Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Qardaş ölkədə - Türkiyədə musiqi olimpinə yüksəlmək çox çətindir. Orada bayağı musiqi təbliğ edilməz, bozbaşlar reytinq yığıb milyon baxış əldə etməz. Tələbkar mühit var. Və bu mühitdə kimlər parlaya bilirsə, demək, əsl sənətçilərdir.

Türkiyə pop ifaçısı və bəstəkarı Yusuf Güney həmin o diqqətçəkən ifaçılar sırasındadır. Özü də, yeni dalğa ifaçılarındandır, bu gün 42 yaşı tamam olur.

Yusuf “Bir Sevda Masalı” mahnısı ilə sevildi və populyarlıq qazandı. Ölkəmizdə də onun heyranları az deyil. Əminəm ki, Bakıda solo konsert versə Konqress Mərkəzini doldura bilər.

Yusuf Güney5 iyun 1984cü ildə Trabzonda dünyaya göz açmışdır. Müxtəlif illərdə yazdığı və oxuduğu mahnılarla ən müxtəlif pley-listlərdə yer almış, çəkdirdiyi kliplərin süjetliliyi və zövq oxşaması ilə bir ayrı məşhurluq qazanmışdır.

Diskoqrafiya

Albomları

Bir Sevda Masalı 

Aşka İnat 

Kader Rüzgarı 

Sevgi Arsızı 

Hazin 

Duetləri

Aşk-ı Virane (Rafet El Roman ilə)

Aşka İnat (Rafet El Roman ve Eren Atsoy ilə)

Değilsin (Şeyma Erdoğan ilə)

Kendine İyi Bak (Semra San ilə)

Vidyo klipləri

Heder Oldum Aşkına

Aşkım Aşklarından Bulasın

Git Bedenim Buralardan

Aşka İnat

Serserin Oldum

Unut Onu Kalbim

İki Romantik Deli

Kader Rüzgarı

Bunalım

Ördü Kader Ağlarını

Melekler Seni Bana Yazmış

Hazin.

Yusuf hazırda Londonda yaşayır. 2008-ci ildə Rafet el Romanla birgə oxuduqları Aşk-ı Virane mahnısı 16 həftə türk çartlarında nömrə bir olmuş, rekord qırmışdır. Düzdür, bundan sonrakı illərdə müğənni bənzər uğur qazana bilməmişdir. Olsun ki, İstanbuldan getməsi də burada müəyyən rol oynamışdır. Amma onun fitri istedadı deyir ki, o yenidən Olimpə qayıdacaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.06.2026)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının birgə layihəsində türk dünyasının qürur və iftixar rəmzi sayılan “Divanü lüğət-it Türk” barədə danışacağıq.

Mahmud Kaşğarinin XI əsrdə ərsəyə gətirdiyi “Divanü lüğət- it Türk” əsəri türk dilinin ilk sistemli lüğəti olmaqla yanaşı, eyni zamanda türk xalqlarının mədəni, sosial və etnoqrafik həyatını əks etdirən qiymətli mənbədir. Bu əsər sadəcə leksik vahidlərin izahı ilə kifayətlənməyib, onların hansı türk boylarına məxsus olduğunu, hansı bölgələrdə istifadə edildiyini, müəyyən sözlərin fonunda həyat tərzi, inanc sistemi, adət-ənənələr, qida mədəniyyəti və sosial münasibətləri də geniş şəkildə təqdim edir.

Araşdırmamızda əsas məqsəd “Divanü lüğət- it Türk” əsəri əsasında türk xalqlarının dil və etnoqrafik xüsusiyyətlərini ortaya çıxarmaq, dövrün ictimai-mədəni mənzərəsini bu əsərin dili vasitəsilə şərh etməkdir.

1. Mahmud Kaşğari və əsərin məqsədi

 Mahmud Kaşğari “Divanü lüğət- it Türk” əsərini Bağdadda ərəb dilində qələmə almış və bu əsəri əsasən Abbasi sarayında türklərə qarşı formalaşmış yanlış təsəvvürləri aradan qaldırmaq məqsədilə hazırlamışdır. O, türk dilini ərəb dilinə bərabər səviyyədə təqdim etməyə çalışmış, türklərin zəngin dil və mədəni irsə malik olduqlarını sübuta yetirmişdir.

2. Türk dillərinin təsnifatı və dialekt fərqləri

 Əsərdə oğuz, qıpçaq, qarluq, çiğil, yağma, uyğur, peçenək kimi müxtəlif türk boylarına aid sözlər verilir. Mahmud Kaşğari bəzi sözlərin hansı tayfada necə tələffüz edildiyini, sinonim və dialektal fərqlərini qeyd edir. Bu fakt əsərin sadəcə bir lüğət deyil, ilk dialektoloji mənbə olduğunu göstərir. Məsələn:

• “Sub” (su) – bəzi bölgələrdə “suv”
• “Yaylaq” – bəzi bölgələrdə “yazlıq”

Bu fərqlər türklər arasında regional dil fərqlərinin artıq formalaşdığını göstərir.

3. Etnoqrafik məlumatlar

Mahmud Kaşğarinin təqdim etdiyi sözlər yalnız leksik mənada deyil, onların izahı zamanı verilən şərhlər, atalar sözləri və şeirlər etnoqrafik baxımdan da çox dəyərlidir. Aşağıda bu məlumatların əsas sahələr üzrə təsnifatını təqdim edirik:

a) Geyim və məişət

• “Ton” – xəz kürk
• “Yağlıq” – baş örtüyü
• “Çatma” – kəmər
  Bu sözlər türklərin iqlim şəraitinə uyğun geyim tərzlərini və gündəlik məişət avadanlıqlarını göstərir.

b) Qida və içki

• “Et” – ət
• “Yağ” – yağ
• “Qımız” – at südündən hazırlanan içki
  Bu sözlər köçəri həyat tərzində ət və süd məhsullarının əsas qida olduğunu göstərir.

c) Silah və hərbi terminlər

• “Kılınç” – qılınc
• “Yay” – ox atan silah
• “Nezek” – mizraq
  Bu terminlər türklərin döyüşkən və hərbi təşkilatlanmış toplum olduqlarını göstərir.

d) Sosial quruluş

• “Beg” – tayfa başçısı
• “İl” – dövlət
• “Qan” – ali rəhbər
  Bu anlayışlar türk tayfa sistemində mövcud olan sosial iyerarxiyanı və dövlət quruculuğunu əks etdirir.

e) Dini və inanc sistemi

• “Tengri” – Tanrı
• “Qut” – ilahi bəxşiş, müqəddəs güc
• “Yalavaç” – peyğəmbər
  Bu sözlər göstərir ki, türklər hələ İslamdan öncə təbiətə bağlı inanclar sisteminə (tengrizm və şamanizm) malik olublar.

4. Folklor və mədəniyyət

Əsərdə yüzlərlə atalar sözü və şeirlər də təqdim olunur ki, bunlar da xalq hikmətini, həyat tərzini və dünyagörüşünü əks etdirir. Məsələn:

• “Yigidi ata tərbiyə edər.” – Sosial tərbiyənin ailə və ata rolunu vurğulayan atalar sözüdür.

Bu nümunələr türk xalqlarının şifahi mədəniyyətinə dair dəyərli məlumatlar təqdim edir.

 Mahmud Kaşğarinin “Divanü lüğət- it Türk” əsəri yalnız türk dillərinin ilk sistemli lüğəti deyil, həm də geniş miqyaslı etnoqrafik qaynaqdır. Əsərdə verilmiş sözlər və onların izahları vasitəsilə XI əsr türk toplumlarının dil, mədəniyyət, adət-ənənə, dini inanclar və sosial həyatları barədə ətraflı məlumat əldə etmək mümkündür. Bu baxımdan əsər həm dilçilik, həm də antropologiya və etnologiya sahələri üçün əvəzolunmaz bir mənbədir.

 Araşdırmanın nəticəsi olaraq demək olar ki, “Divanü lüğət- it Türk” əsəri türk xalqlarının mədəni kimliyini, dil zənginliyini və ictimai-mədəni həyatını öyrənmək üçün əsaslı və çoxşaxəli bir qaynaq kimi dəyərləndirilməlidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.06.2026)

Kənan Məmmədli,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

O Rusiyada da, Azərbaycanda da çox məşhurdur. Gənc, perspektivli və zəngin. İnsana daha nə lazımdır ki? Amma səbr edin. Qazandıqlarını qorumaq şox vacibdir. Bəzən illərdə qazandıqlarını bircə gündə itirə bilərsən.

Sizə Azərbaycan əsilli rusiyalı video bloger Hüseyn Həsənovdan danışıram. O Hüseyn Həsənovdan ki, 5 iyun 1994-cü ildə Sankt-Peterburqda anadan olub. Və bu gün onun doğum günüdür.

Məktəbi bitirdikdən sonra Hüseyn Sankt-Peterburq Dövlət İqtisad Universitetinə daxil olub, 2015-ci ildə oranı bitirib. Həmin il xəstə olan atası Hüseynə restoran biznesini təhvil verib. Etiraf edir ki, çətin olub, hətta bezdirici olub. Amma tədricən alışıb və bacarıb.

Təhsil aldığı müddətdə KVN-də çıxış edirdi, bundan sonra Hüseyn Həsənov videolar yaratmağa və bloqunu davam etdirməyə başlayıb. 2017-ci ildə "İlin Kişi Bloqeri" nominasiyasında LF City Awards mükafatına layiq görülüb.

2018-ci ildə Cosmopolitan-a görə Runet-də ən nüfuzlu 10 insan sırasına daxil olub. Elə həmin il Hüseyn Həsənov MC Doni və Lucy Chebotina-nın "Randevu" treki üçün çəkilmiş klipində rol alıb. İnstaqramda baxış sayına görə də rekord vurub, blogerin videosuna 12 milyondan çox izləmə olub. 

Sonra o, " Əhval rəngim mavi" mahnısına parodiyasını - " Əhval rəngi qırmızı" buraxmağa qərar vermiş, 2019-cu ildə "10 Lyam", Natan ilə "Seç" və Sally & Tabby ilə "Baş sənlə dolu" adlı treklərini, 2020-ci ildə "Sən yox" mahnısını buraxmışdır. Həsənov həm də biznes bacarıqlarının öyrədilməsi üzrə “Milyonerin ağlı” kursunun müəllifi kimi də tanınır.

Hüseyn Həsənovun iştirak etdiyi musiqi klipləri

1. DONI və Lusya Çebotina - "Görüş"

2. Natan - "Mənə sevgini göstər"

3. Klava Koka - "MDK-ya aşiq (Kişi versiya)"

4. Anet Sey - "Güvə"

Anons vermişdim axı. Hüseynlə bağlı xoşagəlməzliklər var. O, 2025-ci ilin may ayında çirkli pulların yuyulması ilə bağlı cinayət işinə görə Rusiyada axtarışa verilib. Gizlincə adına olan hər şeyi, xüsusən milyardçı “Banda Fuds” Səhmdar Cəmiyyətini sataraq ölkədən çıxmağa müvəffəq olub. Hazırda Rusiya onun ovu ilə məşğuldur, o isə gərək ki, ABŞ-dədir. Bax belə. Allah köməyi olsun deyək.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.06.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

O, rusdilli Azərbaycan nəsrinin ən parlaq simalarındandır. Əsərləri oxunur, sevilir.

Söhbət Xalq Yazıçısı Natiq Rəsulzadədən gedir. Bu gün onun doğum günüdür.

Natiq Rəsulzadə 5 iyun 1949-cu ildə Bakıda anadan olub. 1975-ci ildə Moskvada M. Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunu bitirib. 1979-cu ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin, Kinematoqrafçılar İttifaqı və Teatr Xadimləri İttifaqının üzvüdür. 

40 ilə yaxındır ki, əsərləri bir çox dillərdə və dünyanın adlı-sanlı ölkələrində çap olunur. Azərbaycanda, ABŞ-da, Rusiyada, Macarıstanda, Keçmiş Yuqoslaviyada, Polşada və başqa yerlərdə 40-dan artıq kitabı işıq üzü görüb. Əsərləri bir çox nüfuzlu milli və beynəlxalq ədəbi mükafatlara layiq görülüb.

1984-cü ildə N. Ostrovski adına Ümumittifaq Mükafatına layiq görülüb. 

"İntihar edənin gündəliyi", "Gecə çaparı", "Nonsens", "Məhəbbət ili", "Yağışlı bayram", "Kabuslar arasında", "Quş çəkirəm", "Ulduz yollar", "Tələ", "Adacıq" və başqa geniş oxucu rəğbəti qazanmış əsərlərin müəllifi olan Natiq Rəsulzadənin ssenariləri əsasında "Mələklərə inanmayın", "Bayramda yağış", "Yaşa, qızıl balıq", "Vahimə", "Sifarişçi", "Gecə qatarında qətl", "Nə gözəldir bu dünya…", "Girov", "Ovsunçu", "Biz qayıdacağıq" kimi onlarla maraqlı filmlər çəkilmişdir.

 2017-ci ildə yazıçının əsəri əsasında Azərbaycan Dövlət Rus Dram Teatrında "Meme" tamaşası səhnəyə qoyulub. 200-dən çox hekayənin və 50-dən artıq kitabın müəllifidir

Kitabları

1. Uşaqlıq lövhələri

2. İşıqlı toran

3. Bayramda yağan yağış

4. Gecədə atlı

5. Ruhlar arasında

6. Intihar edənin qeydləri

7. Kabusların arasında

8. Ulduzların altında yol

Filmoqrafiya 

Bayramda yağış 

Biz qayıdacağıq (film, 2007)

Biz qayıdacağıq (veriliş, 2007) (ll)

De ki, məni sevirsən! 

Dünən, bu gün, sabah 

Epizod 

Mükafatları 

Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi fəxri adına, daha sonra Xalq Yazıçısı adına layiq görülüb. Respublika Dövlət mükafatı laureatıdır. 2009-cu ildə "Şöhrət" ordeni ilə təltif olunub. 21 dekabr 2015-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülüb.

Mədəniyyət Nazirliyinin təsis etdiyi "Nizami Gəncəvinin 880 illiyi " xatirə nişanı ilə, 2024-cü ildə "Heydər Əliyevin 100 illiyi" yubiley medalı ilə təltif olunmuşdur.

Yazıçını təbrik edir, yeni əsərlər gözləyirik. Oxumayanlara isə tövsiyyə edirik ki oxusunlar. Natiq Rəsulzadəni haradasa Maqsud İbrahimbəyovun davamçısı adlandırmaq olar.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.06.2026)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Azərbaycan kinosunun tarixinə adı qızl həriflərlə yazılan bənzərsiz aktyorlardan biri də Hamlet Xanızadə olub. O, parlaq istedadı ilə Həsənəğa Turabov, Həsən Məmmədov, Şahmar Ələkbərzadə, Səməndər Rzayev, Fuad Poladov kimi sanballı aktyorların sırasında özünə yer alıb.

Cəmi qırx səkkiz il ömür sürüb. Amma bu qırx səkkiz ildə elə uğurlara imza atıb ki, bu uğurlar ona xalq məhəbbəti qazandırıb, ölməzlik gətirib. Adı hələ də ehtiramla yad olunur, ruhuna rəhmətlər dilənilir. Onun yaratdığı obrazların heç biri tamaşaçı diqqətindən kənərda qalmayıb, hər biri yaddaşlarda dərin iz buraxıb...

Hamlet Bəbir oğlu Xanızadə 1941-ci ildə Bakının Şağan qəsəbəsində dünyaya göz açıb.O, təkcə istedadlı aktyor deyildi, həm də Azərbaycanın qeyrətli oğullarından biri idi. Vətənin, xalqın namusunu çəkən, onun yolunda ölməyə belə hazır olan aktyor, əslində 20 Yanvar faciəsinin qurbanı oldu. 1990-cı ilin yanvar hadisələri onu çox sarsıtmışdı. Tez-tez “Şəhidlər Xiyabanı”na gedir, şəhidlərin məzarlarını ziyarət edirdi...

Növbəti dəfə fevralın 2-sində, çəkilişdən sonra dostlarıyla birlikdə Şəhidlər Xiyabanına yollanır. Orada güclü başağrıları tutduğu üçün dostları əvvəlcə onu evinə gətirirlər. Sonra da özündə olmadığını görüb təcili xəstəxanaya çatdırırlar. Bir gün reanimasiyada qalandan sonra, səhərə yaxın keçinib. Hətta şəhidlərimizin 40 mərasimini görmək belə ona nəsib olmadı…

Yaşasaydı bu gün - iyunun 5-də əməkdar artistin 85 yaşı tamam olacaqdı. Yəqin ki, ad gününü həmkarları ilə birlikdə qeyd edəcəkdi. Amma heyf, çox heyf ki, 36 ildir aramızda yoxdur...
Ruhun şad olsun!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.06.2026)

“Ədibin Evi” Ədəbiyyata Dəstək Fondunun təşkil etdiyi Mir Cəlal adına V Hekayə Müsabiqəsi də tarixə qovuşdu. Finalçılar arasından, ümumən isə müsabiqəyə 258 əsər təqdim edən 211 müəllifin arasından 6 mükafatçı seçildi.

3-cü yer

Turan Uğurun “Əbabil Quşu” hekayəsi;

Həmid Piriyevin “Müjdə” hekayəsi;

 Xatirə Nurgülün “Bilalın Qayıdışı” hekayəsi;

2-ci yer

 Elnur Məmmədlinin “Kəkələmə” hekayəsi;

 Ömər Xəyyamın “10410-cu gün” hekayəsi;

1-ci yer

 Sərvanə Dağtumasın “Körpənin intiharı” hekayəsi.

Qalib hekayələr geniş oxucu kütləsinə "Azərbaycan" jurnalının iyun sayında təqdim ediləcək. Seçmə hekayələri isə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalınada yayımlayırıq.

AYXAN AYVAZ

“KÜÇƏDƏKİ MONOTAMAŞA”

1.

         Hekayəmə lap balacalıqdan başlayım. Uşaqlığım çox zülmlü keçib. Atamın içib anamı döydüyünü görmüşəm. Başını qapıya çırpdığını da. Arada anamı xilas etmək üçün irəli atılsam da, xeyri yox idi. Axı balaca uşaq nə edə bilərdi?

         Hə, o illər atam işdən qovuldu, ancaq içir, gəlib anamı döyürdü. Bir gün anam dözmədi, məni də götürüb dədəsi evinə getdi. Amma orada heç kim ona qayğı göstərmədi. Hamı dedi ki, geri qayıt. Atam da gəlib çıxdı, yalvardı, yaxardı, axırda arvadı da, məni də qabağına qatıb evə apardı.

         Mən universitetə hazırlaşanda evimizdə qıtlıq oldu. Yemək yox, içmək yox. Axırda atam oğurluğa başladı. Bir gün kiminsə evini soyanda ev yiyəsini də bıçaqladı. Atama on il verdilər. Anam nə gedəndə, nə də qayıdanda ağladı. İşləməyə, bazarda paltar satmağa başladı. Türmə ziyarətində atama qəbul olunduğumu deyəndə yaman sevindi. Sonra elə burada qalıb işlədim. Atam da türmədən çıxdı, bizə gəldi, toyumuzda iştirak elədi. Aradan bir az keçdi, qapımızdakı it öldü. Anam deyirdi ki, kişi mehrini itə salmışdı. Gözünü itdən qırağa qoymurdu. Hara gedirdi, it də bunun böyrüncə. İt öləndən iki gün keçmədi, atam da keçindi...

         Qoy adımı da deyim. Mənim adım Ulduzədir. On bir uşaq anasıyam. Bir oğlum vərəmdən ölüb, 18 yaşında. Beş uşağımı baldızım aparıb özü ilə, dördü də türmədədir. Biri də harasa qaçıb gedib, bilmirəm. Səkkiz oğlan, iki qız. Göyçək uşaqlardı hamısı. Uşaqlarımın çoxusu çıxıb getdi. Nə gəlirlər, nə yerlərini bilirəm ki, hardadırlar, nə iş görürlər. Əvvəl onlara yaxşı baxırdım. Ayaqlarım şikəst olandan sonra uşaqlarımın bir neçəsini veriblər uşaq evinə.

         Hər şey yoldaşım rəhmətə gedəndən sonra başladı. Cavan vaxtında ömrünü tapşırıb getdi. O da vərəmdən öldü. Oğlum ona çox oxşayırdı, vərəmdən ölən oğlum. Mən tək başına baxdım o uşaqlara ərimin ölümündən sonra. Xalça yuyurdum. Təndirdə çörək yapırdım. Qonu-qonşunun paltarlarını yuyurdum. Hər işə qaçırdım. Onları mən o cür böyütmüşəm, min bir zülmlə.

         Bilirsiniz, məni yandırmaq istəyiblər. Hə, hə, yandırmaq. Özü də diri-diri! “Limonka” atıb yandırıblar məni, zorla xilas olmuşam. Ümnisə adında qadın vardı orada, günü 20 qəpiyə “çiqan” saxlayırdı. Məni də öz caynağına keçirmək istədi, daş atıb başımı tutdum.

         Ömrümün çoxu, 30 ili küçədə keçib. Məni televizorda da göstəriblər. Gözlərim həmişə yaşlı olur, amma ümidliyəm, hər şeyin yaxşı olacağına inamım böyükdür.

         2.

         Köhnə bakılıyam. Atam İçəri Şəhərdəndir. O vaxt Sovetskidə çoxuşaqlı ailə olduğumuza görə o vaxtın rəhbəri mənə ev vermişdi. Yanımda balalarım Nizami küçəsində eləcə durmuşduq. İndiki kimi yadımdadır, saatın kəfkiri 3-ü vururdu. Əlimi yuxarı qaldırıb dua elədim ki, ey pərvərdigar, elə et ki, buradan məni evə aparsınlar, köhnə ev də olsa razıyam. İnanırsınız, bir limuzin maşın dayandı. Başında silindr, əlində çəlik bir kişi çıxdı içindən. Dedi, sən niyə oturmusan burada. Mən də dedim ki, çoxuşaqlı qadınam, ərim də yoxdur, mənə ev versinlər deyə oturmuşam burada. Dedi, anaya kömək edin, uşaqları da götürün. Şofer uşaqları da götürdü, oturduq maşına, gəldik Mərkəzi Komitəyə, rəhbərin yanına. Yadımdadır, o kişi yuxarıda var-gəl eləyirdi, popiros da damağında. Uşaqlarımı aşağıda saxladılar, əmzik-zad tapıb sakitləşdirdilər. Hamısı çığırışırdı. Birtəhər onların başını aldatdılar. Məni də apardılar yuxarı.

         Rəhbər rusca məndən soruşdu:

         – Nə olub?

         – Növbədəyəm, amma mənim evimi vermirlər.

         O da harasa zəng elədi, dedi ki, bu söhbəti qurtarın, Ulduzə xanıma evini verin...

         Hə, indi 70 yaşım var. Sovetskini də dağıtdılar. Bu saat da orada qeydiyyatdayam. Sovetski dağılıb, o evim də əlimdən çıxıb. Amma mənə ev verən o kişini unutmuram. İndi hər gün dağılmış, evləri uçulmuş Sovetskiyə gedib gecələyirəm. Hər yerə səpələnmiş daşların arasında öz evimi axtarıram...

3.

         Mən yaxşı gün görməmişəm. Uşaqlığımı oradan-buradan danışdım, bildiniz. Ondan sonrası da heç yaxşı olmadı. Ərim öldü, elə o gündən bədbəxt günə qaldım. Onda qaynanam sağ idi.

         Ərə gedəndə 20-21 yaşım var idi. Əslində, ailə qurmaq niyyətində deyildim. Məni zorla ərə verdilər. Toyumu görərdiniz, əməlli-başlı dəm-dəsgah idi. Di gəl, mən mısmırığımı sallayıb oturmuşdum.

         Mən heç yoldaşımın üzünü görməmişdim. Atam məni küçəyə buraxırdı ki, onun üzünü də görəm? Biz beş bacı olmuşuq. Atam qapıdan qırağa ayağımızı qoymağa icazə vermirdi. Əli də bərk, bazburtlu kişi idi, qorxurduq ondan. Sevgi nə olan şeydi, bilməmişik.

         Hə, nə deyirdim, mən varlı adamın gəlini olmuşam. Üç yerdə mülküm olub. O vaxt yolda tapdığım bir uşağa baxmışam. Bir dəfə pilləkəndən yıxılıb, qollarından tutmuşam. Yemək vermişəm, su içdirmişəm. Xeyirxah olmuşam, hamı çox istəyib məni. Süpürgəçi ilə süpürgəçi, alverçi ilə alverçi olmuşam.

         Restoranım olub, 28 mayda, yuxarısı kafe, aşağısı xaşxana. İki taksim var idi, gecə biri gəlirdi məni götürməyə. Bilmirəm, xasiyyət mənə atamdan keçmişdi, ya yox. Amma içən adamdan zindeyi-zəhləm gedirdi. Ərim də elə xeyirə-şərə yarayan biri deyildi. Bir də görürdüm, gecənin gec vaxtı qapı döyülür, qapı gözcüyündən baxırdım, görürdüm ki, ərimdi, özü də lül-piyandı, qoymurdum evə.

         4.

         Mirmövsüm ağanın türbəsinə aparırlar məni, yemək bişirirəm, kartof soyuram, qocalara Quran oxuyuram, bir də görürsən uşaq saxlamağa çağırırlar.  Ayaqlarım şikəstdir indi, xəstəyəm. Belə kökdə kimdi mənə baxan? Böyük balığın bir başıdır, bir də quyruğu. Özüm özümə baxa bilməsəm, heç kim mənə baxan deyil.

         İndi küçənin ortasında qalıram. Sovetskidə. Axşamlar ora gedirəm, əlimdə ədyal, pal-paltar. 24 saat küçədəyəm mən. Gecə də Sovetskiyə qayıdanda itlər qabağımı kəsir. Ancaq elə onlar da, deyəsən, artıq evsiz olduğumu bilirlər, neçə vaxtdır yoxa çıxıblar. Daha üstümə cuman itlər də yoxdur.

         Hərdən çağırırlar, gedib evlərdə işləyirəm. Qocalar üçün xörək bişirirəm.

Həmişə otururam bu bahalı restoranın yanında. Baxın, görürsünüz, bu “kasinkam”dı, axşam atıram başıma. Jaketimdi, soyuq olanda geyinirəm.  Hələ bir azdan nə təhər külək qopacaq burada. Buranın havasına bələdəm.

         Küçə ilə dost olmuşam artıq, ən yaxın dostum olub bu küçə.

         5.

         Mənim 13 yaşımdan vergim var, özü də ayağım yüngüldür. İndi bir azdan aşağıdan, “Manqal”dan məni çağıracaqlar: “Ay bibi, gəl sənə çay verim”. Ayağım düşərli olur. Mən oturan kimi də sabahısı gün banket olur, boğaza qədər adam yığılır içəridə.

         Bir də görürsən Sovetskidə bir mağazaya girirəm. Uzaqdan bir oğlan əl eləyir ki, ay xala, dayanginən, pul-zad lazım döyül, götür nə istəyirsən. Mat qalıram ki, bunlar simicin biridilər, niyə belə eləyirlər, görən.

         Allahın vergisi var məndə. O vergi olmasaydı, mən çoxdan ölərdim.

         Bizim bir uzaq qohumumuz var idi. “Detdom”da olmuşdu yazıq. Sovetskidə bir oğlan bunu ələ salırdı. Adı da Fidan idi. Deyirdim, Fidan, o oğlan sənnən ancaq gəzmək istəyir. Deyirdi yox, Hüseyn məni alacaq. Dedim, yox, almayacaq, amma sənə uzaq ellərdən, uzaq bir ölkədən elçi düşəcək. Qız çöndü getdi, inanmadı mənə. Üstündən bir az keçdi, qız gəldi ki, uzaq eldən elçi var. Tay bilmədim Amerikadan gəlib bu oğlan, yaxud Rusiyadan, onu heç cür bilə bilmədim. Gözləri işıq saçırdı qızın, sevincək olmuşdu. Sonra dedim ki, sənin yanına biri gələcək, sən onu görəndə çox xoşbəxt olacaqsan. Sən demə, bunun qardaşı uzaq bir ölkədə işləyirmiş, bunu demişdim ki, səhərisi gün qardaşı qızın qapısını döydü.

         Elə bilməyin falçıyam, cadu-piti eləyirəm ha! Məndə fala baxmaq deyil, ürəyimə gəlir eləcə. Hiss eləyib deyirəm. Məsələn, deyirəm ki, ey İlahi, yağışı dayandır, mən küçədə yağışın altındayam. Bir də görürəm yağış dayandı.

         6.

         20 yanvar vaxtları idi. Mən mühafizəçi işləyirdim. Belimdə də tapança olurdu. Nə qədər adamı xilas elədim onda. Neçə il mühafizə işləmişəm e... Oradan da təqaüdə çıxmışam. Mənə “erkək Fatma” deyirdilər.

         Çox yerdə işləmişəm. Saçımı süpürgə eləmişəm uşaqlarıma görə. İndi heç biri axtarıb eləmir. Elə bil mən adda biri yoxdur. Qohumlarım da it-bat olub. Ölüblər, deyəsən. Sağ adamlar məni niyə axtarmasın ki? Artıq öyrəşmişəm belə yaşamağa. Küçə doğma evim kimidir.

         Ev demişkən, yaxşı yadıma düşdü. Uşaq yandırmışdı evimizi birinci dəfə. Böyümüşdü, bığı-zadı çıxmışdı. Deyirdi, mənə rahatlıq ver, evlənmişəm, sığışa bilmirəm.

         Deyə bilmirdim, bu evin nəyinə gəlirsən, ocaqda yemək bişirirəm.

         Harada mən sənə yer verim? Yoxdu da. Neyləyim mən?

         Hə, bax belə. Oğlumun birini də pullu bir qız götürüb aparıb. Vallah. Göyçək oğlandı da, xoşuna gəlib. Gəlib otururdu evimizin qabağında, deyirdim, ağız, nə oturmusan burada. Deyirdi, oğlunuza vurulmuşam, yaman göyçək oğlandı. Ay qız, sənin mənim oğlumla nə işin var? Hələ gör mən sənə icazə verəcəm oğlumla evlənəsən. Deyir, yox, vurulmuşam.

         Eh, hansı birini danışım? Hamı atıb getdi məni. Bircə bu küçədən başqa...

         7.

         Köhnə tanışlarımın uşaqları gəlib deyirlər, sənə bir balaca yer düzəldəcəyik, qalarsan orada. Ümidim bircə bunadır, görək nolur. Sovetskidə dağılan evlərin daşlarından balaca bir ev düzəldəcəklərini söz veriblər.

         Həmişə burda, “Manqal”ın aşağısında, ya da məsciddə otururam.

         Restoranda uşaqlara dua edirəm, yemək verirlər. Səid adlı bir oğlan olur burada, restoranı var. Ona dua elədim ki, maşını olsun. Allah yetirdi. O da deyir, haçan gəlsən, sənə qurbandır yemək.

         Bu restoranın qabağında oturmağıma baxmayın. Bunlarla aram yoxdur. Bir pişiyi var idi bunların, iri gözlü, iri quyruqlu. Onu mən tapıb gətirmişdim, xeyri olmadı. Burada oturduğuma baxmayın, zəhləm gedir bunlardan. Dua elədim, o dəqiqə pişik çıxdı ortaya. Qədrimi bilmədilər.

         Kaş keçən günlərimi də dua eləyib geri qaytara bilsəydim. İndi buradan getməliyəm Sovetskiyə, bir azdan axşam düşəcək. Şey-şüyümü də götürüb yola düzəlməliyəm. Ürəyimə damıb ki, ayın işığı düşəcək yoluma...

         8.

         Onu həmişə bu küçədə görürəm. Gəlib keçəni söhbətə tutur, onlarla danışmağa çalışır. Hərdən onun söhbətinə qulaq asılan da tapılır. Çox keçmir həmin adam bezir, əlini yelləyib gedir. Ulduzə xanım bir mövzudan o birinə elə adlayır ki, heç cür hadisələrin axarını tutmaq olmur. Məni tanıyır. Görən kimi əlini yelləyir.

         – Mənim həyatımı yaz, – deyir.

         Mən də ona həmişə söz verirəm.

         – Yazacam, – deyib hər dəfə cibimdən 20 qəpik tapıb onun qırışlı ovcuna qoyuram.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.06.2026)

Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

1991-ci ilin dekabrında Sovet İttifaqı dağılanda dünya təkcə bir dövlətin süqutuna şahidlik etmədi. Həmin günlərdə eyni zamanda XX əsrin ən böyük maliyyə sirlərindən birinin də əsası qoyuldu. Aradan 35 ilə yaxın vaxt keçməsinə baxmayaraq, SSRİ-nin son illərində Kommunist Partiyasının, dövlət strukturlarının, xaricdəki şirkətlərinin və müxtəlif fondlarının nəzarətində olmuş milyardlarla dollar dəyərində vəsaitin taleyi hələ də tam aydınlaşdırılmayıb. Tarixçilər, jurnalistlər, iqtisadçılar, keçmiş kəşfiyyatçılar və siyasətçilər illərdir eyni suala cavab axtarırlar: Sovet imperiyasının sərvəti hara yox oldu?

Bu mövzunun ətrafında illər ərzində yüzlərlə kitab yazılıb, araşdırma aparılıb, sənədli filmlər çəkilib. Bəziləri hesab edir ki, söhbət sadəcə şişirdilmiş mifdən gedir. Digərləri isə əmindi ki, SSRİ dağılan zaman dünyanın ən böyük maliyyə əməliyyatlarından biri həyata keçirilib və bu gün postsovet məkanında milyardlarla dollarlıq sərvətə sahib olan bəzi oliqarxların yüksəlişinin kökləri məhz həmin dövrə gedib çıxır. Məsələni anlamaq üçün əvvəlcə SSRİ Kommunist Partiyasının əslində nə olduğunu başa düşmək lazımdır. Bir çox insanlar Kommunist Partiyasını sadəcə siyasi təşkilat kimi təsəvvür edir. Halbuki Sovet İttifaqında partiya dövlətdən ayrı qurum deyildi. Faktiki olaraq bütün hakimiyyət onun əlində cəmləşmişdi. Nazirliklər, zavodlar, kolxozlar, ordu, təhlükəsizlik strukturları və dövlət idarəçiliyinin bütün əsas qolları partiyanın nəzarəti altında fəaliyyət göstərirdi. Bu isə o demək idi ki, partiya təkcə siyasi gücə deyil, həm də nəhəng maliyyə resurslarına sahib idi.

1980-ci illərin sonlarında Kommunist Partiyasının təxminən 19 milyon üzvü vardı. Hər bir üzv müntəzəm üzvlük haqqı ödəyirdi. Bundan əlavə partiyanın minlərlə binası, sanatoriyası, istirahət mərkəzi, nəşriyyatı, qəzet və jurnal şəbəkəsi, tədris müəssisələri mövcud idi. Xarici ölkələrdə müxtəlif kommunist partiyalarına maliyyə yardımları göstərilir, müxtəlif fondlar vasitəsilə vəsaitlər dövr etdirilirdi. SSRİ-nin xarici ticarət əməliyyatlarının bir hissəsi də partiyaya yaxın strukturlar vasitəsilə həyata keçirilirdi. Nəticədə onilliklər ərzində nəhəng maliyyə sistemi formalaşmışdı. Məhz buna görə SSRİ dağılanda bir çox ekspertlər düşünürdülər ki, Kommunist Partiyasının sərəncamında milyardlarla dollar olmalıdır. Ancaq Sovet İttifaqı süqut etdikdən sonra aparılan araşdırmalar göstərdi ki, gözlənilən vəsaitlərin əhəmiyyətli hissəsini tapmaq mümkün deyil. Rəsmi sənədlərdə görünən rəqəmlərlə real vəziyyət arasında böyük fərq vardı. Bu da müxtəlif ehtimalların yaranmasına səbəb oldu.

Ən məşhur nəzəriyyələrdən birinə görə, Sovet rəhbərliyinin müəyyən hissəsi sistemin dağılacağını əvvəlcədən hiss etmişdi. 1980-ci illərin sonlarında SSRİ artıq ağır iqtisadi böhran yaşayırdı. Neft qiymətlərinin düşməsi, istehsalın azalması, mağazalarda qıtlığın yaranması, milli respublikalarda separatizm meyillərinin güclənməsi dövlətin gələcəyini sual altına qoymuşdu. Bu şəraitdə bəzi yüksək vəzifəli şəxslərin gələcək üçün plan qurmağa başladığı iddia olunur.

Ən çox rast gəldiyim məlumat isə, SSRİ dağılandan əvvəl partiya və dövlət strukturlarına bağlı şəxslər müxtəlif xarici şirkətlər yaradır, vəsaitləri həmin şirkətlər vasitəsilə xaricə çıxarırdılar. O dövrdə Qərbdə, xüsusilə Kiprdə, İsveçrədə, Avstriyada və digər maliyyə mərkəzlərində qeydiyyatdan keçirilən müəssisələrin bir hissəsinin arxasında sovet kapitalının dayandığı barədə iddialar səsləndirilirdi. Bəzi jurnalist araşdırmalarında qeyd olunur ki, SSRİ-nin son illərində yaradılmış çoxsaylı birgə müəssisələr sonradan böyük biznes imperiyalarının təməlinə çevrilib.

Mövzunun daha da sirli görünməsinə səbəb olan hadisələrdən biri isə Kommunist Partiyasının maliyyə sisteminə yaxın olan bir neçə şəxsin müəmmalı ölümü idi. 1991-ci ilin avqustunda Sovet İttifaqında baş vermiş uğursuz çevriliş cəhdindən dərhal sonra partiyanın maliyyə işlərinə cavabdeh olan yüksək vəzifəli şəxslərdən biri Nikolay Kruçina yaşadığı binanın pəncərəsindən yıxılaraq həlak oldu. Rəsmi versiya intihar idi. Lakin cəmi bir neçə həftə sonra onun sələfi Georgi Pavlov da oxşar şəkildə öldü. Ardınca daha bir yüksək vəzifəli şəxs eyni aqibətlə üzləşdi. Təsadüf, yoxsa susdurulma əməliyyatı? Bu sual bu günə qədər tam cavablandırılmayıb.

Bu ölümlərdən sonra "partiya qızılı" ifadəsi geniş yayılmağa başladı.

Maraqlıdır ki, burada söhbət həqiqi mənada qızıl külçələrdən getmirdi. "Partiya qızılı" anlayışı daha çox Kommunist Partiyasının nəzarətində olmuş maliyyə resurslarının ümumi adı kimi işlədilirdi. Lakin zaman keçdikcə bu anlayış əfsanələşdi və müxtəlif şayiələr yarandı. Bəziləri hesab edirdi ki, milyardlarla dollar dəyərində qızıl ehtiyatları gizli bunkerlərdə saxlanılır. Digərləri isə vəsaitlərin xarici hesablara köçürüldüyünü düşünürdü.

1990-cı illərin əvvəllərində yeni Rusiya hökuməti bu pulların izinə düşmək üçün ciddi səylər göstərdi. Hətta məşhur beynəlxalq araşdırma şirkəti Kroll da prosesə cəlb edildi. Şirkətin qarşısına qoyulan əsas məqsəd Kommunist Partiyasının xaricə çıxarılmış aktivlərini müəyyənləşdirmək idi. Kroll dünyanın müxtəlif ölkələrində bank hesablarını, şirkət əlaqələrini və maliyyə axınlarını araşdırdı. Lakin gözlənilən nəticə əldə olunmadı. Hesabatların bir hissəsi məxfi saxlanıldı, bir hissəsi isə ictimaiyyətə açıqlanmadı. Bu isə şübhələri daha da artırdı.

Bir çox tədqiqatçılar hesab edir ki, SSRİ dağılan zaman baş verənlər sadəcə pulun oğurlanması deyil, daha mürəkkəb proses idi. Sovet nomenklaturası adlanan yüksək vəzifəli təbəqə dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirilməsi prosesində böyük üstünlük qazandı. Dövlət müəssisələrinin dəyəri sürətlə aşağı düşdü, qanunvericilik boşluqları yarandı, nəzarət mexanizmləri zəiflədi. Nəticədə əvvəllər dövlətə məxsus olan nəhəng müəssisələr çox ucuz qiymətə müəyyən şəxslərin nəzarətinə keçdi. Sonrakı illərdə Rusiyada meydana çıxan bir çox oliqarxların sərvətinin təməlində məhz həmin proseslərin dayandığı qeyd olunur.

Bəzi tarixçilər isə fərqli mövqe sərgiləyirlər. Onların fikrincə, "itən milyardlar" barədə deyilənlərin bir hissəsi mifologiyadır. Çünki SSRİ son illərində ciddi maliyyə böhranı yaşayırdı. Xarici borclar artırdı, qızıl-valyuta ehtiyatları azalırdı, ərzaq idxalı üçün böyük məbləğlər xərclənirdi. Buna görə də nəzəri olaraq mövcud olduğu iddia edilən vəsaitlərin əhəmiyyətli hissəsinin əslində çoxdan xərcləndiyi ehtimal edilir. Başqa sözlə, insanlar dağılan imperiyanın sərvətini olduğundan daha böyük təsəvvür edirlər.

Ancaq bu arqument belə bütün sualları cavablandırmır. Çünki SSRİ dağıldıqdan sonra bir çox keçmiş partiya funksionerlərinin, dövlət idarəçilərinin və onlara yaxın şəxslərin qısa müddətdə böyük biznes strukturlarının sahiblərinə çevrildiyi faktdır. 1990-cı illərin əvvəllərində adi sovet vətəndaşı maaşını ala bilmədiyi, inflyasiya səbəbindən əmanətlərini itirdiyi halda bəzi insanlar nəhəng maliyyə imkanları əldə etmişdilər. Bu kapitalın mənşəyi ilə bağlı mübahisələr isə bu gün də davam edir.

Əslində, SSRİ-nin yoxa çıxan milyardları mövzusu yalnız maliyyə məsələsi deyil. Bu, həm də bir imperiyanın dağılmasının necə baş verdiyini göstərən hekayədir. Dövlətlər bir gündə dağılmır. Onlar uzun illər ərzində zəifləyir, institutlar gücünü itirir, sistem daxilindəki qruplar öz gələcəklərini düşünməyə başlayırlar. SSRİ-nin son illərində də məhz belə olmuşdu. Bir tərəfdə ölkənin gələcəyini xilas etməyə çalışan insanlar vardı, digər tərəfdə isə dağılmanın qaçılmaz olduğunu anlayıb yeni şəraitə hazırlaşanlar.

Bu gün arxivlərin bir hissəsi açılıb, çoxsaylı sənədlər üzə çıxıb. Lakin hələ də qaranlıq qalan məqamlar az deyil. Bəzi sənədlər məxfi qalır, bəzi iştirakçılar artıq həyatda deyil, bəzi maliyyə əməliyyatlarının izləri isə çoxdan itib. Məhz buna görə "partiya qızılı" mövzusu postsovet tarixinin ən böyük sirlərindən biri olaraq qalır.

Bəlkə də sualın cavabı heç vaxt tam tapılmayacaq. Amma bir həqiqət danılmazdır: SSRİ dağılanda təkcə siyasi sistem yox olmadı. Həm də nəhəng sərvətlər yenidən bölüşdürüldü. Bu bölüşdürmənin bütün detalları tarix kitablarına düşməsə də, onun nəticələri bu gün də postsovet məkanının iqtisadi və siyasi həyatında hiss olunur. Elə buna görə də "SSRİ-nin yoxa çıxan milyardları" mövzusu sadəcə keçmişin sirri deyil, bu günün də cavab gözləyən suallarından biridir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.06.2026)