“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.

Pərvanə Məmmədli

Rza Bərahəni (1935–2022) – görkəmli nasir, şair, publisist, ədəbiyyatşünas, tərcüməçi.

İranda müasir ədəbi-tənqidin əsasını qoyanlar sırasında birinci Rza Bərahəninin adı çəkilir. Buna görə də ədib “İran ədəbi-tənqidinin atası” kimi tanınır. O, eyni zamanda İranda modern və postmodern ədəbiyyatın öncüllərindəndir.

İlk şeirlər kitabı 1962-ci ildə çıxıb və ədəbi mühitdə ciddi rezonans yaradıb.

R.Bərahəni də türk təfəkkürünü fars ədəbiyyatında inkişaf etdirən yazıçılardandır. Üç kitabına müəllifin ingiliscə yazdığı əsərləri daxil edilmişdir. İndiyə kimi əlli altı kitabı çıxıb, bunlardan  səkkizi roman, on dördü şeir kitabıdır. Bu romanların həcmi ümumi­lik­də dörd min səhifədən çoxdur. Xeyli sayda ədəbi-tənqidi məqalələri çap olunmuşdur. Tehranda ictimai xadim Cavad Heyətin ana dilində nəşr etdirdiyi “Varlıq” jurnalı R.Bərahəniyə də öz təsirini göstərmişdir. O bir sıra məqalələrini, xüsusən də türk­cə, farsca, ərəbcə qarışıq yazdığı şeirlərini bu jurnalda çap etdirmişdir. Həmin şeirləri son­ra­dan kitablarına da daxil etmişdir.

1968-ci ildə işıq üzü görən iri həcmli “Misdən qızıl” ədəbi-tənqidi məqalələr və esselər kitabı İranda Avropa tipli ədəbi tənqidin əsasını qoyub, müəllifinə “İran ədəbi tənqidinin atası” titulunu qazandırıb.

Rza Bərahəni İran şah rejimi və inqilabdan sonrakı hakimiyyət tərəfindən təqib olunub, həbsə atılıb, bəzən zindana salınıb.

“Yurdumun sirləri” əsəri yazıçının doğulub boya-başa çatdığı Təbriz şəhərinə həsr olunub. Yazıçı əsərdə Təbrizin tarixi, mədəniyyəti, orada yaşayanların özəl xü­su­siyyətləri, xarakterləri, məşğulluq sahələri ilə  bağlı  mövzu  və  mətnləri qələmə almışdır. Əsərin özəlliyi onun Azərbaycan gerçəklikləri ilə bağlı olmasındadır. R.Bərahəni Azərbaycan Milli Hökumətinin məğlubiyyətindən sonrakı Azərbaycan ortamının ağır və sıxıntılı vəziyyətini bədii lövhələrlə ifadə  etmişdir. Azərbaycan türklərinin acınacaqlı durumu, rejim tərəfindən əhaliyə edilən basqı və təzyiqlər yazıçının  romanında öz əksini tapmışdır.

Bərahəni əsərlərində nağıl və dastanlardakı əfsanəvi mifik obrazları ədəbiyyata gətirib real həyatla uzlaşdırmağı bacarmışdır. Sürrealizmə xas olan yuxu, xəyal və şüuraltıdan yararlanmışdır. Kitabda verilən “Yurdumun sirləri" və ”Mamaça” əsəri buna bariz örnəkdir.

Yazıçının  digər əsəri «İnsanlıq tarixi» essesidir. Esseni müəllifin  mövcud rejimə etiraz səsi, əlaməti kimi qəbul etmək olar. Əsərdə təsvir olunanlar barəsində təsəvvür əldə etmək üçün bir səhnə kifayətdir; qaranlıq gecə, dəhşətli burulğan, dalğaların qorxusu… Sahildəki seyrçilər həmin dənizdəkilərin nələr çəkdiyini haradan bilsinlər? Əsərin qayəsində bu ritorik sual durur.

R.Bərahəninin ən məşhur əsərlərindən biri olan “Taclı hanniballar”da İranda Pəhləvilərin hakimiyyəti illərində insanlara qarşı aparılan repressiya və diskriminasiyadan bəhs edilmişdir. Şah rejimi zamanı gizli polis xəfiyyəsinin – SAVAK-ın cinayətlərinin izinə düşən əsər müəllifinin özü də  bir zamanlar SAVAK-ın təcridxanasında keçirdiyi hissləri və şahidi olduğu olayları qələmə almışdır.

R. Bərahəninin romanlarında, şeirlərində və digər əsərlərində həmişə Azər­bay­can möv­zusuna geniş yer verilmişdir. Bu əsərlərdə azərbaycanlı obrazı və Azərbaycanın tə­­bi­ə­ti canlandırılmışdır. R.Bərahəni yazdığı əsərlərində bəzən bir neçə səhifəni, bəzən şe­ir par­ça­larını, bəzən də müəyyən məqamları (məs. yuxugörmələri) türkcə vermişdir. Ro­man­­la­rın­dakı bütün surətlər, demək olar ki, azərbaycanlıdır, istər Təbrizdə, Tehranda ya­­şa­sın, istərsə də Nyu-Yorkda. Ana dili onun damarlarında axan qanı, bədəninin bir par­­ça­sıdır. Uşaqlıq dostu və məsləkdaşı, tanınmış dramaturq, istedadlı yazıçı Qulamhüseyn Saidiyə həsr etdiyi “Araba” şeiri çox təsirlidir:

    Sökdülər yerindən qarmaladılar qapıyı,

Atdılar bir araba üstünə, apardılar,

Gözümüz görə- görə evimizi də apardılar.

İndiysə duygularımız azgın düşən arılar kimi

bir-bir itkin pətəklərini arayırlar

Sıra Savalana gəldikcə,

Biz çocuqlar dağın ətəğində

Əl-ələ verib seyr edirdik,

Bizi saymadan işlərinə başlamışdılar.

Bitirdilər ləhləyə – ləhləyə,

Savalanı da qarmaladılar,

arabanın üstünə atdılar.

1968-ci ildə bir neçə həmkarı ilə birgə İran Yazıçılar Birliyini (Kanu-e Nevisendegan-e İran) təsis edib. Bu təşkilatın yaranışı İran hakimiyyətini narahat etdiyindən hakimiyyət təşkilatı bağlamağa və susdurmağa çalışdığı üçün ədiblər, o cümlədən Barahəni ciddi təqiblərlə üzləşmişlər.

Bərahəni iranlılar arasında bir azərbaycanlı və radikal siyasətçi kimi tanınmışdır. 40-50 il milli demokratik haqlar uğrunda çalışan R.Bərahəni üçün dil azadlığı, senzura ilə mü­barizə, qadınların kişilərlə bərabər haqlara sahib olma məsələsi əsas məq­səd­lərin­dən olmuşdur.

1996-cı ildə o, İrandan qəti şəkildə ayrılaraq Kanadada məskunlaşıb və ömrünün son illərini Toronto şəhərində yaşayıb. Bir müddət Kanada PEN-in prezidenti olub, daha sonra isə təşkilatın fəxri sədri kimi fəaliyyət göstərib.

ABŞ-nin Nyu-York, Texas, İndiana, Yuta və xüsusilə Oksford kimi nüfuzlu universitetlərində pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olub.

Əsərləri ingilis, fransız, alman, rus, ərəb, türk, is­pan, isveç və başqa dillərə tərcümə edilmişdir. Onun ingiliscə, Azərbaycan  türkcəsi  və fransızca yazdığı  orijinal əsərləri də  vardır. Bir çox əsərləri Mar­kes, Nabokov, Oktavio Paz, Nazim Hikmət, Borxes, Şimborska kimi böyük dün­ya yazarları ilə birgə nəşr olunmuş, onlarla eyni antologiyalarda yer almışdır.

“Nyu-York tayms”, “Vaşinqton post”, “Mond”, “Fiqaro”, “Taym” kimi nüfuzlu nəşrlərdə əsərləri və əsərləri barədə yazılar dərc edilib.

Jonh Leonard, Edqar Lorens Doktorov, Helene Sixous,Tyerri Bodar və b. nüfuzlu şəxslər onun haqqında yüksək fikirlər söyləyib, rəsmi yazılar yazıblar.

Bərahəninin 1968-ci ildə yazdığı “İnsanlıq tarixi” kitabının İranda çapına icazə verilməyib. Lakin  E.L.Doktorov adlı bir amerikalı yazıçı kitaba aid böyük bir məqalə yazıb, onu ingilisdilli topluma təqdim etmişdir. Rza Bə­ra­hə­ni “Ayaz bəyin cəhənnəm günləri”, “Öldürülənlərin türküsü”, “Yurdumun sirləri”,  “İlyas Nyu-Yorkda”, “Quyudan quyuya”,  “Azadə xanım  və müəllif”  kimi romanların  “Bağçanın ceyranları”, “Meşə və şəhər”, “Günortadan sonra bir gecə”, “Günəşdəki çilə”, “Aydakı çiçək”, “Zil-Allah”(zindan şeirləri), “Maskalar və bağlar” (ingiliscə), Böyük şüşələr”,  “Pəncərəyə gəl”,  “İsmayıl”, “Kəpənəklər” kimi  şeir  toplularının və  “Misdən qızıl”, “Hafiz risaləsi”,” Ədəbiyyat tənqidində liderlik böhranı”, “İran inqilabında  nələr oldu, nələr olacaq?”, “Gələcək nəsillərə hesabatlar” kimi tənqidi araşdırmaların və digər müxtəlif janrlarda yazılmış əsərlərin müəllifidir. Müəllifin “Ayaz bəyin cəhənnəm günləri” ingilis və fran­sız dil­lərinə tərcümə edilmişdir. O.Şekspir, Kundera, Man­delştam, Fanon və digər ünlü ya­­zar­ların əsərlərini farscaya çevrilmişdir.

      Azərbaycanda “Rza Barahəni: şeirlər, müsahibələr, araşdırma” (2009), Türkiyədə “Kəpənəklərə” (2005) şeir kitabları işıq üzü görüb. 2019-cu ildə isə Pərvanə Məmmədlinin təqdimatında “Rza Bərahənidən seçmələr” kitabı çap olunub.

Rza Bərahəni 25 mart 2022-ci ildə Torontoda vəfat etmiş, şəhərin Elgin Mills qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

Xanım Aydın,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Bakı… Səhər günəşinin Xəzər dalğalarına yansıdığı, küləyin qızılı saçları oynadan insanlarla dolu bir şəhər. Burada hər küçənin, hər daşın öz sözü, öz xatirəsi var. Amma şəhərin köhnə hissəsində, Şamaxinka yolundan başlayıb Nərimanov prospektinə qədər uzanan Paralel küçələr, Bakı tarixinin sanki bir xəritəsini çəkir.

1918-ci ilin əvvəlinə qədər Şamaxinka rayonunun strukturu həmçinin həmin bu paralel küçələrlə müəyyən edilirdi. Bu yeddi küçə özündə yaranan gündən bu günə kimi şəhərin yaddaşı, insanlarının arzuları və talelərinin izlərini saxlayır.

XIX əsrin sonlarında məskunlaşmağa başlayan bu küçələr arasında Cəfər Cabbarlı küçəsi öz memarlığı və möhkəmliyi ilə seçilirdi. Bu gün “Nizami” metrosunun üstündə yerləşən bu küçənin fasadları yenidən təmir olunur, köhnə Şamaxinka isə yenidən doğulmuş kimi abadlaşdırılır. Lakin bir vaxtlar burada dar, birmərtəbəli evlər, dağılmış yollar və yeraltı suların üzərindən axan kanalizasiya vardı. Şəhər kasıb təbəqəsinin yaşadığı o dar küçələrə yarananda ad verilməyib. Sadəcə bir-birinə paralel olduğu üçün nömrələr qoyularaq “Paralel” deyilib.

İndi isə Paralel küçələrdə çoxmərtəbəli binalar, işıqlı küçələr, supermarketlər, təhsil müəssisələri və müasir infrastruktur fəaliyyət göstərir. Hər addımda keçmişlə bu günün iç-içə keçdiyi bir məkan – Bakı şəhərinin tarixi ilə müasirliyi görüşdürən bir xətt.

1-ci Paralel – Əlibəy Hüseynzadə

Əvvəllər İskrovski adlanan bu küçə bolşeviklərin “İskra” qəzetinin çap olunduğu mətbəəsi ilə məşhur idi. Sovet dövründə muzeyə çevrilmiş bina bu gün də mövcuddur, amma mətbəə artıq fəaliyyət göstərmir. Azərbaycanın müstəqilliyini elan etməsindən sonra küçə Əlibəy Hüseynzadə adı ilə tanındı. Hüseynzadə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin üçrəngli bayrağının müəllifi, filosof, həkim və rəssam idi. 1908-ci ildə Azərbaycanın ilk operası “Leyli və Məcnun”un hazırlanmasında yaxından iştirak edib.

2-ci Paralel – Balababa Məcidov

Bu küçə Balababa Məcidov adı ilə tanındı. Balababa Məcidov Mikrobiologiya, Epidemiologiya və Gigiyena İnstitutunun direktoru, professor və elm xadimi olub. Bir neçə il əvvəl isə rekonstruksiya layihəsi çərçivəsində küçə yenidən abadlaşdırıldı və genişləndirildi.

3-cü Paralel – Mahmud Abilov

Post-sovet dövrdə küçəyə hərbi xadim, general-mayor Mahmud Əbilovun adı verildi. M.Əbilov 2 dəfə “Qızıl Ulduz bayrağı”, 2-ci dərəcəli “Kutuzov” ordenləri ilə təltif edilib.

4-cü Paralel – Subhi Səlayev

Sovet dövründə bu küçə Hüseyn Cavidin adı ilə tanınırdı. Cavid XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatında böyük rol oynamış, əsərlərində fəlsəfi lirika və insanpərvərlik mövzularını əks etdirmişdir. Repressiyaya məruz qalan Cavid düşərgədə vəfat etmiş, qalıqları 100 illiyinə Naxçıvanda yenidən dəfn edilmişdir. Bu gün küçə tanınmış neftçi-alim Subhi Səlayevin adını daşıyır.

5-ci Paralel – Fuad İbrahimbəyov

Sovet dövründə Nikolay Qamaleyin adı ilə tanınan küçə bu gün Azərbaycanın ilk azərbaycanlı psixiatrı Fuad İbrahimbəyovun adını daşıyır. 1926-cı ildə o, respublikada ilk eksperimental-psixoloji laboratoriyanı yaradıb, lakin 1948-ci ildə repressiyaya məruz qalıb.

6-cı Paralel – Məmməd Naxçıvani

Küçə əvvəllər məşhur müğənni Bülbülün adını daşıyırdı. Bülbül Azərbaycan xalq musiqisini italyan opera ənənələri ilə birləşdirərək dünyaya tanıdıb. Hal-hazırda 6-cı Paralel Məhəmməd Naxçıvaninin adını daşıyır. O, görkəmli alim, fikir adamı və dövlət xadimi olub, fars dili izahlı lüğətini hazırlayıb.

7-ci Paralel – Bəsti Bağırova

Sovet dövründən bu günə qədər Bəsti Bağırova adı ilə tanınan küçə, Goranboy rayonunun kolxoz sədri olmuş, iki dəfə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüş pambıqçının şərəfinə adlandırılıb. 1 nömrəli Bakı Tibb Kollecinin orada yerləşdiyinə görə küçə çox populyardır.

Bakı şəhərinin Paralel küçələri tarixin canlı şahidi, mədəniyyətin və insan talelərinin izidir. Hər biri bir neçə dəfə ad dəyişdirib, hər ad bir dövrün hekayəsini danışır. Dar, birmərtəbəli evlərdən, çoxmərtəbəli binalara keçid isə şəhərin özü kimi, keçmişlə bu günün simfoniyasıdır. Maraqlısı budur ki, bu küçələr özündə tarix daşıdığı kimi, Bakının köhnə – özündə tarix daşıyan insanları onlara hələ də “Paralel” deyir. Məsələn, yolda bir yaşlı adamdan nəyinsə yerini soruşsan, “Dön birinci Pararlelə, düz get” deyəcək.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

Aytən Ağasıyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Zamanın yaz yağışı kimi süzülərək axdığı günlərdən biri idi. Telefonun yanıb sönən işığında ekrandakı adı oxuyub çalınan zəngi açdım, bir az danışdıq…

Hər şeyin keçici olduğunu, zamanın bir günə sığmadığını, bəzən də bir günün saatıma sığmadığını dəfələrlə sınamışdım. Amma bu gün fərqli idi. Nə şikayət edirdim, nə də şükür içində idim. Sanki belə də olmalıymış kimi qulağımda telefon, o tərəfdəki adamın səsi ilə saatımla oynayırdım.

Telefondakı adama "məni görmək üçün 36 saat vaxtın var" dedim, hansı ki o görüş heç olmayacaqdı

-Niyə mənə qulaq asmırsan? O səs nədir elə?

-Saatımla oynayıram..!

Bəli, o an qolumdakı saatla oynayırdım. Yenə saatıma sığmayan dəqiqələrin içində özümdən uzaqlaşdım. Sanki mənim zamanım bu dünyanın saatına uyğun gəlmirdi.

Heç uyğunlaşmağa çalışmırdım da. Son vaxtlar zamanın ağırlığını keçən hər dəqiqədə hiss edirdim.

Zamanın həfifliyini isə yalnız nənəmin ürək döyüntüləri hiss etdirirdi mənə.

Bir az danışdıqdan sonra telefonu söndürdüm. Yastığa yaslanaraq dincəlmək istəyirdim ki, nənəm gəldi. İçimdəki xaosu sakitləşdirmək üçün yaxınlaşdıqca hiss etdiyim ürək döyüntülərinə qulaq verdim.

 Nənəmin ürək döyüntülərini dinləyəndə sanki bu dünyaya başqa bir pəncərədən baxırdım. O hər dəfə yuxuya getdikcə mən də başımı onun qalxıb-enən sinəsinə qoyub döyüntünün tezliyində özümü axtarırdım. O döyüntünü o qədər sevirdim ki, "görsənməyən kulyoka" qoyub həmişə özümlə gəzdirmək istəyirdim.

Saat kimi vurmurdu ürək! Yavaşlamırdı, geridə qalmırdı.

Nənəmi yaşatmaq üçün çırpınırdı, fasiləsiz, dincəlmədən!

Bir tərəfdən də qolumdakı saatı sağa sola fırladırdım…

-      Saatınla az oyna!

Nənəm yatmamışdı deyəsən.

Bu dəfə nənəmin sözünü eşitdim, saatımı çıxarıb kənara qoydum.

Bir tərəfdən də özümə deyirdim ki "qulaq as, bu gün də ancaq saatınla oynadın! Ovcunun içindən uçub gedən zamanı tutmağa çalışdın! Burax getsin daha. Əllərin boş, ürəyin dolu olsun!"

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Amerikalı fizik Robert Milliken (şəkildə Eynşteydən sağda) Eynşteynin işığın hissəciklərdən (fotonlardan) ibarət olması ideyasına inanmırdı və qəbul etmirdi. Çünki 20-ci əsrin əvvəllərində işığın dalğa nəzəriyyəsi elmdə üstünlük təşkil edirdi...

Buna görə Milliken Eynşteynin fikirlərini təkzib etmək üçün əsaslı surətdə planlaşdırılmış təcrübələr aparmağa başlayır. Nəticədə bu təcrübələr, əksinə, işığın fotonlardan ibarət olduğunu təsdiqləyir. Milliken bu işinə görə Nobel mükafatı alır.

Eynşteyn isə 1910-1922-ci illərdə hər il Nobel mükafatına namizəd olsa da, o bu mükafatı yalnız 1922-ci ildə ala bilir. Maraqlıdır ki, dahi alimə Nobel mükafatı onu bütün dünyada məşhurlaşdıran nisbilik nəzəriyyəsinə görə yox, fotoelektrik effekt nəzəriyyəsinə görə verilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Sovetlər dönəmində Moskvada Ədəbiyyat İnstitutu var idi (elə indi də var, -red.), müttəfiq respublikalardan ən istedadlı gənc yazarları ora oxumağa göndərirmişlər. Oranı oxuyan qeyri-rəsmi ustad statusu alırdı. Onlardan biri də Salam Qədirzadə olub. Onlar 6 nəfər eyni illərdə təhsil alıblar, hamısı da Azərbaycan sovet ədəbiyyatı tarixinə adlarını qızıl hərflərlə yazdırıblar: Nəbi Xəzri, Əli Kərim, İsgəndər Coşqun, Cabir Novruz, İsa Hüseynov və Salam Qədirzadə...

Salam Qədirzadə sonradan xatirələrində yazacaqdı ki, biz Peredelkino kəndində yaşayırdıq. İnstitutun yataqxanası orada idi. Kasıb yaşayırdıq. Novruz bayramlarında biz gənclərin paxlava, şəkərbura paylarını Səməd Vurğun gətirirdi. Bizim ehtiyac içində yaşadığımızı, korluq çəkdiyimizi görən şair bəzən soyuq qış aylarında birimizə şərfini, birimizə papağını verirdi...

Bu xatirədə həm böyük şairimiz Səməd Vurğunun təəssübkeşliyi, insanpərvərliyi yer alıbdır, həm də içi Salam Qədirzadə olmaqla, azərbaycanlı istedadlı gənclərin necə məşəqqətlərə qatlanaraq elitar məktəbdə biliklərə yiyiələnmələri təsvir edilir və bu gənclər, əlbəttə ki, sonradan çəkdikləri cəfaların səfasını görə bildilər...

Bu gün Salam Qədirzadəni yad etməyimiz səbəbsiz deyil, görkəmli yazarımızın anadan olmasının 103-cü ildönümüdür.

Salam Qədirzadə 35-dək kitab müəllifidir. Onun "Qış gecəsi", "46 Bənövşə", "Kəndimizdə bir gözəl var", "Sevdasız aylar" kimi romanları gənclərin masaüstü kitabına çevrilib. Oxucular tərəfindən səbirsizliklə gözlənilən əsərləri hər zaman ən yüksək tirajlarla nəşr olunub

Ədib 1923-cü ilin aprel ayının 10-da Bakı şəhərində anadan olub. O, hələ uşaqlıqdan şeir və hekayələr yazır, ədəbi dərnəklərdə iştirak edirmiş. Ancaq o dövrdə onu təkcə ədəbiyyat maraqlandırmayıb. Musiqini o qədər sevib ki, hətta tar çalmağı öyrənməyə qərar verib. Bu sahədə təhsil almaq üçün sənədlərini götürüb musiqi məktəbinə gedib. Onların musiqi qabiliyyətini bəstəkar Üzeyir Hacıbəyov yoxlayırmış.Növbə ona çatanda o, tarda bir musiqi ifa edib. Üzeyir bəy deyib ki, bala, sən bu sənəti at, tarzən olmaq sənlik deyil. Sonralar bu xatirəni yada salar, gülə-gülə Üzeyir bəyə rəhmət oxuyarmış. Çünki bəstəkarın məsləhətindən sonra o, yenidən ədəbiyyata meyl edib. Bu sahə üzrə oxumağı arzulayıb. Lakin Böyük Vətən müharibəsi həmin arzuları düz 5 il təxirə salıb. 1941-ci ildə orta məktəbi bitirən kimi 18 yaşlı Salam könüllü şəkildə cəbhəyə yola düşüb.

1941–1945-ci illərdə o, Şimali Qafqaz, Kuban, Qərbi Ukrayna, Polşa, Bessarabiya, Rumıniya, Çexoslovakiya, eləcə də Almaniyanın faşistlərdən azad edilməsində sıravi döyüşçü kimi iştirak edib, cəbhələrdə göstərdiyi şücaətə görə III dərəcəli Şöhrət ordeni, İgidliyə görə və daha yeddi medalla təltif olunub, Baş Ali Komandanlıq tərəfindən fərqləndirilib.

Müharibə illəri sonradan yazıçının bir sıra əsərlərində öz əksini tapıb. 1946-cı ildə ordu sıralarından tərxis olunduqdan sonra Salam Qədirzadə Sumqayıt şəhərində 18 saylı fabrik-zavod təhsili məktəbində müdir müavini vəzifəsinə təyin edilib. 1948-ci ildə isə Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinin qiyabi şöbəsinə daxil olub.

Eyni zamanda Mərkəzi radionun yerli verilişləri üzrə məsul redaktoru vəzifəsində çalışmağa başlayıb. 1949-cu ildə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının zəmanəti ilə Salam Qədirzadə Moskvadakı M. Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutuna təhsil almağa göndərilib. Onun hələ tələbə ikən diplom işi olaraq yazdığı "Gənclik" povestini Rusiyanın məşhur "Detgiz" nəşriyyatı ayrıca kitab şəklində nəşr edib.

Moskvada oxuyarkən Salam ailə qurub. Həyat yoldaşı Roza Qədirova milliyyətcə rusdur. Yazıçı onunla dərsə yollanarkən elektrik qatarında tanış olub. Roza xanım hər səhər qatarla işə gedirmiş,  eyni qatarda hər gün  rastlaşırmışlar. Yolboyu kitab oxuyan rus gözəli Salam Qədirzadənin gözündən yayınmır. Yazıçı bir gün cəsarətini toplayıb qıza könül açıb, məhəbbətinin qarşılıqlı olduğunu öyrənəndə, sanki dünyanı ona bağışlayıblar. İlk görüşlərində bir-birlərinə ayrı keçən illərindən danışıblar. Roza xanım ondan heç nəyi gizlətməyib. Amma Salam Qədirzadə bir məsələni sevgilisindən sirr saxlayıb, ona Bakıda heykəltəraş qızla nişanlı olduğunu deməyib.

1952-ci ildə Salamın tələbəlik illəri sona yetib. Moskvayla vidalaşmaq vaxtı yaxınlaşıb. Ancaq könlünü ovlayan gözəldən həmişəlik ayrılmağı ağlına da gətirməyib. Elə qız da onsuz yaşamaq barədə düşünmək belə istəmirmiş. Dostlarını restoranların birinə toplayıblar, xudmani məclis qurub evləniblər.

Qızı Leyla xanım xatirələrində birində belə deyir:

“Atamın Moskvadan gözəl bir qızla dönməsi anasını, qardaş-bacısını çaşdırsa da, giley-güzar etmirlər. Həm də ona görə ki, atamı çox istəyir, onu özlərinə ağsaqqal bilir, bir sözünü iki etmirdilər. Həm də anlayırdılar ki, könülə güc yoxdur. Sevgilisinə görə doğmalarını qoyub-gələn qərib gəlini incitməyə də ürəkləri gəlmir.

Ona “Salamın nişanlısı var”, - deməyə utanırlar. Gəlini mehribanlıqla qarşılayırlar. Heç atamdan soruşmurlar da ki, bəs indi biz neyləyək, nişanlısına, ailəsinə nə cavab verək. Bacıları özləri məsələni yoluna qoyurlar...”

Bakıya qayıtdıqdan sonra gənc yazıçı 8 il Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının orqanı olan "Azərbaycan" jurnalının məsul katibi vəzifəsində işləyib. 1960-cı ildə Salam Qədirzadə "Kirpi" satirik jurnalının məsul katibi təyin olunub. 1966 ilədək həmin vəzifədə çalışıb.

1975–1976 illərdə Salam Qədirzadə Yazıçılar İttifaqının Dramaturgiya üzrə məsləhətçisi kimi çalışıb. 1976-cı ildə isə "Kirpi" satirik jurnalının baş redaktoru təyin olunub və 1980-ci ilədək həmin vəzifəni icra edib. Bir qədər sonra həmin dövrdə Azərbaycan KP MK-nin birinci katibi Heydər Əliyevin iştirakı ilə keçirilən Azərbaycan yazıçılarının qurultayında Yazıçılar İttifaqının İdarə heyətinə üzv seçilib.

Salam Qədirzadə dramaturq kimi də tamaşaçıların rəğbətini qazanıb.

Onun pyesləri təkcə Azərbaycanda deyil, Ukrayna, Moldova və digər ölkələrdə səhnəyə qoyulub. "Hardasan, ay subaylıq", "Həmişəxanım", "Gurultulu məhəbbət", "Şirinbala bal yığır" kimi komediyaları isə elə indi də gündəmdədir. Salam Qədirzadə güclü satira və yumor ustasıdır.

Onun satirik əsərləri müasir Azərbaycan ədəbiyyatında yeni bir səhifə açıb, yeni məktəbin bünövrəsini qoyub.

Çox zarafatcıl, şən adam olub Salam Qədirzadə. Bir dəfə kolxozda briqadir işləyən 60-65 yaşlarında bir kişi onun evinə gəlib, ona bir neçə şeir oxuyub və əlavə edib ki, o, yazıçı olmaq istəyir. Salam Qədirzadə ondan soruşub ki, mən briqadir ola bilərəm. Kişi “Yox, nə danışırsınız, bunun üçün oxumaq, təcrübə lazımdır” cavabını verəndə Salam Qədirzadə söyləyib: “Bax, şeiri yazmaq üçün də istedad lazımdır. Bir də unutmayın ki, şeiri yazan şair olur, yazıçı yox”. Kişi ona olunan dəvətə baxmayaraq, çay içmədən, çörək yemədən qovluğunu qoltuğuna vurub, tələsik çıxıb gedir.

Bir dəfə də gül ticarəti ilə məşğul olan pullu dostları onu və Qabili Buzovnaya qutab qonaqlığına çağırır. Qabil də təzəcə çıxan kitabını - “Nəsimi” poemasını həmin o tacirə hədiyyə aparır. Salamdan soruşur, avtoqrafa söz tapa bilmirəm, səncə, bu kitaba nə yazım? Salam da cavab verir: “Heç nə, yaz ki, ver qutabı, al kitabı”. Qabil elə də yazır...

Ona yaxşı vəzifələr təklif edib, məsuliyyətli iş tapşırırmışlar. Bacardığı qədər onlardan imtina edib. Dövlət işlərindən kənar durmasını özü daha çox yazıçılığıyla bağlayıb: “Nəyimə lazımdır vəzifə?” deyərdi. – “Mənimki odur, çəkilim bir tərəfə, əsərlərimi yazım”.

Hətta Şıxəli Qurbanov ideologiya üzrə katib işləyəndə Salam Qədirzadəni Mərkəzi Komitəyə şöbə müdiri qoymaq istəyib, razılaşmayıb. Deyib ki, mən yazıçıyam, vəzifə adamı deyiləm.

Yazıçıya heç bir fəxri ad verilməyib. Buna görə çox incik olub. O "Kirpi" jurnalındaykən antipodları daim tənqid edirmiş, bu səbəbdən də çoxlu düşmənləri var idi. O cümlədən, MK-nın təbliğat-təşviqat şöbəsinin müdiri kreslosunda əyləşmiş Ramiz Mehdiyev də ona düşmən kəsilənlərdən biri idi, yazıçının hər yerdə adının üstündən xətt şəkirdi...

Hətta bu situasiya Salam Qədirzadənin səhhətinə də təsir edib. Bir neçə dəfə rəsmi orqanlara müraciət etsə də müsbət cavab verməyiblər. Buna görə, əsəbiləşir, gərgin olur, siqareti daha çox çəkirdi.

Bir gün isə insult keçirir. Sonradan xəstəliyi şiddətlənir, komaya düşür. Bir həftə komada qalandan sonra 1987-ci il noyabrın 15-də heç bir vəsiyyət etmədən 64 yaşında dünyasını dəyişir. Son kitabını “Hər gün ömürdən gedir” adlandırır. Bu kitabı görmək ona qismət olmur.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Onun "Dahiprezidentə xatirə duaları" əsəriABŞ, Fransavə Almaniyadaifaolunub. Azərbaycanınvə Rusiyanıngörkəmlibəstəkarı və orqanifaçısı olaraqo, "İohannSebastyanBaxınvarisləri" beynəlxalqmedalınalayiqgörülüb. Dahi bəstəkarQaraQarayevinyetirməsidir. O, dünyadailk şəxsdirki... - “ŞərqinSebastyanBaxı” adlandırılıb…

ArifAbdullaoğluMirzəyev 10 aprel 1944-cü ildə Bakıdaanadanolub. Üzeyir Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında Qara Qarayevin sinfində təhsil alıb. Hazırda Almaniyada yaşayır.

Bakıdakı təhsilini başa vurduqdan sonra bir müddət P.İ.Çaykovski adına Moskva Konservatoriyasında orqan sənətinin nəzəriyyəsi və tarixindən dərs deyib. Beləliklə, Arif Mirzəyev yaradıcılıq fəaliyyətini müəllimliklə birləşdirib.

Ornamental-muğam, xoral və polifonik variasiyalar formasında Şərq polifonik solo orqan əsərləri yazan ilk bəstəkardır. 1992-ci ildə dünya musiqi ədəbiyyatında ilk İslam matəm musiqisi - "Yanvar passionu"nu ("Yanvar mərsiyələri") bəstələyib.

Arif Mirzəyev dahi alman bəstəkarı İohan Sebastyan Baxın musiqi sahəsi üzrə mütəxəssisdir, eyni zamanda onun davamçılarından biri sayılır. Müasir musiqidə polistilistikanın ustadlarından biri hesab olunur.

Qara Qarayevin tələbəsi

O, Qara Qarayevin yaradıcılığında əldə etdiyi uğurlarında müstəsna rolunun olduğunu deyir:

"Böyük müəllimim Qara Qarayev həmişə bizə deyərdi ki, bir dəqiqənizi belə boşa sərf etməyin. Bu sözlər həmişə məni daha çox çalışmağa sövq edib. Hərdən sutkada iyirmi beşinci saatı axtarıram. Bəlkə bunun nəticəsidir ki, həyatımın çoxunu yaradıcılığa həsr etmişəm.

Çalışmışam ki, daha çox sənət nümunələri yaradım. Baxmayaraq ki, uzun illər əvvəl pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmuşam. Amma sonradan özümü bütünlüklə yaradıcılığa həsr etdim. Mən maksimalist insanam və çalışıram ki, yaratdığım hər bir əsər musiqidə yeni səhifə açsın".

Baxın varisi

2002-ci ildə "İohan Sebastyan Baxın xatirəsinə simfoniya" və "Yanvar passionu"na görə musiqi sənəti sahəsində Rusiyanın dövlət mükafatına layiq görülüb. Eyni zamanda, MDB ölkələri mədəniyyət və incəsənət xadimləri arasında "İohan Sebastyan Baxın varisləri" beynəlxalq gümüş medalı ilə təltif edilmiş ilk şəxsdir.

Bundan başqa, Rusiya Mədəniyyət Nazirliyi, Azərbaycan Respublikası Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsi və Azərbaycanın Almaniyadakı səfirliyinin fəxri fərmanları ilə təltif olunub. 2011-ci ildə Azərbaycanda "Əməkdar artist" fəxri adına layiq görülüb. Arif Mirzəyev 1979-cu ildən Rusiya və Azərbaycan Bəstəkarlar ittifaqlarının üzvüdür.

1994-cü ildən isə Almaniyanın İohan Sebastyan Bax adına Beynəlxalq Musiqi Cəmiyyətinin, 2006-cı ildən Avropa Bəstəkarlar və Orqançılar Assosiasiyasının üzvü, Avropa Azərbaycanlıları Konqresinin isə fəxri üzvüdür. Almaniyanın Robin Lenqli adına Orqan Kitabxanasının donorlarından biridir.

Yaradıcı konsepsiyası

Arif Mirzəyevin elmi sahəsi sənətşünaslıqdır. Arif Mirzəyevin yaradıcılıq konsepsiyasının əsasını "Şərq və Qərbin neorenessans musiqisi sahəsində polistilistika" təşkil edir. Şərq İntibahının modal musiqisi və ya muğam, Avropa və Almaniyanın klassik polifoniyası, eləcə də müxtəlif dini konfessiyalara məxsus - islam, protestant və katolik musiqilər onun yaradıcllıq və fəaliyyət sahəsinə daxildir.

Arif Mirzəyevin əsərlərinin ifaçıları arasında beynəlxalq müsabiqələrin laureatları var: E.Avramenko, X.Albrext, F.Bədəlbəyli, N.Qavrilova, N.Quliyev, N.Qureyeva, L.Dedova, D.Zaretski, L.Koqan, M. Makarova, A. Markov, A. Sevidov, A. Slobodyanik, A. Fiseyski, A. Xorosinski, N. Yaşvili və s.

Azərbaycanlı bəstəkarın müxtəlif illərdə Rusiya, Ukrayna, Estoniya, Macarıstan, Almaniya, Şotlandiya, İngiltərə, Azərbaycan, İsveç və s. ölkələrdə konsertləri keçirilib. 2018-ci ildə Arif Mirzəyevin Almaniyada Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasının 100 illiyinə həsr olunmuş konserti baş tutub. Bəstəkarın 70 illik yubileyi 2014-cü ildə Bakıda keçirilib.

Məşhur əsərləri

- Solo orqan üçün "Xoral və klassik fuqa" (1963)

- Piano sikli 24 prelüd (1966-1989)

- "Leypsiq" sonatası (1969)

- Caz konserti (1981)

- Baxın 300 illiyi üçün "İohan Sebastyan Baxın xatirəsinə orqan simfoniyası" (1984)

- Yanvar faciəsi qurbanlarının xatirəsi üçün "Yanvar passionu" (1992)

- Xocalı soyqırımının qurbanlarının xatirəsinə "Xocalı uşaqları üçün layla" (1996)

- "Şahzadə Diana üçün sarabanda" (1997)

- 11 sentyabr Nyu-York terror aktının qurbanları üçün "Nyu-York Passionu" (2001)

- Azərbaycanın mərhum prezidenti Heydər Əliyev üçün "Dahi prezidentə xatirə duaları" (2004)

- "Üzeyir Hacıbəyov" simfoniyası (2008)

- Orkestr üçün simfoniya (2008)

- Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 50 illik yubileyinə həsr olunmuş marş (2011)

- "Nizami Gəncəvi" simfoniyası (2016)

Arif Mirzəyev həm də çox sayda instrumental vokal və caz əsərlərinin müəllifidir.

Qocaman sənətkarın bu gün 82 yaşı tamam olur. Bizə də, səsimiz Almaniyaya yetərsə, onu sadəcə təbrik etmək qalır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

NailZeyniyev,

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

“Şəhəri insanlar yaradır” deyilir. Bu fikir doğrudur, amma tam deyil. Çünki şəhərin özü də insanı formalaşdırır. İnsan yaşadığı mühitə uyğunlaşır. Gördüyü binalar, keçdiyi küçələr, vaxt keçirdiyi meydanlar onun düşüncəsinə və davranışına təsir edir. Bu təsir gözə görünmür, amma hiss olunur.

Bakı gözəl şəhərdir, burda hamı xoşbəxtdi,

Bakı gözəl şəhərdir, burda hamı bədbəxtdi...

Bakı buna yaxşı nümunədir. Şəhərin müxtəlif hissələrində fərqli dövrlərin izləri var. İçərişəhərin dar küçələri, sovet dövrünün böyük və ağır binaları, son illərin şüşə və metal konstruksiyaları hamısı eyni məkandadır. Amma hər biri başqa bir düşüncə tərzini göstərir. Bu fərqlilik şəhərin daxilində müəyyən bir gərginlik yaradır.

Keçmişdə memarlıq təkcə estetik məsələ olmayıb. Xüsusilə sovet dövründə məkan insan davranışını yönləndirmək üçün qurulurdu. Geniş prospektlər, böyük meydanlar, eyni tipli binalar bunların hamısı müəyyən bir həyat formasını təşviq edirdi. Bu təsirin izi bu gün də qalır.

Şəhər mühitinin insan psixologiyasına təsiri də danılmazdır. Sıx, monoton və ya piyada üçün əlverişsiz məkanlar insanı yorur. Yaşıllığın az olduğu, betonun üstünlük təşkil etdiyi yerlərdə bu təsir daha güclü hiss olunur. İnsan bunu hər zaman fərq etmir, amma gündəlik halına təsir edir.

Buna görə şəhərin köhnə və yeni hissələri ilə bağlı mübahisələr yaranır. Biri tarixi, yaxınlığı, insan miqyasını üstün tutur. Digəri isə rahatlığı, müasirliyi və nizamı. Bu fərq sadəcə zövq fərqi deyil, həyat tərzi fərqidir. Memarlıq bu fərqi göstərir, eyni zamanda gücləndirir.

Tarixi məkanların itirilməsi yalnız görünüşün dəyişməsi deyil. O yerlərlə birlikdə bir yaşam forması da yox olur. İnsanların qurduğu münasibətlər, gündəlik vərdişlər, məkanla bağlı xatirələr də silinir. Bu, görünməyən, amma ciddi bir itkidir.

Bu gün şəhər planlamasında tez-tez ziddiyyətlər görünür. Bir tərəfdən qoruma, digər tərəfdən yeniləmə istəyi var. Bu iki istiqamət həmişə uzlaşmır. Çünki şəhərin necə olmalı olduğu barədə ortaq fikir yoxdur.

Memarlıq bu baxımdan sadəcə tikinti deyil. O, qərarların nəticəsidir. Hər bina müəyyən bir düşüncənin məhsuludur. Kim üçün tikilir, necə istifadə olunacaq, insan üçün nə qədər rahat olacaq bunların hamısı əvvəlcədən müəyyən edilir.

Şəhəri insanlar qurur, amma qurulan şəhər də insanı dəyişir. Bu iki proses bir-birinə bağlıdır və eyni anda baş verir. Hansının daha güclü olduğunu ayırmaq çətindir.

Və biz bilirik ki, yaxşı memarlıq insanı rahat və bütöv hiss etdirir. Ona uyğun mühit yaradır, yaşadığı yerə bağlılıq hissi verir. Əgər bir məkan bunu bacarırsa, o, şəhərin xarakterinə müsbət təsir edir. Bacarmırsa, sadəcə yer tutur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Azərbaycan SSR xalq artisti Ramiz Mustafayev 1926-cı il oktyabrın 16-da anadan olub. 1941-ci ildə isə Teatr Texnikumunun aktyorluq şöbəsinə daxil olub. Təhsil illərində Gənc Tamaşaçılar Teatrında, sonra isə Azərbaycan Dövlət Akademik Dram Teatrında aktyor kimi fəaliyyət göstərib. 1948-ci ildə isə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasına daxil olub, professor Bülbülün sinfində müğənniliyin sirlərini öyrənib.

1952-ci ildə Konservatoriyanın vokal şöbəsini müvəffəqiyyətlə bitirib. O, "Vaqif", "Polad", "Aydın", "Şirin", "Xan və əkinçi", "Tərs keçi" operalarının müəllifidir. R. Mustafayev 1968 – 1973-cü illərdə Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının katibi vəzifəsində çalışıb. 1957-ci ildən Bəstəkarlar İttifaqı İdarə Heyətinin üzvü olub.

Musiqi sənətimizin inkişafına görə, "Şöhrət" ordeninə layiq görülən bəstəkar xüsusilə irihəcmli, monumental musiqi janrlarında əsərlər yazıb. O, baletdən başqa bütün janrlara müraciət edib. Bəstəkar 6 opera, 6 musiqili komediya, 9 oratoriya, kantata, 8 simfoniya, 300-dən çox mahnı və romans, müxtəlif səpkili instrumental əsər və s. yazıb. 2002-ci ildən prezident təqaüdçüsü olub.

Operalar

1. "Şirin" (1957) — diplom işi

2. "Vaqif" (1960)

3. "Xan və əkinçi" (1962)

4. "Tərs keçi" (1964) — Teymur Elçinin librettosu əsasında birpərdəli uşaq operası

5. "Polad" (1964) — Ənvər Əlibəylinin əsəri əsasında radio-opera

6. "Aydın"

Musiqili komediyalar, operettalar

- "Xəsis" (1958) — bəstəkar Vasif Adıgözəlovla birgə, Mirzə Fətəli Axundovun "Hacı Qara" komediyası əsasında

- "Axırı yaxşı olar" (1967) — libretto: Rəfiq Zəka Xəndan

- "Qonşumuzda bir oğlan var" — libretto: Məhərrəm Əlizadə

- "Məsmə xanım dayımdır" (2001) – libretto: C. Məmmədov

Uşaqlar üçün əsərlər

1. "Ana və qız" — Sözləri: Tofiq Mütəllibov

2. "Bahar gəlir" — Sözləri: Yusif Həsənbəy

3. "Layla" — Sözləri: Sərdar Əsəd

4. "Qızıl gül" — Sözləri: Sərdar Əsəd

5. 45 uşaq mahnısı məcmuəsi (2001) – (mahnıların sözləri D. Nəbiqızı, Mirvarid Dilbazi, Məmməd Aslan, B. Orucoğlu, Ə. Ağayevindir)

Türkiyədə, “Müzikoloji Dərgisi”ndə A.Hümbətovanın dərc etdirdiyi “Ramiz Mustafayevin müşayiətli xor işləmələrinin üslub xüsusiyyətləri” məqaləsində qeyd edilir:

“Qara tellər” xalq mahnısı:

Burda əsasında xor işləməsi solo, xor və fortepiano üçün nəzərdə tutulmuşdur. İşləmə 5 xanəlik instrumental girişlə

başlanır. Onun mövzusu əsas melodiyanın hər hansı bir frazasını ifadə etmir, daha çox alətin texniki imkanlarını nümayiş etdirən passaj ve arpeciolarla xarakterikdir.

Arpeciolu akordlar daha sonra instrumental müşayiətin əsasını təşkil edir. Xor partiyası isə hamofon-harmonik fakturaya malikdir və fortepiano partiyasına sanki dəstək funksiyası daşıyır. Bəstəkar sanki insan səslərinin tembri vasitəsilə bir ansambl müşayiəti əldə etmişdir.

“Ay gözəl” xalq mahnısı:

Burda da əsasında xor işləməsi 8 xanəlik instrumental girişlə başlanır. Onun mövzusu mahnının melodiyasına xas motivlərə əsaslanır. İlk iki xanə daha sonra yuxarı registrdə genişləndirilərək, sekvensiyalarla aşağı enir. Son iki xanədə yenidən passajla yuxarı registrə keçən melodiya kadans motivi ile sona yetir. Bu melodiya daha sonra xor partiyasının ikinci cümləsində, Soprano səsində ifa edilir.

“Qara gilə” mahnısı:

Əsasında xor işləməsi 1981-ci ilde yazılmışdır. Geniş hecmli instrumental girişe malik bu işləmədə maraqlı cəhətlərdən biri də xor partiturasının quruluşunda nəzərə çarpır. Belə ki, bəstəkar əsas melodiyanı müşayiət edən digər səslərin partiyasında əvvəldən sona qədər harmonik fon yaradan tərkiblər vermişdir. Bu da işləmənin sanki solist və ansambl müşayiəti əhval-ruhiyyəsini yaratmış olur.

Bundan öncə giriş haqqında qeyd etmək lazımdır. Belə ki, girişin məzmunu xalq mahnısının motivləri üzərində qurulmuşdur ve bitmiş formaya malikdir. Onun quruluşu iki cümləli periodu ifadə edir. İkinci cümlənin repriza vasitəsilə təkrarı zamanı kadansın dəyişməsi üç cümləlik əhval-ruhiyyəsi yaradır.

Görkəmli bəstəkar 10 aprel 2008-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)

SƏMƏD VURĞUN - 120

Həcər Atakişiyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən biri olan Səməd Vurğun öz zəngin və çoxşaxəli yaradıcılığı ilə milli poeziyanın inkişafında mühüm rol oynamışdır. Onun əsərlərində vətənə bağlılıq, insan sevgisi, milli dəyərlərə sədaqət və yüksək mənəvi ideallar əsas yer tutur. Şairin yaradıcılığı yalnız bədii-estetik baxımdan deyil, həm də ideya-məzmun cəhətdən dərin və təsirlidir. Bu baxımdan Səməd Vurğunun poeziyasında vətən və insan sevgisinin təcəssümü xüsusi diqqətə layiqdir.

Səməd Vurğunun yaradıcılığında vətən anlayışı müqəddəs bir dəyər kimi təqdim olunur. Onun şeirlərində Azərbaycan torpağı, təbiəti, insanları və tarixi böyük sevgi və fəxrlə təsvir edilir. Şair üçün vətən yalnız coğrafi məkan deyil, həm də milli kimliyin, mənəvi dəyərlərin və tarixi yaddaşın daşıyıcısıdır. Onun “Azərbaycan” şeirində vətənə olan dərin məhəbbət və bağlılıq yüksək emosional çalarlarla ifadə olunur. Şair vətəni ana obrazı ilə müqayisə edir, onu müqəddəs və əvəzsiz hesab edir. Bu isə oxucuda güclü vətənpərvərlik hissləri oyadır. Səməd Vurğunun poeziyasında vətən sevgisi yalnız tərənnüm xarakteri daşımır, eyni zamanda onu qorumaq, inkişaf etdirmək və gələcək nəsillərə ötürmək məsuliyyəti kimi də təqdim olunur. Bu baxımdan şairin yaradıcılığı milli ruhun formalaşmasında mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Səməd Vurğun yaradıcılığında insan amili xüsusi yer tutur. Onun əsərlərində insanın mənəvi dünyası, hiss və duyğuları, həyat mübarizəsi və idealları dərin psixoloji çalarlarla təsvir edilir. Şair insanı ali dəyər kimi qiymətləndirir və onun azadlığı, xoşbəxtliyi uğrunda mübarizəni tərənnüm edir. Şairin əsərlərində humanizm ideyaları geniş şəkildə əks olunur. O, insanlara sevgi, mərhəmət, ədalət və dostluq kimi yüksək keyfiyyətləri aşılayır. Onun qəhrəmanları sadə insanlar olsa da, yüksək mənəvi keyfiyyətlərə malikdirlər və cəmiyyətin inkişafında mühüm rol oynayırlar. Səməd Vurğun insanı yalnız fərd kimi deyil, cəmiyyətin bir parçası kimi təqdim edir. Bu isə onun yaradıcılığında sosial ədalət və bərabərlik ideyalarının da mühüm yer tutduğunu göstərir. Səməd Vurğun yaradıcılığında vətən və insan sevgisi bir-birindən ayrılmaz anlayışlar kimi təqdim olunur. Şair üçün vətəni sevmək, onun insanlarını sevmək deməkdir. Bu ideya onun bir çoxəsərlərində aydın şəkildə öz əksini tapır. Onun poeziyasında vətənin gözəlliyi insanın xoşbəxtliyi ilə, vətənin gücü isə xalqın birliyi ilə əlaqələndirilir. Şair insanı vətənin əsas dayağı hesab edir və onun rifahını vətənin inkişafının əsas şərti kimi qiymətləndirir. Bu vəhdət Səməd Vurğunun yaradıcılığına xüsusi bir dərinlik və fəlsəfi məna qazandırır. O, oxucunu həm vətənini sevməyə, həm də insanlara dəyər verməyə çağırır. Səməd Vurğun yaradıcılığı Azərbaycan ədəbiyyatında vətənpərvərlik və humanizm ideyalarının parlaq ifadəsidir. Onun əsərlərində vətən sevgisi yüksək poetik ustalıqla tərənnüm olunur, insan sevgisi isə mənəvi dəyərlərin əsasını təşkil edir. Şairin yaradıcılığı bu gün də aktuallığını qoruyur və gənc nəsildə vətənə bağlılıq, insanlara hörmət və mənəvi saflıq kimi keyfiyyətlərin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Səməd Vurğunun poeziyası yalnız ədəbi irs deyil, həm də milli-mənəvi dəyərlərin təbliği baxımından əvəzsiz bir xəzinədir. Səməd Vurğun yaradıcılığı Azərbaycan ədəbiyyatında vətən və insan sevgisinin ən yüksək bədii ifadələrindən biri kimi dəyərləndirilə bilər.

Şairin əsərlərində bu iki mühüm anlayış yalnız paralel şəkildə təqdim olunmur, əksinə, bir-birini tamamlayan, bir-birindən doğan vəhdəthalında çıxış edir. Onun poetik dünyasında vətən sevgisi insan sevgisindən ayrı təsəvvür edilmir; vətəni sevmək, onun torpağına, tarixinə, mədəniyyətinə bağlı olmaq, eyni zamanda bu vətənin insanına hörmət və məhəbbət bəsləmək deməkdir. Səməd Vurğun vətəni yalnız fiziki məkan kimi deyil, mənəvi dəyərlər sistemi kimi təqdim edir. Bu sistemin mərkəzində isə insan dayanır. Şairin fikrincə, vətənin qüdrəti onun təbiətində və ya sərvətlərində deyil, məhz insanlarının mənəvi zənginliyində, birlik və həmrəyliyində təcəssüm olunur. Bu baxımdan onun yaradıcılığı oxucunu həm milli kimliyini dərk etməyə, həm də cəmiyyət qarşısında məsuliyyət hissini gücləndirməyə səsləyir.

Səməd Vurğunun humanist ideyaları onun yaradıcılığını daha da dərinləşdirir. O, insanı ali varlıq kimi təqdim edir, onun azadlığını, ləyaqətini və xoşbəxtliyini əsas məqsəd kimi önə çəkir. Şairin əsərlərində sadə insanların həyatına verilən dəyər, onların hiss və duyğularınınincəliklə təsviri, cəmiyyətin mənəvi inkişafına xidmət edən mühüm ideyalar kimi çıxış edir. Bu isə onun poeziyasını yalnız milli deyil, ümumbəşəri səviyyədə də əhəmiyyətli edir. Səməd Vurğunun yaradıcılığı həm də tərbiyəvi mahiyyət daşıyır. Onun əsərləri oxucuda vətənpərvərlik ruhunu gücləndirir, insanlara sevgi, mərhəmət, ədalət kimi ali keyfiyyətləri aşılayır. Bu baxımdan şairin irsi yalnız ədəbi nümunə deyil, həm də mənəvi məktəb kimi qiymətləndirilə bilər. Xüsusilə gənc nəsil üçün onun yaradıcılığı milli dəyərlərin qorunması və inkişaf etdirilməsi baxımından mühüm rol oynayır. Səməd Vurğun poeziyasında vətən və insan sevgisi yalnız əsas mövzu deyil, həm də bütöv bir ideya sistemidir. Bu sistem milli ruhun, mənəvi dəyərlərin və humanist prinsiplərin vəhdətini özündə birləşdirir və Azərbaycan ədəbiyyatının zənginləşməsində mühüm yer tutur. Şairin yaradıcılığı zaman keçdikcə aktuallığını itirmir, əksinə, hər yeni nəsil üçün yenidən kəşf olunan mənəvi sərvət kimi öz dəyərini qoruyub saxlayır. Şairin “Azərbaycan” şeiri – vətən sevgisinin zirvəsidir. Bu şeir Səməd Vurğunun ən məşhur və ən təsirli əsərlərindən biridir. Şair burada Azərbaycanı təkcə bir ölkə kimi deyil, ana, müqəddəs varlıq kimi təqdim edir. Vətən sevgisi yüksək emosional dillə ifadə olunur. Təbiət (dağlar, çaylar, torpaq) və xalq bir bütöv kimi təsvir edilir. Oxucuda qürur və bağlılıq hissi yaradır. Bu əsər vətənpərvərlik mövzusunun klassik nümunəsidir. “Vaqif” dramında – vətən və xalq taleyi ön plandadır. Bu əsərdə Molla Pənah Vaqif obrazı vasitəsilə vətən sevgisi və xalqına bağlılıq göstərilir. Vaqif xalqın rifahını düşünən dövlət adamıdır. Vətənin taleyi şəxsi taledən üstün tutulur. Əsərdə həm siyasi, həm də mənəvi mübarizə var. Burada vətən sevgisi məsuliyyət və mübarizə kimi təqdim olunur. “Fərhad və Şirin” əsərində – insan sevgisi və fədakarlıq üstünlük təşkil edir. Bu dram əsərində əsas xətt sevgi və sədaqət üzərində qurulub. Fərhadın sevgisi saf və fədakardır. İnsan sevgisi ideal və uca hiss kimi təqdim olunur. Sevgi uğrunda mübarizə və əzab motivləri var. Bu əsər insan sevgisinin ən gözəl bədii ifadələrindəndir. “Komsomol poeması” əsərində – insan və gələcək idealları qabardılır. Bu əsərdə şair gəncliyi, onların arzularını və gələcəyə inamını tərənnüm edir. İnsan sevgisi → gənclərə, zəhmətə və quruculuğa bağlılıqdır. Cəmiyyətin inkişafında insanın rolu vurğulanır. Ümid və nikbinlik əsas ideyadır. “Muğan” əsərində  – torpağa bağlılıq ön plandadır.  Bu şeirdə Muğan düzünün təsviri ilə vətən sevgisi ifadə olunur. Torpaq və insan vəhdətdə verilir. Sadə insanların həyatı poetik şəkildə təsvir olunur. Vətən sevgisi real həyatla bağlı göstərilir.

Şeirlər və poemalar

1. “Azərbaycan” - Vətən ana obrazında təqdim olunur, güclü vətənpərvərlik hissi var

2. “Bakı” - Paytaxtın gözəlliyi və inkişafı ilə vətən sevgisi ifadə edilir

3. “Muğan” - Torpaq, zəhmət və kəndhəyatı ilə bağlı vətən sevgisi

4. “Komsomol poeması” - Gənclik, gələcək və insanın quruculuq rolu

5. “Zamanın bayraqdarı” - İnsan idealları və zamanın qəhrəmanları tərənnüm olunur

6. “Partizanlar” - Vətəni qoruyan insanların qəhrəmanlığı

7. “26-lar” -  Tarixi şəxsiyyətlər vasitəsilə vətən uğrunda mübarizə

8. “Lenin” - İdeoloji olsa da, insan və cəmiyyət ideyaları ön plandadır

9. “Ayın əfsanəsi” - Daha çox poetik və fəlsəfi insan duyğuları

10. “Ana” - Ana sevgisi → insan sevgisinin ən yüksək forması kimi

11. “Vaqifə məktub” - Keçmişə bağlılıq, milli ruh və mənəvi dəyərlər

12. “Dağlar” - Təbiət və vətən sevgisinin vəhdəti

13. “Göygöl” - Azərbaycanın təbiət gözəllikləri üzərindən vətən sevgisi

14. “Şəfqət bacısı” - İnsanlara mərhəmət və humanizm

Dram əsərləri

15. “Vaqif” - Vətən, dövlətçilik və xalq sevgisi əsas ideyadır

16. “Fərhad və Şirin” - Saf sevgi, sədaqət və fədakarlıq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026) 

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Filmlərimizin beynəlxalq müstəviyə çıxması halları ara-sıra baş verməkdədir və bu da ona dəlalət edir ki, kinomuz böhrandan çıxmaq üzrədir. “Boşluğa Xütbə” filmi yenidən beynəlxalq arenada nümayiş ediləcək. Film Türkiyənin ən nüfuzlu kino festivallarından biri olan “45-ci İstanbul Film Festivalı”nın rəsmi proqramına daxil edilib.

“Boşluğa Xütbə” festivalın dünya festivallarında fərqlənən filmlərin yer aldığı “Devrialem” (Dünya ətrafında) bölməsində nümayiş olunacaq.

Ekran əsəri Mədəniyyət Nazirliyinin tabeliyində fəaliyyət göstərən Azərbaycan Respublikasının Kino Agentliyi (ARKA) tərəfindən post-prodakşn mərhələsində dəstəklənib. Film 82-ci Venesiya Beynəlxalq Film Festivalı, Tokio Beynəlxalq Film Festivalı və Qahirə Beynəlxalq Film Festivalı kimi mötəbər festivallarda iştirak edib.

Azərbaycan-Türkiyə-Meksika ortaq istehsalı olan filmin prodüseri və ssenari müəllifi Hilal Baydarov, birgə istehsalçıları Karlos Reyqadas, Qafar Dəmirçi və Burak Çevikdir.

Film mənəvi yüksəlişdən sonra qiyamət ərəfəsində dünyaya qayıdan İsmayılın bəşəriyyəti xilas etmək üçün “Diriliş Suyu”nu axtarmasından bəhs edir. Səfər boyu ona Qaraca Çoban qoşulur, lakin ümidini itirdikdə İsmayıl yoluna tək davam edir və dirçəlişin mənbəyini göylərdə deyil, məhz yerdə tapır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.04.2026)