Elman Eldaroğlu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bugünki söhbətimin qəhrəmanı şair, publisist, jurnalist Südabə Sərvidir. Sərvi təxəllüsünü ona mərhum şair İlyas Tapdıq verib.

Bu gün Süqdabə xanımın növbəti ad günüdür...

Nəsib Abid onun haqqında yazır:- “İlham, ruhun həyat atəşindən yaranan sevgidir. İlham, insanın könül dünyasının odu, atəşidir. İlham, insanın qəlb evinin yanan çırağıdır. Şair Südabə Sərvinin şerlərində, insanın yaşam döngüsünün, həyati rəngarəngliyinin tablosu var...”

Südabə Sərvi Göyçayda dünyaya gəlib. ADPU-nun Filologiya fakültəsini bitirib. Bir müddət Göyçayda 7 saylı tam orta məktəbdə Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi işləyib. Eyni zamanda rayonda çıxan “Yeni həyat” qəzetinin əməkdaşı və rayon Gənc Müəllimlər Şurasının sədri olub. 1996-cı ildən Bakıda “Hürriyyət”, “525-ci qəzet”, “Respublika”, “Ekspress” qəzetlərində köşə yazarı kimi fəaliyyət göstərib. Yüzlərlə publisistik məqalənin, dəyərli şəxsiyyətlərdən götürdüyü müsahibələrin, mənəviyyatla bağlı yazıların müəllifidir. 2003-2005-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Radiosunda, “Qərib axşamlar” proqramında ssenarist-redaktor kimi çalışıb. 2005-2010-cu illərdə İctimai Televiziyanın Ədəbi Verilişlər redaksiyasında ssenarist-redaktor kimi ədəbi verilişlər hazırlayıb. O, 2010-cu ildə ANS TV Şirkətlər Qrupuna, ölkədə çox populyar olan “EL” jurnalına şef-redaktor kimi dəvət olunub. Bir müddət bu vəzifədə işləyib. Hazırda isə AYB-də məsul vəzifədə çalışır. AYB-nin yaranmasının 75 illiyi münasibətilə ərsəyə gətirilən 30 dəqiqəlik filmin ssenari müəllifi və redaktorudur. Film bu gün də İctimai Televiziyanın fondunda saxlanılır...

Deyir ki:- “Bəzi adamları anlaya bilmirəm. Görəsən, klassik şair və yaıçılara qarşı bu qədər kin, nifrət hardandı onların içində? Hərəsi bir söz deyib, onları aşağılamağa çalışır. 37-ci il olsaydı, bu sözləri deyə bilərdilərmi? Xatırladım ki, 37-ci ilin qorxusu bütün sahələrdə uzun müddət insanların beyinlərdən getmədi. Hətta Stalinin ölümündən sonra çox illər ədəbiyyatda "bığ" sözü işlədilmədi. İnanmırlarsa, o illərin tarixini qaldırıb, baxa bilərlər. Və 90-cı illərə qədər bu qorxu bəzi yaşlı yazarlarda davam etdi. Yadımdadır, 1999-cu ildə yazıçı Manaf Süleymanovdan o illər haqqında müsahibə götürəndə çantamdan diktafonu çıxardım, dərhal sifəti ciddiləşdi və sərt şəkildə dedi ki, diktafonu söndürüm. Yoxsa heç nə deməyəcək. Sözüm bu gün ədəbi senzuranın olmadığı bir zamanda ağızları isti yerdə olub da söz azadlığından gen-bol istifadə edənlərədir! İndi kimisə "satqın", "xain" çıxartmağa nə var ki?”

Necə deyərlər, odlu-alovlu, cəsarətli xanımdır. İnadkar, iradəli və qətiyyətlidir. Sözü üzə deməyi, haqqı tələb etməyi bacarır. Yerində saymağı xoşlamır, hərəkət onun üçün çox vacib məsələdir…

“Mən Məhəmməd Əmin Rəsulzadıni Səməd Vurğunun şeiriylə tanıdım. "Millət rəhbəri Rəsulzadə" deməklə şair onun böyüklüyünü şüuraltı yeridirdi beynimizə. Acı da olsa, etiraf edəcəm, ermənilər tarix boyu öz yalanlarını dünyaya sırımaq üçün istedadı oldu olmadı, həmmillətlərini qabağa verirlər. Bu gün Rusiya televiziyalarında görün nə qədər erməni var? Biz isə doğru olanlarıımızı da tanıda bilmirik. Başımız qarışıb şər-böhtana, klassikləri, o cümlədən zəmanəmizin istedadlıarını daşlayırıq. Səd heyif!”- söyləyir.

Onun “Döz görüm” adlı ilk şeirlər kitabı 2003-cü ildə çap edilib. Daha sonra bəstəkar Emin Sabitoğlu haqqında “Bu dənizin gözü yaşlı sənsiz”, türk dünyasının böyük yazarı Çingiz Aytmatov haqqında “Mən Manasın oğluyam”, “Bəstəkar Qara Qarayev”, "Tarın məcnunu", "Tikdim ki izim qala", Xalq yazıçısı Anarın həyat və yaradıcılığından bəhs edən “Anar fenomeni” publisistik, Qarabağ-Xocalı faciəsinə həsr olunan “Alyoşa əfsanəsi”, şəhid Milli Qəhrəman Çingiz Babayev haqqında “Əfsanəvi qəhrəman”, 1-ci Qarabağ şəhidlərinə həsr olunmuş "Açılmayan güllə" kitablarının müəllifidir. “Mən Manasın oğluyam” kitabı qırğız, rus, ingilis dillərinə tərcümə olunub və 17 ölkədə təqdimatı keçirilib...

Deyir ki:- “Gözəl xatirələr unudulmur. 15 il əvvəl ANS-in “EL” adlı bir jurnalı vardı. O vaxt arxivlərə girərək araşdırıcı yazılar hazırlayırdıq və inanın ki, jurnalın hər nömrəsini almaq üçün oxucular ANS-in həyətinə qədər gəlirdilər. Oxumağa maraq da güclüydü o vaxt. Həqiqətən ANS bir məktəb olub. Bunu danmaq olmaz! Heyif ki, o cür jurnal Azərbaycanda bir daha çıxmadı...”

2010 və 2014-cü illərdə Dövlət Sərhəd Xidmətinin təşkil etdiyi vətənpərvərliklə bağlı hekayə müsabiqəsində onun “Mənim əsgərim” və “Qorxmaz” hekayələri xüsusi mükafata və Fəxri diplomlara layiq görülüb...

Çətinliklər onu ruhdan salmır, əksinə, həvəsləndirir, amma çox səbirsizdir. Qayğıkeş və insanpərvərdir. Hətta başqalarının hüquqları üçün mübarizə aparmaqdan çəkinmir. Nə qədər ki, inanır, o, bütün gücü və əzmi ilə bir məqsəd uğrunda mübarizə aparacaq. Sonsuz nikbindir, geriyə baxmağı xoşlamır, həmişə irəliyə baxır. Amma uşaq kimi saf və səmimidir. Fəqət kimsə onu tənqid etməyə cəsarətlənirsə, o insan özünü müdafiə etməyə hazır olmalıdır. Çünki bu xanım, cavab verməkdən qorxmur...

Bəli, biz Südabə Sərvini növbəti ad günü münasibətlə təbrik edir, möhkəm can sağlığı, yaradıcılıq uğurları arzulayırıq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Orijinal kalliqrafiya (xəttatlıq) kompozisiyaları ilə Azərbaycanda keçirilən üç böyük sərgiyə qatılıbdır. "Allahu-əkbər" adlı kufi xətli orijinal kompozisiyası uşaqlar üçün "Azərbaycan incəsənəti" ensiklopediyasının (2011) "Xəttatlıq" bölümündə oxuculara təqdim olunub. Söhbət tanınmış xəttat Azad Yaşardan (Fərəcovdan) gedir.

Azad Fərəcov (Yaşar) 10 aprel 1961-ci ildə Bakıda anadan olub. Əli Bayramlı şəhərində böyüyüb, orada orta təhsilini başa vurub. Ali təhsilini Azərbaycan İnşaat Mühəndisləri İnstitutunun Memarlıq fakültəsində alıb. Əli Bayramlı şəhərində baş memar, baş rəssam və zavodda dizayn qrupunun rəhbəri vəzifələrində işləyıb.

Rusiyada fəaliyyət göstərən türk inşaat firmasında memar və müdir yardımçısı vəzifələrində çalışıb. "Space" telekanalında yayınlanan "Gecə kanalı" proqramının bədii redaktoru, Azərbaycan Respublikası Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun (DSMF) mətbu orqanı "PENSİYAÇI" qəzetinin baş redaktoru vəzifəsində çalışmışdır, Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin "Sosial həyat" jurnalında məsul katib kimi fəaliyyət göstərmişdir.

1976-cı ildən bədii yaradıcılıqla və tərcümə işi ilə məşğul olur. "Gözlərimin günahı" adlı ilk mətbu şeiri 1980-ci ildə sonralar müasir dövr Azərbaycan demokratik mətbuatının banisi olacaq görkəmli ziyalı Nəcəf Nəcəfovun tövsiyəsi ilə "İnşaatçı" qəzetində çap olunub.

Onun tərcüməçilik fəaliyyəti də var. Dünya ədəbiyyatını təmsil edən 800-ə yaxın yazarın ən müxtəlif janrlardakı əsərlərini uğurla dilimizə çevirmişdir. Bunların təxminən yarısı ilə Azərbaycan oxucusu ilk dəfə tanış olub.

 2001-ci ildən fəaliyyətə başlayan, ədəbiyyatımızda köklü dəyişikliklərə nail olan və ölkədə kitaba, bədii qiraətə marağın təkrar canlanmasında önəmli rol oynayan Azad Yazarlar Ocağının (AYO) və onun mətbu orqanı "Alatoran" dərgisinin təsisçilərindəndir. 10 dilə (ingilis, alman, rus, türk, ukrain, gürcü, bolqar, özbək, qırğız və rumın) çevrilən şeirləri Moskvada, İstanbulda, Kiyevdə, Tbilisidə və Bişkekdə çıxan aparıcı ədəbi-bədii jurnallarda işıq üzü görmüşdür.

Şeir, esse, müsahibə və tərcümələri bir çox qəzet, jurnal, antologiya və ədəbi saytların oxucularına təqdim edilib. 2014-cü ilin sentyabrında Türkiyənin Tokat şəhərində keçirilən Beynəlxalq Şeir Şölənində Azərbaycanı uğurla təmsil edib. Yazıb-çevirdiyi 10-dan çox kitabı öz vəsaiti ilə çap etdirməklə, naşirlik fəaliyyəti ilə də tanınır. Təsis etdiyi "TURKUAZ yayınları"nın ilk kitabı 2023-cü ildə işıq üzü görüb.

2021-ci ildən Azərbaycanda yeganə ədəbi qurum olan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. AYB-nin 2022-ci ilin oktyabrında keçirilən XIII qurultayında Birliyin İdarə Heyətinin üzvü və "Azərbaycan" jurnalının redaksiya heyətinə üzv seçilib.

Əli Bayramlıda (indiki Şirvan) onun layihələri əsasında şəhərin Bakı və Salyan səmtdəki giriş-çıxış meydan-kompleksləri və bir neçə inzibati bina tikilib. 1980-ci illərin sonlarında o, adıçəkilən şəhərdəki 2 məscidin layihəsini hazırlayıb, onların tikintisində yaxından iştirak edib. Bir neçə il memar kimi çalışdığı Əli Bayramlı Xətti-İstismar İdarəsi onun iştirakıyla layihələndirilən ikisəviyyəli yol qovşaqlarının, şəhər və rayonlarda giriş meydanlarının, yolüstü kiçik memarlıq obyektlərinin tikintisini gerçəkləşdirib.

Dizayn sahəsində də fəaliyyətini davam etdirir. Ötən on ildə imza atdığı bir sıra loqo, loqotip, kitab qrafikası nümunələri və dizayn əsərləri sənətsevərlər tərəfindən maraqla qarşılanıb. Bunlara nümunə kimi Şirvan şəhərində çıxan "İşıq" qəzetinin, Mədəniyyət Nazirliyinin mətbu orqanı "Kino+" qəzetinin, Azad Yazarlar Ocağının (AYO) və Azərbaycan Respublikası Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun (DSMF) loqolarını göstərmək olar. Tələbəlik illərində yaratdığı karikaturalardan bəzilərini "İnşaatçı" qəzetinin səhifələrində dərc etdirib.

Əsərləri 

- Hamı və Heç kim (şeirlər və rəsmlər)

- Postmodern rus ədəbiyyatı (tərcümə antologiyası)

- Mövlanə Cəlaləddin Rumi Məsnəvidən seçmələr. I nəşr

- Çin mədəniyyəti

- Əhməd Həmdi Paşa. Missioner

- YAHU. Sufizm, Dao, Dzen hekayətləri

- Gi de Mopassan. Seçilmiş əsərləri

- Elias Kanetti. Korlaşma (roman)

- Azad Yaşar "Bu da keçər" (İrfan hikmətləri) və s.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.

Pərvanə Məmmədli

Rza Bərahəni (1935–2022) – görkəmli nasir, şair, publisist, ədəbiyyatşünas, tərcüməçi.

İranda müasir ədəbi-tənqidin əsasını qoyanlar sırasında birinci Rza Bərahəninin adı çəkilir. Buna görə də ədib “İran ədəbi-tənqidinin atası” kimi tanınır. O, eyni zamanda İranda modern və postmodern ədəbiyyatın öncüllərindəndir.

İlk şeirlər kitabı 1962-ci ildə çıxıb və ədəbi mühitdə ciddi rezonans yaradıb.

R.Bərahəni də türk təfəkkürünü fars ədəbiyyatında inkişaf etdirən yazıçılardandır. Üç kitabına müəllifin ingiliscə yazdığı əsərləri daxil edilmişdir. İndiyə kimi əlli altı kitabı çıxıb, bunlardan  səkkizi roman, on dördü şeir kitabıdır. Bu romanların həcmi ümumi­lik­də dörd min səhifədən çoxdur. Xeyli sayda ədəbi-tənqidi məqalələri çap olunmuşdur. Tehranda ictimai xadim Cavad Heyətin ana dilində nəşr etdirdiyi “Varlıq” jurnalı R.Bərahəniyə də öz təsirini göstərmişdir. O bir sıra məqalələrini, xüsusən də türk­cə, farsca, ərəbcə qarışıq yazdığı şeirlərini bu jurnalda çap etdirmişdir. Həmin şeirləri son­ra­dan kitablarına da daxil etmişdir.

1968-ci ildə işıq üzü görən iri həcmli “Misdən qızıl” ədəbi-tənqidi məqalələr və esselər kitabı İranda Avropa tipli ədəbi tənqidin əsasını qoyub, müəllifinə “İran ədəbi tənqidinin atası” titulunu qazandırıb.

Rza Bərahəni İran şah rejimi və inqilabdan sonrakı hakimiyyət tərəfindən təqib olunub, həbsə atılıb, bəzən zindana salınıb.

“Yurdumun sirləri” əsəri yazıçının doğulub boya-başa çatdığı Təbriz şəhərinə həsr olunub. Yazıçı əsərdə Təbrizin tarixi, mədəniyyəti, orada yaşayanların özəl xü­su­siyyətləri, xarakterləri, məşğulluq sahələri ilə  bağlı  mövzu  və  mətnləri qələmə almışdır. Əsərin özəlliyi onun Azərbaycan gerçəklikləri ilə bağlı olmasındadır. R.Bərahəni Azərbaycan Milli Hökumətinin məğlubiyyətindən sonrakı Azərbaycan ortamının ağır və sıxıntılı vəziyyətini bədii lövhələrlə ifadə  etmişdir. Azərbaycan türklərinin acınacaqlı durumu, rejim tərəfindən əhaliyə edilən basqı və təzyiqlər yazıçının  romanında öz əksini tapmışdır.

Bərahəni əsərlərində nağıl və dastanlardakı əfsanəvi mifik obrazları ədəbiyyata gətirib real həyatla uzlaşdırmağı bacarmışdır. Sürrealizmə xas olan yuxu, xəyal və şüuraltıdan yararlanmışdır. Kitabda verilən “Yurdumun sirləri" və ”Mamaça” əsəri buna bariz örnəkdir.

Yazıçının  digər əsəri «İnsanlıq tarixi» essesidir. Esseni müəllifin  mövcud rejimə etiraz səsi, əlaməti kimi qəbul etmək olar. Əsərdə təsvir olunanlar barəsində təsəvvür əldə etmək üçün bir səhnə kifayətdir; qaranlıq gecə, dəhşətli burulğan, dalğaların qorxusu… Sahildəki seyrçilər həmin dənizdəkilərin nələr çəkdiyini haradan bilsinlər? Əsərin qayəsində bu ritorik sual durur.

R.Bərahəninin ən məşhur əsərlərindən biri olan “Taclı hanniballar”da İranda Pəhləvilərin hakimiyyəti illərində insanlara qarşı aparılan repressiya və diskriminasiyadan bəhs edilmişdir. Şah rejimi zamanı gizli polis xəfiyyəsinin – SAVAK-ın cinayətlərinin izinə düşən əsər müəllifinin özü də  bir zamanlar SAVAK-ın təcridxanasında keçirdiyi hissləri və şahidi olduğu olayları qələmə almışdır.

R. Bərahəninin romanlarında, şeirlərində və digər əsərlərində həmişə Azər­bay­can möv­zusuna geniş yer verilmişdir. Bu əsərlərdə azərbaycanlı obrazı və Azərbaycanın tə­­bi­ə­ti canlandırılmışdır. R.Bərahəni yazdığı əsərlərində bəzən bir neçə səhifəni, bəzən şe­ir par­ça­larını, bəzən də müəyyən məqamları (məs. yuxugörmələri) türkcə vermişdir. Ro­man­­la­rın­dakı bütün surətlər, demək olar ki, azərbaycanlıdır, istər Təbrizdə, Tehranda ya­­şa­sın, istərsə də Nyu-Yorkda. Ana dili onun damarlarında axan qanı, bədəninin bir par­­ça­sıdır. Uşaqlıq dostu və məsləkdaşı, tanınmış dramaturq, istedadlı yazıçı Qulamhüseyn Saidiyə həsr etdiyi “Araba” şeiri çox təsirlidir:

    Sökdülər yerindən qarmaladılar qapıyı,

Atdılar bir araba üstünə, apardılar,

Gözümüz görə- görə evimizi də apardılar.

İndiysə duygularımız azgın düşən arılar kimi

bir-bir itkin pətəklərini arayırlar

Sıra Savalana gəldikcə,

Biz çocuqlar dağın ətəğində

Əl-ələ verib seyr edirdik,

Bizi saymadan işlərinə başlamışdılar.

Bitirdilər ləhləyə – ləhləyə,

Savalanı da qarmaladılar,

arabanın üstünə atdılar.

1968-ci ildə bir neçə həmkarı ilə birgə İran Yazıçılar Birliyini (Kanu-e Nevisendegan-e İran) təsis edib. Bu təşkilatın yaranışı İran hakimiyyətini narahat etdiyindən hakimiyyət təşkilatı bağlamağa və susdurmağa çalışdığı üçün ədiblər, o cümlədən Barahəni ciddi təqiblərlə üzləşmişlər.

Bərahəni iranlılar arasında bir azərbaycanlı və radikal siyasətçi kimi tanınmışdır. 40-50 il milli demokratik haqlar uğrunda çalışan R.Bərahəni üçün dil azadlığı, senzura ilə mü­barizə, qadınların kişilərlə bərabər haqlara sahib olma məsələsi əsas məq­səd­lərin­dən olmuşdur.

1996-cı ildə o, İrandan qəti şəkildə ayrılaraq Kanadada məskunlaşıb və ömrünün son illərini Toronto şəhərində yaşayıb. Bir müddət Kanada PEN-in prezidenti olub, daha sonra isə təşkilatın fəxri sədri kimi fəaliyyət göstərib.

ABŞ-nin Nyu-York, Texas, İndiana, Yuta və xüsusilə Oksford kimi nüfuzlu universitetlərində pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olub.

Əsərləri ingilis, fransız, alman, rus, ərəb, türk, is­pan, isveç və başqa dillərə tərcümə edilmişdir. Onun ingiliscə, Azərbaycan  türkcəsi  və fransızca yazdığı  orijinal əsərləri də  vardır. Bir çox əsərləri Mar­kes, Nabokov, Oktavio Paz, Nazim Hikmət, Borxes, Şimborska kimi böyük dün­ya yazarları ilə birgə nəşr olunmuş, onlarla eyni antologiyalarda yer almışdır.

“Nyu-York tayms”, “Vaşinqton post”, “Mond”, “Fiqaro”, “Taym” kimi nüfuzlu nəşrlərdə əsərləri və əsərləri barədə yazılar dərc edilib.

Jonh Leonard, Edqar Lorens Doktorov, Helene Sixous,Tyerri Bodar və b. nüfuzlu şəxslər onun haqqında yüksək fikirlər söyləyib, rəsmi yazılar yazıblar.

Bərahəninin 1968-ci ildə yazdığı “İnsanlıq tarixi” kitabının İranda çapına icazə verilməyib. Lakin  E.L.Doktorov adlı bir amerikalı yazıçı kitaba aid böyük bir məqalə yazıb, onu ingilisdilli topluma təqdim etmişdir. Rza Bə­ra­hə­ni “Ayaz bəyin cəhənnəm günləri”, “Öldürülənlərin türküsü”, “Yurdumun sirləri”,  “İlyas Nyu-Yorkda”, “Quyudan quyuya”,  “Azadə xanım  və müəllif”  kimi romanların  “Bağçanın ceyranları”, “Meşə və şəhər”, “Günortadan sonra bir gecə”, “Günəşdəki çilə”, “Aydakı çiçək”, “Zil-Allah”(zindan şeirləri), “Maskalar və bağlar” (ingiliscə), Böyük şüşələr”,  “Pəncərəyə gəl”,  “İsmayıl”, “Kəpənəklər” kimi  şeir  toplularının və  “Misdən qızıl”, “Hafiz risaləsi”,” Ədəbiyyat tənqidində liderlik böhranı”, “İran inqilabında  nələr oldu, nələr olacaq?”, “Gələcək nəsillərə hesabatlar” kimi tənqidi araşdırmaların və digər müxtəlif janrlarda yazılmış əsərlərin müəllifidir. Müəllifin “Ayaz bəyin cəhənnəm günləri” ingilis və fran­sız dil­lərinə tərcümə edilmişdir. O.Şekspir, Kundera, Man­delştam, Fanon və digər ünlü ya­­zar­ların əsərlərini farscaya çevrilmişdir.

      Azərbaycanda “Rza Barahəni: şeirlər, müsahibələr, araşdırma” (2009), Türkiyədə “Kəpənəklərə” (2005) şeir kitabları işıq üzü görüb. 2019-cu ildə isə Pərvanə Məmmədlinin təqdimatında “Rza Bərahənidən seçmələr” kitabı çap olunub.

Rza Bərahəni 25 mart 2022-ci ildə Torontoda vəfat etmiş, şəhərin Elgin Mills qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

Xanım Aydın,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Bakı… Səhər günəşinin Xəzər dalğalarına yansıdığı, küləyin qızılı saçları oynadan insanlarla dolu bir şəhər. Burada hər küçənin, hər daşın öz sözü, öz xatirəsi var. Amma şəhərin köhnə hissəsində, Şamaxinka yolundan başlayıb Nərimanov prospektinə qədər uzanan Paralel küçələr, Bakı tarixinin sanki bir xəritəsini çəkir.

1918-ci ilin əvvəlinə qədər Şamaxinka rayonunun strukturu həmçinin həmin bu paralel küçələrlə müəyyən edilirdi. Bu yeddi küçə özündə yaranan gündən bu günə kimi şəhərin yaddaşı, insanlarının arzuları və talelərinin izlərini saxlayır.

XIX əsrin sonlarında məskunlaşmağa başlayan bu küçələr arasında Cəfər Cabbarlı küçəsi öz memarlığı və möhkəmliyi ilə seçilirdi. Bu gün “Nizami” metrosunun üstündə yerləşən bu küçənin fasadları yenidən təmir olunur, köhnə Şamaxinka isə yenidən doğulmuş kimi abadlaşdırılır. Lakin bir vaxtlar burada dar, birmərtəbəli evlər, dağılmış yollar və yeraltı suların üzərindən axan kanalizasiya vardı. Şəhər kasıb təbəqəsinin yaşadığı o dar küçələrə yarananda ad verilməyib. Sadəcə bir-birinə paralel olduğu üçün nömrələr qoyularaq “Paralel” deyilib.

İndi isə Paralel küçələrdə çoxmərtəbəli binalar, işıqlı küçələr, supermarketlər, təhsil müəssisələri və müasir infrastruktur fəaliyyət göstərir. Hər addımda keçmişlə bu günün iç-içə keçdiyi bir məkan – Bakı şəhərinin tarixi ilə müasirliyi görüşdürən bir xətt.

1-ci Paralel – Əlibəy Hüseynzadə

Əvvəllər İskrovski adlanan bu küçə bolşeviklərin “İskra” qəzetinin çap olunduğu mətbəəsi ilə məşhur idi. Sovet dövründə muzeyə çevrilmiş bina bu gün də mövcuddur, amma mətbəə artıq fəaliyyət göstərmir. Azərbaycanın müstəqilliyini elan etməsindən sonra küçə Əlibəy Hüseynzadə adı ilə tanındı. Hüseynzadə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin üçrəngli bayrağının müəllifi, filosof, həkim və rəssam idi. 1908-ci ildə Azərbaycanın ilk operası “Leyli və Məcnun”un hazırlanmasında yaxından iştirak edib.

2-ci Paralel – Balababa Məcidov

Bu küçə Balababa Məcidov adı ilə tanındı. Balababa Məcidov Mikrobiologiya, Epidemiologiya və Gigiyena İnstitutunun direktoru, professor və elm xadimi olub. Bir neçə il əvvəl isə rekonstruksiya layihəsi çərçivəsində küçə yenidən abadlaşdırıldı və genişləndirildi.

3-cü Paralel – Mahmud Abilov

Post-sovet dövrdə küçəyə hərbi xadim, general-mayor Mahmud Əbilovun adı verildi. M.Əbilov 2 dəfə “Qızıl Ulduz bayrağı”, 2-ci dərəcəli “Kutuzov” ordenləri ilə təltif edilib.

4-cü Paralel – Subhi Səlayev

Sovet dövründə bu küçə Hüseyn Cavidin adı ilə tanınırdı. Cavid XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatında böyük rol oynamış, əsərlərində fəlsəfi lirika və insanpərvərlik mövzularını əks etdirmişdir. Repressiyaya məruz qalan Cavid düşərgədə vəfat etmiş, qalıqları 100 illiyinə Naxçıvanda yenidən dəfn edilmişdir. Bu gün küçə tanınmış neftçi-alim Subhi Səlayevin adını daşıyır.

5-ci Paralel – Fuad İbrahimbəyov

Sovet dövründə Nikolay Qamaleyin adı ilə tanınan küçə bu gün Azərbaycanın ilk azərbaycanlı psixiatrı Fuad İbrahimbəyovun adını daşıyır. 1926-cı ildə o, respublikada ilk eksperimental-psixoloji laboratoriyanı yaradıb, lakin 1948-ci ildə repressiyaya məruz qalıb.

6-cı Paralel – Məmməd Naxçıvani

Küçə əvvəllər məşhur müğənni Bülbülün adını daşıyırdı. Bülbül Azərbaycan xalq musiqisini italyan opera ənənələri ilə birləşdirərək dünyaya tanıdıb. Hal-hazırda 6-cı Paralel Məhəmməd Naxçıvaninin adını daşıyır. O, görkəmli alim, fikir adamı və dövlət xadimi olub, fars dili izahlı lüğətini hazırlayıb.

7-ci Paralel – Bəsti Bağırova

Sovet dövründən bu günə qədər Bəsti Bağırova adı ilə tanınan küçə, Goranboy rayonunun kolxoz sədri olmuş, iki dəfə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüş pambıqçının şərəfinə adlandırılıb. 1 nömrəli Bakı Tibb Kollecinin orada yerləşdiyinə görə küçə çox populyardır.

Bakı şəhərinin Paralel küçələri tarixin canlı şahidi, mədəniyyətin və insan talelərinin izidir. Hər biri bir neçə dəfə ad dəyişdirib, hər ad bir dövrün hekayəsini danışır. Dar, birmərtəbəli evlərdən, çoxmərtəbəli binalara keçid isə şəhərin özü kimi, keçmişlə bu günün simfoniyasıdır. Maraqlısı budur ki, bu küçələr özündə tarix daşıdığı kimi, Bakının köhnə – özündə tarix daşıyan insanları onlara hələ də “Paralel” deyir. Məsələn, yolda bir yaşlı adamdan nəyinsə yerini soruşsan, “Dön birinci Pararlelə, düz get” deyəcək.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

Aytən Ağasıyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Zamanın yaz yağışı kimi süzülərək axdığı günlərdən biri idi. Telefonun yanıb sönən işığında ekrandakı adı oxuyub çalınan zəngi açdım, bir az danışdıq…

Hər şeyin keçici olduğunu, zamanın bir günə sığmadığını, bəzən də bir günün saatıma sığmadığını dəfələrlə sınamışdım. Amma bu gün fərqli idi. Nə şikayət edirdim, nə də şükür içində idim. Sanki belə də olmalıymış kimi qulağımda telefon, o tərəfdəki adamın səsi ilə saatımla oynayırdım.

Telefondakı adama "məni görmək üçün 36 saat vaxtın var" dedim, hansı ki o görüş heç olmayacaqdı

-Niyə mənə qulaq asmırsan? O səs nədir elə?

-Saatımla oynayıram..!

Bəli, o an qolumdakı saatla oynayırdım. Yenə saatıma sığmayan dəqiqələrin içində özümdən uzaqlaşdım. Sanki mənim zamanım bu dünyanın saatına uyğun gəlmirdi.

Heç uyğunlaşmağa çalışmırdım da. Son vaxtlar zamanın ağırlığını keçən hər dəqiqədə hiss edirdim.

Zamanın həfifliyini isə yalnız nənəmin ürək döyüntüləri hiss etdirirdi mənə.

Bir az danışdıqdan sonra telefonu söndürdüm. Yastığa yaslanaraq dincəlmək istəyirdim ki, nənəm gəldi. İçimdəki xaosu sakitləşdirmək üçün yaxınlaşdıqca hiss etdiyim ürək döyüntülərinə qulaq verdim.

 Nənəmin ürək döyüntülərini dinləyəndə sanki bu dünyaya başqa bir pəncərədən baxırdım. O hər dəfə yuxuya getdikcə mən də başımı onun qalxıb-enən sinəsinə qoyub döyüntünün tezliyində özümü axtarırdım. O döyüntünü o qədər sevirdim ki, "görsənməyən kulyoka" qoyub həmişə özümlə gəzdirmək istəyirdim.

Saat kimi vurmurdu ürək! Yavaşlamırdı, geridə qalmırdı.

Nənəmi yaşatmaq üçün çırpınırdı, fasiləsiz, dincəlmədən!

Bir tərəfdən də qolumdakı saatı sağa sola fırladırdım…

-      Saatınla az oyna!

Nənəm yatmamışdı deyəsən.

Bu dəfə nənəmin sözünü eşitdim, saatımı çıxarıb kənara qoydum.

Bir tərəfdən də özümə deyirdim ki "qulaq as, bu gün də ancaq saatınla oynadın! Ovcunun içindən uçub gedən zamanı tutmağa çalışdın! Burax getsin daha. Əllərin boş, ürəyin dolu olsun!"

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Amerikalı fizik Robert Milliken (şəkildə Eynşteydən sağda) Eynşteynin işığın hissəciklərdən (fotonlardan) ibarət olması ideyasına inanmırdı və qəbul etmirdi. Çünki 20-ci əsrin əvvəllərində işığın dalğa nəzəriyyəsi elmdə üstünlük təşkil edirdi...

Buna görə Milliken Eynşteynin fikirlərini təkzib etmək üçün əsaslı surətdə planlaşdırılmış təcrübələr aparmağa başlayır. Nəticədə bu təcrübələr, əksinə, işığın fotonlardan ibarət olduğunu təsdiqləyir. Milliken bu işinə görə Nobel mükafatı alır.

Eynşteyn isə 1910-1922-ci illərdə hər il Nobel mükafatına namizəd olsa da, o bu mükafatı yalnız 1922-ci ildə ala bilir. Maraqlıdır ki, dahi alimə Nobel mükafatı onu bütün dünyada məşhurlaşdıran nisbilik nəzəriyyəsinə görə yox, fotoelektrik effekt nəzəriyyəsinə görə verilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Sovetlər dönəmində Moskvada Ədəbiyyat İnstitutu var idi (elə indi də var, -red.), müttəfiq respublikalardan ən istedadlı gənc yazarları ora oxumağa göndərirmişlər. Oranı oxuyan qeyri-rəsmi ustad statusu alırdı. Onlardan biri də Salam Qədirzadə olub. Onlar 6 nəfər eyni illərdə təhsil alıblar, hamısı da Azərbaycan sovet ədəbiyyatı tarixinə adlarını qızıl hərflərlə yazdırıblar: Nəbi Xəzri, Əli Kərim, İsgəndər Coşqun, Cabir Novruz, İsa Hüseynov və Salam Qədirzadə...

Salam Qədirzadə sonradan xatirələrində yazacaqdı ki, biz Peredelkino kəndində yaşayırdıq. İnstitutun yataqxanası orada idi. Kasıb yaşayırdıq. Novruz bayramlarında biz gənclərin paxlava, şəkərbura paylarını Səməd Vurğun gətirirdi. Bizim ehtiyac içində yaşadığımızı, korluq çəkdiyimizi görən şair bəzən soyuq qış aylarında birimizə şərfini, birimizə papağını verirdi...

Bu xatirədə həm böyük şairimiz Səməd Vurğunun təəssübkeşliyi, insanpərvərliyi yer alıbdır, həm də içi Salam Qədirzadə olmaqla, azərbaycanlı istedadlı gənclərin necə məşəqqətlərə qatlanaraq elitar məktəbdə biliklərə yiyiələnmələri təsvir edilir və bu gənclər, əlbəttə ki, sonradan çəkdikləri cəfaların səfasını görə bildilər...

Bu gün Salam Qədirzadəni yad etməyimiz səbəbsiz deyil, görkəmli yazarımızın anadan olmasının 103-cü ildönümüdür.

Salam Qədirzadə 35-dək kitab müəllifidir. Onun "Qış gecəsi", "46 Bənövşə", "Kəndimizdə bir gözəl var", "Sevdasız aylar" kimi romanları gənclərin masaüstü kitabına çevrilib. Oxucular tərəfindən səbirsizliklə gözlənilən əsərləri hər zaman ən yüksək tirajlarla nəşr olunub

Ədib 1923-cü ilin aprel ayının 10-da Bakı şəhərində anadan olub. O, hələ uşaqlıqdan şeir və hekayələr yazır, ədəbi dərnəklərdə iştirak edirmiş. Ancaq o dövrdə onu təkcə ədəbiyyat maraqlandırmayıb. Musiqini o qədər sevib ki, hətta tar çalmağı öyrənməyə qərar verib. Bu sahədə təhsil almaq üçün sənədlərini götürüb musiqi məktəbinə gedib. Onların musiqi qabiliyyətini bəstəkar Üzeyir Hacıbəyov yoxlayırmış.Növbə ona çatanda o, tarda bir musiqi ifa edib. Üzeyir bəy deyib ki, bala, sən bu sənəti at, tarzən olmaq sənlik deyil. Sonralar bu xatirəni yada salar, gülə-gülə Üzeyir bəyə rəhmət oxuyarmış. Çünki bəstəkarın məsləhətindən sonra o, yenidən ədəbiyyata meyl edib. Bu sahə üzrə oxumağı arzulayıb. Lakin Böyük Vətən müharibəsi həmin arzuları düz 5 il təxirə salıb. 1941-ci ildə orta məktəbi bitirən kimi 18 yaşlı Salam könüllü şəkildə cəbhəyə yola düşüb.

1941–1945-ci illərdə o, Şimali Qafqaz, Kuban, Qərbi Ukrayna, Polşa, Bessarabiya, Rumıniya, Çexoslovakiya, eləcə də Almaniyanın faşistlərdən azad edilməsində sıravi döyüşçü kimi iştirak edib, cəbhələrdə göstərdiyi şücaətə görə III dərəcəli Şöhrət ordeni, İgidliyə görə və daha yeddi medalla təltif olunub, Baş Ali Komandanlıq tərəfindən fərqləndirilib.

Müharibə illəri sonradan yazıçının bir sıra əsərlərində öz əksini tapıb. 1946-cı ildə ordu sıralarından tərxis olunduqdan sonra Salam Qədirzadə Sumqayıt şəhərində 18 saylı fabrik-zavod təhsili məktəbində müdir müavini vəzifəsinə təyin edilib. 1948-ci ildə isə Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinin qiyabi şöbəsinə daxil olub.

Eyni zamanda Mərkəzi radionun yerli verilişləri üzrə məsul redaktoru vəzifəsində çalışmağa başlayıb. 1949-cu ildə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının zəmanəti ilə Salam Qədirzadə Moskvadakı M. Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutuna təhsil almağa göndərilib. Onun hələ tələbə ikən diplom işi olaraq yazdığı "Gənclik" povestini Rusiyanın məşhur "Detgiz" nəşriyyatı ayrıca kitab şəklində nəşr edib.

Moskvada oxuyarkən Salam ailə qurub. Həyat yoldaşı Roza Qədirova milliyyətcə rusdur. Yazıçı onunla dərsə yollanarkən elektrik qatarında tanış olub. Roza xanım hər səhər qatarla işə gedirmiş,  eyni qatarda hər gün  rastlaşırmışlar. Yolboyu kitab oxuyan rus gözəli Salam Qədirzadənin gözündən yayınmır. Yazıçı bir gün cəsarətini toplayıb qıza könül açıb, məhəbbətinin qarşılıqlı olduğunu öyrənəndə, sanki dünyanı ona bağışlayıblar. İlk görüşlərində bir-birlərinə ayrı keçən illərindən danışıblar. Roza xanım ondan heç nəyi gizlətməyib. Amma Salam Qədirzadə bir məsələni sevgilisindən sirr saxlayıb, ona Bakıda heykəltəraş qızla nişanlı olduğunu deməyib.

1952-ci ildə Salamın tələbəlik illəri sona yetib. Moskvayla vidalaşmaq vaxtı yaxınlaşıb. Ancaq könlünü ovlayan gözəldən həmişəlik ayrılmağı ağlına da gətirməyib. Elə qız da onsuz yaşamaq barədə düşünmək belə istəmirmiş. Dostlarını restoranların birinə toplayıblar, xudmani məclis qurub evləniblər.

Qızı Leyla xanım xatirələrində birində belə deyir:

“Atamın Moskvadan gözəl bir qızla dönməsi anasını, qardaş-bacısını çaşdırsa da, giley-güzar etmirlər. Həm də ona görə ki, atamı çox istəyir, onu özlərinə ağsaqqal bilir, bir sözünü iki etmirdilər. Həm də anlayırdılar ki, könülə güc yoxdur. Sevgilisinə görə doğmalarını qoyub-gələn qərib gəlini incitməyə də ürəkləri gəlmir.

Ona “Salamın nişanlısı var”, - deməyə utanırlar. Gəlini mehribanlıqla qarşılayırlar. Heç atamdan soruşmurlar da ki, bəs indi biz neyləyək, nişanlısına, ailəsinə nə cavab verək. Bacıları özləri məsələni yoluna qoyurlar...”

Bakıya qayıtdıqdan sonra gənc yazıçı 8 il Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının orqanı olan "Azərbaycan" jurnalının məsul katibi vəzifəsində işləyib. 1960-cı ildə Salam Qədirzadə "Kirpi" satirik jurnalının məsul katibi təyin olunub. 1966 ilədək həmin vəzifədə çalışıb.

1975–1976 illərdə Salam Qədirzadə Yazıçılar İttifaqının Dramaturgiya üzrə məsləhətçisi kimi çalışıb. 1976-cı ildə isə "Kirpi" satirik jurnalının baş redaktoru təyin olunub və 1980-ci ilədək həmin vəzifəni icra edib. Bir qədər sonra həmin dövrdə Azərbaycan KP MK-nin birinci katibi Heydər Əliyevin iştirakı ilə keçirilən Azərbaycan yazıçılarının qurultayında Yazıçılar İttifaqının İdarə heyətinə üzv seçilib.

Salam Qədirzadə dramaturq kimi də tamaşaçıların rəğbətini qazanıb.

Onun pyesləri təkcə Azərbaycanda deyil, Ukrayna, Moldova və digər ölkələrdə səhnəyə qoyulub. "Hardasan, ay subaylıq", "Həmişəxanım", "Gurultulu məhəbbət", "Şirinbala bal yığır" kimi komediyaları isə elə indi də gündəmdədir. Salam Qədirzadə güclü satira və yumor ustasıdır.

Onun satirik əsərləri müasir Azərbaycan ədəbiyyatında yeni bir səhifə açıb, yeni məktəbin bünövrəsini qoyub.

Çox zarafatcıl, şən adam olub Salam Qədirzadə. Bir dəfə kolxozda briqadir işləyən 60-65 yaşlarında bir kişi onun evinə gəlib, ona bir neçə şeir oxuyub və əlavə edib ki, o, yazıçı olmaq istəyir. Salam Qədirzadə ondan soruşub ki, mən briqadir ola bilərəm. Kişi “Yox, nə danışırsınız, bunun üçün oxumaq, təcrübə lazımdır” cavabını verəndə Salam Qədirzadə söyləyib: “Bax, şeiri yazmaq üçün də istedad lazımdır. Bir də unutmayın ki, şeiri yazan şair olur, yazıçı yox”. Kişi ona olunan dəvətə baxmayaraq, çay içmədən, çörək yemədən qovluğunu qoltuğuna vurub, tələsik çıxıb gedir.

Bir dəfə də gül ticarəti ilə məşğul olan pullu dostları onu və Qabili Buzovnaya qutab qonaqlığına çağırır. Qabil də təzəcə çıxan kitabını - “Nəsimi” poemasını həmin o tacirə hədiyyə aparır. Salamdan soruşur, avtoqrafa söz tapa bilmirəm, səncə, bu kitaba nə yazım? Salam da cavab verir: “Heç nə, yaz ki, ver qutabı, al kitabı”. Qabil elə də yazır...

Ona yaxşı vəzifələr təklif edib, məsuliyyətli iş tapşırırmışlar. Bacardığı qədər onlardan imtina edib. Dövlət işlərindən kənar durmasını özü daha çox yazıçılığıyla bağlayıb: “Nəyimə lazımdır vəzifə?” deyərdi. – “Mənimki odur, çəkilim bir tərəfə, əsərlərimi yazım”.

Hətta Şıxəli Qurbanov ideologiya üzrə katib işləyəndə Salam Qədirzadəni Mərkəzi Komitəyə şöbə müdiri qoymaq istəyib, razılaşmayıb. Deyib ki, mən yazıçıyam, vəzifə adamı deyiləm.

Yazıçıya heç bir fəxri ad verilməyib. Buna görə çox incik olub. O "Kirpi" jurnalındaykən antipodları daim tənqid edirmiş, bu səbəbdən də çoxlu düşmənləri var idi. O cümlədən, MK-nın təbliğat-təşviqat şöbəsinin müdiri kreslosunda əyləşmiş Ramiz Mehdiyev də ona düşmən kəsilənlərdən biri idi, yazıçının hər yerdə adının üstündən xətt şəkirdi...

Hətta bu situasiya Salam Qədirzadənin səhhətinə də təsir edib. Bir neçə dəfə rəsmi orqanlara müraciət etsə də müsbət cavab verməyiblər. Buna görə, əsəbiləşir, gərgin olur, siqareti daha çox çəkirdi.

Bir gün isə insult keçirir. Sonradan xəstəliyi şiddətlənir, komaya düşür. Bir həftə komada qalandan sonra 1987-ci il noyabrın 15-də heç bir vəsiyyət etmədən 64 yaşında dünyasını dəyişir. Son kitabını “Hər gün ömürdən gedir” adlandırır. Bu kitabı görmək ona qismət olmur.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Onun "Dahiprezidentə xatirə duaları" əsəriABŞ, Fransavə Almaniyadaifaolunub. Azərbaycanınvə Rusiyanıngörkəmlibəstəkarı və orqanifaçısı olaraqo, "İohannSebastyanBaxınvarisləri" beynəlxalqmedalınalayiqgörülüb. Dahi bəstəkarQaraQarayevinyetirməsidir. O, dünyadailk şəxsdirki... - “ŞərqinSebastyanBaxı” adlandırılıb…

ArifAbdullaoğluMirzəyev 10 aprel 1944-cü ildə Bakıdaanadanolub. Üzeyir Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında Qara Qarayevin sinfində təhsil alıb. Hazırda Almaniyada yaşayır.

Bakıdakı təhsilini başa vurduqdan sonra bir müddət P.İ.Çaykovski adına Moskva Konservatoriyasında orqan sənətinin nəzəriyyəsi və tarixindən dərs deyib. Beləliklə, Arif Mirzəyev yaradıcılıq fəaliyyətini müəllimliklə birləşdirib.

Ornamental-muğam, xoral və polifonik variasiyalar formasında Şərq polifonik solo orqan əsərləri yazan ilk bəstəkardır. 1992-ci ildə dünya musiqi ədəbiyyatında ilk İslam matəm musiqisi - "Yanvar passionu"nu ("Yanvar mərsiyələri") bəstələyib.

Arif Mirzəyev dahi alman bəstəkarı İohan Sebastyan Baxın musiqi sahəsi üzrə mütəxəssisdir, eyni zamanda onun davamçılarından biri sayılır. Müasir musiqidə polistilistikanın ustadlarından biri hesab olunur.

Qara Qarayevin tələbəsi

O, Qara Qarayevin yaradıcılığında əldə etdiyi uğurlarında müstəsna rolunun olduğunu deyir:

"Böyük müəllimim Qara Qarayev həmişə bizə deyərdi ki, bir dəqiqənizi belə boşa sərf etməyin. Bu sözlər həmişə məni daha çox çalışmağa sövq edib. Hərdən sutkada iyirmi beşinci saatı axtarıram. Bəlkə bunun nəticəsidir ki, həyatımın çoxunu yaradıcılığa həsr etmişəm.

Çalışmışam ki, daha çox sənət nümunələri yaradım. Baxmayaraq ki, uzun illər əvvəl pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmuşam. Amma sonradan özümü bütünlüklə yaradıcılığa həsr etdim. Mən maksimalist insanam və çalışıram ki, yaratdığım hər bir əsər musiqidə yeni səhifə açsın".

Baxın varisi

2002-ci ildə "İohan Sebastyan Baxın xatirəsinə simfoniya" və "Yanvar passionu"na görə musiqi sənəti sahəsində Rusiyanın dövlət mükafatına layiq görülüb. Eyni zamanda, MDB ölkələri mədəniyyət və incəsənət xadimləri arasında "İohan Sebastyan Baxın varisləri" beynəlxalq gümüş medalı ilə təltif edilmiş ilk şəxsdir.

Bundan başqa, Rusiya Mədəniyyət Nazirliyi, Azərbaycan Respublikası Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsi və Azərbaycanın Almaniyadakı səfirliyinin fəxri fərmanları ilə təltif olunub. 2011-ci ildə Azərbaycanda "Əməkdar artist" fəxri adına layiq görülüb. Arif Mirzəyev 1979-cu ildən Rusiya və Azərbaycan Bəstəkarlar ittifaqlarının üzvüdür.

1994-cü ildən isə Almaniyanın İohan Sebastyan Bax adına Beynəlxalq Musiqi Cəmiyyətinin, 2006-cı ildən Avropa Bəstəkarlar və Orqançılar Assosiasiyasının üzvü, Avropa Azərbaycanlıları Konqresinin isə fəxri üzvüdür. Almaniyanın Robin Lenqli adına Orqan Kitabxanasının donorlarından biridir.

Yaradıcı konsepsiyası

Arif Mirzəyevin elmi sahəsi sənətşünaslıqdır. Arif Mirzəyevin yaradıcılıq konsepsiyasının əsasını "Şərq və Qərbin neorenessans musiqisi sahəsində polistilistika" təşkil edir. Şərq İntibahının modal musiqisi və ya muğam, Avropa və Almaniyanın klassik polifoniyası, eləcə də müxtəlif dini konfessiyalara məxsus - islam, protestant və katolik musiqilər onun yaradıcllıq və fəaliyyət sahəsinə daxildir.

Arif Mirzəyevin əsərlərinin ifaçıları arasında beynəlxalq müsabiqələrin laureatları var: E.Avramenko, X.Albrext, F.Bədəlbəyli, N.Qavrilova, N.Quliyev, N.Qureyeva, L.Dedova, D.Zaretski, L.Koqan, M. Makarova, A. Markov, A. Sevidov, A. Slobodyanik, A. Fiseyski, A. Xorosinski, N. Yaşvili və s.

Azərbaycanlı bəstəkarın müxtəlif illərdə Rusiya, Ukrayna, Estoniya, Macarıstan, Almaniya, Şotlandiya, İngiltərə, Azərbaycan, İsveç və s. ölkələrdə konsertləri keçirilib. 2018-ci ildə Arif Mirzəyevin Almaniyada Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasının 100 illiyinə həsr olunmuş konserti baş tutub. Bəstəkarın 70 illik yubileyi 2014-cü ildə Bakıda keçirilib.

Məşhur əsərləri

- Solo orqan üçün "Xoral və klassik fuqa" (1963)

- Piano sikli 24 prelüd (1966-1989)

- "Leypsiq" sonatası (1969)

- Caz konserti (1981)

- Baxın 300 illiyi üçün "İohan Sebastyan Baxın xatirəsinə orqan simfoniyası" (1984)

- Yanvar faciəsi qurbanlarının xatirəsi üçün "Yanvar passionu" (1992)

- Xocalı soyqırımının qurbanlarının xatirəsinə "Xocalı uşaqları üçün layla" (1996)

- "Şahzadə Diana üçün sarabanda" (1997)

- 11 sentyabr Nyu-York terror aktının qurbanları üçün "Nyu-York Passionu" (2001)

- Azərbaycanın mərhum prezidenti Heydər Əliyev üçün "Dahi prezidentə xatirə duaları" (2004)

- "Üzeyir Hacıbəyov" simfoniyası (2008)

- Orkestr üçün simfoniya (2008)

- Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 50 illik yubileyinə həsr olunmuş marş (2011)

- "Nizami Gəncəvi" simfoniyası (2016)

Arif Mirzəyev həm də çox sayda instrumental vokal və caz əsərlərinin müəllifidir.

Qocaman sənətkarın bu gün 82 yaşı tamam olur. Bizə də, səsimiz Almaniyaya yetərsə, onu sadəcə təbrik etmək qalır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

NailZeyniyev,

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

“Şəhəri insanlar yaradır” deyilir. Bu fikir doğrudur, amma tam deyil. Çünki şəhərin özü də insanı formalaşdırır. İnsan yaşadığı mühitə uyğunlaşır. Gördüyü binalar, keçdiyi küçələr, vaxt keçirdiyi meydanlar onun düşüncəsinə və davranışına təsir edir. Bu təsir gözə görünmür, amma hiss olunur.

Bakı gözəl şəhərdir, burda hamı xoşbəxtdi,

Bakı gözəl şəhərdir, burda hamı bədbəxtdi...

Bakı buna yaxşı nümunədir. Şəhərin müxtəlif hissələrində fərqli dövrlərin izləri var. İçərişəhərin dar küçələri, sovet dövrünün böyük və ağır binaları, son illərin şüşə və metal konstruksiyaları hamısı eyni məkandadır. Amma hər biri başqa bir düşüncə tərzini göstərir. Bu fərqlilik şəhərin daxilində müəyyən bir gərginlik yaradır.

Keçmişdə memarlıq təkcə estetik məsələ olmayıb. Xüsusilə sovet dövründə məkan insan davranışını yönləndirmək üçün qurulurdu. Geniş prospektlər, böyük meydanlar, eyni tipli binalar bunların hamısı müəyyən bir həyat formasını təşviq edirdi. Bu təsirin izi bu gün də qalır.

Şəhər mühitinin insan psixologiyasına təsiri də danılmazdır. Sıx, monoton və ya piyada üçün əlverişsiz məkanlar insanı yorur. Yaşıllığın az olduğu, betonun üstünlük təşkil etdiyi yerlərdə bu təsir daha güclü hiss olunur. İnsan bunu hər zaman fərq etmir, amma gündəlik halına təsir edir.

Buna görə şəhərin köhnə və yeni hissələri ilə bağlı mübahisələr yaranır. Biri tarixi, yaxınlığı, insan miqyasını üstün tutur. Digəri isə rahatlığı, müasirliyi və nizamı. Bu fərq sadəcə zövq fərqi deyil, həyat tərzi fərqidir. Memarlıq bu fərqi göstərir, eyni zamanda gücləndirir.

Tarixi məkanların itirilməsi yalnız görünüşün dəyişməsi deyil. O yerlərlə birlikdə bir yaşam forması da yox olur. İnsanların qurduğu münasibətlər, gündəlik vərdişlər, məkanla bağlı xatirələr də silinir. Bu, görünməyən, amma ciddi bir itkidir.

Bu gün şəhər planlamasında tez-tez ziddiyyətlər görünür. Bir tərəfdən qoruma, digər tərəfdən yeniləmə istəyi var. Bu iki istiqamət həmişə uzlaşmır. Çünki şəhərin necə olmalı olduğu barədə ortaq fikir yoxdur.

Memarlıq bu baxımdan sadəcə tikinti deyil. O, qərarların nəticəsidir. Hər bina müəyyən bir düşüncənin məhsuludur. Kim üçün tikilir, necə istifadə olunacaq, insan üçün nə qədər rahat olacaq bunların hamısı əvvəlcədən müəyyən edilir.

Şəhəri insanlar qurur, amma qurulan şəhər də insanı dəyişir. Bu iki proses bir-birinə bağlıdır və eyni anda baş verir. Hansının daha güclü olduğunu ayırmaq çətindir.

Və biz bilirik ki, yaxşı memarlıq insanı rahat və bütöv hiss etdirir. Ona uyğun mühit yaradır, yaşadığı yerə bağlılıq hissi verir. Əgər bir məkan bunu bacarırsa, o, şəhərin xarakterinə müsbət təsir edir. Bacarmırsa, sadəcə yer tutur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Azərbaycan SSR xalq artisti Ramiz Mustafayev 1926-cı il oktyabrın 16-da anadan olub. 1941-ci ildə isə Teatr Texnikumunun aktyorluq şöbəsinə daxil olub. Təhsil illərində Gənc Tamaşaçılar Teatrında, sonra isə Azərbaycan Dövlət Akademik Dram Teatrında aktyor kimi fəaliyyət göstərib. 1948-ci ildə isə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasına daxil olub, professor Bülbülün sinfində müğənniliyin sirlərini öyrənib.

1952-ci ildə Konservatoriyanın vokal şöbəsini müvəffəqiyyətlə bitirib. O, "Vaqif", "Polad", "Aydın", "Şirin", "Xan və əkinçi", "Tərs keçi" operalarının müəllifidir. R. Mustafayev 1968 – 1973-cü illərdə Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının katibi vəzifəsində çalışıb. 1957-ci ildən Bəstəkarlar İttifaqı İdarə Heyətinin üzvü olub.

Musiqi sənətimizin inkişafına görə, "Şöhrət" ordeninə layiq görülən bəstəkar xüsusilə irihəcmli, monumental musiqi janrlarında əsərlər yazıb. O, baletdən başqa bütün janrlara müraciət edib. Bəstəkar 6 opera, 6 musiqili komediya, 9 oratoriya, kantata, 8 simfoniya, 300-dən çox mahnı və romans, müxtəlif səpkili instrumental əsər və s. yazıb. 2002-ci ildən prezident təqaüdçüsü olub.

Operalar

1. "Şirin" (1957) — diplom işi

2. "Vaqif" (1960)

3. "Xan və əkinçi" (1962)

4. "Tərs keçi" (1964) — Teymur Elçinin librettosu əsasında birpərdəli uşaq operası

5. "Polad" (1964) — Ənvər Əlibəylinin əsəri əsasında radio-opera

6. "Aydın"

Musiqili komediyalar, operettalar

- "Xəsis" (1958) — bəstəkar Vasif Adıgözəlovla birgə, Mirzə Fətəli Axundovun "Hacı Qara" komediyası əsasında

- "Axırı yaxşı olar" (1967) — libretto: Rəfiq Zəka Xəndan

- "Qonşumuzda bir oğlan var" — libretto: Məhərrəm Əlizadə

- "Məsmə xanım dayımdır" (2001) – libretto: C. Məmmədov

Uşaqlar üçün əsərlər

1. "Ana və qız" — Sözləri: Tofiq Mütəllibov

2. "Bahar gəlir" — Sözləri: Yusif Həsənbəy

3. "Layla" — Sözləri: Sərdar Əsəd

4. "Qızıl gül" — Sözləri: Sərdar Əsəd

5. 45 uşaq mahnısı məcmuəsi (2001) – (mahnıların sözləri D. Nəbiqızı, Mirvarid Dilbazi, Məmməd Aslan, B. Orucoğlu, Ə. Ağayevindir)

Türkiyədə, “Müzikoloji Dərgisi”ndə A.Hümbətovanın dərc etdirdiyi “Ramiz Mustafayevin müşayiətli xor işləmələrinin üslub xüsusiyyətləri” məqaləsində qeyd edilir:

“Qara tellər” xalq mahnısı:

Burda əsasında xor işləməsi solo, xor və fortepiano üçün nəzərdə tutulmuşdur. İşləmə 5 xanəlik instrumental girişlə

başlanır. Onun mövzusu əsas melodiyanın hər hansı bir frazasını ifadə etmir, daha çox alətin texniki imkanlarını nümayiş etdirən passaj ve arpeciolarla xarakterikdir.

Arpeciolu akordlar daha sonra instrumental müşayiətin əsasını təşkil edir. Xor partiyası isə hamofon-harmonik fakturaya malikdir və fortepiano partiyasına sanki dəstək funksiyası daşıyır. Bəstəkar sanki insan səslərinin tembri vasitəsilə bir ansambl müşayiəti əldə etmişdir.

“Ay gözəl” xalq mahnısı:

Burda da əsasında xor işləməsi 8 xanəlik instrumental girişlə başlanır. Onun mövzusu mahnının melodiyasına xas motivlərə əsaslanır. İlk iki xanə daha sonra yuxarı registrdə genişləndirilərək, sekvensiyalarla aşağı enir. Son iki xanədə yenidən passajla yuxarı registrə keçən melodiya kadans motivi ile sona yetir. Bu melodiya daha sonra xor partiyasının ikinci cümləsində, Soprano səsində ifa edilir.

“Qara gilə” mahnısı:

Əsasında xor işləməsi 1981-ci ilde yazılmışdır. Geniş hecmli instrumental girişe malik bu işləmədə maraqlı cəhətlərdən biri də xor partiturasının quruluşunda nəzərə çarpır. Belə ki, bəstəkar əsas melodiyanı müşayiət edən digər səslərin partiyasında əvvəldən sona qədər harmonik fon yaradan tərkiblər vermişdir. Bu da işləmənin sanki solist və ansambl müşayiəti əhval-ruhiyyəsini yaratmış olur.

Bundan öncə giriş haqqında qeyd etmək lazımdır. Belə ki, girişin məzmunu xalq mahnısının motivləri üzərində qurulmuşdur ve bitmiş formaya malikdir. Onun quruluşu iki cümləli periodu ifadə edir. İkinci cümlənin repriza vasitəsilə təkrarı zamanı kadansın dəyişməsi üç cümləlik əhval-ruhiyyəsi yaradır.

Görkəmli bəstəkar 10 aprel 2008-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)