Adil Əliyev və Nurlanə Cərullaqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 

 

Müəlliflərdən:

Adil Əliyev:

Bu əsərin yazılmasına səbəb, görmə məhdudiyyəti olan dinləyicimdə yazıçılığa aid bir qığılcımın görünməsi oldu. “Dinləyici” dediyimə gəlincə, mən, Adil Əliyev Zaməddin oğlu, görmə məhdudiyyəti olan şəxslərin Sosial Reabilitasiyası Mərkəzində işləməkdəyəm və burada mərkəzimizə müraciət edən şəxsləri pasiyent, müraciətçi ya da ki xəstə deyil,“dinləyici” adlandırırıq. Nurlanə Eyvazova Cərulla qızı adındakı bu dinləyicimə də həm psixoloji dəstək, həm də həyatında motivəedici bir başlanğıc vermək üçün üç aylıq bir zaman ərzində birlikdə ərsəyə gətirdiyimiz bir əsər olmaqla yanaşı, həm də yazmaq, fikirlərini doğru şəkildə ifadə etmək, təsvir və təsəvvür kimi xüsusiyyətlərin inkişafı üçün bir cür kurs keçilmiş oldu.

 

Nurlanə Cərullaqızı:

Reabilitasiya mərkəzinə gələnə və orada Adil müəllimlə tanış olana qədər yazıçılıq mənim üçün sadəcə əlçatmaz bir xəyal idi. Mərkəzə necə gəldiyimə gəldikdə isə, mən Eyvazova Nurlanə Cərulla qızıyam. 1992-ci il dekabrın 14-də Zərdab rayonunun Məmmədqasımlı kəndində, 5 uşaqlı bir ailənin ilk, tək və tam görmə məhdudiyyətli övladı olaraq dünyaya gəlmişəm. Bakıda görmə imkanları məhdud olan uşaqlar üçün xüsusi internat məktəbi mövcud olsa da, təəssüf ki, bu hüquqdan yararlana bilməmişəm. Reabilitasiya mərkəzinə isə bir-birini əvəz edən 29 mənasız ildən sonra — 2021-ci ilin 22 fevral tarixində — özüm kimi görmə məhdudiyyətli olan qohumlarımın köməyi ilə gəldim. Məhz bu mərkəzdə özümün insan olduğumu, tək olmadığımı, yoldaşlarımın varlığını və bir gün yazar ola biləcəyimi anladım. Bu anlayışı isə mənə Adil müəllim qazandırdı. Uşaqlıqdan yazmağa böyük marağım olsa da, təəssüf ki, bu arzumu həyata keçirmək üçün nə yazı vasitəm, nə də imkanım vardı. “Qaranlıq adamı” adlandırdığım povesti yazmağa isə 2015-ci ilin mart ayında, bir televiziya kanalında yayımlanan sosial-analitik verilişin təsiri ilə başladım. Verilişdə gözləri görməyən həyat yoldaşını həkimə gətirən bir qadının söylədiyi dərin mənalı sözlər məni dərindən sarsıtdı və bu hekayəni yazmağa sövq etdi. Bu hekayəni yazmaqda əsas məqsədim siz — dəyərli oxuculara — müəyyən sosial və insani mesajları çatdırmaqdır. Əgər hekayəni diqqətlə oxusanız, nə demək istədiyimi anlayacaq və vermək istədiyim mesajı qəbul edəcəksiniz. Sözümün sonunda isə bu hekayənin ərsəyə gəlməsində böyük rolu olan dəyərli Adil müəllimə səmimi təşəkkürümü bildirirəm. Eyni zamanda, ola biləcək hər hansı nöqsanlara görə əvvəlcədən siz oxuculardan üzr istəyir, xoş oxu təcrübəsi arzulayıram.

 

 

QARANLIQ ADAMI

Povestdən bir parça

 

Əmrah arvadı Bahar və qızı Afətlə birlikdə Bakının Qala qəsəbəsində yaşayırdı. Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunda dünyaya gələn Əmrah anadangəlmə tam görmə məhdudiyyətli idi. Vəziyyətinə görə körpə ikən doğma ailəsi onu soyuq bir qış günündə karton qutuya qoyaraq məscidin qarşısına atmışdılar. Həmin vaxt məsciddən namaz qılmaqdan qayıdan Məhəmməd adlı bir kişi Əmrahın ağlamasını eşidir. Körpənin səsi gələn tərəfə baxan Məhəmməd karton qutunun içərisində əskiyə bükülmüş vəziyyətdə olan yeni doğulmuş bir körpəni görür. Bir neçə dəqiqə ətrafına baxan, lakin heç kimi görməyən Məhəmməd nəhayət körpəni oradan götürüb o illərdə yaşadığı Cəhri kəndindəki evlərinə gətirir və arvadı Zəhra ilə birgə gözləri görməyən, buna görə də ailəsi tərəfindən istənilməyib atılan bu körpəni övladlığa götürür, adını da Əmrah qoyurlar. Hər ikisi də ona doğma balaları kimi yanaşır, heç bir zaman qızları Həcər və Aynurdan ayırmırlar.

Baharı da Əmraha onlar seçmişdilər. Bahar qaraçı tayfasına mənsub bir qız idi. Altı uşağın ən böyüyü olan Bahar atasını kiçik yaşda itirmiş, ögey ata əlində böyümüşdü. Onlar ailəcə mövsümi işlərdə işləyirdilər. Ancaq Bahar bu həyatdan razı deyildi. O, bir an əvvəl bu həyatdan canını qurtarmaq istəyir, ögey atasının ona zülm etdiyini düşünürdü. Buna görə də Əmrahla evlənməyi özü üçün yeganə çıxış yolu olaraq seçmişdi.

Yaz günü idi… Yeni-yeni yaşıllaşmağa başlayan təbiət və çiçək açan ağacların xoş ətri yazın gəlişindən xəbər verirdi. Səhər saatları idi.

Əmrah yuxudan təzəlikcə durmuş, kreslosunda oturub məlahətli səsi ilə “Gedək üzü küləyə”mahnısını oxuyurdu. Bahar isə “Səhərdən axşama kimi yu-yığışdır, sil-süpür, sanki bu dünyaya çətinlik çəkməyə gəlmişəm. Evdə eşşək kimi işlədiyim bəs deyil, hələ üstəlik dərzi sexində də işləyirəm. Of Allahım, of... Axı bu nə vaxta kimi belə davam edəcək? “Yağışdan qaçdım, yağmura düşdüm,” - deyə-deyə deyinərək mətbəxdə səhər yeməyini hazırlayırdı. Bu vaxt dərsə hazırlaşan Afət atasının yanına gəldi və mehriban səslə: — Mənim yaraşıqlı atam, bu gün necə hiss edir özünü? — dedi.

— Aa, mənim ağıllı balam, nə erkəndən qalxmısan? — deyə Əmrah gülümsəyərək dilləndi. — De görüm, dərsinin vaxtına nə qədər var?

— Bir saat.

— Onda gəl, yazdığın inşanı bir də nəzərdən keçirək.

 — Yazdığım yox, yazdığımız inşanı nəzərdən keçirək.

— Yaxşı, mənim ağıllı balam, elə olsun.

Əmrah razılıq əlaməti olaraq gülümsədi. Bu vaxt Bahar əlində çay fincanı ilə otağa girdi və çayından bir qurtum alıb: — Nə inşası? — deyə qaşlarını çataraq Afətin üzünə baxdı.

— Ana, ümumrespublika üzrə inşa müsabiqəsi keçirilir. Bizim məktəb də bu inşa müsabiqəsinə qoşulub, — deyə Afət cavab verdi. — Əgər məktəbimiz birinci yeri tutsa, onda məktəbimizə yeni texnoloji avadanlıqlar veriləcək.

 — Sənə nəsə verəcəklər? — deyib Bahar baxışlarını Afətin üzündən çəkmədən növbəti sualını verdi.

 — Yox. — Afət başını tərpətdi.

 — Onda bunun sənə nə xeyri var? — Bahar qızının məktəb üçün bu qədər canfəşanlıq göstərməsinə təəccübləndi. Afət susdu. Əmrah qızının çətin vəziyyətə düşdüyünü anlayıb söhbətə qarışdı:

— Bahar, niyə belə deyib qızı ruhdan salırsan? Məktəbə verilən o avadanlıqlardan Afət də istifadə edəcək. Axı o da həmin məktəbin şagirdidir. Bir də ki, məktəb insanın ikinci evi kimidir.

 Bahar Əmraha tərəf çevrilib: — Elə danışırsan ki, elə bil məktəb zad oxumusan, — dedi.

Əmrah təhsil almamışdı. Bakıda gözdən əlil uşaqlar üçün xüsusi internat məktəbi olsa da, Məhəmmədlə Zəhrə onsuz da körpəykən tərk edilən bu uşağı “bu dəfə də bizdən uzaq qalıb ayrılıq yaşamasın” deyib ora göndərməyə qıymamışdılar. Ancaq sonradan bunun peşmançılığını çəkmiş, Əmrahın iti zəkasının və gözəl səsinin olduğunu görüb bunları dəyərləndirməsinə imkan vermədikləri üçün ölənədək vicdan əzabı duymuşdular.

— Ana, bəsdir, — deyə Afət etiraz etdi.

— Yaxşı-yaxşı, özünüz bilərsinz. Mən işə getməliyəm. Mənim sizin kimi boş-boş işlərə sərf edəcək vaxtım yoxdur, — deyib Bahar tez mətbəxə keçdi və əlindəki fincanı mətbəx tezgahının üstünə qoyduqdan sonra oradan da yataq otağına keçib üzərini dəyişərək evdən çıxdı.

Atasının qanının qaraldığını görən Afət isə sakitcə onun başını sığallayıb: — Ata, sən anama fikir vermə. O nə dediyini bilmir, — dedi. — Gəl, inşanı birlikdə nəzərdən keçirək.

Onlar birgə yazdıqları inşanı nəzərdən keçirdikdən sonra mətbəxdə yemək masasının arxasında əyləşdilər. Afət atasının doğum günündə özünün hədiyyə etdiyi, üzərinə “Yaraşıqlı atama biricik qızından hədiyyə” sözləri yazılan fincana çay süzdü. Əmrah əli uzadan kimi fincanı dərhal tanıdı və o saat üzündə yaranan xoş bir təbəssümlə boşda qalan sağ əlini yanında oturan qızının boynuna keçirib: — Mənim görən gözüm... Yaxşı ki, varsən. Mənim qaranlıq dünyama günəş kimi işıq saçırsan, — dedi.

 — Sən də yaxşı ki, varsan, mənim ağıllı, yaraşıqlı, mehriban atam, — deyib Afət də eyni səmimiyyətlə qollarını atasının boynuna doladı. — Sənin kimi atam olduğu üçün xoşbəxtəm.

Ata-bala birgə səhər yeməyini yedikdən sonra Afət ayağa qalxdı və atasına xitabən: — Mən buraları yığışdırıb dərsə gedirəm, — dedi.

— Get, qızım, get, — Əmrah başını tərpətdi.

 Afət yeməyini yedikdən sonra tələsik halda qabları yuyub yerinə yığmağa başladı.

- Həcər bibin necədir? - deyə Əmrah birdən soruşdu:

- Yaxşıdır, - Afət cavabverdi.

Həcər Afətin bibisi, eyni zamanda da müəlliməsi idi.

Əmrah: — Məndən ona salam deyərsən, — dedi və əlavə etdi: - Bir də deyərsən ki, onun üçün çox darıxmışam.

 — Baş üstə, cənab yaraşıqlı,— deyib Afət mətbəxi səliqəyə saldıqdan sonra atası ilə sağollaşıb evdən çıxdı.

 

***

Baharın iş yeri evindən yarım saatlıq piyada məsafəsində yerləşirdi.

İş yerinin qapısının açıq olduğunu görüb tələsik addımlarla içəri girən Bahar içəridə müdiri və həm də rəfiqəsi olan Dilbəri gördü.

— Sabahın xeyir, Dilbər.

 — Sabahın xeyir, -Dilbər də Baharı salamladı.

— Deyəsən, səndən başqa hələ heç kim gəlməyib? -Bahar ətrafına göz gəzdirib soruşdu.

 — Hə, hələ gəlməyiblər. Dilbər başını tərpətdi. — Xadimə indilərdə gələcək. Bugün bir az gecikəcəyini demişdi. Buyur, əyləş, nəfəsini dər. Evdə nə var, nə yox? Salamatçılıqdır?

— Eh, evdir də, — Bahar yorğun səslə dilləndi, — Yaxşıdırlar. Ancaq mən özümü elə yorğun hiss edirəm ki, gəl burda işlə, get evdə işlə. Lap çaşıb qalmışam. Bilmirəm neyniyim. Hansı işin arxasınca gedim. Bütün evin yükü mənim çiyinlərimin üzərindədir. Məndən başqa evə pul gətirən yoxdur. Əmrahın vəziyyətini də özün bilirsən.

— Hə, səni başa düşürəm. Dilbər azacıq sükutdan sonra dilləndi: — Qulaq as, nə deyəcəyəm sənə! Ərimin iş yerinin yaxınlığındakı bir klinikaya gələn həftə xaricdən bir göz həkimi, nə deyirdilər ona, hə, professor gələcəkmiş. Bəlkə Əmrahı onun yanına aparasan? Ən azından bir ümid. Bəlkə bir əlac edər?

—Doğrudan? Baharın ani olaraq gözləri parıldadı. — Eh, bacı, elə yaxşı olar ki, mənim də yüküm azalar. — Hə, — Dilbər davam etdi. — Amma əvvəlcə həkimin qəbuluna yazılmaq lazımdır. Mən sənə klinikanın telefon nömrəsini ərimdən alıb verərəm. Bu xəbəri də o demişdi mənə.

— Hə, çox sağ ol, bacı.

Bahar müşkül bir işdən qurtulmuş adam kimi rahat bir nəfəs alıb sözünə davam etdi: — Düzdür, Əmrah buna yaxşı yanaşmayacaq. Özü bilər. Ya müalicə olunub sağalacaq, ya da...

 — Ya da nə? Dilbər duruxdu.

— Eh, heç nə.

Bahar başını yırğaladı. İçəri xadimənin girməsi ilə söhbət kəsildi və hər kəs öz işi ilə məşğul olmağa başladı.

 

***

Məktəbin uzun dəhlizinin başındakı böyük pəncərəsindən içəri düşən işıq tam olmasa da, dəhlizi işıqlandırırdı. Hamısı sonuna qədər açıq olan hər iki tərəfdəki qapılar da dəhlizin işıqlandırılmasında pəncərəyə elə bil köməklik edirdi. Dərsə zəng vurulmadan öncə böyük və kiçik siniflərin uşaqları bir-birinə qarışmışdı. Kimiləri səs-küy salaraq qaçışır, kimiləri də sinfin qapısı önündə toplaşaraq nələri isə maraqla müzakirə edirdilər. Bu vaxt tələsik addımlarla məktəbə doğru gələn Afət qapının ağzında bu gün növbətçi müəllimə olan bibisi Həcərlə qarşılaşdı.

— Sabahın xeyir, qızım!

— Sabahın xeyir, bibi. Gecikməmişəm ki?

— Yox, həmişəki kimi tam vaxtında gəlmisən, — deyə Həcərin mehriban səsinə gülümsəmə də əlavə olundu.

— Budur, yazdığımız inşamızı gətirmişəm, — deyib Afət əlində hazır tutduğu A4 vərəqini göstərdi.

— Necə yəni yazdığınız? — deyə Həcər bir az üzünə ciddi ifadə verməyə çalışdı.

— Ah, bibi, mən bu inşanı atamla birgə yazmışam axı, — Afət gülümsədi.

— Hə, indi başa düşdüm. Bu arada de görüm qardaşım necədir?

— Yaxşıdır, bibican, səninçün darıxıb. Vaxt elə gəl görməyə. Dərslərim çox olduğu üçün atamı sizə gətirə bilmirəm.

— Yaxşı, qızım, gələrəm. İndi de görək, inşan nə haqdadır?

— Qırx dörd günlük zəfər müharibəmiz haqqında!

— Nə gözəl, inşanı ver baxım.

Bu vaxt Həcərin mobil telefonuna zəng gəldi. Zəngi vuran Əmrah idi. Əmrah düyməli mobil telefondan istifadə edirdi. Ona telefondan istifadə etməyi də vaxtilə elə Həcərin özü öyrətmişdi. Üçüncü çağırışdan sonra Həcər telefonu açdı: — Alo!

— Alo! Salam, bacı. Necəsən?

— Çox sağ ol, qardaşım. Sən necəsən?

— Şükürlər olsun, yaxşıyam.

— Məktəbdəsən?

— Hə, məktəbdəyəm. Afət də yanımdadır.

— Bacı, Afətin bu gün inşa müsabiqəsi var. Hər zamanki kimi bu gün də ona köməklik edərsən.

— Əlbəttə, qardaşım, deməyinə belə ehtiyac yoxdur. Narahat olma. Müsabiqə bir azdan başlanılacaq. Məktəbimizdə bu inşa müsabiqəsinə qatılanların hər biri səhnəyə çıxıb yazdıqları inşanı bir-bir oxuyacaqlar. Sonra həmin inşalar arasından bir inşa seçiləcək və ümum Azərbaycan üzrə inşa müsabiqəsinə gömdəriləcək.

— Hər məktəbdən ancaq bir inşa seçiləcək? — Əmrah dəqiqləşdirmək istədi.

 — Hə, — Həcər davam etdi. — Müsabiqənin qalibi də bir həftəyə açıqlanacaq.

— Afət necədir? — Əmrah indi də qızını xəbər aldı.

— Buyur, özündən soruş, — deyib Həcər telefonu qıza uzatdı.

— Alo, ata, — Afət mehribanlıqla dilləndi.

— Necəsən, qızım? — deyə Əmrah mülayim səslə soruşdu.

— Çox həyəcanlıyam, ata, — Afət titrək səslə dedi. — Əlim ayağım bir-birinə dolaşır. Ürəyimin döyüntüsü qulağıma gəlir. Bir azdan inşaların təqdimatı başlanacaq. Səhnəyə çıxıb hər kəsin gözü qarşısında inşanı necə oxuyacağam, bilmirəm.

 — Oxuyacaqsan, ağıllı balam. Narahat olma, — deyə Əmrah qızını arxayın etdi. — Sadəcə çalış, həyəcanlanma.

— Yaxşı. Dəstəyin üçün çox sağ ol, ata. Mənim üçün dua elə, — Afət dedi.

— Yaxşı, qızım. Hər şey ürəyincə olsun. Sənə uğurlar, — deyib Əmrah qızı ilə sağollaşdı.

Atası ilə telefon danışığından ruh yüksəkliyi yaşayan Afət bibisi Həcər ilə birlikdə inşaların təqdimatları olacaq zala tərəf yollandılar.

 

***

 

Qızı ilə telefon danışığından sonra xəyallara dalan Əmrah sakitcə öz sevimli kreslosunda oturmuşdu. Qapının döyülməsi səsindən daldığı xəyallardan ayılan Əmrah yavaş addımlarla qapıya yaxınlaşıb, gələnin kim olduğunu soruşdu.

— Aç, oğlum, mənəm.

Əmrah səsi tanıyıb qapını açdı. Gələn Baharın anası Zeynəb idi.

— Salam, oğlum. Xoş gördük, — deyib Zeynəb əlini uzatdı.

— Salam, Zeynəb xala. Xoş gəlmisən, — Emrah qayınanasını mehribanlıqla qarşıladı. Amma onun irəli uzanan əlini görmədiyi üçün sıxa bilmədi. Zeynəb də kürəkəninnin görmədiyini indi xatırlayırmış kimi əlini geriyə çəkdi.

 — Təksən?

— Hə, Bahar işdə, Afət də məktəbdədir. Buyur, gəl keç içəri. Çoxdandır ki, gəlmirsiniz. Oturaq, bir az söhbət edək.

— Yaxşı, oğlum. Sizə ətli qutab gətirmişəm. Təzə bişirmişdim. Sənsiz boğazımdan keçmədi.

— Sağ ol, xala. -Əmrah qaynanasına təşəkkür etdi.

-Yaxşı. Gəl, əyləş. Qutabı isti-isti ye, sonra çayını da süzərəm.

— Sənə zəhmət olmasın, Zeynəb xala.

— Ah, oğlum, nə zəhməti? Ananın övladına qulluq etməyi nə vaxtdan zəhmət olub? — Zeynəb səmimiyyətlə dedi və — Özün bilirsən ki, mən səni övladlarımdan ayırmıram. Mənim üçün Bahar, Əzizə, Şahin, Aydın, Habil, Qabil nədirsə, sən də osan. Elə bilirəm ki, altı yox, yeddi övladım var, — deyə də əlavə etdi.

 — Mən də nə yaxşı ki, sizi tanıdım, Zeynəb xala, — Əmrah da eyni səmimiyyətlə dinləndi. — Atam ilə anam öləndən sonra sən mənə ana, Əskər əmi də ata əvəzi oldunuz.

 — Sağ ol, oğlum. Əskər də sənin xətirini çox istəyir.

Əmrah həmişə vermək istədiyi sualı məhz bu dəfə verdi:

— Zeynəb xala, Əskər əmi ilə necə tanış olmuşdunuz?

— Ah, oğlum, — Zeynəb ağır-ağır danışmağa başladı. — Üzr istəyirəm... Mən Bahara hamilə olanda Baharın atası avtoqəzada öldü. Sonra Əskərlə bir məclisdə tanış olduq, bir-birimizi bəyənib ailə qurduq, Əskər də sağ olsun, Baharı öz övladlarından heç ayırmadı.

— Bəs nə üçün uşaqları oxutmamısınız?

— Oğlum, bilirsən, bizlərdə oxumağa o qədər də fikir verən yox idi. Böyüklərimiz oxumağı görməyib, bizə də göstərmədilər. Biz də uşaqlarımıza... Amma indi bilirəm ki, çox səhv eləmişik. Sən çox sağ ol ki, Bahar sənə ərə gələndən sonra təkidlə onu oxutdun. İndi də Afəti oxudursan.

— Bəs burada nə vaxtdan yaşayırsınız?—deyə Əmrah azacıq fasilədən sonra növbəti sualını ünvanladı. Zeynəbin kürəkəninin bu sualına da cavabı belə oldu: — Ah oğlum, bax onu bilmirəm. Çünki mən burada doğulmuşam. Bilirsən də, biz qaraçılar dünyanın hər yerində varıq. Yaxşı, sən qutabını ye, mən də gedim, çayını gətirim.

 Zeynəb, Əmraha çay gətirmək üçün mətbəxə keçdi.

 

***

 

Məktəbdə inşaların təqdimatı bitmişdi. Hamı təqdimat keçirilən zalı tərk edirdi. Afət də inşanı digər iştirakçılar kimi təqdim etdikdən sonra böyük bir həyəcanla bibisi Həcərlə birlikdə zaldan çıxdı.

— “Necə idi?” – deyə qız hələ də səsində aydın hiss olunan həyəcanla bibisindən soruşdu.

— “Yaxşı idi, qızım,” – deyə Həcər qətiyyətlə dedi. – “Heç kim ordumuzun hünərini, 44 günlük müharibənin gedişatını və qazanılan zəfəri bu qədər gözəl ifadə edə bilməzdi.”

— “Doğrudan?” – Afət sevindi.

— “Nədi? Mənə inanmırsan?” – Həcər sualı sualla cavabladı.

— “İnanıram, bibican,” – Afət başını tərpətdi. – “Atamın da əməyi olan bir inşa başqa cür necə alına bilərdi ki?”

Bu vaxt Həcərin qızı, eyni zamanda Afətin sinif yoldaşı olan Gülzar onlara tərəf gəldi və üzündə xoş bir təbəssümlə: — “Aa, məktəbimizin ulduzu Afət xanım!” – dedi.

— “Bəsti, ay qız,” – Afətin utandığıdan yanaqları lalə kimi qızardı.

— “Nədir? Düz deyirəm də,” – Gülzar davam etdi.

– “İnanıram ki, nəinki məktəbimizdə, ümum-Azərbaycan üzrə birinci yer tutacaqsan.”

— “İnşallah, bacı,” – Afət dilləndi. – “Belə olmasını ən çoxda atama görə istəyərdim. Çünki bu inşada onun da zəhməti var.”

— “Yaxşı, qızlar, gəlin nəticəni gözləyək. İnşallah, nəticələr bir həftəyə açıqlanacaq,” – deyə Həcər hər ikisinin qoluna girib siniflərinə doğru apardı.

 

***

 

Zeynəb Əmrahın yanından çıxıb evlərinə tərəf gedirdi. Bu vaxt işdən evə qayıdan qızı Baharla qarşılaşdı. — “Salam, Bahar! Necəsən, qızım?”

— “Salam,” – deyə Bahar soyuq və bir az da tərs şəkildə anasının salamını aldı. – “Tələsirəm, evə getməliyəm,” – deyib iti addımlarla yoluna davam etdi.

Bahar nədənsə bu gün özünü yaxşı hiss etməmiş, buna görə də icazə alıb işdən tez çıxmışdı. Qızının bu soyuq münasibətinə bir məna verə bilməyən Zeynəb isə yolun ortasında onun arxasınca baxa-baxa qaldı. Əslində, Bahar həyatının bu qədər uğursuz olmasında anasını günahlandırırdı. Düşünürdü ki, əgər anası Əsgərə ərə gedib, yanına ögey ata gətirməsəydi, o da Əmraha ərə getməzdi, özünə layiq bilmədiyi bu həyatı yaşamaq məcburiyyətində qalmazdı...

O, Əmrahı da heç sevmir, əksinə, qəlbində ona heç bir zərəri olmayan bu adama qarşı bitib-tükənmək bilməyən bir nifrət bəsləyirdi. Gözləri görməyən biriylə yaşamaq onun üçün sözün əsl mənasında dözülməz olmuşdu.

Demək ki, hər zaman gözü yüksəkdə olan Bahara bu həyat heç vaxt istədiklərini verməyəcəkdi. Lakin, o, indi yaşadığı həyatın, yaşamaq istədiyi həyatdan daha gözəl olduğunun fərqində belə deyildi...

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.04.2026)

 

 

 

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

 

Oxuduğum son maraqlı xəbəri rubrikanda bölüşürəm: Nepal polisi Everestdə geniş miqyaslı fırıldaqçılıq sxemini aşkar edibdir. Everest də haradır? Dünyanın ən hündür dağ zirvəsi.

 

Məlum olub ki, bələdçilər alpinistlərə lazımsız və ya  saxta xilasetmə əməliyyatları təşkil etməklə, bu yolla milyonlarla qazanc əldə edərək, beynəlxalq  sığorta şirkətlərini aldadıblar.

Müstəntiqlərin sözlərinə görə, fırıldaqçılar alpinistləri təxliyəyə razılıq verməyə məcbur etmək üçün bir neçə üsuldan istifadə ediblər.  Belə üsullardan biri də alpinistləri qəsdən xəstələndirmək idi. Onların alpinistlərin yeməyinə əlavə etdikləri maddələr və məhsullar mədə pozğunluğu, ürəkbulanma, qusma və başgicəllənmə də daxil olmaqla "dağ xəstəliyi"nə bənzər simptomlara səbəb olurdu. Daha sonra "qurbanlara" dərhal aşağı enib, xilasetmə helikopteri çağırmaq tövsiyə edilirdi. Bundan sonra alpinistlər xəstəxanalara hava yolu ilə aparılırdı. Belə təxliyələrin dəyəri isə on minlərlə dollara çatırdı.

Saxtakarlıq tək bununla bitməyib. Sxemin təşkilatçıları təxliyə ehtiyacını təsdiqləmək üçün tibbi sənədləri və uçuş hesabatlarını saxtalaşdırıb, xərcləri isə xeyli şişirdiblər. Helikopter eyni anda bir neçə “xıstə”ni götürsə də, sığortaçılara isə  hər biri üçün ayrıca hesab göndərilib.

Müstəntiqlərin sözlərinə görə, bu sxemdə xəstəxanalar da iştirak edib. İddialara görə, oradakı tibbi hesabatlar xəstələrlə heç bir əlaqəsi olmayan, bəzən isə hətta həkimlərin xəbəri olmadan həkimlərin rəqəmsal imzaları ilə hazırlanıb.

Polisin məlumatına görə, 2022-2025-ci illər arasında 4782 xarici alpinist bu fırıldaqçılığın qurbanı olub və fırıldaqçılar saxta xilasetmə əməliyyatlarından  təxminən 20 milyon dollar qazanıblar.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.04.2026)

APRELİN 1-İ RƏSUL RZANIN NÖVBƏTİ, 45-Cİ ANIM GÜNÜ İDİ

 

Xanım Aydın,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Bəzən radionun dalğasında bir mahnı səslənər... və bir anlıq bütün kainat susar... Heç kim nəfəs almaz, zaman donar, ürəyin, sanki tanımadığın, amma eyni zamanda da sənə çox doğma olan bir ağrını xatırlayar. Akif İslamzadə “Ala gözlüm”ü oxuyar, sənsə məkan olaraq cismən dayandığın yerdə ruhən olmazsan. Sən artıq Nigar Rəfibəylinin gözlədiyi günlərdə, Emin Sabitoğlunun içindən keçənlərlə üz-üzə, Rəsul Rzanın ölüm xəbərindən bixəbər, sükut içində qaranlığa boylanan bir sevginin tam ortasında olarsan...

 

Bu mahnı ilk baxışdan sadəcə ayrılıq notları daşıyan bir sevgi nəğməsi kimi görünə bilər. Amma onun içində gizlənmiş dərin tarix, sarsıdıcı talelər, susqun göz yaşları, unudulmaz xatirələr var. “Neyləyim?” sıradan bir musiqi deyil — bu, bir qadının həyat yoldaşına ünvanlanmamış son məktubu, bir bəstəkarın dostunun itkisindən doğan melodik fəryadı və bir xalqın yaddaşında dərin iz buraxan eşq hekayəsidir.

 

Ala gözlüm...  kim idi?

 

Mahnının sözlərini oxuyan hər kəs təbii olaraq düşünür ki, bu bir kişinin bir xanıma ünvanladığı sevgi etirafıdır. Amma əslində bu belə deyil. “Ala gözlüm” deyə müraciət edilən şəxs — məhz Rəsul Rzadır. Və bu sözləri yazan onun həyat yoldaşı Nigar Rəfibəylidir. O Rəsul ki, müharibə yollarında hərbi müxbir kimi çalışdığı zaman, Nigar Bakıda onu gözləyir. Hər səhər bağçada açan qızıl güllər, hər axşam pəncərə qarşısında susan gözlər – hamısı sevdiyi kişinin yolunu gözləyən bir qadının səssiz fəryadıdır.

 

Bu şeir 1950-ci ildə “Azərbaycan jurnalı”nda çap olunur. Amma illərlə sadəcə söz olaraq qalır. Ta ki, Emin Sabitoğlu onu öz dəftərçəsinə yazana qədər...

 

Unudulmuş melodiyanın göz yaşları

 

Emin Sabitoğlunun bu şeiri illərlə unutması və sonra Rəsul Rzanın ölümündən sonra onu bəstələməsi təsadüf deyil. Qəlbin ən dərin yerindən doğan hisslər gec də olsa səssizliyə sığmır. Rəsulun ölümündən xəbərsiz olan Nigarın, onu gözləməyə davam etdiyi günlərdə bu mahnının yaranması təkcə sənət deyil, insanlıq tarixinin bir ovuc içi boyda etirafıdır. Mahnı beləcə ağır hisslərdən 1981-ci ildə yaranır...

 

İlk dəfə lentə alındığında, Akif İslamzadənin səsi, Emin Sabitoğlunun royalı, divarda isə Rəsul və Nigarın portretləri vardı. O çəkiliş zamanı Şövkət Ələkbərovanın göz yaşları kameralardan gizlənə bilmədi. Onun kövrəlməsi sanki bu mahnının yazılmamış tarixçəsinə çevrildi.

 

Mahnı eşidiləndə...

 

Bu mahnı səslənəndə insan təkcə ayrılığın dadını duymur. Hər notda sevgi dolu bir qadının sükut içində gizlətdiyi fəryadı, keçmişin həzin pıçıltısı, bir ömürlük gözləntinin göynərtisi eşidilir.

 

"Ala gözlüm!

Səndən ayrı gecələr,

Bir il kimi uzun olur, neyləyim?"

 

Bu misraların poetik gözəlliyinin arxasında yalnızlıqla dolu gecələrin, ümidsiz sabahların və dönməyən sevginin çalarları gizlənir.

 

Tək bir sual: Neyləyim?

 

Bu sual əslində cavab gözləmir. Bu, illərlə içdə saxlanmış, ürəkdən ürəyə səssizcə ötürülən bir həsrət çarəsizliyidir. Bu mahnını eşidən hər kəs, həyatında bir dəfə də olsa, sevdiyini itirən, yolunu gözləyən, amma gözlədiyi qapıdan gəlməyən insanın qəlbinə bir addım daha yaxınlaşır.

 

“Neyləyim?” – bəzən bir insanın ömründə verdiyi ən dürüst, ən aciz, amma bir o qədər də saf sual və bəlkə də sual yox, çarəsizlik cavabıdır.

 

Son səs, son nəfəs

 

Sonralar bu mahnını Zeynəb Xanlarova, Müşərrəf Akay, Elçin Cəlilov, Nəzakət Teymurova, Sinan Özən də ifa etdi. Amma nə qədər ifa olunursa olunsun, bu mahnının orijinal ruhu Akif İslamzadənin titrək səsində, Emin Sabitoğlunun hisslərlə yoğrulmuş notlarında və Nigar Rəfibəylinin tək qaldığı, amma ümidini itirmədiyi gecələrdədir.

 

“Neyləyim?” — bir mahnı deyil.

O, sevgidir, həsrətdir, əbədiyyətdir...

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.04.2026)

 

 

Məhəmməd Nərimanoğlu,

Ç.Aytmatov və Ə.Yasəvi adına beynəlxalq mükafatlar laureatı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 

 

“Turan elləri var olsun…

Tanrı Türkə yar olsun!”

 

“Bu gün dilimizin, mədəniyyətimizin və əlbəttə, xaqlarımızın yaxınlaşmasında TÜRKSOY, Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu, Beynəlxalq Türk Akademiyası kimi mədəni təsisatlar, heç şübhəsiz, Türk Dövlətləri Təşkilatının çətiri altındakı çoxşaxəli fəaliyyət, gerçəkləşdirilən layihələr böyük ümidlər verir, fərqli, amma ortaq gələcək vəd edir. Bura hər bir türk dövlətində uzun onillərdi fəaliyyət göstərən yaradıcı təşkilatlar, ilk növbədə yazarlar birlikləri öz ardıcıl, səmərəli töhfəsini verir. Üstəgəl, yaradıcı şəxslərin fərdi təşəbbüsləri. 

Bu gün həmin təşəbbüsün daha bir örnəyi bütün böyük Türk coğrafiyasında oxucuların ixtiyarına buraxılır...”

 

Aprel ayının 3-də Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Natəvan klubunda düzənlənən bir tədbirdən yadda qalan bu fikirlər Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin katibi, şair-publisist Səlim Babullaoğluna məxsusdur. “TURAN ədibləri-3” almanaxına ön söz yerində yazdığı “Uğurlama”da müəllif  onu da qeyd edir ki, böyük Türk coğrafiyasından, Turan ellərindən olan söz us¬taları, həm ustadlar, həm yeni yazar və şairlər “Turan ədibləri” adı¬nın verildiyi bu antologiyada, bu kitabda təmsil olunur. İstedadlı şair, eyni zamanda zəhmətkeş naşir Muqimcan Nurboyevin nəşrə hazırladığı, fərqli nəsilləri təmsil edən istedadlı şair və tərcüməçilərin - Şahməmməd Dağlaroğlu, Rəhman Ergenç, Almaz Ülvi, Ramiz Əskər, Elxan Zal Qaraxanlı, Namiq Dəlidağlı, Təranə Turan Rəhimli, Rəhmət Babacan və Husniddin Hayitin əməyinin nəticəsi ilə ərsəyə gələn bu antologiyada həm məzmun, həm ölçü-biçim, həm də ustalıq baxımından çox fərqli şeirlər təqdim edilir. Toplu Muqimcan Nurboyevin daha öncə Qırğızıstan və Türkiyədə nəşr etdirdiyi “Turan ədibləri-1”, “Turan ədibləri-2”  seriyadan olan kitabların üçüncüsüdür. Türkcənin Türkiyə, qırğız, Azərbaycan “qolları”nda oxuculara təq¬dim olunan bu ki¬tabların davamı da olacaq. Bəlkə də belə layihələr nə vaxtsa ortaq, daha yaxın, amma vahid türkcənin formalaşmasına da öz töhfəsini verəcək. 

 

TURAN sevdalı qələm adamlarını bir araya toplayan yeni kitab

Tədbiri açan S.Babullaoğlu  məclisi aparmaq üçün sözü tənqidçi-ədəbiyyatşünas Əsəd Cahangirə verdi. TURAN sevdalı qələm adamlarını bir araya toplayan yeni kitabın məziyyətləri, orada cəm olan qələm adamlarından burada iştirak edənləri səmimi salamlayan AYB-nin şöbə müdiri onu da vurğuladı ki, bu gün  həmçinin Türkiyədə Anadolu türkcəsində çap edilmiş “Turan ədibləri-2”, eləcə də  “TURAN ədibləri-3” almanaxının ərsəyə gəlməsində  əməyi olan, onun redaktorlarından biri, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi Kəlbəcər rayon təşkilatının sədri, AYB-nin üzvü, şair-publisist Namiq Dəlidağlının və Aysel Əliyevanın Qırğızıstanda qırğız dilində işıq üzü görmüş “Men ubakıttan utuldum” (“Mən zamana uduzdum”) və “Jan düynösü” (“Könül dünyası”) adlı şeir kitabları da oxuculara təqdim olunacaq.

Xatırladaq ki, adıçəkilən almanaxı (antologiya) tərtib edən, nəşrə hazırlayan və məsul redaktoru Muqimcon Nurboyev, redaktorları Təranə Turan Rəhimli, Namiq Dəlidağlı,  Nargisxon Ortiqova, Sarvara Esxanovadır. Almanaxı Azərbaycan türkcəsinə Şahməmməd Dağlaroğlu, Rəhman Ergenç, Almaz Ülvi, Ramiz Əskər, Elzan Zal Qaraxanlı, Təranə Turan Rəhimli, Rəhmət Babacan və Hüsniddin Haytt çeviriblər.

“Zərdabinəşr”in nəfis şəkildə çapdan buraxdığı, TURAN elləri söz adamlarının növbəti toplusu olan “Turan ədib¬ləri-3” antologiyasında söz sovqatlı Türkdilli şairlərin və yazıçıların bədii yaradıcılıq nümunələri verilmişdir. Bununla Türkdilli şair və na¬sirlərin 3-cü antologiyası işıq üzü görür. Buradakı - Türk ellərindən TURAN sevdalı könül aşiqlərinin ədəbi nümunələri də göstərir ki, heç bir ictimai-siyasi quruluş türkdilli xalqların ədəbi-mədəni əlaqələrini zəiflədə bilməmişdir. 

  Tədbirdə o da xüsusi qeyd edildi ki, antologiyanın növbəti seriyası nəşrə hazırlanır. Qələmi və sözü ilə xalqına, millətinə xidmət edən TURAN sevdalıların  bu antologiyaların buraxılmasında yaxından iştirakı çox vacibdir.

Geniş oxucu auditoriyası üçün nəzərdə tutulmuş kitabda 75 TURAN ədibinin yaradıcılıq nümunələri yer alıb. Burada yalnız şairlər deyil, ümumiyyətlə, ədəbiyyat və söz adamlarının qələm məhsullarından verilən nümunələr də göstəırir ki, ədəbi TURAN-nın coğrafiyası getdikcə, ildən-ilə genişlənməkdədir.                                                                                                         “Ədəbi dostluq - Əbədi dostluq” beynəlxalq ədəbiyyat festivalı çərçivəsində keçirilən tədbir heç də yalnız kitab təqdimatı deyil, eyni zamanda ortaq ədəbi dəyərləri bölüşən xalqlar arasında mənəvi körpü rolunu oynayan mühüm mədəni hadisə kimi diqqət çəkdi. Təqdimatda Özbəkistan, Qırğızıstan, Qazaxıstan, Tacikistan, Türkiyə və Azərbaycandan olan, antologiyada şeirləri yer alan müəlliflər, eləcə də tanınmış ədəbiyyat nümayəndələri iştirak edirdilər.

  Namiq Dəlidağlının xüsusi qeyd etdiyi kimi, bu görüş türk dünyasının ədəbi inteqrasiyasını gücləndirən, müxtəlif dillərdə yazan müəllifləri bir araya gətirən və ortaq mədəni irsin zənginliyini nümayiş etdirən önəmli platformadır.

 

“Dünyaya sülh, cahana sülh!” çağırışı

Orta Asiya və Türkiyədən gələn nümayındə heyətinin rəhbəri, antologiyanı nəşrə hazırlayan Muqimcon Nurboyevlə Namiq Dəlidağlının kitabda poeziya nümunələri ilə yer alan şairləri tədbirin sonunda mükafatlarla təltif etmələrinin də rəmzi mənası var idi. Bu, ilk növbədə  qarşılıqlı əməkdaşlıq, dostluq simvolu kimi də yaddaşlara yazıldı.

Tədbirə Özbəkistandan Nurbuvoyev Muqimcon, Toramirza Oripov, Dilnoza Aziz, Havasxon Şokirova – professor, şairə, İslom Arslonov, Qırğızıstandan Bazarbay Borbuyev, Qasım İbrahimov, Orozmamat Osmankulov, Tacikistandan Abdullajon İsroilov, Rahimberdi Berdiyev,  qardaş Türkiyədən Tarana Turan Rahimli, Azərbaycandan Namiq Dəlidağlı, Sayad Əhmədli (Göyçəli), Xalidə Nuray, Nazilə Gültac, Aysel Nəsirzadə, Aysel   Nazimqızı, Nəzakət Məmmədli, Zemfira Məhərrəmli, Cəmilə Çiçək, Ülviyyə Əbülfəzqızı, Zaur Ustac və digərləri qatılmışdılar.

Yeri gəlmişkən, bir çox ədiblər kimi, tanınmış şair, ədəbiyyatşünas və Azərbaycan ədəbiyyatını dünya ədəbi mühitində ləyaqətlə təmsil edən filologiya elmləri doktoru, dosent Təranə Turan Rəhimli tədbirdə 4 ölkənin 5 təltifinə layiq görülmüşdür. Ona təqdim olunan “Çingiz Aytmatov – Qızıl Qələm” döş nişanı, “Əhməd Yəsəvi” medalı, Tacikistan və Azərbaycan əlaqələrinin inkişafına görə verilmiş təşəkkürnamələr, Qırğız Şair və Yazıçıları Fondunun təşəkkürnaməsi və “Ədəbi dostluq – əbədi dostluq” layihəsi çərçivəsində verilmiş Təşəkkür Bəlgəsi onun zəngin fəaliyyətini və ədəbi əlaqələrə verdiyi töhfələri əks etdirir. Təranə Turan Rəhimli və bütün digər təltif olunanlar bütün bu hörmətli şəxslərə və təşkilatlara -- Dr. Mugimjon Nurboyev, D. Dauletova, İlxom Yusupova, Burulkan Karaqulova və Namiq Dəlidağlıya dərin təşəkkürünü bildidilər...

Çıxış edən şair və yazıçıların kitabda dərc edilən yaradıcılıq nümunələrindən səsləndirməklə tədbiri ədəbi məclisə çevirmələri alqışlarla qarşılanırdı.

Xatırladaq ki, tədbirin Azərbaycanda əlaqələndirici Namiq Dəlidağlı idi.

Tədbir yekunda ədiblərin birgə çəkdirdikləri xatirə şəkillərlə də yadda qaldı. Arzu edildi ki, belə məclislər Türkdilli xalqların bir bayraq altında birləşməsi həm də bu qarışıq zamanda “Dünyaya sülh, cahana sülh!” çağırışı deməkdir...

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.04.2026)

 

 

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

5 Aprel tarixində dünyaya gəlmiş gözəl və eleqant xanım, güclü təşkilatçı, təsirləndirici, içdən gələn şeirləriylə rusdilli poeziyamızın zirvələrində dayanan Nigar Həsənzadə kimdir? Hər hər şeydən əvvəl, o, əlahəzrət SÖZə xidmət edir. Onun şeirlərində söz əsla həcmi doldurmağa yox, yoxu var etməyə xidmət edir. Bu şeirlər təsirləndirir, düşündürür, hisslərə, duyöulara pərvəriş verir.

Nigarın yaratdığı ədəbi məclisin adının SÖZ olması da təsadüfi deyil.

Biz portalımız adından dəyərli Nigar xanımı təbrik edir, ona həmişə parlamağı arzulayırıq.

 

 

BU DA KEÇƏR...

 

Mələklərin ölməzliyinə, 

Yelçəkənin yüngüllüyünə inanan, 

Qanadlı ayaqlarla yol gedən 

Hər kəsin barmağında

«Bu da keçər...» hikməti 

Yazılmış bir üzük.

 

«Bu da keçər...» – 

Ehtirasların və yaraların 

Üzünə çırpılan gülüşlə

Üzük dilə gəlirdi:

Şad-xürrəm yaşayaq, xoşbəxt qocalaq.

 

Yalandan gözü qorxmuş bu dünya

Ruhdan salmasın qəhrəmanları 

Və quzğunlar anlasın:

Allah qu quşlarını sevir göylərdə...

 

Sinəsində ürək gəzdirən bəndələr – 

Kinlərinin, vədlərinin girovları,

Metaforaların və üzüklərin qoruyucuları

Qəbul eləsinlər bu həqiqəti: 

Bəraət yoxdu əzablara.  

 

«Bu da keçər...» – bir müdrikin 

Bu kəlamını unutmasan əgər.

Yaşamaq əmri verib həyat insana

Zəfər soraqlı sonluğa qədər...

 

  

SAVAŞ

 

Qabarlar içində ucalar saray... 

Qurbansız qurbangah yoxdu, bilirəm...

Mən həm əvvəlimi, həm də sonumu

Güzgünün önündə durub görürəm.

 

Bilirəm, kədərsiz səadət olmur...

Neçə savabım var, neçə günahım.

Qırışlar göylərə qırçın toxuyur,

Yenilmiş şeytanım, yenən Allahım!

 

Bu döyüş hər kəsin hünəri deyil, 

Əsəbi zəiflər çəkilsin geri...

Çağıraq bu savaş meydanına biz

Çılpaq baxışları, yalın əlləri...

 

Qurbansız qurbangah yoxdu, bilirəm...

Şam yanar – istisi gedər, ayrılar.

Bilirəm, ayrı cür ola da bilməz: 

Gözümdə bir savaş ehtirası var.

 

 

QAYIDIŞIN MÜBARƏK...

 

Sənsiz keçən otuz il saçımızı ağartdı,

Ağır bir yükün altda qaldı kürəyimiz də. 

Gözlərimiz kor oldu göz yaşının duzundan,

Lal quşlar yuvasını qurdu ürəyimizdə. 

 

Əzablıydı dünyanı qolsuz qucaqlamaq da, 

Otuz gecə dualar elədik səs-səmirsiz.

Evindən-eşiyindən, əzizindən ayrılıb,

Böyük zəfər dalınca getdi igidlərimiz...

 

Getdi igidlərimiz – bu xalq sözünü tutdu...

Divarları, sədləri yarıb keçdilər onlar.

Otuz il yaşamışdıq sənin intizarınla,

Bir bax, sağalır indi yaralar, sıyrıntılar...

 

İndi daha gözəldi göy üzündə mələklər,

Qardaşlarım yol alıb Tanrının hüzuruna.

Bu rəşadət işığı əsrlərlə çəkilməz

Ölkəmin, şəhərimin üzərindən heç yana.

 

Köhnə yara yerləri biləklərdə sağalar. 

Dərdimiz də toxtayar, sızıldamaz canımız.

Bu qəhrəman oğullar – qəlbimizin fərəhi,

Qanımız, zəfərimiz, şöhrətimiz, şanımız.

 

Torpaq oğul qoxuyur, Vətəndə ana ətri.

Otuz ilin qürubu dönüb olub dan yeri.

Zamanın qanatdığı milli yaddaşımızdan,

Silib təmizləmişik xəyanətkar izləri. 

 

Planet əvəlkitək fırlanır bizim üçün.

Var olsun bu uşaqlar, bu atalar, analar.

Varsa xilaf çıxmayan öz andına, əhdinə, 

Demək, həqiqi insan bu dünyada hələ var.  

 

Mənim qəhrəman Şuşam, nəfəsindən öpürəm,

Otuz ilin yükündən azad olur bu kürək. 

Bu gecə nəğmə deyir qayıdışın eşqinə 

Və torpaq cavab verir: qayıdışın mübarək!

 

 

KAŞ…

 

Qaranlıq səmada işıqlı möhür...

Yağır ulduzların yağışı göydən. 

Qaçmağa lüzum yox, qaçmağa yer yox 

Cəzadan, ədalət məhkəməsindən.

 

Yerin qabığını qoparır səma,

Sanki dərisini soyur adamın...

Qoy baxıb anlasın gözləri korlar:

Göylərin altında qonaqdı hamı...

 

Kimi yuxudadır, kimi də oyaq –

Hamısı dünyada qonaqdı, qonaq.

Və bir an gələcək, hamısı tək-tək

Gözə görünməyən divar dibində

Durub kainata dua edəcək.

 

Qaranlıq səmada işıqlı möhür...

Günaha batmayan adam var hələ? 

Lələyi iynədən, mələyi cindən

Kaş seçib-ayıra biləydik elə.

 

 

 SADƏCƏ, AXTAR…

 

Bir yabanı qızılgül verib ağırlayaram

Ayağımı tikanla dalayan insanları...

Siz ey kirə-palçığa batmayan topuqların 

Hardasa körpüləri, hardasa perronları. 

 

Ruhunuz yox əzəldən sürüdə heyvan kimi,

Aşağı əyarların yiyəsisiz, uzağı... 

Cənnət havası çalır buynuz öz günahına,

Alnınıza salamım dəyir güllə sayağı. 

 

Mən tavan, siz döşəmə – nəmişliyi sevərsiz. 

Verdiyiniz ehsanı toxunmamışam hələ.

Sizin qənimət deyil zəfərlərim, çəkilin.

Oxuyuram dostları gözündən çərşənbələr.

 

Həm özünü yaradan, həm də qayçı adam var...

Edam kötükləriylə dar ağacı yanaşı...

Adam da var, çirkabı, zir-zibili təmizlər,

Usanmadan üfürər tozu, külü, yaddaşı...

 

Hamı ciyər dolusu nəfəs alar səmayla,

Hər kəsin dərisi var – hər kəsin libası var.

Hamı gəlir dünyaya, saralıb-solub gedir,

Hamının sifətini bürüyür sızanaqlar...

 

Arabir xoş təsadüf çıxır qabağımıza 

Payız yağışılarında, qışın qarında, yazda...

Dünyaya İnsan gəlir evlərin, həyətlərin, 

Və qədimi tağların, bağların arasında.

 

Varlığı hiss olunmaz, səsi gəlməz ucadan,

Bəlkə də zəngin deyil, bəlkə də kamil deyil.

İyirmi yaşındadı, amma yox, qırxdır yaşı...

Bütün varı-dövləti özündədir elə bil.

 

Ürəyində təpər var... çəkinmədən, qorxmadan

Qucaq açar hamıya, gülümsəyər üzlərə.

Onun baxışlarında yanan şamlar neçə yol

Yandırıb kainatı, alışdırıb gözləri.

 

İnanar əlamətə, işarətə, mənaya,

Gah zarafat eləyər, gah da susar bu adam.

Dadlı şərablar içər, acı şirnilər yeyər,

Ayaqyalın dolaşar tikanlıqda qorxmadan.

 

Sübh şehini xoşlayar... bədənini, ruhunu

Gərər böyük həvəslə bu dəli küləklərə.

Ürəklə salam verər özgələrə, yadlara,

Sevdiyi adamlara sehirli üzük verər...

 

Həm özünü yaradan, həm də qayçı adamlar... 

Dərisi var hər kəsin – hər kəsin libası var.

Amma bir insan da var bir ömür dəyərində –

Hardasa, yanındadı… sadəcə, axtar, axtar...

 

Rus dilindən tərcümə: Salam Sarvanındır

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.04.2026)

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.

 

 

Pərvanə Məmmədli

Məhəmmədtağı Zehtabi (1923-1998) – görkəmli yazıçı, şair, tarixçi-filoloq

 

Azərbaycan  tarixində  xalqının maariflənməsi və azadlığı yolunda fədakarlıq göstərən ünlü şəxsiyyətlər olub. Onlardan biri də görkəmli elm və fikir  adamı Məhəmmədtağı Zehtabi Kirişçidir.  

         Türkologiya, tarix, dilçilik, ədəbiyyat və folklora aid dəyərli əsərlərin müəllifi kimi tanınmış M.Zehtabi bədii yaradıcılıqla da məşğul olmuşdur. Məhəmmədtağı Zehtabi Cənubi Azərbaycanda mədəniyyəti və tarixi saxtalaşdırılıb təhrif edilmiş xalqın mənəvi irsini yenidən arayıb araşdırmışdır. O həm də bənzərsiz şeir və poemalar  müəllifidir. Yazdığı əsərlərilə xalqının maariflənməsi və milli şüurunun oyanmasına xidmət etmişdir.

         Z.Məhəmmədtağı 1946-cı ildə Azərbaycan Milli Hökumətinin Təbrizdə açdığı universitetinin ədəbiyyat fakültəsinin ilk tələbələrindən olur. Yeni yaranmış Milli Hökumətin başçısı, eyni zamanda istedadlı publisist və ədəbiyyatşünas olan Seyid Cəfər Pişəvərinin həmin fakültədə həftədə iki dəfə “Dünya ədəbiyyatı” mövzusunda oxuduğu mühazirələrini dinləyir. Təəssüf ki, beynəlxalq və yerli qüvvələrin məkrli plan və maraqlarına uyğun gəlmədiyindən Milli Hökumət qan içində süquta yetirilir və onun uğurlu islahatlarının cərgəsində olan Təbriz Universiteti də qapadılır.

         O müdhiş günlərdə qanlı rejimin ana dilində təhsilə, nəşriyyələrə və danışığa qoyduğu yasağa qarşı söylədiyi

Su deyibdir mənə əvvəldə anam, ab ki yox\ Yuxu öyrətdi uşaqlıqda mənə, xab ki yox.\ İlk dəfə ki çörək verdi mənə, nan demədi. \Əzəlində mənə duzdanə nəməkdan demədi…\Özümə məxsus olan başqa elim vardı mənim. \Elimə məxsus olan başqa dilim vardı mənim. – etirazı   poeziyasının “vizit kartı”na çevrilən məşhur “Sən osan, mən də buyam” şeirində  səsləndi.

1948-ci ildə azadfikirlilər ölkəsi kimi tanıdılan SSRİ-yə qaçmağı qərara alır. Çox çətinliklə də olsa istəyinə nail olur.Onu sovet sərhədlərini pozmaqda suçlayaraq həbs edir və Sibir həbsxanalarına göndərir.

Həbsdən sonra yenidən Bakıya dönən gənc şair 1954-cü ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinə daxil olur. Son kursda oxuyarkən onu tələbəsi olduğu ali məktəbin şərqşünaslıq fakültəsinin ərəb dili bölümünə ərəb dili və ədəbiyyatı fənnindən dərs deməyə dəvət edirlər.

1971-ci ilədək Bakıda yaşayan və universitetdə dərs deyən Zehtabi “Əbu Nəvasın həyatı və yaradıcılığı” mövzusunda araşdırma da apararaq 1970-ci ildə filologiya elmlər namizədi elmi dərəcəsini alır.

         Sovet rejiminin ikiüzlü siyasətindən cana doyan Zehtabi 1971-ci ildə İraqa mühacirətə gedir. O, Bağdad Universitetində əski türk və fars dillərində dərs deyir.

         Universitetdə dərs deməklə yanaşı, ictimai-siyasi fəaliyyətini də davam etdirən Zehtabi şah rejimindən qaçıb xarici ölkələrdə təşkilatlanan həmyerliləri ilə sıx əlaqə qurur. Berlində nəşr edilən “Ərk” jurnalına redaktor seçilir.

Bağdadda beş dildə nəşr olunan “İttihad yolu” qəzetinə də redaktorluq etməklə yanaşı, bu qəzetdə ardıcıl şeir və məqalələrini çap etdirir.

 

Əsərlərini ”Mişovlu”, “M.T.Zehtabi”, “Şəbüstərli”, “Gülşən”, “Kirişçi”  və  b. təxəllüslərlə imzalayıb.

M.Zehtabi  ana dili ilə yanaşı, fars, ərəb, fransız, sonralar mühacirət dövründə isə rus dilini mükəmməl mənimsəyə bilib. “İslama qədər İran türklərinin dili və ədəbiyyatı” (Təbriz, 1380), “Müasir Ədəbi Azəri dili. (fonetika,  qrammatika və yazı qaydaları. Farsca.Təbriz, 1991), “Elmül-maani (semantizm, 1992), “Müasir Azərbaycan dilinin morfologiyası” (1992), “İran türklərinin əski tarixi”. (2 cilddə. Təbriz, 1998. İstanbul, 2010) “Qurani-kərim” və etniklər” (Bakı, 2011)  kimi tarix, dil  və ədəbiyyatla bağlı kitabların, “Bağban El Oğlu” (1997), “Çerik əfsanəsi”(Bağdad, 1976), “Bəzz qalasında” (Berlin,1985), “Bəxti yatmış” (Bağdad, 986), “Başqa dilim, elim var mənim” (Bakı, 2011), “Şahin zəncirdə” (Təbriz, 2011) kimi şeir kitablarının, “Qoy olsun on” hekayələr toplusunun (Təbriz, 1993) və başqa bu kimi kitabların müəllifidir. Bakıda ilk dəfə 2000-ci ildə “Güney Azərbaycan” kitabında P. Məmmədli  tərəfindən  məlumat verilmiş və yaradıcılığı təhlil olunmuşdur. 2011-ci ildə isə yenə də həmin müəllif tərəfindən “Başqa dilim, elim var mənim” adlı şeir toplusu hazırlanıb çap olunmuşdur.

Pərvanə Məmmədli, Sübhan Talıblı,EynullaMədətli, Faiq Ələkbərli,  Gülara Yenisey şairin həyat və yaradıcılığını araşdırmış, məqalələr yazmışlar.

M.Zehtabinin “İslama qədər İran türklərinin dili və ədəbiyyatı” kitabının giriş hissəsində yazır ki, ana dilimiz və ədəbiyyatımızın neçə minillik vəziyyəti, keçdiyi yolları, uğradığı müsbət və mənfi hadisələri bilmək və araşdırmaq üçün xalqımızın və ümumiyyətlə, çağdaş iran türklərinin o dövrdəki durumu və keçdiyi yollarla yığcam və qısa şəkildə tanış olmaq zəruridir. İslamdan əvvəlki 45 min illik tariximizlə bu tanışlıqda məqsəd yalnız və yalnız dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq baxımından deyil, folklor və ədəbiyyatımızın siyasi, iqtisadi və sairə tarixi hadisələrlə bağlı keçdiyi yolu qısa aydınlaşdırıb açıqlamaq və bu sahədə ilk addımlar atmaqdır .

Şovinist şah rejimi devrildikdən sonra vətəni Təbrizə qayıdan doktor Zehtabi Təbriz Universitetində Türk dili və ədəbiyyatı fənnindədən dərs demiş və burada çoxlu milli ruhlu tələbələr yetişdirmişdir. Alim Təbrizdə öz elmi tədqiqatlarını davam etdirmiş,  yazdığı iki cildlik “İran Türklərinin əski tarixi” adlı əsəri Azərbaycan tarixşünaslığında yeni bir cığır açmışdır.

Füzuli qəzəllərinin vurğunu  M.Zehtabi  klassik ədəbiyyatımızda eşq, sədaqət və cəfakeşlik simvolu olan pərvanə obrazını  çağdaş həyata gətirib “Pərvanənin sərgüzəşti” poemasında ona yeni məna tutumu verir:

 

Zülmətlərə qəlbimdə dərin nifrət oyandı,

Fikrim o qaranlıqları boğmaqda dayandı

Cumdum,oda açdım qolumu, odlu həvəslə

Ta bir qucaq atəş  gətirim yurduma töhfə,

Rəhm  etməyib üsyan, alovu – cismimi yaxdı,

Şər qüvvələr at çapdı, qanım sel kimi axdı,

Yanmaqda  da eşqim kimi,  dildən-dilə düşdüm,

Qan  dalğası atdı,  bu azad sahilə düşdüm.

 

Zehtabinin yaradıcılığının böyük qismi Azərbaycan tarixini sifarişlə yazılan əsərlərin saxtakarlığından, təhriflərindən xilas etməyə yönəlmişdir. O, çağdaş Güney Azərbaycanda türkçülüyün – azərbaycançılığın köklərini araşdıran görkəmli tədqiqatçı alim idi. Onun həyat yolu, mücadiləsi, yaradıcılığı bü­tün ziyalılar, yaradıcı insanlar üçün gözəl bir örnək misalıdır. Dəyərli aydın hər şeydən öncə elini, xalqını sevən böyük bir mübarizə adamı idi.

Yazdığı əsərləri ilə xalqının maariflənməsi və milli şüurunun oyanmasına dair fəaliyyət göstərmiş, əqidəsi üzündən başı çox bəlalar çəkmişdir. Vətənpərvər ziyalıya o tayda “pantürkist”, bu tayda isə “millətçi” damğası vurdular.

O, çağdaş Güney Azərbaycanda türkçülüyün – azərbaycançılığın köklərini araşdıran görkəmli tədqiqatçı alim idi. Onun həyat yolu, mücadiləsi, yaradıcılığı bü­tün ziyalılar, yaradıcı insanlar üçün gözəl bir örnək misalıdır.

Ədib məqalələr, kitablar yazaraq maarifləndirmə ilə məşğul olur, xüsusən də  gənclərin yetişməsi üçün bütün gücünü qoyurdu. O həm yazan, həm də yetişdirən bir aydın idi. Zehtabinin bu çalışmaları gü­neydə böyük çevrilişetdi, əsərləri ziyalıları oyatdı, yetişdirdiyi gənclər isə milli şüurun oyanması üçün böyük işlər gördülər.

         Zehtabiyə böyük şöhrət qazandıran iki cildlik “İran türklərinin əski tarixi” kitabı olmuşdur. Məmmədtağı Zehtabi 1998-ci ilin dekabrın 23-də Avropa səfərindən qayıtdıqan bir gün sonra Şəbüstərdəki ata-baba mülkündə şübhəli şəkildə dünyasını dəyişmişdir...

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.04.2026)

 

Kübra Quliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

 

​Dünən gecə teatrın qaranlığında pərdə açılarkən qarşımızda canlanan sadəcə bir səhnə əsəri deyil, bütöv bir millətin mənəvi oyanışının, qadın ləyaqətinin və bir insanın öz zəncirlərini qırıb atmasının möhtəşəm dastanı idi.

 

Fikrət Əmirovun ilahi notları ilə Cəfər Cabbarlının sarsılmaz dühasının qovuşduğu "Sevil" operası, səhnədə deyil, birbaşa ruhumuzda baş verən bir inqilab idi. Bu əsəri izləyərkən insan bir daha anlayır ki, bəzən ən böyük zəfərlər qılıncla deyil, qətiyyətlə atılan bir addımla qazanılır.

​Operanın ilk pərdələrində qarşımızda sadə, saf və sonsuz bir sədaqətlə sevən Sevil dayanırdı. Onun dünyası yalnız doğma ocağı və sevdiyi Balaşdan ibarət idi. Lakin taleyin ən acı istehzası olan xəyanət, Sevilin bu saxta hüzurunu darmadağın etdi. Balaşın xəyanəti və onu aşağılaması, əslində, Sevil üçün sonun başlanğıcı deyil, əsl "mən"inin doğuluşu oldu.

 Sevilin daxilindəki o gizli müstəqillik arzusu illərlə yatmış bir vulkan kimi idi; Balaşın vəfasızlığı isə bu vulkanı hərəkətə gətirən o son qığılcım oldu. Bəzən insanı ən çox incidən zərbə, həm də onu ən çox böyüdən, gözünü açan amil olur. Fikrət Əmirovun musiqisi Sevilin bu daxili parçalanmasını və yenidən toparlanmasını elə bir emosional gərginliklə çatdırır ki, tamaşaçı onun hər bir ahında öz ağrısını, hər bir qətiyyətində isə öz gücünü tapır.

​Tamaşanın ən kulminasiya nöqtəsi, şübhəsiz ki, Sevilin o sarsılmaz iradə ilə çadrasını atdığı andır. O səhnədə gözlərin dolmaması, qəlbin riqqətə gəlməməsi qeyri-mümkündür. Çünki o çadra sadəcə bir parça örtük deyil, əsrlərin gətirdiyi qaranlığın, qadını "görünməz" və "səssiz" edən köhnəlmiş tabuların simvolu idi.

​Sevil çadranı yerə atanda, sanki bütün Azərbaycan qadınlarının boğazında düyünlənmiş o fəryad azadlığa qovuşdu. Bu, məzlumluğun bitdiyi, şəxsiyyətin başladığı andır. Musiqinin o anda yüksələn dramatik zirvəsi, sanki göyləri sarsıdır və bizə pıçıldayır: "İnsan azad doğulub və azad yaşamalıdır!" O anın yaratdığı o qürur dolu kədər, əslində, təmizlənmə və oyanışın göz yaşlarıdır.

​Əsərin bəlkə də ən heyrətamiz və insanı valeh edən tərəfi, bir kişi müəllifin — böyük Cəfər Cabbarlının qadın ruhuna bu qədər dərin və həssas nüfuz etməsidir. Cabbarlı Sevili sadəcə xəyanətə uğrayan və dözən bir "məzlum qadın" kimi saxlamadı; o, Sevili təhsil alan, dünyagörüşünü genişləndirən, öz taleyini özü cızan bir simvola çevirdi.

​Bir kişinin qələmindən çıxan bu qədər güclü qadın obrazı, əslində, o dövrün cəmiyyətinə verilən ən böyük mesaj idi. Sevilin sonda Balaşı bağışlamaması, onun "mərhəmətli zəiflikdən" uzaqlaşıb, ləyaqətli bir ucalığa qovuşduğunun sübutudur. O, artıq kiminsə "həyat yoldaşı" olmaqdan çıxıb, öz həyatının "sahibi" olur. Cabbarlının bu yanaşması, qadına verilən dəyərin ən ali zirvəsidir.

​Dünən teatrın pilləkənlərini düşərkən qəlbimizdə qalan o dərin təəssürat, əslində, Sevilin bizə ötürdüyü enerjidir. "Sevil" operası sübut edir ki, heç bir xəyanət, heç bir basqı insan ruhunu əbədi dustaq edə bilməz. Sevilin atdığı o çadra, hər birimizin daxilindəki qorxulara və asılılıqlara vurulan bir zərbədir.

​Bu ölməz əsər bizə öyrədir ki, əsl sevgi köləlik deyil, qarşılıqlı hörmət və azadlıqdır. Sevilin Moskvadan savadlı və qətiyyətli bir qadın kimi qayıtması, təkcə bir obrazın deyil, bütöv bir düşüncə tərzinin zəfəridir. Fikrət Əmirovun notlarında yaşayan bu dastan, hər zaman qəlbimizdə bir məşəl kimi yanacaq: azadlığın, ləyaqətin və qadın ucalığının məşəli.

 

“Ədəbiyyat və incısınıt”

(06.04.2026)

Rəqsanə Babayeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

 

Səhnənin sükutu var… Səsin yoxluğunda yaranan o dərin, ağır, amma qəribə bir istilik daşıyan sükut. Sanki bu sükut insanın daxilinə doğru açılan bir qapıdır. Mən o qapının qarşısında dayanmışam. Nə içəri girməyə cəsarət edirəm, nə də geri dönməyə.

 

İşıqlar hələ yanmayıb. Zal qaranlıqdır. Kresloların səssizliyi, taxtanın nəfəsi, pərdənin hərəkətsiz dayanışı… Hamısı mənə baxır. Mən də onlara baxıram. Amma əslində bu baxışların heç biri zahiri deyil. Hamısı içəridə baş verir.

Səhnəyə çıxan insan dəyişir deyirlər. Bəlkə də doğru deyirlər. Amma məncə, səhnə insanı dəyişmir. Səhnə insanı soyundurur. Onu özündən ayırır, qatlarını bir-bir açır, gizlətdiyi bütün kövrək tərəflərini üzə çıxarır. İnsan səhnədə daha güclü olmur. Əksinə, daha həssas olur.

Mən bunu ilk dəfə səhnəyə çıxdığım gün anlamadım. O gün yalnız qorxu vardı. Ayaqlarımın titrədiyini hiss edirdim. Əllərim sanki mənə aid deyildi. Sözlər yaddaşımdan qaçırdı. Amma bu qorxunun arxasında başqa bir şey gizlənirdi. O vaxt anlamadığım, amma sonradan dərk etdiyim bir hiss…

İnsanın özünü itirmə qorxusu.

Çünki səhnə sənə deyir: “Sən artıq sən deyilsən.”

Amma qəribədir, elə həmin anda sən ilk dəfə özün olursan.

Bu paradoks mənim daxilimi parçalayırdı. Mən kiməm? Səhnədəki mən, yoxsa səhnədən kənardakı? Yoxsa hər ikisi? Bəlkə də heç biri…

Bir gün məşqdən sonra səhnədə tək qaldım. Hamı getmişdi. İşıqlar söndürülmüşdü, yalnız səhnənin ortasına düşən zəif bir işıq qalırdı. O işığın içində dayanmışdım. Səssizlik o qədər dərin idi ki, öz nəfəsimin səsini eşidirdim.

O an özümlə danışmağa başladım.

“Burada nə edirsən?”

Cavab vermədim. Çünki sualın cavabını bilmirdim.

“Bu səhnə səndən nə istəyir?”

Yenə susdum.

Sonra birdən anladım… Səhnə məndən heç nə istəmir. Səhnə sadəcə məni mənə göstərir.

Bu an çox ağır idi. İnsan özünü görmək istəmir. Öz zəifliyini, qorxusunu, sarsıntısını, içində gizlətdiyi bütün o qırıq hissələri görmək istəmir. Amma səhnə səni buna məcbur edir.

Və sən qaça bilmirsən.

O gündən sonra səhnə mənim üçün bir məkan yox, bir güzgü oldu.

Mən hər dəfə səhnəyə çıxanda yalnız bir obrazı oynamıram. Mən özümü oynayıram. Mənim qorxularım, mənim sevgim, mənim susqunluğum, mənim çarəsizliyim… hamısı səhnədə canlanır.

Və qəribədir ki, insanlar bunu alqışlayır.

Onlar səni güclü hesab edir. Səni istedadlı adlandırır. Amma onlar bilmirlər ki, sən sadəcə öz zəifliyini göstərirsən.

Bəlkə də səhnənin ən böyük sirri budur: zəiflik gücə çevrilir.

Bir dəfə tamaşa zamanı gözlərim doldu. Ssenaridə belə bir şey yox idi. Bu planlaşdırılmamışdı. Amma sözlər boğazımda düyünləndi. Səsim titrədi. Bir anlıq düşündüm ki, dayanım. Amma dayanmadım.

Çünki o an artıq mən yox idim.

Mən sadəcə hiss idim.

O hiss məni idarə edirdi. Mən isə ona təslim olmuşdum.

Tamaşa bitəndə alqış səsləri yüksəldi. Hamı ayağa qalxdı. Mən baş əydim. Amma içimdə qəribə bir boşluq vardı.

“Mən nə etdim?” – deyə düşündüm.

Sonra anladım… Mən sadəcə səmimi oldum.

Səhnə səmimiyyəti sevir. O, saxtalığı qəbul etmir. Sən nə qədər gizlənməyə çalışsan da, səhnə səni açır. Səni çılpaq qoyur. Ruhunu göstərir.

Və bu, çox qorxuludur.

İnsanlar həyatda maska taxır. Gülümsəyir, susur, gizlənir. Amma səhnədə maska yoxdur. Orada hər şey açıqdır.

Bəzən öz-özümə sual verirəm: “İnsan niyə səhnəyə çıxır?”

Şöhrət üçün? Alqış üçün? Sevilmək üçün?

Bəlkə də… Amma mənim üçün cavab fərqlidir.

Mən səhnəyə özümü anlamaq üçün çıxıram.

Çünki həyatda bunu bacarmıram.

Həyat çox sürətlidir. İnsan düşünməyə vaxt tapmır. Hisslərini yarımçıq yaşayır. Sözlərini yarımçıq deyir. Düşüncələrini yarımçıq saxlayır.

Amma səhnədə zaman dayanır.

Orada hər şey daha dərin, daha yavaş, daha həqiqidir.

Sən bir cümləni deyərkən onun içində yaşayır, onunla nəfəs alırsan. Hər söz sənin içindən keçir. Hər baxış sənin ruhuna toxunur.

Və sən dəyişirsən.

Səhnə insanı incəldir. Onu daha kövrək edir. Amma bu kövrəklik zəiflik deyil.

Bu, anlayışdır.

Sən başqalarını daha yaxşı hiss etməyə başlayırsan. Onların ağrısını, sevincini, qorxusunu… hamısını.

Çünki sən artıq özünü hiss edirsən.

Bir dəfə küçədə bir qadın gördüm. O, sakitcə gedirdi. Heç kimə baxmırdı. Amma onun üzündə elə bir ifadə vardı ki, içim sızladı.

Əvvəllər bunu görməzdim.

Amma indi görürəm.

Çünki səhnə mənə baxmağı öyrətdi.

Sadəcə baxmağı yox… görməyi.

Bu fərq çox böyükdür.

İnsanların çoxu baxır. Amma azı görür.

Səhnə isə səni görməyə məcbur edir.

Və sən artıq geri dönə bilmirsən.

Bəzən istəyirəm ki, bu həssaslıq olmasın. Daha sərt olum. Daha laqeyd olum. Daha az hiss edim.

Amma bacarmıram.

Çünki səhnə mənim içimdə bir qapı açıb.

Və o qapı artıq bağlanmır.

Bəzən gecələr yata bilmirəm. Düşüncələrim məni rahat buraxmır. Keçmiş səhnələr, sözlər, hisslər… hamısı bir-birinə qarışır.

“Mən kiməm?” sualı yenə qayıdır.

Amma bu dəfə qorxmıram.

Çünki bilirəm ki, bu sualın cavabı yoxdur.

Və bəlkə də bu yaxşıdır.

Çünki insan cavab tapanda dayanır. Amma sual olanda axtarır.

Səhnə isə axtarışdır.

Bitməyən, tükənməyən, daim davam edən bir axtarış…

Və bu axtarışın içində insan özünü itirir, amma eyni zamanda tapır.

İndi yenə səhnədəyəm.

İşıqlar yanıb.

Zal doludur.

Pərdə qalxır.

Mən addım atıram.

Amma bu addım sadəcə fiziki deyil.

Bu, daxilə doğru atılan bir addımdır.

Mən yenə özümlə qarşılaşacağam.

Yenə qorxacağam.

Yenə kövrələcəyəm.

Amma yenə də davam edəcəyəm.

Çünki səhnə məni çağırır.

Və mən bu çağırışı rədd edə bilmirəm.

Bəlkə də bu bir asılılıqdır.

Bəlkə də bu bir ehtiyacdır.

Amma bir şeyi dəqiq bilirəm…

Səhnə məni daha həssas etdi.

Daha incə.

Daha insan.

Və bəlkə də həyatın ən böyük mənası da budur:

İnsan qalmaq.

Bütün zəifliklərinlə, bütün qorxularınla, bütün kövrəkliyinlə…

İnsan qalmaq.

Və bunu qəbul etmək.

Səhnə mənə bunu öyrətdi.

Və mən hələ də öyrənirəm…

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.04.2026)

Harun Soltanov,

 "Ədəbiyyat və incəsənət" portalının Yaradıcılıq şöbəsi

 

Gecə yarısıdır. Stolun üstündə yarımçıq qalmış stəkan var. İçində nə olduğu fərq etmir. Pəncərənin kənarında siqaret tüstüsü. Telefonun enerjisi bitib, onu da o biri otağa atıbsan. İçində nə varsa, hamısı eyni anda qaynayır...

 

Sevgi? Qardaşının səsi, yoxsa bacının? Artıq deyəsən unudursan. Ancaq bir stəkan çay, qardaşının bir vaxtlar boyuardındaki tükləri kəsməsi, bir vaxtlar "sən mənim zirəng oğlumsan" deyən ananın səsi. İndi o səs stəkanın dibinə çöküb..

 Nifrət? Əslində heç kəsə deyil, özünə. Axı niyə o gün susdun? Niyə o an "qəbul edirəm" demədin? Niyə bu qədər ağırsan, niyə bu qədər düşüncəli, niyə heç vaxt kifayət qədər yüngül deyilsən?

 Darıxmaq? Bu, ən qarışığıdır. Nəyi? Kimi? Haranı? Bəlkə də heç yaşamadığın bir günçün, heç açmadığın bir qapı üçün darıxırsan.

Qorxu? Sabah yenə eyni olacaq. Oyanacaqsan, yenə eyni küçədən keçəcəksən, yenə eyni boşluğu çiyinlərində daşıyacaqsan. Heç nə dəyişməyəcək. Heç kim gəlib "səni başa düşürəm"  deməyəcək.

Və bütün bunlar eyni anda. Bir stəkanın dibində bir ailənin kölgəsindədir. Bir siqaretin tüstüsündə evdən qaçdığın gün. Bir pəncərənin qarşısında bütün ömrünün bir kino lentinə yığılıb sürətlə keçməsidir. Sən isə sadəcə oturmusan. Heç nə etmirsən. Amma içində bir orkestr var, hər alət başqa bir şey çalır. Kimisi sevgi, kimisi ağrı, kimisi susqunluq. Biri skripka, biri piano. Və dirijor yoxdur.

Təklikdə belə başlayır. Küçədə addımlayırsan, yağış yağır. Paltarın islanır, amma fərqinə varmırsan. Ayaqqabılarının altında su sıçrayır, şəhərin işıqları yağışda bulanıqlaşır. Birdən xatırlayırsan, beş il əvvəl, başqa bir şəhər, başqa bir yağış. O zaman da belə islanmışdın. Yanında əsgər yoldaşların idi, silahın çiynində, soyuq amma güvənli. İndi o silahı xatırlayırsan, amma nömrəsini unutmusan. Necə olur? O silahi saniyələr içində söküb yığırsan, amma nömrəsi nə idi? Unutdun.

 Bu, təkliyin mikslənməsidir.. həqiqətlə xəyalın, xatirələrlə indinin arasında sərhəd silinir. Sən artıq bilmirsən. Bu ağrı indinin ağrısıdır, yoxsa keçmişin? Bu sevgi hələ də içindədir, yoxsa sadəcə vərdişdir?

 Teatra tək gedirsən. Tamaşa başlayır, səhnədə bir qadın ağlayır. Həqiqi ağlayır, yoxsa rolla? Fərq etmir. Sən də ağlayırsan. Sənin göz yaşın tamaşanın bir hissəsidi, heç kim bilmir, heç kim görmür. Amma sən bilirsən. Səhnədəki qadının hər fəryadı sənin içində bir nağara vurur. Tamaşa bitir, alqışlayırsan. O qadın səhnədə təzim edir, gülümsəyir, o isə hələ də ağlayırdı bir az əvvəl. Foyedə gəzirsən. İnsanlar danışır, gülür, şəkil çəkir. Sən divara söykənib heç nə edə bilmirsən. İçində dəniz var, dalğalar, fırtına, qayalar. Amma üzün sakitdi. Heç kim bilmir. Heç kim görmür.

 Bu da qarışıqlığın bir şəkli, içində fırtına qoparkən, üzündə bahar küləyi əsməsidir.

 Şəhərin məşhur barlarının birinin küncündə tək içirsən. Stəkanın içində viski, yoxsa vodka? Fərq etmir. Yanındakı stulda heç kim oturmur. Amma sən baxanda ora, bəzən birinin oturduğunu görürsən, kölgə, xəyali, bəlkə də sabahkı özün. O sənə susur, sən ona baxırsan. Bir qurtum alırsan, keçmişin bir parçası boğazından aşağı enir. İkinci qurtum, sabahın qorxusu bir anlıq əriyir. Üçüncü qurtum, heç nə yoxdur. Sadəcə sükut. Stəkan, işıq, nəfəs. Və sonra başlayır qarışıqlıq. Əsl qarışıqlıq. Niyə burdayam? Niyə təkəm? Niyə bunu seçdim, yoxsa seçmədim?  Hardayam? Dostlarım hardadı? Niyə heç kim zəng eləmir? Niyə zəng eləmirlər, axı mən də eləmədim? Günah kimindi? Heç kimin. Hamının. Özümün. Birdən ağlamaq gəlir içindən, amma ağlamırsan. Birdən gülmək gəlir, amma gülmürsən. Birdən qalxıb getmək, birdən oturub qalmaq. Stəkanı stolun üstünə qoyursan. Barmaqların stəkanın ətrafında dolaşır. Soyuqdur. Sən də soyuqsan. Bu, təkliyin ən dərin anıdır heç nə olmur, amma hər şey olur. Səssizlik ən yüksək səslə danışır. Boşluq ən ağır yükü daşıyır.

Geri dönəndə evə, telefon hələ də susur. Açmırsan. Oturub qaranlığa baxırsan. İçindəki qarışıqlıq yavaş-yavaş durulur. Sevgi çökür dibə. Qorxu üzür üstə. Darıxmaq arada qalır. Sən isə onların arasında, bir adada təksən. Amma bu ada, sənin adandır. Çöldə şəhər hələ də nəfəs alır. Hardasa kimsə gülür, hardasa kimsə söyüş söyür, hardasa kimsə sənin kimi tək oturub stəkanın dibində özünü izləyir. Bilmirsən onu, o da səni bilmir. Amma bu an, eyni təklik, eyni qarışıqlıq,sizi hardasa toxundurur.

Və bəlkə də təkliyin ən qəribə tərəfi budur. Tək olanda heç vaxt tamamilə tək olmursan. Çünki içinə doldurduğun bütün o səslər, o üzlər, o toxunuşlar, o sözlər hamısı səninlədir. Hamısı birdən. Eyni anda.

Bir stəkan, bir pəncərə, bir nəfəs. Və içində yığılmış kainat..

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.04.2026)