İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Bilməm bu nazənin kimin istəkli yarıdır?

Ya hansı bəxtiyarıların bəxtiyarıdır!

 

Hər kim deyirsə, sevmə bu rəna gözəlləri,

Bilmir ki, sevgi aləmi biixtiyarıdır.

 

Bir gün gələr ki, mən gedərəm, xəlq söyləyər:

Biçarə Vahidin bu qəzəl yadigarıdır.

 

Bəli, bu gün xalqın sevimlisi, qəzəlləri dillər əzbəri Əliağa Vahidin doğum günüdür.

O, 17 fevral 1895-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. O, mədrəsədə oxumağa başlasa da, daha sonra ehtiyac üzündən təhsilini yarımçıq qoyaraq xarratlıq etmişdir. Gənc yaşlarında Bakıdakı "Məcməüş-şüəra" ədəbi məclisində iştirak edib, Azər (İmaməliyev), Müniri və b. şairlərin təsiri ilə lirik şeirlər yazıb. Satirik şeirlərində ictimai nöqsanları, mövhumatı, zülm və haqsızlığı ifşa edib. Onun "Tamahın nəticəsi" adlı ilk kitabı nəşr olunub

Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Vahid inqilabi təbliğat sahəsində fəal çalışıb, yeni həyatı tərənnüm edən çoxlu şeir ("Əsgər və fəhlə yoldaşlarıma", "Məktəb nə deməkdir", "Ucal, mələyim" və s.) yazmış, "Kommunist" qəzeti, "Molla Nəsrəddin" jurnalı ilə əməkdaşlıq etmişdir. Onun "Kupletlər" (1924), "Mollaxana" (1938) kitablarındakı şeirlərdə yeniliyə mane olanlar kəskin satira atəşinə tutulur.

Böyük Vətən müharibəsi illərində yazdığı əsərlərdə "Döyüş qəzəlləri" (1943), "Qəzəllər" (1944) kitablarında Əliağa Vahid Vətənə məhəbbət, düşmənə nifrət, qələbəyə inam hissləri təbliğ edirdi. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 7 may 2019-cu il tarixli, 211 nömrəli Qərarı ilə şairin adı Azərbaycan Respublikasında əsərləri dövlət varidatı elan edilən müəlliflərin siyahısına daxil edilib.

O, içki içən deyildi ancaq repressiyaya görə özünü içki içən kimi göstərirdi ki, ona toxunmasınlar. Bir gün Mircəfər Bağırova represiyya ilə bağlı bir siyahı veriblər. Onun da adı orda olub. Mircəfər Bağırov onun adının üstündən xətt çəkib ki, bütün günü sərxoş olan adamdır. Ondan bizə nə ziyan gələcək. Vahid bir müddət yaxşı şəraitdə yaşamayıb. Hətta, bununla bağlı Bağırova şeir də yazıb.

Sonralar Bağırov Vahidi yanına çağırtdırıb, ona 1951-ci ildə 2 otaqlı mənzil verib. Onun adına Bakıda bir məktəb, park, bağ (keçmiş Qubernator bağı), ədəbiyyat evi və küçə vardır. 1991-ci ildə Azərbaycanfilm kinostudiyasında Vahidin həyat və yaradıcılığına həsr olunmuş "Qəzəlxan" adlı film çəkilib

Füzuli ənənələrinin davamçısı olan Vahid müasir Azərbaycan ədəbiyyatında qəzəl janrının görkəmli nümayəndəsidir. Qəzəlləri poetik dilinin sadəliyi, xəlqiliyi və ahəngdarlığı ilə seçilir, xanəndələrin repertuarında mühüm yer tutur. Nizami, Xaqani, Füzuli, Nəvai və başqalarının qəzəllərini Azərbaycan dilinə tərcümə edib. 1 oktyabr 1965-ci ildə Bakı şəhərində vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.02.2026)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

 

Bir anlıq ətrafda baş verən hadisə insana tanış gəlir, sanki bu anı daha əvvəl yaşamış kimi hiss edir. Küçədə, işdə və ya adi bir söhbət zamanı anidən yaranan bu duyğu “deja vu” adlanır. Demək olar ki, insanların böyük əksəriyyəti həyatında ən azı bir dəfə bu hissi yaşayır.

 

Araşdırmalara görə, deja vu psixoloji və neyroloji proseslərlə bağlıdır. Alimlər hesab edirlər ki, bu hal beyində məlumatın qısa müddətlik yanlış emalı nəticəsində yaranır. Yəni yaşanan an real vaxtda baş versə də, beyin onu artıq xatirə kimi qəbul edir.

Araşdırmalar göstərir ki, “deja vu” xüsusilə gənclər arasında daha çox müşahidə olunur. Stress, yuxusuzluq, zehni yorğunluq və diqqət dağınıqlığı bu hissin yaranmasına təsir edən əsas amillər sırasında göstərilir. Bəzi mütəxəssislər isə “deja vu”nun əvvəl görülmüş yuxularla və ya oxşar hadisələrlə əlaqəli ola biləcəyini istisna etmirlər.

“Deja vu” əksər hallarda təhlükəli deyil və qısa müddət ərzində keçib gedir. Lakin bu hiss tez-tez və uzunmüddətli şəkildə təkrarlanarsa, nevroloji müayinə tövsiyə olunur. “Deja vu” hələ də elmi baxımdan tam izah edilməsə də, insan beyninin nə qədər mürəkkəb və maraqlı quruluşa malik olduğunu bir daha ortaya qoyur.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.02.2026)

 

Aytən Ağasıyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

 

Burda həyat var, nəfəs var, eşq var!

Böyüdür, yetişdirir, sağaldır Ordubad!

Məmməd Səid Ordubadi, Yusif Məmmədəliyev, Məmməd Tağı Sidqi kimi ziyalılarımız, maaarifçilərimiz yetişib bu torpaqda!..

 

Doğma torpağımı yaşar edən, həmişə müəllimlərimin, ziyalılarımın, alimlərimin nəfəsi olub. Ordubadın ruhu ilə yaşayan kəs heç vaxt “keçmiş” olmur. Ordubadın zamanı yoxdur. Burda həyat var, nəfəs var, eşq var!

Ordubadın qoynunda qarlı dağları olan, axar çaylı Nüsnüs yaşayır. O dağlarda “çoban qaytar quzunu” mahnısı az oxunmayıb. O axan çaydan ovuc ovuc sular az içilməyib. Nüsnüs tarixi yerləri ziyarət edənlərə həmişə ev sahibliyi edib.

Mən də bu torpağın havası, suyu ilə böyüyənlərdənəm. Ordubad elə bir qucaqdır ki, orda isti nəfəs var, elə bir ocaqdır ki, orda yuva var. Elə bir yerdir ki orda inciklik, küsülülük yoxdur. Orda həmrəylik, cana yaxınlıq var. İki qonşu bir biri ilə küs qala bilməz, bir məhləni paylaşan uşaqlar yedikləri tikəni böyüyəndə unutmazlar.

Əminəm ki, hər kəsin Ordubadla bağlı xatirələri var. Mənim də xatirələrim var. Mən də yayın son aylarında təzə çırpılan tut ağacının başına yığışanda içimə çəkdiyim qoxu kimi o xatirələrin qoxusunu içimə çəkirəm. Ordubadın ruhu ölməz, xatirələri həmişə yaşardır.

Harda olmağından asılı olmayaraq, ordubadlıdan soruşsan ki haralısan? İlk cavabı “Ordubadlıyam” olar.

Ordubadlı olmaq Fəxrdir!

Ordubadlı olaraq bu gün çox xoşbəxtəm.

9–13 fevral tarixlərində Özbəkistan Respublikasının Daşkənd şəhərində keçirilən İslam Dünyası Təhsil, Elm və Mədəniyyət Təşkilatının (ICESCO) İslam Dünyası İrs Komitəsinin 13-cü sessiyasında “Ordubad Tarix-Memarlıq Qoruğu”nun ICESCO-nun İslam Dünyası İrsinin İlkin Siyahısına daxil edilməsi barədə qərarın qəbul olunması hər birimiz üçün böyük qürur və məsuliyyətdir.

Bu qərar küçələrimizin sükutunun, insanlarımızın mənəvi zənginliyinin pıçıltısıdır.

Bu pıçıltı Ordubadın ruhunun, mədəniyyətinin səsidir, bu səsi qorumaq, yaşatmaq və gələcək nəsillərə ötürmək hər birimizin borcudur. Səsimiz bu gün dünyaya təqdim olundu, beynəlxalq miqyasda tanındı.

Həmçinin Ordubadın ICESCO-nun İlkin Siyahısına daxil edilməsi 2026-cı ildə ölkəmizdə elan olunmuş “Şəhərsalma və Memarlıq İli”nə mühim töhfədir.

Mənə görə Ordubad - maarifçilərimizin nəfəs aldığı mühit, düşünən kütləmizin, sağlam təfəükkürlü gələcək memarlarımızın kök saldığı Yerdir.

Ümumilli lider Heydər Əliyev demişdir: “Ordubad Azərbaycanın incisidir”.

İnciliyin daim olsun, Ordubad!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.02.2026)

 

 

 

 

 

 

İstedadlı gənc şair Nicat Hunalpın bu gün 30 yaşı tamam olur. Ad günündə şair oxucularımıza ən yeni şeir çələngini təqdim edir.

 

Söykən çomağına, eloğlu

 

Taleyin yazılıb bu çölə, düzə,

Bəxtin dəyənəyə, çomağa düşüb

Hay- haray salmısan köçü Arana,

Gah yolun yaylağa, gah dağa düşüb

 

Söykən çomağına, söykən eloğlu,

Quşgözü seyr elə bu çölü - düzü

Görən kim ağladıb bu buludları,

Göyün ayağını yerdən kim üzüb

 

Səni də sabaha tez çıxaracaq,

Qoyunlu yuxular,yunlu  yuxular

Hələki üyüdür dərdimizidə,

Dəyirman yuxular, unlu yuxular

 

Bu qaşqa təkələr, bu azman qoçlar,

Hələ ac saxlamaz tox saxlar bizi

Birdən göy otlara yuxu satarıq,

Çəpişlər, quzular sorağlar bizi

 

Uzat ayağını bu çöl düzündə,

Birazca ayağın dinc qalsın belə

Çomağ qorxusu var qoynun canında,

Ölmək qorxusu var gözündə hələ

 

Söykən çomağına,söykən eloğlu,

Dərdini qoyuna - quzuya denən

Dişinin dibində sıx - saxla hələ,

Dərdini Tanrılı yazıya denən

 

Ovut kədərini çöllərdə ovut,

Qurut köynəyini buludun üstə

Açıb qollarını göylərə sarı,

Uzan bu Tanrılı göy otun üstə,

Söykən çomağına, söykən eloğlu

Dayan bu qarğıdan boz atın üstə,

Söykən çomağına, söykən eloğlu

 

 

Qara çadır dastanı

 

        Bu qara çadır mənə borc olsun dedi Alp Aruz

              

Gəlmişəm sözümü dinlə ay dədə,

Min ildir ruhumda gör nələr yatır

Oğuzun başına bəla gətirdi ,

O qara qovurma ,o qara çadır

 

Buyruğu beləydi Bayandur xanın,

Üç çadır qurulsun ağ , qızıl, qara

Ağrısı getməyib həmin yurtanın,

O çadır Oğuzun qəlbində yara

 

Küsəndə obadan,eldən Alp Aruz,

Dış Oğuz, İç Oğuz  oldular düşman

Alma tək içindən oyuldu Oğuz,

Axırda Oğuzu tutdu həmin qan

 

Həmin qan Oğuzu yuxuya verdi,

Həmin qan Oğuzu daşa çevirdi

Tanrı qara yazdı bəxtin Oğuzun ,

Tanrı baharını qışa çevirdi

 

İndi haqqı deyim, mən haqqı Dədə,

Tutalım kökümüz lap qurddan gəlir

Bizim başımıza gələn bəlalar,

Elə sən Dədəmiz Qorquddan gəlir

 

Tanrı yazmayırmı taleyi ,bəxti?

Tanrı vermir məgər oğulu- qızı?

Bəs niyə sındırdı bəy qürurunu,

Ulu xan babamız o Alp Aruzun

 

Tutdu gözümüzü o qarğış, o ah,

Babamız etdiyi səhv tutdu bizi

Neçə il ulu xalq, bəy xalq , sultan xalq,

Deyə - deyə babam ovutdun bizi

 

Züryətsiz olmağı günahı deyil,

Tanrının Aruza yazan yazıydı

O vaxtdan bu yurdda bütün sonsuzlar,

Talecə, qismətcə Alp Aruzuydu

 

Olarda qınandı eldə, obada,

Oğulsuz dedilər qızsız dedilər

Toya çağırmayın uğursuzluqdu,

Sən Allah yan elə, sonsuz dedilər

 

İçində göynədi yarası Dədəm,

Kimsə nə çəkirdi Aruz ,bilmədi

Uçmağa vardıda , qəbridə itdi,

Qara çadırdakı Aruz ölmədi

 

Daşıdı içində sonsuzluq dərdin,

Min ildir yerində daşlaşıb qalır

Baybican, Bəybura, Qılbaş , Alp Aruz,

O qara qovurma, o qara çadır

 

 

Bayquş kədəri

 

Həmin yay gecəsi dərd üstəmiydi?

Dərdini danışsın deyə gəlmişdi

İlahi, gilənar budağı üstə,

Oturan, o bayquş nəyə gəlmişdi?

 

Taleyin əlində başı qovğada,

Nə yeri verdilər, nə göyü ona

Xaraba yerlərə yazıldı bəxti,

Tanrıda qıymadı bir öyü ona

 

O gün nə düşmüşdü yadına görən,

Yarasın beləcə nə tərpətmişdi?

Gecənin yarısı dərdin bölməyə,

Qapımı bayquşa kim göstərmişdi?

 

 

Tanrı qonağıydı, Tanrı qonağı,

O bayquş görəsən nəyə gəlmişdi,

Bir kəlmə demədi, heç danışmadı,

Bəlkə də, Tanrıydı hələ kim bilir?

Öldümmü, sağammı?, - deyə gəlmişdi

 

 

Tısbağa çanağı çıxmaz yuxumdan

 

Hələ də yadıma düşəndə hərdən,

Sızlayır vicdanım, göynəyir içim

Bəlkə də , Allahda keçdi suçumdan,

Mən özüm suçumdan nə haqla keçim?

 

Çıxarmı yadımdan o yay axşamı,

Uşaqlıq günahım durar üzümə

İndi də yaddaşım güzgü misalı,

Həmin günahımı vurur üzümə

 

Kəndin tirəsində qalıb xəyalım,

Sızladır qəlbimi o daş,o kəsək

Dolaşır beynimdə düz otuz ildir,

Həmin yay axşamı  qara -basma tək

 

Beynim onda hələ qan çanğıydı,

Qanmırdım dünyanı bilə bilmirdim

Dünyanı qananda xəcalətimdən,

Utanıb ölürdüm, ölə bilmirdim

 

Mənim qırx yaşımdı amma o vaxtı,

O həmin tısbağa , yazıq tısbağa

Daşla çanağını iki böldüyüm,

O bəxtiz tısbağa, tıs- tıs tısbağa

 

Ağrısı - acısı Tanrıya tanıq,

Evinin divarı çatlamış naçar

Gecə yağış yağdı,göy guruldadı,

Çanaqsız binəva haraya qaçar

 

Düşündüm bir anlıq sızladı ruhum,

Görən su sızdımı çanaqdan ,Allah

Çanağı çatlamış tısbağa kimi,

Sanıram özümü o vaxtdan , Allah

 

Məni bu dünyada məhşərə çəkdi,

Əl çəkməz yaxamdan o çanaq, o qan,

Yuxumu qatıram düz otuz ildi,

Tısbağa  çanağı çıxmır yuxumdan,

 

 

Ölüm kədərliydi o axşam çağı

 

Ölüm kədərliydi o axşam çağı,

Ölüm qoxuyurdu evin hər yanı

Atamın saatı,banamın şalı,

Babam tüstülədən son siqarıda,

Nənəm düyünçəyə yığıb aparıb

 

Ölüm kədərliydi o axşam çağı,

Gecənin ən yalqız, ən kürən vaxtı

Nənəm hazırlaşır burdan köçməyə

Xalam gözlərini divara dikmiş,

Anam qayçı gəzir kəfən biçməyə

 

Ölüm kədərliydi o axşam çağı,

Hələ onda  bildim otuz yaşımda,

Adam nənədən də yetim qalarmış

Hələ də gözümün önündən getmir,

Taleyin üzünə çəkdiyi qırış

 

Ölüm kədərliydi o axşam çağı

Sən getdin saçından düşən bircə tel,

Yorğanın üstündə evsiz üşüyür,

Sən getdin bir yolluq pəncərəndə gül,

Otağın darıxıb sənsiz  üşüyür

 

Ölüm kədərliydi o axşam çağı,

Boynuma asdığım kərgədan dişi,

Fikrimdə yas tutub sənə bir şaman,

Diksindim gördüm ki, papaqlı kişi,

Məzarın üstündə oxuyur Quran

 

Ölüm kədərliydi o axşam çağı,

Tənha məzarlığın ən axırında ,

Özümlə danışdım başdaşın üstə

Sənə gətirdiyim nərgizgülünün,

Solan çiçəkləri məzarın üstə

Ruhumu bürüyüb qaranlıq kölgə,

Yorğun addımlarım yol alır öyə

Gecələr ölülər danışır bəlkə,

Şəkillər daşlardan baxırlar göyə.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Şair Ənvər Əhməd barədə danışaq. Bu gün onun anım günüdür.

 

Ayaq yalın şeh üstündə gəzərdik,

Ağ çiçəkdən dəstə-dəstə düzərdik.

Qonşu qızın saçlarına düzərdik,

Xalçamızdı, gəbəmizdi göy çəmən,

Günlərimiz ötüşərdi gözəl şən.

 

Badya-badya içərdik biz koramaz,

Yaz günündə atılama pis olmaz,

Ağuz, sığıb bişirərdik kətəmaz,

Ərik kimi yağ çıxardı tuluqdan,

Qoz altında bişirərdik suluqdan.

                       (“Tərəkəmə”)

 

Qumral qoyun boyun görüm,

Qara kürə tayın görüm,

Qış gəlməmiş kürün hörüm...

 

Əriş-əriş calandım

Arğac-arğac söküldüm

Yumaq-yumaq açıldım

Xurcun-xurcun közəndim

Naxış-naxış saçıldım.

 

Azərbaycan şair və tərcüməçisi Ənvər Əhməd 1941-ci il avqustun 8-də Azərbaycan Respublikasının Ağcabədi rayonunun Salmanbəyli kəndində doğulub. Ağcabədinin 5 saylı şəhər orta məktəbində orta təhsil alandan sonra Bakı Statistika Texnikumunu bitirib. Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsində təhsilini davam etdirib. "M. Ə. Sabirin poetikası" mövzusunda dissertasiya müdafiə edib.

 AMEA Ədəbiyyat İnstitutunda doktorluq dissertasiyasını tamamlayıb. "Dağ və mən" adlı ilk şeiri 1962-ci ildə "Ağcabədi pambıqçısı" qəzetində dərc olunub. Ağcabədi rayonunun Salmanbəyli kəndində mühasib köməkçisi, sonra Ağcabədi rayon "Sürət" (indiki "Aran") qəzetində ədəbi işçi, müxbir, məktublar şöbəsinin müdiri, Xankəndi Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Azərbaycan dili və ədəbiyyatı kafedrasının müəllimi, sonra dosenti işləyib.

Nəsrəddin Tusi adına Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Şuşa filialının direktoru, Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunun Ağcabədi filialının direktoru olub. Sonuncu iş yeri Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi Təhsil Problemlər İnstitutunun şöbə müdiri vəzifəsi olub. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Qarabağ filialının sədri seçilib. Bədii tərcümə ilə ciddi məşğul olub.

 

Kitabları

1. Nəslimiz

2. Anamın izləri

3. Sevgi yurdu

4. Sevgi cavan qalır

5. Oğullar və qartallar

6. Sağlıq olsun

7. Kəfənim qandan biçilər

8. M. Ə. Sabir poetikasının bəzi cəhətləri

9. M. Ə. Sabirin poetikası

10. Od qanı.

 

Şair 17 fevral 2022-ci ildə Ağcabədi rayonunda vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.02.2026)

 

Heyran Zöhrabova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Əvvəllər nənələr, analar dizi sökülmüş şalvarı, dirsəyi sökülmüş köynəyi və pencəyi yamaqlayanda heç kim onu geyinmək istəməzdi, xüsusilə də gənc nəsil. Amma sonra kimlərsə çıxıb nəinki yamaqlı, hətta cırılmış şalvarın özünü dəbə gətirəndə (dirsəyi yamaqlı köynək və ya pencək dəbi gözəl və davamlı ola bilər  bunu sadəcə bir misal olaraq çəkdim, söhbət sırf bu dəbdən deyil, ümumi dəb anlayışından gedir) heç vaxt bunu geyinməyəcək insanlar belə, sırf dəbdir deyə gedib bu paltarları mağazadan alıb geyinməyə başladılar.

 

Bu gün subyektiv fikir, subyektiv düşüncə anlayışı yoxa çıxmağa başlayıb. İnsanlar normalda bəlkə heç vaxt geyinməyəcəkləri paltarları, heç vaxt istifadə etməyəcəkləri əşyaları belə sırf dəbdir deyə, sırf müəyyən bir kütlə bəyənir və ya istifadə edir deyə alıb geyinir, istifadə edir. Bizim zövqlərimizi belə başqaları formalaşdırır. Və bu sadəcə dəbdə deyil musiqidə də belədir.

“Dəbdir deyə mən də alıb geyindim” deyən insanla “dəbdə olsa belə, mən bunu geyinmərəm” deyən insan arasındakı fərq getdikcə böyüməyə, ikinci tərəf isə azalmağa başlayır.

Bəs bu nədən irəli gəlir? Məndən soruşsanız  dəyərsizlikdən.

Məncə hər insanın öz dəyərləri, öz şəxsi düşüncəsi, öz sərhədləri olmalıdır. Dində belə fiqhdə təqlid olduğu halda, əqaiddə təqlid yoxdur. Çünki əqidə bir növ insanın kimliyidir. Necə ki bizim zövqlərimiz də bizim kimliyimizdən xəbər verməlidir.

Bəlkə də çoxu bu mövzunu o qədər də vacib saymır. Lakin məsələnin dərininə ensək görərik ki, dəyər həm də bir növ insanı qoruyan qalxandır. Bu gün insanlar sırf kütlədən geri qalmamaq və ya kütlə tərəfindən qəbul edilmək naminə öz dəyərlərini tapdalayır, fərdiliyini itirirlər.

İnsan kütləyə qarışanda rahat olur, amma fərqində olmadan səssizcə yox olur. Utancaqlıq yaxşı bir vərdiş deyil, amma utanma duyğusunun tamamilə olmaması daha təhlükəlidir. Çünki dəyərləri olmayan, utanma duyğusu olmayan insan hər şeyi etməyə qadirdir. Və bu gün cəmiyyət bunun yaratdığı uçuruma doğru sürüklənir.

Bir anlıq dayanıb düşünək dinlədiyimiz mahnılar, geyindiyimiz paltarlar, bəyəndiyimiz şeylər  həqiqətən bizi ifadə edir, yoxsa sadəcə geri qalmamaq qorxusunu gizlədir?

Zövq dediyimiz anlayış həqiqətən öz seçimlərimizin nəticəsidir, yoxsa kütlənin bizdəki əks-sədasıdır?

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.02.2026)

 

 

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

 

“Bir Cənub Şəhərində” filminə sadəcə sosial dram kimi baxmaq onu kiçiltmək demək olar.

Əslində burada söhbət bir gəncin taleyindən yox — şəxsiyyətin formalaşma böhranından gedir.

 

1969-cu ildə çəkilmiş bu film rejissor Eldar Quliyev tərəfindən ekranlaşdırılıb. Sovet ideoloji sistemi sabit görünürdü, amma daxilən çatlayırdı. Azərbaycan cəmiyyəti isə ənənə ilə modern düşüncə arasında sıxışıb qalmışdı. “Bir Cənub Şəhərində” bu tarixi və psixoloji məkanda doğuldu.

 

1. Azadlıq illüziyası və daxili sürgün

Filmdə əsas xətt fiziki qaçış deyil.

Əsas xətt daxili azadlıq axtarışıdır.

Qəhrəman şəhərdən getmək istəyir. Amma sual budur:

O, həqiqətən şəhərdən qaçmaq istəyir, yoxsa öz kimliyini tapa bilmədiyi üçün mühiti günahlandırır?

Kiçik şəhər insanı azad buraxmır. Burada kimlik fərdi yox, kollektiv tərəfindən müəyyənləşdirilir.

Şəhər deyir:

“Sən bizdən birisən.”

Qəhrəman isə pıçıldayır:

“Mən özüm olmaq istəyirəm.”

Bu qarşıdurma fiziki yox, metafizikdir. Ekzistensial sual açıq qalır: İnsanın azadlığı nə qədər gerçəkdir?

 

2. Ata modeli – sistemin simvolu

Ata obrazı yalnız ailə başçısı deyil.

O, sabitliyin, ənənənin və uyğunlaşmanın simvoludur.

Ata üçün həyat kompromisdir. Oğul üçün isə kompromis xəyanətdir.

Ata zalım deyil — o, sadəcə sistemin yetirməsidir. Oğul isə yeni dövrün nəfəsini hiss edir.

Bu qarşıdurma Azərbaycan kinosunda ilk dəfə belə ideoloji alt qatla göstərilir: sovet insanı ilə yeni insanın toqquşması.

 

3. Məkanın semantikası

Cənub şəhəri sadəcə coğrafiya deyil — psixoloji strukturdur.

Dar küçələr – seçimlərin məhdudluğu

İsti hava – sıxıntı və təzyiq

Qonşu baxışları – kollektiv nəzarət

Kamera tez-tez açıq səma göstərmir. Kompozisiyalar sıx qurulur. Vizual dil deyir ki:

“Bu şəhərdə nəfəs almaq çətindir.”

 

4. Sükut dramaturgiyası

Filmin gücü dialoqlarda deyil, pauzalarda, baxışlarda və səssizliyə dayanır.

Susqunluq burada dramatik vasitədir. Personajlar danışmadıqca daha çox şey deyirlər.

Bu üslub Avropa yeni dalğa estetikasına yaxınlaşır — Antonioni təsiri hiss olunur: hadisədən çox boşluq, hərəkətdən çox gözləmə.

Boşluq burada mənasızlıq deyil. Boşluq – qərarsızlıqdır.

 

5. Kollektiv şüur və fərdi böhran

Filmin əsas fəlsəfi xətti budur:

Kiçik kollektiv mühitdə fərd nə qədər müstəqil ola bilər?

Cəmiyyət fərdi qoruyur, amma eyni zamanda onu formaya salır.

İnsan ən çox sevdiyi mühitdə boğula bilər. Bu, Azərbaycan mentalitetinə toxunan həssas nöqtədir.

 

6. Finalın açıq qalması

Film qəti hökm çıxarmır. Bu, sovet kinosu üçün qeyri-adi idi.

Nəticə yoxdur, çünki problem həll olunmur.

Açıq final filmin ən cəsarətli jestidir.

Nəticə

“Bir Cənub Şəhərində” Azərbaycan kinosunda psixoloji modernizmin başlanğıclarından biridir.

Bu film:

Qəhrəmanlıq mifini dağıtdı

Kiçik şəhər sindromunu göstərdi

Nəsillərarası böhranı ideoloji səviyyəyə qaldırdı

Sükutu dramatik vasitəyə çevirdi

Və ən əsası — insanı ideologiyadan üstün tutdu

Ekzistensial böhran filmi olaraq, bu əsər hələ də oxucuya və tamaşaçıya daxili azadlıq, fərdiyyət və sosial təzyiq mövzusunda suallar verir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.02.2026)