İlhamə Məhəmmədqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Sumqayıt təmsilçisi

“Məşhur şeirin təhlili” rubrikasında istəyərdim ki, bu gün Xalq şairi Hüseyn Arifin “Analar” şeirini təhlil edim, təəssüratımı bölüşüm.

Şeir insanın ən saf və ən müqəddəs hisslərindən biri olan ana sevgisini dərin və təsirli şəkildə ifadə edir. Bu şeiri sevməyimin əsas səbəbi onun sadə sözlərlə çox böyük mənalar çatdırması və mənim daxili duyğularımla üst-üstə düşməsidir.

Əlbət ki, əvvəl şeirə nəzər yetirək ki, təhlilim anlaşılan olsun.

HÜSEYN ARİF

“ANALAR”

Elə ki, balalar gəlir dünyaya,

O gündən hey ölçüb, biçir analar.

Mahnı da oxuyur, şeir də deyir

Bəstəkar analar, şair analar.

Dözür hər əzaba o bilə-bilə,

Yaşayır, sirrini salmadan dilə.

Vaxt olur, qaldırıb ağını belə

Şərbət əvəzinə içir analar.

Unudub illərin yorğunluğunu,

Həyatda dincliyi, evdə yuxunu,

Sevincin azını, qəmin çoxunu,

Yükün ağırını seçir analar.

Alnında zamanın açdığı qırış,

Başına qar tökür, qar ələyir qış.

Odun istisindən aralanmamış,

Suyun soyuğundan keçir analar.

Özüm də bilmirəm, Hüseyn, niyə

Başımın tüstüsü çəkilir göyə?

Torpaqmı anasız qalmasın deyə,

Torpağın qoynuna köçür analar?

Şeirdə anaların həyat boyu çəkdiyi zəhmət və fədakarlıq xüsusi vurğulanır. Uşaq dünyaya gələn andan etibarən ana artıq öz həyatını deyil, övladının həyatını düşünür. “Şərbət əvəzinə ağı içir analar” misrası anaların dərdlərini gizlədərək hər çətinliyə dözməsini göstərir. Bu məqam məni xüsusilə təsirləndirir, çünki analar çox vaxt öz ağrılarını bildirmədən, səssiz şəkildə fədakarlıq edirlər.

Şeirdə zamanın keçməsi və bunun anaların üzərində buraxdığı izlər də təsirli şəkildə təsvir olunur. “Alnında zamanın açdığı qırış” misrası anaların illərlə çəkdiyi zəhmətin nəticəsini göstərir. Bu, məndə həm kədər, həm də minnətdarlıq hissi yaradır. İnsan anlayır ki, ana sevgisi sonsuz olsa da, zaman dayanmaz və hər anın qədrini bilmək lazımdır.

Bundan əlavə, şeirdə istifadə olunan sevinc və kədər, isti və soyuq kimi ziddiyyətlər anaların həyatının nə qədər çətin və mürəkkəb olduğunu göstərir. Onlar həyatın ən ağır yükünü öz üzərlərinə götürür, amma bunu sevə-sevə edirlər. Bu isə ana məhəbbətinin nə qədər böyük və müqəddəs olduğunu bir daha sübut edir.

Şeirin son bəndi isə xüsusilə düşündürücüdür. Burada anaların torpağa qovuşması elə təsvir olunur ki, sanki dünya anasız qalmasın deyə onlar torpağın bir hissəsinə çevrilirlər. Bu fikir ana obrazını daha da ucaldır və ona əbədi bir məna verir.

Bir sözlə, mən bu şeiri ona görə çox sevirəm ki, o, hər kəsə ana sevgisinin dəyərini xatırladır, insanı düşündürür və duyğulandırır. Bu şeir həm qəlbə toxunur, həm də hamını həyatda ən dəyərli insanlardan biri olan ananın qədrini daha yaxşı bilməyə sövq edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

“Azərbaycanfilm”də dublyaj rejissoru kimi işə başlayan Tofiq İsmayılovun kino yaradıcılığındakı bir neçə məqamın əvvəlində “ilk” kəlməsini işlətmək gərəkdir. Məsələn, Moskvada iki illik ali rejissorluq və ssenari kursunun «televiziya rejissorluğu» bölməsində oxuyarkən “Aztelefilm”in bazasında “Şəhərimin daşları” adlı (1968) ilk kurs işi ilə o uğur qazanıb, ekran rejissoru kimi özünü təsdiqləyib. Ali rejissorluq kursunu bitirərkən diplom işi kimi Ənvər Məmmədxanlının "Ananın çırağı" hekayəsi üzrə çəkdiyi “İntizar” (1969) qısametrajlı filmi o zaman Mərkəzi Televiziyada Ümumittifaq miqyasında göstərilən ilk ekran əsəridir. Mehdi Hüseynin "Abşeron" romanı əsasında çəkdiyi üç seriyalı “Vulkana doğru” filmi seriallarımızın pioneridir. “Azərbaycanfilm” kinostudiyasında çalışdığı illərdə otuza yaxın bədii-oyun və sənədli film çəkən rejissor məhsuldarlıq baxımından da liderdir.

Tofiq İsmayılov 6 aprel 1939-cu ildə Bakı şəhərində qulluqçu ailəsində anadan olub. 190 saylı Bakı şəhər orta məktəbini bitirib. M. A. Əliyev adına Teatr İnstitutunun Aktyorluq fakültəsində, sonra rejissorluq fakültəsində təhsilini davam etdirib. Əmək fəaliyyətinə orta məktəbdə oxuyarkən Gənc Tamaşaçılar Teatrında aktyorluqdan başlayıb. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Soveti Yanında Radio və Televiziya Verilişləri Komitəsində rejissor köməkçisi, rejissor, "Azərbaycanfilm" studiyasında rejıssor köməkçisi, orada bədii təlimlər rejissoru vəzifələrində çalışıb.

Moskvada kinorejissor və kinossenaristlərin ikiillik ali kurslarında təhsil alıb. Sonra "Azərbaycanfllm" studiyasında bədii filmlərin quruluşçu rejissoru vəzifəsində işləyib. Tofiq İsmayılov bir müddət "Azərbaycanfilm" kinostudiyasının nəzdində fəaliyyət göstərən kinoaktyor teatr studiyasının bədii rəhbəri olub. 1971-ci ildən M. A. Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun rejissorluq kafedrasında müəllim kimi çalışıb, kafedranın müdiri olub.

1994–2006-cı illərdə dəvətlə Türkiyənin Memar Sinan adına Gözəl Sənətlər Universitetində professor işləyib. İstanbulun Böyük Şəhər Bələdiyyəsində mədəniyyət işləri üzrə müşavir olub.  "Müasir Azərbaycan kinosunda tipik xarakter" mövzusunda namizədlik dissertasiyası üzərində işləyib. Son illər "Sənətkarlığımızın portreti" silsilə bədii-sənədli filmləri Tofiq Quliyev, Əminə Dilbazi, Gülxar Həsənova, Xəyyam Mirzəzadə haqqında çəkilib.

Uşaqlar üçün pyeslər, hekayələr dərc etdirib. Əsərləri xarici ölkə xalqlarının dilində nəşr olunub. 100-ə yaxın elmi-publisistik məqaləsi var. İlk hekayəsi – "Ağ dəsmal" 1962-ci ildə "Göyərçin" jurnalında çap edilib. Tofiq İsmayılov uzun sürən xəstəlikdən sonra 25 mart 2016-cı ildə Bakı şəhərində vəfat edib. Məzarı Yasamal qəbiristanlığındadır.

Əsərləri

1. Qonşular

2. Sevinc yuxusu

3. Şəkil teatrı

4. Şəkil kino

5. Diş ağrısı

6. Kinoya gedən pişik

Filmoqrafiya

- Şəhərimizin daşları

- İntizar

- Oxuyur Müslüm Maqomayev

- Yoxlanılmış, inanılmış

- Gilas ağacı

- Yaşıl işıq

- Yollar

- Bizim küçənin oğlanları

- Hədiyyə

- Yeni üsul

- Vulkana doğru

- Lahıc

- Əzablı yollar

- Son tamaşa

- Xüsusi vəziyyət

- Musiqi müəllimi

- Maestro

- İstanbul reysi

- Özüm və zaman haqqında

Professor, kinoşünas Aydın Dadaşov Tofiq İsmayılov barədə belə yazır: “Ötən əsrin 60-cı illərindən Azərbaycan radiosunun uşaq verilişləri şöbəsinin rejissoru Tofiq İsmayılovun Anarın ssenarisi, istedadlı aktyor Hüseynağa Sadıqovun aparıcılığı ilə efirə çıxan «Xoruz baba» verilişi hətta yaşlılar tərəfindən sevilirdi. Cəlil Məmmədquluzadənin "Ölülər", "Dəli yığıncağı", "Danabaş kəndinin məktəbi" pyesləri əsasında "Ölülər", "Dəlilər", "Dirilər" adlı 3 hissəli radiotamaşa isə Tofiq İsmayılovun dostu Anarla fundamental işi olub.Azərbaycan və dünya ədəbiyyatı nümunələrinin radioda təqdimatının həyata keçirilməsində müstəsna rol oynayan Tofiq İsmayılov on səkkiz il ərzində AzTV-nin efirində gedən ”Danışan şəkillər şəhərciyi” verilişində müəllif və aparıcı kimi uşaqlara audiovizual sənətin sirlərini öyrədib. “Kino yenilikləri” adlı digər verilişində isə ekran sənətindəki yeniliklərlə tamaşaçıları tanış edib, maarifçilik missiyasını yerinə yetirib.

Tofiq İsmayılov "Oxuyur Müslüm Maqomayev" (1971) filmində ilk dəfə bu möhtəşəm sənətkarı müğənni, pianoçu, bəstəkar və hətta heykəltəraş kimi göstərə bildi. Maraqlıdır ki, məhz bu filmin materialları müxtəlif ölkələrdə bu sənətkar haqqında sonradan ərsəyə gələn ekran əsərlərində kinoxronika kimi istifadə olunmaqdadır. Görkəmli ədib İlyas Əfəndiyevin "Körpüsalanlar" povesti əsasında çəkdiyi "Çarvadarların izi ilə" (1974) bədii televiziya filmində ulu babalarının açdıqları cığırlarla yolların, körpülərin salınmasını, keçmişə, köklərə bağlılığı insan taleyində verə bilir. Mərkəzi Televiziyanın sifarişi ilə yaradılan "Gilas ağacı", "Bizim məhəllənin oğlanları", "Mən mahnı bəstələyirəm", "Musiqi müəllimi", "Yaz günlərinin xəzan yarpaqları", "Sürəyya", "Babalarımızın torpağı" və s. kimi ekran əsərlərində Tofiq İsmayılov sənətdə yaxın döyüşün ustası olduğunu sübuta yetirdi. Onun filmlərində uşaqların, gənclərin müşküllərinin çözülməsi rejissorun əsas qayəsinə çevrildi. Uşaq, yeniyetmə auditoriyasına ünvanlanan bu filmlər əslində ekran sənətinin gənc nəslin mənəvi zənginliyinə ünvanlanmasının təzahürüdür.

Sənədli və elmi-kütləvi filmlər sahəsində də, daim öz peşəkar üslubunu cilalayan Tofiq İsmayılovun ölməz rəqqasə Əminə Dilbazi barədəki "Prima" filminin çəkilməsinin şahidiyəm. Əminə xanımın və ətrafındakı qızların çevik rəqsinin kameranın hərəkəti ilə daha da artırılması ekranda tamaşaçını şoka salan ekspressianizm yaratdı. Böyük bəstəkarımız Tofiq Quliyev barədə Tofiq İsmayılovun Eldar Quliyevlə birgə çəkdiyi "Nəğməli ömür" (Özüm və zaman haqqında) adlı tammetrajlı film sənətkarın psixoloji və musiqi dünyasını müxtəlif rakurslardan açır. O, "Sənətkarlarımızın portreti" silsiləsindən Gülxar Həsənova, Xəyyam Mirzəzadə barədə də maraqlı sənədli filmlər ərsəyə gətirdi. Mövlanə Cəlaləddin Ruminin 800 illiyi şərəfinə YUNESKO-nun keçirdiyi yubiley ərəfəsində Tofiq İsmayılovun çəkdiyi "Gəl, Rumi" elmi-kütləvi (ssenari müəllifi Rafael Hüseynov) filmində şairin həyatı və yaradıcılığı türk xalqının etnoqrafik xüsusiyyətləri kontekstində təzahürünü tapdı.

On beş il ərzində Türkiyədə Memar Sinan Universitetində pedaqoji fəaliyyət göstərən, TRT kanalında işləyən, İstanbul Böyük şəhər Bələdiyyəsinin mədəniyyət bölməsində sədrin müşaviri vəzifəsində çalışan Tofiq İsmayılov qardaş ölkədə türk dünyasının kino festivallarının, ədəbiyyat, opera sənətinə dair konsertlərin təşkilində yaxından iştirak etdi. Türkiyənin qəzet və jurnallarında 50-yə yaxın elmi-publisistik məqalə dərc etdirdi, 18 seriyalı "Əfv et məni, xocam" telefilmində çəkildi, qırğız yazıçısı Çingiz Aytmatovun "Əsrə bərabər gün" romanı əsasında "Manqurt" və qazax şairi Muxtar Şahanovun "Çingiz xanın sirri" mənzum romanı əsasında eyniadlı tamaşanı İstanbul bələdiyyə teatrnın sifarişi ilə səhnələşdirildi. Tədqiqatçı-pedaqoq kimi Tofiq İsmayılovun həyatının İstanbul mərhələsinin ən böyük uğuru üçcildlik "Türk cümhuriyyətlərinin sinema tarixi" əsəri oldu.

1962-ci ildə "Ağ dəsmal" adlı ilk uşaq hekayəsini, "Göyərçin" jurnalında çap etdirən Tofiq İsmayılov "Qonşular", "Şəkil-teatr", "Şəkil-kino", "Sevincin yuxusu" və "Diş ağrısı" kitablarının müəllifidir. Tofiq İsmayılovun “Bağ satılır”, “Mənim qızım oxuyacaq”, “Dostların sevgisi”, “Ad günü”, “Olar və olmazın nağılı”, “Sehrli sandıq”, “Könlü balıq istəyənin quyruğu suda gərək”, “Cırtdan mollaxanada”, “Sehrli qazan” kimi kiçik pyeslərindən, “Diş ağrısı”, “Əlvida gəlinciklər”, “Kirpinin köməyi”, “Özgəyə quyu qazan”, “Sarıdimdik”, “Əsl kişi”, “Qırxayağın rəqsi”, “Sehrli çubuq”, “Qırmızı çiyələklər”, “Ən əsas fəsil”, “Balaca dovşan və iki ac canavar”, “Qar çiçəyi”, “Ağıllı tısbağa”, “Gombul” və sair kimi hekayələrindən ibarət “Kinoya gedən pişik” (2011) toplusu təkcə uşaqlar üçün maraqlı deyil. Professor Nizami Cəfərovun bu topluya yazdığı ön sözdəki: “Əsərlərinə, kino fəaliyyətinə nəzər yetirərkən Tofiq İsmayılov sadəcə dəyərli filmlər çəkmiş görkəmli bir rejissor olaraq görünmür. Çünki o, həm də bir hekayəçi, nağılçı, yazıçı olaraq istedadlıdır. Eyni zamanda o, səhnədə oynanılmaq üçün xeyli sayda pyeslərə, filmlərə ssenarilər yazmış bir dramaturq kimi də tanınmışdır. Onun fəaliyyətinin digər vacib bir qolu da odur ki, uzun illər bir pedaqoq olaraq çalışmış, bir-birindən istedadlı sənətkarlar yetişdirmişdir. Bu mənada, bütövlükdə Tofiq İsmayılovun bir sənətkar olaraq fəaliyyəti geniş və təqdirəlayiqdir. Müəllifin müraciət etdiyi mövzular cəlbedici olmaqla, bədii cəhətdən çox maraqlı və tərbiyəvidir” qənaəti rejissorun çoxşaxəli yaradıcılığını uğurla səciyyələndirir.

1971-ci ildən indiki Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət İnstitutunda müəllim kimi çalışan, 1990-cı ildə yaranan “Kino və televiziya” kafedrasının ilk müdiri, "Müasir Azərbaycan kinosunda tipik xarakter" mövzusunda namizədlik dissertasiyasını ərsəyə gətirən, hal-hazırda pedaqoji fəaliyyətini uğurla davam etdirən əməkdar incəsənət xadimi, sənətşünaslıq üzrə elmlər doktoru, professor, Azərbaycanın xalq artisti Tofiq Hüseyn oğlu İsmayılov neçə-neçə tələbə nəslinin də dərin rəğbətini qazanmaqdadır.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.03.2026)

Cahangir NAMAZOV,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Özbəkistan təmsilçisi

Bəşər tarixinin yaddaşı miflərdə yaşayır, sənət isə bu yaddaşı zamanın içindən keçirərək bu günə daşıyır.

Qədim sivilizasiyaların səsi, dənizlərin dərinliyindən gələn sirli izlər və insan ruhunun dəyişməz axtarışları — bütün bunlar müasir düşüncə ilə qovuşaraq yeni mənalar qazanır.

Bugünkü dünyada keçmiş sadəcə xatirə deyil, o, gələcəyin istiqamətini müəyyənləşdirən canlı bir irsdir.

Məhz bu nöqtədə sənət, tarix və ədəbiyyat bir araya gələrək insanlığa öz köklərini anlamaq və gələcəyə daha şüurlu addımlamaq imkanı yaradır.

Bu dəfəki müsahibimiz — Yunanıstandan olan tanınmış vizual sənət yaradıcısı, kolumnist, şair və tədqiqatçı, bir çox milli və beynəlxalq mükafatların laureatı Konstantinos Faisdir.

Onun yaradıcılığı qədim dünyanın dərin qatlarını müasir baxışla birləşdirərək, tarixə yeni bir nəfəs verir və mifologiyanın bu gün də yaşayan təsirini aydın şəkildə ortaya qoyur.

 Konstantinos Fais haqqında:

Konstantinos Fais — yunan vizual sənətçisi, sütun yazıçısı, şair və tədqiqatçıdır. 1987-ci ildə Yunanıstanın şimal-qərbində yerləşən Ioannina şəhərində anadan olub. O, İtaliyada mülki mühəndislik təhsili alıb və həmçinin Ioannina Universitetindən İqtisadiyyat ixtisası üzrə sertifikat sahibidir.

U uşaqlıqdan etibarən uzaq keçmişi işıqlandırmağa böyük həvəs göstərib. Onun sənət əsərləri əsasən Tarix və Dənizçilik mövzularına həsr olunub. Hazırda o, UNESCO Pirey və Adalar və International Action Art Fairdə masterklass sənətçisi kimi fəaliyyət göstərir, ABŞ-da HERMES Expo Internationalın mədəniyyət tərəfdaşıdır və Hindistanda International Academy of Ethics tərəfindən “Distinguished Scholar” (Seçilmiş alim) tituluna layiq görülüb.

Bundan əlavə, o, Yunanıstanda Poetry Unites People beynəlxalq təşəbbüsünün səfiri və Almaniya, İraq və Meksikadakı (UNAM) Milli Tarix və Coğrafiya Akademiyasının mədəniyyət qurumlarından beynəlxalq tanınma alıb.

2020-ci ildə o, Montevideo, Uruqvayda Milli Təbii Tarix Muzeyi paleontoloqları ilə əməkdaşlıq nəticəsində beynəlxalq medianın diqqətini cəlb edib. Bu layihə prehistorik növlərin gigantizmini vurğulamağa yönəlmişdi, Avropa İttifaqı tərəfindən maliyyələşdirilmiş və təhsil məqsədi ilə Afinada xüsusi müəssisələrdə rəqəmsal skan edilmişdir.

— Hansi hadisələr və insanlar  yaradıcılıq yolunuza ilham verib?

— Mən 38 yaşındayam və yaddaşımda qaldığı qədər, həmişə zamansız və autentik olan şeylərə maraq göstərmişəm. Zamanın dənizlərindən keçib bu günümüzə qədər insanlığa təsir edən hər şey mənim diqqətimi çəkir. Sadə əl izlərindən tutmuş sonrakı dövrlərin zərif və mürəkkəb təsvirlərinə qədər, vizual incəsənət 40.000 ildən çox tarixə malikdir, insan cəmiyyətindən də əvvəl yaranıb.

Mən öz-özünü yetişdirən bir sənətkaram və vizual incəsənət vasitəsilə həm müasir, həm də keçmiş dövrlərə dair baxışlarımı əbədiləşdirmişəm. Bu, mənim üçün təbii bir ehtirasdır, xüsusi bir stimulla bağlı deyildi. Amma mən babamı hörmətlə yad edirəm, uşaqlıqda onunla tarix haqqında uzun müzakirələr aparmaq bu ehtirası inkişaf etdirməyimə kömək etmişdir.

— Bir çox kitab və əsərləriniz qədim dünya və dəniz tarixinə həsr olunub. Bu sahəyə marağınız necə başladı?

—  Mənim vizual və ədəbi arxivimin böyük hissəsi qədim dünyaya, xüsusilə Aralıq dənizi bölgəsinə aiddir. Bu sahənin sahil iqlimi mükəmməl olduğundan, ən qədim və görkəmli sivilizasiyaların beşiyi sayılır. Bu sivilizasiyalar isə əfsanələr, minillik ənənələr və fəlsəfi mexanizmlər yaradıblar ki, təsirləri bu gün də cəmiyyətin bütün sahələrində görünür.

Bundan əlavə, dənizçilik M.Ö. 3.000-ci illərdə Şərq Aralıq dənizi sivilizasiyalarında yaranmış və insanlığın ümumi mövcudluğu ilə bağlıdır. Dənizlər – böyük, sərhədsiz və amansız “canavarlar” – qitələri ayırır. Bu mənada, dənizçilik dünyanı birləşdirib və insanı yeganə qlobal növ halına gətirib. Qədim yunan tarixçisi Tukidid deyib ki, “Dənizi idarə edən dövlətin gücü böyükdür” və bu, həqiqətən doğrudur.

— Yaradıcı əsərlərdə ədəbiyyat, tarix və vizual incəsənəti birləşdirirsiniz. Bu üç elementi birləşdirmək sizə nə qazandırır?

— Bu üçbucaq vasitəsilə strukturlaşdırılmış nəticə əldə etmək mümkündür.

Qədim ədəbiyyatdan və hər hadisənin tapıntılarından əvvəlcə lazım olan məlumatları toplayıram və sonra əsərin vizual istiqaməti ortaya çıxır. Beləliklə, mən cəmiyyətə daha sənədləşdirilmiş və eyni zamanda təzə bir baxış təqdim etməyə çalışıram.

—  Milli və beynəlxalq mükafatlar almısınız. Bu nailiyyətlər yaradıcılığınıza hansı yeni üfüqlər açdı?

— Həqiqətən, Yunanıstan daxilində və xaricində tanınmaq, hər kəs kimi mənim karyeram üçün güclü zəmanətdir. Amma mən inanıram ki, öncə hər bir sənətçinin işi və etikası qiymətləndirilməlidir, yalnız titul və mükafatlar deyil. Çünki virtual və real dünya arasındakı xətt çox vaxt bulanıq olur.

—  Siz Heraklesin həm tarixi, həm də mifoloji aspektlərini araşdırırsınız. Mif və tarixi birləşdirmək insan tarixini daha yaxşı başa düşməyə necə kömək edir?

— Əvvəlcə, mən sizi təbrik edirəm ki, onu Herakles adlandırdınız, Roman qarşılığı olan Herkul yox. Eyni şəxsdir. Heraklesin mifologiyası üç min ildən çox yanıb-sönməyən bir şam kimidir və mən onun mifini uzun illər araşdırmışam ki, ən geniş perspektivə sahib olum.

Mən qədim Yunan, Roma və Bizans ədəbiyyatındakı bütün istinadları dərindən araşdırmışam. Bundan sonra isə Rönesansdan bu günə qədər olan istinadları da öyrənmişəm. Görmüşəm ki, Heraklesin mifi çoxölçülü sahədir və onu mifoloji, tarixi, fəlsəfi və xronoloji baxımdan analiz etmək mümkündür.

Mifologiyadan, yəni təbii hadisələrin və insanların nəsildən-nəsilə şifahi şəkildə ötürülməsindən yazılı tarixə keçid, mədəni boşluğu aradan qaldırır və insan təfəkkürünü, hekayə danışma tərzini və insan təbiətini başa düşməyə imkan yaradır. Klassik ədəbiyyatdan müasir filmlərə, psixologiyadan milli kimliyə qədər mifologiya, xüsusilə Yunan və Roma mifologiyası, dünyanın hər guşəsinə təsir edir.

— Sizin üçün sənət və tarixi faktlar arasındakı tarazlıq nə qədər önəmlidir?

— Mən deməliyəm ki, bu asan deyil, çünki məqsədim həmin dövrün mümkün qədər dəqiq mənzərəsini təqdim etməkdir. Tarixi məlumat və bədii təsvir arasında qızıl ortanı tapmaq mənim üçün vacibdir, çünki vizual incəsənət insan cəmiyyətini təhsil və maarifləndirmə vasitəsi kimi təqdim edə bilir. İnsan beyninə vizual stimullar çox birbaşa təsir göstərir, xüsusilə tarixi məlumatlara əsaslanarsa.

— “Orta Şərqin Qoruyucuları” kolleksiyanız barədə danışın: bu layihə ilə hansı tarixi və mədəni mesajları vermək istəyirsiniz?

— Bu layihə Orta Şərqdəki meqalitik abidələrin, məsələn, İraqdakı Babil Aslanı və Şimali Suriya’dakı Ayn Dara Aslanı kimi əsərlərin təşviqinə aiddir. Bu abidələrin bir çoxu münaqişələr zamanı oğurlanıb və ya zədələnib. Layihənin məqsədi regionun qədim və görkəmli irsini vurğulamaqdır, çətin zamanlara qarşı mədəniyyətin davamlılığını göstərməkdir. Misir, Anadolu, Tire və Pərsiyaya qədər bölgənin mədəni kimliyi zəngin və şərəflidir, və mən bunun unudulmasını haqsız hesab edirəm.

 — Qədim miflər və epik hekayələr bu günün mədəniyyətinə və cəmiyyətinə necə təsir edir?

— Mən inanıram ki, bu günün cəmiyyəti bütün sahələrdə çöküşdədir. İnsan təbiəti rol modellərinə ehtiyac duyur. Qəhrəmanlıq ümid, ilham, birləşmə, şəfa, qorunma və rəhbərlik üçün böyük fayda verir, güclü xarakter formalaşdırır. Epik ədəbiyyatda qəhrəmanlar ilahi mənşəli və üstün intellekt və fiziki gücə malik şəxsiyyətlərdir. Onların əfsanəvi uğurları və ya səhvləri ölümlü aləmə aiddir və moral kodeksi rolunu oynayır.

Epik hekayələr Homer və Vircil ilə bitməmişdir; onların strukturları və mövzuları müasir filmlərdə və romanlarda yenidən formalaşdırılmış şəkildə tapılır. Biz burada Truva Müharibəsi və Heraklesin tarixindən danışırıq – bu günə qədər yaşayan ilk superqəhrəman. Misal üçün Mesopotamiyadan Gilgameş, amma onun müasir dünyadakı şöhrəti daha azdır.

— “İliada” və digər qədim mənbələri araşdırarkən hansı tarixi təəccüblər sizi heyrətləndirdi?

— Homerin epik poeziyası dünya ədəbiyyatının zirvəsindədir, bu fikir BBC Culture tərəfindən 2018-ci ildə 35 ölkədən 108 ekspertin tövsiyəsinə əsasən təsdiqlənmişdir.

Həm Heraklesin ilk Troya fəthi (Ahill-dən bir nəsil əvvəl) kimi qəhrəman modeli, həm də onun dual təbiəti diqqət çəkir: İliadada o, ölümlüdür və ən məşhur generaldır, Odysseyada isə həm ilahiləşmiş, həm də Yeraltı Dünyada kölgə kimi yaşayır – bu, mifdən yazılı tarixə keçidin dərin mənasını göstərir.

— Qədim dünyadan hansı səhvlər və nailiyyətlər insanlığa dərs ola bilər?

 — Antik dövr demokratiya, fəlsəfə, incəsənət və elmdə əbədi dərslər verir. Ən önəmlisi isə geosiyasət və imperiya yüksəlişi və süqutudur. Troya Müharibəsindən başlayaraq imperiyaların süqutuna qədər insan ağılı maraqlar, şərəf və zorakılıq istifadəsi məsələlərinə yönəlib.

Olimpiya oyunları isə nəcib rəqabət və xalqların birliyi üçün başlanğıcdır. İdman bizə növümüzün mənşəyini və əcdadlarımızın sağ qalmaq mübarizəsini xatırladır.

— İnsan həyatı ilə yaradıcılıq arasında ən mühüm əlaqə nədir?

— Yaradıcılıq insanın öz daxili aləmini kəşf etməsinin bir yoludur. O, mənəvi inkişafımıza kömək edir və bizi cəmiyyət üçün dəyərli fərdlərə çevirir. Praktik baxımdan isə yaradıcılıq psixoloji sağlamlığı gücləndirir, stressi azaldır, emosional dünyanı zənginləşdirir və sosial əlaqələri möhkəmləndirir. Məhdud çərçivədə yaşamaq insanın potensialını boğur və nəticədə rəngsiz və problemli bir cəmiyyət yaradır.

— Qədim dünya və miflər bu günkü insan həyatı üçün hansı fəlsəfi dərsləri verir?

— Fəlsəfəni müəyyən etmək çətin olsa da, onun əsasında həqiqət və biliyin araşdırılması, həmçinin maddi zənginlikdən üstün olan mənəvi və zehni kamilliyə çatmaq dayanır. Tarixdə ilk filosof Miletli Fales, “filosof” anlayışını isə ilk dəfə Samoslu Pifaqor işlətmişdir.

Herakles mifi ilahi və insani dünyanın vəhdətidir və gündəlik həyat üçün ilham mənbəyidir. Ümumiyyətlə, mifologiya – qədim insanların təbii və kosmik hadisələri simvolik şəkildə izah etməsidir. Bu, minilliklər boyunca formalaşmış əxlaqi və tarixi kodlaşdırılmış biliklər sistemidir. Onun dərindən öyrənilməsi insanın tənqidi düşüncəsini inkişaf etdirir və daha balanslı həyat tərzi qurmasına kömək edir.

— Müasir həyatda uğur və qəhrəmanlıq anlayışını qədim miflərlə necə müqayisə edirsiniz?

— Bu gün qəhrəmanlıq artıq nəcib mənşə və fiziki güc ilə ölçülmür. Qəhrəmanlıq – gündəlik həyatımızdakı kiçik, lakin cəsarətli addımlardır. Bir gəncin yaşlı insana kömək etməsi, bir alimin insanlıq üçün yenilik etməsi, bir idmançının ilham verməsi – bunların hamısı müasir qəhrəmanlıq nümunələridir.

Bu insanlar qədim qəhrəmanlarla bağlıdır, çünki qəhrəmanlıq adi çərçivədən çıxaraq cəmiyyət üçün fədakarlıq göstərməkdir.

— Heraklesin həyat yolu ilə müasir qəhrəmanlıq anlayışını necə əlaqələndirirsiniz?

— Mən onun böyük yürüşlərindən yox, gəncliyində baş verən bir hadisədən danışmaq istəyirəm. Herakles bir yol ayrıcında iki qadınla qarşılaşır: Kakia (pislik) və Areti (fəzilət). Kakia ona asan, lakin mənəvi baxımdan yanlış yol təklif edir. Areti isə çətin, lakin şərəfli yolu göstərir. Herakles fəziləti seçir.

Bu, bu gün də hər bir insanın qarşısında duran seçimdir. Həqiqi qəhrəmanlıq doğru yolu seçmək və cəmiyyət üçün fədakarlıq etməkdir.

— Qədim dəniz yollarını və imperiyaları araşdıraraq bu günkü qlobal əməkdaşlıq və ekoloji məsuliyyəti necə qiymətləndirirsiniz?

— Tarix boyu sivilizasiyalar yaranıb və yox olub, lakin dəniz yolları vasitəsilə incəsənət, idman və siyasət kimi dəyərlər yayılmışdır. Bu gün isə dəniz nəqliyyatı qlobal iqtisadiyyatın əsas sütunlarından biridir və dünya ticarətinin 80%-dən çoxunu təmin edir.

Lakin bu sahə həm də siyasi və iqtisadi maraqların təsiri altındadır, bu isə ədalətə və ekosistemə mənfi təsir göstərir. Təəssüf ki, insanlıq maddi maraqlar naminə planetə ciddi zərər vurmuşdur. Amma mən inanıram ki, düzgün iradə və baxışla bu vəziyyəti dəyişmək mümkündür.

— Gələcək nəsillərə hansı mesajı vermək istərdiniz?

— Mənim mesajım aydındır: hər bir mədəniyyətin dərin köklü ənənələrinə hörmət etmək lazımdır. Bu, zamanın inkişafı və ədalətli sistemlə birlikdə balanslı və sağlam cəmiyyətin qurulmasına gətirib çıxarır. Tarix bizə həm uğurları, həm də səhvləri öyrədir – bundan düzgün nəticə çıxarmalıyıq.

— Yunanıstanın qədim mədəniyyəti sizin yaradıcılığınıza necə təsir edib?

— Yunan mədəniyyəti – ədəbiyyat, fəlsəfə və idman sahəsində dünya üçün əsas sütunlardan biridir. Homer dövründən başlayaraq, Olimpiya oyunlarına qədər bu mədəniyyət geniş yayılmışdır.

Hellenistik dövrdə incəsənət realizm baxımından zirvəyə çatmışdır və bu üslub sonradan Roma tərəfindən də qəbul edilmişdir. Qədim yunan sənətçiləri əsərlərində idealizasiya yolu ilə zamanın fövqündə duran obrazlar yaratmışlar.

Aristotel deyirdi ki, sənətin məqsədi yalnız görünəni deyil, şeylərin daxili mahiyyətini göstərməkdir. Bu fikir mənim yaradıcılığımla tam uyğun gəlir.

— Qədim yunan incəsənəti ilə müasir incəsənət arasında hansı əlaqəni görürsünüz?

— Mənim fikrimcə, qədim və müasir incəsənət arasında böyük fərq mövcuddur. Antik sənət güclü mesaj, yüksək keyfiyyət və dərin məna ilə seçilirdi.

Müasir dövrdə isə bu keyfiyyətlər bəzən çatışmır. Baxmayaraq ki, qədim incəsənətin izləri bu gün də mövcuddur, onun əsl estetik gücü və parıltısı müəyyən qədər itirilmişdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.03.2026)

Jalə İslam,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

İnsan ölümü bilə-bilə yaşayır. Bu yolda fədakarlıq məntiqsiz olsa belə, bütünlüklə yolunu azmağı seçir. Demək olar ki, “yox” deməyi çox gec öyrənir. Bu məqamda anlayır ki, bəzi məsələləri icra etmək, öyrənməkdən daha çətindir. Ömrün öz hökmü və periodu var. Bu periodlar sənə etmərəm dediyin hər şeyi etdirir. Yəni bir nöqtədə tüpürdüyünü yalayırsan. Bütün bunlar baş verərkən həyata eşqlə bağlısan, amma içindən bunu etməməli olduğunu bilirsən. Eşq qorxuludur və məni həmişə qorxudub. Çünki bir nöqtədə həyatın səni unutmasına, özünü unutmağından daha müsbət yanaşırsan.

Aylar sonra bayram ziyarəti və qısamüddətli tətil üçün kəndə gəlmişəm. Gədəbəyin yazı belə şaxtalıdır. Məsələn, bu yazını yazarkən çöldə narın bir yağış yağır, ağaclar hələ də libasını geyinməyib, dağlar büsbütün qardır. Həmişə olduğu kimi, heç ümidverici bir mənzərə deyil. Bir gün qaçıb gedəcəyinə ümid etdiyin bu yerə tətil üçün gəlmək, deyəsən, doğru fikir deyildi. Ya da bu fəsildə tətil edilməməlidir. Hər şeyə rəğmən, paxlava yemək və mışıl-mışıl yatmaq çox gözəldir. Uşaqlıqda riyaziyyatdan ev tapşırıqlarımı həll edə bilmədiyim zamanlarda kitabı əsəblə örtüb yatırdım və elə bilirdim ki, bütün problemlərimi beləcə həll edə bilərəm.

Soyuq iqlimli regionlar sadəcə havası ilə deyil, insanları, dostluqları ilə də bizi yanıldır. Və... bəzi talelər məni hər zaman yaralayır. İstisna olmağı seçən biri üçün acı talelər qorxulu gəlir. Lakin əsas obraz üçün bu, adi bir haldır.

Keçən axşam anam ilə qonşunu ziyarət etməyə getmişdik. Məlum məsələdir ki, bayram ərəfəsində qonşular öz aralarında bişirdikləri şirniyyatları dəyişməyi sevirlər. Təbii ki, heç kim qonaq getdiyi evdə apardığı şirniyyatı yeməz. Bu, çox ciddi bir qanundur. Həmişə ən tünd çay qonağa süzülər və bizə də süzüldü. Mən qonaqpərvər birisi olmadığım üçün tünd çayı sevmirəm.

Hər birimizin üzündə gülüş var. Qəlbimiz yüngül həyəcan və sevinclə döyünür. Bir nəfərin isə ürəyi sağ qolunda döyünür. Bəli, dayanmadan, şiddətlə onun ürəyi sağ qolunda döyünür. Fəsil yazdır, amma o, ömrünün şaxtalı qışını yaşayır. Necə xitab edirdik biz qoca adamlara?

Xatırladım — qoca çinar. Bizim nəvazişli qoca çinar — Nəbi baba.

Otağa keçib onunla salamlaşdım. Uzandığı çarpayıdan başını qaldırıb məni salamladı. Bənizi solmuşdu, gözlərindən dayanmadan yaş axırdı, yaman arıqlamışdı. Onunla görüşəndə əlim qoluna dəydi. Bu an qiyamət idi, bu şiddətin bir mənası olmalı idi.

Dəmli çayım artıq soyuyurdu və hər kəs çayımı içməli olduğumu söyləyərək israr edirdi. Mən isə o çayı bir bəhanə ilə içməyəcəyimi bilirdim. Bu dəmdə masada önəmli mövzular müzakirə edilir, qərarlar verilir, önəmli nəticələr əldə edilirdi. Mən isə müşahidə edirdim. Bizim qoca çinar söhbətə qulaq asmaq istəyirdi, amma eşitmirdi. Onu izləyirdim, eşitmədiyi üçün üzündə mülayim bir ifadə ilə gülümsəyirdi. Gözündən axan yaşları hər silməyə çalışanda sağ qolu onu işini daha da çətinləşdirirdi. Arada mənim şəhərdəki taleyim ilə bağlı suallar yönəldir, məndən cavab gözləyirdi. Qoca çinar bəlli etmirdi, amma üzülürdü. Üzülürdü...

Mənim sağ qulağım yaxşı eşitmir. Mən bu problemimi həll edə bilərəm, amma həll etmirəm. Kiçik bir tutulma var və mən bəzən bu karlığımdan sui-istifadə edirəm. Gecələr həmişə sol üzümə doğru çönüb yatıram ki, sağ qulağım ilə heç nə eşitməyim. Deyəsən, özümü sadəcə başqa birisi ilə müqayisə edəndə özümə etdiyim haqsızlığı başa düşürəm. Eşitmək ümidi ilə yanıb-tutuşan biri ilə karlığından istifadə edən biri... Hansımız daha təhlükəliyik?

Baxışlar... baxışlar... baxışlar... Baxışlar niyə mənim üçün bu qədər dəyərlidir? Niyə sözlər yox, məhz baxışlar məni bu qədər yaralamağı bacarır? Qoca çinarın baxışları və bu titrəkliyi mənim üçün nəyi ifadə edirdi? Ölümü, yoxsa başlanğıcı?!

Bəs bu dərinliyin içindəki nəvazişli baxışlar niyə bu qədər təsirli idi? Niyə bu qədər əriyirdim?

Mən həmişə aldanmışam, qoca çinar. Baxışlar məni aldadıb, yəqin səni də çox aldadıb.

Sonlar təsirlidir. Əgər o sona həqiqətən yaşayaraq gəlmisənsə, daha təsirlidir. İnsan şaxtanı iliklərinə qədər hiss etdikcə sona yaxınlaşdığını anlayır. Vücudu donmağa başlayır. Qoca çinarın isə sağ qolu şaxtanın təsirindən donmağa başlayıb, soyuğa qarşı mübarizə aparırdı. Həm də çoxdan məğlub olduğunu bildiyi bir savaşda...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.03.2026)

Elnaz Orucova,

BDU Jurnalistika fakültəsinin 1-ci kurs tələbəsi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Səddam Laçın imzası gənclərə sosial mediada öz kitabından şeirlər səsləndirməsi və kitabının satışını təşkil etməsindən sonra tanındı. Gənc şair bu münvalla böyük oxucu auditoriyası tolamağı, xeyli kitab satmağı da bacardı. Mən biləni, hətta ilk kitabının nüsxələrini satıb qurtarıb təkrar nəşrə də getdi.

Müasir poeziyamızın səmimi imzalarından biri, misraları ilə oxucunun ruhuna toxunmağı bacaran şair Səddam Laçınla  Bərdə Kitab Evində görüş keçirildi.  Onunla yaradıcılığın çətin yollarından, şairlik taleyindən və sözün gücü haqqında danışdıq.

"Adımı çəkirəm ki, qulaqlar öyrəşsin"

– Səddam bəy, tədbirlərdə öz şeirlərinizi səsləndirərkən adınızı xüsusi vurğulayırsınız. Bu, bir növ imza qoymaq istəyidir?

–Bilirsiniz, sənət aləmi elədir ki, bəzən sözün müəllifi kölgədə qalır, misralar isə dildən-dilə gəzir. Mən çıxışlarımda adımı xüsusi qeyd edirəm ki, bəlkə zahirən hamı məni tanımasın, amma heç olmasa qulaqları adıma öyrəşsin. İnsanlar bilsin ki, bu duyğuların arxasında Səddam Laçın imzası dayanır. Adın tanınması sənətkarın yolu üçün vacibdir.

"Sənətin pisi yoxdur, sənətkarın pisi var"

– Sizcə, istəyən hər kəs şair ola bilər? Sənətdə meyarınız nədir?

– Mənim bir qənaətim var: Sənətin pisi yoxdur, sənətkarın pisi var. Sənət özü ucadır, amma ona yanaşan adamın istedadı hər şeyi dəyişir. Hər adam şair ola bilməz. Şairlik sonradan öyrənilən bir peşə deyil. Şair doğulmaq lazımdır. Sözü hiss etmək, o dərdi yaşamaq hər kəsin işi deyil. Bu, bir taledir.

— Maraqlıdır, elə bir şeiriniz varmı ki, onu yazmısınız, amma hələ də çap etdirməyə tələsmirsiniz?

– Əlbəttə, var. Hər şairin elə gizli küncləri olur ki, oradakı sözlər hələ tam bərkiməyib və ya şəxsi olduğu üçün gizli qalması daha məsləhətdir. O şeirlər mənim üçün bir növ "sandıq ədəbiyyatı"dır, vaxtı gələndə özü gün üzünə çıxacaq.

Gənc jurnalistlərə məsləhət: "Praktika hər şeydir"

-Mən BDU-nun jurnalistika fakültəsinin tələbəsiyəm. Tələbələrimiz üçün öz səmimi fikirlərinizi bildirərsinizmi?

-Oxumaq işin yarısıdırsa, digər yarısı praktikadır. Çalışın, işləyin, sahəyə atılın. Jurnalistika masada yox, həyatın içində, praktikada öyrənilir. Nə qədər çox insanla ünsiyyətdə olsanız, bir o qədər tez püxtələşərsiniz".

P.S

Sonda bir daha qeyd edək ki, Səddam Laçınla söhbət Bərdə Kitab Evinin sakit və yaradıcı atmosferində baş tutub.  Onun hər cavabında sözə olan sevgisini və sənətkar məsuliyyətini hiss etmək çətin deyil. Ümid edirik ki, bu səmimi söhbət həm poeziyasevərlər, həm də gənc qələm dostlarımız üçün maraqlı olacaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.03.2026)

Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bu gün insanlar öz həyatlarının müxtəlif tərəflərini ifadə etməyə çalışır. Hisslər, düşüncələr və yaşadıqları anlar sözlərlə paylaşılır. Bəzən insanlar illərlə danışmaq istəmədiklərini danışır, bəzən isə yaşadıqları vəziyyətləri daha dərindən düşünürlər. Hər kəs həyatın fərqli yönlərini fərqli şəkildə qəbul edir və onu ifadə edir. Sevgi, həsrət, dostluq, itki və ümidsizlik kimi mövzular gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsidir. Bəziləri üçün sevgi xoşbəxtlik və birlik deməkdir, bəziləri üçün isə ayrılıq, xəyanət və gözləntilərin puç olması ilə bağlıdır.

Poeziya elə bir sehrdir ki, bir neçə misra ilə insanın qəlbinə toxuna bilir. Elə misralar var ki, illərlə deyilməyən sözləri əvəz edir.  Leylilərin Məcnunu gözlədiyi, aşiqin sevgisini sözlərlə təsvir etdiyi, Xosrovun Şirinə olan məhəbbətinin dillərə dastan olduğu bu dünyada poeziya sadəcə ədəbiyyat deyil, həyatın özüdür.  Bəzən bir şeir insanın bütün həyat hekayəsini danışa bilir. Elə buna görə də deyə bilmədiyimiz sözləri şeirlərdə tapır, yaşaya bilmədiyimiz hissləri misralarda yaşayırıq. Hər kəs poeziyanı eyni cür qəbul etmir. Bəziləri üçün şeir sadəcə söz yığınıdır, lakin elə insanlar var ki, poeziya onların həyatının ayrılmaz hissəsidir. Onlar üçün hər misra bir hiss, hər bənd bir həyat parçasıdır.  Azərbaycan poeziyası isə əsrlər boyu böyük şairlərin sözləri ilə zənginləşib. Nizami Gəncəvinin ölməz əsərləri, Məhəmməd Füzulinin dərin lirizmi, Molla Pənah Vaqifin həyat dolu şeirləri, Molla Vəli Vidadinin fəlsəfi düşüncələri bu poeziyanın təməlini formalaşdırıb. Daha sonra Mirzə Ələkbər Sabirin kəskin satirası, Bəxtiyar Vahabzadənin vətənpərvər ruhu, Məmməd Arazın duyğusal misraları poeziyamıza yeni nəfəs gətirib.Eyni zamanda Nəriman Həsənzadə, Rəsul Rza, Süleyman Rüstəm, Cabir Novruz, Nəbi Xəzri, Fikrət Qoca, Ramiz Rövşən kimi söz ustadları poeziyanı daha da zənginləşdirərək onu müasir dövrə daşıyıblar. Anar və İlyas Əfəndiyev kimi ədiblər də poetik düşüncənin inkişafına öz töhfələrini veriblər.

Poeziya zaman keçdikcə dəyişsə də, onun mahiyyəti dəyişmir- insan ruhuna toxunmaq... Bu gün də şeir yazılır, hisslər misralara çevrilir və yeni nəsil şairlər bu ənənəni davam etdirir.

Qeyd edək ki, hər şair eyni hiss etmir, eyni düşünmür, eyni yazmır. Elə poeziyanın gözəlliyi də buradadır, müxtəlif baxışların, fərqli hisslərin, bir-birinə bənzəməyən düşüncələrin eyni məkanda, eyni söz sənətində toplanması.

Bəziləri üçün eşq ilahi bir duyğudur, ucalıqdır, insanı kamilliyə aparan bir yoldur, ruhun saflaşmasıdır. Nizami Gəncəvi eşqi məhz bu ucalıqda görürdü və belə deyirdi:

Eşqdir mehrabı uca göylərin,

Eşqsiz, ey dünya, nədir dəyərin?!

Eşqin qulu ol ki, doğru yol budur,

Ariflər yanında, bil, eşq uludur.

Bu dünya eşqdir, qalan fırıldaq,

Eşqdən başqa şey boş bir oyuncaq.

Eşqsiz olsaydı xilqətin canı

Dirilik sarmazdı böyük cahanı.

Eşqsiz bir adam bir neydir - qırıq,

Yüz canı olsa da, ölüdür artıq.

Eşqsiz bu dünya soyuq məzardır,

Ancaq eşq evində rahatlıq vardır.

Eşqin yanğısından gözəl şey nə var?

Onsuz nə gül gülər, nə bulud ağlar.

Lakin poeziyada hər kəs bu qədər nikbin, bu qədər ümid dolu, bu qədər eşqi ucaldan mövqedə dayanmır. Bəziləri eşqi insanı zəiflədirən, onu özündən alan, bəzən isə rüsvay edən bir hiss kimi görür. Əbdülxaliq Yusif eşqə daha sərt, daha realist və bir qədər də acı yanaşaraq yazırdı:

Dolmasın əşk ilə çeşmim, edə bilsəydim əgər,

Özümü boş yerə rüsvayi-cahan etməz idim.

Baxa bilsəydim əgər qönçəyə sənsiz, bu qədər,

Fikri-ləlinlə dəxi bağrımı qan etməz idim.

Bilməsəydim var əgər tiri-məlamət Yusif,

Könlümü talibi-əbruyi-kaman etməz idim.

Sevgini daha real, daha həyatın içində, daha canlı və hiss olunan şəkildə təsvir edənlər də var. Molla Pənah Vaqif sevgidə yalnız daxili hissləri deyil, eyni zamanda gözəlliyi, cazibəni, zahiri incəliyi də poetik dillə ifadə edirdi:

Boyun sürahidir, bədənin büllur,

Gərdənin çəkilmiş minadan, Pəri!

Sən ha bir sonasan, cüda düşübsən

Bir bölük yaşılbaş sonadan, Pəri!

Amma hər sevgi qovuşmaq deyil, hər sevgi xoşbəxt sonluqla bitmir, hər sevgi gülüşlə yadda qalmır. Bəzən sevgi ayrılıqdır, həsrətdir, içdə qalan sözlərdir, deyilməyən cümlələrdir, yarım qalan hekayələrdir. Molla Vəli Vidadi ayrılığı belə dilləndirirdi:

Xeyli vaxtdır ayrılmışıq yar ilən,

Gördük, amma tanışmadıq, ayrıldıq.

Qaldı canda gizli-gizli dərdimiz,

Bircə kəlmə danışmadıq, ayrıldıq.

Qərib-qərib durduq biganələr tək,

Soyuq-soyuq baxdıq divanələr tək.

Dönmədik başına pərvanələr tək,

Eşq oduna yanışmadıq, ayrıldıq.

Yarım saat bir arada qalmadıq,

Eşq atəşin canımıza salmadıq,

Yalvarıban yarın könlün almadıq,

Elə getdi, barışmadıq, ayrıldıq.

Bəzən isə eşq yalnız ayrılıq deyil, həm də xəyanətdir, vəfasızlıqdır, gözləntilərin puç olmasıdır, insanın inandığı hisslərin darmadağın olmasıdır. Məhəmməd Füzuli bu acını belə ifadə edirdi:

Can vermə qəmi-eşqə ki, eşq afəti-candır,

Eşq afəti-can olduğu məşhuri-cahandır!

Sud istəmə sövdayi-qəmi-eşqdə hərgiz!

Kim, hasili-sövdayi-qəmi-eşq ziyandır!

Hər əbruyi-xəm qətlinə bir xəncəri-xunriz,

Hər zülfi-siyəh qəsdinə bir əfi ilandır!

Yaxşı görünür surəti məhvəşlərin, əmma

Yaxşı nəzər etdikdə, sərəncamı yamandır!

Eşq içrə əzab olduğun ondan bilirəm kim,

Hər kimsə ki, aşiqdir, işi ahü fəğandır!

Yad etmə qara gözlülərin mərdümi-çeşmin,

Mərdüm deyib aldanma kim, içdikləri qandır!

Gər dersə Füzuli ki: "Gözəllərdə vəfa var"

Aldanma ki, şair sözü, əlbəttə, yalandır.

Amma Füzuli üçün eşq yalnız tənqid, yalnız şikayət, yalnız acı sözlər deyildi. Eşq eyni zamanda gözləmək idi, səbir idi, yanmaq idi, gecələr boyu düşünmək idi, cavabsız qalan suallarla yaşamaq idi:

Məni candan usandırdı, cəfadan yar usanmazmı

Fələklər yandı ahımdan, muradım şəmi yanmazmı?

Qamu bimarinə canan dəvayi-dərd edər ehsan.

Neçün qilmaz mənə dərman, məni bimar sanmazmi?

Qəmim pünhan tutardim mən, dedilər yarə qil rövşən

Desəm, ol bivəfa bilməm, inanarmı inanmazmı?

Həyat isə yalnız sevgi deyil, yalnız eşq deyil, yalnız ayrılıq və həsrət də deyil. Poeziya insan həyatının bütün tərəflərini əhatə edir-  vətəni, torpağı, keçmişi, yaddaşı, ana sevgisini, dostluğu, insanın öz iç dünyasını. Rəsul Rza vətən sevgisini belə ifadə edirdi:

Xəfif yeldən titrəyən

yarpağına Vətən dedim.

Yanıq, quru,

göy kəklikli,

boz qumrulu

torpağına Vətən dedim.

Dağlarının köpük duman

duvağına Vətən dedim.

Tarixinin

yaxınına,

uzağına

Vətən dedim.

Ana mövzusu isə poeziyada ən müqəddəs, ən toxunulmaz, ən dərin mövzulardan biridir. Ana yalnız bir insan deyil- o, mərhəmətdir, fədakarlıqdır, sonsuz sevginin simvoludur, insanın sığınacağıdır. Cəfər Cabbarlı ana haqqında belə yazırdı:

Əgər bütün bəşəriyyət ədüvvi-canım ola,

Ürək süqut eləməz aldığı mətanətdən.

Ricavü xəvfə məkan vermərəm gər alimlər

Min il də vəz edələr dəhşəti-qiyamətdən.

Pələnglər tuta dövrüm, çəkinmərəm haşa,

Və ya ki, vəd edələr dövləti-cahanı mənə

Ki, bir kəsə baş əyib əczimi bəyan eləyim,

Əyilmərəm nə ki yer, versələr səmanı genə.

Dostluq, itki, susqunluq, deyilməyən sözlər, içdə qalan hisslər də poeziyanın ayrılmaz bir hissəsidir. Rəsul Rza repressiya qurbanı olmuş Mikayıl Müşfiqə həsr etdiyi misralarda sükutu belə təsvir edir:

De!..

Susur otaq -

Susur hava.

Susur divar,

Susur tavan.

Susursan sən də!..

Dərdini mən bilirəm,

dilinlə deməsən də.

İztirabı təbəssümünə büküb,

bu uzun illər boyu

sən də gözləmisən…

Yox.

Susursan…

Bütün bunlar göstərir ki, poeziya tək bir hissin, tək bir mövzunun, tək bir baxışın ifadəsi deyil. Poeziya həyatın özüdür- sevincin də, kədərin də, ümidin də, ümidsizliyin də, vüsalın da, ayrılığın da, vəfanın da, xəyanətin də dilidir. Çünki poeziya adi insanın deyə bilmədiklərinin ən səmimi, ən təsirli və ən yadda qalan ifadəsidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Görkəmlibəstəkarımızınbugünanım günüdür. Onun operaları, mahnıları çox məşhurdur. Musiqi xəzinəmizdə onun ərsəyə gətirdiyi ləl-cavahirat az deyil...

Azərbaycan SSR xalq artisti Cahangir Cahangirov 20 iyun 1921-ci ildə Balaxanıda anadan olub. A.Zeynallı adına Bakı Musiqi məktəbində, Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında (1951, B.Zeydmanın bəstəkarlıq sinfi) təhsil alıb. Xor sahəsindəki yaradıcılığı əsası Üzeyir bəy tərəfindən qoyulan Azərbaycan xor sənətində zirvə sayılır. 1949-cu ildən başlayaraq bəstəkar Azərbaycan radiosunun nəzdində yaradılan xora rəhbərlik edərək 15 ildən artıq bu kollektivlə işləyib.

 Müəllifin yazdığı mahnıların çoxu ilk dəfə həmin kollektivin ifasında səslənib. Habelə o, Azərbaycan Dövlət Filarmoniyası nəzdindəki Mahnı və Rəqs Ansamblının bədii rəhbəri vəzifəsində çalışıb. Cahangir Cahangirovun yaradıcılığı öz çoxşaxəliyi ilə seçilir. Bəstəkarın xor və instrumental musiqiləri,operaları, bir-birindən gözəl mahnıları var.

Bunlara misal olaraq bəstəkarın xor musiqisi sahəsində maraqlı əsərlərindən "Arazın o tayında" poemasını, 12 hissədən ibarət "Dostluq mahnısı" kompozisiyasını, "Azad" və "Xanəndənin taleyi" operalarının xor nömrələrini, "Füzuli", "Nəsimi", "Aşıq Alı" kantatalarını, "Sabir" oratoriyasını, Süleyman Ələsgərovla birlikdə yazdığı odanı, onlarca xor miniatürlərini göstərmək olar.

Simfonik əsərləri

1949-cu ildə "Arazın o tayında" vokal simfonik poemasını yaradıb və bu əsərə görə SSRİ Dövlət mükafatı laureatı adına layiq görülüb. 1950-ci ildə "Arazın o tayında" poeması Moskvanın Sütunlu Salonunda və Leninqradda ifa olunmuş, lent yazısı isə Ümumittifaq Radiosunun Qızıl fonduna daxil edilib. 1962-ci ildə — Mirzə Ələkbər Sabirin 100 illik yubileyi münasibətilə Xor və simfonik orkestr üçün "Sabir" oratoriyasını yazıb.

Operaları

Canahgir Cahangirov "Azad" və "Xanəndənin taleyi" adlı iki operanın müəllifidir. Hər iki əsərində Cahangirov musiqi klassikamızın korifeyi Üzeyir Hacıbəyovun sənət ənənələrini davam etdirib.

"Xanəndənin taleyi" operası inqilabdan əvvəl Azərbaycanda yaşamış məşhur xanəndə Seyid Mirbabayevin acı taleyindən bəhs edir. Cah-calalla həyat sürmək xatirinə qürbət ölkədə var-dövlətini göyə sovurub yoxsullaşan, təkcə səsi yazılmış sınıq qrammofon valı qalmış xanəndənin bu yadigarı şikəst olmuş həyatının rəmzi kimi qavranılır.

1957-ci ildə Xalq yazıçısı Mirzə İbrahimovun eyni adlı əsəri əsasında bəstələdiyi "Azad" operasında istismar olunan bir xalqın ağır işgəncələrlə dolu həyat tərzi, azadlıq yolunda mübarizəsi əks etdirilib. Librettonun müəllifi və tamaşanın quruluşçu rejissoru Kərim Kərimovdur.

Mahnıları

Onun böyük həcmli, mürəkkəb formalı görkəmli əsərlərilə yanaşı, musiqi xəzinəmizi zənginləşdirən çoxlu mahnıları da vardır. Onun mahnıları asanlıqla ürəklərə yol tapır. Müasirlik, dövrün tələbi ilə ayaqlaşma Canahgir sənətinin başlıca məziyyətidir. Məhz bunun üçündür ki, Cahangirovun mahnıları müasirlərimizin ürək çırpıntılarını, xoş arzusunu, istəyini ifadə edir, adamları qurmağa, yaratmağa səsləyir. Onun "Ana", "Aylı gecələr", "Bakı", "Dan ulduzu, bir də mən", "Ay qız", "Ala göz" və s. mahnıları dillər əzbəridir.

Azərbaycan Milli Konservatoriyasının kafedrasının dosenti, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru Leyla Quliyeva qeyd edir ki, bəstəkarın 1950-ci illərin sonunda yaratdığı "Azad" operası XX əsrin ortalarında Cənubi Azərbaycanda baş verən hadisələrə, xalqın azadlığı uğrunda mübarizəsi mövzuna həsr olunub və Hüseyn Hüseynzadənin librettosu əsasında yazılıb. Burada Mirzə İbrahimovun "Azad qız" dramının və "Gələcək gün" romanının motivlərindən istifadə edilib. Operada aparıcı rol oynayan xalqın obrazı bəstəkar tərəfindən məşhur xor nömrələrinin təqdimatında təsvir olunur.

Onların mərkəzində, musiqi tariximizə ilk muğam tipli, muğama əsaslanan "Çahargah" xoru durur. Bu xor Cahangir Cahangirovun, nəinki bəstəkarlıq ustalığının, eyni zamanda, milli təfəkkürü, daxildən gələn xalq musiqi ruhunu nümayiş etdirmək bacarığının bariz nümunəsidir. "Azad" operası ilə C.Cahangirov Azərbaycan opera sənətində "nikbin-faciə" janrını təsdiq etmiş oldu.

Cahangir Cahangirovun bu sahədə ikinci uğuru "Xanəndənin taleyi" operasıdır. Bəstəkarın xalq musiqisinə, muğamlara olan məhəbbəti və XX əsrin əvvəllərinin məşhur muğam ifaçısının - bakılı xanəndə Seyid Mirbabayevin faciəvi taleyi onda bu operanı yazmaq fikrini oyadıb. Əsər 1979-cu ildə tamaşaya qoyulub, əsas rolları Baba Mirzəyev və Gülnarə Əhmədova ifa edib.

 Libretto müəllifi Kərim Kərimov 1964-cü ildə "Bakı" qəzetində çap olunan "Restorandakı qoca" hekayəsinə əsaslanıb. "Xanəndənin taleyi" operasında C.Cahangirov klassik opera janrının, Üzeyir Hacıbəyli ənənəsinin, müzikl və müasir musiqili teatr xüsusiyyətləri ilə sintezinə nail olub. Operanın baş qəhrəmanı xanəndə olduğu üçün bəstəkar onun partiyasını məhz muğam ifaçısına tapşırıb.

Beləliklə, muğam ənənəsi bu operada bir daha inkişaf etdirilib. Lakin Ü.Hacıbəyli tərəfindən təməli qoyulan muğam operalarından fərqli olaraq, bu operada muğam parçasından yalnız bir dəfə - əsərin epiloqunda istifadə edilib. Operanın bütün digər nömrələrində bəstəkar muğam intonasiyalarından, muğamın xarakterik inkişaf vasitələrindən geniş istifadə edərək, özünün muğamvari musiqi nümunəsini yaradır

Əsərin daha bir maraq doğuran cəhəti ondadır ki, məzmuna uyğun olaraq bəstəkar Amerika caz ifaçılarının, Avropa estrada musiqisinin səslənməsindən istifadə edib. Cahangir Cahangirov yaradıcılığında vokal-instrumental əsərlərə və kütləvi mahnı janrına xüsusi yer verilib. 1959-cu ildə dahi Azərbaycan şairi Məhəmməd Füzulinin 400 illiyi münasibəti ilə bəstəkar "Füzuli" kantatasını bəstələyir.

Əsərdə Füzulinin "Söz", "Ney kimi", "Məni candan usandırdı", "Ol pərivəş..." qəzəllərindən, "Leyli və Məcnun" poemasının bir hissəsindən və Rəsul Rzanın Füzuliyə həsr olunmuş şeirindən istifadə olunub.

C.Cahangirov kantata janrına 1973-cü ildə yenidən müraciət edərək İmadəddin Nəsiminin xatirəsinə həsr olunmuş "Nəsimi" kantatasını bəstələyib. Kantatanın finalı Nəsimi haqqında himn kimi səslənir. Bəstəkarın vokal-instrumental musiqi yaradıcılığı onun "Sabir" və "Hüseyn Cavid"  oratoriyaları ilə də təmsil olunur. Hər iki əsərdə dahi şəxsiyyətlərin obrazları hərtərəfli şəkildə əks etdirilib.

Çoxşaxəli yaradıcı şəxsiyyət olan Cahangir Cahangirov dram tamaşalarına və kinofilmlərə də misilsiz musiqilər bəstələyib. Onun məşhur rejissor Hüseyn Seyidzadə ilə işbirliyi üç filmin çəkilişi ilə bağlıdır. Bunlar "Koroğlu" (1960), "Yenilməz batalyon" (1963) və "Dəli kür" (1969)  filmləridir. Burada C.Cahangirovun musiqisi ilə kinokadrlarının professionallıqla üst-üstə düşməsi kino musiqisinin inkişafının yüksək mərhələsi kimi qəbul olunur.

 Qeyd etmək lazımdır ki, hər bir filmdən gözəl və məşhur mahnı nümunələri indi də çox sevilir və ifa olunur. C.Cahangirovun Ə.Məmmədxanlının "Od içində" (1950-ci illər), N.Xəzrinin "Sən yanmasan" (1974) və "Mirzə Şəfi" (1982), H.Cavidin "Xəyyam" (1970), Ə.Əylislinin "Quşu uçan budaqlar" (1978), C.Məmmədquluzadənin "Dəli yığıncağı" (1978) əsərlərinin tamaşalarına yazdığı musiqilər yüksək yaradıcılıq nümunələridir.

Filmoqrafiya

1. Arazın sahillərində

2. Bahar rəqsləri

3. Bəstəkar Cahangir Cahangirov

4. Bəxtiyar Vahabzadə

5. Dağlarda döyüş

6. Dəli Kür

7. Evlənmək istəyirəm

8. Gədəbəyin sərvəti

9. Koroğlu

10. Mahnı qanadlarında

Mükafatları

- Stalin mükafatı

- "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

- Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fəxri fərmanı

- "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni (2 dəfə)

Böyük bəstəkar 1992-ci ilin 25 martında vəfat edib. Məzarı Fəxri Xiyabanda yerləşir.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.03.2026)

Nigar Həsənzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

“Şəhərsalma və Memarlıq İli”nə həsr olunan "Bizim şəhərlər: Gənclərin baxışı” düşərgəsi, Ümumdünya Şəhərsalma Forumunun 13-cü sessiyasına gedən yolda BMT-nin Məskunlaşma Proqramı (UN-Habitat) və Dövlət Şəhərsalma və Arxitektura Komitəsinin birgə təşəbbüsü ilə həyata keçirilən Azərbaycan Şəhərsalma Kampaniyası çərçivəsində Azərbaycan Respublikasının Gənclər və İdman Nazirliyi və Gənclər Fondunun dəstəyi, “Gənclərin Maarifləndirilməsinə Dəstək” İctimai Birliyinin təşkilatçılığı, “İstisu” Mineral Su Zavodunun tərəfdaşlığı ilə 12-17 mart 2026-cı il Quba şəhərində keçirilib.

6 gün davam edən proqram çərçivəsində 150 gənc şəhərsalma, memarlıq, innovasiya və yaradıcılıq sahələrində həm nəzəri biliklər əldə edib, həm də praktiki fəaliyyətlər vasitəsilə bu bilikləri tətbiq etmək imkanı qazanıblar.

Düşərgə proqramı intensiv və çoxşaxəli məzmunu ilə seçilib. Təlimlərdə “Şəhərsalma və Memarlıq”, “Müasir şəhər mühitində milli dəyərlərin qorunması”, “Memarlıq layihələrinin hazırlanması və modelləşdirilməsi”, “Memarlıq fəlsəfəsi” kimi mövzular ətrafında geniş müzakirələr aparılıb, iştirakçılar sahə üzrə peşəkar mütəxəssislərin təcrübələrindən faydalanıb. Bununla yanaşı, şəhərsalma sahəsində startap və innovasiya ideyaları üzrə sessiyalar gənclərin analitik və strateji düşünmə bacarıqlarının inkişafına töhfə verib.

Proqramın fərqləndirici xüsusiyyətlərindən biri interaktiv və praktiki fəaliyyətlərin üstünlük təşkil etməsi olub. “Mənim Xəyal Şəhərim” kreativ workshop-u çərçivəsində iştirakçılar öz şəhər modellərini hazırlayaraq ideyalarını vizuallaşdıran “Heykəl boyama” masterklassında isə estetik yanaşmalarını nümayiş etdiriblər. “Gəncin Gözü ilə Şəhər” qısa film fəaliyyəti iştirakçılara şəhər mühitində müşahidə etdikləri problemləri və həll yollarını yaradıcı formatda təqdim etmək imkanı yaradıb.

Komanda əsaslı oyunlar və fəaliyyətlər  xüsusilə “Yaradıcılıq körpüsü” və struktur dizaynına əsaslanan yarışlar  iştirakçılar arasında əməkdaşlıq, liderlik və problem həll etmə bacarıqlarını gücləndirib. Bununla yanaşı, panel müzakirələri zamanı gənclərin şəhərsalma siyasətində rolu, onların qərarvermə proseslərində iştirakı və təsir mexanizmləri geniş şəkildə müzakirə olunub. “WUF xəritəsi: Dünyanın parçaları” fəaliyyəti çərçivəsində iştirakçılar müxtəlif ölkələri və mədəniyyətləri simvolik olaraq birləşdirərək qlobal şəhər anlayışını əyani şəkildə ifadə edib. Bu fəaliyyət düşərgənin əsas ideyasını  müxtəlif baxışların vahid şəhər konsepsiyasında birləşməsi ideyasını uğurla əks etdirib.

Layihənin sonunda iştirakçılar əldə etdikləri bilik və təcrübələri gələcək fəaliyyətlərində tətbiq etmək, şəhərsalma proseslərində daha fəal rol almaq və davamlı inkişaf prinsiplərinə uyğun təşəbbüslərlə çıxış etmək istiqamətində motivasiya qazandıqlarını ifadə ediblər.

Düşərgə öz məqsədlərinə uğurla nail olaraq gənclərin şəhərlərə baxışında yeni perspektivlər formalaşdırıb və bu sahədə gələcək təşəbbüslər üçün möhkəm zəmin yaradıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.03.2026)

 Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bu gün martin 25-dir, Azərbaycan Hərbi Dəniz Qüvvələrinin baş miçmanı Mərdan Mehdizadənin şəhadəti günüdür.

Şəhidlər ölmür, onlar əbədi yaşayırlar. “Şəhadət günləri” deyilən günlər isə, sadəcə, onların əbədiyaşarlığını bird aha təsdiq etmək üçündür.

Mərdan Mehdizadə 1979-cu il martın 25-də Şəki rayonunun Göybulaq kəndində anadan olub. Azərbaycan Hərbi Dəniz Qüvvələrində xidmət edib, baş miçmanlığa yüksəlib.

2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı Cəbrayılın azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə savaşıb.

Oktyabrın 12-də Cəbrayılın azad edilməsi zamanı şəhid olub.

Şəki rayonunun Göybulaq kəndində dəfn olunub.

Haqqında olan məlumatlar bu qədərdir.

Əlbəttə ki, daha çoxu dillərdə dolaşır, ailə üzvlərini, dostlarının, cəbhədaşlarının dillərində dolaşır.

Təltifləri siyahısı çox genişdir:

1. "Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə" 3-cü dərəcəli medalı

2. "Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 10 illiyi" yubiley medalı

3. "Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 90 illiyi" yubiley medalı

4. "Qüsursuz xidmətə görə" 3-cü dərəcəli medalı

5. "Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 95 illiyi" yubiley medalı

6. "Qüsursuz xidmətə görə" 2-ci dərəcəli medalı

7. "Azərbaycan Ordusunun 100 illiyi" yubiley medalı

8. "Qüsursuz xidmətə görə" 1-ci dərəcəli medalı

9. "Qarabağ" ordeni (ölümündən sonra)

10. "Vətən uğrunda" medalı (ölümündən sonra)

 11."Cəbrayılın azad olunmasına görə" medalı (ölümündən sonra)

Mən bilmirəm, Şəkinin Göybulaq kəndində adının əbədiləşdirilməsi üçün nəsə bir iş görüblərmi, amma bu iş görülməlidir. Belə bir qəhrəmanın adı əbədiləşdirilməlidir ki, gənc nəsil daim örnək götürə bilsin.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.03.2026)

 İlhamə Qəsəbova,

 Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Mənim bir yolum vardı - düşmənə ölüm, Vətən torpaqlarının azadlığı və bu yolda əlimdən gələni etmək. Amma insanın həyatında elə bir an olur ki, o an hər şeyi dəyişir, gələcəyini başqa bir istiqamətə yönəldir. Mənim həyatımı dəyişən an da belə bir hadisə ilə başladı.

1990-cı ilin sükut dolu mart gecələrindən biri idi. Qazaxın Abbasbəyli kəndində yaşayırdıq. Kəndimizin ortasından Bağanıs Ayrıma gedən yol keçirdi-bu yol təkcə torpağı birləşdirmirdi, insanların talelərini də bir-birinə calayırdı.

O gecə xəbərlər ildırım kimi gəldi: “Bağanıs Ayrımda qətliam olub…” Hamının üzünə qorxu və dəhşət çökmüşdü. Kənd boyu qara xəbər kimi yayılan səs, sanki havanın nəfəsini kəsmişdi. Dedilər ki, yeddi nəfər öldürülüb, üç nəfər yaralanıb. Öldürülənlərin hamısı bir ailənin üzvləri imiş — ana, ata, körpə, nənə... hamısı diri-diri yandırılmışdı.

Ertəsi gün, martın 24-də, kəndin sükutunu motor səsi yardı. Böyük yük maşınları yoldan keçirdi. Kuzalarına saman düzülmüş, üstünə ağ parçalar sərilmişdi. Kənd camaatı paltar dolablarında qara kəlağayı axtarır, kimin ürəyi dayanırdısa, kimin gözləri yaşla dolurdu. Hamı yola çıxmışdı, kim ağlayır, kim susurdu, kim sadəcə baxırdı.

Mən isə o izdihamda balaca bir uşaq idim. İçimdə həm qorxu vardı, həm maraq, həm də anlamadığım bir ağrı. Ayaqlarım öz-özünə məni maşına tərəf apardı. Yavaşca kuzanın yanına dırmaşdım, içəri boylandım…

O anı heç vaxt unuda bilmədim. Tam yanmış, sanki kömürə dönmüş bir qadın meyiti — yanında isə balaca bir uşaq. Elə bil ölüm belə, onları bir-birindən ayıra bilməmişdi.

O mənzərə içimdə bir dünyanı dağıtdı, bir başqasını qurdu. O gündən bəri mənim içimdəki uşaq öldü - yerini Vətən uğrunda döyüşmək arzusu ilə yaşayan bir gənc aldı. Düşmənə nifrətim, torpağa sevgim kimi böyüyürdü.

Sonrakı illər müharibənin tozu, tüstüsü içində keçdi. Dağılan evlər, sığınacaqlarda keçən gecələr, ana nalələri… Biz o illərdə uşaqlıq etmədik - sadəcə böyüdük. Amma mənim üçün hər şey o yolda başladı - Bağanıs Ayrımın yolunda.

İndi illər keçib. Hər dəfə o yolun adını eşidəndə, gözümün önünə o ağ parçalarla örtülmüş kuzalar gəlir. Bəzən düşünürəm: insanın taleyini bəzən bir an, bir baxış, bir alov dəyişir. Mənim taleyimi dəyişən alov isə bir qadının və balaca uşağın sönmüş bədənindən qalxan alov idi - Bağanıs Ayrımın alovu (Hekayə Eldəniz Namazovun uşaqlıq xatirələrini dinləyərək qələmə alınıb). 

Bağanıs Ayrım.

Bağanıs Ayrım kəndi Qazax rayonunun Əskipara inzibati ərazi vahidinə daxil idi. XVIII əsrin əvvəllərində salınmış, əvvəllər Seyid Ayrım adı ilə tanınan bu yaşayış məntəqəsi tarix boyu dəfələrlə hücumlara məruz qalmış və nəticədə sakinləri məcburiyyət qarşısında kəndin ilkin yerini dəyişmişlər. Bu proseslərdə ermənilərin düşmənçilik siyasəti ilə yanaşı, rusların onlara göstərdiyi dəstək də müəyyən rol oynamışdır. Sovet dövründə də bu siyasət davam etdirilmiş, 1984–1985-ci illərdə Qazax rayonuna məxsus 2105 hektar torpaq sahəsi Ermənistana verilmişdir. Nəticədə kənd faktiki olaraq erməni yaşayış məntəqələrinin əhatəsində qalmışdır.

İşğala qədər kənddə təxminən 450 nəfər əhali yaşayırdı. Burada 101 ev və 113 təsərrüfat mövcud idi. Əhalinin əsas məşğuliyyəti maldarlıq və arıçılıq olmuş, şəxsi təsərrüfatlarda 300-dən artıq mal-qara saxlanılmışdır. Kənddə ibtidai məktəb, tibb məntəqəsi, klub, kitabxana və iki mağaza fəaliyyət göstərirdi. Bağanıs Ayrım, Aşağı və Yuxarı Əskipara kəndləri ilə birlikdə M.Ə.Sabir adına üzümçülük sovxozunun tərkibində olmuşdur.

Kənd ərazisindən keçən və Gürcüstan ilə Ermənistanı birləşdirən magistral yol strateji baxımdan kəndin həssas mövqedə yerləşdiyini göstərirdi.

1990-cı il martın 23-dən 24-nə keçən gecə Bağanıs Ayrım kəndi erməni silahlı dəstələri tərəfindən hücuma məruz qalaraq işğal edildi. Gecə vaxtı həyata keçirilən bu hücum zamanı evlər talan olundu, yandırıldı, dinc sakinlər qətlə yetirildi və ağır vəhşiliklər törədildi. Nəticədə bir ailənin beş üzvü — Dadaş Əsliyev, həyat yoldaşı Pakizə, qızları Havaxanım və Aliyə, nəvəsi Hafiz, eləcə də kənd sakini Alməmməd Məhərrəmov daxil olmaqla ümumilikdə bir neçə nəfər diri-diri yandırıldı, kəndi müdafiə edən milis işçisi Məcid Əhmədov öldürüldü. Bundan başqa, bir neçə nəfər də yaralandı. Həlak olanlar arasında 75 yaşlı qoca ilə yanaşı, cəmi 39 günlük körpənin olması faciənin miqyasını və qəddarlığını bir daha göstərir.

Hadisə nəticəsində 17 ev yandırıldı, 11 ev qarət edildi, kənd əhalisi isə doğma yurdlarından didərgin düşərək müxtəlif ərazilərə səpələndi. Beləliklə, Bağanıs Ayrım Azərbaycan tarixində işğal olunaraq yandırılan ilk kəndlərdən biri kimi yadda qaldı.

Bu hadisənin cəzasız qalması sonrakı illərdə daha böyük faciələrə zəmin yaratdı. Belə ki, 1992-ci ilin fevralında Xocalıda baş verən soyqırımı zamanı bu cür vəhşiliklər daha geniş miqyasda təkrarlandı. Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü nəticəsində Qazax rayonunun Bağanıs Ayrım, Yuxarı və Aşağı Əskipara, Xeyrımlı, Qızıl Hacılı, Sofulu və Barxudarlı kəndləri işğal olunaraq dağıdıldı və yandırıldı, nəticədə 6500 nəfərdən artıq insan məcburi köçkün vəziyyətinə düşdü.

Hazırda da işğal nəticələrinin izləri qalmaqdadır. Bu kəndlərdə yerləşən çoxsaylı maddi-mədəni irs nümunələri, o cümlədən qədim qalalar, körpülər, dini və memarlıq abidələri, eləcə də məktəblər, tibb müəssisələri və kitabxanalar məhv edilmişdir. Beləliklə, Bağanıs Ayrım faciəsi təkcə bir kəndin deyil, bütövlükdə regionun tarixində dərin iz buraxmış, yaddaşlarda ağrılı və ibrətamiz hadisə kimi qalmışdır.

Bağanıs Ayrım faciəsi daha bir ailənin taleyində silinməz iz buraxaraq bir ananın – Nigar ananın qəlbində sağalmaz yaraya çevrildi. Bu elə bir yaradır ki, illər keçsə də qaysaq bağlamır, yara daha da dərinləşir, hər gün yenidən sızlayır. O ağır günlərin xatirəsinə qayıtmaq belə Nigar ananı qəhərdən boğur, sözünü yarımçıq qoyur.

Kamran 1959-cu il avqustun 29-da, qardaşı Bəxtiyar isə 1961-ci il yanvarın 1-də dünyaya göz açmışdı. Hər iki qardaş orta məktəbi əla qiymətlərlə başa vurmuş, Kamran Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunda, Bəxtiyar isə Politexnik İnstitutunda ali təhsil almışdı. Təhsilini başa vurduqdan sonra hər ikisi təyinatla Türkmənistana göndərilmiş, Kamran üç il, Bəxtiyar isə bir il işlədikdən sonra Vətənə qayıtmışdı. Xaraktercə fərqli olsalar da, hər ikisi ailənin dayağı idi: Kamran daha romantik, şən və ünsiyyətcil, Bəxtiyar isə ağır təbiətli, sakit və təmkinli bir insan kimi tanınırdı.

1990-cı il yanvarın 20-də Bakıda baş verən qanlı hadisələr Kamranı da sarsıtmışdı. Dənizdən qayıdarkən şəhərdə yaşananlara biganə qala bilməmiş, gecə boyu yaralıları xəstəxanalara çatdırmaq üçün əlindən gələni etmişdi. Lakin həmin ilin mart ayı bu ailə üçün daha ağır sınaqlarla yadda qaldı. Martın 21-də qardaşların xalası vəfat etdi və onlar Qazax rayonunun Çaylı kəndinə yollandılar. Bilmirdilər ki, taleyin daha acı hökmü hələ qabaqda idi. 1990-cı il martın 23-dən 24-nə keçən gecə Kamran, Bəxtiyar və xalası oğlu Xəqani Sanıyevin ömür yolu faciəvi şəkildə yarımçıq qaldı. Kamran və Bəxtiyar ailəli, Xəqani isə subay idi. Onları bir araya gətirən yas dərdi bir anda başqa bir xəbərin qarşısında kölgədə qaldı.

Həmin gecə Qazax rayonu və ətraf kəndlərə vahiməli xəbər yayıldı: Bağanıs Ayrım kəndi mühasirəyə alınıb, kənd sakinləri təhlükə altındadır. Bu xəbəri eşidən hər kəs kimi, bu üç gənc də tərəddüd etmədən köməyə tələsdi. Onlar kəndə doğru yola çıxdılar. Lakin yol onları ölümün pəncəsinə apardı – istiqaməti itirərək Yuxarı Əskipara kəndi yaxınlığında pusquya düşdülər. Maşın gülləbaran edildi, gənclər isə sağ ələ keçirildi.

Bu nöqtəyə qədər hadisələr fakt kimi xatırlanır, lakin sonrakı baş verənlər zamanla müxtəlif rəvayətlərə çevrilib. Kimi deyir ki, onları bağlayaraq ot tayasının altında yandırıblar, kimi isə başqa cür danışır. Amma dəyişməyən tək həqiqət var: düşmənin əlinə keçən bu gənclərin taleyi amansızlıqla sonlandırılıb.

Faciədən bir neçə gün sonra Nigar ananın qapısına bir erməni gətirərək ona qisas almağı təklif edirlər. Ana isə gözlənilməz, həm də böyük mənəvi güc nümayiş etdirərək belə cavab verir: “Mənim balalarımı bu adam öldürməyib. Bunun nə günahı var? Bu da kiminsə övladıdır...” Bu sözlər bir ananın qəlbindəki dərdin nə qədər böyük, eyni zamanda insanlığın nə qədər uca olduğunu göstərir. Bu hadisədən onilliklər keçsə də, Kamran, Bəxtiyar və Xəqaninin taleyi hələ də naməlum olaraq qalır. Nigar ana üçün isə zaman dayanıb – o, hələ də yol gözləyir, hələ də ümidini itirmir. Bu hekayə yalnız bir ailənin faciəsi deyil, həm də yaddaşlardan silinməyən bir insanlıq dərsidir.

Bağanıs Ayrım, Yuxarı Əskipara, Aşağı Əskipara, Xeyrımlı, Qızılhacılı, Sofulu və Barxudarlı kəndləri uzun illər işğal altında qaldıqdan sonra 2024-cü ilin may ayında delimitasiya prosesi çərçivəsində Azərbaycana təhvil verildi. Bu hadisə hərbi əməliyyatlardan deyil, əsasən dövlətlərarası danışıqlar və sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi (delimitasiya) nəticəsində baş verdi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində mühüm mərhələ kimi qiymətləndirilir.

Bağanıs Ayrım kəndinin uzun illərdən sonra işğaldan azad olunması Azərbaycan tarixində mühüm və qürurverici hadisələrdən biri kimi dəyərləndirilir. Qazax rayonunun bu qədim kəndinin geri qaytarılması təkcə ərazi bütövlüyünün bərpası deyil, həm də tarixi ədalətin təmin olunması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Bu uğurun əldə olunmasında Azərbaycan Respublikasının prezidenti İlham Əliyevin həyata keçirdiyi ardıcıl və məqsədyönlü siyasət həlledici rol oynamışdır. Onun rəhbərliyi ilə aparılan diplomatik fəaliyyət, siyasi qətiyyət və milli maraqlara əsaslanan strateji kurs nəticəsində Azərbaycanın suverenliyi bərpa olunmuş, işğal altında qalmış torpaqların geri qaytarılması istiqamətində mühüm nailiyyətlər əldə edilmişdir.

Bağanıs Ayrım kəndinin geri qaytarılması həm də illərlə yurd həsrəti ilə yaşayan insanların ümidlərinin gerçəkləşməsi deməkdir. Bu torpaqlardan didərgin düşmüş sakinlər üçün doğma yurda qayıdış artıq reallığa çevrilməkdədir. Bu, yalnız bir coğrafi məkanın deyil, həm də bir xalqın yaddaşının, mədəniyyətinin və mənəvi dəyərlərinin bərpasıdır.

Bu münasibətlə Azərbaycan xalqı ölkə başçısı İlham Əliyevə dərin minnətdarlığını bildirir. Onun uzaqgörən siyasəti və qətiyyətli mövqeyi nəticəsində ölkəmizin ərazi bütövlüyü təmin olunmuş, illərlə davam edən ədalətsizliyə son qoyulmuşdur.

Bağanıs Ayrımın azad olunması bir daha göstərir ki, Azərbaycan dövləti öz tarixi torpaqlarını qorumaq və bərpa etmək əzmindədir və bu yolda atılan addımlar xalqın birliyi və dövlətin gücü ilə daha da möhkəmlənir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.03.2026)