İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

“Öz namuslu əməyi ilə həyat sürmək, sənəti ilə yaşayıb ömrü başa vurmaq, əsərləri ilə oxucuların qəlbinə yol tapmaq yazıçı üçün ən böyük sərvətdir” deyirdi Əli Vəliyev.

Əli Vəliyev 1901-ci il fevralın 27-də Yelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasının Ağdü kəndində anadan olub. Mənşəcə kürddür. 1917-ci ildə Ağdü kəndindəki 3 sinifli rus məktəbini bitirib. 1923-cü ildə Şuşa firqə məktəbinə daxil olub. Şuşa firqə məktəbindən sonra Bakı mərkəzi firqə məktəbində və mühazirəçilər qrupunda təhsilini davam etdirib.

1925-ci ildə Kommunist Partiyası sıralarına daxil olub. 1925–1928-ci illərdə Kürdüstan qəzasında müxtəlif vəzifələrdə çalışıb. Yay pedaqoji kurslarında təhsilini artırmış və Şuşada orta təhsil haqqında diplom alıb. 1928-ci ildə Azərbaycan Dövlət darülfünunun pedaqoji fakültəsinin tarix-ictimayyət şöbəsinə daxil olub.

1931-ci ildə Azərbaycan Dövlət darülfünunun pedaqoji fakültəsini bitirib. 1933–1934-cü illərdə "Şərq qapısı" qəzetinin redaktoru vəzifəsində çalışıb. 1935–1937-ci illərdə Azərbaycanın bir sıra rayonlarında partiya işində işləyib. 1937–1941-ci illərdə Azərbaycan Sovet Yazıçıları İttifaqında, Azərbaycan İncəsənət İşçiləri İttifaqında, Voroşilov Rayon İcraiyyə Komitəsində məsul vəzifələrdə çalışıb.

1942–1945-ci illərdə Kommunist qəzetinin redaktor müavini işləyib. 1945–1950-ci illərdə Kommunist qəzetinin məsul redaktoru vəzifəsində çalışıb. 1950–1954-cü illərdə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının məsul katibi vəzifəsində işləyib. 1954–1959-cu illərdə "Azərbaycan" jurnalının məsul redaktoru vəzifəsində çalışıb.

Yaradıcılığa Bakı mərkəzi firqə məktəbində oxuyarkən başlayıb, fəal fəhlə-kəndli müxbiri kimi "Kommunist", "Kəndli", "Gənc işçi", "Yeni fikir" qəzetlərinin səhifələrində çıxış edib. "İnqilab və mədəniyyət", "Hücum", "Ədəbiyyat cəbhəsində" jurnallarında hekayələri çap edilib. 1930-cu ildə "Allahın səyahəti" və "Nənəmin cəhrəsi" kitablarını nəşr etdirib.

1937–1941-ci illərdə "Qarlı dağlar", "Qəhrəman", "Ordenli çoban" və "Sübut" kitabları çap edilib. 1941–1942-ci illərdə Böyük Vətən müharibəsi cəbhələrində yazıçı-jurnalist kimi iştirak edib, gördüyü, şahidi olduğu insanlar və onların qəhrəmanlığı haqqında "Cəbhə hekayələri" kitabını yazıb. 1942–1945-ci illərdə "Ərköyün", "Sovqat" kitablarını çap etdirib

1945–1950-ci illərdə "Gülşən" povesti və "Hekayələr" kitabları nəşr edilib. 1958-ci ildə "Gülşən" povesti və "Çiçəkli" romanı M.F.Axundov adına mükafata layiq görülüb. 1954–1959-cu illərdə yazıçının "Madarın dastanı", "Ürək dostları", Azərbaycan, rus və Ukrayna dillərində "Çiçəkli" romanı, "Seçilmiş əsərləri"nin I cildi oxuculara təqdim olunub

1959-cu ildə Rus dilində "Ürək dostları" romanı işıq üzü görüb. 1960–1970-ci illərdə "Seçilmiş əsərləri"nin II–VI cildləri, görkəmli söz ustası S.Rəhimovun anadan olmasının 60 illiyinə həsr edilən "Xalq yazıçısı" monoqrafiyası, "Turaclıya gedən yol", "Budağın xatirələri" (Azərbaycan və rus dillərində) romanları, "Zəngəzur qartalları", "Bir cüt tərlan" povestləri, "Uşaqlara sovqat", "Əziz nəvələrimə", "Anaqız", "Bir cüt ulduz" nağıl və hekayələri çapdan çıxıb.

1971-ci ildə "Samovar tüstülənir", "Gəncliyimi tapdım" (rus dilində), povest və hekayələr kitabları çapdan çıxıb. 1972-ci ildə "Durna qatarı" oçerklər kitabı nəşr edilib. 1974-cü ildə "Gənclik" nəşriyyatı 2 kitabdan ibarət "Budağın xatirələri" romanının yeni-tamamlanmış nəşrini çap edib. 1975-ci ildə "Yeni həyat" hekayələr kitabı çapdan çıxıb. 1976-cı ildə "Zamanın ulduzları", "İstedad" (rus dilində) povest və hekayələr kitabları işıq üzü görüb.

1977–1980-ci illərdə "Qarabağda qalan izlər", "Narahat adam", "Turaclıya gedən yol" (3-cü nəşri) romanları, "Qənirsiz gözəl", "Zamanın ulduzları" (rus dilində) povest və hekayələri, "Şamama Həsənova" oçerki çap edilib, bir sıra povest, hekayə, oçerk və ədəbi-tənqidi məqalələri dövri mətbuatda yayımlanıb.

Xalq yazıçısı Mirzə İbrahimov Əli Vəliyev haqqında yazdığı, “Ürәklә dilin birliyi” məqaləsində yazıb:

“Mәn Әli Vәliyеvlә ilk dәfәәdәbiyyаtа gәldiyim (1929-1930) illәrdә “Yаzıçılаr Cәmiyyәti”ndә görüşmüşәm. О zаmаn bu cәmiyyәt şәhәrimizin tаriхi binаlаrındаn birindә yеrlәşirdi. Оnun nеcә ictimаi hаdisәlәr mәrkәzi оlduğunu vахtаşırı dәyişәn аdındаn dа bilmәk оlur: “İsmаiliyyә”, “Türk mәdәniyyәt еvi”, “Аzәrbаycаn Dövlәt Elmi-Tәdqiqаt İnstitutu”, “АZFАN” vә nәhаyәt, “Rеspublikа Еlmlәr Аkаdеmiyаsı”.

Həmin illәrdә “Yаzıçılаr Cәmiyyәti” bu gözәl mеmаrlıq аbidәsinin ikinci mәrtәbәsindә, sоl tәrәfdә ikicә оtаqdа yеrlәşirdi. Оrаdа Әli Nаzim mәni Әli Vәliyеvlә tаnış еtdi. Еlә ilk görüşdә yаdımdа qаlаn оnun ucа bоyu, mеhribаn simаsı vә хеyirхаhlıq dоlu gözlәri оldu.

Sоnrаlаr о dövrdә tеz-tеz kеçirilәn әdәbi mәclislәrdә, qızğın müzаkirәlәrdә mәn Әli Vәliyеvin bir sırа çıхışlаrınа vә söhbәtlәrinә qulаq аsmаlı оldum. О, fikrini dәrhаl bildirirdi, bоyаsız, rәngsiz dаnışırdı, bәzәn fikrini ölçüsüz-biçimsiz dеyirdi, müәyyәn qәlibә sаlmаdаn, bәlkә dә, әsаslаndırmаdаn “yахşı әsәrdir”, yахud “zәifdir”, “mәnim хоşumа gәlmәdi” dеyib iki-üç kәlmә ilә qiymәt vеrirdi.

Bu, еtirаzlаrа sәbәb оlsа dа, bəzən gülüş dоğursа dа Әli Vәliyеvin sәmimiliyinә hеç kәsdә şübhә оyаtmırdı. Аydın idi ki, bu аdаmın ürәyindә nә vаrdısа, dilindә dә о idi. Әli Vәliyеvin хаsiyyәti bаrәdә оbyеktiv tәsәvvür nаminә bunu dа qеyd еtmәliyәm ki, оnun fikrini әsаslı dәlillәrlә tәkzib еdәnlәrlә rаzılаşır, inаdkаrlığа, аmbisiyаyа qаpılmırdı...

Оnun kеçdiyi әdәbi yаrаdıcılıq vә mübаrizә yоllаrınа bütünlüklә nәzәr sаldıqdа bеlә bir hәqiqәti nәinki dоstlаrı vә pәrәstişkаrlаrı, hәttа оnа tәnqidi yаnаşаnlаr dа еtirаf еdirdilәr ki, ürәyi uşаq ürәyi kimi tәmizdir, әdәbiyyаtımız qаrşısındа хidmәtlәri böyükdür. О, хеyirхаh, qеyrәtli bir vәtәndаş, hәyаtlа, хаlqlа cаnlı әlаqәsi оlаn bir yаzıçı, vәfаlı bir dоst idi.

Оnun sinәsindә bütün hәyаtı bоyu dоğmа хаlqınа, vәtәninә, bәdii әdәbiyyаtа, hәqiqәtә, düzlüyә mәhәbbәtlә dоlu оlаn vә rаhаtlıq bilmәyәn bir ürәk döyünürdü. О, Аzәrbаycаn sоvеt әdәbiyyаtının ilk yаrаnışı illәrindәn bеşiyi bаşındа durаnlаrdаn idi. Yоrulmаdаn sоn nәfәsinә kimi bu әdәbiyyаtın inkişаfı yоlundа qәlәm çаldı.

Әli Vәliyеv qәtiyyən qаpаlılıq bilmәzdi. Ürәyi tәmiz idi, hәmişә vә hәr yеrdә özünü оlduğu kimi göstәrirdi, sаbit idi, hеç bir dоlаyı fikir vә mülаhizәlәrә yоl vеrmәz, fikrini gizlәtmәzdi, vәziyyәtini, rәftаrını dәyişmәzdi. Nахçıvаndа işlәdiyimiz illәrdә (1933–1935) оnunlа çох yахınlаşdıq. О, “Şәrq qаpısı” qәzеtinin, mәn MTS siyаsi şöbәsinin оrqаnı olan “Sürәt” qәzеtinin rеdаktоru idim.

Hәr gün görüşür, sааtlаrlа bir yеrdә gәzişir, оturub söhbәt еdirdik. Bir nеçә аy hәlә tikilib qurtаrmаmış еvin birinci mәrtәbәsindәki şәrаitsiz sоyuq оtаğındа yаşаmаlı, cırıltısın­dаn qulаq tutulаn dәmir çаrpаyılаrdа yаtmаlı оlmuşduq. Оndа mәn Әli Vәliyеvin nеcә tәmizürәkli, hеç şеydәn çәkinmәdәn fikrini şах dеyәn bir kоmmunist, qаyğıkеş, dözümlü bir yоldаş оlduğunа bir dаhа inаndım.

 Әli Vәliyеvdә insаni vә хüsusәn yаzıçını şәrәflәndirәn bаşqа gözәl kеyfiyyәtlәr dә vаrdı. O, pахıllıq dеyilәn pis хəstәlikdәn tаmаm аzаd idi. Hansısa bir yаzıçının yахşı әsәrini qısqаnmаzdı. Bеlә әsәrə mәclisdә birinci “gözәldir!” dеyәn Әli Vәliyеv оlаrdı...”

Əsərləri

- Allahın səyahəti (1930)

- Nənəmin cəhrəsi (1930)

- Qarlı dağlar (1938)

- Dostlar (1939)

- Ordenli çoban (1939)

- Qəhrəman (1940)

- Sübut (1941)

- Cəbhə hekayələri (1942)

- Gülşən (1953)

- Çiçəkli (1955)

- Turaclıya gedən yol (1961)

1945-ci ildə "1941–1945-ci illərdəki Böyük Vətən müharibəsində şərəfli əməyə görə" medalı ilə təltif olunub. 1959-cu ildə "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni ilə təltif edilib. 1971-ci ildə anadan olmasının 70 illiyi və sovet ədəbiyyatının inkişafındakı böyük xidmətlərinə görə Lenin ordeni və "Əmək veteranı" medalı ilə təltif edilib.

 Jurnalistlər İttifaqının "Qızıl qələm" mükafatına və "Xalq maarifi əlaçısı" döş nişanına layiq görülüb. 1972-ci ildə Şamxor rayonundakı M.Əzizbəyov adına kolxozun təsis etdiyi "Qızıl oraq" mükafatına layiq görülüb. 6 sentyabr 1974-cü ildə "Azərbaycan SSR xalq yazıçısı" fəxri adına layiq görülüb.

1976-cı ildə anadan olmasının 75 illiyi münasibətilə SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət heyətinin fəxri fərmanı ilə təltif edilib. 1981-ci ildə Sovet ədəbiyyatının inkişafındakı xidmətlərinə görə və anadan olmasının səksən illiyi ilə əlaqədar olaraq "Oktyabr inqilabı" ordeni ilə təltif olunub.

Əli Vəliyev 2 fevral 1983-cü ildə Bakı şəhərində vəfat edib

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

"Teatrda əsasən o adamlar qalır ki, onların adı hər bir zaman teatr aləmində çəkilir. Mirmahmud Kazımovski məhz belə insanlardandır" - Görkəmli sənətşünas Cəfər Cəfərov belə söyləmişdi.

Mirmahmud Kazımovski 27 fevral 1882-ci ildə Bakının Bilgəh kəndində anadan olub. İlk təhsil illərini Hüseyn Ərəblinski ilə birlikdə alan Mirmahmud sonralar onunla möhkəm dost olublar. Hələ məktəbdə oxuyarkən onlar dram dərnəklərində fəaliyyət göstərib, bir sıra epizodik rollarda çıxış ediblər.

Sonralar Mirmahmud Kazımovski peşəkar artist kimi tanınmağa başlayıb. O, Qoqolun "Müfəttiş"ində Filippoviç, Nəcəf bəy Vəzirovun "Pəhləvani Zəmanə" əsərində Cahangir bəy, Şəmsəddin Saminin "Gavə" əsərində zabit və kəndli rollarında, "Müsibəti-Fəxrəddin" əsərində Əhməd rolunda, eyni zamanda bir sıra Qərbi Avropa dramaturqlarının əsərlərində uğurla çıxış edib. Bu əsərlərin içərisində Uilyam Şekspirin "Otello" faciəsi xüsusi yer tutub.

Mirmahmud Kazımovskinin ən böyük uğurlarından biri də Azərbaycanda qadınların teatr səhnəsinə hələ qalxmadıqları bir dövrdə qadın rollarını gözəl ifa etməsi olub. O, Leylinin anası, eyni zamanda altıncı və yeddinci ərəb rollarında çıxış edib.

Tezliklə Mirmahmud özü də xırda teatr əsərləri yazmağa başlayıb, ilmlərdə də çəkilibdir.

Əsərləri

- Nə qanır, nə qandırır (məzhəkə bir pərdədə)

- Daşım-daşım (bir pərdəli məzhəkə)

- Molla Cəbi (operetta 4 pərdədə)

- Vurhavur (operetta 3 pərdədə)

Filmoqrafiya

1. Neft və milyonlar səltənətində

2. Bismillah

3. Bakılılar

4. Kəndlilər

5. Sovqat

Azərbaycan SSR əməkdar artisti Mirmahmud Kazımovski 1 dekabr 1942-ci ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.02.2026)

Mədəniyyət naziri Adil Kərimli görkəmli opera müğənnisi, pedaqoq, Dövlət mükafatı laureatı, Xalq artisti Xuraman Qasımova ilə görüşüb.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Mədəniyyət Nazirliyinə istinadən xəbər verir ki, söhbət zamanı Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən incəsənət təhsilinin müasir tələblər səviyyəsində qurulması məqsədilə həyata keçirilən islahatlardan bəhs olunub.

Xalq artisti Xuraman Qasımova incəsənət məktəb və mərkəzlərində çalışan müəllimlərin peşə səriştə və bacarıqlarının ölçülməsinin əhəmiyyətini yüksək qiymətləndirib.

Qeyd edib ki, incəsənət təhsilinin inkişafı bilavasitə peşəkar müəllim amilinə bağlıdır. "Təəssüf ki, indiyədək bu sahədə fəaliyyət göstərən müəllimlərin peşəkarlığının ölçülməsi həyata keçirilməyib. Bu addım geciksə də, artıq prosesə başlanılması bizləri məmnun etdi. Uzun illər incəsənət təhsili sahəsində fəaliyyət göstərən insan kimi deyə bilərəm ki, aparılan bu islahatlar yaxın gələcəkdə öz bəhrəsini mütləq verəcək", - deyə sənətkar əlavə edib.

Xalq artisti mədəniyyət sahəsinin müasir çağırışlara uyğun inkişafı məqsədilə atılan addımları məmnuniyyətlə qarşıladıqlarını bildirib, bu istiqamətdə öz bilik və təcrübəsini hər zaman bölüşməyə hazır olduğunu vurğulayıb.

Görüşdə ölkəmizdə incəsənət sahəsinin ümumi inkiməsələləri barədə ətraflı fikir mübadiləsi aparılıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.02.2026)

Əkbər Qoşalı, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

Xocalı — bir şəhərin, bir gecənin adı olmaqdan çoxdan çıxıb.

Xocalı, Azərbaycan xalqının yaddaşında yarımçıq qalmış ədalətin, qeyri-adi təmkinin, dərin dözümün və nəhayət, üstün Zəfərin adıdır.

Otuz ildən artıq bir zaman boyunca Xocalı adı çəkiləndə beynəlxalq hüquq aləminin vicdanı susdu, dili dinməz oldu. Amma Azərbaycan susmadı, Xocalılar lal olmadı.

Və təmkin dəmir yumruğa çevrildi!

1992-ci ilin fevralında Xocalıda törədilənləri bir müharibə epizodu kimi təqdim etmək tarixə, Xocalı adına və Azərbaycanın özünə haqsızlıq olar — bu, mülki əhaliyə qarşı məqsədli şəkildə həyata keçirilmiş soyqırımı idi. Qadınların, uşaqların, ahılların qətlə yetirilməsi, ailələrin bütövlükdə məhv edilməsi insanlıq anlayışının, hətta müharibə qavramının sərhədlərini aşan dəhşətli vəhşilik idi.

Bu faciə təkcə Azərbaycan xalqına qarşı törədilməmişdi; bu, bəşəriyyətə qarşı cinayət idi.

Və bu cinayətin arxasında təkcə erməni silahlı dəstələri dayanmırdı.

Həmin dönəmdə bölgədə yerləşən, sovet ordusunun davamı mahiyyətində fəaliyyət göstərən 366-cı motoatıcı alayın iştirakı faktı tarixə düşüb. Bunun təsadüf olmadığını kim bilmir? Bu, o vaxtkı mərkəzdən — Kremldən idarə olunan, göz yumulan, dəstəklənən bir hərbi-siyasi mexanizmin tərkib hissəsi idi. Kreml o zaman “neytral vasitəçi” maskası taxsa da, imperiya düşüncəsi artıq öz işini görürdü.

Rusiya adını dəyişmişdi — çarlıqdan sovetə, sovetdən guya demokrat federasiya modelinə... Amma bölgəyə münasibətdə mahiyyət dəyişməmişdi: təsir dairəsi, nəzarət, hegemonluq.

Xocalı həmin siyasətin ən qanlı səhifəsi idi.

Xocalıda yalnız insanlar öldürülmədi. Xalqın iradəsini sındırmaq, Azərbaycan dövlətçiliyini diz çökdürmək istədilər. İsmarıc açıq idi: “Taleyiniz bizim əlimizdədir.”

Amma tarix başqa cür yazıldı.

Tarixdə dəyişməz bir həqiqət var: ədalət gecikə bilər, lakin itməz. —Haqq incəlsə də, üzülməz.

Azərbaycan dövləti illər boyu Xocalı həqiqətlərini beynəlxalq tribunalara daşıdı. “Xocalıya ədalət!” çağırışı sadəcə bir şüar olmadı — çünki, hüquqi, mənəvi və tarixi tələb idi.

Otuz il boyunca böyük güclər “narahatlıq” bildirdi, qətnamələr qəbul edildi, amma cinayətkar mexanizmin siyasi ünvanı göstərilmədi. Kreml isə bir tərəfdən vasitəçi rolunda çıxış etdi, digər tərəfdən bölgədə hərbi mövcudluğunu saxladı. Bu ikili oyun artıq hər kəsə bəllidir.

Azərbaycan səbr etdi, təmkin göstərdi. Güc topladı, ordusunu qurdu, dövlətini möhkəmləndirdi.

2020-ci ilin 44 günlük Vətən müharibəsi bu səbrin cavabı oldu. Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Ordusu sübut etdi ki, Xocalı qurbanlarının qanı yerdə qalmayıb. Bu, qisasdan üstün hadisə idi — bu, ədalətin təntənəsi idi. Bu, imperiya düşüncəsinə verilən tutarlı cavab idi.

2023-cü ildə Xocalıda üçrəngli bayrağımızın ucaldılması, belə deyək, tarixin öz yerinə qayıtması idi. Bu, illərlə qurulmuş adıyaman geosiyasi kombinasiya üzərində çəkilmiş qalın xətt idi.

Və nəhayət, təqvim 26.02.2026 yazarkən Xocalı Soyqırımı Memorial Kompleksinin açılışı ilə tarix daşda həkk olundu.

Dövlət başçısının həmin mərasimdə səsləndirdiyi sözlər bu günün və bütövlükdə mübarizəmizin məğzini ifadə edir:

“Memorial Kompleksin açılışı, məhz Xocalıda açılışı ədalətin təntənəsidir.

…Bu Kompleks silinməz yaddaşımızın təcəssümü olacaq. Biz Xocalı soyqırımını heç vaxt unutmamalıyıq. Ermənistan dövlətinin vəhşiliklərini heç vaxt unutmamalıyıq. Öz tariximizi heç vaxt unutmamalıyıq, ayıq olmalıyıq, həmişə güclü olmalıyıq, həmişə düşmən bizdən qorxmalıdır, necə ki, bu gün qorxur. Məhz bu qorxu nəticəsində bu gün Azərbaycan xalqı sülh içində yaşayır.”

Bu sözlər mərasim ritorikasından daha üstün tarixi qərarın etirafıdır. Bu, siyasi iradənin üstün təmkinlə qovuşduğu andır.

Memorial silinməz yaddaşın təcəssümüdür.

Memorial Kremlin unutdurmaq istədiyi həqiqətin daşlaşmış formasıdır.

Bu, beynəlxalq hüququn susduğu yerdə Azərbaycanın öz ədalətini bərpa etməsinin simvoludur. -

“…Bu gün bu Memorial Kompleksin timsalında biz Azərbaycan xalqının əyilməz ruhunu görürük. Çünki bu qədər, - yəni Xocalı soyqırımı XX əsrin ən qanlı cinayətlərindən biri idi və xalqımız buna məruz qalmışdı, - 30 il ərzində ədalətsizliklə üzləşən xalqımız öz mənliyini, ləyaqətini, inamını saxladı. Biz bu Memorial Kompleksin açılışında iştirak edərkən bir daha deyirik ki, bu gün Azərbaycan dövləti o qədər güclüdür ki, heç kimin ağlına bizə qarşı hər hansı bir təxribat törətmək gəlməsin. Artıq Azərbaycan 1992-ci ilin Azərbaycanı deyil. Bu gün dövlətimiz güclü dövlətdir, özünü müdafiə etməyə qadir olan dövlətdir.”

Bax, budur əsas, önəmli və qürurverici fərq!

90-cı illərin müdafiəsiz, pərən-pərən salınmış Azərbaycanı ilə bugünkü qalib, güclü və sözünün yiyəsi olan Azərbaycan arasındakı fərq hamımıza bəllidir. Xalqın birliyi, dövlətin ləyaqəti və ordunun gücü xarüqələr yaratmağa qadirdir.

Bu gün Xocalıya həyat qayıdır.

Dağıdılmış evlərin yerində yeni evlər ucalır.

Sükutun yerini şən uşaq səsləri tutur.

Qururuq, yaradırıq.

Biz yaddaşı nifrətə çevirmədik.

Amma unutqan da olmadıq.

Biz qisas ritorikası ilə yox, dövlət gücü ilə danışdıq.

Xocalı — Kremlin uzaq, soyuq kölgəsində əzməyə, Yer üzündən silməyə çalışılan, sonra İvanyanlaşdırılmağa cəhd edilən, nəhayət, buraların yiyəsi Azərbaycanın dövlət iradəsi ilə qurtuluşla tamamlanan tarixdir.

Xocalının uzaq keçmişində Xocalı-Gədəbəy mədəniyyəti yatır — mədəniyyətdə tarix, tarixdə mədəniyyət yaşayır.

Və bu tarix göstərdi ki:

haqq gecikə bilər, amma mütləq gələr;

ədalət yubana bilər, amma təntənə ilə bərqərar olar.

Bəli, xalq birləşəndə, dövlət güclənəndə, ordu qalib gələndə — faciə tarixə, tarix isə Zəfərə çevrilir.

DÖVLƏTİMİZ ZAVAL GÖRMƏSİN!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Mənim məhəbbətim kövrək, nigaran,

Alovla bükülmüş bir ürəkdədir.

Sənin həsrətinlə, sənin odunla

Yanıb xısın-xısın əriməkdədir.

                                       Hüseyn Razi

Hüseyn Razi 1924-cü il oktyabrın 17-də Naxçıvan MR Ordubad rayonunun Dəstə kəndində anadan olub. Ordubad Pedaqoji Məktəbini bitirdikdən sonra Culfa rayonunun Ərəzin kəndində orta məktəbdə müəllim işləyib.

İkinci Dünya müharibəsində Sovet ordusu sıralarında Oryol, Kursk, Bryansk istiqamətində gedən döyüşlərdə iştirak edib, yaralanmış, sağaldıqdan sonra kiçik təyyarə mütəxəssisləri məktəbini bitirib, ikinci Pribaltika cəbhəsində əlahiddə uzaq kəşfiyyat alayında xidmət edib, ordudan tərxis olunub.

Ordubadda səkkizillik məktəbdə müəllim, Dəstə kənd klubunda müdir, Naxçıvan Radio Verilişləri Redaksiyasında redaktor, "Şərq qapısı" qəzetində ədəbi işçi, Azərbaycan Teleqraf Agentliyinin Naxçıvan MR üzrə xüsusi müxbiri vəzifəsində çalışıb. "Şərq qapısı" qəzetində Ədəbiyyat və İncəsənət şöbəsinin müdiri olub, sonra təqaüdə çıxıb

 S. M. Kirov adına ADU-nun (indiki BDU)  filologiya fakültəsini bitirib. 1947-ci ildə ilk şeirləri "Şərq qapısı" qəzeti və "İnqilab və mədəniyyət" jurnalında çap olunub, bundan sonra dövri mətbuatda müntəzəm olaraq çıxış edib. O, poetik yaradıcılıqla bərabər tərcümə ilə də məşğul olub. M. İsakovski, L. Martınov, S. Mixalkov, S. Şipaçev, O. Şestinski, R. Həmzatov, R. Babacan, A. Bartonun şeirlərini dilimizə tərcümə edib

Şeirləri türk, tatar, fars, fransız və rus dillərinə tərcümə olunub. Dramaturq kimi onun "Odlu diyar" (1963), "Tarla gözəli" (1964), "Günəş" (1968), "Arxalı dağlar" (1974), "Haray səsi" (1978), "Şirinliyin acısı" (1981) pyesləri teatrlarda tamaşaya qoyulub. "Buludlar arasında", "Həyəcanlı gecə" nəsr əsərlərinin, yüzlərlə publisistik məqalə və oçerklərin, teatr resenziyalarının, "İrəvan ədəbi mühiti" adlı irihəcmli tədqiqat işinin müəllifidir.

Çexiya, Macarıstan, Slovakiya, Polşa, İran, İraq və başqa xarici ölkələrə səfər edib. Xidmətlərinə görə bir neçə medalla, Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Rəyasət Heyətinin və Naxçıvan MR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri Fərmanlarına layiq görülüb. 1998-ci ildə fevral ayının 27-də vəfat edib və doğulduğu Dəstə kəndində dəfn edilib.

Əsərləri

1. Kəndimizin səhəri (şeirlər)

2. Buludlar arasında (povest)

3. Ana məhəbbəti (şeirlər

4. Tarla gözəli (bir pərdəli pyes)

5. Ömür yolları (şeirlər)

6. Həyəcanlı gecə (povest)

7. Həmişəbahar (şeirlər)

8. Araz sahilində (şeirlər)

9. Səsləşən dağlar (şeirlər)

10. Canlı tonqal (şeirlər)

11. Ayrılmaram (şeirlər)

12. Sahil həsrəti (şeirlər)

13. Gözün aydın (şeirlər)

XX əsrin ikinci yarısında Azərbaycan ədəbi mühitinin seçilən nümayəndələrindən biri də Hüseyn Razi olmuşdur. Onun yaradıcılığı həmişə ictimaiyyətin diqqət mərkəzində olub. Naxçıvanın Səməd Vurğunu hesab edilən istedadlı qələm ustası  Hüseyn Razinin  Azərbaycan poeziyasında xüsusi bir yeri vardır. Azərbaycan ədəbi mühitində sevilən şair, nasir, dramaturq və publisist Hüseyn Razi haqqında Əməkdar elm xadimi, professor Hüseyn Həşimli yazırdı:

 “Hüseyn Razi sözün əsl mənasında böyük şair idi. O, regionda yaşayıb milli ədəbiyyata dəyərli töhfələr verən azsaylı sənət adamlarındandır. Onun şeirləri də, poemaları da, qələmindən çıxmış nəsr, dramaturgiya, ədəbi tənqid və publisistika nümunələri də əsl istedadın, qaynar ilhamın bəhrəsi olmaqla Vətən və xalq qarşısında ziyalı məsuliyyətinin əyani təcəssümüdür”.

Şair Hüseyn Razinin yaradıcılığı mövzu etibarilə də zəngin bir yaradıcılıq olmuşdur. Məhəbbət mövzusu ədəbiyyatımız  üçün hər zaman aktual olduğu kimi, şair H.Razi üçün də başlıca müraciət edilən mövzulardan birini təşkil etmişdir. Sevgi və məhəbbət duyğularının tərənnümü klas­sik ədəbiyyatımızdan gələn bir ənənədir.

Hüseyn Razi yaradıcılığında həm klassik poeziya örnəklərindən,  həm də müasir şeirin ən müxtəlif formalarından istifadə etmişdir. Sevgi  lirikasının əsas mövzusu insan qəlbinin duyğu və həyəcanları, insan gözəlliyini böyük sənətkarlıqla vəsf etməsidir.

AMEA Naxçıvan Bölməsinin əməkdaşı Natavan İbrahimova qeyd edir ki, Hüseyn Razinin gözündə məhəbbət insanın gözəlliyinə pərəstiş, həyat sevgisi, insanpərvərlik, dostluq, düzlük, vəfa və səda­qət deməkdir. Onun  məhəbbət mövzusunda yazdığı şeirləri özünə­məx­susluğu, bənzərsizliyi, səmimiliyi ilə seçilir. Hüseyn Razinin “Cavab” şeiri məhəbbət lirikasının ən gözəl örnəklərindən biridir.

Şair öz duyğularını obrazlı şəkildə dilə gətirir.  Şair məhəbbətini kövrək, nigaran, hətta alova bükülmüş bir ürək adlandırır. Eləcə də aşiq olduğu qızın eşqi  ilə ürəyinin xısın-xısın əridiyini lirik parçalarla ifadə edir:

Mənim məhəbbətim kövrək, nigaran,

Alovla bükülmüş bir ürəkdədir.

Sənin həsrətinlə, sənin odunla

Yanıb xısın-xısın əriməkdədir.

Şairin məhəbbət şeirləri içərisində həsrət, ayrılıq və bunlardan doğan iztirab motivləri də güclüdür. “Alışdım oduna pərvanə kimi ” – deməklə özünü odda yanan pərvaniyə bənzədərək  bəddi təsvir  vasitələrindən biri olan təşbeh işlətmişdir. Sonda təxəllüsünü işlədir. Şairin lirik qəhrəmanının məhəbbəti  uğursuz məhəbbətdir:

Sən məni unutdun əfsanə kimi,

Alışdım oduna pərvanə kimi,

Raziyəm, bu dərdli nişanə kimi,

Bütün dərdlərimin başına yazdım.

Bütün bu deyilənləri ümümiləşdirsək, nəticə etibarı ilə deyə bilərik ki, Hüseyn Razi XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının son illəri  ərzində öz istedadı ilə diqqəti cəlb edən qüvvətli sənətkar olmuş, özündən sonra yaşamaq qüdrətini saxlayan bir çox dəyərli əsəsrlər yaratmışdır. Azərbaycan Respublikasının Əməkdar incəsənət xadimi, şair və publisist Hüseyn Razinin sevgi lirikası mahiyyətcə təmiz, saf, insani hisslərlə yoğrulmuş lirikadır. Şairin məhəbbət şeirləri habelə özünün sadəliliyi, axıcılığı, səmimiliyi və poetik ünsiyyətcilliyi ilə diqqəti cəlb edir.  

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.02.2026)

Fariz Əhmədov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Naxçıvan təmsilçisi

Çox maraqlı tarixçəsi olan bu sandığın hekayəsini sizə danışmaq istəyirəm. Ümumiyyətlə, sandıqlar hər zaman saxlanc yeri olub. Ulularımız ən dəyərli əşyalarını həmin sandığa qoyar, onu möhkəm bağlayarmışlar. Sandıq həm maddi, həm də mənəvi dəyərlərin qoruyucusu kimi milli mentalitetimizin bir parçasına çevrilərək tariximizdə öz izini qoyub.

Belə sandıqlardan biri də Ordubad şəhərində yerləşən Məmməd Səid Ordubadinin ev-muzeyində, onun şəxsi əşyaları arasında qorunub saxlanılır. İlk baxışdan sadə görünən bu sandıq əslində böyük bir tarixə şahidlik etmiş, ədibin həyatının qorunmasında mühüm rol oynamışdır. Necə? Gəlin birlikdə oxuyaq.

1905-ci ildə “Qeyrət” mətbəəsində Məmməd Səid Ordubadinin “Qəflət” şeiri çap olunur. Şeirdə mollaların elmsizliyindən bəhs edilən bir misrada belə deyilir:

 Səd heyif ki, xəlqi-demə vermədi fürsət,

 Sözdən götürdüm pərdəni, kəşf olsun həqiqət.

Bu şeirdən sonra Ordubad mollaları məscidlərdə çıxış edərək Ordubadini bəhailiyi təbliğ etməkdə günahlandırmağa başlayırlar. Hacı Molla Əli Dəstəqi “Qəflət” şeirini əlinə alaraq Yəhya bəy məscidində minbərə çıxır və həmin misraları oxuyur. Ağa Seyidin oğlu Mir Yusif Cümə məscidində, Mir Mürtəza Vaiz isə Mədrəsə məscidində çıxış edərək Ordubadini kafir adlandırırlar.

Bu hadisələr məhərrəmlik ayına təsadüf edirdi. Ordubadinin anası və yeznəsi onu məcbur edirlər ki, məscidə gedib kafir olmadığını onlara sübut etsin. Anasının məcburiyyəti ilə Ordubadi məhərrəm ayının altıncı gecəsi saqqalını qırxıb Mingis məscidinə gedir və Məhəmməd Tağı Sidqinin yeznəsi Məşədi Cəlilin yanında əyləşir.

Məsciddə hamıya çay paylanır, lakin Ordubadiyə çay verilmir. Məşədi Cəlil “Səidin çayı hanı?” deyə soruşduqda, Məşədi Əkbər “Səid evdə içib gəlib”,  deyə cavab verir. Məsciddən çıxarkən Kərimin oğlu Hüseyn ona yaxınlaşıb deyir: “Sabahdan məscidə gəlmə.” Ordubadi anlayır ki, bu, Molla Seyid Mirağanın sözüdür və bir daha məscidə getmir.

Məscidə buraxılmayan Ordubadi və onun kimi ziyalılar bir cəmiyyət qururlar. Cəmiyyətin üzvləri Mirzə Sadıq, Mirzə Salman, Mirzə Əsgər oğlu Məmməd, Məşədi Əsgər Hüseynzadə, Mirzə Xəlil Salehzadə və başqaları idi. Bu cəmiyyət üçün bir qiraətxana lazım olur. Nəhayət, Mir Adilin evində kiçik bir qiraətxana təşkil edirlər. O dövrdə qiraətxana açmaq çox çətin idi. Lakin pristav Terpelovski bu cəmiyyətə rəğbət bəslədiyindən qiraətxananın açılmasına köməklik edir.

Terpelovski cəmiyyətdə hökumətin inqilabı boğmaq barədə gizli qərarları və polis idarəsində verilən təlimatlar haqqında məlumat verirdi. Məşədi Əsgər Hüseynzadənin Təbrizlə əlaqəsi olduğundan oradan xarici qəzetlər gətirilirdi. Cəmiyyətdə aparılan müzakirə və mühakimələr əsasən millətçilik ideyaları ətrafında gedirdi. Həmin dövrdə erməni-müsəlman toqquşmaları geniş vüsət almışdı. Terpelovskinin cəmiyyətdə olması və hökumətin diqqətini yayındırması nəticəsində Naxçıvanla müqayisədə Ordubadda bu toqquşmalar o qədər də günişlənmədi.

1907-ci ildə yenə “Qeyrət” mətbəəsində Ordubadinin “Vətən və hürriyyət” adlı əsəri çap olunur. Bu əsərdə o, Çar Rusiyasının Cənubi Qafqazdan birdəfəlik çıxmalı olduğunu bildirirdi. Məhz bu əsərə görə Naxçıvandan jandarm rotmistri Pepel Ordubadinin evində axtarış aparır. Məqsəd onun Cənubi Azərbaycanla məktublaşmasını və inqilabi sənədləri üzə çıxarmaq idi.

Jandarm evə axtarışa gələndə pristav Terpelovskini də özü ilə gətirir. Ordubadi onu görən kimi sandığın arxasında revolver və İran inqilabına dair intibahnamələrin gizlədildiyini işarə ilə bildirir. Pristav isə sandığın üzərinə oturur və axtarış başa çatanadək ayağa qalxmır.

Sandıqda olan revolver və Cənubi Azərbaycanla yazışmalar istisna olmaqla, Ordubadinin bütün əlyazmaları şöbəyə aparılır. Əlyazmaların arasında heç bir sübut tapılmadığından Ordubadini azad edirlər. Əgər həmin gün o sandıq və Terpelovski olmasaydı, Ordubadi yerindəcə güllələnə bilər, sənədləri isə məhv edilə bilərdi.

Ordubadinin ev muzeyində diqqət çəkən digər əşyalar isə stullardır. Bu stulların arxa hissəsində açar nişanı var. bunun mənası belə izah olunur: həmin stullarda elə insanlar əyləşməlidir ki, orada danışılan söhbətlət sirr olaraq qalsın, kənara çıxmasın.

Beləliklə sadə bir sandıq təkcə əşyaların deyil, bir ziyalının həyatının, bir dövrün ideyalarının və azadlıq düşüncəsinin qoruyucusuna çevrilmişdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.02.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

İyirmialtılar 1966-cı ildə istehsal olunmuş və 1918-ci ildə Bakıda baş verən mürəkkəb siyasi hadisələrə, sovet tarixşünaslığında “26 Bakı komissarı” kimi təqdim edilən şəxslərin taleyinə həsr edilmiş ekran əsəridir. Filmin rejissoru Aydın Kazımzadədir.

Bu film sovet ideoloji xəttinin ən parlaq kino nümunələrindən biri kimi qəbul olunur və hadisələri məhz həmin dövrün rəsmi baxış bucağından təqdim edir.

İdeologiya və ekran

“İyirmialtılar” yalnız tarixi hadisəni göstərmir — o, tarixi yozur və istiqamətləndirir. Personajlar fərdi xarakterdən çox ideoloji simvollardır. Onların daxili dünyası, şəxsi tərəddüdləri və psixoloji mürəkkəbliyi arxa plana keçir; ön planda isə “ideya uğrunda mübarizə” dayanır.

Səhnələrdə pafos, nitqlərdə qətiyyət, musiqidə dramatizm hakimdir. Rejissor hadisələri emosional yüksəklikdə təqdim edərək tamaşaçını qəhrəmanlıq duyğusuna kökləməyə çalışır. Bu isə sovet kino estetikasının əsas xüsusiyyətlərindən biri idi: fərdi insanı deyil, kollektiv ideyanı ucaldan sənət.

Psixoloji və fəlsəfi qat

Bu gün filmi fərqli suallarla izləmək mümkündür:

İdeologiya insan taleyini nə dərəcədə formalaşdırır?

Fərd ideyanın içində əridikdə, onun şəxsi kimliyi harada qalır?

Tarix qəhrəman yaradır, yoxsa qəhrəman obrazı sonradan tarixə uyğunlaşdırılır?

“İyirmialtılar” bu baxımdan sadəcə siyasi film deyil — o, kollektiv şüurun necə formalaşdırıldığını göstərən ekran laboratoriyasıdır. Burada insan yox, ideya ölməzdir. İnsan isə ideyanın daşıyıcısı kimi təqdim olunur.

Müasir baxış

Bu gün filmə emosional deyil, analitik yanaşmaq mümkündür. O, bir tərəfdən sovet təbliğat mexanizminin sənət üzərində qurduğu təsiri açıq şəkildə göstərir, digər tərəfdən isə Azərbaycan kinosunun 1960-cı illər mərhələsinin estetik xüsusiyyətlərini qoruyub saxlayır.

“İyirmialtılar”a baxmaq – təkcə 1918-ci ilə deyil, həm də 1966-cı ilin siyasi düşüncəsinə baxmaqdır. Çünki film iki zamanın məhsuludur: göstərdiyi dövr və çəkildiyi dövr.

Ən nəhayət

“İyirmialtılar” bizə bir həqiqəti xatırladır: tarix təkcə baş verənlər deyil, necə təqdim edilənlərdir. Ekran isə həmin təqdimatın ən güclü vasitəsidir. Bu filmə baxarkən biz hadisələri deyil, hadisələrin ideoloji səhnələşdirilməsini izləyirik — və məhz burada kino sənəti ilə siyasətin yolları kəsişir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.02.2026)

Təranə Turan Rəhimli,

Filologiya elmləri doktoru, dosent. “Ədəbiyyat və incəsənət”

Azərbaycan alimlərini bilərəkdən gözləri yuxulu vəziyyətdə çəkərək onları ələ salmaq məqsədilə mediada yaymaq qəbuledilməzdir. Bu insanlar ömürlərini elmə, təhsilə və neçə-neçə ziyalı nəslin yetişməsinə həsr ediblər. Bu gün cəmiyyət olaraq formalaşmağımızda, düşüncə tərzimizin inkişafında onların hər birinin əməyi var. Onlar bizim milli sərvətimiz, qiymətli xəzinəmizdir.

Elm adamlarına belə bir münasibət (münasibətsizlik!) təkcə fərdi hörmətsizlik deyil, milli-mənəvi dəyərlərimizə qarşıı ədəbsizlikdir. Alimlərin nüfuzuna xələl gətirən və ictimai şəkildə təhqir edən şəxsləri məsuliyyətə çağırırıq.

Şəxsən mən AMEA-nın Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunda namizədlik və doktorluq dissertasiyalarımın müdafiəsi zamanı indi şəkli mənfur məqsədlərlə mediada nümayiş etdirilən həmin alimlərin çoxunun xeyirxahlığını, əsl ustad qayğısını görmüşəm. Professor Qəzənfər Paşayevin, professor Tehran Əlişanoğlunun və başqa dəyərli elm adamlarının gözüyumulu fotolarını paylaşanlar bu alimlərin xidmətlərindən nəinki xəbərsizdirlər, ümumiyyətlə onların xalqımıza hörməti yoxdur. Çünki alimlər xalqın ən böyük dəyəridir.

Nə tez unutdunuz, sovet dövründə bütün evlərdə Qəzənfər müəllimin "Altı il Dəclə Fərat sahillərində" kitabından öyrəndiklərimizi? 70 illik imperiyanın milli kimliyi unutdurmaq missiyasının tüğyan etdiyi zamanlarda o kitabdan ruhumuza hopan türk sevgisini? Bu alimin qiymətli tədqiqatlarından başqa, daha  önəmlisi, insanlığından xəbəriniz varmı?

Namizədlik dissertasiyamın sənədinə qol çəkmək üçün səhəri uçağı olduğu halda müdafiəm yubanmasın deyə qeyri-iş günü görüşüb sənədimə qol çəkmişdi. Və ən incə ayrıntılara qədər düşünüb ömür-gün yoldaşı, möhtərəm Asudə xanımla gəlmişdi. Müdafiə prosesində önəmli məsləhətləri, tövsiyələri ilə daim köməyini hiss etmişdim. Doktorluq dissertasiyamın müdafiəsindəki çıxışı isə mənimçün böyük bir alimin xeyir-duası kimi qiymətli idi. Və təkcə mənmi? Nə qədər gənc alim Qəzənfər müəllimin qayğısını görüb, onun məktəbində yetişib.

Tehran Əlişanoğlunun kim olduğunu bilirsinizmi? Bircə kitabını oxudunuzmu? Onun Azərbaycan elmində hansı önəmli mövqenin sahibi olduğunu bilirsinizmi? Gənc alimlərə qayğısından xəbəriniz varmı? Ya o zaldakı digər alimlərin xidmətlərindən xəbəriniz varmı? Yox! Əlbəttə ki, yox! Çünki siz özünüz yatmısınız və sizin kimilərin oyanmasına heç ümid də yoxdur.

 Və bir daha xatırladıram: alimin yuxusu da müqəddəsdir. Onlar yuxulasa belə, bu, illərlə elm üçün sərf olunan zəhmətin, gecə-gündüz davam edən düşüncənin, oxunun, yazının yorğunluğudur. Bu yaşda da yazıb-yaradırlar, kitablar ortaya qoyurlar, yeni alimlər yetişdirirlər, elmi məktəblər formalaşdırırlar. Onların gözlərinin bir anlıq qapanması belə bu xalqın gələcəyi üçün açıq qalan zehinlərinin nəticəsidir. Alimlər yatmır — alimlər ömürlərini millətin oyanışı üçün sərf edirlər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.02.2026)

Xanım Aydın, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 Bakı tarixən Avropa və Asiya, mədəniyyət və ticarət qollarının kəsişməsində, İpək yolunun üstündə yerləşib. Bura olan maraq da elə onun strateji coğrafi nöqtədə yerləşməsində olub əsasən. Bu baxımdan yol infrastrukturunun inkişafı  həmişə ölkənin inkişafı demək olub. Azərbaycanda da mədəni, ticari əlaqələr böyüdükcə yeni yolların yaranması labüdləşib, əlbəttə ki. Bu yollar arasında dəmir yolları da üstünlük təşkil edir.

Bakı Dəmir Yolu Vağzalının izi ilə tarixi vərəqləyirik.

Dünyada dəmir yollarının tikintisi XIX və XX əsrin birinci yarısından aparılmağa başlayıb. İlk dəmir yolu xəttinin – 1830-cu ildə İngiltərədə Liverpul-Mançester xəttinin açılışı olub. Elə həmin ildə ABŞ-də ilk dəmir yolu çəkilib. Fransada ilk dəmir yolu 1833-cü ildə, Almaniyada və Belçikada 1835-ci ildə, Rusiyada 1837-ci ildə çəkilib. Azərbaycanda ilk dəmiryolu 1878–1879-cu illərdə Bakı və Balaxanı arasında çəkilib. 1880-ci ildə isə həmin yolun neft sahələrinə gedən hissəsi işə salınıb (Bakı – Balaxanı – Sabunçu – Suraxanı). Bu, Azərbaycanda ilk dəmir yolu idi. Bakı Sabunçu vağzalı – dəmir yolları sərnişin daşınması üçün deyil, yataqlardan nefti Bakı limanına daşımaq üçün yaradılmışdı.

Həmin dövrdə Bakı neftinin Qara dəniz limanlarına çıxarılması zərurəti artırdı. 1880-ci ildə Bakı şəhər Duması Bakıda vağzalın tikilməsini qərara aldı. Binanın layihəsi üzərində Xrisanf Konstantinoviç Vasilyevin rəhbərlik etdiyi bakılı mütəxəssislərdən ibarət böyük bir qrup, həm də Moskva və Sankt-Peterburqdan olan məşhur memarlar işləyirdi. Binanın layihəsi ilə Moskvada da yaxından maraqlanırdılar. Buna görə də məşhur memar Pyotr Drittenpreys də Bakıya gəlib layihəyə bəzi əlavələr əlavə edib, damın formasını dəyişərək böyüdüb, eyni zamanda ornamenti vahid imperiya üslubuna uyğun başqa biri ilə əvəz edib. Ondan başqa Sankt-Peterburqdan olan başqa bir əfsanəvi memar Aleksandr Bruni də binanın layihəsində müəyyən dəyişiklər edib.

Stansiya tam istismara hazır olandan sonra 1883-cü ilin sonunda rəsmi təhvil olub. Bakı rəhbərliyi ətrafı abadlaşdırmağa başlayıb. Nəhayət ki, yeni stansiyanın açılışı 1884-cü il yanvarın 10-da baş tutub, istifadəyə isə yanvarın 20-dən verilib. Qeyd edək ki, Bakı Dəmir Yolun Vağzalı o illərdə həm də Tiflis vağzalı kimi tanınıb. Buradan qatarlar Bakı – Yelizavetpol – Tiflis (Bakı – Gəncə – Tbilisi) xətti ilə hərəkət edirmiş.

“Şərq xalçasını xatırladan ornamentlə zəngin şəkildə bəzədilmiş divarlar tavan lampalarının altında olan karnizə çatırdı. İnteryer və eksteryer dizaynı layihə müəlliflərinin qüsursuz zövqündən xəbər verir. Stilizasiyaya baxmayaraq, onlar şərq motivləri və şərq memarlığının prinsipləri ilə işləməkdə ustalıq və məharət nümayiş etdiriblər”. Bu barədə 1884-cü il yanvarın 12-də “Bakı xəbərləri”, yanvarın 13-də isə “Kaspi” qəzetində yazılıb.

Beləliklə, Bakı Dəmir Yolu Vağzalının binası istifadəyə verildiyi vaxtdan ta bu günə kimi paytaxtın memarlıq incilərindən biri olaraq qalır. Binanın özü illər boyu bir neçə dəfə təmir olunub. Həmçinin bu illər ərzində onun qarşısındakı meydança dəfələrlə formasını dəyişib. 2024-cü ildə “Azərbaycan Dəmir Yolları” QSC tarixi vağzal binasının qarşısındakı meydanın yenidən qurulması və tarixi görkəminin qaytarılması istiqamətində işlər görüb.

Həmin ilin noyabr ayında bitən bərpa işləri zamanı ümumi sahəsi 3,5 hektar olan ərazidə minik avtomobillərinin hərəkəti ləğv edilərək, müasir tələblərə cavab verən avtobus, piyada və velosiped zolaqları yaradılıb. Köhnə döşəmə örtükləri ləğv edilərək, qranit bordürlər düzülüb və təqribən 22 min kvadratmetr qranit döşəmə örtüyü salınıb.

Ərazidə ümumi sahəsi təqribən 2300 kvadratmetr olan yaşıllıq yaradılıb, İtaliyadan gətirilmiş 200-dən çox ağac, 15 mindən çox kol əkilib, işıqlandırma işləri aparılıb, müasir oturacaqlar quraşdırılıb.

Həmçinin müasir tikinti norma və qaydalarına cavab verən 2 fəvvarə, 2 dayanacaq inşa edilib, elektrik avtobusları üçün 4 enerjidoldurma məntəqəsi quraşdırılıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.02.2026)