İlhamə Məhəmmədqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Sumqayıt təmsilçisi

Son iki yüz il ərzində Azərbaycan tarixinin böyük bir hissəsi müxtəlif imperiyaların hakimiyyəti altında qaldığı üçün geniş ictimaiyyətə demək olar ki, məlum deyildi. Bir çox hallarda bu tarix ya gizlədilmiş, ya da onun öyrənilməsinə qadağalar qoyulmuşdu. Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra isə tariximizin unudulmuş səhifələrini yenidən araşdırmaq, görkəmli tarixi şəxsiyyətlərin həyat və fəaliyyətini obyektiv şəkildə öyrənmək imkanı yarandı.

Bu araşdırmalar sayəsində XIX əsrin birinci yarısında Qarabağda yaşamış görkəmli və hörmətli simalardan biri - Hacı Fərhad bəy Məlik-Aslanovun həyatı və fəaliyyəti də diqqət mərkəzinə gəldi.

Fərhad bəy Məlik-Aslanov 15 iyun 1805-ci ildə Qarabağın Dizaq mahalının məşhur Tuğ kəndində, bölgənin qədim və nüfuzlu zadəgan nəsillərindən olan Məlik-Aslanovlar ailəsində dünyaya gəlmişdir. Onun atası Məlik Aslan bəy Dizaq mahalının son məliki və naibi olmuş, bir müddət rus idarəçilik sistemi dövründə Zəngəzur mahalının da naibi kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Mənbələrə əsasən qeyd etmək lazımdır ki, Qarabağ məlik nəsilləri arasında Məlik-Aslanovlar soyu tamamilə müsəlman, yəni azərbaycanlı mənşəli yeganə nəsillərdən biri hesab olunur.

Fərhad bəy ilk təhsilini doğulduğu Tuğ kəndindəki mədrəsədə almışdır. O, xüsusilə Şərq dillərinin öyrənilməsinə böyük maraq göstərirdi. Sonralar rus dilini də yaxşı mənimsəmiş və bu biliklər onun hərbi xidmətində mühüm rol oynamışdır.

1829-cu ildə Qafqazdakı rus qoşunlarının baş komandanı qraf İvan Paskeviç Qarabağ əyalətinin azərbaycanlı sakinlərindən ibarət dörd müsəlman süvari alayı və Kəngərli süvari dəstəsini təşkil etdi.

Fərhad bəy də həmin dövrdə yaradılmış 1-ci müsəlman (azərbaycanlı) süvari alayında hərbi xidmətə başladı. Bu alay general Nikolay Rayevsky rəhbərlik etdiyi birləşmiş süvari briqadasının tərkibinə daxil idi. Briqadada xidmət edən azərbaycanlı döyüşçülər müxtəlif hərbi əməliyyatlarda mühüm döyüş tapşırıqlarını uğurla yerinə yetirirdilər.

Elə həmin illərdə - 1829-cu ildə məşhur rus şairi Alexandr Puşkin Qafqazdakı fəal orduya qoşulmaq məqsədilə dostu Rayevskinin yanına gəlmişdi. Şair briqadada olduğu müddətdə azərbaycanlı ziyalı və zabitlərlə də tanış olur. Onların arasında görkəmli alim və yazıçı Abbasgulu aga Bakikhanov, kapitan Fərəcula bəy və poruçik Fərhad bəy də var idi.

General Rayevski gənc zabiti şairə “Фаргат-Бек, сын Малик Аслана из Карабаха” - yəni “Qarabağlı Məlik Aslanın oğlu Fərhad bəy” kimi təqdim etmişdi. Fərhad bəyin şəxsi keyfiyyətləri, davranışı və Şərq mədəniyyətinə bağlılığı Alexandr Puşkinə böyük təsir bağışlamışdı.

Bu təsirin nəticəsi olaraq şair “Лагерь при Евфрате” (“Fərat sahilində düşərgə”) adlı əlyazmasında “Из Гафиза” (“Hafizdən”) silsiləsinə daxil olan “Шеер I. Фаргат Беку” (“Şeir I. Fərhad bəyə”) adlı şeirini məhz ona həsr etmişdir. Bu fakt Azərbaycan tarixi üçün maraqlı və diqqətəlayiq hadisədir. Belə ki, bu şeir XIX əsrdə Qarabağdan olan bir azərbaycanlı zabitin böyük rus şairinin yaradıcılığında özünəməxsus iz qoyduğunu göstərir.

Не пленяйся бранной славой,                               

О красавец молодой!                                           

Не бросайся в бой кровавый                                  

С карабахскою толпой!                                                               

Знаю, смерть тебя не встретит:                                    

Азраил, среди мечей,                                                   

Красоту твою заметит -                                           

И пощада будет ей!                                                   

Но боюсь: среди сражений                                        

Ты утратишь навсегда                                               

Скромность робкую движений,                                      

Прелесть неги и стыда!                                             

                   *

Uzaqlaş, vuruşma, şan şöhrətindən,

Səneygözəlcavan, eygözəlcavan!

Qarabağ dəstəsiarasındasən

Qanlı döyüşlərə girmə, atmacan! 

Bilirəmki, ölümrastgəlməzsənə,

Qılınclariçində Əzrayılgörcək.

Hayıfı gələcəkbelə birhüsnə,

Ölümcaynağındannicatverəcək.

Ancaqdöyüş vaxtı qorxuramki, mən

İtsinsadəliyin, cəldhərəkətin!

Səninəbədilik çıxsınəlindən

Bu gözəl camalın, abrın, ismətin.

Aleksandr Puşkin,                                                             

"5 iyul 1829-ci il, Fərat düşərgəsi".

Tərcümə edib Zəhra Bilal qızı.

Bu şeir ilk dəfə 1830-cu ildə Sankt-Peterburqda nəşr olunan “Tsarskoye selo” almanaxının 233-cü səhifəsində dərc edilmişdir. Bu fakt Fərhad bəy Məlik-Aslanovun adının XIX əsr rus ədəbiyyatı tarixində də qeyd olunmasına səbəb olmuşdur.

Ərzrum səfərindən qayıtdıqdan bir müddət sonra Alexandr Puşkin Moskvaya səfər edir. O, burada tez-tez Uşakovlar ailəsinin qonağı olur və ailənin üzvlərindən Yekaterina Uşakova ilə səmimi münasibətlər saxlayırdı. Uşakovlar Presnya bölgəsində, Zamorenova küçəsi,16 ünvanında yaşayırdılar.

Bu ev Moskvada dövrünün tanınmış yazıçıları, musiqiçiləri, rəssamları və müğənnilərinin toplaşdığı bədii-artistik mühit kimi məşhur idi. 29 sentyabr 1829-cu ildə həmin evdə təşkil olunan növbəti ballardan birində Puşkin Ərzrum səfəri zamanı gördüklərindən, tanış olduğu insanlardan və Qafqaz səfərinin təəssüratlarından danışır.

Şairin söhbətlərindən ilhamlanan həmin axşamın qonaqlarından biri - istedadlı rəssam Novikov sadə karandaşla gənc və yaraşıqlı bir zabitin portretini çəkir. Bu, Puşkinin Qafqazda tanış olduğu Fərhad bəy idi. Şair portretin bənzərliyinə o qədər təəccüblənmişdi ki, rəsmin aşağı hissəsində “Фаргат-Бек” (“Fərhad bəy”) sözlərini yazmışdır.

1829-cu ildə döyüş meydanlarında göstərdiyi şücaətə görə Fərhad bəy IV dərəcəli “Müqəddəs Anna” ordeni ilə təltif olunur. İgidliyinə görə o, 11 may 1830-cu ildə praporşik rütbəsinə yüksəldilir.

1834-cü ilin noyabrında Varşavaya göndərilən Zaqafqaziya Müsəlman Süvari Alayının tərkibində Fərhad bəy də xidmət etmiş və burada poruçik rütbəsinə qədər yüksəlmişdir.

Hərbi xidmətini başa vurduqdan sonra Fərhad bəy Qarabağa qayıdır və daha sonra Məkkəyə ziyarət edərək “Hacı” titulunu qazanır. Dövrünün bir sıra şair və ziyalıları ilə onun məktublaşmaları məlumdur. O, həmçinin məşhur Azərbaycan aşığı Aşıq Pəri ilə dostluq münasibətləri saxlayırdı.

Fərhad bəyin övladları da atalarının yolunu davam etdirərək bölgədə nüfuzlu və hörmətli şəxslərə çevrilmişdilər. Oğullarından Mehdi bəy İrəvan Kişi Gimnaziyasının məzunu olmuşdur. XIX əsrin ortalarında o, şəxsi vəsaiti hesabına Kürdlər kəndinin salınmasına təşəbbüs göstərmiş, kəndə içməli su gətirmək üçün kəhriz çəkdirmişdir. Bu kəhriz sonradan “Mehdi bəy kəhrizi” kimi tanınmışdır. 2023-cü ildə həmin kəhriz aşkar edilmiş tarixi abidələr siyahısına daxil edilmiş və Azərbaycan dövləti tərəfindən mədəni irs nümunəsi kimi qorunması istiqamətində nəzarətə götürülmüşdür.

Mehdi bəy qardaşı Sadıx bəyin köməyi ilə 1883-cü ildə (bəzi mənbələrə görə 1885-ci ildə) Tuğ kəndində dövrün tələblərinə uyğun Rus-Avropa tipli məktəb yaratmışdır. Onlar məktəbin kasıb şagirdlərinə dərs vəsaitləri və maddi yardım göstərərək təhsilin inkişafına böyük töhfə vermişlər.

Sadıx bəy dövlət qulluqçusu kimi fəaliyyət göstərmiş, kollec katibi mülki rütbəsini daşımışdır. O, Zəngəzur qəzasında polis pristavı və Şuşa polis idarəsinin üçüncü bölməsində pristav vəzifələrində xidmət etmişdir.

Fərhad bəyin digər oğulları - Aslan bəy və Səlim bəy əsasən ailə təsərrüfatı ilə məşğul olmuşdular. Ailənin geniş əkin sahələri, üzüm bağları, qırxa yaxın çoxillik tut ağacı, çoxlu mal-qara və Qarabağ cinsindən olan atları var idi.

Aslan bəy məşhur şair və tarixçi Mir Mehdi Xəzaninin qızları Asya xanım və Ziba xanımla yaşam qurmuşdu. Mir Mehdi Xəzani öz əsərlərinin bir qismini məhz Aslan bəyin Tuğ kəndindəki evində qalarkən qələmə almışdır.

Hacı Fərhad bəy Məlik-Aslanov 1889-cu ildə doğulduğu Tuğ kəndində vəfat etmişdir. Onun həyatı və fəaliyyəti Azərbaycan tarixində xüsusi yer tutur. Bu hekayə bir tərəfdən XIX əsr Qarabağ mühitini, digər tərəfdən isə böyük rus şairi ilə taleyi kəsişən bir azərbaycanlı zabitin həyat yolunu göstərir.

Şübhəsiz ki, Fərhad bəy haqqında daha geniş və fundamental tədqiqat aparmaq mümkündür. Ümid etmək olar ki, gələcəkdə tarixçilərimiz bu maraqlı şəxsiyyətin həyatını daha ətraflı araşdıraraq Azərbaycan tarixinin bu səhifəsini tam şəkildə üzə çıxaracaqlar.

Şəkildə: Fərhad bəy Məlik-Aslanovun portreti

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.03.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Azərbaycan kinosunda insan vicdanını, cəmiyyətin susqunluğunu və bir fərdin cəsarətini bu qədər sadə, amma təsirli şəkildə göstərən filmlər azdır. 1981-ci ildə ekranlaşdırılan Bağlı qapı məhz belə ekran əsərlərindən biridir. Bu film təkcə bir məhəllədə baş verən hadisəni deyil, əslində bütöv bir cəmiyyətin mənəvi durumunu əks etdirən güzgü kimi yadda qalır.

Filmin rejissoru Azərbaycan kinosunun görkəmli ustalarından biri olan Rasim Ocaqov, ssenari müəllifi isə tanınmış dramaturq və yazıçı Rüstəm İbrahimbəyovdur. Bu iki sənətkarın yaradıcılıq tandemi Azərbaycan kinosunda dərin psixoloji çalarları ilə seçilən bir çox ekran əsərləri yaratmışdır. “Bağlı qapı” da onların bu uğurlu əməkdaşlığının nəticələrindən biridir.

Bir məhəllənin səssizliyi

Filmin hadisələri Bakının köhnə həyətlərindən birində baş verir. Bu həyət, əslində, sovet dövrünün tipik şəhər həyətlərindən biridir: insanlar bir-birini tanıyır, gündəlik həyatlarını birlikdə yaşayırlar, bəzən sevinclərini, bəzən də dərdlərini bölüşürlər.

Lakin bu həyətin də hamının bildiyi, amma danışmaq istəmədiyi bir sirri var. Hərdən bir evdən qadın fəryadı eşidilir. Hamı bilir ki, həmin qadın ərinin zorakılığına məruz qalır. Qonşular bunu eşidir, bəzən pəncərədən baxır, amma çox vaxt heç kim qarışmaq istəmir. Çünki bu hadisə artıq onların gözündə “ailə məsələsi” kimi qəbul olunmağa başlayıb.

Beləliklə, o evin qapısı bağlı qalır. Həmin qapının arxasında isə bir insanın taleyi, ağrısı və kömək çağırışı gizlənir.

Muradın seçimi

Filmin əsas qəhrəmanı Muraddır. Onun obrazını sovet kinosunun tanınmış aktyorlarından biri olan Rodion Naxapetov canlandırır. Murad həyatda çətinliklər görmüş, səhvlər etmiş, lakin insanlığını itirməmiş bir insandır.

O, məhəlləyə qayıdanda hər şey əvvəlki kimi görünür. Lakin qadının fəryadı yenə də eşidilir. Bu səslər bir çox insan üçün adi bir hadisəyə çevrilmiş olsa da, Murad üçün belə deyil. Onun vicdanı bu səssizliyə dözə bilmir.

Bir gün qadının çarəsiz fəryadı yenidən həyəti bürüyür. Hamı eşidir. Amma heç kim qapıya yaxınlaşmır.

Və həmin an Murad qərar verir.

O, tərəddüd etmir. Qapıya yaxınlaşır və bağlı qapını qıraraq içəri daxil olur.

Qapının simvolik mənası

Filmin ən güclü tərəflərindən biri də məhz bu səhnənin simvolik mənasıdır. “Bağlı qapı” sadəcə bir evin qapısı deyil. Bu qapı insanların qorxusunun, laqeydliyinin və bəzən də rahatlıq naminə susmasının rəmzidir.

Rejissor Rasim Ocaqov bu film vasitəsilə tamaşaçıya sadə, amma ağır bir sual verir:

Haqsızlıq qarşısında susmaq doğrudurmu?

Bəzən cəmiyyətin qəbul etdiyi “qarışmamaq” prinsipi əslində ədalətsizliyin davam etməsinə səbəb olur. Murad isə bu susqunluğun divarını qıran insandır.

Kino tariximizdə iz qoyan film

“Bağlı qapı” Azərbaycan kinosunda sosial-psixoloji dram janrının uğurlu nümunələrindən biri hesab olunur. Film təkcə dövrünün deyil, bu günün də aktual mövzusuna toxunur. Çünki cəmiyyət dəyişsə də, bəzən insanlar yenə də eyni dilemmanın qarşısında qalırlar: görmək, amma susmaq... ya da müdaxilə etmək.

Filmdə həmçinin Azərbaycan səhnəsinin görkəmli aktrisalarından biri olan Nəsibə Zeynalova və tanınmış aktyor Hacı İsmayılov kimi sənətkarların iştirakı ekran əsərinə xüsusi rəng qatır.

Son söz

Bəzən həyatımızda da belə qapılar olur. O qapıların arxasında baş verənləri hamı bilir, hamı eşidir, amma çox az insan o qapını açmağa cəsarət edir.

“Bağlı qapı” filmi isə bizə sadə, amma çox böyük bir həqiqəti xatırladır:

Bəzən ədaləti qorumaq üçün sadəcə bir qapını açmaq kifayətdir. Amma o qapıya doğru addım atmaq üçün cəsarət lazımdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.03.2026)

Aygün Bayramlı,

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının İncəsənət şöbəsi

İnsan yarandığından özünü ifadə etmək üçün yollar axtarıb. O, həmişə ritm axtarışındadır – danışmağın ritmi, oxumağın ritmi, rəqsin ritmi. Amma hər zaman danışıq dili yeganə vasitə olmayıb. Duyğular həm hərəkət, həm də rəqsin dili ilə ifadə olunub. Çünki hisslər bitmir, tükənmir, sonsuzdur. Sevinc, kədər, ağrı və bütün hiss-həyəcan bədən dili ilə də çatdırılır.

Yaradılmış varlıqlar arasında insan ən mükəmməlidir. O, çox şeyi bacarır və qollarından, çiyinlərinə, barmaq uclarına qədər hisslərlə doludur. Bu hissləri isə rəqs sənəti ilə daha dəqiq ifadə etmək mümkündür. Rəqs ruhun dilidir. Sözsüz danışan sənətdir. Hər atılan addım duyğuların ifadəsidir. Bunu bizə çatdıran kimdir? Hər hərəkəti ilə obrazı yaşayan, addımlarında hisslərini ifadə edən rəqqas.

Düşünürəm ki, milli rəqs sənətimizdə bu ifadə gücü daha da parlaq görünür. Hər addımda, hər dönüşdə, hər süzmədə bir xalqın tarixi yaşayır. Rəqs həm də mədəni yaddaşdır və xalq haqqında çox şey danışır. Əsrlərdir nəsildən-nəslə keçərək gələn bu sözsüz sənət insan var olduqca yaşayacaq.

Ruhun dili susmadıqca, rəqs sənəti də susmayacaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

-Sosial şəbəkə ilə aranıznecədir?

-Çoxpisdir.

-Niyə? Sizcə, bugünsosial şəbəkələrbizə nəsə qazandırır, yoxsabizdənnəyisə alır?

-Bilirsiniz, əvvəlləravtobusda, metrodagedəndə insanlarkitab, qəzetoxuyurdular. Bunlarhamısı ləğvolundu. Bugünkitabamaraq çoxazdır. Ammamənelektronformatdanəsə oxuyabilmirəm. Mənə internetlə nəsə göndərəndə - səhnəcik, yassenari, mənonumütləq çapetdirib, sonraoxuyuram. Çünkitelefondavə yakompüterdə mənonuoxuyabilmirəm. Nədənsə belədir. Məniməlimdə kitabolmalıdır, mənonuoxumalıyam, kitabınqoxusunuhissetməliyəm.

Müsahibələrindən birində aktyor, XalqartistiMəbud Məhərrəmov belə söyləyibdir. İnsan ki kitabı sevdi, demək, onun mədəni səviyyəsi çox yüksəkdir.

Məbud Məhərrəmov 12 mart 1957-ci ildə dünyaya gəlib. 1978-ci ildə Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun dram-kino aktyoru fakültəsini bitirib. 1978-ci ildən Səməd Vurğun adına Rus Dram teatrında aktyor vəzifəsində işləyir. Bu illər ərzində teatrın səhnəsində 50-dən çox rol oynamış, bir çox filmlərdə çəkilib.

2000-ci ildə M. Məhərrəmov Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Artist, 2006-cı ildə isə Azərbaycan Respublikasının Xalq Artisti fəxri adlarına, 2006-cı, 2012-ci, 30 aprel 2014-cü ildə və 6 may 2015-ci ildə Prezident Mükafatına, 6 may 2016-cı ildə Azərbaycanın Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülüb.

Filmoqrafiya

- Ailə

- Aşkarsızlıq şəraitində...

- Bir anın həqiqəti

- Cavid ömrü

- Dronqo

- Etimad telefonu

- Fatehlərin divanı

- Həyət

- Güllələnmə təxirə salınır!...

- Xüsusi vəziyyət

- İşgüzar səfər

- Hücum

- Qala

- Nə gözəldir bu dünya...

- Onun atası

- Özgə ömür

Aktyor bir müsahibəsində çağdaş kinomuz barədə sualı bu cür cavablandırıb:

“-Məbud müəllim, bəzi rejissorlar deyirlər ki, onsuz da, yenə ən çox baxılan filmlər sovet dövründə çəkilənlərdir, buna görə kinoya pul ayırmağa ehtiyac yoxdur. Bəzi rejissorlar isə bununla razılaşmaq istəmirlər. Sizcə, həqiqətənmi kino sənayesi sovet sistemi dağılandan sonra ortaya hansısa yenilik qoya bilməyib, yoxsa biz o yenilikləri görə bilmirik?

-İş orasındadır ki, sovet dövründə "Azərbaycanfilm" kinostudiyası ildə səkkiz, doqquz, bəzən də on film çəkirdi. Bu bir plan idi - çəkməli idilər və dövlət bunun üçün pul ayırırdı. İndi bəziləri deyirlər ki, senzura lazım deyil. O vaxt isə senzura var idi. Rejissorlar məcbur idilər ki, öz fikirlərini, baxışlarını, bəzən vəzifəli şəxslərin xoşuna gəlməyəcək məsələləri bir qədər ört-basdır edərək üzə çıxarsınlar. Ona görə də yaxşı filmlər meydana çıxırdı.

Məsələ ondadır ki, Üzeyir Hacıbəyov, Rəşid Behbudov, Müslüm Maqomayev, Rasim Ocaqov, Rza Təhmasib və digər böyük sənətkarlarımız kimi adamlar hər gün anadan olmurlar. İndi bir az fərqli zamanda yaşayırıq - keçid dövrüdür. Mən demək istəmirəm ki, kino çəkmək, tamaşalar qurmaq lazım deyil. Əlbəttə, lazımdır, bu işlər davam etməlidir. Amma sözsüz ki, kinonun gələcəyi var, mən buna inanıram.”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Ədəbiyyat təkcə hadisələri danışmaq deyil, insan taleyini anlamaq sənətidir. Yazıçı Əlfi Qasımov məhz bu sənəti bacaran yazıçılardandır. Azərbaycan ədəbiyyatında oçerk janrını gücləndirən yazıçılardan biri sayılır. Onun ilk məşhurluğu məhz oçerklərlə başlayıb.

Əlfi Qasımov 1927-ci il yanvar ayının 5-də Ağdam rayonunun Poladlı kəndində anadan olub. O, Şelli-Qaradağlı kəndinin yeddiillik məktəbini bitirdikdən sonra Ağdam Pedaqoji Texnikumunda təhsilini davam etdirib. Daha sonra 1943-1944-cü illərdə Ağcabədi rayonunun Xocavənd və Boyad kənd məktəblərində müəllim işləyib.

 1944-1946-cı illərdə Ağdamda İkiillik Müəllimlər İnstitutunda oxuyub, oranı bitirdikdən sonra 1946-cı ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsinə daxil olub və 1951-ci ildə həmin universitetdə təhsilini başa vurub.

O, ədəbi yaradıcılığa ilk dəfə 1945-ci ildə Ağdamda Müəllimlər İnstitutunda oxuyarkən başlayıb və onun "Xalq arzusu" adlı ilk şeiri Ağdamda çıxan "Lenin yolu" qəzetində dərc edilib. Publisistin şeirləri universitetdə oxuduğu illərdə də respublikanın müxtəlif qəzet və jurnallarında dərc edilib

 "Əriməzin ətəklərində" adlı ilk oçerklər kitabı 1954-cü ildə nəşr olunub. Sonra isə çoxsaylı oçerk, hekayə, povest və roman kitabları, həmçinin tərcümələri və tərtib etdiyi digər kitabları çap olunub. Əsərləri rus, qırğız, türkmən və tacik dillərinə tərcümə edilib

 1951-1958-ci illərdə "Azərbaycan müəllimi" qəzetində xüsusi müxbir, şöbə müdiri və redaktor müavini vəzifələrində işləyib. Daha sonra 1958-1966-cı illərdə "Ədəbiyyat və incəsənət" qəzetində məsul katib vəzifəsini icra edib. O, 1966-1983-cü illərdə Azərbaycan SSR Dövlət Poliqrafiya, Nəşriyyat və Kitab Ticarəti İşləri Komitəsində nəşriyyatlar idarəsinin rəisi, baş redaktor vəzifələrində çalışıb.

 1983-cü ilin fevralından ömrünün axırınadək Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatında bədii ədəbiyyat redaksiyasının müdiri vəzifəsində işləyib. Azərbaycan Dövlət Televiziyasında "Kitablar aləmi" verilişinin aparıcısı olub. 1956-cı ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü olub.

Onun əsərlərində süni qəhrəmanlar yox, həyatın içindən çıxan real insanlar, onların sevinc və iztirabları yaşayır. Yazıçı sadə insan talelərini qələmə alaraq böyük mənəvi problemləri ön plana çəkib. Əlfi Qasımovun yaradıcılığı oxucunu düşündürüb, vicdanla üz-üzə qoyub və insanın özünə sual verməsinə səbəb olub. Bu baxımdan onun əsərləri Azərbaycan nəsrində xüsusi yer tutur.

Əsərlərin siyahısı

1. Əriməzin ətəklərində

2. Şagird briqadaları —

3. Odlu ürəklər

4. Dostluq və qardaşlıq dünyası

5. Adilənin taleyi

6. Dnepr qəhrəmanı

7. Ulduz karvanı

8. Məni qınamayın

9. Saçlar ağarsa da…

10. Qızburunda tək məzar

Bu əsərlər oçerklər, hekayələr, povestlər və romanlardan ibarət olub, Azərbaycan ədəbiyyatında sosial-psixoloji və ictimai mövzuları əks etdirir.

Yaradıcılığında əmək adamları, sadə insanlar, kənd və istehsalat həyatı əsas yer tutur. Obrazlarının çoxu real həyatdan götürülüb. Əsərlərində insan taleyi, vicdan, mənəvi seçim mövzularına xüsusi diqqət yetirib. “Adilənin taleyi” romanı dövrünün oxucuları arasında böyük maraq doğurub və qadın taleyi mövzusuna fərqli yanaşması ilə seçilib. “Qağayı fəryadı” əsəri əsasında sonradan film çəkilməsi onun yaradıcılığının kino üçün də dəyərli olduğunu göstərir.

 Uzun illər mətbuat və publisistika ilə məşğul olub, dövrün ictimai problemlərinə biganə qalmayıb. Əsərləri bir sıra xarici dillərə tərcümə edilib, bu da onun yaradıcılığının təkcə yerli yox, beynəlxalq maraq doğurduğunu göstərir. Qısa ömür sürməsinə baxmayaraq, zəngin ədəbi irs qoyub və bu gün də tədqiqatçılar tərəfindən araşdırılır.

Əlfi Qasımov 1985-ci il mart ayının 12-da Bakıda ürək çatışmazlığından qəflətən vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bir arzum var, ay adamlar, qoyun deyim,

Sağlığında qiymət verin insanlara,

Yaxşılara sağlığında yaxşı deyin,

Sağlığında yaman deyin yamanlara.

Yalnız, yalnız sağ olanda,

Hər kəs əsil qiymətini bilər onda,

Bu sözlərim düz olmasa töhmət edin.

Sağlığında sevindirin təmizləri,

Siz həyatda bu amalla addımlayın.

Sağlığında ifşa edin xəbisləri,

Satqınlara sağlığında satqın deyin,

Tülkü deyin tülkülərə, aslan deyin aslanlara.

Sağlığında qiymət verin insanlara…

Hər kəs bilsin öz yerini necə sağdır,

Bu, pislərin həyatını qısaltmaqdır,

Yaxşıların həyatını uzatmaqdır…

Bu nədəndir ölən kimi,

qəlbimizdə Adamlara sevgi, hörmət aşıb-daşır.

Ölən kimi yaxşılar da yaxşılaşır,

Yamanlar da yaxşılaşır…

Çirkinlər də təmiz olur ölən kimi…

Yadlar belə əziz olur ölən kimi…

Xatirələr söyləyirik, nekroloqlar qollayırıq,

Hamısını ucdantutma yaxşı deyib o dünyaya yollayırıq.

Düz deməsəm, onda məni bağışlayın,

Üz tutaram uşaqlara, qocalara, cavanlara,

Sağlığında qiymət verin insanlara,

Yaxşılara sağ olanda yaxşı deyin,

Sağlığında yaman deyin yamanlara…

----

Sən elə bir vaxtda rast gəldin mənə,

Ömrün payız vaxtı, xəzəl çağıydı…

Sən elə bir vaxtda rast gəldin mənə,

Sənin gəncliyinin gözəl çağıydı…

Sən elə bir vaxtda rast gəldin mənə,

Dayanıb durmuşdum yol ayrıcında…

Sən elə bir vaxtda rast gəldin mənə,

Bir üzüm cavandı, bir üzüm qoca…

Cabir Novruz 1933-cü il mart ayının 12-də Xızı rayonunun Upa kəndində anadan olub. O, orta məktəbi bitirdikdən sonra M. Ə. Sabir adına Bakı Pedaqoji Texnikomunda Azərbaycan Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsinə daxil olub. Bir il sonra Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının tövsiyəsi ilə təhsilini davam etdirmək üçün Moskvaya, Maksim Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutuna göndərilmiş və 1957-ci ildə oranı bitirib

1958-ci ildə "Bakı" axşam qəzetinin ədəbiyyat şöbəsində ədəbi işçi kimi əmək fəaliyyətinə başlayan Cabir Novruz 1967–1970-ci illərdə "Azərbaycan" ədəbi-bədii jurnalının, 1991–1993-cü illərdə isə "Ədəbiyyat və incəsənət" qəzetinin baş redaktoru vəzifələrində çalışıb. O, 1970–1997-ci illərdə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqı İdarə Heyətinin katibi olub.

Cabir Novruzun poeziyası XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının parlaq səhifələrindən birini təşkil edir. Onun əsərlərində milli irsimizin zəngin ənənələri müasir ədəbi cərəyanların tələbləri ilə üzvi şəkildə birləşir. Ədəbiyyat aləminə gəldiyi ilk illərdən şair yüksək bəşəri-mənəvi dəyərləri tərənnüm edən şeirləri ilə oxucuların dərin məhəbbətini qazanıb. Onun qələmindən çıxan lirik poeziya nümunələri və epik lövhəli əsərlər bədii səviyyəsi, mövzu rəngarəngliyi ilə seçilib.

Şairin ədəbi və ictimai fəaliyyəti yüksək qiymətləndirilib. O, "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" (30. iyul 1979), "Azərbaycan Respublikasının xalq şairi" (9. dekabr 1999) fəxri adlarına, dövlət mükafatına, orden və medallara layiq görülüb. Cabir Novruz 1995-ci ildə Azərbaycan Milli Məclisinin deputatı seçilib

Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, əməkdar incəsənət xadimi, Azərbaycan Respublikası prezidentinin fərdi təqaüdçüsü, Xalq şairi Cabir Mirzəbəy oğlu Novruzov (Cabir Novruz) 2002-ci il dekabrın 12-də ömrünün 69-cu ilində Bakı şəhərində vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

"Yeni nəsillərin sələflərini tanımaq həm haqqı, həm borcudur. Yazıçını bugünün insanına layiqincə tanıtmaq lazımdır. Ədəbiyyatımıza, dilimizə xidmətdə ömür sürmüş belə insanlar gərək unudulmasın"

Rafael Hüseynov, Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyinin baş direktoru, akademik

Müasir Azərbaycan nəsrinin görkəmli təməlçilərindən olan və onun təkamülündə çox fəal iştirak edən ədiblərdən biri də xalq yazıçısı Ələkbərzadə Əbülhəsəndir. Əbülhəsənin təmsil etdiyi nəsil müasir cəmiyyətimizin formalaşmasının bilavasitə şahidi və iştirakçısı olub. 12 mart 1904-cü ildə Azərbaycanın Şamaxı qəzasının Basqal kəndində anadan olub. Bakı darülmüəllimini bitirib.

 Azərbaycan Kinematoqrafiya Komitəsində baş redaktor, müxtəlif vaxtlarda iki dəfə "Azərbaycan" jurnalında baş redaktor vəzifələrində işləyib. Döyüş və ədəbi-ictimai fəaliyyətinə görə üç dəfə "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni, fəxri fərmanlar və döyüş medalları ilə təltif edilib. "Yoxuşlar", "Müharibə", "Dostluq qalası", "Tərs adamlar", "Dünya qopur", "Seçilmiş əsərləri" (üç cilddə 1984 və s. kitabların müəllifi olub.

Bir sıra nasirlərimiz kimi Ə. Əbülhəsən də yaradıcılığının ilk illərində şeirlə daha çox məşğul olub. 1925–27-ci illərdə "Maarif yolu" jurnalında onun "Dağlar","Şahbuzdağı", "Bahar yağışları", "Qasımkəndin yaxınlığında", "Etirafdan", "Cortel axşamı" və başqa şeirləri dərc olunub. bu əsərlər lirik xarakterdədir, əsasən təbiət lövhələrindən ibarətdir. Lakin Əbülhəsənin yaradıcılığı üçün ən səciyyəvi janr romanıdır.

İlk müasir Azərbaycan romanı da onun qələminə məxsusdur. Azərbaycan ədəbiyyatında roman janrının tarixi Z. Marağayının "Səyahətnaməmeyi-İbrahimbəy" (1888), N. Nərimanovun "Bahadır və Sona"(1896), S. M. Qənizadənin "Gəlinlər həmayili"(1900) kimi əsərlərilə başlansa da, onun əsil inkişafı 1930-cu ildən sonralara aiddir. Otuzuncu illəri Azərbaycan nəsrinin roman dövrü adlandırmaq mümkündür. Cünki məhz bu illərdə bir-birinin ardınca çox dəyərli romanlar yaranır və onların bəziləri indi də öz şöhrətini saxlayır. M. S. Ordubadinin "Dumanlı Təbriz", S. Rəhimovun "Şamo", Mir Cəlalın "Dirilən adam", Ə. Vəliyevin "Qəhrəman" əsərləri bu illərin ən uğurlu romanlarındandır. Müasir Azərbaycan romanınının ilk nümunəsi isə "Yoxuşlar" idi. "Yoxuşlar" kənddə kollektivləşmə hərəkatına həsr edilib.

1930-cu ildə çap olunan "Yoxuşlar"ın birinci hissəsini müəllif 1933 və 1938-ci illərdə təkmilləşdirib. Yazıçı roman üzərində yaradıcılıq işini davam etdirmiş və 1962-ci ildə əsərin ikinci hissəsini çap etdirib. 1933-cü ildə yazılan "Dünya qopur" romanında Azərbaycan zəhmətkeşlərinin hakimiyyəti ələ alması və inqilabi dövlət yaratması prosesi verilib.

 "Dünya qopur" həm müəllifin, həm də o zamankı bədii nəsrimizin görkəmli nailiyyəti idi. Bu əsərini də Ə. Əbülhəsən bir neçə dəfə təkmilləşdirib. 1980-ci ildə isə "Üç ildən sonra" adı ilə həmin əsərin son versiyasını çap etdirib.

Kitabları

- Əbülhəsən. Seçilmiş əsərləri: 3 cilddə

- 1-ci cild. "Dünya qopur" (roman)

- 2-ci cild. Tamaşa qarının nəvələri (povest)

- 3-cü cild. "Utancaq" (povest) "Sədaqət" (roman)

Əbülhəsən 20 may 1986-cı ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.03.2026)

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyatvə İncəsənət" portalının Beyləqan-İmişlitəmsilçisi,

Beyləqanrayon Mədəniyyət Mərkəzinin rejissoru, "Gənclik" xalqteatrı rəhbəri, "Haberdili.com"un Azərbaycan təmsilçisi.

İnsan bəzən öz içində qəribə bir səssizlik hiss edir. Hər şey sakit görünür, sanki dünya bir anlıq dayanmış kimidir. Amma bu sakitliyin içində saysız duyğu və düşüncə bir-biri ilə danışır. Heç kim bu dialoqu eşitmir. İnsan özü də bəzən onun fərqinə varmır. Lakin həmin səssiz danışıq insanın həyatını dəyişdirən qərarların başlanğıcı olur.

Mən çox vaxt düşünmüşəm: insanın daxilində danışan bu iki səs kimdir? Biri hiss edir, digəri düşünür. Biri ürəkdir, digəri ağıl. Onlar bəzən bir-birini tamamlayır, bəzən isə bir-birinə qarşı çıxır.

Həyatın ən çətin anları da məhz bu qarşıdurmanın başladığı anlardır.

Bəzən ürək insanı bir istiqamətə aparmaq istəyir. O istiqamət məntiqli görünməyə bilər, hətta təhlükəli də ola bilər. Amma ürəyin qəribə bir inadı var. O, öz səsini eşitdirmək istəyir. Ağıl isə daha sakit və ölçülü danışır. O, riskləri hesablayır, nəticələri düşünür, insanı qorumağa çalışır.

İnsan isə bu iki səsin arasında qalır.

Bəlkə də həyatın ən böyük suallarından biri budur: insan qərar verəndə həqiqətən kimə qulaq asmalıdır?

Tarix boyu filosoflar düşüncənin gücündən danışmışlar. Məsələn, René Descartes insan varlığını düşüncə ilə əlaqələndirərək məşhur fikrini söyləmişdi: “Düşünürəm, deməli varam.” Bu fikir insanın şüurunu və düşüncəsini onun varlığının əsas sübutu kimi təqdim edirdi.

Amma həyat yalnız düşüncədən ibarət deyil.

İnsan yalnız düşündüyü üçün yaşamır. O, həm də hiss etdiyi üçün yaşayır.

Bir insanın xatirələri təkcə düşüncələrdən ibarət olmur. Onların içində qorxu var, sevinc var, həsrət var, ümid var. Bəzən bir musiqi parçası, bir söz, hətta bir qoxu insanın yaddaşında gizlənmiş duyğuları oyadır. O anda insan anlayır ki, duyğular düşüncələrdən daha dərin bir yerdə yaşayır.

Bəlkə də buna görə insan bəzən məntiqli qərar verdiyini düşünür, amma illər sonra ürəyində bir boşluq hiss edir. Çünki ağıl düzgün hesablamış ola bilər, lakin ürək başqa bir həqiqəti hiss etmişdi.

İnsan öz həyatında çoxlu seçimlər edir. Bu seçimlər bəzən kiçik görünür, amma zaman keçdikcə onların insanın taleyini necə dəyişdirdiyini görmək olur. Bir söz, bir addım, bir qərar… bunlar insanın həyatında yeni yollar açır.

Maraqlıdır ki, insan çox vaxt keçmişinə baxanda hansı qərarın daha doğru olduğunu yalnız illər sonra anlayır.

Bəzən ürəyin seçdiyi yol çətin olur, amma insanı daha canlı hiss etdirir. Bəzən isə ağlın seçdiyi yol təhlükəsiz olur, amma ruhu sakitləşdirmir.

Bu isə insanın daxilində başqa bir sual yaradır: bəlkə də həyatın məqsədi doğru qərarı tapmaq deyil, özünü anlamaqdır?

İnsan özünü tanımaq üçün təkcə düşünməməlidir. O, həm də hiss etməlidir. Çünki hisslər insanın daxilində gizlənmiş həqiqətləri üzə çıxara bilir.

Bəzən bir insanın gözlərindəki kədər onun heç vaxt demədiyi sözləri danışır. Bəzən bir insanın susqunluğu uzun bir hekayə qədər dərin olur. İnsan bu səssiz işarələri yalnız duyğuları ilə anlaya bilir.

Düşüncə isə bu duyğulara istiqamət verir.

Əslində ürək və ağıl bir-birinin düşməni deyil. Onlar insanın daxilindəki iki fərqli gücdür. Biri həyatın mənasını hiss etdirir, digəri isə o mənanı qorumağa çalışır.

İnsan bu iki səs arasında tarazlıq tapanda daxili harmoniya yaranır.

Bu harmoniya bəzən çox sadə bir anın içində ortaya çıxır. Məsələn, insan sakit bir axşam pəncərədən baxarkən qəfil anlayır ki, bütün həyatı boyunca axtardığı cavab bəlkə də çox sadədir: insan öz içindəki səsi eşitməlidir.

Bu səs bəzən düşüncənin səsidir, bəzən isə ürəyin.

Həyatın qəribə tərəfi də budur. İnsan nə qədər çox düşünürsə, bir o qədər çox sual yaranır. Amma bəzən bir hiss bütün sualları susdura bilir.

Məsələn, insan bir şeyi sevdiyini hiss edəndə onun niyə sevdiyini izah etmək çətin olur. Sevgi məntiqin sərhədlərini aşır. O, düşüncənin deyil, duyğunun dilində danışır.

Amma yenə də ağıl bu duyğunu qorumağa çalışır. Çünki ağıl bilir ki, duyğular insanı həm xoşbəxt edə bilər, həm də yaralaya bilər.

Bəlkə də buna görə insan həyat boyu bu iki səs arasında bir tarazlıq axtarır.

Bu axtarış bəzən yorucu görünə bilər. Amma eyni zamanda insanı daha dərin və daha həssas edir. İnsan öz daxili dialoqunu dinlədikcə özünü daha yaxşı tanıyır.

O zaman insan anlayır ki, həyat yalnız baş verən hadisələrdən ibarət deyil. Həyat həm də bu hadisələrə verdiyimiz daxili cavablardan ibarətdir.

Bir insanın taleyi bəzən onun düşüncələrində deyil, hiss etdiyi bir anın içində dəyişir.

Bəlkə də insanın daxilindəki səssiz dialoq heç vaxt bitmir. Çünki insan yaşadığı müddətdə həm düşünür, həm də hiss edir.

Və bəlkə də insanın həqiqi varlığı bu iki səsin arasında, onların səssiz söhbətində gizlənir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.03.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Redaksiyanın poçtundan” rubrikasında bu gün sizlərə Pərvanə Əliqızının “Canlı işıqfor” adlı hekayəsi təqdim edilir.

Bu heykayə insan həyatında təkliyə, peşmanlıqlara və yenidən ayaqda qalmaq cəhdinə işıq salan təhkiyədir.

Əlindəki işıltılı çubuğu sağa-sola fırladır, maşınlara yol göstərir, hər kəsi gedəcəyi ünvana yönəltdikcə sifətində özündən məmnun ifadə yaranırdı. Dəyişən fəsillərin dərisində qoyduğu izlər tündləşib torpaq rəngi almışdı. Arıq, çəlimsiz bədəninə geyindiyi formanın şux yaxalığı ilə  meyvə saplağına bənzəyən boynu arasında ironik ziddiyyət var idi. Sanki yaxalıq o tərəf-bu tərəfə dönən nazik boynunun əyilib sına biləcəyindən ehtiyat edib onu halqaya almışdı. Köynəyin cibləri ağır yük kimi sallaq çiyinlərini bir az da aşağı dartıb paltarı büzüşdürmüşdü. Əlindəki çubuğu nə qədər cəld hərəkət etdirirdisə, eyni cəldliklə şalvarının kəmərini yuxarı dartırdı. Torpağa bənzəyən adamın başındakı papaq gözlərinin üstünü elə örtmüşdü  ki, elə bil kəllə çevrəsi hər gün bir az əriyib hansısa qapağın altına sığişmışdı.

Deyəsən, əl hərəkətləri kimi gülüşü də qeyri - şüuru idi. Nə vaxtsa ilişib sifətində qalmışdı. Gedən maşınlara ötəri nəzər salır, siqaretdən tündləşib qəhvəyi rəngə çalan dişlərinin arasından hər kəsə tütün qoxulu təbəssüm göndərirdi.

Yay – qış, isti – soyuq demədən hər gün burda dayanan adamın əzmi məndə qəribə maraq oyadırdı. Soyuq havanın içəridən buxarlandırdığı şüşəni silib yola boylandım.  Yağışa düşüb islanan paltarıma və üzümə yapışmış saçlarıma görə rəncidə olmuş halda oturub həmin adamı izləyirdim. Yağış əynindəki şnelin üstündən süzülüb köhnə çəkmələrinin yanında gölməçələnirdi. Damcılar yerdəki suların üzərinə düşdükcə sinəsini geniş açmış gölməçə onları ağuşuna alırdı. Yerə dəyib əzilmiş damcılar sonradan gələnlərə qıymırdılar.Onları qorumaq üçün qucaqlarını açırdılar. Çünki  eyni buluddan süzülüb gəlirdilər, yaranışları eyniydi. Təkcə ortada fırlanan bu adam onlara yad idi. Ona ögey kimi baxsalar da məndən fərqli olaraq, o, yağışa qəzəblənməmişdi.

Görəsən, bu adam həftənin 5- 6 gününü burada dayanmaqdan yorulmurmu,  heç xəstələnmir, kefsizləmirmi ? Suallar getdikcə artıb məni hərəkətə gətirdi. Dayanacaqda düşüb bir xeyli geriyə onun durduğu yerə qaçdım.Piyada keçidinə baxmadan yolu keçməyim onu narahat etmişdi. Sifətinə ilişmiş gülüşün yerində təlaş əmələ gəlmişdi. Yaxınlaşıb, salam verdim.  Etinasız şəkildə salamımı alıb üzünü yola çevirdi.  Anladım ki, onun aləmində heç kəs yolun qaydalarını, qanunlarını poza bilməzdi. Yol onunçün müqəddəsdir. Bir az çəkingənlikdən , bir az da etdiyim hərəkətin yersizliyindən irəli gələn tələskənliklə birnəfəsə sual verdim :

— Mən nə vaxt buradan keçirəmsə sizi iş başında görürəm. Adətən sizin yaşınızda olan insanlar günün çox hissəsini istirahət edirlər. Ancaq siz iş vaxtınız bitənədək ayaqüstə dayanırsınız.Yorulmursunuzmu?

Ard-arda verilmiş suallardan duruxdu. Mənə çəpəki nəzər salıb yenidən öz işinə döndü. Sifətindəki dəyişiklik gözümdən qaçmadı.  Üzü  illərlə toz basmış gündəliyin varaqları kimi rəngdən- rəngə düşdü.

Gözünü qıyıb boğazını irəli uzadaraq:

— Bəzən insanlar yıxılmaqdan qorxduqlarına görə ayaqüstə qalmaçün dirənirlər - dedi.  Sözləri özünə yoxsa, başqalarına şamil etdiyini anlaya bilmədim. Cavab qeyri - müəyyən idi. Lakin hərəkətləri üz ifadələri :”İsrar etmə! Danışmaq istəmirəm“deyirdi. Uğursuz cəhdimin pərtliyi ilə geri dönüb metroya tərəf getməyə başladım.

Qəfil qoluma toxunan ələ tərəf dönəndə köhnə iş yoldaşımı gördüm. Azər üzündə gəzən coxbilmiş təbəssümlə ;

—Deyəsən, canlı svetafor olmaq fikrinə düşmüsən?Bayaqdan yolayrıcında dayanmağını izləyirəm. 

Onun zarafatını cavabsız qoymadım.

Elə bilirsən   sənin kimi “ Canlı svetafor “ olmağıma inanmayanlara yol göstərə bilmərəm!? İkimizdə gülərək, yanaşı addımlamağa davam etdik.

Yolda mənə həmin adamla eyni qəsəbədə yaşadıqlarını dedi. Lakin insanlardan qaçdığı, heç kəsə yovuşmadığı üçün onun haqqında kimsənin bir şey bilmədiyini danışdı. Aldığım laqeyid cavabdan və “hər kəsdən qaçır “sözündən sonra üzündən təbəssüm əskik olmayan insana qarşı marağım daha da artdı. Aradan xeyli vaxt keçmişdi. Azər zəng vurub adamın saqqızını oğurladığını dedi. Necə olmuşdusa,  razılığını almışdı və evinə gedib  söhbət edə bilərdik.  Qəsəbənin lap ucqar hissəsindəki çökəklik bir yerdə yaşayırdı. Çox güman ki, sututar yerin başqalarının diqqətini çəkməyəcəyini bildiyi üçün burada yurd salmışdı. Kiçik taxta darvazanı döydük. Gələnin kim olduğunu soruşmadan qapını açdı.

Həə sizsiniz? – deyib qapının ağzından kənara çəkilərək bizi içəri dəvət etdi .

Üzümə ötəri baxmasına rəğmən yaddan çıxarmamışdı məni. Bu dəfə verdiyim sualların cavabını ala biləcəyimə əmin olmaq üçün gözlərinə baxdım. Orada mənim verəcəyimdən çox suallar gördüm. Başımı aşağı salıb həyətə keçdim. Hər tərəfi ot basmışdı. Yalnız evə gedən dar cığır daim ayaqlanmaqdan bərkiyib döyənəyə çevrilmişdi. Alçaq talvarlı eyvanda köhnə taxta masa və stul qoyulmuşdu. Ortadan çökmüş dam örtüyünün yağışlı havada dammağı labüd idi. Tək stulu görəndə qeyri ixtiyari qapının kandarındakı çəkmələrə baxdım, ondan başqa ayaqqabı gözə dəymirdi.

 Çirkli pəncərənin arxasından görünən köhnə tül pərdə, əsir düşmüş sahibəsinin əynində köhnəlmiş gəlinliyi xatırladırdı. Külək vurduqca açıq qapıdan gələn nəmişlik iyi tənhalığın qorxusuyla qarışırdı .

 Niyə mənə elə gəlirdi bu insan yalqızdı ? Bəlkə ailə üzvləri harasa qonaq gedib? O, da əşyalar tozlanmasın deyə onları ortalıqdan toplayıb tək adamlıq stul saxlayıb . İş yoldaşım fikirli olduğumu görüb;

—Yaxşı ki, səninlə gəldim, qəribə adamdır, heç nə danışana oxşamır, - dedi. Ardından sükutu pozmaq üçün ev sahibinə səsləndi:

 —Uşaqlar, nəvələr gözə dəymir. 

Əlində iki stul gətirən yaşlı adam:

—Kimsə yoxdur, tək yaşayıram,dedi.

 Zənnim məni yanıltmamışdı. Aldığım qoxu həqiqətən kimsəsizliyin qoxusu imiş. Deyəsən, bizə qanı qaynamışdı. Qarşımızda oturub bir az nigaran, bir az qəmli görkəmlə danışmağa başladı.

Valideynlərimdən sonra qohumların mən adlı adamı tamamilə  unutduğunu görüb  köhnə evi satıb bu evi aldım.  Həyat hekayəsi küskünlüklərlə dolu idi.

Tək övlad  olmuşdu. Atası dülgərliklə ailəsini ortabab dolandırmışdı. Yeganə oğlunu sənət sahibi etmək üçün texnikuma daxil olmasına kömək etmişdi. Bütün valideynlər kim nəvə, toy- mağar arzusuna düşmüşdü.Ancaq bu məsələdə aralarında  konflikt yaranmışdı. Oğlunun sevdiyi qızın ailəsi  onlardan qat – qat imkanlı idi. Atasının vəzifəli şəxs olduğunu eşidəndə :

— Bizi dövlətlilərə yamaq etmə, —demişdi. Mən ailəmə  bab olmayan qızın qapısına elçi gedə bilmərəm. Anası oğlunun arzusuna əməl etməyə çalışsa da faydası olmamışdı. Atanın qüruru tanımadıqları insanlarla arasında uçrum yaratmışdı.  Həmin uçurumdan ən dərinə yuvarlanan isə yeganə oğlu olmuşdi.Cəsarəti qırılan gənc təkidlərin qarşısında boyun əymişdi. Yaranan vəziyyətdən istifadə edən qohum əqraba  uyğun bildikləri ailəylə qohum olmaq qərarına gəlmişdilər .

Müsahibim  dərin kədərlə danışmağa başladı.

Həyətdə mağar qurulmuşdu,toy çalınırdı. Hamı sevinir, oynayırdı. Təkcə mən yad adam kimi kənardan izləyirdim. Çıxış yolunu evi tərk etməkdə gördüm. O vaxt mənim atdığım addım yalnış addım idi. Həm öz ailəmi, həm də o, qızın ailəsini çıxılmaz vəziyyətdə qoymuşdum. Atam tənələrə dözmədi. Onun gedişindən sonra ömrünün son günlərinə qədər anamın qulluğunda durmağı özümə borc bildim. Düşündüm belə olasa, atamın ruhu məni bağışlayar.

O, danışırdı ;—günahkarlıq hissindən doğan peşmanlıqla büzüşüb kiçilirdi.Gözümün qarşısındakı mənzərə ağlımda başqa suallar yaradırdı. Özün günahkar sayan tənha insanın suçu nə idi? Sevməkmi, yoxsa hər kəsi məmnun edə bilməməkmi? Bəs onu qınayanlar sonra hara yox olmuşdular ?

Gözlərini yerə dikib torpağın dərinliyindən ya itirilmiş gəncliyini, ya da onu tərk edib gedənləri axtarırdı. Arada başını qaldırıb qapıya boylandı. Yolçəkən gözləri gedənləri geri qaytarmaq gücündə deyildi.

Onu xatirələrin əlindən almaqdan ötrü işindən sual verdim.

İşinizi çox sevirsiniz. Necə həvəslə işlədiyiniz müşahidə etmişəm.

Həyatda öz yolumu tapa bilmədim. Lakin peşəmlə, insanlara kömək etməklə rahatlıq tapdım. Yəqin, mənə baxıb düşünürsünüz özü yolunu-izini itirmiş adam özgələrə necə yol göstərə bilər ; - ağır, xışıltılı nəfəs dərib davam etdi. Hərdən mənə elə gəlir ki, insanlara deyil sadəcə maşınlara yol göstərirəm. Onların arasındakı sözsüz rabitə həmişə mənə maraqlı gəlib . Sadəcə işıqlarını yandırıb söndürməklə biri-birini anlayırlar.

Yenə sifətində  təbəssüm yarandı. Cizgilərinə yaxından diqqət edərkən nəhayət həmin gülüşün adını tapdım. Bu öz talehinə istehza edən insanın təbəssümü idi.

Onun kövrəldiyini görüb iş prosesində rast gəldiyi məzəli hadisələrdən danışmasını istədik . Həvəslə danışır, bizə qoşulub gülürdü.

Söhbətimizi bitirib ayağa qalxdıq.  Qulaq asdıqlarından təsirlənmiş dostum təkrar darvazanın cırıtısın eşidəndə dilləndi:

—Gələndə ev sahibini məzəmmət edirdim. Niyə görə bu qapı-baca baxımsızdı? Darvazanın səsi aləmi bürüyür, —deyirdim. İndi anladım ; o, bilərəkdən insan səsinə həsrət qalmış həyəti canlandırmaq üçün cırıltını susdurmur.

Geri qanrıldım - dirsəyini masaya söykəyib siqaret çəkirdi. Barmaqlarının arasından qalxan tüstü başının ətrafında halələnirdi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.03.2026)

.

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Ötən gün onun doğum günü idi.

Onu ittiham edən, qınayanlar çoxdur. Bəziləri Müşfiqə, Cavidə, Cavada qarşı satqınçılıqda ittiham edirlər. Bəziləri bu sayaq şeirlərinə görə:

Layka uçur göyə, edir ham-ham,

Mən də ona baxıb alıram ilham.

Amma bu adam Azərbaycan sovet poeziyasında sosialist realizmi cərəyanının ən qüdrətli nümayəndəsi kimi tarixdə qalacaq.”Ana və poçtalyon” kimi ədəbiyyatımızın qızıl fonduna verdiyi töhfə ilə da unudulmayacaq. Bir də, Cənub həsrətli şeirlərin ən mükəmməl müəllifi kimi xatırlanacaq.

Xalq şairi Süleyman Rüstəmin anadan olmasından 120 il ötdü.

Süleyman Rüstəm 1906-cı il martın 12-də Bakıda kasıb dəmirçi ailəsində dünyaya göz açıb. Kasıb həyat tərzi, çətin uşaqlıq keçirməsinə baxmayaraq, ədəbiyyata, poeziyaya böyük maraq göstərib, fəhlə, kəndli əməyinə, torpağa və zəhmətə qiymət verməyi poeziyasında işıqlandırıb. 83 il ömür sürən şairin həyatının 65 ildən çox müddəti əhatə edən yaradıcılığı yüzlərlə şeir, poema, dram əsərlərindən ibarətdir. 1923-cü ildən 1989-cu ilədək xalqın həyatında baş verən ictimai-siyasi hadisələrdən tutmuş, xalqın mənəvi durumunadək bu poeziyada hər şey öz əksini tapıb.

Qeyd etdiyimiz kimi, Süleyman Rüstəm həm də cənub mövzusunda yazmaqla Azərbaycan poeziyasına poetik çələng gətirib. O, cənubda yaşayan soydaşlarımızın ağır həyat tərzini görüb və könlündən keçənləri kağızlara köçürüb. “Təbrizim” adlı şeiri şairin bu səpkili şeirlərindən ən təsiredicisidir. Bundan başqa, şair “Könlümə Təbriz düşdü”, “İşıq”, “Yenə Araz qırağında”, “Yaralarım”, “Görsəm” kimi şeirlərində vətən həsrəti çəkən, əzablı, cəfalı günlər keçirən soydaşlarımızdan danışır.

Ədəbi fəaliyyətə "Çimnaz xanım yuxudadır" birpərdəli komediyası ilə başlayan sənətkarın “Qaçaq Nəbi” məzmun dramı, “Durna” komediyası dramaturgiyamızın incilərindəndir.

“Ələmdən nəşəyə” kitabı ilə kifayət qədər sevilən Süleyman Rüstəm mübariz, optimist, düşmənə qarşı barışmaz bir şair kimi tanınıb, yaddaşlarda həmişə yaşayacaq.

Onun şeirlərinin coğrafi genişliyini də ayrıca qeyd etməyə dəyər. Azərbaycanın elə bir guşəsi yoxdur ki, Süleyman Rüstəm ora şeir qoşmasın. Xəzər dənizi haqqında ən çox şeir yazan da məhz Süleyman Rüstəm olub. "Xəzər və durnalar", "Xəzər nəyə bənzəyir", "Xəzərdə gecə", "Xəzərdə", "Xəzərin səhəri", "Xəzərim olsun" və başqa şeirlərdə öz xəyalının qanadlarını Xəzərin dalğaları ilə qovuşduran şair bu mavi gözəli tərənnüm etməkdən doymayıb.

İkinci Dünya müharibəsi Süleyman Rüstəm yaradıcılığından təsirsiz keçməyib. O, bu mövzuda bir-birindən maraqlı və mükəmməl əsərlər yaradıb: "Ana ürəyi", "Durnalar", "Ana və poçtalyon", "Gün o gün olsun ki" kimi kitabları məhz o dövrdə çapdan çıxıb.

Onun xalq, vətən qarşısındakı xidmətləri layiqincə qiymətləndirilib. Əsərləri müxtəlif xarici dillərə tərcümə olunub.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.03.2026)