Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və incəsənət"

Son illərdə beynəlxalq münasibətlər sistemi açıq şəkildə silkələnir. Regional qarşıdurmalar artıq lokal xarakter daşımır; böyük güclərin geosiyasi maraqları toqquşduqca müharibə ehtimalı geniş coğrafiyalara yayılır. Pakistan–Əfqanıstan sərhədində artan gərginlik, ABŞ–İsrail–İran xəttində təhlükəli qarşıdurma riski və davam edən Rusiya–Ukrayna müharibəsi bu yeni mərhələnin əsas göstəriciləridir.

Pakistan – Əfqanıstan qarşıdurması

Pakistan ilə Əfqanıstan arasında münasibətlər son illərdə ciddi şəkildə pisləşib. Əsas problem sərhəd təhlükəsizliyi və silahlı qruplaşmaların fəaliyyəti ilə bağlıdır. İslamabad Əfqanıstan ərazisində gizləndiyini iddia etdiyi radikal qruplara qarşı zərbələr endirdiyini bildirir. Kabil isə bunu suverenliyin pozulması kimi qiymətləndirir.

“Durand xətti” ətrafındakı tarixi mübahisə münasibətləri daha da mürəkkəbləşdirir. Əfqanıstanda hakimiyyət dəyişikliyindən sonra bölgədə təhlükəsizlik mexanizmlərinin zəifləməsi sərhəd toqquşmalarını artırıb. Bu qarşıdurma hələ genişmiqyaslı müharibəyə çevrilməsə də, Cənubi Asiyada sabitliyin nə qədər kövrək olduğunu göstərir.

ABŞ – İsrail – İran xətti

ABŞ, İsrail və İran arasında gərginlik uzun illərdir davam edir. Vaşinqton və Tel-Əviv Tehranın nüvə proqramını strateji təhlükə hesab edir. İran isə bölgədə siyasi və hərbi təsirini genişləndirmək siyasətini davam etdirir.

Açıq müharibə hələ baş verməyib, lakin kiber hücumlar, pilotsuz aparat zərbələri və vasitəçi qüvvələr üzərindən aparılan qarşıdurmalar artıq reallıqdır. Bu xətt üzrə birbaşa toqquşma baş verərsə, Yaxın Şərqdə enerji balansı, Hörmüz boğazı kimi strateji keçidlər və qlobal bazarlar ciddi risk altına düşə bilər.

Rusiya – Ukrayna müharibəsi

2022-ci ildən etibarən Rusiya ilə Ukrayna arasında davam edən müharibə Avropanın təhlükəsizlik arxitekturasını kökündən dəyişdirib. Bu savaş faktiki olaraq Moskva ilə Qərb arasında strateji qarşıdurma müstəvisinə keçib. NATO ölkələrinin Ukraynaya hərbi dəstəyi müharibənin miqyasını genişləndirib.

Enerji böhranı, sanksiyalar və hərbi sənayenin sürətli inkişafı göstərir ki, bu müharibə yalnız cəbhə xəttində aparılmır. İnformasiya və kiber məkan artıq müasir savaşın ayrılmaz hissəsinə çevrilib.

Nəticə

Dünya bu gün tarixi bir dönüm nöqtəsindədir. Pakistan–Əfqanıstan sərhədində atılan hər güllə, ABŞ–İsrail–İran xəttində səslənən hər təhdid və Rusiya–Ukrayna cəbhəsində davam edən hər döyüş qlobal sabitliyə zərbə vurur. Müharibələr artıq yalnız ərazilər uğrunda deyil — təsir zonaları, enerji yolları və gələcəyin güc balansı uğrunda aparılır.

Tarix göstərir ki, böyük müharibələr həmişə kiçik gərginliklərin vaxtında həll olunmamasından başlayır. Əgər siyasi iradə, diplomatik çeviklik və beynəlxalq hüququn real tətbiqi ön plana çıxmasa, bu od halqası daha da genişlənə bilər.

İnsanlıq ya dialoqu seçəcək, ya da silahların diktə etdiyi bir əsrin şahidi olacaq. Seçim isə hələ də masaların arxasında verilir — səngərlərdə deyil.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.03.2026)

Elman Eldaroğlu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 Bu barədə heç vaxt, heç yerdə yazmamışam. Onda mənim 22 yaşım var idi. Üstündən 38 il keçəndən sonra, o dövrdə yaşadığım hadisələri sizinlə bölüşmək qərarına gəldim. Axı, insan yaşa dolduqca nə vaxtsa gördüklərinin mahiyyətini daha yaxşı anlayır...

 Təqvimdə 27 fevral 1988-ci il idi. Sumqayıt od tutub yanırdı. Alışdırılmış avtomobillərin qara tüstüsü şəhərin üzərində müharibə ab-havası yaratmışdı. Bir qrup erməni evlərə soxulur, öz soydaşlarını eyvandan, pəncərədən çölə atır, erməni qadın və qızları zorlayırdılar. Əfsus ki, bəzi yerli yeniyetmələr də onların təsirinə düşür, i.tişaşlara qoşulurdu. Hamı əsəbi, hər kəs təlaş içində idi. Hadisələri doğru-düzgün qiymətləndirməyin vaxtı deyildi. İnsanları yayılan şayələr idarə edirdi...

 Təqvim 28 fevral 1988-ci ili göstərirdi. Dünən şəhərdə baş verən hadisələr hamı kimi məni də sarsıtmışdı. Ç.İldırım adına Politexnik İnstitutunun axşam şöbəsinin tələbəsi idim. Gündüzlər isə Sumqayıt Superfosfat zavodunda ekspeditor işləyirdim. Səhər birtəhər özümü zavoda çatdırıb yenicə işə başlamışdım, hay düşdü ki, ermənilər uşaq bağçalarına girib qadınları zorlayır, uşaqları öldürürlər. Ətrafımda olan gənclər kimi mən də bir parça “armatur”u qəzetə bükərək özümlə götürdüm və avtobus dayanacağına doğru yürüdüm. Yalan olmasın, bəlkə də zavodun bütün gəncləri orada idi. Nə isə, avtobuslara doluşub şəhərə yola düşdük. Biz şəhərə çatanda sovet əsgərləri qarşımızı kəsib, geriyə qayıtmağımızı tələb etsələr də, özümüzü qaynar nöqtəyə - köhnə avtovaqzalın yanına çatdıra bildik. Məlum oldu ki, yalan məlumat yayılıb. Dünənki hadisələrdən sonra şəhərin bütün ermənilərini klublara yığıb mühafizə edirlər. Heç kimin tanımadığı kimlərsə səsgücləndirici vasitəsi ilə elə hey qışqırırdı- “Vurun, Əli şiələri, əsgərlər bizim düşmənlərimizdir. Erməniləri müdafiə edirlər. Ermənistanda bir nəfər də olsun azərbaycanlı qalmayıb”...

Əsəblərini cilovlaya bilməyən gənclər əsgərlərə daş atır, şəhəri tərk etmələrini tələb edirdilər. Mən də onların arasında idim. Baş o qədər qarışmışdı ki, bir də gördüm ki, 7-8 rus əsgəri məni mühasirəyə alıb. Əlimdəki daşları yerə atmağımı tələb edirdilər. Daşları yerə atan kimi onlardan biri avtomatın qundağı ilə burnuma vurdu. Digəri isə əsgər beli ilə başıma zərbə endirdi. Bir də onu gördüm ki, iki əsgər qollarıma girib məni “katalaşka” adlandırılan “KPZ” maşınına qaldırır. Maşın insanlarla dolu idi. Sınmış burnumdan, başımdan axan qan dayanmaq bilmirdi. Kimisi dəsmal verir, kimisi boynundakı şərfi çıxarıb mənə uzadırdı. Az vaxt keçmişdi ki, bizi Sumqayıt Milis şöbəsinə apardılar. Müstəntiqlər dindirəndən sonra şöbənin müvəqqəti təcridxanlarına yerləşdirdilər. Bir gün orada qaldıq, sonra bizi Bayıl türməsinə apardılar. On dörd gün orada qalandan sonra əməlimdə heç bir cinayət tərkibi olmadığı üçün çoxları kimi məni də yenidən Sumqayıt Milis şöbəsinə gətirib azadlğa buraxdılar. Qalanı acı xatirələrdir...

Təqvimdə 28 fevral 2026-cı ildir. Sumqayıt hadisələrindən artıq 38 il ötür. İndi anlayıram ki, o hadisələr ssenarisi KQB-də yazılan, mənfur ermənilərin səhnələşdirdiyi faciə- tamaşa idi...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.03.2026)

Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Fevralın sonuncu günündə bütün dünyanın diqqəti əsas musiqi hadisəsinə - Brit Awards 2026-ya yönəlmişdi. Təxminən 50 ildən sonra ilk dəfə mərasim London xaricində — Mançesterdə Co-op Live Arena-da keçirildi və bu, mükafatın tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirildi.

Olivia Din (Dean) gecənin mütləq qalibi oldu və namizəd göstərildiyi bütün dörd kateqoriyada qalib gəldi:

• İlin Artisti
• Mastercard İlin Albomu — The Art of Loving
• İlin Mahnısı — “Rein Me In” (Sam Fender ilə birlikdə)
• Ən Yaxşı Pop İfaçısı

O, mərasimdə həmçinin “Man I Need” mahnısını canlı ifa etdi. Tənqidçilər onun çıxışını gecənin ən emosional məqamlarından biri kimi dəyərləndirdilər.

Beynəlxalq qaliblər

• International Artist of the Year — Rosalía
• International Song of the Year — Rosé & Bruno Mars — “APT.”
• International Group of the Year — Geese

Bu nəticələr Brit mükafatlarının getdikcə daha qlobal xarakter aldığını göstərdi.

Xüsusi mükafatlar

• Outstanding Contribution to Music — Mark Ronson
• Songwriter of the Year — Noel Gallagher
• Producer of the Year — PinkPantheress
• Lifetime Achievement Award (ölümündən sonra) — Ozzy Osbourne

Ozzy Osbourne-a həsr olunan tribüt mərasimin emosional zirvəsi oldu.

Əsas səhnə çıxışları

• Harry Styles şounu yeni “Aperture” mahnısı ilə açdı.
• Rosalía orkestr müşayiəti ilə möhtəşəm səhnə nömrəsi təqdim etdi.
• Olivia Din “Man I Need” mahnısını ifa etdi.

Tamaşaçı reaksiyası

Sosial şəbəkələrdə və musiqi forumlarında Olivia Dinin qələbəsi böyük dəstək qazandı. İzləyicilər onun “tamamilə layiqli şəkildə bütün nominasiyalarda qalib gəldiyini” qeyd edirdilər.

Brit Awards 2026-nın əsas tendensiyaları

İlk əvvəl mütəxəssislər qadın ifaçıların üstünlüyünü qeyd edirlər. Son illərdə olduğu kimi, əsas kateqoriyalarda qadın artistlər ön plana çıxdı.

Sonra coğrafi dəyişiklik vurğulanır. Mərasimin Mançesterdə keçirilməsi Brit mükafatlarının yeni mərhələyə keçidini simvolizə etdi.

Ən nəhayət, Qloballaşma vurğulanır. İspaniya, ABŞ və digər ölkələrdən olan qaliblər mükafatın beynəlxalq miqyasını gücləndirdi.

Ümumiləşdirmə:

Brit Awards 2026 4 xüsusiyyəti ilə yadda qalacaq:

• tarixi — London xaricində keçirildiyi üçün,
• triumfal — Olivia Din üçün,
• beynəlxalq — qaliblərin coğrafiyası baxımından,
• emosional — Ozzy Osbourne-a həsr olunan anlarla.

Brit Awards 2026 başa çatdı. Amma onun söz-söhbəti hələ uzun müddət dolaşacaq, nəticələri qəzet və jurnallarda, saytlarda müzakirə olunacaq. Olivia Dinin parlaq qələbəsi, məncə, mübahisə mövzusu ola bilməz. Şəxsən mən onu kəşf etdim.  “Man I Need” (Mənə lazım olan kişi) mahnısı isə düşünürəm ki, əksər repertuarları bəzəyə biləcəkdir.

Mənbə dəstəyi: AP news

Foto: The Guardian

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.03.2026)

Aytən Ağasıyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Yenə avtobusla yol gəldiyim həftə sonlarından biri idi.

Müğənninin oxuduğu mahnılar avtobusun hərəkət etdikcə çıxardığı xoşagəlməz səsin çalarını dəyişirdi. Mənsə xəyalımda yaratdığım düşüncələrin pəncərədən baxanda gördüyüm silsilə dağların ətəyinə çarpıb qayıtdığını hiss edirdim.

Bir tərəfdən də arxamda oturan cütlüyün alçaqdan nələrsə danışdığını, arada sırada eşitdiyim sözlərdən anlayırdım :

-Hamısı ruhsuz şeylərdi.

-İnsanı əvəz edə biləcək tək şey insanın özüdü..

Robotlardan danışırdılar.

Günlər öncə eşitdiyim və xatırlayanda da həmişə güldüyüm “Dindardı, amma Allahsızdı” sözləri yadıma düşdü.

Ən yaxşı fikirlər, adi söhbətlər arasında cərəyan edir, sonra da düşüncələrimizdə asılı qalır.

Bəzən inandırıcılıq o qədər güclü olur ki, onların saxta olduğunu bizə unutdurur. Bütün çabası ağlını itirməməkdən ibarət olan standart insanlar gerçəkliyin bizi həmişə aşdığını qəbul edirlər. Ona nə yaxınlaşa bilirlər nə də buna səy göstərirlər. Qəbul etmək ən sadə yoldur.

 Bəli, insanı əvəz edə biləcək tək şey insanın özüdür. Bunu ali təhsilli, fərqli ölkələri gəzib “yorulan” adam da yaxşı bilir, savadı olmayan, kitab oxumayan bir kənd övladı da..

Xəstə halımızla addım ata bilməyib, əczaxana künclərində axtardığımız dərmanı tapa bilməyəndə “əvəzedici”sini məsləhət görürlər..

Duyğularımızla hərəkət edib, “yara” alanda, ya da yaralananda ağıl “dur” deyir, özünü toparla, mən nə üçün varam?  Bu dəfə də beyin ürəyin “əvəzedici”si olur..

Uzun müddət qarışıq zehinlə yaşayan ruh özünə dar gələn zirehi cırıb atmaq üçün bədəni məsləhət görür.

Burda isə bədən ruhun “əvəzedici”sidir.

Ölümün əvəzedicisi isə düz xəttdir. Sadədir amma sonsuzdur..

Səssizlik də sadədir, sonsuzdur. Lakin görünən entropiyadır.

Entropiyanı düşürən şey enerjidir. O enerji günəşdir Günəş varsa, çoxumuz üçün həyat var. Yəni həyat entropiyanın yoxluğudur. Həyat da əvəzedicidir.

Uşaqlığı gəncliklə, gəncliyi qocalıqla əvəz edirik. Biz boğazımızda düyün olan sözləri bir qurtum udqunmaqla əvəz edənlərik!

Bəs hər şeyimi əvəz etmək olar?

Ya da sualı belə qoyaq, bəlkə həyat elə əvəzetmə oyunudu?..

Yadıma düşmüşkən:

Bu səhər Şəhriyar Del Gerani də daşlaşan xatirələrini şeirlə əvəz edirdi. Bəzən də onun kimi bir ovuc quru sözə can verib, bir parça şeirlə səbr edirik!

“Əşyaların ən qəddarı

toz basmış tuflilərdi,

geyib həyətdə gəzirəm

qoy həyət darıxmasın.

bir də vardı pıçıldamaq

sən gəlməyən küçəyə

eləcə baxmaq, baxmaq, baxmaq…”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.03.2026)

“KİÇİK XALQLAR HƏR ZAMAN BÖYÜK GÜCLƏRIN ÇİRKİN OYUNLARININ QURBANI OLUBLAR”

Cahangir Namazov,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Özbəkistan təmsilçisi

Ədəbiyyat — söz sənətidir; elə uca bir sənətdir ki, qəlbləri qəlblərə bağlayan qızıl körpüdür.

Ədəbiyyat millət seçmir, sərhəd tanımır.

Bu dəfəki müsahibimiz tanınmış alban şairi, yazıçı və jurnalist, Durrës Yazarlar və Sənətçilər Evinin prezidenti, çoxsaylı milli və beynəlxalq ədəbi mükafatlar laureatı, iyirmiyə yaxın şeir, nəsr və publisistik kitabın müəllifi — Agim Bajramidir.

— Siz zorla qovulmuş Çam alban qaçqınları ailəsində doğulmusunuz. İnsan taleyini seçmir, amma ona məna verə bilər. Siz şəxsi taleyinizə necə məna vermisiniz?

— Ailəmin taleyi Çameriya bölgəsindən olan minlərlə günahsız ailənin taleyi ilə eynidir. Bərəkətli və zəngin bir torpaq olan bu diyar ana dövlətdən zorla qoparıldı və onilliklər boyu Yunan dövləti tərəfindən dəhşətli soyqırıma məruz qaldı. 1945-ci il Albaniyanın cənub sərhədindən o tayda yaşayan insanlar üçün qaranlıq bir il idi. Necə ki, Qəzzada minlərlə günahsız insan qətlə yetirildi, Çameriyada da eyni taktika tətbiq olundu.

Bir neçə həftə içində minlərlə günahsız sakin — qadınlar, kişilər, uşaqlar — amansızcasına öldürüldü. İşğalçının qəddarlığı o həddə çatmışdı ki, anaların bətnindəki körpələr belə bağışlanmadı. İnsan heç vaxt evini, torpağını tərk etmək istəməz. Lakin elə məqamlar olur ki, artıq taleyinin sahibi ola bilmir. Kiçik xalqlar hər zaman böyük güclərin çirkli oyunlarının qurbanı olublar.

Bu şəraitdə ailələrimiz sağ qalanları xilas etmək üçün əsrlər boyu yaşadıqları torpaqları tərk etməyə və vətənlərinin digər hissəsində — Albaniyada sığınacaq tapmağa məcbur oldular. Bu, çiyində bir kisə çörək və bir yorğanla edilən sürətli və məcburi köç idi. Üstəlik, müharibədən yenicə çıxmış bir ölkə bizi qarşılayırdı və o da yardım etmək imkanına malik deyildi.

Aylarla kəndbəkənd dolaşdıq, bəzən tox, bəzən ac qaldıq. Anam ağır həyat şəraiti və aclıq ucbatından yeganə qardaşını və atasını itirdi, atam isə çoxlu qohumlarını.

Buna baxmayaraq, ailəm taleyə boyun əymədi. Zəhmət və böyük səylə Cërrik qəsəbəsində məskunlaşdıq, iş tapdıq və yeni mühitə uyğunlaşdıq. Mən həmin şəhərdə orta məktəbi bitirdim, daha sonra Elbasanda tarix və filologiya fakültəsində — alban dili və ədəbiyyatı ixtisası üzrə, işimi tərk etmədən ali təhsil aldım.

Məhz o illərdə anladım ki, insan həyat və tale ilə üzləşmək üçün möhkəm olmalı, kövrək qalmamalıdır. Əlimə keçən hər kitabı oxumağa, qeydlər aparmağa başladım. Deyirlər, mütaliə insanın ruhunu yumşaldır, onu həyatı dərk etməyə, daxili düşüncəyə və cəmiyyətdə öz yerini axtarmağa sövq edir.

Elə həmin dövrdə ilk yazılarımı mətbuatda dərc etdirdim və yaradıcılığın sehrini içimdə hiss etdim.

— Uşaqlıqdan eşidilən “itirilmiş vətən” hekayələri insanın şüuraltına necə həkk olunur? Sizcə, bu yaddaş insanı zəiflədir, yoxsa daha da gücləndirir?

—  Onilliklər keçməsinə baxmayaraq, nənəmin gözlərindəki yaşları xatırlayıram. Köhnə evdən, geniş həyətdən və ziyarət edə bilmədiyi məzarlar arxasında qoyduğu əzizlərindən danışılarkən o, dərin bir ah çəkərdi. O və onun nəslindən olan bir çoxları gözlərini Çameriyaya dikərək dünyadan köçdülər — bir daha görə bilmədikləri torpağa. Onlar ürəyi sınıq, yalnız özlərinə məlum olan peşmanlıqlarla getdilər.

Atam deyərdi ki, vətənsiz insan yuvarlanan daş kimidir. Mən bu faciəvi təşbehi bir çox şeirlərimdə işlətmişəm və elə bilirəm ki, yaradıcılıq bu ağrını bir qədər yüngülləşdirib.

— Ədəbi yaradıcılığınızda insanın hansı daxili, emosional və ya mənəvi halları daha çox araşdırmağa çalışırsınız?

—  Demokratiyası zəif və kövrək olan bir ölkədə yaşayarkən tez-tez zorakılıq səhnələri, küçələrdə tərk edilmiş ümidsiz insanlar, kişilər və ya ərləri tərəfindən amansızcasına təhqir olunan qız və qadınlarla qarşılaşıram. Bu mənzərələr təkcə əhvalıma deyil, yaradıcılığımın mexanizmlərinə də zərbə vurur və məndə güclü ağrı, üsyan hissi oyadır. Yazıçı belə hallara biganə qala bilməz. Onları əks etdirərkən bütün yaradıcılıq arsenalını, o cümlədən ruhunu işə salır.

Digər tərəfdən, əsərlərimdə məhəbbət lirizmi də mühüm yer tutur — bir öpüşün hissi, gözlənti, həsrət, kiçik incikliklər… Bu duyğuları daha canlı göstərmək üçün əşyaların səssiz dünyasını və təbiətin dilsiz dilini mətnlərimə qatmağa çalışmışam. Onların harmoniyası yaradıcılığıma daha böyük ifadə və emosional güc verir.

 — Şairin daxili tənhalığı insanın yalqızlığıdır, yoxsa ilahi ilə dialoq?

– Əksər yazıçılar fərdi və təklik içində yaşayan varlıqlardır. Onlar davamlı olaraq səs-küylü mühitlərdən çəkilir, yalnız fikirlərini nizama salmaq üçün deyil, həm də mənasız və boş gündəlik həyatın terrorundan qaçmaq üçün. Franz Kafka təklik halını ağrılı, lakin insanın öz içinə dərin nüfuz etməsi və əsas olanı çıxarması üçün çox vacib bir şərt hesab edirdi.

Mən təklikdən, xüsusi məsələlər və yaradıcılıq prosesinə aid problemlər üzərində düşünməli olduğum anlarda zövq alıram. Mən bunu yazıçının normal iş rutinində bir hissə hesab edirəm.

— Şair bugünkü dünyanın qlobal çağırışlarına və böhranlarına necə cavab verməlidir?

– Bütün şairlər özləri üçün bir bədən və qan barometridir; bu barometrə dünyanın bugünkü hadisə və böhranları mütləq öz izlərini buraxır. Reaksiyaların yolları fərqli ola bilər, amma bu reaksiya yönəldilən obyekt — azadlıq və təhlükə altında olan demokratiyadır.

Eliot, Lorca, Kadare və başqaları belə məsələlərə hər zaman etiraz səslərini ucaltmış, əsərlərinə güclü polemik xarakter və ruh vermişlər. Onlar davamlı olaraq azad cəmiyyətlərinin ön sıralarında dayanmış, müvafiq hakimiyyətlərlə açıq qarşıdurmada olmuşlar.

“Vaxtı özünü yeməməyə öyrət. Əzabdan doğanı, şairlər düzəldir,” — deyirdi ən görkəmli səsimizdən biri, Din Mehmeti. Və bu, haqlı idi.

— Sizcə, Albaniya ədəbiyyatı bu gün hansı mərhələdədir?

– Albaniya ədəbiyyatı uzun və qorxulu bir dövrdən — Sosialist Realizmi adlanan dövrdən çıxmışdır. Bu dövrün məqsədi ədəbiyyatı bolşevik diktaturasının xidmətinə vermək idi. Beləliklə, bu ədəbiyyat vicdansız və həqiqi bədii formadan məhrum idi. İfadə azadlığının olmaması və sərt çərçivələrə bağlanmış mühitdə bu ədəbiyyat öz dövrünün və cəmiyyətinin səsi və aynası olmağı iddia edə bilməzdi. Ölkəmizdə bir qədər fərqli forma və səs gətirməyə cəsarət edənlər həbs və digər ciddi cəzalarla qarşılaşırdılar.

Demokratiya küləyi onun fizionomiyasını və xarakterini xeyli dəyişmiş kimi görünür. Bu gün yazıçılarımız hakimiyyətin xidmətində qulluqçu və demoqoqlik xarakterini etinasızlıqla rədd edərək daha sərbəst və açıq hiss edirlər, düşüncələrini öz üsullarında əks etdirməyə çalışırlar. İnqilab və sinfi mübarizə mövzuları artıq müasir və tarixi mövzularla, həyat və keçmişdən götürülmüş zəngin mövzularla əvəz olunmuşdur.

Bu gün artıq yalnız rəhbərliyin əmrlərinə və istəklərinə görə yazan bir neçə yazıçı və şair yoxdur. Əksinə, biz maraqlı və geniş dünyagörüşlü yazıçılar və şairlər qrupu görürük: Besnik Mustafaj, Bashkim Hoxha, Viktor Canosinaj, Rifat Ismaili, Vahid Hyzoti, Mujo və Skënder Buçpapaj, Rudolf Marku və başqaları. Onlar fərqli üslub və konseptual yanaşmalar gətirərək, yalnız oxucular tərəfindən deyil, xarici oxucular tərəfindən də yüksək qiymətləndirilmişlər. Belə yaradıcılar artıq yazı diapazonlarını genişləndirməkdən çəkinmirlər, dünənə qədər rejim və onun tərəfdarları tərəfindən qadağan və tabu sayılan mövzular və ideyalar üzərində də təcrübələr aparırlar.

— Uşaqlar üçün yazdığınız əsərlər vasitəsilə gənc oxuculara hansı dəyərləri və həyat dərslərini çatdırmaq istəyirsiniz?

– Mən uşaqlar ədəbiyyatı üçün məhsuldar bir dövrdə böyümüşəm. O zaman uşaqlar yazıçısı hesab olunmaq, indiki kimi, demək deyildi ki, cəmiyyət üçün adi bir işdir; əksinə, insanlar və cəmiyyət tərəfindən hörmətlə qarşılanırdı. Simpoziumlar təşkil olunurdu, oxucularla görüşlər keçirilirdi, antologiyalar nəşr olunurdu, müsabiqələr təşkil olunurdu və s. Bu gün isə bu ədəbiyyata laqeydlik hakimdir və dövlətin marağı demək olar ki, sıfıra bərabərdir.

Mənim yazdığım ədəbiyyat müxtəlifdir: şeirlər, nağıllar, dastanlar, tapmacalar, hekayələr. Mən və bir qrup həmkarım gənc oxuculara ən yaxşı tərbiyə dəyərlərini çatdırmaq üçün çalışırıq: əməyə hörmət, sağlam əxlaq, təşəbbüskar və kollektiv ruhun yetişdirilməsi, vətən sevgisi, valideynlərə hörmət və s.

Təbii ki, uşaqlar üçün yazmaq sadə görünə bilər, amma yazıçı özünü onların yaşı və istəkləri səviyyəsində yerləşdirməli, onların dünyasına toxunmalı və onu araşdırmalıdır. Bəzi yazıçılar bunu bacarmışdır; bəziləri isə uğursuz olmuşdur.

— Uşaqlar ədəbiyyatında ən vacib qorunmalı və saxlanmalı məqamlarda nəyi görürsünüz?

– Uşaqlar ədəbiyyatında tanınmış adların olmaması bu sahəni saxta, həqiqi ədəbiyyatla əlaqəsi olmayan insanlar üçün fürsətə çevirmişdir. Əslində, onların çoxu yazıçı deyil, ədəbiyyat impostorlarıdır — pul acısı ilə yaşayan, mənfəəti gənc oxucuların ehtiyaclarından, təhsilindən və ən yüksək dəyərlərinin yetişdirilməsindən üstün tutan insanlar.

Bu şəxslər uşaqların gözəl dünyasını ümumiyyətlə tanımırlar; Astrid Lindgrenin məşhur postulatını oxumayıblar ki, uşaqlarımıza cəsarət verən kitablar lazımdır, xəyallarını məhv edən yox. Bunun əvəzinə, əsərlərini boş hekayələr və absurdluqlarla doldururlar ki, insanı iyrəndirir.

Yaxşı kitab sayılması üçün yalnız uşaqlar tərəfindən deyil, həm də böyüklər tərəfindən qiymətləndirilməlidir. Yaxşı kitab oxucusunun qarşısında öz dünyasını açmalı, onun təsəvvürünü və yaradıcılıq ruhunu stimullaşdırmalıdır. Gənc oxucu dünyanı kəşf etməyə həvəsli olduğundan, hər səhifədə həm öz araşdırma və macəra ruhundan bir şey tapmalı, həm də dünyanın böyük ruhundan bir pay görməlidir.

— Qiymətləndirilməmiş istedadın ən böyük faciəsi nədir?

 – İstedadın ən böyük faciəsi həvəs və tənbəllikdir. Ədəbiyyatın böyük ustadları, məsələn, Lev Tolstoy və Stefan Zweig, istedadın inkişafı mövzusunu dəfələrlə işləmişlər. Tolstoy demişdir ki, gənc yaradıcı uğurun qapılarını açmaq üçün əlli faiz istedad və əlli faiz zəhmət tələb edir.

Ədəbiyyata sevgi çətin sevgidir.

Onlar mübarəkdirlər ki, onun tələbkar təbiətini tanımağı bilmiş və onu şərtsiz sevməyə davam etmişlər.

— Bədbəxtlik yalnız xaricdən gəlmir; çox vaxt içimizdən də doğur. İnsanlıq özünü əridən daxili pisliklərlə necə üzləşməlidir?

– İnsan ən mürəkkəb varlıqlardan biridir və bu onu daim təhlükələrə açıq edir. Egoizm, tamahkarlıq, qısqanclıq və qulluqçuluq insanlığa tarixi olaraq zərər vurmuş ən tanınmış və aktiv pisliklərdəndir. Bunların bir qismi mədəniyyətin olmamasından, bir qismi isə irsən ötürülmüşdür.

Ədəbiyyat və incəsənət bu dağıdıcı hallarla mübarizədə ən təsirli vasitələrə malikdir. Ədəbiyyat və fəlsəfə sahəsində bir çox nüfuzlu şəxsiyyətin vurğuladığı kimi, kitablar və oxu insan qəlbini yumşalda bilər — təsadüfi deyil ki, bu fikrə daim önəm verilmişdir.

— Bəzi insanlar inanır ki, bütün insanların potensialı bərabərdir və fərqliliklər əsasən şərtlərdən və vəziyyətlərdən qaynaqlanır. Siz bu fikrə necə baxırsınız?

– Dünya təcrübəsi göstərir ki, insanlar eyni şərtlər və vəziyyətlərdə doğulmur və böyümürlər; nəticədə, onların potensialları da bərabər ola bilməz. Kiminsə digərlərindən fərqlənməsi, daha çox tanınması və diqqət alması qaçılmazdır, və bu da zərurətən fərqliliklərə gətirib çıxarır. Bu fərqliliklərin tədricən güclənməsi, əlverişli şərtlərlə birlikdə, onları bəzən mənfi istiqamətdə korlayır, ətrafdakılarla kəskin kontrastlar və güclü toqquşmalar yaradır. Tarixdən verilən nümunələr bu baxımdan çox mənalıdır.

— Siz Albaniya ədəbiyyat irsi ilə müasir Albaniya ədəbiyyatı arasındakı əlaqəni necə qiymətləndirirsiniz?

– Ədəbiyyat irsi ilə müasir ədəbiyyat arasındakı əlaqəyə dair fikirlər çox müxtəlifdir. Bəziləri üfüqi davamlılıq xətlərini üstün tutur, bəziləri isə irsdən ayrılmanı. Mən həmişə birinci qrupa aid olmuşam. Bu xətti dəstəkləyən biri olaraq, həmişə inanmışam ki, yaxşı ədəbiyyat boşluqda inkişaf edə bilməz, yalnız kökləri ilə sıx əlaqədə ola bilər.

Məsələn, Albaniya poeziyası, əgər möhtəşəm cənub və şimal folklorumuzdan, eləcə də Jeronim de Rada, Ndre Mjeda, Gavril Dara və başqalarının möhtəşəm poetik irsindən kəsilsəydi, bu günkü səviyyəsinə çata bilməzdi.

— Sizcə, mədəniyyətlərarası ədəbi əlaqələr insanlığa necə müsbət töhfə verir? Müasir ədəbiyyat ölkələr arasında sülh və dostluğu təşviq etməkdə hansı rol oynayır?

– Mənim fikrimcə, müxtəlif ölkələr və xalqlar arasında mədəniyyətlərarası ədəbi əlaqələr çox vacib və zəruridir. Əvvəlcə, çünki xalqlar bir-birinin nailiyyətləri ilə tanış olmalıdır, həm də müxtəlif təcrübə və düşüncə məktəblərindən faydalanmalıdır. Bu dəyərlərin dövriyyəsi qarşılıqlı münasibətləri və hörməti gücləndirir.

Biz, kiçik bir xalq olaraq, bu ölkələrin böyük patriarchlarının kitablarını kitabxanalarımızda saxlamağa, eyni zamanda onların təcrübə və böyüklüyündən öyrənməyə böyük ehtiyac duyuruq. Bunu təmin etməkdə müvafiq ölkələr arasında mədəniyyət institutlarının rolu böyükdür.

— Müxtəlif xalqların ədəbiyyatını oxumaq və öyrənmək sizin düşüncə tərzinizi və təsəvvür dünyanızı necə dəyişib?

– Yazıçı üçün müxtəlif xalqların ədəbiyyatını oxumaq və öyrənmək çoxsaylı fayda və üstünlüklərə malikdir; buna görə də bu, zəruridir. Tanınmış müəlliflərin yeni yazı anlayışları və modelləri ilə tanış olmaq, onların təcrübəsini və ustalığını mənimsəmək əvəzsiz bir sərvətdir və heç vaxt əldən verilməməlidir.

Şəxsən mən inanıram ki, belə oxumaqla mən peşəkar olaraq inkişaf etmişəm, təsəvvürüm isə yeni ölçülər qazanmışdır.

— İstedad təbii olaraq öz yolunu tapır, yoxsa inkişafı üçün dəstək və təşviqə ehtiyacı vardır?

– Ədəbiyyat bir ehtiras və ömür boyu ruhu isidən odur, amma istedad nə qədər təbii olursa olsun, təkcə bu kifayət etmir. Mən harada oxudum xatırlamıram, amma deyilir ki, istedad ən erkən mərhələlərində, kiçik bir uşaq kimi, rəhbərlik və dəstəyə ehtiyac duyur.

Onun ətrafında isti bir mühit yaratmaq, uzun və davamlı söhbətlər aparmaq, dostca məsləhətlər, iradlar və təkliflər vermək — bütün bunlar müsbət enerji yaradır, sabah isə bu, uğur və nailiyyətə çevrilə bilər. Biz keçmişin böyük ədəbi nəhənglərinin əməkdaşlıq nümunələrindən öyrənməli və bu nümunələri bu gün gənclərlə münasibətlərimizdə həyata keçirməliyik.

Çox vacibdir ki, “Bugünkü vədli istedad sabah böyük yazıçı ola bilər” şüarı ilə irəliləyək.

Başqalarına qarşı mehribanlıq yalnız xeyir gətirir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.03.2026)