2026)