İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu gün Azərbaycan təsviri sənətinin və heykəltəraşlığın inkişafında özünəməxsus mühüm xidmətləri olan görkəmli xalq rəssamı, professor Hüseynqulu Əliyevin doğum günüdür.

O, 3 fevral 1949-cu ildə Ordubad rayonunun Bist kəndində anadan olub. 1971–1975-ci illərdə Əzim Əzimzadə adına Bakı rəssamlıq məktəbində, 1977–1982-ci illərdə M.A. Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun dekorativ tətbiqi sənət fakültəsində təhsil alıb. 1982–1988-ci illərdə Naxçıvan Dövlət Rəsm Qalereyasında işləyib.

AMEA-nın prezidenti İsa Həbibbəyli Hüseynqulu Əliyev haqqında yazır:

“Xalq rəssamı Hüseynqulu Əliyevin rəsm əsərlərində təsvir edilən nar dənələri və təbiət təsvirlərindən kompozisiya yaratmaq bacarığı ana xətləri ilə Toğrul Nərimanbəyov məktəbinin onun sənətində yaşayan izləridir. Lakin göründüyü kimi, dünya şöhrətli Azərbaycan rəssamı Toğrul Nərimanbəyovun bədii sənətində onun möhürünə, imzasına çevrilmiş nar kompozisiyaları serialı Hüseynqulu Əliyevin rəsmlərində nar dənələri fraqmentləri formatında davam etdirilmişdir.

Bundan başqa, böyük müəlliminin rəsm əsərlərindəki nar çiçəklərini Hüseynqulu Əliyev daha çox payız ləçəkləri ilə əvəz etmişdir. Mənsub olduğu məktəbin açıq parlaq rənglərini Hüseynqulu Əliyev ala tünd rəng çalarları ilə yeniləşdirmişdir. Hüseynqulu Əliyevin rəsmlərindəki ala və tünd rənglərin harmoniyası onun fikirlərini ifadə edən əsas bədii vasitələrdir.

 Doğrudur, rəssamın təsvirlərində ağ-ala, işıqlı rənglər tünd rənglərlə müqayisədə üstünlük təşkil edir və onun ifadə etmək istədiyi, almaq üçün səy göstərdiyi effekti mənalandırmaq baxımından daha funksionaldır. Hüseynqulu Əliyevin mövzu dairəsi geniş və rəngarəngdir.

O, siyasi portretlərdən tutmuş, dövlət müstəqilliyi ideallarına, Azərbaycan xalqının başına gətirilmiş soyqırım həqiqətlərinə, müasirlərimizin həyatına, təbiət mənzərələrinə qədər demək olar ki, xalqımız və ölkəmiz üçün əhəmiyyətli olan əsas mövzularda fırçasını böyük uğurla sınaqdan çıxarmışdır.

 Mövzusundan asılı olmayaraq Hüseynqulu Əliyevin bütün rəsmlərində, hətta portretlərində də müəyyən kompozisiya vardır. Bütün hallarda o, insanı və təbiəti mühitinin səciyyəvi detalları və dinamikası ilə birlikdə təsvir edir.

 Xalq rəssamının mahir fırçası ilə yaratdığı “Ümummilli lider” portretində görkəmli dövlət xadimi Heydər Əliyevin müstəqil Azərbaycan dövlətini dünyada tanıtmaq uğrunda apardığı mübarizə istedadla seçilmiş detallarla ifadə olunmuşdur.

Başı üzərində dalğalanan dövlət bayrağımızın və addımlamaqda olan yer kürəsinin təsviri ümummilli liderin mübariz ruhunu və dünya şöhrətini çox dolğun şəkildə mənalandırır. “Akademik Zərifə xanım Əliyevanın portreti” adlı rəsm əsərində alim-ana təbəssümü ilə interyerdə yer almış tər çiçəklər bir-birini tamamlayır.

 Cəlil Məmmədquluzadənin portretini Nəriman Nərimanovla birlikdə təqdim etmək şəxsiyyəti zəmanəsi və tarixi simaları ilə əlaqədə təsvir etmək baxımından mükəmməl alınmışdır.

Xalq rəssamının Azərbaycan romantizminin banisi Hüseyn Cavidə həsr etdiyi rəsm əsərini “Hüseyn Cavidin kompozisiyalı obrazı” adlandırması onun özünün də portret rəsmlərinin kompozisiya zəminində yaratdığının fərqində olduğunu göstərir.

Fikrimizcə, müxtəlif janrlarda çəkilmiş rəsm əsərlərində kompozisiya yaratmaq istiqaməti Hüseynqulu Əliyev sənətinin fərdi özünəməxsusluğunun səciyyəvi xüsusiyyətlərindən biridir.

Xalq rəssamı Hüseynqulu Əliyevin mənzərə janrında çəkdiyi rəsm əsərləri də özünəməxsus rəng çalarlarına və kompozisiya elementlərinə görə təsviri sənətin fərqli səhifələri təəssüratı yaradır. Peyzaj rəsmlərində müşahidə olunan əlavə bir cəhətdə rəssamın realist təsvirlərində romantika elementlərinin olmasıdır.

Yağlı boya ilə çəkilmiş “Naxçıvanda bahar” rəsmində təbiət gözəlliklərinin fonda təsvir edilmiş qürurlu dağların timsalında canlandırılması, hətta yaşıl çəmənlikdə sanki yel qanadlı ağ atların diqqət mərkəzinə çəkilməsi cizgilərdəki reallıqlara romantik görkəm verir.

Natürmort silsiləsi Hüseynqulu Əliyevin peyzaj rəsmlərinin üzvi tərkib hissəsidir. Natürmort rəsmlərindəki təsvirlər sanki onun çəkdiyi mənzərələrdən seçilib ayrılmış və bir qədər böyüdülmüş tablolardır. Bundan başqa, Hüseynqulu Əliyev natürmort əsərlərində də kompozisiyaya meylli sənətkar missiyasını həyata keçirir.

 “Dolça ilə natürmort”, “Limonla güllər”, “Şərab ilə balıq”, “Alma ilə yasəmənlər”, “Meyvələrlə qızılgüllər”, “Küpə ilə natürmort”, “Xalça ilə natürmort” və nəhayət, “Venera ilə natürmort” rəsmlərinin adlarındakı “ilə” qoşması natürmortla kompozisiyanın digər tərəf müqabilini bir-biri ilə əlaqələndirən əlamətdir.

Fikrimcə, peyzaj janrında çəkilmiş “Torpaq və adamlar” tablosu xalq rəssamı Hüseynqulu Əliyev sənətinin rənglərini və mahiyyətini tam şəkildə ifadə edən ümumiləşdirilmiş rəsm əsəridir. Hüseynqulu Əliyevin yaradıcılığı başdan-başa doğma torpağın adamlarına və gözəlliklərinə həsr olunmuşdur.

O, Azərbaycan torpağını, yaşayıb-yaratdığı Naxçıvan diyarının gözəlliklərini ilhamla və istedadla rəsm etmişdir. Rəsm əsərlərində ifadə edilən qürurlu, ilhamlı adamlardan biri də Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı Hüseynqulu Əliyevin özüdür.”

Hüseynqulu Əliyev 1988-ci ildən C.Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrının baş rəssamı işləyir. Hazırda Naxçıvan Dövlət Universitetində kafedra müdiridir. Hüseynqulu Əliyev "Koroğlu" və "Bəhruz Kəngərli" heykəllərini (Naxçıvan şəhəri), "Ana abidəsi"ni (Şəhidlər Xiyabanı), Şəhidlər abidəsini (Vənənd və Nehrəm kəndləri) hazırlayıb.

Rəngkarlıq, qrafika, karikatura janrlarında əsərləri var. C.Məmmədquluzadənin portreti, "C.Məmmədquluzadə və H.Cavid", "C.Məmmədquluzadə oğlu Midhətlə", "C.Məmmədquluzadənin oğlu Ənvərin ailə üzvlərinin portreti", "Qurbanəli bəy" hekayəsi mövzusunda barelyef, "Saqqallı uşaq", "Konsulun arvadı"  əsərlərinə illüstrasiyalar  və sair əsərləri yaradıb.

C.Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrı üçün "Ölülər" tamaşasının geyim eskizlərini çəkib. Teatr dekorasiyası sənəti sahəsində də fəaliyyət göstərib. 1986-cı ildən Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvüdür. 2000-2011-ci illərdə Naxçıvan Rəssamlar Birliyinin sədri olub.

1988-ci ildə "Naxçıvan SSR əməkdar incəsənət xadimi", 9 oktyabr 1999-cu ildə "Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamı", 30 may 2002-ci ildə isə "Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı" fəxri adlarına layiq görülüb.

Kitablar

- Təsviri sənət nəzəriyyəsi(dərs vəsaiti - həmmüəllif Ləman Məmmədova)

- Heykəltəraşlıq və rəssamlıqda insan gözəlliyinin təcəssümü (monoqrafiya - həmmüəllif Ləman Məmmədova)

- İncəsənət tarixi fənninin tədrisi prosesində tələbələrin müstəqil işlərinin təşkili məsələləri (dərs vəsaiti - həmmüəllif Ləman Məmmədova)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 Bəlkə də özü belə istəyib, bəlkə də, taleyi belə gətirib. O, həmişə qəddar rollarda oynayıb…

Bu gün Azərbaycan teatr və kino aktyoru, kino sənətində öz imzasını qoyan sənətkar, əməkdar artist Hamlet Xanızadənin doğum günüdür.

O, 5 iyun 1941-ci ildə Bakının Şağan qəsəbəsində dünyaya göz açıb. Burada orta təhsil alıb və atası Bəbir kişi heç onu aktyor görmək istəməyib. Amma balaca Hamletin qəlbində baş qaldıran aktyorluq həvəsi hər şeyə qalib gəlib.

 Müharibənin dəhşətli ağrılarını hələ körpəliyində çəkən bu uşağın taleyində çox şeylər ağrılı olub. Hamlet uşaqlıqdan teatra, kinoya meyilli olub.

İncəsənət Universitetinə 50-ci illərin sonlarında daxil olub, 1961-ci ildə isə artıq aktyor kimi Akademik Dram Teatrına işə gəlib. Hamlet Xanızadə elə institut illərindən özünü istedadlı aktyor kimi təqdim edib. Tədris teatrında yaratdığı rollar müəllimlərin də, uşaqların da qəlbində özünə yer alıb. Bilmirəm ilk dəfə hansı rolu oynayıb, kimlərlə tərəf-müqabil olub. Bircə onu bilirəm ki, bu sənəti sidq ürəkdən sevib.

Bir çox tamaşalarda oynayıb. Tərəf-müqabilləri də ki, Azərbaycan teatr səhnəsinin "ulduz"ları olub — Mehdi Məmmədov, Əliağa Ağayev, Ağasadıq Gəraybəyli, İsmayıl Osmanlı, Hökumə Qurbanova, İsmayıl Dağıstanlı. Teatr onun üçün həm də məktəb olub. Hamlet Xanızadə burada püxtələşib, tamaşaçıların qəlbinə yol tapıb. Onu seviblər, alqışlayıblar.

Onun haqqında düşünəndə ilkin olaraq yada Topal Teymur obrazı düşür. Hər dəfə bu televiziya tamaşasına baxanda onun oynadığı Topal Teymurun qəddar görkəmi uzun zaman tamaşaçıların yaddaşından silinməyib Aktyor bu obrazın ifası üçün özünəməxsus orijinal üslub seçib. "Nəsimi" filmində Yusif Vəliyevin oynadığı Topal Teymurla H. Xanızadənin qəhrəmanını müqayisə edəndə oxşar əlamətlər olduğunu aydın hiss etmək olur.

"Dəli yığıncağı", "İblis", "Ölülər" və s. tamaşalarda Hamletin bütün qəlbi və ruhu ilə oynadığı nə qədər qəhrəmanlar olub. Hər dəfə səhnəyə çıxanda tamaşaçı alqışlarının ardı-arası kəsilməzdi. Hamlet Xanızadə Cəlil Məmmədquluzadənin "Dəli yığıncağın"da Molla Abbası, Nəriman Həsənzadənin "Atabəyləri"ndə Nizamini, Nazim Hikmətin "Şöhrət və unudulan adam"ında doktoru böyük sənətkar məharəti ilə yaradıb.

Dünya ədəbiyyatı incilərindən F. Şillerin, V. Şekspirin əsərlərində oynayıb. Kinoya 70-ci illərdə gəlib. Tofiq Tağızadənin "Yeddi oğul istərəm" filmindəki Gizir obrazını xatırlayırsınızmı? Gəray bəyin "vuran əli" olan Gizir tədbirli insandır. O, hər şeyi götür-qoy etməyi bacarıb. Hamlet qəhrəmanının bu xüsusiyyətlərini qabartmaqla, onu filmin əsas qəhrəmanları səviyyəsinə qaldırıb. Hamlet kinonu da çox sevirdi və ömrünün son illərində kinoya daha çox meyllənib.

Filmlərə tez-tez çəkiblər onu. Hərdən dublyaja, "Mozalan"a da dəvət ediblər. Enerjili insan olub. İşləmək onu heç vaxt yormayıb. Təki ürəyincə olan, daha doğrusu, ona "yaraşan" rollar olsun. İlk dəfə "O qızı tapın" filmində kinorejissor Həsən Seyidbəyli çəkib onu. Oynayıb, özünü təsdiq edib. Sonra isə kinorejissor Kamil Rüstəmbəyov Hamleti "Axırıncı aşırım" filmində çəkib.

Kərbəlayı İsmayılı yola gətirmək üçün Abbasqulu bəylə birgə Qarabağlar kəndinə yollanan Talıbov Qəmlonun qəzəbinə düçar olub. Talıbov qorxmaz, igid, insan taleyinə biganə qalmayan qəhrəmandır. Aktyorun Kərbəlayının qəbulunda o qorxunc anlardakı simasını xatırlayırsınızmı. Çox istedadla yaradılıb bu səhnələr. Hamlet Xanızadə belə dramatik səhnələrin əsl ustası olub.

Amma İmaş ("Arxadan vurulan zərbə") tamam başqa ampluada işlənən bir qəhrəmandır. O, həyatın çətinliklərini görüb başı daşdan-daşa dəyib. Həbsxana həyatı da yaşayıb. Baş verən ən kiçik cinayətlərdə belə onun adı hallanır. Amma Qəmərlinskinin öldürülməsindən onun xəbəri yoxdur. Bacısı da bir tərəfdən onun ovqatını korlayır. Xoşu gəlməyən bir nəsildən olan Fazili sevir.

Bu mürəkkəb hadisələr fonunda onun xarakteri açılır. Hamlet bu epizodları elə istedadla, məharətlə ifa edib ki, tamaşaçı əsl aktyor sənətinin şahidinə çevrilib və onu sevməyə bilməyib. Əyninə sırıqlı geyən bu oğlanın taleyinə heç kəs biganə qala bilməyib. "Axırıncı aşırım"da isə onun rolu o qədər böyük olmasa da, bu bolşevik obrazını Hamlet Xanızadə çox istedadla ifa edib.

Hamletin ən uğurlu ekran qəhrəmanlarından biri "Arxadan vurulan zərbə" filmindəki İmaşdır. İmaş da baş qəhrəman deyil, ancaq o öz oyunu ilə obrazı elə yüksək səviyyədə təqdim edir ki, onu əsas qəhrəmanlar səviyyəsinə çatdırıb. Hamletin bu filmdəki rolu kinomuzun çox maraqlı qəhrəmanlarındandır. Xəlifə Mötəsimi isə "Babək" filmində yaradıb.

 Bu tarixi filmdə onun ifa etdiyi rol o qədər böyük olmasa da, hadisələrin ümumi gedişinə təsir göstərən tarixi simadır. Hamlet onu uğurla yaradıb, sevdirib bizlərə. Və nəhayət, "Qətl günü" filmindəki Sədi Əfəndi. Sədi Əfəndi ümumiləşmiş yazıçı, filosof obrazıdır. Biz onu xəstə vəziyyətdə görürük və bu insanın düçar olduğu xəstəlikdən sağalmayacağını da duyuruq. Aktyor zamanın min bir əzablarından keçmiş bu insanın bütün ağrılarını məharətlə yaşayır, onu sevdirib, elə özü sevdiyi kimi.

Yusif Səmədoğlunun eyniadlı romanı əsasında lentə alınan "Qətl günü" filminə Hamletin dəvət olunması təsadüfi deyildi. Sədi Əfəndi həyatın sınaqlarından keçmiş, sənətkar taleyi yaşamış bir obrazdır. Bu obraz mürəkkəb olduğu qədər də ziddiyyətlidir. Tarixin ağrılı dövründə, 30-cu illərin repressiyalarının qurbanı olan yüzlərlə sənət adamının ümumiləşmiş obrazıdır.

Hamlet Xanızadə Sədi Əfəndinin ifası üçün çox orijinal detallar tapıb, onun bütün iztirab və yanğılarını sifətindəki cizgilərlə verə bilir. Müasir mövzuda çəkilmiş "Yaramaz"da (rejissor V. Mustafayev) zavod direktorunu oynayıb. Bu obrazla aktyor müasir rolların da gözəl ifaçısı olduğunu bir daha təsdiq edir. Hansı rolda çəkilməsindən asılı olmayaraq aktyor oynadığı rolun məsuliyyətini gözəl dərk edib.

O, rejissorlarla çox asan dil tapıb. Olduqca səmimi, işgüzar bir insan olub. Onu tanıyanlar deyirdilər ki, Hamlet heç vaxt insanların qəlbinə toxunmazdı. Rolları isə əksinə qəddar, zalım, qaniçən insanlar olub. Hamlet Xanızadə ömrünün son günlərinə qədər işləyib. Özü də həvəslə, yorulmadan işləyib.

1990-cı ilin 20 Yanvar hadisələri onu da dəhşətli dərəcədə sarsıdıb və günlərin birində bu ağrılar onun ürəyini əbədi olaraq susdurub. Həmin il fevralın 3-də. Hətta şəhidlərimizin 40-nı görmək belə ona qismət olmayıb. Hamlet Xanızadə çox həssas insan olub.

Millətin, xalqın qeyrətini çəkən, onun yolunda ölümə belə getməyə hazır olan aktyor 20 Yanvar faciəsinin qurbanı olub. Onu Şəhidlər Xiyabanında dəfn etməyiblər, doğma kəndlərinin qəbiristanlığında torpağa tapşırıblar.

Qızı Aygün xanımın müsahibəsindən: "Fevralın 2-si çəkilişdən sonra dostlarıyla qəbirüstünə gedirlər, orda güclü başağrıları tutur, onu evə gətirirlər, onda artıq demək olar ki, özündə deyildi, Bürcəli Əsgərovun həkim oğlu dedi ki, xəstəxanaya aparmaq lazımdır. Atamı reanimasiyaya yerləşdirdilər, orda bir gün qaldı, səhərə yaxın xəbər gəldi ki, keçinib."

49 il ömür sürən Hamlet Xanızadə 80-ə yaxın filmdə unudulmayan, bir-birinə bənzəməyən, maraqlı obrazlar yaradıb. Onun qəhrəmanlarının əksəriyyəti tarixin, özü isə sənətin zirvəsində əbədiləşib.

Filmoqrafiya

1. Axırıncı aşırım

2. Əzablı yollar

3. Nizami

4. Gəmi saatının sirri

5. O qızı tapın

6. Günah

7. Özgə ömür

8. Pirverdinin xoruzu

9. Araqarışdıran

10. Xəstəlik mənbəyi

11. Arxadan vurulan zərbə

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

- Azərbaycan SSR dövlət mükafatı

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.02.2026)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və İncəsənət”

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalında yayımlanan Türk dünyası haqqında olan layihəsində bügünkü söhbətimiz Türk dövlətlərində varislik problemi və taxt mübarizələri barədədir.

Türk dövlətçilik tarixində varislik məsələsi siyasi sabitliyin qorunması baxımından ən mürəkkəb və həlledici problemlərdən biri olmuşdur. Qədim türk xaqanlıqlarından başlayaraq orta əsr imperiyalarına qədər uzanan bu prosesdə taxtın kimə və hansı qaydalarla keçməsi məsələsi dəqiq hüquqi çərçivəyə salınmamış, daha çox törə, tayfa balansı və hərbi-siyasi güc amilləri ilə müəyyən edilmişdir. Bu vəziyyət tez-tez daxili çəkişmələrə, qardaşlar və qohumlar arasında silahlı mübarizələrə, hətta bəzi hallarda dövlətlərin zəifləməsinə və parçalanmasına səbəb olmuşdur.

Erkən türk xaqanlıqlarında hakimiyyət anlayışı sülalə üzvlərinin hamısına məxsus “ortaq hakimiyyət hüququ” prinsipi üzərində qurulurdu. Xaqan nəslinə mənsub olan hər bir kişi üzv potensial varis hesab edilir, taxt isə ən güclü, nüfuzlu və hərbi dəstəyə malik olan şəxs tərəfindən əldə edilirdi. Bu model bir tərəfdən dövlətin çevik və hərbi cəhətdən güclü liderlə idarə olunmasını təmin etsə də, digər tərəfdən daimi hakimiyyət mübarizəsi riskini artırırdı. Göytürk və Uyğur xaqanlıqlarının tarixində tez-tez baş verən üsyanlar və hakimiyyət dəyişikləri bu sistemin ziddiyyətli mahiyyətini açıq şəkildə göstərir.

Orta əsrlərdə formalaşmış türk-islam dövlətlərində varislik problemi yeni dini-hüquqi çərçivələr daxilində davam etmişdir. Səlcuqlu dövlətində taxtın ailənin böyük oğluna keçməsi prinsipi formal olaraq qəbul edilsə də, əyalətlərin şahzadələr arasında bölüşdürülməsi gələcək taxt mübarizələrinin əsasını qoyurdu. Atabəylik sistemi şahzadələrin idarəçilik təcrübəsi qazanmasına xidmət etsə də, eyni zamanda onların müstəqil hərbi-siyasi güc mərkəzlərinə çevrilməsinə səbəb olurdu. Nəticədə sultanın ölümündən sonra qardaşlar və əmioğlular arasında uzunmüddətli mübarizələr baş verirdi ki, bu da mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsinə gətirib çıxarırdı.

Osmanlı dövlətində varislik problemi daha sərt və sistemli həll yolları ilə tənzimlənməyə çalışılmışdır. Erkən dövrdə açıq taxt mübarizələri dövlətin mövcudluğunu ciddi təhlükə altına saldığından, sonralar “nizam-ı aləm” anlayışı çərçivəsində qardaş qırğını qanuniləşdirilmişdir. Bu tədbir siyasi baxımdan dövlətin bütövlüyünü qorumağa yönəlsə də, mənəvi və insani baxımdan ciddi mübahisələr doğurmuşdur. XVII əsrdən etibarən isə şahzadələrin saray daxilində saxlanılması ilə bağlı “kafes sistemi” tətbiq edilmiş, lakin bu da təcrübəsiz və psixoloji cəhətdən zəif sultanların hakimiyyətə gəlməsinə səbəb olmuşdur.

Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu və Səfəvi dövlətlərində varislik mübarizələri daha çox tayfa ittifaqları və hərbi elitlərin maraqları ilə sıx bağlı olmuşdur. Xüsusilə Səfəvi dövlətində Qızılbaş tayfalarının siyasi çəkisi şahzadələrin hakimiyyətə gəlməsində həlledici rol oynamış, bu isə tez-tez daxili qarşıdurmalar və üsyanlarla nəticələnmişdir. Varislik məsələsində dini legitimlik, sülalə mənsubiyyəti və hərbi güc arasında tarazlıq yaradılmadıqda dövlətin sabitliyi ciddi şəkildə sarsılmışdır.

Beləliklə, türk dövlətlərində varislik problemi yalnız hüquqi və ya sülalə məsələsi deyil, eyni zamanda siyasi mədəniyyətin, hərbi təşkilatlanmanın və sosial strukturun birbaşa göstəricisi olmuşdur. Taxt mübarizələri bir tərəfdən güclü liderlərin önə çıxmasına imkan yaratmış, digər tərəfdən isə bir çox hallarda dövlətlərin zəifləməsinə, parçalanmasına və tarixi səhnədən silinməsinə səbəb olmuşdur. Bu baxımdan varislik problemi türk dövlətçilik tarixində həm davamlılıq, həm də böhran mənbəyi kimi çıxış etmişdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.02.2026)

Nigar Xanəliyeva, "Ədəbiyyat və İncəsənət"                                                                                                                                                         

Cəfər Zeynal oğlu Hacıyev (ədəbi mühitdə Cəfər Xəndan kimi tanınır) 8 may 1910-cu ildə İrəvanda anadan olmuş, 10 avqust 1961-ci ildə vəfat etmişdir. Onun doğulduğu yer barədə mənbələrdə müəyyən fərqliliklər mövcuddur: bəzi tədqiqatlarda Uluxanlı mahalının Ağhəmzəli kəndi, digərlərində isə Ağhəmzəliyə bitişik Cəbəçəli kəndi doğum yeri kimi göstərilir. Eyni zamanda, təvəllüd ili ilə bağlı da ziddiyyətli məlumatlara rast gəlinir; bir sıra mənbələr 1910-cu ili, bəziləri isə 1911-ci ili qeyd edir.

1918-ci ildə İrəvanda azərbaycanlılara qarşı törədilmiş kütləvi qırğınlar nəticəsində Cəfər Xəndanın ailəsi doğma yurdunu tərk edərək Gəncəyə sığınmağa məcbur olmuşdur. Bu ağır dövrdə o, valideynlərini itirmiş, bir müddət bacısı ilə birlikdə uşaq evində yaşamışdır. Təhsil yoluna Gəncə Pedaqoji Texnikumunda başlayan Cəfər Xəndan daha sonra Pedaqoji İnstitutun (indiki ADPU) Dil və ədəbiyyat fakültəsini bitirmişdir. Tələbəlik illərində paralel olaraq işçi fakültəsində müəllim kimi çalışması onun pedaqoji fəaliyyətə erkən başlamasından xəbər verir.

Elm sahəsinə dərin marağı onu aspiranturaya gətirmiş, bundan sonra o, institutda Ədəbiyyat kafedrasında əvvəlcə assistent, daha sonra dosent vəzifələrində çalışmışdır. Zaman keçdikcə Cəfər Xəndanın elmi və təşkilati fəaliyyəti daha da genişlənmişdir. O, M.F. Axundov adına Müəllimlər İnstitutunun Dil və ədəbiyyat fakültəsinin dekanı, Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunda kafedra müdiri, Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Dil və Ədəbiyyat İnstitutunda şöbə müdiri, həmçinin Azərbaycan Yazıçılar İttifaqında təşkilat katibi kimi məsul vəzifələrdə çalışmışdır.

Bu dövrdə o, pedaqoji və elmi fəaliyyəti ilə yanaşı jurnalistika sahəsində də fəal olmuşdur. Cəfər Xəndan “Ədəbiyyat” qəzetinin məsul katibi, “Gənc işçi” qəzetində isə Ədəbiyyat şöbəsinin müdiri vəzifələrini icra etmişdir. 1939-cu ildə “Proletar inqilabçı şair Sabir” mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək filologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almışdır.

1941-ci ildə müharibənin başlanması ilə Cəfər Xəndan ordu sıralarına çağırılmış, siyasi rəhbər və hərbi jurnalist kimi müxtəlif cəbhələrdə fəaliyyət göstərmişdir. O, siyasi şöbələrdə təlimatçı kimi çalışmış, “Vətənin şərəfinə”, “Qələbəyə doğru”, “Vətən yolunda” adlı cəbhə qəzetlərində məsul redaktorun müavini olmuşdur. Müharibədən sonra Azərbaycan Dövlət Universitetində (indiki BDU) Azərbaycan ədəbiyyatı kafedrasının dosenti, “Kommunist” qəzetində Mədəniyyət və məişət şöbəsinin müdiri və 1947–1949-cu illərdə universitetin Filologiya fakültəsinin dekanı vəzifələrində çalışmışdır. 1948-ci ildə “1906–1946-cı illərdə Cənubi Azərbaycan xalqının milli azadlıq mübarizəsi və onun bədii ədəbiyyatda inikası” mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmiş, 1949-cu ildə professor elmi adına layiq görülmüşdür.

1950-ci ildə Cəfər Xəndan Azərbaycan Dövlət Universitetinin rektoru seçilmiş və dörd il bu ali təhsil ocağına rəhbərlik etmişdir. Onun həyatının mühüm mərhələsi universitetlə bağlı olmuş, uzun illər dosent, dekan, rektor və 1952–1961-ci illərdə Azərbaycan ədəbiyyatı kafedrasının müdiri kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Cəfər Xəndanın yaradıcılığı 1930-cu ildən etibarən dövri mətbuatda görünməyə başlamış və zəngin, çoxşaxəli xarakter daşımışdır. Poeziya onun yaradıcılığında mühüm yer tutmuşdur. 1936-cı ildə Mikayıl Müşfiqin redaktəsi ilə nəşr olunan “Bəyaz gecələr” adlı ilk şeirlər kitabı bunun bariz nümunəsidir. Sonrakı illərdə “Cəbhə” şeirləri (1942), “Qafqaz” (1942), “İlk ayrılıq” (1944), “Mübarizə yollarında” (1946) kitabları çap olunmuşdur.

Cəfər Xəndan həm də klassik irsin tədqiqi və tərcüməsi sahəsində mühüm xidmətlər göstərmiş, Nizami, Xaqani, Ömər Xəyyam, Heyran xanım kimi sənətkarların əsərlərini ilk dəfə Azərbaycan dilinə çevirmişdir. O, ana dilində ilk “Müasir Azərbaycan ədəbiyyatı” və “Ədəbiyyat nəzəriyyəsi” dərsliklərinin müəllifi olmuşdur. 1940-cı ildə nəşr etdirdiyi “Sabir” monoqrafiyası sabirşünaslıqda ilk genişhəcmli elmi tədqiqat kimi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Alimin Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatına dair ikicildlik fundamental əsəri, eləcə də “Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi” ilə bağlı tədqiqatları da elmi ictimaiyyət tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir. Repressiyadan sonra uzun müddət qadağan edilmiş Mikayıl Müşfiqin yaradıcılığına həsr olunan ilk monoqrafiyanın müəllifi də məhz Cəfər Xəndandır (1956). O, akademik M. Ariflə birgə orta məktəblər üçün “Sovet ədəbiyyatı” dərsliyini (1957) yazmış, bu əsər sonradan dəfələrlə yenidən işlənərək nəşr olunmuşdur.

Cəfər Xəndan əsasən XX əsr və müasir Azərbaycan ədəbiyyatının tədqiqinə üstünlük vermiş, bu sahədə bir sıra mühüm monoqrafiyalar çap etdirmişdir. Onun “Sabir” (1940), “XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı” (1951), “Sovet ədəbiyyatı” (I–II hissələr, 1952), “C. Cabbarlının həyat və yaradıcılığı” (1954), “Molla Nəsrəddin” (1956), “Mikayıl Müşfiq” (1956), “Şairin həyatı” (1961) kimi əsərləri Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında mühüm yer tutur. Alim Sabir mövzusuna yenidən qayıdaraq “Sabir yaradıcılığının sənətkarlıq xüsusiyyətləri” adlı fundamental tədqiqatını da qələmə almışdır.

Ədəbiyyat nəzəriyyəsi sahəsində də müntəzəm fəaliyyət göstərən Cəfər Xəndan “Bədii ədəbiyyatda tipiklik”, “Ədəbi stil, metod və cərəyan haqqında”, “Ədəbiyyat nəzəriyyəsinin inkişaf yolları haqqında”, “Bədii ədəbiyyatın əsas predmeti” kimi elmi məqalələr yazmışdır. Onun pedaqoji fəaliyyəti xüsusilə diqqətəlayiqdir: o, ömrünün otuz ildən artıq bir hissəsini müəllimlik işinə həsr etmişdir.

Cəfər Xəndan eyni zamanda fəal ictimai xadim olmuş, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin III çağırış deputatı və Azərbaycan KP MK-nın üzvü seçilmişdir. O, xidmətlərinə görə “Qırmızı Ulduz” (1942), “Qırmızı Əmək Bayrağı” (1946), “Şərəf nişanı” ordenləri, eləcə də “Qafqazın müdafiəsinə görə” və “Almaniya üzərində qələbə” medalları ilə təltif edilmişdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.02.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bir uşağın adı onun ilk vizit kartıdır. Amma bu kart bəzən ömürlük damğaya çevrilir.

 Müəllim sinifdə səslənir:

– Cinayət, lövhəyə çıx.

Sinifdə bir anlıq sükut olur. Uşaq yerə baxır, ayaqları soyuq döşəməyə yapışır, içindən keçir: “Niyə məni belə çağırırlar? Mən nə etdim ki?” Bəziləri gülür, bəziləri pıçıldayır: “Onsuz da belə olacaq…”

Müəllim əyilir, gözünü uşağın üzünə dikir:

– Türmə, sən cavab ver.

Uşaq susur. Cavab gəlmir, qəlbi sıxılır. O, hələ heç öyrənməyib ki, ad onun üçün bir yük ola bilər.

Evə qayıdır. Ana qapının ağzında səslənir:

– Cinayət, gəl yeməyə!

Uşaq masaya oturur, boş qablar kimi hələ də susur. Qonşu pəncərədən baxır, pıçıldayır:

“Bu nə gündür belə?”

Uşaq başını əyir, sanki dünya onun üzərinə yığılıb. Bazarın ortasında bir qadın çağırır:

– Türmə, buraya gəl!

Gülüşlər səslənir, amma uşağın qulaqlarında yalnız damğalar, pıçıldayan sözlər qalır.

Kitabulla, Külək, İstifa, Şam, Göyərçin… bəziləri bir az yüngüldür, amma yenə də fərqlilik və lağ obyektinə çevrilmə riski var. Ronaldo, Aprel, Çaydagül, Başxanım, Ramzes, Nərbala, Toyxanım, Lənkəran, Ciyərxan… və ən ağırları: Cinayət, Türmə. Bunlar artıq uşağa qoyulan ad deyil. Bunlar onun həyatına yapışmış damğadır.

Həmin şəxs iş müsahibəsinə gedir. CV-də adı oxunur:

Ad: Cinayət…

Müsahibəçi qısa bir anlıq susur. Gülümsəyir, amma içdən “problemli tip” damğası vurulub. Uşaq isə bilir: Bu, onun günahı deyil, amma sosial dünyası artıq onu mühakimə edir.

Uşaq adını seçməyib, amma ad onunla yaşayır. Onun bir günahı olmasa da özünü daim günahkar hiss edir. Səbəb isə kimdir? Valideyn...

Məktəbdə sinif yoldaşlarının gülüş obyektinə çevrilir, bəzən susur, bəzən aqressivləşir, bəzən də utanır. Psixoloqlar deyir: uşağın adı onun sosial uyğunlaşmasına və psixikasına birbaşa təsir göstərir. Hər gün çağırıldığı sözlər, gülüşlər, pıçıldananlar – hamısı içində iz buraxır, özünə inamını sınayır, ruhunu yavaş-yavaş formalaşdırır.

Və bir gün o böyüyəcək, soruşacaq:

– Mənim adımı seçəndə, gələcəyimi düşündünüzmü? Məktəbdə çağıranda necə səslənəcəyimi düşündünüzmü? Bu adla yaşamağın nə demək olduğunu heç təsəvvür etdinizmi?

Ad sadəcə söz deyil. Ad təəssüratdır, etikettir, bir ömrün damğasıdır. Uşaq adı oyuncaq deyil, trend deyil, şou deyil. Uşaq eksperiment sahəsi deyil. Ad qoyursansa, taleyə toxunursan. Bir sözlə, ya qoruyursan, ya da yaralı qoyursan.

Hər gün evdən çıxanda, sinifdən qayıdanda, iş müsahibəsində bu adlar onunla gedir. Ona görə də valideynlər uşaqlarına ad qoyarkən düşünməlidirlər ki, gələcəkdə bu ad həmin insanın sosial çevrəsinə mane olmayacaq və onun psixologiyasına mənfi təsir göstərməyəcək. Çünki uşaq adını seçmir, amma cəmiyyət onu o adla mühakimə edir və uşağın gələcəyinə damğa vurur.

Uşağın adı onun dünyaya açdığı ilk pəncərədir. Və hər pəncərə aydın, işıqlı olmalıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.02.2026)

Fatimə Məmmədova

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Sumqayıt Dövlət Universitetinin Filologiya fakültəsinin Dil və Ədəbiyyat kafedrasının müdiri, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Böyükxanım İbrahim qızı Eminlinin “Müəllimliyin insanlıq fəlsəfəsi” adlı məqaləsini təqdim edir.

Hüquqşünas olmaq istəyirdim. Uşaqlıq arzum idi... Həm də atamın arzusu idi... Paqonlu xanımlar  görəndə deyirdi ki, sən də böyüyəndə belə olacaqsan, qızlara paqonlu geyimlər çox yaraşır. Düşünürdüm ki, hüquqşünas olaraq insanlara daha çox xidmət edə, fayda verə bilərəm. “Ədalətin keşiyində dayanmaq”, “cəmiyyəti cinayətlərdən təmizləmək”, “canini deyil, cinayəti məhv etmək” kimi şüarlarla yaşayırdım. Bəzən yuxularımda özümü vəkil kimi görürdüm, günahsız caniləri müdafiə edib, onlara bəraət qazandırırdım. Bəzən də boyum bəstə olduğu üçün məndən hüquqşünas olmaz deyə düşünürdüm. Zamanı qovaraq tez böyümək və bu arzuma çatmaq istəyirdim.

Amma illər keçdi və mən hüquq fakültəsinə qəbul ola bilmədim. Təsadüf məni filologiya fakültəsinə gətirdi, mən də çox tez təslim olub, bu qismətimlə barışdım. Buna rəğmən, müəllim olacağımı ağlıma belə gətirmirdim. Təsadüf nəticəsində ali məktəblərin birində işə düzəldim. İlk auditoriya dərsimdən sonra anladım ki, mən müəllim olmalıyam: anladım ki, müəllimlik mənim bu həyatda missiyamdır, həyat fəlsəfəmdir. Ali məktəblərin tələblərinə müvafiq olaraq elmi iş götürüb fəlsəfə doktoru da oldum. Müəllim kimi yetərincə tələbatlı olmaq üçün alim oldum. Elmin dərinliklərinə yaxşı, savadlı müəllim olmaq üçün getdim. Yaxşı nə etdimsə, müəllim adını şərəflə daşımaq üçün etdim. Tələbələrim mənim dostum, həmsöhbətim, sınaqdaşım oldular.  Mən də tələbələrimin dostu, sirdaşı, yoldaşı ola bildim. Anladım ki, mən özümü tapmışam, məhz bu peşəmdə tapmışam. Bu da məni xoşbəxt etmişdi.

Çox düşünürəm ki, məni müəllim olmağa nə sövq etdi?! Həyatımda nə baş verdi, kimlərin nümunəsinə baxıb müəllim olmağa qərar verdim?! Bu suala cavab axtardıqca ömrümün müxtəlif dönəmlərindəki seçimlərim, arzu və istəklərim, eləcə də gördüklərim məni unudulmayan bir keçmişimə aparır.

Oxuduğum orta məktəb ötən əsrin 70-80-ci illərində yaşadığım şəhərin ən yaxşı məktəblərindən biri idi. Müəllimlərim də şəhərin tanınan fənn müəllimləri idi. O illərdə şagirdlər repetitor yanına getmirdilər. Yadımdadır ki, yaxşı oxuyan bir sinif yoldaşım riyaziyyatdan müəllim yanına gedirdi. Riyaziyyat müəllimimiz – Kamal müəllim bir dəfə sinifdə həmin  oğlana acıqlanmışdı:  “Məgər mən sənə pis dərs keçirəm ki, sən başqa müəllim yanına gedirsən?” Belə müəllimlər vardı... Allah onlara rəhmət eləsin! Müəllimlərimiz vardı ki, dərsdən geri qalan şagirdləri dərsdən sonra saxlayıb, təmənnasız məşğələlər keçirdilər. Müəllimlərimiz vardı ki, imkansız şagirdlərə maddi cəhətdən əl tuturdular, amma nə şagird, nə də valideynləri, nə də məktəb kollektivi bundan xəbər tuturdular. Belə müəllimlərdən dərs aldım. Həm elm, həm də dərs aldım. Öyrənənlərlə ünsiyyət qurmağı, dərs keçməyi, bildiyimi paylaşmağı və s. gözəl olanları məhz onlardan öyrəndim.  Onların simasında müəllimliyi sevdim.

Ömrümün ikinci mərhələsində – ali təhsil aldığım dövrdə universitet müəllimlərim mənimçün bir örnək oldu. Elmin dərinliklərinə qərq oldum, bu yolda müəllimlərim mənə çıraq oldu. Daha sonrakı mərhələdə gözəl tələbələrim mənim müəllim olmaq həvəsimi birə on artırdılar. İntizamlı öyrənən idim, intizamlı öyrədən oldum. Sevilən şagird idim, sevilən müəllim oldum. Tələbələrimin sevgisi, hörməti, istiliyi daxilimdə bu peşəyə olan dərin sevgimlə bərabər yoğruldu. Belə olmasaydı, illər öncə məzun olmuş tələbələrimin işlədiyi müəssisələrdə, məktəblərdə necə sevilərək qarşılandığımı görməzdim. Bu tələbələrimin sırasında müəllimlər, alimlər, bank işçiləri, müəssisə rəhbərləri, məktəb və uşaq bağçası direktorları da var. Belə insanların yetişməsində mənim də azacıq əməyimin olmasından çox xoşbəxtəm. Və bu xoşbəxtliyin ağuşunda gördüm ki, məni bir ömür boyunca şagird-müəllim, tələbə-müəllim, müəllim-tələbə münasibətləri müşayiət edir. O zamandan anladım ki, müəllimlik peşələrin şahıdır!

Bəlkə də bəziləri üçün bu ad, sadəcə, peşədir, çörək, qazanc mənbəyidir. Mənimçün isə müəllimlik mənəvi dəyəri olan müqəddəs bir missiyadır, “peyğəmbərlikdir”. Müəllimlik yalnız dərs deməkdən ibarət deyil. Müəllim lazım gəldikdə şagirdin, tələbənin həyatına müdaxilə edə bilməli, onun daxili dünyasını görməli, potensialına güvənməli və onu  gerçəkləşdirməkdə  yardımçı olmalıdır. Mənimçün hər bir tələbə özünəməxsus şəkildə  istedadlıdır.  Mənim əsas vəzifəm bilik verərək bu istedadı üzə çıxarmaqdan ibarətdir.

Cəmiyyətdəki həkim, müəllim, mühəndis,  hüquqşünas, alim və yüzlərlə müxtəlif peşə sahiblərini də müəllim yetişdirir.  Müəllimin xoşbəxtliyi də məhz bu insanları cəmiyyətə layiqli, lazımlı şəxslər kimi təqdim etməkdədir. 

Müəllimlik həm də cəmiyyətə şərəflə xidmət etməyin bir yoludur. Mən hər zaman inanmışam ki, bir müəllim kimi dövlətimə, xalqıma daha çox səmərə verə bilərəm. Çünki gələcək gənclərindir, gənclərin taleyi isə biz müəllmlərin əlindədir. Bu, mənim həyatıma məna qatır.

Müəllimliyin insanlıq fəlsəfəsi hər bir şagirdin xüsusiyyətlərinə, dəyərlərinə və qabiliyyətlərinə əsaslanan anlayışdır. Bu anlayışa görə, müəllimin əsas vəzifəsi təkcə biliklərin ötürülməsi deyil, həm də koddur. Müəllimin insanlıq fəlsəfəsi təkcə pedaqoji metodologiya deyil, həm də həyat mövqeyidir. O, tələbələrlə hörmət, anlayış və etimada əsaslanan münasibətlər qurmağa kömək edir. Müəllim təkcə bilik sahibi deyil, o,  tələbələrin özünüdərkinə yol açan mentor və ilhamvericidir. Bu yanaşma yalnız uğurlu enerji mənbələri deyil, həm də istifadəyə hazır olan ahəngdar şəxsiyyətlər yaradır.

Müəllimin insanlıq fəlsəfəsi öyrənənin şəxsiyyətini, unikallığını, maraqlarını və daxili sahibini prosesin mərkəzinə qoyan formativ yanaşmadır. İnsana hörmət, seçim azadlığı və fərdiliyin inkişafı kimi humanizm dəyərlərinə əsaslanan bu yanaşma təkcə bilik və bacarıqların deyil, həm də şəxsiyyətin formalaşmasına kömək edir. Humanist pedaqogika təlim prosesini hər bir insanın imkanlarını üzə çıxarmaq vasitəsi hesab edir. Müəllimin insanlıq fəlsəfəsi təkcə elmi bilik verməkdən ibarət deyil. Onun rolu daha çox tələbəni müşayiət edən mentor roluna bənzəyir. Müəllim öyrənənlərin baxışlarına hörmət edir, onların maraqlarını kəşf etməyə kömək edən motivator kimi çıxış edir.

Müəllim eyni zamanda yeniliklərə açıq olmalıdır. Çin filosofu Konfutsi (e.ə. 551-479) yazırdı: “Yalnız köhnə bilikləri nümayiş etdirən və yeni biliklərə can atanlar başqalarına öyrədə bilər”. Müəllim fəal, əzmkar, savadlı insan olmalı, şagirdlərinə və ya tələbələrinə aşılamalı olduğu fəzilətlərin canlı nümunəsi olmalıdır. Müəllim öz işini sonsuz sevməli, şagirdlərlə, tələbələrə valideyn kimi davranmalıdır,  şagirdlərdə və tələbələrdə biliyə marağı oyatmalıdır. Müəllim, Komenskiyə görə, tələbələri üçün həmişə maraqlı olmalıdır. Müəllimin xidmət etdiyi ideya insan övladına mənəviyyat aşılamaqdır. Müəllimlik onun üçün azad sənətə çevrilirsə, o, bütün tələbələrinə ruhunun möhürünü vurur. Doğrudur, yalnız təbiətdən müəllim olanlar ən nadir və ən xoşbəxt şəraitdə belə parlaq virtuozluğa nail olurlar. Qalanlarından gücləri və bacardıqları qədər onlara həvalə edilmiş şəxslərin xeyrinə xidmət etmələrini yalnız gözləmək olar.

Bir müəllim kimi düşünürəm ki, müəllim-tələbə münasibətində pedaqoji ünsiyyətin əlifbası aşağıdakılardan ibarətdir:

-       tələbələri  ürəkdən sevmək, hər kəsə özünü bir fərd kimi dərk etməyə kömək etmək;

-       tələbələrin sizinlə necə rəftar etməyini istəyirsizsə, onlarla eləcə rəftar etmək;

-       izah etmək, amma iddia etməmək, unutmamalı ki, öyrənənlər hələ də çox şey bilmirlər, ancaq öyrənirlər; hər hansı tapşırığı təyin edərkən onu xüsusi formada tərtib etmək: tələbələr nə etmək lazım olduğunu dəqiq bilməlidirlər;

-       daha yüksək məqsədlər qoymaq və onlara nail olmaq yolu ilə yeni həyat təcrübələri qazanmağa kömək etmək, onları dinləməyi bacarmaq;

-       tələblərinizdə sabit olmaq, səmimi və dürüst olmaq;

-       səbirli olmaq - tələbələrə uyğunlaşmaq və öyrənmək üçün vaxt lazımdır;

-       tərifləmək, danlamamaq; həvəsləndirmək, cəzalandırmamaq: hamıya xoş söz demək;

-       həmişə kifayət qədər xeyirxah və ədalətli olmaq, tələbələrin problemlərinə həssas olmaq və biganə qalmamaq, tələbələrin çatışmazlıqlarını səxavətlə bağışlamaq;

-       qorxu və özünə şübhəni aradan qaldırmağa kömək etmək, onların əmanətinə xəyanət etməmək, sirlərini saxlamağı bacarmaq;

-       bilmədiklərinizi etiraf etməyi, səhvinizi və ya təqsirinizi etiraf etməyi və tələbədən üzr istəməyi ləyaqətinizə uyğun hesab etməyi bacarmaq;

-       həmişə və hər şeydə tələbələrə nümunə olmağa çalışmaq, lakin heç vaxt mükəmməl olduğunuzu sübut etməyə çalışmamaq.

Qeyd olunan keyfiyyət və davranışlar, fikrimcə, müəllimlik peşəsinin alqoritmidir. Müəllimlik etdiyim ilk gündən bu prinsipləri özümə həyat devizi seçmişəm. Mən müəllim olandan sonra anladım ki, müəllim kimi insanlığa verəcəyim töhfə bir hüquqşünas kimi edəcəklərimdən qat-qat çoxdur.

Bu gün artıq 27 illik pedaqoji təcrübəsi (yalnız ali təhsil müəssisəsində) olan bir müəlliməm, dosentəm, ali məktəbdə kafedra müdiriyəm. Mənimlə çiyin-çiyinə müxtəlif illərdə məzun olmuş tələbələrim də müəllim kimi çalışırlar. Onlar da öz tələbələrinə bir zamanlar mənim tələbəm olduqlarını fəxrlə deyirlər. Bütün əldə etdiklərimə görə, mənə həyat vermiş valideynlərimlə yanaşı, mənümçün həyat nümunəsi olmuş müəllimlərimə minnətdaram. Mənimçün üzücü bir həqiqətdir ki, bu müəllimlərimin əksəriyyəti bu gün həyatda yoxdur. Amma onların əziz xatirəsi mənim ürəyimdədir və yaşamaqdadır. Onlarla bağlı xatirələrimi tələbələrimlə də tez-tez bölüşürəm. Müəllimlərimin həyat nümunəsi məni də bir müəllim ömrünü yaşadığım müddətdə hər zaman müşayiət edəcək.

Özüm haqqında

Eminli Böyükxanım İbrhim qızı,1972-ci il təvəllüdlü, azərbaycanlı, ailəli,

1991-1995 – ci illərdə Sumqayıt şəhər 10 saylı orta məktəbdə uşaq birliyi təşkilatı rəhbəri (bu da pedaqoji staj sayılırdı.) vəzifəsində çalışmışam.

1995-ci ildən Sumqayıt Dövlət Universitetində (o zamankı Azərbaycan Sənaye İnstitutu)  çalışıram. Hazırda həmin universitetin Dil və ədəbiyyat kafedrasının müdiri vəzifəsində işləyirəm.

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoruyam, dosentəm. 27 ilyalnız  ali təhsil müəssisəsində pedaqoji təcrübəyə sahibəm;

Cəmi 31 il pedaqoji təcrübəm var.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Azərbaycan səhnə sənətinin mərkəzdən uzaqlarda yaşadılması və inkişafına töhfə verən sənətkarlardan biri də tanınan aktyor və rejissor, Xalq artisti Səməd Mövləvidir. Sənət yolu Təbriz, Naxçıvan, İrəvan və Tiflis səhnələrindən keçən teatr xadimi həm aktyor oyunu, həm də müxtəlif pyeslərə verdiyi maraqlı quruluşlarla sənətsevərlərin yaddaşında dərin iz qoyub.

Əbdülsəməd Rzalı (Səməd Mövləvi) 20 fevral 1900-cü ildə Təbriz şəhərində yoxsul bir ailədə dünyaya göz açıb. Atası Mirzə Məmməd Mövləvi Təbrizdə xalçaçılıq karxanasında işləyib. Səməd Mövləvi 8 yaşında ikən atasını itirib və böyük qardaşı Əhməd ağanın himayəsində yaşayıb.

O, ilk təhsilini molla məktəbində alıb və 1916-cı ildə buranı bitirib. 1921-ci ildə Cənubi Azərbaycanda baş verən siyasi proseslərə görə Naxçıvana köçməyə məcbur olub. Həmin ildən etibarən Azərbaycanın görkəmli səhnə xadimi Hüseyn Ərəblinski tərəfindən səhnəyə cəlb edilib. SSRİ Xalq artisti Sidqi Ruhulla öz xatirələrində belə yazıb:

"Mən qastrola gedərkən Təbrizdə Nəriman Nərimanovun "Nadir Şah" faciəsini tamaşaya qoyduğumuz zaman qadın surəti Gülcahanı ifa edən tapılmadı. Mən həmin rolu "Rüşdiyyə" məktəbində təhsil alan gənc tələbə Səməd Mövləviyə tapşırdım. O, heç nədən çəkinmədən çox böyük bir cəsarətlə Gülcahan rolunu ifa etdi".

O zamanlar İranda birinci rus inqilabının təsiri ilə bir sıra mütərəqqi təşkilatlar yaradılıb. Bunlardan biri də "Cəmiyyəti-xeyriyyə" olub. Bu təşkilat öz mütərəqqi fikirlərini kütlələrə çatdırmaq üçün ən güclü vasitələrindən biri olan teatr cəmiyyətini təşkilat nəzdində ideoloji məqsəd kimi yaradıb.

Səməd Mövləvi həmin vaxt Təbrizdə ilk dəfə tamaşaya qoyulmuş "Ölülər" tragikomediyasında İskəndər obrazını Böyük xan Naxçıvanlı, çirkin əməllər carçısı olan Şeyx Nəsrulla surətini isə Səməd Mövləvi böyük məharətlə oynayıb. Səhnəmizin sabiq əməkdaşlarından biri olan Əkbər Abbasov öz xatirələrinin birində deyib:

"Çox yaxşı yadımdadır, Səməd Mövləvi o zaman Şeyx Nəsrulla rolunu çox böyük məharətlə oynayırdı. Mən də Səməd Mövləvidəki fitri istedadı görüb Naxçıvanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra onun Naxçıvan səhnəsinə gətirilməsini təşkil etdim".

Yarım əsrə yaxın bir dövrdə Səməd Mövləvi 225-dən çox müxtəlif xarakterli obraz ifa edib. O, İrəvan şəhərində Azərbaycan teatrının təşkil olunması üçün rəhbərliyə dəvət olunub, 1924-cü ildən 1925-ci ilin sentyabrınadək oradakı Azərbaycan teatrında Hüseyn Cavidin "İblis", "Şeyx Sənan", C.Cabbarlının "Aydın", N.Nərimanovun "Nadir Şah", Ü.Hacıbəyovun "Leyli və Məcnun", "Ər və arvad", "Arşın mal alan" pyeslərini tamaşaya qoyub

Səməd Mövləvinin Tiflis şəhərindəki yaradıcılığı da diqqətəlayiqdir. Belə ki, Tuqanov, Burçalov, Yevdokimov, Diyevski, Mərcanaşvili, Kirmanşahlı kimi rejissorların Tiflis səhnəsindəki yaradıcılığı Səməd Mövləvi üçün bir məktəb olub və onun səhnə fəaliyyətində dönüş əmələ gətirib. Daha sonra Səməd Mövləvi doğma yurdu saydığı Naxçıvana qayıdaraq Dövlət Dram Teatrında rejissor işləməyə başlayıb.

1921-ci ildən ömrünün sonunadək Naxçıvan Dram Teatrında (sonralar Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrı) işləmiş, Üzeyir Hacıbəyovun "Leyli və Məcnun", "Əsli və Kərəm", "Şah Abbas və Xurşid Banu" operalarını tamaşaya qoyub. 1924–1926-cı illərdə İrəvan və Tiflis Azərbaycan teatrlarında işləyib, İrəvanda "Leyli və Məсnun" və "Arşın mal alan" tamaşalarına quruluş verib.

O, Cəfər Cabbarlının "Od gəlini", "1905-ci ildə", Hüseyn Cavidin "Şeyx Sənan", "İblis", "Şeyda","Uçurum","Dəli knyaz", M.F. Axundovun "Hacı Qara", Şəmsəddin Saminin "Dəmirçi gavə", gürcü yazıçısı Şanşiaşvilinin "Anzor", Şekspirin "Hamlet", "Otello", Şillerin "Qaçaqlar", "Məkr və məhəbbət", hind yazıçısı Hüseyn Fitrətin "Hind ixtilaçıları", rus klassiklərindən Qoqolun "Müfəttiş", Ostrovskinin "Günahsız müqəssirlər", Şkvarkinin "Özgə uşağı" pyeslərini müvəffəqiyyətlə tamaşaya qoyub və özü də ayrı-ayrı rollarda çıxış edib.

Onun ifa etdiyi rollar silsiləsində yaratdığı surətlər rəngarəng olmaqla, S.Mövləvidəki yaradıcılıq qabiliyyətinin olmasını aydın göstərib. "Şeyx Nəsrulla", "dəmirçi Gavə", "Nadir Şah", "general Karl","Otello","Ferdinand", "Anzor", "İblis","Sənan", "Məcnun", "Kərəm", "Mirzə Səməndər", "Vidadi" kimi rollarda Səməd Mövləvi yaradıcılığının birtərəfli deyil, rəngarəng, həm də nə qədər təbii şəkildə inkişaf etdiyini tamaşaçılar görüb alqışlayıblar.

İkinci Dünya müharibəsi illərində özünü fəal bir ictimaiyyətçi kimi göstərən Səməd Mövləvinin fəaliyyətini nəzərə alan SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyəti onu "İgidliyə görə", "Qafqazın müdafiəsinə görə" medalları ilə təltif edib. Ona 17 iyun 1943-cü ildə "Azərbaycan SSR əməkdar artisti", 24 may 1960-cı ildə isə "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adları verilib.

Azərbaycan səhnəsinin görkəmli sənətkarlarından olan S.Mövləvi 1962-ci il fevral ayının 3-də Naxçıvanda vəfat edib. Müstəqillik illərində nəşr olunan "Naxçıvan teatrının salnaməsi" kitabında görkəmli aktyor barədə müfəssəl məlumat verilib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Çinarlar diyarı Göyçayın ədəbiyyatımıza verdiyi böyük şəxsiyyətlər  az deyil: Rəsul Rza, Ənvər Məmmədxanlı, Əli Kərim… Deməzsənmiş, bu sırada görkəmli müğınniyə də rast gələrsən. Azərbaycan SSR xalq artisti Rauf Atakişiyevə, məsələn.

Müğənni 15 iyul 1925-ci ildə Göyçay rayonununda dünyaya göz açıb. Moskva Dövlət Konservatoriyasını Konstantin Nikolayeviç İqumnovun sinfi üzrə bitirib və vokal üzrə Antonina Vasilyevna Nejdanovadan dərs alıb. Opera və Balet Teatrının solisti olub.

Azərbaycan Opera və Balet Teatrının səhnəsində Hacıbəyovun "Arşın mal alan" musiqili komediyasında Əsgərin partiyasını ifa edib. 1965-ci ildə çəkilən "Arşın mal alan" filmində də Əsgərin mahnıları Atakişiyevin ifasında səslənib. Lenski ("Yevgeni Onegin", P. Çaykovski), Alfred ("Traviata", C. Verdi), Almaviva ("Sevilya bərbəri", C. Rossini), Faust ("Faust", Ş. Quno), Balaş ("Sevil", F. Əmirov) partiyalarını ifa edib.

Lirik-dramatik tenor səsi olub və həm də pianoçudur. Teatrda Əsgər ("Arşın mal alan"), Faust ("Faust"), Qraf Almaviva ("Sevilya bərbəri", Coakkino Rossini), Knyaz Sinoda ("Demon", Anton Rubinşteyn), Hofman ("Hofmanın nağılları", Jak Offenbax), Malxaz ("Daisi", Zaxari Paliaşvili), Alfred ("Traviata", Cüzeppe Verdi), Edmond ("Kornevil zəngləri", Rober Plaket), Anatoli ("İnsanın taleyi") partiyalarını oxuyub.

Rəşid Behbudovun ifasında daha çox məşhur olan "Явстретилдевушку" mahnısının ilk ifaçısıdır. Mahnı ilk dəfə 1957-ci ildə Tacikistan SSR-in "Stalinabad" kinostudiyasında çəkilmiş eyniadlı filmdə ifa olunub.

Onun haqqında hazırlanan məqalələrə nəzər yetirsək, həyat və sənət yolu göz önündə aydın canlanar.

Azərbaycanın Əməkdar incəsənət xadimi, sənətşünaslıq üzrə elmlər doktoru, professor Tərlan Seyidov “Müğənni, pianoçu, pedaqoq” məqaləsində yazır:

Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti, görkəmli musiqi xadimi, professor Rauf (Rafiq) İsrafil oğlu Atakişiyevin adı pianoçu, müğənni və pedaqoq kimi ölkəmizdə və onun hüdudlarından kənarda geniş şöhrət tapmışdır. Onun hərtərəfli fəaliyyəti təqribən yarım əsr davam etmiş və dərin iz qoymuşdur. O, böyük istedad sahibi, parlaq fərdiliyi ilə seçilən mahir sənətkar idi.

Vokal, yaxud fortepiano ifaçılığı sahəsindən tutmuş, tələbələrlə iş daxil olmaqla o, bütün sahələrdə öz yolunu taparaq, musiqi mədəniyyətinin müxtəlif sahələrinə dəyərli töhfələr

vermişdir. İstər vokal və yaxud fortepiano ifaçılığı sahəsində, istərsə də pedaqoji fəaliyyətində – bunların hər birinə sənətkar özünəməxsus tərzdə yanaşmış və bununla musiqi mədəniyyətinin müxtəlif sahələrinə yenilik gətirmişdir.

Gənc Atakişiyevin professional cəhətdən formalaşmasında  A.F.Gedike (orqan sinfi), M.V.Milman (kamera ansamblı) və A.N.İqumnovun assistentləri – R.V.Tamarkin və Y.İ.Milşteyn vacib rol oynamışdır. Moskva konservatoriyasında təhsil illəri ərzində Atakişiyevin mənəvi dünyası əhəmiyyətli dərəcədə zənginləşir, onun biliyi tək musiqi sahəsində deyil, eyni zamanda incəsənətin başqa sahələrində də genişlənir.

O, təkcə şəxsiyyət kimi deyil, həm də sənətkar kimi formalaşır. Atakişiyevin istedadı musiqi mədəniyyətinin yüksəlişi, tələbkarlıq mühitində inkişaf edirdi. Moskvanın musiqi həyatında həmin illərin bütün zənginliyi onun maraq dairəsinə daxil idi: o, şöhrət qazanmış sənətkarların – dünyanın məşhur dirijor, müğənni, skripkaçı və pianoçuların çıxışlarını dinləyir.  R.Atakişiyev üçün müharibədən sonrakı Moskva həyatı çətinliklərə “tab gətirmək”də sınaq dövrü idi. 12 oktyabr 1946-cı ildə anasına məktubda o, belə yazır:

“qara payok çörəyi (100 qr. ağ çörək kartoçka ilə verilir, böyük növbə olduğundan almaq mümkün deyil), kartof və dağ suyu ilə dolanıram: burada çay bahadır, onsuz da onu dəmləməyə heç nə yoxdur. Bütün tələbələr bu çətinlikləri yaşayırlar, mən də tab gətirərəm. Bu, yaxşı həyat dərsidir, bu çətinlikdən keçmək lazımdır”.

Konservatoriya təhsilinin ödənilməsi və yataqxanaya düzələnə qədər mənzil haqqı ilə bağlı maddi çətinlikləri də buraya əlavə etmək lazımdır.

Qızı Lalə Atakişiyeva isə “İnteryerdə ailə portreti” məqaləsində yazır:

“Mənə atam haqqında yazmağı təklif edəndə düşündüm ki, nə yaxşı, oturub birnəfəsə yazaçağam. Lakin əlimə qələm alıb atamla bağlı xatirələrimi yazmağa başlayanda...anladım ki, bu, o qədər də asan iş deyilmiş. Atamın o təbəssümünü, baxışlarındakı evlad sevgisini, qəlbindəki səxavəti sözlə necə ifadə etmək olar...

Xalq artisti, pedaqoq, vokalçı, pianoçu Rauf İsrafil oğlu Atakişiyev haqqında onun dostları, həmkarları və gözəl musqiçi olan tələbələrinin danışması daha təsirli alınar.  Mənim qarşımda isə başqa bir vəzifə dururdu: sevən və sevilən, doğma atam haqqında qəlbimdə gəzdirdiklərimi sözlə ifadə etməliydim.

Atamın söylədikləri:

...Mən səsimin bariton olduğuna əmin idim. Ona görə də bariton səsə uyğun bir-iki ariya oxuyurdum. Qonşuluğumuzda keçmişdə yaxşı müğənni olmuş qoca bir kişi yaşayırdı. O, bir vaxtlar U.Mazettidən dərs alıbmış. Səhv etmirəmsə, soyadı Speranski idi. Günlərin birində o, həyətdə mənə yaxınlaşıb dedi: “Cavan oğlan, mən sizə qulaq asmaq istəyirəm”.

Qalxdıq evə. Alayarımçıq bir-iki ariya oxuyandan sonra qətiyyətlə bildirdi:

-Siz mütləq oxumağı öyrənməlisiniz. Tanrı sizə səs verib, amma Oneqin deyil, Lenskisiniz, yalnız Lenski. Siz ki açıq-aydın tenorsunuz.

A.V.Nejdanova və V.V.Barsova da Mazetti məktəbinin yetirmələri olduğundan belə çıxır ki, atamın da taleyinə görkəmli pedaqoq Mazetti məktəbinin davamçısı olmaq yazılmışdır.

Atam danışırdı ki, nənəmin də cavanlıqda dərin tembrli gözəl səsi varmış. Dramatik sopranoya uyğun romanslar oxuyarmış. Ona opera teatrına işə girməyi dəfələrlə təkid etmişdilər. Lakin babam kəskin surətdə bunun əleyhinə çıxmışdı.  Lakin bir hadisə...

Axşam qaranlığında evimizə oğru soxulmaq istəyirdi. Onu eyvanda görən nənəm qorxaraq bərkdən çığırmışdı. Və beləliklə də onun nəğməkar səsi ömürlük batmışdı. “Qəlbdən oxuyuram, lakin əvvəlki kimi alınmır”.

Filmoqrafiya

- Konsert

- Arşın mal alan

- İmtahan

O, 1994-cü ildə 3 fevralda vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.02.2026)