Kənan Məmmədli,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

“Sosial mediadan” rubrikasında bu gün yenə də növbətçiniz mənəm. Facebook-dan insan ürəyini ağrıdan bir status seçmişəm sizlər üçün. Müəllifi Anar Tağıyevdir. Söhbət SSRİ Xalq artisti Həşim Qadoyevin gedir. Məşhur aktyorun, həm də fəlsəfi kitablar müəllifinin hazırkı durumu ürək ağrıdır. Düşənbədə yaşayan aktyora aidiyyatı qurumlar niyə sahib çıxmırlar, bax bu sual doğurur. Və inanırıq ki, bu statusu daha geniş auditoriyaya yaymaqla orada qaldırılan məsələnin tezliklə öz həllini tapmasına yardımçı olacağıq. Ən azı o, bizim kinoya da tacik kinosu qədər qatqı veribdir.

Kinomuzun "Qazan"ı, ehtiyac üzündən küçədə kitablarını satan SSRİ Xalq artisti Həşim Qadoyevin 89 yaşı tamam olur. Bir neçə filmimizə çəkilsə də onu bizə sevdirən ən məşhur rolu Qazan xan olub.

Aktyor deyir: "Sənətdə Qaqarin idim. Nə sağlamlığımı, nə ayaqlarımı, nə də əllərimi əsirgəmədən özümü yandırdım. Həm teatrda, həm də filmlərdə çox çalışdım. Film çəkilişi zamanı barmaqlarımı qılıncla qırdılar, "Rüstəm və Söhrab" filmində isə qaşımı ox ilə vurdular, sonra tikdilər və barmaqlarımı gipsə qoydular. Bu günə qədər heç bir lüksüm yoxdur. Avtomobilim, hətta adi velosipedim də yoxdur".

Tacikistanın, Azərbaycanın və bir sıra xarici rejissorların 50-dən artıq filmində çəkilib. Onun fəlsəfi düşüncələri "Çərxi qardun" həftəliyində 10 ildən artıq çap olunub. Həşim Qadoyev 11 kitabın - "Rozho", "Asso", "Tanho", "Əndişaho", "Mən!?", "Kunc", "Kometalar", "Donbuz", "Ku", "Düşüncələr", "Mənim Söhrabım"ın müəllifidir. Kitabları rekord sayda - 100 cilddən çox nəşr olunub. Aktyor Tacikstanın paytaxtı Düşənbədə yaşayır. Bir müddət əvvəl o, kasıblıqdan əziyyət çəkdiyi üçün öz kitablarını satmağa başlayıb. Onun küçələrdə kitab satması barədə xəbərləri ictimaiyyət arasında böyük səs-küyə səbəb olub. Pərəstişkarları onunla görüş keçirərək maddi yardım göstərirlər. Amma bu, dəryada damladır.

1979-cu ildə Tacikistanın Xalq artisti, 1988-cu ildə SSRİ xalq artisti fəxri adlarını layiq görülüb.

Aktyor ahıl yaşında ona qarşı olan diqqətsizlikdən şikayət edərək deyir: "Bütün yetkin həyatımı teatr və kinoya həsr etdim. Tacik sənətinin şöhrəti üçün gecə-gündüz çalışdım. Hələ də daha çox işləmək üçün güc və enerjim var. Lakin dayandırıldım. Mənə dedilər ki, dincəlməyin vaxtı gəldi. Bu gün - mən quruya düşmüş balıq kimiyəm. Bütün gücümlə suya çatmağa çalışıram - amma bacarmıram. Heç kim mənə kömək etmir. Hər il yalnız ad günüm ərəfəsində məni xatırlayırlar, tələsik təriflər yazır, rollarımı göstərir, nə qədər böyük sənətkar olduğumu söyləyirlər. Vəssalam".

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.05.2026)

Təranə Turan Rəhimli,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Dəyərli oxucularımızla bu dəfə qiyabi olaraq qara qitəyə səfər edəcəyik.

Avadifo Olqa Kili uqandalı hüquqşünas, hüquq alimi, şair və yazıçıdır. Onun yaradıcılığı hüquq, ədəbiyyat və mənəvi araşdırmaların vəhdətini özündə əks etdirir.

O, 1 mart 1998-ci ildə anadan olmuşdur. Yazılarında xüsusilə münaqişə, bərabərsizlik və zərərli irsi ənənələrin təsiri altında formalaşmış cəmiyyətlərdə insan ləyaqətinin etik və hüquqi problemlərini araşdırır. Ədəbiyyat vasitəsilə hüququn insan həyatına əhəmiyyətli təsir aspektlərini ön plana çıxarır, hüquqi müdafiədən kənarda qalan, lakin cəmiyyətin mənəvi vicdanı üçün mühüm önəm daşıyan insanların həyatlarını bədii  təhlil mərkəzinə gətirir.

O, “Qalib hekayələr”, “Nalələrin əks-sədası” və “Sədəf qabığındakı ləkələr” adlı əsərlərin müəllifidir. Bu əsərlərdə zorakılığın uzunmüddətli izləri, zərərli ənənələrin davamlılığı və rəsmi hüquq sistemlərindən kənarda ədalət anlayışı kimi mövzular araşdırılır.

Onun şeirləri beynəlxalq ədəbi jurnallarda və antologiyalarda geniş miqyasda nəşr olunmuş, ispan, ivrit, fransız, italyan və çin dillərinə tərcümə edilmişdir. Avadifo Olqa Kill həmçinin sülh quruculuğu, insan hüquqları və barışığa həsr olunmuş ədəbi platformaya rəhbərlik edir ki, bu da onun etik dəyərlərə, tarixi yaddaşa və cəmiyyətin sağlam düşüncəsinə sadiqliyini əks etdirir.

2025-ci ildə o, Uqandanın ən nüfuzlu qadınları sırasında göstərilmiş və “The New Vision” nəşriyyatı tərəfindən ədəbiyyata, insan hüquqları sahəsində ictimai diskursa və intellektual ictimai həyata verdiyi töhfələrə görə xüsusi mükafatla təltif olunmuşdur.

Şeirlərini dilimizə çevirib sizlərin ixtiyarına buraxıram.

SİLAHSIZ OLDUĞUMUZ GÜN

Silahsız olduğumuz gün yer titrəmədi, dinlədi.

Köhnə yaralar quraqlıqda toz kimi qalxdı, inlədi.

Aramızda bir ağrı asılı qaldı, nə basdırıldı,

nə də susduruldu.

Sən qəzəbini bürüdün atalar sözlərinə,

mən  sinəmdə təbil çalan ürəyimin səsinə. 

Hər ürək döyüntüsü — düşmənini unutmuş savaş nidası kimi,

Biz bağışlamaqdan başlamadıq.

Yox!  Biz adlarla başladıq.

Adını çək — öldürülmüş uşağın.

Adını çək — yanmış ocağın.

 Adını çək — qardaşını bütöv udmuş gecənin.

Qoy hər ad bir toxum olsun,  könülsüz torpağa səpilən.

Çünki sülh, dəvətsiz gələn bir quş deyil.

O, yavaş-yavaş yonulur həqiqətin inadkar ağacından.

Və səsin çatlayanda daşa çırpılan su tası kimi, toplamadım parçaları o anda

 səni ittiham etməkçün. Topladım ki, onları mən

 nə qədər kövrəkik deyə görəsən.

Günəş bizi ayrı ayrı isitməkdən yorulunca oturduq,

kölgələr də bağışladı ayrı dayanmağımızı.

Sonra, sakitcə, şahidsiz, nəğməsiz silahımızla yerin ağzını qapatdıq.

Və yer,

bütün savaşlardan daha yaşlı olan yer,

dodaqlarını sıxıb bir də heç nə demədi.

SÜKUTUN QURDUĞU KÖRPÜ

Kim deyib ki, sülh sakitlikdir?

O nə qorxaqların sükutudur, 

Nə də unudulmuş sümüklərin yuxusu.

Sülh — dinləməyin qabırğalarından qurulan körpüdür.

Gəl, şimşəyini yerə qoy. İçindəki o yağışı eşitməyimə izn ver.

Sənin hekayəndən bir bıçaq olmaz,

onu mənim qorxumla itiləməsən.

Daşın kənar bucağından yol tapan bir çay kimiyəm,

Qəmini qəmimlə kəsməyəcəyəm.

 Ehmalca tutaraq onu,  su saxlanan gil qab kimi,

 qoymayacağam çatlasın ağırlıqlar altında.

Və növbə mənə çatanda qəm meşəsindən çıxmağa əsla tələsməyəcəyəm,

Orda hələ kölgələr var, tanınmaq istəyən.

Gəl yavaş-yavaş gedək,

 addım-addım, söz-söz,

 ta ki gerçəyimizə toqquşmaqdan qorxmayıb  yan-yana durmaq öyrədək,

 axşamüstü ağsaqqallar bir yerə toplandığı tək.

Körpülər belə qurulur. Dəmirdən yox,

qanundan yox,

eşitmək və eşidilmək üçün inadkar cəsarətdən.

Və biz körpüdən keçəndə, qalib tək yox,

 bir-birinin ağrısına yad qalmağı rədd edən insanlar kimi çatacağıq mənzil başına.

BÖLÜNMƏYİ RƏDD EDƏN ÇAY

Aramızdan bir çay axar,

Bizi onun ayırdığı deyildi.

Yalan idi.

Hər səhər o ikimizin səmasından su içirdi,

İkkmizin əksimizi daşıyırdı,  əsla tərəf seçmədən.

Kim öyrətdi bizə onun keçidindən qorxmağı?

 Kim ona sərhəd dedi ki, xeyir-dua əvəzinə?

Dinlə onu, çay daşlarla dava etmir,

Üstünə düşən ağacı lənətləmir.

Qıvrılır, dolanıb keçir, yenə yola davam edir.

Bəs biz niyə danaymışıq beləcə sərt, sanki nifrət gücmüş kimi?

Gəl, ayağını suya qoy.

Hiss et, o səndən nə tayfa, nə dil, nə də yaralı tarix soruşur.

O yalnız bir sual verir: Hərəkət edəcəksənmi?

Çünki barışıq bir abidə deyil.

O bir axındır.

Onu qurub kənara çəkilmək olmaz.

Ona daxil olmalısan, yenidən və yenidən, dünənin ağırlığı sümüklərinin üzərindən sürüşənə qədər.

Qoy çay bizə öyrətsin: incitmədən daşımağı, zorlamadan düzəlməyi,

 haradan gəldiyini unutmadan yol getməyi.

Və bir gün, uşaqlar soruşanda bizi nə ayırdı, biz çayı göstərib deyəcəyik:

Heç nə.

O, həmişə bizi evə gətirmək üçün idi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.05.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

2004-cü ildə ekranlaşdırılan District 13 (“13-cü zona”) filmi, rejissor Pierre Morel tərəfindən çəkilmiş və aksiyon janrında yeni nəfəs yaradan ekran əsərlərindən biri hesab olunur.

Film bizi gələcəyin Parisinə aparır. Cinayətkarların və yoxsulluğun nəzarətdən çıxdığı “13-cü zona” adlı ərazi hökumət tərəfindən divarlarla şəhərdən ayrılıb. Burada qanun demək olar ki, işləmir. İnsanlar dövlətin unutduğu, sistemin taleyinə buraxdığı həyat yaşayırlar.

Amma “13-cü zona” sadəcə aksiyon filmi deyil. Onun arxasında çox sərt sosial fikir dayanır:

Cəmiyyət bəzi insanları xilas etmək yerinə onlardan sadəcə qurtulmağa çalışır.

Leito – küçənin içindən çıxan üsyan

Filmin əsas qəhrəmanı Leito yaşadığı zonanı cinayətkarların əlindən qorumağa çalışan biridir. O, sistemə inanmır, çünki sistem çoxdan onları unudub.

Leito üçün mübarizə şəxsi məsələ deyil. Bu, yaşadığı məhəllənin, insanların və ləyaqətin savaşıdır.

Onun parkurla dolu qaçış səhnələri sadəcə vizual effekt deyil — azadlığa çatmaq istəyən insanın simvoludur. O qaçır, tullanır, divar aşır… çünki yaşadığı dünya onu sıxır.

Damien və sistemin içində qalan vicdan

Digər tərəfdə Damien var — xüsusi təyinatlı polis. O əvvəlcə sistemi təmsil edir. Amma “13-cü zona”ya daxil olduqca həqiqəti görməyə başlayır.

Film burada maraqlı xətt qurur:

bir tərəfdə küçənin yetişdirdiyi adam,

digər tərəfdə dövlətin yetişdirdiyi adam.

Və zaman keçdikcə ikisi anlayır ki, əsl düşmən bir-birləri yox, insanları bu vəziyyətə salan sistemdir.

Aksiyonun arxasındakı reallıq

Pierre Morel filmi yalnız döyüş və təqib üzərində qurmur. O, şəhərlərdəki sosial parçalanmanı göstərir.

Varlı məhəllələr və unudulmuş zonalar…

Təhlükəsiz küçələr və ölümün adi hala çevrildiyi yerlər…

Film göstərir ki, divarlar təhlükəni yox etmir. Sadəcə onu gizlədir.

Parkurun kinodakı partlayışı

“13-cü zona”nın kino tarixində ən böyük fərqlərindən biri parkur səhnələridir. Xüsusilə David Bellein performansı aksiyon janrına tam yeni dinamika gətirdi.

Filmdəki qaçış, tullanış və parkur səhnələrinin çoxu kompüter effekti ilə deyil, aktyorların real hərəkətləri ilə çəkilmişdi. Bu da aksiyonu daha canlı, sərt və inandırıcı göstərirdi.

Yekun

Bəzən şəhərlər insanları ayırmaq üçün divarlar tikir.

Amma ən təhlükəli divarlar beton yox, laqeydlikdən qurulur.

“13-cü zona” bizə xatırladır:

İnsanları cəmiyyətdən təcrid etdikcə cinayət yox olmur — sadəcə daha böyük partlayışa çevrilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.05.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Biz taleyin sərt küləkləri ilə yurdundan didərgin düşmüş "qaçqın məktəbi"nin şagirdləri idik. Hamımızın üzərində eyni kədərli adın kölgəsi vardı: "Qaçqınlar". Öz həmvətənlərimiz tərəfindən bu cür damğalanmaq ruhumuza necə ağır təsir edirdisə, özümüzü eləcə sınıq və qərib hiss edirdik. Lakin zaman keçdikcə bu ada da, məhrumiyyətlərlə dolu yaşayış tərzinə də alışdıq; hər şey adiləşdi. Təəssüf ki, adiləşdikcə daxilimizdəki uşaqlıq saflığını və ümidləri itirməyə başladıq...

​Lakin bu çətinliklər bizə həm də böyük dəyərlər qazandırdı. Ən böyük mənəvi qazancımız isə məktəb illərində oldu. Mingəçevirdə məskunlaşmış Ağdam rayon 128 nömrəli məktəbin müəllimləri bizə yalnız şagird kimi deyil, öz doğma övladları kimi yanaşırdılar. Onlar bəzən valideynlərimiz tərəfindən tətbiq edilən o "sovet sərtliyini", bəzən isə misilsiz  qayğıkeşliyi eyni anda nümayiş etdirirdilər.

​9-cu sinifdə oxuyanda həyatımıza tamamilə fərqli bir insan – bir tarix müəllimi gəldi. O, digər həmkarlarından hər şeyi ilə fərqlənirdi: geyim tərzi, səliqəsi, davranışındakı sərbəstlik və ilk baxışda nəzərə çarpan  səmimiliyi ilə. Ən əsası isə bizə qarşı olan münasibəti tamamilə başqa idi.

​Onun adı Farid müəllim idi. O, heç vaxt bizə "dərs oxuyun" deyə təzyiq göstərməzdi, amma biz onun fənnini canla-başla oxuyardıq. "Sakit durun"- deyə xəbərdarlıq etməzdi, lakin onun dərsində hamımız heyranlıqla, sükut içində onu dinləyərdik. Bizə "sizi çox istəyirəm" deməzdi, amma biz o sevgini bütün qəlbimizlə, iliklərimizə qədər hiss edərdik. Tarixi mənə sevdirən, hər kəsin sevimlisinə çevrilən Farid müəllim bizə təkcə müəllim deyil, həm qardaş, həm dost, həm də ən yaxın sirdaş idi.

​O, peşəsinə elə bir eşqlə vurulmuşdu ki, 2003-2006-cı illərin o zamankı müəllim maaşının azlığına baxmayaraq, bizə məktəbdə təmənnasız hazırlıq keçərdi, hər mövzunun sonunda öz əli ilə xüsusi testlər (kvizlər) hazırlayıb bizə işlədirdi. Onun dəstəyi təkcə sinif otağı ilə məhdudlaşmırdı; sosial həyatımızda da hər zaman yanımızda idi. Bizimlə voleybol oynayar, gəzintilərə çıxardı.

​Bir dəfə sinif yoldaşlarımla Kür çay sahilində oturub öz aramızda bir "qonaqlıq" təşkil etmişdik. Sonda hesabı öz aramızda bölüşmək ("nemeski şot") qərarına gəldik. Lakin ofisiant yaxınlaşıb hesabın artıq ödənildiyini bildirdi. Hamımız təəccüblə bir-birimizə baxdıq, məlum oldu ki, bu nəcib addımı yenə Farid müəllim atıb. Bir dəfə isə voleybol oynayarkən barmağım qırılmışdı. Farid müəllim dərhal məni maşına qoyub xəstəxanaya apardı. Sanki öz balaca qardaşı, öz övladı imişəm kimi həyəcanla həkimə deyirdi: "Həkim, nətərdi vəziyyəti? Elə et ki, çox ağrıtmasın..." O səs hələ də qulaqlarımdadır.

​Farid müəllim öz şəxsiyyəti, yüksək mədəniyyəti, davranışı və insanlığı ilə mənim üçün həyatda əsl örnəkdir. Bu gün hər hansı bir tədbirdə onunla yanaşı əyləşmək, çiyin-çiyinə Vətənə və millətə xidmət etmək mənim üçün ən böyük fəxarətdir.

Allah utandırmasın!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.05.2026)

(İmamverdi İsmayılovun “LABİRİNT” povesti üzərinə kulturoloji-fəlsəfi düşüncələr)

Əkbər Qoşalı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

Yolunu azarsan, yol səni səslər,

Nəsə itirərsən, ol səni səslər;

Hər sözü çevirib söz etmək olmur,

Qəlb kədəri gəzər, dil qəmi səslər…

Çox qədim qatlara gedib çıxan, həm mifoloji, həm memarlıq, həm də fəlsəfi anlam yükü daşıyan bir anlayış var – biz də ona etimolojisinə uyğun şəkildə “labirint” deyirik.

“Labirint” sözü qədim yunan dilindəki labýrinthos (λαβύρινθος) formasından gəlir. Bu söz əsasən Girit (Krit) adasındakı ünlü mifoloji tikili – Minotavrın saxlandığı dolaşıq keçidlər (dolaşıq yol) sistemi ilə bağlı işlənib.

Yunan mifologiyasına görə Kral Minos, memar Dedal və yarı insan-yarı öküz Minotavr çevrəsində formalaşan “labirint” anlayışı sonradan (demək olar) bütün dillərə yayılıb.

Bir çox alim “labirint” sözünü “labrys” adlanan qədim Krit ikibaşlı baltası ilə bağlayır.

Bu halda labyrinthos – “labrys evi”, “ikibaşlı balta məbədi” kimi anlaşılır.

Çünki Krit-Mino mədəniyyətində “labrys” qutsal hakimiyyət və ritual simvolu idi. Yəni ilkin mərhələdə “labirint” dini-məbəd kompleksi, qutsal keçid sistemi, gizli törən məkanı anlamı daşıya bilərdi.

Bəzi araşdırmaçılar isə sözün yunanlardan da öncə Anadolu, Lidiya yaxud Mino dillərinə aid olduğunu düşünür. Yəni yunanlar sözü hazır şəkildə mənimsəmiş ola bilər.

Bax, bu halda “labirint” indo-avropadan daha çox, qədim Aralıq dənizi təməl qatına aid termin sayılır.

Başlanğıcda fiziki dolaşıq tikili demək idi; sonralar isə insan şüuru, həyat yolu, mistik sınaq, daxili axtarış, mənəvi dolaşıqlıq anlamlarını qazandı.

Bu gün “labirint” artıq memarlıq terminindən çox, psixoloji, fəlsəfi, kulturoloji metafordur.

Qədim labirintlərdə məqsəd həmişə “çıxış(ı) tapmaq” olmurdu.

Bəzən insanı sınaqdan keçirmək, yönünü itirmək, mərkəzə çatdırmaq, “özünü tapmaq” məqsədi daşıyırdı. – Bir növ, türk-islam çiləxanası kimi…

Bu anlamda labirint “azmaq məkanı”ndan çox, “içə enmə modeli”dir – desək, qüsur olmaz.

Elə buna görə də çağdaş ədəbiyyatda “labirint” çox vaxt insanın iç dünyası, yaddaşı, vicdanı, qorxuları, zaman içində itib-batması

üçün metafor kimi işlədilir.

Milli Məclisin üzvü, yazıçı-publisist İmamverdi İsmayılovun yeni povestində də “Labirint” məhz bu ikinci – fəlsəfi-kulturoloji qatla işləyir...

Bəli, insan bəzən şəhərdə azmır;

insan bəzən meşədə də azmır;

insan ən çox öz içində azır…

Və bu elə səssiz baş verir ki, çox vaxt heç özü də hiss etmir…

Bir gün anlayırsan, qapılar yerindədir, divarlar yerindədir, adamlar yerindədir – amma… ruh öz yerində deyil…

İmamverdi İsmayılovun “Labirint”i məhz bu daxili yersizliyin, mənəvi koordinatsızlığın, çağdaş insanın görünməyən ruhi dağınıqlığının bədii xəritəsi kimi gəldi mənə.

Bu əsəri “bir ölüm haqqında povest” adlandırmaq azdır, məncə – əslində, bu, ölümə yaxınlaşan insanın yox, həyatdan uzaqlaşan insanın mətni deyilmi?..

Çünki insanın ölümü birdəfəlik olur; amma labirint daşdan yox, düşüncədən qurulanda insanın içdən aşınması illərlə davam edir.

Yuxarıda vurğuladığımız kimi, qədim çağlarda labirintin məqsədi çıxışı gizlətməkdən savayı, bəzən insanı öz mərkəzinə çatdırmaq da ola bilirdi.

İmamverdi İsmayılovun povestində də labirint daşdan tikilən memarlıq deyil, əlbəttə; burada labirint yaddaşdır, vicdandır, qorxudur, şübhədir, insanın özündən uzaq düşməsidir.

Çağdaş insanın ən böyük faciəsi də onun küçədə yox, düşüncəsində azması sayılmırmı?.. – Telefon susmur, ekran sönmür, xəbərlər bitmir, təlaş tükənmir…

İnsan daim görünməyən təhlükə hissi ilə yaşayır sanki… Sanki həyat yox, uzun sürən fövqəladə vəziyyət davam edir.

“Labirint” məhz bu mənəvi gərginliyin povesti olmanın ədəbi-bədii yükünü daşıyır, məncə...

Müəllif bundan öncə

“Bayquş və qarovulçu”nu yazmışdı; indi budur “Labirint” hər yandan görünür: müəllifin neçə həmkarını bu barədə danışan gördüm; neçə qəzetdə, saytda “Labirint” haqqında rəy gördüm; gördüm, akademiklər, professorlar oxuyub, rəy yazmaq qərafına gəlib…

İmamverdi İsmayılovun ötən il geniş rezonans doğuran “Bayquş və qarovulçu” hekayəsində gecənin səssizliyi içində vicdanın səsi duyulurdu. – Orada qaranlıq çöldəydi. Budur, “Labirint”də isə qaranlıq artıq insanın içinə köçüb.

Öncəki hekayədə qarovulçu sanki zamanın keşiyini çəkirdi, bayquş isə gecənin mistik bilgəsini xatırladırdı.

Müəllif o hekayədə insanla təbiət, qorxu ilə intuisiya, gecə ilə yaddaş arasında görünməyən bağlar qururdu.

“Labirint”də isə… artıq keşiyini çəkmək mümkün deyil… Çünki təhlükə qapının o tayında yox, insanın beyninin içindədir.

Əgər “Bayquş və qarovulçu” vicdanın gecə səsləri idisə,

“Labirint” çağdaş insanın içərisindəki uğultudur.

Birində insan qaranlığa baxırdı; digərində qaranlıq insanın özünə baxır…

Burada insan ölümdən yox, yaşaya bilməməkdən qorxur… – Əsərin ən ağır qatlarından biri bu olsa gərək…

Adam ev tikir – yaşamağa vaxt tapmır…

Pul qazanır – rahatlıq tapa bilmir…

Bala böyüdür – onunla danışmağa zamanı olmur…

Ömrünü təhlükəsizlik üçün xərcləyir – amma heç vaxt özünü təhlükəsiz hiss etmir…

Müəllif bu paradoksu sakit, pafossuz, amma təsirli şəkildə göstərir.

“Labirint”dəki (və labirintdəki!) insan öz faciəsinin fərqindədir… ancaq çıxış yolunu tapa bilmir. Ən ağrılı məqam isə bu deyilmi məgər?..

Necə deyərlər, bəzi labirintlərin xəritəsi olmur…

Burada bir vurğulama etmək istəyirəm: İmamverdi İsmayılovun dili xalq nəfəsinin çağdaş ritmi ilə “danışır”. – Bu povestin uğurlarından biri də dildir.

Müəllifin dili süni “ədəbi görünmək” təşəxxüsündən uzaqdır; yazıçının dili kitab rəfindən gəlmir – onun gəldiyi yer həyatın içidir… Bax, orada yas yeri var, çayxana nəfəsi var, kənd axşamı var, yorğun adamların susqunluğu var…

Bu bədii ovqat, bu daxili ritm Azərbaycan nəsrində bizə müəyyən mənada İsmayıl Şıxlının ağır kişilik səssizliyini, Sabir Əhmədlinin iç ağrısına çevrilmiş həyat fəlsəfəsini, Mövlud Süleymanlının mifləşən kənd yaddaşını, çağdaş qatdasa Aqil Abbasın həyatın içindən gələn sərt və təbii danışıq enerjisini xatırladır.

İmamverdi İsmayılov bu xəttin içində belə daha çox insanın iç səsini, görünməyən ruhi çatlarını, çağdaş adamın səssiz daxili uğultusunu yazır.

Elə buna görə də (təzadlı çıxmasın) onun qəhrəmanları danışmaqdan çox düşünür, düşünməkdən çox susur, susduqca isə oxucunun içində böyüyür…

İmamverdi İsmayılov xalq danışıq ritmini çağdaş psixoloji nəsrlə birləşdirə bilir.

Bu hər yazıçıya nəsib olurmu?

Xalq dili burada folklor elementi olmaqdan çıxır – milli yaddaşın sağ qalma forması olaraq şəkillənir.

Əslində, bu povest bir insan haqqında olmaqdan irəli – bir dönəm haqqındadır.

Özü də, söhbət bir ölkədən, bir bölgədən getmir; günümüzdə dünyanın sürəti, kapitalist həyatın yorğunluğu, güvənsizliyin gündəlik hala çevrilməsi, mənəvi dayaqların zəifləməsi – bunların hamısı əsərin görünməyən fonudur.

Uzun sözün qısası, çağdaş insan öz ruhundan uzaq düşüb.

Qədim labirintlərdə insan mərkəzi tapmaq üçün dolaşırdı.

Bugünkü insan isə çox vaxt özünü tapmaq üçün…

Ancaq insan dünyanı kəşf etdikcə özünü itirir. – Çağdaş dönəmin ən böyük paradoksu bu olmasın?..

“Labirint”i məhz bu itkinin bədii salnaməsi sayanlar haqsızdırmı?

Hər insanın içində çıxışı çətin bir yol var. – Əsəri bitirəndən sonra bunu bir qırağa yazmış olursan…

İnsan bəzən bütün ömrünü həmin yolu axtarmağa sərf edir.

Bəzən də… özündən çıxa bilmir.

Dedilər yol getsən, yorulmaq qalar,

Elə oturub da, qocalmaq olar…

Dəli arzularla bacarmaq olar,

İlahi, sən məni özümdən çıxart…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.05.2026)

Nail Zeyniyev,

“Ədəbiyyat və İncəsənət portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Bir vaxtlar musiqi seçimi real bir seçim idi. İnsan müxtəlif mənbələrdən müxtəlif şeylər eşidir, öz zövqünü yavaş-yavaş formalaşdırırdı. Bu proses vaxt alırdı, amma nəticəsi fərdi idi. İndi isə alqoritmlər sənin üçün seçir. Dinlədiklərinə baxır, sevdiklərini analiz edir, sonra sənə oxşar şeylər göstərir. Dairə tədricən daralır. Zövq formalaşmır, yalnız güclənir.

Kütləvi mədəniyyət anlayışı yeni deyil. Sənaye cəmiyyətiylə birlikdə doğdu. Eyni mahnıları eşidən, eyni filmlərə baxan, eyni kitabları oxuyan böyük kütlələr. Bu ortaqlıq bəzilərinin fikrincə mədəniyyəti demokratikləşdirdi. Bəzilərinin fikrincə isə onu kasıblaşdırdı. Fərdi ifadəni standart istehsalla əvəz etdi.

Azərbaycanda bu proses özünəməxsus bir şəkildə gedib. Sovet dönəminin mədəniyyəti ideoloji olaraq kütləvi idi. Hamı eyni şeyə maraq göstərməli idi. Fərdilik şübhəli sayılırdı. Müstəqillikdən sonra bu zorla kütlələşdirmə sona çatdı. Amma onun yerini iqtisadi kütlələşdirmə aldı. İdeolojiyi kommersial əvəz etdi. Nəticə isə yenə eyni bir şeyə bənzəyirdi.

Fərdi zövqün nə olduğu sualı burada vacibdir. Fərdi zövq yalnız əksəriyyətin sevmədiyini sevmək deyil. Bu, öz içindən gələn estetik reaksiyaların fərqinə varmaqdır. Bu fərqinə varma isə müqayisə tələb edir. İnsan müxtəlif şeylərə məruz qalmalıdır ki, hansına həqiqətən reaksiya verdiyini hiss edə bilsin. Kütləvi mədəniyyət bu müqayisə imkanını azaldır. Hamıya eyni şey göstərəndə fərqi görmək çətinləşir.

Musiqidə bu problem çox aydındır. Dünya miqyasında ən çox dinlənilən mahnıların böyük hissəsi eyni ritm qəlibləri, eyni melodik hərəkətlər üzərinde qurulub. Bu bir təsadüf deyil. Rəqəmsal platformalar hansı elementin daha çox dinlənilməyə yol açdığını analiz edir, prodüserlərə göstərir. Prodüserlər o elementləri istifadə edir. Nəticədə çox sayda oxşar mahnı var. Qulaq bu oxşarlığa alışır. Fərqli şeyi artıq narahat edici tapır.

Azərbaycanlı dinləyicinin bu prosesdəki yeri maraqlıdır. Yerli musiqi bazarı qlobal kütləvi mədəniyyətin təzyiqi altında öz xüsusiyyətlərini müəyyən qorumağa çalışır. Muğam elementi müasir pop mahnılara qatılır. Bu qarışıq bəzən özünəməxsus bir şey doğurur, bəzən isə hər iki elementin zəifləməsinə gətirib çıxarır. Bu gərginlik hələ həll olunmayıb.

Vizual mədəniyyətdə də eyni tendensiyanı görmək mümkündür. Sosial medianın estetikası getdikcə standartlaşır. Bütün dünyada oxşar filtr, oxşar kompozisiya, oxşar rəng palitrası. Bu standartlaşma bir estetik dil yaradır, amma eyni zamanda onu kasıblaşdırır. Hamı eyni gözəllik anlayışına doğru sürünür.

Amma kütləvi mədəniyyət fərdi zövqü tamamilə məhv edə bilməz. Çünki insan aktivdir. O, yalnız qəbul etmir, seçir. Bəzən kütləvi mədəniyyətin içindən çıxmağı seçir. Alternativ axtarır. Bu axtarış onu başqa bir yerlərə aparır. Kütlənin maraq göstərmədiyi sahələrə. Həmin sahələrdə tapılan şeylər çox zaman daha dəyərlidir.

Fərdi zövqün qorunması üçün şürlü bir müqavimət lazımdır. Bu müqavimət həmişə kütləni rədd etmək deyil. Kütlənin təklifini qəbul etmədən əvvəl özünə soruşmaq deməkdir: bu mənə nə verir? Bunu mən seçirəm, yoxsa mənə seçdirilib? Bu sadə sual fərdi zövqü canlı saxlayan ən güclü vasitədir.

Kütləvi mədəniyyət fərdi zövqü tam məhv etmir. Onu zəiflədə bilir, sıxışdıra bilir, görünməz edə bilər. Amma yox edə bilmir. Çünki insan içindəki həqiqi estetik reaksiya heç vaxt tam susdurula bilmirr. O reaksiya bəzən gözlənilməyən bir anda üzə çıxır. Bir mahnıda, bir rəsmdə, bir misrada. O an fərdi zövq kütlənin səsindən daha yüksək danışır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.05.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

10 may 2026-cı il tarixdə Ağdam Rayon İcra Hakimiyyətinin və YAP Ağdam rayon təşkilatının birgə təşkilatçılığı ilə Ulu öndər Heydər Əliyevin anadan olmasının 103 illiyinə həsr olunmuş tədbir keçirilib.

Rəsmi və bədii hissədən ibarət tədbirdə Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Vaqif Həsənov, YAP Ağdam rayon təşkilatının sədri Mansur Quliyev, hüquq mühafizə orqanlarının, idarə, müəssisə və təşkilatların rəhbərləri, şəhid ailələri, qazilər və ictimaiyyət nüməyəndələri iştirak etmişlər. Tədbir iştirakçıları əvvəlcə Ulu öndər Heydər Əliyevin mərkəzi meydanda ucaldılmış abidəsini ziyarət etmiş, önünə gül dəstələri düzmüşlər. Ağdam Muğam Mərkəzində baş tutan rəsmi hissədə iştirakçılar Ulu öndərin müxtəlif vaxtlarda Ağdam rayonuna etdiyi səfərlərdən bəhs edən foto və  kitab sərgisi ilə tanış olub, daha sonra Dövlət Himninin səsləndirilməsi ilə tədbir açıq elan edilib. Əvvəlcə Ulu öndərin həyat və siyasi fəaliyyətinə həsr edilmiş “Xalqa həsr olunmuş ömür” adlı filim tədbir iştirakçılarına nümayiş etdirilmişdir. Ümummilli lider Heydər Əliyevin həyat və fəaliyyəti haqqında məruzə ilə çıxış edən Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Vaqif Həsənov Ulu öndərin öz xalqını zamanın mürəkkəb tarixi-siyasi sınaqlarından uğurla çıxarmasından və ardıcıl mübarizə apararaq onu müstəqilliyə qovuşduran qüdrətli şəxsiyyət olmasından söhbət açmış, Azərbaycan xalqının yeni əsrə və yeni minilliyə məhz Heydər Əliyev zəkasının işığında qədəm qoymasından bəhs etmişdir. Çıxış edən YAP Ağdam rayon təşkilatının sədri Mansur Quliyev Ulu öndər Heydər Əliyevin Azərbaycanın müasir siyasi tarixində mühüm dönüş nöqtəsi olan Yeni Azərbaycan Partiyasının yaradılması ilə ölkəmizin gələcək inkişafının möhkəm təməlini qoymasından, 1992-ci ilin noyabr ayında Naxçıvanda təsis edilən Yeni Azərbaycan Partiyasının xalqın tələbi və zərurətindən yaranaraq qısa müddətdə ümumxalq partiyasına çevrilməsindən, məhz bu siyasi təşkilatın fəaliyyəti nəticəsində ölkədə sabitliyin bərpa olunmasından, dövlətçilik prinsiplərinin möhkəmlənməsindən və Azərbaycanın davamlı inkişaf strategiyasının müəyyən edilməsindən bəhs etmişdir. Tədbirin bədii hissəsində Ağdam Musiqi Kollecinin “Qarabağ” instrumental ansamblının müşayiəti ilə Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti Fehruz Səxavətin və kollecin müəllim və tələbələrinin təqdimatında xalq və bəstəkar mahnılarından ibarət musiqi nömrələri tədbir iştirakçılarına təqdim edilmişdir. Tədbirdən sonra YAP Ağdam rayon təşkilatı tərəfindən bir qrup şəhid ailəsinə hədiyyələr təqdim olunmuşdur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.05.2026)

Rəqsanə Babayeva,

”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

Bu gün - mayın 10-u müasir müstəqil Azərbaycanın memarı və qurucusu, xalqımızın dahi oğlu və Ümummilli Lideri Heydər Əliyevin anadan olmasının 103-cü ildönümü günüdür.

Ulu Öndərin əziz xatirəsi Beyləqanda dərin hörmət və ehtiramla yad olunub, abidəsi ümumrayon səviyyəsində ziyarət edilib.

Ziyarət mərasimində Beyləqan Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Əziz Əzizov və kollektivi, YAP Beyləqan rayon təşkilatının rəhbərliyi, rayonun hüquq-mühafizə orqanlarının rəhbərləri və əməkdaşları, idarə, təşkilat və müəssisələrin kollektivləri, şəhid ailələri, qazilər, hərbçilər, ictimaiyyət nümayəndələri iştirak ediblər.

Tədbir iştirakçıları Ulu Öndərin abidəsi önünə tər güllər düzərək Azərbaycan dövlətçiliyinin möhkəmləndirilməsi, ölkəmizin tərəqqisi və xalqımızın rifahı naminə misilsiz xidmətlər göstərmiş Ümummilli Liderin parlaq siyasi irsini böyük minnətdarlıq hissi ilə yad ediblər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.05.2026)