16 mart 2026-cı il tarixində Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti, professor Aktotı Raimkulova AlmaU İdarəetmə Universitetinin nümayəndə heyətini qəbul edib. Görüşdə Almatı İdarəetmə Universitetinin (AlmaU) prezidenti, təsisçisi və rektoru, doktor Assılbek Kojaxmetov, həmçinin AlmaU Sahibkarlıq və İnnovasiya Məktəbinin icraçı direktoru Ksenia Yujaninova-Karadenizli iştirak ediblər.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Fonddan verilən məlumata görə, görüş zamanı tərəflər arasında təhsil, elm və mədəniyyət sahələrində əməkdaşlıq imkanları ətrafında geniş fikir mübadiləsi aparılıb. Xüsusilə, türk dünyasının ortaq mədəni irsinin tədqiqi və təbliği istiqamətində ali təhsil müəssisələri ilə birgə layihələrin həyata keçirilməsi, tələbə və tədqiqatçı mübadilə proqramlarının təşviqi, eləcə də innovasiya və sahibkarlıq sahəsində təcrübə paylaşımı məsələləri müzakirə olunub.

Fondun prezidenti professor Aktotı Raimkulova Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun əsas fəaliyyət istiqamətləri, həyata keçirilən beynəlxalq layihələr və nəşr proqramları barədə ətraflı məlumat verərək, bu kimi əməkdaşlıqların türk dünyasında elmi və mədəni inteqrasiyanın gücləndirilməsinə mühüm töhfə verdiyini vurğulayıb.

Öz növbəsində, doktor Assılbek Kojaxmetov AlmaU İdarəetmə Universitetinin beynəlxalq əməkdaşlıq təcrübəsi, innovativ təhsil modelləri və həyata keçirilən təşəbbüslər barədə məlumat təqdim edib, Fond ilə gələcək birgə layihələrin reallaşdırılmasında maraqlı olduqlarını bildirib.

Görüşün sonunda tərəflər qarşılıqlı maraq doğuran sahələr üzrə əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi və konkret layihələrin həyata keçirilməsi istiqamətində birgə fəaliyyətin davam etdirilməsi barədə razılığa gəliblər.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.03.2026)

 

 

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının media dəstəyi ilə Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun  Bakı Şəhəri Üzrə Təhsil İdarəsi ilə birgə keçirdiyi “Bir direktor, bir şagird” adlı layihəsinin məqsədi nümunəvi məktəblərimizi, istedadlı şagirdlərimizi üzə çıxarmaq, onların ədəbiyyata olan marağına diqqət yönəltməkdir.

Hazırda təqdimatda 32 nömrəli tam orta məktəbdir.

 

 Layihəni təqdim edir: Ülviyyə Əbülfəzqızı

 

 DİREKTOR:

Sevda Əli qızı Abdullayeva 3 aprel 1962-ci ildə Yevlax şəhərində anadan olmuşdur.1979-cı ildə Yevlax şəhər 3 saylı orta məktəbini bitirmişdir. 1984-cü ildə Azərbaycan Dövlət Dillər Universitetinin ingilis dili fakültəsinə daxil olmuş, 1989-cu ildə həmin universiteti bitirmişdir. Təyinatla Cəlilabad rayonu Hasıllı kənd məktəbinə ingilis dili müəllimi təyin olunmuşdur. 1998-ci ildən Bakı şəhəri Nizami rayonu M.Rüstəmov adına 32 nömrəli tam orta məktəbə ingilis dili müəllimi işləmişdir. 2002-ci ildən təlim-tərbiyə işləri üzrə direktor müavini, 24 yanvar 2003-cü ildən isə həmin məktəbə direktor təyin edilmişdir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 1 sentyabr 2009-cu il tarixli sərəncamı ilə 2008-2009-cu il tədris ilində işlədiyi müəssisə "Ən yaxşı ümumtəhsil məktəbi" müsabiqəsinin qalibi olmuşdur.

Azərbaycan Respublikası təhsil nazirinin 3 oktyabr 2011-ci il tarixli qərarı ilə Azərbaycan Respublikasının Qabaqcıl Təhsil İşçisi Döş nişanı ilə təltif edilmişdir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 1 oktyabr 2012-ci il tarixli sərəncamı ilə "Əməkdar müəllim" fəxri adına layiq görülmüşdür.

Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin 11 sentyabr 2015-ci il tarixli sərəncamı ilə rəhbəri olduğu məktəb buraxılış imtahanlarının nəticələrinə əsasən yüksək nailiyyət əldə etdiyi üçün Fəxri Fərmanla təltif olunmuşdur.

2015-ci ildə Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi və Qafqaz Universitetinin birgə təşkil etdiyi "Məktəb direktorlarının hazırlığı"təlim kursunu müvəffəqiyyətlə bitirərək sertifikat almışdır.

31.08.2015-9.09.2015-ci il tarixlərində Parisin Sorbon Universitetinin müəllimlərinin iştirakı ilə Quba şəhərində "Liderlik, şagird sağlamlığının qorunması, vaxtın idarə olunması, təqdimat və bacarıqların inkişafı"mövzusunda keçirilmiş kursda iştirak etmiş və sertifikat almışdır.

14.11.2015-19.11.2015-ci il tarixində Birləşmiş Ərəb Əmirliyinin Abu-Dabi şəhərində təşkil edilmiş "Yeni məktəb yaradılması"adlı,22.02.2016-26.02.2016-cı il tarixində isə İngiltərənin London şəhərində "İngilis dilini öyrənək" adlı kursları bitirmişdir.

2016-cı ilin may ayında Azərbaycan Müəllim İnkişafı Mərkəzi tərəfindən təşkil edilmiş "Direktorlar üçün strateji planlaşma" modulunu müvəffəqiyyətlə bitirərək sertifikat almışdır.

 

ŞAGİRD:

 Ceyidova Dərya Turan qızı 5.01.2012-ci ildə Qəbələ rayonunda anadan olmuşdur. Məktəbəqədər təhsilini tamamlayıb 2018-ci ildən Bakı şəhəri Nizami rayonu M. Rüstəmov adına tam orta məktəbin 1-ci sinfinə qəbul olmuşdur. Hal-hazırda həmin məktəbin 8-ci sinfində təhsilini davam etdirir.

Sevdiyi məşğuliyyəti hekayə yazmaqdır. Tez-tez inşa müsabiqələrinin qalibi adını qazanır. 2024-cü ildə Nizami rayonu Yeni Azərbaycan Partiyasının "Parlaq zəfərlə qisası alınmış Xocalı"bmövzusunda keçirtdiyi inşa müsabiqəsinin qalibi olmuşdur.

2025-ci ildə 3 nömrəli Uşaq-Gənclər İnkişaf Mərkəzinin təşkil etdiyi şeir müsabiqəsində diplomla təltif olunmuşdur.

Məktəb tədbirlərində mütəmadi olaraq iştirak edir. Asudə vaxtlarında mütaliə etməyi sevir. İngilis dili və biologiya fənlərinə xüsusi marağı var. Gələcəkdə həkim olmaq arzusundadır.

 

ESSE:

Nədir Vətən?

Nədir Vətən? Niyə Vətən kəlməsi hər birimiz üçün bu qədər əzizdir? Niyə Vətən adı gələndə hər birimizin gözləri dolur, damarlarında qanı qaynayır?

Haradan başlanır Vətən? Kimdən başlanır Vətən?

Məncə, Vətən səndən, məndən, bizdən başlanır. Doğulduğumuz evdən, kənddən, şəhərdən, boy atdığımız küçədən, torpaqan başlanır.

Vətən Şəhidlərin qanı ilə suvarılan müqəddəs torpaqdan başlanır. Vətən Şəhid qanı ilə suvarılmış lalələrin açdığı, üçrəngli bayrağımızın qürurla dalğalandığı, 30 ildən çox düşmən caynağında inləyən, bu gün rahat nəfəs alan torpaqlarımızdan başlanır. Vətən Şəhidlərimizin ağlar qoyduğu gözlərdən başlanır.

"Torpaq uğrunda ölən varsa, vətəndir". Bəli, torpağı göz bəbəyi kimi qorumasaq, uğrunda gözümüzü qırpmadan canımızdan keçməyə hazır olmasaq, Vətən olmaz. Çünki hər qarışı Şəhid qanı ilə yoğrulan, Şəhid qoxusu duyulan bu torpaq nəsildən -nəslə ötürülən əmanətdir, qiymətli mirasdır.

Bəli, torpağı sevərsən, qoruyarsan, əzizləyərsən, Vətən olar.

Bu torpağın uğrunda kimlər canını fəda etmədi ki... Poladlar, Əliflər, Mübarizlər, Çingizlər, Xudayarlar və daha kimlər, kimlər... Hər biri bir evin sevinci, hər biri bir elin arxa-dayağı.

Bayraqları bayraq yapan üstündəki qandır,

Torpaq uğrunda ölən varsa, Vətəndir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.03.2026)

 

Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Ey Türk oğulları! Vətən uğrunda iradəniz sarsılmaz, qəlbiniz qəhrəmanlıqla dolu olsun; siz tarix boyunca daima qalib gəlmisiniz və gələcəksiniz.

 

Bu gün tarixi gündür, bu gün əhəmiyyətli gündür. İllər öncə, 1915-ci il martın 18-i Çanaqqala döyüşlərinin ən kritik günlərindən biri hesab olunurdu. Həmin gün Birinci Dünya müharibəsinin taleyini dəyişə biləcək böyük dəniz hücumundan əvvəl həm Osmanlı tərəfi, həm də Antanta dövlətləri son hazırlıqlarını tamamlayırdı. Çanaqqala boğazı uğrunda mübarizə artıq son mərhələyə çatmışdı və hər iki tərəf anlayırdı ki, qarşıdakı saatlar tarix üçün həlledici olacaq.

Birinci Dünya müharibəsi dövründə Britaniya və Fransa rəhbərliyi Osmanlı imperiyasını müharibədən çıxarmaq üçün Çanaqqala boğazını ələ keçirməyi strateji məqsəd kimi müəyyən etmişdi. Planın əsas mahiyyəti müttəfiq donanmasının Dardanel boğazını keçərək İstanbula doğru irəliləməsi və bununla da Osmanlı dövlətini kapitulyasiyaya məcbur etməsi idi. Bundan əlavə, boğazın açılması Rusiyaya Aralıq dənizi vasitəsilə silah və ərzaq göndərilməsini təmin edəcəkdi. Lakin Osmanlı rəhbərliyi bu təhlükəni erkən mərhələdə anlayaraq boğazın müdafiəsini gücləndirmişdi.

1915-ci ilin fevralından etibarən müttəfiq donanması Çanaqqala boğazına qarşı intensiv artilleriya hücumları həyata keçirirdi. Sahil istehkamlarını zəiflətmək məqsədilə ağır döyüş gəmilərindən istifadə olunurdu. Lakin Osmanlı müdafiə xətti tamamilə sıradan çıxarıla bilməmişdi. Mart ayına doğru müttəfiqlər artıq yekun hücum planını hazırlayırdılar.

18 mart 1915-ci il məhz bu planın son dəfə müzakirə edildiyi və təsdiqləndiyi gün kimi tarixə düşdü. Həmin gün müttəfiq donanmasının komandanlığında dəyişiklik baş verdi. Səhhətində yaranmış problemlər səbəbindən admiral Sakvil Karden vəzifədən uzaqlaşdı və onun yerinə admiral Con de Robek təyin edildi. Yeni komandan dərhal vəziyyəti qiymətləndirərək boğaza genişmiqyaslı hücum qərarını qüvvədə saxladı və əməliyyatın növbəti gün – 18 martda həyata keçiriləcəyini təsdiqlədi. Qeyd edək ki, Antanta donanmasının əsas döyüş gəmiləri Çanaqqala boğazının girişində mövqe tutmuşdu. Donanmaya Britaniya və Fransa hərbi gəmiləri daxil idi və onların arasında dövrün ən güclü zirehli gəmiləri sayılan “Queen Elizabeth”, “Agamemnon”, “Irresistible”, “Ocean” və “Bouvet” kimi döyüş gəmiləri də var idi. Həmin gün ərzində bu gəmilərin yerləşmə planı dəqiqləşdirilir, artilleriya atəş sektorları müəyyən olunur və hücumun mərhələləri planlaşdırılırdı.

 Müttəfiq komandanlığı hesab edirdi ki, güclü dəniz artilleriyası Osmanlı sahil batareyalarını qısa müddətdə susduracaq və donanma boğazı keçə biləcək. Eyni vaxtda Osmanlı tərəfi də müdafiə tədbirlərini gücləndirirdi. Çanaqqala boğazının müdafiəsi üçün sahil boyunca yerləşdirilmiş top batareyaları döyüş hazırlığı vəziyyətinə gətirilmişdi. Boğaz boyunca müxtəlif müdafiə xətləri yaradılmışdı və bu xətlərdə həm artilleriya mövqeləri, həm də mina sahələri yerləşdirilmişdi. Osmanlı hərbi rəhbərliyi yaxşı bilirdi ki, donanmanın qarşısını yalnız sahil topları ilə almaq çətin olacaq, buna görə də mina xəttləri xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı.

Bu məqamda ən mühüm rol “Nusret” minadaşıyan gəmisinə məxsus idi. Osmanlı donanmasının bu kiçik, lakin strateji əhəmiyyətli gəmisi 1915-ci ilin mart ayının əvvəlində Çanaqqala boğazında yeni mina xətti yerləşdirmişdi. Həmin minalar düşmən donanmasının gözləmədiyi istiqamətdə yerləşdirilmişdi və bu faktor sonrakı döyüşlərin taleyini dəyişəcəkdi.

Tarixi mənbələr göstərir ki, həmin gün boğaz ətrafında gərgin və həyəcanlı bir atmosfer hökm sürürdü. Osmanlı əsgərləri qarşıdakı hücumun qaçılmaz olduğunu anlayaraq mövqelərdə gecəni döyüş hazırlığı vəziyyətində keçirirdilər. Sahil istehkamlarında yerləşdirilmiş artilleriya heyətləri topları hazır vəziyyətə gətirmiş, sursat ehtiyatları yenidən yoxlanılmışdı. Eyni zamanda Gelibolu yarımadasında yerləşən hərbi bölmələr də ehtiyat tədbirləri görürdü. Bu gün həm də müttəfiq donanması üçün psixoloji hazırlıq günü idi. Donanma komandirləri və zabitlər son təlimatları alır, hücum planı zabit heyətinə izah edilirdi. Müttəfiqlər hesab edirdilər ki, Osmanlı müdafiəsi artıq zəifləyib və güclü artilleriya atəşi sayəsində boğazı keçmək mümkün olacaq. Bu səbəbdən əməliyyatın uğurlu olacağına dair yüksək nikbinlik mövcud idi.

Lakin hadisələrin sonrakı inkişafı bu hesablamaların yanlış olduğunu göstərdi. 17 martda görülən hazırlıqların ardınca növbəti gün – 18 mart 1915-ci ildə baş verən böyük dəniz döyüşü zamanı müttəfiq donanması ciddi itkilərlə üzləşdi. Mina sahələri və sahil artilleriyası nəticəsində bir neçə böyük döyüş gəmisi batdı və hücum dayandırıldı. Bununla da Çanaqqala boğazını yalnız donanma ilə keçmək planı iflasa uğradı. Beləliklə, 18 mart 1915-ci il Çanaqqala döyüşlərinin dönüş nöqtəsinə aparan son hazırlıq günü kimi tarixə düşdü. Həmin gün həm müttəfiq donanması, həm də Osmanlı müdafiə qüvvələri qarşıdakı həlledici qarşıdurmaya hazırlaşırdı. Bir gün sonra baş verən döyüş isə dünya hərb tarixində mühüm hadisələrdən biri oldu və Çanaqqala müdafiəsi uzun illər ərzində hərbi strateji müqavimətin simvoluna çevrildi.

Adnan Balın belə bir şeiri vardır:

 

Ey Türk əsgəri

Sevə-sevə əsgər oldun vətənə,

Bu torpaqda yatanlara hörmətin sonsuzdur.

Atana layiq olmaqdır tək amalın,

Şərəfli və şanlısan, ey Türk əsgəri.

Yorulmadan növbədə dağ kimi dayanacaqsan,

Lazım gələrsə düşməni gözündən vuracaqsan.

Bu gözəl yurd üçün şəhid də olacaqsan,

Sən ölümdən qorxmazsan, ey Türk əsgəri.

Sakit dəniz kimisən, qəzəblənsən coşarsan,

İldırım kimi düşmənin bağrına enərsən.

“Allah, Allah!” səsləri ilə şir kimi döyüşərsən,

Sarsılmaz imanla yaşayarsan, ey Türk əsgəri.

Sənin ucalığını bütün dünya bilir,

Bir yürüş etsən dağlar-daşlar titrəyir.

Düşmənlər deyir: “Türklər gəlir”,

Adın dünyaya bərabərdir, ey Türk əsgəri.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 

(18.03.2026)

Novella Cəfəroğlunun 85 yaşına

 

 

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

 

Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında mübariz qadınlar elə də çox olmayıb. Həqiqəti dilə gətirməklə, problemləri kəskin tənqid etməklə gündəmə gələn, xalqın rəğbətini qazanan qadınlarımız çox az olub. Onlardan biri haqqında söhbət açmaq istəyirəm...

 

Müsahibələrinin birində deyir ki:- “Mənim bir tərəfim Bəktaşilərdən, bir tərəfim Səfəvilərdəndi. Babam Mirzalı bəy Bəktaşın Azərbaycanın böyük fikir adamı Cəlil Məmmədquluzadə ilə çox yaxın münasibətləri olub. “Molla Nəsrəddin” jurnalının çap edilməsi üçün Naxçıvanda pul toplayıb Bakıya göndərənlərdən biri mənim Mirzalı babam olub. Nənəm danışır ki, Mirzə Ələkbər Sabir xəstə olanda Mirzə Cəlil Naxçıvanın imkanlı adamlarından onun müalicəsi üçün vəsait toplamağı babamdan xahiş edib. Hörmətli kişilərdən olduğu üçün onun sözünü yerə salmırlarmış. Dayım Rauf Bektaşi Naxçıvanın ilk elmlər namizədi idi, o biri dayım qəzetçi olub, Naxçıvanda qəzet redaktoru idi. Azərbaycanın sayılıb-seçilən professorları içərisində mənim ana tərəfimdən qohumlarım olan neçə-neçə Bektaşilər var. Babam Mirzalı bəyin qardaşı Şeyx Cabbar, anamın dayısı Şeyx Kərim Naxçıvanın qazılarından idi. Bu nəsildən görkəmli din xadimləri çıxıb. Özü də o şəxslər mövhumatçı yox, əsl din xadimləri idilər. Gözümüzü açandan heç kimin haqqını tapdalamamaq, ədalətli olmaq haqqında İslamın tələblərini, Məhəmməd Peyğəmbərin hədislərini eşitmişik. Naxçıvanda mənim babalarımın tikdirdiyi məscid bu gün də qalır. Atam tərəf də ziyalı nəsil idi. Sovet dönəmində təqiblərdən yaxa qurtarmaq üçün soyadlarını Cəfərov eləmişdilər. O nəsil də nə qədər müəllimlər, ziyalılar yetişdirib. Bax, mən belə bir mühitdə doğulmuşam. Bir məsələni də istəyirəm deyim. Köhnə nəslin ziyalıları tam fərqli idilər - bütün təqiblərə, məhrumiyyətlərə baxmayaraq onlarda milli təəssübkeşlik, köklərə bağlılıq çox yüksək səviyyədə olub. Müstəqil fikirlilik, azadlıq ideyalarını mən ailəmdən almışam.”

 

Bəli, o, 1941-ci il martın 3-də Naxçıvan şəhərində anadan olub. 1958-ci ildə məktəbi bitirərək Azərbaycan Dövlət Universitetinin kimya fakültəsinə daxil olub. 1963-cü ildə təhsilini başa vurub. Mərkəzi regional analitik laboratoriyada kimyaçı mühəndis vəzifəsində işləməyə başlayıb. Sonrakı illərdə Cənub Geoloji ekspedisiyasında, Baş Geoloji idarədə, Azərbaycan Əlvan Metallurgiya Elmi-tədqiqat laboratoriyasında müxtəlif vəzifələrdə çalışıb.

1977-ci ildə Balakəndə laboratoriya müdiri vəzifəsində çalışıb. 1984-cü ildə Azərbaycan Əlvan Metallurgiya idarəsində baş mühəndis və şöbə müdiri vəzifəsində işləyib. 1986-cı ildən Bakı Dövlət Universitetində çalışır. Kimya elmləri namizədidir. Çoxlu elmi məqalələri, kitabları çap edilib.

1990-cı ildə Azərbaycan Milli Azadlıq hərəkatına qoşulub, D.Əliyeva adına Azərbaycan Qadın Hüquqlarını Müdafiə Cəmiyyətinin fəallarından olub. 1993-cü ildən həmin cəmiyyətin sədridir. 1998-ci ildə Avropa Şurası və ABŞ-ın Demokratiya uğrunda “Marşall” mükafatına layiq görülüb. Ailəldir, üç oğlu var...

“Mən uşaq olanda evimizdə balaca bir “Baltika” radiomuz var idi, valideynlərim ondan Türkiyə radiosunu dinləyirdilər. Tez-tez dalğaları vururduqlarından, radiodan xırıltılı bir səs gəlirdi. Ancaq yenə də ona diqqətlə qulaq asırdılar. Evimizdən həmişə türk musiqisinin səsi ucalırdı. Mustafa Kamal Atatürklə mənim anamın dayısı Şeyx Kərim yaxın dost olublar. Onlar hətta məktublaşırdılar da. Sovet hökuməti qurulanda Atatürkün Leninə münasibəti müsbət idi. Şeyx Kərimə məktublarından birində yazırdı ki- Lenini bəyəndim - kasıbların dərdinə qalır. Ancaq 2-3 il sonra yazdığı məktublarda Atatürk Lenini çox ağır dillə tənqid edirdi...”- söyləyir.

...Özündən başqa bacı-qardaşları olmasına baxmayaraq, atası ən çox onunla həmsöhbət olurmuş. Səbəbini heç özü də bilmir. Atası deyirmiş ki: “Günəş Novellanın başında doğur, ayağında batır.” Elə ona görə də heç kim onu acılaya, artıq bir söz deyə bilmirdi...

Bəli, bu dəfə söhbətimin qəhrəmanı Novella Cəfəroğludur...

Deyir ki:- “Atam mənə azadlıq vermişdi. Ancaq onun sözü də mənim üçün əsas idi. Bir də görürdün, rəfiqələrimdən birinin ad gününə hazırlaşırdım, atam deyirdi ki, rayondan gəlmişəm yorğunam, istəyirəm səninlə oturub bir az söhbət edək, getmə də... Atamın xətrinə həmin məclisə getmirdim. Atam çox maraqlı insan idi. Səidə Qocamanlının atası Məmməd Əkbərlə dost idilər. Və atam dayım Kamil Bektaşı, Məmməd Əkbərlə tez-tez bir yerdə olurdular. Yaxşı yadımdadır, mənim 13-14 yaşım olanda, onlar növbəti dəfə bizə gəlmişdilər. Onda Məmməd Əkbər dedi ki, “kişi öldü, gəlin vuraq, ağlayaq”. Mən bu sözün kimin haqqında deyildiyini bilmədim. Sonra anam dedi ki, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə vəfat edib. Onda Məhəmməd Əmin bəyin adını belə çəkmək olmazdı. Bircə onu eşitdim ki, atam deyir: “Heç narahat olmayın, davamçıları var...” Partiya işçiləri idilər, çox ağır bir rejimdə yaşayırdılar, amma onlar Türkiyəyə, türk kimliyinə çox bağlı adamlar idilər.”

Cəsarətli xanımdır, düşündüklərini dilə gətirməkdən çəkinmir. Ən böyük narazılığı isə ölkədəki məhkəmələrdəndir. Düşünür ki, məhkəmələr ədalətli olsalar, sifarişli qərarlar verməsələr, cəmiyyətdə problemlər də azalar..

“Azərbaycan məhkəmələrində elə bərbad durum yaranıb ki, bilmirsən həmin hakimə nə deyəsən, baş verənlərə necə reaksiya verəsən. Mən hələ siyasi qərarlarla həbs edilənlərdən danışmıram. Bu ölkənin məhkəmələrində mülki işlərlə bağlı nə qədər absurd qərarlar var. Yaxşı, siyasi məhbusları anladıq, bəs bu ev bölgüləri, mülk davaları ilə bağlı bu qədər qanunsuz qərarları niyə qəbul edirlər? Axı, Azərbaycanın dünya qarşısında ədalətli məhkəmə öhdəliyi var.”

Bəli, martın 3-ü Novella Cəfərqızını 85 yaşı tamam olur. 85 rəqəmi mələklərin numerologiya sistemində güc, biznes, məsuliyyət və dəyişiklik, azadlıq, macəra enerjilərinin birləşməsi kimi izah olunur. Bu rəqəm, praktiki yanaşma vasitəsilə həyatda müsbət dəyişikliklərin olacağını və maddi sahədə inadkarlıqla irəliləməyi və həmçinin fərasətli olmağı ifadə edir. Düşünürəm ki, 85 yaşı Növella xanımın həyatına ağrı-acısız, xoşbəxt günlər bəxş edəcək. Onu yubileyi münasibətilə təbrik edirəm...

...Yeri gəlmişkən, atası Moskvada Ali Partiya Məktəbində oxumuşdu. Orada bütün sovet respublikalarından gələn insanlar kimi, ona da etiket qaydaları ilə bağlı təlimlər keçmişdilər - hansı boşqab, hansı qaşıq nə üçündür, danışarkən hansı qaydalara əməl olunmalıdır, geyim tərzi, davranış necə olmalıdır? Və o, bu qaydaları uşaqlarına da aşılamışdı. Elə ona görə də Novella xanım yüksək mədəniyyəti ilə də tanınır...

“Mir Cəfər Bağırov tutulanda onun üzünə durmayan yeganə adam atam olub. Deyirdi ki, mən bilirəm o çox pis işlər görüb, ancaq o, millət üçün bacardığını da eləyib. O vaxt çox çətin dövrlər idi. O dövrü heç bir zamanla müqayisə etmək mümkün deyil. Təsəvvür edin, Kremldən tapşırıqlar gəlir və siz onları sorğu-sualsız yerinə yetirməlisiniz. Ancaq atam həmişə deyirdi ki, bacardığımız qədər Azərbaycanı qorumalıyıq. Bu prinsip mənim üçün də həmişə önəmlidir. Bəli, ən vacibi Azərbaycanı qorumaqdır.”- söyləyir...

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.03.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Mütaliə saatı” rubrikasında bu gün sizlərə tanınmış publisist İlqar Əlfioğlunun “Son görüş” memuarını təqdim edəcəyik. “Son görüş” İlqarın atası Əlfi Qasımovla olan son görüşüdür...

 

 

Təyyarə Pulkovodan qalxmışdı...

Bu səfəri gözləmirdi, evə Novruzda getməyi planlaşdırırdı, fikirləşirdi ki, bir həftəlik Bakıya qayıdar, hamıyla görüşüb bayramlaşar, sonra da işinin başına qayıdardı. Novruz bayramında bayramlaşmaq məsələsinə sakral münasibəti vardı. Bəlkə də uşaq vaxtından böyüklərindən elə görmüşdü, ondan idi. Bayram günləri bütün qohumlarla, dostlarla görüşməyə adət eləmişdi. Deyirdilər ki, Novruzda küsülülər də barışmalıdır. Amma bunun ona dəxli yox idi, bir ömür, düz otuz yaşına kimi yaşamışdı, hələ kimdənsə küsdüyü olmamışdı. Cəmi bir dəfə, hələ məktəbdə oxuyanda həm sinif yoldaşı, həm də qonşusu, yaxın dostu Yusiflə küsüşmüşdü. Əslində, heç onda da özünün ağlına küsmək gəlmirdi, təşəbbüskar elə Yoskanın özüydü.

Onda doqquzuncu sinifdə oxuyurdular. Həyətdə Yusifin istəyilə, zarafatla başlanan bokslaşma bir göz qırpımında uşaqlıq hikkəsinə çevrilımiş, onların ikisinə də küsməyin nə olduğunu başa salmışdı. Yusif çox güclü idi, zərbələrini zarafat ovqatına yaraşmayan hikkəylə endirirdi. O da zəif deyildi, üstəlik, dostundan fərqli olaraq, xeyli zirək idi. Dostundan beş-üç karlı zərbə yeyəndən sonra, gerçəkdən hirsləndiyini hiss etmiş, girəvələyib Yusifin çənəsinə babat tutuzdurmuşdu. Onda dostu təbii ki, yıxılmamışdı, çünki ondan filan qədər ağır idi, elə boyu da bir qarış hündür olardı. O zərbədən sonra, özü də qorxmuşdu, çünki “rəqibin” çənəsi möhkəm şaqqıldamışdı. Onda elə bilmişdi ki, çənəsini sındırıb. Sonra da, hər ikisi tövşəyə-tövşəyə, halsız pilləkənə çöküb, nəfəslərini dərmişdilər. Yusifin hirsləndiyiniyi hiss edirdi, amma küsəcəyi ağlına da gəlmirdi...

Evlərinə gedəndə də bir-birini dindirmədilər. Yusifgilin evləri üçüncü, onlarınkı isə beşinci mərtəbədə idi. Mərtəbələri qalxdıqca, narahatlığı artır, dostunun möhkəm incidiyini başa düşmüşdü, onu küsdürmək istəmirdi. Amma, qapılarına çatanda Yusif ona əl uzatmasaydı, dəqiq küsüşəcəkdilər. Qapılarına çatanda dostu bir anlıq elə bir ayaq saxladı, o da fürsətdən istifadə edib, əlini ona uzatdı:

-Səhər dərsə gedirik də?..

Səsi çıxmadı, eləcə başını tərpətdi, deyəsən ağzı qıfıllanmışdı, qapılarını açıb, evə keçdi...

Yusifdən ayrılandan sonra, öz çənəsinin necə ağrıdığını hiss etdi - dişlərini sıxa bilmirdi...

Ertəsi gün həmişəki kimi, birlikdə məktəbə gedəndə də heç danışmadılar. Məktəbin yolu Şirşov küçəsindən idi. Evlərindən çıxıb, tindəki çörək dükanının qabağından Şirşova dönürdülər. Şox sakit, dar küçəydi, hər iki yanında sırayıa ərik ağaclarıı əkilmişdi. O meyvələrdən yemək onlara bir dəfə də qismət olmamışdı, həmişə ağızları sulana-sulana baxıb, əriklərin saralmağını gözləyirdilər, o vaxta qədər də məktəbə gedən uşaqlar gömgöy, tumturş meyvələri yoluşdururdular. Ağacların ancaq təpəsi qalırdı, ora da əlçatan deyildi, şirələnmiş qızılı meyvələr də yuxarıdan adama yandıq verir, onlar da tamarzı qalıb, ağızlarının suyunu qurtum-qurtum udurdular...

İstəmirdi incikliklərini sinifdə uşaqlar da görsün, ayıb olardı. Şirşovda sükutun buzunu qırmaq üçün birinci özü dilləndi:

-Çənəm yaman ağrıyır... Səninki necədi?

-Eh, mənimki də, dünən heç nə yeyə bilmədim ki...

-Elə mən də... Bilirsən, biz boks bilmirik axı, yəqin dişlərini bir-birinə möhkəm sıxmalısan ki, zərbə dəyəndə, çənən boş olmasın...

-Mən əvvəlcə sıxmışdım da, sonra sən bir dənə ilişdirdin, beynim laxladı, ağzımı araladım.

-Sən də yaman vururdun ha!..

Hırıldaşdılar. Amma yolun qalanını dinməz getdilər, ağızlarını açıb-yummaq əzab idi...

 

Bütün yolu təyyarənin illüminatorundan yerə baxdı, amma buludlar imkan vermədi nəsə görə...

İki gün qabaq anası atanın xəstəxanada olduğunu deyəndə, ona qəribə gəlmişdi, çünki özünü xatırlayandan, onun xəstələnməyi yadına gəlmirdi, çox sağlam idi. Cəmi bircə dəfə dişi ağrımışdı...

-Mama, nədəndi?

-Dedilər, ürəyində balaca nasazlıq var, müalicə lazımdı...

-İstəyirdim, bayramda gəlim, işdə də demişdim... Onda, indi gələrəm, nə fərqi...

-Yox, nəyə gəlirsən, işində ol, bayramda gələrsən.

-Yaxşı. Məndən salam deyərsən. Telefonu varsa, zəng vurum.

-Otağında yoxdu, narahat olma, gündə iki dəfə yanına gedirik, yaxşıdı...

Gecə nəsə narahat yatdı, səhər Bakıya getmək üçün işdən üç günlük icazə istədi, dedi atam xəstədi, mütləq dəyməliyəm. Etiraz eləmədilər, dedilər, yolu da gəl üstünə, beş günlük get...

Axşam anasına zəng vurdu ki, gəlirəm.

Anası dedi:

-Bayramda gələrdin də, onda ata da evdə olacaqdı...

-Yox e-e, mama, darıxmışam, gəlirəm. Nə fərqi var, bayram olmayanda, bəyəm görüşmək hesabdan deyil? Nədi, siz darıxmamısınız mənimçün?

-Darıxmışıq, amma bayram yaxşı olardı da...

-Bilet almışam, sabah çıxıram...

-Sağ-salamat gələsən...

Təyyarə dənizin üstündən keçirdi, göy üzü açıq idi, gün elə şaxıyırdı, sanki hamını salamlayırdı. Güülümsündü, Leninqradda belə havaya tamarzı idi, ezamiyyəti elə vaxta düşmüşdü ki, qoymamışdılar yeni ili evində qarşılasın, səksən beşinci il onu Piterdə haqlamışdı.

Xəzərin sayrışan ləpələrinə üstdən tamaşa edə-edə, evləri üçün necə darıxdığını hiss etdi. Ləpələr elə bil, gümüşü balıqlar idi, görünüb bir anda itirdilər. Beynində üç günlük planını qururdu. Xəstəxanada qardaşı Vüqara dəymək də vacib idi, amma ən əsası, atanı görməliydi...

Ertəsi gün anasıyla xəstəxanaya, qardaşına dəyməyə getdi. Həkimindən icazə alıb, şöbənin qarşısındakı ağaclıqda oturdular. Yaxşı idi, sınıxmamışdı. Anası, gətirdiklərini yerbəyer eləməyə getdi. Fürsət bilib, Vüqardan soruşdu:

-Qaqaş, xəbərin var, ata xəstələnib?

-Xəstələnib?

-Hə, xəstəxanada yatır...

-Noolub ki?..

-Elə bir şey yoxdu, ürəyində xırda nasazlıq var, müalicədədi.

Fikrə getdi. Gözü yol çəkirdi. Birdən, soruşdu:

-Getdin yanına?

-Hələ yox, dünən axşam gəlmişəm, dedim səni görüm səhər-səhər. Onun yanına axşamüstü buraxırlar, gedəcəm.

-Hə... Get...

Yenə gözü yol çəkdi...

Anam gəldi, Vüqarın yeməyini qoydu qabağına, əlində də salfetə bükülü bir şəkərbura, bir paxlava vardı, ona uzatdı:

-Əvvəlcə bunları ye, bayrama az qalıb.

Vüqar fikirdən ayrıldı:

-Yeyərəm, sonra yeyərəm...

-İndi ye, sonra iştahan olmayacaq, ye...

-Yeyərəm, mama...

-Ye də, indi ye, görüm.

O dilləndi:

-Ay mama, yeyər də, meyli çəkəndə yeyər...

Vüqar elə bil, fikirdən ayıldı:

-Ay mama, camaat burda ləyən-ləyən paxlava, şəkərbura gətirir, vallah sənin qədər səsləri çıxmır. Dedim ki, yeyəcəm də...

-İndi yeməsən, içəri gedəndə verəcəksən uşaqlara, bilirəm. Ye də...

Vüqar məhəl qoymadı, elə öz fikirlərilə güləşirdi. Xörəyini də, fikirləşə-fikirləşə yedi. Yanında çox oturmadılar. Vidalaşıb gedəndə, əlinin hərəkətilə ona işarə elədi, yaxınlaşdı:

-Qaqaş, deyirsən xəstəxanadadı?..

-Hə, Vüqar, bir-iki həftəyə çıxmalıdı, Bilgəhə, sanatoriyaya gedəcək...

Ağzını lap qulağına yaxınlaşdırdı:

-İlqar, ata çıxmayacaq...

-Necə yəni, ay Vüqar, həkimi deyib...

-Çıxmayacaq, bilirəm. Ata öləcək...

-Gic-gic danışma, nə qatıqlayırsan?..

-Mən dedim, biləsən...

-Yaxşı, keç içəri, biz getdik!

Beyni dumanlanmışdı; o nə söz idi gədə deyirdi? Fikirləşdi ki, xəstədi də, Allah bilə ağlına nə girib...

Xəstəxanadan, şəhərə çatana qədər səsi qulaqlarımdan getmədi – elə bil özü demirdi, danışdırırdılar onu.

Maşında anası soruşdu:

-Nə deyirdi sənə?

Heç bilmirəm, ağlına hardan gəldi, dilləndi:

-Heç... Deyirdi ki, mən utanıram, mamaya de, siqareti bir az çox gətirsin.

-Gətirirəm də, günə bir qutu bəs eləmir?

Fikirli-fikirli qayıtdım:

-Deyir, burda çəkən uşaqlar çoxdu, yanlarına gələn də yoxdur, onlara da verirəm, axırda özümə çatmır... Bir az artıq gətir, sən ata canı. Düz deyir də, siqaretsizlərin yanında necə rahat çəksin? Olmaz axı...

Bütün yolu pıçıltısı qulağından çəkilmədi: “İlqar, ata çıxmayacaq... ata çıxmayacaq... çıxmayacaq...”

Axşamtərəfi Montindəki 5 nömrəli xəstəxanada idi. Atası onun arxasındakı Kardioloji mərkəzdə yatırdı. Vüqarin səsi beşinci mərtəbəyə qalxanda da qulağından çəkilmədi, ancaq palatanın qapısını tıqqıldadanda, atanın şaqraq səslə, “kimsən, gəl, görüm...” deməsi beynindəki bütün küyü bir anda sıxışdırıb çıxardı, qapını itələyib açdı:

-Ata, mənəm, İlqar!

-Baho, nə yaxşı qonağım gəlib! Nə təhərsən ə-ə? İşlərin gedirmi?

-Yaxşıyam, ata. Sən nə əcəb, buralardasan? Ciddi bir şey var, ağrıyırdın?

-Ə-ə, yox ata canı, ağrıyıb eləmirdim. O gün balaca sızıldadı ürəyim, getdim yazıçıların poliklinikasına, Məsumə həkim ürəyimin şəklini çəkdirdi, sonra da dedi ki, guya ayaqüstü infarktı-nədi, ondan keçirmişəm, amma indi yaxşıyam.

-Nə dedi? Nə vaxt olubmuşsan?

-Vallah, bilmirəm, amma bir dəfə, Qasımın oğlu Fəxrəddin rəhmətliyin qırxında, qəbr üstündə ürəyim yaman sıxıldı, Daşqın qoymadı ki, düşəm, eləcə, maşından baxdım. Deyirəm, bəlkə, onda nəsə olub?..

-Ola bilər, amma evdə heç nə deməmisən axı... Heç mənim də xəbərim olmayıb. Ağrımırdın?

-Ə-ə, yox, mən ağrımaq bilirəm? Onda da elə ağrımadım axı, eləcə, sinəm sıxıldı bir az... Bura bax, dovğa içirsən? Anan dünən mənə bir dovğa gətirib, ölü içsə dirilər...

-Yox, ata, yemişəm, istəmirəm. Saxla, sonra içərsən.

-Burda xörək əlindən barmaq tıxamağa yer yoxdu, bax!

Əlini atıb, dolabını açdı, doğrudan ağzına qədər tıxama doluydu.

-Bunları niyə saxlamısan, xarab olar ki...

-Qoymuram xarab ola. Hər gün paylayıram qonşulara. Onsuz da gündə təzə yeməklər gəlir evdən...

-Səni yaxşı gördüm, sevindim. Nə deyirlər, nə vaxt çıxırsan?

-Həkim deyir ki, martın onunda buraxacaq.

-Evə gedəcəksən? Beşmərtəbəni necə qalxacaqsan bəs?

-Yox, evə getməyəcəm ki... Gedəcəm İçəri Şəhərə, bir baş Elmangilə. Əsmət mənə quzu ətindən qara dolma bişirəcək, tapşırmışam. Onlarda çimib-eləyim, səhərisi də Elman aparacaq məni Bilgəhə, ürək sanatoriyasına, bir ay da orda qalacam...

-İşsiz darıxmırsan ki...

-Yox, əşşi, ara-sıra işləyirəm. Süleyman Rüstəm bir əlyazması vermişdi, bir yaxşı oğlanınkıydı, xahiş elədi ki, əl gəzdirib, çapa hazırlayım. Hərdən ona baxıram, bəzi yerlərini lap təzədən yazıram...

-Özünü yorma, sən ata canı, dincəl.

-Ə-ə, dincəlirəm də... Darıxanda da yığıram medsestralarımı başıma lətifədən-zaddan danışıram, kefim açılır...

-Yaxşı eləyirsən, özünə fikir ver...

-Bura bax, Vüqara baş çəkmisən?

-Hə, ata, bu gün səhər getdim yanına, yaxşıdı...

Bunu demişdi, ki, qaqaşının səsi yenə beyninin içində səsləndi, başını silkələyib, səsi qovdu.

-Nooldu, başın ağrıdı?

-Yox, ay ata, narahat olma...

-Bilirsən niyə deyirəm? Mən onun yanına gedə bilmirəm axı. Bir dəfə, təzə-təzə vaxtı getdim. Orda nə gördümsə, bir həftə özümə gələ bilmədim. Sonra da anana dedim ki, ay Qaraqız, məni ora bir də aparma, sən canın, ürəyim götürmür...

-Yaxşı eləyirsən. Mən elə mamayla getmişdim, xəstələndiyindən xəbəri yox idi onun...

-Neçə gün burdasan?

-Səhər reysilə çıxıram, ata. İnşallah, bir də gəlib sanatoriyada dəyərəm sənə, o vaxta Leninqradda işimiz bitər...

-Lap yaxşı, onda yolundan qalma. Get, yaxşı yol, sağ-salamat gələsən...

Ayağa qalxdı, atası da çarpayısından qalxdı. İstədi qucaqlayıb yerində oturda, kişı dedi:

-Mən də çıxıram, pilləkənlərə qədər ötürüm səni...

Dəhlizdə, qabaqlarına çıxan bütün personala onu təqdim elədi, böyük oğlum İlqardı dedi...

Pilləkənin başına çatdılar. Oğlan onu qucaqlayıb, qulağına pıçıldadı:

-Sən ata canı, özündən muğayat ol!

Gülümsündü, qucaqlaşdılar.

-Sən özündən muğayat ol, qürbətdəsən...

Gülümsündü, pillələri aramla enirdi, birdən elə bil, Vüqarın səsi ona dedi ki, bir dön, arxaya bax.

Mərtəbələrin arasındakı meydançada ayaq saxlayıb, atasına sarı çöndü, əli qoynunda kirimişcə durmuşdu, gözündə yaş gilələnirdi. İkisi də eyni anda üzlərini yana çevirdi: oğlan – ayaq saxladığını atası görməsin deyə, kişi də – gözündəki yaşı oğlü görməsin deyə...

Xəstəxananın pillələrini sürətlə enirdi, elə bil qulağındakı səsdən qaçırdı:

-İlqar, ata çıxmayacaq... ata çıxmayacaq... çıxmayacaq...

 

***

Onun kimisə pilləkənə qədər ötürəcəyini təsəvvür eləməzdi.

Gözünün nə vaxtsa dolacağı isə heç ağlına da gəlməzdi...

 

***

On gün sonra anasına zəng vurdu:

-Mama, salam, necəsən?

-Yaxşıyam, bala.

-Ata nə vaxt çıxır, inşallah?

-Sabah paltarlarını aparıram. İstəyir Elmangilə getsin, orda çimsin. Sonra da Elman aparacaq onu Bilgəhə...

-Hə, yaxşı eləyir, beşmətəbəni qalxmasa yaxşıdı...

-Sənin işlərin necədi? Nə vaxt qurtarırsan?

-Elə bilirəm, atanı Bilgəhdə görə bilərəm...

-Lap yaxşı...

Amma, Vüqarın səsi qulağından çəkilmirdi ki, çəkilmirdi...

 

***

Ertəsi gün axşam otağındakı telefon qəfil cingildədi, diksinib, dəstəyi qapdı:

-Bəli, eşidirəm.

-İlqar?

Dayısı İbrahim idi, səsi boğuq elə çıxırdı, az qaldı, tanımasın.

-Hə, dayday, mənəm, səndən nə əcəb?

-Bura bax, bu gecə çıxa bilərsən? Sabah burda olmalısan, mütləq!

-Noolub, dayday, ataya bir şey olub?..

General idi də, yersiz suala tabı yox idi:

-Eşitdin? Çıx, bu axşam çıx, sabah burda ol...

Qulağına qırıq-qırıq "dut-dut-dut" gəldi, dəstək əlindən düşdü...

Otaq başına hərlənir, Vuqarın səsi isə ara vermədən deyirdi:

-Mən dedim axı sənə... sənə dedim axı... dedim axı...

 

***

Pulkovoda sonuncu Bakı reysinə qeydiyyat bitirdi. Kassada bilet yox idi. Bakıya necə uçacaqdı, bilmirdi?

Birdən bir nəfər qolundan tutdu, çöndü, Əlövsət idi, atasıyla bir yerdə işləyirdi.

-İlqar, sən burda nə gəzirsən, xeyir ola?..

-Təcili Bakıya uçmalıyam.

-Mən də arvad-uşaqla Bakıya gedirəm... Noolub ki?

-Atam...

Əlövsət kişinin xəstəxanada yatdığını bilirdi. Daha əlavə sual vermədi, oğlanın vəsiqəsini alıb dedi:

-İlqar, sən otur burda, tərpənmə, indi gəlirəm...

On beş dəqiqədən sonra, Bakıya uçan təyyarədəydi, Əlövsət biletindən imtina edib, onun adına yazdırmışdı, dedi ki, biz səhər çıxarıq, sən get, gözlətmə...

 

***

Təyyarə Xəzərin üstündən uçanda Günəş də gizlənmişdi, dəniz də sayrışmırdı, ləpələri qaçıb getmişdi harasa; indi onun dənizi susqun, qaşqabaqlı idi...

Bakıya rahat dünyası təməlindən uçmuş bir cavan gəlirdi, həyatının gələcək parçasını özü təkcənə qura-qura atasını da yaşatmalı olan çaşqın bir cavan...

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.03.2026)

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.

 

 

Pərvanə Məmmədli

Çagdaş  Güney  Azərbaycan ədəbiyyatı: dünəndən bu günə.

 

Azərbaycan mədəniyyətinin, tarixinin böyük bir hissəsi Güney Azərbaycanla bağlıdır. Amma Azərbaycanı  iki  əsr  bundan əvvəl  ayırsalar da,  xalq həmişə mənən  bir  olmuşdur.

XIX və XX yüzilliklərdə cərəyan edən siyasi və ictimai hadisələr bütün Şimali Azərbaycanda olduğu kimi, Cənubi Azərbaycanda da yeni realist bir ədəbi istiqamətin yaranmasına əhəmiyyətli zəmin yaratmışdı. XX əsrin ictimai-siyasi gedişləri poetik fikrin bütün qollarına təsir etmişdir. Bu dövr şairləri arasında fars dili ilə ortaya qoyulan “yeni şeir” anlayışına Azərbaycan şairlərinin əhəmiyyətli qatqısı olmuşdur.

          Şair və yazarların bir çoxu öz ana dilləri ilə bərabər, fars, eləcə də ərəb dillərində də yazıb-yaratmışlar. Milli Hökumət dövründə gənc yazarlar Poeziya məclisinin qurulmasından faydalanaraq ədəbiyyata yeni ruh gətirmişlər.

Pəhləvi rejiminin əlilə Milli Hökumət  məhv edildikdən sonra göstərilən məclisin  qalan nümayəndələri ilə 40-cı illərdə ədəbiyyata gələn şairlər ədəbi gedişata yön vermiş, onun poetik rəngarəngliyini təmsil etmişlər.

          1960-cı illərdən etibarən Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatında Şimala doğru başlayan yaxınlaşma şeirdə də özünü göstərir. Xüsusilə Məhəmmədhüseyn Şəhriyar, Bulud  Qaraçorlu Səhənd, Həmid Nitqi,  Barış, Həbib  Sahir, Həsən  Məcidzadə Savalan, Kərim  Məşrutəçi Sönməz, Haşım Tərlan kimi şairlər şimaldakı qardaşlarına səs verərək qarşılıqlı əlaqə yaradılmasına səy göstərmişlər.

          Pəhləvi rejiminin devrilməsi və İran İslam Respublikasının qurulmasından sonra əldə edilən nisbi azadlıq mühitində (1979 – 1981) Azərbaycan türkcəsində kitab, qəzet və jurnal bumu yaşanmış, ədəbi mühitdə özəl bir canlanma baş vermişdir.

 

Nədənsə çoxları Güney Azərbaycan ədəbiyyatı  deyəndə ancaq “Ayrılıq, həsrət, Araz” mövzusunu, uzaqbaşı Şəhriyarı göz önünə gətirir. Güneyli yazarların göstərilən  qəliblərdə qalmayıb, əksinə, onu çoxdan vurub sındırdırdığını, hətta   deyərdim ki, Quzeydəki yazarlardan sənət baxımından geri qalmayan ədəbi nümunələr yaratdığını görürük.

          Heç kəsə sirr deyil ki, ana dilində rəsmi təhsil almaq problemi ilə üz-üzə qalan güneylilərin ədəbiyyat dünyası mütaliə və oxucu gərginliyi ilə hələ də müşayiət olunmaqdadır. Bu dildə oxuyub düşünmək çoxlarına, təbii ki, çətindir. Bütün bunlara rəğmən, bu gün Azərbaycan ədəbiyyatına maraq artmaqdadır.

 

          Güney Azərbaycanda xalqın dili, ədəbi və mənəvi dəyərləri  son 100 ildə daim gərginlikdə  qalıb basqılı bir həyat yaşayıb. Bu səbəbdən də  yaranan ədəbiyyat  daha çox dirəniş və özünütəsdiq  kimi məzmunlar daşıyıb.

          Milli oyanış, hər şeydən əvvəl ana dilində yazılmış olan ədəbiyyatda özünü göstərib. Burada yaranan  ədəbiyyat ilə milli azadlıq hərəkatı həmişə qoşa olub. Hər inqilabdan, xalq hərəkatlarından sonra mədəni həyatda da irəliləyiş olub.

Rejim Azərbaycan türklərinin tək ədəbiyyat və dil sahəsini deyil, eləcə də teatr, kino, musiqi və incəsənət sferalarını basqı altında saxlamağa çalışıb.

Quzey Azərbaycanın müstəqillik əldə etməsi, onun dünyada söz sahibi olması Güneydə milli özünəqayıdışa böyük təkan verdi. Arazın hər iki tayında  vahid  bədii dünyagörüşün, hətta deyərdik ki, ortaq ədəbi prosesin formalaşma prosesi ortaya çıxdı. Ədəbi  janrların mənzərəsindəki fərqlərə baxmayaraq,  bu gün Güney və Quzey Azərbaycanda poeziyadakı axtarışların məzmun  və sənətkarlıq  tutumu bunu təsdiq edir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.03.2026)

 

Aytən Ağasıyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

De ki, mən Rəhman üçün oruc (susmaq niyyəti) etmişəm və bu gün heç kimlə danışmayacağam. Söhbət Surah Maryam surəsindən gedir.

 

Hadisəyə görə Məryəm tək halda səhraya çəkilir və orada İsa peyğəmbəri dünyaya gətirir. Doğuş zamanı çox çətinlik çəkir  və bir xurma ağacının yanında olur. O anda ona belə deyilir: “Xurma ağacını özünə tərəf silkələ, üstünə təzə, yetişmiş xurmalar tökülsün”.

Hər kəs həyatının fərqli tinlərində çətinliyə düşərkən “Kaş bundan əvvəl öləydim və unudulub gedəydim” ağrısı ilə bir “xurma ağacı”ndan möhkəm möhkəm yapışır.

Əlbəttə ki, söhbət xurma ağacından getmir. Sağlam, canlı bədəni olan insan belə xurma ağacını rahatlıqla silkələyə bilməz. Ama bəzən xəfif, zərif, çəlimsiz arzuları olmayan, ümidsiz insan öz “xurma ağacı”na rast gəlir və ağac ona mənəvi dayaq, möcüzəvi əl olur. Ac olana yemək, susuz olana su, nəfəssizə nəfəs, sevgisiz olana sevgi olur.

Həyat bütün çılpaqlığı ilə gözünə görünəndə yanında “xurma ağacı” varsa şanslı insanlardansan. O ağac sənə bəzən kölgəsində oturub nəfəs aldığın, sığınacağın bir liman, bəzən davam etmə düyməsi, bəzən də yad nəfəsin istiliyi olur.

Sən axtarmasan belə o bir yolunu tapıb sənin yanında bitir. Çoxumuz səhranın böyüklüyündən, quruluğundan, susuzluğundan şikayətlənib xurma ağaclarını görə bilmirik.

Bəzən də inanmaq istəyirsən o xurma ağacının varlığına, olmasa belə..

İnsan pis düşüncələrini sükutunda boğub nəfəs alacağına inanmaq istəyir. Gözəlliklərə, gözəl günlərə, ümidlərə.

Çox uzaqlara getməyəcəyəm. Ustad Şəhriyarın dediyi kimi, “Bəxtin dura, baxarsan yadlar qohum qardaşdı, amma bəxtin yatanda, qohum-qardaş yad olur.”

Hər gələn gün bizdən bir şeyləır aparakən hər keçən gün bizə nələrsə qazandırır. Başqa sözlə,

Gün var ki heç zad olmaz, gün var ki hər zad olar..

Bəzən elə düşünürük ki, ən pisi budur, bundan pisini yaşaya bilmərik ya da bundan pisini tanıya bilmərik.. Amma məsələ pislikdə deyil, məsələ özünə nə qədər yaxın, ya da uzaq olmaqdadır. Kim özünə daha yaxındırsa həmişə bir “xurma ağacı” yanında bitəcək... Lakin kim ki, özündən uzaqdır mənə görə həmişə yarımdır, yarımçıqdır...

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.03.2026)

 

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Azərbaycansovetnəsrində ənantisovetromanları yazanoolub, o – MövludSüleymanlı. Onun “Dəyirman” povesti tarixdə qaldıqca qalacaq. Həm məzmununa, həm də yüksək məharətlə yazıldığına görə. “Köç” romanı isə dilimizin ən dərin qatlarını ortaya çıxaran bir şedevr kimi daim oxunacaq.

 

Saytlardan biri məşhur əsərlərin yazılma tarixçəsindən bəhs edən “Necə yazdım?” layihəsi çərçivəsində Mövlud Süleymanlını “Dəyirman” necə yazması barədə danışdırmışdı. O da bunları demişdi:

-“Dəyirman” povestinin maraqlı yazılma tarixçəsi var. Arif Mustafazadə vardı, çox hörmətli bir ədəbiyyatçı idi. Yaradıcılıq baxımından ondan çox şey öyrənmişəm. Mənə şeirlər oxuyurdu. Onun dilinə, duyğularına hörmətim vardı. Uzun müddət görünmədi. Bir dəfə görəndə soruşdum ki, haralardasan, nə yazırsan, nə pozursan? Bir kəlmə söz işlətdi və o söz mənə “Dəyirman”ı yazdırdı: “Bu dəyirman xaraba qoyurmu nəynənsə məşğul olaq?” Gürcüstanda bir dəyirman qurmuşdu, kababxana eləmişdilər. Obrazlı desək, daş yox, cəmiyyət fırlanmağa başlamışdı. Bizim kənddə də iki dəyirman vardı. Bu dəyirman daha tez qurumuşdu. Mən 50-ci illərdən danışıram. Arif mənə bu sözü deyəndə həmin illər gözümün qabağına gəldi, dəhşətə gəldim. Oturdum yazdım əsəri. Mənim içimdə heç vaxt senzura olmayıb. “Azərbaycan” jurnalında çap olundu əsər. İlini deyə bilərəm: 1979-cu ildə. Dörd, ya beş aya yazmışdım. Əsər jurnalda çıxanda bütün aləm dəydi bir-birinə…

 

***

Mövlud Süleymanlı 1943-cü il mart ayının 18-də Qərbi Azərbaycanda - Ermənistan SSR-nin Kalinino rayonunun Qızıl Şəfəq kəndində (keçmiş adı "Cücəkənd") doğulub. Atası Süleyman Məhəmməd oğlu 1942-ci ilin axırlarında İkinci Dünya müharibəsinə gedib, 1945-ci ilin aprel ayının 23-də Berlin uğrunda döyüşlərdə həlak olub. Anası Bağdagül Mahmud qızı bədahətən şeirlər deyib.

 

 Mövlud Süleymanlı Qızıl Şəfəq kənd 7 illik məktəbindən sonra qonşu İlməzli kənd orta məktəbinin X sinfini (1960) bitirib. 1962-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Filologiya fakültəsinə daxil olub, 1967-ci ildə oranı bitirib.Ədəbiyyata ötən əsrin 70-ci illərində gələn Mövlud Süleymanlı yaradıcılığa lirik şeirlərlə başlayıb.

Onun "Əllərim" adlı ilk şeiri 1964-cü ildə "Azərbaycan gəncləri" qəzetində çap olunub. Ədibin "Bir ünvan" adlı şeir kitabı da çap olunub. M. Süleymanlının yaradıcılığını səciyyələndirən başlıca amillər ondan ibarətdir ki, əsərlərində məxsus olduğu xalqın tarixi, etnoqrafiyası, mənəvi-əxlaqi dəyərləri, vətənpərvərlik hisləri ön plandadır.

Mövlud Süleymanlının ilk nəsr kitabı yetmişinci illərin sonları çapdan çıxıb. 1970-ci illərin ikinci yarısında ədibin bir-birinin ardınca hekayə və povestləri dərc edilib. "Qar", "Yanğın", "Şanapipik", "Şeytan", "Dəyirman" hekayələrindən ibarət 1979-cu ildə "Ayın aydınlığında" kitabı işıq üzü görüb. Bu hekayələr Mövlud Süleymanlını xalqa cəmiyyət problemlərini zamanında görüb əks etdirən gözəl bir nasir kimi tanıdıb.

"Şanapipik", "Duzsuzluq", "Ot" yazıçının müharibə mövzusuna həsr etdiyi hekayələri sırasındadır. Ədib 1980-ci illərdən başlayaraq daha çox roman janrına müraciət edib. "Köç", "Ceviz qurdu" "Səs" romanları çağdaş Azərbaycan romançılığının inkşafında bir pillədir. "Köç"(1980) xalqın milli keçmişindən, sovet hakimiyyətinin gəlişinə qədərki taleyindən söhbət açıb.

Romanda təbliğ olunan başlıca ideya Azərbaycan xalqının birliyi ideyasıdır. Mövlud Süleymanlının bir sıra hekayələrində və "Köç" romanında Azərbaycan nəsri üçün yeni olan mifik təfəkkür tərzi, türk etnoqrafiyası və folklorunun ən qədim çalarları diqqəti cəlb edir.

Xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadə "M. Süleymanlıya açıq məktub"unda yazırdı:

"Köç" xalqımızın yüz illərdən bəri keçib gəldiyi yolların tarixi, adət və ənənələrini qoruyub saxladığı köçəri ruhunun bədii etnoqrafiyasıdır.

"Ceviz qurdu" — 1930-cu illərin represiyalarından 80-ci illərə qədərki fasiləli tarixin xalqın həyatında buraxdığı izlərdən, milli insana vurduğu sağalmaz yaralardan bəhs edir. Müəllif roman boyu ceviz qurdunun cevizə daraşıb, onu tamam məhv etməsini təkcə ziyanvericilərə qarşı mübarizəni təsvir üçün qabartmayıb. Burada həmçinin geniş planda cəmiyyət ziyanvericilərinin insanların mənəvi dünyasına daraşmasını, onu getdikcə məhv etməsini göstərmək üçündür.

 

"Səs" sovet cəmiyyətinin son durumunu əks etdirən sosial romandır. Ümumilikdə yazıçı "Səs" və "Ceviz qurdu" romanlarında cəmiyyətin düçar olduğu mənəvi bəlaların necə fəsadlar törətdiyini əks etdirib. Hadisələr həm ailə-məişət çərçivəsində, həm ictimai münasibətlərdə, həm də ayrı-ayrı fərdlərin düşüncələrində cərəyan edib. Hər iki romanda rəmzi-metaforik obrazlar diqqəti cəlb edib.

 

Romanlar

"Köç"

"Ceviz qurdu"

"Günah duası"

"Səs"

"Erməni adındakı hərflər

 

Povestlər

"Şanapipik"

"Duzsuzluq"

"Yel Əhmədin bəyliyi"

"Şeytan"

"Dəyirman"

 

Hekayələr

"Yamacda bir kənd"

"Yüz günümdən biri"

"Armud ağacının nağılı"

"Bərəkət"

"Füşkürək"

"Yallı gecəsi"

 

Mövlud Süleymanlı 1968-ci ildə Аzərbaycan Dövlət Radiosuna işə qəbul edilib, əvvəlcə "Gənclik", sonra "Ədəbiyyat və İncəsənət" baş redaksiyasında redaktor kimi çalışıb. O, 1992-ci ilin sonlarında Azərbaycan Dövlət Tele-Radio Şirkətinin Radio üzrə sədr müavini vəzifəsinə gətirilib, 17 il bu vəzifədə çalışıb.

Bununla yanaşı, ədib kinostudiya, 1976–1980-ci illərdə Yazıçılar İttifaqının orqanı olan "Ulduz" jurnalında nəsr şöbəsinin müdiri, 1980–1988-ci illərdə "Azərbaycan" jurnalında nəsr şöbəsində rəhbər kimi fəaliyyət göstərib. Radionun qızıl fonduna daxil olmuş, həftəlik yayımlanan "Bulaq" verilişinin, 1969-cu ilin oktyabrında ilk müəllif nömrəsini yazıb.

Verilişin uzun illər Azərbaycan folklorunun, etnoqrafiyasının, dilinin, məişətinin təbliğində əhəmiyyətli rol oynadığı əsas götürülərək 1974-cü ildə Azərbaycan Jurnalistlər İttifaqının "Qızıl qələm" mükafatına layiq görülüb. 1972-ci ildə Tele-Radio Verilişləri komitəsindən Moskvaya ixtisasartırma kurslarına göndərilib. 1974-cü ildə Cəfər Cabbarlı adına Azərbaycanfilm kinostudiyasına ssenarist kimi qəbul edilib

Ssenarisi əsasında "Bəyin oğurlanması" və Moskva Dövlət Kinematoqrafiya Komitəsinin sifarişilə "Çətirimiz buludlardır" bədii televiziya filmləri çəkilib. 1976-cı ildə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqına işə dəvət edilib. 1974-cü ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. Prezident təqaüdçüsüdür. Mövlud Süleymanlının 1992–1993-cü illərdə baş redaktorluğu ilə "Oğuz eli" adlı müstəqil qəzet nəşr olunub.

1992-ci ildə Azərbaycan Dövlət Televiziyasına işə dəvət edilib və televiziyanın "Xalq yaradıcılığı" redaksiyasına baş redaktor vəzifəsinə təyin olunub. Redaksiyada onun rəhbərliyi ilə folklor, etnoqrafiya yönündə yeni "Sizə hardan deyim?", "Təbriz gözəlləməsi", "Şirvan gözəlləməsi", "Yurd yeri" və s. kimi verilişlər hazırlanıb.

Azərbaycan Dövlət Radiosunda onun rəhbərliyi ilə "Respublika", "Dan yeri", 'Dünəndən bu günə", "Bizdən sonra", "Sarıtel", "Xeyrə qənşər", "Bulaq başı", "Mövqe", "Axtarış", "Dövran", "Qürbətdə qalan Vətən", "Parlament saatı", "Gündoğandan gün batana", "Eşidirsizmi?", "Qonaq eldən gələr", "Var səsimlə", "Çiyin çiyinə" və s. verilişlər efirə çıxıb

 

Mükafatları

- Şöhrət ordeni

- Azərbaycan Jurnalistlər İttifaqının "Qızıl qələm" mükafatı

- Moskvada rus dilində nəşr edilmiş ilk kitabına ("Çoban İbrahim və velosiped") görə Maksim Qorki adına Ümumittifaq ədəbi müsabiqə

- Kənd həyatına həsr edilmiş ən yaxşı əsərə görə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının "Qızıl sünbül" ədəbi mükafatı

- Bədii-sənədli publisistika sahəsində nailiyyətlərinə görə "Araz" ali ədəbi mükafatı

- "Köç" romanına görə "İlin ən yaxşı əsərinə görə" mükafatı laureatı

- ANASAM Ödül bəlgəsi (Türkiyə)

- "Anadolu ədəbiyyatı" toplantısının "Takdir" mükafatı

- 27 iyul 2023-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafında böyük xidmətlərinə görə "Şərəf" ordeni ilə təltif edilib

 

Tərcümə edilmiş kitabları

Ruscayа:

- "Çoban İbrahim və velosiped" (Povest və hekayələr. Tərcümə edən: T. Kolyaqina. Moskva, 1982)

- "Köç" (Roman. Tərcümə edən: T. Kolyaqina. Moskva, 1986)

Türkiyə türkcəsinə:

- "Köç" (çevirən S. Altaylı. 1990). Bu əsər "Ötüken" Yayın Evi tərəfindən dəfələrlə (1992, 1994, 1995, 1996) təkrar-təkrar yayımlanıb

- "Söz içində söz". Tehranda 2003-cü ildə əski əlifba ilə nəşr edilib.

- 2004-cü ildə "Üç roman" adı altında romanları "Azərbaycan" nəşriyyaında.

- 2006-cı ildə "Söz içində söz" adlı çox unikal kitabı "Ağrıdağ" nəşriyyatında.

 

Filmoqrafiya

- Ağstafa şərabçıları

- Bəyin oğurlanması

- Bəylik dərsi

- Çətirimiz buludlardır

- Dad

- Deportasiya

 

Mövlud Süleymanlı ömrünün son günlərini Şamaxı rayonunun Kərkənc kəndində keçirib. Orada Qərbi azərbaycanlı çox idi, sanki ikinci bir Qərbi Azərbaycan qurmuşdular… 21 fevral 2024-cü ildə vəfat edib. Elə o kənddəcə dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.03.2026)