İlkin Vəliyev,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Salam hər vaxtınız. Xatırlayırsınızsa, öncələr mən də “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının müəlliflərindən idim. Uzun müddətdir həmkarlarıma qoşula bilmədiyim üçün məyusam. Hərbi xidmətdəydim və hal-hazırda da elədir. İndi bir şeir təqdim etmək istəyirəm. Onun üçün də bir vaxt ayırıb oxusanız sevinərəm.

(22.03.2026)

MƏN HARDAN BİLƏYDİM

Mən haradan biləydim, bu qədər ağır,

bu qədər çətinmiş həyatın yükü.

Hərdən zəiflər də gəlib sonunda,

güclünün, böyüyün biləyin bükür.

Mən haradan biləydim qəhrəmanların,

əslində oyuncaq olmadığını.

İnsan çox sonradan fərqinə varır

insanın əbədi qalmadığını.

Mən haradan biləydim, ayağı sıxan

başmağım, qoyular qapımın üstə.

Qəlbdən çıxan sözlə, dildən çıxan söz,

nə əlac etsən də düşmür üst-üstə.

Mən haradan biləydim, haradan biləydim

gün gələr özümdən zəif olaram.

Alim məclisində susqun durarkən,

öz kiçikliyimdən böyük qalaram.

Mən haradan biləydim, sevilməyin də

sevməkdən də böyük çətinliyi var.

Fəqət sevgilərin verdiyi əmri

yetirməyə bilməz heç bir ixtiyar.

Mən haradan biləydim, soruşma daha!

öz başım dinc olsun, yanmasın əlim.

Deyilən hər şeyə cavab verərəm…

-Sən Allah nə bilim, axı nə bilim?!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.03.2026)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Orxan Fikrətoğlu da 60 illik bir yol qət etmiş oldu...

Xarakterli adamdır. Başqalarına həsəd aparmağı xoşlamır, həmişə öndə olmağa çalışır. Münasibətlərində həvəsləndirici və idarəedici xüsusiyyətlərə malikdir, əməkdaşlıqda özünü güclü şəkildə təsdiq etməyi bacarır. Tükənməz enerjisi var. Özünə güvənən, iradəli və inadkardır. Xeyirxahlığına, əliaçıqlığına, mərhəmətinə söz ola bilməz...

 Əgər onunla birlikdəsinizsə, ən yaxşı və keyfiyyətli məkanlara gedəcəyinizdən şübhəniz olmasın. Ən sıxıntılı vaxtlarında belə irəli çıxmağı bacarır. Çox diqqətlidir, təyin olunan görüşlərə gecikməyi sevmir. Əzmkar və çalışqandır. Hər hansı bir söhbət əsnasında, onun özünə arxayın tonda çıxış etməsi sizi təəccübləndirməsin. Sadəcə, bunu bilin ki, o, öz ağlına və fəhminə güvənən adamdır. Soy-kökünə bağlı, adət-ənənələrə sədaqətlidir...

Deyir ki:- “Mən Bakı şəhərində anadan olmuşam. Amma əslən Şamaxı rayonundanam. Şamaxının Sarıtorpaq məhəlləsindənik. Atam Şamaxıda dünyaya göz açıb. Bilməyənlər üçün deyim ki, "Şamaxı, ay Şamaxı" mahnısının sözləri atama məxsusdur. Ümumiyyətlə, biz ailə olaraq Şamaxıya çox bağlı olmuşuq. Qan bağlılığımız var. Qohumlarımızın əksəriyyəti indi də Şamaxıda yaşayır. Nəslimizin bir qolu da Çarhan kəndindəndir. Sabirabad rayonunun Qalağayın inzibati ərazisində şamaxılılar yaşayır. Orada da qohumlarımız var. Hətta sizə maraqlı bir fakt söyləyim: Suriyada və İraqda belə, Şamaxıdan köçmüş qohumlarımız var. Bir sözlə şamaxılıyam və Şamaxıya bağlılığım genetikdir...”

Ölkəmizdə çox adam onu jurnalist kimi tanısa da, əslində yazıçı, ssenarist və həm də rejissordur. Ədabazlıqdan, təkəbbürdən uzaq, qürurlu və məğrurdur. Köhnə kişilərə xas olan bir sıra xüsusiyyətləri özündə əxz edə bilib. Artıq danışmağı, ona aid olmayan məsələlərə müdaxilə etməyi xoşlamır. Necə deyərlər, yerini bilən adamdır...

“Düşünürəm ki, təkəbbür, özündən razılıq insanı inkişafdan saxlayan birinci amildir. Mən azad mühitdə, əxlaqlı bir məhəllədə böyümüşəm, o məhəllədə ki, başqasının qadınına baxmırdılar, başqasının arxasınca danışanı cəzalandırırdılar. Yəni, yazılmamış qanunların işlədiyi məhəllədə böyümüşəm və orada qazandığım əxlaqı bu günə qədər də qoruyub saxlayıram. O əxlaqda özündənrazılıq, təkəbbür əskiklikdir.”- söyləyir...

O, 1966-cı ilin mart ayının 21-də Bakı şəhərində dünyaya gəlib. Orta təhsilini başa vurduqdan sonra Moskva şəhərindəki Maksim Qorki adına Dünya Ədəbiyyatı İnstitutunu bitirib. Əmək fəaliyyətinə kinoda işıqçı kimi başlayıb. Müxtəlif dövrlərdə Cəfər Cabbarlı adına “Azərbaycanfilm” kinostudiyasının, Dövlət kino komitəsinin, “AzərTelefilm”in, “Günay” qəzetinin baş redaktoru işləyib. Dövlətlər arası “MİR” teleşirkətinin direktor müavini, “Mozalan” satirik kinojurnalının direktoru və “ANS” teleşirkətinin baş icmalçısı olub. On beş bədii, üç publisitik kitabın müəllifi, onlarla bədii filmin ssenaristidir. Əməkdar incəsənət xadimi fəxri adına layiq görülüb...

Deyir ki:- “Məncə, jurnalistika avantüra ilə ədəbiyyatın qarışığıdır. Həsən bəy Zərdabidən üzü bu tərəfə Azərbaycanda jurnalistika institutut olaraq hələ formalaşmayıb. Jurnalistika fəlsəfədirmi, ədəbiyyatdırmı, hələ bilinmir nədir. Məsələn, mən xəbər dilinə virus salmışam- indi xəbərdə ədəbiyyat dili, ironiya, Mirzə Cəlil gerçəkliyi var. Məndən əvvəl xəbər dili belə danışılmırdı, “Zorxana” ilə başladı. Bəlkə də bu, peşəkar jurnalistikadan sapmadır. Ancaq bu mənim yolumdur. Xəbəri loru dildə, asan dildə çatdırmaq... Bir sözlə, povestlərimi, romanlarımı kənara qoyub televiziyaya gəldim. Niyə gəldim? Çünki kənarda qala bilmirdim. Azərbaycanlının atadan övlada qalan ən böyük varı hüquqi, sivil dövlət ərazisi yaratmaqdır və mən bununla məşğulam, bunu əlimdə silah edə bilməzdim ki? Bilirsinizmi, mən Rusiyada təhsil almışam. İstəmirəm ki, biz yenidən kiminsə tapdağı altında olaq. İqtisadiyyatımız dirçəlir, iqtisadiyyatın dirçəlməsindən istifadə edib ruhaniyyətimizi də dirçəltməliyik, çünki böyük sənətlər böyük saraylarda yaranır. Nə deyirsinizsə deyin. Şirvanşah sifariş verməsəydi Nizami “Leyli və Məcnun”u, Firdovsi “Şahnamə”ni yazmayacaqdı. Bax, bu gerçəkliklər var...”

İlk hekayəsi 1981-ci ildə “Kirpi” jurnalında çap olunub. Ondan sonra dövrü mətbuatda yüzlərlə hekayə, povest və publisistik yazılar çap etdirib. Əsərləri İran, Türkiyə, Bolqarıstan, İsveç və bir sıra dünya ölkələrində nəşr olunub. "Yeddi" romanı Almaniyada mükafata layiq görülüb. Onun hekayələri OKSFORD Universitetinin dərsliklərinə salınıb. Bir sıra Respublika mükafatları laureatıdır. Hekayələri "Dünya Nəsr Antalogiyasına" düşüb. "TAS", "Qıyığın ölümü", "Şəkilçi və şəkilçi" pyesləri ölkə teatrlarında səhnələşdirilib. 2023-cü ildən mədəniyyət nazirinin müşaviridir. Arada Azərbaycan Respublikası Kino Agentliyinin baş direktoru vəzifəsini də icra edib...

Bəli, budəfəki söhbətimin qəhrəmanı, unudulmaz şair Fikrət Sadığın yadigarı- Orxan Fikrətoğludur. Martın 21-i, baharın ilk günündə Orxan bəyin 60 yaşı tamam oldu. 60 rəqəmi adətən zamanın ölçülməsində istifadə olunur, yəni 60 saniyə dəqiqəni, 60 dəqiqə isə saatı tamamlayır. Bu rəqəm mələklərin Numerologiya sistemində həmçinin harmoniya, sabitlik, tarazlıq, məsuliyyət və balansı ifadə edir. Nə isə, Orxan Fikrətoğlunu 60 yaşı münasibətilə təbrik edirik. Çox yaşasın!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.03.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Bu gün “Maraqlı söhbətlər” rubrikamda bir yəhudi əhvalatını danışacağam. Çox ibrətamiz əhvalatdır, biləsiniz.

1920-ci illərin ortalarında bir gənc yəhudi Nyu-Yorkda məşhur bir ravvinin yanına gəlib dedi ki, Talmudu öyrənmək istəyir.

– Sən arameycə bilirsən? – ravvin soruşdu.

– Xeyr.

– Bəs ivritcə?

– Xeyr.

– Bəs uşaq vaxtı Tövratı oxumusan?

– Xeyr, rabbi. Lakin siz narahat olmayın. Mən Berkli Universitetində fəlsəfəni bitirmişəm və indicə Sokrat məntiqi üzrə elmi işimi müdafiə etmişəm. İndi isə idrakımdakı boşluqları doldurmaq üçün Talmudu öyrənmək istəyirəm.

Ravvin dedi:

– Sən Talmudu öyrənməyə hazır deyilsən. Bu, insanlar tərəfindən yazılmış ən dərin məzmunlu kitablardan biridir. Amma sən təkid edirsən deyə, sənin üçün məntiq üzrə bir test keçirəcəyəm. Əgər öhdəsindən gəlsən, səninlə məşğul olaram.

Gənc razılaşdı və ravvin davam etdi:

– İki nəfər bacadan çıxır. Birinin üzü təmiz, digərinin üzü çirklidir. Bunlardan hansı üzünü yumağa gedəcək?

Gənc filosof təəccübləndi:

– Bu, məntiq testidir?!

Ravvin başını tərpətdi.

– Əlbəttə.

– Üzü çirkli olan! – gənc cavab verdi.

– Doğru deyil. Məntiqi düşün: üzü çirkli olan təmiz üzlü adama baxıb öz üzünün də təmiz olduğunu düşünəcək. Təmiz üzlü olan isə çirkli üzlü adama baxıb elə biləcək ki, onun üzü çirklidir və yuyunmağa gedəcək.

– Maraqlıdır, – gənc dedi. – Daha bir test verin!

– Yaxşı. Yenə iki nəfər bacadan çıxır. Birinin üzü təmiz, digərinin üzü çirklidir. Hansı üzünü yumağa gedəcək? – Ravvin davam etdi.

– Bu dəfə dəqiqdir: üzü təmiz olan!

– Yenə səhvdir. Hər ikisi üzünü yumağa gedəcək. Məntiqi düşün: təmiz üzlü adam çirkli üzlü adama baxıb elə biləcək ki, onun üzü çirklidir və gedəcək yuyunmağa. Çirkli üzlü isə onun yuyunmağa getdiyini görüb anlayacaq ki, öz üzü çirklidir və o da gedəcək.

– Möhtəşəmdir, – gənc dedi. – Mən səhv etdim. Zəhmət olmasa, bir test də verin.

– Yaxşı. Yenə iki nəfər bacadan çıxır. Birinin üzü təmiz, digərinin üzü çirklidir. Hansı üzünü yumağa gedəcək?

– Hər ikisi!

– Yenə səhvdir. Heç biri yuyunmağa getməyəcək. Məntiqi düşün: çirkli üzlü adam təmiz üzlü adama baxıb yuyunmağa getməyəcək. Təmiz üzlü isə onun getmədiyini görüb anlayacaq ki, öz üzü təmizdir.

Gənc kədərləndi:

– İnanın, mən Talmudu öyrənə bilərəm. Xahiş edirəm, bir sual da verin.

– Yaxşı. İki nəfər bacadan çıxır...

– Aman Tanrım! Heç biri yuyunmağa getməyəcək!

– Yenə səhvdir, – ravvin dedi. – İndi başa düşdün ki, Sokrat məntiqini bilmək Talmudu öyrənmək üçün kifayət etmir? De görüm, necə ola bilər ki, iki nəfər eyni bacadan çıxsın və onlardan birinin üzü təmiz, digərinin üzü çirkli olsun? Məgər anlamırsan? Bu sualın özü mənasızdır. Əgər insan bütün ömrünü mənasız suallara cavab axtarmağa sərf edərsə, onda onun bütün cavabları da mənasız olar.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.03.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Bəzən insanın həyatında böyük hadisələr olmur. Günlər sakit keçir, arzular isə səssiz şəkildə böyüyür. Məhz belə həyat hekayələri bəzən ən təsirli kino nümunələrini yaradır. 1976-cı ildə çəkilmiş Çətirimiz buludlardır filmi də sadə insanların həyatını poetik tərzdə təqdim edən və Azərbaycan kinosunda özünəməxsus yeri olan ekran əsərlərindən biridir. Film rejissorlar Nicat Bəkirzadə və Teymur Bəkirzadə tərəfindən ekranlaşdırılmışdır.

Adın simvolikası

Filmin adı ilk baxışdan romantik və bir qədər də metaforik təsir bağışlayır. “Çətirimiz buludlardır” ifadəsi insanın maddi dayaqdan çox, mənəvi sığınacaqlara arxalanmasını simvolizə edir. Burada buludlar həm çətinliklərin, həm də ümidin rəmzi kimi çıxış edir. Rejissorlar bu ifadə vasitəsilə həyatın qeyri-müəyyənliyini və insanın bu qeyri-müəyyənlik içində yaşamaq bacarığını ön plana çıxarırlar.

Sadə insanların dünyası

Film hadisələri dramatik konfliktlər üzərində qurulmur. Əksinə, gündəlik həyatın sakit axarı fonunda personajların daxili aləmi açılır. Obrazlar adi insanlardır — qayğıları, arzuları və narahatlıqları ilə yaşayan insanlar. Onların həyatında baş verən kiçik dəyişikliklər belə filmin emosional yükünü formalaşdırır. Bu yanaşma ekran əsərinə səmimilik və təbii atmosfer qazandırır.

İnsan və ümid

Filmin əsas ideyalarından biri insanın çətinliklər qarşısında ümidini itirməməsidir. Obrazlar müxtəlif problemlərlə üzləşsələr də, həyatın davam etdiyini qəbul edir və daxili güclərini qoruyurlar. Bu, filmin fəlsəfi qatını təşkil edir. Rejissorlar göstərirlər ki, insanın ən böyük dayağı bəzən görünməz — ümid və inam olur.

Vizual sakitlik

Ekran əsərində kamera işi sakit və müşahidəçi xarakter daşıyır. Geniş planlar, təbiət təsvirləri və buludlu səma filmin adındakı metaforanı tamamlayır. Bu vizual həll tamaşaçıya hadisələri tələsmədən izləmək və düşünmək imkanı yaradır. Səssiz pauzalar filmin poetik atmosferini gücləndirir.

Dövrün ruhu

1970-ci illər Azərbaycan kinosunda insan münasibətlərinin incə çalarlarını göstərən filmlər üstünlük təşkil edirdi. “Çətirimiz buludlardır” da bu ənənənin davamı kimi çıxış edir. Film təkcə bir neçə insanın hekayəsi deyil, eyni zamanda dövrün sosial-psixoloji ab-havasını əks etdirir. Sadə həyat, kiçik sevinc anları və qarşılıqlı dəstək filmin əsas xəttini təşkil edir.

Yekun söz

Bəzən insanın ən böyük sığınacağı göy üzünə baxmaq olur.

“Çətirimiz buludlardır” filmi tamaşaçıya bu sadə həqiqəti xatırladır: həyatın çətinlikləri nə qədər çox olsa da, insan ümidlərini qoruduğu müddətdə yoluna davam edə bilər.

Və bəlkə də, bəzən insanın ən möhkəm çətiri elə buludların özüdür.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.03.2026)

 Harun Soltanov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

İnsan niyə içir? Bu sual, sadəcə bir vərdişin və ya həzzin arxasında gizlənən kiçik bir maraq deyil. Bu, bəşəriyyətin varoluşundan bəri cavab axtardığı ən mürəkkəb suallardan biridir. İlk şərab dolu qədəh kiminsə dodaqlarına toxunduğu gündən bu yana, insan içməyin nə olduğunu anlamağa çalışıb.

Biriləri içkiyə sadəcə bir əyləncə kimi baxıb, başqaları isə içki şüşəsinin dibində bütün həyatlarını, arzularını, ümidlərini və hətta məğlubiyyətlərini görüb. Şərab, bəziləri üçün fələyin gərginliyindən bir anlıq qurtuluş, digərləri üçün isə daha dərin bir həqiqətə aparan açar olub.

Tarix boyu içki masaları sadəcə əyləncənin, məstliyin, səfehləşmənin deyil, fikir adamlarının ən səmimi düşüncələrini bölüşdüyü məkanlar olub. İnsanlar sərxoş olanda dürüstləşir, içki onların üzündən maskaları soyur. Sözlər daha aydın olur, hisslər açıq-aşkar görünür. Hətta bu dünyaya tənqidi yanaşan, fələyin ədalətsizliyindən şikayətlənən dahilər belə, içki qədəhini əllərinə alıb, həqiqəti sual ediblər.

Dostoyevski içirdi, çünki bu dünyada ədaləti tapa bilmirdi. Bukovski içirdi, çünki bu cəmiyyətin saxtakarlığını həzm edə bilmirdi. Heminquey içirdi, çünki bu dünyanın reallığı ilə razılaşmaq istəmirdi. Ömər Xəyyam içirdi, çünki həyatın puçluğunu qəbul edib onu gülüşə çevirmişdi.

İçki sadəcə bir maye deyil. İçki, ağrının başqa bir formasıdır. Bəzən bir adam içkini acı bir həqiqəti unutmaq üçün içər, bəzən isə həmin həqiqəti daha yaxşı qavramaq üçün. Kimi içkini bir azadlıq rəmzi kimi qəbul edir, kimi isə onun içində məhv olub gedir.

İçki, zəiflərin qaçışı deyil, çox vaxt güclülərin özlərinə qarşı apardığı bir döyüşdür.

Bəlkə də elə buna görə tarixdəki böyük adların çoxu içirdi. Ömər Xəyyam şərab qədəhini qaldırıb ulduzlara baxaraq "bu dünya bir qədəh şərabdan daha dəyərli deyil" deyirdi. Əliağa Vahid içkinin sərxoş etdiyi hər misrada dərdin və şair ruhunun əzabını çəkirdi. Kefli İsgəndər dünyaya gülərək, hər qədəh şərabla həyatın mənasızlığını satirik bir dildə izah edirdi.

Və biz buradayıq. Onların içkilərinin süzülüb axdığı yolda, onların qədəhlərindən qalxan kölgələr arasında.

İnsan içir, çünki bu dünya ona yetmir. İnsan içir, çünki şərab həqiqəti göstərir, amma onu daha dözülən edir.

Bu yazı, içkinin sadəcə bir içki olmadığını, onun bəşəriyyətin ən qədim fəlsəfi dialoqlarından biri olduğunu göstərmək üçün yazılıb. Bu, bir qaçışdır, amma həm də bir üsyandır. Şərab qədəhini masaya qoymadan, bir anlıq düşün, əziz Oxucum. Sən niyə içirsən? Yoxsa içmədən yaşadığını düşünənlərdənsən?

Bəs sonra? İnsan qədəhi dodaqlarına aparıb, içindəki atəşi ruhuna axıdır və nə baş verir? Unudurmu, yoxsa daha dərindən dərk edir?

Dostoyevski içirdi. Amma onun içkisi sadəcə bir vərdiş deyildi. Bu, həyatla apardığı mübarizənin bir parçası idi. O, içməyə aludə deyildi, lakin hər dəfə həyatın amansız gerçəkliyi onu sıxdıqda, hər dəfə insan təbiətinin iyrənc və ikiüzlü tərəfini görüb dəhşətə gəldikdə, qədəhi əlindən yerə qoymaqda çətinlik çəkirdi.

Onun dünyası bir acizlik dünyası idi. Qumar borcları, epileptik tutmalar, Sibir sürgününün donuqluğu, Rusiyanın zalım reallıqları. O, içirdi, çünki bu dünyada məsumluğa və ədalətə yer olmadığını bilirdi. "Cinayət və Cəza"nın Raskolnikovu, "Qumarbaz"ın Alekseyi, "Cinlər"dəki (əsərin rusca adı:  Бесы [besi] ) nihilistlər. Hamısı onun içində yaşadığı mübarizənin fərqli sifətləri idi.

Dostoyevski üçün içki sadəcə bir həzz mənbəyi deyildi. O, sərxoş olarkən insanın içindəki iblisi daha aydın görürdü. Cəmiyyətin zülmünü, kasıblığın çirkab içində necə süründüyünü, insan ruhunun necə çarəsizcə varlıqla yoxluq arasında sıxıldığını anlayırdı. Və bəlkə də elə bu səbəbdən Dostoyevskinin qəhrəmanları da içirdi. Marmeladov, sərxoş bir şəkildə cəmiyyətin ikrahla baxdığı bir qapını döyüb, qızının fahişəlik edərək qazandığı pullarla evinə dönürdü. O, içirdi, çünki cəmiyyət onu çoxdan unutmuşdu və artıq ayıq qalmağa heç bir səbəb qalmamışdı.

Dostoyevski sərxoşluğun həqiqəti gizlətmədiyini, əksinə, onu daha da kəskin göstərdiyini bilirdi. İçki insanı azad etmir, sadəcə onu həqiqətlə baş-başa buraxır. Onun qəhrəmanları içdiyi zaman yalnızlığı daha dərin hiss edirdilər, həqiqət daha sərt olurdu, vicdan səsi daha bərk səslənirdi.

Bəlkə də Dostoyevski özü də bilirdi ki, insan nə qədər içsə də, həqiqətdən qaça bilməz. Amma yenə də bəzən qədəhi dodaqlarına aparırdı. Çünki bəzi həqiqətləri sərxoş olmadan daşımaq mümkün deyildi.

Bəlkə də içki həqiqətdən qaçış deyildi. Bəlkə də bəzi həqiqətləri anlamaq üçün insanın sərxoş olması lazım idi. Sərxoşluq sadəcə bir kef halı yox, varlığın mahiyyətini dərk etməyə açılan bir qapı idi. Və elə bu səbəbdən, qədəhini qaldırıb dünyaya təbəssüm edən Ömər Xəyyam içirdi.

Amma o, içməyə bədbəxtlikdən yox, həyatın puçluğunu anladığı üçün başladı. O bilirdi ki, bütün həqiqətlər insanı məyus edir, hər fəlsəfi düşüncənin sonunda bir boşluq dayanır. O, bu boşluğa düşməmək üçün içirdi. Onun üçün şərab bir qurtuluş idi, bir üsyan idi. Qəza və qədər qarşısında insanın yeganə cavabı idi.

"Başımda olsa da məstlik havası

Şərab ver, şərabdır ruhun qidası.

Dünya əfsanədir, ovcuma mey qoy!

Ömür bir küləkdir, yoxdur vəfası"

Xəyyam içirdi, çünki bilirdi ki, həyatın qayəsi yoxdur. İnsan doğulur, yaşayır və ölür. Geridə qalan isə heç nədir. Hər şey unudulur, hər şey külə dönür. O halda, nə üçün dərd çəkməli? Nə üçün böyük ideyaların arxasınca qaçmalı? İnsan nə qədər düşünsə də, həyatın sirri açılmayacaqdır.

"Məscidi, namazı, orucu burax,

Dilənçi olsan da, mey iç, kefə bax.

Ey Xəyyam, öldünmü, bil, torpağından

Gah qədəh düzələr, gah kuzə, bardaq."

O, öz fəlsəfəsində nəyi tapmışdı? Heç nəyi. Çünki həyat özü də heç nədən ibarət idi. O zaman, o qədəhini qaldırıb boşluğa gülümsədi. İçki, insanın ən böyük dərdlərinin cavabı deyildi, amma bu dərdlərlə barışmaq üçün bir yoldaş idi.

Bəlkə də insan ağlının ən böyük paradoksu burada idi. Sərxoş olduqca həyatın mahiyyətini daha dərindən anlayırdın. O mahiyyət isə çox sadə idi. Hər şey fanidir.

Ömər Xəyyam içirdi, çünki dünyanın mənasızlığını anlamışdı. Çarlz Bukovski isə içirdi, çünki bu mənasızlığın içində qalmaq çətindi. O, Xəyyam kimi boşluğa gülümsəmirdi. O, boşluğun içində çırpınır, çökür, sonra yenidən qalxırdı. O, içirdi ki, yaşamaq mümkün olsun.

"Əgər içmək bizi məhv edirsə, kim deyir ki, yaşamaq məhv etmir?"  deyirdi Bukovski.

Onun həyatı ucuz pivə barlarında, səfil motellərdə, paslı kranlardan damcılayan suyun səsinə qulaq asmaqla keçirdi. O, bu dünyaya bir uduzmuş kimi gəlmişdi və bir uduzmuş kimi gedəcəyini bilirdi. Amma elə bu gerçəyi qəbul etdiyi üçün qalib idi. Onun üçün həyat bir gülüş qədər mənasız idi. Bəzən acı, bəzən kədərli, bəzən isə quru və çürük.

"Niyə içirəm? Çünki bu dünyada yaşamağın başqa yolunu tapa bilmirəm."

Bukovski içirdi, çünki həyata dair heç bir gözləntisi yox idi. O, böyük idealların, yüksək fəlsəfi düşüncələrin, romantik illüziyaların bir yalan olduğunu çoxdan anlamışdı. Həyat yalnız bir neçə şeydən ibarət idi. Ucuz siqaretlər, kirli otaqlar, bir neçə dəyərsiz qadın, masanın üzərindəki dolu butulka və bir də kağızın üstünə tökülən sözlər. O, içirdi və yazırdı. Çünki ayıq olduqda, dünya daha da iyrənc görünürdü.

"Yalnız sərxoş olanda, insanlar bir az da olsa dözüləsi olurlar."

Bukovskinin içkiyə münasibəti bir üsyan idi. İnsanın öz məhvinə könüllü getməsi, amma bundan qorxmaq əvəzinə, bundan zövq alması. O, içirdi, çünki bilirdi ki, həyatın sonunda onu gözləyən tək şey ölüm və unudulmaqdır.

"İnsan ya ölməyi, ya da içməyi bacarmalıdır."

Ölüm qaçılmaz idi. Bunu bilirdi. Amma ölümə ayıq getmək? Bu, axmaqlıq olardı. Həyatın dibinə qədər enmək, hər çirkabı dadmaq, sonra bir qədəh də qaldırıb öz məğlubiyyətinə gülümsəmək..

Bəlkə də insanın edə biləcəyi yeganə ləyaqətli şey bu idi.

Ömər Xəyyam içirdi, çünki bu dünyanı ciddiyə almırdı. Bukovski içirdi, çünki dünyanın ciddiliyi boğucu idi. Əliağa Vahid isə içirdi, çünki dünya özü ona içməyi öyrətmişdi. O, içirdi ki, bu dünya içində boğulmasın, içirdi ki, bir az unutmaq mümkün olsun. Çünki unutmaqdan başqa çıxış yolu yox idi.

"Gərçi dərd əhli içir badəni can sağlığına,

İçirəm mən onu bir afəti-can sağlığına."

Əliağa Vahid içirdi, çünki sevib yanmaq, sonra kül olmaq nə deməkdir, bilirdi. O, içirdi, çünki hər kəsin “sevgi” dediyi şeyin əslində bir cəza olduğunu görmüşdü. Onun şərabı sadəcə ümidin yoxluğuna deyil, həm də eşqin amansızlığına bir cavab idi.

 "Tərki-adət özü cansağlığının düşmənidir,

Durma iç badəni, ver fikrini cansağlığına"

Vahid içirdi, çünki bilirdi ki, həyat ədalətli deyil. Sevdiyin səni tərk edə bilər, dostların sənə arxa çevirər, zaman səni əzir, xəyalların yavaş-yavaş çürüyür. O, bütün bunların fərqində idi. Amma o, bu həqiqətlərə Bukovski kimi tüpürmürdü, Xəyyam kimi gülümsəmirdi. O, sadəcə bir qədəh də içir və qəzəllər yazırdı.

 "Saqi, bu məclisin eşqilə dolandır badə,

Ömrümüz həsrəti–meylə niyə getsin badə."

İçki Vahid üçün bir mübarizə forması idi. O, bu dünyaya boyun əymədi, əksinə, şərab dolu badəsini qaldırıb onun ədalətsizliyinə meydan oxudu. O, içirdi, amma yıxılmırdı. Qəzəlləri sübut idi. O, sərxoş ola bilərdi, amma ruhu ayıq idi. O, içə-içə dəli olmurdu, içə-içə ağlına daha da yaxınlaşırdı.

"Öz xəlqinə hər kim mey içib versə əziyyət,

Olsun yeri bayquş kimi viranələr içrə."

O, içirdi, çünki bilirdi ki, insanın əllərində heç nə yoxdur. Qismət deyilən şey insanı haraya aparırsa, ora getməli idi. Amma bu yolun sonunda onu gözləyən yalnız ölüm idi. Elə buna görə də, o, ölümü gözləmədi. Onunla oturub bir qədəh də içdi.

 Ernest Heminquey isə içmirdi. O, özü içki idi. Viskinin, absentin, romun içində onun qanı dövr edirdi. O, sərxoşluqla yazır, sərxoşluqla yaşayır, sərxoşluqla döyüşürdü. Onun içkisi sadəcə bir vərdiş deyildi. Bu, onun varlığına çevrilmişdi.

Heminqueyin dünyası sərt idi. Müharibələr, döyüşlər, ölüm, itkilər. O, dünyanın sərtliyini gördü və ona qarşı dözümlü olmaq üçün içməyə başladı. Amma onun içməsi Bukovski kimi nihilistik bir təslimiyyət deyildi. Heminquey içirdi, çünki savaşçının, sərt kişinin, həyatın üzünə gülən adamın içməsi lazım idi.

O, deyirdi:

"Həmişə ayıq yaz, amma sərxoş düzəliş et."

Bu sözlərdə həm zarafat, həm də həqiqət vardı. Heminquey üçün içki, sadəcə içmək deyildi. Bu, həyatın absurdluğuna qarşı bir meydanoxuma idi.

 Heminqueyin içməsi, macəralarının bir hissəsi idi. O, viski stəkanını qaldıranda, sanki bir ov tüfəngini qaldırırdı. O, içməyə oturanda, sanki bir döyüşə girirdi.

İspaniya ilə vətəndaş müharibəsində içdi. Müharibənin içində belə, içki onu tərk etmədi. Əksinə, hər güllə səsi ilə bir qurtum daha içdi.

Afrikada ov edərkən içdi. Çünki bir ovçu üçün içki, qandan və tərdən sonra gələn yeganə rahatlıq idi.

Kübalı balıqçılarla içdi. Çünki dənizin ortasında bir fincan rom, həyatın qısalığını anlamağın ən gözəl yoluydu.

Parisdə yazarkən içdi. Çünki ədəbiyyat və viski, ən qədim sevgililər idi.

O, sadəcə yazıçı deyildi. O, bir döyüşçü idi. O, güllə yaralarıyla, qırılmış sümüklərlə, qanlı knyaz hekayələri ilə dolu bir həyat yaşadı. İçki isə bu həyatın fon musiqisi idi. Viski, qan və mürəkkəb Heminqueyin həyatını yazan üç tərkib hissə idi. Heminquey üçün içki, sadəcə əyləncə deyildi. Bu, ölümə qarşı sonuncu silah idi. O, içərək yaşadı, içərək sevişdi, içərək ovladı, içərək yazdı. Amma bu içkilər onu da yavaş-yavaş içirdi.

Onun dostları, onun hər gün sərxoş gəzməsinə artıq təəccüblənmirdi. O, həyatı içməyə başlamışdı. Onun üçün sərxoşluq artıq bir vərdiş deyil, bir tale olmuşdu. O, səhərlər içirdi ki, həyatın oyanışını hiss etməsin. Axşamlar içirdi ki, gecənin boşluğunu hiss etməsin.

Sonunda, içki də onu qurtara bilmədi. O, viskinin acılığına dözdü, amma həyatın acılığına dözə bilmədi. Bir gün, ov tüfəngini aldı, çənəsinə dayadı və atəş açdı. O, içməyə davam edə bilməyəcəyini anladı. Çünki bəzən viski belə həyatın iyrəncliyini unutdurmağa yetmir.

Heminquey təkcə yazıçı deyildi. O, bir həyat fəlsəfəsi idi. O, sərt kişiliyin, döyüşçünün, təbiətin və insan iradəsinin simvolu idi. Amma o, həm də göstərdi ki, hətta ən sərt kişilər belə içkinin içində boğula bilərlər.

Onun həyatı, viski stəkanına damlayan mürəkkəb kimi idi. Hər qurtumda bir cümlə, hər cümlədə bir həyat, hər həyatda bir faciə...

O, içdi. O, yazdı. O, öldü. Amma onun içkili ruhu hələ də qaldı, bir viski şüşəsində, bir dəniz kənarında, bir ov tüfəngində. Və ən çox da onun yazılarında. Sərt, çılpaq və həmişə bir az sərxoş.

Və bir də bu şəxslərlərlə yanaşı həyatı sözlərlə yox, məhz rənglərlə ifadə edən şəxsiyyət var. Vinsent Van Qoq. Gecənin zülmətində, ulduzlar sanki əriyərək göydən Van Qoqun badəsinə süzülürdü. O, şərabı dodaqlarına aparır, başını arxaya əyir, qaranlıq göylərin qızıl rəngdə titrədiyini görürdü. İçdiyi yalnız şərab deyildi. O, kainatı içirdi, rəngləri içirdi, ağrını içirdi. Həyatın dözülməz parıltısını, qaranlıqdan doğulan gözəlliyi fırçasına hopdururdu.

Absint onun damarlarında qanı əvəz edirdi, fırçası sərxoş bir qılınc kimi kətanı yarırdı. Onun tabloları sərxoş şüurun yuxusuydu. Həddindən artıq parlaq, həddindən artıq yanğılı, həddindən artıq canlı. Sanki dünya həqiqətən də o cür görünürdü, amma ayıq insanların gözləri bunu görə bilmirdi. Van Qoq sərxoş olanda həqiqəti daha açıq görürdü.

"Mənim bir az həddindən artıq içdiyimi deyirlər, amma bəlkə də dünyanı ayıq olanlardan daha aydın görürəm."

Sanki onun fırçası danışırdı.

O, içirdi, çünki bu dünyada bir az da olsa rəng görmək istəyirdi. İçirdi, çünki ruhundakı fırtınaları cilovlamaq üçün başqa çarə yox idi. İçirdi, çünki dünya çox darıxdırıcı, insanlar çox soyuq, günlər isə çox uzun idi. Van Qoq rənglərə, fırçaya və şəraba sarılmasaydı, bu həyat ona bir qəbir olacaqdı.

Bir gecə həddindən artıq sərxoş oldu və qulağını kəsdi. Bu, yalnız içkinin təsiri deyildi. Bu, ağrının, həyatın, keçmişin və gələcəyin, ümidin və ümidsizliyin qopmuş parçası idi. O, içirdi, çünki kəsilmək istəmirdi, yox olmaq istəmirdi. Amma dünya çox qəddar idi.

Və Van Qoq o dünyadan getdi. O öldü, amma onun fırçası sağ qaldı. Onun sərxoş dünyası bizim ayıq gözlərimizə əbədi qapı açdı. İndi biz Van Qoqun gördüyü o titrəyən ulduzları görə bilirik.

İndi biz də bir az içib, onun çəkdiyi səmanı izləyirik.

İçki... Kimi məhv edir, kimi ölümsüz edir. Dostoyevskini reallıqla barışdırdı, Ömər Xəyyama həyatın əsl mahiyyətini pıçıldadı. Bukovskini küçələrin qaranlıq poeziyasına bağladı, Heminqueyi tüfəngin lüləsinə apardı. Əliağa Vahid içib qəzəl yazdı, Kefli İsgəndər içib qara talehinə güldü. Van Qoq isə içdi və dünyanı çəkdi. Sərxoş gözlərlə, amma ölümsüz fırçayla.

Bəlkə də içki, sadəcə bir içki deyil. O, bəzi ruhları məhv edir, bəzilərini isə dahi edir. Bəlkə də sərxoşluq sadəcə aludəlik deyil, bəlkə də bu dünyaya dözə bilmək üçün bir üsuldur. Bəlkə də, həqiqi həqiqət ancaq sərxoş gözlərlə görünür.

Kim bilir? Bəlkə də, bu dünya həqiqətən də çox qəribədir. Yalnız sərxoşlar onu belə görür.

Bəlkə də, bütün sərxoşların içində Xəyyamın bir qədəhi var. O qədəh ki, insanı bir anlıq bu dünya adlı absurd teatrın tamaşaçısına yox, aktyoruna çevirir. Xəyyam üçün içki, həyatın faniliyini dərk etmək idi. O bilirdi ki, zaman bizi unutmaq üçün gəlib. Ona görə də o, unutmadan yaşamağı seçdi. O, içirdi, çünki həqiqəti dərk edirdi. İnsan gəldi, gedir, amma şərab qalır.

Dostoyevski isə başqa bir həqiqətin sərxoşu idi. İnsanın öz içindəki qaranlıq. O bilirdi ki, içki bəzən insana öz aynasını göstərir, bəzən isə o aynanı qırır. "Yeraltından Qeydlər" yazan adam, yeraltına enmədən o zülməti hiss edə bilməzdi. O, içirdi, çünki insanın özündən qaçışının mümkün olmadığını bilirdi. Çünki insan öz ruhunun zindanında məhkumdur.

Bukovski isə başqa cür içirdi. O, cəmiyyətin saxta nizamına gülürdü. İçki onun üçün bütün mənasızlıqların ortasında yeganə səmimi şey idi. O bilirdi ki, dünya səhnəsində hamı rol oynayır. Bəzi adamlar dürüst, bəzi adamlar yalançıdır, amma sərxoş bir insan həmişə həqiqəti deyir. O, içirdi ki, özünün və dünyanın ciddiyyətini məhv etsin.

 Əliağa Vahid isə qədəhi dodaqlarına gətirəndə, Bakı küçələrində unudulmuş bir kədər dolaşırdı. Onun qəzəllərində içki, qəm içində qərq olmuş bir ürəyin ahı idi. Dünya onu başa düşmədi, amma o, dünyanı içki dolu bir qədəhlə anlaya bildi. Onun içkisi, cəmiyyətin vəfasızlığına bir cavab idi. Dostlar satır, sevdiklərimiz uzaqlaşır, zaman heç kəsi gözləmir, amma şərab həmişə eyni dadı verir.

Kefli İsgəndər... O, sadəcə sərxoş deyildi, o, sərxoşluğun fəlsəfəsini yaratmışdı. Onun üçün içki, ağıllı adamların dəlilik sığınacağı idi. O, içirdi, çünki ayıq adamlar həmişə eyni səhvləri təkrarlayırdılar. Onun sərxoşluğu, ayıqlardan daha hikmətli idi.

Van Qoq... Bu dünya üçün çox həssas, çox dəlisov, çox ağrılı bir adam. O, sərxoşluğun ən təhlükəli formasını yaşayırdı. Həyatın sərxoşluğu. İçki onun üçün ağrının bir dərmanı idi, amma eyni zamanda, o ağrını daha da dərinləşdirirdi. Rənglər onun qədəhi, fırçası onun sərxoşluğu idi. Amma o da bilirdi ki, heç nə onu içindəki uçurumdan qurtara bilməzdi.

Və indi Harun da o qədəhi dodaqlarına aparır. Bütün o adların kölgəsi onun qədəhində əks olunur. Xəyyamın faniliyi, Dostoyevskinin qaranlığı, Bukovskinin nihilizmi, Vahidin ahı, İsgəndərin sərxoş hikməti, Van Qoqun fırtınalı ruhu hamısı bir qədəh içində qarışır.

Harun içir, çünki bəzən içmək unutmaq üçün deyil, xatırlamaq üçündür. İçmək, həyatın absurdluğunu qəbul etməkdir. İçmək, bəzən özünü tapmaq, bəzən isə itirməkdir. O, içir, çünki bəzi həqiqətlər ayıq başla dözülməzdir. Və bəlkə də, bütün bu sərxoşlar kimi, o da bilir ki, həyat bəzən sərxoşluq olmadan yaşanmayacaq qədər ciddidir.

Bəzən insan özünü bir zindan kimi hiss edir. Dörd tərəfi görünməz divarlarla çevrilmiş, içində isə susmaq bilməyən xatirələr. Harun üçün içki, bəlkə də, bu divarların bir az da olsa çat verməsidir. O, içir, çünki içində susmayan səsləri boğmaq istəyir. İçir, çünki həyatın əslində çox qarmaqarışıq, insanın isə bu xaosda bəzən sadəcə bir qonaq olduğunu hiss edir.

İçmək sadəcə içmək deyil. Bu, bəzən bir üsyan, bəzən bir etiraf, bəzən isə sadəcə yorğun bir ruhun qısa fasiləsidir. İnsan içəndə bəzi şeylər daha aydın görünür. Sanki həyat bir kinofilm kimi canlanır, amma bu dəfə rejissor sən özünsən. Hər qədəh keçmişə bir pəncərə açır, hər qurtum, ağrını bir az daha hiss etdirir. Bəzən içki insanı sərxoş etmir, əksinə, ayıldır.

Harun içir, çünki bəzi şeylər yaddaşdan silinmir. Çünki keçmişin kölgələri insanı tərk etmir. Bəzən gecənin qaranlığında, hər kəs yatanda, insanın içindəki sükut qışqırmağa başlayır. Onda bir qədəh dolur, qədəhlə bərabər xatirələr də dolur. Qədəh dodaqlara qalxır, və keçmiş bir anlıq geri qayıdır. Kiminsə gülüşü, kiminsə səsi, kiminsə gözlərində əks olunan həyat.

Bəlkə də, Harun içir, çünki insan həmişə keçmişi içir. İçki, sadəcə bir içki deyil. O, zamandır. O, insana keçmişi bir daha yaşamağa icazə verir. O, bir anlıq olsa da, insanı o itirilmiş günlərə, o itirilmiş insanlara qaytarır.

Bəzən içmək, heç nə hiss etməmək üçündür. Çünki bəzən hisslər insana dözülməz olur. Harun bilir ki, həyat yalnız gözəl xatirələrdən ibarət deyil. Sevmək qədər, itirmək də var. Yaşamaq qədər, yorulmaq da var. Bəzən insan, içindəki səs-küydən bezir, sükuta ehtiyac duyur. Onda bir qədəh, bəlkə də, susdurucu rolunu oynayır.

O, içir, çünki bəzən sözlər kifayət etmir. Dünya çox ağır olur, amma insan tək başına onu qaldıra bilmir. Onda bir az içmək, bu yükü bir anlıq da olsa yüngülləşdirir. İçki, bəzən həqiqətdən qaçmaqdır, bəzən isə həqiqəti qəbul etməkdir. Harun üçün bu, nə məğlubiyyətdir, nə də zəiflik. Bu, sadəcə insanın bəzən özünə icazə verməsidir. Bir az unutmaq, bir az xatırlamaq, bir az yaşamaq.

Bəlkə də, sərxoşluq, gerçəkliyə dözə bilməyənlərin sığınacaq yeridir. Bəlkə də, Harun içir, çünki bu dünya bəzən çox real, çox amansız və çox ağırdır. Və bəlkə də, hər qədəh, bu həqiqətə qarşı qaldırılmış bir üsyandır. Sükut içində qışqırmaqdır.

Harun içir, çünki bəzən içmək unutmaq üçün deyil, xatırlamaq üçündür. O, qədəhi dodaqlarına aparanda içindəki bütün səslər susur. Amma elə həmin an, ən dərin səslər danışmağa başlayır. Şərab dil açır, amma onun söylədikləri həmişə şirin olmur. Bəzən bu, keçmişin ağrısını qulağına pıçıldayan bir yalançıdır, bəzən isə içində illərlə basdırdığı həqiqətləri çılpaq şəkildə üzünə çırpan bir aynadır. İnsan içəndə özü ilə tək qalır, amma eyni zamanda, özü ilə qarşılaşmaqdan qorxur.

Harun içir, çünki bəzən ayıqlıq, reallığın boğucu sükutudur. Ayıq insan hər şeyi görür, hər şeyi hiss edir, hər şeyi anlayır və bu anlayışın ağırlığı altında çökür. İnsan ayıq başla gördükləri qarşısında ya mübarizə aparır, ya da boyun əyir. Amma sərxoş adam nə döyüşmək məcburiyyətindədir, nə də təslim olmaq. O, sadəcə axına buraxır özünü. İçki, Harun üçün sadəcə bir vərdiş deyil. Bir fəlsəfədir. Bəzi insanlar üçün içki zəiflikdir, amma bəziləri üçün həyatın dözülməz ciddiyyətinə qarşı üsyandır.

O içir, çünki hər qurtum keçmişdən bir hissə gətirir. Bir qədəh içində yaşanmış bütün sevinclər, məyusluqlar, xatirələr həll olunur. İçərkən bəzən keçmişi yenidən yaşayır, bəzən gələcəyi görməzlikdən gəlir. İçki, yaddaşı silmir, əksinə, bəzi şeyləri daha da aydınlaşdırır. Şərabın dadı dilində yox, ruhunda hiss olunur. İçən insan sadəcə qədəhi boşaltmır, eyni zamanda, ruhundakı ağırlığı da içəri axıdır. Amma bu, həmişə azadlıq gətirmir. Bəzən daha dərin bir zəncirlənmədir.

Harun içir, çünki bəzi həqiqətlər ayıq başla daş kimi ağırdır. İnsan bəzi şeyləri başa düşəndə daha xoşbəxt olmur. Əksinə, bu dərk ona daha böyük bir yük, daha böyük bir tənhalıq gətirir. İçki, bəzi qapıları açır, bəzi yolları bağlayır. Harun içir, çünki ayıqkən insanların yalanlarını, cəmiyyətin ikiüzlülüyünü, həyatın absurdluğunu görmək çox ağrılıdır. İçki isə bəzən bu absurdluğu qəbul etməyə kömək edir. O içir, çünki bəzi hisslər içkidən güclüdür, bəzi xatirələr içkidən sərxoş edir.

O içir, çünki bəzən dünya bir az dağınıq göründükdə, insan onu daha yaxşı anlaya bilir. İçki, reallığı təhrif etmir. Bəzən onu daha aydın göstərir. Amma bu aydınlıq həmişə xoş olmur. Hər qurtumda bir şeyi daha çox anlayır. Sevginin müvəqqəti olduğunu, dostluqların köhnəldiyini, sözlərin heç vaxt tam olaraq həqiqəti ifadə etmədiyini. İnsan ayıq başla yaşaya bilmir, çünki həqiqət, dözülməz dərəcədə ağırdır.

Bəlkə də Harun içir, çünki həyat bəzən sərxoşluq olmadan yaşanmayacaq qədər ciddidir. Çünki bəzən bir qədəh içində bütün keçmişin ağırlığı, bütün gələcəyin qeyri-müəyyənliyi, bütün bu dünyanın anlaşılmazlığı həll olunur. Və bəlkə də o, içir ki, bütün bu yükü bir anlıq unuda bilsin ya da ən azından, onunla barışa bilsin..

O, çoxdandı içmirdi. Taa ki, Günəşinin qarşısına buludlar keçənədək.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.03.2026)

İlhamə Məhəmmədqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Sumqayıt təmsilçisi

“Məşhur şeirin təhlili” rubrikasında istəyərdim ki, bu gün Xalq şairi Hüseyn Arifin “Analar” şeirini təhlil edim, təəssüratımı bölüşüm.

Şeir insanın ən saf və ən müqəddəs hisslərindən biri olan ana sevgisini dərin və təsirli şəkildə ifadə edir. Bu şeiri sevməyimin əsas səbəbi onun sadə sözlərlə çox böyük mənalar çatdırması və mənim daxili duyğularımla üst-üstə düşməsidir.

Əlbət ki, əvvəl şeirə nəzər yetirək ki, təhlilim anlaşılan olsun.

HÜSEYN ARİF

“ANALAR”

Elə ki, balalar gəlir dünyaya,

O gündən hey ölçüb, biçir analar.

Mahnı da oxuyur, şeir də deyir

Bəstəkar analar, şair analar.

Dözür hər əzaba o bilə-bilə,

Yaşayır, sirrini salmadan dilə.

Vaxt olur, qaldırıb ağını belə

Şərbət əvəzinə içir analar.

Unudub illərin yorğunluğunu,

Həyatda dincliyi, evdə yuxunu,

Sevincin azını, qəmin çoxunu,

Yükün ağırını seçir analar.

Alnında zamanın açdığı qırış,

Başına qar tökür, qar ələyir qış.

Odun istisindən aralanmamış,

Suyun soyuğundan keçir analar.

Özüm də bilmirəm, Hüseyn, niyə

Başımın tüstüsü çəkilir göyə?

Torpaqmı anasız qalmasın deyə,

Torpağın qoynuna köçür analar?

Şeirdə anaların həyat boyu çəkdiyi zəhmət və fədakarlıq xüsusi vurğulanır. Uşaq dünyaya gələn andan etibarən ana artıq öz həyatını deyil, övladının həyatını düşünür. “Şərbət əvəzinə ağı içir analar” misrası anaların dərdlərini gizlədərək hər çətinliyə dözməsini göstərir. Bu məqam məni xüsusilə təsirləndirir, çünki analar çox vaxt öz ağrılarını bildirmədən, səssiz şəkildə fədakarlıq edirlər.

Şeirdə zamanın keçməsi və bunun anaların üzərində buraxdığı izlər də təsirli şəkildə təsvir olunur. “Alnında zamanın açdığı qırış” misrası anaların illərlə çəkdiyi zəhmətin nəticəsini göstərir. Bu, məndə həm kədər, həm də minnətdarlıq hissi yaradır. İnsan anlayır ki, ana sevgisi sonsuz olsa da, zaman dayanmaz və hər anın qədrini bilmək lazımdır.

Bundan əlavə, şeirdə istifadə olunan sevinc və kədər, isti və soyuq kimi ziddiyyətlər anaların həyatının nə qədər çətin və mürəkkəb olduğunu göstərir. Onlar həyatın ən ağır yükünü öz üzərlərinə götürür, amma bunu sevə-sevə edirlər. Bu isə ana məhəbbətinin nə qədər böyük və müqəddəs olduğunu bir daha sübut edir.

Şeirin son bəndi isə xüsusilə düşündürücüdür. Burada anaların torpağa qovuşması elə təsvir olunur ki, sanki dünya anasız qalmasın deyə onlar torpağın bir hissəsinə çevrilirlər. Bu fikir ana obrazını daha da ucaldır və ona əbədi bir məna verir.

Bir sözlə, mən bu şeiri ona görə çox sevirəm ki, o, hər kəsə ana sevgisinin dəyərini xatırladır, insanı düşündürür və duyğulandırır. Bu şeir həm qəlbə toxunur, həm də hamını həyatda ən dəyərli insanlardan biri olan ananın qədrini daha yaxşı bilməyə sövq edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

“Azərbaycanfilm”də dublyaj rejissoru kimi işə başlayan Tofiq İsmayılovun kino yaradıcılığındakı bir neçə məqamın əvvəlində “ilk” kəlməsini işlətmək gərəkdir. Məsələn, Moskvada iki illik ali rejissorluq və ssenari kursunun «televiziya rejissorluğu» bölməsində oxuyarkən “Aztelefilm”in bazasında “Şəhərimin daşları” adlı (1968) ilk kurs işi ilə o uğur qazanıb, ekran rejissoru kimi özünü təsdiqləyib. Ali rejissorluq kursunu bitirərkən diplom işi kimi Ənvər Məmmədxanlının "Ananın çırağı" hekayəsi üzrə çəkdiyi “İntizar” (1969) qısametrajlı filmi o zaman Mərkəzi Televiziyada Ümumittifaq miqyasında göstərilən ilk ekran əsəridir. Mehdi Hüseynin "Abşeron" romanı əsasında çəkdiyi üç seriyalı “Vulkana doğru” filmi seriallarımızın pioneridir. “Azərbaycanfilm” kinostudiyasında çalışdığı illərdə otuza yaxın bədii-oyun və sənədli film çəkən rejissor məhsuldarlıq baxımından da liderdir.

Tofiq İsmayılov 6 aprel 1939-cu ildə Bakı şəhərində qulluqçu ailəsində anadan olub. 190 saylı Bakı şəhər orta məktəbini bitirib. M. A. Əliyev adına Teatr İnstitutunun Aktyorluq fakültəsində, sonra rejissorluq fakültəsində təhsilini davam etdirib. Əmək fəaliyyətinə orta məktəbdə oxuyarkən Gənc Tamaşaçılar Teatrında aktyorluqdan başlayıb. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Soveti Yanında Radio və Televiziya Verilişləri Komitəsində rejissor köməkçisi, rejissor, "Azərbaycanfilm" studiyasında rejıssor köməkçisi, orada bədii təlimlər rejissoru vəzifələrində çalışıb.

Moskvada kinorejissor və kinossenaristlərin ikiillik ali kurslarında təhsil alıb. Sonra "Azərbaycanfllm" studiyasında bədii filmlərin quruluşçu rejissoru vəzifəsində işləyib. Tofiq İsmayılov bir müddət "Azərbaycanfilm" kinostudiyasının nəzdində fəaliyyət göstərən kinoaktyor teatr studiyasının bədii rəhbəri olub. 1971-ci ildən M. A. Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun rejissorluq kafedrasında müəllim kimi çalışıb, kafedranın müdiri olub.

1994–2006-cı illərdə dəvətlə Türkiyənin Memar Sinan adına Gözəl Sənətlər Universitetində professor işləyib. İstanbulun Böyük Şəhər Bələdiyyəsində mədəniyyət işləri üzrə müşavir olub.  "Müasir Azərbaycan kinosunda tipik xarakter" mövzusunda namizədlik dissertasiyası üzərində işləyib. Son illər "Sənətkarlığımızın portreti" silsilə bədii-sənədli filmləri Tofiq Quliyev, Əminə Dilbazi, Gülxar Həsənova, Xəyyam Mirzəzadə haqqında çəkilib.

Uşaqlar üçün pyeslər, hekayələr dərc etdirib. Əsərləri xarici ölkə xalqlarının dilində nəşr olunub. 100-ə yaxın elmi-publisistik məqaləsi var. İlk hekayəsi – "Ağ dəsmal" 1962-ci ildə "Göyərçin" jurnalında çap edilib. Tofiq İsmayılov uzun sürən xəstəlikdən sonra 25 mart 2016-cı ildə Bakı şəhərində vəfat edib. Məzarı Yasamal qəbiristanlığındadır.

Əsərləri

1. Qonşular

2. Sevinc yuxusu

3. Şəkil teatrı

4. Şəkil kino

5. Diş ağrısı

6. Kinoya gedən pişik

Filmoqrafiya

- Şəhərimizin daşları

- İntizar

- Oxuyur Müslüm Maqomayev

- Yoxlanılmış, inanılmış

- Gilas ağacı

- Yaşıl işıq

- Yollar

- Bizim küçənin oğlanları

- Hədiyyə

- Yeni üsul

- Vulkana doğru

- Lahıc

- Əzablı yollar

- Son tamaşa

- Xüsusi vəziyyət

- Musiqi müəllimi

- Maestro

- İstanbul reysi

- Özüm və zaman haqqında

Professor, kinoşünas Aydın Dadaşov Tofiq İsmayılov barədə belə yazır: “Ötən əsrin 60-cı illərindən Azərbaycan radiosunun uşaq verilişləri şöbəsinin rejissoru Tofiq İsmayılovun Anarın ssenarisi, istedadlı aktyor Hüseynağa Sadıqovun aparıcılığı ilə efirə çıxan «Xoruz baba» verilişi hətta yaşlılar tərəfindən sevilirdi. Cəlil Məmmədquluzadənin "Ölülər", "Dəli yığıncağı", "Danabaş kəndinin məktəbi" pyesləri əsasında "Ölülər", "Dəlilər", "Dirilər" adlı 3 hissəli radiotamaşa isə Tofiq İsmayılovun dostu Anarla fundamental işi olub.Azərbaycan və dünya ədəbiyyatı nümunələrinin radioda təqdimatının həyata keçirilməsində müstəsna rol oynayan Tofiq İsmayılov on səkkiz il ərzində AzTV-nin efirində gedən ”Danışan şəkillər şəhərciyi” verilişində müəllif və aparıcı kimi uşaqlara audiovizual sənətin sirlərini öyrədib. “Kino yenilikləri” adlı digər verilişində isə ekran sənətindəki yeniliklərlə tamaşaçıları tanış edib, maarifçilik missiyasını yerinə yetirib.

Tofiq İsmayılov "Oxuyur Müslüm Maqomayev" (1971) filmində ilk dəfə bu möhtəşəm sənətkarı müğənni, pianoçu, bəstəkar və hətta heykəltəraş kimi göstərə bildi. Maraqlıdır ki, məhz bu filmin materialları müxtəlif ölkələrdə bu sənətkar haqqında sonradan ərsəyə gələn ekran əsərlərində kinoxronika kimi istifadə olunmaqdadır. Görkəmli ədib İlyas Əfəndiyevin "Körpüsalanlar" povesti əsasında çəkdiyi "Çarvadarların izi ilə" (1974) bədii televiziya filmində ulu babalarının açdıqları cığırlarla yolların, körpülərin salınmasını, keçmişə, köklərə bağlılığı insan taleyində verə bilir. Mərkəzi Televiziyanın sifarişi ilə yaradılan "Gilas ağacı", "Bizim məhəllənin oğlanları", "Mən mahnı bəstələyirəm", "Musiqi müəllimi", "Yaz günlərinin xəzan yarpaqları", "Sürəyya", "Babalarımızın torpağı" və s. kimi ekran əsərlərində Tofiq İsmayılov sənətdə yaxın döyüşün ustası olduğunu sübuta yetirdi. Onun filmlərində uşaqların, gənclərin müşküllərinin çözülməsi rejissorun əsas qayəsinə çevrildi. Uşaq, yeniyetmə auditoriyasına ünvanlanan bu filmlər əslində ekran sənətinin gənc nəslin mənəvi zənginliyinə ünvanlanmasının təzahürüdür.

Sənədli və elmi-kütləvi filmlər sahəsində də, daim öz peşəkar üslubunu cilalayan Tofiq İsmayılovun ölməz rəqqasə Əminə Dilbazi barədəki "Prima" filminin çəkilməsinin şahidiyəm. Əminə xanımın və ətrafındakı qızların çevik rəqsinin kameranın hərəkəti ilə daha da artırılması ekranda tamaşaçını şoka salan ekspressianizm yaratdı. Böyük bəstəkarımız Tofiq Quliyev barədə Tofiq İsmayılovun Eldar Quliyevlə birgə çəkdiyi "Nəğməli ömür" (Özüm və zaman haqqında) adlı tammetrajlı film sənətkarın psixoloji və musiqi dünyasını müxtəlif rakurslardan açır. O, "Sənətkarlarımızın portreti" silsiləsindən Gülxar Həsənova, Xəyyam Mirzəzadə barədə də maraqlı sənədli filmlər ərsəyə gətirdi. Mövlanə Cəlaləddin Ruminin 800 illiyi şərəfinə YUNESKO-nun keçirdiyi yubiley ərəfəsində Tofiq İsmayılovun çəkdiyi "Gəl, Rumi" elmi-kütləvi (ssenari müəllifi Rafael Hüseynov) filmində şairin həyatı və yaradıcılığı türk xalqının etnoqrafik xüsusiyyətləri kontekstində təzahürünü tapdı.

On beş il ərzində Türkiyədə Memar Sinan Universitetində pedaqoji fəaliyyət göstərən, TRT kanalında işləyən, İstanbul Böyük şəhər Bələdiyyəsinin mədəniyyət bölməsində sədrin müşaviri vəzifəsində çalışan Tofiq İsmayılov qardaş ölkədə türk dünyasının kino festivallarının, ədəbiyyat, opera sənətinə dair konsertlərin təşkilində yaxından iştirak etdi. Türkiyənin qəzet və jurnallarında 50-yə yaxın elmi-publisistik məqalə dərc etdirdi, 18 seriyalı "Əfv et məni, xocam" telefilmində çəkildi, qırğız yazıçısı Çingiz Aytmatovun "Əsrə bərabər gün" romanı əsasında "Manqurt" və qazax şairi Muxtar Şahanovun "Çingiz xanın sirri" mənzum romanı əsasında eyniadlı tamaşanı İstanbul bələdiyyə teatrnın sifarişi ilə səhnələşdirildi. Tədqiqatçı-pedaqoq kimi Tofiq İsmayılovun həyatının İstanbul mərhələsinin ən böyük uğuru üçcildlik "Türk cümhuriyyətlərinin sinema tarixi" əsəri oldu.

1962-ci ildə "Ağ dəsmal" adlı ilk uşaq hekayəsini, "Göyərçin" jurnalında çap etdirən Tofiq İsmayılov "Qonşular", "Şəkil-teatr", "Şəkil-kino", "Sevincin yuxusu" və "Diş ağrısı" kitablarının müəllifidir. Tofiq İsmayılovun “Bağ satılır”, “Mənim qızım oxuyacaq”, “Dostların sevgisi”, “Ad günü”, “Olar və olmazın nağılı”, “Sehrli sandıq”, “Könlü balıq istəyənin quyruğu suda gərək”, “Cırtdan mollaxanada”, “Sehrli qazan” kimi kiçik pyeslərindən, “Diş ağrısı”, “Əlvida gəlinciklər”, “Kirpinin köməyi”, “Özgəyə quyu qazan”, “Sarıdimdik”, “Əsl kişi”, “Qırxayağın rəqsi”, “Sehrli çubuq”, “Qırmızı çiyələklər”, “Ən əsas fəsil”, “Balaca dovşan və iki ac canavar”, “Qar çiçəyi”, “Ağıllı tısbağa”, “Gombul” və sair kimi hekayələrindən ibarət “Kinoya gedən pişik” (2011) toplusu təkcə uşaqlar üçün maraqlı deyil. Professor Nizami Cəfərovun bu topluya yazdığı ön sözdəki: “Əsərlərinə, kino fəaliyyətinə nəzər yetirərkən Tofiq İsmayılov sadəcə dəyərli filmlər çəkmiş görkəmli bir rejissor olaraq görünmür. Çünki o, həm də bir hekayəçi, nağılçı, yazıçı olaraq istedadlıdır. Eyni zamanda o, səhnədə oynanılmaq üçün xeyli sayda pyeslərə, filmlərə ssenarilər yazmış bir dramaturq kimi də tanınmışdır. Onun fəaliyyətinin digər vacib bir qolu da odur ki, uzun illər bir pedaqoq olaraq çalışmış, bir-birindən istedadlı sənətkarlar yetişdirmişdir. Bu mənada, bütövlükdə Tofiq İsmayılovun bir sənətkar olaraq fəaliyyəti geniş və təqdirəlayiqdir. Müəllifin müraciət etdiyi mövzular cəlbedici olmaqla, bədii cəhətdən çox maraqlı və tərbiyəvidir” qənaəti rejissorun çoxşaxəli yaradıcılığını uğurla səciyyələndirir.

1971-ci ildən indiki Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət İnstitutunda müəllim kimi çalışan, 1990-cı ildə yaranan “Kino və televiziya” kafedrasının ilk müdiri, "Müasir Azərbaycan kinosunda tipik xarakter" mövzusunda namizədlik dissertasiyasını ərsəyə gətirən, hal-hazırda pedaqoji fəaliyyətini uğurla davam etdirən əməkdar incəsənət xadimi, sənətşünaslıq üzrə elmlər doktoru, professor, Azərbaycanın xalq artisti Tofiq Hüseyn oğlu İsmayılov neçə-neçə tələbə nəslinin də dərin rəğbətini qazanmaqdadır.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.03.2026)

Cahangir NAMAZOV,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Özbəkistan təmsilçisi

Bəşər tarixinin yaddaşı miflərdə yaşayır, sənət isə bu yaddaşı zamanın içindən keçirərək bu günə daşıyır.

Qədim sivilizasiyaların səsi, dənizlərin dərinliyindən gələn sirli izlər və insan ruhunun dəyişməz axtarışları — bütün bunlar müasir düşüncə ilə qovuşaraq yeni mənalar qazanır.

Bugünkü dünyada keçmiş sadəcə xatirə deyil, o, gələcəyin istiqamətini müəyyənləşdirən canlı bir irsdir.

Məhz bu nöqtədə sənət, tarix və ədəbiyyat bir araya gələrək insanlığa öz köklərini anlamaq və gələcəyə daha şüurlu addımlamaq imkanı yaradır.

Bu dəfəki müsahibimiz — Yunanıstandan olan tanınmış vizual sənət yaradıcısı, kolumnist, şair və tədqiqatçı, bir çox milli və beynəlxalq mükafatların laureatı Konstantinos Faisdir.

Onun yaradıcılığı qədim dünyanın dərin qatlarını müasir baxışla birləşdirərək, tarixə yeni bir nəfəs verir və mifologiyanın bu gün də yaşayan təsirini aydın şəkildə ortaya qoyur.

 Konstantinos Fais haqqında:

Konstantinos Fais — yunan vizual sənətçisi, sütun yazıçısı, şair və tədqiqatçıdır. 1987-ci ildə Yunanıstanın şimal-qərbində yerləşən Ioannina şəhərində anadan olub. O, İtaliyada mülki mühəndislik təhsili alıb və həmçinin Ioannina Universitetindən İqtisadiyyat ixtisası üzrə sertifikat sahibidir.

U uşaqlıqdan etibarən uzaq keçmişi işıqlandırmağa böyük həvəs göstərib. Onun sənət əsərləri əsasən Tarix və Dənizçilik mövzularına həsr olunub. Hazırda o, UNESCO Pirey və Adalar və International Action Art Fairdə masterklass sənətçisi kimi fəaliyyət göstərir, ABŞ-da HERMES Expo Internationalın mədəniyyət tərəfdaşıdır və Hindistanda International Academy of Ethics tərəfindən “Distinguished Scholar” (Seçilmiş alim) tituluna layiq görülüb.

Bundan əlavə, o, Yunanıstanda Poetry Unites People beynəlxalq təşəbbüsünün səfiri və Almaniya, İraq və Meksikadakı (UNAM) Milli Tarix və Coğrafiya Akademiyasının mədəniyyət qurumlarından beynəlxalq tanınma alıb.

2020-ci ildə o, Montevideo, Uruqvayda Milli Təbii Tarix Muzeyi paleontoloqları ilə əməkdaşlıq nəticəsində beynəlxalq medianın diqqətini cəlb edib. Bu layihə prehistorik növlərin gigantizmini vurğulamağa yönəlmişdi, Avropa İttifaqı tərəfindən maliyyələşdirilmiş və təhsil məqsədi ilə Afinada xüsusi müəssisələrdə rəqəmsal skan edilmişdir.

— Hansi hadisələr və insanlar  yaradıcılıq yolunuza ilham verib?

— Mən 38 yaşındayam və yaddaşımda qaldığı qədər, həmişə zamansız və autentik olan şeylərə maraq göstərmişəm. Zamanın dənizlərindən keçib bu günümüzə qədər insanlığa təsir edən hər şey mənim diqqətimi çəkir. Sadə əl izlərindən tutmuş sonrakı dövrlərin zərif və mürəkkəb təsvirlərinə qədər, vizual incəsənət 40.000 ildən çox tarixə malikdir, insan cəmiyyətindən də əvvəl yaranıb.

Mən öz-özünü yetişdirən bir sənətkaram və vizual incəsənət vasitəsilə həm müasir, həm də keçmiş dövrlərə dair baxışlarımı əbədiləşdirmişəm. Bu, mənim üçün təbii bir ehtirasdır, xüsusi bir stimulla bağlı deyildi. Amma mən babamı hörmətlə yad edirəm, uşaqlıqda onunla tarix haqqında uzun müzakirələr aparmaq bu ehtirası inkişaf etdirməyimə kömək etmişdir.

— Bir çox kitab və əsərləriniz qədim dünya və dəniz tarixinə həsr olunub. Bu sahəyə marağınız necə başladı?

—  Mənim vizual və ədəbi arxivimin böyük hissəsi qədim dünyaya, xüsusilə Aralıq dənizi bölgəsinə aiddir. Bu sahənin sahil iqlimi mükəmməl olduğundan, ən qədim və görkəmli sivilizasiyaların beşiyi sayılır. Bu sivilizasiyalar isə əfsanələr, minillik ənənələr və fəlsəfi mexanizmlər yaradıblar ki, təsirləri bu gün də cəmiyyətin bütün sahələrində görünür.

Bundan əlavə, dənizçilik M.Ö. 3.000-ci illərdə Şərq Aralıq dənizi sivilizasiyalarında yaranmış və insanlığın ümumi mövcudluğu ilə bağlıdır. Dənizlər – böyük, sərhədsiz və amansız “canavarlar” – qitələri ayırır. Bu mənada, dənizçilik dünyanı birləşdirib və insanı yeganə qlobal növ halına gətirib. Qədim yunan tarixçisi Tukidid deyib ki, “Dənizi idarə edən dövlətin gücü böyükdür” və bu, həqiqətən doğrudur.

— Yaradıcı əsərlərdə ədəbiyyat, tarix və vizual incəsənəti birləşdirirsiniz. Bu üç elementi birləşdirmək sizə nə qazandırır?

— Bu üçbucaq vasitəsilə strukturlaşdırılmış nəticə əldə etmək mümkündür.

Qədim ədəbiyyatdan və hər hadisənin tapıntılarından əvvəlcə lazım olan məlumatları toplayıram və sonra əsərin vizual istiqaməti ortaya çıxır. Beləliklə, mən cəmiyyətə daha sənədləşdirilmiş və eyni zamanda təzə bir baxış təqdim etməyə çalışıram.

—  Milli və beynəlxalq mükafatlar almısınız. Bu nailiyyətlər yaradıcılığınıza hansı yeni üfüqlər açdı?

— Həqiqətən, Yunanıstan daxilində və xaricində tanınmaq, hər kəs kimi mənim karyeram üçün güclü zəmanətdir. Amma mən inanıram ki, öncə hər bir sənətçinin işi və etikası qiymətləndirilməlidir, yalnız titul və mükafatlar deyil. Çünki virtual və real dünya arasındakı xətt çox vaxt bulanıq olur.

—  Siz Heraklesin həm tarixi, həm də mifoloji aspektlərini araşdırırsınız. Mif və tarixi birləşdirmək insan tarixini daha yaxşı başa düşməyə necə kömək edir?

— Əvvəlcə, mən sizi təbrik edirəm ki, onu Herakles adlandırdınız, Roman qarşılığı olan Herkul yox. Eyni şəxsdir. Heraklesin mifologiyası üç min ildən çox yanıb-sönməyən bir şam kimidir və mən onun mifini uzun illər araşdırmışam ki, ən geniş perspektivə sahib olum.

Mən qədim Yunan, Roma və Bizans ədəbiyyatındakı bütün istinadları dərindən araşdırmışam. Bundan sonra isə Rönesansdan bu günə qədər olan istinadları da öyrənmişəm. Görmüşəm ki, Heraklesin mifi çoxölçülü sahədir və onu mifoloji, tarixi, fəlsəfi və xronoloji baxımdan analiz etmək mümkündür.

Mifologiyadan, yəni təbii hadisələrin və insanların nəsildən-nəsilə şifahi şəkildə ötürülməsindən yazılı tarixə keçid, mədəni boşluğu aradan qaldırır və insan təfəkkürünü, hekayə danışma tərzini və insan təbiətini başa düşməyə imkan yaradır. Klassik ədəbiyyatdan müasir filmlərə, psixologiyadan milli kimliyə qədər mifologiya, xüsusilə Yunan və Roma mifologiyası, dünyanın hər guşəsinə təsir edir.

— Sizin üçün sənət və tarixi faktlar arasındakı tarazlıq nə qədər önəmlidir?

— Mən deməliyəm ki, bu asan deyil, çünki məqsədim həmin dövrün mümkün qədər dəqiq mənzərəsini təqdim etməkdir. Tarixi məlumat və bədii təsvir arasında qızıl ortanı tapmaq mənim üçün vacibdir, çünki vizual incəsənət insan cəmiyyətini təhsil və maarifləndirmə vasitəsi kimi təqdim edə bilir. İnsan beyninə vizual stimullar çox birbaşa təsir göstərir, xüsusilə tarixi məlumatlara əsaslanarsa.

— “Orta Şərqin Qoruyucuları” kolleksiyanız barədə danışın: bu layihə ilə hansı tarixi və mədəni mesajları vermək istəyirsiniz?

— Bu layihə Orta Şərqdəki meqalitik abidələrin, məsələn, İraqdakı Babil Aslanı və Şimali Suriya’dakı Ayn Dara Aslanı kimi əsərlərin təşviqinə aiddir. Bu abidələrin bir çoxu münaqişələr zamanı oğurlanıb və ya zədələnib. Layihənin məqsədi regionun qədim və görkəmli irsini vurğulamaqdır, çətin zamanlara qarşı mədəniyyətin davamlılığını göstərməkdir. Misir, Anadolu, Tire və Pərsiyaya qədər bölgənin mədəni kimliyi zəngin və şərəflidir, və mən bunun unudulmasını haqsız hesab edirəm.

 — Qədim miflər və epik hekayələr bu günün mədəniyyətinə və cəmiyyətinə necə təsir edir?

— Mən inanıram ki, bu günün cəmiyyəti bütün sahələrdə çöküşdədir. İnsan təbiəti rol modellərinə ehtiyac duyur. Qəhrəmanlıq ümid, ilham, birləşmə, şəfa, qorunma və rəhbərlik üçün böyük fayda verir, güclü xarakter formalaşdırır. Epik ədəbiyyatda qəhrəmanlar ilahi mənşəli və üstün intellekt və fiziki gücə malik şəxsiyyətlərdir. Onların əfsanəvi uğurları və ya səhvləri ölümlü aləmə aiddir və moral kodeksi rolunu oynayır.

Epik hekayələr Homer və Vircil ilə bitməmişdir; onların strukturları və mövzuları müasir filmlərdə və romanlarda yenidən formalaşdırılmış şəkildə tapılır. Biz burada Truva Müharibəsi və Heraklesin tarixindən danışırıq – bu günə qədər yaşayan ilk superqəhrəman. Misal üçün Mesopotamiyadan Gilgameş, amma onun müasir dünyadakı şöhrəti daha azdır.

— “İliada” və digər qədim mənbələri araşdırarkən hansı tarixi təəccüblər sizi heyrətləndirdi?

— Homerin epik poeziyası dünya ədəbiyyatının zirvəsindədir, bu fikir BBC Culture tərəfindən 2018-ci ildə 35 ölkədən 108 ekspertin tövsiyəsinə əsasən təsdiqlənmişdir.

Həm Heraklesin ilk Troya fəthi (Ahill-dən bir nəsil əvvəl) kimi qəhrəman modeli, həm də onun dual təbiəti diqqət çəkir: İliadada o, ölümlüdür və ən məşhur generaldır, Odysseyada isə həm ilahiləşmiş, həm də Yeraltı Dünyada kölgə kimi yaşayır – bu, mifdən yazılı tarixə keçidin dərin mənasını göstərir.

— Qədim dünyadan hansı səhvlər və nailiyyətlər insanlığa dərs ola bilər?

 — Antik dövr demokratiya, fəlsəfə, incəsənət və elmdə əbədi dərslər verir. Ən önəmlisi isə geosiyasət və imperiya yüksəlişi və süqutudur. Troya Müharibəsindən başlayaraq imperiyaların süqutuna qədər insan ağılı maraqlar, şərəf və zorakılıq istifadəsi məsələlərinə yönəlib.

Olimpiya oyunları isə nəcib rəqabət və xalqların birliyi üçün başlanğıcdır. İdman bizə növümüzün mənşəyini və əcdadlarımızın sağ qalmaq mübarizəsini xatırladır.

— İnsan həyatı ilə yaradıcılıq arasında ən mühüm əlaqə nədir?

— Yaradıcılıq insanın öz daxili aləmini kəşf etməsinin bir yoludur. O, mənəvi inkişafımıza kömək edir və bizi cəmiyyət üçün dəyərli fərdlərə çevirir. Praktik baxımdan isə yaradıcılıq psixoloji sağlamlığı gücləndirir, stressi azaldır, emosional dünyanı zənginləşdirir və sosial əlaqələri möhkəmləndirir. Məhdud çərçivədə yaşamaq insanın potensialını boğur və nəticədə rəngsiz və problemli bir cəmiyyət yaradır.

— Qədim dünya və miflər bu günkü insan həyatı üçün hansı fəlsəfi dərsləri verir?

— Fəlsəfəni müəyyən etmək çətin olsa da, onun əsasında həqiqət və biliyin araşdırılması, həmçinin maddi zənginlikdən üstün olan mənəvi və zehni kamilliyə çatmaq dayanır. Tarixdə ilk filosof Miletli Fales, “filosof” anlayışını isə ilk dəfə Samoslu Pifaqor işlətmişdir.

Herakles mifi ilahi və insani dünyanın vəhdətidir və gündəlik həyat üçün ilham mənbəyidir. Ümumiyyətlə, mifologiya – qədim insanların təbii və kosmik hadisələri simvolik şəkildə izah etməsidir. Bu, minilliklər boyunca formalaşmış əxlaqi və tarixi kodlaşdırılmış biliklər sistemidir. Onun dərindən öyrənilməsi insanın tənqidi düşüncəsini inkişaf etdirir və daha balanslı həyat tərzi qurmasına kömək edir.

— Müasir həyatda uğur və qəhrəmanlıq anlayışını qədim miflərlə necə müqayisə edirsiniz?

— Bu gün qəhrəmanlıq artıq nəcib mənşə və fiziki güc ilə ölçülmür. Qəhrəmanlıq – gündəlik həyatımızdakı kiçik, lakin cəsarətli addımlardır. Bir gəncin yaşlı insana kömək etməsi, bir alimin insanlıq üçün yenilik etməsi, bir idmançının ilham verməsi – bunların hamısı müasir qəhrəmanlıq nümunələridir.

Bu insanlar qədim qəhrəmanlarla bağlıdır, çünki qəhrəmanlıq adi çərçivədən çıxaraq cəmiyyət üçün fədakarlıq göstərməkdir.

— Heraklesin həyat yolu ilə müasir qəhrəmanlıq anlayışını necə əlaqələndirirsiniz?

— Mən onun böyük yürüşlərindən yox, gəncliyində baş verən bir hadisədən danışmaq istəyirəm. Herakles bir yol ayrıcında iki qadınla qarşılaşır: Kakia (pislik) və Areti (fəzilət). Kakia ona asan, lakin mənəvi baxımdan yanlış yol təklif edir. Areti isə çətin, lakin şərəfli yolu göstərir. Herakles fəziləti seçir.

Bu, bu gün də hər bir insanın qarşısında duran seçimdir. Həqiqi qəhrəmanlıq doğru yolu seçmək və cəmiyyət üçün fədakarlıq etməkdir.

— Qədim dəniz yollarını və imperiyaları araşdıraraq bu günkü qlobal əməkdaşlıq və ekoloji məsuliyyəti necə qiymətləndirirsiniz?

— Tarix boyu sivilizasiyalar yaranıb və yox olub, lakin dəniz yolları vasitəsilə incəsənət, idman və siyasət kimi dəyərlər yayılmışdır. Bu gün isə dəniz nəqliyyatı qlobal iqtisadiyyatın əsas sütunlarından biridir və dünya ticarətinin 80%-dən çoxunu təmin edir.

Lakin bu sahə həm də siyasi və iqtisadi maraqların təsiri altındadır, bu isə ədalətə və ekosistemə mənfi təsir göstərir. Təəssüf ki, insanlıq maddi maraqlar naminə planetə ciddi zərər vurmuşdur. Amma mən inanıram ki, düzgün iradə və baxışla bu vəziyyəti dəyişmək mümkündür.

— Gələcək nəsillərə hansı mesajı vermək istərdiniz?

— Mənim mesajım aydındır: hər bir mədəniyyətin dərin köklü ənənələrinə hörmət etmək lazımdır. Bu, zamanın inkişafı və ədalətli sistemlə birlikdə balanslı və sağlam cəmiyyətin qurulmasına gətirib çıxarır. Tarix bizə həm uğurları, həm də səhvləri öyrədir – bundan düzgün nəticə çıxarmalıyıq.

— Yunanıstanın qədim mədəniyyəti sizin yaradıcılığınıza necə təsir edib?

— Yunan mədəniyyəti – ədəbiyyat, fəlsəfə və idman sahəsində dünya üçün əsas sütunlardan biridir. Homer dövründən başlayaraq, Olimpiya oyunlarına qədər bu mədəniyyət geniş yayılmışdır.

Hellenistik dövrdə incəsənət realizm baxımından zirvəyə çatmışdır və bu üslub sonradan Roma tərəfindən də qəbul edilmişdir. Qədim yunan sənətçiləri əsərlərində idealizasiya yolu ilə zamanın fövqündə duran obrazlar yaratmışlar.

Aristotel deyirdi ki, sənətin məqsədi yalnız görünəni deyil, şeylərin daxili mahiyyətini göstərməkdir. Bu fikir mənim yaradıcılığımla tam uyğun gəlir.

— Qədim yunan incəsənəti ilə müasir incəsənət arasında hansı əlaqəni görürsünüz?

— Mənim fikrimcə, qədim və müasir incəsənət arasında böyük fərq mövcuddur. Antik sənət güclü mesaj, yüksək keyfiyyət və dərin məna ilə seçilirdi.

Müasir dövrdə isə bu keyfiyyətlər bəzən çatışmır. Baxmayaraq ki, qədim incəsənətin izləri bu gün də mövcuddur, onun əsl estetik gücü və parıltısı müəyyən qədər itirilmişdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.03.2026)

Jalə İslam,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

İnsan ölümü bilə-bilə yaşayır. Bu yolda fədakarlıq məntiqsiz olsa belə, bütünlüklə yolunu azmağı seçir. Demək olar ki, “yox” deməyi çox gec öyrənir. Bu məqamda anlayır ki, bəzi məsələləri icra etmək, öyrənməkdən daha çətindir. Ömrün öz hökmü və periodu var. Bu periodlar sənə etmərəm dediyin hər şeyi etdirir. Yəni bir nöqtədə tüpürdüyünü yalayırsan. Bütün bunlar baş verərkən həyata eşqlə bağlısan, amma içindən bunu etməməli olduğunu bilirsən. Eşq qorxuludur və məni həmişə qorxudub. Çünki bir nöqtədə həyatın səni unutmasına, özünü unutmağından daha müsbət yanaşırsan.

Aylar sonra bayram ziyarəti və qısamüddətli tətil üçün kəndə gəlmişəm. Gədəbəyin yazı belə şaxtalıdır. Məsələn, bu yazını yazarkən çöldə narın bir yağış yağır, ağaclar hələ də libasını geyinməyib, dağlar büsbütün qardır. Həmişə olduğu kimi, heç ümidverici bir mənzərə deyil. Bir gün qaçıb gedəcəyinə ümid etdiyin bu yerə tətil üçün gəlmək, deyəsən, doğru fikir deyildi. Ya da bu fəsildə tətil edilməməlidir. Hər şeyə rəğmən, paxlava yemək və mışıl-mışıl yatmaq çox gözəldir. Uşaqlıqda riyaziyyatdan ev tapşırıqlarımı həll edə bilmədiyim zamanlarda kitabı əsəblə örtüb yatırdım və elə bilirdim ki, bütün problemlərimi beləcə həll edə bilərəm.

Soyuq iqlimli regionlar sadəcə havası ilə deyil, insanları, dostluqları ilə də bizi yanıldır. Və... bəzi talelər məni hər zaman yaralayır. İstisna olmağı seçən biri üçün acı talelər qorxulu gəlir. Lakin əsas obraz üçün bu, adi bir haldır.

Keçən axşam anam ilə qonşunu ziyarət etməyə getmişdik. Məlum məsələdir ki, bayram ərəfəsində qonşular öz aralarında bişirdikləri şirniyyatları dəyişməyi sevirlər. Təbii ki, heç kim qonaq getdiyi evdə apardığı şirniyyatı yeməz. Bu, çox ciddi bir qanundur. Həmişə ən tünd çay qonağa süzülər və bizə də süzüldü. Mən qonaqpərvər birisi olmadığım üçün tünd çayı sevmirəm.

Hər birimizin üzündə gülüş var. Qəlbimiz yüngül həyəcan və sevinclə döyünür. Bir nəfərin isə ürəyi sağ qolunda döyünür. Bəli, dayanmadan, şiddətlə onun ürəyi sağ qolunda döyünür. Fəsil yazdır, amma o, ömrünün şaxtalı qışını yaşayır. Necə xitab edirdik biz qoca adamlara?

Xatırladım — qoca çinar. Bizim nəvazişli qoca çinar — Nəbi baba.

Otağa keçib onunla salamlaşdım. Uzandığı çarpayıdan başını qaldırıb məni salamladı. Bənizi solmuşdu, gözlərindən dayanmadan yaş axırdı, yaman arıqlamışdı. Onunla görüşəndə əlim qoluna dəydi. Bu an qiyamət idi, bu şiddətin bir mənası olmalı idi.

Dəmli çayım artıq soyuyurdu və hər kəs çayımı içməli olduğumu söyləyərək israr edirdi. Mən isə o çayı bir bəhanə ilə içməyəcəyimi bilirdim. Bu dəmdə masada önəmli mövzular müzakirə edilir, qərarlar verilir, önəmli nəticələr əldə edilirdi. Mən isə müşahidə edirdim. Bizim qoca çinar söhbətə qulaq asmaq istəyirdi, amma eşitmirdi. Onu izləyirdim, eşitmədiyi üçün üzündə mülayim bir ifadə ilə gülümsəyirdi. Gözündən axan yaşları hər silməyə çalışanda sağ qolu onu işini daha da çətinləşdirirdi. Arada mənim şəhərdəki taleyim ilə bağlı suallar yönəldir, məndən cavab gözləyirdi. Qoca çinar bəlli etmirdi, amma üzülürdü. Üzülürdü...

Mənim sağ qulağım yaxşı eşitmir. Mən bu problemimi həll edə bilərəm, amma həll etmirəm. Kiçik bir tutulma var və mən bəzən bu karlığımdan sui-istifadə edirəm. Gecələr həmişə sol üzümə doğru çönüb yatıram ki, sağ qulağım ilə heç nə eşitməyim. Deyəsən, özümü sadəcə başqa birisi ilə müqayisə edəndə özümə etdiyim haqsızlığı başa düşürəm. Eşitmək ümidi ilə yanıb-tutuşan biri ilə karlığından istifadə edən biri... Hansımız daha təhlükəliyik?

Baxışlar... baxışlar... baxışlar... Baxışlar niyə mənim üçün bu qədər dəyərlidir? Niyə sözlər yox, məhz baxışlar məni bu qədər yaralamağı bacarır? Qoca çinarın baxışları və bu titrəkliyi mənim üçün nəyi ifadə edirdi? Ölümü, yoxsa başlanğıcı?!

Bəs bu dərinliyin içindəki nəvazişli baxışlar niyə bu qədər təsirli idi? Niyə bu qədər əriyirdim?

Mən həmişə aldanmışam, qoca çinar. Baxışlar məni aldadıb, yəqin səni də çox aldadıb.

Sonlar təsirlidir. Əgər o sona həqiqətən yaşayaraq gəlmisənsə, daha təsirlidir. İnsan şaxtanı iliklərinə qədər hiss etdikcə sona yaxınlaşdığını anlayır. Vücudu donmağa başlayır. Qoca çinarın isə sağ qolu şaxtanın təsirindən donmağa başlayıb, soyuğa qarşı mübarizə aparırdı. Həm də çoxdan məğlub olduğunu bildiyi bir savaşda...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.03.2026)

Elnaz Orucova,

BDU Jurnalistika fakültəsinin 1-ci kurs tələbəsi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Səddam Laçın imzası gənclərə sosial mediada öz kitabından şeirlər səsləndirməsi və kitabının satışını təşkil etməsindən sonra tanındı. Gənc şair bu münvalla böyük oxucu auditoriyası tolamağı, xeyli kitab satmağı da bacardı. Mən biləni, hətta ilk kitabının nüsxələrini satıb qurtarıb təkrar nəşrə də getdi.

Müasir poeziyamızın səmimi imzalarından biri, misraları ilə oxucunun ruhuna toxunmağı bacaran şair Səddam Laçınla  Bərdə Kitab Evində görüş keçirildi.  Onunla yaradıcılığın çətin yollarından, şairlik taleyindən və sözün gücü haqqında danışdıq.

"Adımı çəkirəm ki, qulaqlar öyrəşsin"

– Səddam bəy, tədbirlərdə öz şeirlərinizi səsləndirərkən adınızı xüsusi vurğulayırsınız. Bu, bir növ imza qoymaq istəyidir?

–Bilirsiniz, sənət aləmi elədir ki, bəzən sözün müəllifi kölgədə qalır, misralar isə dildən-dilə gəzir. Mən çıxışlarımda adımı xüsusi qeyd edirəm ki, bəlkə zahirən hamı məni tanımasın, amma heç olmasa qulaqları adıma öyrəşsin. İnsanlar bilsin ki, bu duyğuların arxasında Səddam Laçın imzası dayanır. Adın tanınması sənətkarın yolu üçün vacibdir.

"Sənətin pisi yoxdur, sənətkarın pisi var"

– Sizcə, istəyən hər kəs şair ola bilər? Sənətdə meyarınız nədir?

– Mənim bir qənaətim var: Sənətin pisi yoxdur, sənətkarın pisi var. Sənət özü ucadır, amma ona yanaşan adamın istedadı hər şeyi dəyişir. Hər adam şair ola bilməz. Şairlik sonradan öyrənilən bir peşə deyil. Şair doğulmaq lazımdır. Sözü hiss etmək, o dərdi yaşamaq hər kəsin işi deyil. Bu, bir taledir.

— Maraqlıdır, elə bir şeiriniz varmı ki, onu yazmısınız, amma hələ də çap etdirməyə tələsmirsiniz?

– Əlbəttə, var. Hər şairin elə gizli küncləri olur ki, oradakı sözlər hələ tam bərkiməyib və ya şəxsi olduğu üçün gizli qalması daha məsləhətdir. O şeirlər mənim üçün bir növ "sandıq ədəbiyyatı"dır, vaxtı gələndə özü gün üzünə çıxacaq.

Gənc jurnalistlərə məsləhət: "Praktika hər şeydir"

-Mən BDU-nun jurnalistika fakültəsinin tələbəsiyəm. Tələbələrimiz üçün öz səmimi fikirlərinizi bildirərsinizmi?

-Oxumaq işin yarısıdırsa, digər yarısı praktikadır. Çalışın, işləyin, sahəyə atılın. Jurnalistika masada yox, həyatın içində, praktikada öyrənilir. Nə qədər çox insanla ünsiyyətdə olsanız, bir o qədər tez püxtələşərsiniz".

P.S

Sonda bir daha qeyd edək ki, Səddam Laçınla söhbət Bərdə Kitab Evinin sakit və yaradıcı atmosferində baş tutub.  Onun hər cavabında sözə olan sevgisini və sənətkar məsuliyyətini hiss etmək çətin deyil. Ümid edirik ki, bu səmimi söhbət həm poeziyasevərlər, həm də gənc qələm dostlarımız üçün maraqlı olacaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.03.2026)