“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Asif Şəfəqqətovun növbəti maraqlı araşdırma yazısını təqdim edir.

 

Neftçilər prospektində, Bakı funikulyorunun yaxınlığında “Bəhram Gur” adlı abidə yerləşir. Abidə uzaq 1959-cu ildə qoyulub. Onun müəllifləri gənc və istedadlı heykəltəraşlar Qorxmaz Sücəddinov, Albert Mustafayev və Aslan Rüstəmov, memar V.Şulqindir.

 

“Bəhram Gur” dekorativ fəvvarəsi, şəksiz ki, Bakının simvollarından biridir. O, Nizami Gəncəvinin “Yeddi gözəl” poemasından bir süjeti təsvir edir. Bəhram Gur tarixi şəxsiyyətdir və Sasani sülaləsinin 14-cü şahı olub. O, cəsurluğu və ədaləti ilə fərqlənmişdi. 439-cu ildə saray çevrilişi zamanı əyanlar tərəfindən öldürülmüşdür. Onun həyatı uzun müddət əfsanələr mövzusu olub.

 

Bir neçə əsr sonra, XII əsrdə böyük Azərbaycan şairi Nizami Bəhram Guru özünün “Yeddi gözəl” poemasının (“Bəhramnamə” kimi də tanınır) qəhrəmanı etdi. Ayaqlarına dolaşmış ilanabənzər əjdahanı qılıncla öldürən əfsanəvi qəhrəmanın heykəli fəvvarənin mərkəzində qoyulub.

 

Belə alleqorik kompozisiyanın Bakıda peyda olması böyük çətinliklərlə müşayiət olunmuşdu. Yalnız o vaxt Bakı şəhərinin meri Əliş Ləmbəranskinin sayəsində “Bəhram Gur” şəhərin layiqli bəzəyinə çevrildi.

 

Bu abidənin yaranmasının maraqlı tarixçəsi var. Necəsə respublikamızdan kənarda təhsil alan 3 heykəltəraş tələbə – Qorxmaz Sücəddinov, Albert Mustafayev və Aslan Rüstəmov Bakıda Alimlər evinin qarşısında yeni salınmış meydanda abidə qoyulması üzrə müsabiqədə iştirak etmək qərarına gəlirlər. Vaxt azlığından və naturaçıya verməyə vəsait çatmadığından model kimi müəlliflər Albert Mustafayevdən istifadə etmişdilər. Onlar müsabiqəyə öz layihələrini təqdim etsələr də uğur qazanacaqları haqda heç düşünmürdülər. Gözlənilmədən onların layihəsi bəyənilir. 4,6 metrlik abidəni bürüncdən hazırlayırlar. 

 

Abidə o vaxt şəhərdəki digər abidələrdən öz dinamikası ilə fərqlənirdi. Abidə Bakı üçün qeyri-adi idi: 

  • O, Bakıda bürüncdən hazırlanan ilk abidələrdən biri oldu.

  • O, Bakıda ədəbi qəhrəmana qoyulan ilk abidə oldu.

 

1997-ci ildə Azərbaycanda bu abidənin təsvirləri əks olunmuş poçt markaları seriyası buraxılmışdır.

 

2007-ci ildə abidə restavrasiya olunmuşdur.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.05.2026)

 

Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Mən İstanbula gedəndə hamı kimi ənənəvi turistik məkanları seçirəm. Aya Sofya məbədi, Soltan Ahmed məscidi, Topqapı, Ekbatan sarayı, Qapalı Çarşı bazarı... Amma bu şəhər başdan-başa sirr və möcüzəylə doludur, onun hər küçəsində, hər tinində mütləq yeni bir gözlənilməzliklə qarşılaşırsan. İndi sizə haqqında danışdığım bina isə həqiqətən də möcüzədir. Özündə bütün tarixləri cəmləşdirib.

İstanbulun Çagaloğlu rayonunda, Alayköşkü küçəsində yerləşən bir bina şəhərin çoxqatlı keçmişini üzə çıxarır. Binanın təməlində, eramızın təxminən II əsrinin sonu və ya III əsrinin əvvəllərində tikilmiş sarnıcın içərisindən qalan Roma sütunları yerləşir.

Onların üzərində, ehtimal ki, IV əsrə aid olan bir Bizans tağbəndi var və bu, şəhərin erkən Roma dövrünü əks etdirir. Daha yuxarıda isə XV əsrə aid Osmanlı dövrünə məxsus daş divar yerləşir ki, bu da şəhərin imperiya dövrünü əks etdirir.

Nəhayət, binanın üst mərtəbələri 1920-ci illərə aid bişmiş kərpicdən hazırlanmışdır və bunlar Türkiyə Cümhuriyyətinin ilk illərini simvolizə edir.

Beləcə, bu bina İstanbulun zəngin tarixini 1800 illik bir zaman xətti ilə nümayiş etdirir, şəhəri bu gün də sivilizasiyaların qovşağı edən mədəniyyət və imperiyaların qarışığını göz önündə canlandırır.

İndi siz deyin, möcüzə deyil, bəs nədir?

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.05.2026)

 

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Tqəvim şöbəsi

 

Bu dəfə sizə Məhəmməd peyğəmbərdən bu günə gəlib çatan iki kəlamı birləşdirib, bir insan haqqında söhbət açmaq istəyirəm. O, həm həzrət peyğəmbərin buyurduğu kimi- qələminin mürəkkəbi şəhid qanına bərabər tutulan və həm də cənnət ayaqlarının altında olan bir alim və ana idi.

 

1950-ci ilin may ayının 13-də Bakı şəhərində ziyalı ailəsində dünyaya gəlib. 1972-ci ildə BDU-nun “Şərqşünaslıq” fakültəsinin ərəb filologiyası bölməsini bitirib. Əmək fəaliyyətinə 1973-cü ildə AMEA-nın Əlyazmalar İnstitutunda başlayıb. 1984-cü ildə “Səkkakinin Miftəhül-ülum” (“Elmlərin açarı”) əsərində ərəb ədəbiyyatının nəzəri məsələləri” adlı namizədlik dissertasiyasını, 2001-ci ildə isə “Klassik Şərq bəlağəti və Azərbaycan ədəbiyyatı” mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə edib. 2023-cü ildə vəfat edənədək AMEA-nın Nizami adına Ədəbiyyat institutunun “Orta əsrlər Azərbaycan ədəbiyyatı” şöbəsində “Füzulişünaslıq” sektoruna rəhbərlik edib...

 

 Olduqca fəal, dinamik xanım idi. Diplomatlara xas olan səbir və təmkini ilə seçilirdi. Mentalitet hissi yüksəkdi. Nəzakətli olduğu üçün diqqəti çox sevirdi. Xaraktercə mehribandı, bu səbəbdən də xeyli rəfiqələri vardı. Öz prinsiplərinə sadiq və inadkar, sarsılmaz iradəyə sahib idi. Həssas, etibarlı və sədaqətliydi. Özünə dəyər verməyi, eləcə də yaxşıları dəyərləndirməyi gözəl bacarırdı...

 

Deyirdi ki:- “Hələ qədimlərdən əcdadlarımız sözə böyük qiymət veriblər. Onu inci və qiymətli daş-qaşla müqayisə edərək, sözün dəyərini müəyyənləşdirməyə uyğun məfhum tapa bilməyblər. Həzrət Məhəmməd ona Allah tərəfindən gələn vəhyi sözlə bəyan etmiş, Qorqud Ata da öz müdrik düşüncələrini oğuz ellərinə sözlə söyləmişdir. Şairlər, yazarlar, alimlər, filosoflar öz duyğu və düşüncələrini sözlə çatdırıb, bəşəriyyətin elmi və mədəni uğurları da sözlə nəsildən-nəsilə ötürmüşlər. Söz keçmişimizi yaşadaraq bugünə çatdıran və bugünümüzlə gələcəyimiz arasında ünsiyyət yaradan qasid, həblül-mətindir. Sözün məqam və dərəcəsi bəzən qılıncdan üstün sayılıb, qılıncın həll edə bilmədiyi müşkülü söz həll edib. Bu səbəbdən "Qılınc yarası sağalar, söz yarası sağalmaz", söyləyiblər. Elə bir klassik ədib və şair yoxdur ki, sözün yaratdığı hünərdən, sənət möcüzəsindən bəhs etməmiş olsun. Nizami, Xaqani, Şeyx Mahmud Şəbüstəri, Nəsimi, Qazı Bürhanəddin, Xətai, Füzuli, Nəbati, Aşıq Ələsgər kimi söz ustadları sözün məqam və dərəcəsini hər bir hünərdən üstün tutublar. Klassik şeirdə hər sözün özünəməxsus yeri var və Azərbaycan mədəniyyətində, daha doğrusu, ərəb-müsəlman mədəniyyətində söz sənəti özəllikləri ilə seçilir. Bədii sözün dəyəri isə hər şeydən öncə onun məcazlaşmış gizli qatlarında ifadə olunur...”

 

İndiyədək yüz iyirmidən artıq elmi məqaləsi çap edilib. Ona yaxın kitabın müəllifidir. Bakı, Moskva, Strasburq, Türkiyə, Misir, Polşa, Pyatiqorsk və İranda keçirilən beynəlxalq elmi konfransların iştirakçısı olub. On iki ildən artıq elmi pedaqoji fəaliyyətlə də məşğul olub...

 

Akademik Nizami Cəfərov onu belə xarakterizə edir: “Hər bir insan Allahın ona verdiyi ömür payına düşən şərait və mühitə uyğun, həm də özünün qabiliyyətinə görə yaşayır. Ömrün mənası onun uzunluğu ilə deyil, yaşanan illərin dəyəri ilə ölçülür və kimsə başqasının ömür yolunu təkrarlamır. Bu baxımdan o, mənalı və maraqlı bir ömür yolu keçib və həyatını öz elmi-pedaqoji fəaliyyəti ilə səmərəli edib. Onun elmi fəaliyyəti, pedaqoji işləri, yüksək təşkilatçılıq qabiliyyəti ilə tam uzlaşır. İşlədiyi müddətdə ərəb ölkələrinin respublikamızdakı səfirlikləri və bəzi mədəniyyət mərkəzləri ilə əlaqələr yaradır, ərəb dilinin öyrənilməsinin təkmilləşdirilməsi üçün müxtəlif konfranslar təşkil edir, istedadlı tələbələrin yay tətili müddətində ərəb ölkələrində mövcud olan dil kurslarında biliklərini artırmaq, universiteti bitirmiş bəzi tələbələrin ərəb ölkələrində magistratura pilləsində təhsil alması üçün yardımçı olub.”

 

...O, əlyazmalar İnstitutunda işə başlayarkən zəngin bir xəzinə ilə qarşılaşıb. Burada 45 minə qədər material- qədim çap kitabları, tarixi sənədlər, klassiklərimizin arxiv materialları, Azərbaycan, türk, ərəb, fars və başqa dillərdə yazılmış 15 mindən artıq əlyazma saxlanılır...

 

“Söz, dil vahidi olaraq, bir böyük lüğət və sözlük daxilində məhdudlaşsa belə, bədii söz özünün kinayəli, mübaliğəli, müəmmalı və ümumən məcazlaşdırılmış qatlarının açıqlanması və şair üslubunun özünəməxsusluğu baxımından intihasız sayıla bilər. Sözün əsl mənasında intihasızlıq isə "Qurani-Kərim"in kəlamına məxsusdur. Ədəbiyyatın daşıyıcısı olan söz öz zəngin məna tutumu ilə seçilərək Azərbaycan ədəbiyyatının təməl sütunu və əsas ölçü meyarı kimi çıxış edir. Bu ədəbiyyatın tədqiqatçısı olmaq, ona sahib çıxmaq, sahiblənmək, əsrlərin, qərinələrin müəyyən ziddiyyətli məqamlarından keçən ədəbiyyatı dövrü, mühiti, yaşam, yazılma dönəmi və nəbzinə uyğun tərzdə qoruyub hifz etmək üçün əsl alim, kamil insan, xalqına, doğma Azərbaycanına, onun mədəniyyət və ədəbiyyatına bağlı olmaq ən vacib və ümdə şərtlərdəndir. Sözün həqiqi mənasında alim adına layiq olan insan əsərləri ilə, qoyduğu ədəbi irslə zamanın hüdudlarını aşaraq, əbədi şəkildə yaddaşlara həkk olunur. Təsadüfi deyil ki, Şərqdə alimə, biliyə həmişə yüksək qiymət verilib və insanın ən böyük fəziləti elm sayılıb. Hətta hədislərdə alimlər peyğəmbərin varisi kimi dəyərləndiriliblər. "Qurani-Kərim"də belə elmli adamların digərindən üstünlüyü vurğulanıb. "Alim öldü, aləm öldü" ifadəsi heç də boş yerdən yaranmayıb ki...”- söyləyirdi.

 

Bəli, yaşasaydı mayın 13-ü haqqında söhbət açdığım filologiya elmləri doktoru Mahirə Quliyevanın 76 yaşı tamam olacaqdı. Biz də onu bu münasibətlə təbrik edəcəkdik.

Ruhu şad olsun!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.05.2026)

 

 

Harun Soltanov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

 

Bir oğlan "dostları" ilə parka gedir. Sakit, dərin nəfəs alır, ilk dəfə o zəhrimardan çəkir. Qorxur, amma büruzə vermir. Bir az sonra gülür, sərbəstdir, ürəyi bulanır. Evə dönəndə anası "nə olub, oğlum?" soruşur. O isə "heç nə" cavabını verir. Və bu cavabla bir cəmiyyət daha yalanın içində yaşamağa davam edir.

 

Blokların arasında satılır bu zəhər. Həmişə eyni adamlar. Başları aşağı, cibləri dolu. Arxalarında duran baronu heç kim görmür. O, çoxdan qalstuk taxıb, bina tikir, sponsor olur, qəzetlərə müsahibə verir. “Bu millətin gəncləri bizim gələcəyimizdir,” deyir. Eyni anda onun payladığı tozla başqa bir gənc öz gələcəyini yerə sərir.

Kanal açırsan, müğənnilər, reytinq, rəng. Amma bir gəncin başında qopan tufan, sadəcə kriminal xəbər blokunda beş saniyəlik “qanunsuz narkotik istifadə” adı ilə keçir. O gənc artıq yoxdur. Amma efirdəki aparıcının makiyajı yerindədir.

İllərdir biz bu sistemə “nə edə bilərik ki?” deyə susuruq. Bütün bu ölüm, bu çürümə, bu səssiz üsyan… bizim bu “heç nə edə bilməməyimizdən” doğur.

Bu yazı, bir mühakimə deyil. Bir monoloqdur. Qanunların, məktəblərin, televiziyaların, cəmiyyətin və hətta bəlkə də sənin susduğu yerdə başlayır.

Narkomaniya bir xəstəlik deyil, bir bəhanədir. Ruhun üzərinə örtülmüş kədərdən, unudulmaq istəyindən, hisslərini susdurmaq üçün yaradılmış saxta cənnətdən başqa bir şey deyil. İnsan öz ağrısını dinləməkdən qaçanda, ağrının səsini boğmaq üçün iynəyə, tüstüyə, toza sığınır. Amma unutduğumuz bir həqiqət var ki, hansısa bir maddə, səni özündən uzaqlaşdırırsa, əslində səni azad etmir, səni zəncirləyir.

Bəziləri azadlıq deyə çəkir, bəziləri dostları ilə "əyləncə" üçün başlayır, digərləri isə yaşadığı boşluğun içinə bir şey tökmək istəyir. Lakin bu boşluq nə iynə ilə dolur, nə də tüstü ilə. Boşluq yalnız mənanın doğulduğu yerdə çəkilir. Və mənasız bir həyatın tək məkanı qaranlıqdır. Narkotik isə bu qaranlığa müvəqqəti bir işıq təklif edir. Yanıldıcı, yalancı bir işıq. Sonda o işığın da sönməsi ilə insan öz kölgəsindən qorxmağa başlayır.

 

Cəmiyyət susur. Valideynlər bilməməzlikdən gəlir. Məktəblər tərbiyə yox, əzbərlətmə mərkəzləridir. Gənclər isə itmiş bir nəsil kimi, ekranda gördüyü həyatı yaşamaq istəyir. Lakin ekranlarda göstərilən həyat içi boş, amma rəngli bir yalandır. Əsl həyatın içində əzab var, ağrı var, amma bu ağrının içində də həqiqət yatır. İnsan əgər ağrısını yaşaya bilirsə, insanlığını da qoruyur. Amma narkotik ağrını oğurlayır və bununla birlikdə ruhu da.

Narkomaniya bir fərdin deyil, bütün bir cəmiyyətin aynasıdır. Bir ölkədə narkotik istifadə edənlərin sayı çoxalırsa, bu, yalnız şəxsi zəiflik deyil, sistemin, ailənin, təhsilin, məscidin və məhkəmənin çöküşüdür. İnsanların bu qədər darıxdığı bir cəmiyyətdə, ən böyük təhlükə narkotik deyil, ümidsizlikdir. Çünki ümid olmayan yerdə, ölüm belə şirin görünür.

Odur ki, narkomaniya ilə mübarizə iynəni qadağan etməklə deyil, insan ruhunu sağaltmaqla başlar. Qanunlarla yox, şəfqətlə. Təzyiqlə yox, anlayışla. İnsan öz içindəki boşluğu dərk etdikcə, onu doldurmaq üçün iynəyə ehtiyac duymayacaq. Əgər bu nəsil öz ağrısını qucaqlamağı bacarsa, gələcək nəsil daha az iynə, daha çox ümidlə böyüyər.

 

Bəziləri birinci dəfə çəkəndə sadəcə maraqdan çəkir. Deyir, “nə olar ki, bir dəfədən?” Amma unutduqları şey var. Bəzi qapılar var ki, bir dəfə açıldımı, içindəki qaranlıq səni geri buraxmaz. O deyilən "bir dəfə" tabuta çaxılan ilk mismardır. Elə bil otağa girirsən, işıq yandırırsan, amma işıq yoxdu. Və sən içində olduğun qaranlığı, içində olmadığın işıqla axtarırsan.

Dostlarla başlayan “əyləncə” gecələri, sonradan tək adamlıq kabuslara çevrilir. Əvvəlcə bir az gülürsən, zarafatlar eləyirsən, özünü bir film qəhrəmanı kimi hiss edirsən. Sonra qəfil səhnə dəyişir. Hamı gedir, sükut qalır. Və sən başlayırsan özündən gizlənməyə – amma haraya gedirsənsə, özünü də aparırsan. Ən dəhşətlisi isə bundan xəbərin olmur.

 

Ən qaranlıq an? Sənin üçün artıq səhərin, axşamın fərq etmədiyi andır. Pəncərədən günəş düşür, amma içində qaranlıq elə qalır. Bədən canlı, ruh torpaqdadır. Hər qullam bir dua kimidir, amma Tanrı cavab vermir artıq. Çünki sən öz tanrını dəyişdirmisən. O indi bir paketdə, bir şprisdə, bir barmaq ucu qədər tozdadır.

 Cəmiyyət isə səssizdir. Hamı görür, heç kim baxmır. Valideynlər övladlarını "dərslərin necədir?"  deyə yox, "nə içirsən, harada gəzirsən?" deyə soruşurlar. Məktəblər uşaqlara tənəffüs vermədən dərslər öyrədir, amma yaşamaq dərsi hələ də proqramda yoxdur. Və gənclər həyatı Google ilə öyrənib TikTok-la unudan bir nəsil olur. Onlar hiss etməkdən qorxurlar. Çünki hiss edən adam ağrı çəkir. Ağrını öldürmək üçün də adam özünü öldürməyə başlayır yavaş-yavaş, hissə-hissə.

 

Narkomaniya bir seçim deyil, bir çarəsizlik fısıltısıdır. Bəziləri bu fısıltını eşidib dözür, bəziləri onu boğmaq üçün daha dərin çəkir. Amma bilmək lazım olan odur ki, heç bir tüstü içində itmiş bir uşağın hayqırtısını susdura bilməz. Və heç bir damar, itmiş bir ruhun yerini tutmaz.

 Bu işin arxasında təkcə ağrılar yox, pullar da var. Küçədə bir iynə ilə titrəyən o uşaq sistemin ən altda qalanıdır. Ən yuxarıda isə kostyumlu baronlar var. Onlar heç vaxt çəkməzlər. Onlar gülərüzlə "əməkdaşlıq" edərlər, gündəlik milyonları cəmiyyətin qanına zəhər kimi yeridərlər.

 Bir uşağın damarına girən narkotik, əvvəlcə hansısa ölkənin sərhədindən keçir. Kimlər görməlidilərsə görməzdən gələrlər. Sonra o maddə bölünür: 5 qram, 10 qram, 1 blok... Hər biri bir nəfərin ruhunu satmaq deməkdir. Satıcılar "bariqa" adlanır. Amma bu adın altında gizlənən insanlıq çoxdan ölüb. Onlar artıq satmır, sadəcə can alırlar, bir az ucuz, bir az səssiz.

 Hər mübadilə, hər "paylaşım" bir körpənin yetim qalması, bir ananın göz yaşları, bir atasının övladının üzünü torpaqda görməsi deməkdir. Amma heç kim bu tərəfi çəkmir, göstərmir. Filmlərdə "cool" göstərilən maddələr, reallıqda kəllə sümüyünü çürüdür. Amma ekranda tüstü romantik görünür. Reallıqda isə o tüstünün içində bir bədən çürüyür, sükut içində.

 

Ən pisi də nədir bilirsən? Bu sistemin tək çarəsi onun işləməsidir. Nə qədər çox insan asılıdırsa, o qədər pul qazanılır. Yəni bu sistem sənə yaşamağı öyrətmək istəmir, sadəcə daha yavaş ölməyini istəyir. Çünki yavaş ölüm daha çox qazanc deməkdir.

Bəzən bir uşaq bir doza üçün cibindəki son qəpiyi verir. Bəzən bir qız təkcə doza üçün öz bədənini satır. Və bir bariqa, bu görüntüləri görə-görə gülümsəyir. Çünki o artıq hiss etmir. O artıq yalnız qazanc görür.

Baronlar isə çoxdan izlərini itirib. Onlar elə yerlərdə yaşayır ki, ağrı onların küçəsindən keçmir. Onlar üçün narkotik sadəcə statistikadır. Sənin ölümün, onların portfelindəki faiz azalımıdır.

Kütləvi informasiya vasitələri, yəni qəzetlər, televiziyalar, saytlar, sosial media əvvəllər həqiqəti göstərmək üçün var idi. İndi isə həqiqəti gizlətməyin daha ağıllı yollarını tapmaq üçün yarışırlar. Göstərilən o rəngli kliplər, "cool" serial personajları, içki masasında siqaret tüstüsü içində "azad ruhlar" - bunlar təsadüfi deyil. Zəhəri sənə şərabla, musiqi ilə sevgi adı altında təqdim edirlər. Çünki bu formada daha tez qəbul olunur.

Bir narkotik baronu ilə bağlı heç sənədli film görmüsən? Ya da bir "bariqa"nın hansı məmurla əlaqəsi olduğuna dair canlı yayım? Yox. Amma bir gəncin həbs xəbəri dərhal manşetə çıxır. "Narkotiklə tutulan şəxs" adı, şəkli, bütün həyatı ifşa... Bəs o gəncə həmin zəhəri satanlar? Onların şəkli niyə görünmür? Çünki bəzən həmin şəkilləri çəkən kameralar elə onların nəzarətində olur.

Jurnalist var ki, bu sistemi açmaq istəyir. Amma ya susdurulur, ya da "başqa mövzulara yönləndirilir". Sponsor itkisi, təzyiqlər, hətta fiziki təhdidlər. Nəticədə, efirdə sadəcə səssiz statistikalar qalır: "bu il narkotiklə bağlı həbslər artıb". Sanki bu, təkcə rəqəmdir. Amma o rəqəmlərin içində ölən arzular, itən uşaqlar, parçalanmış ailələr var.

Kütləvi informasiya vasitələri cəmiyyətin aynası deyil artıq. Onlar sadəcə pərdədilər. Sistemin qaranlıq tərəfini gizlədən, kütlənin gözünə nur salan pərdə. İnsanlar televizora baxır və öz ağrılarını unudur. Unudarkən də ölür. Amma bu ölüm daha səssiz, daha uzun və daha qazanclı olur.

Ən böyük zəhər, damardan deyil. Ekrandan vurulur. O da yavaş-yavaş öldürür. Özünü azad hiss edən, amma əslində proqramlaşdırılmış tamaşaçılar yaradır. Və beləliklə sistem tam işləyir. Narkotik istehsal olunur, yayılır, çəkilir, sonra da haqqında danışılır. Amma həqiqətlər heç vaxt göstərilmir.

Narkotik maddələr bir dövr film ekranlarında cinayət idi, indi isə "yaradıcılığın ilham mənbəyi", "bohem həyat tərzi" kimi göstərilir. Bir musiqi videosunda, tər basmış bir qız tüstü verərkən yavaş kadrda kameraya baxır. Arxa planda depresiv ritmlə səslənən bir musiqi: "I’m lost in the smoke again..."

Bu artıq təsadüf deyil. Bu, dizayn olunmuş alqıdır. Bir gənc ekran qarşısında oturub bu videonu izləyir və içindəki ağrının, tənhalığın bir "cool" yolu olduğunu düşünür. Çünki musiqi, klip, reklam hamısı ona deyir: "Sən ağrıyırsan? Bu normaldır. Sadəcə tüstüylə yatışdır, dərmanla rənglə."

 Əslində isə həmin sənətçilərin çoxu o videoları yazarkən belə çəkmirlər. Onlar sadəcə bir brenddir, satılırlar. Onların menecerləri, produksiya komandaları, prodüserləri bilir ki, narkotik "image"dir. Pislik yox, moda halına salınıb.

Reklam dünyası isə daha iyrənc oynayır. Bir içki markası, öz afişasında qaranlıqda parlayan neon işıqla "azadlıq" sözünü yazır. O işığın fonunda gənclər gülür, öpüşür, içir, çəkir... Sən "bunu içsən, azad olacaqsan" mesajı alırsan. Amma həqiqət odur ki, sən o içkini içəndə azadlıq deyil, öz ağrının həbsxanasına bir qapı daha bağlamış olursan.

 

Moda belə eyni oyundadır. Tüstülü gözlük, "cringe" stil, yırtıq geyimlər… Hamısı pozğunluğun estetikaya çevrilməsidir. İndi pozğunluq satılır. Və insanlar, daha doğrusu gənclər, ağrılarından utanmaq əvəzinə, onu nümayişə çıxarırlar. Hisslər, dərdlər, asılılıqlar brend halına gətirilir. Nəticədə, sən "ağrılı olmaqla" deyil, "ağrını göstərməklə" məşhurlaşırsan.

Və bir sual çıxır ortaya. "Bu necə bir sənətdir?"

Bu sənət deyil. Bu, ticarətdir. Bu, bir xalqın depressiyasından pul qazanmaqdır. Ən çirkin istismar növüdür... Ruhun istismarı.

Bu sistemin ən qorxunc tərəfi nə iynə, nə də zəhərdir. Ən qorxunc olan hamının susmasıdır. Ana susur, çünki bilmək istəmir. Ata susur, çünki utancdan nə deyəcəyini bilmir. Müəllim susur, çünki “bu, mənlik deyil” deyir. Həkim susur, çünki dərdin kökü dərin, maaşı isə azdır. Jurnalist susur, çünki reallığı yazsa, sabah işsiz qalacaq. Ruhani susur, çünki minbərdən düşəndə baronun əlini sıxmaq məcburiyyətində qalır…

Və beləliklə, bir nəsil ölür. Qışqıra-qışqıra yox, susa-susa. Qəbiristanlıqlar səssizdir, elə bu sistem də. Çünki səssiz ölüm daha az narahatlıq doğurur. Cəmiyyət isə bu səssizliyin içində özünü rahat hiss edir. Sanki bir kollektiv yalanın içində nəfəs alır: “bizim uşaqlar elə etməz...”, “bir dəfədir, keçər...”, “məni maraqlandırmır...”

Əslində hamı bilir. Amma bilirmiş kimi davranmaq məsuliyyət, susmaq isə rahatlıq gətirir. Ona görə bu dövran davam edir.

Və bəlkə də ən sonda bu sual qalır. 

Biz nə vaxtsa bu sükutu pozmağa cürət edəcəyikmi? Yoxsa qaranlıqda qulaqları batıran bu səssizlik, bir xalqın kollektiv məhvinin fon musiqisinə çevriləcək?

 

Zəhər damarlarda deyil, artıq dildədir. Amma dil danışmır. Və biz də bu danışmayan dillərlə öz məhkumluğumuza şeir yazırıq.

 Mən bir dəfə susdum. İçimdəki səs qışqırırdı, amma mən başımı çevirdim. Dedim, "mənlik deyil". O an başladı hər şey. Susqunluq zənciri. Bir ucu məktəbdə, bir ucu evdə, bir ucu məsciddə, bir ucu baronun stolunun üstündə uzanan bir zəncir...

 Narkotik haqqında danışmaq olmur bizdə. Çünki bizdə həqiqəti demək təhqir sayılır. Əgər deyirsənsə ki, küçədə uşaqlar zəhər satır, cavab verirlər: “Boş ver, sən özünə bax.” Mən də baxdım özümə. Yad bir sima gördüm, dostum. İçi dolu suallar, boş cavablarla. Bəzən, ağrını ancaq ağrıyanlar anlayır. Mən də o ağrını içində çürüdənlərdən biri olmuşam. Özüm çəkmədim, amma çoxunun niyə çəkdiyini başa düşdüm. Çünki bu cəmiyyət bəzən insanı o qədər sıxır ki, nəfəs almaq belə günah sayılır.

 Bu yalan sistem hamının maska taxdığı, amma heç kimin səni görmədiyi bir tamaşadır. Təhsil ocağlarında “təhsil” adıyla beyinlər əzbərlərlə yüklənir, amma bir tələbə dərs arası tualetdə iynə vuranda, müəllim yalnız jurnal doldurur. Evdə ata-ana uşağa telefon alıb, özünü məsuliyyətdən azad edir. Valideynlik borcunu Wi-Fi şifrəsini verərək bitirənlər, görəsən sonra övladının gözlərindəki tüstünü niyə görə bilmir?

 Hər tərəfdə reklamlar, kliplər, seriallar. Hamısı eyni mesajı verir: "Hiss edirsənsə, zəifsən. Unut, əylən, çək, iç.." Və sən inanırsan, çünki hiss etdiyini demək olmur. Bizi hisslərimizdən utanmağa öyrədiblər. Amma insanı narkotikə aparan ilk şey, hisslərinin yada salınmamasıdır.

Mən danışıram, çünki hamı susur. Mən baxıram, çünki digərləri gözlərini yumub. Mən yazıram, çünki bu zəhərin tək antidotu həqiqətdir. Çünki baronlar, pul mübadilələri, Kütləvi informasiya vasitələrinin lal izləməsi, hamısı bu sükutun içində yaşayıb boy atır.

Mən istəmirəm növbəti nəsil də bu səssizliyə doğulsun. Mən istəmirəm bir gəncin daha, öz boşluğunu tüstüylə doldurmaq istəyərkən uçuruma yuvarlanmasını seyr edək.

Və əgər mənim bu sözlərim bir nəfərin qaranlıq otağında bir kibrit işığı yandıracaqsa, deməli, bu məqalə susqun bir millətin sinəsində kiçik bir titrəyiş yaratdı.

Çünki mən danışıram. Mən artıq susmuram.

Adım Harundur. Mən sağ qaldım. Danışmaq üçün...

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.05.2026)

 

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Şeir saatı rubrikasında bu gün sizlərə AYB katibi, şair-qəzəlxan İlqar Fəhminin şeirləri təqdim edilir. 

 

 

*** 

Yağış yağır

Şəhər batır, mən isə bir şeir yazım, deyim sənə,

Yaxın qışım deyim sənə, uzaq yazım, deyim...

 

Ağızda dad da qalmasa, şəkər şirin deyim sənə,

İçimdəki yüz arzudan, görən, birin deyim sənə?

 

Nəfəsləri qarışdırıb gedən külək deyim sənə, 

Boş olsa süfrəm hər səhər, boyat çörək deyim sənə.

 

Payızda ruhu buzladan soyuq fəsil deyim sənə,

Gedən xəyal deyim sənə, qalan şəkil deyim sənə?

 

Boşanmış arzular deyim, ölən ümid deyim sənə, 

Bu səhrada məni susuz qoyan yezid deyim sənə...

 

Adam deyim, mələk deyim, ya bir nağıl deyim sənə,

Bu gün simic deyim sənə, sabah paxıl deyim sənə...

 

Mənə İlahidən gələn əzab, zülüm deyim sənə,

Yolumda gizlənib duran qəfil ölüm deyim sənə...

 

Sinəmdəki qıfılları qırıb qopar, deyim sənə,

Ürəkdə tapdığın nə var, götür, apar deyim sənə.

İçində heç nə qalmasın, tez ol, apar deyim sənə...

 

 

*** 

Tutulsa göz, nə fərqi, işıq, ya zülmət olsun, 

İçimdə öldü sevgim... Məkanı cənnət olsun...

 

Ürək də incidir çox, yaman verir əziyyət,

Gedib qıraqda ölsün, nişanı cənnət olsun.

 

Yol aldın eşqə sarı, güman yəqinə döndü,

Kimin yəqini yoxsa, gümanı cənnət olsun.

 

Bir ev tikim səmadə, divarları günahdan,

Bu yan cəhənnəm olsa, o yanı cənnət olsun...

 

Niqabı açma üzdən, görünməsin səfası, 

Həqiqi aşiq üçün nihani cənnət olsun.

 

Yol alsan Haqqa doğru, dayanma bircə an da,

Hədəflərin içində asanı cənnət olsun.

 

 

***

Ömrün payız xalçasında

Naxış kimi sevdim səni,

Qurumuş səhraya yağan 

Yağış kimi sevdim səni...

 

Bütün ruhumu sarmış

Zəncir kimi sevdim səni,

Tavandan asılıb qalan 

Kəndir kimi sevdim səni.

 

Bir az şirin, bir az acı

Qəhvə kimi sevdim səni,

Sevməyə düzdən başladım -

Səhvə kimi sevdim səni.

Nəfsimi alt-üst eləyən

Tamah kimi sevdim səni.

Heç vaxt bağışlamadığım

Günah kimi sevdim səni.

 

Küçələrin sel aparan

Şəhər kimi sevdim səni. 

Qanımda gün-gündən artan

Şəkər kimi sevdim səni.

 

Həsrətlə qələm gözləyən

Varaq kimi sevdim səni.

Böyüklər kimi sevmədim,

Uşaq kimi sevdim səni...

Lap balaca

uşaq kimi 

sevdim səni.

 

 

***

Hamıya sirr olan eşqi, sənə bildirməsəm, olmaz,

Gözümün yaşını hərdən, sənə sildirməsəm, olmaz.

 

Baxışın ruhuma mənzil, gülüşün eşqimə qatil,

Məni ağlat, əvəzində səni güldürməsəm, olmaz.

 

Sonacan qəmdi kitabın, gözünə sızdı əzabın,

Nə əzab varsa mənimlə sənə böldürməsəm, olmaz.

 

Yolumuz daş-kəsəyindi, yerimək xeyli çətindi, 

Yıxılan hər bir ümidi göyə qaldırmasam, olmaz.

 

Bu nə sevgi, nə məhəbbət? Sonu bir qanlı cinayət,

Məni incitməsən, olmur. Səni öldürməsəm, olmaz...

 

 

***

Mən, oxunub axırı çatmış kitab, 

Sən, yazılan şerimə ən son sətir...

Mən, yağış altında gəzən sərsəri,

Sən, hələ də bağlı qalan bir çətir...

 

Sən, göz açınca uzanan bir üfüq,

Mən, sənə doğru yol alan bir bulud,

Sən, işığın gizli tutan bir günəş,

Mən, buz içində üşüyən bir vücud.

 

Mən, payız əhvallı saralmış varaq,

Sənsə, bir az xətti qarışmış yazı,

Mən ki, sənə şah damarından yaxın...

Sən, əlim altındakı Əlçatmazım...

İstədim haqqında şeirlər yazım,

Ey mənim Əlçatmazım.

 

 

***

İntizar küləkləri

Üz-gözümü yaladı.

Niyə bütün sevgilər

Əzabla qol-qoladı?

 

Bu nə soyuqdur gəlib,

Nəfəsin də üşüyür.

Ürəyin qəfəsdədi,

Qəfəsin də üşüyür.

 

Dönüb gün şüasına

Soyuğu azdırardım,

Üşüyən əllərini 

Şeirlə qızdırardım.

 

Hava yaman tutulub

Yəqin yağar, deyiblər.

Əynini qalın elə,

Sabaha qar deyiblər. 

 

 

***

Mənim şeirlərim soyuq,

Bir az da yorğun olsa da,

Sənin bulaq kimi səsin, 

Sənin sözün şeir kimi.

 

Mənim şeirlərim ağır, 

Bir az da zülmət olsa da, 

Sənin şəlalə saçların, 

Sənin üzün şeir kimi...

 

Mənim şeirlərim sönük,

Bir az dumanlı olsa da, 

Sənin zərif baxışların

Sənin gözün şeir kimi...

 

Mənim şeirlərim bir az

Həyata küskün olsa da, 

Sənin həyatda varlığın, 

Sənin... özün şeir kimi...

 

 

*** 

Kişi bir loxma çörəynən dolanar,

Qabağından yeyən olmaz...

Kişi ağır yükün altında sınar,

Amma qəddin əyən olmaz...

 

Kişi meydanə girə, şirlər ilə pəncələşər, 

Kişi it-qurda gücün göstərməz,

Kişi çaqqal döyən olmaz.

 

Kişi fəryad eləməz, ağrısını hamı bilə,

Kişi hər dərdü-sərin gizli çəkər,           

Zarıyıb inliyən olmaz...

 

Kişi ağır sözünü xırdalamaz, söz böyüdər, 

Kişi saxlar sözü ağzında bütöv,

Kişi söz çeynəyən olmaz.

 

Kişi şəxsiyyətini göstərər ancaq əməli,

Yerli-yersiz kişilikdən danışıb,

Özunü çox öyən olmaz...

 

Kişi dilləndisə, ya haqqı deyər, ya ki susar,

Kişi məddahlıq ilə ömr eləməz,

Qaraya ağ deyən olmaz.

 

Kişi dağdan da böyük, qum dənəsindən də kiçik,

Kişi həm sadə olar, həm də qəliz,

Ruhuna əl dəyən olmaz,      

Onu dərk eyləyən olmaz,

Onu tərk eyləyən olmaz...

 

 

*** 

Döşünə döymə, ey insan. Nə azadlıq?! Nə iradə?!

Elə bil köhnə saatsan, göbəyindən qurulursan.

 

Demə, yox qorxu gözümdə, ölümün üstunə getdim,

Sinəvi gulləyə açsan, kürəyindən vurulursan...

 

Nə qədər olsa da sadiq, necə şövq ilə döyünsə,

Elə bir hal da olur ki, ürəyindən yorulursan...

 

Səni zəncirləyər iblis uçurumda o zaman ki, 

Uca bir Eşqin əlindən, ətəyindən qırılırsan.

 

Bulanıb çirkaba ruhun, deyirəm, bircə yolun var:

Sinəvə çək hava ixlas küləyindən, durulursan,

 

Bələyib körpəni möhkəmcə sıxarlar ki, düz olsun,

O ki dünyaya çıxırsan bələyindən, burulursan...

 

İblisin süfrəsi zahirdə gözəl, ancaq əl atsan,

Duzuna dil çürüdərsən, çörəyindən kor olursan.

 

 

***

Mənim şeirlərim soyuq,

Bir az da yorğun olsa da,

Sənin bulaq kimi səsin, 

Sənin sözun şeir kimi.

 

Mənim şeirlərim ağır, 

Bir az da zülmət olsa da, 

Sənin şəlalə saçların, 

Sənin üzün şeir kimi...

 

Mənim şeirlərim sönük,

Bir az dumanlı olsa da, 

Sənin zərif baxışların,

Sənin gözun şeir kimi...

 

Mənim şeirlərim bir az

Həyata küskün olsa da, 

Sənin həyatda varlığın, 

Sənin... özün şeir kimi...

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.05.2026)

 

 

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Bu dəfəki söhbətimin qəhrəmanı- döyüş gedən ərazilərdə qəhrəmancasına reportajlar hazırlayan, buna görə fədakar kimi tanınan bir hərbi jurnalistdir. O, 1950-ci ildə Bakının Şağan kəndində anadan olub. 1973-cü ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin filologiya fakültəsini bitirib. Sonra 20 il orta məktəbdə müəllimlik edib. I dərəcəli müəllimdir.

 

Yaradıcılığa uşaq şeirləri ilə başlasa da, müstəqilliyimizi qazanandan sonra ölkəmizin bir çox aparıcı kütləvi informasiya vasitələrində jurnalist kimi fəaliyyət göstərib. Birinci Qarabağ müharibəsi başlayandan hərbi-jurnalist kimi Azərbaycanın bütün döyüş bölgələrində olub. 450-yə yaxın vətən övladının ailələrinə jurnalist kimi baş çəkməklə yanaşı, 90-dan çox şəhid haqqında mətbuatda silsilə yazılar yazıb. Şəhidlərə ithaf olunan "Şəhidlik çələngi" silsiləsindən- "Bircə günün şəhidləri", "Vağzalı çalınır", "Bulaqların göz yaşı" kitablarının müəllifidir. Bundan başqa, onun "Dəniz çağırır", "Uşaqlar üçün şeir və tapmacalar" və "Xarı bülbül" kitabları da geniş ictimaiyyət tərəfindən rəğbətlə qarşılanıb. 1994-cü ildən Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvüdür...

 

“Bizdən fərqli olaraq dünya təcrübəsində jurnalistin yaşı yox, onun peşəkarlığı əsas götürülür. Bu gün məşhur dünya jurnalistləri arasında elə yaşlı juralistlər var ki, hələ də vəzifələrini eyni həyəcanla davam etdirirlər. Mənim sənətim məni gənc saxlayır. Bu sonadək də belə davam edəcək. Əsas cəsarətli olasan, vicdanla iş görəsən, təmənna güdməyəsən...”- söyləyir.

 

1974–1978-ci illərdə 12 saylı internat- məktəbində, 1978–1996-cı illərdə 53 saylı texniki- peşə məktəbində Azərbaycan dili və ədəbiyyatı fənnini tədris edib. 1994-cü ildə "20 yanvar" qəzetinin redaktoru işləyib və eləcə də digər mətbu orqanların əməkdaşı olub. 1992-ci ildə Dilarə Əliyeva adına Azərbaycan Qadın Hüquqlarını Müdafiə Cəmiyyətinin Mətbuat Xidmətinin rəhbəri olub, 2004-cü ildən isə "Jurnalistlər Ekstremal Şəraitdə" İctimai Birliyinin təsisçisi və rəhbəridir. 2018-ci ildə Azərbaycan Qarabağ müharibəsi Əlilləri, Veteranları və Şəhid Ailələri İctimai Birliyi tərəfindən "Vətənpərvərlik İşində Xidmətlərinə görə" medalı ilə təltif olunub...

 

Deyir ki:- “SSRİ dağılandan az sonra Qarabağ müharibəsi başladı. Elan olunmamış deyilsə də, müharibəyə hazır olmasaq da, başladı. O vaxtlar mən Dilarə Əliyeva adına Qadın Hüquqlarının Müdafiəsi Cəmiyyətində mətbuat katibi işləyirdim. Cəmiyyətin xətti ilə qaçqınlara yardım edir, əlimizdən gələn köməyi göstərməyə çalışırdıq. 1992-ci il idi. Hərbi Hosbitalda yaralıların sayı getdikcə artırdı, şəhidlər verməyə başlamışdıq. O zaman, sonradan Ağdərədə şəhid olan rəfiqəm Məlahət Nəsibovayla birlikdə Daxili İşlər Nazirliyinin Daxili Qoşunlarına kömək etməyə qərar verdik. Cəmiyyətin xətti ilə Daxili Qoşunların sosial şöbəsində işləməyə başladıq. Biz hərbi hosbitala gedir, yaralılarla görüşür, onlara mənəvi dəstək verir, yaralıları siyahıya alırdıq. Müxtəlif bölgələrə səfər edir, özümüzü şəhid olmuş oğul və qızlardan kimisinin üçünə, kimisinin də qırxına çatdırırdıq. Ailələrin dərdinə şərik olmağa çalışırdıq. Hər şəhid ailəsinə baş çəkəndə dayana bilmirdim, onlar haqqında yazmaq istəyirdim. Elə o vaxt işləyə-işləyə məqalələr yazmaq, şəhidlər haqqında araşdırmalar aparmağa başladım. Komandirlərlə görüşür, cəbhə xəttində olmaqdan qürur duyurdum. Şəhidlər barədə yazdığım məqalələr “Əsgər”, “Ordu”, “Aydınlıq” və başqa qəzetlərdə çap olunurdu. Bu gün də şəhidlərin həyatı ilə bağlı xatirə və araşdırmalarımı davam etdirirəm. Qoy onu da vurgulayım ki, məni jurnalist edən müharibə oldu. Müharibədə şəhid olan oğlanlar, öz gəlinliyini hərbi paltara dəyişən ismətli qızlar oldu...”

 

Cəsarətli, cəsur, mərd xanımdır. Vətən uğrunda bu gün də şəhid olmağa hazırdır. Sevinir ki, Qarabağ azaddır, daha yuxularında qan-qada, müharibə görmür. Vətən qarşısında özünü üzüağ, alnıaçıq hesab edir. Bizə bu qələbəni qorxmaz oğullarımızın, bir də Ali Baş Komandanımız İlham Heydər oğlu Əliyevin bəxş etdiyini dilə gətirir...

 

“Qarabağın bu qədər ermənilərdə qalmasının səbəbi böyük dövlətlərin çirkin maraqları oldu. Burada müsəlman-xristian amili də rol oynayırdı. Bu gün, bu qəbildən dünyada aparılan çox münaqişələrə şahidlik edirik. Özümüzün də təbliğat işimizdə çatışmayan cəhətlər çoxdur. Yaxşı ki, əvvəlkinə baxanda indi diaspora təşkilatlarımız güclənib. Amma jurnalistlərin fəaliyyəti qənaətbəxş deyil. Dünyaya açılmaq üçün əcnəbi dilləri bilmək lazımdır. Bizim jurnalistlərimiz bu cəhətdən tənbəldirlər. Yaxşı olardı ki, hər bir jurnalist heç olmazsa bir xarici dili mükəmməl öyrənəydi. Nə isə, bu vaxta qədər heç kəsdən heç nə gözləməmişəm. Xidmətlərimi də özümü göstərmək üçün etməmişəm, bunun bir səbəbi var- mən Vətənimi sevirəm və ona xidmətlə rahatlıq tapıram...”- söyləyir.

 

Bu gün - mayın 14-ü haqqında danışdığım Firuzə Bəyməmməd qızı Əsədullayevanın 76 yaşı tamam olur. Gəlin onu təbrik edək.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.05.2025)

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Sumqayıtda yaşayan, ixtisasca həkim olan Hümbət Quliyevin aforizmlərindən növbəti 10-nun dərcini davam etdirir və qeyd edək ki, bu aforizmlər kifayət qədər oxucu marağına səbəb olub.

 

1) Gülə iyinə, insana xasiyyətinə görə dəyər verilər.
2) Yumurtadan çıxan yumurta çıxarar.
3) Özünü aldatmağın şirinliyindən vaz keçmək çətin olur.
4) Tez- tez gülməkdən ölənlər çox yaşayırlar.
5) “Sonra” “yox” sözünün mədəni formasıdır.
6) Pis yaddaş yaxşı əhvala qardaşdır.
7) Başqasının pulunu sayan yerində sayar.
8) Hər bir it daha böyük karvana hürməyi arzulayır.
9) Axmaq vəziyyətə yalnız ağıllı düşə bilir.
10) İnsana inanma, onun içində yeganə düz olan şey bağırsağıdır.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.05.2026)

 

 

Həcər Atakişiyeva,

ədəbiyyatşünas-tənqidçi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 

 

Heydər Əliyev adı Azərbaycan tarixində yalnız siyasi lider kimi deyil, həm də milli-mədəni inkişafın strateji istiqamətlərini müəyyənləşdirən dövlət xadimi kimi xüsusi yer tutur. Onun fəaliyyəti dövründə dövlətçilik anlayışı yalnız idarəçilik sistemi ilə məhdudlaşmamış, eyni zamanda milli kimliyin, dilin və ədəbiyyatın qorunması və inkişafı ilə sıx bağlı olmuşdur. Bu baxımdan ədəbiyyat, Heydər Əliyev siyasətində ideoloji və mənəvi dayaqlardan biri kimi çıxış etmişdir.

 

Ədəbiyyat hər bir xalqın tarixi yaddaşı, mənəvi dəyərlər toplusu və milli kimliyinin ifadə vasitəsidir. Heydər Əliyev bu həqiqəti dərindən anlayaraq ədəbiyyata yalnız mədəni sahə kimi deyil, dövlətçilik strategiyasının mühüm komponenti kimi yanaşmışdır. Onun rəhbərliyi dövründə Azərbaycan ədəbiyyatına göstərilən diqqət, əslində milli ideologiyanın formalaşdırılması və möhkəmləndirilməsi məqsədinə xidmət edirdi. Heydər Əliyev fenomenini yalnız siyasi liderlik çərçivəsində dəyərləndirmək onun çoxşaxəli fəaliyyətini tam əhatə etmir. Çünki onun dövlətçilik konsepsiyası təkcə siyasi və iqtisadi institutların qurulması ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda milli-mədəni dəyərlərin qorunması və inkişafını da özündə ehtiva edir. Bu kontekstdə ədəbiyyat xüsusi yer tutur. Ədəbiyyat bir xalqın yaddaşı, ruhu və kimliyinin ifadəsi kimi dövlətçilik ideologiyasının ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilir. Məhz bu baxımdan Heydər Əliyev dövründə Azərbaycan ədəbiyyatına münasibət, əslində, milli dövlət quruculuğunun dərin qatlarını anlamağa imkan verən mühüm bir istiqamət kimi çıxış edir.

Tarix boyu ədəbiyyat və dövlətçilik anlayışları arasında sıx və qarşılıqlı təsir mövcud olmuşdur. Dövlətlər yalnız siyasi sərhədlərlə deyil, həm də mədəni sərhədlərlə möhkəmlənir. Bu mədəni sərhədlərin formalaşmasında isə ədəbiyyat əsas rol oynayır. Azərbaycan kimi zəngin ədəbi ənənələrə malik bir ölkədə bu məsələ daha da aktualdır. Nizami Gəncəvi, Füzuli, Xəqani Şirvani kimi klassiklərin yaratdığı möhtəşəm ədəbi irs əsrlər boyu xalqın milli şüurunun formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Bu irsin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi isə yalnız fərdi təşəbbüslərlə deyil, həm də dövlət səviyyəsində həyata keçirilən məqsədyönlü siyasəttələb edir.

Məhz bu nöqtədə Heydər Əliyevin mədəniyyət və ədəbiyyata yanaşması xüsusi diqqət çəkir. Onun rəhbərliyi dövründə ədəbiyyat sadəcə estetik zövqün ifadəsi kimi deyil, milli ideologiyanın formalaşdırılmasında, vətənpərvərlik hisslərinin gücləndirilməsində və ictimai şüurun istiqamətləndirilməsində mühüm vasitə kimi dəyərləndirilmişdir. Bu yanaşma, xüsusilə Azərbaycan müstəqillik qazandıqdan sonra daha aydın şəkildə özünü göstərmişdir. Çünki müstəqil dövlət quruculuğu prosesi yalnız siyasi institutların yaradılması ilə deyil, həm də milli özünüdərkin möhkəmləndirilməsi ilə paralel getməlidir və bu prosesdə ədəbiyyatın rolu əvəzsizdir.

Heydər Əliyev dövründə ədəbi mühitin formalaşması, yazıçı və şairlərin fəaliyyətinə yaradılan şərait, klassik irsin təbliği və müasir ədəbiyyatın inkişafına göstərilən dəstək, bütövlükdə dövlətçilik siyasətinin mədəni aspektlərini ortaya qoyur. Bu siyasət nəticəsində ədəbiyyat yalnız fərdi yaradıcılıq sahəsi olmaqdan çıxaraq, milli ideyanın daşıyıcısına çevrilmişdir. Ədəbiyyat və dövlətçilik arasında qarşılıqlı əlaqə daha sistemli və məqsədyönlü xarakter almışdır. İndiki dövrdə Heydər Əliyev dövründə Azərbaycan ədəbiyyatının inkişaf istiqamətlərini, dövlət siyasəti ilə ədəbi mühit arasındakı qarşılıqlı əlaqəni və bu əlaqənin milli kimliyin formalaşmasındakı rolunu təhlil etmək olduqca böyük əhəmiyyət daşıyır. Eyni zamanda, həmin dövrdə həyata keçirilən mədəni siyasətin bu gün də davam edən təsirlərini araşdırmaq, ədəbiyyatın dövlətçilik kontekstində necə strateji əhəmiyyət kəsb etdiyini üzə çıxarmaq əsas hədəflərdən biridir. Heydər Əliyev klassik ədəbi irsin qorunmasına və təbliğinə xüsusi önəm verirdi. Nizami Gəncəvi, Füzuli, Xəqani Şirvani kimi dahi söz ustadlarının yubileylərinin dövlət səviyyəsində qeyd olunması, onların əsərlərinin nəşri və geniş oxucu kütləsinə çatdırılması bu siyasətin bariz nümunəsidir. Bu tədbirlər təkcə ədəbi hadisə deyil, həm də milli özünüdərk prosesinin mühüm mərhələsi kimi çıxış edirdi.

Müasir ədəbi mühitin inkişafı da Heydər Əliyev siyasətinin prioritet istiqamətlərindən biri olmuşdur. Azərbaycan Yazıçılar Birliyi kimi yaradıcı qurumların fəaliyyəti genişləndirilmiş, yazıçı və şairlərə dövləttərəfindən müxtəlif fəxri adlar, mükafatlar verilmişdir. Bu yanaşma ədəbiyyat adamlarının cəmiyyətdə nüfuzunu artırmaqla yanaşı, onların yaradıcılıq imkanlarının genişlənməsinə də şərait yaratmışdır. Heydər Əliyev dövründə ədəbiyyat həm də milli ideologiyanın daşıyıcısına çevrilmişdir. Xüsusilə müstəqillik illərində ədəbiyyat milli azadlıq, vətənpərvərlik və dövlətçilik ideyalarının təbliğində mühüm rol oynamışdır. Yazıçılar və şairlər cəmiyyətin ideoloji istiqamətinin formalaşmasında aktiv iştirak etmiş, onların əsərlərində milli birlik və dövlətə sədaqət mövzuları ön plana çıxmışdır. Bu dövrün ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri də Azərbaycan dilinin inkişafına göstərilən diqqətdir. Ana dilinin dövlət dili kimi möhkəmləndirilməsi, onun ədəbi dil kimi zənginləşdirilməsi ədəbiyyatın inkişafına birbaşa təsir göstərmişdir. Ədəbiyyat dilin qorunması və inkişafında əsas vasitə kimi çıxış etmiş, bu isə milli kimliyin möhkəmlənməsinə xidmət etmişdir. Heydər Əliyev dövrünün ədəbi mühiti dövlətçilik ideyaları ilə sıx bağlı şəkildə formalaşmışdır. Bu dövrdə ədəbiyyat yalnız bədii yaradıcılıq sahəsi deyil, həm də milli ideologiyanın, tarixi yaddaşın və mənəvi dəyərlərin qorunub saxlanılması vasitəsi olmuşdur. Heydər Əliyevin ədəbiyyata verdiyi dəyər, əslində, onun milli dövlət quruculuğuna kompleks yanaşmasının tərkib hissəsi idi. Bu siyasətin nəticələri isə bu gün də Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafında və milli kimliyin qorunmasında özünü aydın şəkildə göstərməkdədir. Heydər Əliyev dövründə formalaşan ədəbi mühitə nəzər saldıqda aydın şəkildə görünür ki, bu mərhələ Azərbaycan tarixində sadəcə mədəni inkişaf dövrü deyil, eyni zamanda dövlətçilik ideologiyasının dərinləşdirildiyi və möhkəmləndirildiyi bir mərhələ kimi xarakterizə olunur. Bu dövrdə ədəbiyyatın funksiyası yalnız estetik dəyər yaratmaqla məhdudlaşmamış, o, milli yaddaşın qorunması, ictimai şüurun formalaşdırılması və dövlətçilik ideyalarının təbliği baxımından mühüm vasitəyə çevrilmişdir. Heydər Əliyevin həyata keçirdiyi mədəniyyət siyasəti göstərdi ki, güclü dövlət yalnız iqtisadi və siyasi institutlar üzərində qurulmur; onun dayanıqlığı milli-mənəvi dəyərlərin qorunması və inkişafı ilə birbaşa bağlıdır. Bu kontekstdə ədəbiyyat xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Çünki ədəbiyyat xalqın keçmişini yaddaşda saxlayan, bu gününü dərk etməyə imkan verən və gələcəyinə istiqamət göstərən mənəvi körpü rolunu oynayır. Məhz bu səbəbdən Heydər Əliyev ədəbiyyata strateji sahə kimi yanaşmış, onun inkişafını dövlət siyasətinin ayrılmaz hissəsinə çevirmişdir.

Heydər Əliyev dövründə Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafı və təbliği dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilmişdir. Bu siyasətin əsas məqsədi ədəbi irsi qorumaq, onu sistemli şəkildə tədqiq və təbliğ etmək, eyni zamanda milli kimliyin möhkəmləndirilməsinə xidmət etmək idi. Bu dövrdə klassik Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin yubileyləri geniş miqyasda dövlət səviyyəsində qeyd olunmuşdur. Xüsusilə Nizami Gəncəvi, Füzuli, İmadəddin Nəsimi və Xəqani Şirvani kimi böyük söz ustadlarının irsi geniş şəkildə araşdırılmış, onların yubileyləri elmi konfranslar, təntənəli tədbirlər və nəşrlərlə qeyd olunmuşdur. Bu tədbirlər ədəbiyyatın yalnız akademik deyil, həm də ideoloji və milli əhəmiyyətini ön plana çıxarmışdır. XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin yaradıcılığına da xüsusi diqqət yetirilmişdir. Cəfər Cabbarlı, Səməd Vurğun, Süleyman Rüstəm və Mirzə İbrahimov kimi ədiblərin yubileyləri qeyd olunmuş, onların irsi yeni nəşrlərlə geniş oxucu kütləsinə çatdırılmışdır. Bu proses Azərbaycan ədəbiyyatının davamlı inkişaf xəttinin qorunmasına xidmət etmişdir.

Dövlətin ədəbiyyata verdiyi dəyər təkcə yubileylərlə məhdudlaşmamış, həm də ədəbi şəxsiyyətlərin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi ilə özünü göstərmişdir. Bir çoxədiblərin heykəlləri ucaldılmış, onların adları küçələrə, məktəblərə və mədəniyyət ocaqlarına verilmişdir. Xüsusilə Nizami Gəncəvi, Füzuli, Nəsimi və Səməd Vurğun kimi klassik və müasir ədiblərin abidələri bu siyasətin bariz nümunəsidir. Bütün bu tədbirlər Azərbaycan Yazıçılar Birliyi və digər mədəni qurumların fəaliyyəti ilə paralel şəkildə həyata keçirilmiş, ədəbi mühitin canlanmasına və yazıçıların ictimai nüfuzunun artmasına şərait yaratmışdır. Bu dövrdə klassik ədəbi irsə verilən dəyər, Nizami Gəncəvi, Füzuli, Xəqani Şirvani kimi dahilərin irsinin dövlət səviyyəsində təbliği milli özünüdərkin möhkəmlənməsinə xidmət etmişdir. Bu siyasət yalnız keçmişə hörmət deyil, həm də gələcək üçün möhkəm mədəni təməl yaratmaq məqsədi daşıyırdı. Klassik irsin qorunması ilə yanaşı, müasir ədəbiyyatın inkişafına göstərilən diqqət, yazıçı və şairlərin yaradıcılıq imkanlarının genişləndirilməsi, onların cəmiyyət həyatında fəal mövqe tutmasına şərait yaradılması ədəbi mühitin dinamik və məhsuldar olmasını təmin etmişdir. Azərbaycan Yazıçılar Birliyi kimi qurumların fəaliyyəti bu dövrdə daha da güclənmiş, ədəbiyyat adamlarının sosial statusu yüksəlmiş, onların sözünün ictimai təsir gücü artmışdır. Nəticədə ədəbiyyat cəmiyyətin ideoloji istiqamətinin müəyyənləşdirilməsində mühüm amillərdən birinə çevrilmişdir. Yazıçılar yalnız müşahidəçi deyil, eyni zamanda milli ideyanın formalaşdırıcıları kimi çıxış etmişlər. Ana dilinin qorunması və inkişafı istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər ədəbiyyatın funksional imkanlarını daha da genişləndirmişdir.

Dil və ədəbiyyatın qarşılıqlı vəhdəti milli kimliyin əsas dayaqlarından biri kimi çıxış etmiş, bu sahədə atılanaddımlar gələcək nəsillər üçün möhkəm mənəvi baza yaratmışdır. Ədəbiyyat vasitəsilə milli ruhun yaşadılması və ötürülməsi dövlətçilik ideyasının davamlılığını təmin edən əsas mexanizmlərdən birinə çevrilmişdir. Heydər Əliyev dövrünün ədəbi mühiti göstərir ki, dövlətçilik və ədəbiyyat bir-birindən ayrılmaz anlayışlardır. Bu dövrdə həyata keçirilən siyasət nəticəsində ədəbiyyat milli ideologiyanın daşıyıcısı kimi yeni məzmun və funksiyalar qazanmış, cəmiyyətin mənəvi həyatında daha fəal rol oynamağa başlamışdır. Bu yanaşma bu gün də aktuallığını qoruyur və müasir Azərbaycan ədəbiyyatının inkişaf istiqamətlərinə təsir göstərməkdə davam edir. Heydər Əliyevin ədəbiyyata verdiyi dəyər yalnız bir dövrün mədəni siyasəti kimi deyil, uzunmüddətli dövlətçilik strategiyasının mühüm tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilməlidir.

Onun formalaşdırdığı yanaşma sübut edir ki, milli dövlətin gücü təkcə onun iqtisadi və siyasi potensialı ilə deyil, həm də onun ədəbi-mədəni irsinin zənginliyi və bu irsin qorunmasına göstərilən diqqətlə ölçülür. Bu baxımdan, Heydər Əliyev dövründə yaradılan ədəbi mühit Azərbaycan dövlətçiliyinin mənəvi dayaqlarını möhkəmləndirən əsas sütunlardan biri kimi tarixdə öz yerini tutmuşdur.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.05.2026)

 

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

 

1848-ci ildə fəhlə Ceyms Marşall və fermer Con Satter su çarxının yanında kiçik qızıl qırıntıları aşkar edirlər. Onlar başa düşürlər ki, San-Fransiskodakı American- Riverin çayının sahilində çoxlu qızıl var.

 

Marşall və Satter bütün bunları sirr kimi saxlamağa çalışsalar da, Sem Brennan adlı bir şəxs onların planlarını pozur. Çaydan qızıl tapıldığını təsadüfən öyrənən Brennan əlində bir fincan qızıl tozu San-Fransisko küçələrində gəzə-gəzə qışqırır: “Qızıl! Qızıl! American-Riverdə qızıl var!”

Xəbər böyük sürətlə bütün ətraf ərazilərə yayılır. Artıq 1 ildən sonra bura 10 minlərlə qızıl axtaranlarla dolub-daşır. Qızıl haqqında məlumat nəşr edən yerli qəzetlərdən biri elə həmin gün öz fəaliyyətini dayandırdığını elan edir. Çünki nəşriyyatın işçiləri belə qızıl axtarmağa yollanırlar.

Elə bu zamandan etibarən 1848-1855-ci illərin məşhur Kaliforniya qızıl hərisliyi dövrü başlayır.

İndi isə Sem Brennan adlı şəxs barədə. Yəqin belə düşünürsünüz ki, o, qızıl barədə hər kəsə məlumat verməklə səhv addım atıb. Çünki o, sakitcə ilk qızıl axtaran qrupa qoşula bilərdi və gizli şəkildə qızıllara sahib ola bilərdi. Lakin o çox uzaqgörən bir adam idi. Belə ki, Sem Brennan San-Fransisko yolunda mağazaya sahib yeganə insan idi və burada o torpaq qazmaq və qızıl əldə etmək üçün müxtəlif alətlər - bel, kürək, ələk və s. satmağa başlayır. Beləliklə, Sem Brennan özünün yaratdığı qızıl hərisliyinin köməkliyi ilə Kaliforniyanın ilk milyonçusuna çevrilir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.05.2026)

 

 

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

 

“Tarix dərsləri”ndə bu gün məşum Stalin repressiyası illərinə qayıdırıq. İstiqlal şairi Əhməd Cavadın taleyinin hər dönəmi bizim üçün maraqlıdır. O cümlədən də, Mir Cəfər Bağırovun onu sındırmaq üçün əl atdığı vasitələr.

Əhməd Cavadın həyat yoldaşı Şükriyyə xanımın xatirələri bələdçimiz olacaq.

 

“1920-1930-cu illərdə Mircəfər Bağırov Əhməd Cavadı MK-ya çağırıb, onunla söhbət etmişdir. Xüsusən, 1933-cü ildən sonra bu hadisələr daha tez-tez təkrar olunurdu. Cavad həmişə bu "görüşlər" dən evə bir gün sonra, özü də çox əzgin qayıdırdı. Onu o qədər qəmgin, dilxor, pərişan və əsəbi görürdüm ki, səbəbini soruşmağa belə cürət etmirdim. O, özü bir-iki gün sonra (özünə bir qədər gəldikdən, əsəbləri düzəldikdən sonra) bu "görüşlər"dən söhbət açar və deyərdi:

"Əşşi, nə qədər gözləmək olar? Çağırma, çağırmısan, qəbul elə. Bu na hoqqadır, bu nə həngamədir? 5-6 saat, 10-12 saat qapı oturub, gözlə ki, nə çağıran var, nə qəbul edən?! Allah bilir, bəlkə də bu vaxt Mircəfər heç öz otağında yoxdur, haradasa, kefində olur. Mən zavallı isə gözləmə otağında oturub, onun çağırışını gözləyirəm. Adam az qalır partlaya, düşə. Haçandan-haçana səni içəri çağırırlar. Nə desə yaxşıdır?

"İt gəldi, örkəni apardı", mətləbə heç bir dəxli olmayan söz-söhbət, get, başını aşağı sal, işlə, hökumət səni bağışlayacaqdır. Suyun süzülə-süzülə çıxıb evə gəlirsən. İşləməyə nə ürəyin gəlir, nə əlin işə yapışır. Bir soruşan yoxdur ki, ayə, mən bu hökumətə nə etmişəm, ümumiyyətlə, nə edə bilərəm? Mənim silahım yox, qoşunum yox, olan-qalanım bir qələmdir, onu da ürəyim istəyən kimi çalmağa, yazmağa qoymurlar, "dilim bağlı", "əlim bağlı", "ruhum məndən aralı düşub"... Bu vəziyyətdə nə yapmaq olar?”

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(14.05.2026)