İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

“Ağlının, zəkasının bütün ruhunu yazdığı əsərlərinə köçürən Yaşar Qarayevin əbədiyyətə hicrəti, bütün xalqımız, xüsusən onu şəxsən tanıyanlar, şəxsiyyəti ilə təmasda olanlar üçün nə qədər ağır olsa da, əbədi ölümsüzlük səlahiyyətinin təsdiqidir. Böyük Ağlın gücü və əbədi Ruhun məsumluğunu özündə birləşdirən Yaşarın əsərləri bundan sonra da neçə-neçə alimlər nəslinə yol göstərəcəkdir” – deyib Akademik Kamal Talıbzadə.

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü Yaşar Qarayev 1936-cı il martın 5-də Nuxa (Şəki) şəhərində xırda sənətkar ailəsində anadan olub. 1946-cı ildə ailəliklə Bakıya köçüblər. Burada 31 saylı şəhər orta məktəbini bitirib. ADU-nun filologiya fakültəsində təhsil alıb.

Sonra Azərbaycan SSR EA Nizami adına Dil və Ədəbiyyat İnstitutunda baş laborant, kiçik elmi işçi, baş elmi işçi, nəzəriyyə və ədəbi proses şöbəsinin müdiri, institutda direktorun elmi işlər üzrə müavini işləyib, həmin şöbəyə başçılıq etməklə yanaşı, institutun direktoru vəzifəsində çalışıb.

Ədəbi fəaliyyətə 1955-ci ildə "Lenin tərbiyəsi uğrunda" və "Azərbaycan gəncləri" qəzetlərində çıxan ilk ədəbi qeydləri ilə başlayıb. Bundan sonra müasir ədəbi prosesə, teatr tənqidinə, bədii ədəbiyyatın digər problemlərinə dair elmi-nəzəri məqalələri ilə dövri mətuatda müntəzəm çıxış edib. Məqalə və kitabları "Yaşar", "Q. Yaşar", "Y. Qarayev" imzaları ilə dərc olunub.

Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının tənqid və ədəbiyyatşünaslıq şurasının rəhbəri olub. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin katibi işləyib (tənqid və ədəbiyyatşünaslıq üzrə). Ali Attestasiya Komissiyasının, Azərbaycan Milli Yaradıcılıq Akademiyası rəyasət heyətinin üzvü və humanitar bölməsinin həmsədri seçilib.

Həmçinin Azərbaycanda daimi fəaliyyətdə olan Şəhriyar konqresi komitəsinin sədri, "Ədəbi proses" adlı illik elmi-tənqidi məcmuənin təşəbbüsçüsü, müəlliflərindən biri və məsul redaktoru olub. M. Qorki adına Dünya Ədəbiyyatı İnstitutunun hazırladığı doqquz cildlik dünya ədəbiyyatı tarixi, "Çoxmillətli Sovet ədəbiyyatı tarixi (inqilaba qədərki dövr)" və Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun hazırladığı yeddicildlik "Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi" monumental əsərlərin müəlliflərindən biri olub.

Respublikanın elmi və ədəbi-mədəni inkişafında fəal çalışıb, Dünya ədəbiyyatının inkişaf qanunauyğunluqları problemi üzrə əlaqələndirmə şurasının sədri, Ədəbiyyat İnstitutu elmi şurasının sədri, Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun, Türkmənistan EA Dil və Ədəbiyyat İnstitutu elmi şurasının, Azərbaycan Dövlət Nəşriyyat Komitəsinin yanında redaksiya heyətinin, Azərbaycan Yazıçılar İttifaqı İdarə Heyətinin, Mədəniyyət Nazirliyi bədii şurasının, "Yazıçı" nəşriyyatının bədii şurasının, "Azərbaycan" və "Ulduz" jurnalı redaksiya heyətinin, "Bilik" Cəmiyyəti rəyasət heyətinin, Ensiklopediya Elmi Redaksiya Heyətinin üzvü olub.

SSRİ Yazıçılar İttifaqı rəyasət heyəti yanında tənqid və ədəbiyyatşünaslıq şurasının, Azərbaycan Yazıçılar İttifaqı M.F.Axundov adına mükafat komissiyasının üzvü olub. "Füzuli Vəqfı" fondunun rəyasət heyətinin üzvü kimi fəaliyyət göstərib.

Əsərləri

- Faciə və qəhrəman

- Səhnəmiz və müasirlərimiz

- Tənqid: problemlər, portretlər

- Poeziya və nəsr

- Realizm: sənət və həqiqət

- Mirzə Fətəli Axundov

- Poeziyanın kamilliyi

- Ədəbi üfüqlər

- İlyas Əfəndiyev

- Meyar-şəxsiyyətdir

- Xan bülbülün nağılı

- Tarix: yaxından və uzaqdan

- Şərqin dahisi

Filmoqrafiya

1. Geriyə baxmağa dəyər

2. Sən həmişə bizimləsən

3. Cavad Heyət varlığı

4. Üç zirvənin fatehi

ArturŞopenhayerdeyirdiki, oadamistedadlıdırki, qoyulanməsələnihamıdantezhəlledir, oadamdahidirki, yeniməsələninqoyuluşuilkdəfə onunağlınagəlir. Buradaprobleminqoyuluşuilə onunhəlliarasındakı intellektnisbətidəqiqifadə edilmişdir. Yaşarmüəllimdə problemə ənmükəmməl şərhvə həllverməklə bərabər, yeniproblemqoymağındamahirustası idi.

 Yalnızbədiimətnə yox, ümumiyyətlə, varlığaonunfərqlibaxışı vardır. Hərdənadamaelə gəlirdiki, varlıqhamıdanfərqliolaraqYaşarQarayevingözündə olduğundanfərqlibir ölçüdə, fərqlibiçimdə, fərqlirəngdə cilvələnir. O, ənadibirhadisənitamamilə qeyri-adirakursdandəyərləndirməyi, ondan ümumiləşmiş bitkinnəticə, düstur çıxarmağı ilə hərdəfə heyrətləndirməyibacarırıdı.

İşıqlı alimin ömrüqnün son günləri barədə Filologiya elmləri doktoru Sərxan Xavəri belə yazır:

2000-ci ilin əvvəllərində Yaşar müəllim infarkt keçirdi. "Qasırğa məni yaman yaxaladı. Yıxılsam, aparacaqdı. Ayağım üstə möhkəm dayandım, çiynimdən sürüşüb aşdı..." Onda hələ nə özünün, nə də başqalarının ağlına da gəlmirdi ki, bəla sürüşüb keçməyib. O, bir daha tam bərpa oluna bilmədi. Onun da əzabkeş sələfi Sabir kimi öncə ürəyi, az sonra isə qara ciyəri...

Əsərlərinin birində Yaşar müəllim Sabiri "qeyrətin ağrısına, namus yanğısına timsal" adlandırmışdı. Onu da acı tale yoldaşı Sabir kimi, ümummilli dərd Qarabağla bağlı "qeyrətin ağrısı, namus yanğısı" için-için ovmuşdu.

2002-ci ilin avqustu. Daxili İşlər Nazirliyinin Hospitalında Yaşar müəllim ölüm yatağında son günlərini yaşayır. Başının üstündə yaxın ailə üzvləri ilə bərabər, yetişdirmələri Hüseyn İsmayılov, Seyfəddin Rzasoy, Ağaverdi Xəlil və başqaları...

Yaşar müəllim yatağının başı tərəfindəki stolun üstündə əlyazmanı bizə göstərib dedi:

-Sonuncu kitabımdır: "Min ilin sonu". Mümkün olsa, onu kitablaşdırarsınız.

Sonra ağır-ağır əlavə etdi:

-Təsəvvür edin ki, dünyada hər hansısa bir bitki növünü yox etmək istəyirlər. Hər yerdə onun kökünü kəsir, toxumlarını məhv edirlər. Belə bir vəziyyətdə həmin bitkinin yalnız bircə toxumunu gizlətmək, qoruyub saxlamaq mümkün olsa, yenidən o bitki əvvəlcə kiçik bir ərazidə, daha sonra bir ölkədə, daha sonra bir qitədə, daha sonra bütün planetdə yayıla bilər.

Sonra əlavə etdi:

-Əgər siz məndən sonra elmi, halallığı, saflığı, mənəvi dəyərləri, ədaləti yalnız Ədəbiyyat İnstitutunda qoruyub saxlaya bilsəniz, onda bu dəyərlər zamanla Ədəbiyyat İnstitutundan Akademiyaya, Akademiyadan bütün ölkəyə yayıla bilər. Bu, Ustadın bizə son vəsiyyəti idi.

2002-ci il avqust ayının 25-də Yaşar Qarayev gözlərini dünyaya əbədi olaraq yumdu. Yaşar Qarayevin sağlığında üzünü görmədiyi sonuncu kitabı "Min ilin sonu" onun qırx mərasimində artıq çapdan çıxmışdı. "Fiziki mənada son nəfəsi və səsinin ritmi, ahəngi bu kitaba hopdu. Ömrün qürubu da elmdə yeni fikir və mülahizələrin doğuluşuna ünvanlandı, son anadək ona sədaqətlə xidmətə həsr edildi". Bu, həmin kitaba yazılan son sözün ilk cümlələrindəndir...

Yaşar Qarayevin ölümü Vsevold Meyerxoldun ifadələri ilə desək, həm də "istehsalatın radiasiyalı sahələrindən birində əməyin mühafizəsi qaydalarının kobudcasına pozulması" demək idi... 

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

-Bu gün Ad gününüzdür. Necə qeyd edəcəksiniz?

-Mən ad günlərimi təmtəraqlı qeyd etmək istəmirəm. Düzü qorxuram. Bunu ilk dəfədir deyirəm: 48 yaşımda özümü təzədən dünyaya gəlmiş kimi hiss etdim. Ondan sonra itkim oldu-qardaşım dünyadan getdi. Ondan sonra belə təmtəraqdan qorxuram. Eləcə öz adıma bir qazan xörək bişirəcəm, vəssalam.

Xalq artisti Səidə Quliyeva illər öncə müsahibələrindən birində ad gününün necə keşirəcəyi barədə sualal belə cavab vermişdi. Bu gün onun növbəti ad günüdür – 69-u tamam olur. Və biz artıq bilirik, o ad gününün necə keçirəcək.

Səidə Quliyeva 5 mart 1957-ci ildə Bakıda anadan olub. 1978-ci ildə Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun "dram və kino aktyoru" fakültəsini bitirib. Həmin ildən təyinatla Akademik Milli Dram Teatrında fəaliyyətə başlayıb. Böyük səhnədə debütü 1979-cu ildə rejissor Ə. Quliyevin hazırladığı Vilyam Şekspirin "Heç nədən hay-küy" komediyasında Hero rolu olub. Bundan sonra, aktrisa teatrda müxtəlif rejissorların səhnə quruluşlarında maraqlı obrazlar yaradıb.

S. Quliyeva Akademik Milli Dram Teatrının səhnəsində İlyas Əfəndiyevin "Xurşidbanu Natəvan" tarixi dramında Bəyim, Ş. Qurbanovun "Sənsiz" dramında Sevinc, Maksim Qorkinin "Həyatın dibində" əsərində Nastya, Əli Əmirlinin "Ağqoyunlular və Qaraqoyunlular"ında Qaraqoyunlu ana, Elçinin "Ah Paris! Paris!" komediyasında Firəngiz, Süleyman Sani Axundovun "Eşq və intiqam" pyesində Həcər xanım kimi müxtəlif janrlı obrazlar qalereyası yaradıb.

Səidə Quliyeva respublikanın Əməkdar Artisti, Xalq artisti fəxri adına, 5 dəfə Prezident Mükafatına layiq görülüb. 10 may 2019-cu ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülüb.

Filmoqrafiya

- Afaqın məhəbbəti

- Bəyaz həyat

- Bizi bağışlayın

- Azarkeş

- Cəza

- Dəvətnamə

- Fədakar

- Atayevlər ailəsi

- Haray

Xalq Artisti, aktrisa Səidə Quliyeva müsahibələrində həm də çəkiliş maraqlarına, sənət prioritetlərinə toxunub.  

-Hazırda filmə çəkilirsiniz?

-Düzü heç dəvət də almamışam. Eyhamlar olub. Yəqin bu günlərdə təklif alaram. Mən də baxacam, seçəcəm.

-Nəyə görə seçirsiniz, bir şərtiniz olurmu?

-Əlbəttə. İlk növbədə tərəf müqabili və qonorar məni qane etməlidi.

-Teatrda nə oynayırsınız hazırda?

- Akademik Milli Dram Teatrının “Qatil”, “Xanuma”, “Anamın kitabı” kimi tamaşalarında oynayıram.

-Qəhrəmanlarınızın ifadələri dillərə düşüb. Məsələn, “Fransız” filmindəki qəhrəmanınızın dediyi “Neynəsün daaay” ifadəsi kimi. Obrazlarınıza maraqlı, yaddaqalan reaksiyalar olubmu?

-Olur, əlbəttə. Çox sevinirəm ki, mənim oynadığım obrazlardan sitatlar gətirirlər. Yəni, iş uğurlu alınıb, tamaşaçının yaddaşındayam və gündəmdəyəm. Qaldı sualınıza, “Bala, başa bəla” teletamaşası gedirdi. Küçədə getdiyim yerdə hiss elədim ki, arxadan gələn adam sözümü təqlid edir: “Niyə? Nöşün?” döndüm gördüm ki, balaca uşaqdı. Amma məni elə güclü təqlid edir... yaxınlaşdılar, tanış oldum o uşaqla. Bəzən də tamaşaçılarla görüşəndə xatırladırlar sözlərimi...

-Rejissorlarda narazı olduğunuz məqamlar varmı?

-Yox, niyə narazı olum ki? Ramiz Həsənoğlunun adını sənət səhifəmə qızıl hərflərlə yazmışam. Məhərrəm Bədirzadə, Bəhram Osmanov, Mərahim Fərzəlibəyov, Mehriban Ələkbərzadə, Ələkbər Kazımovski, Oruc İzzətoğlu, Firudin Məhərrəmli ilə işləmişəm.

Gənc və zövqlü rejissor var Mikayıl Mikayılov... Bu insanlarla mütəmadi işləmişəm və onların adını mütləq çəkməliyəm. Mən çox böyük məktəb görmüşəm. Adil İsgəndərovun tələbəsi olmuşam. Əvvəllər Mehdi Məmmədovla işləmişəm. Tərəf müqabillərim gözəl aktyorlar olub.

Onlardan öyrənə-öyrənə bu səviyyəyə gəlib çatmışam. Gənclərdən də çox şey öyrənirəm. Burada ayıb bir şey yoxdur. Məsələn, mən texnikada –kompüter, telefon kimi cihazlarda-çox zəifəm. Amma maşın sürürəm. Vaxtım olsa onları da öyrənəcəm…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Gözəllərin bir yolu var,

O yolu tutub gedirsən.

Huşumu başımdan alıb,

Gözümdə bitib gedirsən.

Alışır yaxında nə var,

Bilmirəm ahımda nə var,

Oyadıb ruhumda nə var,

Könlümə yatıb gedirsən…

Bu şeirdə xalq ruhu, klassik poeziya nizami var ilk-əvvəl.

Gör hansı fəsildə durub gəlmisən,

Üşüyən budaqlar gün axtaranda.

Quşların hamısı köçüb gedəndə,

Sərçələr soyuqda dən axtaranda.

Buyur, gəl içəri, qapıda durma,

Keçən çoxdan keçib, özünü yorma.

Mən belə oluram, sən fikir vermə,

Bir çətin söhbətə yön axtaranda…

Burada həzin lirika duyulur…

Sən mənim acı dilimdə

Bal kimi qərar tutmusan.

Lalə tək yanan qəlbimdə

Xal kimi qərar tutmusan.

Sənə məktub yazam təzə görüşçün,

Köhnə araçıya iş düşə yenə.

Dayanaq göz - gözə, nəfəs - nəfəsə,

O fürsət əlimə kaş düşə yenə…

Burada isə bədii kulminasiya var, eləcə də hisslər sərgisi…

Bu gün bütün bu gözəlliklərin yaradıcısı Sabir Sarvanın 70 illik yubileyidir. Və bu yubileyi biz onsuz qeyd edirik…

Sabir Məlikov - Sarvan 1956-cı il mart ayının 5-də Ağsu rayonunun Pirhəsənli kəndində anadan olub. Əsil anası Cəmilə xanım olsa da, bir yaşından Sarvan kəndində yaşayan ana nənəsi Səkinə xanım övladlığa götürüb, onun himayəsində böyüyüb, təlim-tərbiyə alıb. 1971-ci ildə Sarvan kəndində səkkizillik məktəbi,1973-cü ildə isə Növcü kənd orta məktəbini bitirib.

1977-ci ildə M.A.Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun (indiki mədəniyyət və İncəsənət  Universiteti) Dram və kino aktyorluğu  fakultəsinin bitirib.1977-1980-ci  illərdə N.Vəzirov  adına Lənkəran Dövlət Dram teatrında, 1981-1987-ci illərdə isə Bakı Tədris Teatrında aktyor işləyib.

Onun üçün Vətən məvfumu böyük məna kəsb etsə də, doğulduğu yurda, elə-obaya bağlılığı ilə də örnək idi. Hər dəfə Pirhəsənliyə yolu düşəndə ahıl insanlara, kimsəsizlərə baş çəkər, onlarla zarafatlaşar, dərd-sərini öyrənib, əlindən gələn köməyi edərdi. 2014-cü ildə Ağsu rayonunda, 2016-cı ildə Sumqayıt şəhərində, 2017-ci ilin fevral ayında AYB-nin "Natavan" klubunda 60 illik yubileyi geniş şəkildə qeyd olunub.

Yaradıcılığa hələ orta məktəb illərində oxuduğu vaxtlardan maraq göstərib. "Vüqar" adlı ilk şeiri 1970-ci ildə  Ağsu rayonunda çıxan  "Birlik" qəzetində çap olunub.1983–1993-cü illərdə jurnalist kimi fəaliiyətə başlayıb, demokratik mətbuatın ilk qaranquşu sayılan  "Gənclik", "Molodost" jurnalında ədəbi işçi, şöbə müdiri, baş redaktorun müavini  vəzifələrinə qədər yüksəlib.

Zamanında bir çox insanların sosial-psixoloji problemlərinin çözülməsində, bürokratik əngəllərin aradan qaldırılmasında, toz basmış həqiqətlərin üzə çıxarılmasında Sabir Sarvanın müəllif araşdırmaları öz bəhrəsini verib. Onun publisistikasında milli təəssübkeşlik və haqqı nahaqqa  verməmək ideyası hakim olub. Bu yazılara görə gələn təhdidlərdən qorxmayıb,öz qələmini, əqidəsini ona yönəlmiş çirkablardan qoruya bilib.

Türkiyədə çıxan "Kardeş Kalemler", "Çağrı", "Çınqı" dərgilərində və "Krımın sesi" qəzetində şeirləri dərc olunub, eyni zamanda Türkiyənin Mersin şəhərində fəaliyyət göstərən "Kanal 42 MSBC–nin "Damla-Damla" şiir proqramında dəfələrlə şeirləri səsləndirilib və geniş tamaşaçı kütləsi tərəfindən bəyənilib.

Türkiyənin tanınmış bəstəkarı Ayzer Büyüker tərəfindən "Qarabağlı uşaq" şeirinə mahnı bəstələnib və dinləyicilər arasında çox böyük əks-səda verib. Sabir Sarvan mütəmadi olatraq Azərbaycan məkanında fəaliyyət göstrən televiziya kanallarında ədəbiyyatımız, onun problemləri və həlli yolları haqqında çıxışlar edib.

2002-ci ildə Sumqayıt şəhər İcra Hakimiyyətinin təşkilatçılığı ilə Almaniyanın Lüdviqshafen şəhərində olub, orada yaşayıb-yaradan türk əsilli şair Hasan Özdemirlə tanış olub, onun şeirlərini Azərbaycan türkcəsinə uyğunlayaraq "Ulduz" jurnalında dərc etdirib. Vaxtaşırı cəbhə bölgələrinə səfər edib və əsgərlər qarşısında vətənpərvərlik ruhunu gücləndirməyə xidmət edən şeirlərlə çıxış edib.

İstedadlı tənqidçi, çağdaş ədəbiyyatımızda  özünəməxsus yeri olan  Nərgiz Cabbarlının  "Yeni nəsil ədəbiyyatı -2",  gənc şairlər Günel Vəfalı və İradə Axundzadənin  "İkimiz bir kitabda" "Gülnarə Cəmaləddinin "Qəhvə rəngi" adlı şeirlər kitabının işıq üzü  görməsində onun əvəzsiz xidmətləri olub.

Sabir Sarvan Azərbaycan Yazıçılar Birliyi Sumqayıt bölməsinin yaranması ideyasını irəli sürərək, 1996-cı il dekabr ayının 21-də bölmənin yaranmasına nail olub, həmin ildən 2017-ci ilin mart ayına kimi (20 il müddətində) Azərbaycan  Yazıçılar Birliyi  Sumqayıt  bölməsinin sədri vəzfəsində çalışıb.

Bölməyə rəhbərlik etdiyi müddətdə "Turan", "Zərif" qadın ədəbi məclisləri, "Tumurcuq" uşaq klubu, hal-hazırda adını daşıyan Sabir Sarvan adına Uşaq Poeziya Teatrını yaradıb və onların fəaliyyət göstərməsində özünün bilavasitə iştirakı olub.

Bölmə tərəfindən "Turan" ədəb məclisinin fəaliyyətindən xəbər verən  "Bizdən sizə qalan sözdü" adlı (dörd almanax), "Zərif " qadın ədəbi məclisinin  üzvlərinin şeirlərindən  ibarət "Bənövşı pıçıltısı"  "Tumurcuq" uşaq klubu  üzvlərinin şeirlərindən  ibarət  "Qanadlandıq uçmağa" adlı 13 almanax,  məktəblilər üçün  nəzərdə tutulan "Vətən deyən şeirlər", "Vətənim, anam, dilim"  adlı kitablar çap edilib

Həmçinin Sumqayıtlı yazarların tərcümələrindən və dünyasını dəyişmiş qələm adamlarının yazdıqlarından nümunələr  toplanmış almanaxlar  işıq üzü görüb. Bundan başqa mərhum yazıçı-publisist  Feyzi Mustafayevin  bir vaxtlar  "Yazıçı" nəşriyyatı tərəfindən çap edilmiş "Dinmə,ey kədər"  adlı kitabı  bölmə tərəfindən yenidən  latın qrafikası ilə çap edilib.

Sumqayıt şəhərinin 60 illiyi ilə əlaqədar Sumqayıt şəhər təhsil şöbəsi və Sumqayıt şəhər Gənclər  İdman Baş idarəsi  ilə birlikdə I-IV sinif şagirdlərinin oxuması üçün nəzərdə tutulan  "Sinifdənxaric oxu", "Təbiət düşünür, düşündürür" kitabı bölmənin təşəbbüsü ilə  işıq üzü görüb. Bu kitablarda  Sumqayıtlı müəllifləri  uşaqlar üçün yazdığı  şeirlərdən nümunələr toplanıb.

Bölmənin təşəbbüsü ilə hər il keçirilən "Söz" bayramı, 21 mart Beynəlxalq poeziya günü  və 28 may Respublika günü münasibətilə  şəhər məktəbliləri arasında  keçirilən bədii-qiraət  müsabiqəsi  artıq Sumqayıtda ənənə  halını alıb.

Klassik və müasir  ədəbiyyatın təbliği  məqsədi ilə  şəhərdəki müxtəlif təşkilatlarla  işbirliyi qurulmuş və bir sıra tədbirlər keçirilib. Şəhər Təhsil  Şöbəsi ilə birlikdə keçirilən  Aşıq Ələsgərin yubileyi, M.Müşfiqin, R.Rzanın, Ə.Kərimi  şeirlərinin Sumqayıtlı  məktəblilər arasında  bədii-qiraət müsabiqəsi, dərslik müəlliflərindən T.Hacıyevin, N. Cəfərovun, Z.Əsgərlinin  iştirak etdikləri "Müasir ədəbiyyat və onun tədris problemləri" mövzusunda söhbət diskkusiya bu qəbildəndir.

Kitabları

- Gördüyüm göy, baxdığım işıq. Bakı: Yazıçı, 1989

- Çıx qaranlıqdan. Bakı: Ozan, 2001

- Gəldi qürub. Bakı: Adiloğlu, 2007

- Özümü sözə çevirdim. Bakı: Adiloğlu, 2007

- Dərdimi oxusun ney. Sumqayıt, 2011

- Yarandım, yaşadım. Sumqayıt, 2014

Mükafatları

- Gürsüctanda keçirilən Mayakovski günlərində billur güldan və diplomla mükafatlandırılıb.

- Türkiyənin Çorm şəhərində keçirilən "Şiir şölənində" Diploma layiq görülüb.

- 50 illik yubileyi münasibətilə Sumqayıt şəhərinin sabiq İcra başçısı Vaqif Əliyev  tərəfindən ikiotaqlı mənzillə mükafatlandırılıb.

- Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin təqaüdünə layiq görülüb

- Ədəbiyyatın inkişafına göstərdiyi xidmətlərə görə müxtəlif vaxtlarda Azərbaycan Yazıçılar Brliyi və Sumqayıt şəhər İcra hakimiyyəti tərəfindən gördüyü işlər yüksək dəyərləndirilib və müxtəlif vaxtlarda diplom və fəxri-fərmanlarla təltif edilib

2017-ci il, fevral ayının 28-də onu çoxdan narahat edən kəskin ağrılar ucbatından Sumqayıt 1 saylı xəstəxanaya yerləşdirilib, lakin həkimlər Bakı şəhərində yerləşən "Neftçilər" xəstəxanasına yerləşdirməyi məsləhət görüblər. 2017-ci il mart ayının 14-də saat 03.30 radələrində həmin xəstəxanada ürək çatışmazlığından vəfat edib. Vəsiyyətinə əsasən doğulduğu Ağsu rayonunun Pirhəsənli kəndindəki kənd qəbristanlığında dəfn edilib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Teatrda qırxa yaxın rol oynayıb. Rza Xudiyev ilk növbədə, yüksək səhnə mədəniyyəti, daxili zənginliyi, ifadə vasitələrinin orijinallığı və estetik tənasübü ilə seçilir. İfa etdiyi obrazlar, xarakterindən asılı olmayaraq, parlaq insani cizgiləri, canlılığı və həyatiliyi, realist təsir gücü ilə tamaşaçılarda müsbət emosional duyğular oyadır.

Rza Xudiyev 5 mart 1962-ci ildə Culfada anadan olub. 1983-cü ildə hərbi xidmətini başa vurduqdan sonra M. A. Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun "dram və kino aktyorluğu" fakültəsinə daxil olub. 1987-ci ildə M. A. Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunu bitirdikdən sonra Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrında fəaliyyətə başlayıb. Həmin ildən bu günədək Naxçıvan teatrında çalışır.

Aktyorun istedadı çoxyönlüdür, daxili duyğuları zəngindir və buna görə də yaratdığı səhnə obrazları müxtəlifdir, təzadlıdır, qəhrəmandır, tip-xarakterdir. Tarixi şəxsiyyətləri, qəhrəmanları ifa edəndə həmin obrazların ictimai-sosial mənsubiyyəti ilə mənəvi-psixoloji xüsusiyyətlərini ahəngdar vəhdətdə verir. Belə yanaşma tərzində aktyor bütöv və xarakterik səhnə obrazı təqdim edə bilir.

Rza Xudiyevin istedadının bir hüsnü də orasındadır ki, aktyor zaman və məkan xronotopunu pozmadan tarixi keçmişlə müasirlik arasında ünsiyyət körpüsü yarada bilir. Rza Xudiyevin çox zəngin və müxtəlif çalarlı, əlvan xarakterik səciyyəli ritm formaları var. Aktyor obrazın psixoloji estetik səciyyələrinə uyğun olaraq həmin ritmin mahiyyət və xarakter ahəngini dəyişir.

 Əsərin mövzusundan, tamaşanın janrından, obrazın xarakter səciyyəsindən asılı olmayaraq, Rza daxilən kübarlığını zahiri hərəkətlərində, səhnə davranışında həssaslıqla qoruya bilir. Aktyorun ifadə palitrasında yumor və lirizmin xüsusi çalarları var. Rza Xudiyev 2014-cü ilin mayından C. Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram teatrının direktorudur.

 Bu çalarlar bir-birindən seçilməklə yanaşı, səmimiyyəti, təbii reallığı, füsunkarlığı, emosional cazibəsi, müəyyən bir insani xüsusiyyəti həssaslıqla təcəssüm etdirməsi ilə göz oxşayır. Rza Xudiyev aktyor səmimiyyətini, aktyor məlahətini ekran əsərlərində də ləyaqətlə qoruyub sənət dilinə çevirə bilir. General Həzi Aslanova həsr olunmuş "Sizi dünyalar qədər sevirdim" filmində qəhrəmanın kiçik qardaşı roluna, həmçinin "Sürəyya" (Seyfəddin), "Şahid qız" (Orxan) kinolentlərinə çəkilib.

Teatr səhnəsindəki rolları

- Atilla ("Atillanın atlıları", Nəbi Xəzri)

- Toğrul bəy ("Atabəylər", Nəriman Həsənzadə)

- Sisyanov ("Hökmdar və qızı", İlyas Əfəndiyev)

- Molla Abbas ("Dəli yığıncağı", Cəlil Məmmədquluzadə)

- Fərhad ("Fərhad və Şirin", Səməd Vurğun)

- Səyavuş ("Səyavuş", Hüseyn Cavid)

- Arif ("İblis", Hüseyn Cavid)

- Zurab ("Şəhərli kürəkən", Ramiq Muxtar)

- Naçalnik ("Qurbanəli bəy", Cəlil Məmmədquluzadə)

- Qədir ("Dirilən adam", Mir Cəlal)

Filmoqrafiya

- Sizi dünyalar qədər sevirdim (rol: Aslanovun qardaşı)

- Sürəyya (rol: Seyfəddin)

- Şahid qız (rol: Orxan)

- Tale yükü (rol: Rəsul)

- 125 illik yol (qısametrajlı sənədli film)

Mükafatları

- Naxçıvan MR-ın əməkdar artisti

- "Fərhad və Şirin" beşpərdəli mənzum dramı əsasında hazırlanmış tamaşada Fərhad roluna görə Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqının təsis etdiyi "Qızıl Dərviş" mükafatı

- Azərbaycanın xalq artisti.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)

İlhamə Məhəmmədqızı, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bəzən elə insanlar olur ki, onların həyat yolu sadəcə bioqrafiya deyil, bütöv bir xidmət salnaməsidir. Flora Vəli qızı Abuşova da məhz belə ziyalı, zəhmətkeş və xeyirxah qadınlarımızdandır.

1956-cı il martın 11-də Sumqayıt şəhərində dünyaya göz açan Flora xanım hələ məktəb illərindən çalışqanlığı və biliyə həvəsi ilə seçilib. 13 saylı orta məktəbi fərqlənmə attestatı ilə başa vurması onun gələcək uğurlarının ilk müjdəsi idi. Elmə olan sevgisi onu 1979-cu ildə N.Nərimanov adına Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunun əczaçılıq fakültəsinə gətirdi. Bu ali məktəbi uğurla bitirərək həyatını insanların sağlamlığına həsr etdi.

Peşə fəaliyyətinə 415 və 560 saylı apteklərdə başlayan Flora xanım, 1993-cü ildən Sumqayıt şəhərinin 30-cu məhəlləsində yerləşən 873 saylı aptekin müdiri kimi məsul və şərəfli bir vəzifəni icra edib. Onun rəhbərliyi altında aptek sadəcə dərman satılan məkan deyil, insanlara diqqət və qayğı göstərilən ünvan olub.

1990-cı ildən etibarən pedaqoji fəaliyyətə başlayan Flora Vəli qızı, Əziz Əliyev adına Sumqayıt Tibb Kollecində uzun illər çalışaraq gənc tibb işçilərinin yetişməsində böyük rol oynayıb. Pedaqoq, Əczaçılıq və ortopedik stomatologiya şöbəsinin müdiri, tərbiyə işləri üzrə direktor müavini kimi fəaliyyət göstərərək həm təşkilatçı, həm də qayğıkeş müəllim kimi yadda qalıb. Bu gün onun yetirmələri ölkənin müxtəlif səhiyyə ocaqlarında ləyaqətlə çalışırlar.

Flora xanım yalnız peşəkar əczaçı və pedaqoq deyil, həm də incə ruhlu bir yaradıcı insandır. Poeziyanı, bədii yaradıcılığı sevir və hazırda da bu sahədə fəaliyyətini davam etdirir. Onun qəlbindəki həssaslıq, insanlara olan sevgisi və mərhəməti həyatının hər anında özünü göstərib. Ehtiyacı olanlara dəfələrlə yardım əlini uzatması, xeyirxahlığı və səmimiyyəti onu cəmiyyətdə xüsusi hörmət sahibi edib.

O, vaxtilə “Sevil” Qadınlar Cəmiyyətinin Sumqayıt bölməsinin sədri olmuş, Əməkdar müəllim, “Şöhrət” ordenli, Prezidentin fərdi təqaüdçüsü Ofelya Babayevanın müavini kimi də fəaliyyət göstərib. Müxtəlif konqres, qurultay və seminarlarda iştirak edib, Fəxri fərman və sertifikatlarla təltif olunub. Bu mükafatlar onun zəhmətinin, fədakarlığının və peşəkarlığının rəsmi təsdiqidir.

Onun ailə həyatı da bir o qədər zəngin və qürurvericidir. Həyat yoldaşı Abuşov Camal  həm Ulu Öndər Heydər Əliyev, həm də ölkə rəhbəri cənabİlham Əliyev tərəfindən  yüksək fəxri adlarla təltif olunub. Flora xanım ali təhsilli üç övlad anası, beş nəvənin sevimli nənəsidir. Nəvələrindən üçünün məktəbli, ikisinin isə həkim olması onun ailəsində elmə və biliyə verilən dəyərin bariz nümunəsidir.

Bu gün Flora Vəli qızı Abuşova arxaya dönüb baxanda ömrünün hər səhifəsində zəhmət, sevgi, xeyirxahlıq və xidmət görür. O, sadəcə bir əczaçı və müəllim deyil,  bütöv bir nəslin yaddaşında iz qoymuş ziyalı Azərbaycan qadınıdır. Onun həyat yolu gənclər üçün örnək, həmkarları üçün qürur, ailəsi üçün isə sonsuz sevgi mənbəyidir.

Bu il Flora Vəli qızı Abuşova üçün əlamətdar yubiley ilidir. Ömrünün müdriklik və kamillik çağını yaşayan Flora xanım geriyə boylananda zəhmətlə, fədakarlıqla, xeyirxahlıqla dolu şərəfli bir həyat yolu görür. Onun keçdiyi yol təkcə şəxsi nailiyyətlər deyil, yüzlərlə tələbənin taleyində iz buraxan müəllim ömrü, minlərlə insana şəfa və ümid bəxş edən əczaçı xidməti, ailəsinə dayaq olan ana və nənə sevgisidir. Bu yubiley yalnız bir insanın yaş mərhələsi deyil, bütöv bir xidmət salnaməsinin, ziyalılıq nümunəsinin bayramıdır. Ona sağlam, uzun ömür, yaradıcılıq ilhamı və yeni uğurlar arzulayırıq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Mən bu dünyaya gecikmiş bir payız kimi gəldim.

Nə baharın şövqü vardı gəlişimdə, nə də yay günəşinin təntənəsi. Sanki təqvim səhv salmışdı məni — vaxtım tamam idi, amma zaman məni gözləmirdi. Səssiz, saralmış yarpaqların xışıltısında gizlənmiş adımla daxil oldum ömrün dar keçidlərinə. Addımlarım torpağa ağır dəydi; elə bil hər izim bir az da içimdəki yorğunluğu yerə köçürürdü.

Heç kim bilmədi içimdə neçə qiyam yatırdı.

Neçə üsyan sığışmışdı susqun təbəssümümə. İnsanlar mənim sakitliyimi təvazökarlıq sandı, halbuki o sükutun arxasında ildırımlar var idi. Mən danışmadıqca, içimdə min cümlə boy atırdı. Hər baxışımın arxasında deyilməmiş bir həqiqət dayanırdı. Mən özümü qorumaq üçün susmadım — başqalarını yandırmamaq üçün susdum.

Yorğun idim…

Hələ yolun başlanğıcında yorğun idim. Çünki gördüyüm hər yuxu oyananda bir az da məni tərk edirdi. Hər səhər bir ümidin azaldığını hiss edirdim. Sanki gecə mənə vəd verilirdi, səhər isə o vəd geri alınırdı. Bu, taleyin mənə öyrətdiyi ilk dərs oldu: hər gözəllik əbədi deyil, hər arzu yetişmir.

Mən nakam arzuların qızılı qəfəsində öz səsimi axtardım illərlə. O qəfəs parıldayırdı, amma içində nəfəs almaq çətin idi. İnsanlar uzaqdan baxanda məni xoşbəxt sanırdılar. Axı qızılı qəfəs həmişə gözəl görünür. Heç kim bilmirdi ki, o qəfəsin barmaqlıqları arzularımın qırılmış qanadlarından düzəlmişdi.

Sözə sığındım.

Söz məni incitdi, amma yenə sözə sığındım. Çünki başqa limanım yox idi. Hər dəfə qələm əlimə keçəndə elə bil yaralarım danışmağa başlayırdı. Mən yazdıqca azad olurdum. Yazdıqca özümü tanıyırdım. Söz mənə həm dərman oldu, həm yara. Amma yenə də onu seçdim. Çünki susmaq içimdəki alovu daha da böyüdürdü.

Bilirdim, bir gün adım bir daşın soyuq sinəsinə yazılacaq.

O daş ki, məndən daha səbirli, məndən daha səssiz, məndən daha uzunömürlü olacaq. İnsan ömrü bir nəfəs qədərdir, daşın yaddaşı isə əsrlər qədər. Mən keçici idim, amma içimdə əbədi qalmaq istəyi vardı. Ona görə də istədim adım torpağın yaddaşına həkk olunsun.

Yazın oraya:

“Burada bir qadın yatır —

Dünyadan yorğun,

Amma ruhundan əl çəkməyən.”

Yazın ki, o qadın gecələr ulduzlarla danışardı.

Hər ulduzda bir sirr axtarardı. Göyə baxanda özünü daha az tənha hiss edərdi. Torpağa sirrini verərdi, göyə ümidini. İnsanlara isə susqun bir baxış buraxardı. Çünki insanlar çox zaman sözləri eşitmir, amma baxışları anlayır.

Mən bu dünyanı sevdim.

Doğrudan da sevdim. Səhərin ilk işığını, payızın sarı yarpaqlarını, yağışın torpağa qarışan qoxusunu sevdim. İnsanların gülüşünü, uşaqların saf baxışını, qocaların yorğun səsini sevdim. Amma dünya məni yarımçıq sevdi. Mənim sevgim bütöv idi, dünyanın sevgisi isə həmişə şərtli oldu.

Hər sevgi bir az çatmadı.

Hər ümid bir az gecikdi. Sanki taleyimdə yazılmışdı: “Tam xoşbəxtlik bu qadına qismət olmayacaq.” Mən hər dəfə qapını açanda arxasında bir az boşluq tapdım. Hər gülüşün içində gizli bir vidalaşma vardı. Sanki həyat məni hər dəfə hazırlayırdı: “Çox bağlanma, yenə gedəcək.”

Üsyankar idim —

Çünki haqsızlığa dözə bilmirdim. Sükut bəzən ləyaqətdir, amma hər zaman deyil. Mən ədalətsizliyə baxanda içimdə bir od yanırdı. O od bəzən məni yandırdı, bəzən başqalarına işıq oldu. Mən öz yanğımdan qorxmadım. Çünki bilirdim: yanmadan işıq saçmaq mümkün deyil.

Məni qınamayın sükutumun ağırlığına görə.

Mən susanda əslində içimdə min cümlə qışqırırdı. Sadəcə o qışqırığın səsini hamı eşitməsin deyə onu içimdə saxlayırdım. Mənim sükutum qorxaqlıq deyildi — yorğunluq idi. İnsan hər gün döyüşə bilməz. Bəzən silahı yerə qoyub nəfəs almaq lazımdır.

Baş daşımın üstünə bir damla yağış düşəndə bilin:

O mənim deyilməmiş şeirimdir. Hər damla torpağa qarışanda bir misra oxuyacaq. Oxuyacaq ki, mən susmadım, sadəcə sözlərimi yağışa əmanət etdim. Bir külək əsəndə bilin: o mənim yarımçıq qalmış etirazımdır. O külək saçlarınızı oxşayanda anlayın ki, mən hələ də haqsızlığa qarşı pıçıldayıram.

Mən həsrətlə getdim —

Çünki dünya ilə barışa bilmədim. Amma nifrətlə getmədim. Nifrət ağır yükdür, onu o biri dünyaya aparmaq istəmədim. Mən ürəyimi yüngül qoyub getmək istədim. Qoy torpaq məni qucaqlayanda içimdə kin olmasın.

Yorğun idim,

Sadəcə çox yorğun… Bu yorğunluq bədənimdən yox, ruhumdan gəlirdi. İnsan ruhən yorulanda heç bir istirahət kömək etmir. Mənim istirahətim susmaq idi. Mənim dincliyim gecənin qaranlığında ulduzlara baxmaq idi.

Əgər bir gün adımı xatırlayan olsa, qoy desin:

“O, yaşamağı sözə çevirə bildi.” Çünki mənim bütün varlığım söz idi. Mən ağlayanda da söz idim, güləndə də. Mən susanda belə içimdə bir cümlə qurulurdu.

Məni torpağa verəndə səsim göydə qalsın.

Çünki mən yerə sığmayan bir ürəklə yaşadım. O ürək çox sevdi, çox incidi, çox bağışladı. Hər bağışlayış bir az da məni azaltdı, amma yenə də bağışladım. Çünki bağışlamamaq daha ağır idi.

Yazın son cümləni belə:

“Burada bir ruh yatır —

Sınmadı.

Sadəcə susdu.”

Amma bilin ki, susmaq bitmək deyil.

Susmaq bəzən ən böyük müqavimətdir. Mən susaraq yaşadım, susaraq getdim. Amma içimdəki həqiqətlər torpağın altında da yaşayacaq.

“Yarım qaldı bu nəfəs.”

Bəli, yarım qaldı. Çünki demək istədiklərim bitmədi. Sevmək istədiklərim bitmədi. Üsyanım bitmədi. Amma nəfəsim çatmadı.

Dünya ilə çarpışdım,

Bəzən qalib oldum, bəzən məğlub. Amma hər dəfə ayağa qalxdım. Mən sınmadım. Sınmaq üçün çox güclü olmaq lazımdır, deyirlər. Mən isə sadəcə dözdüm.

“Burada bir ürək susur.

Hamı üçün döyünmüşdü,

Özü üçün yorğun durur.”

Həqiqətən də belə oldu. Mən hamı üçün yaşadım. Kiminsə dərdini öz dərdim bildim. Kiminsə sevincinə öz sevincim kimi sevindim. Amma özüm üçün yaşamağı çox vaxt unutdum. Ürəyim hamı üçün döyündü, amma özünə gələndə yorğun idi.

Əgər bir gün qəbrimin yanından keçsəniz, dayanıb bir anlıq sükuta qulaq asın. O sükutun içində mənim səsim var. Torpaq üstə düşən yarpaqların xışıltısında addımlarımın izi var. Günəş baş daşımı isidəndə bilin ki, mən işığı sevməkdən vaz keçməmişəm.

Mənim vəsiyyətim budur:

Məni ağlayaraq yox, anlayaraq xatırlayın. Mənim həyatım bir ağı idi, amma o ağının içində ümid də vardı. Mən hər qaranlığın içində bir işıq axtardım. Tapmayanda belə axtarmaqdan vaz keçmədim.

Əgər qız uşaqları adımı eşidərsə, qoy bilsinlər: susmaq taley deyil. Susmaq seçimdir. Və hər seçim dəyişə bilər. Qoy heç biri öz səsini itirməsin. Mən səsimi sözə çevirdim, onlar isə həyatlarına çevirsinlər.

Mən bu dünyaya gecikmiş bir payız kimi gəldim,

Amma gedəndə arxamca bir bahar qoymaq istədim. Bəlkə də bacarmadım. Bəlkə də yarımçıq qaldı. Amma cəhd etdim.

İndi torpaq üstümü örtəndə qorxmuram. Çünki bilirəm: ruh yerə sığmır. Ruh azaddır. Mənim ruhum da azad olacaq. Küləklə dolaşacaq, yağışla danışacaq, ulduzlara qarışacaq.

Və bir gün kimsə gecə təkliyində göyə baxıb dərin bir nəfəs alanda, bəlkə mənim yarım qalan nəfəsim onun sinəsində tamamlanacaq.

O zaman anlayacaqsınız —

Mən getməmişəm.

Sadəcə susmuşam.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində bu gün sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə məqaləsini təqdim edirik.

Ədəbiyyat – xalqın ruhudur

Bu ruhu öyrənmək, yazılmamış səhifələri üzə çıxarmaq milli borcumuzdur

Əksər dünya xalqlarının tarixində XIX əsr dövlətçilik ideyalarının möhkəmləndiyi, parçalanmış torpaqların birləşdirildiyi dövr kimi görünür. Azərbaycan üçünsə bu əsr parçalanma, yadlaşma və işğallar dövrü oldu. 1813-cü ilin Gülüstan və 1828-ci ilin Türkmənçay müqavilələri təkcə diplomatik sənəd deyildi – o, bütöv bir xalqın ruhuna çəkilmiş sərhəd idi. Bu sərhəd milli yaddaşda   həm də mədəniyyətin, dilin, qohumluğun parçalanması kimi yaşandı. Güney Azərbaycanın min illik mədəni beşiyi Quzey üçün daim bir qaynaq olmuşdu, lakin bu qaynağın üstü zorla bağlandı. İkiyə parçalanmış bir xalqa yad əllər uzandı.  

Xalqların siyasi taleyi onların ədəbiyyatını dərin izlərlə formalaşdırır. Bəzən bu tale bütöv bir xalqı iki yerə ayırır: sərhədlər çəkilir, dillər parçalanır, yaddaş yaralanır. Ədəbiyyat isə həmin parçalanmanın ən güclü şahidi və ifadəçisinə çevrilir. Bu mənada, düşünürük ki, Güney Azərbaycanın ədəbiyyatı yalnız İran çərçivəsində deyil, dünyada oxşar təcrübələr yaşayan xalqların ədəbi irsi ilə müqayisədə də öyrənilməlidir.

Azərbaycan ədəbiyyatı əsrlərin sınağından keçmiş, müxtəlif ictimai-siyasi və mədəni mühitlərdə inkişaf edərək zənginləşmiş bütöv bir irsdir. Onun ayrılmaz və mühüm bir qolu isə Güney Azərbaycan ədəbiyyatıdır. Bu ədəbiyyat həm coğrafi, həm tarixi, həm də mənəvi baxımdan eyni qaynaqlardan su içmiş, Azərbaycan xalqının bütövlükdə mədəni yaddaşına misilsiz qatqılar vermişdir. Ancaq, təəssüf ki, bu zəngin irs hələ də yetərincə öyrənilməyib, araşdırılmayıb. Onun çoxlu yazılmamış səhifələri, araşdırılmamış mövzuları vardır.

Güney Azərbaycan ədəbiyyatı müxtəlif tarixi mərhələlərin çətin sınaqları içində formalaşmışdır. İstər Çar Rusiyası ilə Qacar dövrünün sərhəd bölgüləri, istər Pəhləvi dövrünün ağır assimilyasiya siyasəti, istərsə də İslam inqilabından sonrakı ideoloji məhdudiyyətlər bu ədəbiyyatın taleyinə təsirsiz qalmamışdır. Bütün bunlara baxmayaraq, Güney aydınları, şair yazıçıları milli ruhu, ana dili sevgisini və azadlıq ideallarını qorumağı bacarmışlar. Onların yaratdığı əsərlər təkcə ədəbi nümunə deyil, həm də milli-mənəvi dirənişin ifadəsi kimi dəyərlidir.

Lakin bu irs haqqında tədqiqatların azlığı, sistemsizliyi diqqəti çəkir. Bir çox yazıçıların əsərləri, mətbuat nümunələri, folklor örnəkləri hələ də arxivlərin tozlu rəflərində qalır. Bu yalnız ədəbiyyatşünasların deyil, bütövlükdə xalqın mənəvi yaddaşına qarşı da bir borcdur. Çünki öyrənilməyən ədəbiyyat – unudulmuş tarix deməkdir. Unudulmuş tarix isə milli kimliyin zəifləməsinə gətirə bilər.

Bu səbəbdən də Güney Azərbaycan ədəbi irsinin öyrənilməsi təkcə bir elmi məsələ deyil, həm də milli-mədəni missiyadır. Məqsədimiz bu çatışmazlığı aradan qaldırmaq, yazılmamış səhifələri işıqlandırmaq, oxucuya ədəbiyyat tarixinin tərəqqisini təqdim etməkdir.

Bu istiqamətdə biz gələcəkdə silsilə yazılar təqdim etməyi planlaşdırırıq.

XX əsrin ortalarından başlayaraq Güney Azərbaycan ədəbiyyatı ikiqat təsir altında formalaşdı: bir tərəfdən fars şovinizminin assimilyasiya siyasəti, digər tərəfdən Sovet Azərbaycanı ilə ayrılıq... Bu parçalanma yalnız siyasi coğrafiyada deyil, insan şüurunda da sərhəd yaratdı. Güney Azərbaycan şairləri üçün “dil” həm bir mübarizə aləti, həm də milli kimliyin son sığınacağı idi.

 Lakin unudulmamalıdır ki, Güney ədəbiyyatının özündə də bu dərd müxtəlif mərhələlərdə ifadə olunurdu. 1920-40-cı illərdə “Sandıq ədəbiyyatı” dönəmi, yəni qapalı, senzuralı şeir və nəsr dillə nəfəs almaq üçün gizli məkan axtarırdı. Rza şahın “dil yasağı” siyasəti Azərbaycan türkcəsini evlərdə gizlədilən bir mədəniyyətə çevirdi. Ancaq gizlədilmiş bu mədəniyyət güclü köklərə görə yox ola bilmədi.

Siyasətin bacarmadığı işi ədəbiyyat öhdəsinə götürdü. Cənub dərdi poeziyada, romanda, publisistikada yaşadı. Sovet ədəbiyyatının aparıcı qələm sahibləri – Səməd Vurğun, Süleyman Rüstəm, Mir Cəlal, Mehdi Hüseyn, Məmməd Səid Ordubadi, Mirzə İbrahimov öz yaradıcılıqlarında Təbriz motivlərini işlədi. Şəhriyarın “Heydərbabaya salam”ı Quzeydə oxunanda bir xalqın bölünmüş yaddaşına qığılcım kimi düşdü. Bəxtiyar Vahabzadənin “Gülüstan” poeması isə siyasi sərhədlərin poetik məhkumluğunu ifşa edirdi. Bu mövzu sonralar Məmməd Araz, Balaş Azəroğlu, Abbas Makulu, Söhrab Tahir, Əli Tudə, Mədinə Gülgün kimi şairlərin də yaradıcılığında davam etdi.

1941-ci ildə sovet qoşunlarının İrana daxil olması ilə Azərbaycan xalqının tarixi taleyində yeni bir mərhələ açıldı. Arazın iki tərəfində uzun illər bir-birindən ayrı düşmüş insanlar arasında ilk dəfə canlı ünsiyyət yaranırdı. Bu, sadəcə siyasi hadisə deyildi, həm də milli yaddaşın oyanışı idi. Sovet qoşunlarının tərkibində Cənuba gedən ziyalılar həm təbliğatçı, həm də mədəni körpü rolunu oynadılar. Onların fəaliyyəti xalq arasında bir ümid oyatdı: sanki Azərbaycanın parçalanmış torpaqları yenidən birləşəcəkdi.

Amma bu ümid qısa müddətli bir illüziya idi. Nə Sovetlər Birliyi ilə İran arasında bağlanmış müqavilə, nə də beynəlxalq aləmin maraqları Cənubi Azərbaycanın siyasi müstəqilliyini tanıyırdı. Dünya gücləri üçün bu məsələ milli azadlıq ideyası yox, geosiyasi balans məsələsi idi. Beləliklə, tarixi reallıq şairlərin romantik ümidlərinin üzərinə sərt bir kölgə saldı. Ədəbiyyatın üzərinə isə yeni bir vəzifə düşdü: siyasi müstəqilliyi təmin edə bilməyən xalqın ruhunda bu ideyanı yaşatmaq.

1940-1950-ci illərdə Cənubda baş verən hadisələr təkcə oradakı şairlərin deyil, həm də Şimal ədəbiyyatının diqqət mərkəzində idi. Sovet senzurasının sərtliyinə baxmayaraq, Süleyman Rüstəm, Səməd Vurğun, Rəsul Rza, Osman Sarıvəlli və başqa şairlər Cənub mövzusuna müraciət etdilər. Bu faktın özü çox önəmlidir: Quzeydə ideologiya mərkəzdən idarə olunsa da, yazıçıların daxili duyğuları onlara Cənub faciəsini yazdırırdı.

1946-cı ildə Milli Hökumətin süqutu və Pişəvərinin faciəli sonluğu Cənub ədəbiyyatında yeni bir mərhələ açdı. Minlərlə ziyalı, yazıçı və şair Quzeyə – Sovet Azərbaycanına mühacirət etdi. Bu mühacirət sadəcə siyasi yox, həm də ədəbi mühitin taleyini dəyişən hadisə idi.

Balaş Azəroğlu, Seyid Cəfər Pişəvəri, Əli Tudə, Mədinə Gülgün, Söhrab Tahir, Məhəmməd Bi­ri­ya, QəhrəmanQəhrəmanzadə, Hökumə Billuri, İsmayıl Cəfərpur, Abbas Pənahi Makulu, Həmid Məmmədzadə, Qulamhüseyn Beqdeli, Həmzə Fəthi Xoşginabi, Qasım Cahani, Əbülfəz Hüseyni, Qafar Kəndli, Mirəli Mənafi, Aşıq Hüseyn Cavan və başqaları artıq Azərbaycan SSR-də ədəbi mühitin ayrılmaz hissəsinə çevrildilər. Onların poeziyası milli həsrətin, qürbətin, parçalanmanın və eyni zamanda ümidin poeziyası idi. Güneyli şairlər öz şeirlərində Cənub mövzusunu daim gündəmdə saxladı, onu Quzey oxucusunun milli yaddaşına çevirdi.

Bu mərhələdə Quzey ədəbiyyatı ikili məna qazandı: bir tərəfdən sosialist realizminin çərçivəsində formalaşdı, digər tərəfdən mühacir şairlərin gətirdiyi həsrət, azadlıq və qovuşma motivləri ilə yeni nəfəs aldı. Bu, ədəbiyyatı həm daha emosional, həm də daha milli etdi.

1941-46-cı illərdə Demokratik ədəbiyyat mərhələsi gəldi. Bu dövrdə senzurasız söz, sosial mövzular, fəhlə və kəndli həyatının bədii obrazları, ana dilli nəşrlər ön plana çıxdı. İlk dəfə aşıq ədəbiyyatı da siyasi çalar aldı. Bu, Güney ədəbiyyatında azadlıq nəfəsinin qısa, amma dərin iz buraxdığı bir mərhələ idi.

 Pəhləvi dönəmində hüzn, məhrumiyyət, qorxu, yadlaşma ədəbi üslubun aparıcı xüsusiyyətlərinə çevrildi. Ancaq məhz bu kədərli ədəbiyyat Şəhriyar, Sahir, Səhənd, Haşım, Savalan, Haşım Tərlan, Məhəmməd Bi­ri­ya, Əli Fit­rət, Mir Mehdi Etimad, həmçinin yüzlərlə adı az tanınan şairin yaradıcılığında gələcək azadlıq arzularının toxumlarını qorudu.

Onlar öz poeziyasında xalqın ikiyə bölünmüş taleyini ifadə edirdilər və yaradıcılıqlarında “yarım qalan vətən”, “itirilmiş torpaq”, “əsir dil” kimi obrazlar dəfələrlə təkrarlanırdı.

Güney ədəbiyyatının ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri – mədəni müqavimət ədəbiyyatı olmasıdır. Şairlər üçün yazmaq sadəcə estetik akt yox, həm də milli varlığı qoruma vasitəsi idi.

Hər iki məkanda Azərbaycan dili ədəbiyyatın mərkəzi elementinə çevrildi. Quzeydə artıq rus dilinin təsiri hiss olunurdu, amma Güneydən gələn şairlər milli dili qoruyaraq tarixi və etnoqrafik çalarları əsərlərində təqdim edirdilər. Bu həm dil, həm də milli kimlik üçün möhkəm bünövrə yaratdı.

Şimal-Cənub ədəbiyyatının təmasına gəldikdə Süleyman Rüstəmin “Cənub şeirləri”ndə nostalji, həsrət və qardaşlıq motivləri ön plandadır. Səməd Vurğunun poeziyasında Cənub məsələsi daha çox romantik bir amal kimi qaldırılırdı. Rəsul Rza isə mövzunu bir qədər simvolik və fəlsəfi üslubda işləyirdi.

Tənqidi baxımından burada bir həqiqət görünür: müxtəlif üslub fərqlərinə baxmayaraq, Şimal şairləri milli duyğunu öz poeziyasına gətirməklə Şimal-Cənub arasında ruhani bir körpü yaradırdılar.

Bu körpü siyasi baxımdan yarımçıq idi, amma ədəbiyyat müstəvisində bütöv bir “milli mənzərə” formalaşdırdı. Güneydə üsyan və həsrətdən  yazılırdısa, Quzeydə həmrəyliyin poetik sədası eşidilirdi.

 Viktor Hüqonun dediyi kimi, hər siyasi inqilabın arxasında mədəni inqilab dayanır. Azərbaycan xalqının siyasi tarixi bəzən məğlubiyyətlərlə, yarımçıq qalan hərəkatlarla yaddaşımıza yazılsa da, mədəni inqilab – yəni ədəbiyyat – xalqın ruhunu qorudu. Bu gün də Güney və Quzey ədəbiyyatı bir-birini tamamlayan iki qanad kimi bütöv milli mədəniyyətin uçuşunu təmin edir.

Professor Yaşar Qarayevin haqlı olaraq qeyd etdiyi kimi, bu milləti bu günə qədər siyasi şüarlar deyil, poeziya birləşdirib. Araz çayı torpaqları ayırsa da, poeziya ürəklərin arasındakı Araza çevrilmədi. Bir xalqın iflici məhz bu ədəbi damarların kəsilməsi ilə baş verə bilərdi. Lakin o damarlar yaşadı.

Ümid edirik ki, Güneyimizlə bağlı silsilə yazılar oxucularımızın da ürəyincə olacaq. Çünki hər bir xalqın milli-mənəvi sərvəti ilk növbədə öz övladlarına çatdırılmalıdır. Bu sərvət xalqın mənsubiyyətini, kimliyini, gələcəyini müəyyənləşdirir. İnanırıq ki, Güney Azərbaycan ədəbiyyatının dərgimizin səhifələrində geniş ictimaiyyətə tanıdılması bütövlükdə Azərbaycan mədəniyyətinin güclənməsinə xidmət edəcək.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.03.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair Təbrizdə yaşayan Mərcan Manafzadədir.

Mərcan Mənafzadə

Təbriz

MƏNİ TANIYIRSINIZMI?

Mən qadınam

Neçə yol ayrımına çatarkən

Çizilmiş, incə, buruq

Sevgi ilə yoğrulmuş bir yola vardım.

Mən bir türk qadınam

Min bir yerə parçalanmış gövdəm var

Bir yarı həsrət

Bir yarı sevgi

Bir yarı nisgil

Bir yarı dilək

Və... Bir yarı vətən.

Bir yarımı səbir çəni bürümüş

Bir yarıma həsrət buludları yağır

Bu mənəm...

Mən bir azərbaycanlı qız

Körpəcik sevgimi

Nə ayaqlar altında əzib keçməklərinə izin verə bilirəm

Nə qoruyub, əmişdirə bilirəm

Minnətlərində boğulanlara

Bağıra bilmirəm, lal gəlir sözüm

Dilimə qıfıl rəsmi salır beynim

Dodaqlarımı kimin barmağı barmaqlıqlarda dustaqlayıb?

Ürəyimdə devrim havası

Xəyalımda intihar qoxusu

Bu mənəm...

Mən bir qadınam

Ürəyim parça-parça iki vətən

Bir parçası sevgidən yaralı

Bir parçası yoxluğundan qabarlı

Bir parçası keşgələr tapdağında qançıl

Bir parçası ölən arzulara yaslı

Bir parçası mərcan daşıdır, al geyinib.

Bir parçası buğdalıqlardan, səmadan iz almış...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Sən çayını dəmləyirsən. Bu, bütün hekayələrin başlanğıcıdır. Sənin hekayən də belə başlayır. Mənim də. Tehranlı bir qadının da. Onun da səhəri səninkinə bənzəyir. Çaydanı ocağa qoyur, pəncərədən çölə baxır, uşağını yuxudan oyadır, işə, məktəbə, həyata hazırlaşır. Günün birinci siqareti. Günün birinci duası. Günün birinci ümidi...

Sonra səma partlayır. Bunu necə izah etməliyəm? Sən çayını dəmləyirsən, hardasa bir uşaq ölür. Sən gülümsəyirsən, hardasa bir ana ağlayır. Sən sabahı planlayırsan, hardasa bütün sabahlar birdəfəlik ləğv olunur. Bunu necə izah etməliyəm hə? Heç cür. Çünki izahı yoxdur. Sadəcə var. Müharibə. Ölüm. Qan. Və sən çayını içməyə davam edirsən.

 ABŞ və İsrail İrana zərbə endirir. Adına "Nərildəyən şir", "Epik qəzəb" deyirlər. Adlar nə qədər təmtəraqlı, nə qədər uzaq, nə qədər... kinoya bənzər. Amma bu kinonun qurbanları realdır. Onların qanı realdır. Onların ölümü realdır.

 Hədəfləri, Tehran, İsfahan, Qum, Kərəc, Kirmanşah . Hədəflər, şəhərlər. Yəni insanlar. Yəni çay dəmləyən qadınlar, məktəbə gedən uşaqlar, işə tələsən kişilər. Yəni sən. Yəni mən.

Ali Rəhbər Ayətullah Xameneinin iqamətgahı vurulur. Peyk görüntüləri göstərir, dağıntı, tüstü, qaraltı... O ölür, ya ölmür? Fərqi var? Fərqi yoxdur? Hər halda, bir rejim sarsılır. Bir ölkə yanır. Bir xalq qan ağlayır.

 İsrail rəsmiləri deyir ki, "Xamenei öldürüldü". İran Xarici İşlər Naziri deyir ki,"Sağdır, mənim bildiyimə görə" . Qarışıqlıq və qaranlıq. Müharibənin özü kimi.

 Və ən maraqlısıysa eyni anda həm dəyişir hər şey, həm də heç nə dəyişmir. Sən hələ də çayını içirsən. Mən hələ də yazıram. O qadın hələ də ölüdür, ya diri. Fərqi yoxdur. Həyat davam edir. Ölüm də.

 İran cavab verir. Yüzlərlə ballistik raket. PUA-lar. Hədəfləri, İsrail, Bəhreyn, İraq, İordaniya, Küveyt, Oman, Qətər, Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri .

 Dubay.. Beşulduzlu otel. Partlayış. Dörd nəfər yaralanır. Dünyanın ən işlək hava limanı bağlanır. On minlərlə turist qapalı qalır. Onlar da çay içə bilmir. Onlar da pəncərədən baxır, amma gördükləri ancaq tüstü və oddur.

  Ölənlər, Pakistan, Nepal, Banqladeş vətəndaşları. Adları nədir? Kim bilir. Neçə yaşları var? Kim bilir. Nə arzuları var idi? Kim bilir. Onlar sadəcə rəqəmdir statistikada. "3 ölü". Üç nəfər. Üç həyat. Üç hekayə. Hamısı bitdi.

 Küveyt. Beynəlxalq hava limanı. PUA hücumu. Bir ölü, 32 yaralı. Bu rəqəmlərin içində kimlər var? Atalar? Analar? Uşaqlar? Sevgililər? Kimsə onları gözləyirdi evdə. Kimsə onlar üçün çay dəmləmişdi səhər. Kimsə onların qayıdışını gözləyirdi. Gözləyənlər hələ də gözləyir. Amma gələn olmayacaq.

 Bəhreyn. ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin Beşinci Donanmasının qərargahı yaxınlığında partlayışlar. Hərbi baza. Əsgərlər. Onlar da kiminsə uşağıdır. Onlar da bir gün çay içirdilər, pəncərədən baxırdılar, gələcək planlayırdılar. İndi nə plan, nə gələcək, nə çay. Sadəcə partlayış. Sadəcə qan. Sadəcə ölüm.

 Yaxşı bəs İranın içində nələr olur?

 Bir tərəfdə ABŞ-İsrail zərbələri. 201 ölü, 747 yaralı. Onlardan 85-i bir qız məktəbinə düşən raketdə ölür. Səksən beş. Qız. Məktəb. Səhər. Dərs. Partlayış. Qan.  Nəticədə isə HEÇNƏ.

 85 balaca qız. Onların da bəlkə məndəki kimi çilləri var idi. Onlar da güzgüyə baxıb bəyənmirdilər özlərini. Onlar da sevmək istəyirdilər, sevilmək, böyümək, evlənmək, uşaq doğmaq, yaşamaq. 85-i də birdən bitdi. 85 hekayə. 85 ümid. 85 gələcək. Hamısı kül. Hamısı unudulacaq. Sabahın xəbərlərində yeni rəqəmlər olacaq. Yeni ölümlər. Yeni faciələr. 85 unudulacaq.

Digər tərəfdə isə... sevinc.

 Bəli, sevinc. Sosial mediada videolar yayılır. Kimlərinsə rahatlığı. Sevincləri. Bir qadın danışır.. "Xameneinin iqamətgahı vurulub". Səsində rahatlıq var. Bir məktəbdə yeniyetmələr rəqs edir, mahnı oxuyur: "Trampı sevirəm" .

Nə hiss etməli? Nə düşünməli? Bir xalqın bir qismi ölür, bir qismi sevinir. Bir qismi qaçır, bir qismi rəqs edir. Bir qismi dua edir, bir qismi lənət oxuyur. Və sən baxırsan bunlara, çayını içirsən, heç nə başa düşmürsən.

Düşünürsən ki, mən kiməm bu hekayədə? Hansı tərəfdəyəm? Haqq nədir? Ədalət nədir? Və ən əsası, bu sualların cavabı varmı?

 Yox. Cavab yoxdur. Sadəcə sual var. Və o sual gecələr yata bilməyəndə gəlir, üstünə çökür, nəfəsini kəsir. Sən də boğulursan. Hər gecə. Hər dəfə.

Bəs prezidentlər nə deyir?

 Donald Tramp deyir ki,  "İranın raket sənayesini yerlə yeksan edəcəyik". "İranlılara çağırış: hökumətinizi ələ keçirin".

 Bencamin Netanyahu deyir, "Xameneinin artıq olmadığına dair çoxlu işarələr var" . "İranlılar, küçələrə çıxın, işi bitirin".

Abbas Əraqçi deyir: "Yüksək rütbəli rəsmilərin hamısı sağdır". "Trampın rejim dəyişikliyi hədəfi " mission impossible" -dur".

Və sən bütün bunları oxuyursan. Çayını içirsən. Düşünürsən.. Bu insanlar da çay içir? Onlar da səhər oyananda pəncərədən baxır? Onların da içində qorxu var? Onlar da gecələr yata bilmir? Yoxsa onlar başqa cürdür? Onlar qərar verənlərdir, biz isə icra edənlər? Onlar yazanlardır, biz isə oxuyanlar? Onlar tanrıdır, biz isə qurban?

Fərqi yoxdur. Nəticə eynidir. Ölənlər ölür, qalanlar çay içir.

BMT-nin Təhlükəsizlik Şurası təcili iclas çağırır. Baş katib "dərhal hərbi əməliyyatların dayandırılması"nı tələb edir . Heç kim eşitmir. Heç kim dayandırmır. Müharibə davam edir. Ölüm davam edir. Söz davam edir. Amma söz nəyə qadirdir? Söz kimi öldürə bilər? Söz kimi dayandıra bilər? Yox. Söz sadəcə sözdür. Söz gücsüzdür. Söz acizdir. Söz ancaq ağlaya bilər. Yazıq-yazıq.

 Avropa deyir ki,"Müharibənin başlaması beynəlxalq sülh və təhlükəsizlik üçün ağır nəticələr daşıyır". İspaniya deyir: "Birtərəfli hərbi əməliyyatı rədd edirik". Almaniya və Fransa qoşulmur. İngiltərə qoşulur. Rusiya və Çin pisləyir. Ərəb dövlətləri İranın cavab zərbələrini qınayır. Və sən bütün bunları oxuyursan. Başın qarışır. Kim haqlı, kim haqsız? Kim qurban, kim qatil? Kim məzlum, kim zalım? Bilmirsən. Heç kim bilmir. Hər kəs öz həqiqətində yaşayır. Hər kəs öz çayını içir. Hər kəs öz pəncərəsindən baxır. Və hər kəs ölür. Nəhayət, hər kəs ölür. Haqlı da, haqsız da. Qurban da, qatil də. Məzlum da, zalım da. Hamı ölür. Və ölüm hamını bərabərləşdirir. Ölüm ən böyük demokratdır. Seçmir, ayırmır, gəlib hamını aparır.

Gəl daha dərinə enək. İranın dərinlərinə.. 2025-ci ilin dekabrından etibarən İranda genişmiqyaslı etirazlar başlayır. Səbəb? İqtisadi böhran. Rialın çökməsi. Qiymət artımı. 1979-cu il inqilabından bəri ən genişmiqyaslı etirazlar.. 100-dən çox şəhərə yayılır. Hökumət cavab verir. 8 və 10 yanvar 2026.. Ən qanlı günlər. "Human Rights Activists News Agency" deyir: 7.000 ölü. İran hökuməti deyir: 3.117 ölü. Rəqəmlər fərqli, amma mənada eynidir. Çox insan öldü. Çox ana ağladı. Çox uşaq yetim qaldı. Çox gələcək məhv oldu.

 Britannica ensiklopediyası yazır,"Təhlükəsizlik qüvvələrinin repressiyası o qədər vəhşi idi ki, bəzi müşahidəçilər bunu "İranın Babi Yarı" adlandırdılar". Babi Yar. İkinci Dünya müharibəsində nazi almanlarının 30 mindən çox yəhudini qətlə yetirdiyi dərədir. Müqayis dəhşətli və realdır.

 İran hökuməti prioriteti təhlükəsizliyə verir. 2026-cı il büdcəsində təhlükəsizlik xərcləri 150% artır, əmək haqqı artımı isə inflyasiyanın 40%-i qədərdir. Xalq aclıqdan ölür, dövlət silaha pul xərcləyir. Tarix təkrarlanır. Həmişə təkrarlanır.

Bəs axı buranın bir də prezidenti var. Prezident Məsud Pezeşkian... O kimdir? O nə edir? O həm etirazçılarla dialoqa çağırır, həm də xarici təhdidlərə qarşı birlik istəyir. O həm islahatçıdır, həm də rejimin adamı. O həm çay içir, həm də qan. O həm bizim kimidir, həm də deyil. O da çayını içir. O da pəncərədən baxır. O da gecələr yata bilmir bəlkə. Amma onun əllərində qan var. Onun qərarında ölüm var. Onun sözündə əzab var.

Ali Rəhbər Xamenei 9 yanvarda çıxış edir. Deyir: "Nümayişçilər öz ölkələrini məhv edirlər, sadəcə ABŞ prezidentini sevindirmək üçün" . Eyni gün təhlükəsizlik qüvvələrinə əmr verir: "Öldürün, aman verməyin" .

 Öldürün. Aman verməyin. Bu sözlər. Bu sözlər. Bu sözlər. Sən onları eşidirsən. Çayını içirsən. Düşünürsən, mən heç vaxt belə söz deməmişəm. Mən heç vaxt belə qərar verməmişəm. Mən heç vaxt... amma mən də insanam. Mən də edə bilərəm. Mən də çevrilə bilərəm. Mən də ola bilərəm. Bu düşüncə ən qorxulusudur. Çünki səninlə mənim aramda nə fərq var? Biri çay içir, biri qan tökür. Amma hər ikisi çay içib böyüyüb. Hər ikisi anasının qucağında böyüyüb. Hər ikisi uşaq olub, sevib, sevilib, gülüb, oynayıb. Sonra nə oldu? Nə vaxt dəyişdi? Nə vaxt qəddarlaşdı? Nə vaxt unutdu özünün də insan olduğunu?

 Bilmirsən. Heç kim bilmir. Bəlkə də heç vaxt dəyişməyib. Bəlkə də içində həmişə o qəddarlıq olub. Bəlkə də sadəcə fürsət gözləyib. İndi fürsətdir. İndi öldürür.

 Bəs sən nə edirsən bütün bunlar olarkən?

 Sən çayını içirsən. Mən yazıram. O qadın ağlayır. O uşaq ölür. O əsgər atəş açır. O siyasətçi bəyanat verir. O jurnalist xəbər yazır. O oxucu oxuyur. Və heç nə dəyişmir. Heç vaxt dəyişmir.

Müharibə bitəcək. Yeni müharibə başlayacaq. İnsanlar öləcək. Yeni insanlar doğulacaq. Onlar da öləcək. Tarix təkrarlanacaq. Həmişə təkrarlanacaq. Və sən hələ də çayını içəcəksən. Mən hələ də yazacam. O qadın hələ də ağlayacaq. Və heç nə dəyişməyəcək.

Bəs onda niyə yazırıq? Bu boyda portal niyə ədəbi və bədii xəbər çatdırır sizə? Niyə oxuyuruq? Niyə yaşayırıq?

 Bu sualın cavabı yoxdur. Sadəcə sual var. Və o sualla yaşayırıq. Hər gün. Hər an. Hər nəfəs. Və bu, ən böyük faciədir. Və eyni zamanda ən böyük möcüzə. Çünki sual olan yerdə həyat var. Cavab olsaydı, həyat bitərdi. Cavab ölümdür. Sual həyatdır. Və biz sual edirik. Deməli, yaşayırıq.

 Bu gecə sən pəncərədən baxırsan. Çöldə ulduzlar var. Sən düşünürsən.. İranda da ulduzlar var. İsraildə də. Dubayda da. Hər yerdə eyni ulduzlar. Hər yerdə eyni göy. Eyni ay. Eyni günəş. Eyni səhər. Eyni axşam. Eyni həyat. Eyni ölüm.

Bəs niyə bir-birimizi öldürürük? Niyə bu qədər nifrət? Niyə bu qədər qan? Niyə bu qədər ağrı?

Cavab yenə də yoxdur. Sadəcə sual var. Və sualın ağırlığı altında əzilirsən. Nəfəsin darıxır. Ürəyin sıxılır. Gözlərin dolur. Heç nə başa düşmürsən. Heç nə. Ancaq bir şey bilirsən... Səhər olacaq. Yenə çay dəmləyəcəksən. Yenə pəncərədən baxacaqsan. Yenə xəbərlər oxuyacaqsan. Yenə ölümlər görəcəksən. Yenə ağlayacaqsan için-için. Yenə heç nə edə bilməyəcəksən.

 Və həyat davam edəcək. Həmişə davam edir. Hər şeyə rəğmən. Ölümə rəğmən. Müharibəyə rəğmən. Qana rəğmən. Ağrıya rəğmən. Həyat davam edir. Və sən də davam edirsən. Çünki başqa seçimin yoxdur.

Bu gecə, bu mətni oxuyarkən, hardasa İranda bir uşaq ölə bilər. Hardasa İsraildə bir ana ağlaya bilər. Hardasa Dubayda bir insan yaralana bilər. Hardasa Vaşinqtonda bir siyasətçi qərar verə bilər. Və sən heç nə edə bilməzsən.

 Amma bir şey edə bilərsən əziz Oxucum. Unutmamaq. Xatırlamaq. Şahid olmaq. Və bəlkə də, nə vaxtsa, bu şahidliklər bir gün bir şeyi dəyişər. Bəlkə də heç nəyi dəyişməz. Amma ən azından sən biləcəksən ki, sən də bu tarixin bir parçasısan. Sən də bu qanın, bu ağrının, bu faciənin şahidisən. Və şahid olmaq da bir şeydir. Unutmaqdan yaxşıdır. Çayını iç. Pəncərədən bax. Xatırla. Və yaşa. Çünki həyat davam edir. Həmişə davam edir. Və sən də davam edirsən. İçindəki evdə. Öz sakitliyində. Öz dünyanda.

 Amma unutma. Çöldə bir dünya var. O dünya yanır. O dünya ağlayır. O dünya ölür. Və sən onun bir parçasısan. İstəsən də, istəməsən də.

03.03.2026. "Ədəbiyyat və incəsənət" portalında bir anlıq dayanırıq. Çünki tarix qanla yazılsa da, məna sözlə yoğrulur.

 Bu gecə İran yanır, dünya nəfəsini tutub. Biz isə burada, sözün limanında, şahidlik edirik. Unutmamaq da bir məsuliyyətdir.

Unutma. Bu sətirlər sənin üçün yazılıb. Və bir də, dostum, özünü unudaraq çayını soyutma.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət”

1986-cı ildə məşhur hind dərvişi Oşo dünya turuna çıxıb bir aylıq turist vizası ilə Yunanıstana gəlir. Bu zaman yunan pravoslav kilsəsi hökumətdən tələb edir ki, Oşonu deportasiya etsinlər, yoxsa qan su yerinə axacaq. Kilsə "Oşo bizim dinimizə sataşır, ələ salır" deyirdi.

Yunan polisi Oşonu qanunsuz həbs edir, 5000 dollar cərimələyir və ölkədən çıxarır. Oşo aeroportda jurnalistlərə bu sözləri deyərək Yunanıstanı tərk edir:

“Əgər 1 adam 1 aylıq turist vizası ilə sizin 2000 illik əxlaqınızı və dininizi darmadağın edə bilərsə, heç o dini qorumağa dəyməz, belə din məhv olmalıdır”.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.03.2026)