I yazı

Borçalı və Qazaxlı boyları qarapapaqların ulu əcdadlarıdır

Şərəf Cəlilli,

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru. “Ədəbiyyat və incəsənət”

Dövlətlər, millətlər də insan kimidir. Doğulur, yaşayır, ömür sürür, çökür,tarixə köçür, amma adı, yaddaşlarda yeri qalır. Metenin, Atillanın, Alparslanın, Osman Qazinin, Qara Yusifin, Həsən bəyin, Əmir Teymurun, Şah İsmayıl Səfəvinin, Nadir şah Əfşarın, Fətəli şah Qacarın milli dövlətçilik tariximizdə ucalığı hansı məqamdadırsa, onların qurduğu imperiyaların, dövlətlərin də siyasi taleyimizdə yeri və rolu o dərəcədədir. Dünyanın düzənini, mizanını dəyişən o, liderlərin, lider dövlətlərin sırasında Böyük Hun İmperiyasının və Atillanın haqqı danılmazdır, inkar edilməzdir.

Hun İmperatorluğu ikiyə bölündükdən, Avropa Hun dövlətinin Çin hüdudlarında müdafiəsi zəiflədikdən sonra hunların bir qismi Əfqanıstana, oradan Güney Asiyaya, Türküstana, bir qismi isə Xəzər dənizinin quzeyindən Şərqi Avropaya gəldilər. İgidliyi, sərkərdəlik məharəti, döyüşkənliyi ilə ad çıxaran və onlara məxsus dövlətçilik ənənələrini qoruyan hunlar Hun imperiyasının imperatoru Atillanın dönəmində tərəqqi dövrünü yaşamışdı.

Bizans və xaçlı yürüşləri zamanı zəifləyən, daxili çəkişmələr nəticəsində parçalanan bu imperiya Avropa dövlətləri arasında nüfuzlu türk dövləti kimi önə çıxmışdı. Avropa Hun imperatorluğunun çökməsindən, dağılmasından sonra türk boyları, xüsusən də Ural dağlarından, bulqarlar və onlara bağlı türklərin yaşadığı Bolqarıstan və Macarıstana qədər uzanan geniş ərazilərdə yüz illər boyu dövlətlər quran türklər köç etməyə məcbur olur.

Bu zaman kəsiyində iki türk boyu Qüzey Qafqaz dağlarını aşaraq tarixi türk-oğuz, qıpçaq torpaqlarında, hun türklərinin diyarında, Borçalıda, Odlar yurdu Azərbaycanın ayrı-ayrı yörlərində, Anadoluda, Dərbənddə, İrəvanda, Zəngəzurda və Təbriz, Sulduz, Urmiya kimi qədim şəhərlərdə, Anadoluda isə Qarsda, Sivasda, Ərdahanda, Ağrıda, Amasyada məskunlaşdılar. Onlar tarixi mənbələrdə Borçalı–Qazaxlı boyları olaraq qeyd olunmaqdadırlar.

Öncədən qeyd edək ki, Borçalı və Qazaxlı boyları bu gün qarapapaqlar və tərəkəmələr adı ilə tanınan türklərin ulu əcdadlarıdır. Qarapapaqların əcdadları olan Borçalı və Qazaxlı boyları Avropa Hun imperiyasının sərhədlərini qoruyan boylar olmaqla yanaşı, onu daha çox hərbi heyət və sərkərdələrlə təmin edən boylar olaraq tanınmışlar. Bu türk boylarının “qarapapaq” adlandırılması isə onların qoyun və quzu dərisindən hazırlanan, börk və papaq adlanan baş geyimi ilə bağlı olmuşdur. Qaragül quzusunun qıvırcıq və parlaq dərisindən tikilən papaqlar hunların həm də köçəri ruhu, heyvandarlıq təsərrüfatı ilə bilavasitə bağlı idi. Bu səbəbdən də qarapapaq türkləri həm qarapapaq, həm də tərəkəmə adı ilə çağırılmışlar. Türkmən ifadəsinin Tərəkəmə kimi deyilişi ilə bağlı elmi qənaətlər qarapapaqların şəcərə dəftərlərində, hunların genetik kodlarında yer alan tarixi faktlara əsaslanır.

Tarixi mənbələrə istinad edərək deyə bilərik ki, üstündən illər, əsrlər keçdikdən sonra qarapapaqların, həm də tərəkəmə adını alması prosesi miladi təqviminin III əsrindən başlamışdır.

Qarapapaqlar və qaraqalpaqların paleontologiyasında genetik komponentlər üst-üstə düşür

Güney Qafqazın qədim-qayım soylarından biri olan qarapapaq türkləri bu torpaqların tərəqqisində mühüm rol oynamışlar. Böyük Hun imperiyasının bir parçası, hun türklərinin varisi olan bu toplum bu gün də varlığını sürdürən zəngin mədəniyyəti, qüdrətli tarixi və tarixi şəxsiyyətləri ilə mənəvi dəyərlər sisteminə, ümumbəşəri dəyərlər xəzinəsinə töhfələr verməkdədir. Qarapapaqlar, qaraqalpaqlar, tərəkəmələr deyə tanıdığımız türklər əski gələnəklərini qorumaqdadırlar.

Qaraqalpaqların, qarapapaqların, tərəkəmələrin etnik tərkibi, milli kimliyi ilə bağlı sanballı araşdırmaların müəllifi olan tədqiqatçı alim professor Nizami Tağısoylunun araşdırmaları da sübut edir ki, qarapapaqlar və qaraqalpaqların paleontologiyasında bir-birini tamamlayan genetik komponentlərin əksəriyyəti üst-üstə düşür. Türkoloq alimlər Qumilyovun və Kalmışevanın etnoqrafik tədqiqatları da deyilənləri təsdiq edir.

Orta Asiyada özbəklərin, çağatayların ayrılmaz tərkib hissəsi kimi yaşayan türk soylu xalqların, bulqarların, xəzərlərin, akasilərin, sabirlərin, subarların VI yüzilin əvvəlində Şimali Qafqaza, oradan Ön Qafqaza köç etdiklərini qeyd edən bu məşhur alimlər onu da bildirirlər ki, subarlar və sabirlər sonradan slavyanlaşaraq Sibir toponimini yaratmışlar.

Professor Mixail Atamanov Lev Qumilyova istinad edərək subarların və sabirlərin də bağlı olduğu hun etnoniminin sonradan bun, bun türklər, borçula, borçala, borçalu kimi etnonim və toponimlərin formalaşmasında mühüm rolu olduğunu qeyd etmişdir. Digər bir nüfuzlu tarixçi Əmir Eyvaz da qarapapaqların soy ağacında mühüm rol oynayan sabirlər, sabilər və subarların Qafqaz xalqlarının, Xəzər dənizi ətrafının, Volqa və Sibir ərazilərində yaşayan türklərin formalaşmasında yaxından iştirak etdikləri qənaətini irəli sürərək özündən əvvəlki alimlərin fikirlərini dəstəkləmişdir. Əmir Eyvaz 1835-ci ildə işıq üzü görən xəritəyə əsaslanaraq qeyd edir ki, Subarlar, sabilər Araz çayının hər iki sahilində yaşamış, regionun müasir əhalisinin əcdadlarına deyilirdi. Eramızın əvvəllərində Klavdi Ptolemeyin subarların Qafqazda yaşamaları ilə bağlı məlumatlar verdiyi və onların çuvaşların əcdadları olduğunu söylədiyi də qeyd olunur.

Araşdırmalar qarapapaqların qarabörüklü adı ilə çağırılmasının məntiqi əsasının olduğunu sübut edir

Hər bir xalqın genetik kodu onun yaddaş saxlayıcıları olan oronim, oykonim və toponimlərlə yanaşı etnonimlərlə bağlıdır. Tarixçi alimlər və türkoloqlar da məhz bu fakta istinad edərək qarapapaqların etnogenezini “qarapapaq” etnonimi ilə bağlamış, onları peçenek-oğuz qəbilələrinə yaxın hesab etmişlər. Sonralar onların həm də Kiyev Rus dövlətinin qurucuları sırasında yer aldıqları qəbul edilmişdir.

Hələ XIX əsrin 30-cu illərində Rəşidəddinin moğolların Rusiya üzərinə yürüşünü əks etdirən hekayətində “Qarapapaq xalqı”nı “Kogu-Mekul” adı ilə xatırlanmışdır. Onun “Salnamələr məcmuəsi”ndəki qaraqapaq xalqını rus salnamələrindəki “qarapapaqlılar”la eyniləşdirmişdir. Bu nəzəriyyəni digər bir rus alimi Mixail Berezin də özünün “Batının hücumu” əsərində müdafiə etmişdir.

Mənəvi zənginliyi, qüdrəti, əzəməti ilə çöl ruhuna hakim olan at ilxıları, qoyun sürüləri ilə göz oxşayan, ucu-bucağı bilinməyən geniş çöllərə əbədi həyat gətirən, çadır mədəniyyəti, etnoqrafik abidələri ilə bəşəri dəyərlər xəzinəsini zənginləşdirən qarapapaq türkləri haqqında elmi əsaslarla, tarixi faktlarla özündən əvvəlki alimlərin qənaətlərini təsdiqləyən Ən-Nüveyri “Qızıl Orda qıpçaqları arasında” adlı əsərində onların əski gələnəklərindən söz açmaqla kifayətlənmir, qarapapaqların qıpçaq mənşəli olub, qarabörüklü adı ilə çağırılmasının məntiqi əsasının olduğunu sübut edir. Məşhur macar türkoloqu Armini Vamberi isə qarapapaqları peçeneqlərlə müqayisə edərək yazırdı: “Əgər qarapapaqları peçeneqlərin yaxın qohumları hesab etsək, yanılmarıq”. İngilis tədqiqatçısı Hovers (Haworth) da qarapapaqları peçeneqlərlə eyniləşdirir və eyni zamanda burada noqayları da peçeneqlərin, qarapapaqların bir qolu hesab edirdi.

Türk dünyası, türk tarixi və etnoqrafiyası ilə bağlı sanballı araşdırmaların müəllifi olan Kırzıoğlunun “Qarapapaqlar Borçalı-Qazax uruğunun Kür-Araz boylarındakı 1800 ilinə bir baxış” adlı əsərində qarapapaqların milli kimliyi ilə bağlı oxşar və fərqli fikirlər səsləndirilsə də, əsasən adları çəkilən alimlərin elmi qənaətləri təsdiqlənmişdir. Qaraqalpaq, qarapapaq, qarabörük etnonimlərinə bağlı olan türklərin Qafqaza köçü Hun imperiyasının parçalanması ilə əlaqələndirilmişdir. Kırzıoğlunun bu qənaətlərini dəstəkləyən Vladimir Minorski və akademik Ziya Bünyadov kimi alimlər də qarapapaqların qıpçaq kökənli olduğunu etiraf etmişlər. Onların Dəryan və Dərbənd dərəsindən keçərək Qərbi Azərbaycana, Borçalı, Qazax, Tovuz, Şəmkir, Gəncə ərazisinə, Güney Azərbaycana və Türküstana vardıqlarını qeyd etmişlər.

I Şah Abbasın dövründə sünni qarapapaqlara “saqqal vergisi” tətbiq edilmişdir

Alimlərin qənaətinə istinad edərək onu da qeyd edə bilərik ki, XI əsrdə İslamı qəbul edən qarapapaqlar sünni məzhəbinə mənsub olmuşlar. Eyni zamanda onlar qıpçaq kökənli olduqlarına görə, Atabəylər, Eldənizlər dövlətinin əsasını qoyanlar sırasında yer almışlar, onlar əvvəlcə sünni məzhəbində qalmış, sonralar isə bir qismi qızılbaşlığı və şiəliyi qəbul etmişlər. Öz qara papaqlarına sədaqətlərini nümayiş etdirən qara papaqlar təsadüfi deyil ki, Güney Azərbaycanda, Türkiyədə və tarixi torpaqları olan Borçalıda yaşayan türklərin böyük bir qismi bu gün də özlərini qarapapaq adlandırırlar.

Qarapapaqlar min illər boyu məskunlaşdıqları ərazilərdə Osmanlı və Azərbaycan türkləri, daha doğrusu Oğuz türkləri ilə qaynayıb-qarışmış və özlərini onlarla bir boydan, bir soydan hesab etmişlər. Azərbaycan, Türkiyə, Gürcüstan, Şimali Qafqazın böyük bir hissəsində, Ukrayna, Qazaxıstan, Qaraqalpaqıstan, Tatarıstan, Başqırdıstan, Özbəkistan və digər regionlarda bu gün də Qıpçaq, Oğuz, Qazax, Tatar, Xəzər adları altında tanınan yaşayış məskənlərinin mövcudluğu da dediklərimizə əyani sübutdur.

Tanınmış tarixçi alim, araşdırmaçı yazar Səmra Ayyılmazın Borçalı (Gürcüstan) “Karapapakların terakemelerin tarihine dair” əsərində isə şiəliyi qəbul etmiş qarapapaqların bir qisminin dini-dünyagörüşü ilə bağlı məlumat verməklə yanaşı, onların Səfəvilər və Osmanlı imperiyalarına, sünni-şiə məsələlərinə münasibəti öz əksini tapmışdır. I Təhmasibin hakimiyyətinin erkən illərində Gürcüstanda hakimiyyətin zəifləməsi nəticəsində 1549-cu ildə qarapapaqlar Osmanlı hökmdarı I Qanuni Sultan Süleymana, 1555-ci ildə imzalanan Amasya sülh müqaviləsi ilə qarapapaqlar yenidən Səfəvi hakimiyyətinə tabe olmuşlar. Bu dövrdə şiə qarapapaqlar məzhəblərini bildirmək üçün başlarına Qızılbaş papağı qoymuş, sünnilər isə Qarapapaqdan - börkdən istifadə etməkdə davam etmişlər. Bu dövrdə bir çox sünni qarapapaqlar köçə, daha doğrusu sürgünə məcbur edilmişlər. I Şah Abbasın dövründə sünni qarapapaqlara “saqqal vergisi” belə tətbiq edilmişdir.

1848-ci ildə nəşr edilən alman xəritəsində Azərbaycandakı türk tayfaları içərisində qarapapaqların da adı vardır

Quruluşun zamanın diktəsinə, qısma-boğmasına baxmayaraq, qarapapaqlar əski gələnəklərini, inanclarını, tapınaqlarını qorumuş, şaman dualarını, sufi, hürufi ocaqlarını yaşatmış, davulu qavala, qopuzu saza dəyişsə də, İlahi eşqindən, Tanrı sevgisindən dönməmişdir.

Yayda yaylaqda, qışda qışlaqda olan qarapapaqlar zəngin xəzinələri ilə şahların, padşahların, hökmdarların diqqətini cəlb etdiyi kimi, mərdliyi və qorxmazlığı ilə də sərkərdə-xaqanların maraq dairəsində olmuşlar.

XV əsrdə qələmə alınmış “Zibdətül-Təvarix” əsərində Hafiz Əbru “Tərəkəmələrin yaşadığı yerlərdən və Türkmən ordusunun əsasını təşkil edən Səd oğullarının, Şadılların qədim yurdu Zəngəzura, Naxçıvana və Sürməliyə doğru hərəkət etmişlər”, - deyə qeyd edir. Hafiz Əbrunun qeydlərini təsdiq edən məqamlardan biri də 1848-ci ildə nəşr edilən alman xəritəsidir. Xəritədə Qarabağ və Muğan ərazisində, Azərbaycanda yaşayan türk tayfaları içərisində türkmən-türk tayfası ilə yanaşı qarapapaqların da adı göstərilmişdir.

Mir Həmzə Seyid Nigari: “İnsanın insanı sevməsi Allahı sevməsidir”

“Ağsuda tərəkəmə obaları, axtaçılar, padarlar, kəngərlilər və qaraqoyunlular” əsərində təqdim edilən bu fakt isə tərəkəmə türklərinin və qarapapaqların ilahi eşqinə, Tanrı sevgisinə, fəlsəfi düşüncəsinə aynadır. Əsərin müəllifi Fariz Xəlilli apardığı araşdırmaları yekunlaşdıraraq bu qənaətə gəlir ki, tərəkəmə obaları sufiliyi, xüsusilə nəqşibəndiliyi tez mənimsəyən və onun yayılmasına yardım edən toplumlar kimi ortaya çıxmışdır.

Nəqşibəndiliyin yeni təlim üsulları ilə Qafqazda ikinci dəfə yayılmasına səbəb olan mürşid Mövlana İsmayıl Siracəddin Şirvani olmuşdur. Şirvan Şahlığının Bölükət mahalının Kürdəmir kəndində dünyaya gələn, mədrəsə təhsilini başa vurduqdan sonra Osmanlıya gedən, Məkkə və Mədinəni ziyarət edərək Bağdadda Mövlana Xalid Bağdadinin müridi kimi təhsil alan İsmayıl Siracəddin Şirvani vətənə dönərək Şirvanda nəqşibəndi ocağını qurmuşdur.

Traktatları, sufi, nəqşibəndi nəzəriyyələri ilə Yaxın və Orta Şərqdə məşhur olan Mövlana İsmayıl Siracəddin Şirvaninin müridi, nəqşibəndi təriqətinin ən qüdrətli nümayəndələrindən biri Mir Həmzə Seyid Nigaridir. Mirhəmzə Seyid Nigarinin müridləri Hacı Omar Əfəndi və Hacı Mahmud Əfəndidir. Onların hər üçünün adına ziyarətgahlar mövcuddur. Mir Həmzə Seyid Nigarini Amasyada ziyarət edənlər Türküstandan, Osmanlıdan, Borçalıdan, Dəmirqapı Dərbənddən, Anadoludan bu gün də Qazaxa Hacı Omar Əfəndinin və Hacı Mahmud Əfəndinin türbələrini ziyarətə gəlirlər, qarapapaqların, tərəkəmələrin ruhunun atası, qibləsi sayılan Mir Həmzə Seyid Nigarinin “İnsanın insanı sevməsi Allahı sevməsidir” nidası ilə səcdəyə gedirlər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.02.2026)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin böyük oğlu Rəsul bibisi Şəhrəbanu xanımın qızı Kübranı sevirdi. Hamı onların qovuşacağı günü səbirsizliklə gözləyirdi.

Rəsul tez-tez Kübraya: "Bir şair dostum var, gözəl sevgilisi ilə həmişə bir yerdədir; kaş biz də səninlə elə bir ömür yaşaya bilsəydik", — deyirmiş. Rəsulun ən çox sevdiyi şeir "Yenə o bağ olaydı" olduğu üçün Kübra sonralar həmin şairin Mikayıl Müşfiq olduğunu düşünürmüş. Nəticədə Kübra Rəsulun sevdiyi şairinin adını öyrənə bilmədi. Sovet işğal rejimi 19 yaşında olan Rəsulu həbs edərək güllələdi və beləliklə, Rəsulla Kübra bir-birinə qovuşa bilmədilər.

Günlərin birində Kübra dərsdən evə qayıdanda Şəhrəbanu xanımın ailəyə məxsus bütün şəkilləri ağlaya-ağlaya cırıb atdığını görür. Şəhrəbanu xanım o dövrdə Məhəmməd Əminin şəkillərini evdə saxlamağa cəsarət etmirdi. Həmin şəkillərin arasında Rəsulun Kübraya yazdığı şeir də var idi. Lakin o şeir itib-batmadı, çünki Kübra onu ürəyinə həkk etmiş, yaddaşına birdəfəlik yazmışdı.

Bir müddət sonra Kübra ailə həyatı qurur və üç övladı dünyaya gəlir. Amma o, ömrünün sonuna qədər qəlbində Rəsulun həsrətini daşıyır.

2014-cü ildə tədqiqatçı Nəcibə Bağırzadə Kübranın övladlarından öyrənir ki, Kübra xanım ölüm ayağında olarkən Rəsulun vaxtilə ona yazdığı şeiri yaxınlarına əzbərdən deyirmiş. Nəcibə xanım, həmçinin Kübradan qalan bir vərəqi də aşkarlayır. Sən demə, Kübra xanım şeiri unutmasın deyə misraların baş hərflərini həmin vərəqə köçürübmüş.

Nəcibə Bağırzadə bu barədə belə yazır:

"Güllələnən təkcə Rəsul olmadı. Kübra da onunla bir yerdə "öldü"...Bu, yer üzündə gəzib-dolaşan Kübranın cismi oldu. Rəsulu bu dünyada yaşatmaqçün, xatırlamaqçün qaldı.

77 il ömür sürən bu gözəl xanım, əslində, yalnız Rəsulu sevdi və bütün həyatı boyu Rəsulu yaşatdı. Ölüm ayağında Rəsulun ona yazdığı şeiri əzbərdən deməklə ilk sevgisi kimi, son sözünün də Rəsul olduğunu təsdiqlədi."

Kübra xanımın dilindən eşidib kağıza köçürdükləri şeiri təqdim edirik:

Cəzb eləyir məni qara gözlərin,

sinənə tökülmüş incə tellərin.

Nə gözəl yaranıb sənin əllərin,

dürlü kəlmələrin, gözəl sözlərin.

Bu yolda ya qismət, ya ölüm lazım,

bu sözü oxuyur daima sazım.

Dayanmış olurkǝn əsdi ruzigar,

Rəsuldan sənə bir qəlbi yadigar...

Bu yolda ya qismət, ya ölüm lazım...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.02.2026)

Damət Salmanoğlu, şair, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Azərbaycan ədəbiyyatında özünəməxsus yeri olan şair-dənizçi Faiq Balabəyli 62 yaşını qeyd edir. Ömrünün ən müdrük çağında olsa da, onun qəlbi hələ də gəncliyinin ikinci baharını yaşayır. Zaman ona yalnız təcrübə və kamillik qazandırıb, ruhundakı işığı isə daha da parlaq edib.

 Faiq Balabəylinin taleyi dənizlə qoşa yazılıb. Dənizin sərt küləkləri, dalğaların coşqusu, üfüqdə doğan günəş onun həyatının və yaradıcılığının ayrılmaz parçasıdır. O, dənizi təkcə peşə olaraq seçməyib — onu yaşayıb, duyub, ruhuna hopdurub. Buna görə də onun misralarında dəniz sadəcə təbiət obrazı deyil, həyatın özüdür.

Şairin qəlbində çağlayan həyat eşqi dənizin dalğaları kimi coşub-çağlayır. O dalğalardan sıçrayan damcılar isə misralarında sevgi, ümid və inam kimi oxucunun qəlbinə düşür. Onun şeirlərində həm vətən sevgisi, həm insana məhəbbət, həm də həyata bağlılıq xüsusi bir səmimiyyətlə səslənir. Hər misrasında yaşanmışlıq, hər bəndində səmimi bir ürək döyüntüsü duyulur.

62 yaş – müdrikliyin, təcrübənin və dərin düşüncənin yaşıdır. Lakin Faiq Balabəylinin yaradıcılığında bu yaş yorğunluq deyil, əksinə yeni bir baharın nəfəsidir. O, illərin süzgəcindən keçmiş düşüncələrini poeziyanın zərif dili ilə ifadə edir. Onun sözləri oxucunu düşündürür, ruhlandırır və həyata daha nikbin baxmağa çağırır.

Şair-dənizçinin ömrü sanki iki üfüq arasında uzanan bir yol kimidir – biri arxada qalan xatirələr, digəri isə hələ yazılacaq misralardır. 62 yaşını qarşılayan Faiq Balabəyliyə ən böyük arzu odur ki, onun qəlbindəki o coşqun dəniz heç vaxt səngiməsin, misraları daim sevgi və həyat eşqi ilə çağlasın.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

"Hər millətin tərəqqisi və fəaliyyətinin başlıca amili elm və əxlaqdır" – belə demişdi Abdulla Şaiq. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının, maarifçiliyinin, ictimai-siyasi həyatının və özünüdərk məfkurəsinin görkəmli nümayəndəsinin bu gün 145 illiyidir. Şərəflə anırıq.

Abdulla Şaiq 1881-ci il fevralın 24-də Tiflisdə anadan olub. Uşaqlıq illərinin bir hissəsini ailəsi ilə birlikdə İranda keçirib. Sonradan Bakıya köçərək ömrünün böyük hissəsini burada yaşayıb və Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafına mühüm töhfələr verib. O, yalnız yazıçı və şair kimi deyil, həm də müəllim və tərcüməçi kimi tanınıb.

"Həyatı və Pedaqoji Fəaliyyəti"

Abdulla Şaiq 1901-ci ildən Bakıda pedaqoji fəaliyyətə başlamış, ibtidai və orta məktəblərdə Azərbaycan dili və ədəbiyyatı tədris edib. Onun əsas məqsədi gənc nəsli milli ruhda tərbiyə etmək, uşaqlarda elm və maarif sevgisi oyatmaq olub. 1909–1920-ci illər arasında Azərbaycan dili və ədəbiyyatına dair dərsliklər hazırlayıb.

"Ədəbi Yaradıcılığı"

 Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının banilərindən biridir. O, uşaqlar üçün yazdığı şeir və hekayələrlə tanınıb. Onun uşaq ədəbiyyatına töhfə verən əsərlərinə “Tülkü Həccə Gedir”, “Xoruz”, “Bənövşə”, “Quzu” və s. daxildir. Eyni zamanda böyüklər üçün yazdığı hekayələrdə o dövrün sosial problemlərini, kasıblığın və ədalətsizliyin insan həyatına təsirini təsirli şəkildə təsvir edib.

"İdeyaları və Mövzuları"

Onun əsərlərində romantizm, humanizm, sülhsevərlik və beynəlmiləlçilik ideyaları mühüm yer tutub. “Hamımız Günəşin Şüalarıyıq”, “Zamanımızın Qəhrəmanları” kimi əsərləri insanlıq dəyərlərini, ədalət və azadlıq arzusunu ifadə edib.

"Tərcüməçilik Fəaliyyəti"

Abdulla Şaiq dünya ədəbiyyatından bir çox klassiklərin əsərlərini Azərbaycan dilinə tərcümə edib. O, Şekspir, Daniel Defonun əsərlərini, həmçinin Puşkin, Lermontov, Qorki və digər rus ədiblərinin yaradıcılığını Azərbaycan oxucularına tanıdıb. Nizami, Firdovsi kimi şərq klassiklərinin əsərlərini də tərcümə edib.

"Mükafatları və Fəxri Adları"

1941-ci ildə Azərbaycan SSR-in Əməkdar İncəsənət Xadimi adına layiq görülüb. 1946-cı ildə Lenin Ordeni, 1956-cı ildə Qırmızı Əmək Bayrağı Ordeni ilə təltif olunub.

"Muzeyi və İrsi"

Abdulla Şaiq 1916-cı ildən etibarən Bakıda yaşadığı mənzilində bir çox mədəniyyət xadimlərini qəbul edib. Bu mənzil 1990-cı ildən Abdulla Şaiqin Ev-Muzeyi kimi fəaliyyət göstərir. Muzeydə yazıçının şəxsi əşyaları, əlyazmaları, kitabları və yaradıcılıq nümunələri qorunur.

 Seçilmiş əsərləri

“Tülkü Həccə Gedir”

“Xoruz”

“Bənövşə”

“Qaraca qız”

“Hamımız Günəşin Şüalarıyıq”

“Qızılgül”

“Pispisə xanım və Siçan bəy"

Nəvəsi Ülkər Talıbzadə yazır ki, Abdulla Şaiqin uşaq əsərləri artıq 100 ildən çoxdur ki, bizim körpə balaların dilindən düşmür. Ən kiçik balalarımızın əzbərlədiyi ilk şeir nümunələri onun qələminə məxsusdur. Uşaqların bütün yaş dövrlərinə məxsus şeir və hekayələri, povestləri, dram əsərləri indiyədək dillər əzbəridir. A.Şaiq, A.Səhhət, M.Ə.Sabir və digər klassiklərimizin uşaq əsərləri dillərinin saflığı, məzmunları ilə uşaqları özlərinə cəlb edirlər. Həm də mənə elə gəlir ki, Şaiqin uşaq əsərlərinin sevilməsinin bir səbəbi də ondadır ki, o bu əsərləri bir pedaqoq kimi, uzun illər uşaqlarla işləyən, onların psixologiyasına dərindən bələd olan bir insan kimi yazıb. Ona görə uşaqlar onun şeirlərini əzbərləyəndə çətinlik çəkmirlər. Məncə indi yazılan uşaq əsərləri həm dil cəhətdən, həm də bədii xüsusiyyətləri baxımından fərqlidirlər.

Abdulla Şaiq 1959-cu il iyulun 24-də Bakıda vəfat etmiş və böyük ədəbi irs qoyub gedib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu gün yazıçı, tədqiqatçı Gülhüseyn Kazımovun anım günüdür.

Ümidim yollarım üstə,

İşıq olub, mayak olub.

O, ən ağır günlərimdə,

O, ən xoşbəxt günlərimdə

Hayan olub, dayaq olub.

Azərbaycanın ictimai xadimi Gülhüseyn Kazımlı 1950-ci il, 4 fevralda Cəbrayıl rayonunun Kavdar kəndində anadan olub. 1966-cı ildə Cəbrayıl qəsəbəsindəki M. Qorki adına orta məktəbi bitirərək 1967-ci ilə kimi rayondakı "1 May" kolxozunda əmək fəaliyyətinə kolxozçu kimi başlayıb.

Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunu, Bakı Ali Partiya Məktəbini, Sov.İKP MK yanında İctimai Elmlər Akademiyasını və Bakı Biznes Universitetini bitirib. O, Dövlət qulluğunun baş müşaviri, Filologiya elmləri üzrə fəlsəfə doktoru da olmağa macal tapıb.

Azərbaycan Respublikası Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsinin orqanı olan "Torpaq" qəzetinin baş redaktoru və Azərbaycan Respublikasının Korrupsiyaya qarşı Mübarizə Komissiyasının işçi qrupunun üzvü də olub.

Və bir bənd şeirini dərc etməklə onu vurğuladım ki, Gülhüseyn müəllimin şeir yaradıcılığı da olub. “Vətən sevgisi”, “Yollarda ömür”, “Mənə inan”,  “İnsanın dərki”, “Ümid yeri”, “Heydər Əliyevin yadigarları” və “Seçilmiş əsərləri” kimi bədii və publisistik  kitabları işıq üzü görübdür, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü olubdur.

Azərbaycan Muğam tarixinin öyrənilməsi istiqamətində önəmli araşdırmalar və əsərlərin müəllifi olan Gülhüseyn bəy iyirmi kitabın, bir monoqrafiyanın müəllifidir. Son illər o,  Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin "Unudulmayanlar" və "Dəyirmi masa" layihələrinin koordinatoru kimi görkəmli muğam korifeylərinin həyatı va fəaliyyəti haqqında elmi- tədqiqat işləri aparıb.

2022-ci ildə böyük Azərbaycan xanəndəsi Məşədi Məmməd Fərzəliyevin 150 illik yubileyi münasibətilə "Salam, Məşədi" kitabını çap etdirib.

Xatirələrində deyirdi ki, “Hara getsəm də filologiya, jurnalistika sahəsində qazandığım təcrübə həmişə əlimdən tutub. 10 il Nazirlər Kabinetinin redaktə qrupunun rəhbəri işlədim, hökumət sənədlərinin dil-üslubuna, orfoqrafiyasına baxırdıq. Bir neçə il Daşınmaz Əmlakın Dövlət Reyestri Xidmətinin Aparat rəhbəri işlədim, orada da təxminən bu işlərlə məşğul idim, sənədlərin tərtibatı, sənəd dövriyyəsi, ərizə və şikayətlərə baxılması, kollegiyaların keçirilməsi və s..

Reyestr Xidmətində işlədiyim müddətdə mülkiyyət hüquqlarının qediyyatı haqqında qanunvericiliyi, torpaq qanunvericiliyini mənimsədim, bizim qanunvericiliyə görə əmlak üzərində olduğu torpaq sahəsi ilə birlikdə vahid əmlak kimi qediyyata alınır, bunları öyrənməsəydim, nə işçilərlə, nə də müraciət edən şəxslərlə işləyə bilərdim. Xidmətdə çalışdığım müddətdə Azərbaycanda mülkiyyət hüquqlarının qeydiyyatı tarixi ilə bağlı da müəyyən araşdırmalar aparmışam.

Milli arxivimizdə bu sahədə xeyli bəlgələr var. Gözəl bir doktorluq işinin mövzusudur, həvəs göstərib yazan olsa, kömək etməyə hazıram. Mülkiyyət hüquqlarının tarixi xalqımızın ümumi tarixinin ayrılmaz tərkib hissəsidir. Bu sahənin tədqiqinə çox ciddi ehtiyac var.

Ümumiyyətlə, mən təbliğatçı olmuşam, təbliğatçı qulluq etdiyi dövrün, zamanın ideologiyasını təbliğ etməlidir. Təbliğatçı bir günə yetişmir, nəyisə təbliğ etməyin özü də böyük bir istedaddır. Təbliğ edən təbliğ olunanı inandıra bilmirsə demək təbliğatçı deyil. Ona görə işlədiyim illərdə çalışmışam ki, təbliğatı elə aparım ki, insanlığa yönəlmiş təbliğat olsun”…

Şair, yazıçı, ictimai xadim Gülhüseyn Kazımov çox işgüzar adam idi. Yaşı yetmiş dördü keçsə də bir yerdə dayanmağı xoşlamırdı, necə deyərlər, civə kimi qaynayırdı. Son illər özünü Azərbaycan musiqisinin şahı muğama həsr etmişdi. Tez-tez korifey muğam ustalarının həyat və yaradıcılığına həsr olunmuş tədbirlər təşkil edirdi.

 Doğrudur, bu tədbirləri Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin “Unudulmayanlar” layihəsi çərçivəsində icra edirdi, amma böyük ürəklə, xüsusi həvəslə həyata keçirirdi. İndiyədək Bülbülcanın, Seyid Şuşinskinin, Hacıbaba Hüseynovun, Şövkət Ələkbərovanın, Həqiqət Rzayevanın, məşhur qarmon ifaçıları Kor Əhədin, Teyyub Dəmirovun və s. sənətkarların həyat və yaradıcılığına həsr olunmuş musiqili gecələr təşkil etmişdi. Onların arasından Kor Əhəd və Bülbülcan haqqında iki kitab da ərsəyə gətirmişdi...

1978-ci ildən üzü bəri ona yaxın həm nəsr və həm də nəzm kitabı işıq üzü görmüşdü. Şeirlərinə Şəfiqə Axundova, Oqtay Rəcəbov, Nəriman Məmmədov, Azər Rzayev kimi bəstəkarlar mahnılar da bəstələmişdi. Bu mahnıları İlhamə Quliyeva, Təranə Vəlizadə, Baba Mahmudoğlu, Flora Kərimova və başqa tanınmış sənətçilər ifa etmişdilər…

Publisist Elman Eldaroğlunun yazdığına görə, Gülhüseyn Kazımov hədsiz marqlı insanidi. Səyahət etməyi xoşlayırdı. Ömrü boyu otuza yaxın Avropa, Amerika, Asiya ölkələrində səfərdə olmuşdu. Klassiklərin əsərlərini mütaliə etməkdən zövq alırdı. Muğamın vurğunu idi. Dinlədikcə vəcdə gəlir, gözləri yaşarırdı. “Muğam mənim yaralı yerimdir”- söyləyirdi. Arzuları çox idi. İstəyirdi ki, ata-baba yurdu Cəbrayıla rahat gedib gələ bilsin...

Bəli, hər kəs varlığına biçilən taleyi yaşayır. Gülhüseyn Kazımov da öz taleyini yaşayıb, sonda əbədiyyətə qovuşdu. Yeri behişt olsun! O, 2024-cü ilin 24 fevral tarixində 74 yaşında haqq dünyasına qovuşdu.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.02.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı AMEA A.A.Bakıxanov adına Tarix və Etnologiya İnstitutunun “Qərbi Azərbaycan Tarixi” şöbəsinin rəhbəri, t.ü.f.d, dosent Cəbi Bəhramovun yazıçı Varisin yenicə işıq üzü görmüş, Qərbi Azərbaycanın gerçək tarixini özündə əks etdirən “İrəvanda xan qalmadı” romanı barədə fikirlərini diqqətinizə çatdırır.

Varisin geniş oxucu kütləsi üçün nəzərdə tutduğu “İrəvanda xan qalmadı” tarixi romanı Azərbaycan tarixinin qaranlıq və keşməkeşli dövrlərindən biri olan XIX əsrin əvvəllərində İrəvan xanlığının çar Rusiyası tərəfindən işğalına həsr edilmişdir. Əsəri nəzərdən keçirdikdə aydın olur ki, müəllif bu tarixi dövrü bədii şəkildə təqdim etsə də, tarixi mənbələri dərindən araşdırmış və hadisələri faktlara əsaslanaraq ətraflı şəkildə işıqlandırmışdır.

Qeyd etmək lazımdır ki, “İrəvanda xan qalmadı” tarixi romanını şərti olaraq üç hissəyə bölmək olar:

- birinci hissədə İrəvanın işğalı ərəfəsində və işğal dövründə baş verən tarixi hadisələr təsvir olunur;

- ikinci hissədə hadisələrin bədii baxımdan daha oxunaqlı və təsirli təqdim edilməsi məqsədilə Uluxanla Selcanın faciəvi məhəbbət hekayəsinə yer verilir;

- üçüncü hissədə isə müasir dövrdə müəllifin bilavasitə iştirakı ilə İrəvanla bağlı tarixi həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılması və beynəlxalq aləmin tarixi saxtakarlıqlardan agah edilməsi ön plana çıxarılır.

Əsərdə diqqəti cəlb edən əsas məqamlardan biri müəllifin tarixi şəxsiyyətlərin — Hüseynqulu xanın, onun qardaşı Həsən xanın, Qacarlar dövlətinin şahı Fətəli şahın, şahzadə Abbas Mirzənin, Rusiya çarı I Nikolayın, Qafqazda Rusiya qoşunlarının baş komandanları Yermolovun, Paskeviçin və digər tarixi simaların bədii obrazlarını dəqiq və inandırıcı şəkildə canlandırmasıdır. Rusiyanın Cənubi Qafqazda həyata keçirdiyi işğalçılıq siyasətini, xüsusilə Azərbaycanı ələ keçirmək niyyətini, eləcə də bu siyasətin icraçıları olan şəxslərin mahiyyətini və məqsədlərini bədii obrazlar vasitəsilə açıb göstərmək müəllifin böyük yaradıcılıq məharətindən xəbər verir. Fikrimizcə, müəllif bu mürəkkəb və məsuliyyətli vəzifənin öhdəsindən uğurla gəlmişdir.

Romanda diqqət çəkən əsas məsələlərdən biri Hüseynqulu və Həsən xan qardaşlarının, eləcə də İrəvan əhalisinin xanlığın müstəqilliyi uğrunda rus işğalçılarına qarşı apardıqları amansız və qətiyyətli mübarizədir. Əsərdə xüsusilə vurğulanan məqam rus işğalçılarını qorxuya salan əsas amil — “öldü var, döndü yoxdur” devizi altında irəvanlıların son nəfəsinədək davam edən müqavimət ruhudur.

Tarixdən məlumdur ki, İrəvan sərdarı Hüseynqulu xan və onun sadiq qardaşı Həsən xan sona qədər İrəvan xanlığının müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparmışdılar. Lakin bu mübarizə prosesi xəyanət halları ilə də müşayiət olunmuşdur. Romanı oxuduqda aydın olur ki, İrəvan əhalisi müxtəlif daxili və xarici təzyiqlərlə üzləşmiş, xanların yerli əhaliyə, o cümlədən xanlıq ərazisində yaşayan azsaylı erməni icmasına göstərdikləri xoş münasibətə baxmayaraq, bəzi erməni dairələri və dini rəhbərlər fürsət düşdükcə rus komandanlığı ilə əməkdaşlıq etmiş, onlara məlumatlar ötürmüş və hərbi əməliyyatlarda iştirak etmişlər. Müəllifin hadisələri dərindən bilməsi həm də onunla izah olunur ki, Qacar dövləti İrəvana sonadək lazımi və ardıcıl dəstək göstərməmiş, bu isə xanlığın süqutunu xeyli dərəcədə sürətləndirmişdir. Nəticədə meydanda tək qalan İrəvan xanlığı rus qoşunları tərəfindən işğal edilmişdir.

Müəllif “İrəvanda xan qalmadı” romanını daha oxunaqlı və təsirli etmək məqsədilə tarixi hadisələrin fonunda məhəbbət mövzusuna da yer vermişdir. Uluxanla Selcanın faciəvi məhəbbət hekayəsi romanın bədii dəyərini artıraraq onu daha da cəlbedici edir. Hadisələrin inkişafı zamanı bu sevgi xəttinin təqdim olunması, əsər boyu onların bir-birinə olan məhəbbətinin ağır sınaqlardan keçməsi və Tələt bəy kimi xain bir obrazın xəyanətləri ilə üzləşmələri İrəvan xanlığının faciəvi süqutu ilə paralellik təşkil edir. Əsərin sonunda vətənini və xalqını satan xain Tələt bəyin Selcanın əli ilə cəzalandırılması isə müəllifin belə insanlara cəmiyyətdə yer olmadığını açıq şəkildə ifadə etməsidir.

Romanın üçüncü hissəsində müəllifin əsas məqsədi müasir dövrdə tarixi həqiqətləri dünya ictimaiyyətinə çatdırmaqdır. Əsərə diqqətlə nəzər saldıqda aydın olur ki, Varis romanında Amerika və digər ölkələrdə fəaliyyət göstərən Azərbaycan diasporu və mədəniyyət mərkəzləri vasitəsilə İrəvanla bağlı tarixi həqiqətləri beynəlxalq ictimaiyyətə təqdim edir, həmçinin böyük dövlətlərin siyasi və mədəniyyət xadimləri tarixi saxtakarlıqlar barədə məlumatlandırılır. Bu yanaşma müəllifin fəaliyyətinin çoxşaxəli olması və Vətəninə, Azərbaycana dərin məhəbbəti ilə sıx bağlıdır.

Varisin müəllifi olduğu “İrəvanda xan qalmadı” romanını oxuduqda müəllifin tarixi hadisələri dərindən araşdırdığı aydın şəkildə görünür. Az sayda istisnalar olmaqla, hadisələr əsərdə ətraflı və geniş şəkildə işıqlandırılmışdır. Əsər bədii xarakter daşısa da, inanırıq ki, roman İrəvanla bağlı tarixi həqiqətlərin dünya ictimaiyyətinə çatdırılmasında mühüm və əvəzsiz rol oynayacaqdır.

Bu çətin və məsuliyyətli yolda müəllifə uğurlar arzulayırıq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.02.2026)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Qarabağlılar üçün Seyid Lazım ağa din xadimindən daha çox bir hörmət sahibi olan ağsaqqal və xeyriyyəçi idi. Ölənə qədər ona gətirilən nəzirləri kasıb-kusuba paylayan Seyid Lazım 1880-ci ildə Laçın rayonunun Böyük Seyidlər kəndində anadan olmuşdur. Lakin ömrünün böyük hissəsini Ağdam rayonunda yaşayıb. Əvvəlcə Çəmənli, sonra isə Şıxbabalı kəndlərində.

1918-20-ci illərdə Xalq Qəhrəmanı Sultan bəy Sultanovun müqavimət dəstəsində o da erməni daşnakı Andronikin Ozanyanın ordusuna qarşı vurulmuşdur.

Qaragöl və Keçəldağ döyüşlərində iştirak edib. Sultan bəy Naxçıvana 253 at yükü ərzaq, paltar, silah- sursat göndəribmiş. Seyid Lazım ağa da karvanı müşayət edənlərin arasında olub. Qayıdanda Seyid Lazım ağa və yoldaşları Zəngəzurda ermənilərin mühasirəsinə düşüblər. Bundan xəbər tutan ermənilərlə döyüş aparan hərbi birləşmənin əfsanəvi komandiri Seyid Həmid öz dəstəsi ilə hücuma keçərək mühasirəni yarıb və mühasirəyə düşənləri xilas etmişdir.

Qarabağı ermənilərdən qorumaq üçün əlinə silah alan Ağa daşnaklara qarşı amansız bir insan olsa da üç həyat prinsipi olub:

Ədalət, səxavət və ibadət.

Dini məktəb oxumasa da, Quranı əzbərdən bilmiş, çox mükəmməl Quran oxuyurmuş.

Seyid Lazım ağa 1994-cü il yanvar ayının 3-ü cümə günü 115 yaşında Mingəçevir şəhərində vəfat edib. Məzarı Ağdam rayonunun Çəmənli kəndindədir.

Üç övladı var: Seyid Məhəmməd, Seyidə Humay xanım və Seyidə Pəri xanım.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.02.2026)

Nərgiz Mustafayeva, Gəncə. “Ədəbiyyat və incəsənət”

Boz ayın gəlişi hər şeydən əvvəl yaradılışın ilk ünsürü olan suyun oyanışı ilə başlayır. “Əzəl Çərşənbə” və ya “Gözəl Çərşənbə” adlandırılan Su Çərşənbəsi, Azərbaycan türklərinin məişətində sadəcə bir təqvim günü deyil, ruhun və yaşayış sahəsinin təmizlənmə ritualıdır.

Xalq qış fəslini “ölüm” və ya “yuxu” kimi qəbul edirdi. Su Çərşənbəsində suların oyanması, əslində torpağa dirilik suyunun verilməsidir. İnanca görə dirilik suyundan içən kəs ölümsüzlük qazanır. Bu inanc, təbiətin hər il yenidən canlanması (ölümsüzlüyü) ilə paralellik təşkil edir.

Folklorumuzda “Dirilik suyu” ölümsüzlük rəmzidir. Nağıllarımızda bu su bəzən “qoşa bulaq” kimi təsvir olunur, biri öldürür (təmizləyir), digər isə dirildir (yəni həyat verir). Klassik ədəbiyyatımızda və şifahi xalq yaradıcığında Məğribdən Məşriqə qədər dünyanı fəth edən İsgəndərin yeganə tapa bilmədiyi şey “Dirilik suyudur”. Foklorumuz deyir ki, dünya malına tamah salan, dirilik suyunu tapa bilməz, onu ancaq qəlbi saf və təbiətlə vəhdətdə olanlar tapa bilər.

Xalq inancında dirilik suyunu tapan və içən şəxs məhz Xızır (Xıdır Nəbi) hesab olunur. Ona görə də o, darda qalanların köməyinə çatır – çünki o, “əbədi diridir”.

Su Çərşənbəsində adətlər arasında ən maraqlısı günəş çıxmadan bulaq başına getməkdir. Səhər tezdən gətirilən, hələ heç kəsin toxunmadığı suyun şəfaverici olduğuna inanılırdı. Bu suyu (Lalsu) gətirən şəxs yol boyu heç kəslə danışmamalı, evə gətirdikdə isə ailə üzvlərinin üzünə həmin sudan çiləməlidir.

Qədim adətlərimizə görə bu gün evdəki bütün qab-qacaqlar, xüsusilə mis qablar “təzə su” ilə yuyulmalı, parıldadılmalıdır. İnanca görə köhnə ilin tozunu və yükünü üzərində daşıyan əşyalar bu gün suyun gücü ilə təmizlənməlidir. Qız - gəlinlər yorğan-döşək üzləri, pərdələri yuyar, evlərin künc-bucağına “aydınlıq olsun” deyə su çiləyərdilər.

Su Çərşənbəsində süfrə qurularkən süfrənin mərkəzinə mütləq şəffaf, büllur və ya mis qabda təzə su qoyulur. Bu suyun ağzı açıq saxlanılır ki, evə “aydınlıq” daxil olsun, süfrənin ruzisi və evdəkilərin bəxti su kimi aydın olsun. Süfrəyə qoyulan nemətlərin mümkün qədər “açıq rəngli” (ağ noğul, küncüt halvası, ağ rəngli şirniyyatlar) olmasına üstünlük verilir. Bu qışın qaranlığından baharın işığına keçidin vizual simvoludur.

Yeməyə başlamazda əvvəl ailə böyüyü suyun müqəddəsliyindən danışar, “suyun haqqı” yad edilər, “Su içənə ilan toxunmaz”, “Su murdarlıq götürməz” kimi atalar sözləri ilə süfrəyə xeyir-dua verilərdi.

Qeyd: Məqalə müəllifin şəxsi tədqiqatları, xalq inancları və mifoloji mənbələrin müqayisəli təhlili əsasında hazırlanmışdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.02.2026)

 Səməd Vurğun -120

Ramiz Göyüş, yazıçı-publisist. “Ədəbiyyat və incəsənət”

Xalq şairi Səməd Vurğunun həyat və yaradıclığı, dramaturgiyası, poeziyası, ayrı –ayrı dram əsərləri, poeziyasının xüsusiyyətləri barədə onlarca disertasiya və monoqrafiyalar, yüzlərcə məqalə, minlərcə xatirə və oçerklər yazılıb və əminəm ki, indən sonra da yazılacaqdır. Bu yazıda  böyük şairin yaradıcılığının və şəxsiyyətinin formalaşmasında  mühüm rol oynamış və əhəmiyyət kəsb edən musiqi dünyasından  söhbət açmaqdır.

Səməd Vurğunun musiqiyə vurğunluğunu,  onun musiqi istedadını ilk dəfə  atası Yusif ağa hiss etmişdi. Şairin qardaşı, görkəmli pedaqoq və ictima-siyası xadim Mehdixan Vəkilov Səməd Vurğunun həyat və yaradıcılığına həsr etdiyi, xatirlərdən ibarət “Ömür dedikləri bir karvan yolu” kitabında yazırdı: ”Ata-anamız həssas qəlbli, mərhəmətli, təmiz və saf duyğulu, şair xəyallı, son dərəcə xəyalpərəst adamlar idilər. Hər ikisi məlahətli səsə malik, sinələri söz-söhbətlə dolu nəğməkar idilər. Səməd Vurğun ömrünün axırına qədər atasının “cürə” sazının sınıq qəlbə od səpələyən füsunkar səsini və anasının ecazkar laylasını xatırlardı:

Dağlarda çiçək a səm-səmi

Hamıdan göyçək a səm-səmi!”

O, lap kiçik vaxtlarından musiqini, nəğməni, tez mənimsəyir və gözəl rəqs edirdi. Atası “Ruhani” havasını çalar, balaca, sısqa və baldırları açıq Səməd isə oynayardı. Ondakı bütün bu incəlikləri və bədii zövqün ruşeyimini görən atası böyük iftixar hissi ilə təkrar edərdi:  ”Oğul bundan olacaq!”.

Atası Yusif ağanın “cürə” sazından eşitdiyi qəlb kövrəldən aşıq havaları, qəmli-yanıqlı nəqmələrı, həyatdan çox erkən getmiş anası Məhbub xanımın laylaları, dua edib, quran oxuyarkan eşitdiyi şirin avazı və gözəl səsi, Kürün uğultusu, durnaların qaqqıldaşması, Qarayazı meçəsində gecələr bir-birini çağıran iki qardaşın timsalı olan  İsa-Musa quşlarının həzin “qu-qu” nəğməs balaca Səmədin qəlbinə hakim kəsilmiş ilk eşitdiyi nəğmələr idi.

Seminariyada oxuduğu 1918-1924-cü illər onu həyatında xüsusi bir mərhələ təşkil edir.  Səməd Firudin bəyin təşəbbüsü ilə Seminariyada təşkil edilən xor, dram, musiqi dərnəklərində fəal iştirak edirmiş.

Sininfdən-sinfə keçdikcə, Səməd bütün sahələrdə xüsusu istedadı ilə özünü daha qabarıq şəkildə biruzə verir, onun istər seminaristlər, istərsə də seminariyada dərs deyən, sonrakı illərdə Azərbaycan təhsilinin inkişafında  mühüm xidmətlər göstərmiş Əhmədağa Mustafayev, Əli Hüseynov, Yusif Qasımov, Alay Şıxlinski, İbrahim Əfəndi Qayıbov,  Mirzə Vəlizadə, Yusif Əfəndiyev, Süleymanağa Qayıbov kimi görkəmli pedaqoqlar Səmədi xüsusi bir məhəbbətlə sevir, onun inkişafına daim diqqət yetirirmişlər. Əvvəllər riyaziyyat fənninə xüsusilə daha böyük həvəsi olan Səməd, sonradan ədəbiyyata və musiqiyə daha çox meyl göstərməyə başlayır. ”Zaman keçdikcə ədəbiyyata və musiqiyə olan daxili hərarət və gizli lira simləri güclü surətdə hərəkətə gəlməyə, səslənməyə başladı. Onun gözəl şeirlər oxuması, monoloqlar deməsi, səhnədə Məcnun rolunda ”Məcnun kimi” oynamasıı, məlahətli səsi, skripkanı incə hisslə və ehtirasla çalması, xəyalpərvərliyi, üsyankar təbiəti müəllimlərin diqqətini cəlb etmişdi. Ədəbiyyat müəllii Yusif Qasımov bir dəfə”Bu Səməd fitneyi- dövran olacaqdır”-demişdi.”(Mehdixan Vəkilov)

1918-1924-cü illərdə Səməd Vurğunla Seminariyada birlikdə təhsil almış, məşhur nasir, publisist, tərcüməçi, 1936-1938-ci illərdə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının sədri olmuş Seyfulla Şamilov şairin gənclik illərinin, onun musiqi dünyasının ən yaxın şahidlərindən biri idi: “...Qoridən gələn yuxarı sinif tələbələri içərisində  skripkanı çox yaxşı çalanlar var idi. Lakin heç kəsin çaldığı skripka Səmədin skripkası kimi inləmirdi, çalarkən heç kəsin gözlərində Səmədin gözlərində olduğu kimi ehtiras alovu parlamırdı. Cümə günlərində seminariyada dərs olmayanda biz öz sinifimizdə Səmədin başına yığışıb ondan bir hava çalmasının xahiş edirdik. O, bəzən bizim xahişimizə əməl edər, bəzən də yalnız istədiyini çalırdı.”

Səməd Vurğun hələ şair olmamışdan əvvəl atasından oxumağı və saz  çalmağı öyrənmişdi. Saz onun ən sadiq həmdəmi idi. Hələ şair kimi məşhurlaşmamışdam əvvəl o, mahalı el-el , oba-oba gəzəndə sazı da onunla  bir yerdə gəzirdi.

1928-ci ildə Gəncəyə köçərək burada orta məktəblərdə və partiya məktəbində müəllim   işləməklə  bərabər Gəncədə  ədəbi mühitin inkişafında fəal mövqe tutan  Səməd Vurğun bir növ Gəncə şəhərinin həyatında hadisəyə çevrilmişdi. Həyatının mənasını poeziya və musiqidə görən gənc Səməd həm də çoxsaylı musiqiçilərlə ünsiyyət, dostluq əlaqələri qururdu.  “Körpəlikdən Səmədin köksündə üç şey kök atmışdı, rişələri ürəyinə, beyninə işləmişdi. Varlığı bu üç şeydən yoğrulmuşdu: şeir, musiqi, bir də məhəbbət.” (Mehdixan Vəkilovun xatirəlrindən)

Yazının bu məqamında oxucunun diqqətini Şairin ustad sənətkar, xalq mahnılrımızın və muğamlarımızın təkrarsız və mahir ifaçısı  Xan Şuşinski ilə münasibətlərinə diqqəti yönəltmək istərdim. “...Səməd Vurğun Xan Şuşinskinin səsini ilk dəfə ötən əsrin iyirminci illərində Gəncədə eşitmişdi. O vaxtdan da xanəndənin sənəti, ecazkar səsi onu məftun eləmişdi. Çox çəkmədən hər iki sənətkar şəxsən tanış olmuş və bu tanışlıq sonralar möhkəm və səmimi bir dostluğa çevrilmişdi. Şairin elə bir məclisi olmazdı ki, Xan orda iştirak etməsin. Xanəndənin səsinin “dəlisi” olan Səməd Vurğun özünün məşhur “Azərbaycan” şeirində onu xüsusi bir məhəbbətlə tərənnüm edir

Bu hadisədən sonra şairlə xanəndə rastlaşırlar. Səməd Vurğun xüsusi bir şövqlə  Xan Şuşinskiyə  - ” Xan səni də saldım tarixə”- deyərək Azərbaycan şeirindən bu bəndi söyləyir:

Könlüm keçir Qarabağdan,

Gah o dağdan, gah bu dağdan,

Axşamüstü qoy uzaqdan

Havalansın Xanın səsi,

Qarabağın şikəstəsi.

Xan Şuşinski Böyük şairin bu şirin atmacasından məmnun olaraq eyni əhvalla  cavab verir: “Səməd vallah mən tarixdəydim, mən öləcəm amma Qarabağ şikəstəsi qalacaq, hər dəfə bu ifamı eşidəndə, səsim gələndə, sən də xatırlanacaqsan...” (Tədqiqatçı-jurnalist Vasif Quliyev).

Şairlə xanəndənin növbəti görüşlərindən biri, həm də son görüşü 1955-ci ilin yayında məşhur İsa bulağında baş tutur. Vasif Quliyev yazır: ” İsa bulağında bu iki dost elə səmimi, elə mehriban qucaqlaşdılar ki, uzun illər bir-birlərinin həsrətində olan doğma qardaşlar kimi görüşdülər.

...Məclisin axırında Xan Səməddən xahiş etdi ki, bir-iki ağız desin...Şair tarzənə dedi:

– Aya, Allahyar, o tarı “Yetim segah” üstündə köklə, bəri ver!

Səməd tarı döşünə basıb, sarı simdə gəzişdi. Bir qədər keçməmiş meşəni yanıqlı və həzin bir səs bürüdü.

... Hamı heyrətlə Səməd Vurğunu dinləyirdi. O, son dərəcə aydın diksiya ilə Aşıq Ələsgərdən oxuyurdu.

... O gün Səməd Vurğunun İsa bulağında qurduğu məclis gecədən keçənədək davam etdi. Artıq dan yeri sökülürdü...”

Səməd Vurğunun musiqiyə vurğunluğu təkcə musiqiçilərlə dostluqla,  musiqi məclislərində iştirak etməklə, sazlı-söhbətli məclislərdə, dost məclislərində musiqi alətlərində ifa etməklə bitmirdi. O, həm də yaradıcılığında musiqini özündə ehtiva edən poeziya inciləri yaradırdı. Həmin incilərdən birini- hələ də xanəndələrin repertuarını bəzəyən məşhur qəzəlini misal gətirmək istədim:

Hər bağın, hər baxçanın öz bülbülü şeydası var.

Hər duyan qəlbin, əzizim, gizli bir sevdası var.

Ruhu oxşar, qəlbi oxşar incə bir canan səsi,

Gah gülər, gah ağlayar, hər dəmdə bir mənası var.

Can alan hər nəğmənin mənası yalnız eşqidir.
Göz görüb, əl çatmayan yıldızlı bir dünyası var...

Şairin hikmətinə diqqət yetirin, “can alan hər nəğmənin mənası yalnız eşqidir. Səməd Vurğun da musiqinin, nəğmənin mənasını yalnız “eşq”də görür. Eşqisiz həyat yoxdur, eşqsiz  heç nə yarana bilməz.

 Dəyərli oxuculara bildirmək istəyirəm ki, Üzeyir bəylə Səməd Vurğun arasında hamıya örnək olan dostluqlarına ayrıca məqalə həsr etmişəm. Həmin səbəbdən bu iki dahi şəxsiyyət arasında dostluğun və yaradıcılıq əlaqələrinin səviyyəsini Səməd Vurğunun Üzeyir bəyə yazdığı bir məktubu nümunə gətirməklə kifayətlənməyi lazım bildim. Həmin məktubda Böyük şair yazırdı:

 "Əzizim Üzeyir bəy! Siz məndən ordumuzun 25-ci ildönümü münasibətilə şeir istəmişdiniz. Mən də "Göz aydınlığı" adlı bir şeir yazıb sizə göndərirəm. İndi söz sizindir! Sizin böyük sənətiniz hər zaman mənim şeirlərimə qanad verdiyi kimi, bu şerimə də qanad verəcək. Əllərinizi bərk-bərk sıxıram, hər vaxt qulluğunuzda hazıram.

Sizin S. Vurğun

9.11.43. Bakı ."

Səməd Vurğun Azərbaycanın görkəmli musiqiçiləri, xanəndələri, bəstəkarları, müğənniləri ilə yaxın dostluq edir, onlarla birgə yaradıcılıq əlqələri qururdular. Bu baxımdan şairin məşhur bəstəkarımız, SSRİ xalq artisti Fikrət Əmirovla bir görüşü son dərəcə heyrətamiz və maraqlıdır. Firət Əmirov xatirələrində yazır: ” Sənətimizin parlaq məşəllərini yandırmış üç müdrik sima həmişə gözlərim önündə durur: Üzeyir Hacıbəyov, Bülbül, Vurğun... Sənətkar olmaq üçün sənətin aşiqi olmaq gərəkdir. Səməd Vurğun yaradıcılara nümunə olan əsl sənət vurğunu idi...1954-cü ilin yazı idi. Dram  Teatrında tamaşalardan birinə ictimai baxış keçirilirdi. Səmd Vurğun  yazıçı Mehdi Hüseynlə foyedə gəzişirdi. Məni görüb ayaq saxladı, yanına çağırdı, özünəməxsus səmimiyyətlə dedi: - Ayə, dünən sənin simfonik suitanı radioda eşitdim, lap Kəpəzin başına çıxmışdın...O vaxt utandım, ürəyimdə olan bir sözü şairə deyə bilmədim. Deyə bilmədim ki, bu suitanı Sizə həsr etmişəm, Onu Sizin “ Azərbaycan” şeirinin təsiri ilə yazmışam...”.

Görkəmli bəstəkar Fikrət Əmirov xatirələrini davam etdirərək yazırdı: “Səməd Vurğun yeni yaranan əsərlərə maraq göstərirdi. “Kürd ovşrı” və ”Şur” simfonik muğamlarını Bülbülün evində mən pianoda çalarkən bu muğamların ilk dinləyiciləri ev sahibi, Səməd Vurğun və Mirzə İbrahimov olmuşlar.”

Opera sənətimizin korifeyi və xalq mahnılarımızın mahir ifaçısı, SSRİ xalq artisti Bülbülün Səməd Vurğun haqqındza fikirləri də şox maraqlıdır: ”Otuz illik çoşqun bədii yaradlıcılıq yolunda – şeirdə, musiqidə, teatr sahəsində biz, incəsənət işçiləri həmişə Səmədlə əl-ələ verib birgə addımlamışıq. O, həmişə bədii yaradıcılığın ön sıralarında getmişdir. Səməd Vurğun çox  yazıb, yaratmış, özündən sonra böyük bir irs qoyub getmişdir... Xalqımız əsrlərlə onu oxuyacaq,  xatirəsini də əbədiləşdirəcəklər... Onun musiqiyə dair dediyi  bu tutarlı  misralar heç vaxt xatirimdən çıxmır:

Hər incə pərdənin öz aləmi var,

Bəzən nəşəsi var,  bəzən qəmi var.

O gözəl nəğməni dinlədikcə biz,

Həsrətlə çırpınır ürəklərimiz.”

Səməd Vurğun həssas musiqi duyumuna, musiqini kamil eşitmə qabiliyyətinə, mükəmməl musiq savadına malik olduğu onunla təmasda olan misiqiçiləri hamısına məlum idi. Şairlə dostluq və yaradıcılıq münasibətində olan görkəmli bəstəkar Əfrasiyab Bədəlbəylinin xatirələrindən: “ Bəstəkarlarımız çox vaxt ona (Səməd Vurğuna R.G.) öz aralarnda Azərbaycan Sovet şeirinin Üzeyiri deyirdilər...Səməd Vurğun saz çalmaqda  xalq aşıqlarının bir çoxundan geri qalmaz, kefi gələndə hərdən tarını sinəsi üstə alıb, sarı simi narın mizrab ilə səslədər, gah da pəsdən zümzümə edər. O Azərbaycan muğamlarını professional musiqiçi qədər mükəmməl bilir. ...1939-cu ildə, “Xanlar”pyesini ilk dəfə tamaşaya hazırlandığı zaman sınamışam. Bu pyes üçün yazdığım musiqidən yeni bir parça məşq edildiyi zaman notların bəzi cüzi səhvlərlə köçürülməsi üzündən opkestrin saxta səslərlə çaldığını o  saatca duyub bildirən Səməd Vurğun, drijor və musiqiçiləri heyran etdi. Yazdığım mahnılardan birinin doğurdan da  nəinki səhnədə göstərilən hadisə xarakterinə uyğun olmadığını, hətta ümumiyyətlə zəif olduğunu mənə asanlıqla sübut etdi.

 - Məncə bunu “şur” kökündə yox,” segah” kökündə bəstələmiş olsa idin, daha artıq müvəffəq olardın- dedi. O, tamamailə haqlı idi.””

Səməd Vurğunun həyat və yaradıcılığı haqqında bir qədər məlumatı olan hər kəs bilir ki, Azərbaycanın görkəmli ədibi, yazıçı, şair, publisist, pedaqoq Abdulla Şaiqlə Səməd Vurğun bacanaq idi. Bu iki ailə arasında çox isti münasibət var idi. Hər iki ailənin üzvləri müxtəlif ailə və dost tədbirlərində tez -tez görüşür birgə məclislər təşkil edirdilər. Təbii ki, bu tədbirlərdə Abdulla Şaiqin oğlu, görkəmli ədəbiyyatşünas alim, Kamal Talıbzadə də iştirak edirdi və bu mənada Səməd Vurğunu yaxından tanıyan, onunla yaxın qohum və dost olan professor Kamal Talıbzadənin xatirələri çox maraqlıdır: “Səməd Vurğun professional, peşəkər musiqiçilər qədər klassik musiqini, xalq musiqisini bilirdi...musiqi alətlərinin çoxunda çalırdı. Saz, tar, skripka, kamança, qarmon, piano, tütək. Səmədin musiqi alətlərindəki ifalarının oyatdığı mənəvi zövqü, ləzzəti təsəvvür etmək üçün ancaq şairin özünü dinləmək lazımdır. Dəfələrlə onun sazı sinəsinə sıxıb aşıqsayağı aşıq mahnılarını çalıb oxumasını, pianonun arxasına keçib asta-asta məlahətlə muğam çalmasını eşitmişəm... tarı xüsusi  məharətlə çalırdı. Onun sədəfə bürünmüş, gur aydın səsi olan tarı vardı.”

Bu yazıda qeyd olunduğu kimi hələ lap uşaqlıqdan Səməd Vurğunun məlahətli səsi, gözəl saz və skripkada ifa etməyi var idi. Lakin bir gerçəkliklə barışmaq lazımdır ki, hər tərəfli istedad sahibi olan bu insanda poeziya, şairlik musiqiyə üstün gəldi. Bununla belə O, övladlarını musiqi ilə böyütmək istəyirdi və elə bu səbədən də onların hər üçünə musiqi təhsili vermişdi. Yusif də, Aybəniz xanım da, Vaqif də Bülbül adına orta ixtisas musiqi məktəbini bitirmişdilər. Vaqif Səmədoğlu isə sonradan həm də Konservatoriyanı bitirmişdi və Konservatoriyanın  professoru idi. Lakin ataları kimi Yusifin də, Vaqifin də sonralar bədii yaradıcılığı musiqi yaradıcılıqlarına üstün gəldi. Bununla belə həyat həm də qeyri-adiliklərlə zəngindir. Görünür böyük şairin böyük musiqiçi olmaq arzusunu gerçəkləşdirmək üçün zaman lazım imiş. Və nə yaxşı ki, həmin zaman yetişdi. Bir vaxtlar Səməd Vəkilov adlı Səməd Vurğun  öz misilsiz poeziyası ilə Avropanı fəth edirdisə, bu gün onun  nəticəsi , ev muzeyinə rəhbərlik edən və həm də şairin ad və soyadını daşıyan gənc pianoçu Vurğun Vəkilov Avropanı öz virtioz ifası ilə fəth edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(24.02.2026)