Xanım Aydın,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Abşeron yarımadasının sərt küləkləri arasında, Suraxanı kəndi yaxınlığında ucalan Atəşgah od məbədi minilliklər boyu insanın təbiətlə, xüsusilə də odla qurduğu münasibətin simvoludur. Görünür, tarix təkcə daşlarda, salnamələrdə yox, həm də alovun üzərində yazılır, alovla yaddaşlara həkk olunur.

Abşeronun küləklə yoğrulmuş səssizliyində, yerin sinəsindən qopan odun minilliklər boyu insanı düşündürdüyü, qorxutduğu və inandırdığı Atəşgahda dinlər bir-birinə toxunur, mif tarixə, tarix isə inanca çevrilir. Bu məbəd insanın oda baxaraq öz varlığını dərk etdiyi, ruhunu sınağa çəkdiyi və Tanrıya yaxınlaşmağa çalışdığı əsrlərin canlı şahididir.

Atəşgah Bakıdan təxminən 30 kilometr aralıda yerləşir və müxtəlif dövrlərdə zərdüştilər, hinduistlər, siqhlər və parslar tərəfindən ibadət yeri kimi istifadə olunub. XVII–XVIII əsrlərdə təbii qaz çıxışlarının olduğu sönməz alovlar üzərində inşa edilən bu məbədin adı təsadüfi deyil: “Atəşgah” – “od evi”, “alov yeri” deməkdir.

Əbədi alovlar ölkəsi: mifdən tarixə

Abşeron yarımadası qədim dövrlərdən bəri yerin təkindən çıxan yanar qazlarla tanınırdı. Orta əsr mənbələrində Bakı və ətraf ərazilər “sönməz alovlar məkanı” kimi təsvir edilir. Bizans tarixçisi Panili Prisk hələ V əsrdə “sualtı qayalardan alov qalxması”ndan bəhs edir. Tədqiqatçıların fikrincə, bu qeydlər əbədi Bakı odlarına aiddir.

VII–X əsrlərdə yaşamış tarixçilər də Abşeronda yanan qaz çıxışlarını qeyd edirdilər. Pirallahı adasında, Şubanı dağında, Bakı buxtasında və Qız qalası yaxınlığında belə alovların olduğu məlumdur. Bu səbəbdən Abşeron təkcə coğrafi yox, mənəvi bir mərkəzə çevrilmişdi.

İnsanlar bu alovları qorxu ilə deyil, heyranlıqla izləyirdilər. Çünki onların təsəvvüründə od yaradan gücün yer üzündəki təzahürü idi.

Zərdüştilik və Atəşgahın ilkin qatları

Zərdüştilik dünyanın ən qədim dinlərindən biridir və tədqiqatçıların böyük hissəsi bu dinin Azərbaycan ərazisində formalaşdığını qəbul edir. E.ə. X–IX əsrlərdə zərdüştilik artıq bu torpaqlarda hakim inanc idi.

Zərdüştilikdə oda ibadət olunmurdu – od Tanrının nuru və həqiqətin rəmzi sayılırdı. Buna görə də alovun yandığı yerlər müqəddəs hesab edilirdi və bu ərazilərdə alov məbədləri inşa edilirdi.

Sasanilər dövründə (III–VII əsrlər) Cənubi Qafqazda zərdüştilik daha da yayılır. Mobed Kartirin kitabəsində onun Albaniyaya qədər alov məbədləri tikdirdiyi qeyd olunur. Müxtəlif dövrlərin tarixçilərin əsərlərində Atəşi-Bağavan, Baqavan, Yeddiquyulu məbəd kimi toponimlərdən bəhs edirlər. Tədqiqatçıların fikrincə, bu adlar Bakı və Abşeron ərazisindəki qədim atəşpərəstlik mərkəzləri ilə bağlıdır.

Hətta xalq arasında bu günə qədər belə bir rəvayət yaşayır ki, İçərişəhərdəki Cümə məscidi qədim atəşpərəstlik məbədinin yerində tikilib. XIX əsr səyyahlarının təsvirlərinə görə, məscidin içində daha qədim dövrə aid dörd tağ mövcud idi.

XVII–XVIII əsrlər: Atəşgahın yenidən doğuluşu

XV–XVI əsrlərdən etibarən Şirvan ilə Hindistan arasında ticarət yolları canlanır. Hindistandan gələn tacirlər, asketlər və zəvvarlar Suraxanıdakı sönməz alovları müqəddəs sayaraq buraya axışırlar.

Məhz bu dövrdə – 1713-cü ildə Atəşgahın bu gün bildiyimiz memarlıq kompleksi formalaşır. Qədim atəşpərəstlik qalıqları üzərində yeni məbəd inşa edilir. XVII–XVIII əsrlərdə Atəşgah artıq əsasən hinduist və siqh ibadətgahı kimi fəaliyyət göstərir, lakin zərdüştilər (parslar və gebrlər) də buranı ziyarət etməyə davam edirlər.

Avropa səyyahları – Engelbert Kempfer, Şarden, Qmelin, Hanvey, Aleksandr Düma və başqaları Atəşgah haqqında maraqlı qeydlər aparıblar. Onlar burada hindli zəvvarları, pars kahinlərini və alova səcdə edən asketləri görmüşdülər.

Memarlıq: karvansara ilə məbədin sintezi

Atəşgahın memarlığı unikal xarakter daşıyır. Kompleks beşguşəli müdafiə divarları, iri giriş portalı və mərkəzdə yerləşən dördguşəli alov altarından ibarətdir. Altar dörd sütun üzərində ucalan, üstü günbəzli və dörd tərəfi açıq “cahartağ” formasındadır ki, bu da Sasanilər dövrünün od məbədlərinə xasdır.

Ətrafda zəvvarlar və rahiblər üçün hücrələr, ibadət zalları və karvansara mövcuddur. Girişin üzərində isə Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbinə xas balaxana yerləşir.

Bu memarlıq Atəşgahı həm məbəd, həm də səyyahlar üçün sığınacaq halına gətirmişdi.

Rahiblərin ağır sınaqları və alovun hökmü

Atəşgahda yaşayan rahiblər cəmiyyətdən uzaq, asketik həyat sürürdülər. Onlar bədənlərini müxtəlif işgəncələrlə sınağa çəkir, ağır zəncirlər daşıyır, yandırıcı maddələr üzərində uzanırdılar. Məqsəd bədəni yox etmək, ruhu saflaşdırmaq idi.

Məbədin yaxınlığında yerləşən dərin quyu isə vəfat etmiş dindarların cəsədlərinin yandırıldığı yer olub. Rahiblər inanırdılar ki, ölüm son deyil – ruh yenidən dünyaya qayıdır və bu dönüş insanın topladığı karmadan asılıdır.

Alovun sönməsi və Atəşgahın yeni taleyi

XIX əsrin ortalarından etibarən Abşeronda neft və qaz sənayesinin inkişafı təbii alovların tədricən sönməsinə səbəb oldu. 1855-ci ildə məbəd yaxınlığında zavod tikildi, 1887-ci ildə Rusiya imperatoru III Aleksandr buranı ziyarət edir və zəifləmiş alovları o da gormuşdü.  6 yanvar 1902-ci ildə Atəşgahın son təbii alovu da söndü.

1925-ci ildən sonra məbəd uzun müddət tərk edilmiş vəziyyətdə qaldı. Yalnız 1975-ci ildə aparılan əsaslı restavrasiyadan sonra Atəşgah yenidən ziyarətçilərə açıldı. 2007-ci ildə isə əlavə bərpa işləri görüldü.

Bu gün Atəşgah nəyi təmsil edir?

Bu gün Atəşgah Azərbaycan üçün mədəni və dini tolerantlığın simvolu, tarix üçün canlı arxiv, zərdüştilər və parslar üçün müqəddəs xatirə yeri, dünya üçün isə odla formalaşmış nadir sivilizasiya nümunəsidir.

1998-ci ildə Atəşgah UNESCO-nun Ümumdünya irsi siyahısına namizəd kimi daxil edilib. Hazırda o, Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu statusu daşıyır və hər il on minlərlə insan bu sönmüş, amma yaddaşlarda hələ də yanan alovu görməyə gəlir.

Atəşgahın əsrlər boyu özü-özlüyündə bir müqəddəs və mübarək məkan olaraq yaşaması və yaşayacağı ilə Azərbaycanın odlar diyarı, od nəfəsli, od ürəkli, od xislətli olmasını özündə ehtiva edir...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.03.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

"The Daily Beast" nəşrinin məlumatına görə, Donald Tramp Oval kabinetdə ciddi görüşlərindən biri zamanı  qəfildən müzakirəni dayandırıb. Səbəb isə dövlət katibi Marko Rubio və vitse-prezident Cey Di Vensin ayaqqabıları olub. Prezident onların "lənətə gəlmiş ayaqqabıları"ndan qıcıqlandığını bildirib. Ağ Evin sahibi  Marko Rubioya və Cey Di Vensə açıq şəkildə ayaqqabılarının dəhşətli göründüyünü bildirib və onlara kataloqdan yeni ayaqqabılar sifariş etməyi təklif edib. Tramp həmkarlarına hər birinin qiyməti təxminən 145 dollar olan 4 cüt Amerika brendi “Florsheim” ayaqqabılarını hədiyyə etmək qərarına gəlir. Tramp klassik modelləri şəxsən seçir və ayaqqabıların yalnız hansı stildə olmasına görə deyil, həm də rahat olmasında israr edib. Sonra isə ictimaiyyət arasında birmənalı qarşılanmayan bir fikir söyləyir: "Ayaqqabı ölçüsünə görə kişi haqqında çox şey demək olar"

Trampın bu şərhi fikir ayrılığına səbəb olsa da, amma sadəcə söz olaraq qalmayır. Marko Rubio tezliklə yeni, parlaq dəri ayaqqabı geyinmiş vəziyyətdə görünüb və fotodan da göründüyü kimi bu ayaqqabılar onun ayağına böyükdür.

 Daha sonra oxşar hədiyyələr Müdafiə Naziri Pit Qeqset, “Fox News”-in aparıcısı Şon Hanniti, senator Lindsi Qrem və televiziya aparıcısı Taker Karlson tərəfindən də alınır.

Nəşrin məlumatına görə, ABŞ Prezidenti ayaqqabıların pulunu şəxsən özü ödəyir və onların geyinilib-geyinilməməsinə diqqət yetirir. Məlumata görə, Tramp hökumətin kabinet iclaslarına məmurların "inanılmaz" ayaqqabılardan zövq alıb-almadığını yoxlamaqla başlamağı sevir.

İndi bir çox yüksək vəzifəli məmur bu prezident hədiyyələrini geyinməyə məcbur olur və bəzən rəhbərlərini narazı salmamaq üçün bahalı dizayner ayaqqabılarını geyinməməyi üstün tuturlar. Bu ritual, dövlət başçısının komandasının görünüşünə şəxsən nəzarət etdiyi Ağ Evdə sədaqət simvoluna çevrilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.03.2026)

Ramiz Göyüş, yazıçı-publisist.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

( “Səməd Vurğun-120” silsiləsindən)

Səməd Vurğun yeniyetmə çağlarında da, Qazax müəllimlər seminariyasında oxuduğu illərdə də, sonralar qaynar həyata atılanda da, yüksək vəzifə kürsüsündə də həmişə çevrəsində çoxsaylı dostları, tələbə yoldaşları, ziyalılar, dövrünün görkəmli şəxsiyyətləri, söz və sənət adamları olurdu. O, həm fitri istedadı ilə, həm də şəxsiyyətinin bütövlüyü ilə müasirləri arasında şöhrət qazanmışdı.

Səməd Vurğun şəxsiyyətinə və yaradıcılığına böyük hörməti olan,  onunla dostluq edən ziyalılarımızdan biri də görkəmli pedaqoq, nasir, ədəbiyyatşünas alim Mir Cəlal olmuşdur. Duzlu, məzəli, yumoristik və nəsihətamiz hekayələrin, altı romanın, altı monoqrafiyanın, ədəbiyyat nəzəriyyəsi dərsliyinin müəllifi, Səməd Vurğunun yaradıcılığına aid 6 disertasiyanın elmi rəhbəri, milli ziyalılıq etalonu olan  Mir Cəlal həm də maraqlı memuarların,  xatirələrin müəllifidir. Onun İçərişəhədə, Kiçik Qala küçəsindəki 16 nömrəli kirayədə yaşadığı evin sahibi, hesabdar Mirzə Qasımdan tutmuş, Ali Sovetin sədri Soltan Məcid Əfəndiyevədək, “Kommunist”qəzetinin baş redaktoru İbrahim Əminbəylidən, məşhur folklorşünas Vəli Xulufluya, dahi bəstəkarımız Üzeyir bəyədək ən səmimi xatirələri vardır. Ancaq onun ən kövrək xatirələri məhz böyük şairimiz Səməd Vurğunla bağlıdır. Bu xatirələrdən biri 1956-cı ilin mayında şair ağır xəstə yatarkən yazılıb. Həyatının son günlərini yaşayan Səməd Vurğun üçün çox ağır may günlərində, onu itirəcəyini yəqin bilən dostu Mir Cəlal böyük kədər hissi ilə yazırdı: “...otuz ilə yaxın bir müddətdə onunla bir yerdə, eyni cəbhədə, eyni sahədə, həm işdə, həm ailədə, məişətdə yaxın-həmfikir olmuşam. Onunla keçirdiyim saatlar, günlər zehnimdə canlandıqca ətrafıma baxır, böyük şairi, həqiqi dostu axtarır, həyacanımı gizlədə bilmirəm.”

Səməd Vurğunla Mir Cəlal arasında cəmi iki yaş fərqi olmasına baxmayaraq, elə ilk tanışlıqdan sonra onların arasında qarşılıqlı mehriban və səmimi bir ünsiyyət yaranmışdı. Sonralar bu münasibət inkişaf edərək ailəvi dostluğa çevrilmişdi. Mir Cəlal da Səməd Vurğun kimi, istər  yaradıcılıq, istər elmi-pedaqoji,  istər ictimai fəaliyyəti, istərsə də şəxsiyyəti etibarı ilə dövrünün görkəmli ziyalılarından  idi. Bu baxımdan onların sıx münasibətlərinin olmasında bir təbii qanunauyğunluq var  idi.
Böyük şairlə böyük ədibin dostluğunun başlanğıcı 98 il bundan əvvələ-1928-ci ilə gedib çıxır. Mir Cəlalın uşaqlıq və gənclik dövrü Gəncədə, 30-cu illərin qaynar ədəbi-mədəni nühitində keçir və bu mühit onun gələcək taleyinin müəyyənləşməsində və formalaşmasında mühüm rol oynayır. O vaxtlar  Gəncədə “Qızıl Gəncə” jurnalı nəşr olunurdu. “Qızıl qələmlər”cəmiyyətinin Gəncə filialı fəaliyyət göstərirdi və Həmid Araslı, Mikayıl Rzaquluzadə, Nigar Rəfibəyli,  Zeynal Xəlil, Cəfər Xəndan, Səməd Vurğun, Əli Məhzun, Əli Razi, Əhməd Cəmil kimi gələcəyin görkəmli ədəbiyyat adamları bu dərnəyin  fəal üzvləri idi. Bu ədəbi mühit elmə, təhsilə, yaradıcılığa böyük meyl göstərən Mir Cəlalı da özünə çəkir və çox keçmir ki, o, da bu cəmiyyətin fəal üzvlərindən birinə çevrilir.  Elə həmin illərdən də Mir Cəlalın Səməd Vurğunla münasibətləri yaranır.

Mir Cəlal xatirələrində yazır: ”Mən Səməd Vurğunu ilk dəfə Kirovabadda (Gəncə-red.) o zaman cavan ziyalıların çox sevdiyi Maarif evində görmüşəm... Səməd Vurğun... Qubadan müəllimlik vəzifəsinə Gəncəyə köçürülmüşdü. Partiya məktəbində ədəbiyyat dərsi deyirdi. Ancaq Vurğun yaratmaq, yazmaq, gündən-günə böyüyən doğma, izdihamlı şəhərin qaynar ictimai həyatında fəal çalışmaq həvəsi ilə yanırdı. Proletar yazıçıların burda bir şöbəsi təşkil olunmuşdu, ”Qızıl Gəncə” adlı jurnal nəşr edilirdi. Sənaye ocaqlarında , komsomol, həmkarlar yığıncaqlarında  cavan şair və ədiblərin çıxışları təşkil olunurdu...”

Bu tədbirlərdə yaxından  iştirak edən gələcəyin böyük ədəbiyyatşünası və yazıçısı Mir Cəlal həmin günləri belə xatırlayırdı: ”Belə məclislərdən biri dəmir körpü yanındakı Maarif evində keçirilirdi. Bakıdan Proletar Yazıçıları cəmiyyətindən gəlmiş nümayəndələr çıxış edirdilər. Şeirlər oxunur, nitqlər deyilir, alqışlar gedirdi. Məclisin axırına yaxın Əbdülbaqi Fövzi bir şeir oxudu: “Komsomol qız , məni gəl dinlə bir az”. Sonra boz şinel geymiş arıq, qara oğlan tribunaya çıxdı, nitqini qeyri-adi, o zaman az təsadüf edilən bir ahəng və sərbəstliklə başladı.

-A yoldaşlar, bayaq siz burda oxunan yazını nəyə görə alqışladınız? Bəyəm o şeirdi? Bəyəm şeir elə olar? Yox, yanılırsınız. O, şeir deyil, açıq məktubdur. Şeirə, sənət əsərinə verilən tələb başqadır...

Oradaca mən bildim ki, bu oğlan Səməddir. Səməd Vurğun Fövzinin zəif bir şeiri xüsusi bir əda ilə oxuyub, lovğalanmasından bərk hirslənmişdi. Fikrini açıq söyləyib, o yazının şeir ilə heç bir əlaqəsi olmadığını dedi...Sonralar  Fövzi mərkəzi mətbuatda (“Maarif və Mədəniyyət” R.G.) “Şairə cavab” şeirini yazdı. Cavab özü o vaxt oxunan şeirdən də dayaz və məzmunsuz idi.”  

Gənc Mir Cəlal da baş verən hadisələrin təsiri altında  ilk hekayələrini yazır, “Müəllim” adlanan birinci heklayəsi “Qızıl Gəncə”nin ədəbiyyat səhfəsində, “Həkim Cinayətov” adlanan ikinci hekayəsi “Ədəbiyyat cəbhəsi” adlanan jurmalda nəşr edilmişdi. Bu hekayələr əslində baş verən proseslərə gənc ədibin mövqeyi və reaksiyası idi. Həmin hekayələr Mir Cəlalın bir yazıçı kimi ədəbi mühitdə tanınmasında xüsusi rol oynamışdı. Elə həmin günlərdən Mir Cəlalın Səməd Vurğunla həm çəxsi münasibətlər zəminində, həm də yaradıcılıq müstəvisində bir yaxın dostluq münasibətləri yaranmağa başlamışdı.

Həmin günləri xatırlayan Mir Cəlal  “Xatirə dəftəri”ndə yazırdı: ”...Belə məclislərdə Vurğunun gur, bakir, yeni, səmimi, cazibəli  şair səsi eşidilir, sürətlə yayılırdı. Həmin yığıncaqlarda mən Vurğunu həm komsomol yoldaşım, həm də yeni, inqilabi şeirin gələcəyə, böyük gələcəyə bir müraciəti kimi iftixar hissi ilə dinləyirdim...Bir dəfə şeirlərindən birini çap etdirmək üçün Gəncə qəzetinin redaksiyasına getməyi məndən xahiş etdi. Redaksiyada “Şərq Ərəbi” təxəllüsü ilə çaılışan, rəsmiyyətçi bir qəzetçi var idi. Şeiri alıb oxudu və ehmalca Səmədə qaytardı ki, “Bizim qəzetdə çap oluna bilməz.” Vurğun vüqar və təmkinini pozmadan qəzet işçisinə kəskin cavab verdi:

-Nə oldu, mənim şeirlərim mərkəzi mətbuatda  çap olunmağa layiq oldu, amma sənin qəzetinə yaramadı?...

... Səməd şeiri götürüb cibinə qoydu, redaksiyadan çıxdı. Neçə gün sonra həmin şeir mərkəzi mətbuatda, sonra isə Moskva qəzetlərində çap olundu (gərək ki, şeir “Mən də bir əsgər kimi” sərlövhəli idi).Vurğunun şeiri və şöhrəti yalnız Gəncədə yox, bütün respublikada  və onun xaricində sürətlə yayılmağa başlayırdı. ”

Çox keçmir xəyalı göylərdə uçan, yazıb yaratmaq eşqi ilə alışıb yanan gənc Səməd üçün Gəncə mühiti dar gəlir, onu daha byük şəhərlər, daha qaynar mühit cəlb edir, yeni meydan axtarır, dünyagörüşünü artırmaq, təhsilini davam etmək barədə düşünür. Və 1929-cu ilin may aynda artıq Səməd Vurğunun Bakı, həmin ilin iyulundan isə Moskva həyatı başlamışdı. Həmin illər Səməd Vurğunun “Şairin andı”, sonra isə “Fənər” kitabları nəşr olunur və müəllifinə şöhrət gətirməklə, gənclər tərəfindən böyük rəğbətlə qarşılanır. Həmin kitaba daxil olan şeirlərindən birində o yazırdı:

Mən

     nəfəsləri benzin və kükürd qoxulu

                             milyonların şairiyəm,

Düşməniyəm onların-

Divanları məxmər və ipək döşəməli salonların...

Və ya

Üfüqləri sonsuz bu kaintda

Məni yaşadan quvvət,

                    öz əməyim, öz əlimdir.

Böyük bir insan olmasam da  həyatda,

Cəbhədə bir əsgər kimi qalmaq son əməlimdir.

Artıq Gəncə mühiti gənc ədib- Mir Cəlalın da  arzu və ideallarının gerçəkləşməsi üçün kifayət etmirdi.  O, da təhsilini davam etdirmək, ədəbi və ictimai proseslərdə daha fəal iştirak etmək istəyirdi və elə bu məqsədlə də Bakıya köçərək, o vaxtlar yeganə aspiranturası olan Elmlər Akademiyası Filialının nəzdindəki Dövlət Elmi-Tədqiqat İnstitutunun aspiranturasına daxil olur. Həmin illər hər iki şəxsiyyətin yolları yenidən kəsişir və Səməd Vurğun da həmin institutda aspiranturanın ədəbiyyat şöbəsinə qəbul olunur. Lakin onların heç birinin Bakı şəhərində yaşamağa yerləri yox idi.  Mir Cəlal həmin günləri xatırlayaraq yazırdı: ”Aspiranturanın müdirliyinə Ali Sovet sədri vəzifəsində olan Soltan Məcid Əfəndiyev təyin olunmuşdu. Qəbul haqqında əmri alandan,  dərs cədvəlini  öyrənəndən sonra yaşamaq yeri hayına qalmalı olduq. Aspiranturanın yataqxanası yox idi və buna təminat da verilmirdi. Biz Soltan Məcidin yanına gedib yer xahiş edəndə bir qəbz yazıb, kəndli evində  bizə yer istədik. Həmin kağız ilə bizi (məni və Səmədi) ümumi yataqxanaya buraxmalı oldular.”

Aspiranturada oxuduğu illərdə də Səməd Vurğunla Mir Cəlalın dostluğu daha da möhkəmlənir. Mir Cəlalı Səməd Vurğunun yaradıcılığı daha ciddi maraqlandırır və o, şairin yaradıcılığına həsr olunmuş “Yenidən qurulma yollarında “adlı məqalə yazır, məqalə “Hücum” jurnalında dərc edilir. Bu məqalə həm müəllifinə, həm də Səməd Vurğuna nüfuz qazandırmaqla ədəbiyyatçılar tərəfindən maraqla qarşılanır. Mir Cəlal yazırdı: ”Onun (Səməd Vurğunun- red.) təhsili də, iş üslubu da, münasibətləri də, həmişə yenilik, bir az da şairlərə məxsus qəribəliklərlə seçilirdi. Biz aspiranturada oxuyarkən  K.Marksın  “Kapital” əsərini öyrənib təhlil etmək məsələsi müzakirə olunurdu. Bəziləri deyirdi: ”Bu kitabı ədəbiyyatçı aspirantlar üçün sətirbəsətir təhlildən keçirmək, əmtəə təsərrüfatının hətta detallarını konspektləşdirmək lazımdır...” Səməd Vurğun ümumi axına qoşulmadı və müəllimlə açıq danışmaqdan çəkinmədi:

-Yoldaş müəllim –dedi - siz iqtisadçısınız, “Kapital”ı hərfinəcən bilirsiniz, çox sağ olun. Amma mən iqtisadçı yox, şairəm, şairliyimdə də qalmaq istəyirəm. Ona görə də siz bu kitabın əsas teoriya ilə ictimai inkişaf qanunları, sənət və ədəbiyyatın spesifikası ilə bağlı fəsillərini bizə öyrədin, minnətdar olarıq.

Bütün aspirantlar və müəllim bu fikri bəyəndilər, dərslər bu istiqamətdə planlaşdırıldı...

Bir dəfə sinifkom dərsə geçikən aspirantlar sırasında onun adını oxuyanda Səməd qəti etiraz etdi.

-Gecikmək,- dedi-yarımçıq adamın işidir. Mən geçikmərəm, Mən ya gələrəm, ya heç  gəlmərəm.”

İndi işıqlı xatirəsi, müdrik söz-söhbətləri minlərlə məsləkdaşlarının, tələbələrinin xatirəsində yaşayan, görkəmli pedaqoq, yazıçı və alim Mir Cəlalın dahi şairimiz Səməd Vurğunla dostluğunu, ədibin varislərindən biri, görkəmli dövlət və təhsil xadimi, diplomat, ADA Universitetinin yaradıcısı və rektoru professor Hafiz Mir Cəlal oğlu Paşayev həm yaddaşında və qəlbində yaşadır, həm də əməlində  gerçəkləşdirir. Onun nəticəsidir ki, bu günkü Azərbaycan təhsilinin təşəkkülündə və inkişafında müstəsna rolu olmuş  Qazax Müəllimlər Seminariyasının yenidən bərpası, bu təhsil ocağının bazasında ADA Universitetinin Qazax Müəllimlər Seminariyası Təhsil Mərkəzinin yaradılması, bir vaxtlar bu seminariyanının ilk məzunlarından biri olmuş və həm də seminariyaya şöhrət gətirmiş Səməd Vurğunun xatirəsinin əbədilədirilməsinə ən böyük töhfədir. Həmin təhsil Mərkəzində Səməd Vurğun oturduğu partanın qoyulması və guşənin yaradılması isə Hafiz müəllimin böyük şairə olan ehtiram nümunəsidir.

Şəkildə: Mir Cəlal həyat yoldaşı Püstə xanımla və Səməd Vurğun həyat yoldaşı Xavər xanımla.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.03.2026)

17 Mart, 2026-cı il tarixində Azərbaycan Memarlar İttifaqının İdarə Heyətinin sədri Elbay Qasımzadə Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunu ziyarət edib və Fondun prezidenti, professor xanım Aktotı Raimkulova ilə görüşüb.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Fonddan verilən məlumata görə, görüşdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Zati-Aliləri cənab İlham Əliyevin Türk dünyasının dahi memarı Əcəmi Naxçıvaninin 900 illiyinin qeyd edilməsi haqqında Sərəncamının icrası istiqamətində birgə tədbirlərin davam etdirilməsi müzakirə olunub.

Bu xüsusda,  sözügedən əlamətdar tarixin qeyd olunması çərçivəsində hələ 2025-ci ilin 15 dekabr tarixində Fond və Azərbaycan Memarlar İttifaqı tərəfindən “Azərbaycan Memarlıq İrsinin Dühası: Əcəmi Naxçıvani – 900” adlı kitabın (Azərbaycan, rus, ingilis dillərində) çap olunması, onun  təqdimatının Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu, UNESCO yanında Azərbaycan Respublikasının Daimi Nümayəndəliyi, UNESCO yanında Azərbaycan Respublikasının Milli Komissiyası, Azərbaycan Memarlar İttifaqının birgə təşkilatçılığı ilə Parisdə, UNESCO-nun Mənzil-qərargahında baş tutması, o cümlədən görkəmli memarın zəngin yaradıcılıq irsini əks etdirən sərginin təşkil olunması böyük uğur kimi qiymətləndirilib. 

Sözügedən kitabın yaxın zamanda Azərbaycanda geniş ictimaiyyətə təqdim olunması barədə razılığa gəlinib.

Görüş zamanı zəngin Türk mədəni irsinin təbliğ edilməsi, qardaş Türk xalqları arasında əlaqələrin daha da genişləndirilməsi istiqamətində birgə əməkdaşlıq imkanları, o cümlədən bu prosesdə mədəni diplomatiyanın xüsusi rolu ətrafında fikir mübadiləsi aparılıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.03.2026)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Əlfi Qasımov sovet dövründə yazıb yaradan ünlü yazıçılardan biri olub. O dövrün qələm adamları haqqında bu gün müxtəlif şayələr dolaşsa da, o, tək-tək yazıçılardandır ki, nə yaradıcılığı, nə də ki, həyat tərzi heç vaxt qınağa tuş gəlməyib. Kişi kimi yazıb yaradıb, kişi kimi də yaşayaraq ömrünü başa vurub.

Elə də böyük ailəsi olmayıb, özündən sonra üç övladı yadigar qalıb- İlqar, Vüqar və Gülnar. Böyük oğlu İlqar Əlfioğlunu ölkədə hamı tanıyır. Ortancıl oğlu Vüqar isə cavan yaşlarında vəfat edib. Bu dəfəki söhbətimin qəhrəmanı, yazıçı Əlfi Qasımovun musiqişünas alim, bəstəkar qızı- Gülnar Əlfiqızı-Verdiyevadır...

Gülnar xanım 1959-cu ilin oktyabr ayının 8-də Bakıda dünyaya gəlib. Musiqiyə olan həvəsini görən valideynləri onu Bülbül adına Orta İxtisas Musiqi Məktəbinə veriblər. Bununla da onun gələcək taleyi müəyyənləşib. 1978-ci ildə o, burada orta ixtisas təhsilini başa vuraraq, təhsilini davam etdirmək üçün sənədlərini Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının nəzəriyyə şöbəsinə təqdim edib. 1983-cü ildə oranı bitirdikdən sonra əvvəlcə Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun musiqi fakültəsində, sonra Bakı Xoreoqrafiya məktəbində, daha sonra isə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində müəllim vəzifəsində çalışıb. Hazırda həmin universitetin dosentidir. “Azərbaycan muğamları və özbək şaşmakomunun müqayisəli təhlili” mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsinə yiyələnib. Ailəlidir, iki övladı var...

Deyir ki:- “Atam Əlfi Qasımov ömrüm boyu mənim qürur mənbəyim olub. Belə bir şəxsiyyətin övladı olmaq, onun adına xələl gətirmədən yaşamağın məsuliyyətini hər zaman öz üzərimdə hiss etmişəm. Həmişə çalışmışam ki, onun adına layiq övlad olum, öz uğurlarımla onun ruhunu şad edim...”

Musiqi bəstələməyə çox kiçik yaşlarından başlayıb. 8 yaşında olarkən “Şən rəqs” adlı ilk musiqisini ərsəyə gətirib. Elə o vaxtdan da onda bu sahəyə xüsusi maraq yaranıb...

“Uşaqlığım “Yazıçılar binası” adlandırılan bir evdə keçib. O vaxt piano ziyalılıq nümunəsi sayıldığından bir çox yazıçı və şairlərin evində olduğu kimi, bizim evdə də var idi. Və bu musiqi aləti məni həmişə özünə çəkib, heç vaxt cazibəsindən yayına bilməmişəm. Duyğulu vaxtlarımda məni sakitləşdirən, ilhama gətirən yeganə vasitə də pianodur. Doğrudur, erkən yaşlarımdan mahnılar yazırdım, amma onları üzə çıxarmağa tələsmirdim. 44 günlük Vətən müharibəsi dövründə fəallığım artdı. Və bır sıra məlum mahnıları bəstələdim...”- söyləyir.

Bu gün onun yazdığı mahnıları tanınmış sənətkarlar ifa edirlər. Onlardan Ehtiram Hüseynovun, Anar Şuşalının, İlqar Muradovun, Brilyant Dadaşovanın, Gülyanaq Məmmədovanın, Kamilə Nəbiyevanın və s. adlarını çəkmək olar. Müğənni Kamilə Nəbiyevanın ifa etdiyi “Şəhidlər balladası” və Anar Şuşalının ifa etdiyi “Əsgər marşı” isə mahnı müsabiqəsində 1-ci yeri qazanıb, müxtəlif vaxtlarda pul mükafatı, qiymətli saat və diplomla təltif olunub...

Deyir ki:- “Etiraf edirəm, mənim çatışmayan əsas cəhətim, iddiasız olmağımdır. Heç vaxt bəstəkar kimi papulyarlığa can atmamışam. Özümü daha çox müəllim kimi sevdirməyə çalışmışam, buna da nail olmuşam. İstəmişəm ki, tələbələrim savadlı, istedadlı olsunlar. Amma musiqi yazmağına həmişə yazırdım. Doğrusu, onlar ev şəraitində qalırdılar, fəqət üzə çıxarmağa tələsmirdim... ”

Çox intellektual xanımdır. Ən diqqətçəkən xüsusiyyəti isə mehriban və realist olmasıdır. Asanlıqla şəraitə uyğunlaşa bilən bir təbiəti var. Həmişə ədalətli olmağa çalışır. Xasiyyətcə ahəngdar olsa da, daxilində tarazlıq yaratmağı bacarır. Bədii fəaliyyətdən zövq alır və yüksək mədəni səviyyəyə yetişə bilib. Olduqca optimistdir. Hər zaman hadisələrə müsbət tərəfindən baxmağa üstünlük verir, yəni pis hadisələrdə belə yaxşı tərəfləri görmək qabiliyyəti var. Həssas xarakteri sayəsində haqsızlığa tez reaksiya verir, amma olduqca şəfqətli insandır. Özünü xoşbəxt insanlardan biri hesab edir...

“Bəli, bir ana kimi, bir həyat yoldaşı, bir müəllim kimi də çox xoşbəxtəm. Gənclərə üzümü tutub demək istəyirəm ki, heç vaxt heç nəyə gecikməsinlər, hər şeyi vaxtında, tələsmədən həyata keçirsinlər. Yazıb yaradırlarsa, onu da vaxtında üzə çıxarmağı bacarmalıdırlar...”- söyləyir.

...Çox istiqanlı və mehriban xanımdır. Təkəbbürdən, qısqanclıdan uzaq- səmimi və sadədir. Ünsiyyət qurmağı bacardığı üçün, işlədiyi kollektivdə böyük hörmət qazanıb. İstənilən mövzuda fikir yürüdə bilir və həm də əla dinləyicidir. Həmsöhbətinə diqqətlə qulaq asmağı xoşlayır. Bildiklərini isə, həvəslə öyrətməyə çalışır. Estetik qavrayışa böyük əhəmiyyət verir. Müsbət tərəflərindən biri də xeyirxah, yardımçı olmasıdır, insanlara kömək etməkdən zövq alır. Çox dinc təbiəti var, mübahisə və iğtişaşları xoşlamır. Mənasız və ya kobud insanlardan instinktiv olaraq uzaqlaşmağa üstünlük verir. Özünü azad hiss etməyi və müstəqil fikir yürütməyi xoşlayır. Enerjili və dinamikdir, ona görə də, hamı onu maraqlı və məzmunlu bir insan kimi tanıyır...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.03.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Tarix bəzən bir döyüş meydanında yazılır, bəzən isə bir insanın iradəsində. 1915-ci ilin qanlı və taleyüklü günlərində, Çanaqqala Zəfəri yalnız bir cəbhə deyildi — bu, bir millətin varlıq savaşı idi. Və həmin savaşın içində elə bir ad vardı ki, sonradan bütöv bir dövlətin taleyini dəyişəcəkdi: Mustafa Kamal Atatürk.

Bir zabitin taleyi millətin taleyinə çevriləndə

Çanaqqala cəbhəsində hər şey tükənmək üzrə idi. Düşmən qüvvələri texniki və say üstünlüyünə malik idi. Osmanlı ordusu isə yoxsulluq, silah çatışmazlığı və yorğunluq içindəydi. Amma məhz belə anlarda tarix səhnəyə fərqli insanları çıxarır.

Mustafa Kamal paşa sıradan bir komandan deyildi. O, əsgərlərinə sadəcə döyüşməyi yox, ölümü belə qəbul etməyi öyrədən bir lider idi. Onun dillərə düşən əmri – “Mən sizə hücum etməyi deyil, ölməyi əmr edirəm” – bir taktiki qərardan çox, bir ruh çağırışı idi.

Bu sözlərdən sonra əsgərlər artıq geri çəkilməyi düşünmürdü. Onlar bilirdilər ki, arxalarında qoruyacaqları bir vətən, qarşılarında isə yazacaqları bir tarix var.

Güllələrin dayanmadığı, iradənin sarsılmadığı an

Çanaqqalada bəzən bir güllə bir taleyi dəyişirdi. Deyilənə görə, Mustafa Kamalın cibindəki saat onu ölümün bir addımlığından xilas etmişdi. Amma bəlkə də onu qoruyan saat yox, tarix idi. Çünki o, hələ görəcəyi böyük işlər üçün yaşayacaqdı.

Onun rəhbərliyi altında aparılan müdafiə, düşmənin planlarını alt-üst etdi. Antanta qüvvələri geri çəkildi. “Keçilməz” deyilən Çanaqqala, həqiqətən də keçilməz oldu.

Çanaqqaladan doğan lider

Bu savaş təkcə bir qələbə deyildi. Bu, bir liderin doğuluşu idi. Mustafa Kamal paşa artıq sadəcə bir zabit yox, millətin ümidinə çevrilmişdi. İllər sonra o, bu ruhu qoruyaraq yeni bir dövlət quracaqdı.

Çanaqqalada qazandığı təcrübə, onun gələcəkdə atacağı addımların bünövrəsi oldu. O, yalnız silahla deyil, düşüncə ilə də mübarizə aparmağı öyrənmişdi.

Bir millətin yaddaşı

Bu gün Çanaqqala sadəcə bir tarix deyil. Bu, yaddaşdır. Bu, dərsdir. Bu, bir millətin necə ayaqda qala bildiyinin sübutudur.

Və o yaddaşın içində bir siluet var — səngərin kənarında dayanıb əsgərlərinə baxan bir komandanın silueti.

Onun adı tarixdə silinməz şəkildə yazılıb:

Mustafa Kamal paşa.

Çanaqqala keçilməz!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

“Uzaq Sibirə sürgün olunmağımın bircə xoşbəxtliyi vardı. Böyük Hüseyn Cavid mənimlə eyni kamerada yatırdı. Şeirlərini bizə oxuyan­dan sonra sobada yandırırdı. O, əvəzsiz şəxsiyyət, görkəmli mütəfəkkir mənim qollarım arasında gözlərini yumdu”.

Bunlar Ələkbər Seyfinin sürgün həyatı haqqında xatırələridir.

Azərbaycan SSR xalq artisti Ələkbər Seyfi 19 mart 1901-ci ildə Tiflisdə anadan olub. Ailəsinin imkanı olmadığı üçün müəyyən imtiyazlar əsasında təşkil olunan və fars dilində tədris olunan "İttifaq" məktəbinə verilib. Mustafa Mərdanov ilə yaxın yaşayan Ələkbər Seyfi həvəskar tamaşaları izləyərək teatrla tanış olub. Səhnəyə isə ilk dəfə 13 yaşında, 1914-cü ilin əvvəllərində Tiflisə qastrola gələn Hüseyn Ərəblinski və Əbülfət Vəlinin də iştirakı ilə səhnəyə qoyulan Şəmsəddin Saminin "Dəmirçi Gavə" tamaşasında Bəhram rolunda çıxıb.

1918-ci ilədək səhnə fəaliyyəti dram dərnəklərində çıxış etməkdən ibarət olan Ələkbər Seyfi Tiflisdə "İbrət" dram cəmiyyətinin yaradılmasında yaxından iştirak edib, oranın həvəskar aktyoru kimi komik rollarda çıxış edib. "İttihad" və "İbrət" cəmiyyətlərinin birləşməsindən sonra yeni truppada idarə heyətinə Əlimirzə Nə­rimanov, İsmayıl Həqqi və Ələkbər Seyfi daxil ediliblər. 1921-ci ildə Gürcüstanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Tiflis Dövlət Türk Dram Teatrı açılıb.

Bu teatrın tərkibinə daxil edilərək 1922-ci ildə Türkiyədə, 1926-cı ildə isə Orta Asiyada qastrol səfərlərində olub. Ələkbər Seyfi aktyorluqla yanaşı, 1922–1929-cu illərdə Tiflis Teatrında müdir müavini də işləyib, "Yeni fikir" qəzetində həm şöbə müdiri, həm də tərcüməçi, "Dan ulduzu" jurnalında isə tərcüməçi vəzifələrində çalışıb, 1928-ci ildə yeni Azərbaycan əlifbası komitəsinə üzv seçilib və bu səbəbdən bir neçə aylıq teatrdan ayrılıb.

1929-cu ilin əvvəllərində Məmmədsadıq Əfəndiyev və Mustafa Quliyev tərəfindən Bakı Türk İşçi Teatrına dəvət edilib. Ələkbər Seyfi həmin ilin iyununda Bakıya köçərək aktyor kimi işə başlayıb, bir ay sonra ədəbi hissə müdiri, bir neçə ay sonra isə bədii hissə üzrə direktor müavini olub. 1930–1931-ci il mövsümündən başlayaraq o, teatrın direktoru vəzifəsini icra edib. 1932-ci ildə Bakı İşçi Teatrı Gəncəyə köçürüldükdə Ələkbər Seyfi də truppa ilə birlikdə ora gedərək yaradıcılığını davam etdirib.

1938-ci ilin fevralınadək bu teatrın direktoru olub. Ələkbər Seyfi 1938-ci ilin fevral ayında həbs edilərək Sibirə sürgün edilib, 1956-cı ildə bəraət alaraq yenidən Gəncə Dövlət Dram Teatrına qayıdıb. O, burada 1956–1962-ci illərdə aktyor, 1962–1965-ci illərdə isə direktor kimi fəaliyyət göstərib. Ələkbər Seyfi aktyorluqla yanaşı, teatr üçün bir sıra tərcümələrin müəllifi olub.

O, Rabindranat Taqorun "Fəlakət" romanı üzrə səhnələşdirilən "Qanq qızı", Lope de Veqanın "Kələkbaz sevgili", Gilyerme Fiqeyredonun "Tülkü və üzüm", Fridrix Şillerin "Qaçaqlar" və "Məkr və məhəbbət", Aleksandr Yujinin "Qızıl quş və qarğa", Vasili Şkvarkinin "Özgə uşağı", Arkadi Vasilyevin "Uzadılmış ezamiyyət", Hüseyn Muxtarovun "Şeytan nəsli", Viktor Rozovun "Sabahın xeyir", Bertolt Brextin "Üç qəpiklik opera", Georgi Mdivaninin "Konsulu oğurlayırlar" və başqa pyesləri Azərbaycan dilinə tərcümə edib və həmin əsərlər səhnəyə qoyulub.

Teatr fəaliyyəti ilə tanınan aktyor bir neçə ekran obrazları da ifa edib. O, "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında "Səhər" (mürəttib), "Qanun naminə" (qoca kəndli), "Uşaqlığın son gecəsi" (İsmayıl dayı), "Mən ki gözəl deyildim" (hesabdar) filmlərində çəkilib. 8 dekabr 1977-ci ildə Kirovabadda (hazırkı Gəncə) vəfat edib. Gəncənin Bağbanlar məhəlləsindəki fəxri xiyabanda dəfn olunub.

Ələkbər Seyfinin teatr fəaliyyəti ərzində ifa etdiyi əsas rollar:

Tiflis teatrında

- "Hacı Qəmbər", Nəcəf bəy Vəzirov — Əşrəf bəy

- "Müsibəti-Fəxrəddin", Nəcəf bəy Vəzirov — Mahmud bəy

- "Məşədi İbad", Üzeyir Hacıbəyov — Hambal

- "Qaçaq Kərəm", Vano Mçedaşvili — Feyzulla

- "Nadir şah", Nəriman Nərimanov — Rzaqulu xan

- "Dəmirçi Gavə", Şəmsəddin Sami — Bəhram

- "Topal Teymur", Hüseyn Cavid — Cücə

- "Şeyx Sənan", Hüseyn Cavid — Şeyx Abuzər

- "Maral", Hüseyn Cavid — Cəmil bəy

- "Müfəttiş", Nikolay Qoqol — Pyotr İvanoviç

- "Hacı Qara", Mirzə Fətəli Axundov — Kərəməli

- "Sevil", Cəfər Cabbarlı — Əbdüləli bəy

Gəncə teatrında

1. "Hacı Qara", Mirzə Fətəli Axundov — Naçalnik

2. "Şeyx Sənan", Hüseyn Cavid — Şeyx Kəbir

3. "Səyavuş", Hüseyn Cavid — Piran

4. "Ölülər", Cəlil Məmmədquluzadə — Şeyx Əhməd

5. "Bəxtsiz cavan", Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev — Mirzə Qoşunəli

6. "Almaz", Cəfər Cabbarlı — Ocaqqulu

7. "Nəsrəddin şah", Cəfər Cabbarlı — Mirzə Sadıq xan

8. "Həmyerlilər", Altay Məmmədov — Dəllək Yaqub

9. "Qaçaq Nəbi", Süleyman Rüstəm — Alı kişi

10. "Mirzə Fətəli", Şəfaət Mehdiyev — Həsən bəy Zərdabi

11. "Kələkbaz sevgili", Lope de Veqa — Kapitan Bernardo

Sürgündən gələn kimi, Hüseyn Cavidin Sibirdəki məzarının koordinatlarını Dövlət Təhlükəsizliyi İdarəsinə məhz Ələkbər Seyfi təqdim edib. Deməli, İrkutsk vilayəti Tayşet rayonunun Şevçenko kəndində torpağa tapşırılan Hüseyn Cavidin cənazəsinin qalıqlarının 1982-ci ildə Azərbaycana gətirilməsində Ələkbər Seyfinin də əvəzsiz xidməti olub

Teatrşünas Anar Ərtoğrul Burcəliyev maraqlı bir araşdırma aparıb. O yazər ki, Sibirdə kamera qonşusu olanların həyatında 59 və 19 rəqəmləri dəfələrlə təkrarlanıb. Dahi şair və dramatur Cvidin başının ölçüsü 59 olub və o, 59 yaşında vəfat edib, ölümü 59 nömrəli aktla sənədləşdirilib. Bakıdakı 59 nömrəli evindən zorla ayrı salınan şair Sibirdə 59 nömrəli qəbirdə dəfn olunub və 59 ildən sonra ailəsi ilə görüşüb. Ələkbər Seyfi isə 19 mart 1901-ci ildə dünyaya gəlib, 19 il sürgün həyatı yaşayıb, sürgündən sonra qaldığı mənzilində də cəmi 19 il yaşaya bilib...

Onun arxiv materiallarının içərisində görkəmli teatr xadimləri ilə olan yazışmaları da var. Professor Əziz Şərif, Xalq artisti Aleksandr Tuqanov və digərlərinin məktubları diqqət çəkir. Bir məktubunda Əziz Şərif Ələkbər Seyfiyə yazırdı:

“Əzizim Seyfi, heç biləsən, kağızın məni nə qədər çox sevindirdi. Bəlkə daha çox ona görə ki, bu son iki ayın ərzində səni tez-tez xatırlayırdım. Bu vaxt mən Ə.Haqverdiyev haqqında müfəssəl xatirat yazır, onun mənə yazdığı məktublarını çapa hazırlayırdım. Bu ərəfədə gah Haqverdiyevin məktublarında, gah müxtəlif sənəd­lərdə, gah da öz gündəliyimdə hey sənin adına rast gəlirdim.

Səni könlüm çox istəyirdi. Axı o vaxtdan sağ qalan bizik, bir də Rza Təhmasib. Qalanları Allahın rəhmətinə gedib, bizim yolumuzu gözlə­yirlər. Biz də üzü yamanlıq edib getmək istəmirik. İnşaallah, hələ çox gözləməli olacaqlar. Seyfi can, özünü qıvraq saxla, məni də unutma”.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

1994-cü il martın 19-da erməni ekstremistlərinin təşkil etdiyi metro stansiyasındakı terror hadisəsi nəticəsində həlak olanların arasında o da var idi, istedadlı musiqiçiRafiq Babayev.

Beləcə, musiqi tariximizin bir səhifəsi qapandı...

Rafiq Babayev 1936-cı il martın 31-də Bakı şəhərində partiya orqanlarında işləyən Fərzi Babayevin ailəsində anadan olub. 1937-ci ildə XDİK (Xalq Daxili İşlər Komissarlığı) həbsxanasına salınan Fərzi Babayev güllələnmə cəzasına məhkum edilib (1956-cı ildə o, bəraət qazanaraq azadlığa buraxılır). Rafiqin anası Şahbəyim xanım 6 övladını – Mərziyə, Vəsilə, Emilya, Oqtay, Rafiq, Armanusa-nı hədsiz çətin şəraitdə tərbiyə etməyə məcbur olub.

Sonradan bu uşaqların hamısı peşəkar musiqiçi kimi tanınıb. 1943-cü ildə 160 nömrəli musiqi məktəbinə daxil olan Rafiq ilk caz kvartetini də məhz bu məktəbdə yaradıb. 1950-ci ildə həmin məktəbi bitərək, A. Zeynallı adına musiqi məktəbinin fortepiano sinfinə daxil olub, R. S. Levinanın sinfində təhsil alıb. Bu məktəbdə təhsil almaqla yanaşı, Xalq Çalğı Alətləri Ansamblının musiqi rəhbəri vəzifəsində işləyib.

O, caz musiqisi ilə də maraqlanıb və improvizasiya ustalığını təkmilləşdirib. 1954-cü ildə buraxılış imtahanında onun ifa etdiyi proqrama klassik əsərlərlə yanaşı, amerikalı caz pianoçusu Bill Evensin kompozisiyası da daxil edilib. Sonradan özünü bütünlüklə caz musiqisinə həsr edən Rafiq Babayev 1959-cu ildə Bakı Konservatoriyasını bitirdikdən sonra həmin qrupun musiqi rəhbəri kimi, Sovet İttifaqının müxtəlif şəhərlərinə uzunmüddətli qastrol səfərlərinə çıxıb.

Rafiq Babayev Bakıya qayıdandan sonra görkəmli müğənni Rəşid Behbudovla tanış olub. 1967-ci ildə Rəşid Behbudov Mahnı Teatrını yaradanda Rafiq Babayev bu teatrın musiqi rəhbəri vəzifəsinə dəvət edilib. R. Babayev və R. Behbudov teatrlaşdırılan böyük konsert proqramı hazırlamağa başlayıblar. Rafiq bu tamaşanın səhnəyə qoyulması üçün çox böyük işlər görüb. Bütün bu illər ərzində Rafiq caz musiqisi sahəsində yaradıcı işini də davam etdirib.

 1967-ci ildə Tallin şəhərində keçirilən Beynəlxalq Caz Festifalında Rafiq Babayevin ansamblı laureat olub. Onun "Bayatı-kürd" ladında ifa edilən kompozisiyası xüsusi qeyd edilib.

Müxtəlif illərdə bu kollektivin heyətində Gennadi Stepanişşev (fleyta, saksofon), Rauf Sultanov (bas-gitara), Ələsgər Abbasov (gitara), Səyavuş Kərimi (ud, klavişli alətlər), Cəmil Əmirov (klavişli alətlər), Tofiq Cabbarov (zərb alətləri), Firuz İsmayılov (sintezator), Ramin Sultanov (zərb alətləri), Emil Həsənov (bas-gitara), Vaqif Əliyev (zərb alətləri), Emil K. Həsənov (bas-gitara) və başqa peşəkar musiqiçilər fəaliyyət göstəriblər.

Həmin illərdə Rafiq Babayev ictimai işlərlə də məşğul olub, müxtəlif musabiqələr, baxış və festivallar təşkil edib. Onun bütün yaradıcılıq fəaliyyəti gənc instrumental musiqiçi və vokalçılarla pedaqoji işlə həmişə bağlı olub. 1991-ci ildə Rafiq Babayev "Cəngi" folklor-caz kollektivini təşkil edib və musiqi layihələrinin həyata keçirilməsinə kömək edən Səsyazma Studiyası yaradıb.

 O, folklor çalğı alətlərindən istifadə etməklə, onları qeyri-adi harmoniya ilə zənginləşdirərək, dünyanın ilk baxışda bir-birinə zidd cəhətlərinə – Qərbə və Şərqə xas olan musiqini melodik tərzdə birləşdirərək gözəl kompozisiyalar yaradıb. 1993-cü ildə Rafiq Babayevə Azərbaycan Respublikasının xalq artisti adı verilib.

Filmoqrafiya

1. Anlamaq istəyirəm

2. Baharla birgə

3. Basatın igidliyi

4. Bir axşam

5. Çalışan adam

6. Çörək

7. Bircəciyim

8. Fəryad

9. İmtahan

10. Kişi sözü

11. Qara leylək

12. Qobustan

13. Əzablı yollar

14. Padarçöl

15. Su niyə yoxdur?

16. Suvenir

17. Təhminə

18. Tələ

19. Tilsim

20. Ömür urası

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.03.2026)