Sevinc Qərib, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

 

Sözü, poeziyanı səsə çevirmək, səsdə təqdim etmək də bir sənətdir. Adını qiraət qoyduğumuz, sözü vərəqlərdən qoparıb, gözümüzdən qulağımıza köçürən bu sənət həm də poeziyanın təbliğinə xidmət edir. Ayrılıqda fərd olaraq müəlliflərin, ümumilikdə isə poeziyanın. 

 

İncəsənətin bütün sahələrində olduğu kimi bu sənət növünə də qeyri-peşəkarların müdaxiləsi sənətin gözəlliyini kölgələyir. Buna baxmayaraq, az sayda olsa da şeiri şeir kimi duyan, bədii qiraət sənətini ölməyə qoymayan imzalar, səslər var. Söz mənəvi dinclik tapdığımız, kövrək duyğularla örtünən ruhumuza sığal çəkən nəsnədi. O səbəbdən sözə, poeziyaya həmişə ehtiyacımız var. Məqamından, ovqatından asılı olaraq, könlünü ovundurmaq, daxili təlatümünü yatırtmaq, lap elə dincəlmək üçün məhz şeirə üz tutarıq. Həzinlik arayan ruhumuz o an rahatlığını bir səsdə tapar. Bir şeirin səsdəki ecazı işıq çiləyər ruhumuza...

Müsahibim səsi, qiraəti ilə ruhumuza işıq səpən Ayna Məmmədovadır.

Ayna xanım könlünü sözə verib, şeiri, poeziyanı dərindən duyur. Qiraət sənətini yaşatmağa çalışan az sayda qiraətçilərdəndir.  

 

- Xoş gördük, Ayna xanım!  Əvvəlcədən deyim ki, şeir duyumunuzu və qiraətinizi çox bəyənirəm. Hardandı sizdə bu qədər şeir, poeziya sevgisi? 

 

- Salam. Əvvəlcə sizə təşəkkür edirəm. Məncə bu həvəs, sevgi birdən birə olmayıb. Gözümüzü açandan hansısa səslər qulağımıza layla kimi gəlir. Bir az başa düşəndən sonra kiminsə səsi, özünü dərk etməyə başlayanda öz zümzümən xoşuna gəlir. Sevgi də Tanrının lütfüdür. Səs isə insanın daxili səsidir. Məncə şeirə sevgi də Tanrıdan gəlir, ərmagan kimi verilir. 

 

- Qiraətinizlə həm müəlliflərin, həm dinləyicilərin könlünü oxşayırsınız. Bu bir növ həm də sevinc bəxş etməkdir. O sevinci özünüz də yaşayırsınızmı?

 

- Sevinci nə zaman yasayiram - sair qiraəti dinləyir və boğazı düyünlənir, bəzən kövrəlir...Telefonumda coxlu sayda şairlərin kövrələrək minnətdarlıq etdikləri səslər var. Bu səslər daha təbiidir, səmimidir mənim üçün. Onda özüm də təsirlənirəm...

 

- Səsləndirdiyiniz şeirləri özünüz seçirsiniz, ya müəlliflər müraciət edir? 

 

- Özüm seçdiyim də olur, müraciət edənlər də. Seirdə hansısa söz məni "tutmalıdır". Bəzən sevdiyim bir seiri səsləndirənə qədər "qurban etdiyim seirlər" olur. Həmin şeir isə beynimdə hazırlanır, sonra səsə cevrilir . 

 

-Təəssüflə qeyd edim ki, çoxu qiraətin sənət olduğunu anlamır, ya qəbul etmir. Düşünürlər ki, fonda yanğılı musiqi, bir az kədərli səs qiraət üçün yetərlidir. Sizdə əksini hiss edirəm. Peşəkarlıq duyulur qiraətinizdən. Hansısa məktəb keçmisiniz? 

 

- Hec bir məktəb kecməmişəm. Amma cox qiraətciləri dinləyirəm. Özüm üçün nələrsə götürürəm. Bəzən bir sözün tələffüzü dinləyicidə ikrah da yarada bilər, sevgi də...

Əslində qiraət psixoloji məsələdi. Necə hiss edirəmsə, elə də səsləndirirəm. Məncə ürəkdən, səmimi qiraət sevilən olur.

 

- Bu bacarığı özünüzdə nə zaman hiss etdiniz və ya ruhunuzu şeir dilində dilləndirməyə nə vaxtdan ehtiyac duydunuz?

 

- Tələbəlik illərindən az- az səsləndirirdim. Sonra 7 il əvvəl ilk dəfə Baba Vəziroğlunun "Cix qatar yoluna" seirini səsləndirdim. O vaxtdan şeir qatarında gedirəm uzaq yolu. Hələ çatmamışam... 

 

- Məncə qiraətçi ən az şair qədər ruh halında olmalıdır. Siz necə düşünürsüz? 

 

 

- Bu birmənalı belədir... 

 

- Səsləndirməkdən imtina etdiyiniz şeir və ya şeirlər olubmu və hansı səbəbdən? 

 

-Bəli, olub! Zəif şeirlər olub, yaxud ürəyimə yatmayıb. 

 

- Siz həm də təhsil sahəsində çalışırsınız. Məlumat bölmənizdə iş fəaliyyətinizin bütünlükdə təhsillə bağlı olduğunun şahidi oldum. Sevərək yönəldiyiniz sahədir təhsil? 

 

- Təhsil sevdiyim sahədi. Uşaqlarla işləmək zövq verir. Bu qarmaqarışıq dünyada uşaqlar ən saf, məsum varlıqlardır.

Onlar həm də yaşam stimulu verir. Dünyada gözəl şeylər olmasa, yaşamaq çətin olar.

 

- Həm müəllim, həm məsul vəzifə daşıyıcısı olaraq çiyninizə böyük yük düşür. İş prosesində və ya işin sonunda müəyyən dərəcədə yorğunluq olması təbiidir. Bu halda poeziya köməyinizə gəlirmi, yorğunluğunuzu qiraətlə çıxara bilirsinizmi? 

 

- Əlbəttə poeziya, qiraət ruhumun dincəldiyi yerdi. Bu mənə enerji verir, stimulyator rolunu oynayır. Poeziya müalicəvi yox, amma sakitləşdirici dərmandı. Poeziya yaşaya bilmədiklərimizi yaşamaq üçündu. Qiraət isə bir terapiyadı. Hətta hərdən ağlıma gəlir ki, bir "Səsterapiya" mərkəzi də açmaq olar.

 

- Acınacaqlı haldır ki, bu gün "şairlərin" sayı artdığı kimi, "qiraətçilərin" də sayı artır. Əslində qiraəti sənət kimi dərk edən, yaşadan barmaqla sayıla biləcək qədər az imzalar, səslər var. Sizcə o qondarma çoxluq bu sənətin inkişafına mane olurmu? 

 

- Düz vurğuladıniz.Təssuflə qeyd edim ki, onların da dinləyicisi olur. Amma qiraət "bəsit musiqi dili" kimi olmamalıdı. Bu zövqü korlamaqdan başqa bir şey deyil. Amma Mirzə Ələkbər Sabirin dediyi kimi: 

Calxalandıqca, bulandıqca zaman nehrə kimi, 

Yağı yağ üstə çıxır, ayranı ayranlıq olur.

Bir şey də var ki, qondarma qiraətcilər peşəkarlığın daha da qabarıq görünməsinə də şərait yaradır, peşəkarlığın dəyərini aydın göstərir. Yəni, zaman hər şeyi yerinə qoyur ...

Sular durulur, dibindəki daşlar gorunur- Bəxtiyar Vahabzadə demişkən... 

 

- Nə vaxtsa səsləndirdiyiniz şeirləri bir yerə toplamaq, disk şəklində təqdim etmək fikriniz varmı? 

 

- Bəli, belə bir fikrim var. Bu bir neçə il ərzində məncə məhsuldar çalışmışam. Amma o qədər səsləndirmək istədiyim şeirlər var ki... Şeir var ki, mütləq Səsə çevrilməlidir. Şeir var ki, Səs üçün doğulur. Onları öldürmək olmaz... Söz səsə çevriləndə söz olur!

 

- Mən söhbətimizdən məmnun qaldım. Ümid edirəm ki, sizin də könlünüz azacıq da olsa rahatlıq tapdı. Sağ olun ki, söhbətdaşım oldunuz, bölüşdünüz... 

 

- Siz də var olun, Sevinc xanım! 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.01.2026)

 

 

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Hekayə saatı” rubrikasında sizə Aysel Fikrətin “Uçan xalça” hekayəsi təqdim edilir.

 

Doqquz yaşım olardı məktəbdən evə həmişə ürəyimdə bir ümidlə qaçırdım. Bəlkə bir qonaq gələr.

Evin ən kiçik uşağı olmaq içimdə daima darıxan birinin olduğunu yadıma salırdı. Pillələri dörd-dörd çıxırdım. Bir otaqlı evimizdə çox əşya olmazdı. Atam müəllim, anamsa evdar qadın idi. Anam həmişə mətbəxdə zümzümə edir, nəsə hazırlardı. Anam üçün əsas odur ki, axşamlar üçümüz də onun qurduğu süfrədə oturaq.bu ki gözəldi. Atamın gəlişi bayram olurdu. Amma yemək yedikdən sonra anam ev işi, atam yazı masasının başına  keçirdi, mən isə bomboş otaqda qırıq qollu gəlinciyimlə tək qalırdım.

Bir az özümdən nağıllar uydurub yatırdım.

İndi bilmirəm bu uşaqlıq illərinə gözəl demək olarmı, ya yox baxır ömür yollarında başına nə gəlir.

Yalnız bu boz və eyni zamanda ürəyimin ümidli və işıqlı vaxtlarından sizə kiçik bir əhvalat danışmaq istəyirəm.

Uşaqlıqdan uçan xalçaya inanırdım. Bizim bir köhnə xalçamız var idi. Onun üstündə oturub gözlərimi möhkəm yumurdum. Sanki buludlar ayaqlarımın altında əriyirdi, özümü dünyanı aşıb duyğulardan uzaqda hiss edirdim. Bunu yalnız mən bacarırdım.

Bir gün yenə dərsdən evə gəldim. Soyuq, bumbuz otağıma girəndə birdən-birə gözlərimə inanmadım. Otaq boyu dünyanın bütün rənglərini özündə birləşdirən xalça vardı. Yox, bu xalça deyildi sehrli rənglərin şöləsi idi. bütün otağımı tutmuşdu. Gün işığı otağa düşdüyündən rənglər divarlarda bərq vururdu. Nəfəsimə sığmayan xoşbəxtlik hissi məni bürümüşdü. Yan otaqdan anamın nəfəsini duyurdum, amma bu möcüzənin bitməyini istəmirdim.

Xəyallardan ayrılmaq istəmirdim. Otaqdan qaçıb anamı möhkəm qucaqladım. “Çox sağ ol” deməyi bilmirdim onda, amma anamın mənim özümə də deməyə qıymadığım sevgimi duyması məni uçururdu. Ürəyim sinəmə sığmırdı. Bir az keçdi, otağa dönəndə anam yerdən xalçanı yığırdı. Onu iri bir bağlama halına gətirib qucağına götürüb otaqdan çıxdı.

Sonra küçə qapısını açıb getdi. Bir müddət sonra qayıtdı, mətbəxə keçdi. Bütün bu vaxtı dəhlizdə kandarda oturub olanları sakitcə izləyirdim.

Uçan xalçalara inanmışdım onda. Mütləq bir xilaskar xalça məni arzularımın qanadında harasa çox uzaqlarda, yalnız gözəlliklərin olduğu bir dünyaya çəkib aparacaqdı.

İndi buradan baxınca, o çağlara boylananda anamın özgə evi üçün yuyub təmizlədiyi xalçanın heç zaman uça bilməməsi məni daha incitmirdi.

Qayıdım həmin günə. O gün axşam da yemək yemədim. Həyətə qaçdım. Var gücümlə qaçıb hamıdan uzaqlaşmaq istədim. Elə bilirdim ki, mənim indi bildiyim acı həqiqəti həyətimizdə bütün uşaqlar bilir.

Dərk edib anlayanda ki, anam qonşu evi üçün xalça yuyur, ev təmizləyir, həyətə düşüb uşaqlara tərəf qaçmadım. Tək-tənha ağacların ardında gizləndim. Uzaqdan işdən gələn atamı görəndə tutuldum. İlk dəfə idi onu görüb üstünə qaçıb sarılmaq istəmədim. Bu gün o, hər dəfəsindən daha yorğun, daha beli bükülmüş görünürdü.

Məhəlləmizdəki uşaqların mənim üstümdə baxışlarına kinim bir az da böyüyürdü.

Mən sonralar bütün bu ağrıları dəyişə bildim. Yalnız həmin gün ilk dəfə olaraq mən böyüdüyümü hiss etmişdim. İnsan xəyallarını itirə-itirə yaşa dolurmuş.

Mən həmin gün xalçaların uçmadığına əmin oldum. Böyüdüm.

Bəs sən nə zaman böyüdün?

Mənə öz hekayəni danış…

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Hər şey məktəbli ikən başladı. Təsadüfən o, fransız rəssamı Pol Sezanın əsərlərindən ibarət bir kitabla tanış oldu. Və onda rəssamlığa müdhiş bir sevgi oyandı. Rəssamlıq məktəbində təhsilinin tamamladıqdan sonra Sezanın əsərlərini Ermitajda görmək məqsədilə Leninqrada yola düşdü. 1949–1954-cü illərdə Leninqradda yaşadı, Dövlət Ermitajında fəhlə kimi çalışdı. Onun məqsədi Ermitajda sərgilənən rəsmlərlə yaxından tanış olmaq, rəsmlərin əhatəsində olmaq idi...

 

"1987-ci il idi. Evdə oturmuşduq. Varşavadan zəng gəldi. Danışan Çingiz Aytmatov idi. Cavadın səhhəti yaxşı olmadığına görə yerinə mən cavab verdim. Çingiz dedi ki, yaxın günlərdə Markes Varşavaya gəlir, ordan birlikdə Moskvaya uçacaqlar: “Siz də gəlin, orda Cavadı Markeslə görüşdürüm”.

Çingiz Cavadın Markes sevgisini bilirdi, onların yaradıcı dünyası eyni idi, hər ikisi mifik obrazlar yaradırdı. İzah elədim ki, səhhəti yaxşı deyil, ona görə gələ bilməyəcyik. Cavad qərara aldı ki, sevimli yazıçısı ilə görüşmək nəsib olmasa da, ona bir tablosunu göndərsin, göndərdi də. “Yanğın” adlı başqa bir tablosunu isə yazıçı Artur Miller almışdı…"

Bu, Lyubov Mircavadovanın, ünlü rəssamın xanımının xatirələridir.

 

Cavad Mircavadov 1923-cü il yanvarın 19-da Bakıda doğulub. Uşaqlığı Bakının Fatmayı kəndində keçib. O 1938-ci ildə, 15 yaşı olanda «Azərbaycan” kinoteatrına, afişaçəkən rəssam Zarubinin yanında işə düzəlib. Kinoteatrın baş rəssamı afişa işlərinin hamısını ona tapşırıb.

Burada 1 il çalışdıqdansonraişə gecikdiyi üçün 6 aymüddətində həbsedilib(o vaxt belə amansız cəzalar var idi)və Bayılhəbsxanasınagöndərilib.

1941-1949-cuillərdə MircavadovBakıdarəssamlıqməktəbində ilkrəsmtəhsilinialıb. Qeyd etdiyim kimi, 1949-cuildə təhsilinintamamladıqdansonrahəyatının Leninqrad dönəmi olub, 5 il Ermitajda çalışıb.  Eyni zamanda, gənc rəssam tez-tez Moskvaya səfər edib və gənclik illərində Sezanın davamçıları olan böyük sovet rəssamlarından bəziləri ilə tanış olmaq imkanı qazanıb. Bu rəssamlardan biri də “Bubnovıy Valet”in və bədii birliyin əsasını qoyan Pyotr Petroviç Konçalovski olub.

Qeyd etdiyim kimi, Cavad Mircavadov Qabriel Qarsia Markes pərəstişkarı olub. "Yüz ilin tənhalığı", "Montan esseləri" əsərləri onun təkrar-təkrar oxuduğu kitablar olub.

Rəssamın qrafika əsərləri ilə bağlı məşhur Qırğız yazıçısı Çingiz Aytmatov belə deyib:

"Mircavadov əsərlərində şeytanı dramatikləşdirmiş, onu güclü və bənzərsiz miqyasda təsvir edib. Araşdırmalar nəticəsində Cavad silueti müəyyən etməklə yanaşı, həm də rəngi formadan ayırmağı bacarıb ki, bu da əsərlərinə qeyri-adi görkəm verib.  Bəlkə də buna görə rəssam öz kətanlarında personajları üçün lazımi yer ayırıb.

O, əsərlərində əşya və fiqurları həcm yaradaraq sanki kətandan çıxacaq kimi təsvir etməyi bacarıb. Eyni zamanda sənətin başqa formalarını və məsafələrini tələb edib. İstifadə etdiyi rənglərin unikal modulyasiyası təbiətin özündə mövcuddur. Onun qanun, məkan və hüdudlardan kənara çıxması aydın görünür."

1987-ci ildə Vəcihə Səmədova adına salonda rəssamın ilk sərgisi keçirilib. Növbəti sərgi isə Moskvada baş tutub. 1991-ci ildə isə Kopenhagen şəhərində fərdi sərgiləri keçirilib. Rəssamın 1989-cu ildə Moskvada Şərq Xalqları Muzeyində təşkil olunan fərdi sərgisinin annotasiyasında Cavad Mircavadov müasir Azərbaycan rəngkarlığının banisi adlandırılıb.

1992-ci ildə o Kopenhagen-Moskva qatarında yol gedərkən vəfat edib. Rəssamın ölümündən sonra bir çox xarici ölkələrdə fərdi sərgiləri təşkil olunub. Onun əsərləri Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi, Azərbaycan Dövlət Rəsm Qalereyası, Moskva Şərq Xalqları Muzeyi və həmçinin, bir çox şəxsi qalereya və kolleksiyalarda saxlanılır.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.01.2026)

 

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

"Kamal Talıbzadənin ədəbiyyatşünaslıq fəaliyyəti məhz milli-bədii və ədəbi-filoloji ənənəyə sədaqətin sabitliyi ilə seçilir. Məhz ona görədir ki, onun ən yaxşı tədqiqatları ədəbiyyat elmimizin milli problemləri sayılan və onun tarixində miqyaslı elmi şəkildə ilk dəfə irəli sürülən mövzulara həsr edilmiş əsərlərdir, xalqın fikir mədəniyyəti və onun tarixi barədə təsəvvürü zənginləşdirmiş olur" - Yaşar Qarayev

 

İdeoloji, basqıçı sosialist rejimində yaşamasına rəğmən  klassik bir ədəbiyyatşünas ömrü yaşayan, ömrünü xalqının ədəbi, mənəvi xəzinəsinin araşdırılmasına və çağdaş bədii təfəkkürünün təhlilinə həsr edən Kamal Talıbzadənin anım günüdür.

KamalTalıbzadə1923-cü il 14 avqustdaBakı şəhərində anadanolub. İlktəhsiliniburadaalanK.Talıbzadə sonralarAzərbaycanDövlətUniversitetininfilologiyafakültəsinibitiribvə 1945-ciildənetibarənAzərbaycanEA-nınNizamiadına Ədəbiyyat İnstitutundaelmifəaliyyətə başlayıb. Müharibə illərində Azərbaycan Radio komitəsində ştatdankənar müxbir olub.

 1948-ci ildə o, aspirantura təhsilini başa vuraraq "Abbas Səhhətin həyat və yaradıcılığı" mövzusunda dissertasiya müdafiə edib filologiya elmləri namizədi elmi dərəcəsi alıb. 1949–1952-ci illərdə İstitutda baş elmi işçi, 1952–1960-cı illərdə XIX-XX əsrlər şöbəsinin müdiri, 1960–1981-ci illərdə elmi işlər üzrə direktor müavini, 1980-ci ildə Azərbaycan EA-nın müxbir üzvü seçilib.

 1980–1986-cı illərdə tənqid tarixi və nəzəriyyəsi şöbəsinin müdiri, 1987–1994-cü illərdə yeni dövr Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsinin rəhbəri vəzifələrində çalışıb. 1991-ci ildən Abdulla Şaiq mənzil muzeyinin təşkilatçısı və direktoru olub, 1994-cü ildən isə AMEA-nın məsləhətçisi kimi işləyib.

 BDU-da, Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunda Yeni dövr Azərbaycan ədəbiyyatı və tənqid tarixindən dərs deyib. 1965-ci ildə Azərbaycan ədəbi tənqidinin tarixi və inkişaf xüsusiyyətləri ilə bağlı doktorluq dissertasiyasını müvəffəqiyyətlə müdafiə edən Kamal Talıbzadə "Müasir dövrdə dünya ədəbiyyatının inkişaf qanunauyğunluqları" respublika Əlaqələndirmə Şurasının sədr müavini, sədri olub.

1968-ci ildə müvəqqəti olaraq institutun direktoru, AMEA Rəyasət Heyətinin nəzdində olan elmi kadrların hazırlığı şurasının və ictimai elmlər üzrə elmi məlumat mərkəzi elmi şurasının üzvü, 1960–1981-ci illər institutun elmi Şurasının, doktorluq və namizədlik elmi şuralarının sədr müavini olub.

O, 1954-cü ildən Azərbaycan Yazıçılar İttifaqı idarə heyətinin, 1965–1976-cı illərdə isə Rəyasət heyətinin üzvü olub, Kamal Talıbzadə müxtəlif illərdə "Azərbaycan" jurnalı və Azərbaycan KP MK-nın orqanı olan "Azərbaycan kommunisti" jurnalının redaksiya heyətində fəaliyyət göstərib.

 1980–1987-ci illərdə Sovet Türkoloqları komitəsinin üzvü kimi fəaliyyət göstərib. 1972-ci ildə professor seçilib. İlk mətbuu əsəri - Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Adil Quliyevə həsr etdiyi oçerki 1944-cü ildə "Azərbaycanın şanlı oğulları" kitabında çap olunub.

 

Əsərləri

1. Azərbaycan sovet ədəbiyyatı sülh və demokratika uğrunda

2. Abbas Səhhət

3. Qorki və Azərbaycan

4. XX əsr Azərbaycan tənqidi

5. Tənqidimiz haqqında qeydlər

6. M. Qorki haqqında məqalələr məcmuəsi

7. Ədəbi irs və varislər

8. Vətəndaş şair (Abbas Səhətin anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə)

9. Sənətkarın şəxsiyyəti

10. Şaiqanə yad et (xatirələr, məqalələr, bədii əsərlər)

11. Azərbaycan ədəbi tənqidinin tarixi

 

1983-cü ildə isə ona "Əməkdar elm xadimi" fəxri adı verilib. Elmi işindəki müvəfəqiyyətlərinə görə, xüsusilə, milli tənqidi fikrin tarixi mənzərəsini əks etdirən "Azərbaycan ədəbi tənqidinin tarixi" adlı əsərinə görə 1986-cı ildə ona Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı təqdim edilib.

 

 1985-ci illərdə "Bilik Cəmiyyəti", mükafatına layiq görülüb. 1993-cü ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyası alimi fəxri fərmanlarla təltif edib, onun nəşr olunan əsərləri beş dəfə mükafatlandırılıb. Kamal Talıbzadə 1970ci ildə "Fədakar əməyə görə" medalı ilə təltif olunub.

 1984-cü ildə SSRİ-nin, 1987-ci ildə Azərbaycanın "Əmək veteranı" medalları ilə təltif edilib.  "Qabaqcıl maarif xadimi" fəxri adlarını alıb. Azərbaycan Jurnalistlər İttifaqı isə 1998-ci ildə tədqiqatçıya "Qızıl Qələm" mükafatını və "Kamaliyyə" diplomunu təqdim edib.

Alim 19 yanvar 2006-cı ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Meyxanasevərlərin də öz kanonları var. Onlar üçün liderlər, əfsanələr sırasında Ağasəlim Çildağ və Nizami Rəmzi olaraq 2 ad daha çox səslənir.Bu gün Nizami Rəmzi barədə danışacağıq, onun anım günüdür bu gün.

 

"Nizami Rəmzi reformator kimi meyxananın məzmununu, bədii obrazlarını daha da zənginləşdirib, insanları, cəmiyyəti düşündürən, sosial problemləri əhatə edən mövzularla rövnəqləndirib" – belə deyib Xalq artisti Ağaxan Abdullayev.

Sevilən meyxana ustadı, şair-qəzəlxan, “Meyxana” folklor ansamblının yaradıcısı, ilk musiqili meyxananın təməlçisi Nizami Rəmzi 1947-ci il dekabrın 20-də Bakının Yasamal rayonunun Sovetski məhəlləsindən anadan olub. O, Bakıdakı 176, 158, və 159 saylı məktəblərdə orta təhsil alıb. Atası Rza erkən vəfat etdikindən, o anası Böyükxanıma kömək etmək üçün, təhsilini yarımçıq qoyub.

O, əmək fəaliyyətinə süd maşınında sürücü kimi başlayıb. Sürücü işləməsinə baxmayaraq, o, bəzən axşamlar, boş vaxtlarında, toyda və məclislərdə öz bibisi oğlu və bir ayağı şikəst olan meyxanaçı Ağasəlim ilə meyxana deyib. 1967-ci ildə Ticarət texnikumunu bitirib.

Nizami Rəmzinin yaradıcılığında əsasən Azərbaycan ədəbiyyatı, Bakı, Qarabağ müharibəsi, sevgi və siyasi-ictimai məsələlərə toxunub. Onun yaradıcılığına Əliağa Vahid, Cəfər Cabbarlı, Hüseyn Cavid, Mikayıl Müşfiq və Süleyman Rüstəmin yaradıcılığı təsir edib.

O, 1988-ci ildə "Meyxana" folklor ansamblını yaradıb. 1989-cu ildə ilk dəfə Müslüm Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında və Heydər Əliyev Sarayında meyxana janrını geniş auditoriya qarşısında nümayiş etdirib.

Nizami Rəmzi meyxananı televiziya ekranlarına çıxaran ilk şəxs olub. O, 1990-cı illərdə televiziyada meyxananı ilk dəfə "Dalğa" verilişində səsləndirib. O, həm də meyxana janrında ilk video klip çəkdirib, ilk dəfə də qadın müğənnilərlə musiqisi və sözləri özünə aid olan duetləri ifa edib

Meyxananın caz ilə sintezini də Nizami Rəmzi Rəşid Behbudov adına Dövlət Mahnı Teatrı ansamblının müşayiəti ilə lentə alıb, Azərbaycanın xalq artisti Bilal Əliyev Nizami Rəmzi ilə birgə "Torpaqdan pay olmaz" adlı caz-meyxana oxuyub və bununla da caz-meyxana janrının təməlini qoyub.

O, 1997-ci ilin yanvarın 19-da məclisə gedərkən dostu və meyxanaçı Kəbir Azəri ilə birgə yol qəzasında həlak olub. Ekspertizaya görə, içkili olan Nizami Rəmzi maşını sürərkən şəhərdən çıxan İkarusla toqquşaraq həlak olub.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.01.2026)

 

 

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

 

Bəzən bir səs olur — nə qışqırıqdır, nə də pıçıltı.

O səs zamanın içindən gəlir, daşların, torpağın, qanla yoğrulmuş yaddaşın altından süzülür.

20 Yanvar məhz belə bir səsdir. Şəhidlər Xiyabanından gələn səs…

 

1990-cı ilin 20 yanvar gecəsi Bakı yalnız bir şəhər deyildi. Bakı o gecə millətin vicdanı idi. Tankların palçıq kimi küçələrə axdığı, silahsız insanların güllə qarşısında sinəsini sipər etdiyi bir gecə… Sovet imperiyasının çökməkdə olan qüruru Azərbaycan xalqının oyanmış iradəsi ilə toqquşdu. Bu toqquşma qanla yazıldı, amma qorxu ilə deyil.

O gecə küçələrdə yalnız insanlar öldürülmədi. O gecə qulluq psixologiyası, susqunluq, itaət qorxusu da güllələndi.

Tankların səsi Bakını oyatdı, amma xalq artıq ayıq idi. Qadın, kişi, gənc, yaşlı — hamı eyni sualı verirdi: “Bu torpaq bizimdirsə, niyə bu güllələr bizə tuşlanır?” Cavab gecikmədi. Cavab şəhid qanı ilə verildi.

20 Yanvar faciədir, bəli. Amma o, yalnız faciə deyil — şərəf tarixidir. Çünki o gecə Azərbaycan xalqı ölümün üzünə dik baxdı və geri çəkilmədi. Silahsız əllər tankların qarşısında dayandı. Qaranlıq gecədə xalq öz yolunu tapdı — istiqlal yolunu.

Şəhidlər Xiyabanı bu gün sadəcə bir məkan deyil. Orası bir məktəbdir. Vətən dərsi keçirilən bir məktəb. Orada daşlar danışır, səssizlik hayqırır. Hər məzar bir ömürlük cümlədir:

“Mən öldüm ki, sən boynubükük yaşamayasan.”

Bu gün Xiyabana qalxan hər kəs təkcə gül qoymur. O, yaddaşını təzələyir. Tarix qarşısında hesabat verir. Öz-özünə söz verir ki, bu torpaq bir daha unutqanlıq ucbatından qan görməsin.

20 Yanvarın dərsi sadədir, amma ağırdır:

Azadlıq ucuz başa gəlmir.

Müstəqillik kağız üzərində yazılmır — qanla, canla, əzabla yazılır.

Bu gün azad Bakının küçələrində addımlayırıqsa, bu, 1990-cı ilin qaranlıq gecəsində işıq yandıranların sayəsindədir. Bu gün bayrağımız dalğalanırsa, bu dalğanın içində 20 Yanvar şəhidlərinin nəfəsi var.

Xiyabandan gələn səs bizə hər il eyni şeyi xatırladır:

Unutma.

Susma.

Boyun əymə.

Çünki unutqan xalq yenidən yaralanar.

Amma yaddaşlı xalq heç vaxt diz çökməz.

Ruhunuz şad olsun, 20 Yanvar şəhidləri.

Siz ölmədiniz — Azərbaycanı oyatdınız.

Xiyaban susmur.

20 Yanvar təkcə keçmiş deyil.

O, hər dəfə biganə qalanda bizi silkələyən bir xəbərdarlıqdır.

O, hər dəfə azadlığı adi bir sözə çevirəndə qarşımıza dikilən şəhid baxışıdır.

Şəhidlər Xiyabanı susmur.

Oradan gələn səs deyir:

Azadlığı qorumaq onu qazanmaqdan daha çətindir.

Vətəni sevmək təkcə bayram günlərində yox, məsuliyyət anlarında ölçülür.

Bu xalq bir gecədə imperiyanın qarşısında əyilmədi.

Deməli, bu xalq heç vaxt kölə doğulmayıb.

Sadəcə bəzən xatırladılmağa ehtiyacı var.

20 Yanvar bizə bir həqiqəti əbədi yazdı:

Qanla yuyulan yol geriyə dönmür.

Bu səsi unutmayaq.

Bu səsi boğmayaq.

Bu səsi gələcək nəsillərə ötürək.

Çünki Xiyabandan gələn səs susarsa,

tarix danışar —

və tarix susanları bağışlamaz.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.01.2026)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Klassik ədəbiyyatın müasir oxucu, xüsusilə gənc nəsil tərəfindən "darıxdırıcı" kimi qəbul edilməsi ədəbiyyat təhsilinin ən ciddi problemlərindən biridir. Nizami, Tolstoy, Şekspir, Dostoyevski kimi nəhəng sənətkarların əsərləri niyə bu qədər çətinliklə oxunur?

 

İlk və ən açıq problem dil fərqidir. Klassik əsərlər öz dövrünün dili ilə yazılıb və bu dil müasir danışıq dilindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir.

Nizaminin "Xəmsə"si ərəb-fars leksikası ilə zəngindir, sintaktik strukturlar mürəkkəbdir, metaforik dil çoxqatlıdır. XII əsr Azərbaycan dilini bilməyən müasir oxucu üçün bu əsərləri orijinalda oxumaq demək olar ki, mümkün deyil. Hətta müasir dildə edilmiş izahlar və tərcümələr də oxucunu tam məna ilə tanış etmir. Rus klassikləri də oxşar problemlə üzləşir. Puşkin, Lermontov dilində arxaik sözlər, köhnə qrammatik konstruksiyalar, XIX əsrə xas ifadələr var. Müasir gənc üçün bu, əlavə əqli səy tələb edir və oxu prosesini ləngidir. Klassik ədəbiyyatın təsvir üslubu müasir oxu vərdişlərinə uyğun gəlmir. XIX əsr romanları ətraflı təbiət təsvirləri, uzun daxili monoloqlar, fəlsəfi müzakirələrlə doludur. Tolstoy-un "Müharibə və sülh" romanında onlarla səhifə yalnız təbiət mənzərəsinə həsr olunub.

Müasir oxucu isə dinamik süjet, qısa səhnələr, sürətli hadisə inkişafı gözləyir. Rəqəmsal mədəniyyət insanın qavrayış sürətini dəyişib. TikTok, Instagram Reels, Twitter - bunlar qısa, sıx, dinamik məzmun formalarıdır. Bu şəraitdə klassik romanların "yavaş" ritmi yorucu görünür. Klassik əsərlər öz dövrünün məhsuludur və o dövrün sosial münasibətlərini, adət-ənənələrini, dəyərlər sistemini əks etdirir. Müasir oxucu bu konteksti bilmədiyi üçün əsərin çox təbəqəsini qaçırır. Dostoyevski-nin "Cinayət və cəza" romanında XIX əsr Petersburg cəmiyyətinin sosial strukturu, Nizami-nin "Leyli və Məcnun"unda orta əsr sevgi anlayışı, Şekspir-in dramlarında Renessans dövrü siyasi münasibətləri bunları anlamaq üçün müəyyən tarixi və mədəni biliklər lazımdır.

Oxucu bu biliklərdən məhrum olduqda, əsərin motivasiya strukturunu, personajların davranış səbəblərini, konfliktlərin mahiyyətini tam başa düşmür. Nəticədə əsər maraqsız görünür.

Klassiklərin "darıxdırıcı" reputasiyası əksər hallarda məktəb təhsili ilə bağlıdır. Əsərləri məcburi şəkildə, test imtahanına hazırlaşmaq məqsədilə oxumaq, onları zövq əvəzinə öhdəliyə çevirir.

Ədəbiyyat dərslərində klassik əsərlərin təhlili çox vaxt formalist xarakter daşıyır. "Obrazlar sistemi", "ideya-məzmun", "kompozisiya xüsusiyyətləri" - bu terminoloji aparatı mənimsəmək gərək, amma əsərdən həzz almaq gərək deyil.

"Müəllif nə demək istəyib?" - bu sual nəsillər boyu gəncləri klassiklərdən uzaqlaşdırıb. Çünki oxucu sadəcə hekayəni izləyib, emosional reaksiya verib, amma tələb olunur ki, müəllifin "gizli məqsədini" tapıb, onu müəyyən şablona salsın. Klassik əsərlərin çoxu psixoloji cəhətdən mürəkkəbdir. Personajların daxili dünyası, motivasiya strukturları, emosional dinamikası dərindən təhlil olunur. Bu, diqqətli, yavaş oxu tələb edir.

Dostoyevski-nin qəhrəmanlarının daxili monoloqları, Prustun "İtirilmiş zamanın axtarışında" yaddaş və şüur axını texnikası, Coys-un "Uliss"ində şüur axını - bunlar insan psixologiyasının ən dərin təbəqələrini əks etdirir, amma bunu qavramaq üçün oxucu hazır olmalıdır. Müasir gənc, sürətli məlumat istehlakına öyrəşmiş, bu tip ləng, düşündürücü, psixoloji dərin mətnlərdə çətinlik çəkir.

Klassik romanların əksəriyyəti həcm etibarilə böyükdür. "Müharibə və sülh" 1200 səhifə, "Qaramazov qardaşları" 800 səhifə, "İdiot" 600 səhifə. Müasir gənc üçün bu həcmlər başlı-başına qorxuducudur.

Hal-hazırda populyar olan romanlar adətən 250-400 səhifədir. Oxucu bir-iki həftəyə bitirə bilir, nəticə görür, motivasiya saxlanır. Klassik nəhəng romanlar isә aylarla oxu tələb edir və bu, motivasiyanı azaldır.

Xarici klassikləri tərcümədə oxuyuruq və tərcümənin keyfiyyəti oxu təcrübəsinə birbaşa təsir edir. Köhnə, qeyri-peşəkar, leksik cəhətdən köhnəlmiş tərcümələr əsərin qavranılmasını çətinləşdirir.

Şekspir-in sovet dövründə edilmiş tərcümələri indiki gəncin dili ilə uyğun gəlmir. Yeni, müasir dildə, dinamik tərcümələr isə əsərə marağı artırır. Təəssüf ki, belə tərcümələr hələ kifayət qədər deyil.

Müasir ədəbiyyat və media məhsulları oxucuya rahat istehlak təcrübəsi təqdim edir. Netflix serialları sürətli süjetlə, qısa epizodlarla, dinamik hadisələrlə diqqəti saxlayır. Bestseller romanlar sadə dillə, aydın süjetlə, müasir mövzularla yazılır. Klassiklər bu fonunda çətin, yavaş, əlçatmaz görünür. Oxucu səy göstərməli, konsentrasiya etməli, düşünməlidir. Müasir istehlak mədəniyyəti isə asan, sürətli, rahat təcrübə vəd edir. Məktəbdə klassikləri funksional məqsədlə oxuyurlar - imtahan, test, attestasiya. Estetik zövq, şəxsi maraq, emosional təcrübə ikinci planda qalır. Bu, klassiklərə münasibəti pozur.

Oxucu "oxumalıyam" hissi ilə yanaşanda, əsər öhdəliyə çevrilir. Zövqlə, könüllü şəkildə oxuyanda isə eyni əsər tamam fərqli qavranılır.

Problem klassiklərdə deyil, onların təqdim edilməsi və təhsil sistemində yerləşdirilməsindədir. Yaxşı müasir tərcümələr, maraqlı şərh və təqdimat, müasir adaptasiyalar, film və tamaşa versiyaları klassikləri yenidən canlı edə bilər. Məsələn, "Romeo və Cülyetta"nın müasir film versiyası gəncləri orijinal əsərə yönəldir. Nizami haqqında keyfiyyətli sənədli film, podcast seriyası marağı artıra bilər. Klassiklərin qrafik roman formatında təqdimi də effektiv üsuldur. Klassiklər özlüyündə darıxdırıcı deyil. Onlar darıxdırıcı görünür, çünki müasir oxucuya düzgün təqdim edilmir, təhsil sistemində səhv metodlarla tədris olunur, dil və mədəni bariyerlər aradan qaldırılmır.

Klassik ədəbiyyat bəşəriyyətin mədəni irsinin zirvəsidir və hər nəsil onu yenidən kəşf etməlidir. Amma bu kəşf məcburi deyil, könüllü olmalıdır. Klassikləri sevdirmək üçün onları əlçatan, başa düşülən, emosional cəhətdən yaxın etmək lazımdır.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.01.2026)

 

Heydər Əliyev Mərkəzində amerikalı heykəltaraş-rəssam Kerol Förmenin (Carole Feuerman) “Suda yenidən doğulanlar” (“Reborn into the Water”) adlı sərgisinin açılış mərasimi keçirilib.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı AzərTAC-a istinadən xəbər verir ki, sərginin açılışında Alena Əliyeva, Heydər Əliyev Mərkəzinin direktoru Anar Ələkbərov, rəsmi qonaqlar, diplomatlar, tanınmış incəsənət xadimləri və digər şəxslər iştirak ediblər.

Mərasimdə çıxış edən Heydər Əliyev Mərkəzinin direktoru Anar Ələkbərov bildirib ki, Mərkəz bu ili möhtəşəm bir sərgi ilə açır və təqdim olunan layihə ilin ən əlamətdar sərgilərindən olacaq: “Kerol Förmenin yaradıcılığı ilə beynəlxalq sərgilərdə tez-tez rastlaşırdıq və nəhayət, bu əsərləri Azərbaycana gətirə bildik. Eksponatların əksəriyyəti ABŞ-dan, eləcə də Avropanın bir sıra ölkələrindən gətirilib və əsərlərdən biri məhz Bakıda ilk dəfə təqdim olunur”, - deyə Anar Ələkbərov bildirib.

Anar Ələkbərov Kerol Förmenin Azərbaycana ilk dəfə səfər etdiyini, artıq ölkəmizin əsl dostuna çevrildiyini və Azərbaycanın dünyada tanıdılmasına mühüm töhfə verdiyini deyərək ona təşəkkürünü bildirib.

Daha sonra çıxış edən heykəltaraş-rəssam Kerol Förmen söyləyib ki, bütün həyatı boyu incəsənət onun əsas ifadə vasitəsi olub, hekayə anlatmaq üçün alətə, ideyaları araşdırmaq üçün yola, duyğuları paylaşmaq üçün isə ən doğma dilə çevrilib.

O vurğulayıb ki, bu möhtəşəm bina və onun memarlığı sərgi üçün ideal məkandır. Heydər Əliyev Mərkəzində hər bir detal sanki suyun ritmini xatırladır, məkanın ümumi forması isə dalğaları andırır. Heykəltaraşın sözlərinə görə, belə bir gözəlliyin qadın memarın ideyası əsasında ərsəyə gəlməsi xüsusilə təsirlidir.

Kerol Förmen qeyd edib ki, sərgidə nümayiş olunan əsərlər su mövzusuna həsr olunub.

“Su insana həyat verir, qidalandırır, təmizləyir və dəyişdirir. Silsilədə suyun çoxşaxəli təbiəti, eləcə də insanın bu vacib ünsürlə qurduğu mürəkkəb münasibətlər müxtəlif bədii yozumlarla təqdim olunub. Xüsusi məna daşıyan əsərlərimdən biri üzgüçü qadın obrazıdır. Bu əsəri həyatımın ən çətin dönəmlərindən birində yaratmışam. Bu obraz mənim üçün yenidən ayağa qalxmağın və dözümlülüyün simvoludur”, - deyə o əlavə edib.

Qeyd edək ki, “Suda yenidən doğulanlar” sərgisi həm şəxsi hekayədir, həm də daha geniş sosial düşüncəni əks etdirir.

Heykəltaraş ekspozisiyadakı əsərlər vasitəsilə empatiyanı təşviq etməyi, köhnəlmiş düşüncələri aşmağı hədəfləyir.

Müəllifin “Rut” əsəri isə ictimaiyyətə ilk dəfə məhz Heydər Əliyev Mərkəzində təqdim olunub.

Kerol Förmen güclü realist təsirə malik heykəllər yaratmaqla məşhurdur, üzgüçüləri və rəqqasları təsvir edən fiqurativ heykəlləri ilə tanınır.

Bakıda təqdim olunan “Suda yenidən doğulanlar” (“Reborn into the Water”) sərgisi rəssamın 1970-ci illərdəki işlərindən son onilliklərdəki üzgüçü fiqurlarına qədər böyük dövrü əhatə edir.

“Üzgüçülər” seriyası Förmenin incəsənətinin rəmzi ifadəsidir. Qatran, boyanmış bürünc və paslanmayan poladdan hazırlanan heykəllər tamaşaçıları insan bədəninin sarsılmaz gücünü yenidən kəşf etməyə dəvət edir. Rəssam yalnız fiziki gücü nəzərdə tutmur, o, əsərləri ilə həm də şəxsi və ictimai çətinlikləri dəf edən daxili güc barədə düşünməyi vacib bilir.

Kerol Förmenin əsərləri indiyədək dünyanın nüfuzlu məkanlarında sərgilənib. Açıq hava instalyasiyaları Nyu-Yorkda “Park Avenue” və “Central Park”, Nyu-Orleanda “Poydras Corridor”, Parisdə isə “Avenue George V” kimi məkanlarda nümayiş olunub. Bu gün Kerol Förmenin heykəlləri 30-dan çox muzey kolleksiyasını və dünyanın müxtəlif ictimai məkanlarını bəzəyir, özəl kolleksiyalarda saxlanılır.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.01.2026)

 

Görəsən, bayram bir fərd üçün nəyi ifadə edir? Hamı üçün bayram anlayışı sevinclə, xoşbəxtlikləmi assosiasiya olunur? Yoxsa bayram fərdin ruh halı ilə ayaqlaşır? Şair bu suallara birbaşa cavab vermir,  hər misrası ilə bu cavabı bizə hiss etdirir. Lirik qəhrəmanı “sənsizlik” adlı yaz üşüdür, qəlbində “yandırdığı” tonqal belə onu isitmir, qaranquşlar xəbər gətirmir, yumurtanı toqquşduracaq birini tapmır, papaqdan “gözlədiyi şəxs” də çıxmır.  O, qarşı tərəfi (fikrimizcə, özünü) gözləyir və ona sanki öz daxili dünyasından sayıqlayan şüuru ilə səslənir. Bir tərəfdən keçmişdəki “mən”indən qaçır, digər tərəfdən olmaq istədiyi və ya itirdiyi “mən”ini gözləyir, yenidən doğulmaq, özünü tapmaq, tamamlanmaq (spiritualizm) istəyir.

Gənc şair Elvin Bakiroğlunun “Novruz sayıqlamaları” şeirində Novruz bayramına və bayramın rituallarına yalnız milli hadisə kimi deyil, həm də şəxsi hisslərin və ruh vəziyyətinin ifadə vasitəsi kimi yanaşılır. Müəllif burada bayram atmosferini deyil, səssizlik və tənhalığını önə çıxarır. Şair folkloru olduğu kimi təqdim etmir, ona öz duyğularını da qatır, şəxsi əzabı kollektiv şüurun fonunda göstərir, folkloru sabit arxaik mənbə kimi deyil, dəyişkən və yaradıcı potensiala malik simvolik sistem kimi təqdim edir. O, Novruz bayramı təsvirlərini subyektiv kontekstə daşıyır, milli, mədəni kodları və folklor motivlərini fərdi təcrübə ilə ifadə edir. Novruz bayramı təqvim bayramı kimi sanki sükunətin içindən boylanır, bayramın gətirdiyi sevinc və yenilənmənin fonunda lirik qəhrəmanın içində sayıqlamalar yaradır. Sayıqlama nizamsız, məntiqsiz, şüurdan kənar düşüncə axını, reallıqla xəyalın qarışdırılmasıdır. Bədii ədəbiyyatda “sayıqlama” anlayışı yalnız xəstəliyin, narahatlığın əlaməti kimi deyil, reallıqdan qopmuş şüurun dili, ruhi dağınıqlığın və şüur axınının poetik forması kimi işlənir. Elvin Bakiroğlu “sayıqlama” anlayışını şeirdə bədii texnika metodu kimi ifadə edib. Müəllif bu metoddan istifadə edərək, lirik qəhrəmanın ağlını deyil, qırılmış könlünü, ruhunu danışdırır. O, qəsdən məntiqi, nizamı pozur, xəyalla reallığı qarışdırır, lirik qəhrəmanın məntiqsiz, xaotik duyğularını və düşüncələrini poetik şəkildə təqdim edir. Sayıqlayan özü deyil, qəhrəmanıdır, özü birbaşa xəyal görmür, amma xəyal səhnəsini canlandırır.

Novruz bayramı adətən yenilənmə və yazın gəlişi ilə assosiasiya olunsa da, bu şeirdə bayramın gətirdiyi kollektiv sevinc fərdi şüurun paradoksal və narahat vəziyyəti ilə toqquşur, ekzistensial ziddiyyət təşkil edir. (toplumsal şüurla fərdi şüur arasındakı konflikt)  Lirik qəhrəman üçün Novruz bayramı baharın deyil, sayıqlamaların, narahatlığın, ruhi çaxnaşmanın və paranoyak düşüncələrin fəslidir. Lirik qəhrəmanın itkiləri, emosional sarsıntıları, iztirabları onu ruhən parçalayır, toplumsal şüurun dikdə etdiyi bayram sevinci onun yaddaşında travmalarla, itkilərlə toqquşur və bu şüurdan kənar vəziyyət “sayıqlama” ilə, illüziyalarla ifadə olunur. “Sayıqlama” halı rasionallıqla irrasionallıq, gerçəkliklə yuxu arasında keçid rolunu oynayır, lirik qəhrəmanın daxilindəki boşluq və tənhalıq hisslərinin təzahürü kimi çıxış edir. Bu hal onun bayram kontekstində yaşadığı ruhi sarsıntılar və emosional qarışıqlığın ifadəsidir. Şeirdə lirik qəhrəman üçün Novruz bayramı nə sevincdir, nə yenilənmə, nə də kollektiv coşqu. Onun üçün bu bayram itki, əzab və tənhalıq bayramıdır. Məntiq və nizam pozulub, lirik qəhrəman sayıqlayır, o danışsa da, nitqi şüurlu deyil, ardıcıl düşünmür, yarımçıq xatırlayır, sanki yuxudadır. Qəhrəmanımız bayram rituallarını digərləri kimi normal qəbul edib yaşamır, mənəvi böhranının ifadə vasitəsinə çevirir. Şeirdə Novruz bayramı sayıqlamaların “xəbərçisidir”.

 

Ədəbiyyat

1.     Bakiroğlu, E. Novruz sayıqlamaları şeiri. Yeniyaz.az - Elə istəyirəm ki... - Günün şeiri 

2.     Bakiroğlu, E. Şeirlər. https://www.kulis.az/xeber/senet/Butun-pncrlr-yumdu-gozunu-colorredElvin-Bakiroglunun-seirlricolor-30648  

3.     Bakiroğlu, E. Yeni şeirlər. https://kulis.az/xeber/edebi-tenqid/Bizim-kecmisimiz-l-l-gzir-colorredElvin-Bakiroglunun-yeni-seirlricolor-36371 

4.     Xəlil, A.S. Türk xalqlarının yaz bayramları və Novruz. Bakı: “Elm və təhsil”, 2013, 150 s.

5.     Qasımova, S.A. Azərbaycanda Novruz ənənə və inancları. Bakı: “Elm və təhsil”, 2018, 188 s.

6.     Mustafayev, Z. Novruz bayramı: tarixi kökləri və ənənələri. NOVRUZ BAYRAMI: TARİXİ KÖKLƏRİ VƏ ƏNƏNƏLƏRİ » Təhsil Junalı 

7.     Tahirqızı, Ü. Şıxəli Qurbanovun pasport aldığı Novruz. https://www.anl.az/down/meqale/xalqcebhesi/2014/mart/358918.htm 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.01.2026)

 

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində bu gün sizlərə İmir Məmmədlinin essesi təqdim edilir.

                                     

                                     

İmir MƏMMƏDLİ

 

SAZLI-SÖZLÜ SİBİR

        

SİMUSİD

        

Mordova vilayətinin Simusid qəsəbəsinin mərkəzi küçəsi ilə mehmanxanaya sarı gedirdim. Seyrək maşınlı küçəni təzəcə keçmişdim, elə mehmanxanaya çatha-çatda qulağıma həzin saz havası gəldi. Sazın avazı qulağımı əvvəlcə torağay qanadı kimi qıdıqladı, sonra sığalladı və yaladı. Diqqət kəsildim.

         Kimsə çox yaxınlıqda “Dilqəmi”ni çalırdı. Səsə tərəf getdim. Sazın səsi məni çəkə-çəkə mehmanxanadan iki ev bu yana gətirdi. Kiçik və köhnə bir evin eyvanında saçı-saqqalı ağarmış bir kişi sazı köksünə basıb arzu dolu gözlərini uzaqlara, bəlkə də, onun nəzərində həsrətini çəkdiyi adam yaşadığı səmtə zilləmişdi. Darvazanın ağzında əyləşib bu qəmli, amma qancoşduran saz havasının iniltisini dinşədim.

         Sazın səsi məni elə cəzb eylədi ki, özümdən asılı olmayaraq bir – heeey! – qışqırdım.

         Çalan adam sazın səsini xırp kəsdi, cəld aləti qoltuğuna vurub özünü evin qapısına çırpdı. Sonra ürkmüş halda arxaya boylandı. Ancaq məni darvazanın ağzında görüb təəccüblü və gərgin baxışlarını üzümə zillədi:

 – Kimi axtarırsan?  – əsəbi səslə soruşdu.

 – Heç kimi. Yoldan keçirdim, sazın səsi məni çəkdi gətirdi,  – dedim. 

 – Azərbaycanlısanmı?  – soruşdu.

 – Azərbaycanlıyam. Sən?

          – Mən də... – kişi bunu deyib eyvanın üç pilləkənini aşağı düşdü. – Niyə qapıda dayanmısan? Buyur, içəri gəl, qonağımız ol, bir fincan çayımızı iç.

Mordovanın Simusid qəsəbəsinin düz ortasında rastlaşdığım yaşlı azərbaycanlı və onun əlindəki saz məni elə maraqlandırmışdı ki, tərəddüd etmədən alçaq darvazacığı necə açıb içəri keçdiyimi  hiss eləmədim. Sanki ayaqlarım qəlbimin səsinə tabe oldu.

                   Kişi əli əsə-əsə salam verib məni bayaq özü oturduğu eyvana qaldırdı.

Öz kətilini mənə təklif edib içəriyə səsləndi...

 – Züleyxa!

Qapı açıldı, oradan rus qızı kimi sarışın bir qız çıxdı.

 – Züleyxa, mənə bir kətil gətir. Sonrasa bizə  pürrəngi çay dəmlə. 

Qız:

 – Yest!  –  deyib evə qayıdanda kişi:

 – Bu, mənim sonbeşiyimdir, – dedi, – böyüklər hərəsi bir yana səpələniblər, hələ ki yanımızda qalan bir bu, bir də ki kiçik oğlumdur.

Züleyxa stul gətirdi. Bir azdan samovarda pürrəngi çay da gəldi.

Züleyxanın sarışınlığı və Mordovanın mordovalığı olmasa, elə bilərdim, Azərbaycandayam, səciyyəvi bir azərbaycanlı ailəsindəyəm.

 – Qardaş, sirr deyilsə, Mordova hara, bu saz hara? Hardan gəlib bura düşmüsünüz?  – deyə soruşdum.

Kişi köksünü ötürüb:

 – Uzun məsələdir, – dedi.

 – Əslin hardandır? – yenə soruşdum.

 – Gədəbəy aşığıyam,  – dedi, – amma bəxt məni gətirib Mordovaya çıxartdı. O dağlarımızın həsrətindən burnumun ucu göynəyir. Bayaq sənin bir “heeey” kəlmən o illəri yadıma saldı, elə bildim,  Gədəbəy mahalı gəlib qapının ağzında məni haraylayır...

 – Axı aşığın yolu qonşu kəndlərdən, uzağı, rayondan o yana düşməz, sənin yolun çox uzun olub, – dedim.

 – Çox uzun... – deyib köksünü ötürdü, – kolxozun və bütün Azərbaycanınqabaqcıl aşığı idim. Kommunist partiyasının üzvü olan ilk aşıqlardanam. Lenini, Stalini, Marksı, Engelsi, partiyanı, tarktor-kombaynı tərifləməkdən dilim qabar olmuşdu. Deyirdilər, belə getsə, sazını da partiyaya qəbul edəcəyik... Xülasə, bir gün ilk partiya təşkilatının katibi məni yanına çağırıb dedi:

 – Yoldaş aşıq, sazını bərk köklə, səni Moskvaya aparacağıq,  yoldaş Stalinin qarşısında oxuyacaqsan!

         “Stalinin qarşısında oxuyacaqsan” kəlməsini eşidəndə  dilim-dodağım təpidi, dizlərim əsdi. Odur ki, oradaca sazımı köynəyindən çıxarıb “Yanıq Kərəm” havası üstə böyük rəhbərin eşqinə və nəzərdə tutulan görüşümüzün şərəfinə iki beyt oxudum.

         Aşıq bu yerdə sazı sinəsinə basdı, aldı görək nə dedi:

 

Mən gedirəm, qatar yola düzüldü,

Bu səfərə həsrət idim, yüz ildi.

Aşıq gözüm səni gördü, süzüldü,

İstalinim, elə baxma, belə bax!

 

Sənə görə mən kam aldım dünyadan,

Atamızsan, sən əzizsən atadan.

Marks səmadı, sən günəşsən, Lenin – dan,

İstalinim, aşıq gəldi, belə bax!

 

Söz tamam oldu, kontordan evə gəldim. Axşam çimib, səhər arvad-uşaqla vidalaşıb Bakıya, Bakıdan da Moskvaya gəldim... Gədəbəydəcə öləydim, heç gələn günüm olmayaydı.

       Moskva vağzalında bizi işım-işım işıldayan qara maşınlara oturdub düz Kremlin konsert salonuna gətirdilər. Burada da ətraf par-par parıldayırdı.

          Hər kəsə öz yerini, konsert zamanı çalıb-oxuyanın, oxumayıb oynayanın haradan çıxıb işini bitirdikdən sonra hara girəcəyini dönə-dönə göstərdilər, dönə-dönə məşq etdirdilər, dönə-dönə salıb çıxartdılar.

          Hər addımımızı özümüzə əzbərlətdirdikdən sonra səhnənin sol yanında gül-çiçək içində itib-batan lojadakı  kürsünü göstərib dedilər:

 – Yoldaş Stalin bax burada oturacaqdır.

          Öz-özümə dedim, yoldaş Stalinin ağa kefi harada istəyər, orada oturar, bunlar kimdir ki rəhbərə yer göstərirlər? Sonra gördüm, hamı susub, nə rus, nə gürcü, nə də tacik artistləri Stalinin naminə cınqırlarını da çıxarmırlar, düşündüm, əşşi, mənim nə işim var, gədəbəylinin əysisi onsuz da tüstülüdür... Bəlkə də, rəhbərin özü o yeri bələdləyib. Soruşanda ki harda oturarsınız? – ellər atası qalın bığlarını eşə-eşə qartal baxışlarını zala gəzdirib, deyib, bax oranı mənim üçün saxlayın, orda oturaram! Bəlkə də, bilib, bu gün burada bir aşıq da çıxış edəcək və bunu sazın xətrinə belə edib. Qafqazlı balası yaxşı bilir ki, sazı bacardıqca yaxından dinləməlisən ki, tellərin sızıltısını hiss edəsən, ürəyinin alt qatlarına axıdasan.

         Nə isə... Bizi səhnədən çəkdilər.

         Bir də məni sinəmdə saz səhnəyə buraxanda gördüm, Stalin, doğrudan da, gəlib, bax beləcə, sən qarşımda oturduğum kimi, bayaq göstərdikləri yerdə, səhnənin o başında lojada əyləşib.

          Əvvəlcə gözlərimə inanmadım. Baxıb gördüm, yox, odur ki, var. Amma rəhbər çox fikirli və qayğılı idi. Dedim, bu dəqiqə səni şənləndirərəm. O aşıq nə aşıqdır ki, qəmi dəmə, cəfanı səfaya çevirməsin... qafqazlı balasını burda mənə qədər oxunan hənə-mənə mahnılar dərin düşüncələrdən ayıra bilməz. Sazı sinəmə basdım, bir "Koroğlu cəngisi" çaldım ki, çaldığım özümü də cuşa gətirdi. Beləcə çala-oynaya irəliyə tərəf süzdüm. Hesabımı elə tutmuşdum ki,  rəhbərin lojasına çatan kimi başlayacaqdım. Odur ki, oynaya-oynaya bir neçə dəfə dala-qabağa var-gəl etdikdən sonra lojaya lap yaxınlaşıb üzümü fikirli rəhbərə tutub:

           – Ay heeeeey!.. – deyə bir nərə çəkdim. Stalin silkələndi, səksənən sayağı oldu. Sanki yuxudan ayılmışdı, təəccüb və xof dolu gözlərini üzümə zillədi. Onu dərin xəyaldan ayıra bildiyimi görüb daha da fərəhləndim, mahnımı oxuya-oxuya üzü rəhbərə arxaya tərəf süzdüm.

          Səhnənin əks tərəfindəki pərdəyə çatanda hiss etdim ki, pərdənin arasından bir əl uzanıb xələtimin kəmərindəki qatlaq yerindən yapışdı və məni ehmalca arxaya dartdı. Neyləməli, mən də beləcə çala-çala, dal-dala pərdənin arxasına getdim. Həmin əl məni pərdənin arxasında da buraxmadı, konsert salonundan çıxanda da buraxmadı, Kremlin həyətində də buraxmadı, Qızıl meydanda da buraxmadı... Beləcə quyruğumdan darta-darta məni Mordovaya, gördüyün bu Simusit qəsəbəsinə (o zaman bura düşərgə idi) gətirib çıxardı. Buranın adı da elə buna görə Simusit imiş. Bu sözün "siyasi musiqiçilər düşərgəsi" mənasını verdiyini sonradan öyrəndim.

          Əvvəlcə çox darıxdım.  Sonradan burada bir nəfər yerlimizlə tanış oldum, dərdimizi bölüşürük...

 – O yerlimizi nəyə görə sürgün etmişdilər? – maraqla soruşdum.

 – Yerlimiz deyəndə, gürcüstanlıdır, Kaxeti gürcüsüdür, – dedi.

 – O da Stalini səksəndirib? – yenə soruşdum.

 – Xeyr, – dedi, – gürcü olsa da, o, Stalinin üzünü belə görməyib.

 – Bəs onu niyə siyasi musiqiçilər düşərgəsinə gətiriblər? – üçüncü dəfə soruşdum.

 – Polis fıştırığında dövlət himni çalırmış, bu səs gedib Moskvaya çatıb. Mərkəzdəkilər ip kimi çözələnən səsin ucundan tutub onu geriyə tərəf yığa-yığa bir gecə qəflətən himn çalınan qapısını döyüblər. Gecəykən elə himn çaldıra-çaldıra gətirib bura çıxarıblar. Qonşumdu, üç ev o yanda yaşayır. İnanırsanmı, həmin alətdə himn çalmaq qabiliyyəti hələ də qalır. O qanlı-qadalı illərdə də unutmayıbdı. Sağ olsun, o olmasa, qəriblikdə ürəyim partlayardı. Düzdür, get-gedə bizimkilərin sayı artdı. Ona qədər iki qafqazlı axşamlar oturub gözlərimizi üfüqə zilləyərək dərdləşirdik.

          Sovet İttifaqı dağılanda qaça-qaça yanıma gəldi, məni xəlvətə, evin dalına

çəkdi, üzümə müəmmalı-müəmmalı baxdı, bir müddət susdu. Mən də susdum. Bildim, nəsə vacib bir şey demək istəyir. Birdən cibindən keçmişin yadigarı olan həmin polis fıştırığını çıxardı, əlləri əsə-əsə dodaqlarının arasına qoyub insanın iliyinə işləyən bir himn çaldı. Elə çalırdı, elə çalırdı, elə bil dağılmış, yerlə yeksan olmuş ölkə bu dəqiqə ayağa duracaqdı.

 – Uzun illər ərzində bunu unutmamısanmı? – dedim.

          – Gecələr hamı yatanda xəlvətə çəkilib gizlin-gizlin məşq eləyirdim, – dedi.

           Bu ara darvazacıq açıldı və içəri ağbirçək rus qarısı keçdi.

 – Bu, uşaqların anasıdır, – aşıq bizi tanış etdi.

Qadın əlində iki zənbil (görünür, bazardan gəlirdi) mənə "zdravstvuyte!" deyib evə girdi.

– Adı Nataşadır, – aşıq sözünü davam etdirdi, – sürgünümün ikinci ili idi,    Mordva şəhərində siyasi musiqiçi məhbusların festivalı keçirilirdi. Mən sazımla getmişdim, Nataşa isə öz balalaykası ilə çıxış edirdi. Nataşa o zaman gənc, gözəl və şux idi. Onu səhnədə əlibalalaykalı görəndə bir könüldən min könülə vuruldum. An içində Gədəbəy də yadımdan çıxdı, orada gözü yolda qalan arvad-uşağım da. Elan olunmadan, qeyri-ixtiyari sazı döşümə basıb Nataşanın yanına, səhnəyə qalxmağımla çalıb-oxumağım bir oldu.

          Bu yerdə aşıq sazı yenə də sinəsinə basıb aldı görək nə dedi:

              

          Başına döndüyüm alagöz urus,

          Balalaykanı çal, halımı soruş.

          Mən gədəbəyliyəm, adımdı Novruz,

          Yandırma Novruzu, amandı, ay qız.

        

          Bu gözlənilməz şən hadisə hamının ürəyincə oldu. Sazımı-sözümü gur alqışlarla qarşıladılar.

          Nataşa sözlərimi anlayırmış kimi balalaykanı tər sinəsinə basıb aldı gör nə dedi, tərəfindən ərz eləyim, canımız da sağ olsun:

        

          

          Polyubila parnya ya,

          A paren to, bez oqnya,

          Tı kavkazskiy pojar moy,

          Pover, umru bez tebya.

 

          Festival iştirakçıları yenə cuşa gəldilər. Hər bənddən sonra "Ura!" qışqırıb, fit çalırdılar.

          Sarışın xanımın cavabında telli sazı sinəmə basıb gör nə dedim. – Aşıq Novruz sazı sızladıb o zaman dediyini bir də dedi:

 

          Mən sənə mayılam, ay sarı pəri,

          Arvadım olarsan, olaram ərin.

          Mən sönməz atəşəm, o əğyar sərin,

          Öldürmə Novruzu, amandır, ay qız.

 

Mənə ünvanlanan alqışlar və fit səsləri səngiyəndən sonra Nataşa balalaykasını sinəsinə basıb gör nə dedi. Tərəfindən bir də ərz eləyim:

 

           Milıy moy, da milıy, ço,

           S toboy budet qoryaço,

           Tı dlya menya i Mamed,

           I Karapet, i Katso.

 

Yenə sürəkli alqışlar, fit səsləri. Telli sazı bağrıma basıb səhnədə var-gəl edə-edə üzümü Nataşaya tutub bir bənd də dedim.

          Aşıq o zaman dediyini indi bir də dedi:

 

          Başına döndüyüm Mordova eli,

          Odumu coşdurdu məhəbbət yeli,

          Daha dözəmmirəm, olmuşam dəli,

          Söndürmə Novruzu, amandır, ay qız.

 

Uzun sözün qısası, o dedi, mən dedim. Mən dedim, o dedi, amma mətləbimiz ikimizə də aydın idi. Nataşa sözlərimi anlamasa da, istəyimi nər gözləri kimi yanan gözlərimdən yaxşı oxuyurdu, anlayırdı. Razılığını odumun əksi düşən mavi gözləri ilə verirdi.

Həmin gün o sarışın qızı festival səhnəsindən düşürüb birbaşa evə gətirdim. Bu evin yerində o zaman kiçik bir daxma quraşdırmışdım.

İlk gecə Nataşa köz kimi yanan qoynuma girəndə dodaqlarını qulağımın yanına gətirib pıçıldadı:

         – Biz  sazla balalaykanı evləndirdik, balalarımız da saz-balalyka calağı olacaqlar.

Elə də oldu, altı uşağın üçü qarayanızdır, elə bil indicə Azərbaycandan gəliblər, üçü də anaları kimi sarışındır, xasiyyətləri də, həmçinin, yarıbayarıdır. 

         Mən eşitdiklərim barədə düşünə-düşünə çayın fincanda qalan qurtumunu da hortlatdım:

         – İndi ki qayıtmaq olar, bəs niyə vətənə qayıtmırsız? – soruşdum.

          – İndi vətən buradır. Məni ora ilə bağlayan tellər çoxdan çürüyüb töküldü, əvəzində buraya bağlayan tellər yarandı. Mənim orada hər hansı qapıya düşəcək bir açarım yoxdur. Gədəbəydən çıxdığım qapını çoxdan dəyişmiş olarlar. Dəyişmiş olmasalar da, o qapıdan çıxanda üstümdə açar götürməmişəm, elə bilirdim, mahnı oxuyub üç günə geri qayıdacam. Amma yaxşı demişlər, sən saydığını say, gör fələk nə sayır...

         Araya çökən ani sükutdan sonra:

         – İcazə verin, mən gedim, – deyib ayağa durdum. Aşıq qəmli-qəmli gülümsündü:

         – Bir fincan da çayımızı içəydiniz, – dedi.

         – Sağ olun, yorğunam... Səhər obaşdan yola çıxmalıyam, – dedim.

         Ev sahibinin icazəsini gözləmədən üç pilləkəni düşüb darvazacıqdan çıxdım.

         Sazın qəmli səsi mehmanxananın qapısına qədər arxamca süründü.

 

                        

         NƏZƏRDƏ  TUTULMAYAN  DÖNGƏ

        

Atamın acı taleyi, yəqin, sənə İmir Məmmədlinin “Simusid”indən tanışdır. Yadındadırsa, həmin novellasında İmir Stalinin konsert zamanı  necə səksənməsindən  və atamın, yəni aşıq Novruzun böyük rəhbərin səksənməsinin yeganə canlı səbəbi kimi bu Simusid qəsəbəsinə, daha doğrusu, Sibirə sürgün edilməsindən, burada evlənib məskunlaşmasından yazır.

         Xatırlayırsınızsa, İmir həmin yazısında əslən Gədəbəydən olan aşıq Novruzun Sibirdəki  çoxsaylı külfətindən də bəhs edir. Bax atamın ona dediyi kiçik oğul, yəni yeni yurdda aşığın soy-kökünün davamçısı mənəm.

         Nə başını ağrıdım, haqqında oxuduğun həmin o sürgünlər məskəni Simusid qəsəbəsi mən böyüyüb boya-başa çatanda siyasi sürgünlərin və onların törəmələrinin hesabına artıb ətrafa xeyli qol-budaq atmışdı.

         Keçmiş şura dövlətində elə millət tapılmazdı ki, onun bu qəsəbədə bir-iki sürgünü, ümumi axardan kənara sapanı yaşamasın. Çoxluğu ruslar, xaxollar, latışlar və gürcülər təşkil edirdi. Beş-üç azərbaycanlı, bir o qədər də erməni ailəsi var idi. İndi onların sayı artıb ona, on beşə çatıb.

Açığını deyim, qəsəbəmizin say-seçmə kişilərindən olan azərbaycanlı Əhmədin qızını məktəbdə ikən gözaltılamışdım. Qız məndən iki sinif aşağı oxuyurdu.

Anamız rus olsa da, Gədəbəy havasından mayalanan atam millət barədə, Azərbaycan haqqında, güllü-çiçəkli, qaynar bulaqlı Gədəbəy dağları barədə o qədər danışmışdı ki, daha nə bilim. Aşığın dilinə dil gəlməz, kişinin sözlərinin, çeşidli xatirələrinin təsiri altında əvvəl başdan, hələ lap uşaq ikən qərarlaşdırdım ki, Sibirdə də olsa, yalnız öz millətimin qızı ilə evlənəcəm. Əhməd kişinin qızını məktəbdə görüb, aşıqlar demişkən, dəli-divanə kimi vurulandan sonra bu qərarım lap qətiləşdi. Əhməd əmi əslən gəncəli idi.

Günlərin bir günü qızla tanış oldum. Mən də azərbaycanlı olduğumu dedim.

Dedi, bilirəm, aşıq Novruzun oğlusan.

Dedim, belə qərara gəlmişəm ki, arvad alanda yalnız azərbaycanlı alım.

Qız qızardı, başını aşağı saldı. Dərsdən sonra evə qayıdırdıq.

Bir azdan sükutu pozub dedi, mən də yalnız azərbaycanlıya getmək fikirindəyəm, papam deyir, qızıldan oğlan olsun, azərbaycanlı olmasa, vermərəm.

Araya yenə sükut çökdü.

Bu dəfə sükutu mən pozdum. Dedim, ver sumkanı, aparım.

Dedi, sağ ol, ağır deyil, çərşənbə axşamları dərslərimiz az olur...

Xülasə, qızla beləcə dostlaşdıq, gah məktəbdə görüşdük, gah da məktəbdən kənarda.

         Bir gün gördüm, ətrafımız xeyli xəlvətdi.

         Dedim, səni sevirəm.

         Dinmədi. Başını aşağı saldı. Yanaqları odəfəki kimi qızardı.

         Araya gərgin sükut çökdü. Ayaq səslərimiz apaydın eşidilirdi. Cəsarətimi topladım, sükutu pozub  mənə gələrsənmi? – dedim.

         – Burada səndən başqa kim var, kimə gedim? – dedi.

 

         Doğrudan da, azərbaycanlı uşaqların içərisində nə onun babı var idi, nə də mənim. Hamısı bizdən yaşca da, boyca da balaca idi. Amma qızın bir növ məcburiyyət qarşısında qalıb mənə gəlməyə razılıq verməyi bəndənizi qane etmədi.

         – Azərbaycanda olsaq, mənə gəlməzdinmi?  – deyə soruşdum.

 – Bəs kimə gedəcəkdim?  – qız sualımı sualla qarşıladı.

 – Orda azərbaycanlı oğlan azdı? Məməyeyəndən pəpədeyənə hamısı azərbaycanlıdır, – dedim.

         – Mən başa düşmürəm, – dedi, – kimi nəzərdə tutursan?

         – Məsələn, – dedim, – Polad Bülbüloğluna gedərdin, ya mənə?

 

Azərbaycanlılardan yalnız  Polad Bülbüloğlunun adını eşitmişdim, üzünü (televizorda) görmüşdüm. Odur ki, sevdiyim qızı uşaq qısqanclığı ilə yalnız ona qısqana bilərdim.

         Qız çiyinlərini çəkdi:

         – O məni tanımır, almazdı, – dedi.

 – Yox,  sən de görüm, alsaydı, Polad Bülbüloğluna gedərdin, ya mənə gələrdin?  – höcətliklə soruşdum.

         Qız yenə çiyinlərini çəkdi:

         – Polad Bülbüloğlu məndən böyük olar, – dedi.

         – Demək, yenə də mənə gələrdin? – sevincək səslə soruşdum.

Gəncəli balası dinmədi, amma razılıq əlaməti olaraq başını tərpətdi.

O gündən əhd-peyman etdik, ölsək, Sibir torpağının, qalsaq, bir-birimizin olacağımızı dedik.

         Uzun sözün kəsəsi, orta məktəbi bitirdim, Mordovada instituta girdim. Qız da məktəbi bitirən kimi illərcə ürəyimdə gəzdirdiyim fikrimi açıb atama dedim.

         – O kimin qızıdır? – soruşdu.

         – Yuxarı məhəllədə yaşayan Əhməd var ha...  onun qızıdır, – dedim.

         – Ayə, – dedi, – gəncəli Əhmədimi deyirsən?

         – Bəli, – dedim.

Kişi bir sevinmək sevindi, bir sevinmək sevindi, daha bilmədi, nə desin.

Neçə vaxtdır telinə barmaq dəyməyən sazın köynəyini soyundurdu, basdı sinəsinə, o gün axşama qədər çalıb-oxudu. Dediklərindən bəziləri yadımda qalıb:

 

Mən ala bilmədim öz ellimizi,

Rusa doğuzdurdum, ay bala sizi.

Yuxumda çırpınır Xəzər dənizi,

Azəri qızını al, qadan alım.

 

Bizə lazım deyil nə rus, nə xaxol,

Bala, ermənidən, çalış, uzaq ol.

Gedək, elçi gedək, bizə yaxşı yol,

Azəri qızını al, qadan alım.

 

Qoy qapı-bacada öz qanım gəzsin,

Mənə plov bişirsin, əriştə kəssin.

Yeddi oğul doğsun, hay-küyə dözsün,

Azəri qızını al, qadan alım.

 

Beləcə söz  tamam olunca gün axşam oldu. Səhər atam Əhmədi gördü. Danışdılar, vədələşdilər ki, qışağzı qıza elçi gedək, Gəncədən də qızın qohumları, nəslin ağsaqqalları gəlsin, el adəti ilə “hə” desinlər. Sonra da toy eyləyək, qızı versinlər, gətirək evimizə.

Həmin qışı elə gözlədim, elə gözlədim, heç bir baharı elə gözləməmişdim.

Söz vaxtına çəkər, o gün də Sibir qışının qarlı-şaxtalı bir günü idi. İtləri qoşduq xizəyə. Xonçaları bağladıq. Geyindik, kecindik, bərtəndik. Başımızda bir neçə qohum-simuzar xəzəklərdə oturub əmrimizi səbirsizliklə gözləyən qoşqu itlərini elçilik niyyəti ilə Əhmədin evi olan istuiqamətə hayladıq.

Sanki xizəklərə qoşulan itlər də qəlbimizdəki şadyanalıqdan, Əhmədgildə gedən hazırlıqdan xəbardar idilər, quyruqlarını qaldırıb hürüşə-hürüşə yola ceyran kimi düşdülər.

Bizim evdən Əhmədgilin qapısınadək cəmi on-onbeş dəqiqəlik yol olsa da, mənim gözlərimdə bu məsafə xeyli uzandı. Arada bir “heey” qışqırıb itləri ruhlandırırdım ki, bir az sürətlə getsinlər. Atam sazı da götürmüşdü ki, qızgildən “hə” cavabını alandan sonra çalıb-çağırsın, məclisi şənləndirsin. O, yol boyu da boş durmurdu, itlərin surətinə uyğun "Cəngi" çalırdı. Yəqin, yel kimi gedən itləri bu saz havası da ruhlandırırdı.

Elçilik səfərimizin belə gözəl getdiyi bir məqamda qəflətən, daha doğrusu, tərs kimi qənşərimizə pişik çıxdı. Adam-adama qarğıyanda gərək desin ki, səni görüm elçi gedəndə qarşına pişik çıxsın...

Bilmirəm, mənə kim qarğımışdı.

İtlər ani olaraq duruxdular, sanki gözlərinə inanmadılar, sonra hürüşə-hürüşə pişiyin dalınca elə götürüldülər, az qala sərxoş dayım Vanya xizəkdən aşmışdı.

Köpəklərin başını nə qədər çəkdik, olmadı. Bir an içində hara getdiyimizi də unutdular, bayaqkı şənliyimizi də.

Pişik hayana, itlər də o yana. Hürüşə-mırıldaşa yoldan döndülər, pişiyin ardınca, necə deyərlər, davanbasma, orada yaxınlıqda yerləşən Karapetin həyətinə ildırım sürəti ilə girdilər.

Tərs kimi, darvaza, yəni “kalitka” həmin an qarğa balasının ağzı kimi tayba-tay açıq idi.

Karapetin qızı mənim sinif yoldaşım olmuşdu. Özü də yuxarı siniflərdə, məni əməllicə gözaltılamışdı.  Deyirdi, atamın səndən bərk xoşu gəlir.

Erməni olsa da, bu kişi atamın  dostlarından idi.

Pişik qarşıdakı, hasardan aşan kimi elə bil kimsə xizəyin tormozunu basdı, itlər hasara dirənib mırıldaşa-mırıldaşa dayandılar.

Bizi evin pəncərəsindən görən Karapet sevinə-sevinə qənşərimizə çıxdı. Atamın əlindəki telli sazı görüb buraya nə məqsədlə gəldiyimizi lap yəqinlədi:

         – Buyurun, buyurun!  – təmtəraqlı səslə dedi, – xoş gəlmisiniz, səfa gətirmisiniz! Sizdən əziz kimim gələcək? Gəlin, gəlin, gözüm üstdə yeriniz var!

         Əvvəlcə dayılarım xəzəkdən atıldılar. Onların dalınca atam naçar qalıb düşdü.

         Mənim düşmədiyimi görən atam üzümə tər-tərs baxıb:

         – Düş! – dedi.

Düşdüm.

Karapet əlisazlı, xonçalı qonaqları içəri dəvət etdi. Karapetin arvadı əlhəşirə

düşdü:

         – Niyə əvvəlcədən xəbərdarlıq etmədiniz, ay Novruz, – dedi, – biz də bir az hazırlıq görərdik...

         – Nə hazırlıq?!  Hər şey qaydasındadır... Belə daha yaxşıdır... – atam çar-naçar dilləndi.

         – Buyurun, əyləşin, – Karapet sözə qarışdı, – qızım, Haykanuş, gəl bu xonçaları götür!

         Keçmiş sinif yoldaşım üzündə azca cilovlanmış sevinc təbəssümü yandakı otaqdan çıxdı. Hamıya baş əydi. Mənə mənalı-mənalı gülümsünüb salam verdi və xonçaları götürüb mətbəxə apardı.

         Mən başa düşdüm ki, dayılarım rus olduğundan onlar üçün elə bir fərqi yox idi, Əhmədin qızını alardım, ya Karapetin. Atam isə qəfil fakt qarşısında çarəsiz qalmışdı. Həm də dindar adam olduğundan, bəlkə də, bunu taleyin hökmü kimi qəbul edirdi.

         Atam qapının ağzında yazıq-yazıq durduğumu görüb ayağa qalxdı, ev yiyəsindən üzr istəyib məni bayıra çəkdi:

         – Bu həyatda heç nə elə-belə olmur, – dedi, – tale idi ki, bizi yolumuzdan

döndərib bura gətirdi. Bu kişilərin yanında məni rüsvay eyləmə... Karapetnən duz- çörək kəsmişik... Fələk  ki belə istədi, qoy belə olsun. Haykanuş da pis qız deyil...

– Bəs orda, Əhmədgildə bizi gözləyirlər axı! – təkcə bunu deyə bildim.

         – Biz Allahın yazdığı yazını poza bilmərik, – atam sözümü kəsdi, – neynim, ora gedirdim, amma bəxt məni bura gətirib çıxardı. Cınqırın çıxmasın! Düş qabağıma, kirimiş otur! Allahın əmrinə qarşı çıxsan, xeyir tapmazsan. Yaxşı bil ki, o pişiyi ora fələk göndərdi...

         Dinib-danışmadan atamın qabağına düşüb girdim otağa. Atama süfrənin başında, mənə ayağında yer göstərdilər. Oturduq. Atam:

– Karapet, – deyə sözə başladı, – sən bilirsən niyə gəlmişik, daha doğrusu, biz gəlməmişik...  Allah bizi gətirib... Onsuz da bir qız bir oğlanındı...

          – Hər şeyi bilirəm, – Karapeti sevinc üstələdi, atamın sözünü kəsdi, – Haykanuş sənin oğlun barədə mənə dəfələrlə deyib. Bilirəm, yaxşı gəncdir. Qızım da sizə qurban, evim də. Dost idik, nə deyirəm, indi də olaq qohum.

         – Demək hə, deyirsən?  – atam soruşdu.

         – Əşşi, mən bu işə dünəndən hə demişəm. Bir sazını çal bizi şənləndir –Karapet  gülümsündü, – sözlə dediyimizi  sazla da deyək.

         – Allah mübarək eləsin!

– Qoşa qarısınlar!

          – Bir yastıqda qocalsınlar! – süfrə arxasındakılar bir növ ardıcıllıqla dedilər.

         – Oxu, aşıq Novruz, oxu ömrümdə ən xoşbəxt olan bu günün eşqinə, – Karapet təkrarən dedi.

         – Oxu deyirsiniz, oxuyum, – atam bunu deyib telli sazı basdı sinəsinə, aldı görək nə dedi:

         – Gəl, a balam, heeeeey!

 

Başına döndüyüm Karapet qağa,

Bu gün iki ürək dönübdür dağa.

Oğlum qız istədi, getməm uzağa,

Erməni qızını almağa gəldik.

 

Azərbaycan dilini və mahnısını yaxşı bilən Karapet:

 – Ayə, çal, gör mən nə deyirəm, – dedi.

Aldı Karapet:

 

Novruz, tüpürmərəm saqqala, bığa,

Arvad evə olar dirək, onurğa.

Qızım doğar sizə yeddicə dığa,

Azəri oğluna verirəm qızı.

 

         Karapetin cavabında aldı atam, görək nə dedi:

 

         Nə xaxol istərəm, nə rus, nə gürcü,

         Erməni olsun qoy damımın bürcü.

         Mənə kifayətdir evin bir küncü,

         Erməni qızını almağa gəldik.

 

         Söz bu yerdə tamam oldu. Alışdıq, verişdik. Əhmədin qızı üçün gətirdiyim nişan üzüyünü öz əlimlə Haykanuşun barmağına taxdım. Toy gününü təyin etdik. Xizəyimizə oturub itləri evimizə tərəf hayladıq. Sonra eşitdim, Əhmədgildə elçimizi gözləyiblər... gözləyiblər...

         Gəlmədiyimizi görüb paltarlarını soyunmadan yatıblar. Səhər Haykanuşu nişanladığımızı biləndə sevgilimin qəzəblənən əmisi qızı götürüb Gəncəyə aparıb ki, orada əsli-nəcabəti bəlli olan bir azərbaycanlıya ərə versin.

         Qoy heç kəs heç kimi mühakimə etməsin. Ya qismət, deyib, yola düşəndə kimin qənşərinə nəyin çıxacağını heç kəs əvvəlcədən bilmir.

         Amma, necə deyərlər, ölümdən başqa hər şeyin çarəsi var. Mən də düz yeddi ay, yeddi həftə, yeddi gün, yeddi saat (bu, Haykanuşa nişanlı olduğum müddətdir) düşündüm ki, bu qara pişik nəmənədir, onun məngənəsinə düşüm, məni ömürlük buxovlasın. Odur ki, qara pişiyin qara xətti ilə yazını pozmaq, yəni qara pişiyın ətrafıma çəkdiyi qara cızıqdan çıxmaq fikrinə düşdüm. Düşdüm sözü dilimə gəlmişkən, deyim ki, sübh tezdən yola düşdüm, Simusiddən birbaşa Gəncəyə gəlib Əhmədin qızının izinə düşdüm.

         Qız məni görəndə həm sevindi, həm kədərləndi. Kədərləndiyini nədən bildim? Salamımın cavabında verdiyi sualdan:

          – Haykanuş hanı? – deyə soruşdu.

          – Bir bu boyda yolu o sualı eşitmək üçün qət etməmişəm!  – dedim.

          – Bəs nə üçün qət etmisən?  – dedi.

          – Sənin üçün!  – dedim.

          – Bu gün mənə elçi gələcək, – dedi.

          – Elçidən qabaq mən gəlmişəm, – dedim.

          Dinmədi. Başını aşağı salıb susdu.

          Bir addım irəli atıb əlini əlimə aldım. Yenə dinmədi.

          – Gedək! – dedim. Bu dəfə də dinmədi, amma yanıma düşüb gəldi.   Yaxınlıqda taksi tutub Gədəbəyə yola düşdük. Yasamal dağlarını aşdıq. Taksi düz Gədəbəyin mərkəzinə sürdü. Orada qənşərimizə çıxan ağsaqqaldan Aşıq Novruzun dədə yurdunu soruşduq.  Kişi gözlənilməz suala təəccüblənsə də, bizi düz babalarımın yurduna yönəltdi...

         Evliliyimizdən qırx gün, qırx gecə təzəcə keçmişdi ki, bir axşam Əhmədin qızı mavi gözlərini gözlərimin içinə zillədi.

         ­ – Səndən bir şey soruşacam, soruşmasam ürəyim partlayar, – dedi.

          – İkisini soruş, – dedim.

          – Atamgil sənin elçilərini gözlədiyi gün niyə Karapetgilə getdiniz?  – deyə soruşdu.

         Udqundum. Fikrə getdim. Bilmədim, nə cavab verim.

          – Haykanuşdamı sənin elçini gözləyirdi? – cavabsız sualına bir sual da əlavə etdi.

          – Yox.  – dedim.

          – Bəs niyə ora getdiniz?  – deyə sualını təkrarladı.

          – Biz sizə gəlirdik, – dedim və gərgin pauzadan sonra əlavə etdim, – qarşımıza qara pişik çıxdı, xizəyə qoşduğumuz itlər pişiyin arxasınca cumub yoldan sapdılar, pişik Haykanuşun pişiyi çıxdı...

         Əhmədin qızı rahat nəfəs aldı. Ani sükutdan sonra:

          – O pişiyi görmüşəm, – dedi.

         İndi burdayıq, şükür, nə itdən qorxumuz var, nə də qara pişikdən.

         Amma bir daha deyirəm, "Ya Rəbb" deyib yola düşəndə qismətin insanı hara aparıb çıxaracağını heç kəs əvvəlcədən deyə bilməz.

         Bu müdrik kəlam atamın da dilindən düşmür.      

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.01.2026)