Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

 

“Qаrаbаğ”

“Gedib yenə gələcəyik”

“Yurd uğrundа sоn sаvаşdа”

“Biz ölümə güləcəyik”.

                          Rəfail Tağızadə

 

Tanış olmayan tanışlar... “Ədəbi ovqat” dərgisinin təsisçisi, yazar Rəfail Tağızadənin bu gün doğum günüdür.

 

O, 11 fevral 1958-ci ildə Ağdam rayonunun Sofulu kəndində anadan olub. 1974-cü illərdə Ağdam rayonu Boyəhmədli kənd orta məktəbini bitirib. 1974-1979-cu illərdə Azərbaycan Politexnik İnstitutunun (indiki Texniki Universitetdə) Avtomatika və Hesablama Texnikası fakültəsində təhsil alıb.

 

Müxtəlif vəzifələrdə çalışıb. Azərbaycan Milli Ordusunda döyüş bölgəsində zabit kimi xidmət edib. Ordu komandanlığı tərəfindən "Şah İsmayıl Xətai" və başqa Fəxri Fərmanlarla və qiymətli hədiyyələrlə təltif olunub.

 

"Qapı" və "Qarabağ rüzgarları", "Gecə xəyalları", “Su üzərində bahar” şeir kitablarının müəllifidir. Dünya şöhrətli alim Rafiq Əliyev haqqında “Su kimi sakit və güclü” kitabının tərtibçisi və redaktorudur. Dünyanın çağdaş avanqard şairlərinin, xüsusən çağdaş polyak şairlərinin şeirlərini Azərbaycan dilinə tərcümə edib. "Qəfil görüş" çağdaş polyak şeir antologiyası kitabının həmmüəllifidir. Çağdaş polyak şairlərinin şeirlərini tərcümə edərək "Şairlər eyni dildə danışırlar" adlı şeir antologiyası kitabını hazırlayıb.

 

“Şopenin ürəyi” poemasına və dahi polyak bəstəkarı Şopenin 200 illik yubileyi ilə əlaqədar Şopenin Azərbaycanda təbliğinə görə Polşa Respublikasının Mədəniyyət və Milli İrs naziri tərəfindən Diploma layıq görülüb. Ədəbiyyat üzrə Nobel Mükafatçısı Çeslov Miloşun Polşada keçirilən 100 illik yubileyində Azərbaycanı təmsil edib. Onun şeirləri ingilis, alman, italyan, rus, polyak, ukrayna və özbək dillərinə tərcümə olunub.

 

Şair Tağızadə "Qarabağ qazisi haqqında ballada” poemasına görə Beynəlxalq "Rəsul Rza" mükafatına layiq görülüb. O, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.02.2026)

 

 

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Şeir saatında bu gün sizlərə Pərvin Əliyevanın şeirlərini təqdim edir.

  

SEVİNMƏK İSTƏYİRƏM

 

Bir sidqi-ürəklə sevinmək gəlir içimdən,

hamının əvəzinə itaətsizlik göstərmək istəyirəm

XXI əsr uşaqları kimi –

Onlar çox sərbəstdir,

Hamısı nə istədiyini bilir.

 

Bu sırada sanki təkcə əyləşmişik,

çiynimizin üstündən getdiyimiz yolun

hara olduğunu bilmirik.

Görürəm ki, qupqurudur hər şey,

adamların sözü təpimiş haldadır.

Adamların dodaqlarında səadət pıçıltıları,

baxışlarında divar sərtliyi,

bu ahəngdən bir şey dadmaq arzusu...

 

Qızıl boyunbağı kimi keçirək boynumuza xatirələri,

nə vaxtsa anamızın tapaqçada südlə bişirdiyi qənddən dadaq,

keçmişdən soraq kimi ağzımız dada gəlsin.

 

Kimsə qəhərləndi,

kimsə dilləndi…

Bu vaxtı ötənəcən,

bu yolu keçənəcən

kəskin şəkildə danışqan adama dönəcəyik hamımız.

Yaddaşımızdakı boş otaqlar

dağınıq halda.

Xəlvəti üstümüzə soyuqlar qonar,

Yamyaşıl dünyanın alaçığında –

it mırıltıları,

dibçək dibləri,

cavabsız məktublar…

Bir də gözü ilə

keçmişini silmək istəyən milyonlarla adam…

 

 

AVQUST İSTİSİ

 

Göyqurşağı yeddi rəng, bir də meyxoş sərinlik;

Ürəyin ki kövrəkdir, sən, ey günəş qəlbli qız,

Sən, ey günəş üzlü qız, sən ey gecə saçlı qız,

İçində yırtıcı hiss qarışdırır qütbləri,

Bir də avqust istisi.

 

Gecə zülmət, ay da yox, görünür nə də ulduz,

İşığa gəzir ilbiz.

Dincəlir qarışqalar bircə, onlar xəbərsiz

Pərişan adamlardan.

Sayıram iki, üç, dörd – dərd əlindən bezarsan,

Bir də avqust istisi.

 

Gəzir xoşbəxt çağların yenə gözündə xülya,

Üryan qalan qəlbinin yasını saxlayırsan.

Gündüzlər baş qatırsan, gecələr – qisas hissi;

Axı sən ki bilirsən, dərd adamı yandırar,

Bir də avqust istisi.

 

Analar can çəkişir, balalar intizarda;

Bakı boyda şəhərdə

"Azadlıq" heykəlinə ancaq baxıb keçən var.

Ürəklər qan qırmızı, qan rəngli plakatlar,

Bir də avqust istisi.

 

Xəyalımin önündə dimdik durur o səhnə,

Yanır korun-korun od – ürəyin necə gəldi?!

Bircə sözün bəs idi zərbəni endirməyə

və məni öldürməyə,

Bir də avqust istisi.

 

Məni o incilərin,

məni o gündüzlərin bircəsində sevindir.

Sözüm – haray nidası...

Məni "xoşbəxtlik" adlı ömür talasına at,

Məni kəmənd atına, məni arzuma yetir.

Qoy yandırsın sevdanın şux alovu, yanğısı,

Bir də avqust istisi.

 

 

İNSANXANADA İNSAN

 

İnsanxanada insan

Yeknəsəq mühazirə deyir:

Dünyanın küçələri bir-birindən fərqlidir,

Yollar müasir asfalt, yollar – işıqlı plakatlar.

İllərin o tayından gün sayır,

Mərcantək görünən ömür tabutdan ağır,

Tikə-tikə talaşalar dönür külə.

İl ildən ağır gəlir,

Kindən qalaq qurub bir tay təkəbbür,

Hopub iliklərinə saxtakarlıq.

Adamlar köntöy daşdır elə bil,

Tükənmək bilmir vəzifə ədası

Nakəsi, nadanı böyüdüb edirlər qəhrəman...

 

İnsanxanada

Bir yaşıl dəryadır dünya;

Azına qismət qızıl xalı,

Çoxuna qismət köhnə həsir...

İnsanxanada

İnsan tutulmadı bir məhəbbət yağışına,

Nə tufanı, nə yeli var.

Bu hökmü verə bilmirəm,

İstixana effekti yandırır hamını.

 

İnsanxanada insan

Yeknəsəq mühazirə deyir:

Çözələnir min ilin bayatısı –

Didir varlığını dəryada ümman.

Bu dünyanın

Əsli-Kərəm, Leyli-Məcnun naləsi var.

O qədim xarababazar –

Nə gözləyirsən ondan?!

Yüzlərlə biganədən barmaq sayı laləzar

Doğulur, yaradır, yaşadır

Hər qarış torpaqda, sal daş üstündə.

Dönür, min yarpaqlı çiçəyə dönür,

Olur, gül ətirli gülabdan əfzəl.

Fəqət atəş içindədir,

Fəqət od içindədir,

Köksündəki nəhrlər – səadət piyaləsi...

 

İnsanxanada ildə bir dəfə

İnsanoğlu tən olsa,

Axı dünya dağılmaz.

Şair də gözəl deyir:

"Necə görsün işığı gündən qaçan yarasa?!".

İnsanxanada istixana effekti –

Günəşdən qorxan da yanır,

Günəşə gen olan da.

Ürəyində qəlpədir şöhrət, qılınc kimi kəsir

və səslər:

" – Mən şərqəm!

– Mən qərbəm!".

 

 

“HƏYAT” QƏZETİ

 

Napalm bombaları kimi yandırır bəzi sözlər;

Fotoşəkilllər köksündə asılan

Vyetnam muzeyidir.

 

Baxdıqca hər dəfə bir göz yanır oyuğunda,

Bütün qitələrdən səslər eşidirsən.

Dünyada hər 10 saniyədən bir

kimsə QİÇS-ə necə yoluxursa,

Bəlkə də, hər 5 saniyədən bir

kimsə ölür öz içində tənhalıqdan...

 

Bu, "Mond" qəzetinin

40 il əvvəlki sayında yoxdur,

Bu, "Həyat" qəzetidir,

Bu, bütün dövrlərin üstündəki

qan qırmızı oxradır.

 

İndi demirəm, alkoqoldan, heroindən

ölür adamlar – onlar bilinəndir.

Bilinməyənlər –

Bu qəddar kapitalizmin

hərgünkü sinə dəftəridir.

 

Kaş ki sərxoşluqla mübarizədən çox

Huşyarlıqdan danışıla...

 

Canlı mələklər

Hər cümə axşamı bir yorğun ağacın

qaralığında yalquzağa dönənləri

Nər qolları ilə qaldıralar.

 

Napalm bombaları kimi yandırmasın bəzi sözlər.

O dəhşətli fotoşəkillər köksündən asılmasın,

Dönməsin Vyetnam muzeyinə!

Deməsinlər, hər kölgəli qəlb bir insan günahıdır...

 

 

***

 

Bu nəhəng qələbəlikdə

şəhərlər,

yollar,

küçələr

adamla dolu.

Qəribə hərarət,

həsrət,

həsəd,

ağrı...

Yaşamaq ümidi ilə

müdhiş çırpınışda

bir yığın adamın

eyni hekayəsi var...

 

 

***

 

Hərdən bir göz qırpımında olur hər şey,

Boylanır bir göz də öz içindən

çiçək bükümü kimi

içindəki qırmızılıqdan xəbərsiz.

 

Hərdən daha çox arzulayarsan təqdir,

Qəribə şeylər istəyər könlün.

Xəta ardınca xəta edərsən,

Yumarsan gözlərini böyük boşluğa.

 

Utanarsan acgözlüklə yediyin həsəd hissindən

Çevrilib bir göz də içindən baxar xısın-xısın,

Sıxılarsan içindəki qırmızılıqdan.

 

Hərdən bir göz qırpımında olur hər şey,

Hər şey elə biraz da yarıda qalmış nağıl,

Heç nə yox imiş kimi.

Yandırır adamı köz kimi,

udur adamı torpaq kimi

və hər şey bitir.

 

Göydən üç alma düşmür,

Göydən od da yağmır, göydən alov da,

ancaq dönür bir ovuc duaya insan...

 

 

BİRCƏCİK YER KÜRƏSİNDƏ

 

Hələ neçə yuxulardan keçəcəyik,

Yozacağıq:

Bu körpədir,

Bu körpüdür.

Gözlərimizdə canlanacaq

Neçə sima, neçə xislət.

Barmaqlarımız neçə mürəkkəb tutacaq,

Yazacaq, hey yazacaq!

Biri doğru, biri yalan...

 

Yaracaq neçə sübhü

Mürəkkəb rəngindəki kor ilan,

Bəlkə də, ən adi, ən adi şeydən

O ilan çata bilməmiş ən xoşbəxt günə,

Neçə qəlbi yıxacaq zəhərli  sözlə.

 

Hələ neçə yuxulardan keçəcəyik,

Yozacağıq:

Ömrümüz haqqa yetənə kimi

Bir planetdə, bircəcik yer kürəsində

Bacı-qardaş adamlar

Asılacaqlar bir-birinin ayağından,

Utanacaq yer üzü.

 

Hələ neçə yuxulardan keçəcəyik,

Yozacağıq:

Fikir davasında böyük və azad,

Xoşbəxt və bədbəxt olan kim?!

Çapacağıq hər sözün üzərinə gürzümüzlə,

Üzəcəyik hamımız hansısa nəhrlərdə,

Ta ki, qalib, ya da məğlub olanacan.

 

Hələ neçə yuxulardan keçəcəyik,

Yozacağıq:

Bu körpədir,

Bu körpüdür...

Sonra və sonra biləcəyik,

Biri qafil gənclik, biri körpə qocalıqdır,

Könlü ilə söhbət edir hamısı.

Hansısa sətirdə çəkirdi can şirəsi,

Biri şirin, biri acı.

Bilirəm, yaşamağa heç kim tapmayacaq macal.

Yuxuların ömrü

elə insan ömrü kimi qısadır...

 

 

QUYUDAN SƏS

 

Sonra başladı həyat,

Əvvəldən heç nə olmamış kimi.

Ya ağac dibində

Dünyanı yaradan süjet var,

Ya quyu dibində

Vəbaya tutulanlar

Qurban – günahsızdır.

 

Bu Leyla əvvəlki deyil,

Dünya elə əvvəlkidir.

Sevincinin hamısı qəzəb,

Qonur qanadlarına uçan yerdən,

Barmağının ucunda sənə sarı qaçan ömrün

Möcüzə işləri var.

 

Kişilərin zavalına gəlib bu dünya,

Qızıl-qırmızı qandır.

Qadınların baxışları yara olub,

Qalıbdır yaddaşında. 

 

Bu Leyla əvvəlki deyil,

Dünya elə əvvəlkidir.

Nə insan, nə də dünya

Həyatın mənalı yerini görür.

Bu quyu qat-qat dərindir,

Qaranlıqda ruhi dinclik, məftunluq. 

 

İşıq da iztirab, işıq da həyat. 

Ömrünün aramca bir vaxtı

Vaxt sənə dar!

Zərrə illərin bərəkəti yox,

soyuqdur, soyuq.

Haradasa bir xatirə qanıqara qırılır,

Gündə yüz yol  ölür, quyudakı səs.

 

 

***

 

Savaşmaq ön cəbhədir,

bütün cəbhələrdə savaş – yaşamaq!

Təpələnirsən bəzən, olsan da dağ,

yarı yıxılmış ev kimi.

 

Ancaq heç nəyi saxlamır həyat

öz rəngindən –

cənnət və cəhənnəmdən başqa.

İlahi!

Mən necə də inanıram;

Bəzən tənhalıqdan da ucalmaq olur…

 

Bu səbr, bu səbat məni insan edəcək,

Göldə bir atəş səsitək itəcək…

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.02.2025)

Heyran Zöhrabova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Magistral yolların kənarında qoyulmuş qırmızı güllər bəzən min sözün ifadə edə bilmədiyi mənanı çatdırır. Zaman keçdikcə onlar böyük bir xatirəyə çevrilərək sevgi ilə nifrətin qovuşduğu ünvana dönür. Bu güllər adi bir xatirə əşyası deyil, yarımçıq qalmış ömürlərin səssiz nişanəsidir.

 

Hiss olunur ki, bu yolda avtoqəza nəticəsində həyatını itirən insanlar olub. Kim olduqları, neçə yaşlarında olduqları və hara tələsdikləri isə məlum deyil. Məlum olan isə yalnız ayrılığın rəngidir. Qırmızı!

Ömrümüzün demək olar ki, tən yarısı yollarda keçir. Yollarda nə qədər plan qursaq da, çox zaman elə yollar özləri bizim axırımıza çıxır. Ani bir diqqətsizlik, bir göz qırpımı qədər qısa vaxt kəsiyi və...“Xatirə nişanı”.

Bəzən bir yeri dəyərli edən orada doğulub böyüməyindir, bəzən mənzərəsidir, əlçatmazlığıdır.

Bəzən ilk tanışlıqdır, keçirilən xoş anlardır, gəncliyinin və ya tələbəliyinin orada keçməsidir.

Bəzən də ayrılıqdır.

Sevdiyin birini son dəfə gördüyün yer, sevdiyin birinin öldüyü yer.

Bəzən yol kənarlarında qoyulmuş çiçəklər görürük.

Onlar da bir növ yol nişanlarına bənzəyir, amma yol nişanları qaydaların göstəricisidir, onlar isə xatirələrin.

Bizim üçün adi olan, avtomobil və ya avtobusla bir dəqiqədə ötüb keçdiyimiz o yerlərdə kimlərsə illərlə, hətta bəlkə bir ömür ilişib qalır.

Bu yerlər həyat axıb gedərkən zamanın kimlər üçünsə donduğu yerlərdir.

Bu yerlər eyni anda həm sevgiylə sədaqətin, həm də nifrətlə qəzəbin, acının ünvanı olur.

Hər şeyin məhv olduğu, bütün gözəl sabahlarını, ümidlərini, xəyallarını dağıdan, səndən qoparan, amma yenə də qopa bilmədiyin bir yer.

Fəqət bu yer və bu güllər sadəcə kimin üçünsə bir xatirə deyil, eyni zamanda hamımız üçün bir xatırlatmadır - bəzən tələsməmək, bəzən isə gecikməmək üçün.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.02.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

 

Qısa baxış və yaradıcı kontekst

“Qatil” filmi Azərbaycan Xalq Yazıçısı Elçinin eyniadlı pyesi əsasında ekranlaşdırılıb. Filmin ssenari müəllifi Elçindir, quruluşçu rejissoru isə Kamran Şahmərdandır. Ekran əsəri psixoloji dram janrında çəkilib və Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin sifarişi ilə C.Cabbarlı adına “Azərbaycanfilm” kinostudiyası tərəfindən Finlandiya və Gürcüstan studiyaları ilə birgə istehsal olunub. Filmin baş rollarında gürcü aktyorları Eka Çxeidze və Apollon Kublaşvili yer alır. Filmin 2015-ci ilin oktyabrında Bakıdakı gala-premyerası olub və VI Avropa Film Festivalı çərçivəsində nümayiş etdirilib.

 

Süjetin mərkəzi: qatil və qurban — hisslər və tənhalıq dinamikası

Filmin süjet xətti sadə kriminal tapmaca deyil. Əsas motivlər insanın daxilindəki çarpışmalardır — hisslər, çarəsizlik, ehtiras və məsuliyyət arasındakı mürəkkəb əlaqələr. Baş qəhrəmanın yaşadığı əhvalatlar bu motivləri aydın göstərir:

Gənc oğlan asan qazanc və şans axtarışı ilə qadınlarla münasibətə girir.

Onun əvvəllər aşiq olduğu müəlliməsi ilə yenidən qarşılaşması duyğular və mənəvi gərginliklər yaradır.

Bu qarşılaşma gəncin daxili boşluğunu və mənəvi çarəsizliyini gücləndirir, konflikti daha da dərinləşdirir.

O, yaşadığı sarsıntı və çarəsizlik içində həm özünə, həm də sevdiyinə zərər verməklə, bir növ öz xilaskarını axtarır.

Filmin sonunda görünür ki, qurban bəlkə də əvvəldən öz qatili — yəni xilaskarını — axtarırmış.

Bu süjet qatil obrazını yalnız kriminal motivlərlə deyil, psixoloji labirintlərlə zənginləşdirir. Cinayət burada xarici hadisə deyil, daxili münaqişənin nəticəsi kimi təqdim olunur.

 

Obrazlar və daxili konfliktlər

Filmdə əsas diqqət obrazlara və onların daxili dünyasına yönəldilib. Qatil və qurban anlayışı yalnız xarici təsvirlərlə verilmir:

Gəncin daxili dünyası qarışıq emosiyalar, keçmiş xatirələr, sevgi və nifrət hissləri ilə doludur.

Müəllimə obrazı isə mənəvi güc, sabitlik və hisslərin ağır labirintindən çıxış yolu axtarır.

Obrazlar arasındakı münasibətlər yalnız fiziki deyil, psixoloji dinamika ilə də ölçülür — hisslərin məğlubiyyəti və ya qələbəsi dramın gərginliyini daha da artırır.

Beləliklə, film yalnız “qatili tapmaq” üçün deyil, insanın özünü necə “qatilə çevirməyə” meyilli olduğunu araşdırır. Bu, humanist və ekzistensial motivlərlə zəngin bir yanaşmadır.

 

Janr və tematik qat

“Qatil” adi kriminal detektiv deyil; o, psixoloji dramla detektiv motivlərini birləşdirir. Filmin vacib xüsusiyyətləri bunlardır:

Obrazların daxilindəki çarpışmalar, sevgi və nifrət, arzular və qorxular ekran dilinə çevrilir.

Filmin mərkəzində duran sual belədir: insan öz hissləri qarşısında nə qədər sorumludur və nəzarətlidir?

Qatil kimdir sualı artıq kənara çıxır; sual belə olur: insan niyə və necə qatilə çevrilir?

Bu yanaşma filmi həm milli kino üçün, həm də janr üçün orijinal edir. Film kriminal motivlərlə psixoloji fokus arasında incə balans qurur və tamaşaçını düşünməyə çağırır.

 

Filmin mesajı və tamaşaçıya çağırış

“Qatil” kinoda cinayət motivini yalnız gizli tapmaca kimi təqdim etmir; o, insanın daxilindəki qaranlıq və işıqlı qatları araşdıran bir metaforadır. Filmin əsas mesajları bunlardır:

Daxili konfliktlər bəzən xarici cinayətlərdən daha mürəkkəbdir.

Hisslər və ehtiras insanı necə dəyişdirə bilər.

Qurban və qatil rolunun sərhədləri çox vaxt biz öz daxilimizdə formalaşır.

Filmin çağırışı açıqdır: tamaşaçı yalnız cavabı tapmaqla kifayətlənməməli, hər səhnədə öz daxili labirintinə baxmalı, hisslərini, qorxularını və ehtiraslarını tanımalı, onları idarə etməyi öyrənməlidir.

 

Və nəhayət

“Qatil” göstərir ki, həqiqi cinayət yalnız əl qaldırmaq və qan tökmək deyil. Həqiqi cinayət daxildəki qaranlıqdır, təslim olmaqdır, seçim qarşısında özünü itirməkdir. Hər birimiz o qaranlıqla üz-üzəyik. Filmin çağırışı isə sərtdir: qorxuların köləsi olmaq yox, onları anlamaq, qəbul etmək və məsuliyyətlə üzləşmək — insan olmaq budur.

Və ən vacibi: “Qatil” bizə xatırladır ki, hər daxili labirintdə bir işıq var. O işığı görmək üçün isə gözləri açmaq, ürəyi hazırlamaq və cəsarət tapmaq lazımdır. İnsan olmaq, bəzən ən çətin labirintdən keçmək deməkdir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.02.2026)

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Bəzən səhərlər gözlərimizi açanda ilk hiss etdiyimiz şey yorğunluq olur. Hətta yatmış olsaq belə, ruhumuz sanki istirahət etməyib. Xəbərləri açırıq – müharibələr, böhranlar, itkilər, bahalaşma, narahat üzlər… Sosial şəbəkələrdə isə hamı gülümsəyir, hamı xoşbəxt görünür. Bu ziddiyyətin içində bir sual yavaş-yavaş beynimizdə böyüyür:

Ümid hələ yaşayırmı?

 

Bu sualı özümə çox verən günlər olub. Xüsusən də hər şeyin ağır gəldiyi, gələcəyin dumanlı göründüyü anlarda. İnsan bəzən düşünür: “Bu qədər çətinlik içində yaşamağın mənası varmı?” Amma qəribədir, elə həmin anlarda belə, içimizdə sönməyən bir işıq qalır. Bəlkə də ümid elə budur – sönməmək.

Uşaqlığımızda bizə deyirdilər ki, gələcək parlaqdır. Oxu, çalış, dürüst ol – hər şey yaxşı olacaq. İllər keçdi, biz böyüdük, həyatın üzünü gördük. Anladıq ki, yol heç də həmişə hamar deyil. Bəzən ən çox çalışanlar da yorulur, ən dürüst olanlar da məyus olur. Amma yenə də insan ayağa qalxır. Çünki içində bir səs deyir: “Davam et.”

Ümid bəzən böyük arzular şəklində olmur. O, çox vaxt xırda detallarda gizlənir. Səhər çayının buxarında. Ananın “özünə yaxşı bax” deməsində. Dostun vaxt tapıb halını soruşmasında. Bir uşağın gülümsəməsində. Günəşin buludların arasından çıxmasında.

Biz fərqinə varmadan bu xırda ümid parçaları ilə yaşayırıq.

Bu gün dünyada çox insan qorxu içindədir. Kimisi evini, kimisi işini, kimisi yaxınlarını itirib. Kimisi isə sadəcə gələcəkdən əmin deyil. Amma bütün bunlara baxmayaraq, insanlar yenə də ev tikir, uşaq böyüdür, kitab yazır, mahnı oxuyur, sevir. Bu, ümidin ən canlı sübutudur.

Əgər ümid ölsəydi, insanlıq çoxdan dayanardı.

Bəzən özümə baxıram: yorğunam, amma planlar qururam. Narahatam, amma dua edirəm. Məyusam, amma yenə də sabaha inanmaq istəyirəm. Deməli, ümid hələ məndə yaşayır. Səndə də yaşayır. Bizdə yaşayır.

Ümid sadəlövhlük deyil. “Hər şey mükəmməl olacaq” demək deyil. Ümid – çətinliyə baxmayaraq yoluna davam etməkdir. Yıxılsan da qalxmaqdır. Qorxsan da addım atmaqdır. İtirsən də yenidən tapmağa çalışmaqdır.

Bəzən düşünürük ki, güclü insanlar ağlamaz. Amma bu doğru deyil. Güclü insanlar ağlayır, sonra göz yaşlarını silib yenə irəli gedir. Onları güclü edən məhz budur.

Bu gün bizim cəmiyyətə ən çox lazım olan şey puldan, texnologiyadan, hətta bilikdən də çox – ümiddir. Ümid olmayan yerdə inkişaf olmur. Ümid olmayan yerdə sevgi solur. Ümid olmayan yerdə insan özünə yadlaşır.

Biz gənclərə tez-tez deyirlər ki, “siz şanslısınız, imkanlarınız çoxdur”. Bəlkə də doğrudur. Amma bizim də yükümüz ağırdır: gözləntilər, qorxular, qeyri-müəyyənlik. Buna baxmayaraq, biz yenə də xəyal qururuq. Bu da ümiddir.

Ümid – susmayan daxili səsdir. Ümid – “hələ gec deyil” deyən ürəkdir. Ümid – sabaha yazılan görünməz məktubdur.

Bəlkə də bu gün hər şey istədiyimiz kimi deyil. Bəlkə planlarımız yarımçıq qalıb. Bəlkə həyat bizi yordu. Amma unutmayaq: biz hələ buradayıq. Nəfəs alırıq. Düşünürük. Sevirik. Deməli, imkan var.

Ümid varsa, yol da var.

Sonda özümə və sənə demək istəyirəm: Əgər bu sətirləri oxuyursansa, deməli, hələ axtarırsan. Hələ inanmaq istəyirsən. Hələ içində bir işıq var. Onu söndürmə.

Çünki dünya bəzən qaranlıq ola bilər. Amma hər qaranlıq gecənin bir səhəri var.

Və o səhər – ümidlə başlayır.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.02.2026)

 

 

Akif Cahangiroğlu,

Oğuz Rayon Mərkəzi Xəstəxanasının həkimi. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

 

 

Bir vaxtlar belə bir düstur vardı: “Təhsil bərabərdir təlim üstəgəl tərbiyə”.

Haradan gəlirdi bu düstur? Həmin düstur, klassik maarifçilikdən, sovet pedaqogikasından, hətta daha dərindən Aristotelçi paideia anlayışından gəlirdi.

 

Orada, təlim bərabər idi bilik və bacarığa. Tərbiyə isə  xarakter, sərhəd, məsuliyyət, ictimai norma idi. Yəni, məktəb yalnız öyrətmirdi, formalaşdırırdı. Ahəngdar bir vətəndaş yetişdirməyə, ideal insan – nəcib insan  yaratmağa çalışırdı.

Niyə bu düstur dağıldı? 

Modern dövrün utilitar basqısı nəticəsində XXI əsrdə təhsildə sual dəyişdi.   "Bu insan kim olacaq?" sualı  "Bu insan nə bacaracaq?" sualı ilə əvəz olundu.

Bazar iqtisadiyyatı üçün bacarıq ölçüləndir, xarakter isə ölçülmür. Ölçülməyən şey isə hesabatdan, reytinqdən, statistikadan çıxarılır. Beləcə tərbiyə sistem xaricinə atıldı.

Tərbiyə norma qoymaq, sərhəd çəkmək, "bu olmazdır”. Bu isə valideyn etirazı, hüquqi risk, sosial şəbəkə qalmaqalı deməkdir.

Nəticədə məktəb təlimi saxladı, tərbiyəni "ailənin işidir" deyib kənara qoydu. Amma ailə də eyni anda vaxtsız, səriştəsiz, yüklü vəziyyətə düşdü. Ortada etik boşluq yarandı.

Prinsip olaraq uşaq mərkəzlilik doğrudur. Amma praktikada bu tez-tez təhrif edilərək: uşaq mərkəzlidir, uşaq haqlıdır, uşaq azaddır, uşaq məsuliyyət daşımamalıdır, uşaq travma yaşamamalıdır, uşaq sərhəd görməməlidir və s. şəklinə salındı.

Bu isə tərbiyəni zorakılıqla səhv salmağa gətirdi. Nəticədə intizam bərabərdir travma, cəza bərabərdir  basqı kimi oxunmağa başladı.

Beləliklə, məktəb ictimai institut olmaqdan çıxıb, xidmət göstərən quruma çevrildi. Valideyn müştəri, şagird müştəri, məktəb xidmətçi oldu.

Xidmətçi norma qoymaz, tərbiyə etməz, "razı qalmağı" əsas götürər. Bu mühitdə tərbiyə kommersiya baxımından təhlükəli olur.

Tərbiyə üçün müəllimin avtoriteti olmalıdır. Amma müəllimin sosial statusu aşağı salındı, hüquqi müdafiəsi zəiflədi, "xidmətçi" kimi təqdim olundu.

Avtoriteti olmayan müəllim tərbiyə edə bilməz, yalnız material ötürər.

Tərbiyə məktəbdən çıxanda onu sosial media, küçə norması, "güc kultu", görünən zənginlik estetikası doldurdu.

Və bu "tərbiyə" nə məsuliyyət tanıyır, nə sərhəd. Təhsil tərbiyəni itirəndə, bilik gücə, güc isə təhlükəyə çevrilir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.02.2026)

 

 

 

 

 

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair Təbrizdə yaşayan Mehdi Səhəndidir.

 

 

Mehdi Sırdaş

Təbriz

 

 

 SƏNƏ UDUZMAQ

 

Məni səndən doymaq daha da gözəl,

Daha da gözəldir əlinlə yazmaq.

Ağzınla danışıb, gözünlə görmək,

O qədər gözəl ki, sənə uduzmaq!..

 

Yenə də gözəldir bitib qoynuna,

Sabahdan-sabaha dizində qalmaq.

Əlində yetişib əfsanələşmək,

Ayağından düşüb izində qalmaq.

 

Bilmirsən nə qədər təmiz duyğudur,

Səndən qurtarmamaq, şəfa bulmamaq.

Dərdinə bulaşmaq, döşəyə düşmək,

Sağlığa dolmamaq, doldurulmamaq.

 

Gözəllik bitərmi yazmaqla səni?

Saymaqlar nəhayət yarıya varar!

O qədər gözəldir məndəki huş-baş,

Yarıdan geriyə saymağım da var.

  

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.02.2026)

 

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

 

Bu gün “Maraqlı söhbətlər” rubrikamda ötən əsrin tanınmış şairi, yazıçısı,  ədəbiyyatşünası və tərcüməçisi Əliabbas Müznibin 1918-ci illə bağlı bir xatirəsini təqdim edirəm. Xatırladım ki, bolşevik-daşnak istilasından sonra Nuru Paşa başda olmaqla türklər gəlib azərbaycanlıları xilas etdikləri dönəmdən söhbət gedir.

 

Türklər Maştağanı götürən kimi (1918-ci il), məni hərbi komendantlığa çağırdılar və minbaşı Tofiq bəyə katib təyin etdilər. Tofiq bəy tapşırdı ki, mənə xəbər verməmiş heç kimi kabinetə buraxma.

Xunxar məhəlləli qoçu, başkəsən Malbaş Dadaş komendantdlığa gəlib, birbaşa zabitin kabinetinə yönəldi. Mən qabağa yeriyib xahiş etdim ki, qoy özünə xəbər verim, sonra gir içəri. Malbaş qışqıra-qışqıra məni söydü.

Bu vaxt Tofiq bəy özü qapını açıb, biz olan otağa keçdi:

"Yahu, Şu nə qeyli-qal?!" deyə Malbaşa acıqlandı. Mən fikirləşdim ki, türk zabiti gəldi-gedərdir. Malbaş isə kənddə qalacaq, mənə divan tutar. Vəziyyəti yüngülləşdirmək üçün astadan dedim:

"Tofiq bəy, Şu zat qoçudur...

Tofiq bəy tünd-tünd ona baxdı, dönüb məndən, təəccüblə xəbər aldı:

 "Qoçu? Yahu, bu nə biçim Şey?"

Başa saldım ki, qoçu güclü, qolu-zorba adama deyirlər, kimi istəsə haqq-nahaq döyər, cəza verər...

Tofiq bəy əlini döşünə vurub dedi:

"O bən. Qoçu bən".

Qapıdakı növbətçini çağırdı: "Çavuş əfəndi, ikişər, subay səslə!"

Çavuş bir anda iki əsgər çağırdı. Tofiq bəy barmağı ilə Malbaşı göstərib əmr etdi: "Şu pəzəvǝng hərifin sırtına hərəniz qırx zopa endirərsiniz, bən gediyorum, varmasam, bən qayıdana qədər davam edərsiz”.

Çavuş arxadan Malbaşı qucaqlayaraq quş kimi qaldırdı, otaqdan çıxardı. Malbaş ha vurnuxdu, ha qol-qıç atdı, heç nə hasil olmadı. Naxır bulağı meydanının ortasında Malbaşın paltarını soyundurub, üzüqoylu yerə sərdilər. Əsgərlər növbə ilə zopalamağa başladılar. Malbaşın bağırtısı, yalan olmasın, Nardaranda eşidilirdi. Huşunu itirdi, qanı axa-axa cicimə uzadıb evinə apardılar.

Türklər Bakıdan gedəndən bir il sonra da yaralarına təpitmə, məlhəm qoyurdular, yenə sağalmırdı.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.02.2026)

 

 

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

 

1922-ci ildə Cəfər Cabbarlını dörd divar arasından xilas edən Mir Cəfər Bağırov C.Cabbarlı ilə bir mollaxanada oxumuş Vahidə də 1937-ci ildə kömək əlini uzadıb.

 

Əliağa Vahid həmişə Mir Cəfər Bağırovun şəxsi qayğısını hiss edib. Mir Cəfər Bağırovun vaxtında şairin səkkiz kitabı nəşr olunub. Mir Cəfər Bağırovdan sonra isə şairin vur-tut beş kitabı buraxılıb. Şairin iki yüzdən çox çap olunmamış əsərləri arxivdə naşirlərin həsrətindədir.

1949-cu ildə Mir Cəfər Bağırovun göstərişi ilə Əliağa Vahidə Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi adı verilmişdi. Azərbaycan rəhbərinin bir arzusu da vardı: Vahidin qəzəlləri və satirik şeirləri rus dilinə tərcümə olunsun və o, Stalin mükafatına təqdim edilsin.

Vahidə Bagırov tərəfdən aşağıdakı şeirinə görə növbəsiz mənzil verilmişdi.

 

Evimi görsə naxırçı, deyər, samanlıqdır,

Havası yox, həmi nəmdir, həmi qaranlıqdır.

 

Divarda ağcaqanadlar, yer üstə taxtabiti,

Hücuma bax gecələr, gör nə hökmranlıqdır.

 

Hünərdir ay yarım hər kim bu evdə ömr eləsə,

İnanmaram dirilə, şübhəsiz, oyanlıqdır.

 

Çox ərizə yollamışam Baksovetə, Raysovetə,

Gözləməkdir işim, məsələ dumanlıqdır.

 

Düzəltsəniz siz əgər, rəhbərim, mənə bir otaq,

Yüz il təşəkkürə layiq, bu, dastanlıqdır.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.02.2026)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Sözün sahibi olmaq ideyası ədəbiyyat üçün nisbətən yenidir. Ədəbiyyat tarixinin böyük bir hissəsində söz dolaşımda idi: danışılırdı, dəyişirdi, başqasının səsinə qarışırdı. Müəlliflik anlayışı gücləndikcə söz də sərhədlərə salındı. Artıq mətn təkcə deyilən yox, qorunan bir şeyə çevrildi.

 

Müəllif hüququ ilk baxışda yazıçını müdafiə edir. Onun əməyini tanıyır, sözünün dəyərini qoruyur. Bu, şübhəsiz ki, vacibdir. Amma sözün sahibə bağlanması ilə birlikdə maraqlı bir gərginlik də yaranır: yazıçı artıq təkcə yaradan yox, həm də nəzarət edəndir. Söz azad olmaqdan çıxıb məsuliyyət daşımağa başlayır.

Bu nöqtədə sual ortaya çıxır: söz qorunanda güclənir, yoxsa ehtiyatlı olur? Bəzi yazıçılar üçün müəllif hüququ rahatlıq yaradır. Onlar bilirlər ki, yazdıqları sahibsiz qalmayacaq. Amma bəziləri üçün bu, görünməz bir əyləcdır. Çünki artıq hər cümlə yalnız estetik yox, hüquqi yük də daşıyır.

Ən maraqlısı odur ki, oxucu söz sahibkarlığını hiss etmir, amma nəticəsini yaşayır. Söz paylaşılmır, sitatlar qorxuyla istifadə olunur, mətnlər qapalı dövrə düşür. Halbuki ədəbiyyat tarixində bir çox güclü mətnlər məhz başqa mətnlərlə danışaraq formalaşıb. Sözlər bir-birinə toxunub, dəyişib, genişlənib.

Burada problem müəllif hüququnun özündə yox, ona münasibətdədir. Söz mülkə çevriləndə, yaradıcılıq bazar məntiqinə yaxınlaşır. “Mənim sözüm” anlayışı güclənir, amma “bizim dilimiz” arxa plana keçir. Bu isə xüsusən ədəbiyyat üçün risklidir. Çünki ədəbiyyat fərdi səsdən doğsa da, kollektiv yaddaşda yaşayır.

Bununla belə, tam sahibsiz söz də mümkün deyil. Yazıçı görünməz olanda, zəhmət də görünməz olur. Burada incə bir tarazlıq lazımdır: söz qorunmalı, amma kilidlənməməlidir. Sahibi olmalı, amma nəfəs almağa davam etməlidir.

Bəlkə də çıxış yolu sözü mülk kimi yox, əmanət kimi görməkdir. Yazıçı sözə sahib olmur, onu bir müddət saxlayır, sonra dilə qaytarır. Çünki sözün əsl sahibi zamanın özüdür.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.02.2026)