Kirpinin Eleştiri İğneleri: Refik Halit Karay

Enver Aykol, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Türkiyə təmsilçisi

Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birlikdə Türk Mədəniyyəti Ünlüləri layihəsində bu gün sizlərə Azərbaycan dilində  və Türkiyə türkcəsində Türkiyə yazarı Refik Həlit Qaray yaradıcılığı təqdim ediləcək.

Refik Həlit Qaray (14 Mart 1888 – 18 İyul 1965), yumoru, həcvləri, realist hekayələri və sosial tənqid sahəsində verdiyi əsərlərlə həm dövrünün siyasi atmosferinə işıq tutmuş, həm də Anadolu insanını ədəbiyyata daşıyan pioner şəxslərdən biri olmuşdur. Əsərlərində istifadə etdiyi kəskin müşahidə qabiliyyəti, sadə və axıcı İstanbul Türkcəsi, ictimai dəyişimləri əks etdirməsindəki ironik üslub onu Milli Ədəbiyyat cərəyanının əhəmiyyətli nümayəndələrindən birinə çevirmişdir. Bu mətn, Refik Həlit Qarayın həyatını xronoloji bir çərçivədə təqdim edərkən, əsasən onun ədəbi şəxsiyyətini, əsərlərinin tematik və formal xüsusiyyətlərini, Türk ədəbiyyatındakı yerini və sürgünlərinin sənətinə təsirini araşdıracaqdır.

Refik Həlit Qaray, 14 Mart 1888-ci ildə İstanbulun Beylərbəyi səmtində köklü bir ailənin uşağı olaraq dünyaya gəldi. Atası Mudurnulu Mehmed Həlid Bəy, Osmanlı maliyyə bürokratiyasında mühüm vəzifələrdə çalışmış; anası Nəfisə Ruhsar Xanım isə Qırımdakı Giray sülaləsindən idi. Ailənin mədəni birikimi, onun erkən yaşda ədəbiyyat və dil mövzularında həssaslıq qazanmasına səbəb oldu. İlk təhsilini Vəznəcilərdəki Şəmsülməarif Məktəbi və Göztəpədəki Daşməktəbdə tamamladı. Qalatasaray Məktəb-i Sultaniyyəsinə qeyd olunsa da intizam problemləri səbəbilə məzun ola bilmədən ayrıldı (1906). Hüquq Məktəbinə davam edərkən məmurluğa başladı; lakin II Məşrutiyyətin elanı ilə (1908) jurnalistliyə yönəldi.

Siyasi yazıları və həcvləri səbəbilə İttihad və Tərəqqi hökuməti tərəfindən 1913-cü ildə Sinopa, sonra isə Çorum, Ankara və Bilecikə sürgün edildi. Bu dövr, onun ədəbi yaradıcılığında Anadolu insanını kəşf etdiyi və realist hekayələr yazdığı bir mərhələyə çevrildi. 1918-ci ildə İstanbula qayıtdığında Robert Kollecində Türkcə müəllimliyi etdi; lakin Milli Mübarizəyə qarşı duruşu səbəbilə 1922-ci ildə "Yüzelliliklər" siyahısına daxil edilərək Suriyəyə sürgün edildi. 1938-ci ildə çıxarılan əfv qanunu ilə Türkiyəyə qayıtdı və ölümünə qədər jurnalistlik, roman və hekayə yazıçılığı ilə həyatını qazandı.

Refik Həlit ədəbiyyat aləminə yumor və həcv yazıları ilə addım atdı. Qələm, Cem və Şəhrah kimi jurnallarda "Kirpi" təxəllüsü ilə dərc etdirdiyi yazılar dövrün siyasi hakimiyyətini tənqid edən kəskin bir üsluba malik idi. Məsələn, İttihad və Tərəqqinin təzyiqçi siyasətlərini istehzalı bir dillə tənqid etdiyi yazıları həm xalq tərəfindən maraqla qarşılandı, həm də onu sürgünlərə sürüklədi. Bu yazılar yalnız siyasi tənqid deyil, eyni zamanda cəmiyyətdəki pozulmuş tipləri (miras yeyənlər, müharibə zənginləri, alafranga təqlidçilər) hədəf alan sosial həcv nümunələri idi.

Refik Həlit, Ziya Göyalp və Ömər Seyfəddinin rəhbərlik etdiyi "Yeni Dil" hərəkatını qəbul etdi. Dildə sadələşməni müdafiə edərək, hekayələrində mahalli şivələrə batmadan, İstanbul Türkcəsinin zərifliyini qoruyan bir üslub inkişaf etdirdi. Məmləkət Hekayələri (1919) bu dil anlayışının ən mükəmməl nümunələrindən biri hesab olunur. Ömər Seyfəddin onun hekayələrindəki dilin "axtaranların tapdığı Türkcə" olduğunu qeyd etmişdir.

Sürgün illəri Refik Həlitin ədəbi perspektivini dərin şəkildə təsirləndirdi. Anadolunun qəsəbə və kəndlərində yaşayan insanların gündəlik həyatını, çətinliklərini və mədəni toxumunu ilk dəfə realist bir müşahidə ilə əsərlərinə daşıdı. Məmləkət Hekayələri’ndə Çorumda bir qəsəbə həkiminin çarəsizliyini (Fərman), Sinopda balıqçıların mübarizəsini (Qərib Bir Hədiyyə) təsvir etdi. Bu hekayələr dövrün İstanbul mərkəzli ədəbiyyat anlayışına qarşı Anadolunu mərkəzə alan bir inqilab xarakteri daşıyırdı.

1922-1938-ci illər arasında Suriya və Livan keçən ikinci sürgün dövrü onun ədəbiyyatında "qürbət" mövzusunu dərinləşdirdi. Qürbət Hekayələri (1940), sürgün edilən Türklərin vətən həsrətini, çöl insanlarının həyatını və mədəniyyətlərarası toqquşmaları işlədi. Bu əsərlərdə ekzotik məkanlar, psixoloji təhlillər və trajik məhəbbət hekayələri ön plana çıxdı.

Refik Həlit hekayələrində məkan və personaj təsvirlərində son dərəcə detalcıdır. Məsələn, Məmləkət Hekayələri’ndə Anadolunun kasıb havasını, qəhvəxanaların tozlu guşələrini, kənd qadınlarının geyimlərini sanki bir rəssam diqqəti ilə təsvir edir. Məmləkət Hekayələri Türk ədəbiyyatında realist ifadənin və sosial tənqidin əhəmiyyətli nümunələrindən biridir. 1909-1919-cu illər arasında yazılan bu hekayələr Anadolu və İstanbulun ictimai quruluşunu əks etdirir. Qaray, Maupassant tərzi hadisə qurğuları ilə adi insanların həyat mübarizəsini, yoxsulluq, bürokratik çürümə, batil inanclar və əxlaqi pozulma kimi mövzular vasitəsilə işləyir. Əsərdə sürgün illərində qazandığı təcrübələrlə formalaşan təsvirlər, qəsəbə və kənd reallığını səmimi bir dillə ötürərkən, ironiya və yumorla zənginləşdirilmiş tənqidi baxış ictimai ədalətsizliyi və insanın ikirəngliyini üzə çıxarır. Şaftalı Bağları kimi hekayələrdə bürokratiyanın tənbəlliyini və dövlət məmurlarının məsuliyyətsizliyini vurğulayarkən; Yatıq Əminə və Sarı Bal kimi personajlar vasitəsilə qadınların cəmiyyətdəki mövqeyini araşdırır.

Qarayın hekayələri məkan və personaj əlaqəsini dərinləşdirərək Anadolunun nəzərdən qaçırılmışlığını və İstanbulun kənar məhəllələrindəki səfaləti gözlər qarşısına sərir. Din xadimlərinin mənafeliliyi, zənginlərin istismarı və yoxsul xalqın çarəsizliyi sosial tənqidin əsas nöqtələrini təşkil edir. Məsələn, Haqqı Sükut’da işçi sinfinin əzilməsi, Boz Eşşək’də kənd-şəhər uçurumu, Böyük Öküz’də hiyləkarlığın cəzasız qalmaması dövrün ictimai dinamiklərini əks etdirən çarpıcı səhnələrlə işlənir. Qaray hadisələri təəccüblü sonlarla bağlayarkən, insanın daxili münaqişələrini ictimai şərtlərlə əlaqələndirir. Bu yanaşma əsəri yalnız ədəbi bir mətindən kənara çıxararaq, Cümhuriyyət əvvəli Türkiyənin sosioloji bir panoramaşına çevirir.

“İnsanlar yalnız öz səadətlərini yaxşı hiss etmək üçün başqalarının fəlakətlərini axtarar.” (Məmləkət Hekayələri, s. 126)

Yumoru yalnız güldürmək üçün deyil, ictimai tənqid etmək məqsədilə istifadə edir. Kirpinin Dedikləri’ndə "müharibə zənginləri"nə istehza edərkən, bu tiplərin əxlaqi çöküntüsünü vurğulayır. Sadə, axıcı və danışıq dilinə yaxın bir Türkcə istifadə edir. Mahalli sözləri ölçülü şəkildə mətnə daxil edərək yerli rəng qatarkən, oxucunun anlamasına mane olmur. Cümlələri qısa və təsirlidir; xüsusilə dialoqlarda təbiiyyət ön plandadır. Refik Həlit Anadolunu ədəbiyyata daşıyarak Milli Ədəbiyyatın təməllərini qoyanlardan biridir. Onun realist üslubu Yaqub Qadri Qaraosmanoğlu və Xalidə Ədib Adıvar kimi yazıçıları təsirləndirmişdir.

Refik Həlit Qaray, ömrü boyu siyasi təzyiqlər, sürgünlər və şəxsi faciələrlə mübarizə aparmış; lakin bu çətinliklər onun ədəbi yaradıcılığını qidalandırmışdır. Anadolu insanını realist bir müşahidə ilə ədəbiyyata daşıması, dildəki sadələşmə səyləri və kəskin həcvləri ilə Türk ədəbiyyatının əsas daşlarından biri olmuşdur. Əsərləri həm dövrünün sosiopolitik atmosferini əks etdirən bir sənəd, həm də universal mövzuları işləyən bədii mətnlər kimi öz dəyərini qoruyur.

Biblioqrafiya

M. Orhan Okay, "KARAY, Refik Halit", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/karay-refik-halit [Erişim Tarihi: 22.02.2025].

Abdullah Şengül, “Refik Halit Karay”, Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,  https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/karay-refik-halit [Erişim Tarihi: 22.01.2025].

İnci Enginün, Tanzimat'tan Cumhuriyete 1839-1923 Yeni Türk Edebiyatı, İstanbul: Dergah Yayınları, 2019.

Şerif Aktaş, Refik Halit Karay Edebiyatımızın Zirvesindekiler, Ankara: Akçağ Yayınları, 2005.

EYNİ MƏTNİ TÜRKİYƏ TÜRKCƏSİNDƏ DƏ TƏQDİM EDİRİK:

Kirpinin Eleştiri İğneleri: Refik Halit Karay

Refik Halit Karay (14 Mart 1888 – 18 Temmuz 1965), mizahı, hicvi, realist hikâyeleri ve sosyal eleştiri alanlarında verdiği eserlerle hem döneminin siyasi atmosferine ışık tutmuş hem de Anadolu insanını edebiyata taşıyan öncü isimlerden biri olmuştur. Eserlerinde kullandığı keskin gözlem yeteneği, sade ve akıcı İstanbul Türkçesi, toplumsal değişimleri ele alışındaki ironik üslup, onu Millî Edebiyat akımının önemli temsilcilerinden biri yapmıştır. Bu metin, Refik Halit Karay'ın hayatını kronolojik bir çerçevede sunarken, ağırlıklı olarak edebî kişiliğini, eserlerinin tematik ve biçimsel özelliklerini, Türk edebiyatındaki yerini ve sürgünlerinin sanatına etkisini inceleyecektir.

Refik Halit Karay, 14 Mart 1888'de İstanbul Beylerbeyi'nde köklü bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Babası Mudurnulu Mehmed Halid Bey, Osmanlı maliye bürokrasisinde önemli görevlerde bulunmuş; annesi Nefise Ruhsar Hanım ise Kırım’daki Giray hanedanına mensuptu. Ailesinin kültürel birikimi, onun erken yaşta edebiyat ve dil konusunda hassasiyet kazanmasını sağladı. İlk eğitimini Vezneciler'deki Şemsülmaârif Mektebi ve Göztepe'deki Taşmektep'te tamamladı. Galatasaray Mekteb-i Sultânîsi'ne kaydolsa da disiplin sorunları nedeniyle mezun olamadan ayrıldı (1906). Hukuk Mektebi'ne devam ederken memuriyete başladı; ancak II. Meşrutiyet'in ilanıyla (1908) gazeteciliğe yöneldi.

Siyasi yazıları ve hicivleri nedeniyle İttihat ve Terakki hükümeti tarafından 1913'te Sinop'a, ardından Çorum, Ankara ve Bilecik'e sürgün edildi. Bu dönem, edebî üretiminde Anadolu insanını keşfettiği ve realist hikâyeler yazdığı bir döneme dönüştü. 1918'de İstanbul'a döndüğünde Robert Kolej'de Türkçe öğretmenliği yaptı; ancak Millî Mücadele'ye muhalif duruşu nedeniyle 1922'de "Yüzellilikler" listesine alınarak Suriye'ye sürgün edildi. 1938'de çıkarılan af kanunuyla Türkiye'ye döndü ve ölümüne kadar gazetecilik, roman ve hikâye yazarlığı ile geçimini sağladı.

Refik Halit, edebiyat dünyasına mizah ve hiciv yazılarıyla adım attı. Kalem, Cem ve Şehrah gibi dergilerde "Kirpi" takma adıyla yayımladığı yazılar, dönemin siyasi iktidarını eleştiren keskin bir üsluba sahipti. Örneğin, İttihat ve Terakki'nin baskıcı politikalarını alaycı bir dille eleştirdiği yazıları, hem halk tarafından ilgiyle karşılandı hem de onu sürgünlere sürükledi. Bu yazılar, sadece siyasi eleştiri değil, aynı zamanda toplumdaki yozlaşmış tipleri (mirasyediler, harp zenginleri, alafranga taklitçiler) hedef alan sosyal hiciv örnekleriydi.

Refik Halit, Ziya Gökalp ve Ömer Seyfettin'in öncülüğündeki "Yeni Lisan" hareketini benimsedi. Dilde sadeleşmeyi savunarak, hikâyelerinde mahalli ağızlara saplanmadan, İstanbul Türkçesi'nin zarafetini koruyan bir üslup geliştirdi. Memleket Hikâyeleri (1919), bu dil anlayışının en yetkin örneklerinden biri olarak kabul edilir. Ömer Seyfettin, onun hikâyelerindeki dilin "arayanların bulduğu Türkçe" olduğunu belirtmiştir.

Sürgün yılları, Refik Halit'in edebî perspektifini derinden etkiledi. Anadolu'nun kasaba ve köylerinde yaşayan insanların gündelik hayatını, sıkıntılarını ve kültürel dokusunu ilk kez gerçekçi bir gözlemle eserlerine taşıdı. Memleket Hikâyeleri'nde Çorum'da bir kasaba doktorunun çaresizliğini (Ferman), Sinop'ta balıkçıların mücadelesini (Garip Bir Hediye) anlattı. Bu hikâyeler, dönemin İstanbul merkezli edebiyat anlayışına karşı Anadolu'yu merkeze alan bir devrim niteliğindeydi.

1922-1938 arasında Suriye ve Lübnan'da geçen ikinci sürgün dönemi, onun edebiyatında "gurbet" temasını derinleştirdi. Gurbet Hikâyeleri (1940), sürgün edilen Türklerin vatan hasretini, çöl insanlarının yaşamını ve kültürler arası çatışmaları işledi. Bu eserlerde egzotik mekânlar, psikolojik tahliller ve trajik aşk öyküleri öne çıktı.

Refik Halit, hikâyelerinde mekân ve karakter betimlemelerinde son derece detaycıdır. Örneğin, Memleket Hikâyeleri'nde Anadolu'nun kasvetli havasını, kahvehanelerin tozlu köşelerini, köy kadınlarının giysilerini adeta bir ressam titizliğiyle tasvir eder. Memleket Hikâyeleri, Türk edebiyatında gerçekçi anlatımın ve sosyal eleştirinin önemli örneklerinden biridir. 1909-1919 yılları arasında kaleme alınan bu hikâyeler, Anadolu ve İstanbul’un toplumsal yapısını yansıtır. Karay, Maupassant tarzı olay örgütleriyle sıradan insanların yaşam mücadelelerini, yoksulluk, bürokratik çürüme, batıl inançlar ve ahlaki yozlaşma gibi temalar üzerinden ele alır. Eserde, sürgün yıllarında edindiği deneyimlerle şekillenen tasvirler, kasaba ve köy gerçekliğini samimi bir dille aktarırken, ironi ve mizahla beslenen eleştirel bakış, toplumsal adaletsizliği ve insanın ikiyüzlülüğünü ortaya koyar. Şeftali Bahçeleri gibi hikâyelerde, bürokrasinin tembelliğini ve devlet memurlarının sorumsuzluğunu vurgularken; Yatık Emine ve Sarı Bal gibi karakterler üzerinden kadınların toplumdaki konumunu irdeler.

Karay’ın hikâyeleri, mekân ve karakter ilişkisini derinlemesine işleyerek Anadolu’nun ihmal edilmişliğini ve İstanbul’un kenar mahallelerindeki sefaleti gözler önüne serer. Din adamlarının çıkarcılığı, zenginlerin sömürüsü ve yoksul halkın çaresizliği, sosyal eleştirinin odak noktalarını oluşturur. Örneğin, Hakkı Sükût’ta işçi sınıfının ezilişi, Boz Eşek’te köy-kent kopukluğu, Koca Öküz’de hilekârlığın cezasız kalmayışı, dönemin toplumsal dinamiklerini yansıtan çarpıcı sahnelerle işlenir. Karay, olayları şaşırtıcı sonlarla bağlarken, insanın iç çatışmalarını toplumsal koşullarla ilişkilendirir. Bu yaklaşım, eseri yalnızca bir edebi metin olmanın ötesine taşıyarak, Cumhuriyet öncesi Türkiye’nin sosyolojik bir panoraması haline getirir. 

Mizahı yalnızca güldürmek için değil, toplumsal eleştiri yapmak amacıyla kullanır. Kirpinin Dedikleri'nde "harp zenginleri"ni alaya alırken, bu tiplerin ahlaki çöküntüsünü vurgular. Sade, akıcı ve konuşma diline yakın bir Türkçe kullanır. Mahalli kelimeleri ölçülü şekilde metne dahil ederek yerel renk katarken, okurun anlamasını engellemez. Cümleleri kısa ve vurucudur; özellikle diyaloglarda doğallık ön plandadır. Refik Halit, Anadolu'yu edebiyata taşıyarak Millî Edebiyat'ın temellerini atan isimlerden biridir. Onun gerçekçi üslubu, Yakup Kadri Karaosmanoğlu ve Halide Edip Adıvar gibi yazarları etkilemiştir.

Refik Halit Karay, yaşamı boyunca siyasi baskılar, sürgünler ve kişisel trajedilerle mücadele etmiş; ancak bu zorluklar onun edebî üretimini beslemiştir. Anadolu insanını gerçekçi bir gözlemle edebiyata taşıması, dildeki sadeleşme çabaları ve keskin hicivleriyle Türk edebiyatının kilometre taşlarından biri olmuştur. Eserleri, hem döneminin sosyopolitik atmosferini yansıtan bir belge hem de evrensel temaları işleyen sanatsal metinler olarak değerini korumaktadır.

Seçilmiş Kaynakça

M. Orhan Okay, "KARAY, Refik Halit", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/karay-refik-halit [Erişim Tarihi: 22.02.2025].

Abdullah Şengül, “Refik Halit Karay”, Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü,  https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/karay-refik-halit [Erişim Tarihi: 22.01.2025].

İnci Enginün, Tanzimat'tan Cumhuriyete 1839-1923 Yeni Türk Edebiyatı, İstanbul: Dergah Yayınları, 2019.

Şerif Aktaş, Refik Halit Karay Edebiyatımızın Zirvesindekiler, Ankara: Akçağ Yayınları, 2005.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.02.2026)

Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Biz bir neçə gün ərzində biznesdə, peşə fəaliyyətində uğur qazanmağın yolunu göstərən ən çox tələb olunan kitablardan danışırıq. Bu dəfəki seçimim Entoni Robbinsin  «Özündə nəhəngi oyat» kitabıdır.

Dünyanın ən tanınmış motivasiya spikerlərindən olan, layf-kouçinqin (mütəxəssislə ondan bilgi almaq zərurəti duyan insanın lazımi nəticə alanadək peşəkar münasibətləri) banilərindən biri hesab olunan Entoni Robbins özü həyatda hər şeyi sıfırdan başlayıb, motivasiya kitablarını öz həyat təcrübəsinə əsasən yazıb. Entoni Robbinsə görə hər bir insan içində yatan enerjini oyatmalı, arzularını, hətta ən fantastik olanları belə reallaşdırmalıdır. Entoni Robbins tövsiyyə edir ki, böyük hədəfləri vurun, heç nəylə kifayətlənməyin. Ən vacibi – özünüzə güvənin, deyin ki, mən bunu bacaracağam!

«Hər gün öz üzərinizdə səylə çalışın, zərərli vərdişlərdən, səhv qənaətlərdən qorunun», - deyir spiker.

Entoni Robbins belə bir deviz də təklif edir: «Öz emosiyalarınızı özünüzə müttəfiq edin». Onun təklif etdiyi digər deviz isə belədir: «Arzulamaqdan dərhal real işə keçin!»

Oxuculara onu da söyləyim ki, Entoni Robbinsin kouçinq seanslarının (konsaltinq və treninq metodudur ki, kouç öz tələbəsinə konkret hədəfi vurmağı öyrədir) astronomik qiyməti var: 1 milyon dollar!!! Və bu prosedura arzulayanlar 2 il öncədən yazılırlar. Onun müştəriləri arasında isə bir görün kimlərə rast gələcəksiniz: Bill Klintona, Andre Aqasiyə, Opra Uinfriyə... Prezidentliyədək yüksələn siyasətçi, ən yüksək kürsülərdən düşməyən dünyaşöhrətli idmançı, dünyanın ən nüfuzlu qadınları reytinqində yer alan ən məşhur televiziya aparıcısı və şoumen...

Bu sırada tarixdə SSRİ dövlətinin, kommunizmin süqutunun memarı hesab edilən, Qarabağı da ermənilərə vəd etmiş sonuncu SSRİ prezidenti, mənfur Mixail Qorbaçovu  da görmək olardı, əziz oxucular.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.02.2026)

İlhamə Qəsəbova,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent. “Ədəbiyyat və incəsənət”

Xocalı faciəsi Azərbaycan tarixində ən ağır və ağrılı hadisələrdən biri kimi yadda qalmışdır. 1992-ci ilin fevralında baş verən bu hadisə təkcə insan itkiləri ilə deyil, həm də yüzlərlə insanın əsir və girov götürülməsi ilə nəticələndi. Bu ağır taleyi yaşayanların arasında qadınlar xüsusi yer tuturdu. Əsirlikdən qayıdan qadınların həyat hekayələri yalnız fiziki sağ qalmanın deyil, həm də güclü sosial və psixoloji dirənişin nümunəsi kimi qiymətləndirilə bilər.

Əsirlik həyatı insan psixologiyasına dərin izlər buraxır. Qadınlar üçün bu sınaq daha mürəkkəb və çoxqatlı olmuşdur. Onlar yalnız şəxsi iztirablarını deyil, eyni zamanda ailə üzvlərinin itkisinin ağrısını, uşaqların taleyinə görə narahatlığı və gələcəyə dair qeyri-müəyyənliyi də yaşamalı olmuşlar. Buna baxmayaraq, bir çox qadın əsirlikdən qayıtdıqdan sonra həyatlarını yenidən qurmağa, ailələrini ayaqda saxlamağa və cəmiyyətə inteqrasiya olunmağa böyük iradə nümayiş etdirmişdir.

Bu dirənişin əsas mənbələrindən biri sosial dayaqlar olmuşdur. Ailə bağları, yaxınların dəstəyi və cəmiyyətin mənəvi həmrəyliyi qadınların travma ilə mübarizəsində mühüm rol oynamışdır. Digər tərəfdən, milli kimlik, vətən sevgisi və ədalətə inam kimi mənəvi dəyərlər də onların psixoloji dayanıqlığını gücləndirmişdir. Bu amillər qadınların yalnız sağ qalmasına deyil, həm də yaşadıqları ağır təcrübəni mənəvi gücə çevirməsinə imkan vermişdir.

Psixoloji baxımdan bu qadınların həyat hekayələri travmadan sonra dirçəliş (post-travmatik inkişaf) nümunəsi kimi də dəyərləndirilə bilər. Onların bir çoxu başlarına gələnləri unutmasa da, bu xatirələri yaşamaq və danışmaq vasitəsilə həm şəxsi sağalma prosesinə töhfə vermiş, həm də tarixi yaddaşın qorunmasına xidmət etmişdir. Bu baxımdan Xocalı əsirliyindən qayıdan qadınların xatirələri yalnız fərdi talelərin hekayəsi deyil, həm də kollektiv yaddaşın və milli dirəniş ruhunun mühüm tərkib hissəsidir.  Xocalı əsirliyini yaşamış qadınların sosial-psixoloji dirənişi insan iradəsinin və mənəvi gücünün parlaq nümunəsidir. Onların həyat yolu göstərir ki, ən ağır sınaqlardan belə çıxmaq, həyatı yenidən qurmaq və gələcəyə ümidlə baxmaq mümkündür. Bu hekayələr həm tarixi yaddaşın qorunması, həm də gələcək nəsillərin mənəvi tərbiyəsi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.

Xocalı faciəsi zamanı sakin əsir və girov götürülmüş qadınların arasında bu ağır taleyi yaşayan insanlardan biri də səkkiz gün erməni əsirliyində qalmış Durdanə Ağayevadır. Onun həyat hekayəsi müharibənin insan taleyinə vurduğu yaraları və eyni zamanda insan iradəsinin gücünü göstərən təsirli nümunələrdən biridir.

Faciəli hadisələr zamanı Durdanə Ağayeva digər Xocalı sakinləri kimi doğma yurdunu tərk etməyə məcbur qalmışdı. Lakin qaçqınlıq yolunda o, erməni silahlıları tərəfindən əsir götürülür və günlərlə ağır şəraitdə saxlanılır. Əsirlik dövrü onun üçün həm fiziki, həm də mənəvi baxımdan son dərəcə çətin bir sınaq olur. Qeyri-insani münasibət, qorxu, qeyri-müəyyənlik və doğmalarının taleyi barədə narahatlıq bu günləri daha da ağırlaşdırırdı.

Buna baxmayaraq, Durdanə Ağayeva əsirlikdə olduğu müddətdə ruhdan düşmür. Onun yaşamaq istəyi, doğmalarına qovuşmaq ümidi və mənəvi gücü bu ağır günlərə tab gətirməsinə kömək edir. Səkkiz gün davam edən əsirlikdən sonra o, azad edilir və yenidən həyatla üz-üzə qalır. Lakin əsirliyin psixoloji izləri onun yaddaşında ömürlük qalır.

Azadlığa qovuşduqdan sonra Durdanə Ağayeva həyatını yenidən qurmaq üçün böyük iradə göstərir. O, yaşadıqlarını unutmasa da, bu acı xatirələri bir həqiqət kimi gələcək nəsillərə çatdırmağı özünə borc bilir. Onun danışdığı xatirələr müharibənin dəhşətlərini, mülki insanların üzləşdiyi faciəni və xüsusilə qadınların yaşadığı iztirabları anlamaq baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.

Durdanə Ağayevanın taleyi yalnız fərdi həyat hekayəsi deyil, həm də Xocalı şahidlərinin ümumi ağrısının bir parçasıdır. Bu hekayə insanın ən ağır şəraitdə belə yaşamaq və dirənmək gücünə malik olduğunu göstərir. Onun həyat mübarizəsi həm tarixi yaddaşın qorunmasına, həm də Xocalı həqiqətlərinin dünyaya çatdırılmasına xidmət edən canlı şahidlik kimi dəyərləndirilir.

 Üç il düşmən əsirliyində qalmış Səidə də Azərbaycan qadınının yaşadığı fiziki və psixoloji sarsıntıları, onun taleyində əks olunan acı həqiqətləri müharibə və əsirlik travmasının insan psixologiyasına təsirini göstərən dramatik bir həyat hekayəsinin təqdimatıdır. Əsərdə üç il düşmən əsirliyində yaşamış Səidənin taleyi və onun  sonrakı həyatında formalaşan psixoloji vəziyyəti olduqca təsirlidir. Səidənin əsirlikdə başına gələnlər əsasən travmatik yaddaş, sosial təcrid və insanın daxili dünyasında yaranan psixoloji müdafiə mexanizmləridir.

Səidənin xatirələrində bahar obrazı xüsusi simvolik məna daşıyır. Adətən yenilənmə və ümid rəmzi olan bahar onun yaddaşında əksinə, qorxu və ağrı ilə assosiasiya olunur. Bu, travma sonrası yaddaşın necə dəyişdiyini və insanın müəyyən zaman və məkan simvollarını psixoloji ağrının tetikleyicisinə çevirdiyini göstərir. Qadının sözlərində baharın təbiətdə həyatın oyanışını ifadə etməsinə baxmayaraq, onun yaddaşında qan və ölüm qoxusu müharibə travmasının dərinliyini ortaya qoyur.

Səidənin əsirlikdən sonra seçdiyi həyat tərzi Durdanə Ağayevadan çox fərqlidir.  Onun Dürdanə Ağayevadan fərqli olaraq cəmiyyətdən uzaqlaşması, kimliyini gizlətməsi və özünü “ruhi xəstə” kimi tanıtdırması – travma sonrası sosial təcridin və özünü müdafiə instinktinin nəticəsidir.  Bu davranış forması psixologiyada travmatik təcrübədən sonra yaranan özünütəcrid və güvən böhranı ilə izah olunur. Qadının insanlarla deyil, bir itlə emosional bağ qurması isə onun itirdiyi ailə və övlad hissinin simvolik kompensasiyasıdır. O, iti “oğlum Ruslandır” (Meyxoş Abdullanın “Əsir qadın” romanında hadisələr real gerçəkliklə qələmə alınıb) adlandıraraq analıq hissini başqa bir obyekt üzərində yaşatmağa çalışır. Bu, psixoloji travmadan sonra yaranan substitusiya və emosional boşluğun doldurulması mexanizminə nümunədir.

Əsərdəki təsvirlər – köhnə, qaranlıq və baxımsız ev mühiti – qadının daxili psixoloji vəziyyətinin metaforası fiziki məkanın dağılmış və tərk edilmiş görünüşü onun daxili dünyasında baş verən sarsıntılarıdır. Bunlar əsirlikdən qayıtdıqdan sonra bir qadının  insan psixologiyasında yaratdığı emosional gərginliyi göstərir.

Hər iki qadın obrazı- Dürdanə Ağayeva və Səidə xanım müharibə və əsirliyin insan psixikasında yaratdığı dərin izləri, yaddaş travmasını və insanın yaşamaq üçün yaratdığı psixoloji müdafiə mexanizmlərini təsirli şəkildə təqdimidir. Onların taleyi yalnız fərdi bir həyat hekayəsi deyil, həm də müharibənin insan ruhuna vurduğu sağalmaz yaraların simvolik ifadəsidir.

Xocalı faciəsi zamanı əsir düşmüş qadınların taleyi müharibənin insan həyatına və psixologiyasına vurduğu dərin yaraları aydın şəkildə göstərir. Bu hadisələri yaşamış qadınların həyat hekayələri yalnız fərdi talelərin təsviri deyil, həm də müharibə travmasının sosial və psixoloji nəticələrinin canlı ifadəsidir. Əsirlik şəraitində yaşanan qorxu, qeyri-müəyyənlik, fiziki və mənəvi təzyiqlər onların yaddaşında silinməz izlər buraxsa da, bu qadınlar böyük iradə və mənəvi güc nümayiş etdirərək həyatlarını yenidən qurmağa çalışmışlar.

Durdanə Ağayeva kimi real şahidlərin xatirələri və Meyxoş Abdullanın “Əsir qadın” əsərində təqdim olunan Səidə obrazı əsirlik travmasının müxtəlif tərəflərini göstərməklə yanaşı, insanın ən ağır sınaqlara belə dözə bilən mənəvi potensialını da ortaya qoyur. Hər iki nümunə göstərir ki, müharibənin yaratdığı sarsıntılar insan psixikasında uzunmüddətli izlər buraxsa da, sosial dəstək, milli-mənəvi dəyərlər və yaşamaq iradəsi bu travmaların öhdəsindən gəlməkdə mühüm rol oynayır.

Xocalı əsirliyini yaşamış qadınların həyat hekayələri həm tarixi yaddaşın qorunması, həm də müharibə travmasının sosial-psixoloji aspektlərinin öyrənilməsi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu talelər insan iradəsinin gücünü, qadınların mənəvi dözümlülüyünü və milli yaddaşın formalaşmasında onların mühüm rolunu göstərən dəyərli həyat nümunələri kimi qiymətləndirilə bilər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.02.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Hər insan bütün müəllimlərini sevmir. Bəzən müəllim sadəcə dərsini deyən, qiymətini yazan və auditoriyanı tərk edən bir fiqurdur. Gəlir və gedir. Beləliklə o kitab bağlanır. Sadəcə semestr bitər və o da həyatımızdan çıxar.

Amma bəzən həyat insanın qarşısına elə birini çıxarır ki, o, hələ rəsmi olaraq hələ də müəllimin olmasa da, sənə müəllimlik edir. Səni dəyişir. Sözə baxışını dəyişir. Özünə inamını dəyişir. O qız müəllimlərini çox sevmirdi. Ən azından əvvəllər. Müəllim onun üçün sadəcə dərs deyən biri idi. Amma bir müəllimin müəllimi olmasını çox istəmişdi. Çünki fərqli bir mühitdə tanıdığı, gələcəkdə ona dərs keçəcək həmin insan əslində ona çoxdan dərs deməyə başlamışdı.  Ona gözəl yazı yazmağı öyrətmişdi. Sadəcə cümlə qurmağı yox, düşünərək yazmağı. Sözün məsuliyyətini, fikrin çəkisini, anlatmışdı.  Yazıda təkrar sözlərə yol verməməyi, eyni cümlədə “ABŞ dövləti” işlətməkdənsə, birini “rəsmi Vaşinqton” olaraq vurğulamağı, cümlələrin axıcı olmasını, gözəl başlıqları.

Hələ auditoriyada qarşısında dayanmasa da, onun düşüncəsində artıq müəllim idi.

Universitetə qəbul olunandan sonra, iş mühitinə alışdıqdan sonra saysız xəyalları vardı. Peşəkar olmaq, imzasını görmək, yaxşı yazmaq, fərqli olmaq… Amma o xəyalların arasında bir başqa arzu da var idi: inandığı o insanın tələbəsi olmaq. Bu, onun üçün sadəcə akademik məsələ deyildi. Bu, mənəvi bağ idi.

Həm səbirsizlənirdi, həm də sevinirdi. Çünki bu, sadəcə dərs almaq deyildi. Bu, etibar etdiyi birinin rəsmi olaraq onun yoluna işıq tutması idi. “Mənim müəllimim olacaq” demək idi. Bəli, onun yolunu tutmaq. Onun kimi olmaq. Eynən onun kimi. Səhər universitetdə müəllim işlə. Günorta bir saytda müxbir, axşam isə başqa bir saytda müxbir.

Sevinirdi ki bir gün ona da dərs deyəcək. Çünki ona yaxşı yazmağı öyrədən insan   auditoriyada da müəllim olacaqdı. Bu, onun üçün şans idi. Qürur idi. Güvən idi. Hər peşə gözəldir. Amma müəllimlik başqa cürdür. Müəllim təkcə dərs demir. Ümid verir. İstiqamət göstərir. Gənc bir insanın beynində “bacararam” hissini yaradır. Bəzən bir cümlə ilə tələbənin həyat planını dəyişir. Bəzən bir baxışla insanı ruhlandırır. Bəzən bir “sən edə bilərsən”, "sən daha fərqlisən" "sənsiz darıxdırıcıdır" cümləsi ilə gələcəyin istiqamətini müəyyənləşdirir.

Necə ki, bir zamanlar “mən heç vaxt müəllim olmayacam” deyən bir qızın planlarına “universitetdə müəllim işləmək” arzusu daxil oldu. Bu dəyişimin səbəbi maaş deyildi, status deyildi. Səbəb təsir idi. İlham idi. Bir müəllimin yaratdığı iz idi. Kömək idi.

Amma hər təsirin bir məsuliyyəti var.

Müəllim tələbənin həyatına toxunursa, o toxunuş yarımçıq qalmamalıdır. Çünki tələbə müəllimə qiymətə görə bağlanmır. Sədaqətə görə bağlanır. Sədaqət demişkən, bir Sədaqət adında bir müəllimim vardı. Məni universitetə hazırlaşdırdı. Lakin onunla hələdə bir-birinə inanan müəllim-tələbə münasibətini qoruyuruq..

İnsan güvənə görə bağlanır. Və o güvən sındıqda sadəcə bir münasibət bitmir,  bir inam qırılır.

Və ən pis olan da budur: müəllimin tələbəyə verdiyi haqqı sonda səssizcə geri alması... Özü də necə?

Söhbət aşağı yazılmış qiymətdən getmir. O qız qiymətinin aşağı olmasına belə razı idi. Onun üçün əsas olan rəqəm deyildi. O, verilən dəstəyə sevinirdi. Onu anlayan bir müəllimin varlığına inanırdı. Hətta sərt tənqid belə onu incitməzdi, əgər o münasibət qalardısa.

Dostlarından çox müəlliminə sirrini deyən bir tələbə düşünün. Pis olanda ilk ona müraciət edən. Sevincini onunla bölüşən. Çətin qərarlarını onunla məsləhətləşən. Hətta müəllimin də öz sirlərini paylaşdığı bir dostluq, qardaşlıq … Bu artıq sadəcə “müəllim–tələbə” əlaqəsi deyil. Bu, qarşılıqlı etimaddır. Bu, mənəvi yaxınlıqdır.

Bizim zamanımızda aramıza soyuqluq girməzdi. Hər gün eyni yolları gedərdik. Ey, aramıza soyuqluq girməyən dost. Eyni yolları qayıdardıq. Bəzən yol söhbəti dərsdən uzun çəkərdi. Bəzən gülüşlərimiz  küçəyə daşardı. Və biz dost qalacağımıza çox güvənirdik.

Mən o dostluğa həddindən artıq inanmışdım.

Bir gün dedim:

“Qorxuram bir gün hamıya anonim məktub yazdıranda mənim yazdığımı anlayarsınız”.

Soruşdu:

“Niyə?”

Dedim:

“Çünki bilirəm ki, bir gün sizinlə aramız dəyəcək, onda mən nələr yazacam o vərəqə”.

Bəlkə də o cümləni deyəndə gələcəyi hiss etmişdim. Bəlkə də insan çox güvəndiyi şeyi itirməkdən içində gizli qorxu daşıyır.

Sonra nə dəyişdi, bilmirəm. Amma bildiyim bir şey var: əvvəllər araya soyuqluq girməyən insan bir gün susmağa başladı.   Səssizlik araya girdi. Və o səssizlik hər şeydən ağır oldu.

Bir tələbənin müəllimə inanması böyük məsələdir. Amma müəllimin o inamı qoruması daha böyük məsuliyyətdir.

“Aramıza bir gün soyuqluq girər deyə qorxuram” deyən insan, o soyuqluğu özü yaratdısa, bu artıq təsadüf deyil.

 Amma ürəkdə bir inam qırıldı. Müəllimə olan saf və tərəddüdsüz inam.

Bəlkə bir gün həqiqətən ona dərs deyəcəksiniz. Və hər semestr sonunda uşaqlara yazdırdığınız anonim məktublardan birində bir sətir diqqətinizi çəkəcək:

“Bəs, həmişə yanımda olacaqdınız, siz ki, məni çox istəyirdiniz?"

Bəlkə oxuyanda anlayacaq. Bəlkə üzüləcəksiniz. Bəlkə də heç nə dəyişməyəcək.

Amma bir həqiqət dəyişməz qalacaq: müəllim olmaq asandır. Müəllim qalmaq çətindir.

Çünki müəllim təkcə bilik vermir. İnsan taleyinə toxunur. Ümid yaradır. İnam qurur. Və o inamı qorumaq, onu sındırmamaq ən böyük müəllimlikdir.

Bəzi tələbələr qiymətə yox, münasibətə bağlanır.

Və münasibətin qiyməti heç vaxt jurnal səhifəsində YAZILMIR.

Qəşəm Nəcəfzadənin çox gözəl bir şeiri vardır:

SƏNİN DƏRSİN

Niyə şagirdlərin duymurlar səni,

Gül kimi dərsində səs eləyirlər.

Mən sevən əllərə, mən sevən gözə,

Mən sevən ürəyə qəsd eləyirlər.

Ağzı yanmışların yoxdu xəbəri,

Mən sənin önündə lal dayanıram.

Dəftərə qırmızı düzəliş kimi,

Varaq yanağımda al, dayanıram.

Adıntək dərsimi əzbərləyirəm,

Sevgi baxışına boyanmaq üçün.

Ömrümü, günümü qurban verərəm,

Şagird tək önündə dayanmaq üçün.

Vaxt axır... şagirdlər duymurlar səni,

Gör necə qıyırlar kövrək səsinə.

Hardan bilsinlər ki, həsrət qalmışam

Qırx beş dəqiqənin bir dəqiqəsinə.

Səhvdi misalları, məsələləri,

Dərdini artırıb yüz eləyərlər.

Ölürəm mən sənin “üç”ündən ötrü,

Verdiyin “beş”lərə naz eləyərlər.

Təbaşir ləçəkli çiçək əllərin,

Lövhənin üzündə kəpənək olar.

Dəsmala bənzəyər göyçək əllərin,

Bir oğlan balanı bələmək olar.

Niyə şagirdlərin duymurlar səni,

Gül kimi dərsində səs eləyirlər.

Mən sevən əllərə, mən sevən gözə,

Mən sevən ürəyə qəsd eləyirlər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.02.2026)

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının İmişli-Beyləqan təmsilçisi

İnsan, yaddaş və mənəvi yetkinlik, zaman – insan təcrübəsinin ən fundamental, eyni zamanda ən müəmmalı kateqoriyalarından biridir. O, nə gözlə görünür, nə də əllə tutulur; lakin varlığı bütün həyatımızı istiqamətləndirir. İnsan doğulduğu andan etibarən zamanın axarına qoşulur və ömrünün sonuna qədər bu axarın içində hərəkət edir. Bu hərəkət yalnız bioloji dəyişmə deyil, həm də düşüncənin, kimliyin və mənəvi dəyərlərin formalaşması prosesidir. Zamanın səssizliyi bəzən onun təsirini görünməz edir, lakin bu səssizlik içində insanın taleyi yazılır, xatirələr formalaşır və tarix yaranır.

Zamanın mahiyyəti haqqında düşünərkən ilk diqqət çəkən məqam onun ikili xarakteridir. O, həm obyektivdir, həm də subyektiv. Obyektiv zaman təqvim və saatlarla ölçülür. Günlər, aylar, illər bir-birini əvəz edir. Bu zaman hər kəs üçün eyni sürətlə keçir. Lakin subyektiv zaman fərdidir. Eyni saat bir insana bir an kimi görünə bilər, digərinə isə sonsuzluq qədər uzun gələ bilər. Deməli, zamanın həqiqi ölçüsü insanın daxili dünyası ilə sıx bağlıdır.

Uşaqlıq dövründə zaman geniş və sərhədsiz görünür. Bir yay mövsümü uşağın dünyasında bütöv bir həyat qədər uzun təsəvvür olunur. Məktəb tətilləri, ailəvi səfərlər, ilk dostluqlar – bütün bunlar zamanın sakit və rəngarəng ritmində baş verir. Lakin insan böyüdükcə zamanın sürətləndiyini hiss edir. Günlər bir-birini daha tez əvəz edir, illər göz açıb yumana qədər keçir. Bu dəyişiklik yalnız obyektiv hadisə deyil; o, insanın məsuliyyətlərinin artması, düşüncə tərzinin mürəkkəbləşməsi və həyatın reallıqları ilə üzləşməsi ilə bağlıdır.

Zaman insanı formalaşdırır. Hər bir təcrübə – istər uğur, istər məğlubiyyət – zamanın içində məna qazanır. Uğur anlıq sevinc gətirə bilər, lakin onun həqiqi dəyəri illər sonra dərk olunur. Məğlubiyyət isə ilk baxışda ağrı və ümidsizlik yaratsa da, zaman keçdikcə dərsə çevrilir. Bu baxımdan zaman müəllimdir. O, səbir öyrədir, düşünməyə vadar edir və insana özünü yenidən kəşf etmək imkanı verir.

Yaddaş zamanın ən mühüm təzahürlərindən biridir. İnsan keçmişini xatırlayaraq öz kimliyini qoruyur. Xatirələr yalnız hadisələrin izləri deyil; onlar insanın mənəvi portretinin bir hissəsidir. Uşaqlıqda eşidilən bir layla, məktəbdə yaşanan bir uğur, ailə ilə keçirilən bir axşam – bütün bunlar insanın daxili dünyasında zamanın möhürünü daşıyır. Zaman keçdikcə bəzi xatirələr solur, bəziləri isə daha da aydınlaşır. Bu seçmə prosesi təsadüfi deyil; insan şüuru onun üçün əhəmiyyətli olanı qoruyur.

Zamanın sosial ölçüsü də vardır. Cəmiyyətlər də zamanın içində formalaşır, dəyişir və inkişaf edir. Tarix – kollektiv zamanın yazılı yaddaşıdır. Hər bir xalq öz tarixini qorumaqla kimliyini saxlayır. Mədəniyyət, ədəbiyyat, incəsənət – bunlar zamanın süzgəcindən keçərək gələcək nəsillərə ötürülür. Əgər fərdi yaddaş insanın kimliyini qoruyursa, kollektiv yaddaş da millətin varlığını davam etdirir.

Zaman həm də məsuliyyətdir. İnsan zamanın içində seçimlər edir. Hər seçim gələcəkdə müəyyən nəticələr doğurur. Bu mənada zaman yalnız axan bir çay deyil; o, həm də istiqamət tələb edən bir yol kimidir. İnsan bu yolda dayanmaq hüququna malik deyil. Dayanmaq belə zamanın axarına təsir göstərmir, əksinə, insanı geridə qoyur. Buna görə də zamanla münasibət qurmaq, onu dəyərləndirmək vacibdir.

Müasir dövrdə zaman anlayışı daha da mürəkkəbləşib. Texnologiyanın sürətli inkişafı həyat tempini artırıb. İnformasiya saniyələr içində yayılır, qərarlar tez qəbul olunur, münasibətlər daha sürətli qurulub dağıla bilir. Bu sürət insanın zamanla əlaqəsini dəyişdirib. Bəzən insan vaxt çatışmazlığından şikayət edir. Halbuki problem zamanın azlığında deyil; onun necə idarə olunmasındadır. Zamanın dəyəri onun miqdarında deyil, məzmunundadır.

Zamanın fəlsəfi tərəfi də diqqətəlayiqdir. Keçmiş artıq yoxdur, gələcək isə hələ gəlməyib. Mövcud olan yalnız indiki andır. Lakin insanın şüuru həm keçmişi xatırlaya, həm də gələcəyi təsəvvür edə bilir. Bu xüsusiyyət onu digər canlılardan fərqləndirir. İnsan gələcək planlar qurur, arzular yaradır və məqsədlər müəyyən edir. Zaman burada ümidin mənbəyinə çevrilir. Gələcək düşüncəsi insana motivasiya verir, onu hərəkətə gətirir.

Eyni zamanda zaman insanın faniliyini xatırladır. Hər doğum bir başlanğıc, hər ölüm bir son deməkdir. Bu reallıq insanı düşündürür və həyatın mənası haqqında suallar doğurur. Əgər zaman məhduddursa, onda insan bu məhdudiyyət içində necə yaşamalıdır? Bu sualın cavabı hər kəs üçün fərqli ola bilər, lakin ümumi həqiqət budur ki, zamanın dəyərini dərk edən insan həyatına daha məsuliyyətlə yanaşır.

Zamanın poetik tərəfi də vardır. Günəşin doğuşu və batışı, fəsillərin dəyişməsi, təbiətin yenilənməsi – bütün bunlar zamanın təbii ritmidir. Payız yarpaqların saralması ilə bir sonu xatırladır, yaz isə çiçəklənmə ilə yeni başlanğıcı simvolizə edir. Təbiət zamanın dövri xarakterini göstərir. İnsan həyatı isə xətti xarakter daşıyır; o, başlanğıcdan sona doğru hərəkət edir. Bu fərq insanın təbiətə baxışını da formalaşdırır.

Bəzən insanlar “zaman hər şeyin dərmanıdır” deyirlər. Bu ifadə müəyyən mənada doğrudur. Ağrılar və kədərlər zamanla yüngülləşir. Lakin zaman özü heç nə etmir; insanın düşüncəsi və münasibəti dəyişir. Zaman insana məsafə verir. Bu məsafə hadisələrə daha obyektiv baxmağa imkan yaradır. Bir vaxtlar dözülməz görünən hadisə illər sonra sadəcə bir xatirəyə çevrilir.

Zamanın iqtisadi tərəfi də diqqətdən kənarda qalmamalıdır. “Vaxt puldur” ifadəsi müasir dünyanın reallığını əks etdirir. İnsan əmək sərf edərək zamanını maddi dəyərlərə çevirir. Lakin burada incə bir məqam vardır: itirilmiş pul geri qayıda bilər, itirilmiş zaman isə yox. Buna görə də zaman maddi sərvətlərdən daha qiymətlidir. Onu düzgün istifadə etmək həyat keyfiyyətini müəyyənləşdirir.

Zamanın etik ölçüsü də mövcuddur. İnsan başqasının zamanına hörmət etməklə əslində onun həyatına hörmət etmiş olur. Gecikmək, vədləri yerinə yetirməmək, məsuliyyətsiz davranmaq – bütün bunlar zaman anlayışının zəifliyindən qaynaqlanır. Əksinə, vaxtında görülən iş, verilən sözə əməl etmək və planlı yaşamaq insanın etibarlılığını artırır.

Nəticə etibarilə zamanın səssiz sədası insanı daim düşünməyə çağırır. O, nə qışqırır, nə də xəbərdarlıq edir. Sadəcə axır. Bu axarın içində insan öz yolunu tapmalıdır. Zamanı yalnız keçən anlar kimi deyil, formalaşdıran bir qüvvə kimi dərk etmək vacibdir. Hər gün yeni bir başlanğıcdır və hər başlanğıcın arxasında bir seçim dayanır. Seçim isə insanın iradəsi ilə bağlıdır.

İnsan zamanın qarşısında aciz görünə bilər, lakin o, zamanın içində mənalı iz buraxa bilər. Bu iz xatirələrdə, yazılarda, əsərlərdə və yaxşılıqlarda yaşayır. Zaman hər şeyi silə bilməz; o, yalnız əhəmiyyətsiz olanı unudur. Dəyərli olan isə yaddaşlarda qalır və nəsildən-nəslə ötürülür.

Beləliklə, zamanın səssiz sədası bizə bir həqiqəti pıçıldayır: həyat gözləmək deyil, yaşamaqdır. Keçmişdən dərs alaraq, gələcəyə ümidlə baxaraq və indiki anı dəyərləndirərək insan zamanla harmoniyada yaşaya bilər. Bu harmoniya isə daxili sakitlik, mənəvi yetkinlik və həyatın mənasını dərk etməklə mümkündür. Zaman dayanmayacaq. Lakin insan onun içində dayanaraq düşünə, anlaya və doğru istiqamət seçə bilər. Məhz bu seçim insanı zamanın passiv müşahidəçisi deyil, şüurlu yolçusu edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

“Öz namuslu əməyi ilə həyat sürmək, sənəti ilə yaşayıb ömrü başa vurmaq, əsərləri ilə oxucuların qəlbinə yol tapmaq yazıçı üçün ən böyük sərvətdir” deyirdi Əli Vəliyev.

Əli Vəliyev 1901-ci il fevralın 27-də Yelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasının Ağdü kəndində anadan olub. Mənşəcə kürddür. 1917-ci ildə Ağdü kəndindəki 3 sinifli rus məktəbini bitirib. 1923-cü ildə Şuşa firqə məktəbinə daxil olub. Şuşa firqə məktəbindən sonra Bakı mərkəzi firqə məktəbində və mühazirəçilər qrupunda təhsilini davam etdirib.

1925-ci ildə Kommunist Partiyası sıralarına daxil olub. 1925–1928-ci illərdə Kürdüstan qəzasında müxtəlif vəzifələrdə çalışıb. Yay pedaqoji kurslarında təhsilini artırmış və Şuşada orta təhsil haqqında diplom alıb. 1928-ci ildə Azərbaycan Dövlət darülfünunun pedaqoji fakültəsinin tarix-ictimayyət şöbəsinə daxil olub.

1931-ci ildə Azərbaycan Dövlət darülfünunun pedaqoji fakültəsini bitirib. 1933–1934-cü illərdə "Şərq qapısı" qəzetinin redaktoru vəzifəsində çalışıb. 1935–1937-ci illərdə Azərbaycanın bir sıra rayonlarında partiya işində işləyib. 1937–1941-ci illərdə Azərbaycan Sovet Yazıçıları İttifaqında, Azərbaycan İncəsənət İşçiləri İttifaqında, Voroşilov Rayon İcraiyyə Komitəsində məsul vəzifələrdə çalışıb.

1942–1945-ci illərdə Kommunist qəzetinin redaktor müavini işləyib. 1945–1950-ci illərdə Kommunist qəzetinin məsul redaktoru vəzifəsində çalışıb. 1950–1954-cü illərdə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının məsul katibi vəzifəsində işləyib. 1954–1959-cu illərdə "Azərbaycan" jurnalının məsul redaktoru vəzifəsində çalışıb.

Yaradıcılığa Bakı mərkəzi firqə məktəbində oxuyarkən başlayıb, fəal fəhlə-kəndli müxbiri kimi "Kommunist", "Kəndli", "Gənc işçi", "Yeni fikir" qəzetlərinin səhifələrində çıxış edib. "İnqilab və mədəniyyət", "Hücum", "Ədəbiyyat cəbhəsində" jurnallarında hekayələri çap edilib. 1930-cu ildə "Allahın səyahəti" və "Nənəmin cəhrəsi" kitablarını nəşr etdirib.

1937–1941-ci illərdə "Qarlı dağlar", "Qəhrəman", "Ordenli çoban" və "Sübut" kitabları çap edilib. 1941–1942-ci illərdə Böyük Vətən müharibəsi cəbhələrində yazıçı-jurnalist kimi iştirak edib, gördüyü, şahidi olduğu insanlar və onların qəhrəmanlığı haqqında "Cəbhə hekayələri" kitabını yazıb. 1942–1945-ci illərdə "Ərköyün", "Sovqat" kitablarını çap etdirib

1945–1950-ci illərdə "Gülşən" povesti və "Hekayələr" kitabları nəşr edilib. 1958-ci ildə "Gülşən" povesti və "Çiçəkli" romanı M.F.Axundov adına mükafata layiq görülüb. 1954–1959-cu illərdə yazıçının "Madarın dastanı", "Ürək dostları", Azərbaycan, rus və Ukrayna dillərində "Çiçəkli" romanı, "Seçilmiş əsərləri"nin I cildi oxuculara təqdim olunub

1959-cu ildə Rus dilində "Ürək dostları" romanı işıq üzü görüb. 1960–1970-ci illərdə "Seçilmiş əsərləri"nin II–VI cildləri, görkəmli söz ustası S.Rəhimovun anadan olmasının 60 illiyinə həsr edilən "Xalq yazıçısı" monoqrafiyası, "Turaclıya gedən yol", "Budağın xatirələri" (Azərbaycan və rus dillərində) romanları, "Zəngəzur qartalları", "Bir cüt tərlan" povestləri, "Uşaqlara sovqat", "Əziz nəvələrimə", "Anaqız", "Bir cüt ulduz" nağıl və hekayələri çapdan çıxıb.

1971-ci ildə "Samovar tüstülənir", "Gəncliyimi tapdım" (rus dilində), povest və hekayələr kitabları çapdan çıxıb. 1972-ci ildə "Durna qatarı" oçerklər kitabı nəşr edilib. 1974-cü ildə "Gənclik" nəşriyyatı 2 kitabdan ibarət "Budağın xatirələri" romanının yeni-tamamlanmış nəşrini çap edib. 1975-ci ildə "Yeni həyat" hekayələr kitabı çapdan çıxıb. 1976-cı ildə "Zamanın ulduzları", "İstedad" (rus dilində) povest və hekayələr kitabları işıq üzü görüb.

1977–1980-ci illərdə "Qarabağda qalan izlər", "Narahat adam", "Turaclıya gedən yol" (3-cü nəşri) romanları, "Qənirsiz gözəl", "Zamanın ulduzları" (rus dilində) povest və hekayələri, "Şamama Həsənova" oçerki çap edilib, bir sıra povest, hekayə, oçerk və ədəbi-tənqidi məqalələri dövri mətbuatda yayımlanıb.

Xalq yazıçısı Mirzə İbrahimov Əli Vəliyev haqqında yazdığı, “Ürәklә dilin birliyi” məqaləsində yazıb:

“Mәn Әli Vәliyеvlә ilk dәfәәdәbiyyаtа gәldiyim (1929-1930) illәrdә “Yаzıçılаr Cәmiyyәti”ndә görüşmüşәm. О zаmаn bu cәmiyyәt şәhәrimizin tаriхi binаlаrındаn birindә yеrlәşirdi. Оnun nеcә ictimаi hаdisәlәr mәrkәzi оlduğunu vахtаşırı dәyişәn аdındаn dа bilmәk оlur: “İsmаiliyyә”, “Türk mәdәniyyәt еvi”, “Аzәrbаycаn Dövlәt Elmi-Tәdqiqаt İnstitutu”, “АZFАN” vә nәhаyәt, “Rеspublikа Еlmlәr Аkаdеmiyаsı”.

Həmin illәrdә “Yаzıçılаr Cәmiyyәti” bu gözәl mеmаrlıq аbidәsinin ikinci mәrtәbәsindә, sоl tәrәfdә ikicә оtаqdа yеrlәşirdi. Оrаdа Әli Nаzim mәni Әli Vәliyеvlә tаnış еtdi. Еlә ilk görüşdә yаdımdа qаlаn оnun ucа bоyu, mеhribаn simаsı vә хеyirхаhlıq dоlu gözlәri оldu.

Sоnrаlаr о dövrdә tеz-tеz kеçirilәn әdәbi mәclislәrdә, qızğın müzаkirәlәrdә mәn Әli Vәliyеvin bir sırа çıхışlаrınа vә söhbәtlәrinә qulаq аsmаlı оldum. О, fikrini dәrhаl bildirirdi, bоyаsız, rәngsiz dаnışırdı, bәzәn fikrini ölçüsüz-biçimsiz dеyirdi, müәyyәn qәlibә sаlmаdаn, bәlkә dә, әsаslаndırmаdаn “yахşı әsәrdir”, yахud “zәifdir”, “mәnim хоşumа gәlmәdi” dеyib iki-üç kәlmә ilә qiymәt vеrirdi.

Bu, еtirаzlаrа sәbәb оlsа dа, bəzən gülüş dоğursа dа Әli Vәliyеvin sәmimiliyinә hеç kәsdә şübhә оyаtmırdı. Аydın idi ki, bu аdаmın ürәyindә nә vаrdısа, dilindә dә о idi. Әli Vәliyеvin хаsiyyәti bаrәdә оbyеktiv tәsәvvür nаminә bunu dа qеyd еtmәliyәm ki, оnun fikrini әsаslı dәlillәrlә tәkzib еdәnlәrlә rаzılаşır, inаdkаrlığа, аmbisiyаyа qаpılmırdı...

Оnun kеçdiyi әdәbi yаrаdıcılıq vә mübаrizә yоllаrınа bütünlüklә nәzәr sаldıqdа bеlә bir hәqiqәti nәinki dоstlаrı vә pәrәstişkаrlаrı, hәttа оnа tәnqidi yаnаşаnlаr dа еtirаf еdirdilәr ki, ürәyi uşаq ürәyi kimi tәmizdir, әdәbiyyаtımız qаrşısındа хidmәtlәri böyükdür. О, хеyirхаh, qеyrәtli bir vәtәndаş, hәyаtlа, хаlqlа cаnlı әlаqәsi оlаn bir yаzıçı, vәfаlı bir dоst idi.

Оnun sinәsindә bütün hәyаtı bоyu dоğmа хаlqınа, vәtәninә, bәdii әdәbiyyаtа, hәqiqәtә, düzlüyә mәhәbbәtlә dоlu оlаn vә rаhаtlıq bilmәyәn bir ürәk döyünürdü. О, Аzәrbаycаn sоvеt әdәbiyyаtının ilk yаrаnışı illәrindәn bеşiyi bаşındа durаnlаrdаn idi. Yоrulmаdаn sоn nәfәsinә kimi bu әdәbiyyаtın inkişаfı yоlundа qәlәm çаldı.

Әli Vәliyеv qәtiyyən qаpаlılıq bilmәzdi. Ürәyi tәmiz idi, hәmişә vә hәr yеrdә özünü оlduğu kimi göstәrirdi, sаbit idi, hеç bir dоlаyı fikir vә mülаhizәlәrә yоl vеrmәz, fikrini gizlәtmәzdi, vәziyyәtini, rәftаrını dәyişmәzdi. Nахçıvаndа işlәdiyimiz illәrdә (1933–1935) оnunlа çох yахınlаşdıq. О, “Şәrq qаpısı” qәzеtinin, mәn MTS siyаsi şöbәsinin оrqаnı olan “Sürәt” qәzеtinin rеdаktоru idim.

Hәr gün görüşür, sааtlаrlа bir yеrdә gәzişir, оturub söhbәt еdirdik. Bir nеçә аy hәlә tikilib qurtаrmаmış еvin birinci mәrtәbәsindәki şәrаitsiz sоyuq оtаğındа yаşаmаlı, cırıltısın­dаn qulаq tutulаn dәmir çаrpаyılаrdа yаtmаlı оlmuşduq. Оndа mәn Әli Vәliyеvin nеcә tәmizürәkli, hеç şеydәn çәkinmәdәn fikrini şах dеyәn bir kоmmunist, qаyğıkеş, dözümlü bir yоldаş оlduğunа bir dаhа inаndım.

 Әli Vәliyеvdә insаni vә хüsusәn yаzıçını şәrәflәndirәn bаşqа gözәl kеyfiyyәtlәr dә vаrdı. O, pахıllıq dеyilәn pis хəstәlikdәn tаmаm аzаd idi. Hansısa bir yаzıçının yахşı әsәrini qısqаnmаzdı. Bеlә әsәrə mәclisdә birinci “gözәldir!” dеyәn Әli Vәliyеv оlаrdı...”

Əsərləri

- Allahın səyahəti (1930)

- Nənəmin cəhrəsi (1930)

- Qarlı dağlar (1938)

- Dostlar (1939)

- Ordenli çoban (1939)

- Qəhrəman (1940)

- Sübut (1941)

- Cəbhə hekayələri (1942)

- Gülşən (1953)

- Çiçəkli (1955)

- Turaclıya gedən yol (1961)

1945-ci ildə "1941–1945-ci illərdəki Böyük Vətən müharibəsində şərəfli əməyə görə" medalı ilə təltif olunub. 1959-cu ildə "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni ilə təltif edilib. 1971-ci ildə anadan olmasının 70 illiyi və sovet ədəbiyyatının inkişafındakı böyük xidmətlərinə görə Lenin ordeni və "Əmək veteranı" medalı ilə təltif edilib.

 Jurnalistlər İttifaqının "Qızıl qələm" mükafatına və "Xalq maarifi əlaçısı" döş nişanına layiq görülüb. 1972-ci ildə Şamxor rayonundakı M.Əzizbəyov adına kolxozun təsis etdiyi "Qızıl oraq" mükafatına layiq görülüb. 6 sentyabr 1974-cü ildə "Azərbaycan SSR xalq yazıçısı" fəxri adına layiq görülüb.

1976-cı ildə anadan olmasının 75 illiyi münasibətilə SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət heyətinin fəxri fərmanı ilə təltif edilib. 1981-ci ildə Sovet ədəbiyyatının inkişafındakı xidmətlərinə görə və anadan olmasının səksən illiyi ilə əlaqədar olaraq "Oktyabr inqilabı" ordeni ilə təltif olunub.

Əli Vəliyev 2 fevral 1983-cü ildə Bakı şəhərində vəfat edib

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

"Teatrda əsasən o adamlar qalır ki, onların adı hər bir zaman teatr aləmində çəkilir. Mirmahmud Kazımovski məhz belə insanlardandır" - Görkəmli sənətşünas Cəfər Cəfərov belə söyləmişdi.

Mirmahmud Kazımovski 27 fevral 1882-ci ildə Bakının Bilgəh kəndində anadan olub. İlk təhsil illərini Hüseyn Ərəblinski ilə birlikdə alan Mirmahmud sonralar onunla möhkəm dost olublar. Hələ məktəbdə oxuyarkən onlar dram dərnəklərində fəaliyyət göstərib, bir sıra epizodik rollarda çıxış ediblər.

Sonralar Mirmahmud Kazımovski peşəkar artist kimi tanınmağa başlayıb. O, Qoqolun "Müfəttiş"ində Filippoviç, Nəcəf bəy Vəzirovun "Pəhləvani Zəmanə" əsərində Cahangir bəy, Şəmsəddin Saminin "Gavə" əsərində zabit və kəndli rollarında, "Müsibəti-Fəxrəddin" əsərində Əhməd rolunda, eyni zamanda bir sıra Qərbi Avropa dramaturqlarının əsərlərində uğurla çıxış edib. Bu əsərlərin içərisində Uilyam Şekspirin "Otello" faciəsi xüsusi yer tutub.

Mirmahmud Kazımovskinin ən böyük uğurlarından biri də Azərbaycanda qadınların teatr səhnəsinə hələ qalxmadıqları bir dövrdə qadın rollarını gözəl ifa etməsi olub. O, Leylinin anası, eyni zamanda altıncı və yeddinci ərəb rollarında çıxış edib.

Tezliklə Mirmahmud özü də xırda teatr əsərləri yazmağa başlayıb, ilmlərdə də çəkilibdir.

Əsərləri

- Nə qanır, nə qandırır (məzhəkə bir pərdədə)

- Daşım-daşım (bir pərdəli məzhəkə)

- Molla Cəbi (operetta 4 pərdədə)

- Vurhavur (operetta 3 pərdədə)

Filmoqrafiya

1. Neft və milyonlar səltənətində

2. Bismillah

3. Bakılılar

4. Kəndlilər

5. Sovqat

Azərbaycan SSR əməkdar artisti Mirmahmud Kazımovski 1 dekabr 1942-ci ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.02.2026)

Mədəniyyət naziri Adil Kərimli görkəmli opera müğənnisi, pedaqoq, Dövlət mükafatı laureatı, Xalq artisti Xuraman Qasımova ilə görüşüb.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Mədəniyyət Nazirliyinə istinadən xəbər verir ki, söhbət zamanı Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən incəsənət təhsilinin müasir tələblər səviyyəsində qurulması məqsədilə həyata keçirilən islahatlardan bəhs olunub.

Xalq artisti Xuraman Qasımova incəsənət məktəb və mərkəzlərində çalışan müəllimlərin peşə səriştə və bacarıqlarının ölçülməsinin əhəmiyyətini yüksək qiymətləndirib.

Qeyd edib ki, incəsənət təhsilinin inkişafı bilavasitə peşəkar müəllim amilinə bağlıdır. "Təəssüf ki, indiyədək bu sahədə fəaliyyət göstərən müəllimlərin peşəkarlığının ölçülməsi həyata keçirilməyib. Bu addım geciksə də, artıq prosesə başlanılması bizləri məmnun etdi. Uzun illər incəsənət təhsili sahəsində fəaliyyət göstərən insan kimi deyə bilərəm ki, aparılan bu islahatlar yaxın gələcəkdə öz bəhrəsini mütləq verəcək", - deyə sənətkar əlavə edib.

Xalq artisti mədəniyyət sahəsinin müasir çağırışlara uyğun inkişafı məqsədilə atılan addımları məmnuniyyətlə qarşıladıqlarını bildirib, bu istiqamətdə öz bilik və təcrübəsini hər zaman bölüşməyə hazır olduğunu vurğulayıb.

Görüşdə ölkəmizdə incəsənət sahəsinin ümumi inkiməsələləri barədə ətraflı fikir mübadiləsi aparılıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.02.2026)

Əkbər Qoşalı, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

Xocalı — bir şəhərin, bir gecənin adı olmaqdan çoxdan çıxıb.

Xocalı, Azərbaycan xalqının yaddaşında yarımçıq qalmış ədalətin, qeyri-adi təmkinin, dərin dözümün və nəhayət, üstün Zəfərin adıdır.

Otuz ildən artıq bir zaman boyunca Xocalı adı çəkiləndə beynəlxalq hüquq aləminin vicdanı susdu, dili dinməz oldu. Amma Azərbaycan susmadı, Xocalılar lal olmadı.

Və təmkin dəmir yumruğa çevrildi!

1992-ci ilin fevralında Xocalıda törədilənləri bir müharibə epizodu kimi təqdim etmək tarixə, Xocalı adına və Azərbaycanın özünə haqsızlıq olar — bu, mülki əhaliyə qarşı məqsədli şəkildə həyata keçirilmiş soyqırımı idi. Qadınların, uşaqların, ahılların qətlə yetirilməsi, ailələrin bütövlükdə məhv edilməsi insanlıq anlayışının, hətta müharibə qavramının sərhədlərini aşan dəhşətli vəhşilik idi.

Bu faciə təkcə Azərbaycan xalqına qarşı törədilməmişdi; bu, bəşəriyyətə qarşı cinayət idi.

Və bu cinayətin arxasında təkcə erməni silahlı dəstələri dayanmırdı.

Həmin dönəmdə bölgədə yerləşən, sovet ordusunun davamı mahiyyətində fəaliyyət göstərən 366-cı motoatıcı alayın iştirakı faktı tarixə düşüb. Bunun təsadüf olmadığını kim bilmir? Bu, o vaxtkı mərkəzdən — Kremldən idarə olunan, göz yumulan, dəstəklənən bir hərbi-siyasi mexanizmin tərkib hissəsi idi. Kreml o zaman “neytral vasitəçi” maskası taxsa da, imperiya düşüncəsi artıq öz işini görürdü.

Rusiya adını dəyişmişdi — çarlıqdan sovetə, sovetdən guya demokrat federasiya modelinə... Amma bölgəyə münasibətdə mahiyyət dəyişməmişdi: təsir dairəsi, nəzarət, hegemonluq.

Xocalı həmin siyasətin ən qanlı səhifəsi idi.

Xocalıda yalnız insanlar öldürülmədi. Xalqın iradəsini sındırmaq, Azərbaycan dövlətçiliyini diz çökdürmək istədilər. İsmarıc açıq idi: “Taleyiniz bizim əlimizdədir.”

Amma tarix başqa cür yazıldı.

Tarixdə dəyişməz bir həqiqət var: ədalət gecikə bilər, lakin itməz. —Haqq incəlsə də, üzülməz.

Azərbaycan dövləti illər boyu Xocalı həqiqətlərini beynəlxalq tribunalara daşıdı. “Xocalıya ədalət!” çağırışı sadəcə bir şüar olmadı — çünki, hüquqi, mənəvi və tarixi tələb idi.

Otuz il boyunca böyük güclər “narahatlıq” bildirdi, qətnamələr qəbul edildi, amma cinayətkar mexanizmin siyasi ünvanı göstərilmədi. Kreml isə bir tərəfdən vasitəçi rolunda çıxış etdi, digər tərəfdən bölgədə hərbi mövcudluğunu saxladı. Bu ikili oyun artıq hər kəsə bəllidir.

Azərbaycan səbr etdi, təmkin göstərdi. Güc topladı, ordusunu qurdu, dövlətini möhkəmləndirdi.

2020-ci ilin 44 günlük Vətən müharibəsi bu səbrin cavabı oldu. Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Ordusu sübut etdi ki, Xocalı qurbanlarının qanı yerdə qalmayıb. Bu, qisasdan üstün hadisə idi — bu, ədalətin təntənəsi idi. Bu, imperiya düşüncəsinə verilən tutarlı cavab idi.

2023-cü ildə Xocalıda üçrəngli bayrağımızın ucaldılması, belə deyək, tarixin öz yerinə qayıtması idi. Bu, illərlə qurulmuş adıyaman geosiyasi kombinasiya üzərində çəkilmiş qalın xətt idi.

Və nəhayət, təqvim 26.02.2026 yazarkən Xocalı Soyqırımı Memorial Kompleksinin açılışı ilə tarix daşda həkk olundu.

Dövlət başçısının həmin mərasimdə səsləndirdiyi sözlər bu günün və bütövlükdə mübarizəmizin məğzini ifadə edir:

“Memorial Kompleksin açılışı, məhz Xocalıda açılışı ədalətin təntənəsidir.

…Bu Kompleks silinməz yaddaşımızın təcəssümü olacaq. Biz Xocalı soyqırımını heç vaxt unutmamalıyıq. Ermənistan dövlətinin vəhşiliklərini heç vaxt unutmamalıyıq. Öz tariximizi heç vaxt unutmamalıyıq, ayıq olmalıyıq, həmişə güclü olmalıyıq, həmişə düşmən bizdən qorxmalıdır, necə ki, bu gün qorxur. Məhz bu qorxu nəticəsində bu gün Azərbaycan xalqı sülh içində yaşayır.”

Bu sözlər mərasim ritorikasından daha üstün tarixi qərarın etirafıdır. Bu, siyasi iradənin üstün təmkinlə qovuşduğu andır.

Memorial silinməz yaddaşın təcəssümüdür.

Memorial Kremlin unutdurmaq istədiyi həqiqətin daşlaşmış formasıdır.

Bu, beynəlxalq hüququn susduğu yerdə Azərbaycanın öz ədalətini bərpa etməsinin simvoludur. -

“…Bu gün bu Memorial Kompleksin timsalında biz Azərbaycan xalqının əyilməz ruhunu görürük. Çünki bu qədər, - yəni Xocalı soyqırımı XX əsrin ən qanlı cinayətlərindən biri idi və xalqımız buna məruz qalmışdı, - 30 il ərzində ədalətsizliklə üzləşən xalqımız öz mənliyini, ləyaqətini, inamını saxladı. Biz bu Memorial Kompleksin açılışında iştirak edərkən bir daha deyirik ki, bu gün Azərbaycan dövləti o qədər güclüdür ki, heç kimin ağlına bizə qarşı hər hansı bir təxribat törətmək gəlməsin. Artıq Azərbaycan 1992-ci ilin Azərbaycanı deyil. Bu gün dövlətimiz güclü dövlətdir, özünü müdafiə etməyə qadir olan dövlətdir.”

Bax, budur əsas, önəmli və qürurverici fərq!

90-cı illərin müdafiəsiz, pərən-pərən salınmış Azərbaycanı ilə bugünkü qalib, güclü və sözünün yiyəsi olan Azərbaycan arasındakı fərq hamımıza bəllidir. Xalqın birliyi, dövlətin ləyaqəti və ordunun gücü xarüqələr yaratmağa qadirdir.

Bu gün Xocalıya həyat qayıdır.

Dağıdılmış evlərin yerində yeni evlər ucalır.

Sükutun yerini şən uşaq səsləri tutur.

Qururuq, yaradırıq.

Biz yaddaşı nifrətə çevirmədik.

Amma unutqan da olmadıq.

Biz qisas ritorikası ilə yox, dövlət gücü ilə danışdıq.

Xocalı — Kremlin uzaq, soyuq kölgəsində əzməyə, Yer üzündən silməyə çalışılan, sonra İvanyanlaşdırılmağa cəhd edilən, nəhayət, buraların yiyəsi Azərbaycanın dövlət iradəsi ilə qurtuluşla tamamlanan tarixdir.

Xocalının uzaq keçmişində Xocalı-Gədəbəy mədəniyyəti yatır — mədəniyyətdə tarix, tarixdə mədəniyyət yaşayır.

Və bu tarix göstərdi ki:

haqq gecikə bilər, amma mütləq gələr;

ədalət yubana bilər, amma təntənə ilə bərqərar olar.

Bəli, xalq birləşəndə, dövlət güclənəndə, ordu qalib gələndə — faciə tarixə, tarix isə Zəfərə çevrilir.

DÖVLƏTİMİZ ZAVAL GÖRMƏSİN!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.02.2026)