İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

“Ürəyimdən vur, Kələntər dayı, ağrıdır axı...” – Bu sözləri söyləyən gənc və yaraşıqlı Cəlal Azərbaycanın kult filmlərindən birinin –“Yeddi oğul istərəm”in baş qəhrəmanlarından biri idi və bu obrazı canlandıran Ənvər Həsənov on minlərin, xüsusən xanımların simpatiyasını qazanmışdı...

Maraqlı oyun üslubu ilə tamaşaçıların rəğbətini qazanan Ənvər Həsənov eyni zamanda 20-dən çox filmdə ikinci rejissor kimi də fəaliyyət göstərib. Ənvər Həsənovun Azərbaycan kinematoqrafiyasının inkişafında xidmətləri dövlətimiz tərəfindən yüksək qiymətləndirilib. Sənətçi 2000-ci ildə “Əməkdar artist”, 2018-ci ildə “Xalq artisti” adlarına, 2023-cü ildə isə Prezidentin fərdi təqaüdünə layiq görülüb.

Ənvər Həsənov 17 avqust 1950-ci ildə Bakıda anadan olub. 7-ci sinfə qədər 190 saylı məktəbdə oxuyan Ənvər sonra Fəhlə Gənclər Məktəbinə keçib. Buna səbəb isə 1965-ci ildə Cəfər Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında Adil İsgəndərovun açdığı kino aktyoru kursuna daxil olması idi. 1969-cu ildə kinoaktyor kursunu bitirib. 1969–1973-cü illərdə M. A. Əliyev adına ADİİ-nun kino və dram aktyorluğu fakültəsində təhsil alıb. 1965-ci ildən "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında çalışıb.

Ənvər Həsənov gənc yaşlarından filmlərə çəkilməyə başlayıb. Xüsusilə o, "Yeddi oğul istərəm" filmində Cəlal, "Dərviş Parisi partladır" filmində Şahbaz, "Babək" filmində Tərxan, "Atları yəhərləyin" filmində Sirac, "Uşaqlığın son gecəsi" filmində Murad və başqa maraqlı obrazlar yaradıb. O, həyat yoldaşı aktrisa Mömünat Qurbanova ilə "Dərviş Parisi partladır" və "Atları yəhərləyin" filmində rol alıb.

Deyir ki, “Allah Adil İskəndərova rəhmət eləsin, mən onun tələbəsi olmuşam. Sevinirəmki, özmüəllimlə 3 filmdə tərəfmüqabiliolmuşam. Əvvəlcə 4 ilkinoaktyorstudiyasındatələbəsiolmuşam, dahasonraisə İncəsənətUniversitetinə daxilolubonunsinfinə düşmüşdüm. Mənigörəndə dediki, “diplomunudünənalmısan, buqədərfilminvar, beynəlxalqkinofestivalındanAzərbaycanabirincikişimükafatını səngətirmisən”, hələ üstəlik, indidə universitetə təhsilalmağagəlmisən? Dedim ki, neyləyim, evdə dedilər ki, mütləq universitet diplomun olmalıdır. Güldü, dedi ki, “yaxşı, gəl otur”.

Adil İskəndərov biz tələbələrə deyirdi ki, olar bilər ki, sizin kinoda rolunuz epizodik, ya ikinci dərəcəli, ya da əsas rol ola bilər, siz heç vaxt onların arasında fərq qoymamalısınız, çünki siz onları qəlbinizdən, daxilinizdən keçirib oynayırsınız. Mən də Adil İskəndərovun bu tövsiyəsini əsas götürdüm. Məni indi Murad, Cəlal, Sirac, Şahbaz bəy kimi çağırırlar, amma mən bu obrazlarımın arasında heç bir fərq qoymamışam, hər biri mənim üçün çox əziz, doğmadır”.

Rejissor kimi "Haray, Xocalım, haray", " Tələ" və Hacı Zeynalabdin Tağıyevdən bəhs edən "Sönməyən çıraq" sənədli filmini çəkib. Azərbaycan kino sənətinin inkişafındakı xidmətlərinə görə 18 dekabr 2000-ci ildə Azərbaycanın əməkdar artisti, 1 avqust 2018-ci ildə isə xalq artisti fəxri adlarına, 6 may 2023-cü ildə Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafında xidmətlərinə görə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülüb.

Çəkildiyi filmlər:

1. Ağ atlı oğlan

2. Arxadan vurulan zərbə

3. Babək

4. Atları yəhərləyin

5.Yeddi oğul istərəm

6. Bəyin oğurlanması

7. Birisigün, gecəyarısı...

8. Bizim küçənin oğlanları

9. Cavad xan

10. Çalış, nəfəs alma

11. Ölüm növbəsi

12. Məhkumlar

13. Qatır Məmməd

14. Dədə Qorqud

15. Dəli Kür

16. Səhərə inan

17. Bəyaz həyat…

2007-ci ildə o, çox ağır qəza keçirdi, başım partladı. Həmin vaxt damarının birini düzgün tikməyiblər deyə, o vaxtdan yuxu üzünə həsrət qalıb, daim başında ağrılar, qulağında səslər olub. Ömrünün son vədələrində bir neçə xəstəlikdən əziyyət çəkirdi, müsahibələrindən birində deyib:

“Vəziyyətim, halım heç deyiləsi deyil. Ömür boyu ayaq üstə, fəaliyyətdə olan, işləyən adam indi gəlib evdə oturub. Xəstəliklər bir tərəfdən, havaların tez-tez dəyişməsi, maqnit qasırğasının olması digər tərəfdən məni tamam haldan salıb. Ağrımayan yerim yoxdur. Beləliklə, oturmuşam evdə, televizora baxıram, qarşımda krossvodlar, vəssalam...

Mən 59 il Azərbaycan filmində çalışmışam, 70 filmdə iştirak etmişəm. Hansı filmə baxırsan mənim adım var. Nə yaxşı da ki, varam. İndi isə heç nə yoxdur, hara baxırsan saqqallılardır. Məni bir neçə  dəfə filmə, seriala dəvət edəndə dedim ki, məni bağışlayın, mən o saqqallılarla işləyə bilmərəm. Onlar “taliban”, vəhhabidirlər, ya necə, başa düşə bilmirəm. Həmin saqqallılara baxanda düşünürəm ki, onların əqidələri başqa cürdür, bizim kimi deyillər. Ona görə də evdə oturmuşam, çölə-bayıra da çıxmıram.”

2025-ci ilin yanvarında səhhəti pisləşdiyi üçün xəstəxanaya yerləşdirilib və fevralın 3-ü evə buraxılıb. Ənvər Həsənov 16 mart 2025-ci ildə uzun sürən xəstəlikdən sonra vəfat etmişdir. Bakının Buzovna qəsəbəsindəki ailə qəbiristanlığında həyat yoldaşının məzarı yanında dəfn edilib. 2023-cü ildə mədəniyyət yazarı Vasif Ayanın Ənvər Həsənova həsr olunan "Ənvər Həsənovun xatirələri" və "Ənvər Həsənova vida" adlı kitabları nəşr edilib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

O fərqli idi, daim yeniliyə, novatorluğa əl atırdı. 1960-cı illərdə Azərbaycanın ucqar bölgələrinə səyahət etdi və nəticədə “Vətənim” və “Azərbaycan” adlı rəngli linogravüra silsilələri yarandı. Bu əsərlərdə Naxçıvanın təbiət mənzərələri xüsusi yer tuturdu. 1956-cı ildə Məhəmməd Səid Ordubadinin “Qılınc və qələm” adlı tarixi romanı üçün illüstrasiyalar hazırladı. 1963-cü ildə “Azərbaycan nağılları” kitabı üçün elmi nəşr illüstrasiyalarını yaratdı. Hamısında özünəməxsus bir dəst-xətt duyulurdu...

Bu gün onun anım günüdür.

Maral Rəhmanzadə 1916-cı il iyulun 23-də Bakının Mərdəkan qəsəbəsində zərgər ailəsində anadan olub, O, 1922-ci ildə Bakı şəhərində H.Cavid adına 8 saylı qız məktəbində təhsil alıb. Məktəbdə oxuduğu illərdə "Ana dili" kitabındakı xalq nağıllarına və "Aran köçü" hekayəsinə ilk şəkillərini çəkib. Maral Rəhmanzadə 1930–1933-cü illərdə Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Texnikumunda, daha sonra isə 1934–1940-ci illərdə Surikov adına Moskva Dövlət Rəssamlıq İnstitutunda təhsil alıb.

Rəhmanzadə tanınan heykəltəraş və Qazaxıstan Rəssamlıq Akademiyasının fəxri üzvü Vaqif Rəhmanovun böyük bacısıdır.

1940-cı ildə institutu bitirən qrafika ustası Moskvada "Xudojestvennaya literatura" nəşriyyatında işə düzəlir. 1941-ci ildə rəssamın atası repressiyaya məruz qalır, onu xalq düşməni elan edirlər. Altı ay sonra o, Daşkənd həbsxanasında vəfat edib. M. Rəhmanzadə Moskvada işini buraxıb Bakıya qayıtmalı və yaradıcılıq fəaliyyətini burada davam etdirməli olub. Bakıya qayıdan gənc rəssamın elə həmin ildən "Maral Rəhmanzadə" imzalı əsərlər silsiləsi başlanıb.

"Mənim bacılarım"da, "Bizim qızlar"da Azərbaycanın bütün qadınlarının obraz payları var. "Doğma Vətənim", "Azərbaycan" tabloları ölkəmizi ibtidaidən aliyə doğru nüansbanüans vəsf etməkdədir. O, Böyük Vətən Müharibəsi zamanı vətənpərvərlik mövzusunda bir sıra əsərlər yaradıb. Müharibə illərində sovet qadınlarına həsr etdiyi silsiləyə “Xalq könüllüləri”, “Cəbhədə qadınlar”, “Partizan qızı” və “Rabitəçi” daxildir. Digər bir 19 çapdan ibarət silsilə isə cəbhəarxası əmək fəaliyyətinə həsr olunub:

“Təsərrüfatda iş”, “İctimai fəallar” və “Cəbhəçilər üçün çıxış edən aktyorlar”. “Arvadlar ərlərini əvəz edir” adlı əsərində zavodlarda çalışan qadınları təsvir edib. Bu rəsmlər əsasən kömür vurgulu qara akvarellə işlənib.

Yaradıcılığının erkən dövründə çəkdiyi dəzgah rəsmləri silsilələrində də ("Azərbaycan qadını keçmişdə və indi", 1940, "Qadınlar müharibə illərində", 1942) Azərbaycan qadınlarının həyatı öz əksini tapıb. Azərbaycan kəndinin həyatı, doğma təbiətin təsviri onun rəngli linoqravüra silsilələrinin mövzusudur ("Bizim qızlar", "Mənim bacılarım", "Doğma vətənim", "Azərbaycan" və s. (1965–1975)).

1940-cı illərdə Rəhmanzadə bədii ədəbiyyat əsərlərinə illüstrasiyalar çəkib. 1945-ci ildə Xətainin “Dəhnamə” və Zöhrabbəyovun “Odlar yurdu” kitablarını təsvir edib. Xüsusilə “Dəhnamə”də qadın obrazlarının poetik təqdimatına nail olub. O, Xətaini iki illüstrasiyada canlandırıb : biri onun profildən portreti, digəri isə gecə atmosferində qələm tutmuş vəziyyətdə təsviridir.

Eyni illərdə Rəhmanzadə Cəfər Cabbarlının “Qız qalası” və “Gülzar” əsərlərinin də illüstrasiyalarını yaratmışdır. Müharibədən sonrakı dövrdə isə rəssamlıq sahəsində intensiv fəaliyyət göstərmişdir. 1947-ci ildə neft sənayesinə həsr olunmuş 10 əsərdən ibarət “Neft” adlı avtolitoqrafiya silsiləsini ilk dəfə sərgiləmişdir. Bu seriya “Odapərəstlər” ilə başlayaraq neftin çıxarılma tarixinə həsr olunub. Digər əsərlər arasında “Yeni müəssisə”, “Neft buruğunda”, “Vintli nasos” və “Borulara vurulan fontan” yer alır.

1948-ci ildə Rəhmanzadə 10 əsərdən ibarət “Sosialist Bakı” silsiləsini tamamlayıb. Bu silsiləyə sənaye və şəhər mənzərələri, həmçinin “Növbə dəyişikliyi”, “Növbə günü” və “Yeni binanın inşasında” kimi əsərlər daxildir. O, neft mədənlərində işləyən ilk rəssam olub, neftçilərin gündəlik həyatını və Xəzər dənizindəki neft yataqlarını təsvir edib. “Xəzər dənizində” adlı avtolitoqrafiya seriyası yaradıb və 15 rəngli litoqrafiyadan ibarət albom Moskvada nəşr olunub.

1950-ci ildə Rəhmanzadə Cəfər Cabbarlının iki cildlik şeir toplusuna illüstrasiyalar çəkib. “Sevil”, “Almaz” və “Solğun çiçəklər” əsərlərinin personajlarını təsvir edib. Həmin il Mirzə Fətəli Axundovun “Aldanmış kəvakib” adlı tarixi pyesinin illüstrasiyalarını da hazırlayıb. O, həmçinin A.S. Puşkinin “Yevgeni Onegin” və M.Y. Lermontovun “Zamanımızın qəhrəmanı” kimi tərcümə olunmuş nəşrlərin illüstrasiyaları üzərində işləyib.

1950-ci illərin sonunda o, “Bakı” adlı rəngli avtolitoqrafiya seriyası hazırlayıb. Burada şəhər parkları, dənizkənarı neft sahələrinin panoramaları təsvir olunub. “Bakı” silsiləsi 1959-cu ildə Moskvada Azərbaycan ədəbiyyatı və incəsənətinin onilliyinə həsr olunmuş sərgidə nümayiş etdirilib.

Sonrakı illərdə Rəhmanzadə linogravüra texnikasında çalışıb. Onun ilk əsərləri Sumqayıt və Rustavi şəhərlərindəki sənaye və şəhər mənzərələrinə həsr olunub.

Noyabr 2016-cı ildə Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyində Rəhmanzadənin rəsmləri, litoqrafiyaları, linogravyuraları, qrafik əsərləri və kitab illüstrasiyalarına həsr olunan sərgi keçirilib.

Əsərləri xarici ölkələrdəki incəsənət sərgilərində (İngiltərə, Fransa, İtaliya, Yaponiya, Avstraliya, Belçika, Suriya, Livan və s.) nümayiş etdirilib. Dəfələrlə Moskvada, Bakıda və Azərbaycanın digər şəhərlərində, eləcə də Şri-Lankada, Kubada və İranda fərdi sərgiləri göstərilib. Əsərləri Tretyakov qalereyası (Moskva), R.Mustafayev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət Muzeyi, Azərbaycan Dövlət Rəsm Qalereyası və s. muzeylərdə, ABŞ və İngiltərədə şəxsi kolleksiyalarda saxlanılır.  "Azərbaycan neft ölkəsidir", "Bizim Xəzərdə" və "Avtoportret" tabloları rəssamın ən məşhur əsərləridir.

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR Xalq rəssamı" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR Əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

- Mirzə Fətəli Axundov adına Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı

- "Şöhrət" ordeni

- "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni

- "Şərəf nişanı" ordeni

- Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

Maral Rəhmanzadə 2008-ci il mart ayının 16-da vəfat edib və Mərdəkan qəbiristanlığında dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.03.2026)

 Fariz Əhmədov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Naxçıvan təmsilçisi

Bir zamanlar ələ-ovuca sığacaq qədər kiçik idim. Dünya mənim üçün hələ adını bilmədiyim rəngarəng beşikdən ibarət idi. Mən ağlayır, gülür, əylənir və bu hərəkətlərimlə hər kəsin çöhrəsində təbəssüm yaradırdım. Fəqət bütün bu yaşananların arasında bir şeyin fərqində deyildim: kimin ovuclarında olduğumun, kimin məni qoruduğunun, kimin mənə bir nəfəs qədər yaxın olduğunun.

O zamanlar həyat mənə yalnızca səslər, rənglər, işıqlar və isti bir nəfəsdən ibarət idi. Gözlərimi yumub ağladığım zaman məni nəvazişlə sakitləşdirən bir səs eşidirdim. O səsin içində həlimlik, zəriflik və qəribə bir istilik var idi. Sanki qaranlıqda yanan bir çıraq kimi içimi işıqlandırır, məni bütün qorxulardan və təklikdən alıb öz ağuşuna sarırdı. Ən qəribəsi isə o idi ki, mən o səsi tanımırdım, amma o səs məni tanıyırdı. Mən illərcə o səsin axtarışına düşdüm...

Gecələr yuxumda divlər, xuxanlar görüb dik atılıb qeyri ixtiyari ağlamaq istəyəndə iki isti əl məni sakitcə ovuclarına alaraq sinəsinə sıxıb bərk-bərk qucaqlayırdı. O an mənə elə gəlirdi ki, bütün dünya elə həmin o iki ovucun içindədir. O ovuclarda heç kəsin təmin edə bilmədiyi bir güvən var idi. Ağlayanda o ovuclarda sakitləşir, üşüyəndə o ovuclarda isinir, qorxanda o ovuclarda gizlənirdim. O ovuclarda dünyanın ən güclü adamı hiss edirdim özümü.

Yuxusuz gecələr, sevincli günüzləri əvəzləyərkən mən zərrə-zərrə böyüyürdüm. Addımlayır, söz deyir, yıxılır, durur və həyatı bütün çılpaqlığı ilə tanımağa başlayırdım. Lakin hələ də bilmirdim ki, bütün bu nailiyyətlərin arxasında kim dayanır. Hər dəfə yıxılanda məni qaldıran, qorxanda sakitləşdirən, qarnımı doyuran, üstümü örtən, xəstələnəndə səhərədək başımda dayanıb gözünü belə qırpmayan, hər səhvmidə məni bağışlayan kim idi görəsən. Kim idi əlimi oda uzadanda əlini oda qurban verən? Kim idi gözümü yummayınca yuxuya getməyən? Kim idi hər gözümü açanda və yumanda mənə gülümsəyən?

İllər keçdi, aylar dolandı böyüdükcə həyat əsil simasını göstərməyə başladı mənə. Çətinlikləri gördükcə necə aşılmaz böyük sədlərlə qarşılaşdığımı dərk etməyə başladım. Mən böyüdükcə çətinliklərdə mənlə bərabər böyüdü. Bu hamar, kələ-kötür yolarda çox büdrədim. Bəzən yoruldum, bəzən incindim, bəzən küsdüm. Lakin hər dəfə qaranlıq quyuya düşəndə başımın üstündə bir nur şəfqətli və zərif əllərini mənə uzatdı. O nur heç zaman sönmədi. Mən nə qədər uzaqlaşsam da o işıq məni yenə də tapırdı. Günüzlər yol gedəndə uğurlu yolum, gecələr evə qayıdanda ay-ulduzlu çıraqbanım olurdu.

Mən ömrüm boyumca o nəfəsin hərarəti ilə yuxuya gedib oyanmışam. Sanki hər dəfə təkra-təkrar deyirdi “Qorxma, mən burdayam”! Uğurlarıma ondan çox sevinən kimsə olmadı. Sevincim onun sevinci, kədərim onun kədəri idi. Bəzi şeyləri çox gec anladım. Çox gec başa düşdüm ki, uşaqlıqda məni qoruyan o əllərin qırışları mən böyüdükcə artır, yumşaq və zərif ovucları cadar-cadar olurdu. Mən sevinclə, həvəslə böyüməyə can atdığım hər an fərqində belə deyildim ki, o öz ömrünü mənə qurban verir.  Mən yolumu tapmaöa çalışdıqca o arxamca səssizcə dua edirdi.

Həyatıma sevgi ilə və yaxud sevgisiz daxil olan hər kəslə yollarım bir gün mütləq ayrılırdı. Sənsiz yaşamaram deyən hər kəs, mənsiz çox gözəl yaşayırdı. İşıq kimi gördüyüm o adamlar həyatımdan getdikdən sonra işıqları da özləri ilə bərabər sönürdü. Fəqət bir işıq var idi ki, o heç sönmədi. Deyəsən mən doğulandan ölənədək mənə şahidlik edəcəkdi. 

Mən o işığın nə olduğunu çox gec anladım. Uşaqlıdan məni ovucunda saxlayan, əzizləyən, sevgiylə bağrına basan, qaranlıqdan qoruyan, mənə sevgini öyrədən, mənə işığın nə olduğunu göstərən o idi. O idi mənə işıq olan, nur olan. Təəssüf ki, çox gec anladım o insanın kim olduğunu. Elə düşünürdüm ki, o həmişə var olacaq. Çünki insan uşaqlıqdan öyrəşdiyi sevgini itirəcəyinə inanmaq istəmir.

Bir gün həyat mənə ən ağır dərsi verdi. Evimiz bir daha əvvəlki kimi isinmədi. Divarlarımız əvvəlki kimi yumşalmadı. O nur xəfifcə sönməyə başladı. O nəvazişli səs xəyali oldu, o nəfəs yuxu oldu. O isti qucaq məni bir də heç zaman bağrına basmadı. İnanıram ki, uzaqlarda olsa da yenə mənə dua edir, yenə məni qarşılıq gözləmədən sevir, xidmət edir.

O təkcə bir insan deyildi, Mənə görə ilk liman, ilk sığınacaq idi. İlk müəllim idi. İlk tərbiyəçi idi. Qəbul olan bütün dualarımın səbəbi idi. O məni qoruyan, qarşılıq gözləmədən sevən fədakar biri idi. O mənə sevgini öyrədən idi. O…Ana  idi. O…Mənim Anam idi. Məkanın Cənnət olsun, əziz anam.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Ən çoxifaetməkistədiyiobrazHamletolub. Buna isə nail ola bilməyib. O, müsahibələrinin birində bu haqda deyir: “Mən heç vaxt rejissorlardan rol istəməmişəm. Yeganə Hamlet rolu idi ki, Azərpaşadan istədim, o rolu mənə vermədi. Mən hətta o vaxt teatrın direktoru Həsən Turabovdan da o rola görə xahiş etmişdim. Onlar rolu mənə yox, başqa aktyora verdilər…”

Rafael Dadaşov 4 yanvar 1946-cı ildə Zaqatalada doğulub. Əlbəttə ki, şöhrətli aktyor Məlik Dadaşovun oğlu olmaq onun gələcək aktyor taleyini həll edib. Ancaq ilk dönəmlərdə hər şey başqa məcrada cərəyan edib.

Nənəsi, aktrisa Xədicə Qazıyevanın himayəsində böyüyən Rafael Dadaşov orta məktəbi bitirəndən sonra Moskvada sirk üzrə rejissorluq fakültəsinə daxil olub. Oranı bitirəndən sonra sirkdə işləməyə başlayıb. Rafael Dadaşov valideynlərindən fərqli olaraq əvvəllər aktyor olmaq istəmirmiş. Ancaq iş elə gətirib ki, yenidən Naxçıvana nənəsinin yanına gedib, bir müddət orada nazirlikdə işləyib, diktor kimi fəaliyyət göstərib. Sonra da M. Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutuna daxil olub.

Rejissor Tofiq Kazımov 1975-ci ildə onu teatra dəvət edib, deyib, Don Juan rolunu sənə verəcəm. Rafael Dadaşov razılaşıb, amma sınaq rolu kimi ifa edəcəyini bildirib. O, Tofiq Kazımova deyib ki, əgər Don Juan rolu alınmasa, həmişəlik teatrdan uzaqlaşacağam. Ancaq həmin rol aktyora uğur gətirib. O, Akademik Milli Dram Teatrının truppasına daxil olub.

Rafael Dadaşov Azərbaycan Dövlət Televiziyasında hazırlanan çoxlu tamaşaların iştirakçısı olub.

Həmin teletamaşalar içərisində Anarın "Ötən ilin son gecəsi" (Rüstəm), K. Holdoninin "Mehmanxana sahibəsi" (Sinyor Kavaler), Aslan Qəhrəmanovun "Bağışla" və "Səndən xəbərsiz" (Vasif müəllim), Ruhəngiz Qasımovanın "Yollar görüşəndə " (Həmid), Hüseyn Cavidin "Topal Teymur" (Orxan), Üzeyir Hacıbəyovun "Ordan-burdan" (Həmid), İlyas Əfəndiyevin "Mənim günahım" (Sahib), İslam Səfərlinin "Göz həkimi" (Rauf), A. Rafın "İblis qadın" (Şef) və s. oynadığı obrazlar daha yaddaqalan və uğurlu olub.

Aktyor "Var olun qızlar" (İsa), "Yarımçıq qalmış serenada" (Saksofonçu), "Bəxt üzüyü" (Rasim), "Mənim ağ şəhərim" (Baş mühəndis) bədii, "Qaçaq Süleyman" (Qraf Vorontsov) televiziya filmlərinə çəkilib.

Zaur "Ümid" (M. İbrahimbəyov), Don Juan "Bəşərin komediyası, yaxud Don Juan" (M. İbrahimov), Klavdi "Hamlet" (Uilyam Şekspir), Klavdio "Heç nədən hay küy" (Uilyam Şekspir), Bəhram "Fitnə" (Abdulla Şaiq), Vojevatov və Paratov "Cehizsiz qız" (Aleksandr Ostrovski), Rövşən "Əliqulu evlənir" (Sabit Rəhman), Müstəntiq "İstintaq" (Rüstəm İbrahimbəyov), Birinci reportyor "Səhra yuxuları" (Anar), Knyaz Xasay "Xurşidbanu Natəvan" (İlyas Əfəndiyev), Qədim "Büllur sarayda" (İlyas Əfəndiyev), Cəmil "Unuda bilmirəm" (İlyas Əfəndiyev) və s. maraqlı obrazlar ifa edib.

Aktyoraqarşı uzunillərişlədiyiteatrdamüəyyənhaqsızlıqlarolub. Belə ki, teatrdaonunişdən çıxarılması üçünbeş nəfərsəsverib. Aktyorbuhaqdaverdiyisonmüsahibəsindənbirində deyib:

“Teatrdakimsə özündənseçkiuydurubortalığa çıxarmışdı. Mənimdə adımı gizlisəsvermə yoluilə yazıbdivaravurmuşdular. Adımı siyahıdagörəndə məniağlamaqtutdu. Heç vaxtağlımagəlməzdiki, dostmünasibətində, salam-sağ olumolanadamlarmənimteatrdan çıxmağımı istəsinlər.

Ondaatamgördü mənpərişanam, mənikənara çəkibdedi:

“Bilirsənniyə obeş nəfərsəninəleyhinə səsverib? Onagörə ki, səngüclüsənvə obeş nəfərə maneolursan. Onlarsəninyerinitutmaqistəyir. Sənkədərlənmə, əksinə sevinki, güclüsən.

Bunubirdəfə demişəm, yenə də deyirəm: ƏgərbuteatrsənətinVatikanıdırsa, bizburanınkardinallarıyıq”.

Həyatının son dönəmlərində ölkədə yaşanan teleserial bumu ondan da yan keçməyib, yazıçı Varisin “Sənə inanıram” bestselleri əsasında çəkilən eyniadlı teleserialda əsas rollardan birini alıb, “Xəzər” TV-də yayımlanan serialın praym-taymda ən çox baxılan olmasında onun misilsiz ifası hədsiz rol oynayıb.

Filmoqrafiya

- Bağışla

- Bəxt üzüyü

- Bir anın həqiqəti

- Bir axşam...

- Bir ovuc torpaq

- Dantenin yubileyi

- Əlavə təsir

- Göz həkimi

- Halal pullar

- Xüsusi vəziyyət

- İblis qadın

- İnsan məskən salır

- Qaçaq Süleyman (Qraf Vorontsov)

- Mehmanxana sahibəsi

- Mənim ağ şəhərim

- Mənim günahım

- Min birinci söz

- Musiqi müəllimi

- Sənə inanıram.

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan Respublikasının xalq artisti" fəxri adı

- "Şöhrət" ordeni

Aktyor dekabrın 2-də axşam saatlarında Mərkəzi Neftçilər Xəstəxanasına ürəyin işemik xəstəliyi, infarktdan sonrakı kardioskleroz və ağciyərlərin xroniki obstruktiv xəstəliyi diaqnozu ilə yerləşdirilib.

Rafael Dadaşov 16 mart 2020-ci ildə Bakı şəhərində vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

“Vaqif Mustafazadə muğamın ruhunu cazın dili ilə danışdıran nadir sənətkarlardan idi.”Fikrət Əmirov, bəstəkar

“Onun ifasında muğam yeni rəng və yeni nəfəs qazanırdı.” Tofiq Quliyev, bəstəkar.

Bu gün fenomenal musiqiçi olan Vaqif Mustafazadənin 86-cı doğum günüdür. O, 16 mart 1940-cı ildə Bakı şəhərində İçərişəhərdə anadan olub. 1963-cü ildə Asəf Zeynallı adına Bakı Musiqi Kollecini bitirib, Bakı Musiqi Akademiyasına daxil olub. İlk məşhurluq da elə bu zaman gəlib. Vaqif burada kiçik konsertlər verib, klublarda çıxış eləyib.  O, əsasən klassik caz, blyuz və oynaq mahnılar ifa edib.

1964-cü ildən "Orero" ansamblına, "Qafqaz" caz üçlüyünə, "Leyli" və "Sevil" qadın vokal instrumental və "Muğam" instrumental ansambllarına rəhbərlik edib. Beynəlxalq caz müsabiqələri və festivallarının ("Tallin-66", "Tbilisi-78", Monte-Karlo) laureatı olub. 1979-cu ildə Monakoda qeyri-adi şərtlərlə yeni festival keçirilib. Bu festivalın şərtlərinə görə əsərin müəllifi, ifaçısı və ölkəsi gizli saxlanılmalıdır.

Festival başa çatdıqdan sonra yüzlərlə ad içərisindən Vaqif Mustafazadənin adı qalib kimi çəkilib. O, Monako caz festivalından vətənə "Ağ royal" mükafatı ilə qayıdıb. Fortepiano və simfonik orkestr üçün konsertin, "Muğam" simfoniyasının (tamamlanmamış), bir sıra caz kompozisiyalarının və pyeslərin müəllifidir. Vaqif Mustafazadə Azərbaycan caz musiqisinin banisi və yeni caz fikrinin (devizinin) təsisçisidir.

O, Azərbaycan musiqisinin, muğamın klassik Amerikan caz musiqisi ilə sintezini yaradıb. Onun yeni devizi caz-muğam adlanır. O, Azərbaycan caz-muğam hərəkatının memarıdır. Xalq musiqisi, muğamdakı improvizasiyalarda caz elementləri görüb və orijinal bir janr ortaya çıxaran "Muğam" simfoniyasının müəllifi Vaqif Mustafazadə 1979-cu ildə Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti fəxri adına layiq görülüb.

1982-ci ildə artıq ölümündən sonra Azərbaycan Dövlət Mükafatına layiq görülüb. O, 16 dekabr 1979-cu ildə Daşkənddə konsert zamanı səhnədə "Əzizəni gözləyərkən" kompozisiyanı ifa edərkən ürək tutmasından vəfat edib. Bakıda dəfn olunub.

Yaradıcılığı

- 1965-ci ildə Gürcüstan Dövlət Filarmoniyasında "Qafqaz" adlı trio yaradır.

- 1970-ci ildə "Leyli" vokal kvartetini yaradır.

- 1971-ci ildən 1977-ci ilə kimi "Sevil" vokal-instrumental qrupuna başçılıq edib.

- 1977-ci ildən 1979-cu ilə kimi "Muğam" instrumental qrupuna başçılıq edərək "Tallin-66" və "Tbilisi-78" caz festivallarının laureatı olub.

- 1978-ci ildə Monakoda keçirilən 8-ci Beynəlxalq Caz Festivalında "Əzizəni gözləyirəm" musiqisinə görə birincilik mükafatı alıb.

- 1979-cu ildə Azərbaycanın əməkdar artisti adına layiq görülüb.

- 1982-ci ildə Azərbaycan Dövlət Mükafatına layiq görülüb.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.03.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Bu dəfə rubrikamda yenidən Xocalı faciəsinə qayıdası oluram. 26 fevral günündən xeyli aralansaq da, həmin günün sözü-söhbəti əsla bitmək bilmir. Əntiqə Rəşid Aslanın “O gün xocalılılar bilirdilər ki, tək ümid yeri Allahverdi Bağırovdur” başlıqlı yazısına diqqətinizi çəkmək istəyirəm. O, Xocalı sakini, jurnalist Mübariz Hacılıdan götürdüyü müsahibəni bu başlıqla təqdim edib. Məncə burada, bir çox gizli məqamlara aydınlıq gətirilibdir.

34 il əvvəl xəyanət etmək, cinayət törətmək, adam öldürmək, torpaq işğal etmək, təcavüzkarlıq, bədxahlıq kimi xislətli erməni və rus hərbi birlikləri silahsız, dinc xalqımıza qarşı bağışlanılmaz xəyanət etdi.

Həmin günü həyatınınn ən acı faciəsi və sağalmaz yarası kimi yaşayan Xocalı sakini, jurnalist Mübariz Hacılı fikirlərini Oxu24.com-a danışıb.

M.Hacılı bildirib ki, bir həftə Ağdamda qalmağıma baxmayaraq, Xocalıya keçə bilmədim:” Quru yol bağlı olduğuna görə Xocalıya yalnız helikopterlə getmək mümkün idi. Buna görə hər gün Ağdam hava limanına gedib Xocalıya uçmaq üçün helikopter gözləsək də, nəticə dəyişmirdi. Hər gün eyni sözü eşidirdik: “Bu gün də uçuş olmayacaq”.

Əmim institutdan qovulacağımdan çox narahat idi. Ona görə israr edirdi ki, Bakıya - universitetə qayıdım. Sonda bir neçə günlük Bakıya qayıtmağa razı oldum.

Səhər saat 8 radələrində bir nömrəli tramvaya minib Dövlət Neft Akademiyasına dərsə gedirdim. Yanımda dayanan iki nəfərdən biri əlində tutduğu qəzeti mənim də eşidə biləcəyim şəkildə yanındakı şəxsə oxuyurdu: “Ermənilər bu gecə Xocalıya hücum edib, hazırda döyüş gedir, artıq Xocalı üç şəhid verib”. Əvvəl inanmadım. Bunu məni tanıyan birinin yersiz zarafatı kimi qəbul etdim. Qeyri-ixtiyari qəzeti kobud şəkildə həmin adamın əlindən alıb ucadan oxudum: “Ermənilər Xocalıya hücum edib…” Bu cümlədən sonra nitqim tutuldu. Qəzeti sahibinə qaytarıb, sağollaşmadan tramvayın qapısını döydüm. Dayanacaqdan kənar olsa da, sürücü tramvayı saxlayıb qapını açdı. Tramvaydan düşüb nə edəcəyimi düşünürdüm. Ağlıma heç nə gəlmirdi. Bir anlıq başa düşdüm ki, Ağdama getməliyəm. Ancaq pulum az idi. Piyada universitetə gedib qohumumdan pul aldım və avtovağzala yollandım.

Avtovağzalda Xocalıdan olan tələbələr toplaşmışdı. Onlarla razılaşdıq ki, taksi ilə Ağdama gedək. Lakin heç bir taksi Ağdama getmək istəmirdi. Artıq xəbər yayılmışdı ki, Xocalı işğal olunub, rus-erməni hərbi birləşmələri Ağdama doğru irəliləyir. Kənardan bəziləri təsəlli verərək gözləməyi tövsiyə edirdi. Təkcə taksilər deyil, avtobuslar da Ağdama getməkdə maraqlı deyildi. Bu vəziyyəti görən bir “İkarus” sürücüsü (hər dəfə yadıma düşəndə o sürücüyə dua edirəm- M.H.) dedi: “Gəlin, mən sizi Ağdama aparım”. Hamımız sevinclə avtobusa minib Ağdama yola düşdük. Sanki zaman donmuşdu, avtobus getmirdi. Arada qabağa keçib sürücünün görməyəcəyi şəkildə sürətölçənə baxırdım - 90 km/saat. Deməli, avtobus normal sürətlə gedirdi, sadəcə mən hiss etmirdim.

Həmin gün sanki Allah da Xocalı sakinlərindən üz döndərmişdi…

Axşam saatlarında Ağdama çatdıq. Qar elə yağırdı ki, göz-gözü görmürdü. Bir metr aralıda dayanan adam qarşısındakını tanıya bilmirdi. Çətinliklə də olsa, taksi tapıb Sarıhacılıya - əmimgilə getdim. Həyətdə xeyli adam vardı. Hamı məni qucaqlayıb təsəlli verməyə çalışırdı. Onları duysam da, eşitsəm də, nə baş verdiyini anlamırdım. Ta ki, böyük bacımın “Ay qardaş, atam hardadır?” - deyə qışqıraraq ağlamasından sonra atamdan xəbər olmadığını başa düşdüm. Əmioğlu Tahir, Məhəmmədəli, bibim oğlu İlham və digər qohumlardan da xəbər yox idi. Sonralar İlham və Məhəmmədəli gəldilər. Lakin əmioğlu - Hacıyev Tahir Hacı oğlundan bu günə qədər xəbər yoxdur. Atam - Hacıyev Qənahət Məhəmmədəli oğlu 47 gün əsir qaldıqdan sonra azad edildi.

 Ağdamda olan hər kəs kimi qohumlar, dostlar silahlanıb Əsgəran istiqamətindəki sərhəd kəndlərinə gedərək itkin düşənlərlə bağlı məlumat toplamağa çalışırdılar. Ancaq ümidverici heç bir xəbər olmurdu. Ermənilərin əlindən qaçıb Ağdama pənah gətirən xocalıların sayı demək olar ki, artıq yox idi. 72 saat qarda, şaxtada insan sağ qala bilər? Qaçaraq canını qurtaranların isə soyuqdan, aclıqdan taqəti kəsilmişdi. Buna baxmayaraq, imkan daxilində meşədə, dağlarda gördükləri adamlar barədə qohumlarına məlumat verməyə çalışırdılar. Artıq əsirlərin olması ilə bağlı xəbərlər dolaşırdı. O dövr üçün bu, çox böyük ümid idi.

 Bir neçə gündən sonra Ağdam Xalq Cəbhəsinin binasında Milli Qəhrəman Allahverdi Bağırovun rəhbərliyi ilə qərargah yaradıldı. İlkin nəticələr bəlli idi. İndi əsas məqsəd əsirləri azad etmək üçün yollar tapmaq idi. Ermənilər mümkün qədər Xocalı sakinlərini — uşaq, qoca, qadın demədən qətlə yetirmişdilər. Xüsusilə əlində silah olanları, gəncləri tərəddüd etmədən güllələmişdilər. Qalanlarını isə Azərbaycan cəzaçəkmə müəssisələrində olan ermənilərlə dəyişmək məqsədilə əsir götürmüşdülər.

Artıq Xocalı sakinlərinin Allahverdi Bağırovun yaratdığı qərargahın qarşısına toplaşaraq məlumat almağa çalışması gündəlik hala çevrilmişdi. Səhər yuxudan oyanan hər kəs özünü bura yetirirdi. Allahverdi Bağırov Xocalı faciəsinin təşkilatçılarından olan Vitali Balasanyanla əlaqə yaradaraq əsirlərin dəyişdirilməsini həyata keçirdiyinə görə xocalıların son ümid yerinə çevrilmişdi.

Çox ağır mənzərə idi. Əsgərandan gələn maşınlar Xocalı sakinlərinin meyitlərini Ağdam Cümə məscidinə gətirirdi. Adamlar maşınlara doğru elə ümidlə qaçırdılar ki, sanki hərbi xidmətini başa vurub evə dönən oğullarını qarşılayacaqdılar. Qışın şaxtasında qalan cəsədlər tanınmaz hala düşmüşdü. Bəziləri paltarına görə, bəziləri xalına, bəziləri isə sifətində və ya boğazında olan çapığa görə doğmasını tanıyırdı. Kişilərdən fərqli olaraq qadınların naləsi göylərə yayılırdı. Həmin gecə olduğu kimi, sonrakı günlərdə də səsimiz Allaha çatmadı. Bəlkə də çatdı, amma O, özünü eşitməməzliyə vurdu…

 Xocalı sakinlərinin ən böyük arzusu doğmasının meyitini parçalanmamış halda tapmaq idi. Çünki erməni terrorçuları dağda, dərədə, əkin sahələrində qalan meyitlərə sonradan da işgəncə vermişdilər. Şaxta bir tərəfdən, işgəncə digər tərəfdən cəsədləri tanınmaz hala salmışdı. Hər dəfə məscidə meyit gətiriləndə hamı həyətə axışırdı. Mən orada doğmasının meyitini tapıb Allaha dua edənləri gördüm. Ən çətin an isə doğmasının meyitini tapan insanın sevincini digərlərindən gizlətməsi idi. Axı ətrafdakıların doğmalarından xəbər yox idi. Onların yanında sevinmək olmazdı.

Doğmasının meyitini tapana “gözün aydın” deyildiyini də mən Ağdam Cümə məscidində eşitdim. Ananın balasının meyitini tapdığı üçün havalanıb rəqs etməsini də bu məsciddə gördüm. O zaman bunu çoxları başa düşmürdü…

Məhz bu səbəbdən dedim ki, Ağdam Cümə məscidi Xocalı sakinlərinin həm ümid yeri, həm də ümidlərinin öldüyü məkana çevrilmişdi- deyə vurğuladı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.03.2026)

Ülviyyə Əbülfəzqızı, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi Layihələr Şöbəsi

Bir neçə ildir ki, “Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının media dəstəyi ilə Azərbaycan Ədəbiyyat Fondu Bakı Şəhəri Üzrə Təhsil İdarəsi ilə birgə “Bir direktor, bir şagird” adlı layihə həyata keçirir. Layihənin məqsədi nümunəvi məktəblərimizi, istedadlı şagirdlərimizi üzə çıxarmaq, onların ədəbiyyata olan marağına diqqət yönəltməkdir. Növbəti buraxılışlardan birində layihənin iştirakçısı 287 nömrəli Zəkalar liseyinin şagirdi Natəvan Hacalıyeva olub.

Natəvanın nailiyyətləri diqqətçəkən, yazdığı esse isə original və düşündürücü olduğundan, Azərbaycan Ədəbiyyat Fondu məktəblini stimullaşdırmaq qərarına gəlib. Belə ki, Natəvana Fond öz məhsulu olan 3 kitabı hədiyyə etmək qərarına gəlib:

1.”Azərbaycan ədəbiyyatı antologiyası” – Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun və Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin birgə layihəsi olaraq ərsəyə gətirilən kitabda 50 ən tanınmış çağdaş şair və yazıçımızın özlərinin seçdikləri ən yaxşı əsərləri toplanmışdır.

2.Anar, “2=3+4” - Xalq yazıçısı Anarın Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun “Yazıçı” nəşriyyatında dərc edilmiş yeni kitabında Səməd Vurğun və Rəsul Rza ailələrindən çıxmış 3 Xalq yazıçısı və 4 Xalq şairi barədə məlumatlar, onların yaradıcılıq nümunələri yer almışdır.

3.Varis, “İrəvanda xan(l) qalmadı” - Yazıçı Varisin Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun “Yazıçı” nəşriyyatında dərc edilmiş, Dövlət sifarişi ilə yazılmış bu romanı 1827-ci ildə 167 gün İrəvan qalasının Çar Rusyası tərəfindən mühasirəsinə, həmyerlilərimizin qəhrəmancasına şər imperiyasının qarşısında duruş gətirmələrinə həsr edilibdir, Qərbi Azərbaycanın gerçək tarixini özündə əks etdirir.

Yəqin ki, Natəvanın şəxsiyyəti və essesi sizdə maraq doğurubdur. Odur ki, təqdim edirəm:

ŞAGİRD:

Mən, Hacalıyeva Natəvan Elnur qızı 09.08.2009-cu ildə Bakı şəhərində anadan olmuşam. İbtidai təhsilimi “Dəniz” uşaq bağçasında almışam. Orta təhsilimə 2015-ci ildə 287 nömrəli Zəkalar liseyində başlamışam. Hal-hazırda həmin liseyin 11-ci sinfində təhsilimi davam etdirirəm.

Təhsil aldığım illərdə həm məktəbdaxili, həm də özəl müəssisələrin bilik yarışları və sınaq imtahanlarında iştirak edib bir çox fəxri fərman və təltifnamələrə layiq görülmüşəm.

İbtidai sinifdə “Qiraətçi” nişanına layiq görülmüşəm.

RFO-da riyaziyyat fənni üzrə dəfələrlə yarımfinal mərhələsinə qədər yüksəlmişəm. 2022- Beynəlxalq SASMO olimpiadasında diplom əldə etmişəm.

2023- Yazıçılığa olan marağımdan BŞTİ tərəfindən keçirilən “Düşünən şagird” hekayə müsabiqəsində iştirak etmiş və birinci yerin qalibi olmuşam. Bu nailiyyətimi diqqətə alıb gənc yazıçı olaraq məni Yazıçılar Birliyindəki mötəbər tədbirə dəvət ediblər.

2024-cü ildə doqquz illik orta təhsilimi qırmızı attestatla tamamlamışam.

2024-2025-ci illər üzrə keçirilən beynəlxalq “Economics olimpiad” yarışmasında sertifikat qazanmışam.

EDU təhsil şirkətinin H.Əliyevin 100 illiyi (2023) və Anım Günü (2025) münasibətilə keçirdiyi intellektual yarışlarda komandam ilə iki dəfə qalib olmuşam.

Çoxşaxəli mütaliə etməyi çox sevirəm. İqtisadi, siyasi mövzulara xüsusi maraq göstərirəm, intellektual yönümlü inkişafıma önəm verirəm. Yaxın gələcəkdə ilk kitabımı çap etmək niyyətindəyəm.

İkinci qrup üzrə hazırlaşıram. Gələcəsinə maaliyyə və ticarət sahəsi üzrə mütəxəssis olmağı arzu edirəm.

ESSE:

Sən hələ məni oxumamısan.         

Sahib olduğumuz hər bir əşya dəyər görməyə layiqdir. Xüsusilə də, kitablar. Çünki onlar insan düşüncəsini, təcrübəsini və ümidini öz səhifələrində daşıyan səssiz bilik xəzinəsidir. Bəs nə üçün dövrümüzdə bizə müsbət mənada bir çox şeyin yolunu göstərən kitabları rəflərində tozlanmağa tərk edirik? Əslində, cavab çox sadədir. Çünki insanlar çox vaxt asan əldə olunan məlumatları daha üstün tuturlar. Düşündürərək öyrədən kitabların hikmətinə dəyər vermirlər. Bu isə bizim gələcəyimiz üçün çox məyusedici bir vəziyyətdir. Çünki bu, insanı asana alışdırır. İnformasiyanın sadəcə bir hissəsi ilə kifayətlənməyi normallaşdırır. Və ən əsası, bizə kitabların bəxş etdiyi o çoxşaxəli bilikləri, fikirləri əlimizdən alır.

Kitabların ikinci plana keçməsinin əsas sabəbkarları, təəssüflər olsun ki, dövrümüzdə demək olar, bütün sahələri ələ keçirən internet, süni intellekt kimi yeni icadlardır. İnsanlar sanki kitablarla artıq təqaüdə çıxma vaxtı gəlibmiş kimi davranırlar. Onları işlərindən azad etməyə can atırlar. Amma kitablar buna layiq olmadıqlarını düşünür. Məyus olsalar da, onlar qışqırmır, şikayət etmir, sadəcə rəflərdə tozlanaraq susurlar. Elə bu susqunluq da onların ən güclü etirazıdır. Çünki açılmayan hər səhifə oxunmamış bir düşüncə, yarımçıq qalmış bir təcrübə deməkdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.03.2026)

Fərhad Mədətov,

Azərbaycan Universiteti, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent.                  

Bu araşdırmada Səməd Vurğunun Hüseyn Cavid həbs olandan sonra yazdığı və ədəbi tənqiddə böyük müzakirələrə meydan açan “Səadət düşmənləri” şerinin dərin qatlarına işıq salınmışdır.

Cavid Əfəndi və onun kimi sovet ideologiyasının amansız təzyiqlərinə boyun əyməyən sənətkarlara görə birbaşa Yazıçılar İttifaqını suçladılar. Sədr həbs olundu, məsul katib Səməd Vurğunun isə “əzrayılın pəncəsindən xilas olmasında” bu şeirin də təsiri oldu. Sovet senzurası yanılmışdı. Çünki şeirin tənqid hədəfi H.Cavid yox, əksinə, ona və xalqın səadətinə düşmən kəsilənlərə ünvanlanmışdır. Belə bir dəhşətli dovrdə bu cür cəsarətli şeir yazmaq böyük sənətkarlıq və qəhrəmanlıq tələb edirdi. S. Vürğun bu şərəfli işi ləyaqətlə və cəsarətlə yerinə yetirə bildi.

Onu da xatırladım ki, Vurğun artıq “26-lar” (“Ölməz qəhrəmanlar”) poemasında bu yolu keçmişdi. Şair simvolik qatlarda Bakı komissarlarını  tənqid, Xalq Cümhuriyyətinin qurucuları isə vəsf etməyə nail olmuşdur. (bax: F.Mədətov. “Qalın buludlara soxulmuşdur ay”, “Azərbaycan” jurnalı, 2015, №2).

“Səadət düşmənləri” şeiri H.Cavid həbs olunandan sonra ona xitabən yazılmışdı: “Xalq düşməni H.Cavidə”.  Bütün repressiyaya uğrayanların adı qarşısında“xalq düşməni” sözlərini yazmamaq qəti qadağan idi.

Günümüzə qədər şeirə olan soyuq münasibətin yaranmasında yüxarıdakı sözlərin də təsiri az olmamışdır.(H.Cavidin ailəsi S.Vürğunun rəğbətini dərk etmiş və ailəvi dostluğu davam etdirmişdirlər). Əsərin dərin qatlarında yer almış Cavidin nurlu obrazı ilə təzad yaradan “xalq düşməni” sözü “yaradıcı subyekt” olan oxucuya həvalə olunur, mətnin mənası müəllifdən yox, onlardan asılı olur.

.

                                               ***

S. Vurğunun tənqid obyekti, əsərin adından da göründüyü kimi, səadət                     düşmənləridir. H. Cavid isə ömrünü xalqın səadətinə həsr etmişdir. Əsər Xalq Cümhuriyyətinin xalqımıza gətirdiyi səadət və azadlıq baharının vəsfi ilə başlayır. Şair əsərdə başdan-başa postmodernizmin əlamətlərindən olan ikili kodlaşmadan istifadə edərək üzünü həm də ikinci auditoriyaya tutaraq fikirlərini bəyan edir:

Bizim yerdə bəzənmiş günəş yüzlü bir bahar

Səadətin bu yerdə yaşamağa haqqı var.

Ayılmış insan oğlu, səfalət yuxusundan

Onun böyük gücünə baş əymişdir asiman.

Romanovlar sülaləsinin süqutu və müstəqilliyimizin bərqərar olması şairi vəcdə gətirir və onun eşqi ilə yaşayır:

Ağ atını sürərək gözdən itdi qara qış...

Bizdə könül hicranı, çörək dərdi qalmamış.

Budur: mən seyr edirəm bu dağları, düzləri

Şəfəq saçmış yurduma qurtuluş gündüzləri.

Xalqımızın tükənməz maddi və mənəvi sərvətlərinə sahib çıxması, “qurtuluş gündüzləri”nə qovuşması; hər bir insanın qəlbini fərəh hissi ilə doldurur. Xalqın azadlığa qovuşması “səhraları oyadır”, başqa sözlə desək, müstəmləkə zülmü altənda  inləyən bütün azadlığını itirmis ölkələr yuxudan ayılaraq bizim seçdiyimiz yoldan yararlanmağa çalışırlar.

Tarix təkrar olunur; bu gün imperialistlərin əsarəti altında inləyən, onların yarım müstəmləkəsinə çevrilmiş ölkələrin zavallı, azadlıqsevər insanları dünyada haqq-ədalətin himayədarı kimi tanınan dünya şöhrətli siyasi xadim cənab İlham Əliyevə sığınmaları şairin arzuları ilə bir asossiasiya yaradır və “insan xəyalı çinar kibi boy atır”:

Asta-asta göz yaşı tökən şamlar qaralmış

Elektrik lampalar gün kibi şölə salmış.

Qüdrətimiz yuxudan səhraları oyadır.

Burda insan xiyalı çinar kibi boy atır.

Xalq Cümhuriyyəti işğala məruz qalması, sovet dönəmindəki repressiyalar xalqı dərd-kədərə qərq edir ki, bunlar da şeirdə verilmiş bir bayatıda belə ümumiləşdirilmişdir:

“Ağlaram ağlar kibi

Dərdim var dağlar kibi

Xəzəl olub töküldüm

Virana bağlar kibi”

 Lakin S.Vurğun gələcəyə nikbin gözlə baxır və bu qənaətə gəlirdi ki, indi matəm tutmağa ehtiyac yoxdur. İmperiyanın vəhşiliyi və qəddarlığı H.Cavid kimi saysız-hesabsız qeyrətli oğulların polad iradələri qarşısındakı acizliyinin nəticəsidir:

Söyləməyir analar indi beşik başında,

Şair ölüm duymayır onların göz yaşında.

Bu dil deyib ağlayan bayatını bu gün mən,

Elin sirfarişiylə dəyişirəm kökündən:

Şair şübhə etmirdi ki, xalqı hər cür məhrumiyyətlərə və işgəncələrə məruz qoyanlar onların mübariz ruhunu və azadlıq həsrətini boğa bilməyəcəklər. Bu torpaq xalqın xilaskarlarının meydana çıxmasına böyük imkanlar yaradacaqdır. Polad iradəli insanların istiqlaliyyət mübarizəsi şairə yuxarıdakı bayatını yeni məzmunda təqdim etməyə əsas verdi:

Ağlaram ağlar kibi.

Gücüm var dağlar kibi.

Gündə min gül yetirirəm

Bülbüllü bağlar kibi.

“Bülbüllü bağlar”ın  “gündə min gül yetir”məsinin canlı şahidi olan S.Vurğun o mənfur zəmanəni payızla, H.Cavid kimi sənətkarları isə gülə bənzədir:

Gül açmışdır bağların sarı solğun xəzəli

Çadrasını yırtaraq Azərbaycan gözəli

Ağ buludlar qoynuna sürür təyyarəsini,

Mən sevirəm yurdumun qalib çıxan səsini.

Şair heç vaxt ümidini itirmir, Cavidləri “yurdun qalib çıxan səsi” kimi qəbul edir və bu günkü müstəqilliyimizin  gecə-gündüz həsrətini çəkir:

Ay belə göy üzündə xumar-xumar axanda,

Yerdəki təntənəyə bir dost kibi baxanda,

Açıram pəncərəmi günəş doğana qədər,

Mənimlə qardaş kibi qucaqlaşır bu səhər.

Sovet dönəmində öz həyatını milli azadlıqdan ayrı təsəvvür edə bilməyən  sənətkarlarla bərabər, xalqın müstəqillik ruhunu boğmağ çalışan, “böyük günlərə (AXC-yə) böhtan atan”lar “xalqına xain çıxan”lar  S. Vürğun tənqidindən yan keçə bilməzdi:

Sən ey böyük günlərin adına böhtan atan

Vətəninə, xalqına xain çıxan şarlatan!

“Gözəllik aşiqiyəm” deyən deyilmidin sən?

Ömründə bir yaxşılıq gəlməmişdir əlindən?

H. Cavid sözün həqiqi mənasında “gözəllik aşiqi” idi. Vurğunun tənqid hədəfinə çevirdiyi “şarlatan”lar da özlərini “gözəllik aşiqi” hesab etmələrini şair istehza ilə qarşılayır.

Xalq Cümhuriyyətinə qarşı xəyanətkar cəbhəni dəstəkləyən, öz original fikirləri olmadığı üçün “hərədən bir tük çəkib kosaya saqqal edən”, mənfur imperiyaya yaltaqlanaraq, onların “sinisini yalayan” şərəfsiz şairlərə S. Vurğun öldürücü zərbələr vurur. Murdar adı “Azərbaycan şairi” olan bu yurd satqınları təkcə Cavidi yox, onun inkişafında müstəsna rol oynayan “Hamidi” vurub çilməyə getməkdən” (yolundan döndərməkdən) utanıb çəkmirlər. Başqalarının “süfrəsinin qırıntıları ilə” özünü “sənətkar” kimi qələmə verməyə çalışan bu səadət düşmənləri Cavid kimi qüdrətli sənətkarların kölgəsində itib-batmaqdan lərzəyə gəlir, onları ləkələməyi özlərinin ucalmasının yeganə yolu hesab edirdilər:

Adına millətçilər dedi “Böyük sənətkar”

Gəlin düz araşdıraq, sənin sənətinmi var?

Sən gecələr “Hamidi” vurub çilməyə getdin

Hərədən bir tük çəkib kosaya saqqal etdin.

“Azərbaycan şairi” olsa da murdar adın,

Soltanların, şahların sinisini yaladın.

Verilmiş parçadakı altı misralıq şeirin birinci misrasında H. Cavidə xalq məhəbbəti ehtiva olunur, qalanları isə səadət düşmənlərinə ünvanlanmışdır. Birnci misranın əvvəlinə “onun” sözünü əlavə etsək, S.Vurğunun fikirləri məntiqə uyğunluğu görünər.  Çünki o biri misralar Cavidin parlaq əməlləri ilə uyuşmur; Cavid heç zaman nə Hamidi yolundan döndərməmiş, nə də sovet ideologiyasına xidmət etmişdir.

Xəyanət yolunu tutmuş bu səadət düşmənləri ədəbiyyatımızda orijinal iz buraxmış Füzuli, Vaqif, Sabir kimi sənətkarlar qarşısında nə qədər aciz və miskin görünürlər. “Ay satıram” şeirindən nəticə çıxarmayanların iç üzü şeirdə böyük bir sənətkarlıqla açılır. Bu imperiya nökərlərinin xalqda nifrət oyadan cızma-qaraları sözsüz ki, tarixdə yaşaya bilməzdi:

O murdar arzuların torpaqlara gömüldü.

Sənin yaratdıqların özündən əvvəl öldü.

O dəhşətli illərdə şair sətiraltı mənalardan məharətlə istifadə edərək həm sovet senzurasının təqiblərindən yaxa qurtarmış, həm də şeirin xəlqiliyini qoruya bilmişdir Leninin adını çəkməklə, necə deyərlər, sovet senzurasının “başının altına yasdıq qoymuşdur”, onları əsərdəki əsas mətləblərdən yayındırmağa çalışmışdır. Ən əsası isə AXC-nin yaranması, birmənalı şəkildə, “Leninin bayrağı”ndan, yəni bolşeviklərin qələbəsindən  sonra mümkün ola bildi. “Ölüm-qan” üzərində bərqərar olan sovet totalitar rejimindən fərqli olaraq Xalq Cümhuriyyəti beynəlmiləlçilik bəyannaməsini qəbul edən ilk ölkələrdən idi:

Könlüm ilham alır Leninin bayrağından,

Bu qardaş dünyasında nə ölüm var, nə də qan.

Ölüm sizin əməldir, həyat bizim əməldir.

Bizim böyük nəğməmiz, böyük beynəlmiləldir.

Totalitar rejim onun bəd əməllərini ifşa edən sənərkarlara qarşı şiddətli təqiblərlə fəaliyyətə başladı. Onlar incəsənət adamlarına bədbin ruhlu əsərlər yazmağı yasaq etmişdilər.  Bunu hamıdan erkən hiss edən H.Cavid “İblis” faciəsinin sonunda buna kəskin etirazını bildirmək üçün “ölülərin rəqs etməsini”  səhnələşdirərək kommunist rejiminin gülünc qərarlarını qırmanclamışır. S. Vürğun Cavidin cəsarət və qəhrəmanlığını dəstəkləyir və sənətkarların belə buxovlardan azad olmasını arzulayır:

Qəbirdən baş qaldırıb oynamasın ölülər,

Bu bir məşhur məsəldir: “İt hürər karvan keçər”

Hər günümüz bir böyük gələcəkdir dünyada,

Qarşıya od da çıxsa, atılaraq biz oda

Cəsarət var bu yurdun torpağında, daşında

Patlayacaq bombamız faşistlərin başında.

Uzaqgörən şair inanırdı ki, ümumi mənafe uğrunda özünü oda atan Cavidlər yurdunu məğlub etmək mümkün deyildir. Gec –tez xalqın xilaskarı tapılacaq və sovet faşistləri darmadağın olacaqlar.

“İnsan” pyesində bir ömrün buna yetməyəcəyini hiss edən şair Şahbaz və oğlu Kiçik Şahbaz vasitəsilə xalqımızın müstəqilliyə qovuşacağına böyük ümidlər bəsləyirdi. Bu gün Ata-Oğul birliyi nəticəsində ölkəmizin dünyanın aparıcı dövlətləri sırasında yer alması deyilənləri təsdiq edir:

Əmr olsa paytaxtımız o qızıl Moskvadan,

Düşmənimin başına od yağacaq havadan

O gün mənim də şeirim bir əsgər paltarında,

Özünün hər zamankı bolşevik vüqarında

Çapacaqdır atını döyüşlər meydanında.

 Üzümüz ağ çıxacaq Stalinin yanında.

Stalinin yanında “üzümüzün ağ çıxması”ifadəsi  postmodernist kodlaşmanın ironik konteksdə əks edilməsidir. Eyni zamanda insan bəzən düşməni də heyran qoya bilir; Birinci dünya müharibəsində igid təyyarəçi Fərrux ağa Qayıbovun, 44 günlük müharibədə Azərbaycan əsgərlərinin misilsiz qəhrəmanlığının düşmənləri mütəəssir etmələri kimi faktları da buraya əlavə etmək olar. 

Repressiyanın hər bir kəsi sarsıtdığı, ümidsizliyə sürüklədiyi bir zamanda S.Vurğun gələcəyə olan inamını itirmir:

Ölsün bizim zəfərə inanmayan alçaqlar.

Səadətin bu yerdə yaşamağa haqqı var!

Şair imperiyanın azğınlaşmasını əsarətdə olan xalqların milli azadlıq hərəkatı qarşısındakı acizliyi və gücsüzlüyünun məntiqi nəticəsi kimi dəyələndirə bilmiş və belə qəhrəman övladları olan xalqın gələcəyi ilə fəxr etmişdir.

Ədəbiyyat:

1.     “Ədəbiyyat qəzeti” 1937-ci il (11.VI yazılıb) 16 iyun № 326 (111) sayı

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.03.2026)