İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

"Mən bir çox tragik artistlər görmüşəm. Lakin sizdəki istedad və məharətin misli və bərabərini görməmişəm. Hərgah siz bu rolu rus səhnəsində ifa etsəydiniz, mən rejissorluğumu buraxıb, sizinlə birlikdə bütün Rusiyanı və hətta Avropanı gəzərdim." Rus rejissoru Levin bu kəlmələri Hüseyn Ərəblinski barədə söyləyibdir.

Hüseyn Ərəblinski 1881-ci ildə Bakı şəhərində yoxsul bir ailədə dünyaya gəlib. Atası pişkah Məmməd Xələf oğlu yelkənli gəmidə işləyib. Hüseyn Ərəblinski azyaşlı olarkən atası dəniz fırtınasında batıb. Ərəblinskinin həyatı hələ uşaq yaşlarından ehtiyac və maddi sıxıntılar içində keçib. Anası Pəri xanım oğlu Hüseyni və qızı Dürsədəfi böyük çətinliklə saxlamasına baxmayaraq, Hüseyni təhsil alması üçün mollaxanaya qoyub.

O, mollaxanada Molla Hadinin yanında təlim alıb. Hüseyn Ərəblinski 12–13 yaşınadək mollaxanada oxuyub, lakin sonra təhsil xərcini ödəyə bilmədiklərinə görə mollaxanadakı təhsilini yarımçıq qoymağa məcbur olub. Ərəblinski 14 yaşlarında ikən "Üçüncü rus-tatar" məktəbinin müəllimi Həbib bəy Mahmudbəyovun yoxsul uşaqlarını məktəbə pulsuz götürdüyündən xəbər tutub oraya daxil olmaq üçün müraciət edib.

Həbib bəy Mahmudəbəyov Hüseyni məktəbə qəbul etməklə bərabər, onun maddi cəhətdən çox yoxsul olduğunu nəzərə alıb, kitab və başqa dərs ləvazimatı xərcini də öz üzərinə götürüb. Beləliklə, "Üçüncü rus-tatar" məktəbinə daxil olan Hüseyn burada eyni zamanda rusca oxuyub-yazmağı öyrənib. O, məktəb illərində ədəbiyyata xüsusi marağı ilə seçilib, məhz o illərdə teatrla tanış olub. Bu, peşəkar teatrdan uzaq olan dərviş oyunları, səyyar sirk tamaşaları olub.

"Hüseyn Ərəblinski. Aktyorun həyat və fəaliyyətinə dair sənədlər məcmuəsi" adlı kitabda isə belə qeyd olunub ki, Hüseyn Ərəblinski səkkiz yaşında axund Molla Hadinin yanında altı il təhsil alıb, daha sonra Sultan Məcid Qənizadənin himayəsində olan üç şöbəli məktəbinə daxil olub. Oranı bitirdikdən sonra Mixaylovski məktəbinin üçüncü şöbəsinə qəbul olunub. Hüseyn Ərəblinskinin sənətə gəlişinin səbəbkarı da Həbib bəy Mahmudbəyov olub.

 Belə ki, dövrünün qabaqcıl ziyalılarından olan Həbib bəy Cahangir Zeynalovla birgə Mirzə Fətəli Axundovun Sərgüzəşti-vəziri-xani-Lənkəran əsərini tamaşaya qoymaq istəyib. Əsas heyəti müəyyənləşdirsələr də, epizodik rollarda oynamağa aktyor tapmayıblar. Mahmudbəyov epizodik rollara öz şagirdlərini cəlb eləmək qərarına gəlib. Bu şagirdlər sırasında Hüseyn Xələfov də olub.  Hüseyn özünün ilk məşqlərini Cahangir Zeynalovun evində edib.

 Müsəlman Artistləri Cəmiyyəti 1905-ci ildə Lənkərana qastrol səfərinə gedib. Bu, teatr tarixində ilk qastrol idi. Hüseyn Ərəblinskinin ilk müəllimlərindən biri olan Əbülfət Vəliyev truppanın rejissoru, Murad Muradov isə inzibatçısı olub. Əbülfət Vəliyev mahir aktyor və rejissor olub. O, sonralar Ərəblinskinin istedadına valeh olub rejissorluq və aktyorluq fəaliyyətində onun yolu ilə gedib. Əbülfət Vəliyevin başçılıq etdiyi truppa üzvlərinin əksəriyyəti həmişə arxa planda olan Hüseynin də bu qastrola getməsini təəccüblə qarşılayıblar.

Onlar Lənkəranda "Müsibəti-Fəxrəddin" və "Pulsuzluq" pyeslərini tamaşaya qoymalı idilər. Səfər zamanı "Müsibəti-Fəxrəddin" tamaşasını göstərən truppa gözlənilməz fakt qarşısında qalıb – tamaşaya bir-iki saat qalmış məlum olub ki, Ərəblinski bəzi xatirələrə görə, Rüstəm bəy, bəzi xatirələrə görə isə xəstə olan aktyoru əvəz edərək Fəxrəddin rolunu oynayıb. O gecənin şahidi olan teatr xadimləri sonralar öz xatirələrində yazırdılar ki, Hüseyn bu rolu son dərəcə uğurla oynayıb.

Tamaşaçılar tərəfindən alqışlarla qarşılanan Hüseyn, beləliklə, indiyə qədər onun haqqında olan fikirləri də alt-üst edib. Tezliklə teatr ictimaiyyətində aktyor kimi tanınan Hüseyn Ərəblinski "Nicat" teatr cəmiyyətinə baş rejissor və aktyor kimi dəvət alıb. Yalnız sənət yenilikləri ilə kifayətlənməyən Hüseyn teatr mühitində bir sıra dəyişikliklər edib. O, əldə bilet satmağı, qapı-qapı gəzib tamaşaçı toplamağı qadağan edib və aktyorlara məvacib müəyyənləşdirib. Repertuardan isə mövhumatı təbliğ edən əsərləri çıxarıb.

Rus dramaturgiyasının ən gözəl nümunələri — L. Tolstoy, Turgenev, Qoqol və s. — Azərbaycan səhnəsində tamaşaya qoyulmağa başlanılıb, rus səhnəsinin sənətkarları ilə sıx yaradıcılıq əlaqəsi yaradılıb. Hüseyn Ərəblinskinin sənətə gəlişi dövründə ayrı-ayrı həvəskar qrupların, teatr dərnəklərinin simasında qərarlaşan Azərbaycan teatrı, sözün əsl mənasında, çətin günlərini yaşayıb. Təqib olunan teatr truppalarının əsas problemlərindən biri də səhnə olub.

Tamaşa göstərmək üçün bina icarəyə götürmək külli miqdarda vəsait tələb edib. Çox zaman pul tapmayan aktyorlar nəyi isə girov qoymağa məcbur olublar. Hüseyn Ərəblinskinin də tez-tez girov qoyduğu bir üzüyü var idi. Həmkarlarının "sehrli üzük" adlandırdığı bu üzük illərlə girov qalıb. Azərbaycanın ilk peşəkar aktyoru, peşəkar rejissoru sayılan Hüseyn Ərəblinskinin şəxsi qayğıları, eləcə də, maddi çətinlikləri yetərincə olub.

Onu nəinki mürtəce qüvvələr başa düşmürdü, eləcə də, bəzi qohumları onun sənəti ilə heç cür barışmaq istəmirdilər. Xüsusən də, qadın rolunu oynamaq üçün bığını qırxdırandan sonra Hüseynin ailəsi ilə münasibəti bir qədər də gərginləşib. Hüseyn Ərəblinskinin Azərbaycan teatrına göstərdiyi ən böyük xidmətlərdən biri də odur ki, o, dünya klassiklərini, eləcə də, rus dramaturqlarının bir sıra əsərlərini ilk dəfə olaraq, Azərbaycan səhnəsinə gətirib.

O, Qoqolun "Revizor" ("Müfəttiş") komediyasını tamaşaya qoymuş, həmçinin Şillerin "Qaçaqlar" əsərinin quruluşunu verməklə bərabər, Frans Moorun rolunu müvəffəqiyyətlə ifa edib. Müasirlərin dediklərinə əsasən, rus aktyorları və xüsusən Bakıdakı rus teatrının rejissoru Valentinov Azərbaycan səhnəsində "Qaçaqlar"a tamaşa etdikdən sonra Frans rolunu rus səhnəsində də ifa etməyi Ərəblinskiyə təklif ediblər.

Bakıya qastrola gəlmiş rus teatrı Lanskoyun "Qəzavat" pyesini tamaşaya qoyub. Pyesin qəhrəmanı Əhməd bəy Şamxalın rolunu rus tragiki Şorşteyn ifa edib. Ərəblinski bu pyesə tamaşa etdikdən sonra onu Azərbaycan dilinə tərcümə etməyi Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevdən xahiş edib. "Qəzavat" pyesi ilk dəfə 1908-ci ildə Ərəblinskinin benefisinə olaraq oynayıb. Bu haqda "Kaspi" qəzeti yazırdı:

"Oktyabrın 28-də "Nicat" Cəmiyyəti truppasının rejissoru Hüseyn Ərəblinskinin nəfinə tamaşa oldu. Bu, professional müsəlman artistinin ik benefisi idi. Teatr tamaşaçılarla dolu idi. "Qəzavat" pyesi tamaşaya qoylumuşdu. Pyesin qəhrəmanı Əhməd bəy Şamxalın rolunu Ərəblinski ifa edirdi"

Ərəblinski ilk dəfə Otello rolunu 1910-cu ildə oynayıb. Xatırladaq ki, Hüseyn Otellonu 1910-cu ildə oynasa da, bu rol üzərində düz üç il çalışıb. Aktyorun bu rolun əvəzsiz ifaçı olması barədə bir sıra mənbələrdə məlumat verilib. O cümlədən, rus rejissoru Levini Ərəblinskinin Otellosu barədə bu fikirdə olub:

"Mən bir çox tragik artistlər görmüşəm. Lakin sizdəki istedad və məharətin misli və bərabərini görməmişəm. Hərgah siz bu rolu rus səhnəsində ifa etsəydiniz, mən rejissorluğumu buraxıb, sizinlə birlikdə bütün Rusiyanı və hətta Avropanı gəzərdim."

Ərəblinski tarixi surətlərin yaradılmasında da mühüm rol oynayıb. Baxmetvin "1812-ci il" adlı pyesində Napoleon surəti və Volterin "Sultan Osman" pyesində Sultan Osmanın surəti Azərbaycanda birinci olaraq Ərəblinski tərəfindən yaradılıb. Hüseyn Ərəblinski həm Azərbaycan realist səhnə sənətinin, həm də Azərbaycan kino incəsənətinin banisidir.

Hüseyn Ərəblinskinin ən uğurlu işləri sırasında olan rolları aşağıdakılardır: Haqverdiyevin "Ağa Məhəmməd Şah Qacar"ında Qacar, Lanskoyun "Qəzavət"ində Əhməd bəy Şamxal, Qoqolun "Müəffətiş"ində Xlestakov, Nəcəf bəy Vəzirovun "Müsibəti-Fəxrəddin" əsərində Fəxrəddin, Mirzə Fətəli Axundovun "Hacı Qara" əsərində Heydər bəy, Şillerin "Qaçaqlar"ında Frans, Şekspirin "Otello"sunda Otello.

1949-cu ildə Cəfər Cəfərov aktyorun qətlinin 30 illiyi münasibətilə "Hüseyn qız" kitabçasını nəşr et de. Əsər 1950, 1959, 1961-ci illərdə təkrarən nəşr olunub. Ərəblinski haqqında bəzi tədqiqat əsərləri və bir neçə bədii əsər yazılıb. Ərəblinksi Azərbaycan dramaturgiyasının təbliğatçısı idi. O, "Bəxtsiz cavan", "Müsibəti Fəxrəddin", "Ağa Məhəmməd şah Qacar", "Nadir şah", "Bahadır və Sona" və "Ölülər"i ifa edib.

 "Zakavkazye" qəzetində çap edilən bir resenziyada deyilir:

"Ərəblinskinin ifasında Nadir şah ən xırda şeylərdə belə parlaq və gözəl idi. Əvvəlcə qaçaq dəstəsi başçısı, sonra sərkərdə, son pərdədə isə ölülərin kölgəsi tərəfindən təqib olunan Nadirin ekspansiv xarakterinin öz yüksək adının səviyyəsində duran aktyor heyranedici bir sənətkarlıqla aça bilirdi."

Aktyor 4 mart 1919-cu ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

O indi əfsanəyə çevrilmiş Bakılı oğlanlar KVN komandasının əsas üzvlərindəm biri idi. Məşhur “Məhəllə” səhnəciklərinin və filminin baş qəhrəmanlarından idi. Amma Anar Məmmədzanov, Cabir İmanov kimi o da vaxtsız dünyadan köçdü...

Elçin Həmidov 1958-ci ildə 29 iyununda Bakıda doğulub. Körpə yaşlarından əvvəlcə atasını, sonra isə anasını itirən Elçini və bacı-qardaşlarını əmisi himayəyə götürüb. Daha sonra o, əvvəlcə bacısı, sonra isə qardaşlarını itirib. Bax belə bir acı tale.

1974-cü ildə Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrında xor artisti vəzifəsində çalışıb. 1977-ci ildə İncəsənət İnstitutunun Dram-kino aktyoru fakültəsinə daxil olub, 1981-ci ildə həmin fakültəni bitirib. 1983-cü ildən Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrında artist-vokalist kimi fəaliyyət göstərib.

Klassik və müasir Azərbaycan bəstəkarlarının əsərlərində müxtəlif rolları canlandırıb. Süleyman Ələsgərov və Şıxəli Qurbanovun Olmadı elə, oldu belə əsərində Gülüstan, Vasif Adıgözəlov və Əliağa Kürçaylının Boşanaq, evlənərik əsərində İkram, H. Qurbanov və Cahangir Aslanoğlunun Qarğa məndə qoz var əsərində Zərzibonskaya, Soltan Hacıbəyovun Qızıl gül əsərində Azay, Səid Rüstəmov və Məmməd Səid Ordubadinin Beş manatlıq gəlin əsərində Nadir, Süleyman Ələsgərov və Şıxəli Qurbanovun Özümüz bilərik əsərində Miriş rollarını canlandırıb.

Elçin Həmidov bariton və soprano səsə malik olub. Tamaşalardakı çox musiqiləri ifa edib. O, epizodik rollarda da çıxış edib, məşhur simaları parodiya edib. Sənətçi Parni iz Baku və Planet Parni iz Baku KVN teatrlarının da simalarından biri olub. Bu teatr tamaşalarında və Məhəllə film seriyasında canlandırdığı Məzi personajı ilə geniş populyarlıq qazanıb. Bundan başqa o, televiziya verilişlərində də aparıcılıq edib. Onun Tez bazar, eləcə də mətbəx verilişləri tamaşaçıların diqqətini çəkib. 1997-ci ildə ekranlaşdırılan Bakı oğrusu filmində də mahnı ifa edib.

Onun 23 fevral 2011-ci ildə son yaratdığı obraz Nikolay Vasilyeviç Qoqolun Evlənmə komediyasında Yaiçnitsa obrazı olub. 2011-ci ilin 4 martında sənətçi ürək tutmasından vəfat edib. Həmin vaxt teatrda Hərənin öz ulduzu tamaşasının orkestrlə məşqi olub. O, bu tamaşada iştirak edə bilməyib. Sənətçinin işə gəlmədiyini görən dostları ondan narahat olub evinə gediblər və Fövqaladə Hallar Nazirliyinin işçilərinin köməyilə evinin qapısı açılıb və o, evində ölü halda tapılıb. O, tək yaşayırdı.

Sənətçi 5 mart 2011-ci ildə Xırdalan qəbiristanlığında dəfn edilib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Dünyada müsəlman yazıçılarının yüksəlişi çətin prosesdir. Amerikadan Asiyaya, Afrikaya qədər hər yerdə oxunmaq müşkül məsələdir bir Məhəmməd hümməti üçün. Son dövrlərdə yalnız Orxan Pamuk və Xalid Hüseyni dünya orbitində parlayıblar. Bir də Salman Rüşti. Amma sonuncunu saymayaq. O məhz islama asi çıxdığı üçün parlayıbdır.

Bu gün doğum günü olan, 61 yaşı qeyd edilən Xalid Hüseyni dünyanın ən tanınan müasir yazıçılarından biridir. O, həm roman yazarı, həm də keçmiş həkimdir. Qələmə aldığı əsərlər vasitəsilə Əfqanıstanın tarixi, mədəniyyəti və insanlarının çətin həyat hekayələrini qlobal oxucu kütləsinə çatdırıb.

Xalid Hüseyni 1965-ci ildə Kabuldə diplomat atası və müəllim anası ailəsində anadan olub.

Uşaqlığını Əfqanıstanda keçirsə də, siyasi çalkantılar səbəbi ilə 1976-cı ildə ailəsi Fransaya köçüb, sonra isə 1980-ci ildə ABŞ-a sığınacaq alıb. ABŞ-da Santa Clara Universiteti-ndə biologiya ixtisası üzrə ali təhsil alıb və daha sonra Kaliforniya Universiteti (San Diego)-nun Tibb Məktəbində oxuyaraq həkimlik dərəcəsi əldə edib.

1996-cı ildən 2004-cü ilə qədər ümumi təbabət həkimi kimi çalışıb. Ədəbi fəaliyyətə 2001-ci ildə başlayıb və qısa zamanda dünya şöhrəti qazanıb.

Əsas romanları

The Kite Runner (Çərpələng uçuran / Cometas en el cielo) – 2003

– Əfqanıstanda böyüyən bir uşağın dostluğu, xəyanəti və keçmişlə barışması barədə təsirli hekayədir. Bu kitab dünya miqyasında ən çox oxunanlardan biridir və 2007-ci ildə filmə çəkilib.

A Thousand Splendid Suns (Min möhtəşəm günəş) – 2007

– İki qadının Əfqanıstan müharibəsi fonunda həyat hekayəsi və dostluğu haqqında dərin roman.

And the Mountains Echoed – 2013 – Ailə, qardaş-bacı münasibətləri və itki motivləri üzərində qurulan çoxpərçəli hekayə.

Sea Prayer – 2018 – Suriya müharibəsi və qaçqın böhranını əks etdirən illüstrasiyalı qısa hekayə.

Bestseller statusu:

Hüseyninin bütün romanları dünya miqyasında milyonlarla nüsxə satılıb və bir çox ölkələrin bestseller siyahılarına daxil olub

UN rolü və xeyriyyə fəaliyyəti:

2006-cı ildə BMT Qaçqınlar Ali Komissarlığının (UNHCR) xoşməramlı səfiri təyin olunub.

O, həmçinin The Khaled Hosseini Foundation xeyriyyə təşkilatını yaradaraq Əfqanıstandakı qadınlara, uşaqlara və qaçqınlara yardım göstərir.

Hüseyni ABŞ vətəndaşıdır və hazırda Şimali Kaliforniyada həyat yoldaşı və iki uşağı ilə yaşayır.  O, fars (dari) və pashto dillərində səlis danışır və özünü dünyagörüşlü, ziyalı bir şəxs kimi təsvir edir.

Hüseyninin əsərləri sadəcə hekayə deyil — onlar insan hekayələrini böyük tarixi kontekstə bağlayır, müharibənin, sürgünün və sosial dəyişikliklərin fərdi həyatlardakı təsiri insana hiss etdirilir. Mədəniyyətlərarası körpü yaradır, Əfqanıstan və Qərb oxucuları arasında empatiya və anlayışa təkan verir.

Müxtəlif oxucu rəylərinə görə, Hüseyni əsərləri böyük emosional dərinlik və insanlıq anlayışı ilə oxucuları cəlb edir, eyni zamanda bəzi tənqidçilər onun Əfqanıstanı təqdim etmə tərzini fərqli baxışlarla müzakirə edirlər.

Onun üç romanının hər biri həm tənqidi, həm də kommersiya baxımından böyük uğur qazanıb. “Çərpələng uçuran” “The New York Times”ın ən çox satılan kitablar siyahısında 101 həftə qalıb, o cümlədən üç həftə ardıcıl olaraq birinci yerdə olub.

 Onun ikinci romanı “Min möhtəşəm günəş” (2007) siyahıda 103 həftə qalıb, 15 həftə birinci yerdə qərarlaşıb. Üçüncü romanı “Və dağlardan səda gəldi” (2013) isə siyahıda 33 həftə qalıb. Yazıçılıqla yanaşı, Hüseyni qaçqınların müdafiəsi ilə də məşğul olur və UNHCR ilə birlikdə Əfqanıstana qayıdan əfqan qaçqınlarını dəstəkləmək üçün Xalid Hüseyni Fondunu təsis edib.

"Çərpələng uçuran"

Xalid Hüseyninin bu debüt romanını artıq yeni əsrin baş romanı, müəllifini isə canlı klassik hesab edirlər. “Çərpələng uçuran” bu an yaşanan müstəmləkəçilik sonrası yeni müstəmləkəçilik (neokolonial), qloballaşma, mədəniyyətlərarası müharibə, vətəndaş müharibəsi və miqrasiya kimi mövzulara bədii baxış bucağı gətirib. Bundan əlavə, müəllif xatirələr, aydınlaşdırma, cinsi münasibətlər kimi qavrayışlara da toxunub.

Kitab sözün əsl mənasında dostluq, sədaqət, xəyanət, günahlardan təmizlənmə haqqındadır və Xalid Hüseyninin bu incə, canayaxın, ironik və sözün yaxşı mənasında sentimental romanı doymadan və göz çəkə bilmədən baxdıqca baxılan möhtəşəm bir rəsm əsərinə bənzəyir. Müəllif, əsərin adından da göründüyü kimi, Əfqan uşaqlarının çərpələng uçurmaq əyləncəsini yada salıb.

Bu yarışlardan birində əsərin qəhrəmanlarından biri – Həzara (Xəzər) oğlu Həsənin başına dəhşətli hadisə gəlib, o bu hadisəyə dostu bildiyi Əmirin naminə razı olub, ancaq onu kədərləndirmək haqda düşünməyib. Həmin dost isə bu dəhşəti kənardan görüb, lakin gizlənib səsini çıxarmayıb. Bununla da faciə böyüyüb, getdikcə davam edib. Öz qorxaqlığından dəli olan Əmir ayılanda artıq gec olduğunu düşünüb...

"Və dağlardan səda gəldi"

Abdulla və bacısı Pəri 1952-ci ilin Əfqanıstanının Şadbag adlı kiçik bir kəndində ataları və ögey analarıyla birlikdə yaşayırlar. Ataları Sabur davamlı iş axtarmaqda, yoxsulluq və çətin qış şərtlərilə mübarizə aparmaqdadır. Adı kimi gözəl və yaxşı xasiyyəti olan Pəri, qardaşı Abdullanın hər şeyidir.  Bacısına qardaşdan çox valideyn olan Abdulla onun uğrunda, hətta qurban getməyə hazırdır.

Onun üçün etməyəcəyi heç bir şey yoxdur. Hətta qardaşı, Pərinin kolleksiyasına əlavə etmək istədiyi ən dəyərli lələyi əldə etmək üçün yeganə ayaqqabılarından da keçməyə razıdır. Və gecələr bir tək çarpayını paylaşmaq məcburiyyətindədirlər. Pəri və Abdulla, atalarıyla Kabil çölünə tərəf yola çıxanda onları gözləyən, həyatlarını bir-birindən qoparacaq taledən xəbərsizdirlər:  Bəzən bir əli qurtarmaq üçün bir barmağından keçməlisən.

Nəsillərdən və qitələrdən keçərək bizi Kabildən başlayıb Paris, San-Fransisko və Tinosun Yunan adalarına tərəf səfərə çıxaran Xalid Hüseyni yeni romanında, həyatımız boyunca etdiyimiz seçimləri, ən yaxınlarımız tərəfindən məruz qaldığımız ümidsizlikləri, bizi təsvir edən və həyatımızı şəkilləndirən ölçüləri sonsuz müdriklik, mərhəmət hissi və həvəslə izah edib.

"Min möhtəşəm günəş"

Heratın kənarında Məryəm acıqlı və küskün anası Nana ilə birlikdə ucqar bir daxmada yaşayır. Məryəm, anası ilə varlı yerli biznesmen Cəlil arasında yaşanmış münasibətin nəticəsi olaraq dünyaya gəlib. Cəlilin qanuni ailəsi ilə üzləşməmək üçün Məryəm və anası şəhərdən kənarda yaşayırlar. Nana, Cəlilin etdiklərinə və Məryəmə qarşı yalançı münasibətinə görə ona kin bəsləyir.

Cəlil isə Məryəmı hər cümə axşamı ziyarət edir. Məryəmin on beşinci ad günündə Cəlil, söz verdiyi kimi onu şəhərə — Pinokkionu izləməyə — aparmağa gəlmir. Nananın istəklərinə baxmayaraq, Məryəm Cəlili tapmaq üçün təkbaşına Herata gedir və Cəlilin evinin qarşısında gecələyir; ona Cəlilin evdə olmadığı deyilmişdi, lakin Məryəm sonradan öyrənir ki, Cəlil həmin gecə evdə imiş.

Qəlbi qırılan Məryəm evə qayıdır və Nananın özünü asaraq intihar etdiyini görür. Məryəm qısa müddətlik Cəlilin evinə köçürülür, lakin tezliklə Kabuldan olan, özündən otuz yaş böyük dul ayaqqabı ustası Rəşidlə evləndirilir və Kabulda yaşamağa başlayır. Rəşid əvvəlcə Məryəmə qarşı nəzakətli olur, lakin Məryəmin yeddi düşüyündən sonra onun oğul dünyaya gətirə bilməməsinə görə getdikcə daha amansız və zorakı olur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Onun haqqında 40 ildən çox bir müddətdə Azərbaycan Televiziyası və Radiosunun tamaşaçısı və dinləyicisi olan insanlar çox xoş sözlər deyə bilərlər.

Qara müəllim böyük istedad sahibi idi və dövlət tərəfindən onun yaradıcı əməyi yüksək qiymətləndirilmiş, əməkdar incəsənət xadimi, xalq artisti fəxri adlarına və Prezident təqaüdünə layiq görülmüşdür. O, çox sayda televiziya və radio komitəsinin sədrləri ilə işləmiş, onlar əyilmək bilməyən bu adamın fitri qabiliyyətini nəzərə alaraq onunla işləməyə davam etmişlər.

Qara Tağızadənin istedadının rüşeymləri yeniyetmə çağlarından özünü biruzə vermişdi. Səhhəti ilə əlaqədar olaraq təhsilində fasilələrə yol versə də, əlaçı kimi tanınırdı. Azərbaycan Dövlət Universitetinin Filologiya fakultəsinə qəbul imtahanı ərəfəsində imtahan cədvəli ona səhv verildiyindən bir imtahana vaxtında gəlmədiyinə görə onu sonrakılara buraxmaq istəmirdilər. O, sübut etdi ki, bu məsələdə heç bir günahı yoxdur. Buraxdığı şifahi imtahanı verdikdən sonra Qara həmin gün ikinci imtahanı da "4" qiymətlə verib, universitet tələbəsinə çevrildi. Telman Orucov yazır ki, ikinci kursda oxuyanda yaxın qohumu, mərhum Müsafir həkim onu radionun diktoru Yusif Muxtarovla tanış etdi və onun köməkliyi ilə radioya diktor qəbul olundu, görkəmli diktor Aydın Qaradağlının sevimli şagirdinə çevrildi.

Qara gələcək xanımı Lətafətlə nişanlananda məclisi Aydın müəllim aparırdı. Qara çox fərasətli adam idi. İstənilən mətnə bir dəfə göz gəzdirdikdən sonra onu əzbər söyləyə bilirdi. O, diksiyası, intonasiyadan istifadə etmək bacarığı, tanış olmayan terminləri dəqiq tələffüz etməsi ilə çoxlarından seçilirdi. Ümumiyyətlə, o, çoxtərəfli insan idi. Gözəl səsi var idi. Yaxşı muğam oxuya bilirdi.

Poeziyanın vurğunu idi və özü də az da olsa, ancaq könüləyatan şeirlər yazırdı. Şuşanın vurğunu idi, yeniyetməliyindən yay aylarını bu şəhərdə keçirirdi. Şuşaya gözəl şerlər həsr etmişdi. Ürəyi ilə sevdiyi bu şəhərin işğalı ona ağır təsir göstərmişdi. Sağ olsaydı, qələbəyə ən çox sevinənlərdən biri olacaqdı. Lakin sevgisinin izləri qalmaqdadır: ikicildlik irihəcmli "Şuşa nəğmələri" kitabının naşiri Vasif Quliyev kitaba görkəmli şairlərin əsərləri ilə yanaşı, Qara Tağızadənin bir neçə şerini də daxil etmişdir.

Qara müəllimin şerlərinə bəstəkarlar mahnı da bəstələmişlər. Elza İbrahimova ilə birgə işi ona çox xoş gəlmişdi və o həmin bəstəkarı poeziyanın dərindən bilicisi hesab edirdi. Özü də musiqini çox sevirdi. Heç bir musiqi təhsili görmədiyi halda, pianoda, qarmonda yaxşı çalmağı bacarırdı. Qara Tağızadə öz sənətində əsl professional hesab olunurdu. O, bədii qiraətin peşəkarı idi.

Cəlil Məmmədquluzadənin hekayələri, Mirzə İbrahimovun, İsa Hüseynovun, digər yazıçı və şairlərin əsərləri onun ifasında xüsusi bədii dəyər, rəngarəng çalarlar qazanırdı. Qara müəllimin yaşı ötsə də, ruhən cavan olaraq qalırdı. Sünbül öz ağırlığından əyildiyi kimi, Qara Tağızadə də mənalı ömrünün dəyişikliklərinin əsəblərinə hücum çəkdiyi bir vaxtda həyatdan getdi. Onu tanıyanların hamısı ümumi bir fikirdədir ki, o, həyatdan tez köçdü.

Hələ vətəninə, xalqına çox xidmət göstərə bilərdi. Əslində, insanın könlü, daxili qüvvələri yaşa malik deyil, onlar öz imkanlarını, potensialını əsasən saxlamaqda davam edir. Qara Tağızadəyə dövlət rəhbərliyi xüsusi qayğı göstərirdi. Bəzi məmurlar onu başa düşmək istəmədiyindən ürəyini yaraladılar və o, həyatla vidalaşmalı oldu. O, çətinliklərə dözümü ilə seçilirdi, heç vaxt təbii sınaqlardan belə, gileylənmirdi.

Onu başa düşməyənlərin əhatəsində də özünü məğrur saxlayıb xarakterindəki nikbinliyi itirmirdi. Onu yenə öz aramızda hiss edirik, çünki o, həyatsevərliyini heç vaxt itirmədi. Sənin yoxluğunu hər an hiss etsək də, böyük şair Hafiz demişkən, könül qapımız açılanda obrazın gözlərimiz qarşısında canlanır.

Qara müəllim 4 mart 2018-ci ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

Xanım Aydın, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu gün – martın 3-ü dünyada Ümumdünya Yazıçılar Günü kimi qeyd olunur. Maraqlı və zəngin tarixə malik olan bu bayram 1921-ci ildən etibarən PEN International tərəfindən təsis edilib və qeyd olunmağa başlayıb. Təşkilatın adı ingiliscə “poets” (şairlər), “essayists” (oçerkçilər) və “novelists” (roman və novella müəllifləri) sözlərinin ilk hərflərindən yaranıb.

PEN klubun ilk beynəlxalq konqresi 1923-cü ildə Londonda keçirilib. 1986-cı il yanvarın 12-dən 18-dək təşkilatın 48-ci beynəlxalq konqresi baş tutub və məhz həmin tədbirdə martın 3-nün “Yazıçı”nın “Ümumdünya Sülh Günü” elan olunması barədə qərar qəbul edilib. Həmin dövrdə artıq dünyanın yüzdən çox ölkəsində PEN mərkəzləri fəaliyyət göstərirdi.

Bir sıra ölkələrdə bu tarix sadəcə “Yazıçı Günü” kimi qeyd olunur və daha çox fərqlənmiş ədiblərin təbrik edilməsi, onların yaradıcılığının dəyərləndirilməsi və mükafatlandırılması ilə yadda qalır. Lakin bayramın əsas mahiyyəti daha dərindir. Bu gün söz və fikir azadlığının, ədəbiyyatın və həqiqətin müdafiəsinə çağırışdır. Ümumdünya Yazıçılar Günü “dördüncü hakimiyyət” sayılan demokratik mətbuatın mənfi halları – yalan yazılar, məqsədli təhriflər, faktların saxtalaşdırılması və siyasi, qrup və ya şəxsi maraqlar naminə gerçəyin vicdansızcasına yozulmasına qarşı mövqenin ifadəsidir.

Qeyd edək ki, Beynəlxalq PEN qurumunun azərbaycanlı üzvləri də var, Nigar Həsənzadə və Varisi qeyd edə bilərik.

PEN Azərbaycan Mərkəzi də ölkəmizdə fəaliyyət göstərir. Təşkilat 2011-ci ildə yaradılıb və prezidenti postuna Xalq yazıçısı Çingiz Abdullayev seçilib. Dünyada fəaliyyət göstərən PEN klubun məqsəd və prinsipləri Azərbaycanda da əsas götürülür. Bununla yanaşı, qurumun mühüm vəzifələrindən biri Azərbaycan yazıçılarını beynəlxalq aləmdə tanıtmaq, onların əsərlərinin müxtəlif dillərə tərcüməsinə dəstək verməkdir.

Ümumdünya Yazıçılar Günü yalnız ədiblərin deyil, sözə və ədəbiyyata dəyər verən hər kəsin bayramıdır. Çünki yazıçı cəmiyyətin yaddaşı, vicdanı və düşünən beynidir. Sözün gücü ilə həqiqəti qorumaq və sülhə xidmət etmək isə bu gün də öz aktuallığını saxlayır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.03.2026)

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun maarifçilik yolunda daha bir uğurlu addımı: Fondun prezidenti xanım Aktotı Raimkulova Qırğız Respublikasına rəsmi səfəri çərçivəsində Manas Qırğız-Türk Univesitetini ziyarət edib və  təşkilat tərəfindən nəşr edilən kitabları Universitetin kitabxanasına təqdim edib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Fonddan verilən məlumata görə, səfər çərçivəsində Fondun prezidenti professor Aktotı Raimkulova, Universitetin rektoru professor Alpaslan Ceylan və rektorun müavini professor Almaz İbraev ilə görüş keçirib. Görüş zamanı Türk dünyasının ortaq mədəni və elmi irsinin qorunması və təbliği istiqamətində ali təhsil müəssisələri ilə əməkdaşlığın əhəmiyyəti vurğulanıb.

Qeyd olunub ki, bu nəşrlər tələbə və tədqiqatçılar üçün mühüm elmi mənbə rolunu oynayacaq, Türk dünyası ilə bağlı araşdırmaların genişlənməsinə töhfə verəcəkdir.

Sonda tərəflər qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi istiqamətində birgə səylərin davam etdiriləcəyini ifadə ediblər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.03.2026)

(“Düşüncə döngələri” silsiləsindən)

Şəfa Vəli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Ana olmaq... Mən bu ifadəni sinəyə döyərək işlədənlərin kişilərə haqsızlıq etdiyi düşüncəsindəyəm.  Mənimçün bu ifadənin əsli budur: “Valideyn olmaq!” Analıq və atalıq, əgər bioloji baxımdan baxmasaq, öhdəlikdir. Əlbəttə, həyatın davam etməsi bəzən təsadüflərdən də asılıdır...

 Təsadüfləri yığaq başqa bir düşüncə torbasına, ağzını bağlayaq, zehnimizin küncünə söykəyək, adını da qoyaq: “Dursun!”

Biz şüurlu şəkildə bu öhdəliyi üzərinə götürmüşlərdən danışaq... 

Çox yox, bircə həftə əvvəl kimə baxırdın, meymun balasından paylaşım edirdi (Punch). Anası tərəfindən tərk edilmiş, digər meymunların yaxına qoymadıqları makaka meymunu... Dünya virtual “ağladı”, “dərdə düşdü” meymun balasına görə.  O görüntülərə, həqiqətən, ağlayan biri oldumu?

Məşhur markalardan biri meymunun sürüklədiyi, arada söykəndiyi meymun oyuncağına bənzəyən oyuncaqlar istehsal etdi. Adını da qoydu: “Punch`un anası”. Bayaqdan  meymun balasına “ağlayan”lar o oyuncaqdan aldılar uşaqlarına...  Qarşıma çıxan rəyləri də oxudum, paylaşımlara da göz atdım. Bircə ağıllı rəy vardı, onu da kişi yazmışdı: “Kapitalizm budur; sən anan üçün darıxarsan, kapitalizm sənin ananı satar”.

Kişi deyiləm, (kişilərin qadınlara nəzərən daha məntiqli və hadisələri olduğu kimi dəyərləndirdiyi elmi olaraq sübut olunub, mübahisə mövzusu belə, deyil) amma həqiqəti də gizlətməyəcəyəm. Mənim gözlərim də dolmadı makak balasının görüntülərinə baxanda.  Normal qarşıladım...  Mən öz sinif yoldaşımın 13 yaşında ana olmağının şahidi olan insanam... Mən onun da öz qızını 13 yaşında ərə verdiyini, 28 yaşında nənə olmasıyla öyündüyünü, mənə sonsuz olduğuma görə tənə etdiyini həyati hadisə kimi qarşılamış insanam.  Mən bir gecə səhərədək Tanrı Atayla, Təbiət Anayla qismətim (kiminə görə də, qismətsizliyim) üçün həsbihal edib, səhər sosial şəbəkədə asfalt üstünə atılmış çılpaq körpə şəkli görən qadınam...

Bununla belə, makaka ağlamadım... Əksinə, düşündüm ki, anasının qoynunda əzizlənənlərdən daha güclü olacaq o! Daha əzmli, daha qüvvətli, çətinliklərə sinə gərmək məqamında daha cəsur olacaq o!  Və kənardan müşahidə edincə, bu halı uşaqlarda da görürəm. İmitasiya edilmiş sevgilər uşaqları zəif edir...

Hə, burda sizə məni qınamaq şansı verirəm!  “Sən nə qanırsan uşaqla necə davranmaq lazımdır?!” sualı hazırdır zehninizdə, bilirəm.  Lazım olan andaca dilinizdən eşiyə atılır bu sonundakı nida işarəsi əminlik bildirən cümlə...  Unutmayın, immunitet təkcə fiziki bədəndə deyil, zehində də formalaşa bilir. Bu cümləyə qarşı antikorlar var düşüncələrimdə artıq...

Məni qınaya bilərsiniz, hə! Amma Şahanə Müşfiqi “Rəqəmsal “analıq”” yazısına görə qınaya bilməzsiniz! Gücünüz çatdığını düşünə bilərsiniz, amma haqqınız çatmır buna! O, gözəl anadır! O,  düşünən qadındır! O, həyata canı yanan insandır! O, mənsubu olduğu cəmiyyətin dəyişik düşən ilmələrinin fərqində olan, bu ilmələri yerbəyer etməyi arzulayan, buna çalışan vətəndaşdır! 

Yediyi yeməyin dadını çıxarmamış çəkib paylaşanları anlamaq istəyərəm. Ziyarət etdiyi tarixi, dini məkanın abu-havasını ruhundan süzdürməmiş şəkil, video çəkib paylaşanlara da güzəşt edə bilərəm. Amma əl boyda uşağın  hər anını, həyatı öyrənmək cəhdlərini, yediyini-içdiyini, güldüyünü-ağladığını çəkib dəqiqəbaşı paylaşanları, ən yaxşı mənada, qınayıram. O videolara gələn rəylər, atılan emojilər, videonun artan paylaşım sayı uşağınızın eyninə də deyil, sizin “hamı məni bəyənsin” acgözlüyünüz və yarımçıqlığınızdır. Çünki camaatdan “ay nə gözəl valideynsən!” sözünü eşitmək istəyirsiniz. Halbuki, bu cümlənin ən səmimisini elə öz uşağınız, o da 30 yaşını keçəndən sonra deyəcək... Hə, qarşıdakı 30 il sizin valideynlik öhdəliyinizi necə yerinə yetirəcəyiniz barədə suallarla dolu olacaq.

“Mən yaxşı valideyn olmuşam!” cümləsini özünüzə ancaq təsəlli mahiyyətində söyləyə bilərsiniz. O da, yenə, uşağınız 30 yaşını keçəndən sonra... İndi etdiyinizin –uşağınızı öz uşaq dünyasından qoparıb “sosial şəbəkə” adlı qaynar qazanın içinə atmağınızın ikinci adı da var biz göyçəlilərdə. Deyim, onu da öyrənin: görməmişlik! Və bu görməmişlik uşağı ehtiva etmir ha! Sizin həyatı görmədiyinizin, insan amilini tanımadığınızın,  daim tərifə olan aclığınızın ölçü vahididir!

Səmimiyyətimə kim nə qədər inanar, bilmirəm. Heç özümü kiməsə nəyləsə sübut etmək ehtiyacım da yoxdur. Amma hamının balasının xoşbəxt olmağını, bütün uşaqların uşaqlığı uşaq kimi yaşamağını istəyirəm.   Və ali təhsilli pedaqoq, yazıçı kimi sizə bir məsləhət cümləsi yazıram, valideynlər: uşağınızı özünüzdən çox sevin, bunu bacarın!

Bütün uşaqlar böyüyəndə çörək tapacaq, yatmağa bir çarpayısı olacaq, amma həyat göstərir ki, cəmiyyətin bütün fərdləri sevgini tanımır. Bunun günahını valideynlərdə görürəm! Xüsusən də, analarda...  Məni qınamaqda sərbəstsiniz, analar! Doğmağı bacardığınızla öyünməkdənsə, ana olmağın təvazökarlığını yaşasanız, qınağınızda da sevgi sezilər! Mənim sizi qınadığım kimi...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.03.2026)