Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Təqvimi vərəqlədikdə bu günə doğum günü təsadüf edən daha bir mədəniyyət xadimini görürük: Şamil Fərzəliyevi. Ədəbi dairələrdə o, Şamil Xurşud kimi tanınıb.

Şamil Fərzəliyev 1934-cü il fevralın 18-də Azərbaycan SSR-in Ucar rayonunda anadan olmuşdur.  Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) jurnalistika fakültəsində oxuyan vaxtdan bədii-publisistik məqalələr, televiziya və radio üçün səhnəciklər yazmağa başlamışdır. 

Onun ilk səhnə əsəri də elə o vaxtlar oynanılmışdı. Ali təhsilini uğurla başa vurandan az sonra onu Moskvanın İctimai Elmlər Akademiyasına göndərmişlər. Orada ikiillik təhsilini başa vurub Vətənə qayıtdıqdan sonra ömrünü yazıb-yaratmağa həsr etmişdir

Ötən əsrin altmışıncı illərindən başlayaraq oçerk, felyeton, publisistik yazıları ilə respublika mətbuatında çıxış etməyə başlamış, bir qədər sonra isə hekayələri, povest və pyesləri işıq üzü görmüşdür.

"Özüm və özün" ilk felyetonlar kitabı böyük marağa səbəb olmuş, daha sonra isə bir-birinin ardınca "Azarkeş nənə", "Xəstələr", "Naxırçı çörəyi", "Ağaclar kəsilmədi", "Bahar yağışları", "Sən tək deyilsən", Mirzə Şəfi Vazehin həyatından bəhs edən "Bəxtiyar deyil" kitabları nəşr olunmuşdur. 

Xüsusən “Naxırçı çörəyi” zamanında çox bəyənilmiş, rezonans doğurmuşdu.

Şamil Xurşud 1986-cı ilin aprelin 24-də uzun sürən xəstəlikdən sonra Tbilisi şəhərində vəfat etmişdir.

Allah rəhmət eləsin!

Amin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.02.2025)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair ABŞ-da mühacirətdə olan Məhəmmədrza Ləvayidir.

Məhəmmədrza Ləvayi

Çikaqo

ATLANTİKDƏ URMU GÖLÜNÜ AXTARIRAM

Uçurtdular, uçdurdular, qaçırtdılar Urmu gölünü

Azərbaycanın boğazını qurutdular

Kərbəlaya ağlayanlar, Kərbəlaya çevirdilər torpağımızı.

Bir də belə sansınlar, yansıtsınlar bizi

Ağladıqları Əliəsğər boğazım

Sızladıqları Hüseyin, başımız

Çağırın bağırdıqları Əbilfəzl, qollarımız.

Həm o səbəbdən əmmamələri Yezid

Əbaları Şümür

Həm o səbəbdən minbərləri Hərmələ.

Sonu bəlli idi

Zindanda o tutuqlanan şairin üzünə işədiklərində

Flaminqolar dimdiklərinə alıb Urmu gölünü uçdular

Sonu bəlli idi

Təbriz Müsəllasında sazları yandırdıqları gün

Urmu gölü qəlb krizi keçirdi.

Dostlarım "Urmu gölünə şeir yaz" - deyir

Yazdığım şeir quruyur, duz fırtınası olur.

Soyqırım edir dinləyənləri, dinləməyənləri

Yazdığım şeir Urmunu, Ərdəbili, Təbrizi görmür tarixə

Yazdığım şeir Azərbaycanı məhv edib dağıdır.

Düşmən torpağımızı bizə qarşı düşmən etməyi bacardı

Bunu cəhalətimin hansı divarına yazım unudulmasın deyə?

Cəhalət, amma unutdurar hər şeyi.

Urmu gölünü də...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.02.2026)

Heyran Zöhrabova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Mən səni sevəndə yaz havasıydı,

Neyləyim, taleyin gözü tökülsün.

Həyatım əlində quş yuvasıydı,

Quran özün oldun, uçuran özün.

Mən səni sevdim ki, yoldaş olasan,

Həyatın ən ağır, dar yollarında.

Demədim axırda bir daş olasan,

qədim qəbirstanda, yol kənarında.

Mən səni sevdim ki, yüyür, qaç, oyna,

Yenə seçilməsin ətrin bahardan.

Demədim təzədən gizlənpaç oyna,

Axşam yuxuma gir, səhər qaç ordan.

Yadıma nə düşür! - sənin ad günün

Biz qoca deyirdik, dünya təzəymiş

İli yox həyatda insan ömrünün

Anı da tarixidə bir hadisəymiş.

Bu gün müasir Azərbaycan poeziyasının ən sevilən simalarından biri olan xalq şairi Nəriman Həsənzadənin doğum günüdür, 95 illiyidir.

Nəriman Əli­məmməd oğ­lu Hə­sənzadə 1931-ci il fevral ayının 18-də Qazax rayonunun Poylu stansiyasında (indiki Ağstafa rayonu ərazisi) anadan olmuşdur. Atası Poylu dəmiryolunda işləmişdir.

Bir yaşında atasını, 23 yaşında isə anasını itirən şair ibtidai və orta təhsilini öz rayonunda almış, 1949-1953-cü illərdə H.Zərdabi adına Kirovabad Dövlət İnstitutunun (indiki Gəncə Dövlət Pedaqoji Universitetinin) filologiya fakültəsində təhsil almışdır. 1954-1956-cı illərdə ordu sıralarında xidmətdə olmuşdur.

Moskvada ikiillik Ali Ədəbiyyat Kurslarında oxumuş, buranı bitirdikdən sonra təhsilini Moskvada Maksim Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunda davam etdirmişdir.

1961-ci ildə İnstitutu bitirib Bakıya qayıtmışdır.

1962-1965-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin “Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi” kafedrasının aspirantı olmuş, “Azərbaycan – Ukrayna ədəbi əlaqələri” mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək 1965-ci ildə elmlər namizədi alimlik dərəcəsi almışdır.

1962-ci ildə Respublika Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində böyük redaktor, sonralar “Uşaq və Gənclər ədəbiyyatı nəşriyyatı”nda redaktor, “Azərbaycan gəncləri” qəzeti" və  “Azərbaycan” jurnalında şöbə müdiri, 1976-1990-cı illərdə “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetinin baş redaktoru vəzifələrində işləmişdir. 

1975-ci ildə Belarusiya SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fəxri fərmanı və medal ilə təltif olunmuşdur.

SSRİ Yazıçıları Ədəbiyyat Fondu Azərbaycan bölməsinin direktoru olmuşdur. 1991-2001-ci illərdə mətbuat və informasiya nazirinin birinci müavini vəzifəsində çalışmış, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 221 saylı sərəncamı ilə mətbuat və informasiya nazirini əvəz etmiş, Azərbaycan dövlətinin Fəxri fərmanı ilə təltif olunmuşdur.

1991-1995-ci illərdə Azərbaycanın Xalq deputatı olmuşdur.

Hazırda Milli Aviasiya Akademiyasında “Humanitar fənlər kafedrası”nın müdiri işləyir, dosentdir. 

2006-cı ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yandında Ali Attestasiya Komissiyasının qərarı ilə ona professor elmi adı verilib. Milli Aviasiya Akademiyası Elmi Şurasının üzvüdür.

2002-ci ildə Beynəlxalq Elmlər Akademiyasının (Azərbaycan bölməsi) müxbir üzvü, 2004-cü ildə isə akademiki seçilmişdir. 

Şair, 1953-cü ildən mətbuatda çıxış etmiş, əsərləri keçmiş SSRİ və bir çox xarici ölkə xalqlarının (ingilis, fransız, alman, fars, italyan, çex, hind, ərəb, xorvat və s.) dillərinə tərcümə edilmişdir. 1954-cü ildə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının, sonralar isə İdarə Heyətinin üzvü seçilmişdir.

Bakıda “Seçilmiş əsərləri”, Tehranda “Söyüd” və Tiflisdə “Seçilmiş əsərləri” nəşr edilmişdir. “Nabat xalanın çörəyi” povesti Moskvada “Molodaya qvardiya” nəşriyyatında rus dilində, Tbilisidə gürcü dilində nəşr olunmuşdur.

Nəriman Həsənzadə epik-dramatik poemalar müəllifi kimi də tanınmışdır: “Nəriman”, “Zümrüd quşu”, “Kimin sualı var?” adlı hər üç poema rus dilində də nəşr edilmişdir.

“Bütün Şərq bilsin” pyesi əvvəlcə Sumqayıt Dövlət Dram Teatrında, sonra Akademik Milli Dram Teatrında, Moskvanın V. Mayakovski adına Akademik Dram Teatrında göstərilmiş və mükafatlandırılmışdır. “Atabəylər” və “Pompeyin Qafqaza yürüşü” mənzum pyesləri Akademik Milli Dram Teatrında və Naxçıvan MR Dövlət Musiqili Dram Teatrında tamaşaya qoyulmuşdur. “Atabəylər” pyesi Naxçıvan MR-in 80 illiyi münasibətilə  yubiley tamaşası kimi göstərilmişdir.

Xalq şairi 34 bədii – poetik toplunun, “Tariximiz, taleyimiz” adlı irihəcmli elmi-ədəbi-tənqidi məqalələr kitabının müəllifidir. 2004-cü ildə “Seçilmiş əsərləri” dövlət tərəfindən latın qrafikası ilə kütləvi tirajla nəşr edilmişdir. 100-dən artıq şeirinə musiqi bəstələnmişdir. Bəstəkar R. Mustafayevlə “Nəriman” və N. Əliverdibəyovla “Vətən” kantatalarını işləmişdir.

Nəriman Həsənzadə Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafında göstərdiyi xüsusi xidmətlərinə görə Əməkdar incəsənət xadimi, xalq şairi adlarına, Cəfər Cabbarlı, Heydər Əliyev mükafatına layiq görülmüş, “İstiqlal”, "Şöhrət" və "Şərəf" ordenləri ilə təltif edilmiş, Prezidentin Fəxri təqaüdünə və Türk dünyasının bir çox ödüllərinə layiq görülmüşdür.

Portalımız adından şairi səmimi qəlbdən təbrik edir, ona möhkəm cansağlığı və yeni yaradıcılıq uğurları arzu edirik!

“Qazax” Xeyriyyə-İctimai Birliyi də şairə öz təbrikini yönəldir, ona qarşıdakı 100 illik yubileyinə gümrahlıqla, şuxluqla çıxmağı arzulayır, ondan gözəl-gözəl şeirlər, növbəti şeir kitabı gözləyir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.02.2026)

Aleyna Malkoç

26 Şubat–6 Mart 1926 tarihleri arasında Bakü’de toplanan Birinci Türkoloji Kurultayı, Türkoloji tarihinde yalnızca alfabe ve imlâ meselelerinin ele alındığı teknik bir kongre değil; Türk dünyasının dil, edebiyat ve kültür sahasında ilmî usûllerle kendini yeniden inşa etme teşebbüsü olarak değerlendirilmelidir. Bu kurultay, Türk halklarının müşterek bir ilmî hafıza oluşturma iradesinin ilk geniş ölçekli tecrübesidir. Vahit Türk’ün isabetle belirttiği üzere, “Türklük bilimiyle ilgili pek çok toplantı yapılmış olmakla birlikte, hiçbirinin sonuçları bu Kurultay kadar etkili, ibret verici ve aynı zamanda acı olmamıştır” (Vahit Türk, s. 25).

Bu tespit, Bakü Kurultayı’nın hem ilmî imkânlarını hem de sonrasında yaşanan kırılmaları birlikte düşünmeyi zorunlu kılar. Bu makale, Birinci Bakü Türkoloji Kurultayı’nı, alfabe tartışmalarının ötesine taşıyarak; Mehmed Fuad Köprülü’nün edebiyat tarihçiliği anlayışı bağlamında yeniden ele almayı amaçlamaktadır. Zira Köprülü’nün kurultaydaki fikrî varlığı, Türk edebiyat tarihinin metodolojik temelleri açısından tayin edici bir mahiyet arz eder.

Birinci Bakü Türkoloji Kurultayı (I. Umumittifak Türkoloji Kurultayı), 26 Şubat 1926 tarihinde Bakü’de, İsmailiyye Sarayı’nda toplanmış ve 6 Mart 1926’ya kadar çalışmalarını sürdürmüştür. Kurultaya 131 delege katılmış, 17 oturum gerçekleştirilmiş ve dil, alfabe, edebiyat, tarih, etnografya ve halk bilimi sahalarında 38 bildiri sunulmuştur (Qayıbov, s. 208).

Açılış konuşmasını yapan Samet G. Ağamalıoğlu, konuşmasında yeni Sovyet rejiminin Türk halklarına sağladığı imkânları vurgulamış; bu çerçevede kurultayın siyasî arka planını açıkça hissettirmiştir (Khudiyeva, s. 4574).

Kurultayın resmî gündemi; ortak alfabe, ortak imlâ, ortak terimler ve ortak dil meseleleri etrafında şekillenmiştir. Vahit Türk, bu durumu şu cümleyle ifade eder:

“Kurultayda ele alınan meselelerin başında ortak alfabe, ortak imlâ, ortak terimler ve nihayet ortak dil meselesi gelmektedir.” (Vahit Türk, s. 29)

Ancak bu ilmî görünümün arkasında güçlü bir siyasî yönlendirme bulunmaktadır. SSCB Bilim Birliği Başkanı Y. Pavloviç’in konuşmasında şu ifadeler yer alır:

“Türkoloji Kurultayı, sadece aydınların değil, aşağıdan yukarıya geniş halk kitlelerinin dikkatini, Türk-Tatar halk kitlelerinin şimdiye kadar yalnız Avrupa halklarının nasibi olan medeniyet ve iletişime katılmalarına engel olan yetersiz alfabe, imlâ ve terminoloji meselelerine yöneltmelidir.” (Khudiyeva, s. 4575)

Bu ifadeler, Bakü Kurultayı’nın ilmî hedeflerinin Sovyet milliyetler politikasıyla iç içe geçtiğini göstermektedir.

Kurultay, Türk dünyasının en geniş temsiline sahne olmuştur. Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan, Tataristan, Başkurdistan, Kırım, Yakutistan, Çuvaşistan, Dağıstan ve Kuzey Kafkasya’dan delegeler toplantıya katılmıştır (Vahit Türk, s. 40).

Sovyet coğrafyası dışından ise Türkiye Cumhuriyeti’ni Mehmed Fuad Köprülü ve Ali Bey Hüseyinzade, Almanya’yı iki, Avusturya ve Macaristan’ı birer delege temsil etmiştir (Vahit Türk, s. 40).

Avrupa’dan katılan isimler arasında Alman Türkolog Theodor Menzel öne çıkmaktadır.

Mehmed Fuad Köprülü’nün Birinci Bakü Türkoloji Kurultayı’ndaki varlığı, yalnızca bir “tebliğ sunumu” olarak değil; Türk edebiyat tarihçiliğinin ilmî usûlünün kurultay zeminine taşınması olarak değerlendirilmelidir. Köprülü, daha 1913 yılında kaleme aldığı Türk Edebiyatı Tarihinde Usûl adlı makalesinde, edebiyat tarihinin nasıl yazılması gerektiğine dair temel ilkeleri ortaya koymuştur (Malkoç, s. 3–7).

Köprülü’ye göre edebiyat tarihi, “yalnız büyük şahsiyetlerin biyografilerinden ibaret değildir”; bilakis bir milletin sosyal, dinî ve tarihî hayatıyla birlikte ele alınmalıdır (Malkoç, s. 5). Bu yaklaşım, Bakü Kurultayı’nda örtük biçimde tartışılan edebiyat–halk bilimi ilişkisiyle doğrudan örtüşmektedir.

Kurultay sırasında Köprülü’nün Bektaşîlik ve Fuzûlî üzerine iki ayrı bildiri sunduğu bilinmektedir. Ancak bu bildiriler, kurultayın resmî stenografik kayıtlarına dâhil edilmemiştir. Seyran Qayıbov bu durumu açıkça belirtir:

“F. Köprülü’nün bildirisi, ‘1926-cı İl I Bakı Türkoloji Qurultayı (Stenoqram Materialları, Biblioqrafiya və Foto-Sənədlər)’ adlı eserde yer almamaktadır.” (Qayıbov, s. 212)

Bu eksiklik, Köprülü’nün Bakü’de dile getirdiği edebiyat tarihçiliği perspektifinin doğrudan metinler üzerinden takip edilmesini zorlaştırmıştır. Ancak Köprülü’nün aynı dönemde yayımladığı çalışmaları ve senin makalende ayrıntılı biçimde ortaya koyduğun üzere, onun yaklaşımı şu esaslara dayanır:

– edebiyat tarihinin karşılaştırmalı yazılması,

– halk edebiyatının merkezî konumda ele alınması,

– dinî–tasavvufî zümrelerin edebî hayattaki rolünün ihmal edilmemesi (Malkoç, s. 8–15).

Bu noktada Theodor Menzel’in kurultay sonrasında yayımladığı çalışmada aktardığı Edebiyat Komisyonu Kararları dikkat çekicidir. Menzel, edebiyat tarihine dair şu kararı kaydeder:

“Türk edebiyatını ilmî ve eksiksiz tarzda ortaya koymak için yalnızca bir lehçenin edebiyatını tanımak yeterli değildir; bütün Türk lehçelerinin edebiyatı karşılaştırmalı olarak araştırılmalıdır.” (Menzel, s. 138)

Bu karar, Köprülü’nün edebiyat tarihçiliği anlayışıyla neredeyse birebir örtüşmektedir. Nitekim Köprülü, Türk edebiyatının Osmanlı merkezli dar bir çerçeveye hapsedilmesine karşı çıkmış; Orta Asya’dan Anadolu’ya uzanan geniş bir tarihsel süreklilik içinde ele alınmasını savunmuştur (Malkoç, s. 12).

Kurultayda edebiyat ve halk bilimi meseleleri çoğu zaman açık başlıklar hâlinde değil, bildirilerin satır aralarında yer almıştır. Qayıbov’un ifadesiyle:

“Birinci Bakü Türkoloji Kurultayı’nda halk bilimi ve edebiyat meseleleri, bildirilerin satır aralarına serpiştirilmiş durumdadır.” (Qayıbov, s. 209)

Bununla birlikte, sonuç kararları incelendiğinde, halk edebiyatının eğitim ve edebiyat tarihi açısından temel kaynak olarak kabul edildiği görülmektedir (Menzel, s. 136–137).

Birinci Bakü Türkoloji Kurultayı’nın ardından yaşanan siyasî gelişmeler, kurultayda dile getirilen ilmî tekliflerin büyük ölçüde akamete uğramasına yol açmıştır. Kurultaya katılan birçok ilim adamının kısa süre içinde tasfiyeye uğraması, hapsedilmesi yahut ilmî hayattan tamamen uzaklaştırılması, Bakü’de filizlenen müşterek Türkoloji tasavvurunun Sovyet coğrafyasında sürdürülebilirliğini imkânsız kılmıştır. Vahit Türk’ün açık ifadesiyle, “delegelerin büyük bir kısmı kısa bir süre sonra hapse atılmış, bazıları da öldürülmüştür” (Vahit Türk, s. 25).

Bu noktada dikkat çekici olan husus, Bakü Kurultayı’nda ilmî olarak ortaya konan pek çok yaklaşımın, coğrafî olarak başka bir merkezde hayat bulmasıdır. Sovyet sahasında kesintiye uğrayan edebiyat tarihçiliği ve Türkoloji çalışmaları, Türkiye’de, özellikle Mehmed Fuad Köprülü’nün şahsında ve onun etrafında teşekkül eden ilmî çevrede kurumsal bir devamlılık kazanmıştır.

Fuad Köprülü’nün Bakü’de temsil ettiği edebiyat tarihçiliği anlayışı, Türkiye’de yalnızca bireysel çalışmalarla sınırlı kalmamış; üniversite bünyesinde kurumlaşarak yeni bir ilmî gelenek hâline gelmiştir. Bu sürecin en somut tezahürü, 1924 yılında İstanbul Darülfünunu bünyesinde kurulan Türkiyat Enstitüsüdür. Enstitü, Türk dili, tarihi ve edebiyatının ilmî usûllerle araştırılmasını hedefleyen ilk müstakil akademik yapı olarak Türkoloji tarihinde müstesna bir yere sahiptir.

Türkiyat Enstitüsü’nün kuruluş felsefesi, Köprülü’nün daha önce teorik olarak ortaya koyduğu ilkelerle doğrudan örtüşmektedir. Köprülü’nün edebiyat tarihini, metin merkezli dar bir inceleme alanı olmaktan çıkararak tarih, sosyoloji ve halk kültürüyle birlikte ele alma yaklaşımı, enstitünün çalışma alanlarını da belirlemiştir. Bu bağlamda enstitü, yalnızca Osmanlı edebiyatını değil; Orta Asya’dan Anadolu’ya uzanan geniş Türk kültür havzasını ilmî araştırmanın merkezine almıştır.

Türkiyat Enstitüsü’nün tarihçesini bizzat kaleme alan Ahmet Caferoğlu, enstitünün kuruluş amacını, Türkoloji çalışmalarını “ferdî gayretlerden kurtararak ilmî bir teşkilât çatısı altında toplamak” şeklinde açıklar. Caferoğlu’na göre, bu teşkilatlanma sayesinde Türk dili ve edebiyatı araştırmaları ilk defa sistemli, karşılaştırmalı ve disiplinler arası bir mahiyet kazanmıştır (Caferoğlu).

Caferoğlu’nun anlatımında dikkat çeken bir diğer husus, Türkiyat Enstitüsü’nün yalnızca Türkiye merkezli bir yapı olarak düşünülmemesidir. Enstitü, daha kuruluş aşamasında Türk dünyasının farklı coğrafyalarına açılmayı hedeflemiş; Orta Asya, Kafkasya ve İdil-Ural sahalarına dair çalışmalar teşvik edilmiştir. Bu yönüyle Türkiyat Enstitüsü, Bakü Kurultayı’nda teorik olarak dile getirilen müşterek Türkoloji fikrinin, Türkiye’de kurumsal bir karşılığı olarak değerlendirilebilir.

Bu noktada Bakü Kurultayı ile Türkiyat Enstitüsü arasında dikkat çekici bir süreklilik ortaya çıkar: Bakü’de alfabe, dil ve edebiyat meseleleri etrafında şekillenen ilmî arayış, Türkiye’de edebiyat tarihçiliği ve Türkoloji çalışmaları üzerinden derinleşmiş ve kalıcı hâle gelmiştir. Sovyet sahasında ideolojik sınırlara takılan edebiyat tarihçiliği, Türkiye’de Köprülü’nün usûlü sayesinde akademik bir gelenek olarak yerleşmiştir.

Theodor Menzel’in Bakü Kurultayı sonrasında kaleme aldığı değerlendirmelerde yer alan Edebiyat Komisyonu kararları da bu sürekliliği teyit eder niteliktedir. Menzel, edebiyat tarihinin yalnızca tek bir lehçeye dayandırılamayacağını, bütün Türk lehçelerinin karşılaştırmalı biçimde ele alınması gerektiğini vurgular (Menzel, s. 138–139). Bu yaklaşım, Köprülü’nün Türkiye’de hayata geçirdiği edebiyat tarihçiliği anlayışının temel ilkelerinden biridir.

Neticede, Birinci Bakü Türkoloji Kurultayı, Türkoloji tarihinde hem büyük bir ilmî imkânı hem de derin bir tarihî kırılmayı bünyesinde barındıran istisnaî bir hadisedir, denilebilir. Kurultayda alfabe, dil ve kültür meseleleri etrafında ortaya konan fikirler, siyasî şartlar nedeniyle Sovyet coğrafyasında sürdürülememiş; ancak aynı fikirler, Türkiye’de Mehmed Fuad Köprülü’nün etrafında şekillenen ilmî çevre sayesinde yeni bir hayata kavuşmuştur.

Bu bağlamda Bakü Kurultayı’nı başarısız bir teşebbüs olarak değil; coğrafya değiştirmiş bir ilmî miras olarak değerlendirmek daha isabetlidir. Kurultayda yazıya geçirilemeyen, yarım kalan yahut susturulan edebiyat tarihçiliği perspektifi, Türkiye’de Türkiyat Enstitüsü başta olmak üzere üniversiteler bünyesinde kurumsallaşmış; Türk edebiyatı tarihi, ilk defa ilmî usûllerle ve geniş bir tarihsel süreklilik içinde ele alınmıştır.

Köprülü’nün edebiyat tarihçiliği anlayışı, bu sürecin merkezinde yer alır. Onun yaklaşımı, Türk edebiyatını dar millî sınırların ötesinde, tarih, toplum ve kültürle birlikte okuyan bir metodolojiye dayanır. Bakü’de dile getirilen müşterek Türkoloji fikri, Türkiye’de Köprülü’nün usûlü sayesinde kalıcı bir akademik geleneğe dönüşmüştür.

Bu sebeple Birinci Bakü Türkoloji Kurultayı, yalnızca 1926 yılının tarihî bir olayı değil; bugün dahi Türkoloji çalışmalarının metodolojik arka planını anlamak için başvurulması gereken temel bir ilmî eşiktir.

KAYNAKÇA

Caferoğlu, A. (t.y.). İstanbul Üniversitesi Türkiyat Enstitüsü’nün kuruluşu ve gayesi. İstanbul Üniversitesi Türkiyat Enstitüsü. https://turkiyat.istanbul.edu.tr

Khudiyeva, V. (2024). 1926 Birinci Bakü Türkoloji Kongresi ile ilgili belgelerin araştırılması. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 11(6), 4573–4579.

Köprülü, M. F. (1913). Türk edebiyatı tarihinde usûl. Bilgi Mecmuası.

Köprülü, M. F. (1926). Türk edebiyatı tarihi. İstanbul.

Malkoç, A.  Ord. Prof. Dr. Mehmed Fuad Köprülü ve Türk edebiyatı tarihinde usûl (Yayıma hazırlanan makale).

Menzel, T. (1926). Birinci Bakü Türkoloji Kongresi (ss. 135–139).

Qayıbov, S. (2013). I. Bakü Türkoloji Kurultayı bildirilerinin satır aralarında halk bilimi meseleleri. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 19, 207–220.

Türk, V. (t 1926 Bakü Türkoloji Kurultayı. Siyaset ve Kültür Dergisi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.02.2026)

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının media dəstəyi ilə Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun  Bakı Şəhəri Üzrə Təhsil İdarəsi ilə birgə keçirdiyi “Bir direktor, bir şagird” adlı layihəsinin məqsədi nümunəvi məktəblərimizi, istedadlı şagirdlərimizi üzə çıxarmaq, onların ədəbiyyata olan marağına diqqət yönəltməkdir.

Hazırda təqdimatda 287 nömrəli Zəkalar liseyidir.

 Layihəni təqdim edir: Ülviyyə Əbülfəzqızı

DİREKTOR:

Əhmədli Aygün Əkbər qızı 04.01.1964-cü ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1981-ci ilə orta təhsilini Bakı şəhərindəki 116 nömrəli  məktəbdə qızıl medalla tamamlayıb. Həmin il BDU-nun biologiya fakültəsinə daxil olub 1986-cı ildə oranı fərqlənmə diplomu ilə bitirib.

1986-1992-ci illərdə təyinatla AMEA-da Fizika, sonra Botanika İnstitutunda böyük laborant vəzifəsində çalışmışdır.

1992-1994-cü illərdə Xəzər Hövzə poliklinikasında həkim-laborant, sonra laboratoriya müdiri kimi fəaliyyət göstərmişdir.

1994-cü ildən 287 saylı Zəkalar liseyində biologiya müəlliməsi kimi pedaqoji fəaliyyətə başlayıb. 2004-cü ildən həmin liseyin direktoru vəzifəsində çalışıb.

2000-2001 və 2001-2002-ci illərdə 2 dəfə “İlin ən yaxşı müəllimi”, “İlin ən yaxşı mühazirəsi” müsabiqələrinin qalibi olmuşdur. Azərbaycan Respublikasının Təhsil Nazirliyinin diplomları ilə təltif olunub.

2004-cü ildə Əməkdar müəllim adına layiq görülmüşdür.

2007-ci ildə elmi işimi tamamlayıb Biologiya elmləri üzrə fəlsəfə doktoru adını qazanmışdır. Biologiya fənninin tədrisinin təkmilləşdirilməsi məqsədi ilə yazılmış metodik vəsaitlərin müəllifidir.

Azərbaycan Respublikasının Təhsil islahatları layihəsinin materiallarının hazırlanmasında iştirak etmişdir.

Fəaliyyətilə əlaqəli bir çox yerli və xarici seminar və konfranslarda iştirak etmişdir. İdarəetmə ilə bağlı “Məktəbin idarə olunması”, “Təhsilin təşkili və idarəedilməsi”, “Ümumtəhsildə kurikulum islahatları və onun idarəolunması” və s. təlimləri uğurla bitirmişdir.

Direktoru olduğu müddətdə lisey iki dəfə “Ən yaxşı ümumtəhsil məktəbi” (2008, 2013) müsabiqəsinin qalibi olub.

2023-cü ildə Heydər Əliyevin 100 illiyi medalına layiq görülmüşdür.

Ailəlidir, iki övladı var.

ŞAGİRD:

Mən, Baloğlanlı Nailə Rahim qızı 31.12.2009-cu ildə Bakı şəhərində anadan olmuşam. Məktəbəqədər təhsilimi 316 nömrəli bağçada almışam. Orta təhsilimə 2016-cı ildə 287 nömrəli Zəkalar liseyində başlamışam. Məktəbdaxili müxtəlif layihələrdə və tədbirlərə həvəslə iştirak etmişəm.

İbtidai sinifdə oxuyarkən “Xəttat” yarışmasında ardıcıl olaraq iki dəfə xüsusi nişan və sertifikat qazanmışam.

2021-ci ildə BRİTİSH COUNCIL-un təşkil etdiyi “Climate Change Competition – Improved Skills for Stronger Societies” yarışmasında fəallığıma görə xüsusi sertifikatla təltif olunmuşam. İngilis dilimi, oxuma-anlama-dinləmə bacarıqlarımı təkmilləşdirmək üçün əcnəbi filmlərə baxır, musiqi dinləyir və fərqli mövzularda esse yazmağı sevirəm.     

Müxtəlif rəqs yarışlarında uğurla iştirak etmiş və dəfələrlə televiziya kanallarında çıxış etmişəm.

2024-cü ildə YAP partiyasının Xətai Rayon Təşkilatının Beynəlxalq Müəllimlər    Günü münasibətilə təşkil etdiyi esse müsabiqəsində III yerə çıxaraq diplom almışam.

2025-ci ildə 6 saylı “ASAN xidmət”də ən gənc könüllülərdən biri kimi fəaliyyət göstərmiş və master olaraq sertifikata layiq görülmüşəm.

Hal-hazırda liseyin X sinfində təhsilimi davam etdirirəm. İkinci qrup üzrə hazırlaşıram. Beynəlxalq ticarət və logistikaya xüsusi marağım var.

ESSE:

“Kapsul həyat”

 Kapsul otel üslubuna görə digər otellərdən fərqlənir. Bu otel dar və tək nəfərlik məkanlardan ibarətdir. İnsan orada yeyir, onlayn işləyir, gecələyir, amma “yaşamır”. Müasir cəmiyyət də bəzən belədir: insanlar cismən yan-yanadır, lakin fikrən ayrı-ayrı aləmdədirlər.

Bu həyat tərzi xüsusilə gənclər arasında daha çox yayılıb. Bir dam altında illərlə bir-birinə əziz olan insanlarla yadlaşırlar. Süfrə arxasında telefonlar danışır, insanlar susur. Söhbət olmadıqca hər kəs öz qınına--kapsuluna çəkilir.

İnternet bu kapsulu daha da möhkəmləndirir. Əvvəllər saatlarla həyətdə oynayan uşaqlar indi eyni məhəllədə yaşasalar da, demək olar ki, bir-birilərini tanımırlar. Telefon ekranı onların yeni pəncərəsi, sosial şəbəkələr isə yeni həyətidir. Bu həyət səsli-küylü görünür, amma, əslində, səssizdir. Çünki burada baxışlar var, amma göz-gözə gəlmək yoxdur. Yazışmalar var, amma səmimi söhbət yoxdur.       Virtual aləmdəki qüsursuz obrazla gerçək “mən” arasında dərin uçurum yaranır. Sosial şəbəkələrdə yüzlərlə “dostu” olan gənc real həyatda tək qalır. Bu uçurum insanı daxilə qapanmağa, susmağa, hətta ümidsizliyə sürükləyə bilir. “Like”lara duyulan ehtiyac həqiqi insana olan tələbata üstün gəlir.

Yalnızlıq dərinləşdikcə fəsadlar ağırlaşır. Daim paylaşılan mənasız, bəzən də qorxulu rilslər psixolosi gərginlik, depressiya, intihara təşəbbüs kimi halların artması səbəb olur. Danışmadıqca içimizdəki qaranlıq böyüyür.

Bəs bu vəziyyətdən necə çıxaq? Necə edək ki, həyatımız kapsul otelə dönməsin? Məncə, insana yenə insanla kömək etmək lazımdır. Yaxşı kitablar, gözəl yığıncaqlar, maraqlı insanlarla söhbətlər kapsulun çatlamasına səbəb olacaq. O çat isə işığın içəri düşməsi üçün kifayətdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.02.2026)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Təməli İkinci Dünya Müharibəsindən 2 il sonra qoyulan və dünyanın sonuna doğru irəliləyişini simvolik olaraq təmsil edən “Qiyamət Günü Saatı”nın (Doomsday Clock) əqrəbi artıq 24:00-a yaxınlaşır. Bəs bu, nə məna verir?

“Qiyamət Günü Saatı” 1947-ci ildə Albert Eynşteyn və Çikaqo Universitetinin alimləri tərəfindən təsis edilən "The Bulletin of the Atomic Scientists" jurnalında başladılan bir layihədir. "The Bulletin of the Atomic Scientists" jurnalının üz qabığında vaxtaşırı “Qiyamət Günü Saatı”nın şəkillərini dərc edir. Bu saat bəşəriyyətin qlobal nüvə münaqişəsinə neçə dəqiqə qaldığını göstərir və bununla da beynəlxalq vəziyyətdəki gərginliyi simvolizə edir. Ukrayna və Yaxın Şərqdəki hərbi münaqişələr, eləcə də artan iqlim böhranı, nüvə güclərinin aqressiv davranışı və süni intellektin inkişafı ilə bağlı qorxular səbəbindən gecə yarısına ən yaxın zaman — 23:58:35  artıq 2026-cı ildə müəyyən edilib. Qeyd edək ki, əqrəbin yerdəyişməsi barədə qərarı bir qrup alim verir ki, onların da arasında 18 Nobel mükafatçısı var.

Nüvə silahına malik ölkələr arasında gərginlik artdıqca, bu, həmin saatda öz əksini tapırdı. Məsələn, 1953-cü ildə - soyuq müharibənin təməlinin qoyulduğu vaxtlarda saat 23:53-ü göstərirdi. Bu, simvolik olaraq, Qiyamətin başlamasına 7 dəqiqənin qaldığını özündə əks etdirirdi. Layihənin 78 illik tarixi ərzində saatın əqrəbləri 27 dəfə yerini dəyişib. Ən pis  vəziyyət vaxtilə ABŞ və SSRİ arasında yaranan “Karib böhranı” ərəfəsində özünü daha çox göstərmişdi. Həmin vaxt dünyanın iki qütbü və iki supergücü olan bu ölkələr nüvə bombardmanının astanasına gəlmişdi və bütün dünya nəfəsini tutub, düyməyə ilk kimin basacağını gözləyirdi. Həmin vaxt “Qiyamət Günü Saatı”nın baş verməsinə cəmi 2 dəqiqədən daha az bir müddət qalırdı.  “Karib böhranı”ndan sonra demək olar ki, saat əvvəlki vəziyyətinə qayıtdı və bir də 1991-ci ildə SSRİ-nin dağılması ilə “Qiyamət Günü Saatı” 17 dəqiqə geriyə çəkildi.

2020-ci ilin başlanğıcında pandemiyanın dünyanı bürüməsi ilə azalan dəqiqələr indi Rusiya-Ukrayna müharibəsinin başlaması ilə saniyələrə çevrilib. Alimlər sonuncu dəfə 2026-cı il yanvarın 27-də “Qiyamət Günü Saatı”nı gecə yarısına 85 saniyə (1 dəqiqə 35 saniyə)  qalmış vəziyyətə gətiriblər ki, bu da indiyə qədər qeydə alınmış "nüvə apokalipsisi"nə ən yaxın mövqedir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.02.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Azərbaycanın elə filmləri var ki, onlar sadəcə ekran işi deyil, bir dövrün psixologiyasıdır. “Bəyin oğurlanması” da məhz belə filmlərdəndir. İlk baxışda yüngül komediya təsiri bağışlasa da, dərin qatlarında sosial münasibətlərin, mentalitetin, məişət psixologiyasının incə müşahidəsi dayanır. Film gülüş vasitəsilə cəmiyyətin özünə güzgü tutur.

Süjetdən çox, ruh önəmlidir

Filmin süjeti zahirən sadədir: toy ərəfəsində baş verən hadisələr, gözlənilməz “bəy oğurluğu” və bunun ətrafında yaranan qarışıqlıq. Lakin bu sadəlik aldadıcıdır. Burada əsas məsələ hadisə deyil, insanların reaksiyasıdır. Hər obraz bir tipajdır — qohumluq münasibətlərindəki səmimiyyət və saxta təbəssüm, kənd-şəhər qarşıdurmasının incə çalarları, “el nə deyər?” sindromu.

Rejissor Vaqif Mustafayev hadisələri şişirtmədən, amma məzəli ironiyayla təqdim edir. Onun baxışı həm realistdir, həm də satirik. Film boyu biz nəinki gülürük, həm də düşünürük: doğrudanmı dəyişmişik?

Obrazların yadda qalan enerjisi

Filmdə yer alan aktyor heyəti Azərbaycan kinosunun güclü simalarından ibarətdir. Xüsusilə Şamil Süleymanov və Yaşar Nuri kimi sənətkarların yaratdığı obrazlar canlılığı və təbii oyunu ilə seçilir. Onların dialoqları süni gülüş yox, həyatın içindən gələn yumordur.

Burada komediya qışqırmır — pıçıldayır. Səhnələr şarj xarakterli deyil, məişət detalına söykənir. Bir baxış, bir pauza, bir atmacalı cümlə — və səhnə artıq tamaşaçının yaddaşına köçür.

Toy — ritualdan psixoloji laboratoriyaya

Azərbaycan cəmiyyətində toy sadəcə mərasim deyil; sosial nümayiş, ailə nüfuzu, bəzən də gizli rəqabət meydanıdır. Film bu məqamı incə ironiyayla açır. Bəyin oğurlanması hadisəsi isə simvolikdir: burada oğurlanan yalnız bəy deyil, həm də sakitlik, nizam, planlaşdırılmış “səhnə”.

Filmdə ailə münasibətləri, qohumluq bağları və ənənə ilə müasirliyin toqquşması komediya prizmasından təqdim olunur. Amma bu komediyanın içində acı həqiqət var — insan özünü cəmiyyətin gözündə necə göstərmək istəyirsə, çox vaxt elə olmağa çalışır.

Zamanı aşan yumor

“Bəyin oğurlanması” illər keçsə də aktuallığını itirmir. Çünki insan psixologiyası dəyişmir. “El nə deyər?”, “ayıb olar”, “ad-san” kimi anlayışlar hələ də gündəmdədir. Film nostalji hiss oyatsa da, eyni zamanda bugünkü reallıqla səsləşir.

Bu ekran əsəri Azərbaycan komediyasının klassik nümunələrindən biri kimi qalır. O, gülüş vasitəsilə tərbiyə etmir, amma düşündürür. Sərt tənqid etmir, amma göstərir. Ən əsası isə — süni pafosdan uzaqdır.

Və nəhyət...

“Bəyin oğurlanması” sadəcə bəyin yoxa çıxması haqqında film deyil. Bu, cəmiyyətin özünü itirməmək uğrunda apardığı səssiz mübarizənin komedik hekayəsidir.

Bəzən bir toy səhnəsi bütöv bir millətin xarakterini açmağa kifayət edir. Və biz ekrana baxıb gülərkən, əslində özümüzü izlədiyimizi anlayırıq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.02.2026)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Tənqid mətnləri bəzən ədəbi əsərlərdən daha qəddar olur. Resenziyada kitabdan çox müəllifhədəf alınır, mətn təhlilindən çox şəxsi hesablaşma aparılır. Bu qəddarlığın arxasında nəvar? Tənqidçinin peşəkar mövqeyi, yoxsa gizli intiqam hissi?

Ədəbi tənqid tarixən ikili funksiyaya malikdir. Bir tərəfdən, əsəri təhlil etmək, dəyərləndirmək, oxucuya yol göstərmək. Digər tərəfdən isə güc nümayişi, öz zövqünü həkim elan etmək, digərlərini aşağılamaq. Və çox vaxt ikinci funksiya birincini üstələyir. Çünki tənqidçi bilir ki, dağıdan yazı quran yazıdan daha çox diqqət cəlb edir.

Resenziyalarda qəddarlıq bəzən estetik mövqedən qaynaqlanır. Tənqidçi müəyyən ədəbi standarta inanır və bu standarta uyğun gəlməyən əsərləri rədd edir. Amma bu rəddetmə zamanı ton çox vaxt aqressivləşir. Çünki tənqidçi özünü ədəbiyyatın qoruyucusu hesab edir.

Və bu missiya ona əsəri məhv etmək hüququ verir - öz fikrincə. Amma əsl qəddarlıq şəxsi münasibətlərdən qaynaqlanır. Tənqidçi yazıçıya şəxsən nifrət edir, yaxud qısqanır, yaxud keçmişdə alınmamış intiqam alır. Və resenziya bu intiqamın vasitəsinə çevrilir. Mətn bəhanədir, əsl hədəf isə müəllifin özüdür. Bu tip resenziyalarda əsərin zəif cəhətləri şişirdilir, güclü cəhətləri isə görmə görməzliyə vurulur.

Klassik nümunə: bir tənqidçi yazıçının romanına dağıdıcı resenziya yazır. Səbəb roman pis olduğu üçün deyil, on il əvvəl həmin yazıçı tənqidçinin əsərini rədd etdiyi üçün. Yaxud tənqidçi özü yazıçı olmaq istəyib, amma bacarmayıb və indi öz uğursuzluğunu başqalarının uğurunu məhv etməklə kompensasiya edir. Resenziya intiqam vasitəsinə çevrilir.

Qəddarlıq həm də qısqanclıqdan qaynaqlanır. Gənc yazıçı uğur qazanır, şöhrətlənir, mükafat alır. Tənqidçi isə illərdir gölgədə qalır. Və bu qısqanclıq resenziyada patlayır. Tənqidçi elə yazır ki, yazıçının uğuru təsadüfidir, əsəri səthi, hörmət isə ağılsız ictimaiyyətin məhsuludur.

Bu ton kəskin, alçaldan, aqressivdir. Məqsəd əsəri deyil, yazıçının nüfuzunu məhv etməkdir.

Bəzi tənqidçilər şöhrət qazanmaq üçün qəddar olurlar. Onlar bilirlər ki, mülayim, balanslaşdırılmış resenziya heç kimi maraqlandırmır. Amma dağıdıcı, şok edənsiya diqqət cəlb edir. Və tənqidçi məhz bu diqqəti istəyir. O, yazıçının əsərini qurban verir ki, özü məşhur olsun. Bu, ədəbi kannibalizm formasıdır.

Resenziyalarda həm də güc oyunu var. Tənqidçi özünü hakimə çevirir və yazıçını məhkəmə edir. Bu proses tənqidçiyə zövq verir, çünki o, bir anlıq olaraq yazıçıdan üstün mövqedə olur. Yazıçı yaradıb, amma tənqidçi höküm verir. Və bu hökmverməprosesi tənqidçinin öz acizliyini kompensasiya edir. Çünki yaratmaq bacarmayan dağıtmaqla öz əhəmiyyətini sübut etməyə çalışır.

Qəddar resenziyalarda üslub da silah kimi işlənir. İstehza, kinayə, sarkazm - tənqidçi bu üslubu ustalıqla tətbiq edir. O, yazıçının adını lağa qoyur, əsərini parçalayır, niyyətlərini şübhə altına alır. Və bu hücum elə təşkil olunur ki, yazıçı cavab verə bilmir. Çünki cavab versə, özünü müdafiə etməyə çalışan zəif müəllif kimi görünəcək. Cavab verməsə, təsdiqlənmiş hökmü qəbul edən məğlub kimi.

Amma tənqidçilərin qəddarlığının başqa səbəbi də var. Bəzi tənqidçilər həqiqətən inanırlar ki, sərt tənqid ədəbiyyatı təmizləyir. Onlar öz qəddarlıqlarını missiya hesab edirlər. Pis ədəbiyyatı ifşa etmək, yalançı müəllifləri məhv etmək, oxucunu aldatmaqdan qorumaq. Bu mövqe özünə məxsus etikaya malikdir. Amma bu etika çox vaxt fanatizmə çevrilir. Çünki tənqidçi özünü ədəbiyyatın peyğəmbəri hesab edir və başqa səsə dözməyir.

Maraqlı paradoks budur ki, ən qəddar tənqidçilər çox vaxt özləri yazıçı olmaq istəyənlərdir.

Onlar yazmağı bacarmazdılar, ona görə tənqidə üz tutublar. Və öz uğursuzluqlarını başqalarının əsərlərini məhv etməklə ört-basdır edirlər. Bu, sublimated intiqamdır - özünə yox, başqasına.

Resenziyalarda dil də qəddarlıq alətidir. Tənqidçi sözləri elə seçir ki, onlar yazıçını alçaltsın.

"Naiv", "səthi", "həvəskar", "qeyri-peşəkar" - bu sözlər neytral görünsə də, kontekstdə alçaldan məna daşıyır. Və tənqidçi bu sözləri məqsədli istifadə edir. Çünki o bilir ki, bu dil yazıçının nüfuzunu məhv edəcək.

Bəzi resenziyalar elə yazılır ki, müəllif oxuyandan sonra yazmağı atmaq istəyir. Tənqidçi yazıçının bütün səylərini boşa çıxarır, bütün uğurlarını təsadüf adlandırır, gələcək perspektivlərini inkar edir. Bu, psixoloji terrordur. Və çox yazıçı bu terrordan sonra yazmağı dayandırıb. Tənqidçi bunu bilir və davam edir. Çünki o, yazıçılar meydanında azalmış rəqabəti gözləyir.

Tənqidçilərin qəddarlığı həm də peşəkar deformasiyadan qaynaqlanır. İllərdir yüzlərlə əsəri oxuyub dəyərləndirən tənqidçi emosional kütləşir. O, artıq əsərləri fərdi hadisə kimi görmür, hamısını sxemə salır. Və bu sxemə uymayan hər şey ona düşmən görünür. Ona görə də tənqid mexaniki, şablon, qəddar olur.

Ən acı resenziyalar adsız tənqidçilər tərəfindən yazılır. Çünki adsızlıq məsuliyyətsizlik deməkdir. Tənqidçi bilir ki, onu heç kim hesaba çəkməyəcək və istədiyini yaza bilər.

İnternet bu prosesi sürətləndirdi. İndi hər kəs özünü tənqidçi elan edib ən qəddar hökmü verə bilər. Və bu, ədəbi mühiti zəhərləyir.

Tənqidçinin qəddarlığı bəzən oxucu üçün əyləncədir. Oxucu dağıdıcı resenziya oxuyarkən zövq alır. Çünki başqasının uğursuzluğu ona rahatlıq verir. Və tənqidçi bunu bildiyi üçün qəddarlığı davam etdirir. O, oxucu zövqünə xidmət edir və bu xidmət onu məşhur edir.

Amma əsl sual budur: qəddar tənqid ədəbiyyata xeyir verirmi? Cavab mürəkkəbdir. Bəzən sərt tənqid həqiqətən zəif əsərləri ifşa edir və keyfiyyət standartını qoruyur. Amma çox vaxt bu qəddarlıq yalnız dağıdır, qurmur. Və əsl istedadlar da bu qəddarlıqdan əzilir.

Resenziyalardakı gizli intiqam ədəbi mühitin xroniki xəstəliyidir. Və bu xəstəlik müalicə olunmur. Çünki tənqid həmişə güc oyunundan ayrılmayacaq. Yazıçı yaradır, tənqidçi isəyaratmaq bacarmadığı üçün yaradanı məhv edir. Və bu belə davam edəcək.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.02.2026)

İlhamə Məhəmmədqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Sumqayıt təmsilçisi

Həyat bəzən insanı sərt küləklərlə sınağa çəkir, bəzən də o küləklərin arasından işıqlı bir yol açır. Yekaterina Ponteley qızı Məmmədovanın taleyi də məhz belə bir yolun hekayəsidir. Sınaqlardan keçərək möhkəmlənən, qürbətdən vətənə uzanan, zəhmətlə ucalan bir ömür yolu…

O, Rusiyada böyük və mehriban bir ailədə dünyaya göz açıb. Atası rus-alman müharibəsindən ağır yaralı qayıtmış, illərlə əziyyət çəkmiş və nəhayət, vaxtsız dünyasını dəyişmişdi. Həyatın ağırlığı erkən yaşlarından çiyinlərinə qonmuşdu. Orta məktəbi bitirər-bitirməz çalışmağa başlamışdı. Çünki anasının yeddi övladı böyütməsi asan deyildi. Gənclik arzuları, yarımçıq qalan institut illəri… Amma Yekaterina xanım heç vaxt taleyindən gileylənmədi. Əksinə, həyatın ona öyrətdiyi dözümlülüyü özünə yol yoldaşı etdi.

İyirmi yaşında taleyi onu azərbaycanlı bir gənclə qarşılaşdırdı. Bu tanışlıq ömürlük bir bağa çevrildi. 1976-cı ildə o, Azərbaycana - yeni həyatına doğru addım atdı. Həmin vaxtdan bu torpaq onun doğma yurduna çevrildi. İki oğlu dünyaya gəldi: Ruslan Qax şəhərində, Elnur isə Sumqayıtda doğuldu. Ana olmaq onun həyatına yeni rənglər, yeni ümidlər qatdı.

Zəhmətkeşliyi onu mühasibatlıq ixtisasına gətirdi. Əvvəl 35 saylı təmir-tikinti, sonra 17 saylı tikinti trestində çalışdı. 2002-ci ilin avqustunda isə “Lift Servis” Birliyində işə başladı. O illər çətin idi, kadr çatışmazlığı vardı. Amma Yekaterina xanım çətinlikdən çəkinən deyildi. Kadrlar şöbəsinin müdiri olmaqla yanaşı, paralel olaraq baş mühasib vəzifəsini də icra etdi. İllər keçdi, təcrübəsi artdı, etimad qazandı. Bu gün isə abunə şöbəsinin müdiri kimi çalışır.

Onun üçün iş sadəcə əmək fəaliyyəti deyil, ailədir. Yeni gələn əməkdaşlara yol göstərir, bildiklərini səxavətlə bölüşür, kollektivdə mehriban mühit yaradır. Bu kollektiv onun üçün doğmaya çevrilib. Beş il əvvəl həyat yoldaşını itirdikdən sonra iş yoldaşları onun kədərini bölüşüb, boşluğunu doldurub. “Onlar mənim ailəmdir,” - deyir Yekaterina xanım kövrək təbəssümlə.

Onun dörd nəvəsi var - ömrünün ən şirin bəhrələri.

Bir zamanlar Rusiyada qalan ailə üzvləri ilə əlaqəsi kəsilmişdi. Bu nisgil ürəyində dərin iz buraxmışdı. Günlərin birində müəssisənin rəhbəri Cümşüd İsmiyev onun kədərini sezdi, səbəbini öyrəndi və ailə üzvlərinin tapılmasına kömək etdi. Bu diqqət və insanlıq Yekaterina xanımın yaddaşında silinməz minnətdarlıq kimi yaşayır.

Bu gün müəssisədə işlər daha da müasirləşib. Rəqəmsal sistem, onlayn dispetçer xidməti yaradılıb. Əvvəllər daxil olan şikayətlərin yerini indi minnətdarlıq zəngləri tutub. Liftlər tər-təmiz, sakit musiqi sədaları altında bir nöqtədən idarə olunur. Bu inkişafın bir parçası olmaq ona qürur verir.

Yekaterina xanım artıq 20 ildir ki, Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvüdür. Ölkə başçısı İlham Əliyevlə fəxr etdiyini dilə gətirir. 2018-ci ildə və 70 illik yubileyi münasibətilə Sumqayıt şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı Zakir Fərəcov tərəfindən fəxri fərmanla təltif olunması onun üçün böyük sevinc və şərəf olub.

Söyləyir ki, yaşadığı yaraşıqlı və füsunkar Sumqayıtın cazibədar  şəkillərini tez-tez çəkib Rusiyadakı qohumlarına göndərir. “Belə gözəllik yaradanları Allah qorusun,” - deyə dua edir.

“Xoşbəxtəm ki, bu respublikanı seçmişəm,” - deyir Yekaterina xanım. - “Allah mənə yol açdı, bu gözəl xalqla tanış oldum. Mənə burada yaşamaq çox xoşdur.”

Onun ömrü səssiz bir qəhrəmanlıq dastanıdır: Zəhmətin, sədaqətin, insanlığın dastanı. Və bu dastanın hər sətrində bir minnətdarlıq, hər səhifəsində bir ümid işığı var.

O, hər kəsə sağlamlıq arzulayır. Biz isə öz növbəmizdə belə ömür yoluna sonsuz hörmət və ehtiram bəsləyirik.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.02.2026)

Fariz Əhmədov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Naxçıvan təmsilçisi

Həmişə düşünürdüm ki, görəsən, təqvimdə 30 fevral niyə yoxdur? Niyə o günü doğulanlar yoxdur? Ya doğulsaydı, kim olardı? Dünən nəhayət o suala cavab tapdım. Özü də indiyə qədər beynimdə yığılıb qalmış bütün suallara cavab tapdım. Çünki zaman saxtanı qəbul etmir. Cəmiyyət də belədir. Elə adamlar var ki, sanki 30 fevralda doğulublar. Onlar var kimi görünürlər, amma mahiyyətcə yoxdurlar.

Millətini və dövlətini qüsursuz sevən insanlar var ki, onlar bəzən haqsızlığa məruz qalır, bəzən vəzifədə irəli çəkilmir, bəzən dəyəri çox gec verilir, amma heç vaxt şəxsi incikliyini dövlətə qarşı silaha çevirmir. Heç vaxt fərdi narazılığını milli marağın üstünə qoymur. Çünki dövlətin dayaqlarını sarsıtmağın fərqini anlayır. Çünki dövlət təkcə vəzifə deyil. Dövlət anadır. Dövlət sərhəddir. Dövlət bayraqdır. Dövlət milli kimlikdir.

Bir də var millətçi və dövlətçi kimi görünənlər. Quyruğu qapı arasında qalan kimi başlayar hürməyə. Bəli, ən təhlükəlisi bu tiplərdir. Azadlığı öz ölkəsində yox, ölkəsinin hüdudlarından kənarda axtaranlar, daldalananlar. Sığınacaqlarda sığınanlar. Milli kimliyi olmayan bu adamlar millətçi kimi danışar, dövlətçi kimi görünər, lakin ilk çətinlikdə ölkədən kənarda tribunalar tapar. Azadlığı öz torpağında deyil, başqa paytaxtların studiyalarında axtarar. Mübarizəni xaricdən maliyyələşən platformalarda qurmağa üstünlük verən bu adamlar şəxsi qərəzləri ictimai prinsip kimi təqdim edib guya xalqın dərdini qabardar.

İnsan nə qədər nankor olar ki, azadlığını başqa dövlətlərin qucağında axtarsın? Deməli, ən baha qiymətə elə siz satılmısınız. Sizin əxlaqsız qadından nə fərqiniz var? Onlar bir gecəlik mehman olanda, siz hər gün o qolların mehmanısınız. Axı bu torpaq sizi böyüdüb. Bu dil sizi formalaşdırıb. Bu dövlət sizə kimlik verib. Müəllimləriniz, ailəniz, dostlarınız hamısı bu torpağın insanlarıdır. Bəs görəsən, biz niyə qarşılıqsız sevməyi bacarmırıq? Niyə vətən yalnız razı qalanda sevilir? Niyə narazılıq dövlətə qarşı nifrətə çevrilir? Həqiqi vətəni sevənlər təmənna gözləməz. Bu sevgi nə kreslo, nə maliyyə, nə də alqışla dəyərləndirilmir.

Uzaqdan küçə söyüşləri söyənlər, öz dövlətindən qaçanlar, öz dövlətinin maraqlarını xarici dövlətlərin maraqlarına dəyişənlər, xarici təşkilatların tribunalarında “millət dərdi” danışanlar. Bir gecəlik yox, bir nəfəslik hər şeyini satanlar. Sizi təbrik edirəm. 30 fevral sizin gününüzdür. Bəlkə də buna görə heç zaman var olmayacaqsınız.

Bir vaxtlar eyni mühitdə, eyni məqsədlə xidmət edənlər sonradan fərqli yollar seçə bilirlər. Amma yol ayrılığı fikir fərqidir, dövlətə qarşı mövqe fərqi deyil. Vətəni satmaq, dövlət haqqında yalan-yanlış informasiya yaymaq bu artıq fikir ayrılığı deyil, bu yol azmaqdır. İndi bu kişiciyəzlər xarici ölkələrin birotaqlı sığınacağında qaranlıq otaqlarda milləti aydınlığa çağırır. Onun, bunun maliyyə dəstəyi ilə olmayan sözləri danışanlar, ağzı söz tutmayanlar, yanlış məlumatları həqiqət kimi təqdim edənlər anlamalıdırlar ki, dövlətə qarşı qurulan informasiya müharibəsi uzunömürlü olmur.

Vətən sizi heç zaman bağışlamayacaq. Sizin kimi kişiciyəzlərə heç nə kar etməz. Hakimiyyət on dəfə dönsə də, siz yenə də narazı qalacaqsınız. Çünki çatışmazlığınız var. Çünki siz yarımçıq doğulmusunuz. Sizin gününüz 30 fevraldır. Sizə ancaq və ancaq uzaqdan hürmək qalacaq. Dövlətin maraqlarına kölgə saldığınız üçün heç zaman gün üzü görməyəcəksiniz.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.02.2026)