Əli Çağla,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan təmsilçisi

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində növbəti təqdim etdiyimiz şair Təbrizdə yaşayan Məryəm Gözəlidir.

Məryəm Qurbanzadə

Xoy

II 

Yazdım

Və

Sarıldım

Qoxusunda torpaq göyərmiş

Yağısın göz bəbəklərinə

Və tanrı

Əlləri ciblərində tikilmiş buludlara

Göy qurşağı ilə

Sehirbazlıq edir.

Özlərim səni

Ölümü özlərcəsinə.

Sevdim səni

Üsyanı sevərcəsinə.

Gözləmək göz bəbəklərimdə tumurcuqlanıb

Savrulmadan öncə

Sənə qayıdacağam.

Bir qırpım göz ver mənə

İşığım

Saçlarının qaranlığında

Gizlən-qaç oynasın.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 (17.03.2026)

Murad Vəlixanov

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Bəzən insanın qarşısına elə bir seçim çıxır ki, o seçim təkcə bir ailənin deyil, bütöv bir dəyər sisteminin taleyini müəyyən edir. Bəzən bir güllə sadəcə bir insanı deyil, əsrlər boyu formalaşmış anlayışları – şərəf, sədaqət və xəyanət arasındakı sərhədi də müəyyənləşdirir. 1961-ci ildə çəkilmiş “Matteo Falkone” filmi məhz belə ağır mənəvi dilemmanı tamaşaçının qarşısına qoyan ekran əsərlərindən biridir.

Filmin rejissoru Azərbaycan kinosunun tanınmış sənətkarlarından biri olan Tofiq Tağızadədir. Film məşhur fransız yazıçısı Prosper Mériméenin eyni adlı novellası əsasında ekranlaşdırılmışdır. Rejissor bu klassik hekayəni ekran dilinə çevirərək insan vicdanının ən ağır sınaqlarından birini kino vasitəsilə tamaşaçıya təqdim etmişdir.

Dağların qanunu

Filmin hadisələri sərt və qürurlu dağ mühitində baş verir. Bu mühitdə insanlar yalnız qanunlarla deyil, həm də yazılmamış qaydalarla yaşayırlar. Bu qaydaların ən sərti isə xəyanətin bağışlanmamasıdır.

Matteo Falkone həmin mühitdə böyük hörmət sahibi olan bir kişidir. Onun adı təkcə var-dövlətinə görə deyil, sözünün çəkisi və şərəf anlayışı ilə tanınır. Dağ insanları üçün belə nüfuz təsadüfi qazanmır; bu nüfuz illərlə formalaşır və ən kiçik ləkə ilə məhv ola bilər.

Lakin həyat bəzən insanın ən böyük sınağını məhz ən yaxınından – öz ailəsindən göndərir.

Bir uşağın səhvi, bir atanın hökmü

Hadisələrin mərkəzində Matteo Falkonenin oğlu dayanır. Kiçik və sadəlövh görünən bu uşaq bir qərar verir – və həmin qərar ailənin taleyini dəyişir.

Qaçaq bir adam ondan gizlənmək üçün kömək istəyir. Uşaq əvvəlcə razı olur və onu gizlədir. Lakin bir müddət sonra gələn əsgərlər uşağı şirnikləndirərək qaçağın yerini öyrənirlər.

Uşağın verdiyi bu məlumat bir insanın tutulmasına səbəb olur.

Bu hadisə isə dağların sərt qanunlarına görə bağışlanmaz xəyanət sayılır.

Matteo Falkone üçün bu artıq sadəcə bir ailə məsələsi deyil. Bu, onun şərəfi ilə bağlı məsələdir.

Şərəfin ağır hökmü

Filmin ən sarsıdıcı məqamı məhz burada başlayır. Matteo Falkone anlayır ki, oğlunun etdiyi hərəkət sadəcə bir səhv deyil; bu, onun yaşadığı mühitin qanunlarına görə xəyanətdir.

Ata qarşısında iki seçim dayanır:

oğlunu bağışlamaq və öz nüfuzunu itirmək...

ya da şərəf anlayışını qorumaq.

Rejissor Tofiq Tağızadə bu dramatik anı emosional patetika ilə deyil, sakit və ağır bir atmosferlə təqdim edir. Sükut, baxışlar və qısa dialoqlar filmin dramatik yükünü daha da artırır.

Nəhayət, Matteo Falkone qərar verir.

Və o qərar tamaşaçının yaddaşında uzun müddət silinməyən bir səhnə ilə nəticələnir.

Fəlsəfi sual

“Matteo Falkone” sadəcə bir dram filmi deyil. Bu film tamaşaçıya ağır bir sual verir:

Şərəf nədir?

İnsan üçün ən böyük dəyər nə olmalıdır – qanun, vicdan, yoxsa ailə?

Film bu suallara açıq cavab vermir. Əksinə, tamaşaçını düşünməyə vadar edir. Çünki bəzən həyatın ən çətin suallarının cavabı qara və ağ rənglər arasında deyil, onların arasındakı boz sahədə gizlənir.

Azərbaycan kinosunda xüsusi yer

1960-cı illər Azərbaycan kinosu yeni bədii axtarışlarla yadda qalan bir dövr idi. “Matteo Falkone” həmin dövrün ən maraqlı ekran əsərlərindən biri kimi seçilir.

Rejissor Tofiq Tağızadə bu filmdə insan xarakterinin ən sərt tərəflərini göstərməkdən çəkinmir. O, tamaşaçını rahat buraxmır, onu düşündürür, bəzən isə sarsıdır.

Məhz buna görə film təkcə bir ədəbi əsərin ekranlaşdırılması deyil, həm də insanın mənəvi sərhədləri haqqında çəkilmiş güclü kino əsəridir.

Son söz

Bəzən tarixdə ən ağır qərarları verənlər qəhrəmanlar deyil, sadəcə öz dəyərlərinə sadiq qalan insanlardır.

“Matteo Falkone” filmi bizə bir həqiqəti xatırladır:

bəzən insanın qarşısında elə seçim dayanır ki, o seçimdən sonra həyat əvvəlki kimi olmur.

Və bəzən bir güllə təkcə bir taleyi deyil, bir dəyər anlayışını da tarixə həkk edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.03.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bir Tovuz aşığından söz açdım, mütləq bir göyşə aşığından da danışmağım gərəkiyirr. Bu gün daha bir aşığın - aşıq Haqverdi Talıboğlunun doğum günüdür. O, 17 mart 1930-cu ildə Göyçə mahalının Ağkilsə kəndində anadan olub. O,Aşıq Ələsgərin kiçik oğlu Talıbın oğludur.

Aşıq Haqverdi 1951-ci ildə Kirovabad (indiki Gəncə) Pedoqoji İnstitutunun dil-ədəbiyyat fakultəsinə daxil olmuş, 1955-ci ildə həmin institutu bitirmişdir.

Kəlbəcər rayonunun Yanşaq və Qamışlı kəndlərində 1958-ci ilə kimi müəllimlik etmişdir.

1958-ci ildən Basarkeçər rayonunun Ağkilsə kəndində 30 il məktəb direktoru işləmidir. 1988-ci ildə doğma yurd-yuvasından məcburən ayrılan Haqverdi Ələsgərov Daşkəsən rayonunun Bayan kəndində məskunlaşmışdır.

2018-ci il iyulun 4-də Gəncə şəhərində vəfat etmiş, iyulun 5-də Göygöl qəbirstanlığında dəfn olunmuşdur.

Təbii ki, sinəsi qübarlı, Göyçə dərdi ilə tərk etmişdir bu dünyanı.

Allah rəhmət eləsin!

 “Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.03.2025)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Qərb bölgəmiz sazın, sözün vətənidir. Burada Qazax-Akstafa, Tovuz və Gədəbəy aşıq məktəbləri çox populyardır. Bu gün aşıqdan danışacağıq.

Aşıq musiqisi xalqın şifahi yaradıcılığının ən geniş yayılmış qoludur. Tanınmış aşıqlarımızdan birinin bu gün doğum günüdür.

Cavan Alay 1942-ci il 17 martda Tovuz rayonunun Əlimərdanlı kəndində anadan olub. Şeirlərində xalq ədəbiyyatı ənənələri üstünlük təşkil edib. Lirik duyğular, məhəbbət, Vətən və xalqa bağlılıq mənəvi ucalıq el şairinin yaradıcılığının əsas mövzusu olub.

O, aşıq şeirinin, demək olar, bütün janrlarında dillər əzbəri olan şeirlər yazıb. Hələ sağlığında onun yaradıcılıq örnəkləri aşıqların repertuarında özünəməxsus yer tutub. Uzun müddət yerli dövlət orqanlarında müxtəlif vəzifələrdə çalışmış Cavan Alayın şəxsiyyəti və yaradıcılığı hər zaman yaradıcı insanlar, onu tanıyanlar, iş yoldaşları və oxucuları üçün əziz olub.

"Mənim də qəlbimin bir arzusu var" kitabının müəllifidir.

Tovuzlu Alayam, yırtıb kəfəni,

Sevindirrəm məni candan sevəni.

Ölsəm də, həyatda hər zaman məni

Yaşada biləcək duyğularım var.

Cavan Alay 1996-cı ildə vəfat edib. 2012-ci ildə onun 70 illiyi geniş çəkildə qeyd edilib. Hazırda YuTube platformasına çıxışları da yüklənib, baxıb yaradıcılığına qiymət verə bilərsiniz.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.03.2025)

Heyran Zöhrabova,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

İmam Əli buyurur ki, hər bir evin bir qapısı vardır və axirət evinin qapısı da ölümdür.

Həyatın ən böyük həqiqətlərindən biri, bəlkə də elə yeganə həqiqəti ölümdür.

Hər insan ölümün qaçınılmazlığını bilir və hər insan ölümdən qorxur.

Yaxşı bəs insan ölümdən niyə qorxur?

Bir vaxtlar 58 yaşındakı Tolstoyu da eyni sual narahat edirdi.

Və o, ölüm qorxusunu fəlsəfi-psixoloji cəhətdən təhlil edərək " İvan İliçin ölümü" adlı uzun bir hekayə ilə ölüm qoxusunun səbəblərini tapmağa çalışdı və sonda obrazla birlikdə ölümü də öldürdü.

İnsan ömrü boyu cəmiyyətin tələblərinə uyğun olaraq şövqlə çalışıb özünə karyera qurur, ailə qurur, ev qurur, evini ən gözəl şəkildə döşəmək üçün hər bir əşyanı özənlə seçir, amma bu prosesə o qədər fokoslanır ki, sağlamlığının dəyərini, səhətinin qayğısına qalmağı unudur.

Sonra bir sancı ilə başlayan ağrılı xəstəlik, ölüm xofu, bəzən də insanın onun üçün xüsusi yeri olan əşyalara başqalarının necə etinasızlıqla yanaşdığının şahidi olması bütün bu şeyləri insanın gözündə  dəyərsiz edir. Hekayəmizin qəhrəmanı İvan İliç kimi insan fani olduğunu ən çox bu zaman dərk edir, bir gün öləcəyini bilir, amma öldükdən sonra hara gedəcəyini bilməməsi onu qorxuya salır.

Xəstəliyin fiziki əzabı ilə yanaşı ruhun mənəvi əzabı da başlayır.

İvan İliç xəstəliyi dövründə bəzən ümidlənib sağalacağına inanır, bəzən də ağrıları yenidən ona ümidlərinin boş olduğunu onsuz da öləcəyini xatırladır. 

Bu dövrdə hətta ailə üzvlərinin sağlamlığı, öz həyatlarına heçnə olmamış kimi davam etmələri də onu çox qıcıqlandırır.

Amma bütün bunların fonunda İvan İliçə ən çox çətin gələn şey həyatını yanlış yaşadığını özünə etiraf etmək olur.

Bəli, Tolstoyun hekayədə gəldiyi qənaət də elə məhz budur.

İnsan ölümdən qorxur, çünki son günlərində dərk edir ki, sən demə bütün ömrünü, şüurlu həyatını yanlış yaşayıbmış.

Və nəhayət bir gün İvan İliç adət etdiyi ölüm qorxusunu tapa bilmədi.

Onun üçün bir anda, ətrafdakılar üçün isə 2 saat ərzində baş verən prosesin sonunda başının üstündəkilərdən kimsə 

- Vəssalam, qurtardı! - dedi.

- O bu sözü eşidib içində təkrarladı: " Qurtardı ölüm... O daha yoxdur..."

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.03.2026)

Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bəzi insanlar qalın kitablar oxuyur, amma illər sonra həmin kitabdan yalnız bir cümlə yadında qalır.  Bəziləri isə kitab oxumasa da daim o kitabların içərisindəki sitatları axtararlar. O cümlə isə təkcə bir fikir deyil, sanki insanın öz həyatı ilə bağlı düşündüyü bir sual olur. Ədəbiyyatın gücü də bir qədər bundadır. Yazıçılar bəzən bir neçə sözlə insanın hisslərini, səhvlərini və həyatın müxtəlif tərəflərini ifadə edə bilirlər.

Müxtəlif dövrlərdə yaşamış yazıçıların fikirləri bir-birindən fərqli olsa da, onların hamısını birləşdirən bir mövzu var: insan və onun daxili dünyası.

“İnsani borcunuzdan, öz dostlarınızdan imtina eləməmisiniz, siz təkcə qumarda uduşdan başqa hər hansı məqsəddən imtina eləməmisiniz, siz hətta öz xatirələrinizdən imtina etmisiz…”  Qumarbaz, Fyodor Dostoevsky

Bildirək ki, Dostoyevski insanın zəif tərəflərini ən açıq şəkildə təsvir edən yazıçılardan biridir. Onun əsərlərində qəhrəmanlar çox zaman öz ehtiraslarının və seçimlərinin nəticələri ilə üz-üzə qalırlar. Bəzən insan bir istəyə və ya bir ehtirasa o qədər aludə olur ki, həyatında dəyərli olan digər şeyləri görməz olur.

“İnsan bütün ömrü boyu çox şeylər görsə də gördüklərinin az bir qismini dərk edir”. On Dördüncü Adam, Elxan Elatlı

İnsan həyat boyu saysız-hesabsız hadisələr yaşayır. Amma bu hadisələrin hamısının mənasını dərhal anlamaq mümkün olmur. Bəzən illər keçəndən sonra insan bir vaxt yaşadığı bir hadisəyə başqa cür baxır və onun əsl mənasını yalnız o zaman anlayır.

“İnsan axtaran zaman elə ola bilər ki, məqsədində ilişib qalsın və elə bu səbəbdən axtardığını tapmasın…” Siddhartha, Hermann Hesse

Hesse insanın həyat boyu davam edən axtarışını təsvir eliyir. Bəzən insan bir məqsədə o qədər fokuslanır ki, ətrafında olan başqa həqiqətləri görməz olur. Halbuki bəzi həqiqətlər çox uzaqda deyil, insanın lap yaxınlığında olur. Biz isə onları görə bilmirik. Bəlkə də görmək istəmirik...

“Bu, insan psixologiyasının çox möhtəşəm qabiliyyətidir. İnsan kosmosu araşdırır, yerin dərin qatlarına qədər gedə bilir, ancaq özünü tam olaraq öyrənə bilməyib hələ də”. Abaddon, Rövşən Abdullaoğlu

Müasir dövrdə insan texnologiya və elm vasitəsilə böyük kəşflər edir. Oxuyur, işləyir,  hətta alim belə ola bilir. Amma bütün bu inkişaflara baxmayaraq, insanın öz daxili dünyası hələ də tam olaraq açılmamış bir sirr olaraq qalır.

“Əgər öz ad-sanına hörmət edirsənsə yaxşı keyfiyyətli adamla otur-dur, çünki tək olmaq pis dostluqdan yaxşıdır”. George Waşinqton

İnsan həyatında ətrafında olan insanlar böyük rol oynayır. Dostluqlar insanın düşüncəsinə, qərarlarına və hətta taleyinə təsir edə bilir. Buna görə də bəzən tək qalmaq belə yanlış insanlarla birlikdə olmaqdan daha doğru seçim hesab edilir. Çünki yanlış dost səni öz bataqliğına çəkər, aparar...

“Daha o gün anlamışdım mən ömürüm boyu səninlə sınanacaqdım. Çünki insan daim ən sevdiyiylə sınanar…”- Çalıquşu, Rəşad Nuri Güntəkin

Sevgi insan həyatının ən güclü hisslərindən biridir. Amma sevgi yalnız xoşbəxtlik və sevinc deyil. Bəzən sevgi insanın dözümünü, səbrini və sədaqətini sınayan bir hissə də çevrilə bilir.

“İnsan çox zaman qiymətli bir şeyi əldən verəndən, onun qədrini bilməyib itirəndən sonra ayılır”.  Dəli Kür, Ismayil Şıxlı

İnsan təbiətində qəribə bir xüsusiyyət var ki, sahib olduğu şeylərin dəyərini çox vaxt onları itirəndən sonra anlayır. Bu, münasibətlərdə də belədir, gündəlik həyatda da. Bəzən bir şeyin dəyərini başa düşmək üçün onun yoxluğunu hiss etmək lazım gəlir.

“Sadəcə kitab oxumaq bəs etməz insana. Bəzən meydan oxuya bilməli: özünə, həyata, dünyaya…”- İnsanı Yaşadan Nədir?, LevTolstoy

Onu hər birimiz tanıyırıq. Tolstoy... Tolstoyun bu fikri insanın həyat qarşısında passiv olmamalı olduğunu xatırladır. Oxumaq və düşünmək vacibdir, amma insan bəzən həyatın özü ilə üz-üzə gəlməli, suallar verməli və cavablar axtarmalıdır.

Ədəbiyyatın gözəl tərəfi odur ki, müxtəlif ölkələrdə və müxtəlif dövrlərdə yaşamış yazıçılar insan haqqında eyni sualları verirlər. Onların dilləri fərqli olsa da, yazdıqları fikirlər bir-birinə çox bənzəyir.  Çünki insanın sevinci də, qorxusu da, səhvləri də əsrlər keçsə belə dəyişmir. Yenə də olduğu kimi qalır.

Bəzən bir roman yüzlərlə səhifədən ibarət olur, amma oxucunun yaddaşında yalnız bir cümlə qalır. Həmin cümlə isə illər sonra belə insanı düşündürməyə davam edir. Elə buna görə də bəzi sitatlar sadəcə ədəbiyyat nümunəsi deyil. Belə ki, onlar həyatın müxtəlif məqamlarında insanın qarşısına çıxan bir növ kiçik xatırlatmalardır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.03.2026)

Kübra Quliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

Hardasan ay Müşfiq, sözün küləydi, gəl əs,

Bu şəhər dar gəlir, nəfəsim sinəmdə həbs.

De ki, mənə toxunmasınlar, ruhum şüşə kimidir,

Bir baxış yetər sınmağa, ürəyim kövrək izidir.

De ki, məni incitməsinlər, səsim batır qışda,

Gülüşüm maskadı yalnız, ağrı yatır içimdə.

Bu səhnədə hər kəs rol, hər üz bir tamaşa,

Kod adı V.X.A – gizlənir bir başqa başa…

                                       Orxan Hüseyn

Bəzən bir tamaşa sadəcə səhnədə oynanan hekayə olmur. Bəzən o, bir dövrün yaddaşı, bir xalqın susdurulmuş ağrısı və tarixin gizlədilmiş səhifəsi olur. V.X.A – Vətən xainlərinin arvadları məhz belə tamaşalardandır. Bu tamaşa yalnız bir neçə qadının taleyindən bəhs etmir; o, bütöv bir dövrün ədalətsizliyini, damğalanmış həyatları və səssiz qalan həqiqətləri səhnəyə gətirir.

O səhnədə Şükriyyə, Dilbər, Xədicə, Ayna və daha neçə qadın dayanır. Hər biri bir ad, bir insan, bir tale kimi görünür. Amma onların taleyini birləşdirən ortaq bir damğa var: “vətən xaininin arvadı”. Tarixin ən ağır dövrlərindən birində insanlar yalnız öz əməllərinə görə deyil, yaxınlarının taleyinə görə də mühakimə olunurdular. Bu qadınların günahı isə sadəcə sevmək, ailə qurmaq və həyatlarını bir insanla bağlamaq olmuşdu.

Onların üzərinə qoyulan damğa təkcə söz deyildi – o, bir ömürlük hökm idi. Bu hökm onları cəmiyyətdən ayırır, susmağa məcbur edir, həyatlarını görünməz bir zindana çevirirdi. Amma buna baxmayaraq, o qadınların hər biri sındırılmayan bir iradənin simvoluna çevrilmişdi. Onlar susa bilərdilər, amma yox olmurdular; əzab çəkə bilərdilər, amma qürurlarını itirmirdilər.

Bu gün “azad qadın” deyəndə çox vaxt bu anlayışı sadə və adi bir reallıq kimi qəbul edirik. Təhsil almaq, işləmək, fikir bildirmək – bütün bunlar müasir həyatın normal hissəsi kimi görünür. Lakin bu günün azadlığı dünənin ağrılarından doğub. Keçmişdə dimdik duran, damğalara və təzyiqlərə baxmayaraq yaşamağa davam edən qadınlar bu azadlığın səssiz memarları olublar.

Teatr isə bu həqiqətləri bizə yenidən xatırladan güclü bir sənətdir. Bəzən deyirik ki, ölkədə yaxşı ssenari yoxdur, aktyor və aktrisalar zəifdir, auditoriyanın teatra marağı ölüb. Amma reallıq hərdən bu fikirləri dağıdır. Çünki yaxşı hekayə, səmimi oyun və güclü bir mətn olanda səhnə də yaşayır, tamaşaçı da.

150–200 nəfərlik bir zalda toplaşan gənc tamaşaçılar bunu bir daha sübut etdi. Hər yaşdan insanın eyni səhnəyə baxması, eyni anda susması, eyni anda kövrəlməsi teatrın hələ də canlı olduğunu göstərir. Tamaşa boyu zalda yaranan sükut bəzən alqışdan da güclü olur. Çünki o sükut tamaşaçının içində baş verən düşüncənin, ağrının və qürurun əlamətidir.

Bu tamaşaya baxarkən insanın içində iki hiss eyni anda yaşayır. Bir tərəfdən qürur hissi doğur – çünki o qadınlar sındırıla bilməmiş bir ruhun simvoludur. Digər tərəfdən isə dərin bir ağrı yaranır. Çünki səhnədə gördüyün hadisələr sadəcə dramatik təsvir deyil; əsarətin, təcavüzün, işgəncələrin və satılmışlıqların real tarixidir.

Teatrın ən böyük gücü də bundadır. O, keçmişi sadəcə danışmır – onu yenidən yaşadır. Tamaşaçı səhnəyə baxarkən artıq sadəcə izləyici olmur; o, həmin tarixə şahidlik edən bir insan olur. Və bəlkə də bu səbəbdən belə tamaşalar bitdikdən sonra zalı tərk edən insanlar əvvəlki kimi olmur.

Çünki bəzən bir səhnə, bir monoloq, bir qadının susaraq dediyi bir cümlə insanın yaddaşında uzun müddət qalır. O zaman anlayırsan ki, teatr sadəcə əyləncə deyil. O, yaddaşdır, vicdandır və bəzən də tarix qarşısında verilən səssiz bir etirafdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.03.2026)

Aynur İsmayılova,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

Hər gün eyni vaxtda küçəyə çıxıb avtobus gözləyirdim. Çox zaman eyni avtobusla dərsə gedirdim. Onun gəldiyini görəndə artıq əl etməyimə ehtiyac yox idi; məni tanıyırdı. Bu gün də eyni şəkildə avtobusu saxladı. Salamlaşıb oturmaq üçün boş yerin olub-olmadığına baxdım. Avtobus demək olar ki, dolu idi. Ən arxalarda bir boş yer gözümə dəydi. Yavaş-yavaş həmin yerə doğru addımladım. Boş yer olduğuna çox sevinmişdim. Hər səhər yuxulu-yuxulu dərsə gedən biri üçün bundan xoşbəxt nəsə ola bilməzdi.

Yerimi rahatlayıb ətrafa göz gəzdirdim. Oturduğu yerdə dərin yuxuya dalan kim, avtobusun aynasına söykənib uzaqlara dalan kim, əlində telefon, qulağında qulaqcıqla heç nə ilə maraqlanmayan kim… Hər kəs öz düşüncəsinə çəkilmişdi. Mən isə arxada oturub sadəcə onları izləyirdim. İçəridə qəribə bir səssizlik var idi. Bəlkə də mənim üçün yad idi; çünki mən də hər gün onlardan biri idim. Bir gün aynadan çölü izləyən, bir gün oturduğu yerdə yuxuya dalan, bir gün isə əlində telefon, qulağında qulaqcıqla öz dünyasına qapanan… Bu gün isə heç nə etmədən onları izləyirdim. Və onların həyatını düşünməyə başladım. İçəridəkilərin baxışı, duruşu, hərəkətləri əslində onlar haqqında çox şey deyirdi. Bəlkə də bunu hər kəs görürdü, ancaq kimsə müşahidə etmirdi. Mən isə bu səhər çox şeyin şahidi oldum. Onların hər biri öz içində bir dünya daşıyırdı. Hər kəsin bir hekayəsi var.

O gün anladım ki, bu avtobus bizi sadəcə bir yerdən digər yerə aparmır; o, eyni zamanda hər kəsi öz hekayəsi ilə bir yerdə daşıyır. Və mən bu gün bu hekayələrin səssiz şahidi oldum. Heç kim danışmırdı, amma baxışlarında başqa bir dünya vardı. Onu görmək üçün bəzən sadəcə ən arxada oturmaq kifayətdir.

Bu günün hekayəsi avtobusun ən axırıncı dayanacağa çatması ilə sona çatdı. Ən sonda çantamı çiynimə alıb səssizcə avtobusdan düşdüm. Arxamı dönüb baxanda avtobusa yeni insanlar mindiyini gördüm. Anladım ki, avtobusda hekayələr heç vaxt bitmir — sadəcə şəkil dəyişdirir və hər dəfə yenidən başlayır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.03.2026)

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Beyləqan-İmişli təmsilçisi,

Azərbaycan xalqının minilliklərdən süzülüb gələn mənəvi xəzinəsində elə bayramlar var ki, onlar yalnız bir günün şənliyi deyil, bütöv bir həyat fəlsəfəsinin ifadəsidir. Bu bayramların ən parlaq və ən qədimi isə Novruz bayramıdır. Novruz sadəcə təqvimin dəyişməsi deyil; o, zamanın nəfəsi, torpağın dirçəlişi, insan ruhunun yenilənməsi kimi dərin mənalar daşıyan bir mədəni yaddaşdır. Qışın uzun və bəzən yorucu gecələrindən sonra baharın ilk işığı görünəndə insanlar hiss edirlər ki, təbiət yenidən canlanmağa başlayır. Günəş daha uzun qalır, torpağın qoxusu dəyişir, ağacların budaqlarında görünməz bir həyat tərpənir.

Lakin Novruzun gəlişi birdən-birə baş vermir. Sanki təbiət bu böyük bayramın gəlişini addım-addım hazırlayır. Hər həftə gələn bir çərşənbə təbiətin bir ünsürünü oyadır və insanlara xəbər verir ki, bahar artıq uzaqda deyil. Bu çərşənbələr su, od, yel və torpaq çərşənbələri kimi tanınır. Xalq arasında bu mərasimlər təkcə adət deyil, həm də bir növ təbiətlə dialoqdur. İnsanlar bu günlərdə təbiətin dəyişməsini müşahidə edir, onunla birlikdə yaşadıqlarını hiss edirlər.

Bu çərşənbələr sanki qədim bir nağılın dörd fəslidir. Hər fəsildə təbiət bir az daha oyanır, insan isə bir az daha ümidlə dolur.

Su çərşənbəsi: təmiz başlanğıcın hekayəsi

Novruza aparan yolun ilk addımı su çərşənbəsidir. Bu çərşənbə xalq arasında bəzən “əzəl çərşənbə” də adlandırılır. Qədim inanclara görə dünyada həyatın başlanğıcı su ilə bağlıdır. Su təmizlik, saflıq və həyat deməkdir. Ona görə də Novruz mərasimlərinin ilk ünsürü məhz sudur.

Köhnə kəndlərin birində yaşayan bir nənə vardı. Onun saçları qar kimi ağarmış, üzündə zamanın izləri görünürdü. Lakin gözlərində həmişə bir işıq var idi. Hər il su çərşənbəsi günü o, səhər tezdən oyanardı. Hələ gün doğmamış kəndin üzərinə incə bir duman enər, torpaq gecənin sükutunu qoruyardı.

Nənə asta addımlarla həyətə çıxar, başına yaylığını bağlayar və əlinə mis bir qab alardı. Sonra kəndin yaxınlığındakı bulağa tərəf yola düşərdi. Bulağın suyu qışın uzun susqunluğundan sonra yenidən şırıltı ilə axırdı. Suyun səsi sanki baharın ilk nəğməsi idi.

Nənə suyu qabına doldurarkən pıçıldayardı:

— Ey axar su, saf ol. Evimizə nur, qəlbimizə rahatlıq gətir.

Sonra o suyu evə gətirib həyətə səpərdi. Bu hərəkət sadə bir adət deyildi. Bu, sanki yeni ilin başlanğıcı üçün edilən bir dua idi.

Kəndin uşaqları isə su çərşənbəsini başqa cür qeyd edirdilər. Onlar bulaq başına qaçar, suyun üstündən tullanaraq gülərdilər. Bəzən su damcıları günəş işığında parlayar və uşaqların üzünə düşərdi. O an hər şey bir nağıl səhnəsi kimi görünərdi.

Su çərşənbəsi insanlara xatırladır ki, həyatın başlanğıcı təmizlikdən keçir. İnsan ruhu da su kimi saf olmalıdır.

Od çərşənbəsi: alovun danışdığı hekayə

Su çərşənbəsindən sonra gələn ikinci mərhələ od çərşənbəsidir. Od qədim türk dünyagörüşündə müqəddəs sayılmışdır. O, istilik, işıq və qorunma deməkdir. Qədim insanlar qaranlıq gecələrdə odu həyatın qoruyucusu kimi qəbul edirdilər.

Od çərşənbəsinin axşamı kəndlərdə və şəhərlərdə həyətlərdə tonqallar qalanır. Günəş üfüqdə batarkən tonqalın alovu qaranlıq səmanı işıqlandırır. Alovun dili sanki göyə doğru uzanır və ulduzlara toxunmaq istəyir.

Uşaqlar tonqalın ətrafında dövrə vurur, böyüklər isə alovun yanında dayanaraq xatirələr danışırlar. Sonra hamı növbə ilə tonqalın üzərindən tullanır və belə deyir:

“Ağırlığım-uğurluğum odda yansın.”

Bu sözlər insanın keçmişdə qalan bütün çətinlikləri arxada qoymaq istəyini ifadə edir. Alov sanki insanın içindəki kədəri və qorxunu yandırıb külə çevirir.

Tonqalın qığılcımları göyə qalxarkən sanki bir mesaj göndərir: qaranlıq nə qədər güclü olsa da, işıq onu məğlub edə bilər.

Yel çərşənbəsi: təbiətin pıçıltısı

Üçüncü çərşənbə yel çərşənbəsidir. Bu gün küləyin oyanması ilə bağlıdır. Qədim inanclara görə yel təbiətin nəfəsidir. O, ağacları oyadır, buludları hərəkətə gətirir və baharın gəlişini yaxınlaşdırır.

Bir dəfə kəndin yaxınlığında yaşayan bir çoban səhər tezdən sürüsünü otarmağa aparmışdı. Hava sakit idi. Birdən uzaqdan gələn yüngül bir külək hiss olundu. Külək ağacların budaqlarını tərpətdi, quru yarpaqları havaya qaldırdı.

Çoban başını qaldırıb dedi:

— Demək bahar yaxınlaşıb.

Külək sanki təbiətin pıçıldayan səsi idi. O, ağacların budaqları ilə danışır, çəmənlərin üzərində gəzir, torpağın üstündə qalan son qar izlərini silirdi.

Yel çərşənbəsi insanlara xatırladır ki, həyat daim dəyişir. Hərəkət və dəyişiklik həyatın təbii qanunudur.

İlaxır çərşənbə: torpağın dirçəlişi

Novruza ən yaxın olan çərşənbə isə ilaxır çərşənbədir. Bu çərşənbə torpaq çərşənbəsi də adlanır. Qədim inanclara görə bu gün torpaq oyanır və həyat yenidən başlayır.

Kənd evlərində bu gün xüsusi hazırlıqlar görülür. Qadınlar mətbəxdə şirniyyatlar bişirir, qoxular bütün evi bürüyür. Süfrələr bəzədilir, səməni qoyulur.

Səməninin yaşıl rəngi torpağın yenidən dirçəlməsini xatırladır. Hər gün bir az daha böyüyən səməni sanki insanlara ümid verir.

Axşam düşəndə evlərin pəncərələrində şamlar yanır. Hər şam bir insanın arzusunu təmsil edir.

Uşaqlar isə papaq atmaq adətini böyük həyəcanla gözləyirlər. Onlar qapıya papaq qoyur və gizlənirlər. Ev sahibi papağın içinə şirniyyat qoyur.

Bu kiçik adət uşaqlar üçün böyük sevincdir. Onların gülüşü sanki baharın gəlişini daha da yaxınlaşdırır.

Novruz gecəsi: zamanın yenidən başladığı an

Nəhayət bütün bu çərşənbələrdən sonra Novruz gecəsi gəlir. Bu gecə qışın son nəfəsi, baharın isə ilk addımı sayılır.

Evlərdə böyük süfrələr açılır. Süfrədə səməni, boyanmış yumurtalar, şamlar və müxtəlif şirniyyatlar olur. Hər şey bir simvol daşıyır.

Yumurta həyatın başlanğıcını, səməni isə yenilənməni ifadə edir.

İnsanlar bir-birinə qonaq gedir, küsülülər barışır, ailələr bir araya gəlir. Hər kəs yeni ilin daha xoşbəxt olacağına ümid edir.

O gecə sanki zaman dayanır. İnsanlar keçmişi xatırlayır, gələcək haqqında düşünür və həyatın gözəlliyini daha dərindən hiss edirlər.

Novruzun əbədi mənası

Çərşənbələr və ilaxır çərşənbə Novruz bayramının sadəcə hazırlıq mərhələsi deyil. Onlar xalqın qədim dünyagörüşünün, təbiətə olan hörmətinin və həyat fəlsəfəsinin bir ifadəsidir.

Su, od, yel və torpaq – bu dörd ünsür həyatın əsasını təşkil edir. İnsanlar əsrlər boyu bu ünsürlərin oyanmasını qeyd edərək təbiətlə harmoniya içində yaşadıqlarını göstərmişlər.

Novruz isə bütün bu mərasimlərin zirvəsidir. Bu bayram insanlara ümid verir, onları bir-birinə yaxınlaşdırır və həyatın daim yeniləndiyini xatırladır.

Bahar hər il qayıdır. Torpaq yenidən oyanır. Ağaclar yenidən çiçəkləyir.

Və insan hər bahar bir daha anlayır ki, həyat – tükənməyən bir yenilənmə nağılıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.03.2026)