İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Çinarlar diyarı Göyçayın ədəbiyyatımıza verdiyi böyük şəxsiyyətlər  az deyil: Rəsul Rza, Ənvər Məmmədxanlı, Əli Kərim… Deməzsənmiş, bu sırada görkəmli müğınniyə də rast gələrsən. Azərbaycan SSR xalq artisti Rauf Atakişiyevə, məsələn.

Müğənni 15 iyul 1925-ci ildə Göyçay rayonununda dünyaya göz açıb. Moskva Dövlət Konservatoriyasını Konstantin Nikolayeviç İqumnovun sinfi üzrə bitirib və vokal üzrə Antonina Vasilyevna Nejdanovadan dərs alıb. Opera və Balet Teatrının solisti olub.

Azərbaycan Opera və Balet Teatrının səhnəsində Hacıbəyovun "Arşın mal alan" musiqili komediyasında Əsgərin partiyasını ifa edib. 1965-ci ildə çəkilən "Arşın mal alan" filmində də Əsgərin mahnıları Atakişiyevin ifasında səslənib. Lenski ("Yevgeni Onegin", P. Çaykovski), Alfred ("Traviata", C. Verdi), Almaviva ("Sevilya bərbəri", C. Rossini), Faust ("Faust", Ş. Quno), Balaş ("Sevil", F. Əmirov) partiyalarını ifa edib.

Lirik-dramatik tenor səsi olub və həm də pianoçudur. Teatrda Əsgər ("Arşın mal alan"), Faust ("Faust"), Qraf Almaviva ("Sevilya bərbəri", Coakkino Rossini), Knyaz Sinoda ("Demon", Anton Rubinşteyn), Hofman ("Hofmanın nağılları", Jak Offenbax), Malxaz ("Daisi", Zaxari Paliaşvili), Alfred ("Traviata", Cüzeppe Verdi), Edmond ("Kornevil zəngləri", Rober Plaket), Anatoli ("İnsanın taleyi") partiyalarını oxuyub.

Rəşid Behbudovun ifasında daha çox məşhur olan "Явстретилдевушку" mahnısının ilk ifaçısıdır. Mahnı ilk dəfə 1957-ci ildə Tacikistan SSR-in "Stalinabad" kinostudiyasında çəkilmiş eyniadlı filmdə ifa olunub.

Onun haqqında hazırlanan məqalələrə nəzər yetirsək, həyat və sənət yolu göz önündə aydın canlanar.

Azərbaycanın Əməkdar incəsənət xadimi, sənətşünaslıq üzrə elmlər doktoru, professor Tərlan Seyidov “Müğənni, pianoçu, pedaqoq” məqaləsində yazır:

Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti, görkəmli musiqi xadimi, professor Rauf (Rafiq) İsrafil oğlu Atakişiyevin adı pianoçu, müğənni və pedaqoq kimi ölkəmizdə və onun hüdudlarından kənarda geniş şöhrət tapmışdır. Onun hərtərəfli fəaliyyəti təqribən yarım əsr davam etmiş və dərin iz qoymuşdur. O, böyük istedad sahibi, parlaq fərdiliyi ilə seçilən mahir sənətkar idi.

Vokal, yaxud fortepiano ifaçılığı sahəsindən tutmuş, tələbələrlə iş daxil olmaqla o, bütün sahələrdə öz yolunu taparaq, musiqi mədəniyyətinin müxtəlif sahələrinə dəyərli töhfələr

vermişdir. İstər vokal və yaxud fortepiano ifaçılığı sahəsində, istərsə də pedaqoji fəaliyyətində – bunların hər birinə sənətkar özünəməxsus tərzdə yanaşmış və bununla musiqi mədəniyyətinin müxtəlif sahələrinə yenilik gətirmişdir.

Gənc Atakişiyevin professional cəhətdən formalaşmasında  A.F.Gedike (orqan sinfi), M.V.Milman (kamera ansamblı) və A.N.İqumnovun assistentləri – R.V.Tamarkin və Y.İ.Milşteyn vacib rol oynamışdır. Moskva konservatoriyasında təhsil illəri ərzində Atakişiyevin mənəvi dünyası əhəmiyyətli dərəcədə zənginləşir, onun biliyi tək musiqi sahəsində deyil, eyni zamanda incəsənətin başqa sahələrində də genişlənir.

O, təkcə şəxsiyyət kimi deyil, həm də sənətkar kimi formalaşır. Atakişiyevin istedadı musiqi mədəniyyətinin yüksəlişi, tələbkarlıq mühitində inkişaf edirdi. Moskvanın musiqi həyatında həmin illərin bütün zənginliyi onun maraq dairəsinə daxil idi: o, şöhrət qazanmış sənətkarların – dünyanın məşhur dirijor, müğənni, skripkaçı və pianoçuların çıxışlarını dinləyir.  R.Atakişiyev üçün müharibədən sonrakı Moskva həyatı çətinliklərə “tab gətirmək”də sınaq dövrü idi. 12 oktyabr 1946-cı ildə anasına məktubda o, belə yazır:

“qara payok çörəyi (100 qr. ağ çörək kartoçka ilə verilir, böyük növbə olduğundan almaq mümkün deyil), kartof və dağ suyu ilə dolanıram: burada çay bahadır, onsuz da onu dəmləməyə heç nə yoxdur. Bütün tələbələr bu çətinlikləri yaşayırlar, mən də tab gətirərəm. Bu, yaxşı həyat dərsidir, bu çətinlikdən keçmək lazımdır”.

Konservatoriya təhsilinin ödənilməsi və yataqxanaya düzələnə qədər mənzil haqqı ilə bağlı maddi çətinlikləri də buraya əlavə etmək lazımdır.

Qızı Lalə Atakişiyeva isə “İnteryerdə ailə portreti” məqaləsində yazır:

“Mənə atam haqqında yazmağı təklif edəndə düşündüm ki, nə yaxşı, oturub birnəfəsə yazaçağam. Lakin əlimə qələm alıb atamla bağlı xatirələrimi yazmağa başlayanda...anladım ki, bu, o qədər də asan iş deyilmiş. Atamın o təbəssümünü, baxışlarındakı evlad sevgisini, qəlbindəki səxavəti sözlə necə ifadə etmək olar...

Xalq artisti, pedaqoq, vokalçı, pianoçu Rauf İsrafil oğlu Atakişiyev haqqında onun dostları, həmkarları və gözəl musqiçi olan tələbələrinin danışması daha təsirli alınar.  Mənim qarşımda isə başqa bir vəzifə dururdu: sevən və sevilən, doğma atam haqqında qəlbimdə gəzdirdiklərimi sözlə ifadə etməliydim.

Atamın söylədikləri:

...Mən səsimin bariton olduğuna əmin idim. Ona görə də bariton səsə uyğun bir-iki ariya oxuyurdum. Qonşuluğumuzda keçmişdə yaxşı müğənni olmuş qoca bir kişi yaşayırdı. O, bir vaxtlar U.Mazettidən dərs alıbmış. Səhv etmirəmsə, soyadı Speranski idi. Günlərin birində o, həyətdə mənə yaxınlaşıb dedi: “Cavan oğlan, mən sizə qulaq asmaq istəyirəm”.

Qalxdıq evə. Alayarımçıq bir-iki ariya oxuyandan sonra qətiyyətlə bildirdi:

-Siz mütləq oxumağı öyrənməlisiniz. Tanrı sizə səs verib, amma Oneqin deyil, Lenskisiniz, yalnız Lenski. Siz ki açıq-aydın tenorsunuz.

A.V.Nejdanova və V.V.Barsova da Mazetti məktəbinin yetirmələri olduğundan belə çıxır ki, atamın da taleyinə görkəmli pedaqoq Mazetti məktəbinin davamçısı olmaq yazılmışdır.

Atam danışırdı ki, nənəmin də cavanlıqda dərin tembrli gözəl səsi varmış. Dramatik sopranoya uyğun romanslar oxuyarmış. Ona opera teatrına işə girməyi dəfələrlə təkid etmişdilər. Lakin babam kəskin surətdə bunun əleyhinə çıxmışdı.  Lakin bir hadisə...

Axşam qaranlığında evimizə oğru soxulmaq istəyirdi. Onu eyvanda görən nənəm qorxaraq bərkdən çığırmışdı. Və beləliklə də onun nəğməkar səsi ömürlük batmışdı. “Qəlbdən oxuyuram, lakin əvvəlki kimi alınmır”.

Filmoqrafiya

- Konsert

- Arşın mal alan

- İmtahan

O, 1994-cü ildə 3 fevralda vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.02.2026)

Fariz Əhmədov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Naxçıvan təmsilçisi

İnsan beyninin ən böyük hiyləsi illuziyanı reallıq kimi göstərməsidir. Halbuki biz dünyanı olduğu kimi deyil, beynimizin icazə verdiyi qədər görürük. Beyinin içindən çıxmaq istiyiriksə, ilk növbədə bizi bu reallığa bağlayan əsas qüvvəni dərk etməliyik.  Nədir bu qüvvə? Təbii ki, cazibə qüvvəsi.

Cazibə qüvvəsi təkcə fiziki hadisə deyil. O, zamanın anlayışını yaradan əsas mexanizmdir. Zaman cazibə ilə birlikdə mövcuddur. Cazibə zəiflədikcə zaman anlayışı da itir. Zamanın olmadığı yerdə isə indi, keçmiş və gələcək birgədir.

Kainatda hər şey bir-birinə təsir edir. Bu təsir nəticəsində zəncirvari bir bağ yaranır. Vacib olan isə bu zəncirin hansı halqasında olduğumuzu deyil, ondan necə çıxa biləcəyimizi anlamaqdır. Zənciri qırmaq üçün cazibə qüvvəsinin təsirindən kənara çıxmaq lazımdır.

Təsadüfi deyil ki, Tibet rahibləri dağlarda yaşayırlar. Yüksəklik artdıqca oksigen azalır, bədən zəifləyir, lakin şüur dəyişir. Yerə daha az bağlı olan insan daha fərqli düşünür. Biz çalışmalıyıq ki, beynimizin içindən çıxaq.

Dağa birbaşa qalxanda aşağı baxıb qorxuruq, çünki yüksəklik şüura birbaşa toxunur. Amma eyni dağa dolanbac yollarla qalxdıqda, nə qədər yüksəldiyimizi hiss etmirik. Qorxu şüurun ani dərkindən yaranır. Düşünün ki, dağa bir başa çıxıb aşağı baxanda bərk qorxur və yüksəklidə olduğumuzu fərq edirik. Amma bu yolu dolayı qalxdıqda isə heç anlamırıq  ki, nə qədər yuxarıdayıq.

Bəs niyə qorxuruq?

Çünki insan yerdən uzaqlaşdıqca cazibə qüvvəsi onu yenidən özünə çəkmək istəyir. Qurtuluş yoxdur kimi. Amma insan diqqətini yerə deyil, yuxarıya yönəldib iradəsini toplayanda daim yüksələ bilir. Onda görüntü də, səs də, qüvvə də itəcək. Və sən real həqiqət nədirsə onu görəcəksən. Deməli, hərəkətə mane olan yox, onu istiqamətləndirən cazibə qüvvəsidir.

Fizikaya baxsaq görərik ki, F - qüvvə, E - enerjidir. Deməli Nyuton qanunları bizə göstərir ki, hərəkət xarici təsirlərlə formalaşır. İnsan beyni də bu qanunlardan kənarda deyil. O da qüvvələrin təsiri altındadır. İndi özünüzə sual verin: Beynimizin içindən necə çıxa bilərik? Bunu düşünün və şüuraltında təkrar edin: Beyninin içindən çıx. Cazibə qüvvəsindən çıx. Bir müddət sonra hiss edəcəksiniz ki, özünüzdən xəbərsiz danışırsınız. Bu, şüurun nəzarəti itirdiyi andır.

Bəs cazibə nə zaman itir?

İki halda: suyun altında və dünyadan uzaqlaşdıqda. Televizoru tokdan çıxardıqda görüntü və səs itir. Su altında səsin itməsi də eyni məntiqdir. Suda boğulan insan səs edə bilmir. Deməli, su cazibə qüvvəsini tam yox etməsə də, onu zəiflədir.

İnsan bədənində su artdıqca, bədən yüngülləşir və suyun üzünə qalxır. Bu da göstərir ki, cazibə qüvvəsi maddənin sıxlığı ilə birbaşa əlaqəlidir. Cazibəni tam itirmək üçün isə yalnız bir yol qalır. Dünyadan uzaqlaşmaq. Ya da içimizə maqnit kimi yapışmış cazibə mexanizmini sıradan çıxarmaq.

Beyini bir cihaz kimi düşünün. Ona bağlı olan toku kəssək, görüntü də, səs də, məna da itəcək. Və yalnız o zaman real həqiqət ortaya çıxacaq. Eynilə 3D eynək kimi. Eynəyi taxanda hər şey fərqli görünür. Çıxaranda isə sadəcə çılpaq həqiqət qalır. Beyin bizə eynəyi çıxarmağa icazə vermir.

Biz Sağ əlimizlə sağ qulağımızı tutanda beyin bunu normal qəbul edir.

Amma sağ əlimizlə sol qulağımızı tutanda beyin qısa müddətlik çaşır. Çünki hissiyat beyinə deyir ki, bu əl bu bədənə aid deyil.  Deməli, həqiqətə çatmaq üçün beyni çaşdırmaq lazımdır. Varlıqla yoxluq arasındakı görünməz cizgiyə çatmaq üçün yanıb, əriyib, mayeyə çevrilmək lazımdır. Fəqət buxarlanmaq olmaz. Çünki buxarlansan, öləcəksən.

Heç sula vermisinizimi özünüzə, niyə bütün bunlar var deyə?

Niyə bu qədər dəqiqliklə qurulmuş kainat yaradılıb? Tanrı bu sistemin harasındadır? Bəlkə gördüyümüz, eşitdiyimiz hər şey beynimizin oyunudur. Bəs onda iki insanın eyni anda bir-birini düşünməsi necə baş verir? Ola bilsin ki, beyinlər bir-biri ilə dalğa vasitəsilə əlaqə saxlayır. Bu bəlkə də elmdir, amma hələ bilmədiyimiz bir elm.

Texnologiya inkişaf etdikcə biz daha çox məşğul edilirik. Sanki həbsxananın divarlarını bəzəyiblər ki, içində olduğunu unudasan. Bəlkə də bizə göstərilən dünya ilə həqiqi dünya arasında uçurum var. Bəs onda niyə ölümü sevmirik? Bəlkə ölüm azadlıqdır? Bəlkə indi yoxuq? Kəpənəyi düşünün. Hər kəs kəpənək ola bilmir. Ya qanadı çıxmır, ya da uça bilmir. Gözlərimiz beynimizin pəncərələridir. Bu dünyada gözlərimizi yumanda, iç dünyamıza açılır. Deməli, həqiqi dünya içimizdədir. Xarici dünya isə illuziyadır. İki dünya var. Biri sənin içində olan. Biri sənin içində olduğun. Mövlana boşuna demirdi: “İçindəki içindədir.” Bəs beynimizin içindən çıxdıqdan sonra bizi nə gözləyir? Bəlkə də həqiqət.

Baxın yaşadığımız dünyaya. Kim yarını tapırsa onu sevir. Əslində onu sevmir elə yarısını tapdığı üçün yenə sevdiyi özüdür. Yəni hər kəs özünü sevir.

İndi oxuyub araşdırdıqca bəlli olur ki, keçmiş Yunan, Misir əfsanələri və yüksək elmin inkişafı nə qədər real imiş. Deməli biz gələcəyə doğru yox, keçmişə doğru yol almışıq. Vaxt gələcək insan oqədər inkişaf edəcək ki, birbaşa istədiyi adamın beyninə qoşulacaq. Bu zəka üçün deyilənlərə inanmaq əvəzinə təxəyyülümüzü inkişaf etdirib kainatın sirrini aça bilsək əlçatmaz bütün hiss və arzuların bir addımlığında olacayıq. Dediklərimin həqiqət olduğunu anlamaq istiyirsinizsə bir başqasının gözünə baxın. Əgər o gözlərdə özünüzü görürsünüzsə sizə sual edirəm: Niyə başqasının gözündə o gözlərin sahibini yox da, özünüzü gördünüz?

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.02.2026)

Elman Eldaroğlu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Gəlin əvvəlcə sizə numerologiya sistemində 80 rəqəminin mistik mənası barədə məlumat verim, sonra bu söhbətimin qəhrəmanı haqqında danışmağa başlayaram. 80 rəqəmi güclü liderlik bacarıqlarını, maddi bolluğu, təşkilatçılığı və biznes sahəsində böyük nailiyyətlər əldə etmək potensialını simvolizə edir. Bir də ki, həyatda balans və nizam yaratmağın rəmzidir...

Bir vaxtlar onun adına mətbuatda tez-tez rast gəlmək olardı. “Sehirli güzgüdə” müxtəlif müğənnilərin ifasında, onun bəstələdiyi mahnıları dinləməkdən zövq alardıq. O, həm istedadlı və həm də bacarıqlı bir adam kimi tanınırdı. Zarafat deyil, bu adam sadə montyorluqdan nazir postuna qədər yüksələ bilib. Əlbəttə ki, bunun arxasında böyük zəhmət, tükənməz enerji və əzmkarlıq dururdu. Bəli, bu gün sizə ötən əsrin 90-cı illərində rabitə naziri vəzifəsində çalışan Siruz Abbasbəylidən söhbət açmaq istəyirəm. Axı, yanvarın 30-u onun 80 yaşı tamam oldu...

Müsahibələrinin birində deyir ki: “Uşaqlığım Tehran ve Təbriz şəhərlərində keçib. Yadımda çox şey qalmayıb. Atam Hüseyn səfirlikdə işlədiyi üçün bizim ailə qapalı həyat tərzi keçirib. O illər Böyük Vətən Müharibəsindən sonrakı dövr olduğu üçün səfirliyin işçilərinə şəhərə çıxmağa o qədər də icazə verilmirdi. 6 yaşım olanda mədrəsəyə getmişəm. Az bir müddətdə müəllimlərin sevimlisi olmuşam. Yadımdadır, mədrəsədə dərsini pis öyrənən şagirdlərin əllərini masanın üstünə qoyub xətkeşlə bərk-bərk vururdular. Belə cəza çox incidirdi. Bir dəfə də məni belə cəzalandırdılar. Ondan sonra dərslərimə çox diqqətli oldum. Təbrizdə anamın atası, yəni babam, nənəm, üc dayım və xalam yaşayırdı. Babam Ağa Dadaş və nənəm Əfruz bizə az-az gələrdi. İran xəfiyyələri bizim səfirliyi hər zaman nəzarətdə saxlayırdılar. 1953-cu ildə Gəncə şəhərinə köçdük. 1954-cu ildə orta məktəbə getdim. 1962-ci ildə səkkizinci sinfi bitirib, sənədlərimi texnikuma verdim. Orta məktəbi yaxşı qiymətlərlə oxuyurdum. Uşaqların içində birinci olaraq məni musiqi müəllimimiz Zülfüqar müəllim Gəncə Filarmoniyasına dəvət etdi, onda 12-13 yaşım olardı. İndi də anlaya bilmirəm ki, bütün bunlara necə vaxt tapırdım. Pionerlər evinə, Mədəniyyət sarayına, Dəmir yol klubuna, DOSAAF, Texnika evi və başqa ictimai yerlərdə mənim adıma rast gəlmək olardı...”

O, əslən Ordubaddan olsa da, 1946-cı ilin yanvar ayının 30-da Təbriz şəhərində dünyaya gəlib. Həmin vaxtlar atası İrandakı sovet idarələrindən birində, sonra da konsulluqda çalışırmış. 1953-cü ildə geriyə- doğma vətənə dönüb Gəncədə yaşayıblar. 1962-ci ildə səkkizinci sinifi bitirərək Bakıya üz tutub. Burada Rabitə Texnikumunun Avtomatik telefon rabitəsi fakültəsinə qəbul olunub.1965-ci ildə oranı başa vuraraq ATS-də əmək fəaliyyətinə başlayıb. Bir müddət sonra Odessa Dəniz Mühəndisləri institutunda təhsilini davam etdirib. 1978-ci ildə isə indiki Azərbaycan Texniki Universitetini bitirib. İlk dəfə onu "Azqosproyekt" institutunun ATS-nə montyor göndəriblər. Bir ildən sonra "Qiproazneft" institutunun ATS-nə texnik təyin olunub. 1968-ci ildən müxtəlif ATS-lərdə mühəndis kimi fəaliyyətini davam etdirib. Sonra 1990-cı ilə qədər mərkəzi komitədə çalışıb. 1992-1997-ci illərdə isə ölkəmizin rabitə naziri olub. Texnika üzrə fəlsəfə doktorudur. 50-dən çox səmərəşdirici təklif və ixtiranın müəllifidir. Bütün bunlardan əlavə, o, “İlk məhəbbət”, “Xoşbəxtəm”, “Ulduzum”, “İçərişəhər”, “Tanıdım səni” mahnılarının və bir neçə lirik musiqinin bəstəçisidir. Onların arasında Nisə Qasımovanın ifa etdiyi “Son zəng” mahnısı xüsusilə populyarlıq qazanıb...

“Həyat problemlərlə doludur. Heç kəsin problemsiz həyatı yoxdur. Nəsə bir qanqaraçılıq olanda, problemli məsələ ortaya çıxanda, xoşagəlməz hadisələr baş verəndə çıxış yolunu tapmağa cəhd edirsən, çalışırsan ki, nəsə edəsən. Çıxıb şəhəri gəzirsən, dənizkənarı bulvara gedirsən, dostları axtarıb tapırsan, telefonla zəngləşirsən, gedib bir çay içib, dərdləşib söhbət edirsən, nəvələrlə oturub-durursan, danışırsan, söhbət edirsən və s.. Ən nəhayət, hansısa narahatlıq olanda, özümə yer tapmayanda musiqi ilə məşğul oluram. Boş vaxtlarımı musiqiyə sərf edirəm. Bilirsiniz, əlimə harada hansı musiqi aləti keçdisə, onda ifa edirəm. Tar, kaman, nağara, qarmon, piano, sintezator, nə olsa, nəfəs alətlərindən başqa, bütün alətlərdə həvəskar kimi ifa edirəm. Onu da deyim ki, lirikanı çox sevirəm. Flora xanımın, Alim Qasımovun ifasını sevə-sevə dinləyirəm. Eyni zamanda, özüm də mahnı bəstələməyi xoşlayıram. Bu həvəs məndə lap uşaqlıqdan var.”- söyləyir.

...Sarsılmaz iradəsi var. İnadkarlığı və sadiqliyi ilə seçilir. Bir mövzuya diqqət etdisə və ya qarşısına bir məqsəd qoydusa, heç vaxt onu yarımçıq buraxmır. Bütün münasibətlərdə dürüstlük və etibarlılıq onun üçün çox vacibdir. Bəzən bu xüsusiyyətləri ətrafdakıları narahat etsə də, səhvləri düzəltmək və düzgün yolu göstərmək onun həyat fəlsəfəsidir. Bundan əlavə o, çox fədakardır. Haqsızlıqla qarşılaşanlara tərəddüd etmədən kömək etməyə səy göstərir. Dostları üçün isə ən sədaqətli insandır. O həm də yaxşı sirr saxlamağı və dostlarına sevinc bəxş etməyi bacarır və bundan müsbət enerji alır...

Deyir ki:- “Nazir təyin olunandan sonra qısa müddət ərzində beynəlxalq təşkilatlarla əlaqələr yaratdım. Bizim rabitə sistemlərinin nə qədər geri qaldığını görüb, nəyin bahasına olursa-olsun bu geriliyi aradan qaldırmağı və rabitəmizin çox yaxın zamanda yeniləşdirməyi özümə söz verdim. Çox keçmədi ki, İtalyanın “Telespasio” şirkəti ilə yeni peyk rabitəsi quraşdırdıq. Bu alternativ rabitə sistemi rabitəmizin təkcə Türkiyə üzərindən yox, həm də İtaliya üzərindən dünya dəvlətləri ilə əlaqə yaratmağa imkan verdi. Bir müddət sonra daha bir beynəlxalq peyk rabitəsi yaratdıq. Bu dəfə İngiltərə üzərindən BT (British Telekom) şirkətinin Peykindən istifadə etdik. Daha sonra Amerikanın Ay-Di-Bi şirkəti ilə müqavilə bağlayaraq daha bir alternativ peyk rabitəsi yaratdıq. Beləliklə, ölkədə demək olar ki, bütün müəssisələr iflic vəziyyətdə olduğu bir vaxtda rabitə sahəsi dayanmadan inkişaf edir, yeni-yeni uğurlar qazanırdıq. Mənim planlarım çox böyük idi. Beynəlxalq ATS-in tikintisini, Fiber optik kabellerin çəkilişi, Elektron ATS-in tikilməsi, Cib telefonları sistemlərinin Azərbaycana gətirilməsini, İnternet şəbəkəsinin yaradılmasını, on ildən çox tikintisi dayandırılmış televiziya qülləsinin tikintisini başa çatdırmağı və bir çox başqa layihələri həyata keçirməyi planlaşdırır, məqsədyönlü şəkildə onları həyata keçirirdim...”

…Yardımsevər, istiqanlı və müdrik insandır. Xeyirxahlığına söz ola bilməz. Özünə edilən xeyirxahlığı da heç vaxt unutmur. Ciddi və düşüncəli olduğu üçün, öz üzərinə məsuliyyət götürməkdən çəkinmir. Doğrudur, bəzən hisslərə qapılır və dünyanı yaşamaq üçün ideal yer hesab etmir. Amma belə hallarda çıxış yolunu tək qalmaqda görür...

Bəli, 30 yanvardan başlayaraq 80 rəqəmi düz bir il Siruz Abbasbəylinin həyatına sirayət edəcək və ömrünün 80-ci təntənəsini yaşayacaq. Axı, 80 yaşa yetişmək hər adamın hünəri deyil. Bu münasibətlə Siruz müəllimi təbrik edir, ağrı-acısız günlər arzulayırıq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.02.2026)

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bəzən insan özünü itmiş saymaq üçün nə böyük bir faciə yaşamalıdır, nə də sarsıdıcı bir hadisə. Bəzən sadəcə səhər oyanırsan və hiss edirsən ki, əvvəlki kimi deyilsən. Adını qoya bilmədiyin bir boşluq var içində. Nə ağrı deyə bilirsən, nə də sakitlik. Elə bil hər şey yerindədir, amma sən yerində deyilsən.

Bu hiss son illərdə xüsusilə gənclər arasında səssizcə yayılıb. Kiminsə dilə gətirdiyi bir problem deyil bu. Çünki danışmaq üçün əvvəlcə nə olduğunu bilməlisən. “Bir az itmiş kimi” olmaq konkret diaqnoz deyil, amma tanış bir haldır. İnsanların çoxu bu hissi yaşayır, amma hər kəs onu fərqli adlandırır: yorğunluq, bezginlik, motivasiyasızlıq, boşluq, hətta bəzən tənbəllik.

Gənclərdən tez-tez eşidilən bir cümlə var: “Hər şey var, amma nəsə çatmır.” Bu cümlə təkcə maddi məsələlərlə bağlı deyil. Əksinə, daha çox mənəvi bir narahatlığın ifadəsidir. Oxuyursan, işləyirsən, sosial çevrən var, amma bütün bunlar səni tam olaraq doldurmur. Sanki həyatın sənin üçün yazdığı ssenari ilə sənə uyğun gəlməyən rollar arasında bir uyğunsuzluq var.

Əvvəllər insanlar itəndə bunu bilirdilər. Yolunu azan vardı, işini itirən vardı, sevdiyini itirən vardı. İndi isə itmək daha səssiz baş verir. Yol var, xəritə var, imkan var, amma istiqamət hissi yox kimidir. Seçimlərin çoxluğu insanı azad etmək əvəzinə, bəzən daha da çaşdırır. Hansı yolu seçsən, o birilərinin itirdiyini düşünürsən.

Bu hiss sosial mediada daha da dərinləşir. Çünki orada hamı öz yolunu tapmış kimi görünür. Kimsə uğur hekayəsini paylaşır, kimsə səyahətini, kimsə münasibətini. Sən isə baxıb düşünürsən: “Mən hardayam?” Halbuki heç kim paylaşdığı şəkillərin arxasında hansı tərəddüdlərin, hansı gecə düşüncələrinin olduğunu demir.

Bir az itmiş kimi olmaq bəzən özünlə söhbət edə bilməməkdir. Səs-küy çoxdur, amma iç səsin eşidilmir. Hamının məsləhəti var, amma sənə uyğun cavab yoxdur. Gənclər tez-tez özlərini başqaları ilə müqayisə edərkən tapırlar. Bu müqayisə isə nadir hallarda ədalətli olur. Çünki hər kəsin başlanğıc nöqtəsi, imkanları və tempi fərqlidir.

Bu vəziyyətin ən çətin tərəfi ondadır ki, insan özünü günahkar hiss edir. “Şükür etməliyəm”, “başqalarından pis deyil”, “daha nə istəyirəm ki” kimi cümlələr daxildə dolaşır. Amma hisslər məntiq dinləmir. İnsan öz içindəki boşluğu başqasının doluluğu ilə doldura bilmir.

Bir az itmiş kimi olan insanlar çox vaxt səssizdir. Onlar diqqət çəkmək istəmirlər, amma görünmək istəyirlər. Onlar kömək istədiklərini demirlər, amma başa düşülmək arzusundadırlar. Bəzən bir mesaj, bir mahnı, bir cümlə onların içində nəyisə tərpədə bilir. Çünki bu insanlar hələ də hiss edirlər və bu, əslində, itmiş olmadıqlarının ən böyük sübutudur.

Gənclik hər zaman axtarış dövrü olub. Amma bu günün axtarışı əvvəlkilərdən fərqlidir. Əvvəllər məqsəd tapmaq üçün mübarizə aparılırdı, indi isə məqsədlərin bolluğunda boğulmaq var. Kim olmaq istədiyini bilməmək artıq nadir hal deyil, demək olar ki, normaya çevrilib.

Bir az itmiş kimi olmaq bəzən dayanmaq ehtiyacıdır. Daim irəli getməli olduğumuz fikri bizi yorur. Halbuki bəzən insanın ehtiyacı olan tək şey durub özünə baxmaqdır. Nə istədiyini yox, nə istəmədiyini anlamaqdır. Çünki hər cavab sualdan başlamır, bəzən imtina ilə başlayır.

Bu hiss keçicidirmi? Bəziləri üçün bəli, bəziləri üçün yox. Amma bir həqiqət var ki, bu vəziyyətdə olan insan tək deyil. Sadəcə bunu qəbul etmək çətindir. Çünki itmiş olmaq zəiflik kimi görünür. Halbuki itmək bəzən yenidən tapılmağın başlanğıcıdır.

Gənclər üçün ən böyük təhlükə bu hisslə barışmaq deyil, onu görməməzliyə vurmaqdır. Özünü daima məşğul edərək, səssizliyi boğaraq, hissləri ertələyərək insan daha da uzaqlaşa bilər özündən. Bir az itmiş kimi olmaqla üzləşmək isə cəsarət tələb edir.

Bu esse bir cavab vermək üçün yazılmayıb. Çünki hər kəsin cavabı fərqlidir. Bu yazı sadəcə demək üçündür ki, əgər özünü bir az itmiş kimi hiss edirsənsə, bu təkcə sənin başına gəlmir. Və bəlkə də sən itməmisən, sadəcə yolun üzərində bir az dayanıb nəfəs alırsan.

Bəzən insan özünü tapmaq üçün əvvəlcə itmiş kimi hiss etməlidir. Bu hiss səni qorxutmasın. Çünki hələ sual verə bilirsənsə, hələ axtarırsansa, deməli, yol bitməyib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.02.2026)

Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu günə - 3 fevrala təsadüf edən əsas tarixi hadisələri və əlamətdar bayramları diqqətinizə çatdırırıq:

Hissediləcək sıçrayış günü

Bu bayramın kökündə kiminləsə mövcud olan çox pis münasibətlərin ani qərarla, kökündən dəyişilməsi durur. Bəzən kimsə əxlaqca pozğunla, narkomanla, əyyaşla, ümumən, pis adamla münasibətini illər uzunu qıra bilmir, beləsindən ancaq ziyan görür. Bu 3 fevral günü qəti qərar qəbul etmək üçün ən uyğun vaxtdır. Necə ki, ağacın quru budaqları kəsilməsə ağac inkişaf etməz, eləcə də insan arzuolunmaz tanışlıqlardan qurtulmasa inkişafdan qala bilər. Haydı, qırılın pis bağlardan!

Şpisbergendə qütb cazı festivalı

1998-ci ildən dünya cazsevərləri 3-5 fevral günlərində Norveçə üz tuturlar, orda qütb dairəsində möhtəşəm caz festivalında – Polar Jazz-da iştirak edirlər. Bu, həm də dünyanın ən şimal musiqi festivalı kimi tarixdə ayrıca yer tutur.

Koronavirus dövrü olsa da Şpisbergendə bu il olduqca mötəbər cazmenlərin iştirakı gözlənilir. Bir sözlə, əsil caz bayramı olacaq.

“Musiqi ölən gün”

Musiqi ilə bağlı bugünkü təqvimdə daha bir xatırlatma var. Bu gün dünyada “Musiqi ölən gün” adı ilə qeyd ediləcək. 1959-cu ilin 3 fevralında əfsanəvi Amerika rok musiqiçiləri Baddi Xolli, Riçi Valens və Böyük Bopper (C.Riçardson) aviaqəzada həlak olublar, onların xatirəsini bütün dünya roksevərləri yad edəcəklər.

Vyetnamlılar Kommunist partiyasının yaranışını, tailandlılar veteranlar, mozambiklilər qəhrəmanlar gününü, avstriyalılar qulluqçuların məzuniyyəti gününü qeyd edəcəklər. Yaponlarda Setsubun günüdür, baharın nəfəsinin duyulması bayramıdır.

Amerikada isə Milli yerkökü tortu günüdür.

8000 dollara qəzet

2009-cu ilin 3 fevralında İran ilk dəfə kosmik fəzaya “Omid” (yəni Ümid) adlı milli peyk  buraxıb. 2005-ci ildə tarixin ən bahalı qəzeti Çində işıq üzü görüb, Şençjen şəhərində Economic Daily qəzetinin xüsusi buraxılışı qızıl kağızda çap olunub, hər nüsxə 8000 dollara satılıb. 1992-ci ildə müstəqil Ukrayna Türkiyə ilə diplomatik əlaqələr qurub. 1987-ci ildə SSRİ-nin eks daxili işlər naziri, SSRİ-nin baş katibi Leonid Brejnevin kürəkəni Yuriy Çurbanov rüşvət maddəsi ilə həbs olunub. 1984-cü ildə Kaliforniyada süni mayalanma yolu ilə ilk uşaq dünyaya gəlib. 1969-cu ildə Fələstin milli konqresinə Qahirədə Yaser Arafat rəhbərliyə gətirilib. 1962-ci ildə ABŞ rəhbərliyi sosialist Kubasına iqtisadi embarqo qoyub. 1815-ci ildə İsveçrədə dünyada ilk pendir istehsal edən fabrika açılıb.

Kimlər gəldi...

1947-ci ildə Amerikanın müasir dövr qızıl yazıçıları pleadasında yer almış Pol Oster, 1891-ci ildə Azərbaycan yazıçı-səlnaməçisi, istiqlalçı mühacir, dahi Üzeyir bəyin qardaşı Ceyhun Hacıbəyli, 1874-cü ilin 3 fevralında Amerika yazıçısı, “itirilmiş nəsil” termininin yaradıcısı Gertruda Stayn, 1872-ci ildə məşhur Ukrayna memarı, Kiyevdə Nazirlər Kabinetinin binasını tikmiş İvan Fomin, 1820-ci ildə dünyanın ilk qadın həkimi Elizabet Bekvil dünyaya gəliblər.

Bu gün iki azərbaycanlı məmurun da doğum günləridir. 1954-cü ilin bu günündə Laçında hazırda Sumqayıtın icra hakimiyyəti başçısı işləyən, Sumqayıt bulvarı möcüzəsinin müəllifi Zakir Fərəcov dünyaya gəlib. 1941-ci ilin bu günündə Gəncədə isə Azərbaycan Milli Məclisinin komitə sədri olan, parlament tariximizdə, eləcə də ölkəmizin ictimai-siyasi həyatında xüsusi yeri olan Arif Rəhimzadə doğulub.

Kimlər getdi...

1994-cü ilin 3 fevralında tanınmış Azərbaycan lirik tenoru, xalq artisti Rauf Atakişiyev, 1990-cı ilin bu günündə istedadlı aktyor, sevilən obrazlar yaratmış Hamlet Xanızadə, 1944-cü ilin bu günündə Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin tanınmış dövlət xadimi olmuş Həmid bəy Şahtaxtinski, 1468-ci ilin 3 fevralında İoqann Qutenberq –alman çapşısı, Avropanın rəsmən ilk çapşısı vəfat ediblər.

Və ən nəhayət

1918-ci ilin 3 fevralında Rusiyada hakimiyyətə gəlmiş inqilabi komitə çar dövrünün və müvəqqəti hökumətin 600 milyard rublluq istiqrazlarını ləğv etdi. Bakı milyonçuları da bu zərbənin altını çəkdilər, birdən-birə varlı-hallı insanlar dilənçi kökünə düşdülər.

Antimilli məzmunu olan sovet hakimiyyəti ona görə də sonradan süqut etdi. Tarix boyu insanlara qarşı ədalətsiz mövqe tutan hakimiyyətlər gec-tez devrilirlər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.02.2026)

Əkbər Qoşalı, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

Dünənki tarix - 2 Fevral – milli təqvimdə Gənclər Günüdür! – Bu tarix müstəqil dövlətimizin gəncliyə verdiyi səlahiyyətin və gəncliyin dövlət qarşısında götürdüyü öhdəliyin günü kimi də xarakterizə oluna bilər.

1996-cı il fevralın 2-də keçirilmiş Müstəqil Azərbaycan Respublikası Gənclərinin Birinci Forumu və onun əsasında 1997-ci ildə Ümummilli lider Heydər Əliyevin imzaladığı sərəncam gəncliyin statusunu qaldırdı. Yəni gənclik emosional kütlə yox, strateji resurs kimi tanınmış oldu; bu tanınmanı daha öncə Gənclər və İdman Nazirliyinin yaradılmasında da görmüşdük və I Forumdan sonra tamamən yeni səhifə - gənclər siyasətinin yeni üfüqləri açılmış oldu. I Forumun iştirakçıları – bu sətirlərin müəllifi də daxil olmaqla – bir həqiqətin şahidi oldular: Azərbaycan gəncliyi güclü müstəqil dövlətçiliyə xidmət edən konseptual layihəsinin ayrılmaz hissəsidir.

Bu status illərlə formalaşdı; amma son beş-altı ildə bu anlayış tamamilə yeni siyasi çəki qazandı. – Səbəbi gün kimi aydındır.

Azərbaycan gəncliyi artıq inkişaf dönəminin subyekti olmaqdan irəli – şanlı savaş və tam suverenlik mərhələsinin əsas dayağıdır.

Ərazi bütövlüyümüzün və suverenliyimizin bərpası ilə Gənclər Günü də öncəki mərhələdən çıxdı. Bəli, bu gün artıq gənclik “ümid” kateqoriyasında deyil; bəli, bu gün gənclik qərarverici faktordur.

Bax, bu gerçəkliyi qəbul etməyənlər hələ də regiona köhnə imperiya refleksləri ilə baxır; amma Azərbaycan gənci artıq savaşsonrası dönəmdən daha ötələrin, belə deyəj, post-imperial gerçəkliyin nümayəndəsidir. Məhz belə səciyyə və səviyyəni haqq etmiş gənclik silahla döyüşdü, informasiya müharibəsində dayandı, dövlət bayrağını öncə səngərdə, sonra beynəlxalq siyasi məkanda layiqincə daşıdı.

“Çadırlarda doğulmuş uşaqlar gələcəkdə öz torpaqlarının sahibi olacaq, öz torpaqlarında böyüyəcəklər, öz elində-obasında yaşayacaqlar”. –

Ümummilli liderin bu sözləri Uşaqların Beynəlxalq Televiziya və Radio Günü münasibətilə 2002-ci il dekabrın 8-də keçirilən şənlikdəki nitqindəndir. Şanlı Zəfərimizdən sonra, “Böyük Qayıdış”la öz yurd-yuvasına qayıdan gənclərimiz o sözlərin necə uzaqgörənliklə deyilməsinin parlaq isbatıdır.

Bu isə ata vəsiyyətini ləyaqətlə yerinə yetirmiş Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin sözləridir: 

“İkinci Qarabağ müharibəsi Azərbaycan xalqının əyilməz ruhunun təntənəsi idi. Biz elə bir gənc nəsil yetişdirdik ki, onlar həm yüksək mənəvi, həm də yüksək fiziki keyfiyyətlər göstərərək, uzun illər ərzində işğal altında olan torpaqları azad etdilər və Şuşa kimi alınmaz qalanı faktiki olaraq yüngül silahlarla, əliyalın azad etdilər. Nə idi bizi qabağa aparan? Ləyaqət və ruh”! – Prezident bu sözləri Şuşa şəhərindən Ümummilli liderin 100 illik əlamətdar yubileyi ilə bağlı ürək sözlərini bölüşərkən deyirdi.

Bu gün gənclərdən gözlənti dəyişib. Artıq gənclikdən təkcə dinamizm yox, dövlət intizamı; təkcə emosional vətənpərvərlik yox, geosiyasi ayıqlıq tələb olunur.

Çünki suverenlik torpağın azad edilməsindən başqa,

şüurun azad edilməsi, qərarvermənin milli mərkəzdə saxlanılması, xarici təsirlərə qarşı immunitetdir.

Qələbə qorunmursa, təkrarlanmaz. Zəfər institusionallaşmırsa, risk altına düşər. – Şanlı Azərbaycan gənci bu gerçəkləri dəqiq bilir.

Ona görə də gəncliyimiz dünən döyüş meydanında olduğu kimi, bu gün dövlət quruculuğunun, ictimai məsuliyyətin, ideoloji möhkəmliyin gəncliyidir. Bu gənclik ya suverenliyin qalxanı olacaq, ya da tarix onu keçəcək.

2 Fevral bu baxımdan bayram olmaqla birgə siyasi yaddaş günüdür. Dövlətin gəncliyə güvəndiyi və gəncliyin bu güvəni qanı, zəhməti, məsuliyyəti ilə doğrultduğu gün!

Azərbaycan gənci mədəni irsin qadir daşıyıcısı, bugünün mövqeyi, gələcəyin adıdır!

DÖVLƏTİMİZ ZAVAL GÖRMƏSİN!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.02.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının müsahibi Albaniyanın “Nacional” qəzetinin baş redaktoru, görkəmli alban şairi, jurnalist və tədqiqatçı alim, ədəbiyyatşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru Mujo Bucpapajdır.

Musahibəni  filologiya elmləri doktoru Təranə Turan Rəhimli götürüb.

T.T.Rəhimli: Şeir və jurnalistika — biri daxili aləmin səsi, digəri zamanın ifadəçisidir. Sizin yaradıcılığınızda bu iki sahə hansı nöqtədə qovuşur, hansı məqamda bir-biri ilə toqquşur?

M. Buçpapaj: Nəzəri nöqteyi-nəzərdən poeziya və jurnalistika arasındakı əlaqəni estetika, hermenevtika və mediaşünaslıq arasında fənlərarası qarşılıqlı əlaqə kimi anlamq olar. Poeziya və publisistika sadəcə ifadə formaları deyil, Fukoldin terminləri ilə fərqli həqiqət rejimləri tərəfindən idarə olunan diskursiv sistemlərdir. Jurnalistika istinad və yoxlanıla bilən paradiqma daxilində fəaliyyət göstərdiyi halda, poeziya həqiqətin sübut olunmadığı, daha çox yaşanan və şərh edilən simvolik rejim daxilində fəaliyyət göstərir. Estetik nöqteyi-nəzərdən poeziya Teodor V.Adornonun “sənətin nisbi muxtariyyəti” kimi təsvir etdiyi şeyi təmsil edir: sosial reallığın mexaniki surətdə təkrar istehsal olunmadığı, əksinə forma vasitəsilə çevrildiyi məkanı. Jurnalistika isə Yurgen Habermasın ictimai sfera adlandırdığı sahəyə aiddir, burada dil fərd və cəmiyyət arasında kommunikativ, rasional və vasitəçi qüvvə kimi fəaliyyət göstərir. Bu iki sferanın yaxınlaşması ancaq dilin estetik forması və ictimai funksiyası bir-birinə qarışdıqda reallıq və həssaslığın birgə mövcud olduğu hibrid diskurs meydana gətirdikdə baş verir. Hermenevtika şərh üçün başqa bir açar təqdim edir. Hans-Georg Qadamerin fikrincə, məna mətnlə oxucunun tarixi üfüqü arasındakı dialoqdan yaranır. Jurnalistika aniliyin diktə etdiyi dar bir zaman üfüqü daxilində fəaliyyət göstərdiyi halda, poeziya tarixi təcrübəyə zamansız ölçü verməklə hermenevtik üfüqü genişləndirir. Bu mənada poeziya çox vaxt publisistika vasitəsilə yaşanan reallıqların gecikmiş hermenevtikası kimi fəaliyyət göstərmişdir: siyasi, etik və ya peşəkar məhdudiyyətlər üzündən dərhal deyilə bilməyən şeylər sonralar poetik formada ifadə edilmişdir.

Media nəzəriyyəsi nöqteyi-nəzərindən müasir jurnalistika Paul Virilionun “dromologiya” adlandırdığı şeylə, sürət məntiqi ilə – real zamanın tiranlığı ilə şərtlənir. Poeziya isə öz daxili ritmini tətbiq etməklə, informasiya inflyasiyasına qarşı əks-hegemon məkan yaratmaqla bu məntiqə müqavimət göstərir. Poeziya ilə publisistika arasında konflikt məhz burada baş verir: biri dərhal reaksiya tələb edir, digəri isə əks etdirən məsafəni tələb edir. Lakin bu münaqişə yaradıcı sintez yaradır. Kapuścińskidən tutmuş Tom Vulfa qədər "yeni jurnalistika" və ədəbi reportaj ənənəsinin nümayiş etdirdiyi kimi, jurnalistika informativ funksiyasını itirmədən povest və simvolik vasitələri mənimsəyə bilir. Necə ki, mənim şeirim də jurnalistikanın faktiki həssaslığını, etik məsuliyyətini mənimsəməklə “şahidlik şeiri” adlandırıla biləcək bir formaya çevrilib.

Nəticə etibarilə, poeziya və jurnalistika sadəcə arabir kəsişən və ya toqquşan iki yaradıcı sahə deyil, müasir cəmiyyətdə məna yaratmağın iki fərqli yoludur. Onlar estetika ilə etika, əbədiyyət və reallıq arasındakı gərginliyi təcəssüm etdirir; mənim yaradıcılıq təcrübəmdə zəruri şərt olan gərginlik intellektual və bədii dərinlik üçün maneə deyil.

T.T.Rəhimli: Müasir dünyada həqiqət anlayışı getdikcə nisbiləşir. Sizin üçün həqiqət hansı meyarlarla ölçülür?

M. Buçpapaj: Mən bir ədəbiyyatşünas və təcrübəli jurnalist kimi həqiqəti iki səviyyədə dərk edirəm. Jurnalist müstəvisində bu, ciddi faktların yoxlanılması, sənədləşdirmə və hətta şəxsi zərəri bahasına da olsa danışmaq cəsarəti ilə ölçülür. Ədəbi səviyyədə həqiqət Milan Kunderanın “varlığın həqiqəti” adlandıracağı şeydir, yəni insan təcrübəsi ilə bədii ifadə arasındakı harmoniyadır. Həqiqətin nisbiləşməsi həmişə mənəvi böhranın əlamətidir; ona görə də mənim üçün son ölçü vicdan, peşəkar dürüstlük və insani dürüstlükdür.

T.T.Rəhimli: Söz azadlığı çox vaxt ideal bir dəyər kimi təqdim olunur. Sizcə, sözün də mənəvi və etik sərhədləri varmı?

M. Buçpapaj: Aristoteldən tutmuş Hanna Arendtə qədər Qərb düşüncə tarixi bizə dilin həmişə məsuliyyətlə bağlı olduğunu öyrədir. İfadə azadlığı məhv etmək icazəsi deyil. Media direktoru və Albaniya müəllif hüquqları orqanının keçmiş rəhbəri kimi mən həmişə inanmışam ki, etika olmadan dil azadlığı farsa çevrilir. Məhdudluğa senzura deyil, insan ləyaqəti nəzarət etməlidir.

 T.T.Rəhimli: XXI əsrdə şair cəmiyyətin vicdanı ola bilirmi, yoxsa bu artıq romantik bir gözləntidir?

M. Buçpapaj: Şair özünü peyğəmbər kimi təsəvvür edirsə, bu, romantik gözləntidir. Amma özünü şahid kimi görüb başa düşürsə, onun rolu yenə də əvəzsizdir. 21-ci əsrdə şair kütləni idarə etmir, dilin bayağılaşmasına qarşı çıxır. Çeslav Miloşun dediyi kimi, poeziya “unutmağa qarşı yaddaş aktıdır”. Bu hələ də onu əvəzolunmaz edir.

T.T.Rəhimli: Beynəlxalq nüfizlu “National” qəzetinin redaktoru kimi şair həssaslığı ilə jurnalist məsuliyyəti arasında necə bir tarazlıq qurursunuz?

M. Buçpapaj: "Nacional"ın baş redaktoru və təsisçisi kimi mən poetik həssaslıqla jurnalist məsuliyyəti arasındakı tarazlığı gərginlik və ya kompromis olaraq deyil, bir-birini tamamlayan münasibət kimi təsəvvür edirəm. Mənim istinad modelim həmişə seçilən Avropa mədəni jurnalistikası olub, burada dil sadəcə sürətli məlumat ötürmə vasitəsi deyil, estetik, etik və intellektual intensivliyi qoruyub saxlayır. Bu mənada mən Alber Kamyunun “yazıçının vəzifəsi həm həqiqətə, həm də azadlığa xidmət etməkdir” prinsipindən ilham aldım; bu prinsip ədəbiyyata da, mədəni jurnalistikaya da aiddir.

Bu anlayışla "Nacional" müasir ədəbiyyatın, incəsənətin və tənqidi düşüncənin dəstəklənməsində əhəmiyyətli beynəlxalq təsiri olan intellektual və estetik ünsiyyət üçün möhkəm platforma kimi qurulmuşdur. Poetik həssaslıq mətnin insani, simvolik və əks etdirici ölçülərini qoruyub saxlamağa kömək edir, onu müxtəlif mədəniyyətlərdən olan yazıçıların, şairlərin, alimlərin və rəssamların şərh və mübahisələri vasitəsilə qarşılıqlı əlaqədə olduğu dialoq məkanına çevirir. Jurnalist məsuliyyəti metodoloji və etik nizam-intizam qoyur, reallıq, dəqiqlik və həqiqətin ayrılmaz prinsiplər olaraq qalmasını təmin edir.

Beləliklə, "Nacional" təkcə məlumatlandırıcı bir vasitə kimi deyil, həm də milli ədəbi ənənələrin qlobal sənət və düşüncə cərəyanları ilə müqayisəli dialoqa girdiyi, alban sözünü transmilli məkanda yerləşdirdiyi və mədəniyyətin dialoq, anlaşma və mədəniyyətlərarası vicdan vasitəsi kimi təsdiqləndiyi beynəlxalq mədəni mübadilə üçün görüş yeri kimi fəaliyyət göstərir.

 T.T.Rəhimli: Balkanlar ağrı, parçalanma və kədərli talenin zamanla milli yaddaşa çevrildiyi bir coğrafiyadır. Bu tarixi yük sizin poeziyanıza və publisistikanıza yalnız mövzu səviyyəsindəmi sirayət edib, yoxsa düşüncə tərzinizə, sözlə gerçəklik arasındakı münasibətinizə də təsir göstərib?

M. Buçpapaj: Balkanlar tez-tez yadellilər tərəfindən "tarix yaradılan" bir yer kimi təsvir edilmişdir; yəni tarixi hadisələr, münaqişələr və böyük siyasi dəyişikliklərlə zəngin, lakin insanlar üçün çox vaxt rahatlıq və sabitliyin olmadığı bir bölgədir. Alban yazıçısı İsmayıl Kadare öz esse və romanlarında tez-tez bu “tarixi yük”ə işarə edərək, insanların keçmişin ağırlığı altında yaşadıqlarını, tarixin təkrarlandığını vurğulayırdı. Balkanlar Avropanın XX əsrin sonlarına qədər davam edən Bosniya və Kosovoda amansız müharibələr və etnik təmizləmə ilə yadda qalan bölgəsidir. Birinci Dünya Müharibəsinin özü Balkanlarda Avstriya-Macarıstan varisinin öldürülməsi ilə başladı. Tarix boyu region hər an münaqişənin alovlana biləcəyi daimi gərginlik şəraitində olub. Albanlar üçün bu tarixi yük daha da ağırdır, çünki onlar dünyanın ən qədim yerli xalqlarından birini təmsil edir, kökləri min illərə gedib çıxır. Avropa və Amerikada tarixi, arxeoloji və dilçilik tədqiqatları alban sivilizasiyasının təxminən səkkiz min il yaşı olduğunu və alban dilini bu gün də danışılan ən qədim üç dildən biri kimi təsvir edir. Bu qədimlik təkcə tarixi fakt deyil, həm də simvolik və mənəvi yükdür və Alban xalqını mədəni davamlılıq və şiddətli tarixi qırılmalar arasında daimi gərginlik vəziyyətində qoyur.

Beş əsrlik Osmanlı işğalından və digər parçalanmalardan sonra albanlar siyasi, iqtisadi və demoqrafik cəhətdən şikəst olmuşlar. Lakin Alban faciəsi təkcə bunlarla da bitməyib. 1913-cü ildə Avropa Böyük Dövlətləri tərəfindən təşkil edilən London Konfransı alban millətini büsvbütün parçaladı, ərazisinin və əhalisinin yarıdan çoxunu 1912-ci ildə yeni yaradılmış Alban dövlətindən kənarda qoydu və onları Yunanıstan, Serbiya və Monteneqroya verdi. Bu tarixi ədalətsizlik bizim milli-tarixi şüurumuzda əbədi bir yara oldu. Albanlar bu ədalətsizliklə, tarixi məhrumiyyət hissi ilə doğulub böyüyüblər. 1999-cu il iyunun 12-də Kosovonun Serb işğalından azad edilməsi təkcə siyasi və hərbi akt deyil, həm də XX əsrin əvvəllərində Avropanın alban xalqına qarşı törətdiyi ədalətsizliyin çoxdan gecikmiş mənəvi düzəlişi idi. Bu mənada Kosovo tarixi ədalətsizliyə tarixi cavabdır.

Bu gün albanlar Balkanlarda hökmranlıq deyil, sülh, azadlıq və birgə yaşamaq istəyən Avro-Atlantik yönümlü bir millətdir. Bu tarixi təcrübə mənim düşüncələrimi və yazılarımı dərindən formalaşdırıb. Epistemoloji cəhətdən bu, mənə sadələşdirilmiş və əsaslandırılmış hekayələrə inamsızlığı və tarixə tənqidi, fənlərarası və etik yanaşmanın zəruriliyini öyrətdi. Mənim poeziyam və akademik tədqiqatlarım Balkanlardakı bu alban dramını əks etdirir. Bu dram məni formalaşdırdı və ilhamlandırdı. Təkcə son iki əsrdə mənim böyük Buçpapaj ailəmin iyirmi üç üzvü Alban torpaqlarını yadelli işğalçılardan müdafiə edərkən həyatını itirib, şəhid olub. Mən Balkanların və millətimin tarixi ilə yaxından tanışam. Bu mövzuda iki cildlik ictimai müzakirə və onlarla akademik əsər yazmışam və poeziyam bu tarixi təcrübəni yaşadır. Alban faciəsi mənim poeziyamda ritorika kimi deyil, xatirə kimi, estetik işlənmiş iztirab kimi, mənəvi şahidlik aktı kimi hiss olunur.

Bu kontekstdə dil heç vaxt neytral deyil. Həmişə məsuliyyət daşıyır. Balkanlar və Albanlar haqqında yazmaq dilin unutmağa qarşı müqavimət forması və tarixi iztirabları mənalandırmaq cəhdi olduğunu dərk edərək yazmaq deməkdir; və bunu edərkən o iztirabları boş mifologiyaya çevirməkdən çəkinmək lazımdır.

T.T.Rəhimli: Müasir oxucu sürət və səthilik dövründə yaşayır. Sizcə, dərin fəlsəfi, psixoloji bədii mətnlər hələ də insanı dəyişdirmə gücünə malikdirmi?

M. Buchpapaj: Bəli, çünki insanlıq mahiyyətcə eyni qalır. Texnologiya həyatın ritmini dəyişdi, lakin ekzistensial narahatlığı dəyişdirmədi. Dostoyevski, Kafka və Kamyu ümumbəşəri gərginliyə toxunduğu üçün oxunmağa davam edir. Bu gün də əsl ədəbi mətn dünyanı dərhal dəyişdirmir, ancaq insanın onun daxilində özünü dərk etmə tərzini dəyişir. Fəlsəfi və psixoloji dərinliyə malik ədəbi mətnlər təkcə bilik səviyyəsinə deyil, həm də şüurun, empatiyanın, özünü dərk etmənin daxili strukturlarına təsir göstərdiyi üçün öz transformasiya gücünü saxlayır. Fyodor Dostoyevskinin qeyd etdiyi kimi, bu cür ədəbiyyat mənəvi konflikti, ekzistensial narahatlığı, fərdi məsuliyyəti üzə çıxarmaq, oxucunu özüylə qarşı-qarşıya qoymağa məcbur etmək üçün “insan ruhunun uçurumuna enir”.

Müasir fəlsəfi nöqteyi-nəzərdən Martha C. Nussbaum iddia edir ki, ədəbiyyat əxlaqi təxəyyülü artırır, çünki oxucu personajlarla eyniləşdirmə yolu ilə onların başqalarının həyatını anlamaq qabiliyyətindən istifadə edir ki, bu da bilavasitə etik mühakimə və sosial həssaslığı formalaşdırır. Eynilə, Paul Ricoeur-un hermenevtikası vurğulayır ki, oxuma aktı özünü yenidən qurma prosesidir, burada mövzu başqalarının hekayələrini şərh etməklə transformasiya olunur. Bu mənada, hətta sürətli informasiya axınının bürüdüyü bir dövrdə belə, dərin ədəbiyyat ani cavablar vermək deyil, tənqidi təfəkkür və ekzistensial həssaslıq formalaşdırmaq, şəxsiyyəti qalıcı və daxili şəkildə transformasiya etmək məqsədi daşıdığından imtiyazlı düşüncə sahəsi olaraq qalır.

  T.T.Rəhimli: Şair susanda dünya nə itirir, jurnalist susanda nə baş verir?

M. Buçpapaj: Şair susduqda dünya öz simvolik dərinliyini və estetik cəhətdən cillanmış iztirab dilini itirir. Jurnalist susanda şəffaflıq, vətəndaş azadlığı yox olur. Şəxsi təcrübəmdə görmüşəm ki, zorla tətbiq edilən susqunluq həmişə zorakılığın müttəfiqidir.

T.T.Rəhimli: Media və ədəbiyyat güc mərkəzlərinə qarşı real müqavimət vasitəsi ola bilirmi, yoxsa zamanla sistemin bir parçasına çevrilir?

M. Buçpapaj: Bəli, media və ədəbiyyat hakimiyyətdən istənilən sui-istifadəyə qarşı real və əsas müqavimət alətləri ola bilər, ancaq öz mənəvi muxtariyyətlərini, intellektual müstəqilliklərini və peşəkar bütövlüklərini qoruduqları halda. Onlar sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil, həqiqətin qorxuya, dilin isə zorakılığa qarşı durduğu tənqidi vicdan məkanlarıdır. Müasir tarix göstərir ki, qapalı cəmiyyətlərdə və ya zorakı keçid dövrlərində azad media və ədəbiyyat çox vaxt vətəndaş müqavimətinin ən erkən formaları olur. Onlar yaddaş yaradır, ədalətsizliyi dilə gətirir və gücün susdurmağa çalışdığı insanlara səs verirlər. Corc Oruell həqiqətə və ağıla əsaslanan tənqidi dilin totalitarizmə qarşı ən davamlı və uzunmüddətli müqavimət forması olduğunu başa düşən yazıçı-jurnalistin klassik nümunəsi olaraq qalır.

Bir yazıçı, şair, alim, pedaqoq və jurnalist kimi şəxsi təcrübəm bu prinsipi parlaq şəkildə təsdiq etdi. Plüralizmin ilk illərindən, demək olar ki, əlli illik kommunist diktaturasından sonra ilk müxalifət partiyası və ilk müxalifət qəzeti olan "Gazeta e Tiranës", "Tribuna Demokratike" və daha sonra "Rilindja Demokratike" ilə uzun müddət əməkdaşlıq etdiyim zaman mən heç vaxt həqiqət baxımından güzəştə getmədim. Bu redaksiya müstəqilliyi və peşəkar dürüstlük ifrat zorakılıqla ödənildi: 1997-ci ilin avqustunda, 1997-ci ilin yazında üsyan nəticəsindlə yaranan müəyyən dəstələr tərəfindən Tirananın mərkəzində Kalaşnikov güllələri ilə altı dəfə güllələndim.

Qorxuya boyun əymədən, geri çəkilmədən jurnalistikaya qayıtmağım media və ədəbiyyatın təkcə peşə deyil, həm də mənəvi missiya olduğunun sübutudur. Onlar yalnız gücün, təbliğatın və ya qorxu "biznesi"nin uzantılarına çevrildikdə uğursuz olurlar. Nə qədər ki, onlar həqiqətin və fikir azadlığının ifadəçisi olaraq qalırlar, nəinki müqavimət göstərirlər, həm də cəmiyyətin demokratik vicdanını fəal şəkildə formalaşdırırlar. Bu həm də dərs dediyim universitet auditoriyasında tələbələrimə çatdırdığım mesajdır.

  T.T.Rəhimli: Əgər söz sizin üçün yalnız bir vasitə deyil, həm də taledirsə, bu talenin ən ağır yükü nədir?

M. Buçpapaj: Əgər dil mənim taleyimdirsə, bu taleyin ən ağır yükü təkcə danışıq və ya yazı bacarığı deyil, hər bir sözün dünyaya və zamana buraxdığı təsirdədir. Heidegger bizə dilin varlığın evi olduğunu öyrədir (Unterwegs zur Sprache, 1959) və buna görə də düşüncədən sətirlərə və ya səsdən eşitməyə keçən hər bir söz bizə varlığın səssiz icrasını xatırladan, təkcə özümüzlə deyil, həmişə dinləyən dünya ilə danışdığımızı xatırladan bir ağırlıq daşıyır.

Hannah Arendt dilə tarixi və kollektiv yaddaşı formalaşdıran bir akt kimi baxaraq, dil qarşısında məsuliyyət məsələsini qaldırır (The Human Condition, 1958); buna görə də poeziya və elmi əsər təkcə şəxsi baxışı ifadə etməyin yolları deyil, hər bir sözün inşa və ya məhv edə, gizlədilənləri üzə çıxara və ya həqiqəti gizlədə bildiyi əxlaqi və vətəndaşlıq aktlarıdır. Baxtin dialoqizm nəzəriyyəsi ilə (The Dialogic Imagination, 1981) vurğulayır ki, hər bir söz digər səslər arasında yaşayır və canlı qarşılıqlı əlaqə şəbəkəsinin bir hissəsinə çevrilir. Bu, yükü ikiqat artırır, çünki danışmaq kifayət deyil; dinləmək, ziddiyyətləri hiss etmək və dilin həmişə dünyanın və onun duyğularının güzgüsü olduğunu etiraf etmək lazımdır.

Mənim üçün bir şair və alim olaraq dil həm varlığın sirlərini açmaq üçün açar, həm də zamanın titrəyişini daşıyan bir ağırlıqdır; həqiqəti axtarmaq, səssizliyə qulaq asmaq və yazı ilə, nirqllə baş tutan dialoa, hörmətlə yanaşmaq öhdəliyidir.

 Danışmaq, hər səsi ölçmək və dilin ölməz yükünü çiynimdə daşımaq: Bu mənim taleyimdir. Mən ölkəmdə söz və ifadə azadlığının müdafiəsi üçün gərgin mübarizə aparmışam və bunun üçün hədsiz əvəz ödəmişəm.

T.T.Rəhimli: Lev Tolstoy dünya bədii düşüncəsinə “ruhun dialektikası” hadisəsini, Fyodor Dostoyevski isə polifonik roman modelini bəxş etdi. Sizcə, müasir dövrdə bədii fikir tarixində bu miqyasda dərin və qalıcı təsir göstərmiş yazıçı imzaları hansılardır və onların yaradıcılığını fərqləndirən əsas estetik və fəlsəfi keyfiyyətlər nədən ibarətdir?

M. Buchpapaj: Müasir incəsənətin düşüncə tarixində dərin və qalıcı iz buraxmış yazıçılar, ilk növbədə, bəşəriyyəti və dünyanı tanımağın yeni yollarını üzə çıxarmaq, ədəbiyyatı reallıq güzgüsündən qnoseoloji alətə çevirmək qabiliyyəti ilə seçilirlər. Tolstoy və Dostoyevski bu fundamental gücün paradiqmatik nümunələridir: birincilər insanlığı daim inkişaf edən əxlaqi-psixoloji proses kimi başa düşürlər, ikincilər isə fərdləri parçalanmış və cəmləşmiş bir varlıq kimi təsəvvür edir, burada vicdan, inam, şübhə və üsyan səsləri vahid hakimiyyət altında birləşmədən yanaşı mövcud olur. Bu müəlliflərin imzasını fərqləndirən təkcə nəsri məharətlə yerinə yetirmələrində deyil, həm də bədii düşüncə modellərinin yaradılmasındadır. Tolstoyun “ruhun dialektikası” fərdin heç vaxt tam olmadığını, həmişə mənəvi seçim, statik xarakterdən dinamik xarakterə keçid prosesində olduğunu bildirir. Bu, onun ədəbi külliyyatını nəsrin vicdanın təhlilinə çevrildiyi etik məkana çevirir. Dostoyevski Mixail Baxtinin konseptuallaşdırdığı polifonik roman vasitəsilə personajı müəllifin mütləq nüfuzundan azad edir və romanı rəqabətli ideyalar meydanına çevirir, hər bir səsə öz fəlsəfi muxtariyyəti ilə danışmağa imkan verir.

Müasir dövrdə oxşar təsirə malik müəlliflər bir neçə əsas xüsusiyyəti bölüşürlər: Birincisi, Kafka ontoloji absurdluqla, Prust daxili zamanla, Coys şüur axını ilə və ya parçalanmış perspektivlə, Folkner irsi formalara meydan oxumaq və yeni estetik strukturlar yaratmaq cəsarəti ilə. İkincisi, onlar tezis kimi deyil, estetik təcrübə kimi özünü göstərən, oxucunu sadəcə bir hekayəni izləməkdənsə, düşünməyə vadar edən fəlsəfi dərinliyə malikdirlər. Başqa bir fərqləndirici xüsusiyyət yerliliyə əsaslanan universallıqdır. Tolstoy dərin rus, lakin universaldır; Dostoyevski də belədir. Bu, Latın Amerikasının qlobal mifə çevrildiyi Markesdə və ya müasir insanın Əlcəzair təcrübəsinin ümumbəşəri fəlsəfi ölçülər qazandığı Kamyuda da aydın görünür. Bu müəlliflər ideyaları nümunə göstərmək üçün deyil, insan varlığının əsas gərginliklərini: günah, azadlıq, məsuliyyət, iman və absurdluğu açmaq üçün yazırlar.

Nəhayət, bu müəllifləri fərqləndirən ən mühüm xüsusiyyət estetika ilə etika arasındakı üzvi əlaqədir. Onların əsərlərində bədii forma bəzək deyil, düşüncə tərzidir. Onların ədəbiyyatı əbədidir, çünki o, təkcə öz dövrlərinə aid deyil, həm də bəşəriyyətin sorğu-sualının davamlı ölçüsünə aiddir. Odur ki, Tolstoy, Dostoyevski və onların böyük davamçıları təkcə oxunmalı müəlliflər deyil, bu gün də dialoq aparmalı olan mütəfəkkirlərdir.

 T.T.Rəhimli: Müasir bədii fikrə dərin və davamlı təsir göstərən əsas yazıçıların uğurunu təmin edən cəhətlər hansılardır?

M. Buçpapaj: Müasir sənət düşüncəsinə dərin və davamlı təsir göstərmiş yazıçılar təkcə üslub ustalığı ilə deyil, hər şeydən əvvəl fərdi qavrayışı, sosial münasibətləri və tarixi trayektoriyaları yenidən şərh edən ifadə modelləri yaratmaq qabiliyyəti ilə seçilirlər. Onların insan təcrübəsi üçün “mənanın hermenevtik paradiqması” yaratmaq bacarığı həmin yazıçıları qlobal ədəbi diskursun mərkəzinə yerləşdirir və təsirlərinin daimiliyinə zəmanət verir. Tolstoy estetik və fəlsəfi müstəvidə vicdanın dialektikası sayıla biləcək şəkildə romanı zahiri nəsrdən dərin mənəvi-psixoloji təhlilə keçirir, etik şüuru nəsr quruluşunun mərkəzinə qoyur.

Dostoyevski özünün məşhur polifoniyası vasitəsilə ideoloji plüralizmi və fərdi etika ilə sosial strukturlar arasındakı gərginliyi əks etdirən heterojen avtonom səslər sistemini ifadə edir ki, bu model povestin çoxsəsliliyinin müasir nəzəriyyələrinə təsir göstərir. İyirminci əsrdə Heminqueyin minimalizmi sükunətin estetikləşdirilməsi funksiyasını yerinə yetirir, burada linqvistik iqtisadiyyat insan təcrübəsinin ekzistensial çəkisini ifşa edir, Qabriel Qarsia Markesin magik realizmi isə mif, tarix və kollektiv təcrübənin simvolik epikulturoloji kainat kimi bir-birinə qarışdığı povest hibridi kimi fəaliyyət göstərir. Balkan ədəbi kontekstində və onun qlobal miqyasında İsmayıl Kadare xüsusilə simvolik bir paradiqmanı təmsil edir. O, tarixi, mifi və fərdi faciəni estetika, etik düşüncə və siyasi şüurun hermenevtik vəhdətdə birgə mövcud olduğu universalist povestə inteqrasiya edir. Kadare geniş şəkildə tərcümə edilmiş və beynəlxalq səviyyədə təhlil edilən əsərləri ilə Albaniyanı dünya ədəbiyyatı xəritəsində yerləşdirməklə yanaşı, ədəbiyyatın ümumbəşəri rezonansla ictimai tarixi və ictimai sosial tənqidi cəlb etmək qabiliyyətini nümayiş etdirir.

Kafka, Coys və Folkner kimi fiqurlar ədəbi və qnoseoloji qavrayışda transformasiyaları daha çox xatırladır. Kafka bürokratik hakimiyyət qarşısında ekzistensial narahatlıq və yadlaşmanı ifadə edir; Coys şüur axınını subyektivliyin tədqiqi üçün qnoseoloji alət kimi konseptuallaşdırır; Folkner nəsrdə zamanı parçalayaraq, keçmiş və indinin zaman və şəxsiyyət polifoniyasında birgə mövcud olduğu mürəkkəb yaddaş məkanı yaradır. Nəticə etibarilə, davamlı təsirə malik olan önəmli müəlliflərin imzaları təkcə stilistik yeniliklərdən deyil, həm də onların estetika, fəlsəfə və etikanı hermenevtik povest birliyinə çevirmək bacarığından ibarətdir. Onlar insan reallığını dərk etmək üçün təkcə şərh modelləri deyil, həm də mürəkkəb paradiqmalar təklif etməklə həm müasir bədii fikrin nəzəriyyəsi və praktikası, həm də qlobal ədəbi kanon üçün davamlı istinad nöqtələri yaradırlar.

T.T.Rəhimli: Zəif mətnləri dünya mətbuatına çıxaran, bununla da öz xalqının ədəbiyyatını zəif təqdim edən çoxsaylı "şairlər", "yazıçılar" var. Sizcə yaza bilməyən müəlliflərin mətnlərini dərc edən mətbuat və naşir nə dərəcədə təqsirlidir?

M. Buçpapaj: Böyük ölçüdə, bəli, mətbuat və naşirin də təqsiri var. Bir naşir və redaktor kimi bilirəm ki, ortabablığa hər hansı güzəşt mədəniyyətə zidd bir hərəkətdir. Nəşriyyatçı sadəcə bazar meneceri deyil, standartların mühafizəçisidir.

 T.T.Rəhimli: Dünya şairlərinə və oxucuya sözünüz...

M. Buçpapaj: Şairlər sadəcə söz yaradıcısı deyillər; onlar sonsuzluğun şahidləri, idrakın memarları və sükutun bələdçiləridir. Homer bizə öyrədir ki, səyahət sadəcə kosmosda hərəkət deyil, ruhun səyahəti, cəsarət və taleyin vəsiyyətidir: hər başa vurulan dəniz insanlığın daxili güzgüsüdür. Dante Aligeri bizi cəhənnəmə və cənnətə girməyə çağırır, həyatın mənasının daxili qaranlıqla üzləşməyi və hər addımda özümüzü tanımağı tələb etdiyini öyrədir.

 Uollt Uitman sözlərin bədən və ruh olduğunu, poeziyanın kainatın bir hissəsi olan hər bir fərdin məkanı olduğunu ortaya qoyur. Puşkin xatırladır ki, poeziya şəxsiyyəti tarixə, millətə bağlayır; Sergey Yesenin öyrədir ki, təbiət ruhu əks etdirir; Pablo Neruda bizi poeziyanı sevgi və üsyan aktı kimi görməyə dəvət edir; T. S. Eliot bizi müasirliyin fraqmentləri və boşluqları ilə qarşı-qarşıya qoyur; Viktor Hüqo şeiri əxlaqi məşğuliyyət kimi öyrədir; Paul Eluard və Rumi xatırladır ki, məhəbbət və transsendensiya yalnız müqəddəs dildə ifadə tapır; Odysseas Elytis və Ali Podrimja poeziyanın zaman və varlıqla əbədi dialoq olduğunu göstərir.

Oxucu passiv deyil, səyahətçi və həqiqət axtarandır. Ədəbiyyat həyatı sadələşdirmir; mürəkkəbliyini ortaya qoyur və insan ruhunun özünü tanıdığı bir güzgü təqdim edir. Dünya şairlərinə və oxucularına mesajım sadə və təvazökardır: Ey şairlər, düzlük və cəsarətlə yazın; oxucular, səbirlə oxuyun və ürəyinizi açın. Sözlə yaşayın, cəsarətlə oxuyun və unutmayın ki, poeziya bizi bir-birimizə, zamana, varlığın əbədi mənasına bağlayan körpüdür. Təşəkkür edirəm, hörmətli Təranə Turan Rəhimli!

T.T.Rəhimli: Ədəbiyyat və jurnalistikanın mahiyyətinə yönəlmiş dərin düşüncələrinizi bölüşdüyünüz üçün mən təşəkkür edirəm, hörmətli Mujo Bucpapaj.

ÖZKEÇMİŞ

Şair və ədəbiyyatşünas alim Dr. Mujo Buçpapaj müasir alban poeziyasının ən görkəmli nümayəndələrindən biridir. Ölkəsində və beynəlxalq miqyasda tanınan yazıçı, alim kimi əsərləri bir çox dillərdə nəşr olunub, bir sıra nüfuzlu uluslararası ədəbi mükafatlarla təltif edilib

O, şair, ədəbiyyatşünas alim, publisist, tərcüməçi, esseist və beynəlxalq ədəbiyyat və mədəniyyətin sadiq təbliğatçısıdır, regionda və onun hüdudlarından kənarda yüksək nüfuzlu mədəniyyət xadimi kimi qəbul edilir. Mujo Bucpapaj həm də universitetdə müəllim kimi fəaliyyət göstərir, ədəbiyyatşünaslıq üzrə fəlsəfə doktorudur. Albaniyanın 10.000 tirajla nəşr edilən, Albaniya, Kosovo, Makedoniya və Monteneqroda bütün qəzet köşklərində satılan və nəşrindən sonra hər sayı 3 gün bütün televiziya kanallarında ardıcıl olaraq Press Review-da təqdim edilən, beynəlxalq nüfuzlu bir mətbuat orqanının, 32 səhifəlik həftəlik ədəbi-mədəni "Nacional" qəzetinin təsisçisi və baş redaktorudur. Avropanın ən məşhur qəzetlərindən biri olan "National" Albaniyanın paytaxtı Tiranada çap olunur və onlayn nəşri gündəlik yayınlanır. O, həmçinin bir çox görkəmli regional və beynəlxalq yazıçı və şairlərin əsərlərini nəşr edən "Nacional" Nəşrlər Evinin qurucusu və direktorudur.

Doktor Buçpapaj müəllim olan həyat yoldaşı və universitet tələbəsi olan iki qızı ilə Albaniyanın paytaxtı Tiranada yaşayır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.02.2026)

Ramiz Göyüş, yazıçı-publisist. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Dəqiq yadımda deyil nə vaxtsa, hardasa oxumuşam ki,  hazırda İslandiyada yaşayan islandlar mənsub olduqarı nəslin 32-ci törəmələrini yaşayır və hər evdə bir ailə kitabı var. Həmin kitabın nüsxələri yeni yaranan hər bir ailəyə ötürülür və davam etdirilir. Buna görə də hər bir island hansı kökə mənsub olduğunu,  ulu babalarının kim olduğunu bilir. Səmimi desək çox örnək bir nümunədir. Təəssüf ki, bizdə belə bir nümunə yoxdur və indi bizim  nəslin nümayəndələrinin böyük əksəriyyəti özünün 4-5-ci nəslinin kim olduğunu, hansı nəslə mənsub olduğunu bilmir və beləliklə nəsillər arasında bağlılıq, elə bu səbəbdən də birlik itir...

Bu günlər “Ədəbiyyat” qəzetinin sonuncu - 23 yanvar 2026-cı il  tarixli nömrəsində Xalq yazıcısı Anar şərti olaraq  ”Üç əsrin ailə dastanı” adlandırdığı əsərinə yazdığı “Keçən keçdi, olan oldu” başlıqlı “Söz baş”ı  məqaləsini oxucularına təqdim etdi. Hesab edirəm ki, böyük ziyalımız və yazıçımız  bununla da yeni bir örnək ilkə addım atdı. Bundan əvvəl, 1981-ci ildə valdeynləri- Azərbaycan ədəbiyyatının iki görkəmli siması və ziyalısı - Rəsul Rzanı və Nigar Rəfibəylini itirəndə “Sizsiz” xatirə-romanını yazmaqla o,  bir örnək nümunə göstərərək, övladın öz valideynlərinə olan münasibətin, hörmətin və böyk məhəbbətin nümunəsini təqdim etmişdi. Anar yazırdı: “ANAM NİGARA, ATAM RƏSULA. Sizsiz qalıb sizdən  yazdığım bu yazını sizin solmaz, sönməz, yadımızdan silinməz xatirənizə həsr edirəm”. Böyük  həssaslıqla və göynərti hisslərlə, munis və səmimi duyğularla qələmə alınmış, xatirələrlə, anılarla, faktlarla zəngin olan  bu əsər şəxsi olmaqla bərabər milli,  milli olmaqla bəşəri bir məhəbbət nümunəsi idi.

Ötən il Anar müəllim daha bir örnək nümunə göstərməklə Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafında müstəsna xidmətlər göstərmiş, ədəbiyyat xəzinəmizə misilsiz töhvələr bəxş etmiş iki məşhur ailə,  onların, fəaliyyəti,  şəxsiyyəti yaradıcılığı, dostluq və yaradıcılıq münasibətləri barədə “2=3+4, yaxud iki ailədə üç Xalq yazıçısı, dörd Xalq şairi” kitabını oxuculara təqdim etdi. ”Kitabı tərtib edən Xalq yazıçısı Anar uzun illər ərzində təkcə öz yazdıqlarını yox, qəhrəmanlarının - Səməd Vurğun, Rəsul Rza, Nigar Rəfibəyli, Vaqif Səmədoğlu, Ənvər Məmmədxanlı, Yusif Səmədoğlu yazdıqlarını eyni ideya estetik yaradıcılıq məcrasına qoşaraq, onları eyni axında birləşdirərək ən yeni ədəbiyyatn ən milli paradiqması olaraq təqdim etmişdir.” (Akademik Nizami Cəfərov). Düşünürəm ki, müəllif kitabda dörd Xalq şairinin və üç Xalq yazıçısının əsərlərindən, fikirlərindən, məktublaşmalarından, düşüncələrindən nümunələr gətirməklə onların istedadı, xidmətləri, Azərbaycanın ictimai-siyasi və ədəbi həyatında tutduqları mövqe barədə müasir oxucuda və gələcək nəsillərdə aydın və obyektiv təsəvvür yaratmaqla həm də uzun illər Səməd Vurğun və Rəsul Rza arasında (guya həm də onların ailələri arasında) ədəbi cameədə mövcud olan yanlış təsəvvürlərə və dedi-qodulara, Rəsul Rzanın Nigar xanıma yazdığı məktubdan aşağıdakı nümunəni  gətirməklə son nöqtəni qoyur. ”...Bizim aramızda mübarizəmi deyək, davamı deyək-paxıllıqdan bəzi çaqqallar çox istifadə edirlər. Səməd ilə mənim aramda yaradıcılıq mübarizəsi (bu sözün yaxşı mənasında) hər zaman olacaq. Mən heç bir zaman”səmədləşə” bilməyəcəyim kimi, o da “rzalaşa” bilməz.”

Kitabda eyni zamanda Səməd Vurğun və Rəsul Rzadan sonrakı dövrdə onların oğulları Anarla Yusif və Vaqif Səmədoğulları arasında mövcud olan və ömürlərinin sonunadək davam edən dostluq münasibətləri aydın şəkildə, səmimi və mükəmməl formada öz əksini tapmışdır.

Anar müəllimin ”Üç əsrin ailə dastanı” adlanan yeni kitaba yazdığı ön sözdən aydın olur ki, fasilələrlə otuz il ərzində üzərində işlədiyi bu dastanı artıq bitirib. Və yəqin ki,  yaxın zamanlarda kitab şəklində işıq üzü görəcək. Anar kimi bir nəhəng ədəbiyyat adamının 30 il üzərində işlədiyi, “beynində gəzdirdiyi, qəlbində becərdiyi, qəfil yaddaş qığılcımlarını bir əlcə kağızlara yazıb  saxladığı xatirələrin  əsasında  araya-ərsəyə gətirdiyi, pərakəndə duyğuların, dağınıq fikirlərin, pərən-pərən düşmüş anıların, dərbədər düşüncələrin əl-ayağı bir yerə yığılan” bu kitabın son dərəcə maraqlı olacağına əminəm. Ən azı ona görə ki, bu kitab həyatın hər üzünü görmüş, zəngin dünya görüşünə və  informasiyaya malik, müdrik bir yazarın “bir neçə ömrü yenidən kağız üzərində yaşatmaq təşəbbüsüdür. Bəlkə iddialı görünsə də, ölümsüzlük təmannası, keçən keçəndən, olan olandan sonra Dünyada, Zamanın axarında qaçıb uçan Vaxtın içində  qalmaq niyyətidir.” (Anar)

Yaradıcılığa gənc yaşlarından - 1950-ci illərdən başlayan, 75 illik bir yaradıcılıq yolu keçən, çoxşaxəli yaradıcılq diapazonuna malik, onlarca hekayə, povest və romanların, senarilərin, esse və xatirələrin, yüzlərlə şeirin müəllifi, çoxsaylı filmlərə quruluş vermiş, “Mİn beş yüz ilin oğuz şeiri” antologiyasının müəllifi,  görkəmli yazıçı, dramaturq, ssenarist, şair, rejissor, ictimai xadim olan Anar müəllim yeni ərsəyə gətirdiyi və yüksək dəyər verdiyi bu kitab haqqında fikrlərini belə ifadə edir: “Bu yazımı bitirib sahmana sala, nəşr edə bilsəm, ömrümün yəqin ki, ən vacib, ən önəmli işini gömüş olaram”.

 Düşünürəm, Xalq yazıçısı Anarın başa çatırdığı yeni dastanı, əslində  “Sizsiz”in və “2=3+4, yaxud iki ailədə üç Xalq yazıçısı, dörd Xalq şairi” kitabının davamı, bu üç əsəri isə trilogiya kimi də qəbul etmək olar. İstər-istəməz belə bir sual yaranır. Bu dastandan əvvəl iki mükəmməl xatirə -toplu hazırlamış Xalq yazıçısının bu əsəri yazmaq istəyi nədən və hardan yaranmışdı? Suala mütəfəkkir yazıçının özü cavab verir: ”Üç əsrin ailə dastanı” əlbətdə şərtidir. Amma hər halda məqbuldur, çünki yazının mahiyyətini əks etdirir... Üç ömrün (Rəsul Rza, Nigar Rəfibəyli və Anar nəzərdə tutulur. R.G) və bu üç ömrün fonunda bir neçə nəslin, üç əsr boyu həyat yolunu, təəssüratlarını əks etdirən dastandır. Bu nə sırf anılar, xatirələrdir, nə də sırf düşüncələr-esselər. Bu iki janrın ünsürlərindən əmələ gələn üçüncü bir janrdır. Amma sadəcə dastan deyil, sənədli dastan, real insanlar haqqında anılar, düşüncələr dastanıdır”.

Məqalədən aydın olur ki, kitabda  həmçin müəllifin tariximizdəki və ədəbiyyatımızdakı Stalin və onun Azərbaycanda “kopyası” olan Mir Cəfər Bağırov dövrü, “20-ci illərin təhsil dövrü, 30-cu illərin ədəbi həyatı, məşum 37-ci ilin və ondan sonrakı illərin repressiyaları və bununla bağlı baş verən müdhiş olaylar, Vətən müharibəsinin təhlükələri və çətinlikləri, 45-ci ilin Cənubi Azərbaycan fərəhi və ümidi, 46-cı ilin  Cənubi Azərbaycan faciəsi... Stalinin ölümü və  ona inamın darmadağın olması, Xruşşovun hökmranlığı və süqutu, Brejnyev dövrünün durğunluğu...Qarabağ faciəsinin başlanması, 90-cı ilin Qara yanvar müsibəti, 91-ci ilin Moskvada avqust qiyamı, SSRİ –nin dağılması, Azərbaycanın müstəqilliyinin bərpası, Xocalı qırğini, 91-ci ilin helikopter faciəsi, Xalq Cəbhəsinin iqtidarda olduğu müddət, Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı” ilə bağlı, həmçinin Üzeyir bəy və Nazim Hikmətlə bağlı xatirələri, düşüncələri, qənaətləri yer alıb və güman edirəm ki, bu fikirlər, düşüncələr kitabı daha maraqlı və daha oxunaqlı edəcəkdir. Əsər həm də əhatə etdiyi dövrün real mənzərəsini əks etdirməklə, gələcək araşdırıcılar üçün zəngin bir mənbədir.

Müəllifin kitabı yazmaqda məqsədi, həm də özünə verdiyi “Mən kiməm?” sualına cavab tapmaqdan ibarətdir. Bu suala cavab vermək üçün Anar müəllim öz nəsil şəcərəsinə, tarixə səyahət edir: “Əslimizdən, nəslimizdən söhbət açanda  hadisələr... XIX əsrə qədər uzanır. Xanlıqlar dövrü, çar Rusiyasının Qafqazı zəbt etməsi, ulu babamız Məmmədxanın yaşadığı illərə düşür. Bayat boyundan, şahsevən tayfasından Məmmədyar oğlu Məmmədxan rus soldatlarına müqavimət göstərdiyi üçün çar hökuməti tərəfindən həbs edilir, zindana atılır, və zəhərləndirilərək öldürülür.

Anam tərəfindən Rəfibəylilər nəslinin də tarixdə öz yeri var. Ulu babam Ələkbər bəy Rəfibəyli-Azərbaycanın ilk siyasi partiyası- Difai partiyasının Gəncədə qurucusu, partiyanın fəxri sədri və nüfuzlu el ağsaqqalı olub. Onun oğlu, anamın atası Xudadat bəy-müstəqil azərbaycanın ilk səhiyyə naziri, daha sonra Gəncə quberniyasının general-qubernator vəzifəsini daşıyıb. 1920-ci ilin mayında Gəncə üsyanının təşkilatçılığında ittiham olunaraq... erməni müstəntiqinin...ittihamı ilə, erməni hakimin çıxardığı hökm əsasında güllələnib.”

Müəllif özünə verdiyi ritorik suala cavab tapmaq üçün kitaba övladlarını, nəvələrini, nəticələrini də daxil edir. Qəribədir. Müəllif “Mən kiməm?” sualına cavab axtardığı bir zamanda, bu yazıyla paralel olaraq “Min beş yüz ilin oğuz şeiri” antologiyasını hazırlayarkən Füzulinin “Mən kiməm?-Bir bikəsi biçarəvi-bir xaniman, taleyim aşüftə, iqbalım nixun, bəxtim yaman” beytinə, həmin ərəfədə Vilayət Quliyevin “Ağaoğlular” kitabında Əhməd bəy Ağaoğlunun” “Mən kiməm?” essesinə rast gəlir. Və  bir qəribə təsadüf. Müəllifin beyninin  “Mən kiməm?” sualı ilə məşğul olduğu bir vaxatda  iki yaş dörd aylıq qız nəvəsi balaca Deniz ona yaxınlaşaraq soruşur: - Mən kiməm? “...

Yazının sonunda müəllif  ”Üç əsrin ailə dastanı” kitabını yazmağının bir məqsədini də açıqlayır: “...mən nəslimin, ulu babalarımın iticəsi (itmək, uzaqlaşmaq, unutmaq anlamında) olmadığım kimi, nəvələrimin də əcdadlarının xatirələrinə yadlaşmalarını, yadırğamalarını, yadıca olmalarını istəmirəm. Bu kitbın bir məqsədi də budur.”

Hesab edirəm ki, Anar müəllimin bu yazıda misal gətirdiyim son fikirləri bir çağırışdır və bu çağırışı o, təkcə öz nəvə və nəticələrinə deyil, Azərbaycan xalqının bütün övladlarına, nəvələrinə və nəticələrinə ünvanlayıb, bu fikirlər təkcə çağırış deyil, həm də Anar müəllim kimi müdrik bir qocanın, el ağsaqqalının gələcək nəsillərə bir nəsihətidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.02.2026)