“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Fəttah Xalıqzadənin “Həqiqət yerini tutur. Bəstəkar Qara Qarayev” sənədli filmi barədə qeydlərini diqqətinizə çatdırır.

1968-ci ildə C.Cabbarlı adına “Azərbaycan-film” kino studiyasında dahi bəstəkar Qara Qarayevə həsr olunmuş gözəl bir sənədli film istehsal olunmuşdu.  Çox sayda mütəxəssis və musiqisevərlərin diqqətinə layiq görülmüş ekran əsəri Q.Qarayev yaradıcılığının tədqiqi, təbliği  və tədrisi işlərində indi də geniş istifadə oluna bilən gözəl bir mənbə hesab olunur.  O uzaq 60-cı illərdə gənc olmuş istedadlı rejissor, Xalq artisti, İstiqlal ordenli O.Mir-Qasımov hələ 25 yaşında ikən bu işin məsuliyyətini hiss etmiş, sənət dostu yazıçı   R. İbrahimbəyovla birlikdə həm də   ssenari müəllifi kimi çıxış etmişdir.

Ümumiyyətlə, dünyada və Vətənimiz Azərbaycanda bəstəkarlar haqqında sənədli filmlər az deyil, onlardan bəzilərinə baxmaq bu sətirlərin müəllifinə də nəsib olmuşdur - Stravinski, Messian, Q.Qarayev, Niyazi, F.Əmirov, F. Əlizadə və b.  Təbii ki, bu kimi ekran əsərlərinin əsas məğzi bəstəkarın rəngarəng musiqi yaradıcılığını, ali insani keyfiyyətlərini  və  onun bədii-estetik mövqeyini təqdim etməkdən ibarət idi. Bu qəbildən olan filmlərdə adətən elmi nəsləhətçiyə də ehtiyac duyulur. Sözü gedən filmdə isə həmin məsuliyyəti rejissor öz boynuna götürmüş və bu vəzifənin öhdəsindən məharətlə gəlmişdir. Zənnimizcə, qüdrətli sənətkarın yaradıcılığı və şəxsiyyəti  rejissora olduqca müsbət təsir göstərmiş və  filmin məzmun və formasında özünün bariz əksini tapmışdır. Qeyd edək ki, ekran əsərinin  operatoru M.Mass, rəssamı K.Seyidov, səs operatoru F.Bağırov,   montaj çəkilişləri icraçısı A.Milovdur. 2023-cü ildə filmin ingilisdilli variantı da yaradılmış və Bakının Dənizkənarı parkında yerləşən möhtəşəm Muğam Mərkəzində geniş təqdimatı keçirilmişdir.   

Film ilk dəfə nümayiş etdirildiyi zaman mən yeniyetmə məktəbli kimi onu diqqətlə seyr etsəm də, əsərin sanbalını təbii ki. tam dərk etməmişdim. İndi isə bir musiqişünas kimi öz görüşlərimi ifadə etmək və orada səsləndirilmiş bəzi mətnləri qələmə almaq istərdim.

 “...Həqiqət yerini tutur. Bəstəkar Qara Qaratev” filmi özündə böyük bəstəkarın yaradıcılığı ilə bağlı bir çox rəngarəng hadisələri və incə məqamları  əks etdirir və  mürəkkəb quruluşu ilə diqqəti çəkir. Kadrlar çox vaxt bir-birni təzadlı şəkildə əvəzləyir və tamaşaçının yaddaşında üst-üstə qalanaraq dolğun “polifonik” toxuma əmələ gətirir. Mətn, görüntü və əlbəttə ki, musiqi fraqmentlərinin birləşməsi belə bir təəssüratın əsas ifadıçiləridir. Kino podtcmn (hekayəti) kimi düşünülsə də, kadr və epizodların ardıcıllaşması xəttilik üsuluna tam uymur.

 Tamaşaçı bir epizodu qəlbi və zəkası ilə tam qavramadan, aldığı zəngin  təəsüratdan  doymadan onun ixtiyarına  başqa bir məzmun və formada yeni  epizodlar  verilir, beyinləri daima düşünüb-daşınmağa vadar edir. Belə bir informasiya yükü şübhəsiz ki, ssenarinin kinomatoqrafiya vasitələri ilə gerçəkləşdirilməsi nəticəsində mümkün olmuşdur.      

Vaxtikən sənədli  kino lenti dahi bəstəkarın o qədər xoşuna gəlmişdi ki, o, belə  layihələri arzulaya biləcək  digər rejissorlara da Oqtay Mir-Qasımovun  filmini bir nümunə kimi göstərmişdi. Q.Qarayev oğlu yaşında olan  gənc qohumunun işindən, ona ayırdığı qızıl kimi qiymətli vaxtından , söhbət və çəkilişlərdən  tam razı qalmışdı. Ceyran xalasının oğlu onun və başqalarının gözündə artıq uşaqlıq dövrünü arxada qoymuş, incəsənət almində məşhur bir sənətkara çevrilmişdi.

...  Bəsətəkarın yaradıcılıq laboratoriyasında gərgin əməyi ilə  başlayan kino əsəri və sonda veriləcək oxşar  kadrlar, musiqi dili ilə desək “Prelyudiya” və “Postlyudiya” kimmi filmi çərçivəyə alır, onun tamlığını və vəhdətini  müəyyən edir . “Çərçivənin” arasında təqdim edilən müxtəlif məzmunlu  epizodlar isə böyük sənətkarın yaradıcılıq qüdrətini və alicənab  surətini  parlaq şəkildə təcəssüm etdirir. Yaradıcılıq, telefon zəngi, foto-albomun səhifələri , məşqqlər, ifalar və söhbətlər  güclü assosiasiyalar oyadır, tamaşaçıların qəlbinə möhkəm daxil olur.

1.Foto -albomun vərəqlənməsi  

Epizodlardan birində Q.Qarayev foto-albomu vərəqləyərkən qısa bilgilər verir. Fərəc Qarayev mənimlə etdiyi söhbətlərin birində dahi atasının mahir  bir fotoqraf kimi həvəsindən söhbət açmış, gündəlik məişətdə, doğma Bakıda və xarici olkələrdə çəkdiyi foto şəkilləri şifahən qeyd etmişdi. Bəstəkarın istedadlı fotoqraf kimi müxtəlif işlərini filmdə görən tamaşaçılar əlbəttə ki, xeyli məmnun qalmalıdırlar.

Foto şəkilləri izləyərkən Q.Qarayev   onların özünə məxsus olub- olmadığını   “bunu mən çəkmişdim, bunu isə mən çəkməmişdim”- deyə qeyd etmiş, məzmunu, məna və əhəmiyyətini  lakonik  şəkildə səciyyələndirmişdi.  Həmin işləri bədii fotoqrafiya  sənəti  kimi dəyərləndirsək, bəstəkarın indiyə qədər bəhs edilməmiş daha bir yaradıcılıq sahəsi haqqında müəyyən qənaətə gəlmək olar.

İrəliləyən kadrları seyr edərkən bu barədə baş qaldıran bütün təəssüratları dilə gətirmək mümkün olmasa da, biz onların bir qisminə  müəyyən yer ayırır, fotoların şərti  adlarını isə dırnaq içinə alırıq. “Qoca ağac”ın obrazı  yeni pöhrələri ilə öz ömrünü  davam edir,  ABŞ-ın “San-Fraansisko körpüsü” fotoqraf-bəstəkarın nəzərində maraqla baxılır.  “Nyu-Yorkun bir göydələni” müəllifin dediyinə görə “qəsdən  yıxılan bir ruakursda çəkilmişdir”. Daha sonra baxdığımız Misir motivləri  “İsgəndəriyyə şəhərinin dənizkənarı massivi”, “Fironun zövcəsi”, Luksoqor abidəsinin bir fiquru (???) və   “Bədəvi ərəb   səhrada uzunqulalqrə ilə birlikdə”  fotoları ilə təmsil olunmuşdur.  Həbəşistandan  çoxşaxəli ağacın qış mövsümündə çılpaq  görüntüsü də təsadüfi deyildir. Q.Qarayevin foto albomunda Bakı bağlarının bəzəyi olan “İncir ağacı” və “Meynə”   quru, yarpaqsız təsvir olunsalar da,  canlılığı və dialktikası ilə bəstəkarı  heyrətə gətirir - .axı, yay mövsümünün sonunda onların yetirəcəyi şirin meyvələr əsl can dərmanıdır.

2. Nuxa folklor ekspedisiyası.  

Kino kamerası Şəkinin/ Nuxanın təkrarsız və panoramasına çatır. Bu anda  Q.Qarayev özünün nostalji  hisslərini “Aa, da!!!” (“Bəli, bəli!!!”) replikası ilə ifadə etmişdir. Axı, o  təxminən otuz il qabaq(1937)  bəstəkar C.Haciyev və musiqişünas M-s.İsmayılovla birlikdə rayonda keçirilmiş folklor ekspedisiyasının rəhbəri olmuşdu – 19 yaşında ikən! Elmi Tədqiqat Musiqi Kabinetinin (ETMus Kabineti -NİKMuz) yaradıcısı və rəhbəri Bülbül Q.Qarayevin şəxsiyyətinə yüksək etimad göstərib onu ekspedisiyanın rəhbəri təyin etmişdi. O isə  özünün alicənablığı və təvazökarlığını bu halda da büruzə vermiş, ekspedisiyanın üzvlərini öz yoldaşları kimi  təqdim etmişdi.

O.Mir-Qasımov  foto və kino kadrlarının köməyi ilə uzaq illərin ekspedisiya layihəsini və abü-havasını ustalıqla canlandırır. Filmdə  o zamankı Nuxanın folklor həyatı, yerli  zurnaçıların ağsaqqalı olmuş Həbibullah Cəfərovun məharəti və qədim sənətə qarşı  bəstəkarın   münasibəti əsl sənədlər kimi öz əksini tapır. İndi də Qarayevin ürəkdən gələn “Bəli,  bəli!” sözləri ilə başlayan adi  söhbətini təqdim edirik.

“Biz respublikanın rayonlarına səfərlər edirdik, bəli , bəli. 1937 -ci ildə mən və  hələ çox gənc olan yoldaşlarım( sütül gənclər зелёныe ребята ) Nuxa rayonunda  folklor ekspedisiyası təşkil etmişdik.  Kəndləri dolaşarkən  mahir zurnaçalar dəstəsinə rast gəldik. Onlar  heyrətamiz musiqiçilər kimi diqqətimizi cəlb etdilər Hamısı əla vituoz idilər,     adam valeh olurdu.   Solist [ustad]  isə Cəfərov idi.

 Zənnimcə,  eyni  ilin yayında  Moskvanın Qızıl Meydanında  Ümumittifaq Bədən tərbiyəsi nümayişi keçirilməli idi.  Ağlıma belə bir cəsarətli fikir gəldi.

Bildiyiniz kimi, zurnaçılar improvizə edir,  heç bir not tanımırlar.  Mən həmin  dəstəni Nəfəs alətləri orkestri ilə birləşdirmək qərarına gəldim və böyük   bir eksperimentə getdim – bəlkə də  indi bunu etməzdim.

Əsərin bütün hissələrini orkestr üçün yazmışdım. İti templi milli rəqs kimi gedən sonuncu hissədə isə Nəfəs alətləri orkestrinə  Cəfərovun zurnaçılar dəstəsini  əlavə etdim. Kulminasiya anında Nəfəs alətləri müşayiət edir,  xalq musiqiçiləri (ustad zurnaçı Həbilullah dayı, dəmkeş və nağaralar- F.X.)  daxil olurdu  Bilirsinizmi, necə də zor alınmışdı?!

3.Sona xanım oğlunun  uşaqlıq dövrü barədə. 

Hər bir sənətkarın tərcümeyi-halında uşaqlıq dövrü  xüsusi maraq doğurur.Sənətkarların gələcək taleyi məhz həmin dövrdə məlum olur.  Bu mənada filmin yadda qalan ən səmimi parçalarından biri Sona xanımın şirin söhbətlərindən ibarət deyilmi? Özünün bədii şeir yaradıcılığının  evladlarının xalq üçün  tərbiyəsinə qurban vermiş Ana deyərdi: “Bəs xalq üçün faydalı evladlar tərbiyə etmək yaradıcılıq deyilmi?”

Sona İsgəndər qızı Axundova-Qarayeva (1898-1971) əsilzadələr nəslinndən idi. İsgəndər bəy Axundovla Züleyxa Bayraməlibəovanın qızı  olan Sona Bakının Qızlar məktəbində və “Müqəddəs Nina”nın siniflərində təhsil almış, musiqi məktəbində isə  fortepiano dərsləri keçmişdir. Onun musiqi və şeir sahəlrində qabiliyyəti də məlumdur.    Sona xanım körpə balasına  həmişə nəvaziş göstərər, ona həzin  laylalar, mahnılar oxuyar, piano  çalardı.  Oxumalara çox alışmış  körpə balası da  mahnılara və ümumiyyətlə musiqiyə canlı maraq göstərərdi.

Sona xanımın bu səriştəsi ona çox şey öyrətmişdi. O uşaqlar üçün oxumağın faydası barədə digər analara da tövsiyə edirdi.

Qara  yaş yarımlıq  körpə ikən özünün musiqi qabiliyyəti ilə ananı və yaxın qohumlarını heyrətə gətirmişdi. O, dünyanın neft paytaxtı Bakısının küçələrində səsləndirilən mahnıları,  marşları dinləməyə can atarkən, anası onu  evlərinin balkonuna çıxarardı. Beləcə, kiçik yaşlarından onun musiqi yaddaşı və eşitmə qabiliyyəti inkişaf edirdi.

Bir gün Sona xanım oğlunu da özü ilə  qonaq aparır. Bacısı körpənin oxuduğunu eşidib təəccüb içində dilə gəlmişdi: “Bacı, bacı, oğlun mahnı oxuyur ey!” Sən demə, o balkondan eşidiyi mahnını hafizəsində saxlamış və onu sadə qımıldanışları ilə təqlid edə bilmişdi.

Təbii ki, Sona xanım istedadlı oğlunun musiqi təlim-tərbiyəsi barədə ciddi düşünür  və onu   özünün keçmiş  müəllimi  Çernyaxovskayanın sinfinə gətirir. Artıq 7-8 yaşlarında Qarayev fortepiano dueti ilə konsertlərin birində uğurla  çıxış edir. Dinləyicilərin alqışlarını qazanan şagird  öz sevincini  sözdən daha çox davranışları ilə bildirir — o,   səhnədən enib  “Anacan!” deyə sevimli anasının  ağuşuna atılır. Sevincdən ananın da  gözləri yaşarır. Sona xanım bu uğuru İsgəndər babasına çatdırmağa tələsir. O isə  “Çox keçməz ki, Siz onun adını afişarada görəcəksiniz! ”(İ.Axundov)

Tezliklə Qarayev ifaçılıqdan başqa  musiqi yaraıcılığına da güclü meyil göstərməyə başlayır. Bu da   dahi şəxsiyyət  Üzeyir bəyin diqqətindən yayınmır. 

Ay Sona xanım, okazıvayetsya sənin yaxşı kompozitor oğlun da var!

Üzeyir bəy, yəni, bu [doğrudan da ] belə ola bilər?

Ola bilər! O,kompozitor olacaqdır!

Bu arada heç bir şərhə ehtiyac yoxdur. Musiqimizin peyğəmbərindən bu sözləri eşitmək, Sona xanım üçün necə də xoş idi!

4. Qara Qarayevin kəlamları.

Bildiyimiz kimi, Qara Qarayev özündə bəstəkarlıq və müəllimlik istedadını birləşdirən nadir şəxsiyyətlərdən biri idi. Çox sayda yeni bəstəkarlarımız fərdi üslublarının cilalanmasına görə məhz ona borcludurlar.

Filmin bir epizodu Qarayevin sinfində çəkilmişdir. Ustadın incə düzəlişlərindən sonra sanki möcüzə baş verir, onun əziz-xələf   tələbələri olmuş İsmayıl Hacıbəyovla Firəngiz Əlizadənin   bəstələri  keyfiyyətcə dəyişirdi. Müəllim öz zəngin təcrübəsini və intuisiyasını səxavətlə paylaşmağı самообкрадывание hesab etsə də, təcrübə və bacarığını heç vaxt tələbələrdən əsirgəməzdi.

Q.Qarayevin zəngin erudisiyası və dünyagörüşü böyük Vətənin musiqi dairələrinə yaxşı tanış idi. Deyilənlərə görə, Ruza Yaradıcılıq Evində işləməyə gəlmiş adlı-sanlı sənətkarlar ondan dəyərli məsləhətlər almaq üçün uzun növbəyə düzülərdilər. Lakin taleyin gərdişinə baxın! Xeyli vaxt Moskvada yaşamış azərbaycanlı sənətkar heç vaxt paytaxt konservatoriyasında dərs deməyə dəvət almamışdı...  

Filmdə Qara Qarayevin musiqi, tarix, incəsənət, fəlsəfə və etika məsələlərinə aid fikirləri adi söhbətlər əsnasında yer almışdır.

- Üzeyir Hacıbəyli haqqında

Какиебыпревосходныестепени неприлагатькегоимени, всёэтопоkaжется недостаточными” – “Biz onun adına nə qədər yüksək təriflər söyləsək   də, bütün bunlar   kifayət etməyəcək!”

- Bəstəkarlıq sənətinin tarixi və müasirlərin  yaradıcılıq mövqeyi.

Q.Qarayev misilsiz dərslərinin birində öz tələbələrinə deyərdi : “ (...) tərəqqinin ön sıralarında  getməyi keçmişin böyük ustadlarından öyrənmək lazımdır. Öz dövrlərinin mütərəqqi ideyalarını möhtəşəm bədii formalara salmağı da həmçinin...

Məsələn, götürək Motsartı. O hətta yaradıcılıq yolunun əvvəlində mənimsədiyi vasitələr dairəsini də  işləyə bilirdi. Əlbəttə, hər şey  mürəkkəbləşir, daha nəfis, dəqiq və daha fərdi [görkəm]  alırdı. Bu vaxt ərzində keyfiyyət inkişaf etsə də, [vasitələr] dairəsi olduğu kimi qalırdı. (...)

Bizim zəmanədə bəstəkar yeni ifadə vasitələri axtarmalı, özündə güc tapıb[əvvəlki] yükü boynndan atmalı,  bir dəfə işlənilmiş  vasitələr dairəsindən çıxmlıdır. (...) 

Zamanımız daha  sürətlə gedir. o gərgindir, yeyindirr. Zaman xəfif bir külək kimi yox, qasırğa kimi ötüb keçir. Biz hadisələrin, mürəkkəb situasiyaların burulğanındayıq,  tez-tez bir-birini əvəz edən əhval-ruhiyyələr, qələbələrin sevinci, məğlubiyyətlər, çətinlikləri dəf etmək istəyindən ibarət burulğanda. Bütün bunlar zaman etibarilə tezləşdirilmişdir.

Bir nəslin, xüsusilə də XX əsrin ikinci yarısının bəstəkarları bir neçə [tarixi] musiqi mərhələsi yaşamalı olurlar. Sənətkar zamanla bərabər irəliləmək istəyirsə,  özünü təkrar etməməli, tempi artırmalıdır.    

-Bəstəkar və dinləyici barədə

“Bəstəkar həmişə onu başa düşən ideal bir dinləyicini təsəvvür etməlidir. Belə bir  dinləyici haqqında ideal təsəvvürlər özünü doğrultmursa və bəstəkar insanlardan ayrılırsa,  bədbəxtlik üz verir.

Əgər birisi həqiqəti səmimi şəkildə söyləyirsə, əgər onda istedad qığılcımları varsa, sənətkarlığa yiyələnmisdirsə və  insanlara deməyə sözü varsa, o  insanlardan ayrılmaz.

Heç kimin fitvasına getmək olmaz!. Məhdud təsəvvürlərə uymaq  isə peşəyə qarşı düzgün  münasibət deyil. Mən heç vaxt bununla məşğul olmamışam!

-Sənətkarın xoşbəxtlik haqqında mülahizələri

1967-ci ildə dodekafoniya üslubunda yazılmış ikinci əsərinin - Violin konsertinin uğurlu premyerası baş tutur. (Moskva Dövlət Konservatoriyasının Böyük Zalı) Müəllifi əhatə etmiş sənət dostları və   jurnalistlərin   verdiyi suallardan biri Qarayev üçün çox maraqlı idi - Siz xoşbəxtsinizmi?   

“Mən özümə belə bir sual verməmişəm. Mənə elə gəlir ki, sənətkar və xoşbəxtlik [anlayışlarının] bir araya sığmasını təsəvvür etmək çox çətindir.

Sənətkar tam xoşbəxtliyə   ya da məmnuniyyətə çatdığını hiss edərsə, o zaman  hər şey dayanar. (Можносчитатьегоконченнымчеловеком) Onun kitabı bağlanmışdır, demək!

Məhz xoşbəxtliyə aparan  axtarış yolları, yaradıcılıq idealına çatmaqdan ötrü bütün çətinliklərin dəf olunması və  həmişə bizdən qaçan ideala can atmaq!  –  bax, sənətkarın daima getdiyi yol budur. Özündən narazı qalmaq  isə sənətkar üçün təbii haldır, onu daima irəli geməyə məcbur edir.

- Bədii ifaya nail olmağın bir vasitəsi

Məlum olduğu kimi, musiqiçilər inandırıcı  ifaya nail olmaq üçün bəzən sözün qüdrətindən də istifadə etməli olurlar. Musiqini sözlərlə izah etməkdən xoşu gəlməyən Q.Qarayev gülmək üçün onlara  bir əhvalat uydurur.  Söhbət III Simfoniyanın Nazim Rzayevin idarəsi altında keçən məşqi zamanı baş vermişdi. Əlbəttə, bədii məzmunu konkret və əyani olmayan musiqini konkret sözlərlə ifadə etmək olmur.Bununla belə,  Q.Qarayev ifaçılardan öz istədiyini almaq üçün belə bir metoda əl atmış,  əziyyətlər bahasına bir qalmaqallı hadisədən sonra  həqiqəti  tapdığını, bəlkə ifaya və  əsərə faydası oldu- deyə  onlara nəql etmişdi.

Kino lentinə bəstəkarın doyumsuz  musiqisi ilə müşayiət edilən “Don Kixot” bədii filmindən “Saray” və “Yel dəyirmanları ilə döyüş” səhnələri  daxil edilmişdir. Film dahi bəstəkarın Fortepiano prelüdləri, “Yeddi gözəl” və “İldırımlı yollarla” baletləri, III Simfoniyası və Violin konserti kimi şah əsərlərini, “Don Kixot” filminə yazılmış musiqinin ayrı-ayrı fraqmentləri vasitəsilə sənətkarın yaradıcılığına, dünya duyumuna, etik və estetik baxışlarını işıq tutur, elm və incəsənət xadimlərinin söylədikləri dəyərli fikirləri tamaşaçıların nəzərinə çatdırır.

Sənədli ekran əsərində müsahibələr də müəyyən yer tutur. Onların arasında  Üzeyir bəyin peyğəmbərcəsinə söylədiyi uzaq görən fikirləri də yadda qalır.  Sevimli anası Sona xanım, dirijor Y.Svetlanov, Fransanın məşhur  orqan ifaçısı Jan Giyü və məşhur tələbəsi Arif Məlikovun söhbətləri  maraq oyadır. Bəstəkarın yuxarıda qələmə aldığımız müxtəlif mövzulu  düşüncələri xüsusi diqqətə layiqdir.   

Yekun 

Bütövlükdə, gənc istedadlı rejissorun öz sənət dostları ilə birlikdə ərsəyə gətirdikləri film dolğun məzmunu və sənətkarlıq xüsusiyyətləri ilə yüksək mövqedə dayanır. Dünya miqyasında müasir bəstəkarlar (İ.Stravinski, O.Messian və b) haqqında çəkilmiş kino lentləri içərisində “Həqiqət yerini tutur” lentinin özünə məxsus çəkisi və dəyəri danılmazdır.

Burada müxtəlif hissələrin təzadlı ardıcıllığından hasilə gələn bütöv kompozisiya eyni zamanda özünün tamlığı və üzvi vəhdəti ilə seçilir. Filmi çərçivəyə alan ilk və son epizodlar bəstəkarın başlıca amalını, insanlar üçün yazıb-yaratmaq eşqini əks etdirirsə,  arada cərəyan edən bir çox hissələr onun musiqi əsərləri fonunda keçir..

Q.Qarayevin həyat və yaradıcılıq yolunun ən dəyərli anlarını, parlaq və nəcib şəxsiyyətinin məğzini  əyani formada təqdin edən “Həqiqət yerini tutur” sənədli filmində bir çox həqiqətlər öz yerini tutur və böyük idraki əhəmiyyət kəsb edir. Ekran əsəri  bütün dünyada müasir bəstəkarlar haqqında yaranmış filmlər arasında özünə layiqli yer tutur və onun ingilis dilinə  tərcüməsi ölməz Qara Qarayevin təbliği baxımdan olduqca önəmlidir. Lakin bu hələ azdır.  Elə bilirik ki, bu və başqa sənədli filmlərin tərcümə versiyasından başqa daha sanballı resenziyalar, annotasiya və şərhlər də çox milli auditoriyaya çatdırılmalı və reaksiyalar izlənilməlidir. 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.02.2026)

Təqdim edir: Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Rəfail İncəyurd

Birinci şeir:

Nəyi gözləyirsən?

Nə gəlhagəl, nə köçhaköç?

Olanları bildinmi heç?

Canım, zaman səni bivec

sandı, nəyi gözləyirsən?

Aylar, illər əsim-əsim,

Döndü sözüm, dondu səsim.

Ay səbrinə quzu kəsim,

Sondu, nəyi gözləyirsən?

Hanı sevgi dolu qucaq?

Dərdimizi kimə açaq?

Dədəm Qorqud çatan ocaq

söndü, nəyi gözləyirsən?

Dur, xoş gəlsin gələn səhər,

Dursun dözməyib çökənlər.

Turana qılınc çəkənlər

sındı, nəyi gözləyirsən?

Haqq nahaqqı əyə bilmir,

Könlüm səni öyə bilmir.

Tanrım, bəndən deyə bilmir,

Sən de: nəyi gözləyirsən?

Qalib Rəhimli

Birinci baxış:

Mən bu dəfə Rafail İncəyurdun bu şeirinə tamam fərqli formada yanaşdım. Şeir məni çox tutdu və şairin sualları qarşısında sanki aciz qaldım. Şeir zahirdə sual formasında qurulsa da, mahiyyətcə ittiham, silkələmə və oyatma fəryadıdır. Şair oxucuya yox, zamana, cəmiyyətə və insanın öz vicdanına səslənir. Şeirin ana xəttini “Nəyi gözləyirsən?” ritorik sualı təşkil edir. Bu sual hər bənddə təkrarlandıqca cavab axtarmır, əksinə, susqunluğu ifşa edir.

Burada gözləmə ümidsizlik deyil, tənbəl razılaşmadır, taleyə boyun əyməkdir. Birinci bənddəki “Nə gəlhagəl, nə köçhaköç?” ifadəsi durğunluğun fəlsəfəsidir. Hərəkət yoxdur, dəyişiklik yoxdur, həyat sanki donub. Zamanı “bivec” sanması isə insanın öz məsuliyyətini itirməsinin simvoludur. Şair deyir: zaman səni saymadı, çünki sən özünü saymadın. İkinci bənddə sözün donması, səsin susması artıq yaradıcılıq və ruhun iflasıdır. “Ay səbrinə quzu kəsim” misrası ironiya ilə yüklənib. Bu, səbrin müqəddəsləşdirilməsinə açıq etirazdır. Şair səbrə deyil, hərəkətə qurban istəyir.

Üçüncü bənd milli yaddaşın ən ağrılı nöqtəsinə toxunur: “Dədəm Qorqud çatan ocaq söndü”. Burada söhbət təkcə ailə ocağından getmir. Xalqın ruh ocağı, birliyinin istisi sönüb. Sevgi dolu qucaq tapılmırsa, dərd danışılacaq ünvan da yoxdur. Dördüncü bənd şeirin ideoloji zirvəsidir. Şair artıq gözləməyə yox, qalxmağa çağırır. “Gələn səhər” ümidin metaforasıdır. Turana qılınc çəkənlərin sınması isə açıq mesajdır: birliyin qarşısında zor diz çökür. Burada tarixi yaddaş gələcək üçün səfərbər edilir. Son bənd isə ilahi və insani məsuliyyətin sərhədində dayanır. Tanrı “bəndən” deyə bilmirsə, deməli, insan bəndə olmasını itirib. Və şair son hökmü oxucuya verir: Sən de – nəyi gözləyirsən?

Və sonda deməliyəm ki, bu şeir çağırışdır, xəbərdarlıqdır, vicdan güzgüsüdür. Rafail İncəyurd burada oxucuya sığınacaq vermir, onu rahat buraxmır. Şeir bitir, amma sual qalır. Və bu sual hər kəsin içində bir az da ucadan səslənir.

Yolun açıq olsun böyük şair.

Rəfail İncəyurd

İkinci şeir:

Durum

Proloq

Yenə duyğuların ağrısı tutub,

Deyəsən bu gecə şeir doğacaq.

Qarışıq fikirdən hamilə ürək

Doğsa da, əcaib bir şey doğacaq...

*

Dostlar, ömrü-günü yola verib biz,

Tutalğac elədik xoşluqlarını.

Bu gün-sabah dedik, gəldi sabahlar,

Doldura bilmədik boşluqlarını.

İtdi xəyalların o tərəfində

Biz deyən olmadı, olmayacaq da.

Yönəldə bilmədik ömrün gücünü

Batdı “bəlkə”lərin künc-bucağında.

Bizə qəfəs oldu bizim tərbiyə,

Bəlkə, ağıllanıb günah eləyək?

Təmiz ad nə verib indiyə kimi,

Bəlkə, üz döndərib onu bələyək?

Başımız dəydikcə əhlət daşına

Qəflət yuxusundan oyanmalıydıq.

Qaçıb xəyalların bəyaz rəngindən

Zamanın rənginə boyanmalıydıq.

Axı, biz görürdük məmləkətlərin

Qulu nə gündədi, şahı nə gündə.

“Malades” deyirdik ağ yalanlara

İndi nə gözləyək onun təkində?

Üstəlik bir yandan dəyişir aləm

Yaş üstə yaş gəlir, ömür ballaşır.

Üstəlik yad nəfəs gətirir hər gün,

Dünya ayrı səmtə qloballaşır.

İnsana dərd olub çox bilmişliyi,

Üstünə yeriyir zəka tank kimi.

Özünü məhv edir özünün elmi,

Başına çırpılır bumeranq kimi.

Nə günə qoydular gör bu dünyanı,

Yalanı, doğrunu di gəl ayırd et.

Vallah səviyyəsiz kütlənin bir gün

Evini yıxacaq süni intellekt.

Süni mayalanma dədəlik edir,

Həqiqi erkəklər axtalanıbdı.

Papağın üstündən baş qaşıyırlar,

Zövqlər də dəyişib saxtalanıbdı.

Bulanıq dənizin harasındasa

Duru haqq adası tapılmır axı.

Adam öz içinə köçə bilmirsə,

Adam öz hissinə qapılmır axı.

Kimsə əla deyir bu dəhşətlərə,

Bu dərdi sinirmək bizlik olmadı.

Vaxtın qapısında o tərəfləri

Göstərib sevdirən gözlük olmadı.

...Yuxuya yalvaraq, yuxuda, bəlkə

Biz görən keçmişlə baxışıb gedək.

Kəndin ortası da dəyişib daha –

Yaddaşı qorumaq naminə bəlkə,

Kəndin ucqarına yığışıb gedək?

PS

Bilirəm ağrısı dinəcək yenə,

Ürəyim əyninə ümid geyəcək.

Bürünüb səhərin bəyaz nuruna,

Yenə varlığına “şükür” deyəcək.

Qalib Rəhimli

İkinci baxış:

Bu şeirin çağırır adamı, ustad. Oxumağa yox, sənin və könlündən qopan bu harayın yanında dayanmağa çağırır. Mən də elə bu cür yanaşacam, Rafail İncəyurdun bu şeri ilə üz-üzə yox, çiyin-çiyinə dura-dura danışacam. İlk olaraq deyim ki, bu vaxtın şeiri, şairin daxili mühakiməsidir. Bu klassik anlamda şeir yox, vaxtla aparılan ağır bir söhbətdir, yükdür “Proloq”da şair deməyə başlayır, amma artıq bilirik ki, doğulacaq şeir adi olmayacaq:

“Qarışıq fikirdən hamilə ürək

Doğsa da, əcaib bir şey doğacaq...”

Bu misralar yaradıcılıq prosesinin romantik təsviri deyil. Bu, əzabın estetikasıdır. Şeir burda sevincdən yox, ağrıdan doğulur. Və şair bunu gizlətmir, əksinə, etiraf edir: bu gecə gələn söz rahat söz olmayacaq. Şeirin ən güclü tərəflərindən biri onun “mən”dən qaçıb “biz”ə sığınmasıdır. Rafail İncəyurd özünü oxucudan ayırmır, ittihamı bölüşür:

“Tutalğac elədik xoşluqlarını.”

“Doldura bilmədik boşluqlarını.”

Burada nə pafos var, nə də üstün mövqedən danışıq. Bu, bir nəslin özünə verdiyi hökmdür. “Bu gün-sabah”ların içində itib gedən ömür, “bəlkə”lərin künc-bucağında batmış iradə, bunlar təkcə fərdi peşmanlıq deyil, kollektiv vicdan ağrısıdır. Şeirin ən cəsarətli yerlərindən biri də budur:

“Bizə qəfəs oldu bizim tərbiyə,”

Bu misra sanki uzun illər toxunulmaz sayılan bir anlayışı silkələyir. Şair demir ki, tərbiyə pisdir. Deyir ki, donmuş, düşünməyən, qorxudan yoğrulmuş tərbiyə qəfəsə çevrilib.

Və ardınca gələn sual artıq təkcə poetik yox, fəlsəfidir:

“Təmiz ad nə verib indiyə kimi?”

Bu sualın cavabı yoxdur. Elə gücü də bundadır. Zamanın rəngi və dünyanın saxtalaşması şairi çox düşündürür və şeir getdikcə fərdi ağrıdan çıxıb dünya miqyaslı bir narahatlığa çevrilir:

“Üstəlik yad nəfəs gətirir hər gün,

Dünya ayrı səmtə qloballaşır.”

Burada qloballaşma tərif deyil, nəfəs kəsən yadlıqdır. “Süni mayalanma dədəlik edir”, “həqiqi erkəklər axtalanıbdı”. Bu misralar oxucuya rahatlıq vermək üçün yazılmayıb. Bunlar zamanın sinirinə toxunan ifadələrdir. Şair risk edir, çəkinmir, çünki dərdi estetika yox, həqiqətdir. Duru haqq adasının yoxluğu isə daha cəsarətli deyimdir.

“Bulanıq dənizin harasındasa

Duru haqq adası tapılmır axı.”

Baxın, bu şeirin fəlsəfi zirvəsidir. Dünya bulanıqdır, dənizdir, dalğadır. Amma insanın ən böyük faciəsi budur:

“Adam öz içinə köçə bilmirsə,”

Yəni məsələ təkcə dünyada haqqın itməsində deyil, insanın öz içində də yer tapa bilməməsindədir. Şeirin sonunda belə şair mübarizədən qaçmır, amma yorulduğunu etiraf edir. Yuxu reallıqdan qaçış yox, keçmişlə üzləşmək cəhdidir. Yuxu və kənd son sığınacaqdır. “Kəndin ucqarına yığışmaq” ideyası isə nostalgiya deyil, yaddaşı qorumaq instinktidir. Şeirdəki PS isə ümidin inadkarlığıdı məncə. Və nəhayət:

“Yenə varlığına “şükür” deyəcək.”

Bax, bu misra bütün şeirin açarıdır. Bu şeir qaranlıqdır, amma ümidsiz deyil. Ağrı keçicidir, ümid inadkardır. Şair bunu bilir və bu həqiqəti çatdırır oxucusuna.

Hesab edirəm şair Rafail İncəyurd bu şeirdə şair kimi yox, zamanın şahidi kimi danışıb. Bir də deyirəm bu şeir oxunmur. Bu şeir yaşanır.Beləcə mən də duyduqlarımla böyük şairin yanında durdum. Sadəcə, ağrının sözə çevrildiyi yerə işıq salmağa çalışdım.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.02.2026)

Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Dünən axşam "Gənc tamaşaçılar teatrı"nda "Leyli və Məcnun" tamaşasına baxdıqdan sonra, teatrın qaranlıq salonundan çıxarkən, sevgilim qoluma girdi və soruşdu ki, "Harun, səncə, Məcnun bizim dövrümüzdə yaşasaydı, necə olardı?" Sevgilimgilin evinə qədər yol boyu susdum...

O gecə yataqda uzandım və sual başımın içində dönürdü. Səhər oyanıb, ilk dəfə olaraq bu sözləri yazdım: O, heç kim tərəfindən tanınmazdı. Çünki bu dövr dəliliyi deyil, hisslərini gizlədə bilməməyi cəzalandırır. Məcnun bu gün səhrada deyil, ofis binalarının arasında, metro qatarlarının içində yaşayardı. Ən qorxuncu olan da budur, onun ağrısı heç bir epik şeirdə deyil, gündəlik həyatın sakit əzabında gizlənərdi. O, Leylini itirməzdi, onu heç vaxt tam əldə edə bilməzdi. Mesajları cavabsız, sözləri "sonra"lara qalardı. Məcnun başa düşərdi ki, bu dövrdə insanı öldürən ayrılıq deyil, heç bitməyən bir qeyri-müəyyənlikdir.

Ona eşq deyilməzdi. Ona diaqnoz qoyardılar. Onun sevgisini təhlil edər, kateqoriyalara bölər, amma heç vaxt duymazdılar. Çünki bizim dövrümüz hər şeyi ölçür, amma heç nəyi başa düşmür.

 Əgər Məcnun bu dövrdə yaşasaydı, onu heç kim tanımazdı. Çünki bu dövr dəli olanları yox, hisslərini gizlədə bilməyənləri cəzalandırır. O, səhrada çılpaq ayaqla gəzməzdi. O, şəhərin içində, işə gedən insanların arasında, qulaqcıqsız, başı aşağı gəzərdi. Və bu, daha qorxulu olardı.

Məcnun bu dövrdə sevgi üçün yox, yaşamaq üçün izah verməli olardı. "Niyə belə düşünürsən?", "Niyə buraxmırsan?"  "Niyə hamı kimi deyilsən?"  sualları onun gündəlik çörəyi olardı. Çünki müasir insan üçün problem ağrı deyil, problemin izahıdır. Əgər dərdini sübut edə bilmirsənsə, deməli, o yoxdur.

O, Leylini itirməzdi. Əslində, onu heç vaxt tam əldə etməzdi. Mesajlar yarımçıq qalardı, səs yazıları dinlənməzdi, "sonra danışarıq" lar heç vaxt "sonra" ya çevrilməzdi. Və Məcnun anlayardı ki, bu dövrdə insanı öldürən ayrılıq deyil, davam edən qeyri-müəyyənlikdir.

O, gecələr yatmazdı. Amma bunun adı eşq olmazdı. Buna "overthinking" , "emosional asılılıq" , " travma" deyərdilər. Ona diaqnoz qoyardılar, amma mənasını soruşmazdılar. Çünki bu dövr hər şeyi ölçür, amma heç nəyi başa düşmür.

Məcnun bir gün güzgüyə baxıb özünü tanımazdı. Çünki bu dünya insana yavaş-yavaş öyrədir ki, sən olmaq istədiyin deyil, dözə bildiyin qədərsən. O isə dözmək üçün yaradılmamışdı. O, ya tam sevərdi, ya da heç. Və bu "tamlıq" bu dövrdə təhlükəlidir.

Ətrafındakılar ona "özünü seç"  deyərdi. Amma o bilirdi ki, bəzi insanlar özlərini seçəndə içlərindəki ən vacib şeyi öldürürlər. O, rahat yaşaya bilərdi. Amma yaşamaqla var olmaq arasındakı fərqi bilirdi. Və bu bilik onu tək qoyurdu.

Məcnun bu dövrdə tək qalardı, amma yalnızlıqdan deyil, uyğunsuzluqdan. O, sürətli münasibətlər dünyasında yavaş sevərdi. Keçici hisslər içində qalıcı ağrı daşıyardı. Hamı "keçdi"  deyəndə, o "qalır" dı. Və qalmaq bu dövrdə ən böyük günahdır.

Bəlkə də bir gün o da susardı. Paylaşmazdı, danışmazdı, izah etməzdi. Amma bu sağalmaq olmazdı. Bu, sadəcə yorulmaq olardı. Çünki bəzi insanlar sağalmır, sadəcə daha az görünürlər.

Əgər Məcnun bu gün yaşasaydı, onu xilas edən olmazdı. Çünki bu dövr xilas etmir. Bu dövr uyğunlaşdırır. O isə uyğunlaşmaq istəməzdi. O, öz dərdi ilə yaşamağa razı idi. Çünki bəzi ağrılar insanın son qalasıdır.

Və bəlkə də ən qorxulusu budur:

Məcnun bu dövrdə ölməzdi. Sadəcə yavaş-yavaş silinərdi....

Teatr pərdəsi enəndə hamı ayağa qalxır. Rəvayət bitir. Amma bizim Məcnunun pərdəsi heç enmir. O, hər gün yenidən qalxır, eyni geyimi geyinir, eyni küçələrdən keçir və sakitcə soruşur: "Bu gün, Leyli?" Cavab həmişə eynidir, bir səssizlik. Amma o, susmağı öyrənmir. Sadəcə, artıq gözləməyi dayandırır. Çünki gözləmək də bir növ ümiddir. O isə ümidi də itirib. Bəlkə də, bir gün o küçədən keçəndə, qarşıdakı binaın şüşəsində öz əksini görüb dayanar. İçəridə işləyən, telefonu ilə məşğul olan, "normal" insanların silsiləsində özünü seçə bilməz. Orada heç kim yoxdur. Yalnız boş bir yer, sakit bir nöqtə.

  Və bəlkə də həqiqi faciə budur. Məcnun bu dövrdə ölmür. O, sadəcə, bir gün güzgüdə özünə baxmağı dayandırır. Və heç kəs də fərqinə varmır....

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.02.2026)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Sosial media dövründə dil məsələsi ən çox müzakirə olunan mövzulardandır. Linguistlər, müəllimlər, valideynlər narahatdır: gənclər düzgün yazmır, lüğət ehtiyatı azalır, qrammatik səhvlər çoxalır. Amma məsələ həqiqətən dilimizin kasıblaşmasındadır, yoxsa sadəcə dəyişməsində?

Instagram, Facebook, Twitter, TikTok - bu platformalar ünsiyyət tərzini kökündən dəyişib. Qısa mesajlar, emoji, stiker, gif bütün bunlar yeni ünsiyyət dilidir. Əvvəllər məktub yazılardı - uzun, ətraflı, qrammatik cəhətdən düzgün. Sonra SMS gəldi - 160 simvol məhdudiyyəti qısaltmalar yaratdı ("salam" əvəzinə "slm"). İndi isə sosial media orada heç bir məhdudiyyət yoxdur, amma yenə də qısa yazılır.

Niyə? Çünki fikri sürətli çatdırmaq lazımdır. İnsanların diqqət müddəti qısalıb, uzun mətn oxumaq istəmirlər. Ona görə mesajlar qısa, cümlələr natamam, düşüncələr parçalanıb. Tədqiqatlar göstərir ki, gənclərin aktiv lüğət ehtiyatı əvvəlki nəsillərlə müqayisədə azalıb. Onlar daha az söz işlədir, təkrar edir, sinonimlərdən istifadə etmir. Sosial mediada eyni sözlər dövriyyədədir: "super", "əla", "yaxşı", "pis". Duyğuları ifadə etmək üçün daha çox emoji işlənir. "Sevinirəm" əvəzinə gülən üz emojisi, "kədərliyəm" əvəzinə ağlayan üz.

Amma bu, həqiqətən problem yaradırmı? Dilin əsas funksiyası ünsiyyətdir. Əgər emoji fikri çatdırırsa, niyə söz işlətməlisən? Sosial mediada qrammatika ikinci plandadır. Vergül qoyulmur, nöqtə yoxdur, böyük-kiçik hərf fərqi edilmir. Mətn adətən kiçik hərflə, fasilə olmadan, bir axında yazılır.

"salam necəsən yaxşısanmı görüşəkmi sabah" - belə cümlə sosial mediada normaldır. Punktuasiya, cümlə strukturu, formallıq olaraq heç nə yoxdur. Amma mesaj anlaşılır. Müəllimlər narahatdır ki, bu vərdiş məktəb tapşırıqlarına, imtahanlara keçir. Gənclər elə sosial mediada yazdıqları kimi inşa yazır, test cavablarında vergül qoymur.

Sosial mediada eyni zamanda ingilis sözləri dominant rol oynayır. "Like", "share", "comment", "follow", "story", "reels" - bu sözlər artıq Azərbaycan dilinin tərkibinə keçib. Gənclər danışanda: "Mən storydə paylaşdım, sən like etdinmi? Commentində yazmışam, follow elə məni." Bu cümlə tam anlaşılır, amma yarısı ingilis sözüdür. Bu, dil kasıblaşmasıdırmı? Yoxsa təbii dil inkişafıdır? Tarix göstərir ki, dillər həmişə başqa dillərdən söz alıb. Ərəb, fars, rus sözləri də eynilə belə gəlib Azərbaycan dilinə.

Burdan onu görürük ki, sosial media öz dilini yaradıb. Qısaltmalar, yarı ifadələr hər biri virtual məkanda dominant olan dil kodlarıdır.

"vibe", "mood" kimi bu sözlər gənclərin hər gün işlətdiyi ifadələrdir. Valideynlər, yaşlı nəsil bunları başa düşmür. Nəsillər arası ünsiyyət çətinləşir.

Amma gənclər öz aralarında rahat ünsiyyət qurur bu dillə. Onlar üçün bu, kimlik məsələsidir. "Biz fərqliyik, öz dilimiz var" mesajı verir.

Əsas problem dil deyil, düşüncədir. Qısa mesajlar, qısa videolar, qısa diqqət bunlar düşüncəni də qısaldır. Mürəkkəb fikir ifadə etmək çətinləşir. Nuansları, incəlikləri, dərinliyi göstərmək üçün yer yoxdur. Nəticədə düşüncə sadələşir, primitivləşir. Aristotel deyirdi: "Dil düşüncənin evidir." Əgər dil sadələşirsə, düşüncə də sadələşir. Bu, real təhlükədir. Sosial media insanları oxumaqdan uzaqlaşdırır. Niyə kitab oxuyasan, əgər Instagram-da qısa videolar var?

Oxu azaldıqda, lüğət ehtiyatı təbii şəkildə azalır. Çünki lüğət ehtiyatının əsas mənbəyi oxumaqdır. Kitab, məqalə, esse oxuyan insan yeni sözlərlə tanış olur, ifadə tərzi zənginləşir. Sosial mediada isə hər gün eyni tip məzmun, eyni sözlər, eyni ifadələr təkrar olunur. Nəticədə dil dövriyyəsi dəyişir daha az söz işlənir, daha tez-tez təkrarlanır. Əvvəllər insanlar məktub yazardı, gündəlik tutardı, qeydlər aparardı. Uzun mətn yazmaq bacarığı var idi. İndi bu bacarıq itir.

Tələbələr inşa yazmaqda çətinlik çəkir. 500 sözlük mətn yazmalısan o da bir problemə çevrilir. Çünki gündəlik həyatda 10-15 sözlük mesajlar yazırlar, daha çox yox. Struktur qurmaq, ardıcıllıqla fikir ifadə etmək, arqument gətirmək bunlar itən bacarıqlara çevrilib. Sosial mediada kontekst yoxdur. Qısa mesaj, qısa video nəticəsində heç nə izah edilmir. Nəticədə anlaşılmazlıq, yanlış başa düşmə çoxalır. Twitter-də 280 simvolla mürəkkəb fikir ifadə etmək olmur. İnstagram story-də 15 saniyəyə dərin mövzu sığdırmaq mümkün deyil. Nəticədə hər şey səthiləşir. Amma obyektiv olmaq lazımdır ki,  sosial medianın dil üçün müsbət tərəfləri də var:

Yazı bacarığının yayılması: əvvəllər hamı yazmırdı, indi hamı yazır

Yaradıcılıqda yeni ifadələr icad etmək də yaradıcılıqdır

Çoxdillilik: insanlar bir neçə dildə ünsiyyət qurur, bu da zənginlikdir

Sürətli məlumat mübadiləsi: qısa formalar informasiyanı tez yayır

Maraqlıdır ki, bir çox peşəkar yazıçı, jurnalist, şair sosial mediada aktiv fəaliyyət göstərir. Onlar burada öz üslublarını tapıb.

Twitter-də mikro-esse, Instagram-da qısa nəsr, Facebook-da uzun post - bunlar da ədəbiyyatdır. Yeni format, amma yenə yaradıcılıq.

Deməli, sosial media əsl dilçini məhv etmir. Sadəcə laqeyd olanı daha da laqeyd edir. Sosial media dilimizi kasıblaşdırırmı? Cavab birmənalı deyil.

Bəli, kasıblaşdırır - əgər insan yalnız sosial mediadan istifadə edirsə, kitab oxumur, məqalə yazmır, düşünmür.

Xeyr, kasıblaşdırmır - əgər insan sosial medianı alət kimi işlədir, eyni zamanda oxuyur, yazır, inkişaf edir.

Problem alətdə deyil, istifadə tərzindədir. Bıçaq da öldürə bilər, çörək də kəsə bilər. Sosial media da belədir eyni qaydada kasıblaşdıra da bilər, zənginləşdirə də. Əsas məsələ: biz sosial medianı necə işlədirik? Passiv istehlakçıyıq, yoxsa aktiv istifadəçi? Yalnız scroll edirik, yoxsa düşünüb yazırıq?

Cavab hər kəsin öz seçimindədir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu gün Azərbaycan təsviri sənətinin və heykəltəraşlığın inkişafında özünəməxsus mühüm xidmətləri olan görkəmli xalq rəssamı, professor Hüseynqulu Əliyevin doğum günüdür.

O, 3 fevral 1949-cu ildə Ordubad rayonunun Bist kəndində anadan olub. 1971–1975-ci illərdə Əzim Əzimzadə adına Bakı rəssamlıq məktəbində, 1977–1982-ci illərdə M.A. Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun dekorativ tətbiqi sənət fakültəsində təhsil alıb. 1982–1988-ci illərdə Naxçıvan Dövlət Rəsm Qalereyasında işləyib.

AMEA-nın prezidenti İsa Həbibbəyli Hüseynqulu Əliyev haqqında yazır:

“Xalq rəssamı Hüseynqulu Əliyevin rəsm əsərlərində təsvir edilən nar dənələri və təbiət təsvirlərindən kompozisiya yaratmaq bacarığı ana xətləri ilə Toğrul Nərimanbəyov məktəbinin onun sənətində yaşayan izləridir. Lakin göründüyü kimi, dünya şöhrətli Azərbaycan rəssamı Toğrul Nərimanbəyovun bədii sənətində onun möhürünə, imzasına çevrilmiş nar kompozisiyaları serialı Hüseynqulu Əliyevin rəsmlərində nar dənələri fraqmentləri formatında davam etdirilmişdir.

Bundan başqa, böyük müəlliminin rəsm əsərlərindəki nar çiçəklərini Hüseynqulu Əliyev daha çox payız ləçəkləri ilə əvəz etmişdir. Mənsub olduğu məktəbin açıq parlaq rənglərini Hüseynqulu Əliyev ala tünd rəng çalarları ilə yeniləşdirmişdir. Hüseynqulu Əliyevin rəsmlərindəki ala və tünd rənglərin harmoniyası onun fikirlərini ifadə edən əsas bədii vasitələrdir.

 Doğrudur, rəssamın təsvirlərində ağ-ala, işıqlı rənglər tünd rənglərlə müqayisədə üstünlük təşkil edir və onun ifadə etmək istədiyi, almaq üçün səy göstərdiyi effekti mənalandırmaq baxımından daha funksionaldır. Hüseynqulu Əliyevin mövzu dairəsi geniş və rəngarəngdir.

O, siyasi portretlərdən tutmuş, dövlət müstəqilliyi ideallarına, Azərbaycan xalqının başına gətirilmiş soyqırım həqiqətlərinə, müasirlərimizin həyatına, təbiət mənzərələrinə qədər demək olar ki, xalqımız və ölkəmiz üçün əhəmiyyətli olan əsas mövzularda fırçasını böyük uğurla sınaqdan çıxarmışdır.

 Mövzusundan asılı olmayaraq Hüseynqulu Əliyevin bütün rəsmlərində, hətta portretlərində də müəyyən kompozisiya vardır. Bütün hallarda o, insanı və təbiəti mühitinin səciyyəvi detalları və dinamikası ilə birlikdə təsvir edir.

 Xalq rəssamının mahir fırçası ilə yaratdığı “Ümummilli lider” portretində görkəmli dövlət xadimi Heydər Əliyevin müstəqil Azərbaycan dövlətini dünyada tanıtmaq uğrunda apardığı mübarizə istedadla seçilmiş detallarla ifadə olunmuşdur.

Başı üzərində dalğalanan dövlət bayrağımızın və addımlamaqda olan yer kürəsinin təsviri ümummilli liderin mübariz ruhunu və dünya şöhrətini çox dolğun şəkildə mənalandırır. “Akademik Zərifə xanım Əliyevanın portreti” adlı rəsm əsərində alim-ana təbəssümü ilə interyerdə yer almış tər çiçəklər bir-birini tamamlayır.

 Cəlil Məmmədquluzadənin portretini Nəriman Nərimanovla birlikdə təqdim etmək şəxsiyyəti zəmanəsi və tarixi simaları ilə əlaqədə təsvir etmək baxımından mükəmməl alınmışdır.

Xalq rəssamının Azərbaycan romantizminin banisi Hüseyn Cavidə həsr etdiyi rəsm əsərini “Hüseyn Cavidin kompozisiyalı obrazı” adlandırması onun özünün də portret rəsmlərinin kompozisiya zəminində yaratdığının fərqində olduğunu göstərir.

Fikrimizcə, müxtəlif janrlarda çəkilmiş rəsm əsərlərində kompozisiya yaratmaq istiqaməti Hüseynqulu Əliyev sənətinin fərdi özünəməxsusluğunun səciyyəvi xüsusiyyətlərindən biridir.

Xalq rəssamı Hüseynqulu Əliyevin mənzərə janrında çəkdiyi rəsm əsərləri də özünəməxsus rəng çalarlarına və kompozisiya elementlərinə görə təsviri sənətin fərqli səhifələri təəssüratı yaradır. Peyzaj rəsmlərində müşahidə olunan əlavə bir cəhətdə rəssamın realist təsvirlərində romantika elementlərinin olmasıdır.

Yağlı boya ilə çəkilmiş “Naxçıvanda bahar” rəsmində təbiət gözəlliklərinin fonda təsvir edilmiş qürurlu dağların timsalında canlandırılması, hətta yaşıl çəmənlikdə sanki yel qanadlı ağ atların diqqət mərkəzinə çəkilməsi cizgilərdəki reallıqlara romantik görkəm verir.

Natürmort silsiləsi Hüseynqulu Əliyevin peyzaj rəsmlərinin üzvi tərkib hissəsidir. Natürmort rəsmlərindəki təsvirlər sanki onun çəkdiyi mənzərələrdən seçilib ayrılmış və bir qədər böyüdülmüş tablolardır. Bundan başqa, Hüseynqulu Əliyev natürmort əsərlərində də kompozisiyaya meylli sənətkar missiyasını həyata keçirir.

 “Dolça ilə natürmort”, “Limonla güllər”, “Şərab ilə balıq”, “Alma ilə yasəmənlər”, “Meyvələrlə qızılgüllər”, “Küpə ilə natürmort”, “Xalça ilə natürmort” və nəhayət, “Venera ilə natürmort” rəsmlərinin adlarındakı “ilə” qoşması natürmortla kompozisiyanın digər tərəf müqabilini bir-biri ilə əlaqələndirən əlamətdir.

Fikrimcə, peyzaj janrında çəkilmiş “Torpaq və adamlar” tablosu xalq rəssamı Hüseynqulu Əliyev sənətinin rənglərini və mahiyyətini tam şəkildə ifadə edən ümumiləşdirilmiş rəsm əsəridir. Hüseynqulu Əliyevin yaradıcılığı başdan-başa doğma torpağın adamlarına və gözəlliklərinə həsr olunmuşdur.

O, Azərbaycan torpağını, yaşayıb-yaratdığı Naxçıvan diyarının gözəlliklərini ilhamla və istedadla rəsm etmişdir. Rəsm əsərlərində ifadə edilən qürurlu, ilhamlı adamlardan biri də Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı Hüseynqulu Əliyevin özüdür.”

Hüseynqulu Əliyev 1988-ci ildən C.Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrının baş rəssamı işləyir. Hazırda Naxçıvan Dövlət Universitetində kafedra müdiridir. Hüseynqulu Əliyev "Koroğlu" və "Bəhruz Kəngərli" heykəllərini (Naxçıvan şəhəri), "Ana abidəsi"ni (Şəhidlər Xiyabanı), Şəhidlər abidəsini (Vənənd və Nehrəm kəndləri) hazırlayıb.

Rəngkarlıq, qrafika, karikatura janrlarında əsərləri var. C.Məmmədquluzadənin portreti, "C.Məmmədquluzadə və H.Cavid", "C.Məmmədquluzadə oğlu Midhətlə", "C.Məmmədquluzadənin oğlu Ənvərin ailə üzvlərinin portreti", "Qurbanəli bəy" hekayəsi mövzusunda barelyef, "Saqqallı uşaq", "Konsulun arvadı"  əsərlərinə illüstrasiyalar  və sair əsərləri yaradıb.

C.Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrı üçün "Ölülər" tamaşasının geyim eskizlərini çəkib. Teatr dekorasiyası sənəti sahəsində də fəaliyyət göstərib. 1986-cı ildən Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvüdür. 2000-2011-ci illərdə Naxçıvan Rəssamlar Birliyinin sədri olub.

1988-ci ildə "Naxçıvan SSR əməkdar incəsənət xadimi", 9 oktyabr 1999-cu ildə "Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamı", 30 may 2002-ci ildə isə "Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı" fəxri adlarına layiq görülüb.

Kitablar

- Təsviri sənət nəzəriyyəsi(dərs vəsaiti - həmmüəllif Ləman Məmmədova)

- Heykəltəraşlıq və rəssamlıqda insan gözəlliyinin təcəssümü (monoqrafiya - həmmüəllif Ləman Məmmədova)

- İncəsənət tarixi fənninin tədrisi prosesində tələbələrin müstəqil işlərinin təşkili məsələləri (dərs vəsaiti - həmmüəllif Ləman Məmmədova)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 Bəlkə də özü belə istəyib, bəlkə də, taleyi belə gətirib. O, həmişə qəddar rollarda oynayıb…

Bu gün Azərbaycan teatr və kino aktyoru, kino sənətində öz imzasını qoyan sənətkar, əməkdar artist Hamlet Xanızadənin doğum günüdür.

O, 5 iyun 1941-ci ildə Bakının Şağan qəsəbəsində dünyaya göz açıb. Burada orta təhsil alıb və atası Bəbir kişi heç onu aktyor görmək istəməyib. Amma balaca Hamletin qəlbində baş qaldıran aktyorluq həvəsi hər şeyə qalib gəlib.

 Müharibənin dəhşətli ağrılarını hələ körpəliyində çəkən bu uşağın taleyində çox şeylər ağrılı olub. Hamlet uşaqlıqdan teatra, kinoya meyilli olub.

İncəsənət Universitetinə 50-ci illərin sonlarında daxil olub, 1961-ci ildə isə artıq aktyor kimi Akademik Dram Teatrına işə gəlib. Hamlet Xanızadə elə institut illərindən özünü istedadlı aktyor kimi təqdim edib. Tədris teatrında yaratdığı rollar müəllimlərin də, uşaqların da qəlbində özünə yer alıb. Bilmirəm ilk dəfə hansı rolu oynayıb, kimlərlə tərəf-müqabil olub. Bircə onu bilirəm ki, bu sənəti sidq ürəkdən sevib.

Bir çox tamaşalarda oynayıb. Tərəf-müqabilləri də ki, Azərbaycan teatr səhnəsinin "ulduz"ları olub — Mehdi Məmmədov, Əliağa Ağayev, Ağasadıq Gəraybəyli, İsmayıl Osmanlı, Hökumə Qurbanova, İsmayıl Dağıstanlı. Teatr onun üçün həm də məktəb olub. Hamlet Xanızadə burada püxtələşib, tamaşaçıların qəlbinə yol tapıb. Onu seviblər, alqışlayıblar.

Onun haqqında düşünəndə ilkin olaraq yada Topal Teymur obrazı düşür. Hər dəfə bu televiziya tamaşasına baxanda onun oynadığı Topal Teymurun qəddar görkəmi uzun zaman tamaşaçıların yaddaşından silinməyib Aktyor bu obrazın ifası üçün özünəməxsus orijinal üslub seçib. "Nəsimi" filmində Yusif Vəliyevin oynadığı Topal Teymurla H. Xanızadənin qəhrəmanını müqayisə edəndə oxşar əlamətlər olduğunu aydın hiss etmək olur.

"Dəli yığıncağı", "İblis", "Ölülər" və s. tamaşalarda Hamletin bütün qəlbi və ruhu ilə oynadığı nə qədər qəhrəmanlar olub. Hər dəfə səhnəyə çıxanda tamaşaçı alqışlarının ardı-arası kəsilməzdi. Hamlet Xanızadə Cəlil Məmmədquluzadənin "Dəli yığıncağın"da Molla Abbası, Nəriman Həsənzadənin "Atabəyləri"ndə Nizamini, Nazim Hikmətin "Şöhrət və unudulan adam"ında doktoru böyük sənətkar məharəti ilə yaradıb.

Dünya ədəbiyyatı incilərindən F. Şillerin, V. Şekspirin əsərlərində oynayıb. Kinoya 70-ci illərdə gəlib. Tofiq Tağızadənin "Yeddi oğul istərəm" filmindəki Gizir obrazını xatırlayırsınızmı? Gəray bəyin "vuran əli" olan Gizir tədbirli insandır. O, hər şeyi götür-qoy etməyi bacarıb. Hamlet qəhrəmanının bu xüsusiyyətlərini qabartmaqla, onu filmin əsas qəhrəmanları səviyyəsinə qaldırıb. Hamlet kinonu da çox sevirdi və ömrünün son illərində kinoya daha çox meyllənib.

Filmlərə tez-tez çəkiblər onu. Hərdən dublyaja, "Mozalan"a da dəvət ediblər. Enerjili insan olub. İşləmək onu heç vaxt yormayıb. Təki ürəyincə olan, daha doğrusu, ona "yaraşan" rollar olsun. İlk dəfə "O qızı tapın" filmində kinorejissor Həsən Seyidbəyli çəkib onu. Oynayıb, özünü təsdiq edib. Sonra isə kinorejissor Kamil Rüstəmbəyov Hamleti "Axırıncı aşırım" filmində çəkib.

Kərbəlayı İsmayılı yola gətirmək üçün Abbasqulu bəylə birgə Qarabağlar kəndinə yollanan Talıbov Qəmlonun qəzəbinə düçar olub. Talıbov qorxmaz, igid, insan taleyinə biganə qalmayan qəhrəmandır. Aktyorun Kərbəlayının qəbulunda o qorxunc anlardakı simasını xatırlayırsınızmı. Çox istedadla yaradılıb bu səhnələr. Hamlet Xanızadə belə dramatik səhnələrin əsl ustası olub.

Amma İmaş ("Arxadan vurulan zərbə") tamam başqa ampluada işlənən bir qəhrəmandır. O, həyatın çətinliklərini görüb başı daşdan-daşa dəyib. Həbsxana həyatı da yaşayıb. Baş verən ən kiçik cinayətlərdə belə onun adı hallanır. Amma Qəmərlinskinin öldürülməsindən onun xəbəri yoxdur. Bacısı da bir tərəfdən onun ovqatını korlayır. Xoşu gəlməyən bir nəsildən olan Fazili sevir.

Bu mürəkkəb hadisələr fonunda onun xarakteri açılır. Hamlet bu epizodları elə istedadla, məharətlə ifa edib ki, tamaşaçı əsl aktyor sənətinin şahidinə çevrilib və onu sevməyə bilməyib. Əyninə sırıqlı geyən bu oğlanın taleyinə heç kəs biganə qala bilməyib. "Axırıncı aşırım"da isə onun rolu o qədər böyük olmasa da, bu bolşevik obrazını Hamlet Xanızadə çox istedadla ifa edib.

Hamletin ən uğurlu ekran qəhrəmanlarından biri "Arxadan vurulan zərbə" filmindəki İmaşdır. İmaş da baş qəhrəman deyil, ancaq o öz oyunu ilə obrazı elə yüksək səviyyədə təqdim edir ki, onu əsas qəhrəmanlar səviyyəsinə çatdırıb. Hamletin bu filmdəki rolu kinomuzun çox maraqlı qəhrəmanlarındandır. Xəlifə Mötəsimi isə "Babək" filmində yaradıb.

 Bu tarixi filmdə onun ifa etdiyi rol o qədər böyük olmasa da, hadisələrin ümumi gedişinə təsir göstərən tarixi simadır. Hamlet onu uğurla yaradıb, sevdirib bizlərə. Və nəhayət, "Qətl günü" filmindəki Sədi Əfəndi. Sədi Əfəndi ümumiləşmiş yazıçı, filosof obrazıdır. Biz onu xəstə vəziyyətdə görürük və bu insanın düçar olduğu xəstəlikdən sağalmayacağını da duyuruq. Aktyor zamanın min bir əzablarından keçmiş bu insanın bütün ağrılarını məharətlə yaşayır, onu sevdirib, elə özü sevdiyi kimi.

Yusif Səmədoğlunun eyniadlı romanı əsasında lentə alınan "Qətl günü" filminə Hamletin dəvət olunması təsadüfi deyildi. Sədi Əfəndi həyatın sınaqlarından keçmiş, sənətkar taleyi yaşamış bir obrazdır. Bu obraz mürəkkəb olduğu qədər də ziddiyyətlidir. Tarixin ağrılı dövründə, 30-cu illərin repressiyalarının qurbanı olan yüzlərlə sənət adamının ümumiləşmiş obrazıdır.

Hamlet Xanızadə Sədi Əfəndinin ifası üçün çox orijinal detallar tapıb, onun bütün iztirab və yanğılarını sifətindəki cizgilərlə verə bilir. Müasir mövzuda çəkilmiş "Yaramaz"da (rejissor V. Mustafayev) zavod direktorunu oynayıb. Bu obrazla aktyor müasir rolların da gözəl ifaçısı olduğunu bir daha təsdiq edir. Hansı rolda çəkilməsindən asılı olmayaraq aktyor oynadığı rolun məsuliyyətini gözəl dərk edib.

O, rejissorlarla çox asan dil tapıb. Olduqca səmimi, işgüzar bir insan olub. Onu tanıyanlar deyirdilər ki, Hamlet heç vaxt insanların qəlbinə toxunmazdı. Rolları isə əksinə qəddar, zalım, qaniçən insanlar olub. Hamlet Xanızadə ömrünün son günlərinə qədər işləyib. Özü də həvəslə, yorulmadan işləyib.

1990-cı ilin 20 Yanvar hadisələri onu da dəhşətli dərəcədə sarsıdıb və günlərin birində bu ağrılar onun ürəyini əbədi olaraq susdurub. Həmin il fevralın 3-də. Hətta şəhidlərimizin 40-nı görmək belə ona qismət olmayıb. Hamlet Xanızadə çox həssas insan olub.

Millətin, xalqın qeyrətini çəkən, onun yolunda ölümə belə getməyə hazır olan aktyor 20 Yanvar faciəsinin qurbanı olub. Onu Şəhidlər Xiyabanında dəfn etməyiblər, doğma kəndlərinin qəbiristanlığında torpağa tapşırıblar.

Qızı Aygün xanımın müsahibəsindən: "Fevralın 2-si çəkilişdən sonra dostlarıyla qəbirüstünə gedirlər, orda güclü başağrıları tutur, onu evə gətirirlər, onda artıq demək olar ki, özündə deyildi, Bürcəli Əsgərovun həkim oğlu dedi ki, xəstəxanaya aparmaq lazımdır. Atamı reanimasiyaya yerləşdirdilər, orda bir gün qaldı, səhərə yaxın xəbər gəldi ki, keçinib."

49 il ömür sürən Hamlet Xanızadə 80-ə yaxın filmdə unudulmayan, bir-birinə bənzəməyən, maraqlı obrazlar yaradıb. Onun qəhrəmanlarının əksəriyyəti tarixin, özü isə sənətin zirvəsində əbədiləşib.

Filmoqrafiya

1. Axırıncı aşırım

2. Əzablı yollar

3. Nizami

4. Gəmi saatının sirri

5. O qızı tapın

6. Günah

7. Özgə ömür

8. Pirverdinin xoruzu

9. Araqarışdıran

10. Xəstəlik mənbəyi

11. Arxadan vurulan zərbə

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

- Azərbaycan SSR dövlət mükafatı

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.02.2026)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və İncəsənət”

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalında yayımlanan Türk dünyası haqqında olan layihəsində bügünkü söhbətimiz Türk dövlətlərində varislik problemi və taxt mübarizələri barədədir.

Türk dövlətçilik tarixində varislik məsələsi siyasi sabitliyin qorunması baxımından ən mürəkkəb və həlledici problemlərdən biri olmuşdur. Qədim türk xaqanlıqlarından başlayaraq orta əsr imperiyalarına qədər uzanan bu prosesdə taxtın kimə və hansı qaydalarla keçməsi məsələsi dəqiq hüquqi çərçivəyə salınmamış, daha çox törə, tayfa balansı və hərbi-siyasi güc amilləri ilə müəyyən edilmişdir. Bu vəziyyət tez-tez daxili çəkişmələrə, qardaşlar və qohumlar arasında silahlı mübarizələrə, hətta bəzi hallarda dövlətlərin zəifləməsinə və parçalanmasına səbəb olmuşdur.

Erkən türk xaqanlıqlarında hakimiyyət anlayışı sülalə üzvlərinin hamısına məxsus “ortaq hakimiyyət hüququ” prinsipi üzərində qurulurdu. Xaqan nəslinə mənsub olan hər bir kişi üzv potensial varis hesab edilir, taxt isə ən güclü, nüfuzlu və hərbi dəstəyə malik olan şəxs tərəfindən əldə edilirdi. Bu model bir tərəfdən dövlətin çevik və hərbi cəhətdən güclü liderlə idarə olunmasını təmin etsə də, digər tərəfdən daimi hakimiyyət mübarizəsi riskini artırırdı. Göytürk və Uyğur xaqanlıqlarının tarixində tez-tez baş verən üsyanlar və hakimiyyət dəyişikləri bu sistemin ziddiyyətli mahiyyətini açıq şəkildə göstərir.

Orta əsrlərdə formalaşmış türk-islam dövlətlərində varislik problemi yeni dini-hüquqi çərçivələr daxilində davam etmişdir. Səlcuqlu dövlətində taxtın ailənin böyük oğluna keçməsi prinsipi formal olaraq qəbul edilsə də, əyalətlərin şahzadələr arasında bölüşdürülməsi gələcək taxt mübarizələrinin əsasını qoyurdu. Atabəylik sistemi şahzadələrin idarəçilik təcrübəsi qazanmasına xidmət etsə də, eyni zamanda onların müstəqil hərbi-siyasi güc mərkəzlərinə çevrilməsinə səbəb olurdu. Nəticədə sultanın ölümündən sonra qardaşlar və əmioğlular arasında uzunmüddətli mübarizələr baş verirdi ki, bu da mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsinə gətirib çıxarırdı.

Osmanlı dövlətində varislik problemi daha sərt və sistemli həll yolları ilə tənzimlənməyə çalışılmışdır. Erkən dövrdə açıq taxt mübarizələri dövlətin mövcudluğunu ciddi təhlükə altına saldığından, sonralar “nizam-ı aləm” anlayışı çərçivəsində qardaş qırğını qanuniləşdirilmişdir. Bu tədbir siyasi baxımdan dövlətin bütövlüyünü qorumağa yönəlsə də, mənəvi və insani baxımdan ciddi mübahisələr doğurmuşdur. XVII əsrdən etibarən isə şahzadələrin saray daxilində saxlanılması ilə bağlı “kafes sistemi” tətbiq edilmiş, lakin bu da təcrübəsiz və psixoloji cəhətdən zəif sultanların hakimiyyətə gəlməsinə səbəb olmuşdur.

Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu və Səfəvi dövlətlərində varislik mübarizələri daha çox tayfa ittifaqları və hərbi elitlərin maraqları ilə sıx bağlı olmuşdur. Xüsusilə Səfəvi dövlətində Qızılbaş tayfalarının siyasi çəkisi şahzadələrin hakimiyyətə gəlməsində həlledici rol oynamış, bu isə tez-tez daxili qarşıdurmalar və üsyanlarla nəticələnmişdir. Varislik məsələsində dini legitimlik, sülalə mənsubiyyəti və hərbi güc arasında tarazlıq yaradılmadıqda dövlətin sabitliyi ciddi şəkildə sarsılmışdır.

Beləliklə, türk dövlətlərində varislik problemi yalnız hüquqi və ya sülalə məsələsi deyil, eyni zamanda siyasi mədəniyyətin, hərbi təşkilatlanmanın və sosial strukturun birbaşa göstəricisi olmuşdur. Taxt mübarizələri bir tərəfdən güclü liderlərin önə çıxmasına imkan yaratmış, digər tərəfdən isə bir çox hallarda dövlətlərin zəifləməsinə, parçalanmasına və tarixi səhnədən silinməsinə səbəb olmuşdur. Bu baxımdan varislik problemi türk dövlətçilik tarixində həm davamlılıq, həm də böhran mənbəyi kimi çıxış etmişdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.02.2026)

Nigar Xanəliyeva, "Ədəbiyyat və İncəsənət"                                                                                                                                                         

Cəfər Zeynal oğlu Hacıyev (ədəbi mühitdə Cəfər Xəndan kimi tanınır) 8 may 1910-cu ildə İrəvanda anadan olmuş, 10 avqust 1961-ci ildə vəfat etmişdir. Onun doğulduğu yer barədə mənbələrdə müəyyən fərqliliklər mövcuddur: bəzi tədqiqatlarda Uluxanlı mahalının Ağhəmzəli kəndi, digərlərində isə Ağhəmzəliyə bitişik Cəbəçəli kəndi doğum yeri kimi göstərilir. Eyni zamanda, təvəllüd ili ilə bağlı da ziddiyyətli məlumatlara rast gəlinir; bir sıra mənbələr 1910-cu ili, bəziləri isə 1911-ci ili qeyd edir.

1918-ci ildə İrəvanda azərbaycanlılara qarşı törədilmiş kütləvi qırğınlar nəticəsində Cəfər Xəndanın ailəsi doğma yurdunu tərk edərək Gəncəyə sığınmağa məcbur olmuşdur. Bu ağır dövrdə o, valideynlərini itirmiş, bir müddət bacısı ilə birlikdə uşaq evində yaşamışdır. Təhsil yoluna Gəncə Pedaqoji Texnikumunda başlayan Cəfər Xəndan daha sonra Pedaqoji İnstitutun (indiki ADPU) Dil və ədəbiyyat fakültəsini bitirmişdir. Tələbəlik illərində paralel olaraq işçi fakültəsində müəllim kimi çalışması onun pedaqoji fəaliyyətə erkən başlamasından xəbər verir.

Elm sahəsinə dərin marağı onu aspiranturaya gətirmiş, bundan sonra o, institutda Ədəbiyyat kafedrasında əvvəlcə assistent, daha sonra dosent vəzifələrində çalışmışdır. Zaman keçdikcə Cəfər Xəndanın elmi və təşkilati fəaliyyəti daha da genişlənmişdir. O, M.F. Axundov adına Müəllimlər İnstitutunun Dil və ədəbiyyat fakültəsinin dekanı, Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunda kafedra müdiri, Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Dil və Ədəbiyyat İnstitutunda şöbə müdiri, həmçinin Azərbaycan Yazıçılar İttifaqında təşkilat katibi kimi məsul vəzifələrdə çalışmışdır.

Bu dövrdə o, pedaqoji və elmi fəaliyyəti ilə yanaşı jurnalistika sahəsində də fəal olmuşdur. Cəfər Xəndan “Ədəbiyyat” qəzetinin məsul katibi, “Gənc işçi” qəzetində isə Ədəbiyyat şöbəsinin müdiri vəzifələrini icra etmişdir. 1939-cu ildə “Proletar inqilabçı şair Sabir” mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək filologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almışdır.

1941-ci ildə müharibənin başlanması ilə Cəfər Xəndan ordu sıralarına çağırılmış, siyasi rəhbər və hərbi jurnalist kimi müxtəlif cəbhələrdə fəaliyyət göstərmişdir. O, siyasi şöbələrdə təlimatçı kimi çalışmış, “Vətənin şərəfinə”, “Qələbəyə doğru”, “Vətən yolunda” adlı cəbhə qəzetlərində məsul redaktorun müavini olmuşdur. Müharibədən sonra Azərbaycan Dövlət Universitetində (indiki BDU) Azərbaycan ədəbiyyatı kafedrasının dosenti, “Kommunist” qəzetində Mədəniyyət və məişət şöbəsinin müdiri və 1947–1949-cu illərdə universitetin Filologiya fakültəsinin dekanı vəzifələrində çalışmışdır. 1948-ci ildə “1906–1946-cı illərdə Cənubi Azərbaycan xalqının milli azadlıq mübarizəsi və onun bədii ədəbiyyatda inikası” mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmiş, 1949-cu ildə professor elmi adına layiq görülmüşdür.

1950-ci ildə Cəfər Xəndan Azərbaycan Dövlət Universitetinin rektoru seçilmiş və dörd il bu ali təhsil ocağına rəhbərlik etmişdir. Onun həyatının mühüm mərhələsi universitetlə bağlı olmuş, uzun illər dosent, dekan, rektor və 1952–1961-ci illərdə Azərbaycan ədəbiyyatı kafedrasının müdiri kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Cəfər Xəndanın yaradıcılığı 1930-cu ildən etibarən dövri mətbuatda görünməyə başlamış və zəngin, çoxşaxəli xarakter daşımışdır. Poeziya onun yaradıcılığında mühüm yer tutmuşdur. 1936-cı ildə Mikayıl Müşfiqin redaktəsi ilə nəşr olunan “Bəyaz gecələr” adlı ilk şeirlər kitabı bunun bariz nümunəsidir. Sonrakı illərdə “Cəbhə” şeirləri (1942), “Qafqaz” (1942), “İlk ayrılıq” (1944), “Mübarizə yollarında” (1946) kitabları çap olunmuşdur.

Cəfər Xəndan həm də klassik irsin tədqiqi və tərcüməsi sahəsində mühüm xidmətlər göstərmiş, Nizami, Xaqani, Ömər Xəyyam, Heyran xanım kimi sənətkarların əsərlərini ilk dəfə Azərbaycan dilinə çevirmişdir. O, ana dilində ilk “Müasir Azərbaycan ədəbiyyatı” və “Ədəbiyyat nəzəriyyəsi” dərsliklərinin müəllifi olmuşdur. 1940-cı ildə nəşr etdirdiyi “Sabir” monoqrafiyası sabirşünaslıqda ilk genişhəcmli elmi tədqiqat kimi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Alimin Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatına dair ikicildlik fundamental əsəri, eləcə də “Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi” ilə bağlı tədqiqatları da elmi ictimaiyyət tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir. Repressiyadan sonra uzun müddət qadağan edilmiş Mikayıl Müşfiqin yaradıcılığına həsr olunan ilk monoqrafiyanın müəllifi də məhz Cəfər Xəndandır (1956). O, akademik M. Ariflə birgə orta məktəblər üçün “Sovet ədəbiyyatı” dərsliyini (1957) yazmış, bu əsər sonradan dəfələrlə yenidən işlənərək nəşr olunmuşdur.

Cəfər Xəndan əsasən XX əsr və müasir Azərbaycan ədəbiyyatının tədqiqinə üstünlük vermiş, bu sahədə bir sıra mühüm monoqrafiyalar çap etdirmişdir. Onun “Sabir” (1940), “XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı” (1951), “Sovet ədəbiyyatı” (I–II hissələr, 1952), “C. Cabbarlının həyat və yaradıcılığı” (1954), “Molla Nəsrəddin” (1956), “Mikayıl Müşfiq” (1956), “Şairin həyatı” (1961) kimi əsərləri Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında mühüm yer tutur. Alim Sabir mövzusuna yenidən qayıdaraq “Sabir yaradıcılığının sənətkarlıq xüsusiyyətləri” adlı fundamental tədqiqatını da qələmə almışdır.

Ədəbiyyat nəzəriyyəsi sahəsində də müntəzəm fəaliyyət göstərən Cəfər Xəndan “Bədii ədəbiyyatda tipiklik”, “Ədəbi stil, metod və cərəyan haqqında”, “Ədəbiyyat nəzəriyyəsinin inkişaf yolları haqqında”, “Bədii ədəbiyyatın əsas predmeti” kimi elmi məqalələr yazmışdır. Onun pedaqoji fəaliyyəti xüsusilə diqqətəlayiqdir: o, ömrünün otuz ildən artıq bir hissəsini müəllimlik işinə həsr etmişdir.

Cəfər Xəndan eyni zamanda fəal ictimai xadim olmuş, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin III çağırış deputatı və Azərbaycan KP MK-nın üzvü seçilmişdir. O, xidmətlərinə görə “Qırmızı Ulduz” (1942), “Qırmızı Əmək Bayrağı” (1946), “Şərəf nişanı” ordenləri, eləcə də “Qafqazın müdafiəsinə görə” və “Almaniya üzərində qələbə” medalları ilə təltif edilmişdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.02.2026)