Nail Zeyniyev,

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Sənətçi həssasdır, ona görə əzab çəkir. Bu fikir uzun müddətdir həm romantikləşdirilir, həm kobud şəkildə sadələşdirilir. Sanki yaradıcılıq ilə kədər arasında qaçılmaz bir müqavilə var. Kim yaradır, kim əzab çəkir. Bu müqaviləni imzalamadan böyük sənət yaranmaz. Bu fikir nə qədər doğrudur?

Tədqiqatlar bu sahədə maraqlı nəticələr verir. Yaradıcı peşə sahiblərinin, xüsusilə yazıçıların, şairlərin, musiqiçilərin depressiya, bipolyar pozuntu kimi ruh sağlamlığı problemlərinin ümumi əhaliyə nisbətən daha yüksək olduğunu göstərir. Bu statistik fərq real fərqdir. Amma bu fərqin nədən qaynaqlandığı sualı sadə bir cavab qəbul etmir.

Bir izah budur: yaradıcı insanlar dünyaya daha həssas baxır. Bu həssaslıq onlara sənət üçün zəruri olan dərinliyi verir. Amma eyni həssaslıq onları dünya ağrılarından da daha çox təsirləndirir. Başqa birinin ağrısını hiss etmək, gözəlliyin keçiciliyini görmək, absurdun içindəki mənasızlığı duymaq. Bunlar yaradıcılığın ruhudur. Amma bunlar eyni zamanda depressiyanın şərtidir.

Başqa bir izah yaradıcı peşənin özündən gəlir. Yazıçı, rəssam, musiqiçi çox zaman qeyri-sabit bir həyat sürür. İqtisadi gərginlik, sosial tanınmama, yaradıcı blok, hər əsərin rədd edilə biləcəyi qorxusu. Bu şəraitlər ruh sağlığına birbaşa təsir edir. Depressiya bu vəziyyətin bəlkə yaradıcılıqla deyil, yaradıcı həyatın gətirdiyi çətinliklərlə bağlıdır.

Azərbaycan ədəbiyyat tarixinə baxanda bu mövzunun iz buraxdığı yer açıq görünür. Bir çox böyük şairin həyatında dərin kədər, tənhalıq, anlaşılmamaq hissi var. Mirzə Ələkbər Sabirin həyatı yorğunluq və məyusluq içindəydi. Abbas Səhhətin qısa ömrü kədərlə doluydu. Bu adamların kədəri yalnız şəxsi deyildi. Dövrün ağırlığını, xalqın halını, dəyişməyən cəhaləti hiss edirdilər. O ağırlıq onlara yazmaq üçün güc verirdi, amma eyni zamanda onları əzirdi.

Yaradıcılıq ilə depressiya arasındakı əlaqəni anlamaqda bir çətinlik var. Hansı əvvəldir? Depressiya yaradıcılığı gücləndirir, yoxsa yaradıcı temperament depressiyaya meyilli bir psixoloji quruluşa malikdir? Bu sual hələ cavabsızdır. Çünki hər iki istiqamətdə nümunə tapıla bilər.

Amma bir şey aydındır ki, depressiya yaradıcılıq üçün şərt deyil. Bu fikir təhlükəlidir. Çünki sənətkarın kömək axtarmasının önünü kəsir. Əzab çəkirsən, deməli yaradıcısan. Bu məntiqlə sənətkar kömək aramır. Halını normal sayır. Halbuki depressiya müalicə edilə bilən bir xəstəlikdir. Müalicə olunmamış depressiya isə nə yaradıcılığa, nə insana xidmət edir.

Yaradıcılıq bəzən depressiya üçün bir çıxış yolu olur. Kağıza tökmək, ifadə etmək, bir əsərə çevirmək. Bu proses insana müvəqqəti rahatlama verir. Amma bu rahatlama müalicə deyil. Əsər bitəndən sonra ağırlıq yenə qayıdır. Bəzən daha çətin qayıdır.

Cəmiyyətin sənətçinin ruh sağlamlığına münasibəti bu mövzuda kritikdir. Azərbaycanda, daha geniş miqyasda isə bütün cəmiyyətlərdə sənətçinin psixoloji köməyə ehtiyacı çox zaman zəiflik kimi qəbul edilir. Sənətçi güclü olmalıdır, həyatın ağırlığını daşımalıdır, bundan sənət çıxarmalıdır. Bu gözləntinin özü bir yükdür. Yaradıcı insanlarda depressiya daha çox rast gəlinir. Bu statistik həqiqətdir. Amma bu, yaradıcılığın qiyməti deyil. Bu, yaradıcı insanların yaşadığı mühitin, daşıdığı həssaslığın, seçdiyi həyatın gətirdiyi bir riskdir. Risk azaldıla bilər. Bunun üçün sənətçiyə həm cəmiyyətin, həm sistemin, həm də özünün daha diqqətli yanaşması lazımdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.05.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

1986-cı ildə ekranlaşdırılan “Aşkarsızlıq şəraitində” filmi, rejissor Fərhad Yusifov tərəfindən çəkilmiş, gərginlik, psixoloji qarşıdurma və insan xarakterinin çətin anlarda necə dəyişdiyini göstərən maraqlı ekran əsərlərindən biridir.

Filmin adı ilk baxışdan texniki və rəsmi səslənir. Lakin bu adın arxasında daha böyük məna gizlənir. “Aşkarsızlıq şəraitində” yalnız görünüşün zəiflədiyi vəziyyət deyil — bu, həqiqətin dumanlandığı, niyyətlərin gizləndiyi, insanların bir-birini tam görə bilmədiyi mənəvi vəziyyətdir.

Dumanlı mühit, aydın xarakterlər

Filmdə hadisələr elə bir şəraitdə baş verir ki, təhlükə açıq görünmür. İnsanlar nə ilə üz-üzə olduqlarını tam anlamırlar.

Belə anlarda texnika, qayda və planlar ikinci plana keçir. Əsas məsələ insanın iradəsi, soyuqqanlılığı və düzgün qərar vermək bacarığı olur.

Məhz buna görə film təkcə hadisə yox, xarakter filmidir.

Qorxu ilə məsuliyyət arasında

Personajlar çətin seçim qarşısında qalırlar. Geri çəkilmək, susmaq, gözləmək mümkündür. Amma məsuliyyət onları hərəkət etməyə məcbur edir.

Burada hər kəsin iç üzü görünür:

kimisi panikaya düşür,

kimisi özünü itirir,

kimisi isə məhz böhran anında böyüyür.

Film göstərir ki, insanın kim olduğu rahat günlərdə yox, çətin anlarda bilinir.

Fərhad Yusifov baxışı

Fərhad Yusifov bu ekran əsərində hadisələri süni dramatizm olmadan təqdim edir. Gərginlik qışqırıqla deyil, atmosferlə yaradılır.

Səssizlik, gözləmə, qeyri-müəyyənlik və ani qərarlar filmin ritmini müəyyənləşdirir. Tamaşaçı da personajlarla birlikdə həmin gərginliyi yaşayır.

Adın gizli mənası

“Aşkarsızlıq şəraitində” ifadəsi yalnız fiziki vəziyyətə aid deyil. Bəzən həyatda da insan aşkarsızlıq şəraitində yaşayır:

kimə inanacağını bilmir,

hansı yolun doğru olduğunu seçə bilmir,

qarşıdakı təhlükəni gec görür.

Film bu mənada həyatın metaforasına çevrilir.

Azərbaycan kinosunda yeri

"Aşkarsızlıq şəraitində" Azərbaycan kinosunda gərgin psixoloji atmosferi və insan xarakterini ön plana çıxaran filmlərdən biri kimi diqqət çəkir. O, sadəcə hadisə danışmır — insanı sınağa çəkir.

Bəzən yol aydın olanda irəliləmək asandır.

Əsl güc isə heç nə görünməyəndə addım ata bilməkdir.

“Aşkarsızlıq şəraitində” bizə xatırladır:

Qaranlıqda yolu göz yox, xarakter tapır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.05.2026)

AZƏRBAYCANLI ALİM BAŞQAN MÜAVİNİ VƏ ULUSLARARASI TƏMSİLÇİLİK ŞURASININ SƏDRİ TƏYİN EDİLDİ

Ülviyyə Əbülfəzqızı, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi Layihələr şöbəsi

Türk Akademisyenlər Birliyində “Yeni Dövr İdarə Heyətinin Tanıtımı, Vəzifə Bölgüsü, Fəaliyyət Hesabatı və İş Planı Təqdimatı” keçirilmişdir. Toplantını birliyin Təşkilat üzrə məsul başqanı  Dos.Dr.İzzəddin Özpolatın açılış nitqi ilə başlamış, daha sonra Türk Akadenisyenlər Birliyinin sədri Dos. Dr. Ümmügülsüm Candeğer çıxış edərək birliyin yeni dövr strateji hədəflərini açıqlamışdır. Çıxışlarda Türk dünyasında elmi əməkdaşlığın genişləndirilməsi, akademik şəbəkələrin gücləndirilməsi və beynəlxalq görünürlüyün artırılması əsas prioritetlər kimi vurğulanmışdır.

Bu çərçivədə azərbaycanlı alim, Prof. Dr. Təranə Turan Rəhimliyə iki mühüm vəzifə həvalə olunmuşdur: Türk Akademisyenlər Birliyinin başqan müavini və Beynəlxalq Təmsilçilik Şurasının sədri.

Başqan müavini kimi o, təşkilat daxilində idarəetmə proseslərinin koordinasiyasını həyata keçirmək, fəaliyyət planlarının icrasını təmin etmək, struktur bölmələrin işini əlaqələndirmək və rəhbərliyə mütəmadi hesabatlar təqdim etməklə görəvləndirilib. Eyni zamanda zəruri hallarda sədri əvəz etmək və təşkilatı rəsmi səviyyədə təmsil etmək də onun səlahiyyətlərinə daxildir.

Beynəlxalq Təmsilçilik Şurasının sədri kimi isə Prof. Dr. Təranə Turan Rəhimli Türk elminin bütün ölkələrdə təmsil olunması, beynəlxalq akademik əməkdaşlıqların genişləndirilməsi və Türk dünyası elminin qlobal görünürlüyünün artırılması istiqamətində fəaliyyət göstərir. Onun rəhbərliyi ilə Türk Akademisyenlər Birliyinin müxtəlif ölkələrdə media və akademik tanıtım fəaliyyəti genişləndirilmiş, elmi platformalarda iştirakı artırılmışdır.

Fəaliyyət hesabatı çərçivəsində o, İtaliya, Keniya, Belçika, Türkiyə,  Suriya  və başqa ölkələrin mətbuatında Türk Akademisyenlər Birliyinə dair materialların müxtəlif dillərdə yayımlandığını və bu istiqamətdə təşkilatın beynəlxalq görünürlüyünün artırılması üçün media əlaqələrinin qurulduğunu təqdim etmişdir. Təşkilat rəhbərliyi ilə aparılan geniş müsahibələr beynəlxalq platformalarda dərc edilmiş və birliyin akademik nüfuzunun güclənməsinə xidmət etmişdir.

Prof. Dr. Təranə Turan Rəhimli Azərbaycan və Türkiyə arasında akademik diplomatik görüşlərdə iştirak etmiş, İzmir şəhərində keçirilən rəsmi görüşdə Türk Akademisyenlər Birliyini təmsil etmiş və beynəlxalq əməkdaşlıq imkanları ilə bağlı çıxış etmişdir.

O, 18 Mart Çanaqqala Savaşı Panelində məruzə ilə çıxış etmiş, Çanaqqala mövzusunda elmi məruzəsi və bu mövzuya həsr etdiyi şeiri ilə elmi auditoriyanın diqqətini cəlb etmişdir. Eyni zamanda Azərbaycan Yazıçılar Birliyində keçirilən “Türk Xalqları Ədəbiyyatı Görüşü” və “Turan Ədibləri Antologiyası” təqdimatında Türk Akademisyenlər Birliyini təmsilən çıxış edərək Türk ədəbiyyatının beynəlxalq səviyyədə tanıdılmasına töhfə vermişdir.

Bundan əlavə, onun Türk dünyası ədəbiyyatı və dilinin inkişafına verdiyi töhfələr çərçivəsində Kıbrıs İraq Balkanlar Avrasiya Türk Ədəbiyyatları Qurumu tərəfindən təqdim olunan “2025 Türk Dilinə Xidmət Mükafatı”na layiq görülməsi bu fəaliyyətlərin mühüm nəticələrindən biri kimi təqdim edilmişdir.

Birlikdə fəaliyyət göstərdiyi müddət ərzində o,  Türk Akademisyenlər Birliyinin bütün rəsmi toplantılarında aktiv iştirak etmiş, təşkilatın sosial media və rəqəmsal platformalarında fəaliyyətləri mütəmadi paylaşmış, Facebook, Instagram və WhatsApp vasitəsilə institusional görünürlüyün artırılmasına töhfə vermişdir. Eyni zamanda YouTube platformasında təşkilat rəhbərliyi ilə geniş tanıtım müsahibəsi hazırlanmış və beynəlxalq auditoriyaya təqdim edilmişdir.

Ümumilikdə, bu fəaliyyətlər Türk Akademisyenlər Birliyinin beynəlxalq akademik şəbəkəsinin genişləndirilməsinə, Türk dünyası elminin qlobal səviyyədə tanıdılmasına və təşkilatın institusional gücünün artırılmasına mühüm töhfə vermişdir. Prof.Dr. Təranə Turan Rəhimli Türk Akademisyenlər Birliyinin  Uluslararası Təmsilçilik Şurasında  Makedoniya, Albaniya, , Azərbaycan, Almaniya, Özbəkistan,  Qazaxıstan, Qırğızıstan, Yunanıstan (Batı Trakya), İsveç, Doğu Türküstan, İngiltərə üzrə təmsilçiliklərin yaradıldığını, bu ölkələrin alimləri ilə işbirliyi sahəsində ilk addımların atıldığını da vurğuladı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.05.2026)

“Ədəbi debut” rubrikasında sizlərə Fatimə Əsədin “Açıq sual” adlı ilk hekayəsi təqdim edilir.

Hava buludlu idi. Buludlar torpağa sataşmaq üçün arabir damcı-damcı su atırdı.

Göyə baxaraq sanki gözləri ilə buludlardan: “Bəs yağış nə vaxt yağacaq?” – deyə soruşurdu…

Uzun-uzun baxıb dərin bir nəfəs çəkəndən sonra yavaş addımlarla çarpayısının üstündəki kitaba tərəf getdi. Elatlı’nın “Xəyanət” kitabının son on vərəqini də oxuyub tamamlamaq üçün kitabı əlinə aldı. Oxuduğu hər kitaba uyğun musiqi seçməyi dinləməyi sevirdi və adəti üzrə bu dəfə də elə etdi. O bəyəndiyi kitablara öz ehtiramını bu şəkildə göstərirdi.

Bir fincan çay süzüb qabağına qoydu, kitabı açıb seçdiyi musiqinin sədaları altında oxumağa başladı. Kitabın axırıncı səhifəsindəki son cümləni oxuduqdan sonra kitabı örtmək əvəzinə beynində təkrarlanan hissəni oxumaq üçün bir neçə səhifə geri vərəqlədi:

“Dostluğa xəyanət, eşqdə sədaqət

Bizdə bir ad alır dəyanət kimi.

Dostluğa xəyanət, eşqə xəyanət

Ağırdır vətənə xəyanət kimi.”

Bir marş kimi səslənən bu cümlələr beynində dolandıqca yaşadıqlarını xatırladı: özünün etdiklərini, ona edilənləri, verilən vədləri, qırılan ümidləri, tərk edilmələri...

Xəyalların yelkən açdığı o anda telefonu səssizcə titrədi. Səsə tərəf dönsə də ekrana baxmadı. Telefonunu üzü üstə geri qoydu. O addan gələn mesajlar artıq göndərilən ünvan üçün öz hökmünü itirmiş və dəyərdən düşmüşdü. Bir anlıq ayrıldığı düşüncələrinə yenidən qayıtdı.

Nə idi axı bu xəyanət? Eşqə, dosta, vətənə xəyanət... Bu xəyanətlər eynidirmi? Kimə, nəyə qarşı edilməsinin bir fərqi varmı? Xəyanət elə xəyanət deyilmi? Niyə insanlar bir-birinə xəyanət edirlər? Məcburiyyətdənmi edirlər, yoxsa xəyanətin bəraət edilə biləcək səbəbi varmı?

Sual sual arxasınca düzülürdü. Nigar bu sualların ucundan tutub getsəydi, az öncə uzun-uzun baxdığı, xəyallarının uçduğu o buludlara belə çata bilərdi. Göylərə çatan o suallar, yerdəkilərin etdiyi bu xəyanətin niyəsinin qarşısında aciz idi.

Bütün sualları bir kənara qoyub düşündü:

Bəlkə də ən böyük xəyanət, sadəcə, başqasına yox, bəzən elə insanın özünün özünə etdiyi xəyanətdir. Öz hisslərini danmaq, sevmədiyi yerdə olmaq, getmək istədiyi halda qalmaq...

Fikirlər uzandıqca uzanırdı. Çayı artıq soyumuşdu.

Musiqi asta bir səslə hələ də çalınırdı.

Kitab, sadəcə, örtülməmişdi, həm də bağlanmışdı.

Amma suallar... cavab gözləyən suallar...

Suallar hələ də açıq idi...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.05.2026)

Anar Eminov,

Mingəçevir Dövlət Universitetinin rektoru.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Çağdaş dünyada universitetlər dövlətlərin intellektual gücünü formalaşdıran, innovasiya potensialını artıran və gələcəyin iqtisadi strukturunu müəyyən edən əsas strateji institutlara çevrilmişdir. Bu baxımdan ali təhsil sahəsində beynəlxalq əməkdaşlıqlar elmi-intellektual gücün sistemli inteqrasiyası kimi çıxış edir.

Mingəçevir Dövlət Universiteti beynəlxalq akademik əməkdaşlıq sahəsində məqsədyönlü və ardıcıl inkişaf xətti formalaşdıraraq Türk dünyasında elmi inteqrasiya prosesinə mühüm töhfə verməkdədir. Universitet Türkiyənin Ege, Dokuz Eylül, Gazi, Düzce, Orta Doğu Texniki Universiteti, TED, OSTİM Texnik, Hacı Bayram Veli və digər aparıcı ali təhsil müəssisələri ilə əməkdaşlığı genişləndirərək Azərbaycan–Türkiyə elmi inteqrasiyasının dərinləşməsinə xidmət edir.

Xüsusilə ortaq tarixi köklərə, mədəniyyətə və elmi ənənələrə malik Türk dövlətləri arasında formalaşan akademik əməkdaşlıqlar yeni intellektual məkanın formalaşmasına şərait yaradır. Bu proses yalnız universitetlərarası əlaqələrin genişlənməsi deyil, eyni zamanda Türk dünyasının elmi potensialının vahid istiqamətdə birləşdirilməsidir.

Bu çərçivədə Orhun Mübadilə Proqramı xüsusi strateji əhəmiyyət daşıyır. Proqram tələbə və akademik heyətin qarşılıqlı mobilliyini təmin etməklə yanaşı, ortaq elmi mühitin formalaşmasına, tədris və tədqiqat sahəsində inteqrasiyanın dərinləşməsinə və vahid akademik şəbəkənin güclənməsinə xidmət edir.

Eyni zamanda akademik mobillik çərçivəsində tələbə və müəllimlərin müxtəlif universitetlərdə təcrübə qazanması, elmi baxışlarının genişlənməsi və beynəlxalq təhsil mühitinə inteqrasiyası əsas prioritet istiqamətlərdən biridir. Bu mexanizm Türk dünyası universitetləri arasında bilik və təcrübə mübadiləsini daha da gücləndirir.

Mingəçevir Dövlət Universiteti tələbələrin beynəlxalq akademik mühitə çıxış imkanlarını genişləndirir. Orta Doğu Texniki Universiteti tərəfindən təşkil olunan beynəlxalq yay məktəbi proqramları tələbələr üçün mühüm təcrübə platforması yaradır, onların müasir elmi yanaşmalar və innovativ metodologiyalarla tanış olmasına şərait formalaşdırır.

Eyni zamanda, Dokuz Eylül Universiteti ilə birgə may ayında Mingəçevirdə keçirilməsi nəzərdə tutulan beynəlxalq elmi konfranslar akademik dialoqun genişlənməsinə və gənc tədqiqatçıların beynəlxalq elmi şəbəkəyə inteqrasiyasına xidmət edəcək.

Mingəçevir Dövlət Universiteti magistr səviyyəsində elmi-tədqiqat fəaliyyətini yeni model üzərində qurur. Bu modeldə dissertasiya mövzuları sənayenin real ehtiyaclarına əsaslanır və tədqiqatların praktiki nəticə verməsi hədəflənir. Türkiyə universitetlərinin sənaye–universitet inteqrasiyası təcrübəsinə əsaslanan bu yanaşma elmi nəticələrin praktik dəyər qazanmasını təmin edir.

Eyni zamanda süni intellekt, rəqəmsal texnologiyalar və innovasiya yönümlü tədqiqat istiqamətləri universitetin strateji inkişaf xəttində mühüm yer tutur və gələcəkdə texnopark və innovasiya ekosisteminin formalaşmasına zəmin yaradır.

Mingəçevir Dövlət Universiteti bu strateji yanaşmalarla bilik, innovasiya və texnologiyanın sintez olunduğu elmi mərkəz kimi formalaşmaqdadır.

Bu əməkdaşlıqların mahiyyəti yalnız sənədlərin imzalanması deyil, davamlı elmi etimadın, ortaq tədqiqat mədəniyyətinin və vahid akademik düşüncə sisteminin formalaşdırılmasıdır.

Universitetlər arasında qurulan əlaqələr dövlətlər arasında qurulan ən dayanıqlı körpülərdir. Çünki bu körpülər bilik üzərində qurulur və zamanın sınağından keçərək daha da güclənir.

Bu gün Türk dünyasının universitetləri arasında qurulan akademik körpülər sabah vahid elmi məkanın, ortaq innovasiya platformalarının və güclü intellektual ekosistemin formalaşmasına xidmət edəcək.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.05.2026)

İlhamə Məhəmmədqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Sumqayıt təmsilçisi

Şəhidlik mövzusu əbədi yaşayacaq bir mövzudur və bu mövzu get-gedə mədəniyyətimizə daha dərindən siyarət etməkdədir.

Nizami Kino Mərkəzində "Şəhid Analarına Dəstək" İctimai Birliyinin təşkilatçılığı ilə şəhid Zakir Cəfərovun anadan olmasının 30 illiyinə həsr olunmuş "Zakirin essesi" filminin təqdimatı keçirildi.

Təqdimat mərasimində Heydər Əliyev adına Hərbi İnstitutun kursantları, şəhid ailələri, qazilər, ictimaiyyət nümayəndələri iştirak edirdilər.

Çıxış edənlər - Nizami Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Coşqun Cəbrayılov, Suraxanı Rayon İcra Hakimiyyətini başçısı Adil Əliyev, Xocavənd Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Eyvaz Hüseynov gənc nəslin vətənpərvər ruhda yetişdirilməsində bu cür tədbirlərin böyük əhəmiyyət kəsb etdiyini vurğuladılar. Qeyd olundu ki, belə tədbirlər dəstəklənməli, gələcək nəsillər Zakir kimi qəhrəmanların xatirəsini daim yaşatmalıdırlar.

Daha bir diqqətçəkən məqam - Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 07 noyabr 2025-ci il tarixli Sərəncamı ilə Şəhid Zakir Cəfərovun təltif olunduğu “Vətən Uğrunda” medalı onun anası Kəmalə xanıma təqdim olundu. Medalı  Azərbaycan Respublikası Səfərbərlik və Hərbi Xidmətə Çağırış üzrə Dövlət Xidmətinin (SHXÇDX) Nizami rayon idarəsinin rəisi polkovnik-leytenant  Elşən Əhmədov təqdim etdi.

Şəhid Zakir Cəfərovun anası Kəmalə Abdullayeva tədbirin təşkilinə görə hər kəsə təşəkkürünü bildirdi.

Filmin ssenari müəllifi və rejissoru Etibar Məmmədov film barədə qısa məlumat verdi.

Daha sonra tədbir bədii hissə ilə davam etdi. Əməkdar artist Cabir Abdullayev "Şuşanın dağları" xalq mahnısını, hərbi-vətənpərvərlik mahnılarının ifaçısı Şəmistan Əlizamanlı isə "Cənab Leytenant", "Zəfər yolu" mahnılarını ifa etdi.

Sonda film təqdim olundu.

35 dəqiqəlik filmdə Zakir Cəfərovun uşaqlıq xatirələri, məktəb illəri, müəllimlərin, dostların müsahibələri yer alıb. Sənədli ekran işində şəhidin hərbi xidmətə böyük marağı, xarakteri, mərdliyi, Vətənə bağlılığı və arzuları barədə dostlarının xatirələri əsas yer tutur.

Filmin nümayişindən sonra "Şəhid Analarına Dəstək" İctimai Birliyinin sədri, şəhid Əbdülməcid Axundovun anası Ceyran xanım Həsənova çıxış edərək tədbirin ərsəyə gəlməsində dəstək olanlara təşəkkürünü bildirdi.

Qeyd edək ki, 2017-ci il fevralın 24-dən 25-nə keçən gecə əsgər Zakir Cəfərovla birlikdə bir qrup kəşfiyyatçı Xocavənddə hərbi tapşırığı yerinə yetirib qayıdarkən düşmən pusqusuna düşüblər. Son gülləyə kimi vuruşan kəşfiyyatçılar qəhrəmancasına şəhid olublar.

Allah bütün şəhidlərimizə rəhmət eləsin.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.05.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının və “Ulduz” jurnalının birlikdə həyata keçirdikləri “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizlərə Eşqanənin hekayəsi təqdim edilir.

Layihə ən yaxşı ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıbdır.

Xoş mütaliələr.

EŞQANƏ

YARPAQLAR PIÇILDASA, BİL Kİ, SƏSİMDİ

Səhərin ilk, incə şüası həyətdəki çinarın yarpaqlarından süzülürdü. Nazlı, ev əhli hələ tam oyanmamış, sakit addımlarla həyətə çıxmışdı. Adəti üzrə yenə intizarla qapıya boylandı. Elə bil hər səhər eyni pıçıltının ardınca qaçırdı. Soyuq daşların üzərində irəliləsə də, qəlbində bir istilik vardı — ümidin istiliyi. Sanki qapını bir az tez açsa, əmisi Cəlil astanada dayanıb, gülümsəyərək ona “Gəl, balacam”, – deyəcəkdi.

İllər keçmişdi, amma Nazlının içindəki ümid şöləsi bir gün belə sönməmişdi. Qapının tutacağından yapışanda barmaqları titrədi. Həmişəki kimi ürəyindən keçdi: “Bəlkə, bu gün…” Qapını açdı. Yol yenə də bomboş idi. İllər, aylar keçmişdi, amma balaca Nazlı heç vaxt əmisinin yoxluğu ilə barışmamış, həmişə bir möcüzə gözləmişdi. Bəlkə, bir gün…

Nazlı balacaykən ən sevdiyi yer əmisi­nin dizinin üstü, ən sevdiyi səs isə onun nağıl danışarkən ruhuna hopan həlim səsi idi. O, danışarkən sanki zaman dayanır,  otağın içi yalnız onların nağıl nəfəsi ilə dolurdu. Əmisinin hekayələrində qəhrəmanlar həmişə özləri olurdu: Nazlı ucsuz-bucaqsız çəmənliklərdə pəri qanadlarının səsi ilə qaçan balaca şahzadə qızcığaz, əmisi isə onu qoruyan nurlu bir qəhrəman idi. Nazlı balaca əllərini yanaqlarına söykəyib bu nağılların hər sözünə sarılır, gözlərini yumub sanki görünməz bir qapıdan keçərək başqa əsrarəngiz bir aləmə uçub gedirdi.

Bir gün isə o sehrli nağıllardan birinin sonunda əmisi birdən-birə susub  Nazlıya baxdı. Sözlər dodaqlarında ağır bir düyün kimi ilişmişdi. Sonra qollarını açıb onu möhkəm-möhkəm qucaqladı, gözlərindən yaş süzülürdü.. Əmisinin nəfəsi onun qulağında titrəyərək pıçıltıya çevrildi:

– Balacam… Mən vətəni qorumağa gedirəm. Sənə danışdığım nağıllardakı kimi pis adamlarla vuruşub torpağımızı qoruyacağam. Mən səndən uzaqda olanda küləklər səni qucaqlasın. Qorxduğun anlarda qulağına astaca pıçıldasın ki, mən buradayam… bax, burda...

Nazlı heç vaxt əmisi­ni belə görməmişdi. Uşaq qəlbi ilə anladı ki, elə bil nəsə bir şey olacaq, içində qəribə bir boşluq hiss etdi. Bəlkə də, heç kim artıq ona belə nağıllar danışmayacaqdı… Və içində doğan o qəribə sızı — hissləri onu aldatmamışdı.

                                               ***

Axşamçağı məktəbdən qayıdarkən hava bir başqa gözəl idi. Günəş batmağa yaxın idi, səmada narıncı və çəhrayı rənglər bir-birinə qarışmışdı. Nazlı ayaq saxlayıb səmaya baxdı – elə bil göy üzünün rəngləri də onun həsrətini anlayırdı.

Həyətdə çinarın kölgəsi uzanmışdı. Ağacın altı həmişə sərin olardı. Nazlı çantasını yerə qoyub ağacın dibində oturdu. Əlini torpağa toxundurdu. Torpaq isti idi – günəş onu isidib Nazlının ürəyinə bənzətmişdi.

Birdən sərin meh əsdi. Yarpaqlar xışıldadı. Nazlı gözlərini yumdu:

– Əmi… – dedi içini çəkərək, – yenə gəldin?

Külək saçlarını oxşadı, üzünə toxundu, elə bil şəfqətli bir əl saçlarını sığalladı. Nazlı gülümsədi. Gözlərini açanda əmisinin xatirə tablosuna baxdı. Baxışları altındakı “Şəhidlər ölməz” sözlərinə ilişdi. Qəlbində həm sızıltı, həm də istilik vardı. Öz-özünə pıçıldadı: – Hər günümə sevgi qatırsan, mənim uca qəlbli əziz əmim.

Səsi titrədi. Hamıdan gizlətdiyi boşluq bu dəfə kədərlə yox, minnətdarlıq və qürurla doldu. Yarpaqlar asta-asta tərpənirdi. Nazlı əlini ürəyinin üstünə qoydu, köksü qürurla doldu…

Bu gün məktəbdə müəllimin verdiyi tapşırıq Nazlını yenə də o nurlu xatirələrə aparmışdı. Müəllim “Ən sevdiyiniz insan” mövzusunda esse yazmağı tapşırmışdı. Bütün sinif fikirləşirdi, amma Nazlı heç fikirləşmədi – onun seçimi çoxdan hazır idi. Qələm kağıza toxunan kimi sözlər içindən axıb gəldi: “Onu görməsəm də, varlığını hiss edirəm. Külək əsəndə qucaqlayan odur, gecə qorxanda içimi isidən odur. Mən böyüyürəm, amma o məndən getmir, daha da çoxalır, hər zərrəsi kainat olur. Hər günümə bir ovuc sevgi qatır”. Ucadan yazını oxuyan müəllim bir müddət susdu. Sonra dilləndi: – Nazlı… sevgini necə gözəl təsvir etmisən.

Nazlı gülümsədi, dodaqları titrədi: – O, ən böyük sevgiyə layiqdir. O, qəhrəmandır…

***

Axşamüstü çinarın altında dayananda gün batırdı. Günəş elə bil yavaş-yavaş yox olurdu ki, Nazlını tək qoymasın. Nazlı əllərini ürəyinin üstünə qoydu, gözlərini yumdu:

– Əmi… mən böyüdüm. Amma sənin sevgini heç nəyə dəyişmədim. Mənə yetməsən də, sevgin hər yerə yetir. Kainat olur. Səni çox sevirəm, əmi. Sən həmişə mənimləsən, əmi!

Elə bu anda uzaqdan sərin külək əsdi… Sanki ilıq bir nəfəs kimi ətrafa yayıldı. Nazlı dodaqları titrəyərək pıçıldadı:

– Səni çox sevirəm, əmi.

Çinar yarpaqları xışıltı ilə cavab verdi. Nazlı ürəyində incə, tanış bir səs eşitdi:

– Mən də səni, Nazlı… Mən də səni.

O an külək bir az daha güclü əsdi, yarpaqlar sanki pıçıltı ilə danışdı. Nazlı gözlərini yumdu, köksü ümidlə doldu.

Yarpaqlar pıçıldasa, bil ki, səsimdi…

11 dekabr 2025

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.05.2026)

 Xədicə Həmidova,

Azərbaycan Rəssamlıq Akademiyasının “Təsviri sənət və sənətşünaslıq” fakültəsinin Təsviri incəsənət tarixi və nəzəriyyəsi ixtisası üzrə IV kurs tələbəsi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Dəbilgə qədim dövrlərdən bəri istifadə olunan əsas döyüş elementlərindən biri olmuşdur. Zirehli dəbilgə insanı, xüsusilə döyüşçünü müharibə və döyüş zamanı baş nahiyəsinə dəyə biləcək xarici təsirlərdən, zərbələrdən qoruyan müdafiə vasitəsidir.

Dəbilgə çox qədim tarixə malikdir. Onun yaranması ibtidai dövrlərə gedib çıxır. İlk nümunələr sadə formada dəridən, ağacdan və ya qalın parçadan hazırlanırdı. Daha sonralar metallurgiyanın inkişafı ilə birlikdə tuncdan, dəmirdən və poladdan hazırlanmış daha möhkəm dəbilgələr meydana çıxmışdır.

Əgər biz qədim Miken sivilizasiyası abidələrinə və sərdabələrinə nəzər salsaq, burada maraqlı dəbilgə nümunələri ilə rastlaşırıq. Miken döyüşçülərinin istifadə etdiyi bəzi dəbilgələr qaban dişlərindən hazırlanırdı.

Qədim dövrdə dəbilgələr mis və hətta qızıldan da hazırlanırdı. Lakin bu qiymətli materiallardan düzəldilmiş nümunələr əsasən yüksək təbəqə nümayəndələri və varlı döyüşçülər üçün əlçatan idi. Daha aşağı statuslu döyüşçülər isə sümükdən, ağacdan, dəridən və ya parçadan hazırlanmış daha sadə dəbilgələrdən istifadə edirdilər.

Orta Asiyada formalaşmış dəbilgə ənənələrinin təsiri ilə Avropada da bu elementin inkişafı baş vermişdir. İlk Avropa dəbilgələri nisbətən sadə və primitiv quruluşa malik idi. Onlar əsasən baş hissəsini örtür, lakin boyun və üzün bir hissəsi açıq qalırdı. Buna görə də həmin erkən Avropa dəbilgələrinin müdafiə funksiyası daha zəif hesab olunurdu və Şərqdə formalaşmış daha kompleks zirehli sistemlərlə müqayisədə daha aşağı səviyyədə idi.

Azərbaycan ərazisində isə dəbilgə nümunələri çox qədim və zəngin inkişaf yoluna malikdir. Burada Qafqaz Albaniyası dövrünə aid dəbilgələr, eləcə də sonrakı İslam dövrünə aid zireh nümunələri aşkar edilmişdir. İslamın gəlişindən sonra hərbi sənətkarlıq daha da inkişaf etmiş, dəbilgə istehsalı da təkmilləşmişdir.

Bu baxımdan Səlcuqlular, Atabəylər və daha sonra Səfəvilər dövrünə aid dəbilgə nümunələri xüsusilə diqqət çəkir. Bu dəbilgələrin üzərində ərəb dilində dualar, epiqrafik yazılar, həmçinin müxtəlif ornamental və nəbatat motivləri geniş şəkildə istifadə olunmuşdur.

Dəbilgələr ümumilikdə müxtəlif tiplərə ayrılır və onların içində ən maraqlı formalarından biri buynuz motivli dəbilqə lərdi. Buynuzlu dəbilgələrin funksiyası və mənası isə coğrafi və mədəni kontekstdən asılı olaraq fərqli şəkildə izah olunur. Ən qədim buynuzlu dəbilgə nümunələri ilə bağlı arxeoloji və təsviri materiallara baxdıqda müxtəlif regionlardan maraqlı məlumatlar əldə etmək mümkündür. Məsələn, Şimali Britaniya bölgələrində buynuz motivli təsvirlərə rast gəlinmişdir. Bəzi nümunələrdə maral buynuzuna bənzər elementlərin istifadə olunduğu ehtimal edilir.

Bəzən buynuz motivi yalnız heyvan buynuzu formasında deyil, həm də ilan və əjdaha kimi stilizə olunmuş təsvirlər vasitəsilə ifadə edilirdi. Bu cür formalar vizual olaraq buynuz təsirini yaradırdı.

Qeyd etmək lazımdır ki, buynuzlu dəbilgə nümunələri əsasən birbaşa arxeoloji tapıntılardan çox, təsviri mənbələr və ikonografik materiallar vasitəsilə tanınır

«Buynuzlu dəbilgə» deyildikdə çox zaman vikinqlər yada düşür. Lakin tarixi və arxeoloji araşdırmalar göstərir ki, vikinqlərin döyüşdə buynuzlu dəbilgələrdən istifadə etməsi faktı təsdiqlənmir. Bu obraz daha çox sonrakı dövrlərin bədii və romantik təsəvvürlərinin nəticəsidir.

Buna baxmayaraq, 19–20-ci əsrlərdə Skandinaviya ərazisində aparılan bəzi tapıntılar və təsvirlər, xüsusilə ritual xarakterli obyektlər, buynuz motivinin qədim dini və simvolik mənalar daşıdığını göstərir.

Əslində buynuz motivli dəbilgələr və baş geyimləri daha çox Tunc və Erkən Dəmir dövrünə aid ritual və simvolik kontekstdə rast gəlinir. Bu nümunələr əsasən Kelt dünyası ilə əlaqələndirilir və döyüşdən çox mərasim və dini ayinlərdə istifadə olunduğu düşünülür.

Məsələn, Vaterlo dəbilqəsi bu baxımdan ən məşhur tapıntılardan biridir. Bu dəbilgə Britaniya ərazisində, Temza çayından aşkar olunmuş və öz forması ilə ritual xarakter daşıdığı qəbul edilmiş nümunələr sırasındadır. Belə buynuzlu dəbilqə sonrakı dövrlərdə, xüsusilə müasir kinematoqrafiya və populyar mədəniyyətdə “Viking obrazı” ilə əlaqələndirilsə də, bu əlaqə tarixi faktlardan çox, sonrakı bədii interpretasiyaların nəticəsidir.

Skandinaviya və Danimarka ərazilərində tapılan bəzi buynuz motivli təsvirlər də çox vaxt birbaşa “Kelt mədəniyyətinə aid materiallar” kimi yox, daha geniş Avropa Tunc dövrünün bir hissəsi kimi qiymətləndirilir. Bu təsvirlərdə buynuz elementi çox vaxt güc, status və dini simvolika ilə əlaqələndirilir.

Skandinaviyada, Danimarkada tapılmış buynuzlu təsirlər də yenə də kelt mədəniyyətinə aid edilir və yenə də ritual məqsədini özündə əks etdirirdi və yenə də skandinav və keltlərə xas olan tanrı olan Odin kultu ilə əlaqələndirmişdilər. Çünki tanrı Odinin simvolu olan iki quş buynuz kimi stilizə olunaraq dəbilqədə istifadə olunurdu.

Danimarkadan tapılmış buynuzlu dəbilgə nümunələrinə baxsaq, daha doğrusu təsvirlərə nəzər yetirsək, bəzi fiqurlarda əlində öküz buynuzlu dəbilgə formasını, digərlərində isə maral buynuzlarına oxşar elementləri görmək mümkündür.

Tunc dövrü kimi erkən mərhələlərdə metal dəbilgələrin geniş yayılması hələ formalaşmamışdı. Buna görə də bəzi hallarda buynuzlu baş geyimləri və ya ritual atributlar heyvan başlarının və buynuzlarının birləşdirilmiş formasında istifadə olunurdu. Məsələn, maral başı və buynuzları birlikdə ritual məqsədli baş geyimi kimi çıxış edə bilirdi.

XVIII əsrdə Skandinaviya və Avropada buynuzlu dəbilgələr tapılırdı. Bu nümunələr çox vaxt sadə papaq formasında olur və üzərində öküz buynuzuna bənzər S-vari element ilə tərtib olunurdu.

Erkən mərhələlərdə buynuzlar çox vaxt məhsuldarlıq, təbiət gücü və ilahi qüvvələrlə əlaqələndirilirdi. Daha sonrakı dövrlərdə isə bu simvolika ovçuluq, döyüşçü gücünün göstəricisi kimi də şərh olunmağa başladı.

Bəzi şamanik və ritual ənənələrdə buynuzlu baş geyimləri xüsusi mərasimlər zamanı istifadə olunurdu. Bu geyimlər vasitəsilə şamanların trans vəziyyətinə keçməsi, ritual rəqslər etməsi və ruhlar aləmi ilə əlaqə qurması kimi inanc və praktikalara rast gəlinirdi.

Lakin xristianlığın Avropada yayılması ilə simvolik sistemlər də dəyişməyə başladı. Bu dövrdən etibarən bəzi qədim pagan simvolları yeni dini baxış çərçivəsində mənfi və ya şeytani mənalarla interpretasiya olunmağa başladı. Nəticədə buynuz motivi də bir sıra təsvirlərdə qorxu və şər ilə əlaqələndirildi və əvvəlki ritual kontekstindən uzaqlaşdı.

Buynuz elementi yalnız Avropa ərazisində deyil, Şərq mədəniyyətlərində də müxtəlif formalarda istifadə olunmuşdur. Əgər Avropada buynuzlar daha çox məhsuldarlıq və ritual simvolikası ilə əlaqələndirilirdisə, Şərqdə bu motiv fərqli məna çalarları qazanmışdır.

Məsələn, Yapon mədəniyyətinə nəzər yetirsək, Samuraylar üçün hazırlanmış dəbilqələrdə müxtəlif dekorativ elementlərə rast gəlinir. Bu elementlər bəzən buynuza bənzər formalar alırdı və əsasən status, güc və liderlik rəmzi kimi çıxış edirdi.

Bu cür bəzəklər bir neçə funksiyanı daşıya bilərdi: düşməni psixoloji cəhətdən təsirləndirmək, döyüşçünün hansı klana və ya orduya aid olduğunu göstərmək, həmçinin onun yüksək rütbəsini və lider mövqeyini vurğulamaq. Bəzən buynuzların arasında güzgü şər qüvvələri qorumaq üçün istifadə edilirdi.

Hind–fars mədəniyyətində buynuz motivi güc, qüdrət və qorxuducu təsir simvolu kimi müxtəlif formalarda özünü göstərmişdir. Bu cür elementlər döyüşçünün statusunu vurğulamaq və düşmən üzərində psixoloji üstünlük yaratmaq məqsədi daşıyırdı. Lakin buynuzlu dəbilqələrin praktiki döyüş istifadəsi baxımından hər zaman əlverişli olmadığı üçün onların daha çox dekorativ və simvolik xarakter daşıdığı ehtimal edilir.

Hind–İran və Azərbaycan mədəni mühitində bəzi zireh nümunələrində “qorxuducu maska” tipli dəbilqələrə rast gəlinir. Bu dəbilqələrdə göz, üz və bəzən heyvani və mifoloji elementlər təsvir olunurdu. Bu cür təsvirlər düşməni qorxutmaqla yanaşı, döyüşçünün mistik və ya fövqəltəbii gücə malik olması ideyasını da ifadə edirdi. Bəzi hallarda bu kompozisiyaya buynuz motivləri də əlavə edilirdi ki, bu da obrazın daha da aqressiv və güclü görünməsinə xidmət edirdi.

Zərdüştilik mədəni təsiri ilə formalaşmış mifoloji dünyagörüşündə “div” obrazı da mühüm yer tutur. Azərbaycan və İran folklorunda geniş yayılmış bu obraz sonrakı dövrlərdə ədəbiyyat və incəsənətdə də öz əksini tapmışdır. Məhz div maskası və div buynuzları Azərbaycan dəbilqələrində XIX əsrə kimi istifadə olunurdu.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.05.2026)