İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Müsahibələrin birində Xalq artisti Fərhad Bədəlbəyli atası Şəmsi Bədəlbəyli barədə belə bir xatirəsini danışmışdı: “Atam məni çox sevirdi. Tərbiyə məsələsində çox ciddi idi. Məsələn, Moskvaya gedirdik bir dəfə, yeməyimiz bol idi. Çörəyimiz isə az idi. Gördüm ki, axırıncı bir dilim çörək qalıb, onu götürüb yedim. Atam dedi ki, “Eybi yox, mən sənə heç nə deməyəcəm, amma bir də belə şey etmə. İndi sən “krısalıq” etmisən. Çörəyin son dilimini iki yerə bölmək lazımdır”.

Mən ağladım, anam dedi ki, uşağı pərt elədin. Atam isə dedi “Yox, sabah mən olmayacam, onun psixologiyası bu cür olmalıdır. Son tikəni bölüşməlidir”. Bu mənim üçün dərs oldu. İndi dostlarla yemək yeyəndə çörəyi bölürəm.

Düz 115 il öncə - 23 fevral 1911-ci ildə – Xalq artisti Şəmsi Bədəlbəyli Azərbaycanın qədim mədəniyyət mərkəzi olan Şuşa şəhərində görkəmli pedaqoq və ictimai xadim Bədəl bəy Bədəlbəylinin və Rəhimə xanım Qacarın ailəsində dünyaya gəlib.

Bakıda orta məktəbdə ibtidai təhsil alıb. Orta məktəbi bitirdikdən sonra Ş. Bədəlbəyli Azərbaycan Pedaqoji Texnikumuna daxil olub. Bu illərdə o, böyük həvəslə özfəaliyyət dərnəyində iştirak edib, aktyorluq istedadını sınayıb. 1927-ci ildə – Azərbaycan Pedaqoji Texnikumunun məzunu olub

1927–1932-ci illərdə – Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında təhsil alıb: iki il xalq çalğı alətləri şöbəsində, daha sonra kompozisiya nəzəriyyəsi sinfində Üzeyir Hacıbəylinin tələbəsi olub.

Həmin illərdə Azərbaycan Dövlət Dram Teatrında böyük qardaşı, bəstəkar və dirijor Əfrasiyab Bədəlbəylinin rəhbərlik etdiyi orkestrdə tar çalıb. Bəzən C. Cabbarlının "Od gəlini" və "Sevil" tamaşalarında səhnə arxasından aktyorları tarda müşayiət edib.

Eyni zamanda, dramaturq və rejissor Cəfər Cabbarlı ilə dostlaşaraq, ona səhnə ilə bağlı fəaliyyətində köməklik göstərib. Bu da onun rejissorluq sənətinə marağını artırıb və o, C. Cabbarlının əsərlərinin tamaşalarında rejissor assistenti kimi çalışmağa başlayıb.

1930–1932-ci illərdə "Gənc işçi" qəzeti redaksiyasında "İncəsənət və ədəbiyyat" şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışıb, həmin qəzetin səhifələrində bir sıra tamaşalar haqqında məqalələri dərc olunub. 1932-ci ildən (may ayından başlayaraq) 1942-ci ilə kimi – Azərbaycan Dövlət Dram Teatrında rejissor assistenti və rejissor kimi fəaliyyət göstərib.

1946-cı il, 17 iyul — Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrının səhnəsində F. Əmirovun "Gözün aydın" musiqili komediyası Ş. Bədəlbəyli tərəfindən tamaşaya qoyulub.

1948-ci il, 31 dekabr — Ş. Bədəlbəyli həmin səhnədə S. Ələsgərovun "Ulduz" musiqili komediyasına quruluş verib. Sonrakı illərdə də Ş. Bədəlbəyli fasilələrlə bu teatrda işini davam etdirib, bir sıra əsərlərin səhnələşdirilməsinə rəhbərlik edib.

Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrında Ş. Bədəlbəyli 1947-ci ildə Ü. Hacıbəylinin "O olmasın, bu olsun", 1956-cı ildə "Arşın mal alan" musiqili komediyalarına yeni quruluş verib. 1947, 1956 və 1959-cu illərdə S. Rüstəmovun "Durna" musiqili komediyasının tamaşalarını hazırlayıb.

1949–1956-cı illərdə Ş. Bədəlbəyli M. Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının direktoru və bədii rəhbəri vəzifəsində çalışıb.  1952-ci ildə Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrında Ü. Hacıbəylinin "Koroğlu" operasına yeni quruluş verib. 1956-cı ildə bu səhnədə Z. Paliaşvilinin "Daisi" operasını tamaşaya qoyub. 1958-ci ildə Ü. Hacıbəylinin "Əsli və Kərəm" operasının yeni səhnə quruluşunu hazırlayıb.

1958-ci il, 11 iyul – V. Adıgözəlov və R. Mustafayevin "Hacı Qara" musiqili komediyasının, 1961-ci il 24 yanvar – S. Rüstəmovun "Rəisin arvadı" musiqili komediyasının premyerası olur. 1957-ci ildə — Aşqabada dəvət olunaraq, Türkmənistan Opera və Balet Teatrında Ü. Hacıbəylinin "Koroğlu" operasını tamaşaya qoyub. 1959–1965-ci illərdə — Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının direktoru və baş rejissoru təyin olunub.

1961-ci il, 22 noyabr – S. Ələsgərovun "Bahadır və Sona" operasının, 1963-cü il, 19 aprel –V. Adıgözəlovun "Ölülər" operasının, 1971-ci il 14 mart – Ə. Bədəlbəylinin "Söyüdlər ağlamaz" operasının premyerası olub.  1970-ci il, 7 mart – S. Ələsgərovun "Sevindik qız axtarır" musiqili komediyasının, 1971-ci il, 30 sentyabr – S. Ələsgərovun "Həmişəxanım" musiqili komediyasının premyerası olub.

Xalq artistinin oğlu Fərhad Bədəlbəyli atası barədə daha bir xatirə söyləyir: “Atama Xalq artisti adı verirdilər, qardaşı Əfrasiyaba isə yox. Atam gedib Mərkəzi komitədə Süleyman Vəzirova deyib ki, “o mənim böyük qardaşımdır, “Qız qalası” baletinin müəllifidir. Fəxri adı mənə yox, ona verin”. Hansı qardaş bunu edər? Heç kim. Adı qardaşına verdilər, amma sonra özü də ad aldı”.

“Babam Bədəl bəylə Üzeyir bəy doğmaca xala oğlu idilər. Ona görə də bir-biri ilə sıx təmasda olublar. Atamla Əfrasiyab əmimin yetişmələrində Üzeyir bəyin rolu çox olub. Xüsusilə Şəmsi Bədəlbəylinin yetişməsində. Atamın bütün ömrü demək olar ki, Üzeyir bəylə bağlı idi. Azərbaycan Musiqili Komediya Teatrını da atam məhz Üzeyir bəyin təklifindən sonra yaradıb.

İlk dəfə həmin teatrda Üzeyir bəyin "O olmasın, bu olsun" və "Arşın mal alan" operettaları tamaşaya qoyulub. Onun direktor olduğu illərdə "Muzkomediya" doğrudan da qüvvətli teatrlardan idi. O teatrdan əvvəl isə atam Opera Teatrında rejissor idi. Atam orta təhsilini Bədəl bəyin öz məktəbində başa vurandan sonra Üzeyir bəy onu konsevatoriyaya dəvət eləyir - tar sinfinə.

Çünki atam uşaqlıqdan tar çalırmış. Ancaq sonradan Şəmsi müəllim öz fəaliyyətini rejissor kimi davam etdirdi. Bu işdə mərhum Cəfər Cabbarlının ona böyük təsiri olub. Çünki Əfrasiyab Bədəlbəyli ilə Cəfər Cabbarlı arasında böyük dostluq əlaqələri mövcud idi və bu dostluq Şəmsinin rejissor kimi fəaliyyət göstərməsinə də təsir edib”.

Şəmsi Bədəlbəyli 1987-ci il, 23 may tarixində vəfat edib və Bakıda Fəxri xiyabanda dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.02.2026)

20 fevral 2026-cı il tarixində Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti, professor Aktotı Raimkulova Bakı Dövlət Universitetində olub və universitetin rektoru, professor Elçin Babayev ilə görüş keçirib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı xəbər verir ki, görüş zamanı Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə Bakı Dövlət Universiteti arasında əməkdaşlığın mövcud vəziyyəti və inkişaf perspektivləri ətrafında fikir mübadiləsi aparılıb.

Tərəflər zəngin və qədim türk mədəni irsinin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi istiqamətində elmi və təhsil müəssisələri arasında əməkdaşlığın gücləndirilməsinin əhəmiyyətini vurğulayıblar. Eyni zamanda, universitetlərdə türk mədəni irsinin öyrənilməsi, elmi tədqiqatların təşviqi və bu sahəyə marağın artırılması məsələləri xüsusi diqqət mərkəzində olub.

Görüş çərçivəsində qarşılıqlı maraq doğuran istiqamətlər üzrə birgə layihələrin həyata keçirilməsi, akademik əməkdaşlığın genişləndirilməsi və ortaq təşəbbüslərin təşviqi ilə bağlı niyyət ifadə olunub.

Səfər çərçivəsində professor Aktotı Raimkulova Bakı Dövlət Universitetinin Heydər Əliyev Muzeyi və Lektoriyası, Faydalı Qazıntılar Muzeyi, həmçinin universitetin müasir Elmi Kitabxanası ilə tanış olub. Universitetin fəaliyyəti, elmi-tədqiqat istiqamətləri və mövcud elmi potensialı barədə ətraflı məlumat təqdim edilib.

Görüş qarşılıqlı anlaşma və konstruktiv dialoq şəraitində keçib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.02.2026)

Aytən Ağasıyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

“Hayatımın en mutlu anıymış bilmiyordum”… Bəzən oxuduğumuz kitablar, izlədiyimiz filmlər tanış sonluqla bitə bilir.

Təhminə və Zauru izləməyən yoxdu, ya da Orxan Pamukun “Masumiyet Muzesi” kitabını göz yaşları ilə bitirməyən.

Sayılı günlər öncə “Masumiyet Muzesi” nin filmi çəkildi. Əlbəttə ki izləməliydim.

Əsəri doya-doya oxuduğum iki il öncəki yay tətilini xatırlayıram. Oxuyarkən xəyalımda çəkdiyim səhnələrin hər biri filmi izlədikcə öz yerini tuturdu.

Orxan Pamuk əsəri yazmaqla düşüncələrimizdə yaratdığı fasiləni filmdə Füsun və Kamalı oynayan aktyorların simasında tamamlayırdı sanki. Ruha tanış olmayan heç nə onda yer edə bilməz. Əsərdəki obrazlar bəlkə də çoxumuza tanış idi.

Bəzən sevdiyimiz insanı dəyişdirməyə çalışan Sibəl oluruq, bəzən anı yaşayaraq onları sonsuz xatirəyə çevirən, itirməkdən qorxduğu birinə bağlanan, ama onunla həyatını davam etdirə bilməyən Kamal oluruq, bəzən də tutqunu, arzunu sevgi kimi tanıyan, dəyər kimi görən Füsun.

Gələk Zaura.

Zaur sevgisini yaxınlarına qurban verəcək, Təhminənin öldüyünü başqasından eşidəcək qədər ona uzaq idi.

Öz səssizliyində Təhminəni ona xatırladan sadəcə bu sözlər qalmışdı…

Mədinə:

-Sənin getməyin ona böyük zərbə oldu.

Zaur:

-Bilirəm.

Mədinə:

-Tez-tez səni xatırlayırdı. Ölən günəcən. Deyirdi, "Zaur satmaz məni onlara..."

Zaur susqunluğu ilə görünməz olurdu, onun susqunluğu Təhminənin son ümidini də əlindən almışdı.

Kamal isə “anı yaşayaraq” ruhu ilə zamanı durdurmağa çalışırdı. Yanında olarkən Füsunu “əşyalaşdıran” Kamal, ondan ayrı qalanda Füsunun əşyalarına sarılaraq yatırdı.

 “Hayatımın en mutlu anıymış, bilmiyordum” - Bu hiss Zaur və Kamalın peşmançılığının səsidir.

“Özgə Ömür” filmini izləyənlər Fariz Rzayevin həyatının sonuna doğru bir qadınla oğrun-oğrun yaşadığını, taleyinə sadəcə bu baxımdan minnətdar olduğunu görürlər.

Filmin sonunda Fariz Əmiroviç Rzayevin ürək tutması başlayır, cansız bədənini qadının evində heç kim görməsin deyə ordan ayrılıb, addımlarını ölümə doğru sürükləyir. Həyatının son dəqiqələrində belə o qadını qoruyur.

Bəlkə də həyatı boyu əleyhinə olduğu şeyi özü etmişdi deyə öləndən sonra başqa bir qadınla yaşayan Fariz kimi xatırlanmaq istəmirdi. Ölüm astanasındaykən bu düşüncələr son nəfəsi ilə yaşadığı qadın arasında divar yaratmışdı.

Sizə də heç bu sayaq kəlmələri deyiblərmi? “Həmişə ruhundayam, yanındayam, qəlbindəyəm”

Bəlkə də həyatındakı boşluğu doldurmağa çalışan birinin sözləridir bunlar. Ən azından, kimin üçünsə “məna” ola bilirsə, onda özünün həyatı da mənalaşmağa, incikliyi sönməyə başlayır.

Biz sevməyimi sevirik, yoxsa sevməyin bizə hiss etdirdiyini?

Görəsən, hansı daha çox sevmişdi?

Zaur?

Kamal?

Yoxsa Fariz?

Bəzən oxuduğumuz kitablar, izlədiyimiz filmlər tanış sonluqla bitə bilir.

Sonu - ya yaxınlarının, yadlarının gözündə formalaşan “insan”ın intiharını görməmək üçün özünü qurban verib, xoşbəxtliyini itirdikdən sonra peşmançılığını yaşamaqla bitir..

..ya da bir gün.. verib də tutulmayan sözlərin, güvənini qazanıb da əlini buraxan əllərin eyni biri olduğuna dözə bilməyən ruhun səssiz fəryadı cansız bədəniylə birləşir.

Yazmağa başyalanda fikirləşirdim ki, yazını bu cümlələrlə başlayım: “Ürəyində bir yığın xatirənin harayı, hər yeri ağlayarmış, gözlərindən savayı”..

Amma sona saxladım.

Bəlkə də hər son - xatirələrlə dolu bir hədiyyədir bizə. O hədiyyə ki, fon musiqisi acı, sözləri isə göz yaşları olan kitabdır, filmdir, ya da…

Ya da elə həyatın özüdür…

Şəkildə: “Məsumiyyət muzeyi” filmindən kadr

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

1970-ci illər imiş.Ölkə rayonlarından birinə qastrola gedən Naxçıvan teatrıbir faciə oynayır. Həmin tamaşada Xalq artisti Roza Cəfərxanova əzazil qadın obrazını canlandırır. Tamaşa qurtarandan sonra rayon ictimaiyyəti sənətkarlarla görüşəndə rayonun polis şöbəsinin rəisiRoza xanıma yaxınlaşıb deyir:

-Sizin ifanızda səhnədəki qadınla buradakı qadını müqayisə edəndə çaşdım. Mən tamaşaya baxarkən sizə o qədər nifrət etdim ki, hətta iki dəfə əlimi tabel silahıma atıb sizi elə səhnədəcə güllələmək istədim. Siz böyük sənətkarsınız!

Azərbaycan Respublikasının xalq artisti Roza Cəfərxanova 23 fevral 1927-ci ildə Ordubad rayonunda anadan olub. On dörd yaşından dram dərnəyində çıxış edib. Orta məktəbi bitirdikdən sonra o vaxt Ordubadda yenicə açılmış Dövlət Dram Teatrına (1949-cu ilin əvvəllərində bağlanıb) aktrisa götürülüb. Bu teatrda Üzeyir bəy Hacıbəyovun "Arşın mal alan" (Asya), "O olmasın, bu olsun" (Gülnaz), "Ər və arvad" (Minnət xanım) operettalarında, Səməd Vurğunun "Vaqif" (Gülnar), Abdulla Şaiqin "Vətən" (Gözəl) dramlarının tamaşalarında oynayıb.

Roza Heydər qızı Cəfərxanova 1948-ci ilin oktyabrından Naxçıvan teatrında işləyib. Aktrisa iki yüzdən artıq lirik, dramatik və komik rolda səhnəyə çıxıb. Dram əsərlərinin tamaşalarında Pəri ("Pəri cadu", Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev), Yetər ("Hacı Qəmbər", Nəcəf bəy Vəzirov), Cəvahir ("Nakam qız", Aleksandr Şirvanzadə), Ana ("Astana", Aleksandr Dudarev), Həyat ("Həyat", Mirzə İbrahimov), Pəri, Susanna, Dilbər, Sitarə, Sona, Solmaz, Yaxşı ("Solğun çiçəklər", "Aydın", "Sevil", "Nəsrəddin şah", "1905-ci ildə", "Od gəlini" və "Almaz", Cəfər Cabbarlı) səhnə obrazları aktrisanın daha uğurlu yaradıcılıq işləri sayılır.

Nəriman Həsənzadənin “Pompeyin Qafqaza yürüşü” Roza xanımın son tamaşasıdır. Bu tamaşa onun teatrdan həmişəlik getməsinə səbəb olub. Belə ki, Roza xanım bu tamaşada oynadığı rolda nə qədər çevik hərəkətlər etsə də, yaş özünü göstərib. Yaddaşı sözünə baxmayıb.

Bu tamaşanı növbəti dəfə izləyicilərə təqdim edərkən səhnədə çaşıb və replikanı düz verməyib. Tərəf-müqabili olan xalq artisti Rza Xudiyevə astadan: “Bahoo, korladım”, - deyib. Təbii ki, peşəkar aktyor olan Rza Xudiyev vəziyyətdən ustalıqla çıxıb. Tamaşaçılar yaranan gərginliyi hiss etməyiblər. Amma bundan sonra Roza Cəfərxanova öz böyüklüyünü və tamaşaçı nəzərində sevimli aktrisa nüfuzunu qorumaq üçün ərizə yazıb işdən çıxıb. O istəmirdi ki, bir zaman tamaşaçıların sevimlisinə çevrilən aktrisa varlığı qədər sevdiyi səhnədə onların qarşısında pis vəziyyətə düşsün!

Roza Cəfərxanova 18 may 2010-cu ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.02.2026)

(“Qadın ağlıyla” silsiləsindən Dj Sada üçün...) 

 Şəfa Vəli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Biz bu ömürdən tez keçdik... Addımlarımız ağır idi, halbuki. Nəyə əl uzatdıqsa, “gecikmisən” dedilər, nəyə umsunduqsa, “dibini sıyırıblar” eşitdik. Bir qara nöqtə vardı bəmbəyaz xəyallarımızın sol tərəfində həmişə. O nöqtədən başladı  baxışlarımızdakı duman. Və bir gün anladıq ki, o qara nöqtə öz əməlimizdir... 

Qadın olmaq... Xüsusilik deyilmiş... Qadın başlanğıcları ilə eyniləşdirilən mifoloji ünsürlərin hamısını  tanıyan  kişilər olmuşdu. Bizi bizdən yaxşı tanıyanların qarşısında öyündüyümüz tək şey vardı: “Səninəm...” 

Ən sevimli yazıçım Aqata Kristidir, Dj-im... Amma ən əziz əsər Jül əminin “Kapitan Qrantın uşaqları”dır ta əzəlindən.  Adamın ən əzizi ən sevimlisinin qələmindən çıxmalıydı, deyilmi? Amma olmadı... Bəlkə də, Aqata xalanı sevməyimin kökündə onun qadın olmağı ən incə ipliyinə qədər anlaması, yaşaması olmuşdu, kim bilir... 

“Hər şeyin dişisi erkəyindən daha ölümcüldür...” Belə yazıb Aqata xala “Frankfurt yolçusu” romanında... “Ölüm tikan üstündə” əsərində isə deyib: “Zəkalı kişiyə zəkalı qadınla söhbət etmək maraqlı deyil...”  Və  Mallovanla evliliyindən tək qazancını belə anlatmışdı:  “Bir arxeoloqla evləndim. Yaşlandıqca dəyərimi daha yaxşı anlayır”. 

Hansı sözü doğru idi sevimli yazıçımın? Məncə, hamısı. Haqlı olduğunu bilirdi, amma haqlılığıyla öyünəmmirdi. Qadın başlanğıcının bir kişi qorumasına ehtiyacı olduğunu anlayanlardan olmaqla öyünməyini dünya qəbul etməzdi. Hələ-hələ, “gender bərabərliyi”ndən danışanlar heç qəbul etməzdi. 

Yadındadırmı, Dj-im, televiziyada işləyəndə gender mütəxəssisi bir qadın çağırmışdıq qonaq qismində. Efirdən əvvəl o balaca, yarızirzəmi otağımızda oturub  bizə qadın haqlarından danışmışdı.  Bir gözüm saatda (“canlı qonaq”reklamda studiyaya daxil olmalıydı), bir gözüm əlimdəki “efir vərəqi”ndə soruşmuşdum ondan: 

-Səhər yeməyi yemisiniz? 

-Yox, elə kişini işə, oğlumu məktəbə yola salıb qaçdım.  Saçımı taksidə daramışam.... 

İllər keçdi, mənim özümü başqa bir televiziyaya qonaq çağırdılar. Çəkilişdən sonra aparıcı qız soruşdu: 

-Niyə keçən həftə gəlməmişdiniz efirə? 

-Atama pencək tikirdim, onu bitirdim, bu həftə gəldim-dedim. 

Qız da güldü, operator oğlan da... Mən o gender mütəxəssisinə gülməmişdim amma. Onun haqqında danışdığı dəyərlərə inanmadığını anlamışdım. Mənsə, haqqında danışmasam da, dəyərlərə inanırdım. İndi də inanıram... 

Gəncliyin üsyankarlığını nə gözəl uğurlamışıq, hə, Dj-im? O üsyankarlıqda belə, özümüz ola bilmişiksə,  inandığımız dəyərlərdən heç nə itirməmişiksə, xoşbəxtik! 

Xoşbəxtikmi? 

Xoşbəxtikmi bu cəmiyyətdə qadın kimi? 

Yox! Bu cəmiyyət də o gender mütəxəssisi kimidir:  haqqında danışdığı dəyərlərə inanmır.. Biz evimizin içində varıq, xoşbəxtik! Biz cəmiyyətdə yoxuq, bədbəxtik! Çabalaya-çabalaya əldə etdiyimiz bir ayaq yeri var cəmiyyətdə, onu da çox görür eşikdəkilər... Aylarla eşiyə çıxmasam da, yadıma küçələr düşməz, mağazalar düşməz, bir qalaça düşər, bir bulaq düşər, bir ot basmış cığır düşər, bilirsən.  Onlar kimi geyinmədiyim üçün baxıb gülən qadınlar itələyir məni cəmiyyətdən, onlar kimi  iki tək-bir cüt atışdırmalıq deyil, təmizlik vasitələri aldığım üçün lağlağı edən qızlar itələyir məni cəmiyyətdən, eynəyimi düzəldib şəhərarası mikroavtobusun nömrəsini oxuyanadək, az qala, məni ayaqlayıb keçən məktəblilər itələyir məni cəmiyyətdən... Və mən itələnə-itələnə  öz evimə yıxılmışam. 

Əvvəl filankəsdən, beşmənkəsdən küsürdüm, Dj-im.  Düşünürdüm ki, məni onlar qınayır, onlar bağışlamır çatışmayanımı... Sonra gördüm ki, yox, o filankəs də, o beşmənkəs də, sadəcə, hamı kimi olmaq cəhdindədir... Olmaq istədikləri “hamı” cəmiyyətdir. 

...Ah, Dj-im, ah! Mən izah etmək, təkrarlamaq istəmirəm Aqata Kristinin sözlərini. Hər halda, bioqrafiyası ilə maraqlananlar onun həyatının Mallovandan sonra dəyişdiyini etiraf edirlər. Və çoxlarının düşündüyü kimi, o, evdən Maksa görə deyil, ömrünün sonunadək, hətta sonsuzadək soyadını  daşıdığı Arçiyə görə qaçmışdı. Sevən, sevilməyən və sevilən qadın obrazlarını tanımaq olar Aqata xalanı tanımaqla... Və qadının sevərkən, sevilərkən, sevilmədiyini bilərkən nələr edə biləcəyini anlamaq... 

Qadın ağlıyla yaşamaq əzablı olduğu üçün “kişi kimi qadın” olmağa məcbur edir cəmiyyət... Biz də baş əyirik... Daxilimizdə  bir az Sfinks, bir az Mona Liza, bir az da Maqdalenayıq hamımız.  Övladını ac qoymamaq üçün səkilərdə yalınayaq mahnı oxuyan,  sonra dərman almağa pul tapmayaraq övladını itirən Edit Piaf pul içində üzəndə özünə belə təsəlli verirdi: “Ümidvaram, mənim haqqımda da Maqdalena haqqında dediklərini deyəcəklər: O, sevirdi!” 

...Gəl, biz də özümüzə bir təsəlli cümləsi quraq, Dj-im... Deyək: “Ümidvaram, məni tez unudacaqlar... Yazdıqlarımı isə heç oxumayacaqlar....” Qadın ağlıyla bir düşün, deyəkmi? 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.02.2026)

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Zəfər qazanmışıq, amma Ermənistanla münasibətlər daim diqqət mərkəzində saxlanılmalıdır. Xüsusən də, XX əsrin sonlarındakı Qarabağ münaqişəsinin gerçək tarixi. Hər şey 1987-ci ildə SSRİ rəhbəri Qrbaçovun erməni müşaviri Aqanbekyanın Parisdə səsləndirdiyi “Dağlıq Qarabağ Azərbaycandan çox Ermənistanla bağlıdır” ifadəsiylə başladı. Tərəflər, bir növ, soyuq müharibəyə başladılar. Silahlı insidentlərin başlanğıcı isə 1988-ci ilin 22 fevral günü hesab edilir. Bu hadisələr 38 ildir ki, Azərbaycan xalqının fəlakətlərinin başlanğıc nöqtəsi kimi xarakterizə olunur.

Ağdamda həmin ilin fevralında baş verən hadisələrin mərkəzində olan tanınmış jurnalist Asəf Quliyev bugünlərdə Adalet.az saytına müsahibə verib. Həmin müsahibədən bəzi məqamları oxucularımızın diqqətinə çatdırırıam.

-Asəf müəllim, siz o vaxt o meydanda olmusunuz, mitinq qərarı ani oldu, yoxsa, bu mitinqə əvvəlcədən hazırlıq olmuşdu?

-Əslində  Ağdamda ilk mitinq 21 fevral 1988-ci ildə keçirildi. Bu mitinq, sözsüz ki, xalq kütlələrinin iradəsinin ifadəsi idi. Amma birmənalıdır ki, bu mitinq Bakının razılığı və yerli icra strukturlarının təşkilatçılığı ilə keçirilirdi. Azərbaycan SSR daxili işlər naziri Aydın Məmmədov, Ağdam rayon partiya komitəsinin birinci katibi Sadıq Murtuzayevin və digər rəhbər şəxslərin iştirakı birmənalı deməyə əsas verir ki, bu mitinqi Azərbaycan hökuməti təşkil eləmişdi. Amma Azərbaycan SSR rəhbərliyinin bununla bağlı Kremllə razılaşıb-razılaşmadığı sualı hələ də açıq qalır.

İstər çıxışlar, istər əhval-ruhiyə, şər şey Azərbaycanın maraqlarına cavab verirdi. Maraqlı məqamlardan biri də tribunada Azərbaycan SSR daxili işlər naziri Aydın Məmmədov, Ağdam rayon partiya komitəsinin birinci katibi Sadıq Murtuzayevin dayanmasına baxmayaraq, istənilən adamın oraya çıxmaq və söz almaq imkanı olması idi.Yəni, hazırlanmış çıxışlar olsa da, böyük əksəriyyəti hazırlanmamış ekspromt nitqlər idi.

Qəflətən Əfqanıstan müharibəsinin veteranı Eldar Səmədov tribunaya qalxdı və qısa çıxış elədi və heç kəsin gözləmədiyi halda bildirdi: “Sabaha qədər vaxt veririk. Ya hökumət bu məsələyə son qoymalıdır. Ya da sabah yığışaq gedək Stepanakertə, məsələni həll edək”.

Təbii ki, bu çıxışdan sonra təlimatlanmış adamlar söz aldı. Və belə bir təklifin lazımsız olduğunu bildirdi. Hətta çıxışçılardan biri Sadıq Murtuzayevi basıb belə bir addım atmayacaqlarını söylədi. Amma Eldar Səmədovun təklifi alqışlanmışdı və meydan bu fikirlə səmimi həmrəyliyini bildirmişdi. Mitinq yekunlaşdı.

-Təbii ki, bir gecənin içərisində belə bir köklü məsələni həll etmək mümkün deyildi...

-22 fevral 1988-ci il. Səhər saatlarından insanlar yenə meydan axışmağa başladı. Bax, bu, rəhbərliyin planlarına daxil deyildi. Və 21 fevral mitinqini təşkil edənlər 22 fevralda baş verənləri nə təsəvvür edirdi, nə də buna hazır idi. Amma 22 fevral günü Ağdam rayon partiya komitəsinin binasında Azərbaycan SSR Mərkəzi Komitəsindən başqa bir heyət vardı. Birinci katib və bu heyətə daxil olan şəxslər xalqın qarşısına çıxdı. Artıq dünənki həmrəylik yox idi. Çünki təlimat başqa idi. Rəhbərlik insanlara dağılışmağı tövsiyə etdi.

Meydana toplaşan insanların kiçik bir hissəsi dağılışdı. Amma üzü Xankəndiyə gedənlər çoxluq təşkil edirdi. 20km yol...

- Axı şahidlər deyir, mitinqçilərin qarşısın almaq üçün qüvvələr vardı orda....

-Həmin dövrdə rəhbər vəzifədə işləmiş və insanların qarşısını kəsmək üçün təlimat almış və bu təlimatla hərəkət edən şəxslər inandırmağa çalışır ki, həmin gün Əsgəran istiqamətində SSRİ Daxili Qoşunlarının əsgərləri varmış və onlar atəş aça bilərmiş. Daha çox itki ola bilərmiş və sairə.

Bütün bu məlumatlar yalandır və kimlərinsə özünə bəraət qazanmaq üçün uydurduğu nağıllardır. Həmən gün Əsgəranda heç bir hərbi qüvvə olmayıb. Əsgəranda yerli əhalidən kimlərsə ov silahları ilə, milis isə tabel silahı olan tapançalarla silahlanmış olub. Bu isə çox da böyük qüvvə olmayıb. Yürüşdə iştirak edən Ağdam sakinlərində isə heç bir odlu silah yox idi və ola da bilməzdi. Amma insanların qarşısını kəsməyə səfərbər olmuş milis işçilərində tabel silahı vardı.

Qısa desək, situasiya belə idi: Əli yalın yürüş edən azərbaycanlılar, onların qabağını kəsmək istəyən silahlı Ağdam milisi, bu insanlardan müdafiə olunmaq üçün səfərbər olunan silahlı Əsgəran milisi və qismən silahlı erməni əhalisi.

-Bizimkilərdə silah olub?

-Yürüşdə iştirak edənlərin heç birində silah yox idi və ola da bilməzdi. Bəzi erməni mənbələri yürüşdə iştirak edənlərin silahlı olduğunu bildirir. Sözsüz ki, erməni təbliğat maşınının bu yalanının səbəbi var. Bu, ermənilərin Azərbaycan SSR tərkibində yaşayışının mümkünsüzlüyünü sübut etməyə yönəlib. Amma bu yürüş sadəcə insanların yaranmış situasiyaya aydınlıq gətirmək istəyindən başqa bir şey deyildi. Yürüşdə iştirak edənlərin kimisə öldürmək, asmaq-kəsmək istəyi də yox idi.Amma bu yürüş kütlənin istədiyi kimi olmadı. Kütlə Xankəndiyə qədər getməkdə israrlı olsa da, Əsgəran ətrafında yürüş dayandırıldı.

- Asəf müəllim, deyirlər mitinqin, yürüşün qarşısını o vaxtkı kolxoz sədri, rayon aktivisti Xuraman Abbasova alıb, kəlağayı söhbəti- filan...

- “Lenin” kolxozunun sədri Xuraman Abbasova bütün SSRİ-də tanınmış insan idi. O, son illərdə başına yaylıq örtmürdü. 21 fevralda da, 22 fevralda da başına xalq arasında məşhur olan “norka papaq” qoymuşdu. İnsanların qarşısını kəsmək məsələsi ortaya çıxanda kimsə təklif edir ki, bəlkə bu üsuldan istifadə edək - Xuraman Abbasova yürüşdəkilərin qarşısına yaylıq atsın. Yaxınlıqdakı kəndlərin birindən, yaşlı bir qadından yaylıq alıb gətirirlər. Xuraman Abbasova bu yaylığı insanların qarşısına atır. Heç nə düşünmədən kilometrlərlə yolu yüyürən kütlənin Xuraman Abbasovanın yaylığı atdığı yerdə olan hissəsi bir anlıq dayandı. Əlbəttə, bu, yürüdə iştirak edənlərin az bir hissəsi idi. Şose yolundan tutmuş, Qarqar çayının yatağına qədər müxtəlif istiqamətlərdən hərəkət edən insanların hamısı bu yaylığı görə bilməzdi. Ona görə də kütlənin məhz Xuraman Abbasovanın yaylığına görə dayandığını söyləmək gülüncdür.

Qarabağın tanınmış seyidlərindən biri - Seyid Lazım ağa da həmin gün kütlənin qarşısını dayandırmaq üçün Ağdam- Xankəndi yoluna gətirilmişdi. Əslində, Seyid Lazım ağa da bu insan selinin ancaq məhdud bir qisminin qarşısında dayana bilərdi. Onun bütün bu insanların qarşısını kəsmək istəyi olsaydı belə, bu, fiziki cəhətdən mümkün deyildi. Təbii ki, onun da sözünü eşidən və dayananlar oldu. Amma ümumi kütlə fonunda bu, barmaqla sayılacaq qədər çox cüzi bir hissə idi.

İnsan selinin qarşısını kəsmək üçün səfərbər olunan idarə müdirləri, kolxoz sədrləri, sovxoz direktorları, bir sözlə, sovet dövründə aktual bir terminlə ifadə olunan – rayon partiya-təsərrüfat aktivi də insanların qarşısını kəsməyə cəhd edirdi. Amma bu üsul da effektli deyildi.

Milis də, sözsüz ki, digərlərindən fərqli olaraq, əmr yerinə yetirirdi. Verilən əmrin mahiyyəti isə aydın idi: İnsanların Xankəndiyə doğru hərəkətinin qarşısını almaq. Sonra baş verənlər deməyə əsas verir ki, milisə istənilən vasitələrdən istifadə etmək səlahiyyəti də verilibmiş.

-Bəs, Bəxtiyar Quliyev və Əli Hacıyevin güllələnməsi necə oldu?

-Bəxtiyar kasıb bir ailənin övladı idi. Atası vəfat etmişdi. Peşə məktəbində oxumaqla yanaşı, avtomobil çilingəri yanında işləyib ailəsinin dolanışığına kömək etmək istəyirdi. Bəxtiyarın Əsgəran sakini İşxanyan soyadlı bir nəfər tərəfindən vurulduğu istintaqla sübut olunur. İş heç məhkəməyə də getmir. Bu barədə SSRİ prokurorluğundan Bəxtiyarın anasına məktub gəlir.

Əli ipə-sapa yatmayan cavanlardan biri idi. Yürüş günü anası onun qarşısını kəsməyə çalışır. Lakin Əli “millət gedir, mən evdə oturmayacam ki” – deyib, evdən çıxır. Anasının yalvarışı onu yolundan döndərmir. Əlinin ölüm işi sona qədər araşdırılmayıb. Onun ölümündə bir neçə milis əməkdaşı təqsirləndirilir. Lakin aparılan istintaq hərəkətləri qatilin kimliyini ortaya çıxarmır. Ballistik ekspertizalarda günahlandırılan milis əməkdaşlarının silahı təmiz çıxır. Amma Əlinin “Makarov” tipli silahdan vurulmasını nəzərə alsaq, atəşin çox da uzaq məsafədən açılmadığı qənaətini yaradır. Sözsüz ki, bu qətlin üstünü açmaq olardı. Amma görünən odur ki, lazım bilinməyib.

Bəxtiyar da, Əli də Əsgəran yaxınlığında, amma müxtəlif istiqamətlərdə vurulur. Məhz bu qətllərdən sonra insan seli dayanır. Atılan güllələr isə ancaq Bəxtiyara və Əliyə dəyən iki güllə olmur. Atəş açılması insan selini dayandırır.

Yürüşə çağırış etmiş Əfqanıstan müharibəsinin veteranı Eldar Səmədov həbs olunur. (Sonralar Eldar Səmədov Şirin Mirzəyevin rəhbərlik etdiyi hərbi hissədə döyüş yolu keçir-redA.Q). Ağdamda “əcinnə ovu” başalyır. Yürüşdə iştirak etmiş şəxslər milis idarəsinə çağırılır.

-Deməli, iki günahsız gənc şəhid olur, xeyli insan yaralanır, cinayətkarların tapılması əvəzinə günahsızlar təqib olunur...

-Eldar Səmədovdan başqa heç kim həbs olunmur. Amma çağırılanların əksəriyyətindən rüşvət tələb olunur. Sözsüz ki, milis pulu kimdən tələb etmək lazım olduğunu yaxşı bilirdi. Buna görə də pul tələb olunanların əksəriyyəti bu pulu verir. Və hesab edir ki, pul verib canını qurtardı. Amma əslində, bu, kiminsə cinayətinə göz yummaq üçün yox, sadəcə, insanların ruhunu qırmaq üçün düşünülmüş addım idi. Təsadüfü deyil ki, bu faktın olduğunu həmin dövrdə Ağdam rayon partiya komitəsinin birinci katibi olmuş Sadıq Murtuayev də dolayısı ilə təsdiq edir. Amma bu faktla bağlı, yəni insanlardan pul tələb olunması ilə bağlı yuxarılar və hətta baş verən hər bir xırda detaldan xəbərdar olan SSRİ DTK-sı da heç bir tədbir görmür.

Maraqlıdır, DTK-nın nəzarətində olan bir işdə kimdənsə pul alıb buraxmaq mümkün olmazdı.

Deməli, vətəndaşların gözünü qırmaq və ruh düşkünlüyü yaratmaq üçün milisə insanları incitmək və lazım gəlsə onlardan pul tələb etmək səlahiyyəti verilir. Və milis də bu səlahiyyətdən lazımınca bəhrələnir. Məhz Əlinin qatilinin tapılmaması da bu planın effektivliyini azaltmamaq üçün lazım idi.

Bütün bunlar Bəxtiyar və Əlinin təmtəraqlı dəfn mərasimlərindən sonra baş verdi. Bəxtiyar Vahabzadənin, Həsən Həsənovun əyilib Bəxtiyarıın tabutunu öpməsi ilə yürüşdə iştirak edənlərə qarşı repressiyalar heç bir məntiqlə uzlaşmırdı.

Doğrudur, repressiv amillər müəyyən qədər təsirini göstərdi. Amma bu, Qarabağ münaqişəsi ilə paralel yeni bir reallığı da gündəmə gətirdi – Milli oyanışı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.02.2026)

(Xuraman Muradovanın “Torpağın səssiz nəsihəti” şeirinə ədəbi şərh)

Cahangir Namazov, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Özbəkistan təmsilçisi

Dünya — bir pəncərədir. Göz açıb-baxdıqca həyatın rəngləri, izləri və səsləri bizə keçici olduğunu xatırladır. Hər nəfəs bir əmanətdir, hər gün bir hədiyyə, hər gecə isə düşüncələrimizin sirli dənizinə səyahətimizdir.

İnsan dünyaya gələr, yaşayar və gedər; amma qalacaq olan yalnız xeyirli əməllərin izi, sevgi və mərhəmətdir.

Sufızm fəlsəfəsinə görə, insan bu dünyada sınaqdan keçmək üçün gəlmişdir; hər bir hadisə ruhun təmizlənməsi və kamilləşməsi üçün bir dərsdir.

Mövlana Cəlaləddin Rumi deyir: “Dünya bir imtihandır, ruh isə əbədi səyahətçidir.”

Fani varlıq olan bədən keçici, amma ruhun əbədi yolu əməl, niyyət və izlər vasitəsilə davam edir.

Torpaq hər birimizin ömrünü, arzularını və əməllərini son dayanacaq yerə xatırladır.

Fanilik hər şeyi əritsə də, ruhani izlər və xeyirli əməllərlə toxunmuş ürəklər əbədiyyətə açılan qapıdır.

Bu fəlsəfi düşüncələr Xuraman Muradovanın “Torpağın Səssiz Nəsihəti” şeirinə aparır.

Şeir həyatı, faniliyi, torpağın hikmətini və insanın əbədi izini poetik dillə bizə xatırladır:

“Təkəbbür eyləyib ucalma göyə,

Ayağın altında torpaq oyanar.

Bu gün tapdadığın o yaşıl otlar,

Bil, sabah məzarın üstdə dayanar.”

X. Muradova şeirlərində həyatı, insan ruhunun incəliklərini və fani dünyanın keçiciliyini poetik, samimi və mistik dillə açır.

Şairə gündəlik həyatın sadəliyini, tabiatın incəliklərini və insanın daxili aləmini belə bir bədii incəliklə təqdim edir ki, oxucu həm duyğusal, həm də intellektual səviyyədə əhatə olunur.

 Onun şeirləri fanilik və əbədi dəyərlər arasında incə bir dialoq qurur.

Torpaq yalnız fiziki varlıq deyil, həm də insan ruhunun əbədi izlərini saxlayan metaforik məkandır.

Hər bir misra gündəlik həyatın sadəliyindən başlayaraq, sufizm və İslam fəlsəfəsinə paralel bir həyat dərsi verir.

Burada torpaq insanın varlığı və ölümün qaçılmazlığı haqqında səssiz, lakin güclü xəbərdarlıq edir. Şair oxucunu alçakgönüllülüyə və hərəkətlərinin nəticəsini düşünməyə çağırır:

“Hər bir kəs ölümü dadacaqdır. Lakin Qiyamət günü mükafatlarınız sizə tam veriləcəkdir. Kim Oddan (Cəhənnəm’den) uzaqlaşdırılıb, Cənnətə daxil edilərsə, o uğur qazanmış olar. Dünya həyatı isə aldadıcı ləzzətdən başqa bir şey deyildir.” (Quran, Ali-İmran, 185)

Torpaq metaforası ruhani həyatın əbədiliyini simvolizə edir; əməl və niyyət insanın son dayanacaq məkanı ilə əlaqəsini təmin edir. Fanilik qarşısında təkəbbür mənasızdır; hər kəs eyni sonla üzləşir.

Heideggerin Being and Time fəlsəfəsindəki “dasein” anlayışına paralel olaraq, insanın varlığı ölümlə ölçülür.

Xuraman xanımın şeirləri oxucunu fanilik-əbədiyyət, əxlaq və əməl, torpaq və zaman kimi metaforik mövzular barədə düşünməyə çağırır. Onun poetik dili həm hissi, həm düşüncəni, həm də ruhani zənginliyi eyni anda oyadır:

“Çox şahlar gəlibdir, çox xanlar gedib,

Zamanın hökmüylə karvanlar gedib.

Üstündə gəzdiyin qara torpağa,

Necə arzularla, neçə can gedib.”

“Sənə yoldaş olan xeyir əməllərin,

O sənə torpağın altında yetir.”

“Ömrün günəşi qürubda batır,

Göydə ulduzlara əl uzatdıqca.

Torpaq pıçıldayar: -tələsmə, insan,

Hər kəs gələcəkdir, vaxtı çatdıqca.”

Bu sətirlərdə həyatın ritmi, səbir və əməl-və niyyətin əhəmiyyəti poetik və fəlsəfi dillə ifadə olunur. İnsan yalnız fiziki mövqeyi ilə deyil, xeyirli əməlləri və niyyəti ilə əbədi iz qoyur. Torpaq, zaman və ölüm obrazları insanın həyat fəlsəfəsini və fanilik-əbədiyyət dialoqunu açır.

“Ruhun aynasıdır qoyduğun izlər,

Səndən yadigardır hər xoş kəlməsi.”

Xuraman Muradovanın “Torpağın Səssiz Nəsihəti” şeiri fani və əbədi dəyərlər arasındakı incə dialoqu poetik dillə açır. Şeir oxucunu həyatın keçiciliyi, torpağın hikməti və insan ruhunun əbədi izləri barədə düşünməyə dəvət edir.

Torpaq yalnız fiziki varlıq deyil; o, insan əməl və niyyətlərinin səssiz şahididir. Fanilik qarşısında təkəbbür mənasızdır, amma xeyirli əməllər, mərhəmət və sevgi ilə toxunmuş ruhani izlər əbədiyyətə yol açır.

Bu əsər həm etik, həm fəlsəfi, həm də estetik baxımdan oxucunu zənginləşdirir, sufizm və İslam fəlsəfəsi ilə paralel həyat dərsləri verir.

Hər bir misra həyatın ritmini, səbirin əhəmiyyətini və insanın əməl-və niyyət ilə əbədi iz qoyma imkanını vurğulayır.

Şairə oxucusuna xatırladır ki, maddi sərvət fanidir, lakin əməllər və ruhani izlər insanın əsl əbədi varlığını təmin edir.

Qısaca desək, şeir fanilik və əbədiyyət, torpaq və ruh, ölüm və həyatın harmoniyasını incə və poetik dillə birləşdirərək, oxucunu həm duyğu, həm düşüncə, həm də ruhani zənginlik səviyyəsində əhatə edir.

Xuraman MURADOVA

TORPAĞIN SƏSSIZ NƏSIHƏTI

Təkəbbür eyləyib ucalma göyə,

Ayağın altında torpaq oyanar.

Bu gün tapdadığın  o yaşıl otlar,

Bil, sabah məzarın üstdə dayanar.

Dünya bir mənzildir, hər kəs bir qonaq,

Nəfəs bir əmanət, ölüm isə haqq.

Elə addım at ki, sən bu dünyada,

Səni sevgilərlə gözləsin torpaq.

Torpağın üstündə vüqarla deyil,

Həya və ədəblə yerimək gərək.

Çünki bu torpağın altı da vardır,

Orada yenidən yaşayır ürək.

Çox şahlar gəlibdir, çox xanlar gedib,

Zamanın hökmüylə karvanlar gedib.

Üstündə gəzdiyin qara torpağa,

Necə arzularla, neçə can gedib.

Gəlişin səs-küylü, gedişin xəlvət,

Yalnız əməllərin verər mənfəət.

Dünya bir pəncərə, baxıb keçirik,

Qalan bir duadır, bir də mərhəmət.

Vədə tamam olar, sönər çırağın,

Torpaq olacaqdır bil son yatağın.

Qəbrin üstə bəlkə bir gül boylanar,

O da əmanəti olar torpağın...

Sən elə bir iz qoy, ruhun olsun şad,

Adın bu dünyada ehtiram alsın.

Torpaq inciməsin sənin cismindən,

Yoxluğun ən böyük bir fəryad olsun.

Nə mülkün hayı var, nə malın səsi,

Kəsilər dünyanın fani həvəsi.

Ruhun aynasıdır qoyduğun izlər,

Səndən yadigardır hər xoş kəlməsi.

Burda rütbə yoxdur, burda itir ad,

Sözlərin mənası, fəryad da bitir.

Sənə yoldaş olan xey(i)r əməllərin,

O sənə torpağın altında yetir.

Öm(ü)rün günəşi qürubda batır,

Göydə  ulduzlara əl uzatdıqca.

Torpaq pıçıldayar: -tələsmə, insan,

Hər kəs gələcəkdir, vaxtı çatdıqca.

Vədə yetişəndə, zaman bitəcək,

Səni qarşılayar o sonsuz məkan.

Elə yerimiş ol, bu yer üzündə,

Torpaq da səninlə olsun mehriban.

Nə taxt-tac qalacaq, nə şöhrət, nə şan,

Çalış bu dünyada təmiz yaşa sən.

Ruhdur əbədiyyət mülkünə uçan.

Adını rəhmətlə ansın hər keçən.

Torpaq bir anadır, qucağı geniş,

Ona dönəcəkdir hər gəliş-gediş.

Sən elə vida et fani dünyaya,

Desinlər: "Bir insan nur ilə gəlmiş”.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.02.2026)

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Dil və şəxsiyyət anlayışı

Dil insanın dünyanı dərk etməsində əsas vasitədir. İnsan ətraf mühiti, cəmiyyəti və özünü ilk növbədə dil vasitəsilə qavrayır. Dil yalnız ünsiyyət aləti deyil, həm də mədəni yaddaşın, milli kimliyin və sosial münasibətlərin əsas daşıyıcısıdır. Hər bir xalqın varlığı onun dili ilə birbaşa bağlıdır.

21 fevral – Beynəlxalq Ana Dili Günü – dillərin qorunması və inkişaf etdirilməsi məsələsinə diqqət yönəltmək məqsədi daşıyır. Bu gün bizə xatırladır ki, ana dili yalnız keçmişin mirası deyil, həm də gələcəyin məsuliyyətidir.

Bu esse ana dilinin fərdi və ictimai kimlikdə rolunu, müasir dövrdə qarşılaşdığı problemləri və qorunma yollarını elmi-metodiki yanaşma əsasında təhlil etmək məqsədi daşıyır.

Ana dili və fərdi formalaşma prosesi

İnsan şəxsiyyətinin formalaşmasında ana dili mühüm yer tutur. Uşaq dünyanı ilk dəfə ana dilində tanıyır. Onun düşüncə sistemi, emosional reaksiyaları və sosial davranışları məhz bu dil üzərində qurulur.

Psixoloji tədqiqatlar göstərir ki, insanın ilkin düşüncə mexanizmləri ana dili vasitəsilə formalaşır. İlk anlayışlar, dəyərlər və münasibətlər bu dildə mənimsənilir. Buna görə də ana dili yalnız texniki bilik deyil, şəxsiyyətin əsas struktur elementidir.

Ana dilindən zəif istifadə edən və ya ondan uzaqlaşan fərdlərdə özünüdərk prosesində müəyyən boşluqlar yaranır. Bu, həm emosional, həm də sosial səviyyədə özünü göstərir.

Dil və milli yaddaşın qorunması

Dil xalqın tarixi yaddaşını özündə saxlayan əsas vasitədir. Folklor nümunələri, dastanlar, atalar sözləri, klassik ədəbiyyat nümunələri milli təfəkkürün formalaşmasında mühüm rol oynayır.

Tarixi proseslər göstərir ki, dilini itirən xalqlar zamanla öz mədəni kimliklərini də itirirlər. Dil yalnız sözlər toplusu deyil, həm də düşüncə modeli, davranış sistemi və sosial münasibətlər mexanizmidir.

Ana dilinin qorunması milli irsin qorunması deməkdir. Bu baxımdan dil siyasəti dövlət və cəmiyyət səviyyəsində strateji məsələ kimi qiymətləndirilməlidir.

Qloballaşma şəraitində ana dilinin mövqeyi

Müasir dövrdə qloballaşma prosesi dillərarası əlaqələri genişləndirmişdir. Xarici dillərin öyrənilməsi əmək bazarında və elmi mühitdə mühüm üstünlüklər yaradır. Lakin bu proses bəzən ana dilinin ikinci plana keçməsinə səbəb olur.

Bəzi gənclər arasında ana dilində danışmağın nüfuzdan düşməsi kimi yanlış fikir formalaşır. Xarici dildə danışmaq sosial status göstəricisi kimi qəbul edilir. Bu isə dilin funksional imkanlarının zəifləməsinə gətirib çıxarır.

Əslində isə çoxdilli olmaq ana dilindən imtina etmək deyil. Əksinə, güclü ana dili bazası digər dillərin daha effektiv mənimsənilməsinə şərait yaradır.

Sosial media və dil mədəniyyəti

Müasir kommunikasiya mühitində sosial media dilin inkişafında mühüm rol oynayır. Lakin bu platformalarda tez-tez orfoqrafik və qrammatik normaların pozulması müşahidə olunur.

Sürətli yazışma mədəniyyəti, qısaldılmış ifadələr və qeyri-standart yazı formaları dilin normativ strukturuna mənfi təsir göstərir. Bu, xüsusilə gənc nəsildə yazılı nitq bacarıqlarının zəifləməsinə səbəb olur.

Dil mədəniyyətinin qorunması üçün sosial mediada da məsuliyyətli yanaşma vacibdir. Hər bir istifadəçi yazılı nitqinə diqqət yetirməklə dilin inkişafına töhfə verə bilər.

Təhsil sistemində ana dilinin rolu

Ana dilinin inkişafında təhsil sistemi əsas institusional mexanizmdir. Məktəb və ali təhsil müəssisələrində dilin düzgün və sistemli tədrisi gələcək nəsillərin formalaşmasında həlledici rol oynayır.

Dərsliklərin dili, müəllimlərin nitqi, metodiki yanaşmalar şagirdlərin dil bacarıqlarına birbaşa təsir edir. Dil tədrisi yalnız qrammatik qaydaların öyrədilməsi ilə məhdudlaşmamalıdır. Şagirdlərdə oxu mədəniyyəti, yazı bacarığı və analitik düşüncə formalaşdırılmalıdır.

Ədəbiyyat dərsləri, yaradıcı yazı tapşırıqları və diskussiya mühitləri dilin canlı istifadəsini təmin edir.

Ailə mühitində dil tərbiyəsi

Ana dilinin mənimsənilməsində ailə mühüm rol oynayır. Uşağın ilk dil mühiti məhz ailədir. Valideynlərin danışıq səviyyəsi, oxu vərdişləri və ünsiyyət mədəniyyəti uşağın dil inkişafına birbaşa təsir göstərir.

Ev şəraitində ana dilində kitab oxumaq, müzakirələr aparmaq və düzgün nitq nümunələri yaratmaq uşağın dil şüurunu möhkəmləndirir.

Ailə və məktəb arasında əməkdaşlıq olmadan dil tərbiyəsində yüksək nəticə əldə etmək çətindir.

Beynəlxalq Ana Dili Günü və ictimai məsuliyyət

Beynəlxalq Ana Dili Günü cəmiyyətin diqqətini dil problemlərinə yönəltmək məqsədi daşıyır. Bu gün maarifləndirici tədbirlər, elmi konfranslar və mədəni layihələr vasitəsilə dilin əhəmiyyəti vurğulanır.

Lakin ana dilinə qayğı yalnız bir günlə məhdudlaşmamalıdır. Bu, davamlı və sistemli fəaliyyət tələb edir. Dövlət qurumları, təhsil müəssisələri, media və ictimai təşkilatlar bu prosesdə aktiv rol oynamalıdır.

Gənclər və ana dilinin gələcəyi

Dil siyasətinin uğuru gənc nəslin mövqeyindən asılıdır. Gənclərin ana dilinə münasibəti onun gələcək inkişaf istiqamətini müəyyənləşdirir.

Əgər gənclər ana dilində elmi məqalələr yazır, bədii əsərlər yaradır, ictimai diskussiyalarda aktiv iştirak edirsə, dil inkişaf edir. Əks halda, funksional imkanlar məhdudlaşır.

Gənclərdə dilə qarşı məsuliyyət hissinin formalaşdırılması strateji vəzifədir.

Ana dili və milli gələcək

Ana dili fərdi kimliyin, milli yaddaşın və sosial birliyin əsas sütunudur. Onun qorunması yalnız mədəni məsələ deyil, həm də sosial və siyasi əhəmiyyətə malikdir.

Dilini qoruyan xalq öz gələcəyini qoruyur. Ana dilinə hörmət edən cəmiyyət intellektual potensialını gücləndirir.

Beynəlxalq Ana Dili Günü bizə bir daha xatırladır ki, dilə sahib çıxmaq hər bir vətəndaşın borcudur. Bu borcun yerinə yetirilməsi isə gündəlik davranışlarımızdan, yazılarımızdan, danışığımızdan və düşüncə tərzimizdən başlayır.

Ana dili bizim kimliyimizin səsidir.

Bu səs nə qədər güclü olarsa, gələcəyimiz də bir o qədər möhkəm olar.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.02.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

23 Fevral: "Kişilər Günü", yoxsa İşğalçı Ordunun Yaranma Tarixi?

​Hər il fevralın sonlarına yaxın cəmiyyətdə "23 Fevral oğlanlar günüdür" mifi yenidən canlanır. Kimisi bunu sadəcə bir vərdişlə, kimisi isə 8 Martın "balansı" kimi qeyd etməyə çalışır. Lakin Azərbaycanın yaxın tarixinə nəzər saldıqda, bu tarixin arxasında dayanan həqiqətlərin heç də bayram əhval-ruhiyyəli olmadığını görürük.

​Bayramın qanlı kökləri: Qırmızı Ordu nə deməkdir?

​23 fevral 1918-ci ildə Sovet Rusiyasında yaradılan Qırmızı Ordunun (RKKA) doğum günü hesab olunur. Bu ordu sadəcə bir hərbi birləşmə deyil, sovet ideologiyasını qanla yaymaq üçün yaradılmış bir maşın idi. Azərbaycandakı oxucu üçün bu ordu "qəhrəmanlıq" deyil, məhz müstəqilliyimizin itirilməsi deməkdir.

​Azərbaycanda törədilən qırğınlar və işğal

​23 fevralda yaradılan həmin Qırmızı Ordu cəmi iki il sonra, 1920-ci ilin 27 aprelində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini işğal etdi. Bu ordunun ölkəmizdə buraxdığı izlər silinməzdir:

​Gəncə Üsyanının qanla boğulması: 1920-ci ilin mayında işğala qarşı baş qaldıran Gəncə əhalisinə qarşı Qırmızı Ordu amansız qırğınlar törətdi. Minlərlə dinc sakini və əsgərimizi şəhid etdilər.

​Repressiyalar: Qırmızı Ordunun gəlişi ilə Azərbaycanın ziyalı təbəqəsi, hərbi elitası və din xadimləri sistematik şəkildə məhv edildi.

​Milli Kimliyin Silinməsi: Həmin ordunun süngüsü altında Azərbaycanın müstəqil bayrağı endirildi, milli ordumuz ləğv edildi və ölkə 71 illik əsarətə məhkum olundu.

​Niyə "Kişilər Günü" demək yanlışdır?

​SSRİ dövründə kişilərin əksəriyyəti hərbi xidmətə cəlb olunduğu üçün bu hərbi bayram zamanla "kişi günü" kimi qəbul edilməyə başladı. Lakin biz azərbaycanlılar üçün bu tarixi qeyd etmək, əslində müstəqilliyimizi əlimizdən alan, babalarımızı güllələyən bir quruluşun ordusuna hörmət nümayiş etdirmək deməkdir.

​Bizim real bayramlarımız

​Tarixi təhriflərdən qurtulmaq üçün öz milli təqvimimizə sahib çıxmalıyıq:

​26 İyun: Azərbaycan Silahlı Qüvvələri Günü. Bu, bizim həqiqi ordu günümüzdür – işğalçı deyil, xilaskar ordumuzun bayramıdır.

​19 Noyabr: Beynəlxalq Kişilər Günü. Əgər məqsəd kişilərə diqqət göstərməkdirsə, dünyada qəbul edilmiş tarix budur.

​Xülasə,

​23 Fevralı "oğlanlar günü" kimi qeyd etmək tarixi savadsızlıqdan qaynaqlanan bir xətadır. Azərbaycanın müstəqillik tarixini və Qırmızı Ordunun xalqımızın başına gətirdiyi müsibətləri bilən hər bir vətəndaş üçün bu tarix bayram deyil, olsa-olsa bir xatırlatma ola bilər.

​Gəlin, yad ideologiyaların qalıqlarını deyil, öz milli dəyərlərimizi və qəhrəman ordumuzu ucaldaq!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.02.2026)