Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Dünən sosial şəbəkədə bir video ilə qarşılaşdım. Video hədəf kütlə tərəfindən geniş müzakirələrə səbəb olub. Küçədə meyvə satan bir satıcının malları yığılır, mənimsənilir və aqressiv reaksiyaya məruz qalır. Satıcı susur, etiraz etmir, səsini qaldırmır. Çünki o, əmrə tabe olan tərəfdir. Sakit dayanır, əlindəki zəhmətlə qazandığı malları qorumağa çalışır, amma qarşısındakı insan və ya qurum yalnız əmri icra edir.

Burada düşünməli olduğumuz məsələ satıcı deyil. Problem onu bu vəziyyətə qoyan, əmri verən, vicdanı sönmüş adamlardadır. İnsan çörək qazanır, halal zəhmətini satır, amma başqa biri onun qazancına müsəllət olur və bunu qanun adı ilə ört-basdır etməyə çalışır.

Əmrə tabe olmaq asandır. Amma vicdanı öldürmək də asan olmamalıdır. Qadağan etmək, malları götürmək, aqressiv davranmaq- bunlar güc nümayişindən başqa bir şey deyil. İnsan çörək dalınca çıxanda onu əzmək, zəhmətinə göz dikmək sadəcə zülm və haqsızlıqdır.

Bu görüntü sadəcə bir küçə ticarəti məsələsi deyil. Bu, cəmiyyətin ədalət hissinin necə tapdalanmasıdır. İnsanların qanun qarşısında bərabər olmadığının, zəifin həmişə hədəfə çevrildiyinin qısamüddətli göstəricisidir. Satıcı susur, çünki o, sadəcə əmri yerinə yetirir. Amma biz səsimizi çıxarmasaq, bu vicdansızlıq davam edəcək.

Ədalət qazanmaq üçün güc nümayişinə ehtiyac yoxdur. Əsl güc, insanı əzmək yox, onu anlamaq və qorumaqdır. Küçədə meyvə satan bir insanın qazancına göz dikmək, onu çıxılmaz vəziyyətə salmaq- bu, vicdanın məğlubiyyətidir. Dövlət nə qədər belə məmurlara qadağalar qoysa da onlar öz bildiklərini etməkdə zirək olurlar.

 İnsan çörək dalınca çıxır, amma onun qarşısına “qanun” pərdəsi altında çıxan əl dayanır. Burada susmaq mümkünsüzdür. Bu, yalnız bir video deyil, bu, sosial vicdansızlığın açıq görüntüsüdür.

Biz susduqca, əmrə tabe olanlar da daha rahat olur, vicdansızlıq daha da dərinləşir. Bu ölkədə insan çörək qazanarkən, başqası onun çörəyinə göz dikirsə, demək qanun deyil, güc hökm sürür.

Vicdanı öldürənlər kimdir?

Kimlər düşünür ki, güc hər şeydən üstün ola bilər?

Kimlər unudur ki, insanlıq qanundan, əmrdən daha qiymətlidir?

Bu video sadəcə bir xəbər deyil. Bu, dərsdir. Dərsdir ki, biz haqqımızı deməsək, çörək dalınca çıxanların haqqı hər gün tapdalanacaq. Dərsdir ki, susmaq ən zəifin yanında durmaq deyil- susmaq vicdansızlığa dəstəkdir. Bu gün sosial şəbəkədə gördüyüm yazıda tam olaraq belə idi: Alma almaya bənzər, amma məmur məmura bənzəmir...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu sual ədəbiyyat sosiologiyasının ən ağrılı mövzularından biridir və sadə cavabı yoxdur. Azərbaycan ədəbiyyat tarixinə nəzər saldıqda görürük ki, "xalq şairi" fəxri adı həm estetik, həm də siyasi-ideoloji meyarlara əsasən verilib.

Nizami Gəncəvi, Füzuli, Nəsimi həqiqətən xalqın qəlbində yaşayan, əsrlərdən keçib gələn dahi şairlərdir. Onların "xalqının şairi" olması heç bir rəsmi təsdiqə ehtiyacı yoxdur. Xalq özü onları seçib, şeirlərini əzbərləyib, əsrlər boyu oxuyub.

Amma XX əsrdə "xalq şairi" adı artıq dövlət tərəfindən verilən rəsmi ad oldu. Və burada meyarlar birmənalı deyildi. Əlbəttə, Səməd Vurğun, Rəsul Rza, Bəxtiyar Vahabzadə böyük şairlərdir və onların istedadını danmaq olmaz. Amma onların "xalq şairi" adını alması təkcə bədii meyarlara görə deyildi.

Sovet sistemində ideoloji sadiqlik mühüm amil idi. Sənətkar rejimə loyal olmalı, partiya xəttini dəstəkləməli, sosialist reallığını təbliğ etməliydi. Və bəzi hallarda ideoloji düzgünlük bədii keyfiyyətdən üstün tutulurdu.

Məsələn, Mikayıl Müşfiq və Hüseyn Cavid məhz ideoloji səbəblərdən repressiya olundular. Onların sənəti "xalqa yad", "burjua millətçiliyi", "pantyurkizm" kimi damğalandı. Müşfiq özünü "xalqın düşməni" kimi etiraf etməyə məcbur edildi. Cavid sürgündə öldü. İndi biz onları klassik kimi qəbul edirik, amma o dövrdə onlar "anti-xalq" idilər. Bu o deməkdir ki, "xalq" anlayışı manipulyasiya edilə bilən ideoloji konstruksiyadır. Dövlət özü müəyyən edir ki, kim xalqın səsidir, kim deyil.

Müstəqillik dövründə də bu məsələ davam edir. "Xalq şairi" adı verilir, amma hansı meyarlara görə? Oxucu populyarlığımı, tənqidçilərin qiymətimi, siyasi bağlantılarmı? Şəffaf, obyektiv mexanizm yoxdur. Mənim fikrimcə, əsl xalq şairi oxucunun öz seçimidir. Kitabxanalarda oxunan, əzbərdə qalan, nəsildən-nəslə keçən şeirlərin müəllifi. Rəsmi adlar isə tarixi kontekstin məhsuludur və onları mutləq meyar hesab etmək olmaz.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Gecənin qucağında şəhər öz nəfəsini dinləyirdi sanki. Küçə lampalarının titrək işıqları, yorğun bir rəssamın fırçasından çıxmış kimi sarımtıl, şəffaf və qırılqan idi. Mən isə həmin işığın altında öz kölgəmi izləyərək gedirdim. Hər addımda sinəmə yapışan bir sual vardı; cavabını eşitmədən əvvəl özümə soruşurdum: “Mən kiməm? Bu səssizlik niyə bu qədər daimi?”

İçimdə bir boşluq vardı; tam olaraq kədər deyil, tam olaraq tənhalıq da deyil. Daha çox, eşidilməmiş bir çığlıq kimi idi. Yüngülcə titrəyən düşüncələrim köhnə bir pianonun düymələri kimi; bəziləri işlənməmiş, bəziləri isə xatirələrlə dolu. Yaddaşımın tozlu rəflərində dolaşarkən keçmişlə indim arasında körpü qurmağa çalışdım. Amma körpü birdən qırıldı, və mən düşərkən bir neçə səsi eşitdim: öz nəfəsim, şəhərdən gələn uğultu və uşaqlığımın unudulmuş gülüşü…

Uşaqlığım… O zamanlar dünya daha sadə idi. Anlamadığım sözlər xəyalımı böyüdərdi; əllərim kiçik, ürəyim isə nəhəng bir maraqla dolu idi. İndi isə sözlər ağır, anlamlar dolaşıq və insanların arasında bir boşluq var. Hər üz, oxunmamış bir roman, hər göz, şeirin tamamlanmamış misrası kimidir.

Gedərkən bir skamiyaya oturdum. Əllərimi dizlərimə qoydum və gözlərimi yumdum. Zaman sanki burada dayandı; yalnız öz içimdəki səsləri eşidə bilirdim. Düşüncələr bir-birinə çırpışır, bəzən bir melodiya, bəzən də səssizlik olurdu. O səssizlikdə anladım ki, insanın öz-özünə üzləşdiyi anlar çox vaxt həm ən acı, həm də ən gözəl anlardır.

Birdən ağlıma gəldi: bəlkə də biz, hisslərimizi gizlətməyi öyrənmiş varlıqlarıq. Çünki dünya hər duyğuya yer ayırmır; bəzən qəlbimizin ən incə tellərini çalacaq bir melodiya yoxdur. Biz isə səssiz çığlıqla yaşayırıq. Amma o an, başa düşdüm ki, hisslər ən çox səssizlikdə əks-səda verir.

Bir külək əsdi və saçlarımı oxşadı. Tuhaf bir şəkildə, bu külək keçmişdən gələn xatirə kimi hiss olundu. Bəlkə də həyat bir külək kimidir; bəzən sərt, bəzən yumşaq, bəzən isə yalnız anlıq bir hisslə keçir. Küləklə birlikdə gözlərim doldu. Amma bu dəfə, göz yaşlarım yalnız kədər deyildi; içində bir qəbulleniş və yüngüllük vardı.

Hər insan öz iç labirintində itir. Mən də itdim. Amma itmək bəzən tapılmaqdan daha gözəldir. Çünki itəndə, özündə fərq etmədiyin incə detalları görürsən. Özünü dinləyirsən; bəzən uşaqlıq səsi, bəzən bir pıçıltı, bəzən də ürək döyüntülərin…

Birdən başa düşdüm ki, həyat göstərdiyi bütün ziddiyyətlərlə müəllimdir. İnsan acını, tənhalığı, sevinci, səssizliyi və hətta itməyi öyrənmədən yetkinləşə bilməz. Buna görə də gözlərim hələ yaşlı idi, amma ürəyim bir az yüngülləşmişdi.

Yavaş-yavaş addımlayırdım. Şəhərin gurultusu yenidən qulağıma gəldi, amma bu dəfə fərqli idi; hər səs bir xatırlatma idi: həyat davam edir. Və biz bütün qarışıqlığına baxmayaraq davam etməliyik.

O gecə göyə baxdım. Ulduzlar titrək, amma təsəlliverici idi. Bəlkə də həyat ulduzlar kimidir; hər biri öz işığını itirməmək üçün mübarizə aparır. Biz də öz içimizdə itirmədən işığımızı tapmaq üçün çalışırıq.

Səssizliyin içində bir əks-səda vardı. O əks-səda yalnız keçmişin yox, gələcəyin səsi kimi idi. Başa düşdüm ki, həyatın ən dərin və lirik hissləri səssizliklə danışır.

Bəlkə də insan, özünü tənhalığında ən çox kəşf edir. O kəşf zamanla ümid olur, rahatlıq olur; bəzən bir damcı göz yaşı, bəzən yüngül bir təbəssüm.

O gecə mən səssizliklə danışmağı öyrəndim.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)

Ramiz Göyüş, yazıçı-publisist, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

 (Azər Turanın “Əzəl axır dünya Türkün dünyası” kitabının işığında)

 Elə bil dünən olumuşdu... 2002-ci il idi. May ayının 4-ü. O vaxtlar Mingəçevir Şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı vəzifəsində işləyən Məhəbbət Qarabağlının təşəbbüsü və yerıl rəssam Elman Lələyevin layihəsi əsasında Mİngəçevirdə “Ana dili” abidəsinin açılışı tədbirinə yaxından, uzaqdan xeyli qonaqlar gəlmişdi. Qonaqların arasında dilimizin böyük təəssübkeşi akademik Nizami Cəfərovla bir yerdə Zəlimxan Yaqub da var idi.

Çox təntənəli keçən mərasimdə  Zəlimxan Yaqub möhtəşəm bir çıxış etdi. Ana dilimizə həsr olunmuş həmin çıxış, aradan 24 il keçməsinə baxmayaraq, öz qeyri-adiliyi, təkrarsızlığı və poetikliyi ilə hələ də qulaqlarımda səslənir... Həmin gün axşam şəhər əhalisinin nümayəndələrinin təklifi ilə Zəlimxan Yaqubla görüş keçirildi. Görüş Mərziyə Davudova adına Mingəçevir Dram Teatrının böyük salonunda təşkil olunmuşdu. Tədbirin aparıcısı bu yazının müəllifi idi. Salonda iynə atsan, yerə düşməzdi. Zəlimxan Yaquba el məhəbbətinin, sevgisinin böyük olduğunu bilirdim, lakin bu qədər yox.

İştirakçılar tədbiri bitirməyə qoymurdu...

Onda Zəlimxan Yqubun 52 yaşı vardı.... Bu gün isə 76 illiyini qeyd edirik.

Tədbirdən bir neçə gün sonra, o vaxtlar indiki Mingəçevir  Dövlət Universitetində kafedra müdiri işləyən ədəbiyyatşünas alim, dostum Rüstəm Kamallın təklifi ilə Zəlimxan Yaqubun Mingəçevirdəki görüşləri fonunda bir kitab yazmaq ideyası yarandı. Beləcə, Zəlimxan Yaqubun yaradıcılığı haqqında, dastan janrında on iki söyləmədən ibarət ilk kitab- “Sazla havalıyam, sözlə diriyəm” kitabı yarandı. Kitabın yazılması və nəşri haqqında Zəlimxan Yaqubun heç bir məlumatı yox idi. Şairin ad günü həmin kitabı Rüstəm müəllimlə birlikdə ona təqdim edəndə çox sevinmişdi... 

Zəlimxan Yaqub haqqında çox yazılıb. Ulu öndər Heydər Əliyevdən tutmuş, görkəmli elm və mədəniyyət xadimləri, məşhur ədəbiyyat adamları Zəlimxan Yaqubun söz sənəti haqqında dəyərli fikirlər söyləmişlər.

Ötən il Xalq şairinin 75 yaşı ərəfəsində Azər Turanın “Əzəl axır dünya türkün dünyası” kitabını xatırladım və yenidən oxudum. Çağdaş ədəbi-bədii fikrinin dəyərli nümayəndəsi Azər Turan bir tədqiqatçı, tənqidçi, yazıçı və filoloq kimi çox geniş yaradıcılıq diapazonuna malikdir. Ədəbi cameədə əsasən Əli bəy Hüseynzadə, Hüseyn Cavid və Cavidlər irsinin görkəmlin tədqiqatçısı kimi tanınan Azər Turan, dövrümüzün çox gərəkli mövzusu olan türk düşüncə tarixini, türk ədəbiyyatında modernizm cərəyanı və onun təzahür şəkillərini tədqiq edir. Onun Mahmud Kaşqarlı, İsmayıl bəy Qaspıralı, Əhməd Ağaoğlu, Mehmet Akif Ərsoy, Zəki Vəlidi Toğan, Bəkir Çobanzadə, Alp Ər Tonqan, Nihal Atsız, Fazil Kısakürək, Nazim Hikmət, Orxan Vəli, Çingiz Aytmatov və diqər görkəmli simaları barədə, silsilə araşdırmaları Azərbaycanda və xarici ölkələrdə dərc olunub və bu tədqiqatlar geniş oxucu kütləsinin diqqətini özünə cəlb etməklə, həm də müəllifinə böyük hörmət və nüfuz gətirir, onun kifayət qədər ciddi bir yolda olduğunu sübut edir.  

Azər Turan Azərbaycanda və onun hüdudlarından kənarda kifayət qədər yaxşı tanınan, böyük nüfuz sahibi olan görkəmli bir ziyalının - İmamverdi Əbilovun ailəsində, Azərbaycan ədəbiyyatına və ictimai fikir tarixinə çox görkəmli şəxsiyyətlər bəxş etmiş Səlyan torpağında dünyaya göz açıb, böyüyüb, pərvazlanıb və bu gün, atasının məfkurəsini davam etdirən, lakin öz müstəqil yolu, öz dəst-xətti, öz mövqeyi və imzası  olan bir ziyalı kimi tanınır.Təbii ki, soyadı ölkədə kifayət qədər tanınan Azər Əbilov elə öz soyadı ilə yazıb-yaratsaydı bu soyadla bəlkə də indikindən daha çox imtiyaz əldə edə, məşhurlaşa bilərdi. lakin Azər müəllim “Turan” ifadəsini özünə təxəllüs seçdi və bu gün ölkə ictimaiyyəti onu məhz Azər Turan kimi tanıyır.

Daha bir maraqlı məqam da ondan ibarətdir ki, Azər və Turan ifadəsinin qoşa işlənməsi özü özlüyündə hər şeyi deyir. Mən deyə bilmərəm ki, “Turan” adını özünə təxəllüs götürməsi hansı məqamda baş verib. Lakin əminəm ki, bu təxəllüsü götürməsi onun Turan sevdalısı, böyük Turan təəssübkeşi olmasından, türklüyə, türkçülüyə böyük önəm verməsindən, bu məqsədi həyat amalına çevirməsindən irəli gəlir və bu sevgi onun bütün yaradıcılığında, fəaliyyətində qabarıq şəkildə görünür. Bu fikirləri deməkdə məqsədim Azər Turanın “Əzəl axır dünya Türkün dünyası” kitabından söhbət açmaqdır. Niyə müəllif bu kitabı yazmaq qərarına gəldi? Düşünürəm ki, bu ilk növbədə onun Xalq şairi Zəlimxan Yaquba, onun şəxsiyyət və yaradıcılığına olan məhəbbətindən irəli gəlirdi. Zəlimxan Yaquba olan münasibətini müəllif şair haqqında məqalələrindən birində belə nəql edir: ”Zəlimxan Yaqubla xatirələrim qalaq-qalaqdır. Bakıda ya onun evində, ya bizim evdə, Borçalıda - Kəpənəkçidə onun ata yurdunda, Neftçalada, Səlyanda - mənim ata yurdumda, Şəkidə, Gəncədə, Basqalda, Qusarda, Tiflisdə, İstanbulda, Afyon Karahisarda... Ya Məmməd Aslanla, ya Nizami Cəfərovla, ya Nizaməddin Şəmsizadə ilə, ya Şakir Acalovla, ya Rüstəm Kamalla... Çox vaxt da ikimiz baş-başa vermişik... Bizi 1980-ci ildə Xəlil Rza tanış etmişdi. Onda mən tələbə idim. Xəlil bəy: "İgid, əmr edirəm, Zəlimxanı tanı və sev!" - demişdi. Ulutürkün əmrinə Zəlimxanın son nəfəsinə qədər əməl etdim”.

Bəs kitab necə yaranıb?  Kitabın yazılmasının“səbəbi” həm də onun əsas ideyasıdır. Bu haqda Azər müəllimin öz açıqlamaları da var: ”Zəlimxan Yaqub barədə ”Əzəl-axır dünya türkün dünysı” kitabımı yazdım. Onu yazmaya bilmədim. Məni Zəlimxanla bağlayan tək səbəb onun öz ruhuna Qurandan və Turandan qanad taxmasıdır”. 

Kitabı oxuduqüca müəllifin və Zəlimxan Yaqubun türkçülüyə, turançilğa bağlılığına və sevgisinə heyran qalmaya bilmirsən. Müəllifin  fikirləri o qədər aydın, o qədər səlis, şairdən gətirdiyi nümunələr o qədər heyrətamizdir ki, bu ifadələr adamın içində bu məfkurəyə qarşı bir sevgi aşılamaqla, qürur hissi yaradır və sən türk olmağənla fəxarət hissi keçirirsən. Düşünürəm ki, bu kitab Zəlimxan Yaqub və Azər Turanın Azərbaycançılıq və Türkologiya elminə verdiyi böyük bir töhvə kimi dəyərləndirilməli və təbliğ edilməlidir. 

Kitaba ön söz yazmış görkəmli ictimi-siyasi və dövlət  xadimi Həsən Həsənov haqlı olaraq qeyd edir ki: “Zəlimxan haqqında çox söz deyilib, lakin Azər Turanın təqdim olunan əsərindəki yenilik ondan ibarətdir ki, ilk dəfə olaraq Z.Yaqubun yaradıcılığı belə geniş diapozonla təhlil olunur. Zəlimxanın zamanını və sözünü türklük, islam və müasirlik işığında təhlil edən Azər Turanın qənaəti dəqiqdir.”

Bu gün, müstəqil Azərbaycanın əsas məfkurəsi olan türklük, islam və müasirliyə, əgər bu üç məfhuma müasir anlamda  bütövlükdə Azərbaycançılıq desək, bunlar Azər Turanın əslində havası, suyu və çörəyidir. Azər Turanın məfkurəsi ailəsindən, ailə tərbiyəsindən və böyük  Əli bəy Hüseynzadədən gəlir. Sonradan oxuduqca öyrəndikcə, eşitdikcə bu üçlüyün, məna və mahiyyətini getdukcə daha dərindən dərk etməyə başalyır, özünün əsas fəaliyyətini bu amal üstündə qurmağa çalışır, ömrünün ən qiymətli vaxtını bu idealların gerçəkləşməsinə sərf etməkdən doymur. Böyük istiqlal şairi Xəlil Rza onu  Zəlimxanla tanış etdiyi ilk məqamdan anladı ki, o özünə bir məslək , amal dostu tapıb, böyük bir türkçünü, turan sevdalısını tapıb. Və onunla münasibətlərinin sonrakı illərində qənaətində yanılmadığına əmin oldu. Bildi ki, Zəlimxanla “... nə yozulsa xeyirə yozum olacaq” ...Və belə qənaətə gəldi ki: ”Zəlimxan Yaqubun milli əhvalı diri saxlayan təlqinləri cəmiyyətimizə çox-çox gərəkdir. Dadaloğluna ünvanladığı şeirindəki təlqinlər kimi:

                                          Yaranı vurdular yaranın üstə,

                                          Yeriş elədilər Turanın üstə.

                                          Başım nələr çəkdi Quranın üstə,

                                          Qənimim xaç oldu ay Dadaloğlu!

...İnanaıram ki, üslublar, iqlimlər və dəyərlər... dəyişsə də, əvvəl-axır dünya bizim olacaq, Turanın və Quranın olacaq dünya...” deyir Zəlimxan Yaqub da, Azər Turan da.

Azər Turan Zəlimxan Yaquba, onun yaradıcılığına, onun müasirlərindən fərqli bucaqdan baxır Bu, Xalq şairinin söykəndiyi və  vəsf etdiyi milli dəyərlər, türkçülük düşüncə sisteminə söykənməsi ilə bağlıdır. Azər Turanın qənaətincə Onun (Zəlimxan Yaqubun-R.G.) mənəvi, fiziki və ideoloji gücü “Saza və İrfana, Məkkəyə və Təkyəyə, Qurana və Turana, Ruha və Yaddaşa bütövlükdə istinad etməsidir. Əgər milli-mənəvi dəyərlərimizin bu əsas qaynaqlarından biri Zəlimxanın düşüncə sitemində iştirak etməsəydi...indi biz bildiyimiz, tanıdığımız Zəlimxan Yaqub hadisəsinə yəqin ki, şahid olmazdıq “. Azər müəllimin qənaətinin təsdiqi üçün Zəlimxan Yaqubun “Ruhum” şeirindən nümunə gətirmək istədim:

                                              Turi Sinada Musadır,

                                              Çarmıxda Həzrət İsadır.

                                              Həra dağda Məhəmməddir,

                                              Dolaşır Quranda ruhum.

                                              Ləhni Davud avazıdır,

                                              Vaqif, Ələsgər sazıdır.

                                              Ölümə meydan oxuyar, 

                                              Yaşar Zəlimxanda ruhum.

Kitabın hər başlığı Azərbaycan, ümumən türk poeziyasında Zəlimxan Yaqub fenomeninin xüsusuiyyətlərini müəllif ustalıqla açmağa çalışıb və buna bacarıqla nail olub. Azər Turanın təhlil məharətinin biri də ondan ibarətdir ki, O, Zəimxan Yaqub fenomenini oxucuya və ümumilikdə gələcək nəsillərə çatdırmaq üçün öz qənaətini görkəmli elm və ədəbiyyat adamlarının Zəlimxan haqqında hikmətləri ilə tamamlayaraq təsbit və təqdim edir və elə bu priyomdan istifadə etməklə həm də Zəlimxan Yaqub fenomeninin möhtəşəmliyini açmağa müvəffəq olur, bütün təhlil istiqaməti türkçülük, turançılıq və islamçılıq kontekstində aparılır. Məşhur dilçi, türkoloq alim akademik Tofiq Hacıyev deyirdi: ”Zəlimxan, türklük sənin qanına elə hopub ki, sən “türk” deməyəndə də onun dünyasından xəbər verirsən”. Bu fikri kitabdakı “ Səddi parçalayan şairin yaddaşıdır” bölümünə  epiqraf seçən müəllif yazır: ” ...Tariximizin və mənəviyyatımızın bütün köşələrində Zəlimxan Yaqub ilhamını dindirən vəsilələr çoxdur. Türkün cahan hakimiyyətinə bağlı və heç vaxt utopik olmayan düşüncəsi  bu gün həm də Zəlimxan yaradıcılığında  cərəyan etməkdədir”.  Fikirlərini davam edərək müəllif, şairin “Döyüşən türk, oyanan türk, qalxan türk” şeiri haqqında yazır: Zəlimxan Yaqubun “Döyüşən türk, oyanan türk, qalxan türk” şeiri Azərbaycan poeziyasında  türkçülük idelogiyasını diri saxlayan, türkçülük əxlaqını, türk tarixinin həssas məqamlarını, türkün savaş arealını, Qızıl Alma bağlarımızın hədəflərini parlaq şəkildə ifadə edən klassik şeir nümunəsidir”. Şairin ideya, ruh dünyasını bu şeirinin nümunəsində bir cümlə ilə ifadə etmək məharəti budur. 

Təbii ki, Zəlimxan Yaqub yaradıcılığının hər bir bəndinə, hər sətrinə, hər kəlməsinə son dərəcə həssas olan müəllif, kitaba daxil etdiyi nümunələrin hər biri möhtəşəmdir. Lakin bu şeir müəlifin təqdimatında sanki türk amalının himni, manifesti kimi səsələnir. Bu təkcə himn deyil bütün türk dünyasına , türk gənclərinə bir çağırış kimi ünvanlanır və mən bu yazıda  həmin şeirdən nümunə gətirməyə bilmərəm:

                                                  Əriməsin əriyən tək qar suda,

                                                  Romanı da, Bizansı da, Farsı da.

                                                  Qala kimi təzədən qur Qarsı da,

                                                  Dəniz kimi dalğalan türk, çalxan türk,

                                                  Döyüşən türk, oyanan türk, qalxan türk.

                                                  ... Yaddaşında sıralansın, anılsın,

                                                  Ərtoğrul bəy, Osman qazi, Orxan türk.

                                                  Yenə Tanrı dağlarını qucaqla,

                                                  Dağlar olsun səngərin türk, arxan türk!

                                                  Döyüşən türk, oyanan türk, qalxan türk.

Azər Turanın bir uğurlu priyomunu da qeyd etmək istərdim. Şeirin məna və mahiyyətini daha da qabartmaq üçün  Türk dünyasının, türkçülüyün daha bir möhtəşəm simalarından olan Nihal Atsızın elə Zəlimaxn  Yaqubun yuxarıda nümunə gətirdiyim şeiri qədər əhəmiyyət kəsb edən “Adalar dənizindən Altayların ötəsinə qədər bütün türk gəncliyinə” şeirini də kitaba daxil etmək və Zəlimxan Yaqubun şeiri ilə qoşalaşdırmaqla hər iki şeiri həmahəng, həmnəfəs  səsləndirir:

                                         ...Əzilməkdən  çəkinmə ...Geriləməkdən sakın!

                                         İradənlə olmalı bütün uzaqlar yaxın.

                                         Dolu dizgin yaparkən ülkünə doğru axın,

                                         Atəşə atılmalı, dənizə dalmalısan.

                                        Ölümlərdən sakınma, məyus olmaqdan utan,

                                        Bir kərə düşün nədir səni dünyada tutan?

                                        Məfkurəsindən başqa hər varlığı unudan,

                                        Qəhrəmanlar kimi sən, əbədi qalmalısan.

Ktabda hər bir yazı,  bir dastanın boyu kimi təqdim olunur. Mətnin təhkiyəsi o qədər maraqlı və oxunaqlıdır ki, sanki dastan oxuyursan. Yazılar epik və lirik formada təqdim olunur. Azər Turanın təhkiyəsi ilə Zəlimxan Yaqubun şeiri bir birini əvəz edir.  Boylar o qədər  bir-birindən maraqlıdır ki, bilimirsən, hansını nümunə gətirəsən. Hər bir başlıq altında verilmiş yazı barədə bir fikir yürütmüş olsan elə həmin kitab həcmində bir kitab alınardı. Lakin bu yazıda  mən Zəlimxan Yaqubun Xəlil Rza Ulutürklə dostluğundan, onların  münasibətindən, məfkurə birliyindən və bununla bağlı Azər Turanın qənaətlərindən yazmaya bilməzdim. Kitabda bu münasibətləri, müəllif “Onun Mürşidi-Kamili Xəlil Bəydi...” başlığı altında verilmişdir. Müəllif yazıya Xəlil Bəyin Zəlimxan haqqında fikirlərini epiqraf kimi təqdim edir: ”Zəlimxanın nəfəsində bizim milli qəhrəmanımız Mete dilə gəlir, Türküstan dünyası dilə gəlir. Biz bilməliyik ki, Azərbaycanın guşədaşı türklükdür...Böyük salonlarda bu eşqi tərənnüm eləyir Zəlimxan. Ona görə biz Zəlimxanı təkcə bir ər kimi yox, ictimai ürək kimi tanımalı, ondan ibrət götürməliyik”. 

Özünə Ulutürk adını təxəllüs götürən, az qala bütün yaradıcılığını istiqlalımıza, müstəqilliyimizə, imperiyanın istibdadına, zülmünə qarşı üsyana, türkçülüyə, Turana  həsr edən böyük istiqlal şairi Xəlil Rza Ulutürkün bu fikirlərinin hər kəlməsində bir hikmət var, bir məna var.Və bu hikməti, bu mənanı açmağa çalışır Azər Turan: “Ulutürkün Azərbaycanın guşədaşı adlandırdığı türklük təkcə Xəlil bəyin deyil bu  uğurda şəhid olmuş bütün milliyyətçi aydınlarımızın ədəbi-məfkurəvi qayəsi olub...Türklük düşüncəsinin elliklə, bütün şairlərimiz tərəfindən sabaha daşındığını desək, tapındıqları məfkurəyə görə əzablar çəkmiş, böyük salonlara, kürsülərə yaxın buraxılmayan insanlarımızın ruhunu incitmiş olarıq. 37-ci ildən sonra bunu hayqıranların ən dəli-dolusu Xəlil Rza Ukutürk oldu. Ulutürkün ətrafında  olanlar isə barmaqla  sayılacaq dərəcədə azdı və həmin adamların sırasında  Zəlimxan Yaqub da  vardı... Çox gənc bir Zəlimxan Yaqub. Hələ 1982-ci ildə Xəlil bəy bu sətirlərin müəllifinə (Azər Turana -R. G.)” Sənə əmr edirəm ki, Zəlimxan Yaqubu oxuyasan və onu sevəsən”- demişdi. 

 Yazının çox maraqlı və təsirli olmasının bir səbəbi də, həm də kövrək notlarla köklənməsidir. Xüsusilə Xəlil Rza Ulutürkün İstanbulda xəstəxanada yatdığı günlər: “Xəlil bəy İstanbulda Cərrahpaşada xəstə yartdığı günlərdə Zəlimxan “Açın ürəyimi həkimlər, açın” adlı poema yazdı... Zəlimxan Xəlil bəyin səhhəti ilə bağlı böyük şairin İstanbul hekayətini yenə də türklük düşüncəsinin çevrəsində və təhkiyəsində söylədi... Xəlil bəyin  dərdi də, dərmanı da Turandı və Turan Xəlil bəyə  görə yerdən çıxan od, göydən nazil olan “Qurandı”.

                                                  Sarğını, məlhəmi bir kənara qoy,

                                                  Dərdimin dərmanı Turandı, qardaş!

                                                  Turan mənim üçün yerdən çıxan od,

                                                  Göydən nazil olan Qurandı,  qardaş!

                                                  Tibetdən Altaya, Anadoluya,

                                                  Təbrizə, Bakıya, Qarsa, Boluya,

                                                  Mənim ürəyimin nurunu saçın.

                                                  Doğuyla Batının arası boyda

                                                  Açın ürəyimi, həkimlər, açın.

Azər Turan Zəlimxan Yaqub - Xəlil Rza Ulutürk ruh birliyindən elə incə məqamlara, xatirələrə toxunur ki, həmin xatirələr son dərəcə maraqlı olmaqla bərabər həm də çox təsirlidir və mən bu xatirədən bəzi məqamları yazıya daxil etmək istədim. Zəlimxan Yaqub  deyirdi: “...Xəlil Rzanın şeirlərini yadddaşımda gəzdirirdim. Zəlimxanın yaddaşında Xəlil  uçurdu. Od kimi , qığılcım kimi yanırdı. Xəlil Rzanın qarşısında heç kəs dayana bilmirdi. Xəlil Rza ilə mən məclislərə fateh kimi girirdik”... Və xatirənin sonu: “ Caviddən gələn ənənə ancaq Xəlil Rzada davam elədi. Heç bir şairimizdə Caviddən sonra türkçülük Xəlil Rzada olduğu qədər olmadı”. Mən də Zəlimxan Yaqubun fikrini davam edərək cəsarət edib deyirəm: “Xəlil Rza Ulutürkdən sonra türkçülük, turançılıq Zəlimxan Yaqubda olduğu qədər heç bir şairimizdə olmadı”. 

Və mən kitabı təkrara-təkrar oxuduqca onun kökündə, məğzində Xəlil Rza Ulutürk, Zəlimxan Yaqub və Azər Turan ruhunun vəhdətinin parlaq təzahürünü duydum.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Azərbaycan incəsənətində unudulmaz bir ad.

Musiqi tariximizin qızıl səhifələrindən birinin yaradıcısı...

Bu gün onu şərəflə anırıq...

Lütfiyar İmanov 1928-ci il aprelin 17-də (başqa mənbələrə görə 1929-cu ildə) Petropavlovka kəndində (indiki Sabirabad, Azərbaycan) anadan olub. İlk dəfə məktəbli olarkən −1943-cü ildə Sabirabad Dövlət Dram Teatrında aktyor kimi özünü sınayıb. 18 yaşındaykən dram dərnəyinin rəhbəri olub.

1948-ci ildən Sabirabad şəhər mədəniyyət evində bədii rəhbər işləyib. 1957-ci ildə Asəf Zeynallı adına Bakı musiqi məktəbinin vokal şöbəsini bitirib. 1968-ci ildə Azərbaycan Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin teatrşünaslıq fakültəsini bitirib.

1954–1956-cı illərdə Azərbaycan televiziya və radiosunun xor solisti olub. 1956–1957-ci ildə Azərbaycan Dövlət Estrada Orkestrinin solisti, 1956–1959-cu ildə Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrında işləyib. İlk dəfə 1957-ci ildə Moskvada Üzeyir Hacıbəyovun "Koroğlu" operasında baş rolda debüt edib.

1958-ci ildən ömrünün sonuna qədər Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının solisti olub. 1965-ci ildə Moskvada Böyük Teatrda, 1975-ci ildə İtalyanın Milan şəhərində "La Skala" teatrında təcrübə keçib. 1968-ci ildən başlayaraq 30-dan çox operada baş rolda çıxış edib.

Konsertlərdə Azərbaycan və dünya xalqlarının mahnılarını və s. ifa edirdi. İran, İtaliya, Almaniya, Hindistan, Kanada, ABŞ, Türkiyə, bir sıra ərəb öləkələrində və s. qastrol səfərlərində olub. Pedoqoji fəaliyyətlə məşğul olub.

Sovet dönəmində Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında (professor), 1991–1995-ci illərdə İstanbul və İzmirin opera teatrlarında dərs deyib. 1996-cı ildə İtaliyada Vivaldinin xatirəsinə həsr edilən konsertdə, Almaniyada "Milleniumun mahnısı" festivalında çıxış edib.

Repertuarı

- Herman — "Qaratoxmaq qadın" P. İ. Çaykovski

- Manriko — "Trubadur" C. Verdi

- Radames — "Aida" C. Verdi

- Otello — "Otello" C. Verdi

- Hersoq "Riqoletto" D. Verdi

- Xoze — "Karmen" J. Bize

- Faust — "Faust" Ş. Quno

Filmoqrafiya

- Azərbaycan elləri (film, 1976)

- Əzablı yollar (film, 1982)

- Görüş (film, 1955)

- Xalq nəğməkarı (film, 1979)

- Koroğlu (film, 1960)

- Lütfiyar İmanov (film, 2002)

- Maestro (film, 2002)

- Nəğməkar torpaq (film, 1981)

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı — 10 iyun 1959

- "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı — 7 iyul 1967

- "SSRİ xalq artisti" fəxri adı — 20 yanvar 1977

- "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni

- "İstiqlal" ordeni — 16 aprel 1998

- Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü — 11 iyun 2002

Lütfiyar İmanov 21 yanvar 2008-ci ildə Bakı şəhərində vəfat edib, Fəxri Xiyabanda dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)

Şərəf Cəlilli,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

20 Yanvar təkcə matəm, ümummilli hüzn günü deyil, eyni zamanda imperiyanın riyakar və qəddar siyasətinə qarşı haqq səsini ucaldan Azərbaycan xalqının qəhrəmanlıq salnaməsidir. Azad doğulmuş və azad yaşamağa layiq olan xalqımızın azadlıq istəyinə bu dəfə də imperiya cəlladları misli görünməmiş vəhşiliklə cavab verdilər.

1990-cı ilin 20 Yanvar hadisələri Azərbaycan xalqı üçün yalnız ağır bir faciə deyil, həm də tariximizin ən şərəfli səhifələrindən biri, milli azadlıq hərəkatının yüksəliş zirvəsidir. Məhz 20 Yanvar günü biz özümüzü bir millət kimi daha dərindən dərk etdik, milli kimliyimizi və azadlıq iradəmizi dünyaya bəyan etdik. Həmin gecə Bakı qana boyandı, səhər şəhid oğul və qızlarımızın qanı ilə açıldı.

Keçmiş SSRİ rəhbərliyinin Azərbaycan xalqının demokratiya və milli azadlıq uğrunda apardığı mübarizəni zor gücünə susdurmaq cəhdi nəticəsində 1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə Bakıda görünməmiş vəhşiliklər törədildi. Günahsız insanlar – qadınlar, uşaqlar, qocalar amansızcasına qətlə yetirildi, yüzlərlə insan müxtəlif dərəcəli bədən xəsarətləri aldı. Bu qanlı cinayət bəşər tarixində totalitar rejimin xalq iradəsinə qarşı törətdiyi ən ağır cinayətlərdən biri kimi yadda qaldı.

Lakin imperiyanın zülmü Azərbaycan xalqının iradəsini qıra bilmədi. Öz ölkəsinin, xalqının azadlığını, şərəf və ləyaqətini hər şeydən uca tutan mərd Vətən övladları canlarından keçərək şəhidlik zirvəsinə ucaldılar. Onların müqəddəs qanı ilə yazılan bu tarix xalqımızın azadlıq yolunu işıqlandırdı.

Məhz 20 Yanvar şəhidlərinin qəhrəmanlığı sayəsində xalqımız müstəqillik arzusuna bir addım da yaxınlaşdı və az sonra əsrlər boyu həsrətində olduğu dövlət müstəqilliyinə qovuşdu. Bu gün suveren və müstəqil Azərbaycan dövləti məhz həmin müqəddəs qurbanların qanı bahasına əldə edildi. 20 Yanvar şəhidləri azadlığımızın, müstəqilliyimizin və milli qürurumuzun əbədi rəmzinə çevrildilər. 20 Yanvar hadisələri Azərbaycan xalqının milli bütövlüyünü təsdiqləyən ən böyük hadisələrdən biri kimi tarixin yaddaşına əbədi həkk olundu. Bu faciə xalqı yumruq kimi birləşdirdi və bütün dünya azərbaycanlılarının gücünü ifadə etdi. 20 Yanvar faciəsi nəinki Azərbaycanı, dünyanı lərzəyə gətirsə də, yerli hakimiyyət orqanları baş verənlərin üzərindən sükutla keçməyə üstünlük verir, xalqın milli faciəsinə laqeyd münasibətlərini ortaya qoyaraq Kremlin qəzəbinə tuş gəlmək istəmirdilər. O ağır və faciəli günlərdə 20 Yanvar hadisələri ilə bağlı Moskvada vətəndaş qeyrəti və həqiqi vətənpərvərlikdən doğan cəsarətli bəyanatı ilə, məhz Heydər Əliyev xalqımızın haqq səsini dünyaya çatdırdı. Ulu Öndər Heydər Əliyev faciədən sonra, 1990-cı il yanvarın 21-də ailə üzvləri ilə birlikdə Azərbaycanın Moskvadakı daimi nümayəndəliyinə gələrək SSRİ rəhbərliyinin törətdiyi bu qanlı əməliyyata kəskin etirazını bildirdi və Azərbaycan xalqına qarşı soyqırımı aktının həyata keçirildiyini cəsarətlə bütün dünyaya bəyan edən Heydər Əliyev oldu. Dünya azərbaycanlılarının bir millət kimi mütəşəkkilliyinə təkan verən bu bəyanat həmvətənlərimizi xalqın taleyi üçün tarixi məsuliyyəti daşımaq qüdrətində olan yeganə siyasi xadim və milli liderin ətrafında birləşdirdi. Baş verən hadisələri hüquqa, demokratiyaya, dövlət quruculuğu prinsiplərinə zidd hesab edən Ulu Öndər yüzlərlə insanın qətlə yetirilməsini Azərbaycan xalqına qarşı cinayət adlandıraraq hadisəyə siyasi qiymət verilməsini tələb etdi. 1990-cı ilin yanvarından sonra hakimiyyətdə olan qüvvələrin bu məsələdə ilk vəzifəsi faciəni təhlil etmək, günahkarları üzə çıxarmaq və dövlət səviyyəsində siyasi-hüquqi qiymət vermək olsa da, respublika əhalisinin təkidli tələblərinə baxmayaraq, bununla bağlı faktiki olaraq heç bir tədbir görülmədi. 1990-cı il yanvarın 22-də çağırılan Azərbaycan Ali Sovetinin fövqəladə sessiyası öz işini yarımçıq qoydu və sonrakı sessiyalarda bu məsələnin müzakirəsini davam etdirmədi. Ali Sovetin yanvar hadisələrini tədqiq etməli olan komissiyasının da işi başa çatdırılmamış qaldı. Hadisə siyasi qiymətini ancaq Ulu Öndər Heydər Əliyev ikinci dəfə siyasi hakimiyyətə qayıtdıqdan sonra aldı.

20 Yanvar dəhşətlərindən sonra da Azərbaycan xalqına qarşı kütləvi qırğınlar dayanmadı. 1990-cı il yanvar hadisələrindən cəmi iki ay sonra – martın 24-də Azərbaycanın Ermənistanla sərhədyanı ərazidə yerləşən Qazax rayonunun Bağanis Ayrım kəndində dinc əhali ermənilər tərəfindən kütləvi qırğına məruz qaldı. Dağlıq Qarabağda azərbaycanlılar yaşayan İmarət Qərvənd, Tuğ, Səlakətin, Axullu, Xocavənd, Cəmilli, Nəbilər, Meşəli, Həsənabad, Kərkicahan, Qaybalı, Malıbəyli, Yuxarı və Aşağı Quşçular, Qaradağlı kəndlərinin işğalı zamanı həmin yaşayış məntəqələrinin dinc əhalisinin bir hissəsi qabaqcadan hazırlanmış plan əsasında xüsusi amansızlıqla qətlə yetirildi. Xocalı soyqırımından bir neçə gün əvvəl – 1992-ci il fevralın 17-də Xocavəndin Qaradağlı kəndində 80 nəfərdən çox azərbaycanlı kütləvi qırğına məruz qaldı. 1992-ci ilin aprelində Kəlbəcərin Ağdaban, avqustunda Goranboyun Ballıqaya, 1993-cü ilin aprelində Kəlbəcərin Başlıbel kəndlərində də davam etdi. Xocalı soyqırımı isə 613 nəfərin qətlə yetirilməsi ilə Ermənistanın Azərbaycana qarşı işğalçılıq siyasətinin gedişində dinc azərbaycanlı əhaliyə qarşı törədilmiş soyqırımı cinayətlərinin ən dəhşətlisidir. Ermənilər bütün bunları 1980-ci illərin sonunda Qərbi Azərbaycanda sovet hərbçiləri ilə birlikdə həyata keçirmişdilər. Orada etdikləri cinayət əməllərinə görə cəzasız qalan ermənilər oxşar vəhşilikləri Qarabağda törətdilər. Sovet rəhbərliyi isə emənilərin cinayətlərinə haqq qazandırırmışcasına onları müdafiə etmək adı altında Bakıya və başqa bölgələrə hərbçiləri yerləşdirib. Sovet rəhbərliyi bununla da azərbaycanlıların tarixi torpaqları olan Qərb Azərbaycandan deportasiyasını, Qarabağın bir hissəsinin Ermənistana birləşdirilməsini Azərbaycan cəmiyyətinə qəbul etdirmək istəyirdi. Ancaq sovet rəhbərliyi məkrli siyasəti və iddianı gizlədə bilmədi. Təəssüflər olsun ki, bu qanlı faciələrin başçısı Mixail Qorbaçov Azərbaycan xalqına qarşı Qərbi Azərbaycanda, Qarabağda, 20 Yanvarda törətdiyi cinayətlərə görə cəzalanmadan öldü. Azərbaycandakı cinayətləri nəzərə alınmadan onu Nobel Sülh Mükafatına da layiq gördülər... Halbuki 1945-46-cı illərdə faşistlərin mühakimə edildiyi “Nürnberq məhkəməsi”nin həmin faciələri törədənlərə də qurulacağı gün gözlənilir. Bu həm də tarixdə bənzər hadisələrin təkrarlanmaması üçün vacibdir. Çünki Azərbaycanın, o cümlədən Qərbi Azərbaycanın başına gələn faciələr sonradan Gürcüstan, Moldova, Ukrayna, Suriya, İraq kimi digər yerlərdə də təkrarlandı.

Azərbaycan xalqı Moskvanın törətdiyi cinayətlərə tarixi qiyməti yanvarın 22-də şəhidlərin dəfni mərasimində verdi. 2 milyona yaxın insan sovet hərbçilərinin Bakı küçələrində olmasına, şəhərdə fövqəladə vəziyyət rejiminin tətbiq edilməsinə baxmayaraq, meydana axışdı. Bu həm şəhidlərin əziz xatirəsinə hörmət, həm də sovetin əməllərinə etiraz idi.1990-cı ilin iyulunda Moskvadan vətənə qayıdan Ulu Öndər Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə həmin il noyabrın 21-də Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisində 20 Yanvar faciəsinə ilk dəfə siyasi-hüquqi qiymət verən sənəd qəbul edildi. Naxçıvan Ali Məclisində qəbul edilmiş və 20 Yanvar faciəsinə ilk siyasi-hüquqi qiymət verən, eyni zamanda, Azərbaycan xalqının ümumi rəyini özündə təcəssüm etdirən bu qərar Heydər Əliyev qətiyyətinin təzahürü kimi tarixə düşdü. Heydər Əliyev hələ sovet imperiyasının mövcud olduğu bir dövrdə heç nədən çəkinmədən öz millətinin hüquqlarını müdafiə etməkdən qorxmadığını sübut etdi. Sənəddə respublika səviyyəsində 20 Yanvar faciəsinə siyasi-hüquqi qiymətin verilməsi respublika rəhbərliyindən tələb edildi. Ölkəmiz müstəqillik qazandıqdan sonra da 1993-cü ilə qədər iqtidarda olanların heç biri faciə ilə bağlı əsl həqiqəti aşkar etməyə özündə cəsarət tapmadı. Azadlıq və mübarizə yolu Yanvar hadisələrindən keçən xalqımızın faciəsinə ilk üç il müddətində siyasi-hüquqi qiymətin verilməməsi, əslində Azərbaycanın o dövrdə hakimiyyətdə olan iqtidarlarının öz xalqına xəyanəti kimi qəbul edilir. Yalnız Ulu Öndər Heydər Əliyevin ölkə rəhbərliyinə qayıdışından sonra hadisətə siyasi qiymət verildi. 20 Yanvar hadisələrinin hüquqi müstəvidə əsl mahiyyəti məhz Ulu Öndərin təşəbbüsü və bilavasitə iştirakı ilə açıqlandı. 1994-cü il yanvarın 12-də keçirdiyi müşavirədə Heydər Əliyev bu barədə deyirdi: "...Xalqa təcavüz olunmuş, günahkarlar isə hələ müəyyənləşdirilməmişdir. Görünür ki, ötən yaxın illərdəki Sovetlər Birliyi, respublika rəhbərliyi, məsul şəxslər öz mənafeləri naminə bu böyük faciənin əsl mahiyyətini xalqa bəyan etməmişlər”.

Heydər Əliyev 20 Yanvar şəhidlərinin xatirəsinin əbədiləşdirilməsinə, onların ailələrinə dövlət qayğısının gucləndirilməsinə hər zaman böyük diqqətlə yanaşırdı. Hər il yanvarın 20-də Şəhidlər Xiyabanına gələrək azadlıq mücahidlərini ziyarət edir, şəhid ailələri ilə görüşür, onların qayğıları ilə maraqlanırdı. Bu gün Şəhidlər Xiyabınında ucalan "Əbədi məşəl” abidə kompleksi də məhz Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə şəhidlərin xatirəsinə ehtiram əlaməti olaraq inşa edilib. Heydər Əliyevin 1998-ci ildə imzaladığı fərmanla isə “20 Yanvar Şəhidi” fəxri adı təsis olunub.

Ulu Öndərin 20 Yanvar faciəsinin 4-cü ildönümünün keçirilməsi ilə bağlı 1994-cü il yanvarın 5-də imzaladığı fərmanda həm də, Milli Məclisə hadisəyə tam siyasi-hüquqi qiymət verməsi tövsiyə olunurdu. Prezident İlham Əliyevin "20 Yanvar faciəsinin otuzuncu ildönümü haqqında” sərəncamında bu barədə deyilir: "Azərbaycanda vaxtında dərindən araşdırılmayan və adekvat qiymətini almayan faciəyə yalnız bir neçə il sonra Ümummilli Lider Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə dövlət səviyyəsində siyasi-hüquqi qiymət verildi. Milli Məclisin 1994-cü il martın 29-da qəbul etdiyi Qərarda 20 Yanvar faciəsinin günahkarları konkret qeyd olundu və bu qanlı aksiya Azərbaycanda milli azadlıq hərəkatını boğmaq, xalqın inamını, iradəsini qırmaq üçün totalitar kommunist rejimi tərəfindən törədilmiş hərbi təcavüz və cinayət kimi qiymətləndirildi”.

Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi kursunu uğurla davam etdirən Prezident İlham Əliyev şəhidlərin xatirəsinin uca tutulmasına, şəhid ailələrinin sosial məsələlərinin yoluna qoyulmasına xüsusi diqqət göstərir, hər il yanvarın 20-də Şəhidlər Xiyabanını ziyarət edərək "Əbədi məşəl” abidə kompleksinin önünə əklil qoyur. Prezident İlham Əliyev 1990-cı ilin yanvarında şəhid olmuş oğul və qızlarımızın xatirəsinin əbədiləşdirilməsi, adlarının uca tutulması, onların ailələrinin, övladlarının sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi üçün mühüm qərarlar vermişdir. Dövlətimizin başçısının 19 yanvar 2006-cı il tarixli "20 Yanvar şəhidinin ailəsi üçün Azərbaycan Respublikası Prezidentinin təqaüdünün təsis edilməsi haqqında” fərmanı ilə şəhid ailələrinə dövlət qayğısını artırmaq məqsədilə təqaüd verilir. Bakının ən yüksək nöqtələrindən birində hər bir azərbaycanlı üçün müqəddəs and yerinə çevrilmiş bir ünvan var. Bu, 20 Yanvar faciəsi qurbanlarının və Ermənistanın hərbi təcavüzünə qarşı döyüşlərdə şəhid olan Vətən övladlarının dəfn edildiyi Şəhidlər Xiyabanıdır. Məhz, Prezident İlham Əliyevin təşəbbüsü ilə Şəhidlər Xiyabanında əsaslı təmir və yenidənqurma işləri aparılıb.

 Sovet qoşunlarının Azərbaycanda törətdiyi qanlı qırğından 36 il keçməsinə baxmayaraq, xalqımız o müdhiş gecəni heç vaxt unutmur. Həmin faciənin ağrısı bu gün də qəlbimizdə yaşayır, xalqımız bu vəhşiliyi törədənlərə qarşı dərin nifrətini və qəti mövqeyini açıq şəkildə ifadə edir. Azərbaycan xalqı öz qəhrəman övladlarının fədakarlığını yüksək qiymətləndirərək hər il 20 Yanvar şəhidlərinin xatirəsini dərin ehtiramla yad edir. Bu münasibətlə hər il dövlət səviyyəsində geniş tədbirlər planı hazırlanır, respublikanın bütün şəhər və rayonlarında anım mərasimləri keçirilir. Qanlı Yanvar faciəsində sağlamlığını itirən əlillərin sosial müdafiəsi, pensiya təminatı və həyat şəraitinin yaxşılaşdırılması daim Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin diqqət mərkəzindədir. Şəhid ailələrinin sosial təminatının daha da gücləndirilməsi məqsədilə mütəmadi olaraq fərman və sərəncamlar imzalanmış, bu istiqamətdə sistemli və ardıcıl tədbirlər həyata keçirilir.

30 il ərzində Azərbaycan xalqı öz torpaqlarının işğalı ilə barışmadı, Prezident, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə 2020-ci ilin Vətən müharibəsində əldə edilmiş Tarixi Zəfər ilə həm də 20 Yanvar şəhidlərinin narahat ruhları dinclik tapdı. 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan torpaqlarının işğaldan azad edilməsi istiqamətində əks-həmlə əməliyyatı başladı. 44 günlük müharibə noyabrın 8-də zəfərlə yekunlaşdı. Bu, son 100 ildən artıq dövrdə Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda mübarizədə şəhid olanların, erməni vəhşiliyi qurbanlarının nahaq tökülən qanın alınması, qisasının qiyamətə qalmaması idi.

Qarabağın işğaldan azad edilməsi həm də Qərbi Azərbaycana qayıdışa, repatriasiyaya yol açır. Zəfər soydaşlarımızın tarixi torpaqlarına qayıdacaqlarına ümidi artırır. 20 Yanvar hadisələrindəki milli müqavimətin, Vətən müharibəsində əldə edilən Zəfərin tariximizdəki yerini və rolunu müəyyən edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Dünən- 20 yanvar 2026-cı il tarixində Gəncədə görkəmli nasir, şair, publisist və dramaturq Qərib Mehdiyev dünyasını dəyişdi. 89 yaşında vəfat edən sənətkar Azərbaycan ədəbiyyatının dəyərli simalarından biri olaraq xatırlanacaq.

Qərib Qasım oğlu Mehdiyev 1936-cı ildə Qəbələ rayonunun Mirzəbəyli kəndində anadan olmuş, uşaq yaşlarından ədəbiyyata böyük maraq göstərmişdir. Ailəsi ilə Gəncəyə köçdükdən sonra həyatının böyük hissəsini bu şəhərdə keçirmiş, 3 saylı fəhlə-gənclər axşam məktəbini bitirmişdir. Əmək fəaliyyətinə müxtəlif sahələrdə başlamış, həm sənətkar, həm müəllim, həm də jurnalist kimi Azərbaycan mədəniyyətinə dəyərli töhfələr vermişdir. 1971-ci ildən “Yüksəliş” qəzetinin redaktoru vəzifəsində çalışmışdır.

Mehdiyev yaradıcılığa 1958-ci ildə “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetində dərc etdirdiyi “İşığın qəzəbi” adlı satirik hekayəsi ilə başlamış, sonralar əsərlərini öz adı ilə oxuculara təqdim etmişdir. O, həm hekayəçi, həm şair, həm publisist, həm də dramaturq kimi fəaliyyət göstərmiş, 1989-cu ildə yazdığı “Oxşarlar” pyesi Gəncə Dövlət Dram Teatrında tamaşaya qoyulmuşdur.

Qərib Mehdiyevin əsərləri çoxşaxəlidir. Onun yaradıcılığına “İşıq”, “Təmiz hava”, “Səndən sonra”, “Çinar günü”, “Gül əvəzinə söz”, “Kim yatmış, kim oyaq?” və digər əsərlər daxildir. Əsərlərində Mehdiyev həyatın içindən real obrazlarla işləməyi, insan duyğularını dərinliyi ilə əks etdirməyi bacarırdı. Satirik povestlərində isə cəmiyyətin müasir problemlərinə diqqət çəkir, oxucunu düşünməyə sövq edirdi.

O, həmçinin ədəbi birliklərin fəal üzvü və rəhbəri olmuş, “İlham” ədəbi birliyinə rəhbərlik edərək gənc istedadların yetişməsinə böyük dəstək göstərmişdir.

Sənətkar “Əməkdar jurnalist”, Həsən bəy Zərdabi adına mükafat, Məmməd Araz ali ədəbi mükafatı və “Cəsarətli jurnalist” mükafatına layiq görülmüşdür.

Azərbaycan ədəbiyyatı Qərib Mehdiyevin vəfatı ilə böyük bir ziyalıdan, doğma sözün ustadından məhrum oldu. Lakin onun əsərləri və ədəbi irsi gələcək nəsillər üçün əbədi olaraq yaşayacaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Azərbaycan bəstəkarlıq məktəbinin banisi, görkəmli bəstəkar Üzeyir Hacıbəyli özündən sonra gələn bir çox nəslə böyük musiqi sənəti aşılayıb. Üzeyir bəyin istedadlı davamçılarından olan unudulmaz bəstəkarlarımızdan biri də “Şərəf nişanı” və “Şöhrət” ordenli, Xalq artisti, Əməkdar incəsənət xadimi Süleyman Əyyub oğlu Ələsgərovdur.

 Süleyman Ələsgərov 22 fevral 1924-cü ildə Şuşa şəhərində anadan olub. İlk musiqi təhsilini Asəf Zeynallı adına musiqi texnikumunun tar sinifində alıb, daha sonra Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının bəstəkarlıq fakültəsində təhsilini davam etdirib.

1943-cü ildə Üzeyir Hacıbəylinin zəmanəti ilə Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqına üzv qəbul edilib. Onun ilk yaradıcılıq uğurlarından biri 1942-ci ildə bəstələdiyi “Gözlə məni” mahnısı olub. Ələsgərov 1943-cü ildən etibarən Azərbaycan musiqi həyatında müxtəlif sahələrdə çalışıb.

O, Respublika Radio Verilişləri Komitəsinin Xalq Çalğı Alətləri Orkestrinin dirijoru, Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrının baş dirijoru və musiqi hissə müdiri, Kinematoqrafiya Komitəsinin kinoteatr orkestrlərinin bədii rəhbəri, M.Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının Mahnı və Rəqs Ansamblının bədii rəhbəri olub.

1952–1954-cü illərdə Asəf Zeynallı adına Bakı Musiqi Texnikumunun direktoru, 1954–1956-cı illərdə Azərbaycan SSR Mədəniyyət Nazirliyinin İncəsənət İşləri İdarəsinin rəisi, 1960–1971-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrının direktoru və baş dirijoru vəzifələrində çalışıb.

 “Üzeyir ruhlu sənətkar” ömrünün yarıdan çoxunu pedaqoji fəaliyyətə həsr edib. Özünəməxsus dəst-xətti ilə tanınan bəstəkar hər zaman Üzeyir Hacıbəyli irsinə sadiq qalıb. Həmçinin bir sıra musiqi dərsliklərinin müəllifi olub.

1971–1998-ci illərdə Üzeyir Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında xalq musiqisi və xalq çalğı alətləri kafedrasına rəhbərlik edib. 1972-ci ildən Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının Qarabağ filialına rəhbərlik edib. Süleyman Ələsgərovun yaradıcılığında operetta janrı mühüm yer tutub.

 Onun “Məhəbbət gülü”, “Ulduz”, “Özümüz bilərik”, “Olmadı elə, oldu belə”, “Milyonçunun dilənçi oğlu”, “Hardasan, ay subaylıq”, “Sevindik qız axtarır”, “Həmişəxanım”, “Subaylardan görəsiz” və “Gurultulu məhəbbət” operettaları Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrının repertuarında uzun müddət yer alıb.

Bəstəkarın “Bahadır və Sona” və “Solğun çiçəklər” operaları, “Bayatı-Şiraz” simfonik muğamı, “Gənclik” və “Vətən” simfoniyaları, “Çingiz İldırım” (1974) və “Həzi Aslanovun xatirəsinə” simfonik poemaları, “Bahar təranələri”, “Bir bayraq altında” kimi kantataları, üç tar konserti, eləcə də çoxsaylı süitaları və instrumental əsərləri vardır

Ələsgərov həmçinin iki yüzdən artıq mahnı və romansın müəllifidir. Onun “Vətənimdir”, “Yada düşdü”, “Sərvi xuramanım mənim” kimi mahnıları və romansları Azərbaycan musiqisində geniş yayılıb. Qarabağ mövzusu bəstəkarın yaradıcılığında mühüm yer tutub.

 O, “Yürüş mahnısı”, “Gənclik marşı”, “Bu torpağa bağlıyıq”, “Haradasan, igid oğlan”, “Biz qələbə çalmalıyıq”, “Bura vətəndir”, “Əsgər marşı”, “Güllələnən abidələr”, “Azərbaycan polisi”, “Bakı–Ankara” kimi əsərlərində vətənpərvərlik mövzusunu musiqi vasitəsilə ifadə edib.

Filmoqrafiya

- Aktrisanın təbəssümü (film, 1974)

- Azərbaycan atları (film, 1953)

- Azərbaycan elləri (film, 1976)

- Bəstəkar Süleyman Ələsgərov. Ömrün iki günü (film)

- Daşkəsən (film, 1946)

- Qabaqcıl sovxozda (film, 1955)

- Qəmbər Hüseynli (film, 2007)

- Musiqişünas (film, 2001)

- Ulduz (film, 1964)

Mükafatları

- "Şərəf nişanı" ordeni — 9 iyun 1959

- "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı — 24 may 1960

- Üzeyir Hacıbəyov adına Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı — 1967

- "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı — 18 iyun 1974

- "Şöhrət" ordeni — 21 fevral 1999

Bəstəkarın ilk musiqi addımlarını sənət dostlarından Səid Rüstəmov belə xatırlayırdı: “Hələ böyük müəllimimiz Üzeyir Hacıbəylinin sağlığında onun xalq çalğı alətləri üçün yazdığı bir sıra əsərləri ustadımızın diqqətini cəlb etmişdi. Onun mahnıları indi də öz təravətini itirməyib”.

Süleyman Ələsgərov haqqında bir çox görkəmli şəxsiyyətlər tərifəlayiq sözlər söyləyiblər. Ulu Öndər Heydər Əliyev onun haqqında hər zaman yüksək fikirdə olub: “Siz milli musiqi sənətimizin inkişafında böyük xidmətlər göstərərək, xalqımızın dərin ehtiram və məhəbbətini qazanmış sənətkarlardansınız. Tükənməz xalq musiqilərindən bəhrələnən yaradıcılığınız rəngarəngliyi, forma aydınlığı, musiqi dilinin səlisliyi ilə səciyyələnir. Müxtəlif janrlarda bəstələdiyiniz əsərlər son əlli il ərzində respublikanın mədəni həyatında mühüm rol oynayaraq, milli musiqi sənəti tarixinə parlaq səhifələr yazmışdır”.

Süleyman Ələsgərov 21 yanvar 2000-ci ildə 74 yaşında vəfat edib. Bəstəkar haqqında "Xəyala dalarkən" sənədli televiziya filmi çəkilib. Filmin rejissoru Tahirə Hüseynovadır.

Bu gün Süleyman Ələsgərov irsi Salman Mümtaz adına Dövlət Ədəbiyyat və İncəsənət Arxivində 187 N-li fond adı altında saxlanılaraq qorunur. Onun fondu öz zənginliyi ilə seçilir. Bu fond arxivə sənətkarın özü tərəfindən təhvil verilib. Sənədləri arasında onun not yazıları, fotoşəkilləri, məqalələri, xidməti və ictimai fəaliyyətinə aid sənədlər üstünlük təşkil edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)

Əkbər Qoşalı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

Dünən xalqımız növbəti – sayca 36-cı 20 Yanvarı qeyd elədi.

20 Yanvar – təqvim içində, daha doğrusu, təqvim üstündə bir tarixdir. Hər gün tarix olmur, hər tarix bir günə sığıb yaşamır. 20 Yanvar – zamanın içində donmuş bir fəryad, xalqın sinəsinə çəkilmiş qanlı xəttdir. Bu xətt çəkildiyi gündən bizi həm keçmişə bağlayır, həm də gələcəyə aparır. İllər keçir, amma 1990-cı ilin o gecəsi – Bakının üstünü qaplayan qaranlıq, “avtomat” rejiminə salınmış ölüm maşınlarının güllə səsləri, tank tırtıllarının gecəni yarıb keçməsi – yaddaşdan silinmir.

Və silinməməlidir!

Biz artıq 20 Yanvarı faciədən ötələrdə – milli oyanışın ləyaqət mərhələsi kimi tanıyırıq. Özünü, sözünü və gördüyünü tanıyan xalq tarixini də tanıyır. Bu baxış bu gün daha aydındır: Zəfərdən sonra 20 Yanvar müstəqilliyin bərpasına aparan yolun ən ağır, ən qanlı pilləsi kimi görünür.

1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə sovet imperiyasının Bakıya yeritdiyi ordu qadın–uşaq–qoca demədən dinc əhaliyə atəş açdı. Məqsəd küçələri nəzarətə almaqdan çox daha fərqli – xalqın iradəsini sındırmaq, azadlıq istəyini boğmaq idi. Tarix isə bir daha göstərdi ki, güllə milli iradəni öldürə bilmir.

Bu gecədən sonra imperiya Azərbaycanda mənəvi-siyasi dayaqlarını itirdi. Xalqın qorxusu yox oldu; qorxunun yerini qəzəb, qəzəbin yerini milli şüur aldı. Yəni 20 Yanvar – qorxunun öldüyü gündür.

Haşiyə:

20 Yanvarın doğurduğu nəticələr Azərbaycanla məhdudlaşmadı. SSRİ-dən ayrılan respublikaların müstəqillik tarixində 20 Yanvar şəhidlərinin qan haqqı var. Qazaxıstandakı Jeltoqsan hadisələrində şəhid olan qazax qardaşlarımızın, Tiflisdə “qanlı bazar”da həlak olan gürcü qonşularımızın taleyi eyni mənəvi-siyasi zəncirin həlqələridir. Bununla belə, hadisənin miqyası, səbəbləri və doğurduğu nəticələr baxımından 20 Yanvar SSRİ-nin bilavasitə əcəl zəngi oldu.

1990-cı ildə bu şanlı tarix Bakıda yazıldı; ondan 30 il sonra isə  44 günlük savaşla Türk dünyası birliyinin qaçılmazlığı təsdiqləndi. 2020-ci ildə Şuşaya, 2023-cü ildə Xankəndinə, Xocalıya sancılan bayrağımız Turan ellərinə salam söylədi.

Mühacir istiqlalçı şairimiz Almas Yıldırım bir zamanlar Anadoludan üzü bəri necə də təsirli səslənmişdi:

“…Salam desəm, rüzgar alıb götürsə,

Ağrı dağdan Alagözə ötürsə,

Kür səsimi göy Xəzərə yetirsə,

Xəzər coşub zəncirini qırsa, oy!..

Azərbaycan, mənim eşsiz yurdum, oy!

Ölməz eşqim, içimdəki dərdim, oy”!

Bu salamlar Xəzəri ötüb Türküstana yetdiyi kimi, Şuşadan, Xankəndidən, Xocalıdan qanadlanan müqəddəs bayraqlı salamlarımız da Turana yetişdi.

(Haşiyənin sonu)

***

20 Yanvardan dərhal sonra Moskvada açıq mövqe sərgiləyən Ümummilli lider Heydər Əliyev xalqın səsinə çevrildi – təsəllisinə, ümidinə çevrildi. Onun yanvarın 21-də verdiyi bəyanat təkcə siyasi etiraz deyildi, əlbəttə; əlbəttə, bu, milli vicdanın tribunası idi. Məhz həmin mövqe sonradan 20 Yanvara dövlət səviyyəsində siyasi-hüquqi qiymətin verilməsinin ideoloji əsasını yaratdı.

1994-cü ildə Milli Məclisin qərarı ilə 20 Yanvar hadisələri Azərbaycan xalqına qarşı törədilmiş hərbi təcavüz və cinayət kimi tanındı. Bu qərar faciəni tarixdən silmək istəyənlərə verilmiş bir siyasi və mənəvi cavab idi. Ən böyük cavab isə yeddi onillik sonra bərpa edilmiş dövlət müstəqilliyimizin qorunması, gücləndirilməsi, ərazi bütövlüyümüzün, suverenliyimizin tam bərpası oldu!

20 Yanvar şəhidlik və şanlı dirəniş məktəbi 2020-ci ildə Şuşada, 2023-cü ildə Xankəndidə qaldırılan bayraqda, suverenliyin tam bərpasında öz yüksək səciyyəsinə çatdı. Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyev ata vəsiyyətini yerinə yetirmək haqqında duyğulu sözlərini, Şuşanın azadlığı müjdəsini məhz Şəhidlər Xiyabanından xalqa müraciətlə duyurdu. Bu, necə deyərlər, zamanın öz ədalətini bərpa etməsi aktı, faktı idi.

Şəhidlər Xiyabanında yanan Əbədi Məşəl gələcək nəsillərə verilmiş and-ismarıcdır. Dövlətin bu yaddaşa göstərdiyi diqqət, şəhid ailələrinə və 20 Yanvar əlillərinə yönəlmiş sosial siyasət – tarixi yaddaşın canlı saxlanmasının praktik ifadəsidir.

O soyuq, o qanlı gecədə şəhadət şərbəti içənlər bu gün qalib dövlətin mənəvi sütunlarını yaratmış oldu. Azadlığın verilmədiyini, qazanıldığını; bu qazancın bədəli ağır olsa belə, milli ləyaqətin uca tutulmasının necə şərəfli məsuliyyət olduğunu 20 Yanvar bizə öyrətdi.

20 Yanvar – Ümumxalq Hüzn Günüdür. Amma bu hüznün içində sarsılmaz bir qürur var. O qürur gələcəyin vicdanına səslənir: biz sınmadıq, boyun əymədik, azad olduq!

Şair demiş, “Azadlıqdır sənə məlhəm, mənə dərman, Azərbaycan!”

Azadlığa axışımızın aqibəti xeyir oldu.

Gəlin şəhid şair Ülvi Bünyadzadənin dillər əzbəri ANDını yada salaq:

“Mən, Bünyadzadə Ülvi Yusif oğlu, həyatımda ilk və son dəfə öz vicdanım qarşısında and içirəm;

bir elin, bir millətin adını təmsil etdiyimi heç zaman unutmayacağam;

Azərbaycan torpağımın qürurdan, qeyrətdən yoğrulmuş adını müqəddəs tutacaq, bu ada ləkə vurmaq istəyən bütün ünsürlərə qarşı duracağam;

öz azərbaycanlı varlığıma, vicdanıma, məsləkimə, əsl-nəcabətimə, damarlarımda axan azərbaycanlı qanına layiq oğul olacaq, qorxaqlığı, alçaqlığı, yaltaqlığı özümə yaxın buraxmayacaq, nəyin bahasına olursa-olsun öz azərbaycanlı "mən"imi təsdiq edəcəyəm. Əgər vədimə xilaf çıxsam, qoy anamın südü, elimin çörəyi mənə haram olsun, Vətən üzü görməyim”. (10.09.1989)

Bu isə şəhid Milli Qəhrəmanımız Mübariz İbrahimovun son məktubudur:

“Canım, atam və anam.

Məndən sarı darıxmayın. İnşallah, cənnətdə görüşəcəyik. Mənim üçün bol-bol dua edin. Vətənin dar günündə artıq ürəyim dözmür. Allaha xatir bunu etməliyəm. Ən azından ürəyim sərinlik tapar. Şəhid olanadək bu şərəfsizlərin üzərinə gedəcəyəm. Şəhid olsam – ağlamayın. Əksinə, sevinin ki, o mərtəbəyə yüksəldim. Allaha ibadətlərinizi dəqiq yerinə yetirin. Çoxlu sədəqə verin. Seyid nəvəsi olaraq bunu etməliyəm. Allah böyükdür. Vətən sağ olsun. Oğlunuz Mübariz. Haqqınızı halal edin”. (2010)

1990… 2010… 2020… And… Məktub… Zəfər!..

Müzəffər Ali Baş Komandan bütün andları və məktubları Qələbə irsinə çevirdi; bütün ahları və matəm günlərini, tarixi qələbələrlə əvəzlədi. – “Bizim Qələbəmiz, əlbəttə ki, xalqımız üçün, dövlətimiz üçün ən böyük nemətdir”!

Şəhidlər ölmədi, Vətən bölünmədi!

DÖVLƏTİMİZ ZAVAL GÖRMƏSİN!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.01.2026)

İlhamə Qəsəbova,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

20 Yanvar 1990-cı il hadisələri Azərbaycan xalqının milli azadlıq mübarizəsinin ən faciəli və eyni zamanda ən şərəfli səhifələrindən biridir. Bu hadisə təkcə siyasi tarixdə deyil, həm də xalqın mədəni yaddaşında dərin iz buraxmış, xüsusilə folklor, poeziya və musiqi yaradıcılığında özünəməxsus şəkildə ifadə olunmuşdur. Xalq sənətinin əsas daşıyıcıları olan saz, söz və nəğmə 20 Yanvar faciəsinin kollektiv yaddaşda yaşadılmasında mühüm rol oynamışdır.

Folklor milli yaddaşın ən davamlı və çevik formalarından biridir. 20 Yanvar hadisələrindən sonra ağılar, bayatılar, mərsiyələr və dastanvari mətnlər xalq arasında geniş yayılmışdır. Bu nümunələrdə əsas ideya şəhidlik, vətənpərvərlik və azadlıq uğrunda qurban anlayışları üzərində qurulmuşdur. Məsələn, xalq arasında dolaşan bayatılardan birində deyilir:

Zülm ərşə dayandı,

Yer-göy oda qalandı.

Meydançalar, küçələr

Qızıl qana boyandı.

 Yaş axıdan göz oldu,

Dərdimiz dəniz oldu.

 Bir gecənin içində

 Şəhidlər yüz-yüz oldu.

 Necə dözək zillətə?

Zülm etdilər millətə.

 Neçə-neçə başkəsən

Dolmuşdu məmləkətə.

Bakı-Sumqayıt yolu

 Ağır tanklarla dolu.

Allaha üz tuturdu

 Hamı başıalovlu.

(Vəkil Ə. İyirmi yanvar bayatıları // Respublika. – 2009. – 20 yanvar)

Bu dördlükdə zaman və məkan anlayışı faciənin simvoluna çevrilir, şəhidlik isə azadlığın təməl şərti kimi təqdim olunur. 20 Yanvar faciəsi müasir Azərbaycan poeziyasında geniş əksini tapmışdır. Şairlər bu hadisəni həm emosional, həm də fəlsəfi prizmadan dəyərləndirmiş, şəhid obrazını milli müqavimətin simvolu kimi təqdim etmişlər. Aşıq sənəti Azərbaycan xalqının tarixi hadisələrə münasibətini ən operativ və emosional şəkildə ifadə edən sənət sahələrindən biridir. 20 Yanvar faciəsi aşıq yaradıcılığında yeni mövzuların və improvizə xarakterli ağıların yaranmasına səbəb olmuşdur. Aşıqlar tərəfindən səsləndirilən qoşma və gəraylılarda sazın səsi kədər, etiraz və qürur hisslərini birləşdirir. Məsələn:

Sazım ağlar, telim yanar,

Bakı gecə qan içində.

Şəhid olan oğullarım

Qaldı Vətən and içində.

Bu nümunədə saz bir musiqi aləti olmaqdan çıxaraq kollektiv kədərin səsinə çevrilir.

Aşıq sənəti Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşını yaşadan və mühüm ictimai-siyasi hadisələrə dərhal reaksiya verən ənənəvi sənət sahələrindən biridir. Bu baxımdan 20 Yanvar faciəsi aşıq yaradıcılığında, xüsusilə də Aşıq Ələsgər məktəbinin ideya-estetik davamçıları olan müasir aşıqların repertuarında xüsusi yer tutur. Aşıq Ələsgər yaradıcılığında Vətən, torpaq, igidlik və haqq-ədalət ideyaları əsas xətti təşkil edir. Onun poeziyasında formalaşmış mənəvi-estetik model XX əsrin sonlarında baş verən 20 Yanvar faciəsinin aşıq düşüncəsində qavranılmasına ideya zəmini yaratmışdır. Müasir aşıqlar bu faciəni Ələsgər ənənəsinin ruhuna uyğun olaraq şəhidlik və mənəvi ucalıq kontekstində təqdim etmişlər. Aşıq Şəmşirin yaradıcılığında xalqın taleyi və tarixi ağrı əsas mövzulardan olmuşdur. Onun poetik dünyagörüşü 20 Yanvar hadisələrinə həsr olunmuş ağı və qoşmalarda aydın şəkildə hiss olunur. Aşıq sənətinin improvizə xarakteri bu faciənin emosional yükünü daha təsirli ifadə etməyə imkan vermişdir.

Aşıq Ədalət Nəsibov, Aşıq Kamandar Əfəndiyev, Aşıq Kərəm Nəsibov, Aşıq İmran Həsənovun, Aşıq Sadıq Avdıoğlu, şair Həvəskar, Aşıq Şadət Gülməmmədov, Aşıq Cahangir Quliyev və. s  kimi sənətkarlar ifalarında 20 Yanvar hadisələrinə həsr olunmuş ağı və qoşmaları ilə seçilirlər. Bu nümunələrdə sazın səsi həm yas, həm də milli qürur hissini eyni anda ifadə edir. Aşıqların ifa etdikləri 20 Yanvar ağılarında Bakı şəhəri milli faciənin mərkəzi kimi təqdim olunur: Sazım ağlar, telim yanar, Bakı gecə qan içində. Şəhid olan oğullarım Qaldı Vətən and içində. Bu misralarda saz yalnız musiqi aləti deyil, kollektiv dərdin və milli etirazın daşıyıcısı funksiyasını yerinə yetirir.  Aşıq Ələsgər ənənəsi zəminində formalaşan müasir aşıq yaradıcılığında 20 Yanvar faciəsi təkcə tarixi hadisə kimi deyil, milli kimliyin və azadlıq ideyasının poetik simvolu kimi yaşadılır. Aşıq Kərəm Nəsibovun “Sazım Ağlar” şeiri də bü müqabildən yazılıb.

Dağlarımı çən alıbdı,

Ağla, telli sazım, ağla.

Ürəyimi qəm alıbdı,

Ağla, telli sazım, ağla.

Kim susdurdu haq səsini,

Kim söndürdü həvəsini.

Çəkəcəkdi cəfasını,

Ağla, telli sazım, ağla.

Qışa döndü bahar, yazım,

Qəfil söndü xoş avazım.

Şəhid oldu oğlum, qızım,

Ağla, telli sazım, ağla.

Şəhidlərin havasını,

Qoşa tutaq gəl yasını.

Dəyişək toy libasını,

Ağla, telli sazım, ağla.

Bəd xəbəri aldım səhər,

Ürəyimi boğdu qəhər.

Ana vətən ümid dilər,

Ağla, telli sazım, ağla.

Aşıq Kərəm buna inan,

Ayazlayar bu çən, duman.

Bir gün gülər Azərbaycan,

Çağla, telli sazım çağla.

(İ. Qəsəbova. XX əsr Qazax aşıqları və el şairləri).

20 Yanvar faciəsindən qabaq Aşıq Kərəm Nəsibov yaxın dostu Bayram Bayramovun yeganə qızının toy mərasiminə dəvət alır. Toyda iştirak etmək üçün 1990-cı il 19 yanvar günü dünyadan xəbərsiz Bakıya yola düşür. 20 yanvar günü sabahı gözünü qanlı faciəsinin canlı şahidi olaraq açır. O gecə Bakı al-qana boyanmışdı.

Ustad Aşıq Sadıq Avdıoğlunun  “Layla” Gəraylı- ağısı onu göstərir ki, bu faciə kişilərimizə də dil açdırıb Şəhidlər üçün layla dedizdirib. Təəssüf olsun ki, dünyaya gəlişimizdən ilk düyduğumuz Ana laylası olur, son mənzilə yola salınanda da anaların “yayla”sı dilə gəlir.

Haqq yolunda qurban gedən,
Layla şəhidlərim layla!
Gənc ömrünü fəda edən,
Layla şəhidlərim layla!
Neçə igidlərim layla!

Ətdən hasar, çəpər çəkən,
Tanqa qarşı sipər çəkən,
«Haqq» deyibən nələr çəkən,
Layla şəhidlərim layla!
Ölməz igidlərim layla!

Namərdin sözünnən olan,
Gülləsi gözündən olan,
Yağısı özünnən olan,
Layla şəhidlərim layla!
Mənim igidlərim layla!

Qara gözlü, qara qaşlı,
13 yaşlı, 15 yaşlı,
Bizi qoyan gözü yaşlı,
Layla şəhidlərim layla!
Körpə igidlərim layla!

Kimin bunda var günahı,
Anaların tutsun ahı,
Vətənimin xoş sabahı,
Layla şəhidlərim layla!
Gözəl igidlərim layla!

Unudulmaz dərdə sarımız,
Yas içində hər birimiz,
Ey müqəddəs and yerimiz

Layla şəhidlərim layla!

Dönməz igidlərim layla!

Qara gəldi qışım, yazım,

Qara geydi oğlum, qızım,

Matəmdədir telli sazım,

Layla şəhidlərim layla!

Qorxmaz igidlərim layla!

Acılar bir sirr də qalmaz,

Şər danışan, şər də qalmaz,

Heç nahaq qan yerdə qalmaz,

Layla şəhidlərim layla!

Cavan igidlərim layla!

Dilimizdə bir «Azadlıq»,

Görmədiniz heç rahatlıq,

Necə dözsün aşıq Sadiq,

Layla şəhidlərim layla!

Hayıf igidlərim layla!

Haqqa şəhidlərim layla!

 (İ. Qəsəbova. XX əsr Qazax aşıqları və el şairləri.)

Yas motivi aşıq poeziyasının ən qədim və davamlı mövzularındandır. Bu motiv əsasən: ölüm və itki, (övlad, el, vətən), ictimai fəlakət, qırğın, müharibə, faciə, mənəvi sarsıntı və haqsızlıq üzərindən formalaşır. Aşıq poeziyasında yas fərdi kədərdən çıxaraq kollektiv dərd səviyyəsinə yüksəlir. Aşıq öz şəxsi ağrısını xalqın ümumi ağrısına çevirir. “Sazım ağla” şeirində yas motivi 20 Yanvar faciəsi ilə bilavasitə bağlıdır və aşağıdakı cizgilərlə seçilir. Burada  Saz ağlayan subyektə çevrilir.  Aşıq poeziyasında saz adətən sözün daşıyıcısı, haqqın səsi, sevinc və toy rəmzidir. Lakin yas mətnlərində də saz ağlayan,  yas saxlayan, kədərin dili olan varlığa çevrilir. Aşıq Ələsgərin yas şeirlərində, Aşıq Şəmşirin elegiyalarında, eləcə də Qurbani və Abbas Tufarqanlıda müşahidə olunur.

 Şəhidlik və kollektiv yas “Şəhid oldu oğlum, qızım” deyilməklə fərdi ailə dərdini aşaraq: bütün millətin övlad itkisini simvolizə edir. Aşıq poeziyasında şəhid: vətən yolunda ucalan obraz, yasla qürurun vəhdəti kimi təqdim olunur. Qarabağ mövzulu aşıq şeirlərində, klassik dastanlarda (məs., “Koroğlu”) qəhrəman ölümü səhnələrində öz əksini tapır. Klassik ənənədə yasdan ümidə bir keçid mərhələsi var. Şeirlərin sonunda daim ümid işçiği yanır. Yas motivi ümid motivi ilə tamamlanır.

 “Bir gün gülər Azərbaycan”

“Çağla, telli sazım çağla”

Bu xüsusiyyət aşıq poeziyası üçün səciyyəvidir: yas ümidsiz sonluq deyil, milli dirəniş və gələcəyə inamla bitir. Aşıq Ələsgərin vətənpərvər qoşmalarında, Aşıq Şəmşirin milli ruhlu şeirlərində müşahidə olunur. Saz həm də dərdi dilə gətirən, ağlayan, sızlayan, yas saxlayandır. Bəlkə də ona görə saza həmdəm, həm qəm deyiblər.

“Sazım ağla” şeiri aşıq poeziyasında yas motivinin klassik forma və simvolika ilə, lakin müasir tarixi faciə kontekstində təqdim olunan uğurlu nümunəsidir. Aşıq yaradıcılığında 20 Yanvar facisəsinə həsr olunmuş şeirlər həm 20 Yanvarın poetik salnaməsi,həm də aşıq poeziyasında yasın davamlılığını sübut edən sənət əsəridir.  20 Yanvar faciəsi sazda, sözdə və nəğmədə Azərbaycan xalqının milli yaddaşının ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. Folklor nümunələri, poeziya və musiqi əsərləri bu faciəni tarixdən mədəni yaddaşa daşıyaraq gələcək nəsillərə ötürür. Sazın səsi, sözün gücü və nəğmənin təsiri ilə 20 Yanvar şəhidlərinin xatirəsi yalnız keçmişin ağrısı deyil, həm də milli kimliyin və azadlıq ideyasının daimi rəmzi kimi yaşayır.

Azərbaycan poeziyasında şeirin ruhu 20 yanvar faciəsindən sonra dəyişdi. Sanki ədəbiyyatın məğzi, şairlərin qələmi rəngi dəyişdi. Azərbaycanın bütün qələm tutan söz sənətkarları bu faciəyə biganə qalmadılar, qələmə sarıldılar. Xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadə də qəlbinin acısını, gözünün yaşını qələmə sarılaraq sözlərdən süzdü. Bəxtiyar Vahabzadənin 20 Yanvara həsr olunmuş misralarında xalqın qəzəbi və mənəvi ucalığı paralel şəkildə ifadə olunur:

Qatil gülləsinə qurban gedərkən,
Gözünü sabaha dikdi şəhidlər.
Üçrəngli bayrağı öz qanlarıyla
Vətən torpağına çəkdi şəhidlər.

Zalım öyünməsin zülmləriylə,
Min bir böhtanıyla, min bir şəriylə.
Həqiqət uğrunda ölümləriylə
Ölümü kamına çəkdi şəhidlər.

Bəxtiyar Vahabzadənin 20 Yanvar Şəhidlərinin həqiqət uğrunda ölümlıriylə ölümü kamına çəkdiyini qeyd edir. Şair bu ağrının, acının, bu faciənin içində Kütlənin xalq müqaviləsinə qanla “qol” məkildiyini yəni imzalandığını aşagıdakı misralarda belə ifadə edir:

Dözdü hər zillətə, dözdü hər şeyə,
"Dünyada mənim də haqqım var”, – deyə
Kütləni xalq edən müqaviləyə
Qanıyla qolunu çəkdi şəhidlər.

İnsan insan olur öz hünəriylə,
Millət, millət olur xeyri, şəriylə.
Torpağın bağrına cəsədləriylə,
Azadlıq tumunu əkdi şəhidlər.

Bu misralarda şəhid qanı passiv kədər yox, aktiv mübarizə çağırışı kimi təqdim edilir. Poeziyada qan motivi burada milli oyanışın rəmzinə çevrilir. Bu ağrılara dözməyə şair Qabil Şəhidlərə mərsiyə yazdı. O göstərdi ki, Azərbaycan xalqı ellinliklə yas mədəniyyətini ortaya qoymağı bacardı.

Gecəni atəş ilə qırmızı dan eylədilər,
Xalqımı-millətimi güllə-baran eylədilər!

Tutulub vahimədən nitq bu gün, dil bu səhər,
Bəzəyib Abşeronu qanlı qərənfil bu səhər,
Bakı fəryad eyləyir, gözdən axır sel bu səhər.
Gəmilər nalə çəkir, ərşə çıxır zil bu səhər,
Gecəni atəş ilə qırmızı dan eylədilər,
Xalqımı-millətimi güllə-baran eylədilər!

Öz Qızıl ordumuzun Yurdumuza qəsdinə bax,
Üstümə tank yeridən fitnəkarın şəstinə bax,
Gözü qanımla xumar düşmənimin məstinə bax,
Qara bayraqlarımın cərgəsinə, dəstinə bax,
Gecəni atəş ilə qırmızı dan eylədilər,
Xalqımı-millətimi güllə-baran eylədilər!

Şair Qabil fəryad qoparır. O bu ağrılara acılara dözmür. Ümumilikdə 20 Yanvar faciəsi Azərbaycan kişisini də dilə gətirdi, onlar da Şəhidlərimizə “ağı” söylədilər, “Layla dedilər”. Şair Qabil “Öldü gənc, öldü uşaq, öldü gəlin-qızlarımız;” desə də sonrakı bənddə Ölmədi! Şanlı şəhid oldu neçə yüzlərimiz” deyir. Bəli doğurdan da ölmədi Şəhidlərimiz.

Öldü gənc, öldü uşaq, öldü gəlin-qızlarımız;
Ölmədi! Şanlı şəhid oldu neçə yüzlərimiz,
Bu saat Kərbübəla düzləridir düzlərimiz;
Necə qan ağlamasın üzlərimiz-gözlərimiz?!
Gecəni atəş ilə qırmızı dan eylədilər,
Xalqımı-millətimi güllə-baran eylədilər!

Şeirin sonunda şair sanki günümüzü ifadə edərək yazır ki:

Qan haçan yerdə qalıb, tazələ öz yaddaşını!
Çox görüb, Qabil, Azərbaycanım işğal qoşunu,
Görməyib ancaq hələ böylə cinayət işini...
Yazmışıq təqvimə qan ilə bu yanvar qışını,
Gecəni atəş ilə qırmızı dan eylədilər,
Xalqımı-millətimi güllə-baran eylədilər!

1990-cı ildə qəlinə qələm alan bütün qələm sahibləri ən çox da kişi yazarlar sözlərini qələmlə deyə bilirdilər. Onlar ürəklərini dağıdan bu faciəyə biganə qala bilməzdilər. Qalmadılar da.  Əfrahim Hüseynlinın yaradıcılığında “Bu zülm də varmış bəxtində yurdun” deyərək yurdun bəxtindən, taleyindən şikayət edir:

 “Qardaş” sandığımız bir tələ qurdu,
Çağrıldı “xilaskar”, o “şanlı ordu”.
Al qana boyadı bu doğma yurdu,-
Bu doğma şəhəri, kəndi… xəbərsiz.

Tanrı dönmüşdüsə aman yerinə,
Bəndə yer qoymadə güman yerinə.
Bu yurdun üstünə duman yerinə
Güllərər ələndi, endi xəbərsiz.

Nahaqq “haqq”a dönüb yolunu azdı,-
İnsafın, mürvətin qəbrini qazdı.
Namərdlər bu yurdu adına yazdı;
Sel yuyub apardı bəndi xəbərsiz.

20 Yanvar hadisələrinə həsr olunmuş mahnılar və instrumental əsərlər Azərbaycan musiqi mədəniyyətində xüsusi yer tutur. Matəm intonasiyaları, muğam ladlarının kədərli çalarları və yavaş temp faciənin emosional yükünü dinləyiciyə ötürür. Xüsusilə segah və şur muğamlarının istifadə edilməsi musiqidə dərd və ümid paralelliyini yaradır. Aşıq havacatlarında “Yanıq Kərəm”, “Ruhani”, “Aşıq Şərili” kimi ifalarda şeirlər səsləndirilir. Bu nəğmələrdə şəhidlərin xatirəsi yalnız matəm yox, həm də milli qürur hissi ilə yad edilir.  Bu həm də folklorda kişi obrazının matəmdə rolunu göstərmiş olur.

 20 Yanvar faciəsi sazda, sözdə və nəğmədə Azərbaycan xalqının milli yaddaşının ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. Folklor nümunələri, poeziya və musiqi əsərləri bu faciəni tarixdən mədəni yaddaşa daşıyaraq gələcək nəsillərə ötürür. Sazın səsi, sözün gücü və nəğmənin təsiri ilə 20 Yanvar şəhidlərinin xatirəsi yalnız keçmişin ağrısı deyil, həm də milli kimliyin və azadlıq ideyasının daimi rəmzi kimi yaşayır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.01.2026)