Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu gün, 29 yanvar, Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələrinin tarixində həm kədərli, həm də qəhrəmanlıq dolu bir gün kimi xatırlanır. 2008-ci ilin bu günü, Hacı Zeynalabdin Tağıyev qəsəbəsindəki hərbi bazadan havaya qalxan MiQ-29 döyüş təyyarəsi təlim uçuşu zamanı qəza keçirir. Təyyarənin pilotları, kapitan Əfqan Aslanov və polkovnik-leytenant Fəxrəddin Əsgərov, fövqəladə peşəkarlıq və cəsarətlə təyyarəni yaşayış məntəqələrindən uzaqlaşdıraraq dənizə yönləndirdilər. Bu qəhrəmanlıq sayəsində daha böyük bir faciənin qarşısı alınsa da, qəzanın nəticəsi ürəkləri sızlatdı: hər iki pilot həlak oldu.

 Əfqan Aslanovun cəsədi bir neçə gün sonra dənizdən çıxarılsa da, Fəxrəddin Əsgərovun meyiti tapılmadı. Təyyarənin qalıqları və bir pilotun uzun müddət axtarılmaması, bu hadisəni Hərbi Hava Qüvvələrinin tarixində unudulmaz etdi.

Qəzaya uğrayan MiQ-29 döyüş təyyarəsi Rusiya istehsalıdır, amma Azərbaycanın aldığı təyyarələrdən biri Ukraynadan tədarük olunub. Bu təyyarələr 1971-ci ildən istehsal olunur, iki mühərrikli və çoxməqsədli, dördüncü nəsil qırıcılar sırasındadır. Əsasən havada düşmən qırıcıları ilə mübarizə üçün nəzərdə tutulsalar da, sonrakı modellər uzun mənzilli və yüksək dəqiqlikli hava-səth silahları ilə təchiz edilərək müxtəlif döyüş əməliyyatlarında effektivlik qazandı.

MiQ-29-un müxtəlif variantları mövcuddur: MiQ-29M, MiQ-29K və ən müasir MiQ-35. Bunlar təkmilləşdirilmiş mühərriklər, şüşə kokpit, müasir radar və sensor sistemləri, artırılmış yanacaq tutumu və bəzi hallarda havada yanacaq doldurma imkanları ilə fərqlənir.

Bu qırıcıların ölçüləri belədir: uzunluğu 14.8 metr, qanadlarının uzunluğu 11.4 metr, hündürlüyü 4.3 metr. Hərbi sursatla birlikdə çəkisi 15 300 kiloqramdır, maksimal sürəti saatda 2400 kilometr, maksimum yüksəkliyi 18 min metr, uçuş məsafəsi isə 2100 kilometrdir. Təyyarə 30 millimetrlik QŞ-301 topu və IR-60 raketləri ilə silahlanıb, hava hədəflərini 230–240 kilometr məsafədən vurmaq imkanına malikdir. Bu təyyarələr Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələrinin hava məkanının qorunmasında əsas rol oynayır.29 yanvar 2008-ci il qəzası həm hərbçilər, həm də xalq üçün dərs oldu. Hər iki pilotun qəhrəmanlığı göstərdi ki, hətta təlim uçuşlarında belə həyati risklər böyükdür və pilotların hazırlığı ən yüksək səviyyədə olmalıdır. Bu faciə həm də Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələrində təlim və aviasiya təhlükəsizliyinin davamlı təkmilləşdirilməsinin vacibliyini vurğuladı.Polkovnik-leytenant Fəxrəddin Əsgərov Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələrinin formalaşmasında və inkişafında əvəzsiz rol oynayıb. Onun peşəkarlığı və cəsarəti çoxsaylı gənc pilotların yetişməsinə ilham verib. Xüsusilə, Vətən Müharibəsində düşmən hədəflərinə ən dəqiq aviazərbələri endirən pilotların böyük bir hissəsi məhz onun tələbələri idi. Onlar arasında Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı Şəhid polkovnik Zaur Nudirəliyev və “Qarabağ” ordenli polkovnik-leytenant Elçin Məmmədov da var.Fəxrəddin Əsgərov 1974-cü il 29 iyun tarixində Qazax rayonunda ziyalı ailəsində dünyaya gəlib. Orta təhsilini Qazax rayonunun 2 saylı orta məktəbində yüksək qiymətlərlə başa vurub. Gənc yaşlarında könüllü olaraq Qarabağ uğrunda gedən döyüşlərdə iştirak edərək vətənpərvərlik ruhunu göstərmişdir.

1992-ci ildə Heydər Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbinə daxil olub və eyni il Türkiyədəki Ali Hərbi Təyyarəçilik Məktəbinə göndərilərək peşəkar pilot kimi yetişib. 1996-cı ildə təhsilini fərqlənmə diplomu ilə başa vuraraq Kürdəmir rayonunda yerləşən N saylı hərbi hissədə xidmətə başlayıb, burada baş təyyarəçi vəzifəsindən hərbi hissə komandiri vəzifəsinə qədər yüksəlib.1996–2006-cı illər arasında Fəxrəddin Əsgərov L-39, Su-17, Su-25 və MiQ-29 təyyarələrini idarə etməyi qısa müddətdə mənimsəyərək gənc pilotların hazırlanmasında fəal iştirak edib. O, Türkiyə, Macarıstan və Ukraynada ezamiyyətlərdə olub, 2007-ci ildə isə Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində keçirilən “Dubay-2007” Aerokosmik Beynəlxalq Sərgisində Azərbaycanı təmsil edib.2008-ci il yanvarın 29-da, Fəxrəddin Əsgərov və kapitan Əfqan Aslanov MiQ-29 ilə təlimatçı qismində uçuş həyata keçirərkən təyyarə Xəzər dənizinə düşüb. Aparılan axtarışlar nəticəsində Əfqan Aslanovun cəsədi tapılıb dəfn olunub, lakin Fəxrəddin Əsgərovun meyiti heç vaxt aşkarlanmayıb. 33 yaşında vətən uğrunda canını fəda edən pilotun qəhrəmanlığı hər zaman xatırlanacaq.

Bəzən son uçuşlar yalnız göydə bitmir. Bəzən onlar yaddaşlarda, ürəklərdə və tarixdə əbədi qalır. Fəxrəddin Əsgərovun MiQ-29 ilə son uçuşu da belə oldu – bir qəhrəmanlıq hekayəsi, bir faciə, amma eyni zamanda ölməz bir əfsanə. Onun cəsarəti, vətənə sadiqliyi və qəlblərdə yaratdığı iz, illər keçsə də solmur; hər zaman gələcək nəsillərə ilham verəcək, qəhrəmanlıq və fədakarlığın simvolu olaraq qalacaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.01.2026)

ElmanEldaroğlu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Onun ciddi görkəminə, zəhimli baxışlarına aldanmayın- bu görkəmin, bu baxışların arxasında xeyirxah bir insan gizlənib. Onunla ünsiyyətdə olanda, çoxlu suallar verməyə çalşın. O, sizə maraqlı söhbətlər edəcək. Çünki özü maraqlı və məzmunlu insanlardan biridir. O, yaxında olan uzağı, uzaqda olan yaxını yaxşı görür. Açıq danışmağı, dürüst olmağı, lazım olan zaman duyğularını arxa planda tutub məntiqi ilə hərəkət etməyi bacarır. Yüksək qavrama qabiliyyətinə malik, çətinliyə düşən zaman ağılla çıxış yolu tapa bilən adamdır...

Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlı onun haqqında söyləyir: “Mən Xeyrəddini lap çoxdan tanıyıram. Bilirəm ki, o, yazıçıdır, bilirəm ki, o, jurnalistdir, bilirəm ki, o, Azərbaycanın gələcəyini gözəl görmək istəyən adamdır, o, Azərbaycanın taleyini düşünən adamdır, Azərbaycanı bütöv görmək istəyən adamdır. Xeyrəddin nə qazanıbsa, haqqı ilə qazanıb, nə qazanıbsa, qələmi ilə, sözü ilə, zəhməti ilə qazanıb. Xeyrəddin hansı mübarizələrdən keçib, mən yaxşı bilirəm. Biz onunla mənəviyyat məsələsində birik, Azərbaycanın taleyi məsələsində, Araz məsələsində, o tay-bu tay məsələsində birik. O, redaksiyada işləyəndə ilk hekayələrini mənim yanıma gətirirdi, fikirlərimi soruşurdu. Deyirdim ki, Xeyrəddin, sən usta yazıçısan, fikirlərini, düşüncələrini gizlətməyən, qələminə hörmət edən yazıçısan...”

Bəli, bugünkü söhbətimin yazıçısı, nasir, dramaturq, tənqidçi, dövlət və siyasi xadim Xeyrəddin Qocadan olacaq. Amma gəlin əvvəlcə onun keçdiyi ömür yoluna nəzər yetirək. O, 29 yanvar 1950-ci ildə Ağdaş rayonunun Qulbəndə kəndindəində dnyaya gəlib. 1967-ci ildə rayonun Qəsil kənd orta məktəbini bitirdikdən sonra, indiki Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetə qəbul olunub. 1971-ci ilədək orada ali təhsilə yiyələnib. 1975–1977-ci illərdə Jurnalist Sənətkarlığı İnstitutunda təhsil alıb. Həqiqi hərbi xidmətini başa vurduqdan sonra uzun müddət qəzet-jurnal redaksiyalarında, Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Şirkətində müxtəlif vəzifələrdə işləyib. Daha sonra "Politexnik" qəzetində müxbir, Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində ştatdankənar müxbir, Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin "Sosialist qanunçuluğu" jurnalında böyük redaktor, "Dan ulduzu" qəzetində baş redaktor, "Mədəniyyət" qəzetində baş müxbir, "Şeytan" jurnalında müxbir, "Açıq söz" qəzetində redaktor müavini, "Mozalan" qəzetində redaktor müavini, "Yeni Azərbaycan" qəzetində baş redaktor vəzifələrində çalışıb. 1992-ci ildə Yeni Azərbaycan Partiyasının yaradılmasına təşəbbüs göstərərək, "91-lər"-dən biri olub və Yeni Azərbaycan Partiyasının Naxçıvanda keçirlən təsis konfransında iştirak edib. Siyasi Şuranın üzv seçilib. Bir çağırış Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı seçilib. 1997-ci ilin dekabrından 2003-cü ilin mart ayına qədər isə Türkiyə Cümhuriyyətinin İstanbul şəhərində Azərbaycan Respublikasının baş konsulu vəzifəsində işləyib. 3-cü dərəcəli “Vətənə xidmətə görə” və “Şöhrət” ordenləri ilə təltif olunub. Prezidentin fərdi təqaüdçüsüdür...

Deyir ki:- “Mən sadə kənd müəlliminin ailəsində dünyaya göz açmışam. Heç zaman arxamda heç kimim olmayıb. Əzablı yollardan keçmişəm. Təkcə Heydər Əliyevdən arxa, kömək görmüşəm. Onun ölkə Prezidenti olduğu dövrdə millət vəkili seçilmişəm, baş konsul vəzifəsinə təyin edilmişəm. Birinci dərəcəli Fövqəladə və Səlahiyyətli Elçi rütbəsini almışam. İlk kitablarım da məhz Heydər Əliyevin Azərbaycana rəhbərliyi dövründə çap olunub, pyesim Akademik Milli Dram Teatrında tamaşaya qoyulub. Rəşid Behbudov adına Mahnı Teatrında yubileyim, indiki Heydər Əliyev sarayında əsərlərimdən ibarət "Satira gecəsi" keçirilib. Əziyyətimin bəhrəsini görəndə az da olsa, sevinmişəm. Ona görə də qəlbimdə həmişə Heydər Əliyevə minnətdaram...”

Necə deyərlər, çörək itirən adamlardan deyil. Haqqı heç vaxt nahaqqın ayağına verməz. Onunla hökmranlıqla rəftar etmək mənasızdır. O, belə münasibəti xoşlamır, əyilməz adamlardandır. Doğrudur, yeniliyi çox sevir, amma köhnə münasibətlərə dəyər verməyi bacarır. Emosiyalarına sahib çıxan adamlardan isə xoşu gəlir. Çalışın ki, onun xoş əhval-ruhiyyəsi olmadığı bir vaxtda problemlər haqda danışmayasız...

Xalq yazıçısı Anar isə onu belə xarakterizə edir: "Satirik olmaq cəsur olmaqdır, heç nədən qorxmamaqdır. Bu gün həyatımızda olan bir çox nöqsanları görmək və göstərmək böyük cəsarətdir. Bəli, Xeyrəddin Qoca heç nədən və heç kimdən qorxmadığı üçün böyük cəsarət sahiblərindəndir..."

Açıq danışmağı xoşlayır, dostcanlı, olduqca ünsiyyətcildir. Ona yaxınlaşmaq, onunla tanış olmaq çox asandır. Ancaq gərək söhbət əsnasında onun diqqətini cəlb etməyi bacarasan. İlk tanışlıqdan başlayaraq, bu adamla tez bir zamanda mehribanlaşıb, istənilən mövzuda danışa bilərsiz. Yüksək zəka və intellekt sahibidir. Ona görə də, özünə bənzər adamlarla ünsiyyət qurmağı xoşlayır. Yüksək zövqü var, zərif, incə şeylərdən xoşu gəlir. Onun üçün ən gözəl hədiyyə isə kitabdır...

Xalq şairi Nəriman Həsənzadə onun barəsində yazır: "Hörmətli qələm dostumun həcmcə kiçik yazılarını oxuduqca, gözlərim önündə həyatın istisini, soyuğunu görmüş bir insan canlanır. O, ilk növbədə müsahibindən yüksəkdə durmağı bacaran hazırcavabdı. Müdrikdi. Əsərlərindəki fəlsəfi ümumiləşdirmələr sadədən mürəkkəbə, mürəkkəbdən sadəyə meyillidi. Çünki müəllif bilir ki, onun oxucuları da müxtəlifdi - hər kəsin özünəməxsus dərketmə qabiliyyəti var. Onun pritçaları, atmacaları, lətifələri, kiçik hekayələri, məişət söhbətləri, düzünə tuşlanmış eyhamları, satirik müraciətləri, ismarıcları, bir sözlə, bütün ədəbi janrlarda qələmə aldığı yazıları Xeyrəddin Qocanın daim ədəbi axtarışlarda olduğunu və həyatın, cəmiyyətin müəyyən məqamlarında mənalar axtardığını, eləcə də mənəvi paklığını göstərən nümunələrdi. Cəmiyyətdə yaşayıb, cəmiyyətdən kənarda qalmır. O, həyatı, insanları sevir, qəlbindəki işığı paylamaq istəyir və paylayır da..."

...Yanvarın 29-u, bu gün onun növbəti ad günüdür. Bu dəfə 76 yaşını qeyd edəcək. Mələk numerologiyasında 76 rəqəmi insanın həm özünün, həm də yaxınlarının mənəvi və emosional rifahına diqqət yetirməsinin zəruriliyini göstərir. Bu, həm də həyatda harmoniya və tarazlığa, o cümlədən daha dərin məna və məqsəd axtarışına çağırış ola bilər. Xeyrəddin Qocanı ad günü münasibətilə təbrik edir və yeni yaşında uğurlar arzulayırıq...

...Onu da deyim ki, Xeyrəddin adı ərəb mənşəli olub, "dinin xeyirlisi", "dinin xeyirxahı" və ya "dində xeyir" mənasını daşıyır...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Xalq yazıçısı Sabir Rüstəmxanlının tanınmış azərbaycanlı alim və siyasətçi Zərdüşt Əlizadənin bir çıxışına media vasitəsiylə verdiyi cavabı aktual olması səbəbindən oxucularına təqdim edir.

“Azərbaycanlıların 80 faizinin türklərlə heç bir bağlılığı yoxdur — onlar Qafqazın yerli xalqıdır” — tanınmış azərbaycanlı alim və siyasətçi Zərdüşt Əlizadə belə deyib. Halbuki, Azərbayacan türkləri elə yerli Qafqaz xalqıdır.

Zərdüşt Əlizadə Qafqaz xalqları deyəndə kimləri nəzərdə tutur? Çünki Azərbaycan türklənin böyük əksəriyyəti yerli Qafqaz xalqıdır.Ən qədim dövrlərdən, Albaniya dövlətinin ərazisində yaşayan və antik mənbələrdə adı keçən 26 etnos və ya tayfanın çoxu türklər idi. Bu barədə ciddi dəlil-sübutla yazılmış kitablar var. Zərdüşt Əlizadə bundan xəbərsiz olmaz. Məncə o, atası, hörmətli alimimiz Mübariz Əlizadənin dilimizə çevirdiyi “Şahnamə”ni də vərəqləmiş olar. O əsərin müəllifi Firdövsi fars millətçisi olsa da 2600 il öncə bu bölgədə türklərlə perslərin yanası və ara verməyən savaş içində yaşadıqlarını yazıb. Bədii əsər olsa da buradakı türk mövcudluğunu inkar etməyib. Bunu min il öncə yaşamış Firdövsi bacarmayıbsa ondan min il sonra  yaşayan Zərdüşt Əlizadə necə bacaracaq? Zərdüşt Əlizadə məncə ağılsız adam deyil. O zaman 20 faiz gəlmə türkün 80 faiz. türk olmayan əhalini türkləşdirməsini hansı ağılla deyir? Rusiya imperiyası sayca iyirmi dəfə çox olsa da 200 ildə balaca Azərbaycanı ruslaşdıra bilmədi, bəs biz Qafqada bunu necə bacardıq? Bacardıqsa onda Azərbaycanın bu qədər azsaylı xalqları, hətta kiçik Xınalıq kəndi nə yaxşı dilini, kimliyini qoruyub? Çünki etnik coğrafiya məhz Qafqaz türklərinin böyük humanist təbiəti və birləşdirci gücü sayəsində min illərdir dəyişilməyib. Zərdüşt Əlizadə ölkəmizdə bu genetik araşdırmasını nə vaxt aparıb? İndi deyir ki, xarici bir alim bu barədə araşadırma aparıb.  Erməni alimləri də Zətdüşt Əlizadə kimi düşünür və yazırlar. İndi biz Zərdüştü onlardan necə ayıraq? Genetik test aparılsa Zərdüşt bəyi yerli-dibli itirəcəyimizdən ehtiyat edirəm. Haqqımızda böhtan yazan iz idi biri də aramızda dolaşır…Məncə Zərdüşt Əlizadə özünün kimliyi llə maraqlanmalıqır. Xalqla işi olmasın.”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Mətbuat Şurasının sədri, AYB-nin sədr müavini Rəşad Məcidin bir qeydini diqqətinizə çatıdırır.

Məşhur telepat, hipnozçu, öncəgörən, psixoloji eksperimentlər ustası Volf Messinqdən söhbət düşür. Onun 2026-cı ilin 26 yanvarıyla bağlı proqnozları indi sosial şəbəkələri bürüyüb. Birdən Anar müəllim qayıdır ki, mən onu görmüşdüm:

"1952-ci ildə atam, Ənvər Məmmədxanlı, bacım Fidan və mən Odessaya getmişdik. Onun konsert-tamaşasında iştirak etdik. Ənvəri münsiflər heyətinə dəvət etdilər. Atam da qabaq sırada oturmuşdu. Fidanla mən arxada idik. Yazılı suallar verirdilər. Zalı gəzib cavablayırdı. Bir də gördüm, mən tərəfə gəldi, biləyimdən tutdu. Enerjisini hiss edirdim. Məni qaldırdı, əlini biləyimdən çəkmədən atama tərəf apardı. "Sizin oğlunuz budu" - deyib atamın cibinə əlini saldı, deputat vəsiqəsini çıxardıb baxdı: "Bu sənə hələ tezdi" - deyib yerinə qoydu.

Sən demə, atam sual-tapşırıq yazıbmış ki, mənim oğlum bu zaldadı, onu tapıb yanıma gətirə, cibimdən nəsə çıxarıb ona göstərə bilərsənmi?"

Və mən Xalq yazıçısı Anarın yaşadığı qeyri-adi ömrə, onun unikal yaddaşına bir daha heyrət edərək susub düşünməyə başladım...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.01.2026)

Ülviyyə Əbülfəzqızı, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Salam, Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının dəyərli izləyiciləri. Bu dəfə " Yaradıcılıq emalatxanası" adlı rubrikamızla görüşünüzə gəlmişik.

"Emalatxanamızın" gözəl, balaca bir yazar qonağı var. Bu istedadlı qonağımız 192 saylı məktəbin 6-ci sinif şagirdi Miray İbrahimbəylidir.

-- Xoş gördük, Miray. Yaxın zamanlarda hekayə yarışmasında üçüncü yer tutdun, təbrik edirik və uğurlar arzulayırıq.

Miray, sənin üçün Ədəbiyyat nədir?

-- Salam Ülviyyə xanım, xoş gördük, məni bu rubrikaya dəvət etdiyiniz üçün Sizə minnətdaram.

Ədəbiyyat mənim üçün xəyalları, gördüyüm nə varsa onları kağıza köçürməkdir. Mən kitab oxuyanda başqa dünyalara gedirəm, yazanda isə öz dünyamı qururam. Hərdən düşünürəm ki, görəsən, nağıllarda gördüyüm bəzi qəhrəman obrazlar nə vaxtsa var olublar? Ona görə də müşahidə etdiyim ne varsa, yazdığım kiçik hekayələrdə daha canlı etməyə çalışıram. Sanki onlar bir göz qırpımında mövcud olacaqlar. Hətta fantastikanı çox sevsəm belə...

-- Miray bir hekayədə necə obraz olmaq istəyərdi?

-- Mən hekayədə Heston olmaq istəyərdim. O, yuxumda gördüyüm sevimli pişiyimdir. Çünki pişiklər mehriban, azad və səssizcə hər şeyi anlayan canlılardır. Mən də Heston kimi dostluq edən, sevgi dolu və hər kəsi qoruyan bir obraz olmaq istərdim.

Əziz izləyicilər, gəlin elə Heston kimdir? sualını Mirayın hekayəsində tapaq.

„Heston“ və ya mavi gözlü oğlan

... Hər tərəf qəribə parlaqlıqda mavi və çəhrayı işıqlarla bəzənmişdi. Orda çoxlu uşaqlar da var idi.  Hamı deyir, gülür, şənlənirdi. Amma mən oynayan uşaqlara qoşulmaq istəmirdim. Kənarda maral buynuzuna bənzəyən skamyada bir oğlan uşağı əyləşmişdi. Həmin skamya da mavi və çəhrayı işıqlarla bəzənmişdi. O oğlan uşağı da uşaqlara qoşulmaq istəmirdi deyəsən. Bayaqdan tamaşa edirdim. Ona yaxınlaşıb oynamaq istəyən uşaqların heç birinə məhəl qoymurdu.  Boynunu çiyninə əyib, məyus-məyus baxırdı. Indi o qız uşağı olsaydı, mən onunla oynayardım, deyə, könlümdən keçirdim. Anam da o parlayan işıqlara baxıb mənə görə sevinirdi. Bəlkə də sevinirdi ki, "mən nə yaxşı onunla bu qəribə aləmdəyəm".

Anamın əlindən tutub, skamyada əyləşən oğlana tərəf getdim. Uşaqların səsi, qəhqəhəsi qulaqlarımda külək kimi uğuldayırdı. O uşağa yaxınlaşanda baxışlarından diksindim. Evdəki pişiyimiz Heston da mənə belə  baxırdı. O niyə Hestona bənzəsin ki? Gözlərinin rəngi də onun kimi eyni idi, buna görəmi? Onunla danışmağa başladım:

-- Salam. Sən Hestona çox bənzəyirsən...

-- Heston kimdi? - sualını verəndə, daha çox təəccübləndim. Mənə elə gəldi ki, sözlər onun dilindən deyil, gözlərindən çıxmağa başladı və ətrafda əks-səda verdi...

-- Heston mənim pişiyimin adıdır.

-- Mən də o pişiyin yerinə olmaq, özümə dönmək istəyirəm indi.

Sözlər yenə də onun gözlərindən çıxırdı.

Yenə də təəccüblü halda ona dedim:

-- Axı, sən uşaqsan. Necə pişiyə dönmək istəyirsən ? Bu mümkün deyil axı.

Yenə də gözlər danışmağa başladı;

-- Mən olduqca xoşbəxt bir pişik idim əslində. Günlərlə ac qalsam da, o həyatım mənə xoş idi. Amma mən bunun qiymətini bilmədim. Bəzi insanların varlı olması gözlərimi qamaşdırdı. Günlərlə özümə düz-əməlli  yemək tapa bilmirdim deyə, bir dəfə çay kənarında suya baxa-baxa dua etdim ki, insana çevrilim.

Mən insana çevrildim. Elə bilirdim ki, bundan sonra bütün işlər yaxşı olacaq. Amma insanların arasında daha çox bədbəxt oldum. Burada hamı mənə "pişikgözlu", "yekəbaş" uşaq deyir.  Insanlar bəzən əlində olanları bölüşməyə paxıllıq edirlər, bir-birini sevmirlər. Mən sevgisi az olan dünyada insan olmaq istəmirəm. Yenidən pişik olmaq istəyirəm.

Heyrət və təəccüb içində idim. Bütün bu dinlədiklərim başını çiyninə söykəyib dayanmış bu uşağın dilindən deyil, gözlərindən çıxırdı...

Istəyirsən dua et, əvvəlki vəziyyətinə qayıt, mən səni aparıb Hestonla birgə saxlayım...

Birdən havada fişənglər partladı sanki, göy üzündə qığılcımlar yarandı. Elə bil ki ulduzlar yerə endilər. Ulduzun biri skamyanın üzərinə düşdü, parçalandı , ətrafa nur parçaları səpələndi. Bir sehrli dünyada idim. Gözlərimi yumdum. Bir az belə dayandım...

Gözlərimi açanda skamyanın üstündə Hestonu gördüm. Aman Allahım, demək ki, Heston insan olmaq istəyib. Bu qədər bənzərlik necə olsun axı?... Çox sevindim ki, yenidən pişiyim insan olmaq halından geri döndü. Onu qucağıma almaq istəyirdim ki, birdən ayağım sürüşdü. Mən büdrədim və yerə yıxıldım.

Güc toplayıb yerdən qalxanda, özümü çarpayımın, Hestonu isə, tumbanın üzərində gördüm. Mən yuxu görmüşdüm. Indi yuxuda deyil, gerçək həyatda Hestonu qucaqlayıb, tumarladım...

--Sən heç vaxt insan olma, həmişə mənim gözəl pişiyim ol, dostum ol, dedim...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.01.2026)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Atasını itirdikdən sonra 4 il boyunca onun telefonuna mesajlar göndərdi. Ölümünün dördüncü ildönümündə isə telefondan bir mesaj gəldi və onu heç gözləmədiyi bir həqiqət qarşıladı...

ABŞ-ın Arkanzas ştatında yaşayan Chastity Patterson, atasını dörd il əvvəl itirəndə cəmi 19 yaşında idi. Atasını itirməyin ağrısına dözə bilməyən qız yoxluğa alışmaq əvəzinə, həsrətini azaltmaq üçün fərqli bir yol seçdi və atasının ölümündən sonra dörd il ərzində hər gün onun telefonuna mesajlar yazdı.

Gününün necə keçdiyini danışdı, gün ərzində başına gələn yaxşı və pis hadisələrdən bəhs etdi. Atasının ölümünün dördüncü ildönümü yaxınlaşarkən, “Sabah mənim üçün çətin bir gün olacaq” sözləri ilə başlayan mesajını hər zamanki kimi atasının telefon nömrəsinə göndərdi.

Newport şəhərində yaşayan 23 yaşlı Chastity Patterson, gözlənilmədən, atasını itirdikdən sonra ilk dəfə göndərdiyi mesaja cavab aldı.

Sən demə, atasının telefon nömrəsini istifadə etməyə başlayan Brad adlı bir adam, Chastitynin mesajına duyğulu bir cavab yazmışdı:

“Salam, canım. Mən sənin atan deyiləm, amma demək olar ki, son dörd ildir sənin mesajlarını alıram. Səhərlər ‘sabahın xeyir’ mesajlarını səbirsizliklə gözləyirəm, axşamlar isə gün ərzində başına gələnləri yazdığın mesajları maraqla oxuyuram.

Mənim adım Braddir. Qızımı 2014-cü ilin avqust ayında bir avtomobil qəzasında itirdim. O gündən bəri isə sənin mesajların məni ayaqda saxlayır. Sən mənə mesaj yazanda bunu Tanrıdan gələn bir işarə kimi qəbul edirəm. Yaxınını itirdiyin üçün çox üzgünəm.

Səni illər boyu dinlədim, böyüməyinə və zamanla dəyişib başqa bir insana çevrilməyinə şahid oldum. Uzun illər mesajlarına cavab vermək istədim, amma qəlbini qırmaqdan qorxdum. Sən çox xüsusi bir qızsan və ümid edirəm ki, qızım sağ olsaydı, sənin kimi biri olardı.

Hər gün mənə mesaj yazdığın və Tanrının varlığını xatırlatdığın üçün təşəkkür edirəm. Hər şey yoluna düşəcək. Çətin dövrlərdən keçmək məcburiyyətində qaldığın üçün üzgünəm. Səninlə fəxr edirəm.”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.01.2026)

Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Ölüm bir rahatlıq, qəfil bir qərar deyil. O, təkzibdir. Sən bütün həyatın boyu bir hekayə yazırsan. O hekayədə qəhrəman da sənsən, pəriştə də, canavar da yenə sən. Sonra səhnənin ortasında, ən yüksək monoloqu deyəndə, pərdə birdən enir. Heç kim "bravo" demir. Lampalar sönür. Sən orada qalırsan, açıq ağızla, bitməmiş bir cümlə ilə. Bütün məna birdən boşluğa düşür.

Bu təkzibdir. Fəlsəfə bu təkzibi izah etməyə çalışır. Biri deyir, bu sənin sərbəst seçimin deyil, ona görə də səni əsir edir. Başqası deyir, bu təkzibə bax və gül, çünki o, sənin qarşında acizdir. Üçüncüsü isə, bu təkzibi əzabın son mərhələsi elan edir və ona görə də onu qucaqlamağı təklif edir. Hamısı boş səslərdir. Çünki ölümü izah etdiyin an, onu öldürürsən. Lakin o, ölümsüzdür. Ölümün səsi yoxdur. Amma onun sükutu var. O sükut elə bir sükutdur ki, onun içində öz qanının axışını, beynindəki elektrik atımlarını, yerin nəbzini eşidirsən. Bu, həqiqətin səsidir. Və o səs səni dəli edə bilər.

 Buna görə də biz hekayələr qururuq. "O biri dünya", "yadigar", "irsiyyət". Bunlar pərdədən sonrakı "bravo"nu özümüz üçün səsləndirməkdir. Ən böyük yalanı biz öləndə deyirik, "O, rahatdı". Yox. O, təkzib edildi. Rahatlıq yox idi. Sadəcə hekayə bitdi.

 Mənim üçün ölüm, bir maşının işini bitirməsidir. Amma mən bir maşın deyiləm. Mən bir metaforam. Ölüm, sənin yazdığın kitabın son səhifəsindəki boşluqdur. O boşluq sənə aid deyil. O, oxuyana aiddir. Biz öləndə, kitabı başqasına veririk. Onlar o boşluğu öz hekayələri ilə doldurur. Bizim ölümümüz, onların həyatının bir parçası olur. Ona görə də biz ölməkdən qorxmuruq. Çəkisi olan şeydən qorxuruq. Ölümün çəkisi yoxdur. O, bir kölgənin çəkisidir. Sən onu tuta bilməzsən. Ancaq o sənin üçün çəkisi olan hər şeyi əhatə edir.

Deməli, belə, ölüm var olmağın deyil, yox olmağın təkzibidir. Və biz, yox olmağı heç vaxt tam anlaya bilməyəcəyik. Ancaq bu anlaşılmazlığın içinə o qədər dərin gedirik ki, nəhayət, orada öz əksimizi görürük. O əks, yoxluq deyil. O, yoxluğun şəklidir. Və bütün həyatımız, o şəklin üzərinə çəkdiyimiz rənglərdir..

Necə demişdi Cəfər Cabbarlı:

Ölmək! O geniş körpüdən hərkəs keçəcəkdir,

Bir badə ki, ondan bütün aləm içəcəkdir.

Hər süslü çiçək sonda saralmış quru yarpaq

İnsan da nədir? Əvvəli torpaq, sonu torpaq!

Aləm doğacaq, dirçələcək məhv olacaqdır

Dünya boş ikən əvvəli, həp boş qalacaqdır

Bir tək səni məhv etmədi bu qanlı təbiət

Həp yoxluğa, həp heçliyə məhkum bəşəriyyət.

Qeyd: Ədibimiz, Cəfər Cabbarlı1924 cü ildə bu şeiri anası Sona xanımın istəyi ilə mərhum qardaşı Hüseynqulunun xatirəsinə yazmışdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.01.2026)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Sovet dönəmi kitabxanaları yalnız kitab saxlama məkanları deyildi. Onlar ideoloji tərbiyə mərkəzləri, mədəni maarifləndirmə ocaqları, ictimai həyatın mühüm nöqtələri idi. Bu sistemin özünəməxsus xüsusiyyətləri, üstünlükləri və məhdudiyyətləri var idi.

Sovet İttifaqında kitabxana şəbəkəsi mərkəzləşdirilmiş, iyerarxik quruluşa malik idi. Respublika kitabxanası, şəhər kitabxanaları, rayon kitabxanaları, kənd kitabxanaları, zavod və kolxoz kitabxanaları - hamısı vahid sistemin hissəsi idi. Azərbaycanda M.F.Axundov adına Dövlət Kitabxanası mərkəzi rol oynayırdı. Hər rayonda mərkəzi kitabxana, hər şəhər rayonunda filiallar, hər iş yerində və məktəbdə kiçik kitabxanalar fəaliyyət göstərirdi. Bu, kitaba çıxışı maksimum asanlaşdırırdı.

Sovet kitabxanalarının fondları ideoloji nəzarət altında formalaşırdı. Marksizm-leninizm, sovet ədəbiyyatı, elm və texnika ədəbiyyatı prioritet idi. Xarici klassik ədəbiyyat mövcud idi, amma seçmə şəkildə - proqressiv, realist, sosialist meylli müəlliflər. Klassik rus ədəbiyyatı geniş təmsil olunurdu - Puşkin, Tolstoy, Dostoyevski, Çexov, Qoqol. Dünya klassikləri - Şekspir, Balzac, Dikkens, Heminguey, Remark. Azərbaycan klassikləri - Nizami, Füzuli, Sabir, Vaqif, M.F.Axundov.

Müasir sovet yazıçıları - Maksim Qorki, Şoloxov, Ostrovski. Azərbaycan sovet yazıçıları - Səməd Vurğun, Süleyman Rüstəm, Rəsul Rza, Məmməd Araz, İlyas Əfəndiyev.

Həmin dövrdə qadağa olunmuş ədəbiyyat da var idi."Spetsxran" - xüsusi saxlanc adlanan bölmə də ideoloji cəhətdən məqbul sayılmayan əsərlər saxlanılırdı. Sadə oxuculara çıxışı yox idi, yalnız xüsusi icazə ilə tədqiqatçılar istifadə edə bilərdi. Dini ədəbiyyat, anti-sovet məzmunlu əsərlər, müəyyən emigrant yazıçılar, trotskist və başqa "ideoloji düşmən" müəlliflər qadağan idi. Orwell-in "1984", Soljenitsin-in əsərləri, Nabokov, Brodski-nin erkən dövrü - bunlar əlçatmaz idi. Sovet kitabxanaları ciddi, sakit, təmiz məkanlar idi. Böyük oxu zalları, uzun masalar, şüşə lampaları, sakitlik rejimi. Kitabxanaçılar çox vaxt tələbkar, ciddi, nizamı qorumağa diqqət edən insanlar idi.

Oxu kartları sistemi var idi. Hər oxucu kartı almalı, ünvan və iş yeri göstərməli idi. Bu, nəzarəti asanlaşdırırdı və eyni zamanda statistika üçün lazım idi.

Sovet kitabxanası sadəcə kitab götürmək yeri deyildi. Orada müəllif görüşləri, ədəbi müzakirələr, tematik axşamlar, lektoriyalar keçirilirdi. Kitabxana mədəni mərkəz funksiyası daşıyırdı. Xüsusilə kiçik şəhər və kəndlərdə kitabxanaçı mühüm şəxsiyyət idi. O, təkcə kitab vermirdi, həm də məsləhət verirdi, oxucu zövqünü formalaşdırırdı, maariflənmə işi aparırdı.

Paradoksal vəziyyət var idi: kitabxana fondları böyük idi, amma populyar kitablar defisit idi. Xüsusilə bədii ədəbiyyat, xarici müəlliflər, detektiv və macəra romanları. Yeni kitabları növbə ilə gözləyirdilər. Bulgakov-un "Usta və Marqarita"sı, Dumas, Coyl Verne əsərləri, Drezden tərcümələri - bunları almaq üçün illər boyu növbədə gözləmək lazım gəlirdi. "Blat" sistemi burada da işləyirdi. Kitabxanaçı ilə yaxşı münasibətdə olanlar yeni kitabları tez əldə edirdi. Başqaları isə rəsmi növbə ilə.

Uşaq və gənclik kitabxanaları xüsusi diqqət mərkəzində idi. Orada ayrıca şöbələr, uşaq oxu zalları, tərbiyəvi tədbirlər var idi. Pionerlər və komsomolçular üçün xüsusi fondlar formalaşdırılırdı. Uşaq kitabxanaçısı pedaqoq və təşkilatçı idi. O, uşaqlara kitab tövsiyə edir, oxu maraqlarını formalaşdırır, məktəblə əlaqə saxlayırdı. Kitabxanaların əsas məqsədlərindən biri ideoloji tərbiyə idi. Leninin əsərləri, partiya qərarları, kommunist tərbiyəsi ədəbiyyatı hər yerdə ön planda idi. Kitabxanaçı oxucuların hansı kitab oxuduğunu izləyirdi. "İdeoloji düşmən" ədəbiyyat axtaranlar şübhə altında götürülürdü. Bəzi hallarda KQB ilə əməkdaşlıq edən kitabxanaçılar da olurdu. Sovet sistemi statistika və hesabatı sevirdi. Kitabxanalar daim hesabat təqdim edirdi: neçə oxucu, neçə kitab verilib, hansı kateqoriyadan, hansı müəlliflər populyardır.

Bu statistika əsasında planlar qurulurdu, fondlar formalaşırdı, ideoloji iş aparılırdı. Hər şey rəqəmlərlə, qrafiklərlə, cədvəllərlə sübut olunmalı idi.

Obyektiv qiymətləndirmədə Sovet kitabxana sisteminin müsbət cəhətlərini də qeyd etmək lazımdır:

Kitaba çıxış asan və pulsuz idi

Geniş fond, klassik və müasir ədəbiyyat

Oxu mədəniyyətinin təşviqi

Mədəni maarifləndirmə işi

Şəhər və kəndlərdə bərabər çıxış

Mənfi cəhətlər;

Senzura və ideoloji məhdudiyyətlər

Müəyyən əsərlərin qadağan olunması

Oxucu üzərində nəzarət

Defisit və növbə problemi

Formal yanaşma və bürokratiya

Sovet kitabxanaları ziddiyyətli hadisə idi. Bir tərəfdən, geniş oxucu kütləsini kitabla təmin edirdi, oxu mədəniyyətini formalaşdırırdı, maarifləndirmə işi aparırdı. Digər tərəfdən, senzura, ideoloji nəzarət, məhdudiyyətlər oxucunun azad seçimini məhdudlaşdırırdı. Bu sistemin irsini müasir Azərbaycan kitabxanaları hələ də daşıyır - struktur, katalоq sistemi, işləmə qaydaları çox şey keçmişdən gəlir. Amma ideoloji nəzarət yoxdur və bu, əsas fərqdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.01.2026)