Salida Şərifova,

Filologiya Elmləri doktoru, professor. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Kamalə Abıyevanın poetik nümunələrində bədii obrazlar özünü həm geniş, həm də qısa, bəzən isə açıq-aydın şəkildə, bəzən üstüörtülü, eyhamlı şəkildə təqdim edilir. Bu amillərə baxmayaraq, şairin poetik dünyasında görünən obrazlar zəngin və müxtəlif olması ilə seçilirlər. Şairin obrazlar qalereyasında şəhid, Vətən, müəllif məni, Azərbaycan, ana və s. obrazlarla üzləşmək olar.

Kamalə Abiyevanın şəhidlərə məktub şəklində yazdığı “Sən elə azadsan” adlı şeirində canını dogma Vətəninə fəda etmiş şəhidlərin ümumiləşdirilmiş obrazı canlandırılır. Şeirdən bir bəndə diqqət yetirək:

Bu torpaq uğruna fəda etdiyin

həyatına qurban, özünə qurban.

Bağrımı yandıran son nəfəsinin

“Vətənim sağ olsun” sözünə qurban.

Şair Vətən uğrunda canından keçən bu ölməz qəhrəmanların fiziki məhv olmalarına rəğmən, əbədiyaşar olmalarını açıqlamağa nail olur. Şairin “Şəhidlərə”, “Sənin arzuların”, “Vətən savaşı” və s. şeirlərində ölməz şəhidlərimizin obrazı yaşadılır. Kamalə Abiyeva şəhidlərin Vətənə dönməsini poetik dillə tərənnüm etməsi şairin sənətkarlığının təsdiqləyicisidir:

Sən ki arzuladın Vətən olmağı,

Qəlbin bu arzuyla məşələ döndü.

Sən elə sevdin ki, ana torpağı

Torpağa qarışıb Vətənə döndün.

Şairin əksər şeirlərində obraz kimi müəllif məni çıxış edir. Bu müəllif məni Ana Vətən də ola bilir, ana da, körpə də ola bilir, şəhid də... Müəllif məni şairin şeirlərində bir çox obrazlarda çıxış edir. Məsələn, “Mənə nağıl danış” adlı şeirdə müəllif məni nağıl istəyən bir şəxsin obrazı kimi təqdim edilir. Bu yaşlı insan da ola bilər, körpə uşaq da. Məsələn, şeirdən bir bəndə diqqət edək:

Mənə nağıl danış, nağıl, ay ana,

Yatım bu dünyadan bir az xəbərsiz.

Yatım yuxularda nağıllar görüm,

Yatım körpə kimi qəmsiz, kədərsiz.

“Azadlıq” şeirində isə azadlıq arzusunda olan müəllif məni vətəndaş qismində çıxış edir:

Ruhun azadlıq sevər.

Azadlıq istər.

Azadlığı geyinər, sevinər.

Kamalə Abiyevanın “Anladığım həqiqət”, “İnanmadım” və digər şeirlərində kamil, dolğun ana obrazı canlandırılır. “İnanmadım” şeirində anasını fiziki itirmiş, lakin mənən onunla yaşayan qadının ana sevgisində ananın obrazı canlandırılır.

Ana, səni özlədim

Ana, səni gözlədim...

Hey yol çəkdi gözlərim

Bu yol gedər-gəlməzdi,

Kimsəni də bir daha

Geriyə gətirməzdi.

“Anladığım həqiqət” şeirində də şairin anayla bağlı nisgilli dünyasının olmasına rəğmən, ananın əvəzolunmamazlığı, həyatda tutduğu mövqeyi obraz səviyyəsinə qaldırılaraq təqdim edilir:

Eşidərək səsini, duyaraq nəfəsini,

Açan çiçəyə, gülə baxmaqdan daha gözəl,

 heç nə yoxmuş dünyada.

Elə sənin yanında gözəl imiş dünya da.

Şair bütün gözəlliklərin fövqündə ana varlığının olması ilə yanaşı, onunla bir olma məqamının səadət olmasını, həyatı dərk etməyimizə yol göstərmələrini sərgiləməyə də qadir olur.

“Qocaldım ana” şeirində Anaya olan sevgi fonunda ana obrazı təqdim edilir:

Sənsiz sevinmək də necə çətindir

Bölünmür sevincim, artır ağrılar

Dərd-sərin içimdə gəzirəm indi

Tək sənə deməyə ehtiyacım var.

Kamalə Abiyevanın ana obrazı içərisində şəhid anasının obrazı diqqəti cəlb edir. “Şəhid anası” şeirində şair şəhid analarının ümumiləşdirilmiş obrazını canlandırır:

Ağlama gözünün yaşını sil sən

Sənin göz yaşında Vətən boğular.

Ay müqəddəs qadın sənin bətnindən

oğul doğulmayıb Vətən doğulub.

F.e.d. Lütviyyə Əsgərzadənin vurğuladığı kimi “Kamalə xanımın şeirləri bütövlükdə Vətənimizə, Şəhidlərimizə, şəhid analarına sitayişdir, duadır”. Kamalə Abiyeva şeirlərində də ana əzəmətini üstün tutaraq, anaya məhəbbəti qüvvətli şəkildə səsləndirir. Şairin ana ilə bağlı şeirlərindəki ana obrazı ilə onun şəxsiyyətinin birləşməsinin də şahidi oluruq. Ana obrazının simasında özünün də bir ana kimi arzu və istəklərini, düşüncələrini səsləndirir. Bunu ən çox müəllif mənində özünü büruzə verən xoş niyyətin təbliğində müşahidə edirik.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.01.2026)

Harun Soltanov və Kübra Quliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

İKİ MÜƏLLİF BİR OBRAZDA

İki qəm gördü məni, qaçdı uzaqdan gəldi.

Biri soldan hücum etdi, biri sağdan gəldi.

Üzbəüz dağ ilə durdum, elədim dərdimi faş

"Buna insan dözə bilməz" səsi dağdan gəldi.

Yar olan səmtə gedən yellərə qoşdum ruhu

Qoxlayıb zülfün, öpüb lalə yanağdan, gəldi.

Mərhum şairin bu sətirlərini oxuduqca - yaşadıqca, həyat necə də tutqun görünür insana. Uşaqlıqda dahiləri-Cavidi, Dostoyevskini, Müşfiqi, Drayzeri, Hüqonu görürdüm. Hər birinin həyatında qaçılmaz tragediyalar olduğunu oxumadan hiss edirdim. Onlar kimi olmaq üçün həyatıma hansı tragediya və ya tragediyaların olması üçün sanki tələsirdim. İndi isə 23 yaşındayam. Bu fikirlərdən ayılaraq özümə gəlirəm və ya həyata qayıdıram.

Bəzən sən də, mənəvi baxımdan 23 yaşında olarsan. Evinin mətbəxində dayanıb səhər yeməyi hazırlayarsan, qəhvə dəmləyib musiqiyə qulaq asarsan. Nədənsə bu an ürəyinə toxunar. Orada eləcə dayanıb işə getməyi və quru təmizləmə xidmətindən paltar götürməyi düşünərsən. Həmçinin oxuduğun kitablar, planlaşdırdığın səyahətlər və yaranan münasibətlər kimi daha həyəcanverici şeyləri. Ya da bəlkə də yaddaşından silinər, bu isə daha az həyəcanverici olar. Bir anda özünü evində və ya bədənində hiss etməzsən və sadəcə evini istəyərsən, amma "analar" artıq evin kimi gəlməyə bilər.

Telefonunda əvvəllər bir nömrənin rahatlığı var idi,hər gün səni dinləyən bir qulaq və heç kimə məxsus olmayan qucaqlayan qollar. Amma beş dəqiqəlik bir dövrdə nostalji çox olduqda və olduğun şəxs haqqında düşüncələrin sənə yad gələndə, özünü tələyə düşmüş hiss edərsən. Bir daha bu qədər gənc olmayacağını dərk edəndə, amma ilk dəfə bu qədər yaşlı olduğunu hiss edərsən. On altı yaşından bura necə gəldiyini xatırlamadığın vaxt və eyni zamanda on altı yaşındakı kimi hiss edəndə, bu sənə artıq yad gəlir.

Mahnı bitir. Qəhvə hazırdır. Nəfəs alıb-verəcəksən. Təxminən beş dəqiqəyə yaxşı olacaqsan.Demişdim ki, telefona "dost-doğma" hesab etdiyim şəxsdən bildiriş gəlir... Beş dəqiqə sonra masanın kənarında sonuncu qurtumu fincanda qalan qəhvə ilə göz-gözə gəlib evdən çıxmalı olduğunu xatırlayarsan. Axı sənin iyirmi üç yaşın var. Sən niyə həyatı bu qədər tez yaşayıb bitirmək istəyirsən? Sən elə dünən on altı yaşında xəyalları yerə-göyə sığmayan gənc deyilsənmi? Gəzmək istəyən, arzularına sərhəd qoymayan, gələcəyin gələcəyinə dair ümidlərini tükətməyən o yeniyetməyə nə oldu? Nə vaxt qorxduğu passiv həyatı yaşamağa məcbur oldun?

Səhər işə gedib, axşam təhsilini davam etdirən, bütün həyatı iş-dərs-ev döngüsü olan biri kimi yaşamaq, arzularını itirmək, nəyin uğruna çalışdığını xatırlamamaq, ən çox bu yaşda aşiq olmağı arzulayıb incinmək və incitmək adlı məfhumlardan qorxduğun üçün addım belə ata bilməmək necə bir duyğudur?

Suallar arasında itmiş başını götürüb evdən çıxdım. Dayanacağa yaxınlaşanda ağlımda sadəcə bir sual var idi: -Qapını bağladım?

Bundan əmin deyildim. Amma qəlbimin bütün dünya üçün geniş olduğuna əmin idim. Açarı isə bəzən gözəl musiqidə, bəzən gözəl intonasiya ilə deyilmiş şeirlərdə, bəzən isə heç ayrıla bilmədiyim bir kitabdadır.

Deyəsən, içdiyimin qəhvə ya da neqroni olduğuna da əmin deyildim.

Evdən çıxarkən evə çox gecikdiyimin fərqinə varmışdım...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində bu gün sizlərə Elçin Səlimlinin şeirləri təqdim edilir.

QİSMƏTİMƏ YAZ

Yenə ayrılığı yazma bəxtimə,

Nankor bir adam tək, dəymə xətrimə,

Düşməsin vəs-vəsə incik təxtimə,

Nə qışım bəllidi, nə də gələn yaz

Yaz bu ayrılığı, qismətimə yaz.

Nə qəlbim isindi, nə gözüm güldü,

Həsrət qəh-qəh çəkdi, nə dözüm güldü,

Sevgidən həzz alıb, nə üzüm güldü,

Nə payız göründü, nə də gələn yaz

Yaz bu ayrılığı, qismətimə yaz.

Həyat çox nisbidir, ömürsə qısa,

Keçdiyim bütün yol batmasın pasa,

Getdiyim bu yoldan dönmərəm əsla

Dadıma yay çatmaz, nə də gələn yaz

Yaz bu ayrılığı, qismətimə yaz.

XİLAS EDƏR

Ürəyimdə hərarət var,

Dizlərimdə hələ təpər.

Savaşmaq çün bu cahanla,

Qollarımın gücü yetər.

Türk oğluyam, soyum bəlli,

Qamətim, həm boyum bəlli,

Binəm bəlli, hoyum bəlli,

Ərənlərim məndən betər.

Bir-birindən mərd oğullar,

Düşmənlərə dərd oğullar,

Bir qaya tək, sərt oğullar,

Döyüşlərdə yenilməzlər.

Bayrağımın yox rəngindən,

Yorulmaram hərb, cəngimdən,

Qılınc qopar qəbzəsindən,

Bu cahanı xilas edər.

SƏNƏ DÖNƏCƏYƏM

Qəlb evim yenə də param-parçadır,

Zülmət gecələrdən hey həsrət yağır,

Ürəyim ah çəkir, könlüm ağlayır,

Qalmasın gözlərin sənin yollarda

Sənə dönəcəyəm qarda, boranda.

Kəssə də yolumu min türlü bəla,

Yağsa da yağmurlar, tutulsa hava,

Yığılsa qoşunlar, başlasa dava,

Qorxmadan özümü sərrəm yollara

Sənə dönəcəyəm qarda, boranda.

Büsbütün bir ömrü fəda eylədim,

Kimə nə qandırdım, yada neylədim,

Həsrəti düşmənə rəva görmədim,

Fırtına, qasırğa qopsa yollarda

Sənə dönəcəyəm qarda, boranda.

QƏRİB OCAĞIMI

Mən "Günəş" dən isti sandım,

İnan sənin qucağını.

Bu canımdan elə çıxdın,

Gülüm, sən öz acığını.

İnan məndən bir də gəlməz,

Bu dünyaya, bu cahana.

Yoxluğumu kimsə bilməz,

Gəzmə, qərib ocağımı.

Gəl gəzək biz yenə qoşa,

Arzularla başdan-başa .

Gəl son qoyaq bu savaşa,

Seçib, dünya bucağını.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair Xiyavda  yaşayan Kamil Qəhrəmanoğludur.

Kamil Qəhrəmanoğlu

Xiyav

POST MODERN MANİFESTİ

Bu cəsəd istidir hələ

Kəfəni üşüyür yaralardan

Üşənir kəndindən.

Od çığırtısıdır səsimdə

Kölgələr titrəyir öfkəmi

Düşür ovcuma qışqırıqları

Barmaqlarımda misralanır qurdlar

Və liberallar manifest yazır ördəklərə

İki quru alma qaxı çeynəyir qafiyələrim

Kəlmələri başıma papaq tikirəm hələ

Nöqtələri düymə

Nöqtə ayaqları dünyadan böyük

Və...

Burda armudlar atom qoxusunu gəlir

Şimaldan cənuba

Bir kitabın köhlən kişnərtisi

Kimi diskinmələrdən...

Qarğa gözləri pəncərə xınasında batmış

Şüşə, şüşə sındırıblar

Və bədənimdən çıxarıblar məni

Darıxır məndə sözcüklər

Axır gözlərindən dağlar

Və günəş tut çiçəklərini tumarlayır tellərində.

Bu cəsəd istidir hələ

Kəfəni üşüyür yaralardan

Yanmış, məzarlar ölüləri.

Tanrının keşi qaçır dodaqlarımdan

Ağzımı İsmayıl bıçağı kəsir

Başmağımdan ulayır birisi

Ətəşin güneyliyini gəlirəm doğudan

Və... sərçə siçanlar

Yatır gözlərimi alça xoluna...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.01.2026)

Xalq yazıçısı, akademik Kamal Abdullanın əsərlərindən seçilmiş bir sıra qranula – cövhər sayıla biləcək məqamları “Ədəbiyyat və incəsənət” oxucularına təqdim edir.

Kamal Abdulla özü seçilmiş bu cövhərlər barədə yazır: “İllərdən bəri yazdığım müxtəlif şeirlərin, esselərin, pyeslərin, hekayə və romanların, publisistik məqalələrin və elmi əsərlərin, verdiyim intervülərin hər birinin içində yer almış və bu gün də öz məzmunu, tutumu, forması ilə diqqətimi çəkən misralar, cümlələr günlərin bir günü sanki dil açıb mənə dedilər ki, bizim bir-birimizdən zaman və məkanca ayrılığımıza son qoy və bizi bir-birimizin yanında yerləşdir. Sən görəcəksən ki, bu zaman biz tamamilə yeni bir cazibədə zühur etmişik. Onlar qeyri-səlis məntiq dili ilə desək, içində olduqları mətnin qranulaları (ilkin vacib hissəcikləri) idi. Qranula, başqa cür ifadə etsək, cümlədən (mətndən) bütün artıq hissələri siləndən sonra yerdə qalan cövhərdir.”

Beləliklə, hər gün Kamal Abdulladan 7 qranula:

1.

Mən harda oluramsa, olum, bu mənim şəxsi işimdir. Yetər ki, yazdıqlarım xalqın yanında olsun.

2.

Sabir Rüstəmxanlı bir dəfə xatırladı ki, Süleyman Rüstəmlə söhbətlərinin birində o deyirmiş ki, heç kim bilmir, mənim qırmızı bayraqlı şeirlərimin arxasında nə gizlənib. Vaxt gəldi və bayraqlar çəkildi. Hamı gördü ki, onların arxasında heç nə yox imiş. Şair aldanırmış. Süleyman Rüstəm aldanışı bütün aldadılmış şairlərin faciəsi idi.

3.

“Evimin bir tərəfi

Yazdı, günəş çıxıbdı.

Bu birində - şaxta, qış...

 Qəribədi, deyilmi?!”

4.

Məndən niyə daha şeir yazmamağım barədə soruşanlara: Mənim üçün poeziya İtaka adası kimi bir şeydir. Mən öz İtaka adama hökmən qayıdacağam. Amma digər tərəfdən. Mən bəyəm şeir yazmışam?! Əsla! Mən ancaq və ancaq harmoniyaya can atmışam.

5.

Biz Allahın yuxusuyuq. Görəsən, bizim bu əlacsız və artıq hər hansı məntiqdən kənar hərəkətlərimiz onu yuxusunda diksindirirmi?! Və o, nəhayət, qəbul edəcəkmi, bizim bütün yaxşı-pis elədiklərimiz onun bu gözəl yuxusunun sakitliyini qorumaq üçün verə biləcəyimiz sonuncu güc yığımımızdır?!

6.

Qeyri-ciddi ədəbiyyat nə zaman başını qaldırır və adamın üstünə elə gəlir ki, elə bil, alçaq dağları bu yaradıb?! Bu o zaman baş verir ki, ciddi ədəbiyyat susur.

7.

“ Gülün adı” ilə “Yarımçıq əlyazma” arasında paralellər və oxşarlıq axtaranlara: Onların arasında fərq var. Bu fərq İtaliya ilə Azərbaycan arasında olan qədərdi. Elə bir mükəmməl və möhtəşəm roman qarşısında mənim mətnim “Sehrbazlar dərəsi”ndəki Görükməz təpə kimidir. Var, amma görükmür.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair Muğanda yaşayan İsmayıl Pilpayədir.

Hazırda İranda vəziyyət kritikdir. Üsyan dalğası ölkəni bürüyüb. Allah Güney Azərbaycanımızı hifz eləsin. Bəlkə də elə, bu, qovuşuğumuza aparan bir başlanğıcdır?

İsmayıl Pilpayə

Muğan

 DİŞLƏRİM TELEQRAF VURUR

Təklik basılır bağrıma

Göyün gözünün yaşlarında

Təklik kabinəsində;

Dişlərim teleqraf vurur...

Hey...

İstəyin bağrına qonmaq

Dənizim

Bağrında ada olmaq.

Hey...

İslanır gözlərim

Darıxdıqca sayaqlayır addımlarım

Dodaqlarım oxuyur yoxsul küçələri

Qulaq as

Hər addımda sənsizlik bağlı qapı-bacadan haray çəkir

Beynimdən nələr keçir, nələr...

Ah...

Yırtıq ciblərimdə əllərim döyünür

Qonaqsız küçələrdə

İnanıram ki, yorulmuşam

Addımlarım sayaqlayır

Damcı-damcı

Və yavaş-yavaş düşünürəm ki,

Heç bir kəs məni qurtarmayacaq!..

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.01.2026)

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Mədəniyyət cəmiyyətin yaddaşı, dünyagörüşü və dəyərlər sistemidir. O, yalnız incəsənət, ədəbiyyat və adət-ənənələrdən ibarət deyil, eyni zamanda insan davranışlarını, sosial rolları və kimlikləri formalaşdıran mürəkkəb bir mexanizmdir. Bu mexanizmin ən həssas və eyni zamanda ən təsirli komponentlərindən biri gender anlayışıdır.

Gender yalnız bioloji fərqləri deyil, qadın və kişinin, eləcə də digər gender kimliklərinin cəmiyyətdə necə qəbul edildiyini, hansı rolları icra etdiyini və bu rolların mədəni kodlar vasitəsilə necə legitimləşdirildiyini ifadə edir.

Müasir humanitar elmlərdə mədəniyyətin gender aspektləri mövzusu antropologiya, sosiologiya, fəlsəfə, mədəniyyətşünaslıq və gender tədqiqatlarının kəsişməsində dayanır. Bu məqalənin məqsədi mədəniyyətin gender münasibətlərini necə formalaşdırdığını, gender stereotiplərinin mədəni mətnlərdə və praktikada necə təkrar istehsal olunduğunu, eləcə də bu proseslərin müasir dövrdə hansı dəyişikliklərə məruz qaldığını akademik yanaşma ilə təhlil etməkdir.

Gender anlayışının nəzəri əsasları

Gender anlayışı XX əsrin ikinci yarısından etibarən elmi diskursda geniş yayılmağa başlamışdır. Bioloji cins (sex) insanın fizioloji xüsusiyyətlərini ifadə etdiyi halda, gender sosial və mədəni konstruksiya kimi başa düşülür. Gender rolları cəmiyyət tərəfindən müəyyən olunur və mədəniyyət vasitəsilə nəsildən-nəslə ötürülür.

Simone de Beauvoir-in məşhur tezisi – “Qadın doğulmur, qadın olunur” – genderin sosial xarakterini vurğulayan əsas fikirlərdən biridir. Bu yanaşmaya görə, qadınlıq və kişilik anlayışları mədəniyyətin yaratdığı normativ çərçivələr daxilində formalaşır. Mədəniyyət isə bu çərçivələri dil, mifologiya, din, incəsənət və gündəlik praktikalar vasitəsilə möhkəmləndirir.

Mədəniyyət və gender rollarının formalaşması

Mədəniyyət gender rollarının əsas istehsalçısıdır. Uşaq doğulduğu andan etibarən mədəni simvollarla əhatə olunur: rənglər, oyuncaqlar, nağıllar, mahnılar və davranış modelləri. Bu elementlər uşağın gender kimliyini formalaşdırır və onun cəmiyyətdə öz yerini necə görəcəyinə təsir edir.

Ənənəvi cəmiyyətlərdə gender rolları daha sərt və dəyişməz xarakter daşıyır. Kişi güc, rasional düşüncə və ictimai fəaliyyətlə, qadın isə qayğıkeşlik, emosionallıq və ailə daxilindəki rollarla assosiasiya olunur. Bu bölgü mədəniyyətin normativ sistemi kimi təqdim edilir və çox vaxt “təbii” kimi qəbul olunur.

Dil və gender

Dil mədəniyyətin əsas daşıyıcısıdır və gender münasibətlərinin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Dil vasitəsilə gender stereotipləri möhkəmlənir, normallaşdırılır və gündəlik ünsiyyətdə təkrar istehsal olunur. Məsələn, bir çox dillərdə kişi cinsi ümumiləşdirici norma kimi istifadə edilir, qadın isə ikincil və əlavə mövqe tutur.

Atalar sözləri, deyimlər və frazeoloji birləşmələr mədəni yaddaşın daşıyıcıları kimi gender baxımından diqqətəlayiq material təqdim edir. Bu mətnlərdə qadın və kişi obrazlarının necə təqdim edilməsi cəmiyyətin dərin strukturlarını açıq şəkildə göstərir.

Ədəbiyyat və incəsənətdə gender təmsili

Ədəbiyyat və incəsənət mədəniyyətin güzgüsü olmaqla yanaşı, gender ideologiyalarının formalaşdığı və yayıldığı əsas sahələrdəndir. Klassik ədəbiyyatda qadın obrazı çox vaxt idealizə edilmiş ana, fədakar həyat yoldaşı və ya faciəvi sevgi obyekti kimi təqdim olunur. Kişi obrazları isə qəhrəmanlıq, liderlik və fəaliyyətlə əlaqələndirilir.

Müasir ədəbiyyat və kino isə bu stereotipləri sorğulamağa və yenidən düşünməyə çalışır. Gender rollarının dekonstruksiyası, qadın subyektivliyinin ön plana çıxarılması və alternativ kişi modellərinin təqdimatı mədəni transformasiyanın göstəriciləridir.

Din, ənənə və gender

Din və ənənə mədəniyyətin ən təsirli komponentlərindən biridir və gender münasibətlərinə birbaşa təsir göstərir. Dini mətnlərin şərhi və ənənəvi praktikalar çox vaxt patriarxal strukturları gücləndirir. Bununla belə, gender tədqiqatları göstərir ki, problemin kökü dinin özündən çox, onun mədəni kontekstdə şərh edilməsindədir.

Ənənə anlayışı da dəyişməz deyil; o, tarixi və sosial şərtlərə uyğun olaraq transformasiya olunur. Müasir dövrdə bir çox cəmiyyətlərdə ənənə və gender bərabərliyi arasında yeni balans axtarışı müşahidə olunur.

Müasir dövrdə gender və mədəni dəyişikliklər

Qloballaşma, texnologiyanın inkişafı və informasiya axınının sürətlənməsi mədəniyyətin gender aspektlərini də dəyişdirmişdir. Sosial media və kütləvi kommunikasiya vasitələri gender rollarının daha çevik və müxtəlif şəkildə təqdim olunmasına imkan yaradır.

Feminist hərəkatlar, queer nəzəriyyə və gender studies sahəsində aparılan tədqiqatlar mədəniyyətin normativ strukturlarını tənqid edir və alternativ identikliklərin tanınmasını təşviq edir. Bu proseslər bəzən mədəni müqavimətlə qarşılaşsa da, uzunmüddətli perspektivdə sosial transformasiyanın mühüm elementinə çevrilir.

Post-sovet və regional kontekstlərdə gender və mədəniyyət

Post-sovet məkanında gender münasibətləri həm sovet ideologiyasının mirası, həm də yerli ənənələrin təsiri altında formalaşmışdır. Rəsmi diskursda gender bərabərliyi ideyası mövcud olsa da, gündəlik mədəni praktikada patriarxal dəyərlər güclü şəkildə qalmaqdadır.

Bu kontekstdə mədəniyyət həm dəyişimin, həm də müqavimətin aləti kimi çıxış edir. Teatr, kino, ədəbiyyat və media vasitəsilə gender məsələləri daha açıq müzakirə olunmağa başlanmışdır.

Gender mədəniyyətinin gələcəyi

Mədəniyyətin gender aspektləri statik deyil; onlar daim dəyişən sosial reallıqlarla qarşılıqlı təsirdə formalaşır. Gələcəkdə gender bərabərliyinin mədəni normaya çevrilməsi üçün təkcə hüquqi və institusional islahatlar deyil, həm də mədəni şüurun transformasiyası vacibdir.

Təhsil, incəsənət və media bu prosesdə həlledici rol oynayır. Genderə həssas mədəniyyətin formalaşması cəmiyyətin daha inklüziv, ədalətli və davamlı inkişafına zəmin yaradır.

Mədəniyyətin gender aspektləri cəmiyyətin dərin strukturlarını anlamaq üçün açar mövzulardan biridir. Gender münasibətləri mədəniyyət vasitəsilə formalaşır, qorunur və dəyişdirilir. Bu məqalədə göstərildiyi kimi, gender yalnız sosial rol deyil, mədəni mənalar sistemi daxilində qurulan kompleks bir fenomendir.

Mədəniyyət və gender arasındakı qarşılıqlı əlaqənin elmi təhlili cəmiyyətin mövcud problemlərini anlamağa və daha ədalətli sosial modellər qurmağa imkan verir. Bu baxımdan mədəniyyətşünaslıq və gender tədqiqatlarının inteqrasiyası müasir humanitar elmlərin ən aktual istiqamətlərindən biri olaraq qalır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.01.2026)