“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.

Pərvanə Məmmədli

Ədəbiyyatda iz qoyan tarixi gedişlər, hərəkatlar

Bütün siyasi məhdudiyyətlərə baxmayaraq, Cənubdakı son 40  ildəki hadisələr ədəbiyyatın milli mahiyyətini müəyyən etdi. Son yüzillikdə Güney Azərbaycanda xalqın həyatında baş vermiş mühüm tarixi-siyasi və sosial-mədəni hadisələri, hərəkatları tezis şəklində sərgiləyib özündən sonra ədəbiyyatda, ictimaiyyətdə  iz qoyan bu tarixi gedişləri, hərəkatları sadalamaq yerinə düşərdi.

– Tarixə nəzər salsaq, görərik ki, Məşrutə və Xiyabani hərəkatlarının davamı olan və 1945-1946-cı  illərdə Seyid Cəfər Pişəvərinin başçılığı ilə qurulan birillik hökumətdə yeni dəyərlər qazanmış xalqın sosial, siyasi və mədəni sahələrindəki milli tərəqqi ədəbiyyatda öz təsirini qoymuş və onunla bir sırada olmuşdu. Bu dövrü Güney Azərbaycanın İntibah ili saymaq olar.

– Pəhləvi rejiminin devrilməsi və İran İslam Respublikasının qurulmasından sonra əldə edilən nisbi azadlıq mühitində (1979-1981) Azərbaycan türkcəsində kitab, qəzet və jurnallar bumu yaşandı. Ədəbi mühitdə özəl bir canlanma baş verdi. Amma bu kitab nəşri  və mətbuatın dirçəliş dövrü, təəssüf ki, 2-3 il çəkdi.

– 90-cı illərin əvvəlində Sovetlər Birliyinin çökməsi və Quzey Azərbaycanın müstəqilliyə qovuşması Güneydən də yan ötmədi. Tikanlı sərhəd məftilləri aradan götürüldü. Ayrılıq və həsrətə  son qoyuldu. Quzey Azərbaycan və Türkiyə  telekanalları peyk yoluyla İranda seyr edildi. Ədəbiyyata və ədəbi əlaqələrə geniş meydan açıldı.

– 1997-ci ildə Hatəminin prezident seçilməsi Azərbaycan türkcəsində nəşrlərin artmasına zəmin yaratdı. Lakin milli problemlərin həllindəki boşluqlar tələbə hərəkatlarının başlamasına təkan verdi.

– Təbrizli Çehreqaninin Məclis namizədliyinin rədd edilməsi Azərbaycan tələbə hərəkatının daha da aktivləşməsinə gətirib çıxardı. Ədəbiyyata yeni fikirli gənc yaradıcı nəsil gəldi.

– Tanınmış ziyalıların prezidentə imzaladığı məktub-müraciətlər cavabsız qalsa da, ictimaiyyətdə geniş əks-səda doğurdu, ədəbi polemikaya yol açdı.

- Xalqın azadlıq simvoluna çevrilmiş Babəkin doğum gününün hər il Babək qalasında qeyd olunması xalq yığıncağına, yürüşünə, nəhayət, qurultayına çevrildi. Bu kütləvi yürüş aksiyalarda daxili etirazların bəyanı, özəlliklə özünütəsdiq, milli kimlik ön planda idi. Dövlət bunun qarşısını alsa da, etiraz aksiyası sonralar başqa formalarda üzə çıxmağa başladı.

– İran KİV-də türkləri təhqir edən verilişlərə, özəlliklə qəzetdə çıxan karikaturaya etirazlar kütləvi hal aldı, ədəbi-siyasi aləmdə böyük əks-səda doğurdu.

– Təbrizin «Traktor» futbol komandası bumu  həm də kütləvi etirazlara meydan oldu. Son vaxtlar komandanın oyunları həm də milli hüquqlarını tələb edənlər üçün meydana, eləcə də milli şüarlar üçün tribunaya çevrilməyə başlayıb.

– Urmu gölü ilə bağlı etirazlar, 2008-ci ildən bu yana Urmu gölünün suyunun azalması yavaş-yavaş özünü ciddi şəkildə göstərir, bu da gölün ətrafında yaşayan yerli türk  əhalisinin o yerləri tərk etməsi və gölün fauna,  flora örtüyünün məhv olmasına gətirib çıxarmışdır. Azərbaycan ziyalıları və milli fəalları buna görə dövlətə dəfələrlə iradlarını bildirib xəbərdarlıq ediblər. Gölün qurumasının qabağını almaq üçün heç bir tədbir görməyən İran hökumətinə qarşı xalq „Urmu gölü can verir, məclis onun qətlinə fərman verir» şüarını hər yerdə gündəmə çıxarır. Bu ekoloji təhlükə artıq lokallıqdan çıxıb beynəlxalq ictimaiyyətin də nəzərini cəlb etsə də, çox təəssüf ki,Urmu gölü dünya xəritəsindən silinmək üzrədir.

– İranda 2022-ci ilin 17  sentyabrından başlayan etirazlar İranın inqilab prosesinə girdiyini göstərir. Bu inqilabi mübarizənin qələbəyə nail olub-olmayacağını proqnozlaşdırmaq çox çətindir. Amma bu etirazlar İranda avtoritar quruluşun illər ərzində qurduğu qorxu divarını yıxmağa nail olub. Hər halda, növbəti İranın artıq köhnə İran kimi olmayacağnı güman etmək olar. Yəni həm İrandakı daxili şərait, həm də beynəlxalq siyasətdəki dəyişikliklər İranın dönüş nöqtəsinə keçdiyini göstərir. İranın siyasi taleyi baxımından mühüm faktor olan Güney Azərbaycan türklərinin ümumi iradəsi, baş verə biləcək qiyam və hadisələrə reaksiyası regional bərabərliklər baxımından da önəmli olacaq. Güney Azərbaycan türk milli fəallarıın irəli sürdüyü mülahizələrə görə, Güney azərbaycanlıların bir türk varlığı olaraq yaşaması İranın sürətlə irəlilədiyi yeni dönüş nöqtəsində dövlət hakimiyyətinə çatmaqla təmin edilə bilər.

Milliyyətcə fars olan Pza şah Pəhləvi hakimiyyətə gələndən sonra ölkədə fars olmayan xalqlara qarşı assimilyasiya siyasəti apardı, onların dil və mədəniyyətini sıxışdırdı, dillərinə qadağa qoydu. O dövrdən sonra  Güneydə “Dil özünü əsasən folklorda; aşıq dastanlarında,  nağıllarda, bayatılarda, nəğmələrdə, mərsiyələrdə qoruyub saxlayıb”. Bu sözləri hələ 100 il bundan əvvəl Məmmədəmin Rəsulzadə əsərlərindən birində yazmışdı.

Şah rejimi milli şüurun artmasında ədəbiyyatın böyük rolunu diqqətə alaraq türkcə ədəbi əsərlərin nəşrinə icazə vermirdi, milli ziyalılar da farsca yazmaq məcburiyyətində qalmışdılar. Lakin istisnalar da olmuşdu. Azərbaycan ədəbiyyatının böyük çətinliklərlə çap olunmuş (Məs. Bulud Qaraçorlu Səhəndin, Həbib Sahirin, Savalanın, Məhəmədəli Fərzanənin  kitabları gizli olduğundan çox zaman ili və nəşr yeri göstərilmirdi) anadilli əsərlərinin sayı çox az olmuşdur. Ziyalılar bəzən  də senzuradan yayınmaq üçün bədii əsərlərə xüsusi  forma verir, onu folklor, uşaq ədəbiyyatı nümunəsi kimi çap edirdilər.

60-cı illərdəki nəsil əvvəlki nəsillərin yaradıcılığının məruz qaldığı çox  sınaqlardan xəbərdar oldu, nəticə çıxardı. Pişəvərinin birillik  demokratik hökumətinin xoşbəxt günləri   uşaqlıq və gənclik dövrünə düşənlərin  artıq yaşı 20, 30-dan çox idi. Ədəbiyyata öncəkilərdən fərqli düşünən  nəsil gəldi: Səməd Behrəngi, Qulamhüseyn Saidi (Gövhər Murad), Əliza Nabdil (Oxtay), Mərziyə Üskiyi Əhmədi (Dalğa), Həbib Sahir, Bulud Qaraçorlu Səhənd və b.

         Keçən əsrin qırxıncı illərinin ortalarında ilk dəfə əlinə qələm almış gənc istedadlar bir də otuz ildən artıq bir müddətdən – İslam inqilabının qələbəsindən sonra Azərbaycan dilində nəşr olunan müxtəlif jurnalların səhifələrində öz yaradıcılıqlarını üzə çıxartmağa imkan tapmışlar.

         Formalaşmağa başlayan milli müəyyənlik düşüncəsi artıq 1945-ci illərdə solçu-populist müstəviyə, 1990-cı illərdə isə yenidən millətçiliyə, kimliyə keçdi.

Şəkildə: Səməd Behrəngi

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.03.2026)

Xanım Aydın,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Abşeron yarımadasının sərt küləkləri arasında, Suraxanı kəndi yaxınlığında ucalan Atəşgah od məbədi minilliklər boyu insanın təbiətlə, xüsusilə də odla qurduğu münasibətin simvoludur. Görünür, tarix təkcə daşlarda, salnamələrdə yox, həm də alovun üzərində yazılır, alovla yaddaşlara həkk olunur.

Abşeronun küləklə yoğrulmuş səssizliyində, yerin sinəsindən qopan odun minilliklər boyu insanı düşündürdüyü, qorxutduğu və inandırdığı Atəşgahda dinlər bir-birinə toxunur, mif tarixə, tarix isə inanca çevrilir. Bu məbəd insanın oda baxaraq öz varlığını dərk etdiyi, ruhunu sınağa çəkdiyi və Tanrıya yaxınlaşmağa çalışdığı əsrlərin canlı şahididir.

Atəşgah Bakıdan təxminən 30 kilometr aralıda yerləşir və müxtəlif dövrlərdə zərdüştilər, hinduistlər, siqhlər və parslar tərəfindən ibadət yeri kimi istifadə olunub. XVII–XVIII əsrlərdə təbii qaz çıxışlarının olduğu sönməz alovlar üzərində inşa edilən bu məbədin adı təsadüfi deyil: “Atəşgah” – “od evi”, “alov yeri” deməkdir.

Əbədi alovlar ölkəsi: mifdən tarixə

Abşeron yarımadası qədim dövrlərdən bəri yerin təkindən çıxan yanar qazlarla tanınırdı. Orta əsr mənbələrində Bakı və ətraf ərazilər “sönməz alovlar məkanı” kimi təsvir edilir. Bizans tarixçisi Panili Prisk hələ V əsrdə “sualtı qayalardan alov qalxması”ndan bəhs edir. Tədqiqatçıların fikrincə, bu qeydlər əbədi Bakı odlarına aiddir.

VII–X əsrlərdə yaşamış tarixçilər də Abşeronda yanan qaz çıxışlarını qeyd edirdilər. Pirallahı adasında, Şubanı dağında, Bakı buxtasında və Qız qalası yaxınlığında belə alovların olduğu məlumdur. Bu səbəbdən Abşeron təkcə coğrafi yox, mənəvi bir mərkəzə çevrilmişdi.

İnsanlar bu alovları qorxu ilə deyil, heyranlıqla izləyirdilər. Çünki onların təsəvvüründə od yaradan gücün yer üzündəki təzahürü idi.

Zərdüştilik və Atəşgahın ilkin qatları

Zərdüştilik dünyanın ən qədim dinlərindən biridir və tədqiqatçıların böyük hissəsi bu dinin Azərbaycan ərazisində formalaşdığını qəbul edir. E.ə. X–IX əsrlərdə zərdüştilik artıq bu torpaqlarda hakim inanc idi.

Zərdüştilikdə oda ibadət olunmurdu – od Tanrının nuru və həqiqətin rəmzi sayılırdı. Buna görə də alovun yandığı yerlər müqəddəs hesab edilirdi və bu ərazilərdə alov məbədləri inşa edilirdi.

Sasanilər dövründə (III–VII əsrlər) Cənubi Qafqazda zərdüştilik daha da yayılır. Mobed Kartirin kitabəsində onun Albaniyaya qədər alov məbədləri tikdirdiyi qeyd olunur. Müxtəlif dövrlərin tarixçilərin əsərlərində Atəşi-Bağavan, Baqavan, Yeddiquyulu məbəd kimi toponimlərdən bəhs edirlər. Tədqiqatçıların fikrincə, bu adlar Bakı və Abşeron ərazisindəki qədim atəşpərəstlik mərkəzləri ilə bağlıdır.

Hətta xalq arasında bu günə qədər belə bir rəvayət yaşayır ki, İçərişəhərdəki Cümə məscidi qədim atəşpərəstlik məbədinin yerində tikilib. XIX əsr səyyahlarının təsvirlərinə görə, məscidin içində daha qədim dövrə aid dörd tağ mövcud idi.

XVII–XVIII əsrlər: Atəşgahın yenidən doğuluşu

XV–XVI əsrlərdən etibarən Şirvan ilə Hindistan arasında ticarət yolları canlanır. Hindistandan gələn tacirlər, asketlər və zəvvarlar Suraxanıdakı sönməz alovları müqəddəs sayaraq buraya axışırlar.

Məhz bu dövrdə – 1713-cü ildə Atəşgahın bu gün bildiyimiz memarlıq kompleksi formalaşır. Qədim atəşpərəstlik qalıqları üzərində yeni məbəd inşa edilir. XVII–XVIII əsrlərdə Atəşgah artıq əsasən hinduist və siqh ibadətgahı kimi fəaliyyət göstərir, lakin zərdüştilər (parslar və gebrlər) də buranı ziyarət etməyə davam edirlər.

Avropa səyyahları – Engelbert Kempfer, Şarden, Qmelin, Hanvey, Aleksandr Düma və başqaları Atəşgah haqqında maraqlı qeydlər aparıblar. Onlar burada hindli zəvvarları, pars kahinlərini və alova səcdə edən asketləri görmüşdülər.

Memarlıq: karvansara ilə məbədin sintezi

Atəşgahın memarlığı unikal xarakter daşıyır. Kompleks beşguşəli müdafiə divarları, iri giriş portalı və mərkəzdə yerləşən dördguşəli alov altarından ibarətdir. Altar dörd sütun üzərində ucalan, üstü günbəzli və dörd tərəfi açıq “cahartağ” formasındadır ki, bu da Sasanilər dövrünün od məbədlərinə xasdır.

Ətrafda zəvvarlar və rahiblər üçün hücrələr, ibadət zalları və karvansara mövcuddur. Girişin üzərində isə Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbinə xas balaxana yerləşir.

Bu memarlıq Atəşgahı həm məbəd, həm də səyyahlar üçün sığınacaq halına gətirmişdi.

Rahiblərin ağır sınaqları və alovun hökmü

Atəşgahda yaşayan rahiblər cəmiyyətdən uzaq, asketik həyat sürürdülər. Onlar bədənlərini müxtəlif işgəncələrlə sınağa çəkir, ağır zəncirlər daşıyır, yandırıcı maddələr üzərində uzanırdılar. Məqsəd bədəni yox etmək, ruhu saflaşdırmaq idi.

Məbədin yaxınlığında yerləşən dərin quyu isə vəfat etmiş dindarların cəsədlərinin yandırıldığı yer olub. Rahiblər inanırdılar ki, ölüm son deyil – ruh yenidən dünyaya qayıdır və bu dönüş insanın topladığı karmadan asılıdır.

Alovun sönməsi və Atəşgahın yeni taleyi

XIX əsrin ortalarından etibarən Abşeronda neft və qaz sənayesinin inkişafı təbii alovların tədricən sönməsinə səbəb oldu. 1855-ci ildə məbəd yaxınlığında zavod tikildi, 1887-ci ildə Rusiya imperatoru III Aleksandr buranı ziyarət edir və zəifləmiş alovları o da gormuşdü.  6 yanvar 1902-ci ildə Atəşgahın son təbii alovu da söndü.

1925-ci ildən sonra məbəd uzun müddət tərk edilmiş vəziyyətdə qaldı. Yalnız 1975-ci ildə aparılan əsaslı restavrasiyadan sonra Atəşgah yenidən ziyarətçilərə açıldı. 2007-ci ildə isə əlavə bərpa işləri görüldü.

Bu gün Atəşgah nəyi təmsil edir?

Bu gün Atəşgah Azərbaycan üçün mədəni və dini tolerantlığın simvolu, tarix üçün canlı arxiv, zərdüştilər və parslar üçün müqəddəs xatirə yeri, dünya üçün isə odla formalaşmış nadir sivilizasiya nümunəsidir.

1998-ci ildə Atəşgah UNESCO-nun Ümumdünya irsi siyahısına namizəd kimi daxil edilib. Hazırda o, Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu statusu daşıyır və hər il on minlərlə insan bu sönmüş, amma yaddaşlarda hələ də yanan alovu görməyə gəlir.

Atəşgahın əsrlər boyu özü-özlüyündə bir müqəddəs və mübarək məkan olaraq yaşaması və yaşayacağı ilə Azərbaycanın odlar diyarı, od nəfəsli, od ürəkli, od xislətli olmasını özündə ehtiva edir...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.03.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

"The Daily Beast" nəşrinin məlumatına görə, Donald Tramp Oval kabinetdə ciddi görüşlərindən biri zamanı  qəfildən müzakirəni dayandırıb. Səbəb isə dövlət katibi Marko Rubio və vitse-prezident Cey Di Vensin ayaqqabıları olub. Prezident onların "lənətə gəlmiş ayaqqabıları"ndan qıcıqlandığını bildirib. Ağ Evin sahibi  Marko Rubioya və Cey Di Vensə açıq şəkildə ayaqqabılarının dəhşətli göründüyünü bildirib və onlara kataloqdan yeni ayaqqabılar sifariş etməyi təklif edib. Tramp həmkarlarına hər birinin qiyməti təxminən 145 dollar olan 4 cüt Amerika brendi “Florsheim” ayaqqabılarını hədiyyə etmək qərarına gəlir. Tramp klassik modelləri şəxsən seçir və ayaqqabıların yalnız hansı stildə olmasına görə deyil, həm də rahat olmasında israr edib. Sonra isə ictimaiyyət arasında birmənalı qarşılanmayan bir fikir söyləyir: "Ayaqqabı ölçüsünə görə kişi haqqında çox şey demək olar"

Trampın bu şərhi fikir ayrılığına səbəb olsa da, amma sadəcə söz olaraq qalmayır. Marko Rubio tezliklə yeni, parlaq dəri ayaqqabı geyinmiş vəziyyətdə görünüb və fotodan da göründüyü kimi bu ayaqqabılar onun ayağına böyükdür.

 Daha sonra oxşar hədiyyələr Müdafiə Naziri Pit Qeqset, “Fox News”-in aparıcısı Şon Hanniti, senator Lindsi Qrem və televiziya aparıcısı Taker Karlson tərəfindən də alınır.

Nəşrin məlumatına görə, ABŞ Prezidenti ayaqqabıların pulunu şəxsən özü ödəyir və onların geyinilib-geyinilməməsinə diqqət yetirir. Məlumata görə, Tramp hökumətin kabinet iclaslarına məmurların "inanılmaz" ayaqqabılardan zövq alıb-almadığını yoxlamaqla başlamağı sevir.

İndi bir çox yüksək vəzifəli məmur bu prezident hədiyyələrini geyinməyə məcbur olur və bəzən rəhbərlərini narazı salmamaq üçün bahalı dizayner ayaqqabılarını geyinməməyi üstün tuturlar. Bu ritual, dövlət başçısının komandasının görünüşünə şəxsən nəzarət etdiyi Ağ Evdə sədaqət simvoluna çevrilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.03.2026)

Ramiz Göyüş, yazıçı-publisist.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

( “Səməd Vurğun-120” silsiləsindən)

Səməd Vurğun yeniyetmə çağlarında da, Qazax müəllimlər seminariyasında oxuduğu illərdə də, sonralar qaynar həyata atılanda da, yüksək vəzifə kürsüsündə də həmişə çevrəsində çoxsaylı dostları, tələbə yoldaşları, ziyalılar, dövrünün görkəmli şəxsiyyətləri, söz və sənət adamları olurdu. O, həm fitri istedadı ilə, həm də şəxsiyyətinin bütövlüyü ilə müasirləri arasında şöhrət qazanmışdı.

Səməd Vurğun şəxsiyyətinə və yaradıcılığına böyük hörməti olan,  onunla dostluq edən ziyalılarımızdan biri də görkəmli pedaqoq, nasir, ədəbiyyatşünas alim Mir Cəlal olmuşdur. Duzlu, məzəli, yumoristik və nəsihətamiz hekayələrin, altı romanın, altı monoqrafiyanın, ədəbiyyat nəzəriyyəsi dərsliyinin müəllifi, Səməd Vurğunun yaradıcılığına aid 6 disertasiyanın elmi rəhbəri, milli ziyalılıq etalonu olan  Mir Cəlal həm də maraqlı memuarların,  xatirələrin müəllifidir. Onun İçərişəhədə, Kiçik Qala küçəsindəki 16 nömrəli kirayədə yaşadığı evin sahibi, hesabdar Mirzə Qasımdan tutmuş, Ali Sovetin sədri Soltan Məcid Əfəndiyevədək, “Kommunist”qəzetinin baş redaktoru İbrahim Əminbəylidən, məşhur folklorşünas Vəli Xulufluya, dahi bəstəkarımız Üzeyir bəyədək ən səmimi xatirələri vardır. Ancaq onun ən kövrək xatirələri məhz böyük şairimiz Səməd Vurğunla bağlıdır. Bu xatirələrdən biri 1956-cı ilin mayında şair ağır xəstə yatarkən yazılıb. Həyatının son günlərini yaşayan Səməd Vurğun üçün çox ağır may günlərində, onu itirəcəyini yəqin bilən dostu Mir Cəlal böyük kədər hissi ilə yazırdı: “...otuz ilə yaxın bir müddətdə onunla bir yerdə, eyni cəbhədə, eyni sahədə, həm işdə, həm ailədə, məişətdə yaxın-həmfikir olmuşam. Onunla keçirdiyim saatlar, günlər zehnimdə canlandıqca ətrafıma baxır, böyük şairi, həqiqi dostu axtarır, həyacanımı gizlədə bilmirəm.”

Səməd Vurğunla Mir Cəlal arasında cəmi iki yaş fərqi olmasına baxmayaraq, elə ilk tanışlıqdan sonra onların arasında qarşılıqlı mehriban və səmimi bir ünsiyyət yaranmışdı. Sonralar bu münasibət inkişaf edərək ailəvi dostluğa çevrilmişdi. Mir Cəlal da Səməd Vurğun kimi, istər  yaradıcılıq, istər elmi-pedaqoji,  istər ictimai fəaliyyəti, istərsə də şəxsiyyəti etibarı ilə dövrünün görkəmli ziyalılarından  idi. Bu baxımdan onların sıx münasibətlərinin olmasında bir təbii qanunauyğunluq var  idi.
Böyük şairlə böyük ədibin dostluğunun başlanğıcı 98 il bundan əvvələ-1928-ci ilə gedib çıxır. Mir Cəlalın uşaqlıq və gənclik dövrü Gəncədə, 30-cu illərin qaynar ədəbi-mədəni nühitində keçir və bu mühit onun gələcək taleyinin müəyyənləşməsində və formalaşmasında mühüm rol oynayır. O vaxtlar  Gəncədə “Qızıl Gəncə” jurnalı nəşr olunurdu. “Qızıl qələmlər”cəmiyyətinin Gəncə filialı fəaliyyət göstərirdi və Həmid Araslı, Mikayıl Rzaquluzadə, Nigar Rəfibəyli,  Zeynal Xəlil, Cəfər Xəndan, Səməd Vurğun, Əli Məhzun, Əli Razi, Əhməd Cəmil kimi gələcəyin görkəmli ədəbiyyat adamları bu dərnəyin  fəal üzvləri idi. Bu ədəbi mühit elmə, təhsilə, yaradıcılığa böyük meyl göstərən Mir Cəlalı da özünə çəkir və çox keçmir ki, o, da bu cəmiyyətin fəal üzvlərindən birinə çevrilir.  Elə həmin illərdən də Mir Cəlalın Səməd Vurğunla münasibətləri yaranır.

Mir Cəlal xatirələrində yazır: ”Mən Səməd Vurğunu ilk dəfə Kirovabadda (Gəncə-red.) o zaman cavan ziyalıların çox sevdiyi Maarif evində görmüşəm... Səməd Vurğun... Qubadan müəllimlik vəzifəsinə Gəncəyə köçürülmüşdü. Partiya məktəbində ədəbiyyat dərsi deyirdi. Ancaq Vurğun yaratmaq, yazmaq, gündən-günə böyüyən doğma, izdihamlı şəhərin qaynar ictimai həyatında fəal çalışmaq həvəsi ilə yanırdı. Proletar yazıçıların burda bir şöbəsi təşkil olunmuşdu, ”Qızıl Gəncə” adlı jurnal nəşr edilirdi. Sənaye ocaqlarında , komsomol, həmkarlar yığıncaqlarında  cavan şair və ədiblərin çıxışları təşkil olunurdu...”

Bu tədbirlərdə yaxından  iştirak edən gələcəyin böyük ədəbiyyatşünası və yazıçısı Mir Cəlal həmin günləri belə xatırlayırdı: ”Belə məclislərdən biri dəmir körpü yanındakı Maarif evində keçirilirdi. Bakıdan Proletar Yazıçıları cəmiyyətindən gəlmiş nümayəndələr çıxış edirdilər. Şeirlər oxunur, nitqlər deyilir, alqışlar gedirdi. Məclisin axırına yaxın Əbdülbaqi Fövzi bir şeir oxudu: “Komsomol qız , məni gəl dinlə bir az”. Sonra boz şinel geymiş arıq, qara oğlan tribunaya çıxdı, nitqini qeyri-adi, o zaman az təsadüf edilən bir ahəng və sərbəstliklə başladı.

-A yoldaşlar, bayaq siz burda oxunan yazını nəyə görə alqışladınız? Bəyəm o şeirdi? Bəyəm şeir elə olar? Yox, yanılırsınız. O, şeir deyil, açıq məktubdur. Şeirə, sənət əsərinə verilən tələb başqadır...

Oradaca mən bildim ki, bu oğlan Səməddir. Səməd Vurğun Fövzinin zəif bir şeiri xüsusi bir əda ilə oxuyub, lovğalanmasından bərk hirslənmişdi. Fikrini açıq söyləyib, o yazının şeir ilə heç bir əlaqəsi olmadığını dedi...Sonralar  Fövzi mərkəzi mətbuatda (“Maarif və Mədəniyyət” R.G.) “Şairə cavab” şeirini yazdı. Cavab özü o vaxt oxunan şeirdən də dayaz və məzmunsuz idi.”  

Gənc Mir Cəlal da baş verən hadisələrin təsiri altında  ilk hekayələrini yazır, “Müəllim” adlanan birinci heklayəsi “Qızıl Gəncə”nin ədəbiyyat səhfəsində, “Həkim Cinayətov” adlanan ikinci hekayəsi “Ədəbiyyat cəbhəsi” adlanan jurmalda nəşr edilmişdi. Bu hekayələr əslində baş verən proseslərə gənc ədibin mövqeyi və reaksiyası idi. Həmin hekayələr Mir Cəlalın bir yazıçı kimi ədəbi mühitdə tanınmasında xüsusi rol oynamışdı. Elə həmin günlərdən Mir Cəlalın Səməd Vurğunla həm çəxsi münasibətlər zəminində, həm də yaradıcılıq müstəvisində bir yaxın dostluq münasibətləri yaranmağa başlamışdı.

Həmin günləri xatırlayan Mir Cəlal  “Xatirə dəftəri”ndə yazırdı: ”...Belə məclislərdə Vurğunun gur, bakir, yeni, səmimi, cazibəli  şair səsi eşidilir, sürətlə yayılırdı. Həmin yığıncaqlarda mən Vurğunu həm komsomol yoldaşım, həm də yeni, inqilabi şeirin gələcəyə, böyük gələcəyə bir müraciəti kimi iftixar hissi ilə dinləyirdim...Bir dəfə şeirlərindən birini çap etdirmək üçün Gəncə qəzetinin redaksiyasına getməyi məndən xahiş etdi. Redaksiyada “Şərq Ərəbi” təxəllüsü ilə çaılışan, rəsmiyyətçi bir qəzetçi var idi. Şeiri alıb oxudu və ehmalca Səmədə qaytardı ki, “Bizim qəzetdə çap oluna bilməz.” Vurğun vüqar və təmkinini pozmadan qəzet işçisinə kəskin cavab verdi:

-Nə oldu, mənim şeirlərim mərkəzi mətbuatda  çap olunmağa layiq oldu, amma sənin qəzetinə yaramadı?...

... Səməd şeiri götürüb cibinə qoydu, redaksiyadan çıxdı. Neçə gün sonra həmin şeir mərkəzi mətbuatda, sonra isə Moskva qəzetlərində çap olundu (gərək ki, şeir “Mən də bir əsgər kimi” sərlövhəli idi).Vurğunun şeiri və şöhrəti yalnız Gəncədə yox, bütün respublikada  və onun xaricində sürətlə yayılmağa başlayırdı. ”

Çox keçmir xəyalı göylərdə uçan, yazıb yaratmaq eşqi ilə alışıb yanan gənc Səməd üçün Gəncə mühiti dar gəlir, onu daha byük şəhərlər, daha qaynar mühit cəlb edir, yeni meydan axtarır, dünyagörüşünü artırmaq, təhsilini davam etmək barədə düşünür. Və 1929-cu ilin may aynda artıq Səməd Vurğunun Bakı, həmin ilin iyulundan isə Moskva həyatı başlamışdı. Həmin illər Səməd Vurğunun “Şairin andı”, sonra isə “Fənər” kitabları nəşr olunur və müəllifinə şöhrət gətirməklə, gənclər tərəfindən böyük rəğbətlə qarşılanır. Həmin kitaba daxil olan şeirlərindən birində o yazırdı:

Mən

     nəfəsləri benzin və kükürd qoxulu

                             milyonların şairiyəm,

Düşməniyəm onların-

Divanları məxmər və ipək döşəməli salonların...

Və ya

Üfüqləri sonsuz bu kaintda

Məni yaşadan quvvət,

                    öz əməyim, öz əlimdir.

Böyük bir insan olmasam da  həyatda,

Cəbhədə bir əsgər kimi qalmaq son əməlimdir.

Artıq Gəncə mühiti gənc ədib- Mir Cəlalın da  arzu və ideallarının gerçəkləşməsi üçün kifayət etmirdi.  O, da təhsilini davam etdirmək, ədəbi və ictimai proseslərdə daha fəal iştirak etmək istəyirdi və elə bu məqsədlə də Bakıya köçərək, o vaxtlar yeganə aspiranturası olan Elmlər Akademiyası Filialının nəzdindəki Dövlət Elmi-Tədqiqat İnstitutunun aspiranturasına daxil olur. Həmin illər hər iki şəxsiyyətin yolları yenidən kəsişir və Səməd Vurğun da həmin institutda aspiranturanın ədəbiyyat şöbəsinə qəbul olunur. Lakin onların heç birinin Bakı şəhərində yaşamağa yerləri yox idi.  Mir Cəlal həmin günləri xatırlayaraq yazırdı: ”Aspiranturanın müdirliyinə Ali Sovet sədri vəzifəsində olan Soltan Məcid Əfəndiyev təyin olunmuşdu. Qəbul haqqında əmri alandan,  dərs cədvəlini  öyrənəndən sonra yaşamaq yeri hayına qalmalı olduq. Aspiranturanın yataqxanası yox idi və buna təminat da verilmirdi. Biz Soltan Məcidin yanına gedib yer xahiş edəndə bir qəbz yazıb, kəndli evində  bizə yer istədik. Həmin kağız ilə bizi (məni və Səmədi) ümumi yataqxanaya buraxmalı oldular.”

Aspiranturada oxuduğu illərdə də Səməd Vurğunla Mir Cəlalın dostluğu daha da möhkəmlənir. Mir Cəlalı Səməd Vurğunun yaradıcılığı daha ciddi maraqlandırır və o, şairin yaradıcılığına həsr olunmuş “Yenidən qurulma yollarında “adlı məqalə yazır, məqalə “Hücum” jurnalında dərc edilir. Bu məqalə həm müəllifinə, həm də Səməd Vurğuna nüfuz qazandırmaqla ədəbiyyatçılar tərəfindən maraqla qarşılanır. Mir Cəlal yazırdı: ”Onun (Səməd Vurğunun- red.) təhsili də, iş üslubu da, münasibətləri də, həmişə yenilik, bir az da şairlərə məxsus qəribəliklərlə seçilirdi. Biz aspiranturada oxuyarkən  K.Marksın  “Kapital” əsərini öyrənib təhlil etmək məsələsi müzakirə olunurdu. Bəziləri deyirdi: ”Bu kitabı ədəbiyyatçı aspirantlar üçün sətirbəsətir təhlildən keçirmək, əmtəə təsərrüfatının hətta detallarını konspektləşdirmək lazımdır...” Səməd Vurğun ümumi axına qoşulmadı və müəllimlə açıq danışmaqdan çəkinmədi:

-Yoldaş müəllim –dedi - siz iqtisadçısınız, “Kapital”ı hərfinəcən bilirsiniz, çox sağ olun. Amma mən iqtisadçı yox, şairəm, şairliyimdə də qalmaq istəyirəm. Ona görə də siz bu kitabın əsas teoriya ilə ictimai inkişaf qanunları, sənət və ədəbiyyatın spesifikası ilə bağlı fəsillərini bizə öyrədin, minnətdar olarıq.

Bütün aspirantlar və müəllim bu fikri bəyəndilər, dərslər bu istiqamətdə planlaşdırıldı...

Bir dəfə sinifkom dərsə geçikən aspirantlar sırasında onun adını oxuyanda Səməd qəti etiraz etdi.

-Gecikmək,- dedi-yarımçıq adamın işidir. Mən geçikmərəm, Mən ya gələrəm, ya heç  gəlmərəm.”

İndi işıqlı xatirəsi, müdrik söz-söhbətləri minlərlə məsləkdaşlarının, tələbələrinin xatirəsində yaşayan, görkəmli pedaqoq, yazıçı və alim Mir Cəlalın dahi şairimiz Səməd Vurğunla dostluğunu, ədibin varislərindən biri, görkəmli dövlət və təhsil xadimi, diplomat, ADA Universitetinin yaradıcısı və rektoru professor Hafiz Mir Cəlal oğlu Paşayev həm yaddaşında və qəlbində yaşadır, həm də əməlində  gerçəkləşdirir. Onun nəticəsidir ki, bu günkü Azərbaycan təhsilinin təşəkkülündə və inkişafında müstəsna rolu olmuş  Qazax Müəllimlər Seminariyasının yenidən bərpası, bu təhsil ocağının bazasında ADA Universitetinin Qazax Müəllimlər Seminariyası Təhsil Mərkəzinin yaradılması, bir vaxtlar bu seminariyanının ilk məzunlarından biri olmuş və həm də seminariyaya şöhrət gətirmiş Səməd Vurğunun xatirəsinin əbədilədirilməsinə ən böyük töhfədir. Həmin təhsil Mərkəzində Səməd Vurğun oturduğu partanın qoyulması və guşənin yaradılması isə Hafiz müəllimin böyük şairə olan ehtiram nümunəsidir.

Şəkildə: Mir Cəlal həyat yoldaşı Püstə xanımla və Səməd Vurğun həyat yoldaşı Xavər xanımla.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.03.2026)

17 Mart, 2026-cı il tarixində Azərbaycan Memarlar İttifaqının İdarə Heyətinin sədri Elbay Qasımzadə Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunu ziyarət edib və Fondun prezidenti, professor xanım Aktotı Raimkulova ilə görüşüb.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Fonddan verilən məlumata görə, görüşdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Zati-Aliləri cənab İlham Əliyevin Türk dünyasının dahi memarı Əcəmi Naxçıvaninin 900 illiyinin qeyd edilməsi haqqında Sərəncamının icrası istiqamətində birgə tədbirlərin davam etdirilməsi müzakirə olunub.

Bu xüsusda,  sözügedən əlamətdar tarixin qeyd olunması çərçivəsində hələ 2025-ci ilin 15 dekabr tarixində Fond və Azərbaycan Memarlar İttifaqı tərəfindən “Azərbaycan Memarlıq İrsinin Dühası: Əcəmi Naxçıvani – 900” adlı kitabın (Azərbaycan, rus, ingilis dillərində) çap olunması, onun  təqdimatının Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu, UNESCO yanında Azərbaycan Respublikasının Daimi Nümayəndəliyi, UNESCO yanında Azərbaycan Respublikasının Milli Komissiyası, Azərbaycan Memarlar İttifaqının birgə təşkilatçılığı ilə Parisdə, UNESCO-nun Mənzil-qərargahında baş tutması, o cümlədən görkəmli memarın zəngin yaradıcılıq irsini əks etdirən sərginin təşkil olunması böyük uğur kimi qiymətləndirilib. 

Sözügedən kitabın yaxın zamanda Azərbaycanda geniş ictimaiyyətə təqdim olunması barədə razılığa gəlinib.

Görüş zamanı zəngin Türk mədəni irsinin təbliğ edilməsi, qardaş Türk xalqları arasında əlaqələrin daha da genişləndirilməsi istiqamətində birgə əməkdaşlıq imkanları, o cümlədən bu prosesdə mədəni diplomatiyanın xüsusi rolu ətrafında fikir mübadiləsi aparılıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.03.2026)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Əlfi Qasımov sovet dövründə yazıb yaradan ünlü yazıçılardan biri olub. O dövrün qələm adamları haqqında bu gün müxtəlif şayələr dolaşsa da, o, tək-tək yazıçılardandır ki, nə yaradıcılığı, nə də ki, həyat tərzi heç vaxt qınağa tuş gəlməyib. Kişi kimi yazıb yaradıb, kişi kimi də yaşayaraq ömrünü başa vurub.

Elə də böyük ailəsi olmayıb, özündən sonra üç övladı yadigar qalıb- İlqar, Vüqar və Gülnar. Böyük oğlu İlqar Əlfioğlunu ölkədə hamı tanıyır. Ortancıl oğlu Vüqar isə cavan yaşlarında vəfat edib. Bu dəfəki söhbətimin qəhrəmanı, yazıçı Əlfi Qasımovun musiqişünas alim, bəstəkar qızı- Gülnar Əlfiqızı-Verdiyevadır...

Gülnar xanım 1959-cu ilin oktyabr ayının 8-də Bakıda dünyaya gəlib. Musiqiyə olan həvəsini görən valideynləri onu Bülbül adına Orta İxtisas Musiqi Məktəbinə veriblər. Bununla da onun gələcək taleyi müəyyənləşib. 1978-ci ildə o, burada orta ixtisas təhsilini başa vuraraq, təhsilini davam etdirmək üçün sənədlərini Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının nəzəriyyə şöbəsinə təqdim edib. 1983-cü ildə oranı bitirdikdən sonra əvvəlcə Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun musiqi fakültəsində, sonra Bakı Xoreoqrafiya məktəbində, daha sonra isə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində müəllim vəzifəsində çalışıb. Hazırda həmin universitetin dosentidir. “Azərbaycan muğamları və özbək şaşmakomunun müqayisəli təhlili” mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsinə yiyələnib. Ailəlidir, iki övladı var...

Deyir ki:- “Atam Əlfi Qasımov ömrüm boyu mənim qürur mənbəyim olub. Belə bir şəxsiyyətin övladı olmaq, onun adına xələl gətirmədən yaşamağın məsuliyyətini hər zaman öz üzərimdə hiss etmişəm. Həmişə çalışmışam ki, onun adına layiq övlad olum, öz uğurlarımla onun ruhunu şad edim...”

Musiqi bəstələməyə çox kiçik yaşlarından başlayıb. 8 yaşında olarkən “Şən rəqs” adlı ilk musiqisini ərsəyə gətirib. Elə o vaxtdan da onda bu sahəyə xüsusi maraq yaranıb...

“Uşaqlığım “Yazıçılar binası” adlandırılan bir evdə keçib. O vaxt piano ziyalılıq nümunəsi sayıldığından bir çox yazıçı və şairlərin evində olduğu kimi, bizim evdə də var idi. Və bu musiqi aləti məni həmişə özünə çəkib, heç vaxt cazibəsindən yayına bilməmişəm. Duyğulu vaxtlarımda məni sakitləşdirən, ilhama gətirən yeganə vasitə də pianodur. Doğrudur, erkən yaşlarımdan mahnılar yazırdım, amma onları üzə çıxarmağa tələsmirdim. 44 günlük Vətən müharibəsi dövründə fəallığım artdı. Və bır sıra məlum mahnıları bəstələdim...”- söyləyir.

Bu gün onun yazdığı mahnıları tanınmış sənətkarlar ifa edirlər. Onlardan Ehtiram Hüseynovun, Anar Şuşalının, İlqar Muradovun, Brilyant Dadaşovanın, Gülyanaq Məmmədovanın, Kamilə Nəbiyevanın və s. adlarını çəkmək olar. Müğənni Kamilə Nəbiyevanın ifa etdiyi “Şəhidlər balladası” və Anar Şuşalının ifa etdiyi “Əsgər marşı” isə mahnı müsabiqəsində 1-ci yeri qazanıb, müxtəlif vaxtlarda pul mükafatı, qiymətli saat və diplomla təltif olunub...

Deyir ki:- “Etiraf edirəm, mənim çatışmayan əsas cəhətim, iddiasız olmağımdır. Heç vaxt bəstəkar kimi papulyarlığa can atmamışam. Özümü daha çox müəllim kimi sevdirməyə çalışmışam, buna da nail olmuşam. İstəmişəm ki, tələbələrim savadlı, istedadlı olsunlar. Amma musiqi yazmağına həmişə yazırdım. Doğrusu, onlar ev şəraitində qalırdılar, fəqət üzə çıxarmağa tələsmirdim... ”

Çox intellektual xanımdır. Ən diqqətçəkən xüsusiyyəti isə mehriban və realist olmasıdır. Asanlıqla şəraitə uyğunlaşa bilən bir təbiəti var. Həmişə ədalətli olmağa çalışır. Xasiyyətcə ahəngdar olsa da, daxilində tarazlıq yaratmağı bacarır. Bədii fəaliyyətdən zövq alır və yüksək mədəni səviyyəyə yetişə bilib. Olduqca optimistdir. Hər zaman hadisələrə müsbət tərəfindən baxmağa üstünlük verir, yəni pis hadisələrdə belə yaxşı tərəfləri görmək qabiliyyəti var. Həssas xarakteri sayəsində haqsızlığa tez reaksiya verir, amma olduqca şəfqətli insandır. Özünü xoşbəxt insanlardan biri hesab edir...

“Bəli, bir ana kimi, bir həyat yoldaşı, bir müəllim kimi də çox xoşbəxtəm. Gənclərə üzümü tutub demək istəyirəm ki, heç vaxt heç nəyə gecikməsinlər, hər şeyi vaxtında, tələsmədən həyata keçirsinlər. Yazıb yaradırlarsa, onu da vaxtında üzə çıxarmağı bacarmalıdırlar...”- söyləyir.

...Çox istiqanlı və mehriban xanımdır. Təkəbbürdən, qısqanclıdan uzaq- səmimi və sadədir. Ünsiyyət qurmağı bacardığı üçün, işlədiyi kollektivdə böyük hörmət qazanıb. İstənilən mövzuda fikir yürüdə bilir və həm də əla dinləyicidir. Həmsöhbətinə diqqətlə qulaq asmağı xoşlayır. Bildiklərini isə, həvəslə öyrətməyə çalışır. Estetik qavrayışa böyük əhəmiyyət verir. Müsbət tərəflərindən biri də xeyirxah, yardımçı olmasıdır, insanlara kömək etməkdən zövq alır. Çox dinc təbiəti var, mübahisə və iğtişaşları xoşlamır. Mənasız və ya kobud insanlardan instinktiv olaraq uzaqlaşmağa üstünlük verir. Özünü azad hiss etməyi və müstəqil fikir yürütməyi xoşlayır. Enerjili və dinamikdir, ona görə də, hamı onu maraqlı və məzmunlu bir insan kimi tanıyır...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.03.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Tarix bəzən bir döyüş meydanında yazılır, bəzən isə bir insanın iradəsində. 1915-ci ilin qanlı və taleyüklü günlərində, Çanaqqala Zəfəri yalnız bir cəbhə deyildi — bu, bir millətin varlıq savaşı idi. Və həmin savaşın içində elə bir ad vardı ki, sonradan bütöv bir dövlətin taleyini dəyişəcəkdi: Mustafa Kamal Atatürk.

Bir zabitin taleyi millətin taleyinə çevriləndə

Çanaqqala cəbhəsində hər şey tükənmək üzrə idi. Düşmən qüvvələri texniki və say üstünlüyünə malik idi. Osmanlı ordusu isə yoxsulluq, silah çatışmazlığı və yorğunluq içindəydi. Amma məhz belə anlarda tarix səhnəyə fərqli insanları çıxarır.

Mustafa Kamal paşa sıradan bir komandan deyildi. O, əsgərlərinə sadəcə döyüşməyi yox, ölümü belə qəbul etməyi öyrədən bir lider idi. Onun dillərə düşən əmri – “Mən sizə hücum etməyi deyil, ölməyi əmr edirəm” – bir taktiki qərardan çox, bir ruh çağırışı idi.

Bu sözlərdən sonra əsgərlər artıq geri çəkilməyi düşünmürdü. Onlar bilirdilər ki, arxalarında qoruyacaqları bir vətən, qarşılarında isə yazacaqları bir tarix var.

Güllələrin dayanmadığı, iradənin sarsılmadığı an

Çanaqqalada bəzən bir güllə bir taleyi dəyişirdi. Deyilənə görə, Mustafa Kamalın cibindəki saat onu ölümün bir addımlığından xilas etmişdi. Amma bəlkə də onu qoruyan saat yox, tarix idi. Çünki o, hələ görəcəyi böyük işlər üçün yaşayacaqdı.

Onun rəhbərliyi altında aparılan müdafiə, düşmənin planlarını alt-üst etdi. Antanta qüvvələri geri çəkildi. “Keçilməz” deyilən Çanaqqala, həqiqətən də keçilməz oldu.

Çanaqqaladan doğan lider

Bu savaş təkcə bir qələbə deyildi. Bu, bir liderin doğuluşu idi. Mustafa Kamal paşa artıq sadəcə bir zabit yox, millətin ümidinə çevrilmişdi. İllər sonra o, bu ruhu qoruyaraq yeni bir dövlət quracaqdı.

Çanaqqalada qazandığı təcrübə, onun gələcəkdə atacağı addımların bünövrəsi oldu. O, yalnız silahla deyil, düşüncə ilə də mübarizə aparmağı öyrənmişdi.

Bir millətin yaddaşı

Bu gün Çanaqqala sadəcə bir tarix deyil. Bu, yaddaşdır. Bu, dərsdir. Bu, bir millətin necə ayaqda qala bildiyinin sübutudur.

Və o yaddaşın içində bir siluet var — səngərin kənarında dayanıb əsgərlərinə baxan bir komandanın silueti.

Onun adı tarixdə silinməz şəkildə yazılıb:

Mustafa Kamal paşa.

Çanaqqala keçilməz!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.03.2026)