Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bir neçə gün öncə böyük sənətkarımız Rasim Balayev dünyasını dəyişdi. Onu itirmək Azərbaycan teatr və kino sənəti üçün böyük itkidir. Lakin sənətkarı itirsək də, onun yaratdığı obrazlar, qoyduğu iz və sənəti heç vaxt itirilməyəcək. Rasim Balayev hər zaman bizimlə olacaq, onun xatirəsi və sənətkar irsi gələcək nəsillərə ilham verməyə davam edəcək.

Hər kəs tərəfindən sevilən, yalnız Azərbaycanda deyil, dünya səviyyəsində də tanınan və hörmət edilən sənətkar son mənzilə yola salınan kimi onun barəsində xatirələr dilə gəlməyə başladı.

Əməkdar artist Dilarə Əliyeva həmkarı Rasim Balayevlə bağlı “Ədəbiyyat və İncəsənət” portalına müsahibə verib.

-Rasim Balayevi necə biri olaraq tanıyırsınız?

-Rasim Balayevin simasında Nəsimini, Babəki Cavidi sevdik. Onları elə təsvir etdik. Onun əsərləri bizim üçün böyük xəzinədir. Rasim öz simasında hər kəsə yer ayırırdı və ölümsüzləri yaşatdı. Özü də ölümsüzlüyə getdi... Nə qədər Azərbaycan qəhrəmanları varsa, onların hamısı Rasimin simasında yaşayacaq. Nə qədər ki, o qəhrəmanları yaşatdı, özü də qəhrəman kimi yaşayacaq.  Rasim məktəb yaratdı və xalqını sevdi. O, bütün məsələlərdə xalqın yanında oldu. Xalq da vida günündə onun yanına toplandı və onu son mənzilə yola saldı.Sənətkarı bütün şərəfi ilə əbədiyyətə tərk etdi. O, ən uca və ən ali sənətin memarı idi. Ona görə də ömrü boyu onun qarşısında baş əyəcəyik və dualar oxuyacağıq.

-Siz Rasim Balayevlə hansı xatirələri paylaşa bilərsiniz?

-Ən gözəl xatirələrimdən biri "Cavid ömrü"nün çəkilişi zamanı oldu. O, obraz üzərində işləyirdi və səhnəmizi məşq etdirirdi. Mənə çox yardımı toxunurdu. Rasim çox duyğulu insan idi. Gözəl təbiəti vardı, hətta ağac belə onun diqqətindən yayınmırdı. O, işığı qurur, təbiətə baxırdı.  Heç yadımdan çıxmaz. Bir dəfə çəkilişdə idik.  Ramiz Həsənoğluna baxıb dedi: “Tanrı rəssamdır, ən gözəl rejissordur. Gör necə gözəldir”.  Onun hər kəsi anlamaq kimi bir keyfiyyəti vardı, amma sevmədiyi insanları qəbul edə bilməzdi.  Demişdi: "Bir var dramaturgiya, bir də var dramaturguya".Söhbətlərində yumor hissi vardı, amma sadəcə dostlar arasında bunu ifadə edirdi. Çox gözəl xatirələri var idi.

Çox sanballı və həddindən artıq yüksək insani dəyərləri bir arada yürütmək hər kəsə qismət olmur, amma o bunu bacarırdı. O, sevməyi bacarırdı. Adi çəkilişlər belə insan ruhunda, bilmədiyin hardansa işıq gətirir. Bu, sənətin gücüdür".

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

O torpaqlar nə qədər dahi yetişdirib...

Qərbi Azərbaycanı deyirəm...

Azərbaycan Respublikasının xalq artisti Zülfüqar Abbasov da əslən oradandır...

Zülfüqar Abbasov 1940-cı il may ayının 3-də Gürcüstan SSR-də Borçalı rayonunun Yuxarı Saral kəndində anadan olub. Əsli-kökü Qərbi Azərbaycanın Vedi və Dərələyəz mahalındandır. Ata babası Dinməz Abbas o mahallarda gedən mənfur erməni qiyamçılarının intiqamçısı olub. Sovetlərdən sonra həbs və sürgünlərdən canını qurtarmaq üçün Borçalıya köçüb. Orta məktəbi Borçalıda bitirib. İki dəfə ali təhsil alıb

1962-ci ildə A. S. Puşkin adına Tbilisi Dövlət Pedaqoji İnstitutununun Azərbaycan bölməsini və 1966-cı ildə Bakı Teatr İnstitutunu (indiki Mədəniyyət və İncəsənət Universitetini) bitirib. Teatr institunda oxuduğu vaxt ona müəllimləri — böyük sənətkar Mehdi Məmmədov və Məlik Dadaşov bu sənətin sirlərini dərindən öyrədiblər. O, rejissor kimi əmək fəaliyyətinə İrəvan Dövlət Dram Teatrında başlayıb. Sonra Mingəçevir Dövlət Dram Teatrı, Qazax teatrlarında-baş rejissor, direktor və bədii rəhbər kimi çalışıb.

Təhsil illərində Tbilisidə İ. İsfahanlının rəhbərlik etdiyi dram dərnəyində çıxış edib. 1967–68-ci illər də C. Cabbarlı adına İrəvan Dövlət Azərbaycan Dram Teatrında fəaliyyət göstərib, burada "Solğun çiçəklər" (C. Cabbarlı; eyni zamanda Bəhram rolunu oynamışdır), "Yağışdan çıxdıq, yağmura düşdük" (N. Vəzirov) və s. pyesləri tamaşaya qoyub. 1968-ci ildən (fasilələrlə) M. Davudova adına Mingəçevir Dövlət Dram Teatrının rejissoru olub (1992-ci ildən həmçinin direktoru, 1999-cu ildən baş rejissor).

 "Hacı Qara" (M. F. Axundzadə), "Eşq və intiqam" (S. S. Axundov), "Müfəttiş", "Evlənmə" (N. Qoqol), "Əliqulu evlənir" (S. Rəhman), "Cavanşir", "Şeyx Şamil" (M. Hüseyn), "Mahnı dağlarda qaldı", "Sevgililərin cəhənnəmdə vüsalı" (İ. Əfəndiyev), "Şeytan nəsli" (H. Muxtarov), "Dar ağacı" (B. Vahabzadə), "Ölülər" (C. Məmmədquluzadə), "Almaz", "Solğun çiçəklər" (C. Cabbarlı), "Vaqif" (S. Vurğun), "Ayrılmaq anı" (M. Baycıyev) və s. əsərləri tamaşaya qoyub. Aktyor kimi də çıxış edib.

Orijinal süjetli pyesləri

- "Nabat xalanın çörəyi" (Mingəçevir teatrı),

- "Vətən dərdi" (Mingəçevir teatrı),

- "Qisas günü" (Mingəçevir teatrı),

- "Kefdi, bu millət" (Mingəçevir teatrı),

- "Qəribə qonşular" (Qazax teatrı) — da oynanılıb

Ömrünü milli teatrın inkişafına həsr edən Zülfüqar Abbasov 2022-ci il aprelin 1-də, 81 yaşında vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

OnunəsərləriABŞ, Fransa, Almaniya, Rusiya, Türkiyə, İran, Gürcüstan, Suriya, BƏƏ, Ukraynavə başqa ölkələrdə təşkiledilmiş sərgilərdə nümayiş etdirilib. BirsıraəsərləriAzərbaycanMilli İncəsənətMuzeyivə Bakı Müasir İncəsənətMuzeyində, eləcə də şəxsikolleksiyalardasaxlanılır...

Haqqında danışacağım rəssamın bu gün doğum günüdür.

Cəlil Hüseynov 1 aprel 1957-ci ildə anadan olub. 1973–1977-ci illərdə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbində, 1977–1982-ci illərdə isə Xarkov Dövlət Rəssamlıq İnstitutunda monumental rəngkarlıq ixtisası üzrə təhsil alıb. 1983-cü ildən SSRİ Rəssamlar İttifaqının üzvü olub.

Cəlil Hüseynov pedaqoji fəaliyyət də göstərərək 1982–2000-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində müəllim, baş müəllim, dosent, kafedra müdiri və dekan vəzifələrində işləyib. O, 2000–2010-cu illərdə Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Akademiyasının tədris işləri üzrə prorektoru olub.

Cəlil Hüseynovun yaradıcılığında peyzaj janrında çəkilən rəsm əsərləri əhəmiyyətli yer tutur. Cəlil Hüseynov 1986-cı ildən memarlıq layihələrinin müəllifi kimi də fəaliyyət göstərir. O, Türkiyə və Azərbaycanın bir sıra yaşayış məntəqələrində monumental əsərlərin, memarlıq layihələrinin müəllifir.

Onun Abşeron mövzusuna dair "Dübəndi" (1995), "Zeytun bağları" (1995), "Balıqçı evi" (1998), "Ağaclar" (1997), "Köhnə hamam" (1998), "Abşeron bağları" (2016), "Abşeron. Köhnə məscid" (2010), "Abşeron" (2010), "Xəzərin sahili" (2008), "Abşeron motivi" (2011) və başqa peyzajları, eləcə də Naxçıvan təbiətinə həsr olunan "Nehrəm kəndi" (1979), "Köhnə Naxçıvan" (1978), "Nehrəm motivi" (1978) əsərləri özünəməxsusluğu ilə seçilir

Rəssamın qadın dünyasına həsr etdiyi "Qadın portreti", "Düşüncə", "Bəyaz geyimli qadın" portretləri, o cümlədən "nyu"lar silsiləsinə aid edilən "Molbert qarşısında" (1996), "Emalatxanada" (1998), "Yatmış qadın" (1999), "Uzanmış qadın" (2001), "Ağ geyimli qadın" (2002), "Qız albalı ilə" (2002), "Çılpaq qadın" (2015) kimi əsərləri onun portret janrındakı fəaliyyətinin əhəmiyyətli hissəsidir.

Bir sıra natürmort əsərləri də yaradıb. Onun "Meyvələr" (1997), "Şərabla natürmort" (1998), "Şahmat" (2015), "Gilasla natürmort" (2018), habelə "Qədim qablar" triptixi, "Qarpızlar", "Ekzotik meyvələr", "Ananas və parça ilə natürmort", "Yemişlər" əsərləri bu qəbildəndir.

Rəssam 1982-ci ildən müxtəlif respublika və beynəlxalq səviyyəli sərgilərdə iştirak edib.

Təltif və mükafatları

- "Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı" fəxri adı

- "Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

- "Milli irs" mükafatı

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2026)

Nərgiz Mustafayeva, Gəncə,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Xalq təqvimi və etnoqrafik baxımdan Qarayaz - Novruz bayramından, yəni yazın gəlişindən sonra başlayan, təxminən 30-31 günü əhatə edən təbiətin tam oyanış dövrüdür.

Azərbaycan etnoqrafik yaddaşında təbiət hadisələri sadəcə hava durumu deyil, bir həyat nizamıdır. Təbiətin oyanışının ilk ayı Qarayaz martın 21-dən aprelin 20-dək olan müddəti əhatə edir. Xalq arasında bu dövr qışın sərtliyi ilə baharın yumşaqlığı arasında gedən son mübarizə dövrüdür.

Qarayaz adının mənası xalq etimologiyasında iki mənanı ifadə edir: Birincisi çətinlik mənasında – “Qara” burada həm də ağırlıq, keçid dövrünün çətinliyi deməkdir. Qışdan çıxan kəndlinin azuqəsinin azaldığı, mal-qaranın otunun bitdiyi, lakin təzə otun hələ tam boy atmadığı dövrdür. İkincisi torpağın rəngi - qar əriyib, torpaq üzə çıxsa da, hələ hər tərəf yamyaşıl deyil. Torpaq “qara” görünür, amma “yaz”ın (baharın) nəfəsi artıq hiss olunur.

Qarayaz dövrü təbiətin tam oyanışı yolunda keçdiyi ən mürəkkəb mərhələdir. Bu dövrün hər on günlüyü xalq yaddaşında özünəməxsus adlar və inanclarla möhürlənib:

Qarı borcu. Novruzdan dərhal sonra, martın son günlərində havaların qəfil soyuması “Qarı borcu” adlanır. Rəvayətə görə, qışın çıxmasına sevinib onu lağa qoyan qarını cəzalandırmaq üçün qış yazdan bir neçə gün borc alaraq geri dönür. Bu kəskin şaxtada qarı isinmək üçün evindəki sonuncu yanacağı - qış üçün hazırladığı 40 iri kötüyü yandırmağa məcbur olur. Bu, kəndliyə yazın ilk istisinə aldanıb ehtiyatı tam bitirməməyi təlqin edən bir xəbərdarlıqdır.

Qarı boranı.“Qarı boranı” qışın son qalıqları kimi qəbul edilən bu küləkli günlərdə deyirlər ki, təbiət öz köhnə “paltarını” - quru budaqları və köhnə otları silkələyib tökür. Bu fırtına əslində torpağı və meşəni yeni, təzə libas (yaşıllıq) geyinməyə hazırlayan bir təmizlik ayinidir.

“Öküzöldürən” (“Keçiqıran”). Köhnə təqvimlə aprelin əvvəllərinə (yeni təqvimlə aprelin 13-18-i arası) təsadüf edən bu 3-5 günlük kəskin soyuq ən qorxulu dövr sayılır. Rəvayətə görə, bir kəndli qışın bitdiyini sanıb öküzünü arxayınlıqla çölə çıxarır, lakin qəfil qar çovğunu heyvanı dondurur. Bu dövr həm də xalq arasında “Keçiqıran” kimi tanınır və insanlara təbiətin hələ tam ram olmadığını xatırladır.

Ləylək gətirən: Yazın müjdəçisi olan quşların gəlişi ilə müşayiət olunan küləkli günlərə deyilir.

Abuneysan və ya gül-çiçək yağışları: Torpağı canlandıran, ağacların çiçək açmasına kömək edən mülayim yağışlı havalara deyilir.

İlk Göy gurultusu - Torpağın canlanması. Qarayazın sonuna doğru ilk göy gurultusu eşidiləndə inanca görə, artıq “torpağa can gəlir”. Bu səs bitkilərin sürətlə boy atacağının müjdəsidir. Yaşlılar bu zaman dizlərini yerə vurub “Ruzi-bərəkət bol olsun” deyə dua edərlər. Bu səs həm də Qarayazın çətinliklərinin bitdiyinə və rəngarəng Güləyaz dövrünün başladığına işarədir

​Qarayazın “Yaşıl Mətbəxi”də özünə məxsusluğu ilə fərqlənir. Bu ay “Otların oyanışı” dövrüdür. Qışın ağır xörəklərindən sonra Qarayaz süfrəsi təzə bitən yabanı otlarla zənginləşir: Yaz qutabları: Dağkeşnişi, quzuqulağı, qırxbuğum, pencər və unnuca kimi otlardan hazırlanan qutablar bu dövrün əvəzolunmazıdır. ​Yaz dovğası: Təzə kəklikotu və nanə ilə hazırlanan, bədəni yaz yorğunluğundan qurtaran şəfalı təamdır.

Qarayaz – səbrin sınağıdır. Babalarımız deyirdi ki, “Qarayazda həm arpa, həm də ümid əkilir. Əgər martın sonu yağışlı keçərsə, payızda anbarlar dolu, süfrələr bərəkətli olar.”

Azərbaycanımızın bərəkətli torpaqlarında və ulu babalarımızın yaddaşında yaşayan bu inanclar, sadəcə hava haqqında məlumat deyil, minillik bir yaşayış fəlsəfəsidir. Qarayazın o “qara” torpağından boylanan hər bir cücərti, qarşıdan gələn rəngarəng və güllü-çiçəkli günlərin ən böyük müjdəçisidir.

Qeyd: Məqalə müəllifin şəxsi tədqiqatları, xalq inancları və mifoloji mənbələrin müqayisəli təhlili əsasında hazırlanmışdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2026)

Sevgi, bazar və unudulan təbiət haqqında bir köşə

Eltən Törəçi, dəyər yaradıcısı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Bir gün böyük şəhərdə bir pet mağazasına girirsən. Şüşə vitrində balaca it balaları var. Gözləri iri, nəfəs alarkən sanki bir az çətinlik çəkirlər, amma çox “şirin” görünürlər. Yan tərəfdə rəflər doludur: xüsusi qidalar, vitaminlər, geyimlər, oyuncaqlar, parfumeriya. Satıcı isə müştəriyə izah edir ki, bu it üçün xüsusi yemək lazımdır, çünki onun cinsi çox həssasdır. Bir sözlə, sevgi üçün lazım olan hər şey satılır.

Bu səhnə artıq dünyanın bir çox şəhərində tanışdır. Çünki son otuz ildə dünyada yeni bir mədəniyyət formalaşıb — pet culture, yəni ev heyvanı mədəniyyəti. İnsanlar ev heyvanlarını artıq sadəcə heyvan kimi yox, “ailə üzvü” kimi təqdim edir. Onlara ad qoyur, doğum günlərini qeyd edir, xüsusi qidalar alır, klinikalara aparır, sığorta etdirir. İlk baxışdan bu mənzərə insana xoş görünür. İnsanlar daha mərhəmətli olub deyə düşünmək istəyirsən.

Amma bir az diqqətlə baxanda bu sevginin arxasında başqa bir dünya da görünür.

Dünyada ev heyvanı sənayesinin həcmi artıq yüz milyardlarla dollarla ölçülür. Təkcə ABŞ-da bu sahəyə xərclənən pul 150 milyard dolları keçib. Pet qidaları, klinikalar, sığorta xidmətləri, damazlıq fermaları, aksesuarlar, kosmetika, geyimlər… sevginin ətrafında qurulan böyük bir iqtisadi sistem.

Bu sənaye sadəcə məhsul satmır. O, duyğu satır.

Marketinq bunu çox yaxşı başa düşüb. Bir vaxtlar reklamlar “pet owner” — heyvan sahibi sözünü işlədirdi. Bu gün isə yeni termin var: “pet parent”. Yəni heyvanın sahibi yox, valideyni. Bu sözün arxasında böyük psixoloji strategiya dayanır. İnsan özünü valideyn kimi hiss edəndə, o artıq sadəcə yemək almır, “ən yaxşısını” almaq istəyir. Sevgi belə-belə bazarın dilinə çevrilir.

Edward Bernays bir əsr əvvəl yazırdı ki, kütlənin davranışını dəyişmək üçün onun duyğularını yönləndirmək lazımdır. İnsanların nə düşündüyünü dəyişmək çətindir, amma nə hiss etdiyini dəyişmək daha asandır. Müasir pet industry bu prinsipi mükəmməl şəkildə tətbiq edir. İnsanlara deyilir ki, heyvan ailə üzvüdür. Ailə üzvüdürsə, ona ən yaxşı qidanı al, ən yaxşı klinikaya apar, ən yaxşı geyimi seç. Beləliklə sevgi tədricən bir istehlak modelinə çevrilir.

Bu mədəniyyət artıq Azərbaycana da gəlməkdədir. Bakı küçələrində yeni pet mağazaları açılır. Sosial şəbəkələrdə ev heyvanları üçün ayrıca səhifələr yaranır. Premium qidalar, aksesuarlar, bahalı damazlıq cinsləri. İnsanlar çox vaxt düşünmür ki, bu trend təkcə mərhəmət məsələsi deyil. Bu, həm də bazardır. Və hər bazar kimi o da insanın emosiyasını istifadə etməyi yaxşı bacarır.

Amma hekayənin başqa tərəfi də var.

Son illərdə dünyada bəzi it və pişik cinsləri xüsusi görünüş üçün seleksiya olunur. Qısa burunlu, böyük gözlü, çox kiçik bədənli cinslər. İnsanlara şirin görünür. Amma baytarlar deyir ki, bu heyvanların bir çoxu normal nəfəs ala bilmir, qaça bilmir, hətta bəzən normal həyat yaşaya bilmir. Yəni insanın estetik zövqü heyvanın biologiyasından üstün tutulur.

Başqa bir tərəf də damazlıq fermalarıdır. Bir çox ölkədə artıq illərdir tənqid olunan “puppy mills” sistemi var. Bu fermalarda itlər dar qəfəslərdə saxlanılır, intensiv şəkildə çoxaldılır və balalar satış üçün istehsal olunur. Vitrinlərdə gördüyümüz “sevgi hekayəsinin” arxasında bəzən belə bir sistem dayanır.

Burada qəribə bir paradoks yaranır.

İnsanlar heyvanlara heç vaxt bu qədər sevgi göstərməyib.

Amma eyni zamanda heyvanlar heç vaxt bu qədər böyük bir bazarın içində yaşamayıb.

Bir tərəfdə mərhəmət var. O biri tərəfdə kommersiya. Bir tərəfdə “ailə üzvü” narrativi var. O biri tərəfdə damazlıq, seleksiya və satış.

Bu yazının məqsədi heyvan sevgisini tənqid etmək deyil. Heyvanı qorumaq, ona mərhəmət göstərmək insanın ən gözəl xüsusiyyətlərindən biridir. Problem başqa yerdədir. Problem sevginin bazara çevrilməsindədir. Problem heyvanın təbii varlıqdan çox bəzən istehlak obyektinə çevrilməsindədir.

Çünki təbiətin öz düzəni var. Hər canlı öz mühitində, öz ritmi ilə yaşayanda gözəldir. İnsanın müdaxiləsi o ritmi dəyişəndə, təbiət də dəyişir.

Bəlkə də müasir insanın ən böyük problemi budur: o təbiətdən uzaqlaşdıqca, beton şəhərlərin içində yaşadıqca, öz köklərindən də uzaqlaşır. Təbiətlə münasibəti zəiflədikcə, onu yenidən qurmağa çalışır. Bəzən sevgi adı ilə, bəzən mərhəmət adı ilə.

Amma təbiət laboratoriya deyil.

Hər şey öz yerində olanda gözəldir. Hər canlı öz mühitində olanda gözəldir. Doğanın düzənini pozmaq isə qorxuludur.

Bəlkə də bir gün yenidən bunu xatırlamalıyıq.

Hər şeyi öz yerinə qaytarmağı.

İnsanı torpağa, heyvanı təbiətə, həyatı isə öz təbii axarına.

Çünki insan doğadan uzaqlaşdıqca, beton cəngəlliklərin içində öz kimliyinə yadlaşdıqca, tədricən bir şeyi də itirir — yer üzündə niyə yaşadığını anlamaq hissini.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2026)

Aynur İsmayılova,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

Nə varsa, əskilərdə var — bu cümləni hər dəfə eşidəndə qeyri-ixtiyari gərildiyimi hiss edirdim.

Keçmiş dedikləri əslində heç də xoş güzəranı olmayan, əksinə daha çox yoxluq çəkdikləri, eyni zamanda xoşbəxt olmayan, bəlkə də xoşbəxtliyin nə olduğunu belə bilməyən uşaqlıq və gənclik illəri arasında zorluqlarla ayaqda qalan bir dövr idi. Həyat onlar üçün sadəcə gün doğumu ilə başlayıb, gün batımı ilə bitirdi. Arada isə sadəcə yaşamaq yox, dözmək vardı. Həyat onlara ədalətli davranmamışdı. Nə böyük ümidlər bəsləyə bildilər, nə də böyük xəyallar qura. Həyat onlara kiçik yaşamağı öyrətmişdi.

İndi isə hər şey dəyişib. Hər şey böyüyür: ümidlər, arzular, istəklər, gözləntilər, ehtiyaclar. O zaman əlçatmaz olan hər şey indi daha yaxındır, bir o qədər də uzaq. Hər şey böyüdükcə, əldə olan daha dəyərsiz görünməyə başladı. İnsan isə bu dəyişən zamanda ölçüyə vurulub yaşamağı unutdu. İndi çox insan yaşamır, sadəcə yarışır — daha böyüyə çatmaq üçün.

Bəs yaşaya bilən insan kimdir, soruşsan? “Nə varsa, əskilərdə var” — bu cümləni quranlar deyərdim. Bir zamanlar mənə yad görünən bu cümlə indi mənim də sevdiyim, hətta içimdə daşıdığım bir həqiqətə çevrilib. Bəlkə biz bu zamanın çox az bir hissəsi olduq, amma o azlıqda belə nələrisə qazandıq. Hər keçən gün bunu daha çox hiss edirsən. Çünki “əskilər” dedikləri təkcə keçmiş deyil. Orada hər şeyin öhdəsindən gələ bilən bir ruh var. Bəlkə də biz çox şey qazandıq, amma itirdiyimiz şey qazandığımızdan daha ağırdır. Çünki onu kimsə görmür. Hər kəs qazandığına aşiqdir. Heç kəs içində səssizcə parçalanmış tərəfləri görmək istəmir.

Bəlkə də hər şey elə əvvəlki kimi deyil… Amma insanın içində o “əskilərdən qalan” bir parça varsa, o hələ də yaşaya bilir. Və bəlkə də nə varsa, doğrudan da əskilərdə var…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2026)

Heyran Zöhrabova,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Biz uşaq olanda belə deyildi

Hamını, hər şeyi sevə bilirdik

Ağzımızdan çıxan güllə səsinə

Yumub gözümüzü ölə bilirdik

Biz elə ölümü belə bilirdik

Böyüdük nənələr, babalar öldü

Böyüdük doğmalar, əzizlər öldü

Böyük ürəklilər, təmizlər öldü

Bu şeiri əbəs yerə seçmədim. Rəşad Nağı Mustafanın özünün də dediyi kimi, dana bilmərik ki, bu şeirin bu qədər çox sevilməyinə səbəb həm də Ustad Rasim Balayevin reaksiyası idi.

Əslində hamımız ölümlə uşaqlıqdan tanışıq, kimi yaxından, kimi uzaqdan.

Amma ölüm hər yaşda bizə fərqli şeylər ifadə edir.

Uzaq ölümlər bizə adətən bir növ xatırladıcı rolunu oynayır.

Zamanı, ömrü və eyni zamanda ölümlü olduğumuzu.

Sahib olduqlarımızın, doğmalarımızın, bizi sevənlərin dəyərini.

Yaxın ölümlər daim bizdən nələrsə qopardır.

Bəzən dayağımızı, bəzən qəlbimizin ən məhrəm sirdaşını, bəzən xəyallarımızı..

Ölüm bəzən bizə həyatımızdakı bir insanın artıq keçmişimizdə, xatirələrdə qaldığını, gələcəyimizdə olmayacağını, bir də onunla danışıb gülə bilməyəcəyimizi hökm edir..

Bəzən də ölüm bizdən uşaqlığımızı alır.. Bizə zamanın ötüb keçdiyini artıq böyüdüyümüzü xatırladır...

Uşaqlıqda həvəslə izlədiyimiz filmlərdəki obrazları canlandıran aktyorlar bir-bir dünyasını dəyişində fərqinə varırıq ki, ölüm bizdən həm də bir dövrü, uşaqlığımızı alır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2026)

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Beyləqan-İmişli təmsilçisi,

Beyləqan rayon Mədəniyyət Mərkəzinin rejissoru, "Gənclik" xalq teatrının rəhbəri

İnsan tarix boyu özünü ifadə etməyin müxtəlif yollarını axtarmışdır. Bu axtarışın ən qədim və təsirli formalarından biri teatrdır. Teatr yalnız bir sənət növü deyil; o, insanın özünü, cəmiyyətini və reallığı dərk etməsinin xüsusi bir vasitəsidir. Səhnədə təqdim olunan hadisələr zahirən “oyun” kimi görünsə də, əslində bu oyun reallığın ən dərin qatlarını üzə çıxarma gücünə malikdir.

Bu baxımdan əsas sual ortaya çıxır: teatr insanı necə dəyişir? Bu dəyişiklik yalnız aktyorla məhdudlaşır, yoxsa tamaşaçı da bu prosesin bir hissəsinə çevrilir? Bu esse teatrın həm fərdi, həm də kollektiv şüura təsirini araşdıraraq səhnə ilə həqiqət arasındakı mürəkkəb münasibəti təhlil etməyi məqsəd qoyur.

Teatrın fəlsəfi əsasları

Teatrın mahiyyətini anlamaq üçün onun fəlsəfi köklərinə nəzər salmaq vacibdir. Qədim yunan filosofu Aristotle “Poetika” əsərində teatrı “mimesis” — yəni reallığın təqlidi kimi izah edirdi. Lakin bu təqlid sadə bir surət çıxarma deyil; o, reallığın yenidən qurulması və mənalandırılması prosesidir.

Aristotelin “katarsis” anlayışı da burada mühüm yer tutur. Onun fikrincə, tamaşaçı səhnədə baş verən hadisələr vasitəsilə emosional təmizlənmə yaşayır. Bu isə teatrın insan psixologiyasına birbaşa təsir etdiyini göstərir.

Daha sonralar Friedrich Nietzsche teatrı həyatın özünün bir ifadəsi kimi qiymətləndirərək onun insanın daxili ziddiyyətlərini üzə çıxardığını vurğulayırdı. Onun “Apollon və Dionis” dualizmi teatrın həm nizam, həm də xaos elementlərini birləşdirdiyini göstərir.

Aktyorun transformasiyası

Teatrın ən güclü təsir etdiyi şəxslərdən biri şübhəsiz ki, aktyordur. Aktyor səhnədə yalnız bir obrazı canlandırmır; o, eyni zamanda öz “mən”ini yenidən qurur.

Konstantin Stanislavski sisteminə görə aktyor rolunu sadəcə oynamaqla kifayətlənməməli, onu “yaşamalıdır”. Bu yanaşma aktyordan dərin psixoloji hazırlıq və emosional iştirak tələb edir. Aktyor öz şəxsi təcrübələrindən istifadə edərək obrazla identifikasiya qurur.

Bu proses bəzən aktyorun psixoloji vəziyyətinə ciddi təsir göstərə bilər. O, uzun müddət canlandırdığı obrazın təsiri altında qala bilər. Bu hal “rolun içində itmək” kimi də təsvir olunur.

Digər tərəfdən, Bertolt Brecht isə Stanislavskidən fərqli olaraq aktyorun obrazdan müəyyən məsafə saxlamasını təklif edirdi. Onun “yadlaşdırma effekti” (Verfremdungseffekt) tamaşaçının emosional deyil, daha çox intellektual reaksiya verməsini hədəfləyirdi.

Bu iki yanaşma göstərir ki, teatr yalnız hisslərin deyil, həm də düşüncənin transformasiya məkanıdır.

Tamaşaçının dəyişimi

Teatrın təsiri yalnız səhnədə baş verənlərlə məhdudlaşmır; o, tamaşaçıya da sirayət edir. Tamaşaçı səhnədə gördüyü hadisələrlə empatiya quraraq öz həyatını yenidən dəyərləndirir.

Psixoloji baxımdan tamaşaçı “təhlükəsiz məsafədən” emosional təcrübə yaşayır. Bu, onun öz qorxuları, arzuları və travmaları ilə üzləşməsinə imkan yaradır.

Məsələn, Hamlet kimi əsərlərdə tamaşaçı yalnız bir şahzadənin faciəsini izləməz; o, qərarsızlıq, vicdan və varoluş sualları ilə üz-üzə qalır.

Bu baxımdan teatr bir növ güzgü rolunu oynayır — insan özünü səhnədə görür.

Teatr və cəmiyyət

Teatr yalnız fərdi deyil, həm də ictimai dəyişikliklərin mühüm alətidir. Tarix boyu teatr siyasi, sosial və mədəni məsələlərin müzakirə olunduğu bir platforma olmuşdur.

Augusto Boal tərəfindən yaradılan “Ezilənlərin teatrı” konsepsiyası buna bariz nümunədir. Bu yanaşmada tamaşaçılar passiv izləyici deyil, aktiv iştirakçıya çevrilir və sosial problemlərin həllində rol oynayırlar.

Teatr cəmiyyətin problemlərini açıq şəkildə göstərməklə yanaşı, onları simvolik dillə də ifadə edə bilir. Bu isə bəzi hallarda daha təsirli olur, çünki mesaj birbaşa deyil, düşünməyə vadar edən formada təqdim olunur.

Səhnə və reallıq arasındakı sərhəd

Teatrın ən maraqlı xüsusiyyətlərindən biri onun reallıqla oyun arasındakı sərhədi bulanıqlaşdırmasıdır. Səhnədə baş verən hadisələr real deyil, lakin tamaşaçı onları real kimi yaşayır.

Bu fenomen insan şüurunun necə işlədiyini də göstərir. İnsan bilir ki, gördüyü bir oyundur, lakin buna baxmayaraq emosional reaksiya verir. Bu, teatrın gücünü təşkil edən əsas faktorlardan biridir.

Bəzi hallarda isə teatr reallığa birbaşa müdaxilə edir. Sosial mövzulara toxunan tamaşalar ictimai rəyə təsir göstərərək real dəyişikliklərə səbəb ola bilər.

Teatr insanı dəyişir — həm səhnədə, həm də səhnədən kənarda. Aktyor üçün bu dəyişiklik daxili transformasiya, özünü yenidən kəşf etmə prosesidir. Tamaşaçı üçün isə bu, empatiya qurmaq, düşünmək və öz həyatına yeni prizmadan baxmaq imkanıdır.

Səhnə ilə həqiqət arasında sərhəd yoxdur; əksinə, bu iki anlayış bir-birini tamamlayır. Teatr, həyatın sadəcə əksi deyil — o, həyatın daha dərin, daha yoğun və bəzən daha həqiqi formasıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(01.04.2026)

Nail Zeyniyev,

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Kitabxanaçı haqqında iki fərqli təsəvvür var. Bir tərəfdə kitablarla yaşayan, oxumağı həyatının əsasına çevirən insan obrazı dayanır. Digər tərəfdə isə daha çox texniki işlərlə məşğul olan, rəfləri düzən, sənədləşmə aparan işçi. Həqiqət bu iki təsəvvürün arasında yerləşir və çox vaxt şəraitə görə dəyişir.

Ən çox yayılan yanlış fikir budur ki, kitabxanada işləmək bol-bol kitab oxumaq deməkdir. Əslində isə kitabxanada olmaqla kitab oxumaq eyni şey deyil. Kitabxanaçı gün ərzində kitablarla işləyir, amma bu o demək deyil ki, onları rahat şəkildə oxumağa vaxt tapır. İşin böyük hissəsi görünməyən tərəfdə keçir: kataloqlaşdırma, fondun qorunması, oxucu sorğularına cavab, sənədləşmə. Bu işlərin içində sərbəst mütaliə üçün geniş imkan qalmır.

Buna baxmayaraq, kitabxanaçı oxumalıdır. Bu artıq seçim yox, peşənin tələbidir. Oxucuya kitab tövsiyə etmək üçün o kitabı tanımaq lazımdır. Fondu bilmək, yeni gələn nəşrləri dəyərləndirmək, oxucunun marağına uyğun istiqamət göstərmək — bunların hamısı mütaliə tələb edir. Sadəcə bu oxumaq çox vaxt şəxsi zövqdən yox, peşə məsuliyyətindən doğur.

Bu peşənin ən güclü tərəfi oxucu ilə birbaşa əlaqədir. Kitabxanaçı insanın nə axtardığını, hansı suallarla gəldiyini, hansı mövzuda çətinlik çəkdiyini görür. Bu, nadir bir təcrübədir. Amma bu təcrübəni düzgün istifadə etmək üçün onun arxasında real oxu təcrübəsi dayanmalıdır.

Tövsiyə vermək sadə iş deyil. Düzgün seçilmiş kitab insanın dünyagörüşünü dəyişə bilər. Əksinə, yerində olmayan bir tövsiyə oxucunu kitabdan uzaqlaşdıra bilər. Ona görə kitabxanaçının oxuması şəxsi maraqdan çox, peşə etikası məsələsidir. Oxumayan kitabxanaçı istiqamət göstərməkdə çətinlik çəkir və bu da oxucuya birbaşa təsir edir.

Bu gün vəziyyət birmənalı deyil. Oxuyan kitabxanaçılar var və onların fərqi dərhal hiss olunur. Onların tövsiyələri daha dəqiq olur, söhbətləri daha canlı olur, oxucu ilə qurduğu əlaqə daha səmimi alınır. Amma eyni zamanda bu sahəyə təsadüfən gələn, mütaliəyə ciddi yanaşmayan insanlar da var. Bu isə ümumi səviyyəyə təsirsiz ötüşmür.

Burada təhsilin rolu böyükdür. Əgər kitabxanaçılıq ixtisası yalnız texniki biliklər üzərində qurulsa, nəticədə peşə də texniki xarakter alacaq. Amma mərkəzdə oxu mədəniyyəti, ədəbiyyatla canlı əlaqə dayansa, kitabxanaçı da fərqli formalaşacaq. Bu fərq sonradan oxucuya ötürülür.

Yəni kitabxanaçıların hamısı eyni deyil. Bəziləri oxuyur, bəziləri yox. Amma oxuyan kitabxanaçı ilə oxumayan kitabxanaçı arasındakı fərq gizli qalmır. Bir dəfə həqiqətən oxuyan birinin tövsiyəsini alan oxucu bunu asanlıqla unutmur. Çünki o tövsiyədə təkcə kitab adı yox, o kitabı anlayan birinin baxışı olur.

“Ədəbiyyat və İncəsənət”

(01.04.2026)