Şərəf Cəlilli,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Kantın təbirincə desək, İsa peyğəmbərin doğulduğu dövrdə haylar “qaraçılar kimi” süləngi həyat tərzi keçirir və ay ilahəsi Anahidə inanmaqla bütpərəst inancına sahib idilər. Bizim eranın ilk əsrində hayların tək Tanrıya bağlı olması barədə isə ciddi dəlil-sübut yoxdur.

Qurani-Kərimdə Allahın sevimli peyğəmbərlərindən biri kimi xatırlanan İsa peyğəmbərin doğuluşu hadisəsində diqqət çəkən bir məqam var: Bu, İncildə müxtəlif yazı variantlarında qeyd olunan, İsa doğularkən Şərq ölkəsindən gəlmiş və onun qarşısında səcdə edən üç müdrik şəxs barədə məlumatlardır.

Rəvayətə görə, həmin müdrik insanlar İsanın doğuluşunu öncədən ulduzlarla müəyyən edərək, xristianlıqda Vifleyəm ulduzu kimi tanınan səma cisminin hərəkətini təqib edib olduqca uzun məsafə qət edərək İsanın doğulduğu yerə gəlib çıxıblar. Yüz illər boyu xristian dünyası bu məsələyə xüsusi diqqət yetirib. İsanın doğulduğu yerə gəlib çıxan bu müdrik şəxslərin İsanın şəninə hədiyyələr gətirməsi ayrıca bayram kimi qeyd olunub. Avropa ölkələrində yanvarın ilk həftəsində bu hadisə bayram şəklində bu gün də qeyd edilir. Polşada isə yüz minlərlə insan küçələrə çıxaraq kütləvi şəkildə bayramlaşırlar.

Bu günə kimi xristian tarixşünaslığında həmin şəxslərin kimlikləri barədə dəqiq söz söylənilməsə də, aparılan araşdırmalar diqqəti cəlb edir. Bəzi xristian tarixçiləri onları Şərqin üç hökmdarı kimi, digərləri isə Babil və ya Persiya adlandırdıqları İran ərazisindən gələn münəccimlər kimi göstərməyə çalışır.

Peyğəmbərin doğulacağı xəbərinə sevinən müdrik şəxslər bütpərəstlikdən və atəşpərəstlikdən uzaq, tək Tanrıya bağlı insanlar idilər

Bəs İsa peyğəmbəri doğulduğu yerdə ziyarət edərək qarşısında səcdə edən bu üç böyük müdrik, inanc sahibləri kimlərdir? Geniş yayılmış düşüncəyə görə İsa peyğənbər miladi təqvimlə eramızın birinci ilinin başlanmasına bir həftə qalmış, dekabr ayının 24-də Fələstin torpaqlarında, Nazaretdə, digər fərziyə görə isə Beyt-i Ləhəmdə doğulub.

Qeyd etdiyimiz kimi bu gün də, Avropada İsa peyğəmbərə iman gətirən üç müdrik şəxsin şərəfinə bayram qeyd etmək ənənəsi var. Bu bayram hər il yanvar ayının 6-da təşkil edilir. Adı xristian dünyasında hörmətlə çəkilən həmin üç şəxsin İsa peyğəmbərin  doğulmasında  təxminən 10-12 gün sonra onun saxlanıldığı yerə gəldiyi ehtimal olunur.

Erməni haylar İsa peyğəmbərin doğuluşundan 350 il sonra xristianlığı qəbul etmişlər

Onların gəldiyi coğrafiyaya dair bu günə kimi bir çox səthi fərziyyələr, yanlış iddialar irəli sürülüb. Hətta xristian dünyasının bəzi dairələri erməni – hay Qriqorian kilsəsi vasitəsilə həmin üç müdrik şəxsinin etnik mənşəcə erməni olduqlarını təbliğ etməkdədirlər.

Lakin xristian tarixi ilə bağlı ciddi tədqiqatçılar isə sübut edirlər ki, bu iddia əsassızdır, çünki erməni haylar İsa peyğəmbərin doğuluşundan 350 il sonra xristianlığı qəbul etmişlər. Onların xaç suyuna çəkilməsi hadisəsi isə Qafqaz, tarixi Azərbaycan torpaqları və indiki İran İslam Respublikasının tərkibində olan Güney Azərbaycan ərazilərindən kənarda baş vermişdir.

Tək Tanrı inancını təbliğ edəcək Peyğəmbərin doğulacağı xəbərinə sevinən müdrik şəxslər isə bütpərəstlikdən və atəşpərəstlikdən uzaq, tək Tanrıya bağlı insanlar idilər. Tarixi mənbələr də sübut edir ki, haqqında söhbət açacağımız bu üç müdrik şəxs Avropa və Qərb tarixşünaslığında Persiya, yəni müasir İran ərazisi ilə əlaqələndirilir.

Persiya dedikdə, Avropalıların ağlına bir qayda olaraq yalnız Perslər, yəni Farslar gəlir. Tarixi faktlardan da bəllidir ki, bizim eradan əvvəlki Perslər 12 zodiak və onların simvolları haqqında məlumatlı deyildilər. Onlar yalnız özlərinin istifadə etdiyi 30 aylıq təqvim yaratmışdılar. Üstəlik, miladdan əvvəlki dövrdə Perslər tək tanrıya etiqad etmirdilər. Əhəmənilərin ilk dövründə qədim Babil bütlərinə –  tanrıçalarına inanan Perslər, tək Tanrıya  tapınan Zərdüştün işıq təlimini ölümündən sonra təhrif edərək atəşpərəstlik dini yaratmış və bunu Pers dini inancı kimi qəbul etmişdilər.

İsa peyğəmbərin ilk səhabələri sayılan bu insanlar Matvey İncilində Maqus, yəni “Maq” kimi qeyd olunmuşlar

Bu qeydlərdən sonra İsa Peyğəmbərin doğuluşunu öncədən ulduzlara əsaslanaraq görmək üçün yola çıxan müdriklərin kimliyinə dair gerçəklərə işıq salmaq mümkündür. Öncə qeyd etmək lazımdır ki, bu müdriklər astronomiya və astroloji məlumat bazasından xəbərdar idilər. İsa peyğəmbərin doğulacağını dəqiqliklə hesablayan müdriklər 12 illik günəş və 12 bürclük ay təqvimlərinə bələd idilər. Həmçinin, günəş sisteminə daxil olan Jupiterin hərəkətini izləyərək baş verəcək prosesləri qabaqcadan fəhm edə bilirdilər.

Haqqında söhbət gedən bu üç müdrik İsa peyğəmbərin doğulacağı yerə doğru ulduzların hərəkət trajektoriyasını izləyərək yola çıxmış və kifayət qədər uzun bir məsafə qət etmişdilər. Təsadüfi deyil ki, İsa peyğəmbərin ilk səhabələri sayılan bu insanlar Matvey İncilində Maqus, yəni “Maq” kimi qeyd olunmuşlar. Xristian dini ədəbiyyatına görə, İsa peyğəmbərin ilk səhabələri olan bu üç müdrikin adları Melikyor, Kaspar və Baltazar olmuşdur. Onların cəsədləri Almaniyanın Köln şəhərində, onların şərəfinə tikilmiş məşhur məbəddə dəfn edilmişdir.

Xristian tarixçilərindən bəziləri həmin üç şəxsdən birinin qara dərili, Efiopiya mənşəli olduğunu ehtimal etsələr də, xristianların ciddi qəbul etdiyi “İsaya” kitabında da bu şəxslərin gəldiyi yer Midiya kimi qeyd olunur. Tarixşünaslıqda Midyə dedikdə qədim Azərbaycan torpaqlarında mövcud olmuş Manna dövlətindən sonra qurulan Midiya dövləti nəzərdə tutulur.

Mağlar qədim Azərbaycan əhalisinin tək Tanrı inancının yayılmasına xidmət edən boylardan biri idi

İsa Peyğəmbərin doğulduğu dövrdə Fələstin torpaqlarından şərqdə yerləşən ilk qüdrətli dövlət Ərsaklar dövləti idi. Parfiya adlandırılan bu dövlətin mərkəzi vilayətlərindən biri isə Atropatena, yəni Azərbaycan olmuşdur. Bu fakt İsa peyğəmbərin ziyarətinə gedən müdriklərinfarslarla heç bir əlaqəsi olmadığını sübut edir. Madaya - Midiya ölkəsində ilahi hikmətləri bilən tək Tanrıya bağlıolan maqlar İsa peyğəmbərin gəlişini öncədən müəyyən etmiş və ona iman gətirmək üçün nümayəndələrini Fələstin torpaqlarına göndərmişdilər.

İsa peyğəmbərin ziyarətinə gedən mağlar tək Tanrıya bağlı türk kökənli azərbaycanlılardı

Bu faktlara istinad edərək deyə bilərik ki, İsa peyğəmbərin ziyarətinə gedən mağlar tək Tanrıya bağlı türk kökənli azərbaycanlılardır. Miladdan əvvəlki minillikdə Azərbaycanda yaşayan xalqın inancı İbrahim peyğəmbərin Tövhiddininə əsaslanırdı və bu dinin təbliğinə xidmət edən şəxslər “Qamlar” deyə xatırlanırdı. Maqlar isə qədim Azərbaycan əhalisinin tək tanrı inancının yayılmasına xidmət edən boylardan biri idi.

Qədim Maday – Midiya ölkəsinin paytaxtı olan müasir Həmədan şəhəri eramızdan əvvəl Ekbatan adlanırdı və tək Tanrıya bağlı Qamların-Şamanların dini mərkəzi də məhz bu şəhərdə yerləşirdi. Tarixi mənbələrə istinad edərək onu da qeyd edə bilərik ki,  Mağların Perslərə - Farslara heç bir aidiyatı yoxdur. Bunu sübut edən digər bir fakt da mövcuddur: Belə ki, yahudi dini ədəbiyyatlarında Perslərin on illər boyu maqlara qarşı kütləvi qətl və soyqırım həyata keçirməsi barədə məlumatlar yer alır. Hətta Pers hökmdarı Koroşun, Babil yəhudilərinin istəyi ilə ildə bir günü “Qam öldürmə günü” elan etdiyi və həmin günü səhərdən axşama qədər hər kəsin maqlardan kim əlinə keçərsə onu öldürmək hüququ olduğu tarixdə məlumdur.

Haqqında söhbət açdığımız mağlar ərəb tarixşünaslığında yanlış olaraq atəşpərəst dininin kahinləri ilə qarışdırılır və məcusi adlandırılır. Tarixdən və dini ədəbiyyatlardan bəllidir ki, atəşpərəstlik dininin kahinləri möbid, möbidi və möbədan adlanırdı və məcusi deyilən mağlar isə heç bir halda atəşpərəst deyildilər. Bunu İslam tarixşünaslığında Həzrət Əlinin məcusilərə də ilahi kitab verilməsi barədə dediyi fikirlər də sübut edir.

Melikyarın yarı, Kasparın Kaspisi, Baltazarın zoru və zəri çox mətləblərə işarədir

Bütün bu faktlar sübut edir ki, həqiqətən də, Ekbatan Qamları yeni Tanrı Elçisinin – İsa peyğəmbərin gəlişindən xəbərdar olduqları zaman özlərinin təmsilçisi olan üç müdrik şəxsi qızıl və qiymətli hədiyyələrlə dolu sandıqlarla Fələstinə göndərmişlər. Həmin şəxslər İsa Peyğəmbərin doğumundan təxminən 10 gün sonra onun və anası Həzrət Məryəmin qaldığı yerə gəlib çıxmış, körpə İsanın qədəminə səcdə etmiş və gətirdikləri hədiyyələri Həzrət Məryəmə təqdim etmişlər.

Fələstində həmin dövrdə hökmdarlıq edən Kral Herodun adamları Şərq ölkəsindən gələn bu naməlum adamlar barədə ona xəbər çatdırmış və Kral həmin şəxsləri ələ keçirməyi əmr etmişdir. Bəzi xristian ədəbiyyatlarında isə həmin şəxslərin əvvəl Qüdsə gəldiyi və “Yahudilərin kralı olaraq doğulan körpə hardadır? Şərqdə onun ulduzunun doğduğunu gördük və ona səcdə etməyə gəlmişik” dediyi qeyd olunur. Oda qeyd olunur ki, bu kəlmələr “Qüdsdə və Kral sarayında böyük narahatlıq yaratmışdır”.

Qeyd olunan bu faktlar bir daha sübut edir ki, şərəfinə Köln kafedralı tikilən İsa peyğəmbərin ilk səhabəsi – Melikyar, Kaspar və Baltazar həqiqətən də sivilizasiyaların, mədəniyyətlərin, dinlərin dialoq və tolerantlıq ünvanı olan Odlar Yurdu Azərbaycanın bağrından qopmuşlar. Bu faktı sübut edən digər bir amil isə üç səhabənin adlarında mühafizə olunan bir yaddaşımızla bağlıdır. Melikyarın yarı, Kasparın Kaspisi, Baltazarın zoru və zəri çox mətləblərə işarədir. Mövlana Cəlaləddin Rumi deyirdi: “Bizi bilənlər bilir, bilməyənlər də bildiyi qədər bilir!”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.04.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

1968-ci ildə seçilən Ekvatorial Qvineyanın ilk prezidenti Fransisko Masias Nqema Afrikanın ən qəddar diktatorlarından biri hesab olunur. Prezident seçiləndən sonra o, daxili terrora başlayır və demək olar ki, ölkənin dağılmasına səbəb olur.

Prezident olduğu 10 il ərzində ölkə iqtidisadiyyatı tamamilə çökür. Bütün ziyalılar ölkəni tərk edir. Ölkənin 300 000 əhalisindən 125 000 nəfəri ölkədən qaçır, 80 000 nəfəri isə öldürülür.  Bu gözəl “cənnət ölkədən” qaçanların qarşısını almaq üçün o, xaricə aparan bütün yolları minalayır. Qayıqlarla çayı keçib, başqa ölkəyə qaçmasınlar deyə, bütün balıqçı qayıqlarını məhv etdirir. Dövlətin bütün valyuta ehtiyatlarını isə bir zaman doğulduğu doğma kəndinə aparır və orada gizlətdir. Bu ehtiyatların bəziləri isə çürüyərək, yararsız hala düşür.

 Xalq arasında cadugər hesab edildiyi üçün uzun müddət heç kim ona qarşı çıxa bilmir. Lakin 1979-cu ildə qardaşı oğlunun rəhbərlik etdiyi hərbçilər nəhayət çevriliş etmək qərarına gəlirlər. Lakin iki çamadan valyuta ilə cəngəlliyə qaçan diktatoru dərhal tuta bilmirlər. İki həftədən sonra Masias Nqemanı həbs edilir və 80 000 insanın qətlində ittiham edilərək ölüm cəzasına məhkum edilir. Amma  ölkədə xurafat və mövhumata inanmaq səbəbindən, heç kim bu edamın iştirakçısı olmaq istəmir.  Buna görə də onu güllələmək  üçün Mərakeş əsgərlərindən ibarət bir tağım gətirilməli olurlar.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.04.2026)

Knyaz Məmmədovun ömür yolu

Rahib Qarayev,

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, istefada olan polis polkovniki.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Hər bir insanın xarakteri doğulduğu torpağın rəngini, havasını daşıyır. Fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor Knyaz Məmmədov üçün də Laçın təkcə bir coğrafi məkan deyil, onun şəxsiyyətinin, elmə olan sönməz həvəsinin və sarsılmaz iradəsinin təməlidir. Alxaslı kəndinin uca dağlarından boylanan bu uşaqlıq illəri, gələcəyin böyük elmi nailiyyətlərinə açılan ilk qapı idi.

Elə bu kənd məktəbindən başlayan yol 1967-ci ildə onu Azərbaycan Dövlət Universitetinə (indiki Bakı Dövlət Universiteti) gətirir, bundan sonra onun bütün həyatı və fəaliyyəti bu təhsil ocağı ilə bağlı olur. O, universitetin fizika-riyaziyyat fakultəsinin əyani şöbəsini əla qiymətlərlə başa vuraraq əyani aspiranturaya daxil olur, elmi işini Belarusiyanın Minsk şəhərində uğurla müdafiə edərək çox gənc yaşlarında fizika-riyaziyyat elmləri namizədi elmi dərəcəsinə yiyələnir.

Qısaca deyim ki, hörmətli Knyaz müəllimin əsas elmi fəaliyyəti riyazi kibernatika, diskret optimallaşdırma, iqtisadi-riyazi modelləşdirmə, əməliyyatlar tədqiqi və ədədi üsullarla bağlıdır. Alimin həmin sahələrə həsr etdiyi 100-dən artıq elmi əsəri Azərbaycanın, Rusiyanın, Ukraynanın, Latviyanın, Almaniyanın və Amerika Birləşmiş Ştatlarının qabaqcıl elmi jurnallarında dərc edilib. Professorun aldığı elmi nəticələr Azərbaycanın və keçmiş SSRİ-nin müxtəlif yerlərində praktiki tətbiq olunub. Dəniz neft-qaz yataqlarının istismarı zamanı platformaların optimal yerlərinin tapılmasının və onların müxtəlif kommunikasiya xətləri ilə optimal birləşdirilməsi məsələsi Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti tərəfindən qəbul olunaraq müxtəlif yataqlara tətbiq edilib.

Onun çoxsaylı obyektlər arasından optimal seçmə ilə bağlı işləyib hazırladığı riyazi modellər və onların həlli üsulları Moskva şəhərində bir hərbi hissədə müvəffəqiyyətlə tətbiq edilib.

Professor Knyaz Məmmədov müxtəlif təcrübələr və elmi yeniliklər həyata keçirərək daha bir uğura imza atıb. Belə ki, o, hələ 1972-ci ildə ABŞ riyaziyyatçıları tərəfindən qoyulan, lakin 30 ildən artıq müddətdə həllini tapmayan "Tamədədli tənliyin dezaqreqasiyası" problemini ilk dəfə olaraq həll edib.

Professor ali məktəb tələbələri üçün 2 dərs vəsaitinin və öz elmi kəşflərindən ibarət rus dilində yazılmış 430 səhifəlik 1 monoqrafiyanın, həmçinin ölkəmizdə və xaricdə çapdan çıxmış 200-dən çox elmi əsərin müəllifidir. Onun elmi rəhbərliyi ilə 6 nəfər müdafiə edərək Fizika-riyaziyyat elmləri namizədi, 1 nəfər isə Riyaziyyat üzrə fəlsəfə doktoru elmi adını alıb.

Onun əsasını qoyduğu elmi məktəb və yetişdirdiyi mütəxəssislər bu gün də Azərbaycan elmini irəliyə daşımaqdadır. Professorun irsi zaman keçdikcə daha da dəyər qazanaraq elm zirvəsinə can atan hər bir gənc üçün sönməz bir mayak rolunu oynayır.

Knyaz müəllim bu gün də elmin daşlı-kəsəkli yolları ilə inamla irəliləməkdədir. Onun ömür yolu təkcə bir alimin bioqrafiyası deyil, bütöv bir nəslin elmi təfəkkürünün formalaşma tarixidir.

YORULMAYASINIZ, PROFESSOR!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.04.2026)

Nail Zeyniyev,

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Muzeyə daxil olanda səs azalır, hərəkətlər yavaşlayır. İnsanlar daha sakit davranır. Bu mühit bir növ müqəddəs məkan hissi yaradır. Amma burada bir ziddiyyət yaranır. Müqəddəs məkan canlı olur, davam edir. Muzey isə keçmişi saxlayır. Saxlanan isə artıq bitmiş bir zamana aiddir.

Muzey anlayışı tarixən yeni sayılır. Əvvəllər sənət əsərləri saraylarda, şəxsi kolleksiyalarda, dini məkanlarda qorunurdu. Muzeylər bu əsərləri hamı üçün açıq etdi. Bu, vacib bir addım idi. Amma eyni zamanda əsərləri öz təbii mühitindən ayırdı və başqa bir çərçivəyə saldı.

Muzeyə düşən hər şey avtomatik olaraq dəyərli kimi qəbul olunur. İnsan çox vaxt əsərə yox, onun yerləşdiyi məkana güvənir. “Muzeydədirsə, deməli dəyərlidir” düşüncəsi yaranır. Bu, bir tərəfdən faydalıdır, digər tərəfdən isə baxışı məhdudlaşdıra bilər.

Qəbiristanlıq bənzətməsi sərt səslənir, amma müəyyən mənada yerinə düşür. Çünki muzeydə saxlanan əşyalar artıq istifadə olunmur. Onlar bir dövrün izidir. Həmin dövr isə keçib. Bəzən ziyarətçi yalnız vitrinin arxasından baxır və arada məsafə qalır.

Amma muzey həmişə belə olmaq məcburiyyətində deyil. Elə muzeylər var ki, yalnız əşya göstərmir, hekayə yaradır. Ziyarətçi orada sadəcə baxmır, hiss edir, anlayır, əlaqə qurur. Belə olanda muzey keçmişi canlandırır.

Bizdə də bu fərq hiss olunur. Bəzi muzeylər hələ də köhnə təqdimat üsulundan istifadə edir: əşya, etiket, sakit keçid. Bu format məlumat verir, amma çox vaxt hiss yaratmır. Hiss olmadıqda isə yadda qalan da az olur.

Halbuki muzey canlı ola bilər. Bunun üçün yalnız eksponatlar kifayət deyil. Müzakirələr, tədbirlər, interaktiv yanaşmalar lazımdır. İnsan muzeyə gələndə sadəcə baxmamalı, iştirak etməlidir.

Muzey əslində həm məbəd ola bilər, həm də qəbiristanlıq. Bu, onun necə qurulmasından asılıdır. Əgər yalnız saxlayırsa, donur. Əgər izah edir, əlaqə yaradırsa, yaşayır.

Əsas məsələ budur: muzey əşyaları qorumaqla kifayətlənməməlidir. O, mənanı ötürməlidir. Bunu bacardığı anda keçmişi yalnız göstərmir, onu yaşadır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.04.2026)

Kitabçılar Birliyi tərəfindən 2026-cı ilin fevral ayında “Şeirini təqdim et, imzanı tanıt” adlı şeir müsabiqəsi elan olundu. Münsiflər heyəti Baba Vəziroğlu, İlqar Fəhmli və Samir Əfsəroğludan ibarət müsabiqəyə ümumilikdə 39 nəfər ədəbiyyatsevər qatıldı.

8 aprel tarixində Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Natavan Klubunda müsabiqənin təntənəli mükafatlandırma mərasimi keçirildi. Üç əsas qalib seçildi, üç nəfər  fərqlənmə diplomuna layiq görüldü. Digər iştirakçılar təşəkkürnamələrlə təltif olundular.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı sıra ilə öncə fərqlənmə diplomuna layiq görülənlərin, sonra isə mükafatçıların müsabiqəyə təqdim etdikləri şeirlərini geniş oxucu auditoriyası üçün əlçatan edir.

Beləliklə, tanış olun:

Kitabçılar Birliyinin “Şeirini təqdim et, imzanı tanıt” adlı şeir müsabiqəsində fərqlənmə diplomuna layiq görülübdür: İlham Alışzadə

İLHAM ALIŞZADƏ,

“ŞAHİD”

Mən qəhrəman deyiləm.

Sadəcə gördüm.

Gördüm

Səhərin güllə səsi ilə açıldığını,

Çörək qoxusunun barıt qoxusuna qarışdığını.

Bir uşaq atasını səslədi,

Səs cavabsız qaldı.

Dağlar cavab verdi yalnız,

Əks-səda ilə.

Mən torpağın titrədiyini gördüm,

Sanki hər mərmi düşəndə

Bir ana ürəyi silkələnirdi.

Əsgərin gözündə qorxu yox idi,

Yarımçıq qalmış arzular vardı.

Bir məktub vardı cibində,

“Tez qayıt” yazılmışdı.

Mən gördüm

Qəhrəmanlıq necə səssiz olurmuş.

Heç kim “baxın” demir,

Heç kim alqış istəmir.

Sadəcə biri

Başqasının yaşaması üçün

Öz sabahından keçir.

Müharibə xəritədə cizgi deyilmiş,

Müharibə

Evin qapısına qara lent kimi asılan xəbər imiş.

Mən danışmadım uzun-uzadı.

Çünki müharibəni görən adam

Az danışar.

Amma bir həqiqəti bilirəm:

Torpaq qanı unutmur.

Və şahid olan insan

Heç vaxt əvvəlki kimi olmur.

Sabah sizi növbəti Fərqlənmə diplomuna layiq görülən iştirakçı - Samir Əflatunoğlu ilə tanışlıq gözləyir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

1912-ci ildə Tiflisdə Azərbaycan teatrı üçün "Auditoriya" binasının açılış mərasiminin təşkilində Hüseyn bəy Məhəmmədrəfi bəy oğlu Mirzəcamalov da fəal iştirak edib. "Zakavkaziye" qəzetinin 3 aprel 1912-ci il tarixli nömrəsində yazılıb:

"Müsəlman teatr cəmiyyətinin "Auditoriya" binasının açılışı olmuşdur. Şəhər qlavası Xatisov, generallardan Koxanovski və Əmir Kazım Mirzə, mətbuat, ictimai təşkilatların nümayəndələri, Axund Mollazadə, xəzinədar M.M.Əhmədov, Y.Tahirov, H.Köçərlinski, Ə.Haqverdiyev, H.Mirzəcamalov, səhnə xadimi İ.Volkov, knyaz Eristov, Baratov və Belyayev truppasının nümayəndələri təbrik nitqi söyləmişlər…"

Hüseyn bəy "Auditoriya"da keçirilən tədbirlərdə iştirak edib, maarifləndirmə işi aparırmış. Professor Əziz Şərif "Keçmiş günlərdən" xatirə əsərində yazıb:

""Auditoriya"da və Zubalov teatrında tez-tez tamaşa və konsertlər verilir, bəzən də pulsuz mühazirələr oxunurdu. Bu mühazirələrdən biri 1912-ci il aprelin 29-da universitet tələbəsi Hüseyn bəy Mirzəcamalov və gimnaziyanın yeddinci sinif şagirdi Həbib Köçərlinski tərəfindən oxunmuşdu…"

"Baku" qəzetinin 3 may 1912-ci il tarixli sayında isə onunla bağlı belə bir xəbər verilib: "Tiflisdən verilən xəbərlərə görə, Qafqaz Mətbuat Komitəsi M. Əlibəyovun "Məhkəmələr qapısında tökülən göz yaşları" və Hüseyn Mirzəcamalovun birpərdəli "İşgilli Məmo" əsərlərinin Qafqaz səhnələrində oynanmasına icazə vermişdir"…

Bu qəzetin həmin il başqa bir sayında isə Hüseyn bəyin gürcü yazıçısı İosif Gedevanişvilinin "Xain" pyesinin Azərbaycan dilinə tərcüməsi üzərində işləməsi barədə məlumat verilib. Hüseyn bəy İosif Mçedlişvilinin "Qaçaq Kərəm" pyesini, İlya Çavçavadzenin də bir əsərini dilimizə tərcümə edib.

Bəli, haqqında danışdığım şəxs - Hüseyn bəy Məhəmmədrəfi bəy oğlu Mirzəcamalov 20-ci əsrin əvvəllərində Azərbaycanda mədəniyyətin və ictimai fikrin oyanışında böyük xidmətlər göstərmiş bir şəxsdır.

O, 17 fevral (köhnə təqvimlə 5 fevral) 1890-cı ildə Şuşada kasıb bəy ailəsində anadan olub. 1906–1910-cu illərdə Şuşa şəhər real məktəbində, 1910-1911-ci illərdə Novoçerkas şəhərindəki Aleksey Don Politexnik İntitutunda (indiki Cənubi Rusiya Dövlət Texniki Universitetində) və 1913-1915-ci illərdə Moskva Kommersiya İnstitutunda oxuyub.

Fərqli ixtisasda təhsil alsa da, Hüseyn bəy şair, publisist, dramaturq kimi tanınıb.

H.Mirzəcamalov dönəmin ziyalıları ilə yaxın münasibətdə olub. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, Yusif Vəzir Çəmənzəminli, Abdulla Sur kimi şəxslərlə dostluq edib.

Hüseyn Cavid gənc yaşda vəfat edən Abdulla Surun dəfni ilə bağlı yazdığı məqaləsində ("İqbal" qəzetinin 16, 17 və 18 may 1912-ci il tarixli sayları) ondan da bəhs edib:

"Cənazəni Tiflisdən Gəncəyə gətirmək üçün gedən əfəndilərin dediyinə görə, dost olmaq münasibətilə yalnız Mirzəcamalov Hüseyn bəy əfəndinin, o aliqəlb və həssas arxadaşımızın bu müddətdə çəkdiyi zəhmətlər, mərhumun haqqında ibraz etdiyi insaniyyət və nəcabətlər Gəncə camaatını ixtiyar, gənc mühafizəkar təcəddüdpərəst hamısının mərhum Mirzə Abdulla haqqında olan etina və ehtimamatına min dəfə faiqdir.        "

Təhsilini bitirib Bakıya qayıtdıqdan sonra Hüseyn bəy milli hərəkata qoşulub, Müsavat firqəsinə üzv olub. Bakıda siyasi, iqtisadi, ədəbi, sosial mövzularda mühazirələr oxuyub. Müsavat firqəsinin Bakı komitəsi təşkil edildiyi zaman komitənin sədri Abbasqulu Kazımzadə, müavinləri isə Hüseyn bəy Mirzəcamalov və Mirzəbala Məmmədzadə seçiliblər.

Fevral inqilabından sonra "Kaspi" qəzetinin 18 oktyabr 1917-ci il tarixli 233-cü sayənda Müəssislər Məclisinə seçkilərə hazırlıqdan söhbət gedən məqalədə Qafqazın müxtəlif bölgələrindən Məclisə 19 nəfər namizədin siyahısında Karyagin qəzasının komissarı Mirzə Hüseyn Mirzəcamalovun da adı çəkilib.

Cümhuriyyət dönəmində, 1 noyabr 1918-ci ildən 22 yanvar 1919-cu ilə qədər Ziraət və Dövlət Əmlakı Nəzarətində (Əkinçilik və Dövlət Əmlakı Nazirliyində) nazirinin şəxsi katibi olub. O, AXC Parlamentinin Dəftərxanasında Qanunvericilik (Ləvayihi-qanuniyyə) şöbəsinin müdiri olub.

1919-cu il dekabrın 7-də sənətşünas-alim Məhəmməd Ağaoğlunun və Hüseyn bəy Mirzəcamalovun təşəbbüsü ilə Azərbaycanın ilk rəsmi muzeyi – İstiqlal muzeyi təsis olunub. Onların təşəbbüsünü dəstəkləyən "Azərbaycan" qəzeti 23 sentyabr 1919-cu il tarixli sayında yazıb:

"... sənələrdən bəri bəslədiyimiz bir arzu var ki, o da Vətənimiz Azərbaycanda bir milli muzey təsisidir. Sabiq Rusiya zamanında təsis edəcəyimiz muzeyin adını "milli muzey" qoymaq fikrində idiksə də, bu gün fərdimizin köksünü qabardan istiqlal şüarı olmasına görə, "Muzeyi-İstiqlal" olmasını əhəmiyyətli görürüz."

Ağaoğlu və Mirzəcamalovun yaxından iştirakı ilə hazırlanmış "Həmişəlik Azərbaycan Parlaman İmarətində təsis edilən İstiqlal muzeyi adına müəssislər tərəfindən toplanmış şeylərin birinci Parlaman Divani-Rəyasətinə təhvil verilməsi haqqında şərait" adlı sənədi AXC Parlamenti sədrinin müavinləri Həsən bəy Ağayev, Sultan Məcid Qənizadə də imzalayıblar

Sənəd 1919-cu il noyabrın 6-da, muzeyin açılışına hazırlıq ərəfəsində tərtib olunub. Həsən bəy Ağayev İnventar komissiyasına muzey üçün bir otaq ayrılması haqqında sərəncam verib və komissiya belə bir qərar çıxarıb: "Muzeyin saxlanma xərclərini Parlament öz üzərinə götürür, bu şərtlə ki, muzey eksponatları yalnız parlamentə məxsus olmalıdır".

İstiqlal muzeyi 1919-cu il dekabrın 7-də AXC Parlamentinin quruluşunun birinci ildönümü münasibətilə elə parlamentin binasında təşkil edilib. Muzeyə təhvil verilən ilk eksponatların siyahısında Azərbaycanın istiqlalına dair sənəd və materiallar, tarixi və maddi mədəniyyət nümunələri, arxeoloji tapıntılar, silahlar, rəsm əsərləri, xalça və xalça məmulatları, bədii tikmələr, mis qablar, bəzək əşyaları və digər sənət əsərləri, Qurani-Kərimin nadir nüsxələri, müxtəlif əlyazmalar var olub.

"Yaşıl qələm" cəmiyyətinin fəal üzvü olan H. Mirzəcamalov muzeydə "Fransa və Rusiyada böyük inqilablar, onları doğuran amillər haqqında" və b. mövzularda məruzələr edib, dövri mətbuatda mühüm ictimai-siyasi məsələləri vətəndaş mövqeyindən işıqlandıran yazıları çap olunub.

Hüseyn bəy Mirzəcamalov AXC Xarici İşlər Nazirliyinin diplomatik korpusu içində 14 dekabr 1919-cu ildən "Cənubi Qafqazda rus siyasəti ilə bağlı materiallar" xüsusi komissiyanın üzvü olaraq işləyib və bu vəzifəni 27 aprel istilasınadək davam etdirib. Bu materiallar 1920-ci ildə Bakıda "Rusiyanın Zaqafqaziyada siyasətinə dair sənədlər. Birinci buraxılış" (rus. Документы по русской политике в Закавказье. Выпуск первый) adı ilə çap edilib.

Azərbaycan Cümhuriyyəti devrildikdən sonra Azərbaycan SSR Xalq Maarif Komissarlığının Məktəbəqədər Tərbiyə Şöbəsinin müdiri olub. Həmin şöbədə onunla birgə Abbasqulu Vəlixanov, Şəfiqə Qaspıralı, Yusif Qazıyev, Gülməryəm Tahirova, Əsgər Axundov və başqaları çalışıb. Daha sonra Xalq Maarif Komissarlığının 22 iyun 1920-ci tarixli 84 saylı əmri ilə Arslan Kriçinski, Hüseyn bəy Mirzəcamalov və Məhəmməd Ağaoğlu 24 may 1920-ci ildən XMK nəzdindəki abidələrin qorunması alt bölməsi Kollegiyasının üzvləri təyin ediliblər

Bakıda "Azərnəşr"də 1924-cü ildə "Müxtəsər istatistik: tarixçə və nəzəriyyəsi", 1926-cı ildə "Keçmiş günlər" kitabları çap edilib. 1954-cü il sentyabrın 18-də Azərbaycan SSR-in yeni daxili işlər naziri Quskov Azərbaycan KP MK-nın birinci katibi Mir Teymur Yaqubova məktub göndərərək kitabxanalarda siyasi cəhətdən ziyanlı kitabların olması haqda məlumat verərək onların dərhal yığışdırılmasını təklif edib.

 1954-cü il oktyabrın 9-da qəbul edilmiş qərara əsasən aralarında Hüseyn bəy Mirzəcamalovun da olduğu 21 müəllifin kitabları kitabxanalardan yığışdırılıb. Bolşevik işğalından bir müddət sonra bu quruluşu hem cür qəbul etməyən Hüseyn bəy də Azərbaycanı tərk edib, Türkiyəyə sığınıb. Hüseyn bəy bacısı Xeyransanı və onun üç qızı (Sürəyya, Qəmər, Dilşad) ilə bir oğlunu da özü ilə aparıb. Çünki bacısının əri, Qarabağ xanlarının nəslindən olan Talıbxan bəy Talıbxanbəyov (1859–1920) həm çar hakimiyyəti, həm Cümhuriyyət dövründə müxtəlif qəzalarda polis pristavı və qəza rəisi kimi çalışıb, ona görə də ilk qətlə yetirilənlərdən olub. Mənbələr qeyd edirılər ki, Hüseyn bəy Türkiyəyə gəldikdən sonra dolanışıq məqsədilə siqaret və içki istehsal edən bir idarədə çalışıb, ərəb və fars dillərini bildiyi üçün Mövlananın tədqiqatı ilə məşğul olub.

Eyni zamanda siyasi fəaliyyətini da davam etdirib. Müsavat Firqəsinin Xarici Bürosunun qərarı ilə 1924-cü ildə Mədəniyyət Komitəsi nəzdində qurulan Azəri Türk Gənclər Birliyində təmsil olunub. 1929-cu ildə təşkilatın ümumi qurultayında ali heyətin üzvü kimi hesabat verib. Mühacirətdə çap olunan "Azərbaycan" jurnalında yeni imzayla - Hüseyin Camal Yanar imzasıyla "Analara ithaf", "Yuxusuz bir gecənin məhsulu", "Söyləmə belə", "Həyat çeşməsi", "Neylərəm" kimi şeirləri dərc olunub.

Hüseyn bəy mühacirətdaxili qalmaqallardan uzaq bir həyat yaşayıb, fərqli baxışları olan liderləri daim birliyə səsləyib. Azərbaycan Milli Birliyinin Münxendə çap etdiyi "Azerbaycan" dərgisinin 1952-ci ildə çap olunan 6-7-ci qoşasayında "Bitərəf azərinin səsi" başlıqlı yazı dərc olunub. Yazıda Hüseyn Camal Yanarın İstanbuldan göndərdiyi 20 oktyabr 1952-ci il tarixli məktubu yer alıb. Məktubda yazıb:

Möhtərəm vətəndaşlarım,

Bu günə qədər bitərəf qalaraq bir çox səbəblərdən dolayı Vətən məsələlərində iştirak etməsəm də, əziz yurdumuz Azərbaycanın sevgi və ağrılarını bağrımda hifz etdim. Yurdumun qurtuluşu uğrunda çox ağır şərtlər daxilində fəraqətlə çalışmış və çalışan vətəndaşlarımı da təqdir etməkdən bir an ayrılmadım...

Azərbaycanın qurtuluş və istiqlalı üçün çalışmış və çalışanlar arasında xoşniyyətli, ideallarına sadiq və fədakarlıqları ilə tanınmış olanlar az deyildir. Hər yerdə, hər zaman olduğu kimi çalışanlar arasına fəna niyyətlə, fəna fitrətli əməkdaşlar da qarışa bilər, fəqət sağlam bünyəli təşəkkül belələrini həzm edə bilməz və içərisindən atar...

Partiya və zümrələrin üstündə bir Azərbaycan İstiqlal və Qurtuluş Mücadiləsi heyətinə bu gün hər zamandan daha çox ehtiyac var. Yalnız belə bir təşəkkül dünya demokratiya cəbhəsi ilə işbirliyi edər və dünya ilə birlikdə də arzusuna nail ola bilər.

Parol: "Hamımız birimiz üçün, birimiz də hamımız üçün" olmalıdır.

Hüseyn Camal Yanar

Hüseyn bəy 13 aprel 1974-cü ildə vəfat edib. 15 apreldə Kadıköydə Osmanağa məscidində cənazə namazı qılınıb, Qaracaəhməd qəbiristanlığında dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.04.2026)

Aynur İsmayılova.

”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

Səhər açılmadan gözlərim açılmışdı.

Nə günəş məni salamlayırdı, nə də gecə mənə layla çalırdı.

Divardakı saata baxdım — o da dayanmışdı. Nə səsi vardı, nə də hərəkəti.

Sanki zaman durmuşdu.

Əlimi atıb yanımdakı saata baxdım: yox, o dayanmamışdı. Saat dördə yaxınlaşırdı. Sanki bu yarımlıq mənə gizli qalmış yanımdan xəbər verirdi. Pərdə çəkib görməzdən gəldiyim, boylanmaq istəyəndə basdırmağa çalışdığım yadlığı xatırladırdı. Ortanı görməz olmuşdum. Mənim üçün ya səhər vardı, ya da gecənin qaranlığı. Həyat bu ikilinin arasında gəlib-keçirdi. Amma sən demə, bir boşluq da varmış. Və mənim oyandığım an bu boşluğun varlığından xəbər verirdi. Bu sakitlik, bu yarımlıq mənə çox şey anladırdı. Mən isə özümü anlamağa nə qədər yad olduğumu gördüm.

Mən var idim, amma bir o qədər də görünməz idim. Görünməyən tərəfim — boşluqda sıxılıb qalan həqiqi mən, varlığım isə gerçəyə bənzəyən bir illüziya…

Saat altıya yaxınlaşdıqca səma aydınlaşmağa başlayır. Səhər yeni bir illüziyanın başlanğıcıdır. Və mən artıq bu illüziyaya inanmıram. Çünki gerçəyi gördükdən sonra başqa cür yaşamaq mümkün deyil…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.04.2026)

Fatimə Məmmədova,

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Ötən gün yayılan xəbər bəzi insanları heyrətləndirdi. Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyinin açıqlamasına görə, Azərbaycanda xeyli sayda kişinin həyat yoldaşının soyadını qəbul etdiyi məlum olub.

Əslində isə bu, cəmiyyət üçün tamamilə gözlənilməz bir hal deyil. Müxtəlif səbəblərdən, o cümlədən hüquqi və sosial motivlərlə belə seçimlərə rast gəlinir. Bu baxımdan məsələ yalnız fərdi qərar deyil, həm də dəyişən sosial münasibətlərin bir göstəricisi kimi diqqət çəkir. Amma bu tendensiyanın arxasında duran səbəblər və onun cəmiyyətə təsiri daha geniş müzakirə mövzusudur…

Sosioloq, fəlsəfə doktoru Hüseyn İbrahimov “Ədəbiyyat və İncəsənət” portalına açıqlamasında bildirib ki, qadın soyadlarının kişilər tərəfindən qəbul edilməsi halları bir çox ölkələrdə var:

“Düzdür, çox geniş yayılmır. Ancaq bu var.

Maraqlısı budur ki, bu halın özü Qərbi Avropanın bəzi ölkələrində var. Xüsusən 20-ci əsrin 50-ci illərindən sonra onlarda bu kimi hallar olub. Xüsusən onların bir çoxunun tarixi ənənələrində də bu olub ki, bəzən zadəgan əsilliliyə görə daha nüfuzlu nəsillərlə qohumluq zamanı kişilər həmin soyadla davam ediblər ki, bu da nəslin soyadının qorunması baxımından əhəmiyyət daşıyıb. Ancaq Azərbaycan ənənəsində bu hal demək olar ki, olmur.

Azərbaycan ənənəsində ailə təsərrüfatında əsas söz sahibi kişidir və nikaha daxil olan şəxslər məhz ərinin soyadını götürüblər. Xüsusən Sovet dövründə bu, ümumilikdə belə olub. Qeyd etmək lazımdır ki, son dövrlərdə qadınların ailə qurarkən həm öz əvvəlki soyadını, həm də ərinin soyadını eyni vaxtda daşıması halları da yayılıb. Bu isə bir qədər mürəkkəb tendensiyadır. Çünki ya birini seçmək lazımdır – ya öz soyadını, ya da ərinin. İki soyadın eyni vaxtda şəxsiyyət vəsiqəsində qeyd olunması o qədər də məqbul hesab edilmir.

Ancaq fakt odur ki, bu hallar əvvəllər az idisə, indi bir qədər artıb. Məncə, bu, daha çox kişi və qadın rollarının dəyişməsi ilə bağlıdır. Yəni kişilər ailə təsərrüfatında qadın rolunu daha çox qəbul edir və ümumilikdə cəmiyyətdə rolların bərabərləşməsi prosesi gedir. Digər tərəfdən isə kişi rollarının azalması və qadın rollarının genişlənməsi müşahidə olunur”.

Sosioloq qeyd edib ki, bu proses ailə daxilində rol bölgüsünə də təsir göstərir:

“Çünki ailə qurulduqda götürülən öhdəliklər ənənəvi olaraq daha çox kişiyə aid olub. Hüquqi baxımdan bərabərlik olsa da, sosial öhdəliklər daha çox kişinin üzərində dayanıb. Lakin indi bu öhdəliklərin bərabərləşməsi prosesi gedir və bəzi hallarda qadın rolları kişi rollarını üstələyir.

Biz buna öyrəşmişik ki, qadınlar kişi soyadını daşısın, kişilər isə əksinə, bunu etməsin. Amma bu, cəmiyyətdə rolların sürətlə dəyişməsi ilə bağlıdır və müəyyən mənada kişi rollarının zəifləməsi fonunda ortaya çıxır.

Bu dəyişikliklər hər zaman müsbət nəticə verməyə də bilər. Qadın soyadlarının kişilər tərəfindən qəbul edilməsi hallarının artması sosial, sosial-psixoloji və sosio-mədəni baxımdan müəyyən suallar yaradır. Xüsusilə milli-mənəvi dəyərlərin qorunması və gələcək nəslin dünyagörüşünün formalaşması baxımından bu tendensiya o qədər də müsbət təsir göstərmir.

Bu, müəyyən mənada uşaqlar arasında kosmopolitizmə meyli artırır, qlobal vətəndaşlıq anlayışını gücləndirir. Lakin bu, milli və yerli vətəndaşlıq məsuliyyətlərinin zəifləməsinə də səbəb ola bilər. Bununla belə, bu prosesin bütövlükdə neqativ nəticə verəcəyini də qəti demək olmaz. Söhbət daha çox cəmiyyətin makro və mikro səviyyədə gələcək harmoniyasından gedir”.

H. İbrahimov əlavə edib ki, bu gün bu tendensiyanın neqativ nəticələri açıq şəkildə hiss olunmaya bilər:

“Amma məsələ gələcəkdə – bir neçə onillikdən sonra daha aydın görünə bilər. Bu baxımdan, bir tərəfdən bu, insanın hüquqi azadlığı və şəxsi seçimi kimi qəbul olunur. Digər tərəfdən isə ümumi tendensiya olaraq o qədər də proqressiv meyilləri əks etdirmir”.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.04.2026)