“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.

Pərvanə Məmmədli

Həbib Sahir (1903-1987) – tanınmış şair, yazıçı, tərcüməçi

Güney Azərbaycanın tanınmış simalarından olan Mir Həbib Qəvami Sahir poeziyaya yeni ruh, yeni biçim tərzi gətirən şairdir. Təbrizli Həbib Sahir ali təhsil ardınca Türkiyəyə getmişdi. İstanbul ədəbi mühiti, Cəlal Sahiri,Tofik Fikrəti, Şarl Bodleri sıx-sıx mütaliəsi, eləcə də Türkiyə ədəbiyyatına, fransız dilinə və ədəbiyyatına bələdliyi və vurğunluğu sonralar onun çağdaş Güney Azərbaycan ədəbiyyatında modernist bir şair kimi tanıtdırdı. Həbib Sahir daha çox hisslərlə yüklənmiş şeirlər yazmağa çalışırdı. Onun “Səhər işıqlanır”, “Kövşən” və s. kitablarındakı əsərləri bunun parlaq nümunəsidir.

         Sahir Təbrizdə yaşadığı illərdə farsca  “Şaqaiq” (Salxımlar), “Sayəha” (“Kölgələr”), Zəncanda isə “Əfsaneye-şəb” (“Gecə əfsanəsi”), “Huşəha” (“Budaqlar”), “Əsatir” (“Miflər”)  və  türkcə “Lirik  şeirlər” adlı kitablarını nəşr etdirmişdir.

Ana dilində yazdığı ilk şeir kitabı “Lirik şeirlər” 1965-ci ildə çap olunub^.

Ana dilini sonsuz  məhəbbətlə sevən şair yazırdı:

“Türkcə yazdım, şirinləşdi sözlərim”,

“Cəvahirmiş şeir türkü dilində”...

Həbib Sahir yeni şəkil və formalar axtarışında olan yenilikçi bir şair idi. 

      Ədib “Yanan yaşıl”(1388-2009), Lirik şeirlər(Tehran, 1967), “Saralan arzular” (1977), “Kövşən”(Tehran,1979),“Səhər işıqlanır” (1358-1980), “Sönməyən günəş”(klassik fars poeziyasından tərcümələr), “Mənzum türk ədəbiyyatı  şeirləri” antologiyası( Tehran,1979), “Seçilmiş əsərlər” (Bakı, 2005), “Arzu-Qənbər” (Bakı, 2007 ), “Yanan yaşıl”(2008) kimi kitabların müəllifidir.

Sahirin  ən  son  əsərlərindən  biri fars dilində yazdığı və  1977/1356-cı  ildə  çap  olunmuş  “Mənzum türk ədəbiyyatı  şeirləri” antologiyasıdır (“Nümünəhaye əz ədəbiyyate mənzum türk”). O bu kitabda Orxon  daş yazılarından başlayaraq günümüzə qədər müxtəlif çoğrafiyalarda yaşayıb-yaradan çağdaş türk  yazarlarının əsərlərindən örnəklər vermişdir.

         Sahir hər zaman  İranda yaşayan türk xalqının varlığı, dili və mədəniyyətinin müdafiəçisi olmuşdur.

    Sahirin şeirlərini ilk dəfə təhlilə cəlb edən tanınmış yazıçı Hüseyn Mehdi olmuşdur. 2000-ci  ildə filologiya  üzrə  elmlər namizədi Vəfa  Əliyev  “Hürriyyət  fədaisi “monoqrafiyasında 2005-ci  ildə ”Bizdən  salam  olsun  gözəl  Təbrizə” şeir  toplusunda  şairin poetik  irsini  tanıtdırmağa çalışmışdır. V.  Əliyevin tərtibində və  P.Məmmədlinin  ön  sözü və  redaktorluğu  ilə Həbib Sahirin “Seçilmiş əsərləri”  kitab halında 2005-ci  ildə Bakıda çapdan çıxmışdır. 2007-ci ildə Bakıda ədibin “Arzu-Qənbər” adlı əsəri P.Məmmədlinin tərtib və ön sözü ilə nəşr olunmuşdur. İranda və Türkiyədə də tədqiqatçılar onun şəxsiyyəti və yaradıcılığı ilə bağlı məqalələr yazmışlar.

         H. Sahir  “Sönməyən günəş” (klassik fars poeziyasından tərcümələr) adlı tərcümə  kitabında farsdilli  klassiklərin əsərlərini Azərbaycan türkcəsinə  çevirmişdir.

Bundan başqa, o, fransızca şeirlər, ərəbcə kiçik hekayələr də yazıb.^.

         Şairin payıza həsr etdiyi “Payız tablosu”  şeiri  daha çox impressionist rəssamların yaratdığı, təbiətdə bənzəri olmayan xəyali rəngləri xatırladır:

Xəzan çağı qızıl günəş odlanıbdır.

Ağacların yarpaqları  min bir rəngə boyanıbdır.

Hər yarpağın bir rəngi var: sevgi rəngi,

Həsrət rəngi, tutqun, tozlu qürbət rəngi.

Xəzan çağı yel əsərkən  yağır yarpaq,

Ölgün yarpaq talanıbdır qalaq-qalaq.

Həbib  Sahir  bədii əsərlərində xalqının  taleyindən, real həyatdakı  səhnələrdən sadə  əmək  adamlarından – xalça toxuyan   qızların  acı taleyindən, əkinçilərin   ağır  işindən, xalqının qayğılarla dolu həyatından və  ağır günlərindən ürək ağrısı ilə yazırdı. Lakin ana təbiətin əsrarəngiz gözəllikləri, al-əlvan mənzərələrini  vəsf  edən  zaman şair  sosial  məzmunlu şeirlərindən fərqli  olaraq, daha  nikbin və  ümidli görünürdü.

H.Sahirin “Əsir ellərin şairiyəm” adlı şeiri diktaturaya, istibdada qarşı yönəlmiş açıq üsyan idi:

Qovalarkən məni hərgün möhlət,

Qapımı döyməkdədi hər gecə qəm.

Hər azadə elin şairi var,

Mən əsir ellərimin şairiyəm...

Həbib  Sahir İranın uzaq tarixinə nəzər salıb onu idarə edən türksoylu sülalələrin, İranın müdafiəsi üçün candan belə keçən azərbaycanlı oğulların xidmətlərini xatırladıb yazırdı:

Türk şahları olmasaydı,

Daş daş üstə qalmaz idi.

İran adlı məmləkəti

Tarix yada salmaz idi.

Qeyd etmək lazımdır ki, Sahir açıq siyasətlə məşğul olmamış, yalnız öz şeirləri ilə xalqa əhəmiyyətli xidmət göstər­mişdir. Sahirin təbiət və sevgi lirikası nə qədər romantik idisə, onun sosial-ictimai mövzulu əsərləri bir o qədər realist mahiyyət daşıyırdı.

Sahirin çap olunmamış əlyazmaları çoxdur. Son illər güneyli aydınlar -Hüseyn Güneyli və Rəsul Yunan onun əlyazmalarını üzə çıxarıb “Turuz” saytında yerləşdiriblər.

         Onun şeirlərində ağrı emosional nümayiş deyil, içdən gələn dayanma halıdır. Sahirin şeirlərində  kədər sındırmır – möhkəmləndirir. Bu xüsusi olaraq onun lirikasında görünür: misralar qısa, ritm sıx, söz isə son dərəcə yığcamdır. Sahir poetik sözü gündəlik emosiyanın təsiri altına düşməyə qoymur; o, kədəri bədii düşüncənin ağır mərkəzinə çevirir. Buna görə də onun yaradıcılığı sakit, lakin dərin dirəniş səsi kimi oxunur.

Həbib Sahir bir realist şair kimi dövrün, cəmiyyətin aktual problemlərini, ağrı-acılarını ürək yanğısı ilə təsvir etmişdir. Onun şeirlərini Cənubi Azərbaycanın XX əsrdə apardığı mübarizənin, çəkdiyi iztirabların, faciələrin bədii salnaməsi adlandırmaq olar.

Sahir  şeirlərində fikirlərini yığcam, lakonik və bəzən də epik növə xas olan vasitələrlə ifadə edə bilirdi. Bəlkə, elə bu cəhət onu nəsrdə də qələmini sınamağa sövq etmişdi.  Şeirlərində olduğu kimi, hekayələrində də ədalətsizliyə, haqsızlığa və zülmə qarşı kəskin çıxış edirdi.

         Fəaliyyətinə görə dəfələrlə sürgün olunub. İran İslam İnqilabından sonra özünü asaraq intihar edib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)

Vahid Əziz, Xalq Şairi

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Aysel Fikrət, böyük dostum, gözəl şairimiz, bir neçə kitabımın redaktoru olmuş Fikrət Sadığın qızı. Şeirlərinin əsas dəyəri orasındadır ki, tapdığın obrazı axıra kimi izləyir, inkişaf etdirir, apara bilir. Poeziya üçün son dərəcə vacib olan xüsusiyyəti, əksər şairlər öz yaradıcılıqlarında bərqərar edə bilmirlər. “Yarım nağıl” adlı şeirinə heyran oldum. Buna görə də şeiri tam verirəm:

Yarım nağıl

Övladı idik iki mələyin,

Qardaşlarım,

Məlikməmməd,

Məlikəhməd,

Məlikcümsüd, bir də mən.

Böyüdük!

Saçlarından, kəndir düzəltdi anam,

Atam gözlərindən yol çəkdi,

Yola düşdük.

Anam arxamızca su atdı,

Su üstünə qayıtdı,

Biz də qayıtdıq.

Üzümüzü yolda qoyub qayıtdıq,

Məlikməmməd qardaşımı,

Dumanda, sisdə qoyub qayıtdıq.

İntizarlı gözümüzlə,

Alınmayan arzumuzla.

Bilmədik nə fəsil idi,

Ay göydə qapqara susqun.

Qardaşlarım məndən küskün,

Mən qardaşlarımdan küskün.

Qınadıq anam atdığı suyunu,

Atam çəkdiyi yolunu.

Qardaşlarım məni,

Mən yolları, quyuları.

Bir-birimizə baxmaz olduq,

Anamıza heç baxmadıq,

Onun dərdi insan oldu.

Evimizdə həmişə yad qonaq kimi,

Məlikməmməd cığal oldu.

Şuluq qatdı oyunlara,

Nə qoydu ki, nağıl quraq,

Nə də ki, dönək nağıla.

Qanadı qırıq mələklər,

Bu yarım nağıla yandı.

Yer də, göy də ah elədi,

Göydə almalar qaraldı...

Bu şeirdə Fikrət Sadıq ailəsi bütün parlaqlığı ilə verilib. Başqa heç nə etmə, qələmi al əlinə, ssenari yaz və yarı xoşbəxt, yarı uğursuz taleyi olan bir ailə haqqında ola biləcək bir filmin ssenarisini yaz.

“Zümzümə” şeirini, gerçəkdən, zümzümə etmədən oxumaq olmur. Əslində, bu, taleyin başına nələr gətirə biləcəyindən xəbərdar olan bir qızcığazın zümzüməsidir. Vücudda inamdan gələn bir isti, həm də ki, bu ümidə şübhəylə boylanan insanın yaşadığı üşütmə. Oxuyun, isinin və üşütmədən yayınmağa çalışın!

Görəsən dünyanın nə günahı var –

Havası vəfasız, suyu vəfasız.

Ömürdən keçən gün sönür birbəbir,

Hər ili, hər günü, anı vəfasız.

Vəfasızlığın səbəbini bilmədən və bu vəfasızlığın yaşamasına dünyanı günahsız sayan Aysel Fikrət satiraltı olaraq insanı təsirləndirir. Onun adını çəkmədən dünyanın bu hala düşməsində insanı təqsirli bilir və bu barədə haqlıdır. Görün nə deyir bu qəribə düşünən şairə:

Küçədən deyinə-deyinə keçir,

Vəfasız adamlar, yalan adamlar.

Özgələr dərdinə çıraqtək yanıb,

Doğmaya yad qalan yalan adamlar.

Mənə belə gəlir ki, Aysel Fikrətin “doğma”- dediyi elə dünyanın özüdür! İnsana ən doğma olan onu həyata gətirənlərdir. Bu baxımdan hər bir kəsin ən doğması elə dünyanın özüdür.

Aysel Fikrət – “mən atamın yazmadığı şeirdim”

adlı gözəl bir əsərində yazır:

Budaqlara sığışmayan acıyam,

Mən yaşaya bilmədimsə – qəm yemə.

Bacım yoxdur, həsrətlərə bacıyam,

“Balam təkdir” – deyib qüssə eləmə.

Anaya müraciətdi bu: Fikrət Sadıq kimi böyük ürəkli, qeyri-adi yumor hissinə malik olan bir insanın həyat yoldaşına, nar kimi bir oğlunu itirmiş, ürəyi qəhərlə dolu bir anaya müraciətdi bu şeir. Çox təbiidir. Həmin o “Yağış nağılında” uşaqlarının arxasınca atmaq istədiyi suyu öz üstünə dağıdan anaya müraciətdir. Mən xoşa gəlmək üçün söyləmədim bu yazının əvvəlində dediyim pafoslu sözləri. Çox dərindir bu xanımın şeirlərindəki məntiq. Ana o suyu qəsdən öz üstünə dağıdıb, demək istəyir şairə. Hansı ana istəyər ki, övladları özündən aralıda olsunlar. Ananın dili “get” desə də, ürəyi “qal” deyər. Ayseldə natamam fikirli şeir çox azdır. Demək olar ki, bütün şeirlərində poeziyada mütləq olan bir “qırmızı” məntiq xətti var. Pərakəndəlikdən uzaqdır onun fikirləri. “Bənövşə” şeirindəki zəriflik adamı heyran edir.

Sən gözünü yum, bənövşə,

Donsan da xəbərin olmaz.

Ömür keçir boş, bənövşə,

Solsan da xəbərin olmaz.

Ayselin bənövşəsi bir körpə uşaq kimidir. Onu dilə tutmaq olur, onunla dərdi bölüşmək olur. Onun bənövşəsi canlıdır!

Sən də məni çox sevirsən,

Yuxuda da çox gülürsən,

Mənim sonuncu dərdimsən –

Çəksəm də xəbərin olmaz.

Qollarım yanıma düşdü. Bundan gözəl nə deyəsən, necə deyəsən?!

“Gedək” şeirini oxuyanda gənclik illərimdə yazdığım misralar yadıma düşdü.

Sonra sənə dərd olaram,

Bəlkə, bəri-başdan ölüm.

Çox doğma gəldi mənə Aysel Fikrətin “Gedək” şeirindəki sonuncu bənd:

Axı səndən gedən nədir?

Nə gedir, sevgidən gedir.

Gec-tez hamı çıxıb gedir,

Təkcə biz indidən gedək.

Aysel Fikrətin mənə təqdim etdiyi bu samballı kitabın əlyazmaları haqda çox şey yaza bilərdim. Amma, hər şeyi buraxaq oxucuların və zamanın ixtiyarına.

 Yox, Aysel xanım, getmə. Müdrik Azərbaycan Poeziyasında hələ çox yaz yarat!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

“Ədibin Evi” Ədəbiyyata Dəstək Fondu Mir Cəlal adına V hekayə müsabiqəsinin gedişatı və 16 finalçı hekayənin müəyyənləşdiyi barədə məlumat yaydı.

Məlumatda bildirilir ki, budəfəki müsabiqəyə 211 müəllif 258 hekayə göndərərək qatılmışdır. Münsiflər tərəfindən müəllifləri anonim saxlanılmaqla hekayələrə 1354 dəfə qiymət qoyulmuşdur.

Finala çıxan 16 hekayə aşağıdakılardır:

“Müjdə”,

“Əyri kölgə”,

“Körpənin intiharı”,

“Küçədəki monotamaşa”,

“Kriminal ezamiyyət”,

“Bilalın qayıdışı”,

“Əbabil quşu”,

“Uroboros”,

“Kəkələmə”,

“Xalqlar türməsi”,

“Dəhlizdə unudulan uşaq”,

“Zalım padşahın yeganə sadiq qulu”,

“Elcanın qardaşı”,

“Bir uşağın taleyi”,

“Əhd”,

“10410-cu gün”.

Qaliblər aprelin sonu “Ədibin Evi”ndə keçiriləcək mərasimdə mükafatlandırılacaqlar.

Bu arada təəssüf hissi ilə qeyd edək ki, “Ədibin Evi”nin 16 finalçının bəlli olması ilə bağlı yaydığı informasiyanı düz qavramadan, müsabiqə hələ davam etdiyi bir zamanda, hələ adlar və qaliblər müəyyənləşməmiş ölkə mediasında qərəzli yazılar, eləcə də uğursuzluğa uğrayan iştirakçıların sosial media üzərində ittihamları yer aldı. Əvvəlki illərdə də müsabiqəni izləyən birisi kimi deyə bilərəm ki, ölkənin ədəbi kuluarlarında müsabiqə barədə rəylər daim çox yüksək olubdur və bu müsabiqə ədəbiyyatımıza bir sıra yeni istedadlı qələm sahiblərini bəxş edibdir.

İlk dəfə 2017-ci ildə elan edilən Mir Cəlal adına hekayə müsabiqəsinə bu günə qədər iki mindən çox hekayə təqdim olunub. Müsabiqə klassik hekayə ənənələrini yaşadaraq, ədəbiyyatımıza yeni nəfəs və keyfiyyətli hekayələr qazandırmağı uğurla hədəfləyib. Müsabiqəni keçirən Azərbaycan ədəbi irsinin tədqiq və təbliği ilə məşğul olan “Ədibin Evi” Ədəbiyyata Dəstək Fondu həqiqətən də ortaya çox keyfiyyətli bir iş qoymaqdadır. Bu 8 il ərzində hələ bir dənə də olsun qeyri-şəffaflıq, ədalətsizlik barədə ortaya bir fakt çıxmayıbdır. Odur ki, mediaya faktlarla düzgün işləməyi, uduzanlara isə uduzma mədəniyyətini xatırlatmağı özümüzə borc bilərək bir daha müsabiqə şərtlərini xatırladırıq:

2026-cı il fevralın 1-dək əsər qəbulu davam edən müsabiqə həm peşəkar, həm də həvəskar yazarlara açıq idi. Hekayə müsabiqəsinin şərtləri bu dəfə də dəyişməz qalmışdı. Belə ki, təqdim edilən işlər:

-Azərbaycan dilində yazılmalı,

-həcmi 1500 sözdən çox olmamalı,

-yeni olmalı, əvvəllər çap və ya elektron şəkildə yayılmamalı,

-müəlliflərin adı, soyadı, əlaqə məlumatı ilə birgə elektron şəkildə  Bu email ünvanı spambotlardan qorunur. Onu görmək üçün JavaScripti qoşmaq lazımdır.  ünvanına göndərilməli idi.

-hekayə mövzusu sərbəst idi.

Carı il aprelin sonunda yekun vurulacaq müsabiqənin  mükafat fondu belədir:

I yer üçün 3000 manat,

II yer üçün 2000 manat,

III yer üçün 1000 manat.

Hazırda qiymətli mədəniyyət artefaktları, o cümlədən dəyərli ədəbi nümunələr gözdən düşməkdə, tiktokerlər, yotuberlər, bloggerlər, statusmanlar meydan sulayaraq kütləvi zövqsüzlüyə və bayağılaşmağa meydan açmaqdadırlar. Belə bir zamanda “Ədibin Evi” Ədəbiyyata Dəstək Fondu kimi qurumlar keçirdikləri Mir Cəlal adına V hekayə müsabiqəsi kimi müsabiqələrlə, bir növ, qaraguruha meydan oxumağa çalışırlar. Amma bu sayaq fəaliyyətə dəstək olmalı olan media və yazarlar da əks cəbhəyə qoşulanda, necə deyərlər, adamı ağlamaq tutur.

Gəlin dedi-qodudan kənarlaşaq və müsabiqənin qaliblərinin elan edilməsi mərasimini gözləyək. Gəlin qalib gələn, eləcə də finalçı olan hekayələrlə tanış olaq. Əmin olaq ki, həqiqətən ən yaxşılar seçilibdir. Gəlin ədəbiyyat zövqü yaşayaq!

Dedi-qodular isə, onsuz da keçmişdə qalasıdır və unudulasıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)

Harun Soltanov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

Mart ayıdır. Təqvimdə yaz, təbiətdə isə qışın son nəfəsi. Hava belə olmalı deyil. Bakı bu vaxta kimi günəşə alışıb, dəniz kənarında axşamüstü gilavarda çay içməyə, gülümsəməyə, nəfəs almağa öyrənib. Amma bu il fərqlidir. İki gündür ki, yağır. Aralıqsız.

Sanki göy üzü özünü yığışdırıb, illərdir yığdığı hər şeyi bir dəfəyə tökür yerə. Yollar su altında, evlər su içində, maşınlar boğulur, insanlar qaçır. Bakıya illərdir belə yağış yağmırdı. Unutmuşdu. Şəhər özünü küləklə tanıyır, küləklə yad edir, küləklə qorxudur. Külək onun kimliyidir, qürurudur, adıdır. Külək Bakıya deyir ki,"Sən güclüsən, sən seçilmişsən, sən fərqlisən" . Və Bakı inanır. İllərdir inanır.

Bakı ədalətsizdir.Bu, şikayət deyil, tərif deyil. Bu, faktdır. Küləklər şəhəri, deyirlər. Külək seçər. Külək güclü ilə zəif arasında fərq qoyar. Kimini yıxar, kiminə toxunmaz. Kimi uçurar, kimi yerində saxlar. Külək üçün hər kəs eyni deyil. Külək öz qaydasını qoyar, öz ədalətini. Və Bakı bu ədalətlə yaşayır. Güclü olan qalır, zəif olan uçar. Hər kəs bilir bunu. Hər kəs bu oyunu qəbul edib. Güclü olmağa çalışır, zəif görünməməyə, yıxılmamağa, dayanmağa. Çünki külək arxadan gələcək, sınayacaq, yoxlayacaq, kim dayanır, kim uçur.

 Külək Bakının məntiqidir. Hər şeyin qiyməti var, hər kəsin yeri var, hər şeyin səbəbi var. Güclüsən? Qalırsan. Zəifsənsə itirsən. Bu qədər sadə. Bu qədər aydın. Bu qədər Bakı.. Və Bakı bu məntiqlə böyüyüb. Ucalıb, güclənib, sayılıb, seçilib. Külək onu daşıyıb, külək ona qanad verib, külək onu ucaldıb. Və Bakı düşünüb ki, həyat belədir. Güc hər şeydir, seçilmək hər şeydir, fərqli olmaq hər şeydir.

Yağış gələndə Bakı hazır deyildi. Yağış seçməz axı. Yağış güclü ilə zəif arasında fərq qoymaz. Yağış hər kəsin üstünə eyni yağar. Zəngin də islanır, kasıb da. Yeni tikilmiş binalar da su altında qalır, köhnə evlər də. İş adamı da tıxacda qalır, fəhlə də. Parkda gəzən də islanır, maşınında qalan da. Və bu, Bakıya ağır gəlir. Çünki Bakı fərq qoymağa öyrənib. Ayırmağa, seçməyə, güclünü gücləndirib zəifi yıxmağa. Yağış isə deyir, "Hamınız eynisiniz. Hamınız islanacaqsınız. Hamınız acizsiniz". Bu, Bakının məntiqinə ziddir. Küləyin qaydasına qarşı çıxan bir qaydadır. Yağış Bakıya xatırladır ki, bütün o ucalıq, bütün o güc, bütün o fərq hamısı müvəqqətidir. Su hər şeyi yuyar. Planları da, binaları da, qüruru da.

Bakı yağışın romantikasını yaşamağa imkan vermir. Başqa şəhərlər var ki, yağış yağanda kafelər dolur. İnsanlar oturub çay içir, pəncərədən baxır, danışır, susur. Onlar üçün yağış bəhanədir. Dayanmaq, nəfəs almaq, yavaşlamaq üçün bəhanə. Bir fincan qəhvə, bir kitab, sevdiyinin yanında olmaq. Yağış onlar üçün vaxtdır. Özünə qayıtmaq vaxtı. Bakıda isə yağış bəhanə deyil, maneədir. Çünki Bakı dayanmağı bilmir. Bakı həmişə tələsir. İşə tələsir, evə tələsir, ölümə tələsir. Planları var, layihələri var, yetişə bilmədiyi vaxtları var. Yağış gəlir, planları pozur, yolları bağlayır, vaxtı dayandırır. Və Bakı qəzəblənir. Nəyə görə? Çünki dayanmağa məcbur olur. Nəfəs almağa, gözləməyə, aciz qalmağa. Bəlkə də Bakı qəzəblənir, çünki yağış ona güzgü tutur. Görür ki, nə qədər tələsik, nə qədər səthi, nə qədər sünidir. Görür ki, dayana bilmir. Görür ki, iki damla suyun qarşısında acizdir. Və bu acizlik qəzəb doğurur. Çünki Bakı güclü olmağa öyrənib. Acizlik onun lüğətində yoxdur.

 Yağış suyu Heraklitin çayı kimidir hər şey axır, heç nə dayanmır. Amma yağışın axarı başqadır. Yağış yuxarıdan aşağıya axır, hər şeyi yuyur, hər şeyi bərabərləşdirir.

 Külək ayrı-seçki edir, yağışçunsa hamınız eynisiniz. Hamınız torpaqsınız. Hamınız suyun altında eyni olacaqsınız.

Bu da məncə Platonun mağarasıdır. İnsanlar günəşi görüb, işığa alışıb, özlərini ucaldıb. Sonra yağış gəlir, su yüksəlir, mağara su altında qalır. Və birdən hər kəs eyni nəfəs üçün mübarizə aparır. O vaxt gücün, varın, adın heç bir əhəmiyyəti qalmır. Qalan tək şey nəfəs almaqdır. Qalan tək şey sağ qalmaqdır. Və bəlkə də ən böyük dərs budur. Güclü olmaq deyil, dayana bilməkdir. Küləyin qarşısında əyilməmək deyil, yağışın altında islanmağı bacarmaqdır. Çünki külək seçər, amma yağış hamıya eyni yağar. Külək gücləri sınar, amma yağış heç kəsi seçməz.

 Bu gecə də Bakı dayanıb. Küçələr boş, işıqlar sönük, şəhər susub. Su axır, damcılar pəncərələrə dəyir, külək ulayır. Hardasa bir qadın pəncərədən baxır. Deyir, "Nə vaxt dayanacaq bu yağış?"  Hardasa bir kişi maşında ilişib qalıb, söyür, siqaret çəkir, gözləyir. Hardasa uşaqlar ayaqyalın qaçır, gülür, suya girir. Onlar hələ öyrənməyib qorxmağı. Onlar hələ bilmir ki, yağış düşməndir. Onlara öyrədəcəklər. Böyüyəndə. Yağış Bakıya bir dərs verir. Bəlkə də ən çətin dərsi. Hamı eynidir. Güclü də, zəif də. Ucalan da, yıxılan da. Seçilən də, unudulan da. Və bu, nə küləyin işidir, nə də insanın. Bu, yağışın işidir. Həyat geriyə doğru başa düşülür, amma irəli doğru yaşanır. Bakı bu gecəni ancaq sabah başa düşəcək. Su çəkildikdən sonra, günəş çıxandan sonra, yollar quruyandan sonra. O vaxt düşünəcək ki, o günki yağış nə idi? Təbiətin qəzəbi, yoxsa xatırlatma? Cəza, yoxsa fürsət? Kim bilir?

Mart ayıdır. Yazdır. Hava belə olmalı deyil. Amma yağır. Və Bakı dayanıb baxır. Susur. İlk dəfə külək susub, yağış danışır. Və Bakı dinləyir. İnsan kimi. Aciz. Səssiz. Eyni.

 Sabah günəş çıxacaq. Bakı yenə quruyacaq, yenə nəfəs alacaq, yenə küləklə döyüşəcək. Amma bu gecəni unutmayacaq. Su yazdı hər şeyi. Hər damcı bir xatirə, hər sel bir dərs. Və Bakı bu dərslə yaşayacaq. Ta ki növbəti yağana qədər. Və yenə qaçacaq? Yoxsa dayanıb baxacaq? Kim bilir.

 Yağış seçmir. Yağış hər kəsin üstünə eyni yağar. Bu, onun ədalətidir. Və bəlkə də yeganə ədalət. Ölümdən sonraki.

 Bakıya illərdir belə yağış yağmırdı. Yağdı. Və şəhər bir daha xatırladı ki, o da sadəcə bir yerdir. İnsanlarla, qorxularla, tələskənliklərlə. Yağış isə sadəcə yağışdır. İstəsək də, istəməsək də gəlir. Və bir gün, bəlkə də, Bakı dayanıb baxacaq. Gülümsəyəcək. Deyəcək: “Xoş gəldin, yağış”. O günə qədər isə insanlar qaçırlar. Həmişə qaçırlar.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)

Fatimə Məmmədova, 

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

3 gün ardıcıl yağış yağdı. Bakıda sellər-sular oynadı, şəhəri yenə su basdı. Mən də həmin günlər öz təəssratlarımı yazdım.

28 mart

Bakıxanov yenə eyni taleni yaşayır.  Küçələr yoxa çıxır, asfaltın yerini palçıqlı su alır, şəhər isə bir neçə saatın içində iflic vəziyyətinə düşür. Bu artıq şəhər təsərrüfatı sisteminin açıq iflasıdır.

Bakıxanov məhkəməsinin qarşısı su altındadır. Bura, sadəcə bir məkan deyil, bura ədalət mərkəzidir-məhkəmədir. Burada yalnız küçələr yox, ədalət hissi də “boğulur”. İnsanlar suyun içində yol axtarır, maşınlar batır, piyadalar səkidən yox, gölməçələrdən keçməyə məcbur qalır. Paytaxtın ortasında bu mənzərə artıq utancverici deyilmi?

 İnsanlar bu şəhərdə yaşamaq üçün hər gün daha çox pul ödəyir. Bahalaşan həyat, artan xərclər, kreditlə alınan avtomobillər… Amma nəticə nədir? Bir yağış kifayətdir ki, bahalı maşınlar suyun içində qalsın. Mühərriklər sıradan çıxır, texniki problemlər yaranır, yüzlərlə, bəzən minlərlə manatlıq ziyan ortaya çıxır. Bu ziyanı kim qarşılayır? Heç kim. Vətəndaş özü.

Və bu hələ harasıdır…

Paytaxtın bəzi ərazilərində problem təkcə küçə səviyyəsində qalmır. Həyətlər su altında qalır, zirzəmilər dolur, bəzi evlərdə insanlar qapıdan çıxa bilmir. Bu artıq “yağış problemi” deyil – bu, insanların həyat keyfiyyətinə birbaşa zərbədir. Elementar infrastruktur yoxdur.

Əslində problem çoxdan məlumdur. Hər il eyni nöqtələr su altında qalır. Eyni küçələr, eyni yollar, eyni həyətlər. Bu, gözlənilməz hadisə deyil, dəqiq bilinən, illərlə təkrarlanan problemdir. Amma buna baxmayaraq, nə ciddi yenilənmə var, nə də köklü həll. Sual yaranır: bu şəhərdə planlama varmı ümumiyyətlə? Yollar çəkiləndə drenaj sistemi nəzərə alınırmı? Yoxsa əsas məqsəd sadəcə asfalt töküb “iş görülüb” görüntüsü yaratmaqdır?

Çünki normal şəhərdə yağış həyatın adi bir hissəsidir. İnsanlar işlərinə davam edir, nəqliyyat işləyir, küçələr batmır. Hətta yağış yağarkən sevinən insanlar var. Çünki onlarda vəziyyət bərbad deyil. Bizdə isə yağış fövqəladə hadisəyə çevrilir. Sanki şəhər buna hazır deyil – hər dəfə qəfil yaxalanır. Bu isə artıq texniki məsələ deyil. Bu,  məsuliyyət problemidir. Bu, vətəndaşa münasibətin göstəricisidir.  Ən təhlükəlisi odur ki, insanlar buna öyrəşir. “Yağış yağdısa, küçə batacaq” düşüncəsi normaya çevrilir. Halbuki bu, normal deyil və olmamalıdır.

Bakı inkişafdan, müasirləşmədən danışır. Yeni binalar, yeni layihələr, böyük investisiyalar… Amma bütünbu “inkişaf” bir damcı yağışın qarşısında aciz qalırsa, deməli ortada ciddi problem var. Çünki şəhəri güclü edən binaların təzəliyi,  müasirliyi yox, işləyən infrastrukturdur.

Hər yağış yağanda, ayağına salafan keçirib, sanki dənizi örtməyə çalışırmış kimi işə getməyə çalışan əhali nə etsin? İnsanlar həyatlarını riskə atmalı, maşınlarını, evlərini qorumağa çalışmalıdır…

Maraqlıdır, bu şəhər nə vaxt yağışdan qorxmayan şəhərə çevriləcək?

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)

Nail Zeyniyev,

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Bəzən göy üzü də insan ruhu kimi dolur. Heç gözləmədiyin bir anda, bəlkə də ən parlaq günəşin ortasında yağan yağış, sadəcə təbiət hadisəsi deyil, həm də unudulmuş hisslərin qəfil qayıdışıdır. Yağışın hər damlası torpağa toxunanda sanki zamanın tozunu yuyur, yaddaşımızın dərinliklərində gizlənən o tanış kədəri yenidən oyadır.

Təbiətin bu şıltaqlığı bizə bir həqiqəti xatırladır: nə fəsillərin əhdi daimidir, nə də ömür karvanının mənzili bəlli. Bizlər yağışdan sonra təmizlənən hava kimi deyil, o yağışın altında islanıb öz dərdinə bükülən yolçulara bənzəyirik. Bəzən uzaqdan sevməyi, bəzən alışdığımız odun içində sükutla yanmağı öyrənirik. Çünki hər yağış bir qayıdışdır həm göylərdən yerə, həm də insanın öz daxili dünyasına...

Elə bu yağışlı yaz günündə, misraların sədası altında ruhun pıçıltısını eşitmək olar:

Yağış da qayıtdı bu yaz günündə,

Zamansız qayıdıb dönənlər kimi.

Yazıram sözümü dərd dəftərində,

Dərdini vərəqlə bölənlər kimi.

Pozuldu fəsillərin əhdi-nizamı,

Sən səfa çəkərsən, mənsə cəfamı.

Yaşarkən vermişəm belə qərarı,

Ağlaya-ağlaya gülənlər kimi.

Bir odun içində alışarıq biz,

Zamanla həm küsüb, barışarıq biz.

Bilmirəm, bəlkə də qovuşarıq biz,

Uzaqdan-uzağa sevənlər kimi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)

Aynur İsmayılova,

Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

Rasim Balayev mənim ən sevdiyim aktyor idi. O sadəcə bir aktyor deyildi. Mən onu ilk dəfə “Nəsimi” filmi ilə tanıdım və sevdim. Heyrətlə izləmişdim. Hər şey o qədər mükəmməl idi ki, nə bir çatışmazlıq, nə bir artıq detal hiss olunurdu…

Onun səsində, baxışlarında, duruşunda bir ağırlıq vardı ki, insanı tam başqa yerlərə aparırdı. O sadəcə oynamırdı, yaşayırdı. Həmin gündən onun rol aldığı başqa filmləri də izlədim: “Babək”, “Dədə Qorqud”, “Qanlı Zəmi” və daha bir çox ekran işləri. Hər obrazda sanki tarix danışırdı, sanki o dövrü yenidən yaşayırdı və yaşadırdı. Oynadığı hər rolun haqqını vermək hər aktyora nəsib olmur. Rasim Balayev məhz həmin aktyorlardan idi ki, təkcə oynadığı rollara yox, yaratdığı o dərin təsirlə yaddaşlarda qaldı.

 Mən nə aktyoram, nə rejissor, nə də film mütəxəssisi. Sadəcə bir tamaşaçıyam. Amma bu sadə baxış belə onun sənətinin mükəmməlliyini hiss etməyə kifayət etdi. Allah rəhmət eləsin.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Mart ayının son günü — 31 mart — Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü olaraq hər il dərin hüznlə yad edilir. Bu tarix təkcə bir faciənin xatirəsi deyil, xalqımızın yaşadığı çətin dönəmlərin, tarixi ədalətsizliyin və milli yaddaşın əbədi xatırlanmasının simvoludur.

Bu soyqırım 1918‑ci ilin mart‑aprel aylarında Azərbaycan xalqına qarşı törədilmiş amansız qırğınların zirvəsi olub və hələ də dünya tarixində azərbaycanlıların məruz qaldığı ən böyük faciələrdən biri kimi qiymətləndirilir.

Tarixə nəzər: 1918‑ci ilin mart hadisələri

1918‑ci ilin martında Rusiya imperiyasının dağılması sonrası yaranmış siyasi xaos və güc boşluğu regionda yeni konfliktləri səngitmirdi. Paytaxt Bakıda və Bakı quberniyasının müxtəlif bölgələrində azərbaycanlılara qarşı genişmiqyaslı qırğınlar baş verdi. Bu hadisələrdə erməni daşnak qüvvələri ilə yanaşı bəzi bolşevik dəstələri də iştirak etmişdir.

Martın 30‑u gecə Bakıda başlayan qırğınlar martın 31‑i və aprel ayının ilk günlərinə qədər davam etmişdir. Bu dövrdə dinc azərbaycanlı əhali — qadın, uşaq, yaşlı — sistemli şəkildə hədəf alınmışdır. Bakı şəhərində bu hadisələr nəticəsində təxminən 20 000 mülki insan qətlə yetirilmişdir, həmçinin memarlıq incisi sayılan Təzəpir məscidi və “İsmailiyyə” binası daxil olmaqla bir çox mədəniyyət və dini abidələr dağıdılmışdır.

Milli zülmlər hüdud tanımadı

31 mart soyqırımı yalnız Bakı ilə məhdudlaşmayıb. Bu faciəli hadisələrin təsirləri digər bölgələrdə də hiss olunub:

Şamaxı bölgəsində: 53 kənddə təqribən 8 027 azərbaycanlı, o cümlədən 2 560 qadın və 1 277 uşaq qətlə yetirilmişdir.

Quba rayonunda: 162 kənddə 16 000‑dən çox dinc sakin öldürülmüşdür.

Lənkəran, Muğan, Qarabağ və digər bölgələrdə də kəndlər yandırılmış, insanlar qətlə yetirilmiş və yurd‑yuvadan didərgin düşmüşdür.

Bəzi rəsmi sənədlərdə bu hadisələr zamanı yüz minlərlə insanın qətlə yetirildiyi, kəndlərin yerlə‑yeksan edildiyi və on minlərlə insanın qaçqın düşdüyü də göstərilir.

Nə üçün 31 mart?

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə — 1919 və 1920‑ci illərdə — mart hadisələri ümummilli matəm günü kimi qeyd edilmişdir. Lakin bu faciə sovet dövründə siyasi səbəblərdən unudulmuşdur. Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra bu tarixə yenidən tariximizin ən qanlı səhifəsi kimi baxış formalaşdı.

26 mart 1998‑ci ildə isə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyev 31 mart tarixini Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü kimi rəsmi şəkildə təsdiqlədi. O vaxtdan bəri bu gün dövlət səviyyəsində qeyd olunur, xatirə tədbirləri keçirilir və soyqırım qurbanlarının xatirəsi ehtiramla yad edilir.

1918‑ci ilin digər qırğınları və izləri

31 mart soyqırımı ilə yanaşı, eyni dövrdə və sonrakı illərdə regionda yaşayan azərbaycanlılara qarşı törədilmiş digər faciələr də mövcuddur:

Quba qətliamı və kütləvi məzarlıq

Quba bölgəsindəki kütləvi qırğınlar zamanı çoxsaylı dinc sakinlər qətlə yetirilmiş, qətllərin izləri isə uzun illər sonra — XX əsrin sonlarında, memarlıq və tikinti işləri zamanı tapılmış böyük kütləvi məzarlıqlar vasitəsilə üzə çıxmışdır. Bu kütləvilik faciənin real miqyasını yenidən təsdiqlədi.

Ətraf regionlarda zorakılıq

1918‑ci ilin mart hadisələrinin geniş coğrafi təsiri olmuşdur. Bu dövr ərzində Şamaxı, Quba, Qarabağ, Zəngəzur, Naxçıvan və Lənkəran kimi bölgələrdə azərbaycanlılara qarşı zorakılıq halları genişlənmiş, kəndlər yandırılmış və dinc əhali hədəf seçilmişdir.

İrəvan faciəsi

İrəvan quberniyasında yaşayan azərbaycanlılar da 1918-ci ildə erməni daşnak qüvvələrinin hücumuna məruz qalmışdır:

İrəvan şəhəri və ətraf kəndlərdə kəndlər yandırıldı, yüzlərlə dinc sakin qətlə yetirildi, on minlərlə insan qaçqın vəziyyətinə düşdü.

Bu qırğınlar İrəvan və ətraf bölgələrdə azərbaycanlıların demoqrafik tərkibinin azalmasına səbəb oldu.

İnsanlar Dağlıq Qarabağ, Naxçıvan və digər bölgələrə köçməyə məcbur edildi.

Beləliklə, 1918-ci ilin mart-aprel faciələri həm Bakı, həm Azərbaycanın şərqi, həm də İrəvan quberniyasında yaşayan azərbaycanlıların həyatına ağır zərbə vurmuşdur.

Tarixi yaddaş və unudulmayan dərslər

Bu faciələr yalnız statistik rəqəmlər deyil — hər bir qurbanın bir ailəsi, arzuları və gələcəyi var idi. 31 mart Azərbaycanın tarixi yaddaşında yalnız bir gün deyil, xalqımızın dəfələrlə sınaqlardan keçmiş və bu sınaqlardan daha da möhkəm şəkildə çıxmış millət olduğunu xatırladan günlərdən biridir.

Bu gün biz həmin günlərin qurbanlarını yad edir, onların xatirəsini ehtiramla anır və bütün bu qanlı səhifələrin gələcək nəsillər üçün unudulmaması üçün çalışırıq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Janqlyor, kloun və illüzionist...

Üç işi birdən, özü də keyfiyyətlə görən görkəmli sirk artisti...

Dünyaşöhrətli Karandaşın proqramlarında yer alan ustad...

Bəli, bu gün bütün bu dediklərimiz ona aid olan Xosrov Abdullayevin 100 illik yubileyidir.

Azərbaycan SSR xalq artisti Xosrov Abdullayev 29 yanvar 1926-cı ildə Şamaxıda anadan olub. Moskvadakı Dövlət Sirk Sənəti Məktəbini bitirib. Görkəmli sovet janqlyorlarından olan Abdullayev 30 ildən artıq bu janrda fəaliyyət göstərib. Abdullayevin janqlyor sənəti virtuozluğu, orijinallığı, milli özünəməxsusluğu və ekssentrik elementləri ilə fərqlənib.

Abdullayev həmçinin kloun və illüzionist kimi də tanınmış (Karandaş və E. Kionun proqramlarında), 1976-cı ildə ilk dəfə «İllüziya revüsü» attraksionu ilə müstəqil çıxış edib. Dünyanın 48 ölkəsində qastrolda olub. «Uşaqlığın son gecəsi», «Cəsurlar meydanı», «Sirk meydançası» və s. filmlərdə çəkilib. Abdullayev haqqında «Sirk mənim həyatımdır» sənədli filmi yaradılıb.

Filmoqrafiya

- Uşaqlığın son gecəsi

- O qızı tapın

- Xosrov və Lida Abdullayevlər

- Sirk mənim həyatımdır

Çoxları onu “Uşaqlığın son gecəsi” filmində yaratdığı Məcnun obrazı ilə xatırlayır. Özünəməxsus davranışı, xarizmatik görünüşü ilə diqqəti çəkən Məcnun. Bəli, düz xatırladınız, Xalq artisti Xosrov Abdullayevdən söz açıram. Bu il 95 yaşı tamam olan mərhum sənətkar rol aldığı filmlərdə də yadda qalıb. Amma o, aktyorluqdan öncə tanınmış sirk artisti idi.

Aktyor öz xatirələrində sirk sənətinə gəlişini vaxtilə Şamaxıda məhəllələrinə gələn bir dilənçinin göstərdiyi hiyləgərlik nömrəsindən təsirlənməsi ilə əlaqələndirib: “Sonralar bunun hədsiz sadə olduğunu başa düşmüşdüm. Lakin o zaman necə həvəslənmişdimsə, 13 yaşımda birbaşa Moskvaya – sirk məktəbinə üz tutmuşdum.

Qəbul komissiyasını necə inandırmağa çalışdığımı, özünəinamla, kələ-kötür rus dilimlə onları necə yorduğumu gözəl xatırlayıram. Fokusu bacardığımı sübut etmək üçün onlara mənə, heç olmasa, bircə diri toyuq verin deyə yalvarırdım...”.

İlk sərbəst sirk artisti kimi fəaliyyətə başlamasında kloun jonqlyor Aleksandr Karaşkeviçlə görüşün böyük rolu olur. O öz köhnə rekvizitlərini Xosrova hədiyyə edir və bu rekvizitlər ona şəxsi çıxışını hazırlamaqda kömək edir. Xosrov Abdullayevin istedadı tez bir zamanda diqqət çəkir və 1953-cü ildə ən məşhur sirk ustalarından bəhs edən “Cəsurlar meydanı” filminə (rejissorlar – S.Qurov, Y.Ozerov) dəvət edilir.

Moskvada yaşamasına baxmayaraq, milli ənənələri unutmur. 1954-cü ildə milli xüsusiyyətləri əks etdirən nömrə ilə çıxış edir, tamaşaçılarda maraq yaratmağa nail olur. Yaraşıqlı görünüşü və artistizmi onun sənətinin uğur açarı idi. Xosrov Abdullayev “Karandaş” ləqəbli kloun, SSRİ Xalq artisti Mixail Rumyantsevlə tərəf-müqabil olmaqla bərabər, məşhur illüziya ustası Emil Kionun assistenti kimi çıxış edirdi.

Xosrov Abdullayev həyat yoldaşı, Rusiya və Azərbaycanın Əməkdar artisti Lidiya Abdullayeva ilə dünyanın 50-dək ölkəsində çıxış edib. Onların haqqında 1974-cü ildə “Xosrov və Lidiya Abdullayevlər”, 1978-ci ildə isə “Sirk mənim həyatımdır” filmləri lentə alınıb.

Asiyadan başlayaraq Afrika və Avropa tamaşaçıları bu cütlüyü temperamentlərinə, çılğınlıqlarına və əsrarəngiz bacarıqlarına görə heyranlıqla alqışlayırdı. Qeyd etmək yerinə düşər ki, Lidiya Abdullayeva sirkdə çıxışına qədər məşhur “Beryozka” ansamblının üzvü olmuşdu. 1976-cı ildə cütlük “Sirk bu gün” kollektivini və “İllüziya revyüsü” adlı attraksionu yaradır. Bu, dünya sirk sənətində bir hadisə idi. Çünki kollektiv sirklə sənətin bir çox növlərinin sintezini yaratmışdı.

Lalə Azərinin yazdığına görə, Xosrov Abdullayev müsahibələrinin birində belə deyirdi: “Sirk və digər sənət növlərinin sintezi nəinki bu günün, deyərdim ki, sabahın sirkidir. Özümü illüziya janrında sınamaq, bu janrda öz yolumu tutmaq uzun illər məni düşündürürdü. İllüziya məni daha geniş nömrələr və daha canlı obrazlar yaratmağa sövq edirdi...”. Xosrov Abdullayevin yaratdığı sirk kollektivi haqqında SSRİ-nin sirk sənətinə dair bir sıra nəşrlərində məlumatlar yer alıb.

Onun sənəti və sənətə gətirdiyi yeniliklər geniş təhlil edilərək yüksək qiymətləndirilib. Xalq artisti Xosrov Abdullayev 1980-ci il martın 31-də Novosibirskdə (Rusiya), həyat yoldaşı Lidiya Abdullayeva isə 2012-ci ildə vəfat edib. Hər ikisi Moskvada dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)