(“Ünvanımı tapan kitablar” silsiləsindən)

Şəfa Vəli,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Evlərin də taleyi var, alın yazısı var... Darvazalarından başlamış, ta bacasınadək şeirdir, romandır evlər. Küçəyə baxan pəncərələrlə həyətə baxan pəncərələr arasındakı enerji fərqi qədərdir bəzən ev sakinlərinin o evdəki xatirələrinin müxtəlifliyi...

Hərdən olur, illər sonra  xatirələrin bələdçiliyinə güvənib bir evin qapısını açırıq... “Buradakı qapının cəftəsi cırıldayırdı...” əminliyi ilə sağdakı qapıya yönəlirik. Və görürük, xatirələrimiz bizə xəyanət edib; cırıldayan soldakı qapı imiş...

Xatirələrin xəyanət səbəbini axtarmaq lazım deyil... Heç niyəsini də soruşmağa cəhd etməməliyik. Çünki əksər xatirələr arzuların diktəsindədir...

...Evlərin də taleyi var... Alnına çoxdan-bünövrəsi qoyulandan yazılır sakinlərinin kim olacağı, kimin arzularının dalınca gedəcəyi, kimin sevdiyinə qovuşacağı və... Və də kimin şəhid olacağı!

Şahanə Müşfiq “Əzəli, əbədi Azərbaycanam!” kitabını yazanda iki evin alın yazısındakı şifrələrə istinad edib: Natiq İsmayılovun doğulub-böyüdüyü ev və Natiq İsmayılovun 4 övladının böyüdüyü ev...

Qəbələ rayonunun Bunud kəndindəki evin açılan şifrələrində “Oğul Vətən üçündür!” ideologiyası vardı. Və bu ideologiya sadəcə, hansısa utopistin təsəvvüründə deyildi-Azərbaycan xalqının qan yaddaşında, təfəkküründə, ruhunda idi! Vətənpərvərlik yeganə ideologiyadır ki, onun təbliği və ya yayılması üçün ideoloqlara ehtiyac yoxdur-o, candadır!

Vətənçün doğulanlar özləri bilməsə də, gözləri önündə böyüdükləri onların ömür missiyalarını anlayır.... Və sonradan anladıqlarını xatirə xəritələrində işarələyirlər ki, gələcək nəsillərə miras etsinlər.

Şahanə kitab boyunca iki evin arasında addımlayıb... Onun addım səslərinin əks-sədasında kədər də var, “elin göynək yeri” olan şəhid yoxluğunun sızısı da... Amma diqqətlə dinləyən oxucu bu əks-sədanın bətnində məğrurluğun və əminliyin olmasını da duyur...

Bakıdakı evin divarları Natiqin övladları ilə söhbətlərini, atalarını görən uşaqların sevincli səslərini, Nigar xanımın nigaranlıqla süslənmiş qadın xoşbəxtliyinin zərrin anlarını əmanət bilib, zərrəsinə xəyanət etmədən saxlayıb. Və Şahanənin yazıçı qələmi bu əmanəti o divarlardan qudsal nəsnə kimi köçürüb...

“Əzəli, əbədi Azərbaycanam!” kitabının adı da Natiqin Azərbaycan sevgisinə ithafən seçilib... Təqaüddə olmasına baxmayaraq, Vətən müharibəsinə könüllü yollanan, 23 illik hərbiçi təcrübəsini Vətənin qisas günündə cəbhədə tətbiq etməyin mahiyyətini dərk edən Natiq İsmayılov dilinə gətirməsə də, deməsə də, tanıyanların hamısı bilirdi ki, o, həm cismiylə, həm ruhuyla Azərbaycan idi! 

Natiq və onun kimi Vətən uğrunda şəhadət şərbətini içənlərin saldıqları qudsal izlə addımlayanlar isə Xəlil Rza Ulutürkün bir öncəki misrasını aksioma etdilər: “Min yol öldürülən, yenə ölməyən, / Əzəli, əbədi Azərbaycanam!” 

Azərbaycan xalqının minilliklərə sığışmayan tarixinə baxdıqca, Vətən məfhumunun havada asılı qalan, məna axtarışında olan təfəkkür illüziyası olmadığını görmək çətin deyil. Bu xalq üçün, bu millət üçün Vətən məfhumunun mənası həmişə diri olub-əllə tutulan, köksə sıxılan, kürək söykənilən, ömür etibar edilən olub! Və bu ömürdən böyük, həyatdan uca həqiqəti evlərin alın yazısından oxumağı bacarıb hər doğulan uşaq-hər düşmən çəpəri oğul, o oğula çiyindaş olan qız!

Şahanə şəhid mayorun həyat hekayəsinin bədiiliyini qələmiylə rəsm edərkən, kitab boyunca boya kimi bu həqiqətin çalarlarını seçib. Çalarların hamısı ilkinliyindən su içdiyi tündlüyə ehtiramdadır... Bu da bir yazıçı qüdrətidir!  Oxucu ilk oxunuşdanca bu ehtiramı hiss edirsə, duyursa, yazıçı qələminin qüdrətini etiraf etməyə könül borcu var, demək...

...Ömrünü Vətən naminə yaşamağı bacarmış, 4 övladının böyüməsi, cəmiyyətin gərəkli, layiqli üzvü olması ilə bağlı bütün arzularını “Vətən sağ olsun!” cümləsinin arxa fonu etmiş şəhid mayor Natiq İsmayılovun xatirəsinin əbədiləşdirilməsi məqsədilə qələmə alınmış kitabın redaktoru olmağım bir yana, oxucu olaraq könül borcumu bir az azaltmaq istəyim yazdırdı bu yazını...

...Redaktə prosesində keçirdiyim qürur hissi, onun tez-tez kədərə yenilmək cəhdi, “Mən fəxr edirəm ki, azərbaycanlıyam!” cümləsindən yapışan milli şüurumun qürurumu yenilməz etmək hünəri... Evimin divarları bütün bunların müşahididir!

Ümid edirəm ki, nə vaxtsa,  mücərrəd gələcəyin mütləq indiyə çevrildiyi bir zaman kəsiyində evimin alın yazısında bu hisslərin qara karandaşla çizilmiş eskizləri yenə bir  qələm adamı tərəfindən görüləcək... Və ümid edirəm ki, Natiq İsmayılovun timsalında Azərbaycan naminə candan keçənlərin hamısının qətiyyət yağan baxışlarından yola çıxan Vətən sevdası bu torpaqlarda hər yeni doğulan körpənin bəbəklərində öz inikasını tapacaq...

...Xatirələrin xəyanət etməyindən də yazmışdım axı əvvəldə... O xəyanətin öləziməyəcəyinə dair isə ümid etmirəm, əminəm! Əminliyimdən qorxmuram, yox... Bilirəm,  xainlik cırıldayan qapıların səmtini səhv salmaqdan o yana keçmir... O cırıltı səsi, o qapının açıldığı otaqdakı miras enerji elə həmənkidir xatirələrdə də, gerçəkdə də!

Azərbaycanı şam bilib başına dönən pərvanələrin enerjiləri zaman-məkan tanımır, ömürlərin əvvəlində zehnə, mənliyə yoldaş olur, sonunda ruhu əbədiyyətə uğurlayır və növbəti ömürlə birgə cığıra düşür.  Azərbaycan xalqı bütövlükdə həm öz tarixinə, həm öz şanlı keçmişinə, bu şan, bu şərəf naminə canı Vətənə qurban demiş, bir mamırlı daşı, bir qarış torpağı belə, qurbangah bilmiş igid övladlarının xatirəsinə sadiqdir! Şahanə də bu qudsal əmanətin daşıyıcılarından biri olaraq qələmiylə Azərbaycanın tarixini, mədəniyyətini- acısıyla-şiriniylə,-yaşatmaq əqidəsinə sadiqdir!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.04.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Azərbaycanın azadlığı və müstəqilliyi uğrunda canından keçən fədakar oğullardan biri, qələmi silahla əvəz edən şəhid telejurnalist Alı Mustafayev milli mətbuat tariximizin ən parlaq simalarından biridir. Onun həyat yolu və yaradıcılığı həm bir jurnalist peşəkarlığının, həm də sarsılmaz vətənpərvərliyin nümunəsidir.

Alı Mustafayev 1952-ci il aprelin 14-də Qazax rayonunun Qazaxbəyli kəndində anadan olub. O, Bakı Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsini bitirdikdən sonra Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində fəaliyyətə başlamışdır. Alı bəy sadəcə xəbər çatdıran bir jurnalist deyil, həm də hadisələrin mərkəzində olmağı bacaran, publisistik yazıları ilə xalqın səsini duyuran bir ziyalı idi.

Qarabağ münaqişəsinin başladığı ilk günlərdən etibarən Alı Mustafayev öz peşə borcunu döyüş bölgələrində yerinə yetirməyə başladı. O, ən qaynar nöqtələrdən – Şuşadan, Ağdamdan, Laçından hazırladığı reportajlarla erməni təcavüzünü dünyaya çatdırırdı. Onun reportajları sadəcə informasiya deyil, eyni zamanda düşmənə qarşı bir mənəvi müqavimət idi. O, çəkiliş kamerasını özünə qalxan edərək, xalqın başına gətirilən müsibətləri tarixə həkk edirdi.

1991-ci il noyabrın 20-si Azərbaycan tarixinə "Qarakənd faciəsi" kimi daxil oldu. İçərisində dövlət rəsmilərinin və sülh məramlı heyətin olduğu "Mi-8" helikopteri Xocavənd rayonunun Qarakənd kəndi yaxınlığında erməni terrorçuları tərəfindən vuruldu. Həmin vaxt helikopterdə olan və hadisəni anbaan lentə almağa çalışan Alı Mustafayev də digər ziyalılarımızla birlikdə şəhidlik zirvəsinə ucaldı. O, son nəfəsinə qədər kamerasını əlindən buraxmadı.

Alı Mustafayev göstərdiyi igidliyə görə ölümündən sonra Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq görülüb. Onun adı bu gün məktəblərdə, küçələrdə yaşayır və gənc jurnalist nəsli üçün bir məktəb rolunu oynayır.

"Alı Mustafayev jurnalistikaya vicdanın və cəsarətin ölçüsü kimi gəldi, şəhadəti ilə isə ölməzliyə qovuşdu."

Onun qısa, lakin şərəfli ömrü sübut etdi ki, vətənə xidmət təkcə səngərdə deyil, həm də həqiqətin səsini ucaltmaqla mümkündür. Alı Mustafayev bizim yaddaşımızda hər zaman əlində mikrofon, çiynində kamera ilə döyüş meydanında addımlayan qorxmaz bir vətən övladı kimi qalacaqdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.04.2026)

Eltən Törəçi,

dəyər yaradıcısı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Dünya faktlarla idarə olunmur, dünya anlatılarla (narrative) idarə olunur və insan reallığı olduğu kimi yox, ona təqdim edilən çərçivə (frame) daxilində qəbul etdiyi üçün eyni hadisə fərqli anlatılarda (narrativlərdə) tamamilə fərqli mənalara çevrilir, bir tərəfdə qəhrəman kimi təqdim olunan fiqur digər tərəfdə təhlükə kimi göstərilir və bu səbəbdən də kim anlatını qurursa, o, düşüncəni yönləndirir, kim düşüncəni yönləndirirsə, o da gələcəyi formalaşdırır.

Əgər bir toplum öz anlatısını (narrativini) yaratmırsa, qaçılmaz olaraq başqasının anlatısının içində yaşayır və bu mərhələdə artıq o toplum özünü başqasının dili ilə izah edir, öz tarixini başqasının prizmasından görür və gələcəyini başqasının düzəninə (sisteminə) uyğun qurur, bu isə artıq təsir yox, səssiz idarəetmədir, çünki sən artıq özün deyilsən, sənə təqdim olunan versiyasan.

Bugünkü əsas problem iqtisadi zəiflikdən daha çox ideoloji boşluqdur və gənc insan bir tərəfdə qlobal mədəniyyətin cazibəsi, digər tərəfdə isə sistemsiz və parçalanmış yerli dəyərlər arasında qaldığı üçün nəticədə kimlik parçalanır, insan nə tam olaraq özünə aid olur, nə də başqasına və bu vəziyyət onu yönləndirilməsi ən asan obyektə çevirir.

Bu xaosun içində başqa bir ciddi problem də ortaya çıxır: Türk birliyi ilə Turan anlayışının bir-birinə qarışdırılması və bu qarışıqlıq sadəcə termin fərqi deyil, bu strateji düşüncənin pozulmasıdır, çünki Türk birliyi konkret, ölçülə bilən və praktik sahədir – ortaq dil ailəsi, ortaq tarix və real iqtisadi-siyasi əməkdaşlıq imkanları üzərində qurulan bir düzən (sistem) yaradır, amma Turan anlayışı isə tamam başqa səviyyədədir, bu coğrafi yox, sivilizasiya anlatısıdır (narratividir) və yalnız Türk dövlətlərinin birləşməsi deyil, daha geniş dəyər məkanını ifadə etmək iddiasıdır.

Bu iddia daxilində Yaponiya, Finlandiya, Macarıstan, Koreya, Monqolustan kimi fərqli coğrafiyalarda yerləşən cəmiyyətlərlə ortaq dəyərlər tapmaq və onları bir mədəni çərçivədə birləşdirmək düşüncəsi var, lakin burada ən vacib məqam budur ki, bu gün bu reallıq deyil, bu qurulmalı olan anlatıdır (narrativdir) və əgər bu fərq başa düşülməzsə, ideya reallıq kimi təqdim olunur, gözləntilər şişir və nəticədə inam dağılır.

Tarix göstərir ki, heç bir böyük ideya birdən-birə reallığa çevrilmir, əvvəlcə anlatı (narrativ) qurulur, sonra elm ilə əsaslandırılır, daha sonra sənətlə cazibəyə çevrilir və ən sonda düzənə (sistemə) salınır və yalnız bu mərhələlər keçildikdə ideya şüar olmaqdan çıxıb gücə çevrilir.

Müasir dünyada bu prosesin əsas aləti yumşaq gücdür (soft power) və bu güc zorla deyil, cazibə ilə işləyir, film ilə təsir edir, musiqi ilə yayılır, təhsil ilə kök salır və media vasitəsilə normaya çevrilir, insanlara “bizə qoşul” demir, sadəcə elə bir mühit yaradır ki, insanlar özləri yaxınlaşmaq istəyir və əgər Turan anlatısı qurulacaqsa, bu yalnız bu mexanizmlə mümkün olacaq.

Amma burada ən böyük təhlükə özünü aldatmaqdır, əgər biz istəklərimizi reallıq kimi təqdim etsək, qarşı tərəfin maraqlarını nəzərə almasaq və tənqidi düşüncəni kənara atsak, o zaman biz narrativ qurmuruq, sadəcə özümüzü inandırırıq və bu, hər bir ideyanın ən sürətli məhvidir.

Bu səbəbdən çıxış yolu aydındır, biz Yeni Turan anlatısı (narrativi) yaratmalıyıq, amma bu anlatı emosiyaya, mifə və boş şüarlara yox, konkret dayaqlara söykənməlidir və bu dayaqlar elm (science), sənət (art) və biznes üzərindən dəyər yaradıcılığı (value creation) olmalıdır, çünki elm ideyanı legitimləşdirir, sənət onu cazibəyə çevirir, biznes isə onu real gücə və marağa bağlayır.

Nəticədə aydın bir həqiqət ortaya çıxır: adı qarışan ideya istiqamətini itirir, istiqaməti olmayan ideya isə heç vaxt gücə çevrilə bilmir və əgər biz öz anlatımızı (narrativimizi) qurmasaq, başqalarının anlatısında yaşamağa davam edəcəyik, amma bu gün seçim var — ya parçalanmış düşüncə ilə yolumuzu itirəcəyik, ya da öz düzənimizi (sistemimizi) quraraq yeni bir anlatı yaradacağıq, çünki gələcək onu yazanındır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.04.2026)

Şanə Məmmədova,

Azərbaycan Milli Konservatoriyasının baş müəllimi, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin çağdaş dövrünün bəstəkarı Ayaz Qəmbərli fortepiano üçün yazdığı “Altı uşaq pyesi” silsiləsi üzərində 2021-2023-cü illərdə çalışmışdır. Əsərin adından da göründüyü kimi, bəstəkar uşaq dünyasının incə, rəngarəng və emosional çalarlarını musiqi dili ilə əks etdirir.

Ümumiyyətlə, musiqi tarixində uşaq mövzusu hər zaman xüsusi yer tutmuşdur. Bəstəkarlar üçün uşaq dünyası təkcə sadəlik, təmizlik, məsumluq rəmzi deyil, həm də ən səmimi və təhrif olunmamış duyğuların mənbəyidir. Bu mövzu vasitəsilə onlar həyatın ən saf, ən təbii halını ifadə etməyə çalışmışlar. Lakin müasir musiqidə uşaq mövzusu artıq yalnız sadə təsvirlərlə məhdudlaşmır. Burada uşaq psixologiyası, daxili aləm, incə emosional keçidlər və hətta müəyyən fəlsəfi çalarlar da öz əksini tapır. Yəni, uşaq dünyası artıq həm də dərin bədii düşüncənin bir forması kimi təqdim olunur.

Silsiləyə daxil olan hər bir pyesdə uşağın daxili aləmini, onun duyğularını, təsəvvürünü, hərəkətini və təbiətlə əlaqəsini poetik şəkildə musiqiyə çevrilir.  Bir məqamı da vurğulamaq lazımdır ki, əsər avtobioqrafik səciyyə daşıyır, bəstəkar silsiləni öz oğluna həsr edib. Məhz bu məqam pyeslərə əlavə emosional dərinlik və səmimiyyət qazandırır. Burada artıq tək bəstəkarın deyil, eyni zamanda bir atanın baxışını, duyğularını, övladına olan incə münasibəti hiss olunur. Bu səbəbdən silsilədə səslənən obrazlar yalnız musiqi təsvirləri deyil, həm də canlı, hiss olunan və daxildən gələn duyğuların təzahürüdür.

1.

Silsilənin ilk pyesi - “Kövrək addımlar” zərif lirizm və incə psixoloji çalarla seçilir. Əsərin fakturası olduqca şəffafdır. Pyesdə müşahidə etdiyimiz legato xətti və yumşaq harmonik keçidlər uşağın ilk addımlarının qeyri – müəyyənliyini və ehtiyatlı olmasını simvolizə edir. Musiqi dili minimalist elementlərə yaxınlaşır və hər bir səs xüsusi semantik yük daşıyır.

2.

İkinci pyes “Qatarla səyahət” tamamilə fərqli obraz aləmini ehtiva edir. Burada ritmik ostinatlılıq və motoric inkişafın ön plana çıxdığı müşahidə olunur. İkinci pyesdə dinləyici artıq kinetic enerji hiss edir: təkrarlanan ritmik struktur qatarın hərəkətini imitasiya edir, inkişaf isə gərginlik yaradır.

3.

“Göy qurşağı” adlı növbəti pyes son dərəcə rəngarəng harmonik palitra ilə seçilir. Burada leqato və yumşaq faktura vasitəsilə rənglərin bir- birinə qarışması, işıq və incəlik hissi yaradılır. Bu pyes sanki visual, zahiri təəssüratın necə formalaşdığını göstərir.

4.

“Nəbatət bağında” silsilənin dördüncü pyesidir. Təbiət obrazları ilə zəngindir. Musiqi sanki bu misilsiz bağda bitən bitkilərin, yarpaqların, təbiətin sakit nəfəsini təsvir edir. Burada melodik xətt daha sərbəst inkişaf edir, təbiətin canlılığı hiss olunur.

5.

“Kiçik nəğmə” pyesi sadə, lakin olduqca ifadəli melodiyaya malikdir. Bu pyesdə əsas diqqət səsə, kantilenaya yönəlmişdir. Sanki balaca uşaq öz daxilində bir mahnı zümzümə edir və bu, musiqidə səmimi şəkildə ifadə olunur.

6.

“Qar dənəcikləri” silsilənin sonuncu pyesidir. Yüngül və şəffaf faktura ilə seçilir. Tez-tez təkrarlanan səslər qarın sakit, fasiləsiz yağmasını xatırladır. Musiqi burada həm static, həm də hipnotik təsir bağışlayır.

Ümumilikdə, “Altı uşaq pyesi” silsiləsi sadəliklə dərinliyin vəhdətidir. Bu əsərlərdə Ayaz Qəmbərli uşaq dünyasının saf duyğularını peşəkar və müasir musiqi dili ilə təqdim edərək, həm ifaçı, həm də dinləyici üçün bədii təcrübə yaradır. Bu pyesləri dinlərkən, sanki hər kəs öz daxilində gizlənən bir uşaq obrazı ilə qarşılaşır. Çünki bu musiqidə əks olunan hallar – ilk addımların kövrəkliyi, kəşf sevincinin həyəcanı, təbiətə heyranlıq, sadə bir mahnının istiliyi – bütün bunlar hər birimizin yaşadığı, yaxud xatirəsində duyğulardır. Bu mənada musiqi yalnız uşaqlara aid deyil. Bu, həm bizim keçmişimiz, həm bu günümüz, həm də bəzən övladlarımızda, yaxud sevdiklərimizdə gördüyümüz o saf, təmiz başlanğıcın təzahürüdür. Hər birimiz yaşımızdan asılı olmayaraq, daxilimizdə bir usağı yaşadırıq- və bu əsərlər həmin uşağın səsini oyadır.

Ümumiyyətlə, belə aydın, sabit, obrazlı mövzuların seçilməsi, bu günün mürəkkəb və qloballaşan dünyasında əhəmiyyət kəsb edir. Çünki sürətlə dəyişən, bəzən gərgin və ziddiyyətli siyasi-sosial fon qarşısında bu cür musiqi dinləyicilərə sakitlik, saflıq, mənəvi dayaq hissi aşılayır.

Sonda Con Kehonun bir fikrini xatırlatmaq istərdim: “Uşaqlıq hər günün içində gözəlliyi görə bildiyin zamandır”. İnsan yaşa dolduqca o gözəllikləri görməyi unudur. Məhz belə xırda toxunuşlu, incə yanaşmalı, həssas mövzulu əsərlər təkcə pyeslər toplusu deyil, insanın özünə, xatirələrinə və ən saf duyğularına bir qayıdışdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.04.2026)

YAXIN VƏ UZAQ TARİXİMİZİN TANITIMINI DAVAM ETDİRİRİK

Xanım Aydın,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəlləri Bakı üçün təkcə neft bumu dövrü deyildi. Bu illər həm də şəhərin sənaye, sosial və mədəni baxımdan sürətlə formalaşdığı bir mərhələ idi. Bu inkişafın önündə duran ən böyük simalardan biri isə görkəmli sənayeçi və xeyriyyəçi Hacı Zeynalabdin Tağıyev idi. Onun təşəbbüsü ilə qurulan Bakı toxuculuq fabriki (Bakı Toxuculuq Tikiş Birliyi) Azərbaycanın iqtisadi tarixində yeni bir səhifə açdı.

Fabrikin yaranması: ideyadan reallığa

Tağıyev neft sənayesindən qazandığı böyük kapitalı yalnız şəxsi sərvət kimi saxlamadı. O, bu vəsaiti ölkənin müxtəlif sahələrinin inkişafına yönəltdi – gəmiçilik, balıqçılıq və xüsusilə də toxuculuq sənayesi onun diqqət mərkəzində idi.

1897-ci ildə o, “Lifli maddələrin emalı üzrə Qafqaz Səhmdar Cəmiyyəti”ni yaratmaqla Bakı yaxınlığında böyük toxuculuq fabriki tikintisinə başladı. Məqsəd aydın idi: pambıq kimi xammalı hazır məhsula çevirərək ölkənin iqtisadi müstəqilliyini gücləndirmək.

Lakin bu yol asan olmadı. Çar Rusiyası hökuməti və imperiyanın iri sənayeçiləri bu təşəbbüsə ciddi maneələr törədirdilər. Rusiyanın məşhur toxuculuq maqnatları, o cümlədən Morozov Bakıda belə bir fabrikin qurulmasının bazar balansını pozacağından ehtiyat edirdilər. Onlar pambıq tarlalarının Bakıya yaxın yerləşməsini nəzərə alaraq istehsalın daha ucuz başa gələcəyindən ehtiyat edir, bu səbəbdən İran, Türkiyə və Türküstan bazarlarını itirmək təhlükəsi ilə üz-üzə qalacaqlarını düşünürdülər. Rəqabətin güclənməsi onları ciddi narahat edirdi. Qafqaz daxilində bezin qiymətləri qısa müddətdə bir neçə dəfə aşağı düşmüşdü və bu prosesin Yaxın və Orta Şərq, ümumilikdə isə müsəlman dünyası bazarlarında da təkrarlanacağı gözlənilirdi. Tağıyev isə bütün bu təzyiqlərə baxmayaraq geri çəkilmədi.

Buxara əmiri ilə maraqlı epizod

Tağıyevin toxuculuq fabriki ilə bağlı ən maraqlı məqamlardan biri Seyid Mir Əbdül Əhəd xan ilə bağlıdır. Deyilənlərə görə, Buxara əmiri bu böyük layihə haqqında xəbər tutduqdan sonra Tağıyevə xüsusi təklif göndərir. O, fabrikin Bakı əvəzinə Buxara, Səmərqənd və ya Xivə kimi şəhərlərdə tikilməsini istəyir və hətta pambıqla təminat məsələsini də öz üzərinə götürəcəyini bildirir. Bu, iqtisadi baxımdan olduqca cəlbedici təklif idi. Lakin Tağıyev bu təklifi qəbul etmir. Onun cavabı isə bütün həyat fəlsəfəsini əks etdirirdi: o, qazandığı sərmayəni və qurduğu sənayeni məhz öz vətəninin – Azərbaycanın inkişafına yönəltmək istəyirdi. Yəni onun əsas məqsədi pul qazanmaq deyildi, həmvətənlərinin işlə təmin olması, ölkəsinin iqtisadi inkişafı idi. Bu qərar Tağıyevin sadəcə iş adamı deyil, həm də milli maraqları hər şeydən üstün tutan bir şəxsiyyət olduğunu bir daha sübut edir.

Nəhəng sənaye kompleksi

1900-cü ildə fabrik istifadəyə verildi və qısa müddətdə Qafqazın ən böyük sənaye müəssisələrindən birinə çevrildi. Zığ və Əhmədli ərazilərində yerləşən kompleks geniş infrastruktura malik idi.

Fabrikin sahəsi illər keçdikcə 44 hektara qədər böyüdü. Burada müxtəlif istehsal sahələri, texniki qurğular və köməkçi obyektlər fəaliyyət göstərirdi. İstehsal gücü milyonlarla rubl dəyərində məhsul istehsal etməyə imkan verirdi və minə yaxın insan işlə təmin olunmuşdu.

Sosial layihə kimi fabrik

Tağıyev fabriki yalnız istehsal məkanı kimi deyil, həm də sosial rifah mərkəzi kimi qurmuşdu. Fabrik ətrafında yaradılan fəhlə qəsəbəsi dövrü üçün olduqca mütərəqqi idi. Burada fəhlələr üçün pulsuz evlər, məktəblər və savadlandırma kursları, tibb məntəqələri və dərmanxana, məscid və ictimai obyektlər fəaliyyət göstərirdi. Bu yanaşma sənaye ilə sosial məsuliyyətin uğurlu birləşməsi idi.

Milli iqtisadiyyat üçün əhəmiyyəti

Bu fabrikin açılması ilə Azərbaycan iqtisadiyyatında mühüm dönüş baş verdi. İlk dəfə olaraq xammal ixrac edən deyil, onu emal edən və hazır məhsul istehsal edən iri sənaye müəssisəsi yaradıldı. Bu isə Rusiyanın iqtisadi inhisarını zəiflətdi, yerli istehsalı gücləndirdi, ixrac imkanlarını artırdı, işsizliyin azalmasına səbəb oldu.  Fabrikin məhsulları region bazarlarında rəqabət qabiliyyətinə malik idi və qiymətlərin ucuzlaşmasına təsir göstərirdi.

Fabrikin sonrakı taleyi

1920-ci ildə sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra fabrik milliləşdirildi və fəaliyyətini yeni ad altında davam etdirdi. Uzun illər boyunca ölkə sənayesinin əsas dayaqlarından biri oldu. Lakin zaman keçdikcə onun fəaliyyəti zəiflədi və bu gün fabrikin binaları tərk edilmiş vəziyyətdə qalır.

Mənəvi iqtisadi qərar

Hacı Zeynalabdin Tağıyevin Bakı toxuculuq fabriki bir mühüm sənaye obyekti olmaqla yanaşı, milli düşüncənin, uzaqgörən sahibkarlığın və vətənpərvərliyin simvolu idi. Buxara əmirinin cəlbedici təklifinə baxmayaraq, fabriki məhz Bakıda qurmaq qərarı isə Tağıyevin tarixdə qalmasının əsas səbəblərindən biridir. Bu seçim onun üçün iqtisadi olduğu qədər də mənəvi bir qərar idi. Və nəticədə bu qərar Azərbaycan sənayesinin taleyini dəyişdi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.04.2026)