“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair Təbrizdə yaşayan Mehdi Sırdaşdır.

 

 

Mehdi Sırdaş

Təbriz

 

SƏNİ NAMAZ QILIRAM

 

Ağzından damlayıbdır,

Bir damla pətəklərə.

Nəfəsin toxunubdur,

Sanki kəpənəklərə.

 

Başından şal düşəndə,

Qaranlıq qaralıbdır.

İnci-inci dişlərin,

Dağlardan qar alıbdır.

 

Sənə niyyət eyləyib,

Səni namaz qılıram.

Ağlım başımdan gedir,

Qunutda yıxılıram.

 

Göz ol tanrılığından,

Mənə təkcə sən gərək.

Səndən ayrılmaq üçün,

Beş arşın kəfən gərək.

 

Qarşına çıxmağımdan,

Utanıb üzdən üzüm.

Gecə-gündüz gözümdən,

Axıb gecə-gündüzüm.

 

Səni görüb duyandan,

İçimdə əlamandı.

Nəsə demək istədim,

"Nəsə"m ağzımda yandı!..

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.02.2026)

 

Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

 

Daha bir unudulan - Əbdülbaqi Fövzi (Yusifzadə)! Onun barəsində bu gün danışmaq xüsusən savabdır. Axı bu gün onun anadan olmasının 125 illiyidir.

 

Əbdülbaqi Fövzi 1901-ci il fevralın 12-də Azərbaycanın Şamaxı qəzasında (indiki Şamaxı şəhərində) dəmirçi ailəsində doğulmuşdur.  1918-ci ildə ailəliklə Gəncəyə köçmüşlər. Burada əvvəlcə tütün fabrikində işləmiş, sonra Gəncə müəllimlər seminariyasına daxil olmuşdur. 

 

1921-ci ildə şagird komitəsinin sədri olmuşdur. Gəncə Qəza İcraiyyə Komitəsində müxtəlif vəzifələrdə, həm də savadsızlığın ləğvi sahəsində çalışmışdır (1921-1924).

Sonra təhsilini davam etdirmək üçün Bakıya göndərilmişdir.  Əvvəlcə fəhlə fakültəsində oxumuş, sonra pedaqoji texnikuma dəyişilmişdir (1924-1928). 

Eyni zamanda, görkəmli yazıçı Süleyman Sani Axundovun müdirlik etdiyi 19 nömrəli 1 dərəcəli orta məktəbdə müəllim işləmişdir.

O dönəmlərdə ara-sıra şeirlər yazır və şeirləri bəyənilirdi.

1926-cı ildə Əbdülbaqi Fövzi "Gənc qızıl qələmlər" cəmiyyətinin üzvü olmuşdur. Azərbaycan Proletar Yazıçıları Birliyi 1928-ci ildə onu Moskvaya, V. Bryusov adına ali ədəbiyyat kurslarına göndərmişdir.

Əvvəcə 1 Moskva Dövlət Universitetinin ədəbiyyat fakültəsində, sonra Dövlət Redaksiya-Nəşriyyat institutunda təhsil almış, orada kursu bitirmiş (1928-1933) yazar Bakıya döndükdə dərhal işlə təmin edilmişdir, Azərnəşrdə bədii ədəbiyyat şöbəsində redaktor işləmişdir.

Ədəbi fəaliyyətə 1920-1922-ci illərdən başlayanda şeirlə yanaşı publisistikada, ədəbi tənqiddə də qələmini sınamışdır. "Gəncə seminariyasında" adlı ilk tənqidi məqaləsi "Dilxor" təxəllüsü ilə "Əxbar" qəzetinin 1920-ci il payız nömrələrində çap olunmuşdur. 1922-ci ildə "Yeni Gəncə" qəzetində "Eynək" şerini "Salik" təxəllüsü ilə dərc etdirmişdir.

İstər "Yeni fikir" qəzeti, "Qızıl şəfəq" və "Dan ulduzu" jurnallarında (Tiflis dövri mətbuatı), istərsə də "Komsomol", "Pioner", "Maarif işçisi", "İnqilab və mədəniyyət" jurnallarında, "Kommunist", "Yeni yol", "Gənc işçi" qəzetlərində şer və hekayələrini Şahid, xüsusən Şirvani təxəllüsləri ilə çap etdirmişdir.

Ədəbi yaradıcılığında türkçülük, millətçilik çalarlrı olmadığından repressiyua illərinin ona bir qorxusu olmamışdır.

Əbdülbaqi Yusifzadə xidmətlərinə görə üç medalla təltif olunmuşdur.

1956-cı il yanvarın 7-də Bakıda vəfat etmişdir.

 Allah rəhmət eləsin.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.02.2026) 

 

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portal Şahanə Müşfiqin “Həyat Şəminin poeziya dünyası” adlı məqaləsini təqdim edir.

 

Müasir Azərbaycan poeziyası bu gün yalnız forma və texnika axtarışları ilə deyil, daha çox insanın daxili aləminə yönəlmiş poetik düşüncə ilə səciyyələnir. Zamanın sürətlənməsi, insan münasibətlərinin mexanikləşməsi, sözün gündəlik danışıqda dəyər itirməsi fonunda poeziya getdikcə daha səssiz, daha içə dönük bir mahiyyət qazanır. Sanki bunca xaosun, qaçaqovun içərisində poeziya tənhalaşır, kimsəsizləşir.

Bu kontekstdə tanınmış şair Həyat Şəminin poeziyası xüsusi diqqət çəkir. O, sözün səsini qaldırmır, əksinə, onu sükuta yaxınlaşdırır. Duyğularını hayqırmaq ehtiyacı duymur, onu vərəqlərin qulağına pıçıldayır. Məhz bu sükutun içindəki səssiz pıçıltılarda insanın ən dərin, ən kövrək duyğuları üzə çıxır.

Həyat Şəmi poeziyada iddia ilə deyil, hisslərlə, duyğularla mövcuddur. Onun şeirləri özünü sübut etməyə çalışmır, oxucunu heyrətləndirməyi qarşısına məqsəd qoymur. Bu poeziya oxucuya bir şey anlatmaqdan daha çox, onunla eyni vəziyyətdə dayanmağı, ona özünü, öz iç dünyasını göstərməyi üstün tutur. Şair oxucunun qarşısında müəllim kimi yox, yol yoldaşı, könül sirdaşı kimi görünür. Bu isə müasir oxucu üçün olduqca önəmlidir.

Bu mənada Həyat Şəminin bu yaxınlarda işıq üzü görən “İstanbul saatı ilə” kitabı xüsusi önəm daşıyır. Bu kitab şairin poetik dünyasında yeni mərhələnin başlanğıcı kimi oxunur. Bu kitabda müəllif oxucunu yalnız coğrafi bir məkana deyil, zamanla ölçülən daxili bir yolçuluğa dəvət edir. “İstanbul saatı ilə” fərqli vaxt ölçülərinin, gecikmiş duyğuların, ötüb keçməyən xatirələrin poetik məkanına çevrilir. Burada zaman rəsmi saatlarla deyil, ürəyin ritmi ilə işləyir. Kitab Həyat Şəminin poeziyasında artıq formalaşmış sükut, yalnızlıq və iç monoloq xəttini daha da dərinləşdirərək oxucunu sözlə zaman arasında qurulan incə, kövrək bir dialoqa daxil edir.

“İstanbul saatı ilə” kitabında toplanmış şeirlərin mərkəzində insan və onun varlıqla münasibəti dayanır. Həyat Şəmi insanı yalnız sosial mühitin bir parçası kimi deyil, yaradana, dünyaya və öz daxilinə doğru yol alan bir varlıq kimi təqdim edir. Bu poeziyada insanın mövcudluğu sual altına alınır, həyatın mənası, taleyin ədaləti, zamanın insana münasibəti poetik düşüncənin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilir. Şair insanın həm kainat qarşısında kiçikliyini, həm də mənəvi məsuliyyətini eyni anda hiss etdirə bilir.

 

Bağçamıza qızılgül qələmi əkmişdim

Gecəgözlüdə…

Böyüyüb “ayrılıq” yazdı ömrümə:

Yurdumdan…

Anamdan…

Səndən…

İndi də özümdən ayrılıram.

Ayrılıram ki, Allaha yaxınlaşım.

(“Mənim bir sualım var”)

 

Kitabdakı şeirlərdə mövcudluq anlayışı təkcə yaşamaq faktı kimi deyil, dərk prosesinin ağrılı və ziddiyyətli mərhələsi kimi təqdim olunur. Müharibə, ayrılıq, ədalətsizlik kimi mövzular burada konkret hadisələr fonunda deyil, insanın daxili sarsıntıları prizmasından ifadə edilir. Həyat Şəmi bu mövzulara publisistik sərtliklə deyil, fəlsəfi-poetik təmkinlə yanaşır.

Eşq və sevgi anlayışları kitabda romantik ideallaşdırma müstəvisindən çıxarılaraq daha çox daxili yolçuluğun tərkib hissəsi kimi təqdim edilir. Sevgi burada insanın özünü tanıma cəhdidir, bəzən kamilliyə aparan yol, bəzən də insanı öz sualları ilə tək buraxan bir haldır. Şair eşqi nəticə kimi yox, proses kimi göstərir və bu prosesdə insanın dəyişməsini, iç dünyasında baş verən təbəddülatları ön plana çəkir.

 

Ayrılıq məni dağlayar,

Gözlərim yosun bağlayar,

Anam yox, məni ağlaya,

Nə olar, gəl, ağla məni...

 

Qov, dağılsın qara bulud,

Ağlamağı unut, unut...

Yum gözünü, bir arzu tut,

Tut, bir də buraxma məni...

(“Qoxula məni”)

 

Kitab boyu müəllifin poetik düşüncəsində mədəni və mənəvi coğrafiya da xüsusi yer tutur. Füzuli–Bakı–İstanbul xətti sadəcə məkan ardıcıllığı deyil, düşüncə və ruh halının mərhələləridir. Füzuli klassik irsə, metafizik düşüncəyə işarə edirsə, Bakı müasir insanın gündəlik reallığını, İstanbul isə zaman, mədəniyyət və yaddaş qatlarının qovuşduğu poetik mərkəzi simvolizə edir. Bu üç məkan Həyat Şəminin poeziyasında bir-birini tamamlayan mənəvi koordinatlara çevrilir.

“İstanbul saatı ilə” toplusu oxucunu yalnız şeirlərlə deyil, hisslərlə qarşılayır. Burada empatiya və həssaslıq poetik mətnin əsas enerjisinə çevrilir. Oxucu bu şeirlərdə təkcə müəllifin duyğularını deyil, öz daxili səssizliyinin, susdurduğu sualların, ifadə edə bilmədiyi hisslərin poetik əksini görür. Bu mənada kitab oxucu ilə şair arasında gizli, amma güclü bir emosional körpü yaradır.

 

Yaxşılıq- insanın bu dünyada qoyub getdiyi əməli,

həm də özüylə apardığı yeganə xəzinədir...

(“Rəssam”)

 

Şairin yaradıcılığında diqqəti ilk cəlb edən cəhət səmimiyyətdir. Bu səmimiyyət emosional açılma deyil, daxili dürüstlükdür. Həyat Şəmi şeirdə rol oynamır, maska taxmır. O, olduğu kimi danışır və bu danışıq bəzən yorğun, bəzən kədərli, bəzən də sakit razılaşma halındadır. Onun poeziyasında süni nikbinlik yoxdur, amma ümidsizlik də hökm sürmür. Burada həyat olduğu kimidir.

Həyat Şəmi üçün poeziya hadisələrin təsviri deyil, ruh halının əksidir. Onun şeirlərində konkret süjetlərə nadir hallarda rast gəlinir. Əvəzində hisslərin axını, düşüncələrin parçalanması, daxili monoloqlar əsas yer tutur. Şair üçün bir anın içində baş verən psixoloji dəyişmə bütöv bir roman qədər əhəmiyyətlidir. Bu baxımdan onun poeziyası modern psixoloji lirikanın xüsusiyyətlərini daşıyır.

Zaman anlayışı Həyat Şəminin poeziyasında xətti deyil. Keçmiş, indi və gələcək tez-tez bir-birinə qarışır. Uşaqlıq xatirələri, itirilmiş sevgilər, gələcək qorxuları eyni misrada yanaşı dayana bilir. Zaman burada ölçü vahidi yox, hiss kateqoriyasıdır. Şair üçün keçmiş unudulmuş bir dövr deyil, hələ də davam edən daxili vəziyyətdir.

Bu poeziyada yalnızlıq xüsusi fəlsəfi məna daşıyır. Həyat Şəminin yalnızlığı romantik tənhalıqdan fərqlidir. Bu yalnızlıq insanın özünə qayıtmaq məcburiyyətidir. Şair yalnızlığı cəza kimi yox, dərk mərhələsi kimi təqdim edir. İnsan yalnız qalanda öz səsini eşidir və bəzən bu səs onu qorxudur, bəzən isə sakitləşdirir.

Həyat Şəminin şeirlərində yalnızlıq çox vaxt sükutla müşayiət olunur. Bu sükut boşluq deyil. Əksinə, mənayla doludur. Şair susur, amma bu susqunluq danışmaqdan daha çox şey deyir. Oxucu bu sükutu hiss edir və mətndə öz daxili səsini eşitməyə başlayır.

 

Hər şey Mənim əlimdə,

Ürəyim,

əfv fərmanım,

imzam,

qollarım...

Açın qollarımı!

 

Hər şey Sənin əlində,

Sorğu-sual,

Durğu və duyğu işarələri,

Son cümlə,

Nöqtən.

Ürəyimə ölümcül həmlən...

Son dəfə getmək istəyim,

Üzümə bağlı qapıların dəstəyi...

Açın qapıları!

 

Hər şey Onun əlində,

Qələm,

Yazı,

Olum və ölüm,

Açın gözləriniz!

(“Mən, sən, o)

 

Qadın duyumu Həyat Şəmi poeziyasının ayrılmaz hissəsidir. Lakin bu duyum şüar xarakteri daşımır, feminist pafosla təqdim edilmir. Bu, gündəlik həyatın içində formalaşmış, yorulmuş, amma sınmamış qadın ruhunun poeziyasıdır. Şair qadın olmağı ideallaşdırmır, onu real vəziyyətdə göstərir.

Həyat Şəminin poeziyasının əsas xarakterik mövzularından biri, heç şübhəsiz, Vətən mövzusudur. Burada vətənpərvərlik hayqırtı və şüar dili ilə deyil, daxildən gələn məsuliyyət və mənəvi bağlılıq hissi ilə ifadə olunur. Onun vətən mövzulu şeirlərində torpaq anlayışı yalnız coğrafi məkan deyil, yaddaş, ağrı və ümidin cəmləndiyi mənəvi varlıq kimi təqdim edilir. O, yurdunun azadlıq eşqini poetik dillə oxucusuna bir daha hiss etdirir.

 

Səni şəhidlər gətirdi,

anaların örpəyi-

yüz ildir ürəyimdə gəzdirdiyim,

dodaqlarımın and yeri

üçrəngli Bayrağım gətirdi.

Gətirdi

və mən yaxşı ki,

tanıdım səni, Azadlıq!

(“Azadlıq”)

 

Qarabağ mövzusu şairin poeziyasında tarixi faktların sadalanması ilə yox, insan talelərinin, itkilərin və sarsılmış xatirələrin poetik dili ilə yaşayır. Bu şeirlərdə vətən ağrısı təbliğat xarakteri daşımır, daha çox insanın içində susaraq böyüyən bir hiss kimi təqdim olunur.

 

Qarabağ-bağrımın qara ləkəsi,

Vətənin ən gözəl, dadlı tikəsi...

Doydur həsrətlini, doydur hər kəsi,

Qoy, Vətən desin ki, sənsən xilaskar,

Salam, əsgər!

(“Salam, əsgər!”)

 

Şuşa və azadlıq mövzuları Həyat Şəminin şeirlərində xüsusi simvolik məna qazanır. Şuşa onun poeziyasında təkcə azad edilmiş şəhər deyil, milli ruhun, mədəni yaddaşın və mənəvi dirçəlişin rəmzidir. Azadlıq isə burada yalnız siyasi anlayış kimi yox, insanın daxili azadlığı, qorxulardan, susqunluqdan, unutqanlıqdan xilas olma halı kimi təqdim edilir. “Azadlıq”, “Əsgərə məktub”, “Qarabağ şəhidim”, “O fevral”, “Şuşa”, “Xarı bülbül”, “Şuşada vurulan vertolyot”, “Qurbanam”, “Şəhidim”, “Qarabağ” kimi şeirlərində şair bu mövzuları pafosdan uzaq, lakin yüksək emosional gərginliklə təqdim edərək vətənpərvərlik anlayışını insanın öz kökü, yaddaşı və mənəvi məsuliyyəti ilə üz-üzə qoyur.

 

Kəlimələrə tökəmmirəm

səni...

Sadəcə

gözümdən yaşlar tökülür

misra-misra,

yaşam-yaşam,

Şuşam!

(“Xarı bülbül”)

 

Şairin “Respublika Xatirə Kitabı”na həsr etdiyi, itkin və əsir düşmüş vətən övladlarındann bəhs etdiyi şeiri neçə-neçə gözü yolda qalan anaların, bacıların ağısı, qəlb yanğısıdır. O, bu şeirdə təkcə şair deyil, millətinə qəlbi yanan bir el qızıdır, anadır, bacıdır, övladdır. Ölkəmizin, millətimizin tarixi keçmişini öz səhifələrində qürurla qoruyub-saxlayan bir kitabın dəyərini Həyat Şəmi özünün poetik dili ilə şeirin batinində, ədəbiyyatın ruhunda hifz edir:

 

Qırmızı kitab unutmamışdı heç kimi-

qardaş, bacı, nənə, baba, əmi, dayı...

Hələ də yolunu gözləyirlər:

- Qayıt, bala, qayıt!

 

Hələ də yolunu gözləyirəm,

itkin düşmüş,

əsir, girov götürülmüş

Soydaşım,

yeni ünvanın mübarək!

“Ümid qapısı” kimi açdım kitabı,

açdım və saxladım...

Və...

“Vətən sağ olsun” deyib,

hər şeyi cızıq-cızıq

alın yazısına bağladım.

(“Xatirə kitabı”na)

 

Sevgi mövzusu Həyat Şəminin poeziyasında xüsusi, lakin klassik çərçivədən kənar şəkildə təqdim olunur. Bu sevgi çox vaxt itirilmişdir, gecikmişdir və ya yarımçıq qalmışdır. Şair üçün sevgi nəticə deyil, prosesdir. Bəzən sevgi xatirəyə çevrilir, bəzən də insanın içində qalan bir boşluq olur. Amma bu boşluq dağıdıcı yox, düşündürücüdür.

 

Həbs olunmuş bir sevgi var

dördkameralı qəlbimdə.

Hamısında o yatır...

 

Həyat Şəmi sevginin pafosundan qaçır. Sevgi burada daha çox səssiz razılaşma, taleylə barışma, içdən gələn qəbul halıdır. Bu isə müasir insanın emosional vəziyyətinə daha uyğundur.

 

Baxır hey arxanca gözüm,

Gözümdə mirvari düzüm,

Doğulmayan körpəmizin

adını sən qoy.

 

Bu qədərmiş…bitdi oyun,

Boğazımda sevgim düyün.

Ürəyinə öz sevdiyin

Qadını sən qoy.

Adını sən qoy…

(“Adını sən qoy”)

 

Şairin dili və üslubu onun poeziyasının əsas dayaqlarındandır. Həyat Şəmi sözlə ehtiyatla davranır. O, dili yormur, cümlələri şişirtmir. Metaforalar sadədir, lakin dəqiqdir. Bu sadəlik poeziyanı zəiflətmir, əksinə, gücləndirir. Çünki şair sözün emosional enerjisinə inanır.

Onun poetik dili gündəlik danışıqla ədəbi dil arasında incə tarazlıq yaradır. Bu, oxucunu mətndən uzaqlaşdırmır, əksinə, yaxınlaşdırır. Şeirlər oxucuya “çətin poeziya” hissi vermir, lakin düşüncə baxımından asan da deyil. Bu poeziya səbir tələb edir. Hətta şair gündəlik həyatımızda baş verən mühüm hadisələri, dilimizə yeni daxil olan və sürətlə ümumişlək sözə çevrilən kəlmələri belə öz poeziyasına asanlıqla daxil edə bilir. Bu mənada “İstanbul saatı ilə” kitabının “Pandemiya şeirləri” hissəsi xarakterikdir. Bu hissədə şair bir zamanlar bütün dünyanı, eləcə də Azərbaycanı və Türkiyəni öz ağuşuna almış pandemiya bəlasına incə göndərmələr edir, o günləri bird aha oxucuna xatırladır. “#EvdeQal”, “Karantində qal indi”, “Koronaviruslu Bakım” kimi şeirlərdə həmin dövrdə dilimizə daxil olan sözlər, şüarlar böyük ustalıqla şeir dilinə uyğunlaşdırılıb.

 

Yenə könlümə düşdün,

Varmı başqa yol indi?

Qəlbimin köşəsində

Karantində qal indi!

(“Karantində qal indi”)

 

Təbiət obrazları Həyat Şəminin poeziyasında simvolik məna daşıyır. Payız – tükənmişlikdir, gecə – daxili dialoqdur, yağış – təmizlənmə ehtiyacıdır, külək – dəyişiklik qorxusudur. Təbiət burada insanın psixoloji vəziyyətinin davamıdır. Şair təbiəti seyr etmir, onunla birgə yaşayır.

Həyat Şəminin poeziyasında tez-tez rast gəlinən bir xüsusiyyət də yarımçıqlıq effektidir. Şair çox vaxt fikri tamamlamır, misranı açıq qoyur. Bu açıq qalan yerlər oxucu üçün boşluq deyil, iştirak məkanıdır. Oxucu mətni tamamlayır, onu öz həyatına uyğunlaşdırır. Bu isə poeziyanın interaktiv təbiətini gücləndirir.

Bu poeziya sürətli oxu üçün deyil. Həyat Şəminin şeirləri tələsməyi sevmir. Onlar sakit oxunuş, təkrar baxış, daxili dinləmə tələb edir. Bu poeziya oxucunu informasiyaya boğmur, hissə aparır. Xüsusən, kitabın, 3-cü- “Qısa şeirlər” adlı hissəsində yer almış poeziya nümunələrini missal göstərə bilərik.

 

Bir dəli şeytan deyir,

bəlkə, keçdiyin zamanı

geriyə doğru dərk edəsən...

Çıxasan qaldığın yerdən,

bütün yaşadıqlarını

ikiayaqlı tərk edəsən,

İstanbul!

 

Nəticə olaraq demək olar ki, Həyat Şəmi müasir Azərbaycan poeziyasında özünəməxsus, səssiz, lakin təsirli poetik məkan yaradan şairlərdəndir. Onun poeziyası zamanla köhnəlmir, çünki konkret dövrün hadisələrinə yox, insanın dəyişməyən daxili vəziyyətinə toxunur.

Həyat Şəminin şeirləri oxucunu dəyişdirməyi qarşısına məqsəd qoymur. O, oxucunu özünə qaytarır. Bu poeziya insana “sən tək deyilsən” hissini yaşadır.

Bəlkə də poeziyanın ən böyük gücü elə insanın içindəki səssizliyi sözə çevirməyi bacarmaqdır. Həyat Şəmi bu səssizliyin şairidir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.02.2026)

Hafiz Ataxanlı, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

 

Ötən ilin sonlarında sovet qadağalar okeanında buzlar əriməyə və həqiqətlərə işıq salan kitablar çap olunmağa başlayanda xalq hərakatının öncüllərindən Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlının “Ömür kitabı” stolüstü kitaba çevrilmişdi. “Ömür kitabı"nda belə bir fikir var: "Ağsaqqalların gücü köklərinin dərinliyində, keçmişə körpü olmağındadır. Böyükləri böyük bir nəslin xatirə dəftərinə bənzədiblər. Uluların təcrübəsindən gətirdikləri misallar, yüz dəfə ölçülüb-biçilmiş həqiqətlər kimi onların hər söhbətinə can və qanad verirdi”.

 

Sabir bəyin nişan verdiyi göstəriciləri özündə ehtiva edən bir ağsaqqal tanıyıram: yaxın dostum Etibar Bənnayevin atası Zafir əmi.

Gözünü Qazaxda dünyaya açıb. O vaxtın Kommunasında, indiki Bala Çaylı kəndində. Yeniyetməlikdən gəlib paytaxta, sonra Sumqayıta köçüb. Texnikum bitirib. Zavodda işləyib, pensiya yaşına qədər neft-kimya sənayesində çalışıb. Öz işinin peşəkarı kimi ad-san qazanıb, harda işləyibsə başına and içiblər.

               

Güvəncim-gümanım, andım-amanım,

Pirim-səcdəgahım, odu – Qazaxdı.

Şəhər tünlükləri salanda bəndə,

Ruhum qanadlanır o doğma kəndə.

Dilim bala batır adı gələndə,-

 Ağzımın balmisal dadı Qazaxdı.

 

 

Zafir əmi hər dəfə İbrahim İlyaslının bu şerini eşidəndə doğma yurd üçün ürəyi atlanırdı. 10 il öncə ta dözə bilmədi. Yığışıb Qazaxa köçdü. Bala Çaylıda dədə-baba yurdunda özünə bir ev tikdi, bağ saldı, əkib-biçməyə başladı. Yayın isti günlərində övladlarını, nəvələrini əkdiyi ağacların kölgəsində, üzüm tənəyinin altında, güllərin ətri ilə qarşıladı. Geri dönəndə onlara bərəkətli bağından, saxladığı toyuq-cücədən pay-püş də qoydu.

Uzun qış gecələrində tarixlə bağlı kitablar oxuyurdu, cavanlıq vərdişiydi. Və bir gün kənd yolu ilə qohumlarından qayıdarkən ağlına belə bir fikir gəldi Zafir əminin: bu kənddə kimlər yaşadı, kimlər gəldi getdi? Dəqiq məlumatlar bilinirmi, kənddə neçə şəhid var?

Həmin gecə səhərə kimi yata bilmədi. Xəyalından Bala Çaylının tarixini araşdırmaq, ziyalıları sadalamaq, ikinci cahan müharibəsində qara kağızı gələnlərin, Qarabağ savaşında canını Vətən naminə fəda edənlərin siyahısını tərtib etmək keçdi. İşin ağırlığından yox, məsuliyyətindən üşürgüləndi. Bir yandan da fikirləşdi ki, maşallah, Qazaxda bu qədər şair, yazıçı, jurnalist, tarixçi var. Adama deməzlərmi, Ay Zafir kişi, kimyaçı olmusan, indi də 80 yaşında yazmaq eşqinə düşmüsən?!

Tərəddüdlərin, təbəddülatların girincliyində birtəhər yuxuya gedə bildi.

Yurd sevgisi, yazmaq, araşdırmaq təşnəsi tərəddüdə son verdi. Beləliklə, Zafir Bənnayevin Bala Çaylı kəndinin tarixini, etimologiyasını, insanlarının taleyini əks etdirən “Yurda sevgi məktubu” kitabı ərsəyə gəldi. Zafir Bənnayev içindən gələn sevgi və şövqlə vətəndaş borcunu yerinə yetirdi. Bu günlərdə Etibar məlumat verdi ki, atası həmin kitabın ikinci hissəsi üçün araşdırmalar aparır. Yeni mənbələr, müxtəlif məlumatlar əldə edib. Eyni zamanda xatirində qalanları bir yerə toplayıb

Çox sevindim. Yaşı səksəni ötmüş, təqaüd alan, kənddə bostan əkib, bağ becərən bir adamı bu ağır işə kim və nə məcbur edə bilər?! Kitabın adında olduğu kimi: yurda sevgi, doğma kəndə bağlılıq, tarixə sayğı, vicdan.

Hər kəs öz kəndinin tarixini bilsə, bütövlükdə tariximizdə nəməlum səhifə qalmaz.

Bu kitablar, doğrudan da, sadə bir adamın yurda sevgi məktubunu ehtiva edir.

Dostumuz İbrahim İlyaslı, kitaba ön sözdə yazır:

“Zafir əmi çox mübarək bir işə imza atır, mütləq doğulub boya-başa çatdığı kəndinin tarixini araşdırmaq, ölkəyə fayda vermiş qəhrəman insanları, canını vətənə fəda etmiş şəhidlər haqqında bildiyini toplamağı özünün vətəndaş borcu sayır. Köyümüzün tarixini qələmə almaq bütövlükdə Qazax mahalının, eləcə də Azərbaycanımızın tarixinə bir qatqı vermək, xidmət etməkdir”

Hər kitabı, illah da tarixi araşdırma kitabını yazmaq, ərsəyə gətirmək xidmətdir, xidməti missiyadır. Missiyanız mübarək, Zafir əmi.

Yurda sevgi məktubunuzdan ömrünüzə bərəkət yansısın, Zafir Bənnayev.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.02.2026)

 

 

 

 

Şərəf Cəlilli,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

 

 

 

Dövlət qalandı, qalan hər şey yalandı!

 

 Sərkərdə-xaqanları, fikir və düşüncə sahibləri, təbib-filosofları, mütəfəkkir şairləri ilə bəşəri dəyərlər xəzinəsini zənginləşdirən Odlar Yurdu Azərbaycanda tarixin müxtəlif dönəmlərində qüdrətli dövlətlər, imperiyalar qurulub. Onların bəzisi yüz il,  bəzisi üç yüz il, bəzisi isə hətta min ildən çox varlığını qoruyub saxlayıb. İrsimiz, mirasımız, daşa, yaddaşa dönən dünyamız, qüdrətimizin, əzəmətimizin bəlgəsi olan o dövlətləri tanımaq, tanıtmaq Vətən tarixi qarşısında ən böyük borcumuzdur.

 

 

Salmanasara bağlı daş kitabədə Manna dövlətinin və onun hökmdarı Udaykinin adı çəkilir

 

Daş kitabələrdən boylanan, milli dövlətçilik tariximizin qədim-qayım qatı sayılan, əski Azərbaycan dövlətlərindən hesab olunan Manna eramızdan əvvəl X əsrdə yaranmışdır. Onun haqqında ilk məlumat eramızdan əvvəl 843-cü ilə aid Aşşur hökmdarı III Salmanasarın adının həkk olunduğu daş kitabədə verilir. Kitabədə Azərbaycanın cənub torpaqlarında mövcud olmuş Manna dövləti və onun hökmdarı Udaykinin adı çəkilir.

Əgər Manna dövlətinin yaranma tarixini bu mənbədən, yəni eramızdan əvvəl 843-cü ildən hesablasaq və onun eramızdan əvvəl 590-cı ildə süquta uğramasını nəzərə alsaq, bu dövlətin ən azı 253 il mövcud olduğunu deyə bilərik. Manna dövləti Assuriya, Babilistan, Urartu və Midiya ilə mübarizədə uzun müddət mövcudluğunu qoruyub saxlamışdır. “Hökmdar İrvanzunun hakimiyyəti illərində yüksəliş dövrünü yaşayan Manna və onun paytaxtı İzirtu kompleks şəkildə  inkişaf etmişdir. Sonrakı hökmdarların dövründə isə dövlət tədricən zəifləyərək eramızdan əvvəl 590-cı ildə Midiya dövlətinin hücumları nəticəsində süquta uğramışdır”.

 

 

 

Herodot: “Qaydaya görə fars mənşəli şahzadə Midiya taxtına sahib ola bilməzdi”

 

Azərbaycanın güneyində eramızdan əvvəl təməli X əsrdə qoyulan Manna dövlətindən sonra  qurulan, dövlətçilik tariximizdə mühüm yeri olan “Midiya  öncə  Arazın o tayında  kiçik vilayətlərdən ibarət ərazi idi. Vilayətləri canişinlər idarə edirdilər. Eramızdan əvvəl VIII əsrin sonunda Deyok adlı canişin  Midiyada dövlət yaratmağa təşəbbüs göstərir. O, Ekbatan-Həmədan  şəhərinə hücum edir və oranı Midiya dövətinin paytaxtına çevirir. “Aşşur hökmdarları bu zaman qədər Midiyaya tez-tez hücum edir, onun vilayətlərini talayır, hətta əhalini xərac verməyə məcbur edirdilər. Yerli əhali Aşşurlara qarşı müqavimət göstərsə də nəticə hasil olmurdu. Midiyalıların Aşşurlara qarşı mübarizəsinə Kaştariti adlı sərkərdə başçılıq edirdi. Eramızdan əvvəl 672-ci ildə Midiya tayfaları Aşşur dövlətinin əsarətindən xilas olur və onlar kiçik vilayətləri bir mərkəzdə birləşdirib vahid dövlət yaratmağa nail olurlar”. Türklərdən ibarət olan Midiyada idarəçilik təlimi məhz türk dövlətçilik ənənələri üzərində qurulmuşdur ki, bu da onların əski gələnəkləri ilə bağlı idi.

 Qədim yunan tarixçisi Herodot  bu barədə yazırdı ki, Astiaq hakimiyyətini itirməkdən çox qorxurdu. O, bir yuxu görmüşdü. Yuxuyozanlar demişdilər ki, gələcəkdə qızından doğulacaq nəvəsi böyüyüb onu taxtdan salacaqdır. Qaydaya görə fars mənşəli şahzadə Midiya taxtına sahib ola bilməzdi. Ona görə də Astiaq qızını fars vilayətinin hakimi Əhəmənilər nəslindən olan I Kambizə ərə verdi. Rəvayətə görə, o, hətta nəvəsi II Kirin öldürülməsi haqqında gizli göstəriş versə də, güvəndiyi adamlar onun tapşırığını yerinə yetirməmiş, beləliklə də, Hökmdarın nəvəsi sağ qalmış və böyüyüb babasına qarşı çıxmışdır.  “Bu səbəbdən də türk hökmdar Astiaqın sarayında fars meyilli qüvvələr getdikcə artmışdır. Onlar II Kirin hakimiyyətə gəlməsi üçün çalışmış, eramızdan əvvəl 553-cü ildə üçillik mübarizədən sonra II Kirin hakimiyyətə gəlişinə nail olmuşdular. Ekbatan-Həmədan şəhərini  tutan, onu paytaxta çevirən, bununla da Midiya torpaqlarını öz ərazilərinə qatan II Kir Əhəmənilər dövlətini qurmuş, farssoylu Əhəmənilər sülaləsinin hakimiyyətə gəlişinə nail olmuşdur”.

 

 

 

 

Atropatena – Atropatın şah əsəri

 

Milli dövlətçilik tariximizin mühüm mərhələsi hesab olunan Atropatena zəngin mədəniyyəti, dövlətçilik ənənələri ilə bu gündə dünya tarixçilərinin diqqət mərkəzindədir. Tarixi mənbələrdən bəlli olur ki, “Eramızdan əvvəl IV əsrin sonunda Makedoniyalı İskəndər Şərqin böyük hissəsini fəth etmişdi. İmperiyası böyük olduğundan, bu əraziləri satraplıqlara bölmüşdü. Azərbaycanın cənub torpaqlarının daxil olduğu satraplığa Atropat adlı  sərkərdə başçılıq edirdi. Dünya  Fatehi İskəndərin ölümündən qısa müddət sonra bütün satraplar müstəqil oldu və keçmiş satraplıqlar yeni dövlətlərə çevrildi.”

Eramızdan əvvəl 323-cü ildə Atropat öz satraplığını müstəqil şəkildə idarə etməyə başladı və bu tarix paytaxtı Kazaka şəhəri olan Atropatena Dövlətinin yaranma tarixi hesab olundu. Atropatena şimaldan Albaniya ilə qonşu idi və müxtəlif vaxtlarda Selaviklər, Harfiyyə, Roma və Sasanilər imperiyaları ilə mübarizə apararaq varlığını qoruyub saxlayan Atropatena Dövləti 227-ci ildə yeni yaranan Sasanilər İmperiyası ilə savaşdan sonra süqut etmiş onun 150 illik dövlətçilik ənənəsinə son qoyulmuşdur.

 

 

 

Qafqaz Albaniyası – Azərbaycanın ən uzun ömürlü dövləti

 

Qədim insan məskənləri , yaşayış yerləri, sivilizasiyaların, mədəniyyətlərin beşiyi olan Odlar Yurdu Azərbaycan  tarixi tikililəri ilə yanaşı, milli dövlətçilik ənənələri ilə də bəşəri dəyərlərin inkişafına töhfələr vermişdir. Tarixi mənbələrə istinad edərək qeyd edə bilərik ki, “Eramızdan əvvəl IV əsrin sonlarında Makedoniyalı İskəndərin qurduğu imperiya süquta uğramış, onun nəzarəti altında olan torpaqlarda yeni-yeni dövlətlər qurulmuşdur. “Bu zaman Azərbaycanın  cənubunda Atropatena, şimalında isə Albaniya dövləti yaranmışdır. Qafqaz Albaniyası kimi tanınan bu dövlətin Paytaxtı öncə Qəbələ, sonra isə Bərdə şəhəri olmuşdur. Qafqazın böyük bir ərazisini əhatə edən Albaniya dövlətinin ərazisi Dərbənddən Araz çayına qədər uzanırdı. “Bu dövlətdə 26 müxtəlif dildə danışan tayfalar yaşasa da, üstünlük əsasən türkdilli etnoslarda idi.” IV əsrin sonlarında Albaniyada Savir-Sabir türklərinin bir qolu olan Mehranilər sülaləsi hakimiyyətə gəlmişdir. Sülalənin ən görkəmli nümayəndəsi olan Knyaz Cavanşirin hakimiyyəti illərində Albaniya dövləti öz yüksəliş dövrünü yaşamış, Knyaz Cavanşirdən sonra hakimiyyətə gələnlər bu tərəqqini əldə saxlaya bilməmiş, Ərəb Xilafətin hücumlarına məruz qalmış 705-ci ildə tarix səhnəsindən çıxmışdır”.

Eramızdan əvvəl IV əsrdən başlayaraq, Eramızın 705-ci ilinə kimi Roma, Sasanilər, Bizans imperiyaları, Xəzər Xaqanlığı və Ərəb Xilafəti ilə mübarizə şəraitində varlığını qoruyub saxlayan Azərbaycan tarixinin ən uzun ömürlü dövləti kimi tarixə yazılmışdır.  Bu gün Borçalıda, Dağıstanda, Çeçenistanda, İnquşeytiya və Osetyada, Şəkidə, Qəbələdə, Kəlbəcərdə, Laçında, Zəngəzurun və Qərbi Azərbaycanın talan və viran edilmiş torpaqlarında mövcud olan məbədlər Alban, Alpan türklərinin yaddaş yeri, eyni zamanda milli dövlətçilik tariximizdə mühüm mərhələ olan Qafqaz Albaniyasının simgəsi, bəlgəsidir.

 

 

 

Şirvanşahlar Dövləti - milli dövlətçilik tariximizin min illik möcüzəsi

 

Dərbənddən Kür çayına qədər böyük bir ərazini əhatə edən, sivilizasiyaların, mədəniyyətlərin, dinlərin dialoq, tolerantlıq ünvanı olan Odlar Yurdu Azərbaycanın əski dövlətçilik ənənlərini özündə ehtiva edən, milli dövlətçilik tariximizin möcüzəsi hesab olunan Şirvanşahlar Dövlətinin adı çəkiləndə belə insanda qürur və vüqar hissi doğuran yaddaş yerimizdir. Tarixi mənbələrə istinad edərək qeyd edə bilərik ki, Ərəb Xilafətini idarə edən Abbasilər sülaləsinin IX əsrin ikinci yarısından etibarən zəifləməsi ilə xilafətin ərazilərində kiçik feodal dövlətləri yaranmışdır. Onlardan biri də 861-ci ildə Azərbaycan torpaqlarının şimal-şərqində yaranan Şirvanşahlar dövlətiidi. Dövlətin əsasını Məzdəkilər sülaləsindən olan Heysam İbn Xalid qoymuşdur.

Paytaxtı öncə Şamaxı, sonra isə Bakı şəhəri olan Şirvanşahlar Dövlətinin ərazisi Dərbənddən Kür çayına qədər uzanmışdır. 1027-ci ildə Şirvanşahlar dövlətində Kəsranilər sülaləsi hakimiyyətə gəlmişdir. 1382-ci ildə isə türksoylu Dərbəndilər sülaləsindən olan I Şirvanşah İbrahimin hakimiyyətə gəlişi ilə Şirvanşahlar dövlətində yeni idarəçilik ənənləri formalaşdırılmışdır. Yüzillər boyu “Slavyanların, Səlcuqluların, Atabəylərin, Moğolların, Teymurilərin, Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin basqısı altında öz varlığını qoruyub saxlayan Şirvanşahlar Dövləti XVI əsrin ortalarında Səfəvilər İmperiyasının hədəfində idi. Bu dövrdə Səfəvilərdən asılı vəziyyətdə olan Şirvanşahlar onlara ağır vergi ödəyirdilər”. 1538-ci ildə Şirvanda qalxan üsyanı  yatırmaq üçün Şah İsmayıl  Səfəvinin bilavasitə başçılığı ilə Şirvana qoşun yeridilmiş, Şamaxıda qardaşın-qardaşa – Şah İsmayıl Səfəvinin Fərrux Yasara sıyırdığı qılıncla Şirvanşahlar dövlətinin varlığına son qoyulmuş, eramızın 861-ci ilindən 1538-ci ilə kimi varlığını qoruyub saxlayan, 677 il sənətin, mədəniyyətin himayədarına çevrilən Şirvanşahlar İmperiyasına son qoyulmuşdur. Milli dövlətçilik tariximizin Şamaxıda yazılan kədər səhifəsi təəssüf ki, Çaldıran döyüşündə də təkrarlanmı,  Şah İsmayıl Səfəvi ilə Sultan Səlim üz-üzə gəlmişdi...

 

 

 

Səfəvilər İmperiyası – Şah İsmayıl Xətainin ruhunun aynası

 

Manna, Midiya, Atropatena, Qafqaz Albaniyası, Şirvanşahlar, Atabəylər, Ağqoyunlular, Qaraqoyunlular, Əfşarlar, Qacarlar kimi qüdrətli imperiyalar quran Odlar Yurdu Azərbaycanın dövlətçilik tarixində Səfəvilər Dövlətinin mühüm yeri var. Ağqoyunlular İmperiyasının devrilməsi ilə Şərur düzündə elan olunan, Təbrizdə “Tacqoyma” mərasimi keçirilən, milli dövlətçilik tariximizdə mühüm rola və yerə malik olan Səfəvilər İmperiyası 1501-ci ildə Şah İsmayıl Səfəvinin öndərliyi ilə qurulmuşdu. Varlığını 1736-cı ilə qədər qoruyan Səfəvilər İmperiyası 235 il mövcud olmaqla yanaşı, Şərqi Anadoludan Xorasana, Bağdad və Dərbəndə qədər uzanan böyük bir ərazini əhatə edən nəhəng bir dövlət kimi Doğunun və Batının diqqət mərkəzində olmuşdur.

Tarixdə ilk dəfə Ana dilini dövlət dili elan edən Səfəvilər İmperiyasının Lideri sufiyana lirik şeirləri, zəngin kitabxanası, sazda mahir ifası ilə  dünyaya səs salmış, bir əlində qılınc, bir əlində saz saysız-hesabsız fətih dastanları yazmışdır. Çaldıran döyüşündə iki qardaşın – Səfəvi və Osmanlı hökmdarının üz-üzə gəlməsi ilə milli dövlətçilik tariximizin kədərli səhifəsi yazılsa da, hər kəs bu qüdrətli  İmperiyanı həm də sarayını sənətin, mədəniyyətin gülzarına çevrən Şah İsmayıl Səfəvinin əzəməti olaraq qəbul etmişdi.

Çaldıran döyüşündəki məğlubiyyətdən sonra İmperiyanın ağır günləri  başlasa da onu ayaqda tutmaq üçün Səfəvi hökmdarı bütün gücünü səfərbər etmişdir. Məhəmməd Xudabəndənin hakimiyyəti dövründə süqutun bir addımlığında olan Səfəvilər İmperiyası 1587-ci ildə hakimiyyətə gələn Şah Abbas Səfəvinin simasında itmiş nüfuzunu və qürurunu özünə qaytarmağa nail olmuşdu. Sonrakı hökmdarların dövründə isə Səfəvilər İmperiyası getdikcə zəifləməyə başlamış, sərkərdə Nadirqulu bəy Əfşarın sayəsində ayaqda qalmağa çalışsa da,  1736-cı ildə İmperiya ömrünü başa vurmuşdur. Səfəvi ordusunun Baş sərkərdəsi Nadirqulu bəy Əfşar Səfəvi hökmdarlarının zəifliyini, qonşu dövlətlərinin imperiyaya təhdidlərini nəzərə alaraq hakimiyyəti ələ almış, tarixdə ikinci Türk-Azərbaycan imperiyasının əsasını qoymuş, Arazın bu tayında, Muğan düzündə – Suqovuşanda qurultay çağıraraq, özünü şah elan etmiş, 60 il adı çəkiləndə dünyanın dizi titrəyən Əfşarlar İmperiyası qurmuşdur.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.02.2026)

                                                     

 

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

 

Zeynalov Süleyman Məhərrəm oğlu 1924-cü ildə Ağdam rayonunun Qiyaslı kəndində anadan olmuşdur. Orta məktəbi bitirdikdən sonra o, bir müddət Əlimədədli, Xaçındərbənd kənd orta məktəblərində müəllim, dərs hissə müdiri işləmiş, sonra orduya səfərbərliyə alınaraq Böyük Vətən müharibəsində iştirak etmiş, müharibədən qayıtdıqdan sonra Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun tarix fakultəsinin qiyabi şöbəsinə qəbul olmuş və 1951 ci ildə həmin fakultəni bitirmişdir.

 

O, Ağdamda çıxan "Lenin yolu" qəzetinə redaktor təyin olunmuş, sonra rayon partiya komitəsinin ikinci katibi, rayon icrayyə komitəsinin sədri kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1960-cı ildən  1974-cü ilə qədər Ağdam şəhər 1 nömrəli orta məktəbdə çalışmış, 1964-cü ildə dissertasiya müdafiə edərək pedaqoji elmlər namizədi alimlik dərəcəsi almışdır.

Zeynalov Süleyman Məhərrəm oğlu 1970-ci ildə Xankəndində açılmış pedaqoji instituta dəvət olunmuş, 1974-cü ildən ömrünün sonuna kimi orada müəllim işləmiş, tarix fakultəsinin dekanı olmuşdur.

O, təlim tərbiyə problemləri, məktəbə rəhbərlik və nəzarət məsələlərinə dair 19 kitabın, 500-dən çox məqalənin müəllifi olmuşdur.

Azərbaycan Elmi Tədqiqat Pedaqoji Elmlər İnstitutunun elmi müxbiri olan  Zeynalov Süleyman Məhərrəm oğlunun  əməyi dövrünün dövlət tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir. O, "Qırmızı Əmək Bayrağı"ordeni, "SSRİ nin maarif əlaçısı", "Qabaqçıl maarif xadimi" döş nişanları, "1941-1945-ci illərdə Böyük Vətən müharibəsində fədakar əməyə görə", "Əmək veteranı" medalları ilə təltif olunmuşdur."Qabaqçıl ali məktəb işçisi"döş nişanına layiq görülmüşdür.

İstedadlı alim Zeynalov Süleyman Məhərrəm oğlu 13 sentyabr 1994-cü il də vəfat etmişdir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.02.2026)

 

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

 

Azərbaycanın hazırda həyatda olan Milli Qəhrəmanlarından biri, Raquf Orucov və Polad Həşimovun komandiri, general-mayor Fəxrəddin Cəbrayılov saytlardan birinə açıqlama verib. O, maraqlı bir döyüş əməliyyatı barədə danışıb.

 

"Raquf atəşkəs dövründə, 1995-ci ildə yanımıza gəldi. Mən onu tağımın kəşfiyyat komandiri təyin etdim. Avqustun 13-də dağlarda güclü duman olan vaxt yeddi nəfər - bir çavuş və altı əsgər - posta qalxarkən yolu azıb Kəlbəcərin kəndlərindən birinə düşüblər. Çavuş əsgərlərin bir neçəsinin itdiyini anlayıb onların ardınca gedib və o da əsir düşüb. Əsgərlər çavuşun geri qayıtmadığını görüb geri dönmək istəsələr də, ermənilərin postuna çıxıblar. Həmin gün biz də onları axtarırdıq.

Ertəsi gün ermənilər xəbər göndərdilər ki, əsgərləriniz bizdədir. Bir həftə danışıqlar apardıq. Altı əsgəri qaytardılar, amma dedilər ki, çavuş Şuşa həbsxanasındadır və onu verməyəcəklər. Mən dərhal müdafiə naziri ilə əlaqə saxladım. Həmin vaxt nazir Səfər Əbiyev idi. İcazə istədim ki, iki kəşfiyyat qrupu göndərək, qarşı tərəfdən əsir götürək və əsirləri dəyişək. Əvvəl razılıq vermədi. Dedim ki, məsələ Ulu öndərə məruzə edilsin. O vaxt atəşkəs artıq elan olunmuşdu və hər hansı insident yeni döyüşlərin başlanmasına səbəb ola bilərdi. Nəticədə icazə verildi.

Kəşfiyyat bölüyünün zabitlərini çağırdım. Onlardan biri Raquf Orucov idi. Sağ və sol istiqamətlərdən hərəsi 11 nəfərdən ibarət iki qrup göndərildi. Sol istiqamətdən gedən qrup iki dəfə cəhd etdi, nəticə olmadı. Amma Raqufun qrupu Qarabağ zonasını keçərək birbaşa Ermənistana, Göyçə gölü ətrafında yerləşən Vardenisə (Basarkeçər-müəl.) qədər irəlilədi. Burada yalnız qəhrəmanlıq və qorxmazlıqdan danışmaq olar.

Rabitə dağlıq əraziyə görə işləmirdi. Bizim kəşfiyyatçılar 10 gün sonra üç nəfər erməni gətirdilər.

 

Ertəsi gün ermənilər mənə zəng edib dedilər ki, bilirik onlar sizdədir, gəlin əsirləri dəyişək. Əvvəl üç, sonra beş nəfərə razılaşdılar. Mən məsələni müdafiə nazirinə çatdırdım. O dedi ki, əgər 30 nəfər verirlərsə, dəyişək. Dedim ki, buna getməzlər. Bir müddət sonra xəbər göndərdilər ki, təkcə çavuş yox, mart ayında yaralanan başqa bir əsgər də bizdədir. Sənədlərə baxdım, doğrudan da həmin hərbçi mart ayından itkin kimi qeyd olunmuşdu.

Bizim qaydalara görə əsirləri bir gündən artıq saxlamaq olmazdı. Cənab Prezident Heydər Əliyev müdafiə naziri Səfər Əbiyevə tapşırıq verdi və helikopterlə gəlib onları apardılar.

İki gün sonra MTN-in Gəncə şəhər şöbəsinin rəisi Tofiq Babayev mənə qəzetləri göndərdi. Baxdım ki, yaralı çavuş və daha üç hərbçi dəyişdirilib. Yenə də inanmadım, bir zabitimi Bakıya göndərdim. Ertəsi gün çavuşu da götürüb geri qayıtmışdı. Dedilər ki, azad olunmuş digər hərbçilər hospitaldadır.

Əsas olan o idi ki, əsgərlər bildi ki, biz onları tək qoymuruq".

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.02.2026)

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Bəzən insan sakit bir anda, heç nə olmadan, birdən keçmişə gedir. Bir qoxu, bir mahnı, bir küçə, bir şəkil kifayətdir. Birdən ürəyində köhnə qapılar açılır. Unutduğunu sandığın xatirələr səssizcə geri qayıdır. Toz basmış hisslər yenidən nəfəs almağa başlayır. Sanki zaman bir anlığa dayanır və sən yenə o köhnə anların içində qalarsan.

Və içində bir cümlə yaranır:

“Kaş ki, keçmişə qayıda bilsəydim…”

 

Kaş ki, bəzi sözləri vaxtında deyə bilsəydim. Daxilimdə yığılıb qalan sevgini, təşəkkürü, peşmanlığı vaxtında dilimə gətirə bilsəydim. Kaş ki, bəzi insanları daha çox qucaqlaya bilsəydim, daha çox üzlərinə baxıb “yaxşı ki, varsan” deyə bilsəydim. Kaş ki, “sonra” sözünü bu qədər rahat deməsəydim. Çünki “sonra” çox vaxt heç vaxt olmur.

O vaxtlar hər şeyin həmişə davam edəcəyini düşünürdüm. İnsanlar həmişə yanımda olacaq sanırdım. Sevdiklərimin səsi heç vaxt susmayacaq kimi gəlirdi. Həyatın məni yarı yolda qoymayacağını düşünürdüm. Amma həyat sakitcə, səs salmadan öyrətdi ki, heç nə əbədi deyil. Heç bir an, heç bir münasibət, heç bir sevgi zəmanətli deyil.

Bəzi ayrılıqlar xəbərsiz gəlir. Qapını döymədən girir həyatımıza. Bəzi vida sözsüz olur. Nə qucaq var, nə “sağ ol”, nə “bağışla”. Sadəcə bir gün o insan artıq yoxdur. Bəzi insanlar həyatımızdan çıxanda, biz bunu çox gec anlayırıq. Onların boşluğunu hiss edəndə artıq geri dönüş olmur.

Kaş ki, daha az inciyərdim. Kaş ki, hər sözə ürəyimi yormazdım. Kaş ki, daha çox anlayardım, daha çox dinləyərdim. Kaş ki, qürurumu ürəyimin önünə keçirməzdim. Çünki bəzən insan qürurunu qoruyarkən, ən dəyərli bağlarını itirir.

Bəzən susduğum üçün peşman oldum. İçimdə qalan sözlər boğazımda düyün oldu. Bəzən danışdığım üçün peşman oldum — düşündürmədən deyilən sözlərin yaratdığı yaralara görə. Bəzən getmədiyim üçün peşman oldum — qorxduğum üçün. Bəzən də getdiyim üçün — tez vaz keçdiyim üçün.

Həyat qəribədir — nə etsən, bir tərəfi yarımçıq qalır. Nə qədər çalışsan da, hər şeyi doğru etmək mümkün deyil. İnsan bəzən doğru bildiyini edər, amma nəticə yenə yanlış olar.

Keçmişdə çox şeyə görə özümü günahlandırmışam. “Əgər belə etsəydim…”, “kaş ki, onda başqa cür davransaydım…” deyə-deyə özümü yormuşam. Gecələr beynimdə eyni səhnələri yüz dəfə təkrarlamışam. Eyni cümlələri fərqli sonluqlarla yaşamışam. Amma zamanla başa düşdüm ki, o günkü mən, bugünkü ağlımla yaşaya bilməzdi.

O vaxt bacardığım qədər idim.

O vaxt bildiyim qədər sevirdim.

O vaxt gücüm çatdığı qədər mübarizə aparırdım.

O vaxt qorxa bildiyim qədər qorxur, cəsarətim çatdığı qədər cəsarətli olurdum.

Bunu qəbul etmək asan olmadı. Öz səhvlərinlə barışmaq, özünə “bağışlayıram səni” demək ən çətin mərhələdir. İnsan başqalarını bağışlamağı bacarır, amma özünü bağışlamaq illər aparır.

Keçmişə qayıtmaq istəyi — əslində, özünü bağışlaya bilməməkdir. İnsan keçmişini qucaqlaya bilməyəndə, indisini də rahat yaşaya bilmir. Hər gün dünənin kölgəsində qalır. Hər yeni günə köhnə yaralarla başlayır.

Bəlkə də qayıtsaydım, yenə səhv edərdim.

Yenə inanardım.

Yenə yanılardım.

Yenə ağlayardım.

Yenə ümid edərdim.

Yenə ürəyimi ortaya qoyardım.

Çünki o mən idim. Qorxuları ilə, xəyalları ilə, saf niyyətləri ilə, sadəlövhlüyü ilə…

İndi anlayıram ki, keçmiş məni yaralamaq üçün yox, formalaşdırmaq üçün var idi. Hər səhv, hər itki, hər göz yaşı məni bu günkü mənə çevirdi. Hər yıxılma məni bir az daha möhkəm etdi. Hər xəyal qırıqlığı məni bir az daha ayıq saldı.

Kaş ki, keçmişə qayıda bilsəydim — deyə düşünəndə, artıq başqa cür cavab verirəm:

Yox.

Qayıtmaq istəmirəm.

Çünki indi daha güclüyəm.

Daha səbirliyəm.

Daha dərin düşünürəm.

Daha diqqətlə sevirəm.

Daha az özümü itirirəm.

Və ən əsası — özümü bağışlamağı öyrənmişəm.

Artıq bilirəm ki, mükəmməl olmaq yox, səmimi olmaq vacibdir. Səhvsiz yaşamaq yox, səhvlərdən dərs almaq əhəmiyyətlidir. Keçmişi silmək yox, onu anlayaraq yoluna davam etmək lazımdır.

Bəlkə də insanın ən böyük qələbəsi başqalarını məğlub etmək deyil.

Öz qorxularını, peşmanlıqlarını, vicdan əzabını məğlub etməkdir.

Və mən bu savaşı yavaş-yavaş qazanıram…

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.02.2026)

 

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Dil də yaddaş kimidir hər şeyi saxlamır. Bəzi sözlər qalır, bəziləri isə səssizcə kənara çəkilir. Metaforalar isə ən tez unudulanlardır. Vaxtilə canlı, işlək, hiss daşıyan bədii vasitələr zamanla köhnəlir, təkrarlanır, sonra da istifadədən düşür. Beləcə, dilin görünməyən bir yerində unudulmuş metaforalar qəbristanlığı yaranır.

 

Bir vaxtlar güclü təsir yaradan bənzətmələr bu gün ya gülüş doğurur, ya da heç nə ifadə etmir. “Ürək yanır”, “zaman axır”, “qəlb qırılır” kimi ifadələr artıq oxucunu dayandırmır. Çünki bu sözlər çox yaşayıb. Onlar öz mənasını itirməyib, sadəcə hiss yaratmaq gücünü itirib. Metafora üçün isə ən böyük ölüm məhz budur.

Metaforalar adətən bir dövrün dünyagörüşündən doğur. Təbiətlə iç-içə yaşayan cəmiyyətlər təbiət bənzətmələri ilə danışırdı. At, yol, çay, dağ bunlar təkcə söz yox, həyatın öz idi. Zaman dəyişdikcə bu obrazlar da köhnəldi. Bugünkü insan üçün “çayın axını” əvvəlki qədər tanış hiss deyil, ona görə də təsiri azalır.

Ancaq problem təkcə köhnə metaforalarda deyil. Daha təhlükəlisi odur ki, yeni metaforalar yaranmaqda çətinlik çəkir. Çünki müasir dil çox sürətlə istehlak olunur. Sosial şəbəkə, reklam, şablon ifadələr dili yorur. Metafora yaranmamış köhnəlir. Düşünülməmiş yazılır, yaşanmamış paylaşılır.

Bəzi yazıçılar köhnə metaforalardan bilərəkdən istifadə edir. Bu, bəzən nostalji yaradır, bəzən də mətnə ağırlıq verir. Amma çox vaxt bu, risklidir. Çünki oxucu həmin sözlərlə artıq çox görüşüb. Metafora onu təəccübləndirmirsə, mətn də dayanır.

Dil nə itirdi sualına cavab sadə deyil. Dil söz itirmədi, təəccüb imkanını itirdi. Oxucu bir cümləni oxuyub dayanmalı, içindən “bunu belə də demək olar?” deməlidir. Bu baş vermirsə, metafora ölüdür nə qədər gözəl səslənsə də.

Bəlkə də yazıçının işi yeni metafora tapmaqdan çox, köhnəni diriltmək deyil, yeni baxış yaratmaqdır. Eyni sözlə başqa yerdən baxmaq. Metafora sözün içində yox, baxışın içində doğulur.

Unudulmuş metaforalar qəbristanlığı doludur, amma bu, dilin sonu deyil. Əksinə, bu, yazıçı üçün çağırışdır. Çünki dil həmişə boşluq buraxır. O boşluğu isə yalnız yaşayan, risk edən, sözə yenidən inanan adam doldura bilər.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.02.2026)

 

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Sizə bu gün doğum günü olan daha bir tanınmış şəxs barədə söhbət açacağam. Bu, şeir İslam Səfərlidir. O, 12 fevral 1923-cü ildə Naxçıvan MSSR-in Babək rayonunun Şəkərabad kəndində dünyaya göz açıb. Naxçıvandakı 1 saylı məktəbi (hazırda məktəb şairin adını daşıyır) bitirdikdən sonra könüllü olaraq Böyük Vətən müharibəsində iştirak edib.

 

Müharibə illərində qələmə aldığı "Ordumuza ithaf", "Ədəbi gənclik", "Onüçlər", "Əmin ol ata!", "Qoşa söyüd", iki dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı, general-mayor Həzi Aslanovun əziz xatirəsinə həsr ediyi "Təzə çiçəklər", "Üçüncü hərb istəmirik" və s. şeirləri onun hafizəsində buraxdığı dərin izlərin təsirindən yaranıb

Müharibə mövzusu gənc şairin poemalarında da öz əksini tapıb. "Sınaq gecəsi", "Çex qızının məhəbbəti, "Yaralı nəğmə", "Qığılcım", "Fırtınalar adası", "Dəfinə", "Ələsgər", "Birinci katib", "İnsan ləpiri", "İki bacı", "Qeyrət qapısı", "Abşeron yatağı" və s. biri-birindən maraqlı poemaları diqqəti çəkib, yaddaqalan olub.

İslam Səfərli dramaturq kimi də böyük uğurlar qazanıb. "Göz həkimi", "Ana ürəyi", "Yol ayrıcı", "Xeyir və Şər", "Dədəgünəş əfsanəsi" və s. müxtəlif vaxtlarda, ayrı-ayrı bölgələrdə tamaşaya qoyulub, tamaşaçı rəğbəti qazanıb.

İslam Səfərli oçerk, novella, libretto və kinossenari, məqalələr müəllifi kimi də tanınıb. Onun "İki qardaş" (1950), "Badamlı kəndinin qızı" (1955) oçerkləri, "Təzə qəsəbədə gülüş", "Məzhəkli itki" (1973) novellaları, "İki könül bir olanda" (1947) balet-librettosu, "Şərqin qalibləri" (1960), "Bir stəkan çay" (1971) kinossenariləri və xeyli sayda məqalələri dövrünün nəbzini tutmaq baxımından çox əhəmiyyətlidir.

İslam Səfərli tərcüməçilik fəaliyyəti ilə də məşğul olub. O, A. S. Puşkin, M. M. Svetlov, S. Marşak, M. Kərim, M. Tursunzadə, K. Koladze, Y. Dolmatovski və b. kimi tanınan sənətkarların əsərlərindən müvəffəqiyyətlə tərcümələr edib

Şairin bacısı oğlu, Əməkdar rəssam Əli Səfərovun dayısı ilə bağlı verdiyi müsahibə özündə İslam Səfərli barədə genişməlumatlar daşıyır.

Əli Səfərov şair haqqında bəzi mətbuat orqanlarının yazdığı yalan məlumatlardan gileylənərək, şairin gerçək həyat hekayəsindən danışıb.

Ömrünün çox hissəsini Bakı şəhərində keçirən şair Şəkərabad kəndində doğulub və oradakı məktəbdə təhsilini bir müddət davam etdirib. Lakin məktəb dörd və yeddiillik olduğu üçün şair təhsilinin geri qalanını davam etdirmək üçün Sarvanlar məhəlləsinə köçərək, hazırda adını daşıyan Naxçıvan şəhər 1 nömrəli məktəbə getməli olur. II Dünya müharibəsi vaxtlarında Sarvanlar məhəlləsində yaşayan şair, naxçıvanlı 12 nəfər ilə birlikdə könüllü olaraq müharibəyə yollanır.

Bəzi jurnalistlərin yazdığı yazılarda şairin müharibədən sağ qayıdan 13 nəfərdən  tək insan olduğu qeyd olunsa da, müəlliflərin İslam Səfərli yaradıcılığından xəbərdar olmadıqları açıq-aydın görünür. Çünki onlar müharibədən beş nəfər geri dönmüşdülər. İslam Səfərlinin “Onüçlər” şeirindəki bir bənd belə bu fikri təsdiqləməyə bəs edər:

 

Mərdlik edib, ad qazanan

Yarısından çoxu ölən,

Ölümündə üstə gülən

Kimdir?

Əgər soruşsanız,

Bir ağızdan siz hamınız,

Deyiniz ki, onüçlərdir.

 

Burada şairin “yarısından çoxu ölən” ifadəsinə fikir versək görə bilərik ki, şair onüçlər arasında müharibədə sağ qalan tək insan deyil. Onlar bədən nahiyələrində çoxlu qəlpə yaraları ilə müharibədən dönmüşdülər. Əli Səfərlinin sözlərinə görə şair döyüşlərdə kəşfiyyatcı olmuşdur. Bir gün şair müharibədə olarkən bir alman əsgəri ilə əlbəyaxa döyüşdə olur.

 

Əlini yaralayan şair öz silah dostlarından biri tərəfindən xilas olunur. Həmin döyüşdə İslam Səfərli və silah yoldaşları çoxlu alman əsirləri ilə geri dönüb. Şair 416-cı və 77-ci diviziyalarda xidmət göstərmiş, müharibə vaxtlarında “Qırmızı bayraq”, “Qızıl əsgər” kimi cəbhə qəzetlərində oçerk və şeirlərini çap etdirmişdir.

1944-cü ildə cəbhədə ağır yaralanan şair sağaldıqdan sonra 77-ci diviziyada fəaliyyətini davam etdirir. Müharibə bitdikdən sonra Naxçıvana qayıdan nəğməkar şair bir müddət “Şərq qapısı” qəzeti və Naxçıvan radiosunda çalışır. Burada çalışarkən şairin “Ədəbiyyat”, “Şərq qapısı”, “Azərbaycan gəncləri” kimi bir neçə qəzetdə şeirləri çap olunur.

Cəbhəyə yollanmamışdan qabaq İslam Səfərli və dostu İslam Bağırov Nehrəm arxının hər iki tərəfinə hər biri bir söyüd ağacı əkirlər. Cəbhədən geri dönən şair ağacların pöhrələyib bir-birinə sarmaşdığını görür. Lakin dostunu cəbhədə itirən şair bu ağaclar kimi qucaqlaşaraq ayrıldıqları o yerə qucaqlaşaraq qayıda bilmir.

Bu hadisə şairi çox təsirləndirir. “Qoşa söyüd” şeiri də belə doğulur. (Qucaqlaşmış söyüdlər onun vəfatından sonra 2000-ci illərdə genişləndirmə işlərinin “qurbanına” çevrilir -red.)

Bakıya tez-tez gedən şair şeirlərindən birini “Azərbaycan gəncləri” qəzetində çap etdirməyə nail olur və bu şeiri dahi bəstəkar Üzeyir Hacıbəyov görür. Üzeyir Hacıbəyov şairin istedadını görür və onu təhsil almasını məsləhət bilir.

Bunun təsiri ilə 1946-cı ildə Bakı Dövlət Universitetinin Filologiya ixtisasına daxil olan İslam Səfərli artıq Bakıda yaşamağa davam edir. 1948-ci ildə isə Bakının tanınmış ailələrinin birinin qızı olan Anaxanım Səfərli ilə ailə həyatı qurub Bakı şəhərində qalır. İslam Səfərli öz yaradıcılığının zirvə əsərlərindən olan “Nə vaxta qaldı?” şeirini də məhz o dövrdə yazır. Şair uzun müddət nişanlı qalmasından söz açaraq yazırdı:

 

Gilənar qızardı, ağ tut sovuşdu

Payını dərmədim, budaqda qaldı 

Hamı könül verib yara qovuşdu

Bəs bizim toyumuz nə vaxta qaldı?

Ay gözəl, nə vaxta qaldı?

 

İslam Səfərli yazdığı heca vəznindəki axıcı şeirləri ilə bir çox bəstəkarın diqqətini çəkməyi bacarmış, Cahangir Cahangirov, Rəşid Behbudov kimi simalarla çox yaxın olmuşdur. Bir gün türk şairi Nazim Hikmət Bakıya gələndə görüşlərin birində İslam Səfərli “Xəzərim, ay Xəzərim” şeirini oxuyarkən tədbir sonunda Nazim Hikmət “Yavrum, sən bu sözlərə mahnı yazdırma. Mahnı elə bu şeirin özündədir” ifadəsi ilə şairin yaradıcılığını yüksək qiymətləndirmişdir.

Şair günlərinin çox hissəsini təbiət qoynunda keçirməyi sevirdi. Bir gün şair dostu, yazıçı-publisist Əlfi Qasımovla birlikdə bütün gün gəzib istirahət edirlər. Axşama yaxın Əlfi Qasımovun qardaşı onları Şuşa şəhərindəki bulağa istirahət üçün aparmağa gələndə İslam Səfərlinin yoldaşı Anaxanım Səfərli şairin bu gün çox istirahət edərək gəzməsindən gileylənərək bir az da evdə oturmasını söyləyir. İslam Səfərli isə gedərkən “Mənə də bu qalacaq”, – deyir və nəticədə, aşağıdakı misraların tarixçəsi yaranır:

 

Günlər keçir birər-birər

Bir uğurlu yol gedirəm

Yurdumuzu vəsf edirəm

Əldə qələm, dizdə varaq

Mənə qalan bu olacaq.

 

İslam Səfərlinin yaddaşı da olduqca güclü idi. Demək olar ki, bütün şeirlərini əzbər deyərdi. Günlərin birində Səməd Vurğunla bir məclisdə olarkən, Səməd Vurğun “Mənə oxşayan qarabala İslam buradadır”, – deyərək İslam Səfərlini səsləyir və ondan keçən dəfəki tədbirdə dediyi şeiri yenidən səsləndirməsini istəyir. Bu hadisəyə Əlfi Qasımovun bir yazısında da rast gəlmək mümkündür.

İslam Səfərlinin ən zirvə əsərlərindən biri də 1955-ci ildə tamaşaya qoyulan “Göz həkimi”dir.

Bu əsər həm Naxçıvanda, həm də Bakıda tamaşaya qoyulmuşdur. Tamaşa verilən zaman zallarda boş yer olmurdu. Şair Bəxtiyar Vahabzadə müsahibələrinin birində dostları arasında dramaturgiyaya ilk İslam Səfərlinin gəldiyini demişdi.

 İslam Səfərlinin “Bir könül sındırmışam” şeirinin də olduqca maraqlı bir xatirəsi var. İslam Səfərlinin qadın dostlarından biri şairin bir sözü ilə ondan inciyir. Eyni yerdə şairin dostu Əlfi Qasımov da olur.İslam Səfərli gecə yatmayaraq “Bir könül sındırmışam” şeirini yazır və şeiri göstərmək üçün dostu Əlfi Qasımovun evinə yollanır. İslam Səfərli dünən gecə o qadının xətrinə dəydiyini söyləyir və şeiri göstərir. Əlfi Qasımov isə, “İslam, səndə ki bu ürək var, heç kəs səndən inciməz” cavabını verir. Bu məşhur şeirə daha sonra mahnı da bəstələnir. Şövkət Ələkbərovanın ifasında səslənən mahnının məşhur nəqarətində isə deyilir:

 

Qəbahətim böyükdür

Ay ellər, dünən axşam

Dünən axşamçağı

Büllur kimi bir ürək,

Bir könül sındırmışam…

 

Filmoqrafiya

- Ulduzlar sönmür

- Göz həkimi

 

Kitabları

- "Ordumuza ithaf" (şeir)

- "Naxçıvan gənclərinə məktub"

- "Məktub"

- "Biz kəşfiyyata necə gedək" (oçerk)

- "Biri ailənin üzvləri" (oçerk)

 

Təltif və mükafatları

1. "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

2. 3-cü dərəcəli "Şöhrət" ordeni

3. "İgidliyə görə" medalı

4. "Qafqazın müdafiəsinə görə" medalı

 

İslam Səfərlinin 18 kitabı işıq üzü görüb. Şair 6 noyabr 1974-cü ildə uzun sürən xəstəlikdən sonra əbədiyyətə qovuşub və Fəxri Xiyabanda dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.02.2026)