Nərgiz Mustafayeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Novruz - Baharın gəlişinin müjdəçisi, təbiətin oyanmasının, canlanmasının simvolu hesab edilir. Bu bayram İran və türk xaqlarına aid bir bayramdır. Bayram gecə ilə gündüzün bərabərliyi günündə, yəni mart ayının 20-dən 21-nə keçən gecə və gündüz qeyd olunur.

Ta qədim zamanlardan bəzi xalqlar təbiətin oyanışını müxtəlif şənliklər və mərasimlərlə qeyd ediblər. Bir çox yazılı mənbələrdə istinad edilir ki, Novruz bayramının qeyd edilməsi tarixi Zərdüşt Peyğəmbərin dövrünə gedib çıxır. Bayramın adət-ənənələrinə müxtəlif şair və yazıçıların əsərlərində rast gəlinir. Buna misal olaraq Nizamilmülkün “Siyasətnamə”si, Ömər Xəyyamın “Novruznamə”si, Nizami Gəncəvinin “İsgəndərmə” poemasını nümunə göstərmək olar.

Ümumiyyətlə, müxtəlif xalqlarda Novruz başqa adlarla adlandırılmışdır. Əski türklərdə Ergenekon dastanına əsasən türklərin “Ergenekondan çıxışı və çillələrinin bitməsi ilə yeni bir dövrün başlanması” məhz Novruz bayramı gününə təsadüf edir. Türk Altay mədəniyyətində isə Novruz bayramını İlqayax, Yakutlarda isə İlsıyax adlandırırlar.

İllər keçdikcə bu bayram nəsildən nəsilə ötürülüb və müxtəlif yeni-yeni adət-ənənələr, mərasimlər yaranıb. Günümüzdə Azərbaycanda Novruz bayramının: papaq atmaq, tonqaldan tullanmaq, səməni yetişdirmək, yumurta boyamaq, qulaq falı və s. adətləri var.

Novruz Bayramının adət-ənənələrinə Azərbaycan ədəbiyyatında da sıx rast gəlinir. Buna misal olaraq yazıçı İsmayıl Şıxlı “Dəli Kür” romanında insanların bayram təlaşını belə qeyd edib:

“Novruz bayramı idi. Kənd uşaqları səbirsizliklə axşamın düşməsini gözləyir, tez-tez xırman yerinə topladıqları ota baxırdılar. Onlar qucaq-qucaq küləş, saman gətirib otun üstünə atırdılar. Bundan başqa, əllərinə keçən quru çırpıları, odun qırıntılarını da buraya atırdılar. Onlar şər qarışan kimi tonqal yandıracaqdılar. Oğlanlar bundan başqa, meşədən uzun payalar kəsib gətirmişdilər. İri bir gərməni ortasından deşib həmin ağaca keçirmiş və lopa düzəltmişdilər. Tonqallardan başqa damın üstündə lopa da yanacaqdı.

Qızlar sakit oturmurdular. Özlərinə təzə paltar tikir, axşama qədər hazır edib geyməyə çalışırdılar. Gəlinlər yumurta boyayır, arvadlar tez-tez düyü arıtlayan qızlara göz yetirirdilər. Səmənilər süfrələrə düzülürdü. Hamı bayrama hazırlaşırdı. Varlı da, kasıb da çalışırdı ki, bu axşam süfrəsi boş qalmasın. Aylarla yığdıqlarını bir gecə üçün xərcləyənlər də var idi”.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.03.2026)

Bakı Şəhər Mədəniyyət Baş İdarəsi Yasamal rayon Mərkəzləşdirilmiş Kitabxana Sisteminin Mərkəzi Kitabxanasında “Yubileylər silsiləsi” tədbirlər çərçivəsində Azərbaycanın ilk Xalq şairi, dramaturq, tərcüməçi, akademik Səməd Vurğunun 120 illik yubileyinə həsr olunmuş videoçarx hazırlanıb.

Bu barədə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Kitabxanadan məlumat verilib.

Videoçarx Ulu Öndər Heydər Əliyevin Səməd Vurğunun 90 illik yubileyindəki çıxışından fraqmentlə və Səməd Vurğunun arxivdə saxlanılan söylədiyi şeirlə başlayır. Videoçarxda Ulu Öndərin Səməd Vurğun haqqında söylədiyi sitatlar da verilir.

Xalq şairinin həyatı, yaradıcılığı və əsərləri haqqında məlumat verilir. Qeyd olunur ki, gənc şair öz xalqını, Vətənini, doğma torpağını sevdiyi üçün özünə “Vurğun” təxəllüsünü götürmüşdür. Şairin ilk kitabı “Şairin andı” 1930-cu ildə nəşr olunmuşdur. Bildirilir ki, 1935-ci ildə Səməd Vurğun 7 poema və 100-ə yaxın şeir yazmışdır. Səməd Vurğun N.Gəncəvinin “Leyli və Məcnun”, M.Füzulinin əsərlərindən parçalar, Ş.Rustavelinin “Pələng dərisi geymiş pəhləvan”, A.S.Puşkinin “Yevgeni Onegin”, M.Qorkinin “Qız və ölüm” əsərlərini Azərbaycan dilinə tərcümə etmişdir. Böyük Vətən müharibəsi S.Vurğunun yaradıcılığında xüsusi yer tutur. O, bir neçə epik poema və 60-dan çox şeir yazmışdır. Xalq şairinin “Ananın nəsihəti” şeiri ABŞ-da müharibə əleyhinə əsərlər müsabiqəsində yüksək qiymətləndirilmişdir.

Azərbaycan Elmlər Akademiyasının təsisçilərindən biri də Səməd Vurğun olmuşdur. Şair 1945-ci ildə Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının akademiki, 1954-cü ildə akademiyanın vitse-prezidenti vəzifəsinə seçilmişdir.

Xalq şairi Səməd Vurğunun xatirəsi, onun təltifləri və mükafatları haqqında da məlumat verilir.

Videoçarx kitabxananın YouTube kanalında nümayiş olunur:

https://www.youtube.com/watch?v=2UD1ugM1QAg

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.03.2026)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Sumqayıtda doğulub boya-başa çatmışam. Uşaqlıq illərim bu şəhərdə keçib. O vaxt evlərdə işıqlar tez-tez sönər, məişət qazının verilməsində fasilələr yaranardı. Birimizə qonaq gələndə, bir evdə məclis olanda qonşudan stol-stul, qab-qaşıq alınardı. Hətta evdə yemək hazırlamaq üçün biri digərindən bir ədəd soğan, kartof, yumurta və ya bir qaşıq duz, tomat istəməkdən çəkinməzdi. İnsanlar arasında qəribə bir mehriban münasibət vardı...

Novruz bayramında qalayacağımız tonqal üçün əlimizə düşən taxta, odun parçalarını il ərzində ordan-burdan toplayıb, binamızın zirzəmisində gizlədərdik. Hacı Zeynalabidin Tağıyev qəsəbəsinə gedib, "Aviazavod"un metal zibilliyindən təyyarə təkərlərinin "disk"lərini gətirərdik ki, tonqala atıb fişəng effekti yaradaq və həmçinin partlayış səsi çıxaran, "zırpaket" bükümləri düzəldək...

Bayramda isə hər ailə yeddi qonşuya pay verərdi. Şəkərburaların bəzəyindən, qoğalların dadından bilərdik ki, hansı evdə hazırlanıb. Bəli, təxminən otuz yaşa qədər hamımızın bir-birimizdən xəbəri var idi. Böyüdük, bizimlə bərabər doğma şəhərimiz də böyüdü. Və biz bu böyük şəhərin içində bir-birimizə həsrət qaldıq...

Bu gün nə işıqlar sönür, nə də məişət qazı fasilələrlə verilir. Şərait o qədər yaxşıdır ki, daha qonşu qonşudan nə stol-stul, nə qab-qaşıq, nə də bir qaşıq duz, tomat və ya yumurta almır. Binanın bu başında yaşayan, o biri başında olan qonşusundan xəbərsizdir. Daha heç kim ayaq saxlayıb saatlarla bir-biri ilə dərd-sərini, bildiklərini bölüşmür. Elə bil dünyanın sonudur, hamı harasa tələsir...

...Artıq 60 yaşım var, amma içimdəki uşaq hələ də qocalmayıb. Hər Novruz gələndə yenə də məhlə-məhlə dolaşıb taxta parçalarını toplamaq, böyük bir tonqal qalamaq istəyirəm. Fəqət, bu işi görmək üçün uşaqlıq dostlarımın heç birini yanımda görməyib sakitləşirəm. Ölənlər ölüb, yaşayanları isə artıq babadırlar. Necə deyərlər, hər kəs öz iş-gücündə, hər kəs öz ömrünü sürür...

Bəli, hər Novruz bayramı gələndə xatirələr baş qaldırır, sızlayır ürəyimin telləri...

 Bayramınız mübarək olsun!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.03.2026)

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Beyləqan-İmişli təmsilçisi,

Sürətin içində kimliyimizi necə qoruyuruq?

Müasir dünyanın ritmi insanın daxili aləminə təsir edən ən mühüm amillərdən birinə çevrilmişdir. Zamanın sanki sıxlaşdığı, hadisələrin bir-birini əvəzləmə sürətinin artdığı bu dövrdə insan yalnız fiziki deyil, mənəvi baxımdan da yeni bir mühitin içində yaşayır. Bu mühit isə rəqəmsal texnologiyalarla formalaşır. İnformasiya bolluğu, sosial şəbəkələrin həyatın mərkəzinə keçməsi və süni intellektin gündəlik fəaliyyətlərə inteqrasiyası insanın düşünmə, hiss etmə və özünüifadə formalarını dəyişir. Belə bir şəraitdə ədəbiyyat və incəsənət yalnız estetik sahə olaraq deyil, həm də kimliyin qorunması və yenidən dərk olunması üçün mühüm vasitəyə çevrilir.

Əslində, texnologiya ilə mədəniyyət arasındakı münasibət yeni deyil. Tarix boyu hər yeni texnoloji mərhələ insanın mədəni həyatında müəyyən dəyişikliklərə səbəb olmuşdur. Mətbəənin ixtirası kitabı geniş kütlələrə çatdırdı, fotoqrafiyanın yaranması təsviri sənətdə yeni istiqamətlər açdı, kino isə həm ədəbiyyatın, həm də teatrın ifadə imkanlarını genişləndirdi. Lakin rəqəmsal dövrün fərqi ondadır ki, bu dəyişikliklər daha sürətli və daha dərin xarakter daşıyır. Əgər əvvəlki dövrlərdə texnologiya mədəniyyəti tamamlayırdısa, bu gün o, bir çox hallarda onun yerini almağa iddia edir.

Bu prosesin ən aydın müşahidə olunduğu sahələrdən biri ədəbiyyatdır. Klassik oxu vərdişləri getdikcə dəyişir. Uzun romanlar, dərin psixoloji təhlillərlə zəngin əsərlər yerini daha qısa, daha sürətli qavranılan mətnlərə verir. Sosial media platformalarında yayılan mikro-hekayələr, şeirlər və qısa esselər geniş auditoriya qazanır. Bu, bir tərəfdən ədəbiyyatın demokratikləşməsi kimi qiymətləndirilə bilər. Artıq yazmaq və paylaşmaq üçün xüsusi platformalara ehtiyac yoxdur; hər kəs öz fikrini geniş auditoriyaya çatdıra bilir. Lakin digər tərəfdən, bu proses dərinliyin və estetik keyfiyyətin azalması riskini də daşıyır.

Ədəbiyyatın əsas xüsusiyyətlərindən biri insanı düşünməyə, hiss etməyə və öz daxili aləmini kəşf etməyə sövq etməsidir. Sürətli istehlak üçün nəzərdə tutulmuş mətnlər isə çox vaxt bu funksiyanı tam yerinə yetirə bilmir. Oxucu mətni oxuyur, lakin onun üzərində düşünməyə zaman ayırmır. Bu isə ədəbiyyatın tərbiyəvi və fəlsəfi rolunu zəiflədir. Belə bir vəziyyətdə yazıçı qarşısında yeni bir çağırış yaranır: o, həm dövrün tələblərinə uyğunlaşmalı, həm də ədəbiyyatın mahiyyətini qoruyub saxlamalıdır.

İncəsənət sahəsində də oxşar tendensiyalar müşahidə olunur. Rəqəmsal texnologiyalar yeni ifadə vasitələri yaradır. Virtual reallıq, artırılmış reallıq və süni intellektlə yaradılan əsərlər incəsənətin sərhədlərini genişləndirir. Bu, şübhəsiz ki, yaradıcılıq üçün yeni imkanlar açır. Rəssam artıq yalnız kətan və boya ilə məhdudlaşmır; o, rəqəmsal mühitdə istənilən formaları yarada bilir. Musiqiçi süni intellekt vasitəsilə yeni səslər və kompozisiyalar qurur. Rejissor virtual məkanlarda yeni vizual dünyalar yaradır.

Lakin bu yeniliklər özləri ilə bir sıra suallar da gətirir. Ən başlıca suallardan biri müəlliflik məsələsidir. Əgər bir əsər süni intellekt tərəfindən yaradılırsa, onun müəllifi kim hesab olunmalıdır? Proqramı yazan şəxs, yoxsa proqramın özü? Bu sual hələ də dəqiq cavabını tapmamışdır və müasir estetik nəzəriyyənin əsas müzakirə mövzularından biridir. Bundan əlavə, rəqəmsal əsərlərin çoxalması onların dəyərini müəyyənləşdirməyi də çətinləşdirir. Ənənəvi incəsənətdə əsərin unikal olması onun dəyərini artırırdı. Rəqəmsal mühitdə isə bir əsərin saysız-hesabsız nüsxəsi yaradıla bilər.

Rəqəmsal dövrün gətirdiyi digər mühüm dəyişiklik isə yaddaş anlayışı ilə bağlıdır. Əvvəllər mədəni yaddaş fiziki daşıyıcılar üzərində qurulurdu: kitablar, əlyazmalar, rəsmlər, memarlıq abidələri. Bu gün isə yaddaşın böyük hissəsi rəqəmsal mühitdə saxlanılır. Bu, bir tərəfdən məlumatın daha geniş şəkildə qorunmasına imkan yaradır. Digər tərəfdən isə yeni risklər ortaya çıxır. Texnologiyanın sürətlə dəyişməsi, formatların köhnəlməsi və rəqəmsal platformaların davamlı olmaması mədəni yaddaşın itirilməsi təhlükəsini artırır.

Bu kontekstdə milli mədəniyyətlərin qorunması məsələsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Qloballaşma prosesi müxtəlif mədəniyyətlər arasında əlaqələri gücləndirsə də, eyni zamanda onların fərqliliyini zəiflədə bilər. Xüsusilə kiçik dillər və lokal ədəbiyyat nümunələri qlobal informasiya axını içində görünməz hala gələ bilər. Bu baxımdan, ədəbiyyat və incəsənət yalnız estetik fəaliyyət deyil, həm də mədəni identikliyin qorunması vasitəsidir.

Azərbaycan kimi zəngin mədəni irsə malik ölkələr üçün bu məsələ daha da aktuallaşır. Milli ədəbiyyatın, folklorun, musiqinin və təsviri sənətin rəqəmsal mühitdə düzgün təqdim olunması və qorunması vacibdir. Bu, yalnız keçmişi qorumaq deyil, həm də onu müasir kontekstdə yenidən təqdim etmək deməkdir. Əks halda, mədəni irs yalnız arxiv materialına çevrilə bilər və canlı təsir gücünü itirər.

Gənc nəsil bu prosesin əsas iştirakçısıdır. Onlar rəqəmsal texnologiyalarla böyüyür, informasiya ilə çox erkən yaşlardan tanış olurlar. Bu, onların dünyagörüşünü genişləndirir, lakin eyni zamanda diqqət dağınıqlığı və səthi düşüncə riskini də artırır. Gənclər çox vaxt uzun mətnləri oxumaqda çətinlik çəkir, informasiyanı daha qısa və vizual formada qəbul etməyə üstünlük verirlər. Bu isə ədəbiyyatın klassik formalarının gələcəyi ilə bağlı suallar yaradır.

Bu vəziyyətdə təhsil sistemi və mədəni institutların rolu böyükdür. Onlar yalnız bilik ötürmək deyil, həm də estetik zövq və tənqidi düşüncə formalaşdırmaq vəzifəsini daşıyır. Məktəblərdə və universitetlərdə ədəbiyyatın yalnız faktlar toplusu kimi deyil, canlı bir təcrübə kimi təqdim olunması vacibdir. Şagird və tələbələrə oxumağın zövqünü aşılamaq, onları düşünməyə və müzakirə etməyə təşviq etmək lazımdır.

Rəqəmsal dövrdə insanın qarşısında duran əsas suallardan biri də öz kimliyini necə qorumaqdır. Qlobal informasiya axını içində fərdi və milli identiklik asanlıqla itə bilər. Lakin bu, qaçılmaz bir proses deyil. İnsan texnologiyanı şüurlu şəkildə istifadə etməklə öz kimliyini qoruyub saxlaya bilər. Əsas məsələ texnologiyanı məqsəd deyil, vasitə kimi qəbul etməkdir.

Ədəbiyyat və incəsənət bu prosesdə mühüm rol oynayır. Onlar insanı öz köklərinə bağlayır, ona kim olduğunu xatırladır. Eyni zamanda, yeni ifadə formaları vasitəsilə müasir dünyanın reallıqlarını əks etdirir. Bu baxımdan, ənənə ilə müasirliyin sintezi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Yalnız bu sintez vasitəsilə həm mədəni irsi qorumaq, həm də onu inkişaf etdirmək mümkündür.

Müasir sənətçi yalnız yaradıcı şəxs deyil, həm də zamanın şahididir. O, dövrün problemlərini, narahatlıqlarını və ümidlərini öz əsərlərində əks etdirir. Bu günün sənətçisi rəqəmsal dünyanın imkanlarından istifadə etməklə yeni ifadə formaları yaradır, lakin onun əsas vəzifəsi dəyişmir: insanı anlamaq və onu düşündürmək.

Nəticə etibarilə, rəqəmsal dövrün gətirdiyi dəyişikliklər qaçılmazdır. Bu dəyişikliklər həm imkanlar, həm də risklər yaradır. Əsas məsələ bu imkanlardan düzgün istifadə etmək və riskləri minimuma endirməkdir. Ədəbiyyat və incəsənət bu prosesdə bələdçi rolunu oynaya bilər. Onlar insanı sürətin içində itməkdən qoruyur, ona dayanmaq, düşünmək və özünü dərk etmək imkanı verir.

İnsan hər dövrdə hekayələrə ehtiyac duymuşdur. Bu ehtiyac dəyişmir. Sadəcə hekayələrin forması dəyişir. Bu gün bu hekayələr bəzən ekranlarda, bəzən virtual reallıqda, bəzən isə yenə də kitab səhifələrində yaşayır. Əsas olan onların insanın daxili aləminə toxunmasıdır. Əgər ədəbiyyat və incəsənət bu funksiyanı qoruyub saxlaya bilirsə, deməli, mədəniyyət də yaşayır.

Beləliklə, rəqəmsal dövrdə kimliyimizi qorumaq mümkündür. Bunun üçün isə biz həm keçmişimizi unutmamalı, həm də gələcəyə açıq olmalıyıq. Ənənə ilə yeniliyin balansını tapmaq, texnologiyanı şüurlu şəkildə istifadə etmək və mədəni dəyərləri yaşatmaq bu prosesin əsas şərtləridir. Bu yolda ədəbiyyat və incəsənət bizim ən güclü dayağımız olaraq qalır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.03.2026)

Şərəf Cəlilli, filoologiya üzrə fəlsəfə doktoru,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Cəfər Cabbarlı bir dahi idi

Bütün varlığı, ruhu, duyğuları ilə Azərbaycan olan, varlığı ilə Azərbaycan ədəbiyyatını zənginləşdirən, poetik inciləri, nəsr və dram əsərləri, kino ssenariləri ilə ruhumuzun qida yeri olan Cəfər Cabbarlı 1899-cu ilin yazında, martın 20-də Xızı dağlarının qoynunda dünyaya gəldi. Kömürçü Qafarın oğlu ruhunu cisminə geyib yer üzünə gəlsə də, qəlbinin odu, hərarəti ilə Tanrının Qələm və Kəlam müqəddəsliyinə xidmətdə bulundu. Şeirləri, nəsr və dram əsərləri ilə təkcə yeni dövrün yeni insanını yaratmadı, tarixlə müasirlik arasında körpüyə çevrildi. “Sevil”, “Aydın”, “Oqtay Eloğlu”, “Ədirnə Fəthi”, “Vəfalı Səriyyə” kimi qiymətli dram əsərlərini yaradan Cəfər Cabbarlı “Ey dan ulduzu” şeiri ilə Cümhuriyyət Sevgisinə, “Ana” şeiri ilə övlad məhəbbətinə abidə ucaltdı. Bütün əsərlərini sonsuz sevgilərlə qələmə alan Cəfər Cabbarlı yazıçı, dramaturq, ictimai-siyasi xadim kimi həm də Əbədi İstiqlalın beşiyinin başında duranlardan oldu. 1910-cu ildən Musavat Partiyasının üzvü olan Cəfər Cabbarlı 1919-cu ildə Musavat Partiyasının Bakı Komitəsinin rəhbər heyətində təmsil olundu. Azərbaycan Parlamanının-Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin steneoqrafı kimi hər günü əsrə bərabər olan Parlamanın gündəliyini yaratdı.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Qızıl Ordunun “Qırmızı terroru”na tuş gəldikdən sonra, Gizli Musavatın qurucularından biri kimi tarix yaratdı. Mirzəbala Məmmədzadənin sədrliyi ilə fəaliyyət göstərən qurumda Əbdülvahab Yurdsevər müavin, Cəfər Cabbarlı isə baş katib vəzifəsini ləyaqətlə yerinə yetirdi. Onun bu dövrdə qələmə aldığı poetik incilər Xalq Cümhuriyyətinin və hilallı, ulduzlu üç rəngli Bayrağın həsrətinə həsr olundu.

Bu, Cəfər Cabbarlının görmək istədiyi qadın obrazı idi

Azərbaycan teatrının beşiyi başında dayananlardan biri kimi tarix yaradan Cəfər Cabbarlı millətin nicatını elm-irfanda, maarifçilikdə, teatr-incəsənət, mədəniyyət və mətbuatın inkişafında görən Tarixi Şəxsiyyətlər: Mirzə Kazım bəy, Abbasqulu ağa Bakıxanov, Mirzə Fətəli Axundzadə, Həsən bəy Zərdabi, Hacı Zeynalabdin Tağıyev kimi Qadının İnkişafını cəmiyyətin tərəqqisi kimi qəbul etdiyindən idi ki, ən qiymətli əsərlərinin baş qəhrəmanını qadınlardan seçir, çadrasını sıyırıb atan Sevilin, Almazın, vəfalı Səriyyənin simasında görmək istədiyi Azərbaycan qadınını səhnəyə gətirir. Cəfər Cabbarlı üsyanların şairi, inqilabın yazıçı, nasir və dramaturqu idi. Ən böyük arzusu, məqsədi hürr görmək istədiyi Vətənini Əbədi İstiqlala qovuşduran böyük vətəndaşlar yetişdirmək idi. Onları yetişdirən isə, savadlı qadın, ana ola bilərdi. Peşəkar Azərbaycan teatr və kinosu məhz onun müqəddəs adı, əməli ilə bağlıdı. Həsən bəy Zərdabinin, Həbib bəy Mahmudbəyovun ənənələrini uğurla davam etdirən, Azərbaycan kinosunun rüşeymini cücərdən bu Böyük Sənətkar Mirzə Fətəli Axundzadədən sonra, həm də, milli dramaturgiyanın sütunlarını ucaltdı. Cəfər Cabbarlı öz möhtəşəm dramaturgiyası ilə, təkcə milli kinonun başında dayanmadı, ssenarilər ilə rejissorlar, aktyorlar nəslini yetişdirdi. Onun səhnə əsərində ilk qadın aktrisa kimi çıxış edən İzzət xanım Orucova bir kimyaçı alim kimi həm də, Azərbaycan elminin aparıcı simalarından oldu. Çadrasını atan Sevilin duyğularını gerçəyə çevirən İzzət Orucova, Akademik İzzət xanım Orucova kimi tarix yaratdı. Bu, Cəfər Cabbarlının görmək istədiyi qadın obrazı idi.

O, ruhu, duyğuları ilə tamam başqa yerdə, dünyada idi

Bütün həyatını millətinin tərəqqisinə, milli-mənəvi dəyərlərinin inkişafına həsr edən Cəfər Cabbarlı Cümhuriyyət iflasa uğradıldıqdan sonra yeni quruluşa töhfə verənlərin sırasında yer aldı. Onun, “Sevil”, “Almaz” kimi əsərləri məhz yeni dövrün təntənəsini özündə ehtiva etsə də, o, ruhu, duyğuları ilə tamam başqa yerdə, dünyada idi. O, inkişaf və tərəqqi edən millətin əvvəl-axır Əbədi İstiqlala qovuşacağına inanır, qələmə aldığı əsərlərində də kamil insanın yetişdirilməsi üçün münbit mühiti yaradır, zəmin hazırlayırdı. Xalq Komissarları Şurasının sədri Hüseyn Rəhimov, Azərbaycan Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi Mircəfər Bağırov, Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının sədri Məmmədkazım Ələkbərli ilə söhbətlərində Cəfər Cabbarlıya üstüörtülü şəkildə olsa da, bu barədə məlumatların verilməsini demişdilər. Onun, “Firuzə” adı ilə məşhurlaşan “Bakı” novellasının oxunuşu günü 1934-cü il dekabrın 31-i səhər saat 10-da görüşə getməmişdən öncə, gecə saat 4-də dayanan ürəyi də bir çox gizli mətləblərdən xəbər verir. “Pravda” qəzetində dərc olunacaq “Bakı” novellasının ruhu, havası, davası da bəlli idi. Birinci katibin otağında onu nələrin gözlədiyini Cəfər Cabbarlıdan başqa kimsə yaxşı bilməzdi.  Düzünə qalsa, sonralar Cəfər Cabbarlının yaşadıqlarını həmin məşhur otaqda Səməd Vurğun, Süleyman Rüstəm kimi dahilər yaşayacaqdı...

1911-ci ildən 1934-cü ilə qədər biri-birindən qiymətli əsərlər yaradan Cəfər Cabbarlı dövrünün ən ali mükafatlarından biri olan Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının Əməkdar İncəsənət Xadimi adına layiq görüldü. Bütün yazdıqları, yaratdıqları ilə sübut etdi ki, mənsub olduğu millətin düşünən beyinlərindən, işıq gələn yerlərindən biridir.

Cəfər Cabbarlı ilə vida mərəsimi “İsmailliyə” binasında təşkil olundu

Cəfər Cabbarlı 1934-cü il dekabrın 31-də səhər saat 4-də dünyaya vida nəğməsi oxudu. Ömrünün 35-ci çağında mələklərin qanadında Tanrı dərgahına qaldırıldı. Bütün həyatını, daha doğrusu dahilərə məxsus, hər günü bir dastan olan həyatını millətinin, məmləkətinin tərəqqisinə həsr edən Cəfər Cabbarlı ilə vida mərəsimi Musa Nağıyevin nakam oğlu İsmayılın şərəfinə ucaldığı “İsmailliyə” binasında təşkil olundu. Qarlı bir qış günündə, 1935-ci il yanvarın 2-də. Azərbaycan SSR-nin Birinci katibinin göstərişi ilə Fəxri Xiyabanda torpaq müqəddəsliyinə qovuşdu.

Cəfər Cabbarlının ürəyi dayanandan sonra, ölüm səbəbini müəyyənləşdirmək üçün onu “Semaşko” adına xəstəxanaya qaldırdılar. Cəfər Cabbarlının unudulmaz qızı Gülarə xanım Cabbarlının xatirələrinə istinad edərək deyə bilərik ki, atası dünyasını dəyişdikdən sonra, “Onun beyni çıxarılaraq Moskvaya, oradan da Leninqrada aparılıb. Məşhur Anatomiya Muzeyində Maksim Qorkinin və Lenin beyinləri ilə birgə saxlanılıb. Cəfər Cabbarlının beyninin çəkisi 2,5 qram imiş. Leninin, Qorkinin beynindən böyükmüş.” Gülarə xanıma istinad edərək onu da deyə bilərik ki, “Bütün bu faktlar o vaxtlar Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin diqqətində olan məsələlər olduğuna görə heç kəsə deyilməyib.” Bu faktlara əlavə olaraq onu da qeyd edə bilərik ki, son dövrlərin araşdırması sübut edir ki, Cəfər Cabbarlının beyni həcm etibarı ilə Alfred Nobelin beynindən də böyükmüş...

Cəfər Cabbarlının irsinə, şəxsiyyətinə ən böyük dəyəri Ümummilli Lider Heydər Əliyev verdi

Cəfər Cabbarlı bir dahi idi. Dahi olaraq doğuldu, dahiyanə əsərlər yaratdı, onu əbədiyyət səltənətində sultana çevirən əsərlər. Cəfər Cabbarlının irsinə, şəxsiyyətinə, sonsuz millət, məmləkət sevgisinə ən böyük dəyəri isə Azərbaycan xalqının Ümummilli Lideri Heydər Əliyev verdi. Siyasi hakimiyyətinin birinci və ikinci mərhələsində Cəfər Cabbarlının adının, xatirəsinin əbədiləşdirilməsi, abidə və büstlərinin ucaldılması, ev muzeyinin yaradılması haqqında əmrlər, sərəncamlar imzaladı. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin Siyasi Sənədlər Arxivində qorunan rəsmi sənədlər də dediklərimizi təsdiq edir. Azərbaycan SSR KP MK-nın Birinci katibi Heydər Əliyevin 1982-ci il martın 16-da imzaladığı, “Cəfər Cabbarlının 80 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” rəsmi sənəd Mərkəzi Komitənin Plenumunda müzakirəyə çıxarılarılıb. Qərara əsasən, o zamankı Lenin, indiki Heydər Əliyev adına Respublika Sarayında Cəfər Cabbarlının 80 illik yubileyi təşkil olunub, ittifaq ölkələrindən, xüsusəndə Moskva və Leninqrad şəhərlərindən 25-dən çox mədəniyyət və incəsənət xadimi yubiley tədbirinə dəvət alıb, Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasına, Mədəniyyət Nazirliyinə, Respublika Yazıçılar Birliyinə, Teleradio Verilişləri Komitəsinə, Azərinforuma, Azərbaycan Kinostudiyasına, Dövlət Kino Fonduna və Respublikanın mətbuu orqanlarının redaksiyalarına yubiley tədbirinin təşkili və işıqlandırılması üçün göstərişlər verilib. Ulu öndər Heydər Əliyevin 1969-cu il imzaladığı əmrlə Azərbaycan Film Kinostudiyasının önündə büstü ucaldılıb.

Bu Böyük Şəxsiyyətin qərarı ilə Cəfər Cabbarlının möhtəşəm abidəsi ucaldılıb

Azərbaycan SSR KP MK-nın Birinci katibi Vəli Axundovun rəhbərliyi ilə Azərbaycan SSR KP MK-nın bürosunun 1962-ci il iyulun 17-də aldığı qərarın icrası da, Ulu öndər Heydər Əliyevin hakimiyyətinin birinci mərhələsinə təsadüf edib. Məhz bu Böyük Şəxsiyyətin qərarı ilə, Bakı şəhərində Cəfər Cabbarlının möhtəşəm abidəsi ucaldılıb. Heykəltəraş Mirəli Mirqasımovun layihəsi əsasında qurulan bu abidə bu gün də Cəfər sevərlərə ən qiymətli hədiyyələrdən biri kimi dəyərlidir. Ulu öndər Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətinin birinci mərhələsində Cəfər Cabbarlının yaşadığı ev – xatirə muzeyinə çevrilərək Cəfər Cabbarlının Ev-muzeyi kimi fəaliyyətə başlayıb. Məhz Ulu öndər Heydər Əliyevin xüsusi əmr və sərəncamları ilə Cəfər Cabbarlının adına Bakıda və respublikanın ayrı-ayrı şəhər və qəsəbələrində küçə adları verilmiş, Xızıda-doğulduğu torpaqda Ev-muzeyi yaradılıb. Bakı Metropolitenində stansiyaların birinə adı verilmiş, ayrı-ayrı dövrlərdə yubileylərinin keçirilməsi üçün sərəncamlar imzalanıb. Ulu Öndərin Cəfər Cabbarlının irsi və şəxsiyyəti ilə bağlı aldığı tarixi qərarlar, özü də müqəddəs qərarlar Müzəffər Ali Baş Komandan cənab İlham Əliyev tərəfindən davam etdirilib. 17 dekabr 2018-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev “Cəfər Cabbarlının 120 illik yubileyinin qeyd olunması ilə bağlı” sərəncam imzalayıb. Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 7 may 2019-cu il tarixli, 211 saylı Qərarı ilə Cəfər Cabbarlı Azərbaycan Respublikasında əsərləri dövlət varidatı elan edilən müəlliflər siyahısında daxil edilib. Bununla yanaşı, Türk dünyası da Azərbaycanın bu qüdrətli qələm sahibinin irsinə sonsuz ehtiram və sayğısını nümayiş etdirib. 2019-cu ilin fevralında Ankarada Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti Təşkilatının – TÜRKSOY-un mənzil qərargahında Cəfər Cabbarlının 120 illik yubileyi münasibətilə Beynəlxalq Elmi Konfrans keçirilib.

Adı ilə bağlı mükafat Ev-muzeyi tərəfindən gənc yazarlara təqdim olunur

Cəfər Cabbarlı narahat və nigaran dünyamızı Vətənin-Azərbaycan dar, ağır günlərində tərk etdi. Sinəsində Cümhuriyyət dağı, hilallı, ulduzlu, üç rəngli Bayrağın nisgili ilə. Bu gün Azərbaycan azaddır, müstəqildir. Dünyanın ən böyük Bayraq Meydanına, ən böyük Bayraq dirəyinə, ən böyük Bayrağına sahibdir. Cəfər Cabbarlının yolunda qələm çaldığı Odlar Yurdu Azərbaycan dünyada həm də Tarixi Zəfərə imza atan qüdrətli bir dövlət kimi daha işıqlı sabahlara doğru yol gedir. Baharda dünyaya gələn, ömrünün bahar çağında dünyadan köçən, bütün varlığı, ruhu, duyğuları ilə Odlar Yurdu Azərbaycan olan, ən böyük abidəsini könüllərdə, qəlblərdə ucaldan Cəfər Cabbarlıya bundan böyük mükafat ola bilməz. Baxmayaraq ki, adı ilə bağlı mükafat hər on ildən bir adını daşıyan Ev-muzeyi tərəfindən gənc yazarlara təqdim olunur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.03.2026)

Əkbər Qoşalı, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

Novruz - Yenigün bayramı türk ulusunun mədəniyyətində zamanın, məkanın və kimliyin ən qədim, vahid ifadə formalarından biridir. Onu yalnız gələnək kimi deyil, həm də gələcəyə yönəlmiş bir mədəniyyət kodu kimi qəbul etmək haqqımız vardır. 

Xalqların bayramyaratma norması və mədəniyyəti onların dünyagörüşünə, tarixi təcrübəsinə, doğa ilə, zamanla qurduqları bağlara dayanır. Bayramlar, adətən, doğanın dövri dəyişiklikləri, tarixi olaylar və ya dini-mifoloji inanc sistemləri ilə formalaşır. Onlar həm xalqın kollektiv kimliyini möhkəmləndirir, həm də zamanın ritmini tənzimləyərək sosial harmoniya yaradır.

Bu baxımdan Novruz - Yenigün bayramı türk xalqlarının ən qədim və fundamental bayramlarından biri, bəlkə birincisi kimi önəm daşıyır. Onun yaranması və yaşaması bir neçə əsas məzmun xəttini daşıyır.

İlk olaraq, 

kosmik və doğa əsaslı bayram vurğusunu edək. - Novruz yaz gecə-gündüz bərabərliyinə əsaslanır. Yazın başlanması ilə doğadakı yenilənmə insanlar üçün həm mənəvi, həm də fiziki oyanış anlamına gəlir. Bu, köhnənin yenisi ilə əvəz olunduğu, dirçəlişin simvolizə edildiyi bayramdır.

İkincisi, 

türk milli-mədəni kodlarının ifadəsini vurğulamalıyıq. – Türk xalqları üçün Novruz sadəcə doğa bayramı deyil, həm də yaşamın özünün ahəngini, yaradılış fəlsəfəsini ifadə edən dərin mədəni olaydır. O, qədim türk mifologiyasında, dünyagörüşündə yer alan mənəvi saflıq, torpağın oyanışı, suyun, odun və havanın harmoniyası kimi dəyərləri özündə birləşdirir.

Üçüncüsü, 

bayramı sosial və ailə bağlarını gücləndirən bir qüvvətli arac olaraq vurğulamaqda yarar vardır. – 

Bayram insanları bir araya gətirir, onların bir-birinə bağlılığını artırır. Novruz süfrəsi, qutlamalar, tonqalqalama, qonaqlıq və birlik ritualları ulusun sosial strukturunu qoruyub saxlayan əsas elementlərdəndir.

Dördüncü vurğumuz 

Türk dünyasının inteqrasiyası ilə bağlıdır. – 

Novruzun yalnız bir xalqın deyil, bütün türk xalqlarının (və bəzi əqraba, qonşu, yüzillərlə qaynayıb-qarışdığımız topluluqların) ortaq milli bayramı olması onun ölkələrarası bağlayıcı funksiyasını göstərir. Bu, türk birliyinin dərin köklərə sahib olduğunu və bayramın kollektiv yaddaşda önəmli yer tutduğunu göstərir.

Nəhayət, 

daha bir xətti - dini və mifoloji qatları vurğulamasaq, olmaz. – 

Çünki Novruzun bəzi mifoloji versiyalarında insanın yaradılışı ilə, doğanın dirçəlişi ilə bağlanması, İslamsonrası isə dini-mənəvi dəyərlərlə zənginləşdirilməsi (süfrədəki rəmzlər, saflaşma ayinləri) onu daha dərin anlam çalarları ilə süsləyir.

***

Bu yerdə bir vacib vurğu edim: 

Heç bir ulusu aşağılamaq, özümüzü yuxarılamaq kimi bir düşüncəm olmayıb, yoxdur, elə düşüncə heç gərək də deyil! Necə deyərlər, qoy, hər ulus özününkülərdən xeyir tapsın, başqasına xas olan dəyərlərə sayğı duysun. 

Bu vacib vurğudan sonra demək istərdim ki, farsların Novruz - Yenigün bayramını öz adlarına çıxma cəhdləri özlüyündə ayrıca - müstəqim bir mövzu sayılır. Bu, bir neçə tarixi və ideoloji kontekstdə yorumlana bilər. Öncə ada vurğu edək - bax, mənim adım ərəbcədir amma mən əlbəttə, ərəb deyiləm, fars heç deyiləm.

Novruzun əsas ritualları – tonqal üzərindən atlanmaq, suyun qutsal sayılması, şamançı və tenqriçi elementlər – farslardan daha çox türklərin animistik və kosmoqonik dünyagörüşünə yaxındır. Fars təsirində olan bayramlar əsasən saray və aristokratiya üçün nəzərdə tutulmuşdu, halbuki Novruz Türk dünyasında ümumxalq (ulus) bayramı kimi formalaşıb və geniş kütlələrin iştirakı ilə keçən törənlərdən ibarətdir.

Novruz bayramının guya atəşpərəstlərin, farsların və b.-nın ata bayramı olması iddiaların əsaslandığı məqamlar əsasən siyasi-mədəni təsir sahələrinin genişləndirilməsi, Sasani İmperiyası dönəmində bayramın rəsmi məzmun qazanması və çağdaş ideoloji manipulyasiyalarla sıx bağlıdır. Lakin tarixi-mədəni kontekstdə Novruzun sırf fars bayramı kimi təqdim edilməsi həm etno-mədəni gerçəkliklə, həm də onun türklər arasında geniş yayılma formasına illa uyğun gəlmir.

Sasani İmperiyası (224–651) dönəmində Zərdüştilik dövlət dini idi və bu dönəmdə yazın gəlişi ilə bağlı törənlər geniş vüsət almışdı. Fars qaynaqları Novruzun Sasani şahlarının rəsmi bayramlarından biri kimi qəbul olunduğunu vurğulayır. Lakin məsələ ondadır ki, Sasanilər Novruzu icad etməyiblər, sadəcə mövcud gələnəyi öz dövlət ideologiyasına uyğunlaşdırıblar. Örnəyi, İran İslam Cümhuriyyəti deyincə, nə İslamı, nə cümhuriyyət yönətim modelini farslar yaratmayıb və İran adlandırdıqları ərazinin önəmli bölümünün farslara aidiyyəti yoxdur, heç paytaxt Tehranı da onlar qurmayıb və s.

Əslində, Novruzun ilkin forması Sasani dönəmindən daha qədimdir və məhz Türk və İkiçayarası (Mesopotamiya) sivilizasiyalarında da müxtəlif formalarla keçib.

Zərdüştilik və Novruzun qaynaq probleminə gəldikdə isə “Avesta” mətnlərində Novruz adlı bayramın konkret adı yoxdur və onun Zərdüştiliklə birbaşa bağlılığı özü sual altındadır. (Orijinal “Avesta” mətnlərində (“Vendidat”, “Yasna”, “Vispered” və s.) Novruz adında bayramın mövcudluğuna dair heç bir açıq mətn yoxdur. “Avesta” günlərin və ayların dini mahiyyətini vurğulayır, amma konkret olaraq “Novruz” anlayışını təqdim etmir).

Əksinə, Novruzun əsas ritualları – tonqalqalama, su ilə bağlı ayinlər, yumurta boyama və s. – İran yaylasından daha çox Türk və Şumer mədəniyyətlərinin arxaik gələnəklərini andırır.

Türk xalqlarında Novruzun dominantlığından danışmaqsa tam ədalətlidir.

Türk xalqlarında Novruz qədimdən bəri milli identikliklə bağlı olub. Hun, Göytürk və Uyğur dönəminə aid qaynaqlarda yazın qarşılanması ilə bağlı müxtəlif rituallara rast gəlinir. Özəlliklə, Orhun-Yenisey yazılarında və qədim Çin salnamələrində türklərin yazın gəlişi ilə bağlı törənlər keçirdiyi vurğulanır. Göytürklər üçün də başay - yenigün (mart) ayı önəmli sayılırdı, çünki Dəmirqapı keçidinin açılması və türklərin yenidən gen dünyaya açılması ilə bağlı mifik (dastan) məzmun bu dönəmə aid edilirdi.

Siyasi və ideoloji manipulyasiyalara gəldikdə daha nələri vurğulamalıyıq? - Çağdaş dönəmdə Novruzu “fars bayramı” kimi təqdim etmə çabalarının arxasında mədəni-siyasi hegemonluq istəkləri dayanır. İran, Türk dünyasının ortaq bayramını öz mədəni irsi kimi göstərməklə bölgədə təsirini artırmağa çalışır. Ancaq keçməz də keçməz! Novruz müstəqil türk ölkələrində - Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğız Respublikası, Özbəkistan, Türkiyə və Türkmənistanda dövlət səviyyəsində keçirlir; Altay türkləri, saxa-yakutlar, qaqauzlar və Krım tatarları və b. türk xalqları arasında da geniş yayılıb.

Hətta, Çin və Monqolustanda belə, türk-mifoloji gələnəyi ilə bağlı Novruzvari bayramlar mövcuddur.

İndi isə gəlin Saxa-Yakut türklərinin İssıx bayramı ilə digər türk xalqlarının Novruz bayramı arasındakı dərin oxşarlıqlara baxaq. Deyəcəklərimiz İssıx və Novruzun ortaq qaynaqdan gəldiyini aydın göstərir.

İssıx və Novruz: 

fərqli iqlimlər, eyni düşüncə

İssıx bayramı və Novruz, hər ikisi təbii dövrün dəyişməsi, yazın gəlişi və həyatın yenidən doğulması (canlanması) ilə bağlıdır. Lakin fərq bundadır ki, Saxa-Yakutiya kimi soyuq coğrafiyalarda yazın təsirləri, doğanın oyanışı, Günəşin insanın və torpağın canını isitməsi daha gec hiss olunduğuna görə, Novruz mart ayında, İssıx isə üç ay sonra keçirlir. Ancaq mahiyyət eynidir: doğanın yenidən canlanması, Günəşin qayıdışı, həyatın təravət tapması və insanın göyüzüylə harmoniyasının bərpası…

Hər iki bayramın dərin kökləri şamanizm və tenqriçiliyə bağlanır. Həm Novruz, həm də İssıx Günəşin, suyun, odun və torpağın qutsallığını vurğulayan rituallara malikdir. Türk xalqlarının qədim inanclarına görə:

-Günəş həyatın qaynağıdır, onun qayıdışı yeni dönəmin başlanğıcıdır;

-Od, təmizləyici və yeniləyici gücə malikdir (Novruzda tonqal üzərindən atlanmaq, İssıxda atəş rituallarını yada salaq);

-Su qutsal sayılır və yazın gəlişi ilə suyun təmizləyici rolu vurğulanır.

Bax, bu rituallar bir daha sübut edir ki, İssıx və Novruz bayramları, türk xalqlarının ümumi kosmik təsəvvürlərindən doğan gələnəkləri barındırır.

Yəni, bayramın mahiyyət baxımından daha çox türk ruhu daşımasının danılmaz olduğunu bir daha görürük.

Bəs ortaq bayramımız Saxa-Yakutiyada niyə 3 ay ləngiməylə keçirilir?

Saxa-Yakutiyada iqlim çox sərtdir, qış uzun və soyuq keçir; hətta Yer üzünün insan yaşayan ən soyuq kəndi olan Oymyakon (Өймөкөөн; Öymököön; Оймяко́н) da Saxa-Yakutiyadadır (Oymyakonda hava istiliyinin (əgər buna istilik demək olarsa) tam -71.2 olaraq ölçüldüyü görülüb. Əhalisi 500 nəfərə yaxın olan, 63°27′46″ quzey enliyi və 142°47′13″ gündoğar uzunluğunda yerləşən Oymyakon, dəniz səviyyəsindən 750 m. yüksəkdədir). 

Beləliklə, Saxada doğanın canlanması iyun ayının 21-22-sinə uyğun gəlir. Yəni Saxa türkləri eynən Novruz fəlsəfəsini yaşadır, sadəcə olaraq, öz coğrafi ortamlarına uyğunlaşdırırlar.

Bu, onu göstərir ki, əgər Saxalar isti iqlimdə yaşasaydı, onların Novruzu da bizimlə eyni ayda, eyni gündə keçirilmiş olardı.

Beləliklə, İssıxın da, Novruzun da əslində eyni mifoloji-mədəni prosesin fərqli zaman və məkan kontekstlərində yaşadılan formaları olduğunu görürük.

İssıx və Novruz – uzaq coğrafiyada eyni ruhun ifadəsi olmaqla, bayramın türk kültür kökənini, türk bayramyaratma normasını, Turan sosial-kültürəl strukturunu bir daha göstərir.

***

Farsdilli yaxud İran təsirli ölkələrdə Novruzun keçirilməsinə diqqət yetirdikdə də ilginc məqamlar üzə çıxır. Örnəyi, Əfqanıstanda Novruz milli bayram olaraq keçirilir. Özəlliklə, Məzar-i Şərifdə yerləşən “Əli türbəsi”ndə keçirilən rituallar və “Gül-i Sürx” festivalları Novruzla bağlı gələnəksəl törənlərdəndir. Hz. Əli fars yox, ərəbdir; o ulu ad farslar üçün milli yox, dini məzmun daşıyır; deməli, bu planda da götürsək, Novruz türklər üçün milli və İslamöncəsindən gələn bir bayramdırsa, farslar üçün sonradan qazanılmış və məzmun dəyişikliyinə gedilmiş dini bayram dəyərindədir.

Tacikistan da Novruzu geniş miqyasda bayram edir. Lakin Tacikistan coğrafi və tarixi baxımdan Türk dünyası ilə daha sıx bağlıdır, Türküstanın bir parçası kimidir. Üstəlik, Tacikistanın sınır qonşusu Əfqanıstandakı durumu da öncəki cümlələrdə yığcam şəkildə yorumladıq.

Bizə qardaş Pakistanın bəzi bölgələri – özəllikə Bəlucistan və Xeybər-Pəştunxva bölgələrində Novruz bayramı keçirilir. Oralarda fars və türk kültür mirasları sanki konsesnsusdadır… Bəlucların bir bölümü İrandadır, onlar özlərini bölünmüş xalq sayır və farslarla gərgin münasibətləri öz mürəkkəbliyini saxlamaqdadır. Məzhəb, dil, gələnək fərqlilikləri bir də siyasi-ideoloji baxış fərqlilikləri ilə keçmişdən gələcəyə doğru davam edib gedir… Sizcə, onlar bunca fərqliliklər içrə olduqları xalqın cılxa öz bayramını bayram edərmi?..

Beləliklə,

Novruz farsdilli, fars təsirli ölkələrdə keçirilsə də, onun tarixi və mədəniyyət dairəsi Türk dünyasında daha güclüdür.

Fars təsirinin olduğu bölgələrdə bayram, əsasən, Sasani dönəminin “qalıq”ları kimi yaşayıb. Türk xalqları isə Novruzu orijinal mifoloji və kosmoqonik (sakral) baxışları ilə qoruyub saxlayıb. Bu səbəbdən Novruzun türk kökənli olduğunu və Türk dünyasının əsas bayramlarından biri kimi qaldığını demək daha doğrudur. Bu daha doğrunu vurğulayarkən belə, Novruz-Yenigün bayramının ayrıcı deyil, qucaqlayıcı, birləşdirici ruh, güc və mahiyyətini unutmuruq. - Necə ki UNESCO da Novruzu “çoxmillətli nominasiya” üzrə “bəşəriyyətin qeyri-maddi mədəni irsi” sayıb.

Bayramınız qutlu olsun!

DÖVLƏTİMİZ ZAVAL GÖRMƏSİN!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.03.2026)

Martın 17-də F.Köçərli adına Respublika Uşaq Kitabxanasında İlaxır çərşənbələrdən sonuncusu – Torpaq çərşənbəsi münasibətilə “Milli dəyərlərimiz” adlı bayram tədbiri keçirilib. Tədbir S.S.Axundov adına 172 nömrəli tam orta məktəblə əməkdaşlıq çərçivəsində təşkil olunub.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Kitabxanadan verilən məlumata görə, tədbiri kitabxananın direktoru Şəhla Qəmbərova açaraq iştirakçıları salamlayıb, məktəbliləri İlaxır çərşənbə münasibətilə təbrik edib. O, çıxışında Novruz bayramı, çərşənbələrin mahiyyəti və milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasının əhəmiyyəti barədə məlumat verib.

Daha sonra uşaq yazıçısı Mehriban Nağıyeva bahar və Novruz bayramı mövzusunda şeirlərini səsləndirib, şagirdlərlə səmimi ünsiyyət quraraq onların suallarını cavablandırıb.

Görüş çərçivəsində müəllif öz kitablarını məktəblilərə hədiyyə edib və birgə mütaliə təşkil olunub. Tədbirin bədii hissəsində şagirdlər maraqlı səhnəciklər təqdim ediblər. Uşaqlar Kosa, Keçəl və Bahar qızı obrazlarını canlandırıblar.

Tədbirin keçirilməsində əsas məqsəd uşaqlara milli-mənəvi dəyərlərin, Novruz ənənələrinin və İlaxır çərşənbənin mahiyyətinin aşılanması, onların mütaliəyə marağının artırılması və yaradıcılıq qabiliyyətlərinin inkişaf etdirilməsidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.03.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının  İncəsənət şöbəsi

Bəzən həyatın içində elə qonaqlar olur ki, onların gəlişi ilə hər şey dəyişir. Günlər daha mənalı, gecələr daha işıqlı, insan isə daha “insan” olur. Ramazan ayı da belə bir qonaqdır — səssiz gəlir, amma qəlblərdə dərin iz buraxaraq gedir.

İndi isə o qonağın ayrılıq vaxtıdır. Bu gün Ramazan ayının son cüməsidir. Bu, sadəcə bir təqvim günü deyil — bu, bir ruh halının, bir mənəvi yüksəlişin, bir daxili sükutun son dayanacağıdır.

Ramazan boyunca insan sanki özünü yenidən kəşf edir. Gün ərzində aclıq və susuzluq bədəni zəiflətsə də, ruhu gücləndirir. İnsan anlayır ki, o, sadəcə maddi ehtiyacların əsiri deyil. O, səbr edə bilər, nəfsinə qalib gələ bilər, susaraq da danışa bilər — davranışları ilə, mərhəməti ilə, baxışları ilə.

Bu ayda süfrələr yalnız yemək üçün açılmır. Bu süfrələr paylaşmağın, birlik olmağın, kasıbın halını anlamağın simvoluna çevrilir. İftar vaxtı edilən dualar, bir tikə çörəyi bölüşən əllər, gecənin sükutunda qaldırılan əllər — bunların hamısı insanın içində itirdiyi bir şeyi tapmaq cəhdidir.

Amma Ramazanın ən böyük möcüzəsi onun görünməyən tərəfidir. O, insanın daxilində baş verir. Kimsə bunu görmür, ölçmür, dəyərləndirmir — yalnız insanın özü və Yaradanı bilir. Bir insanın qəlbində yaranan peşmanlıq, gizlicə edilən dua, səmimi bir tövbə — bunlar Ramazanın ən böyük qazancıdır.

Və indi… son cümə.

Bu gün sanki zaman bir az daha yavaş keçir. Məscidlərdə səslər daha fərqli eşidilir, dualar daha çox ürəkdən gəlir. İnsan hiss edir ki, bu bir vidalaşmadır. Amma bu vidalaşma adi deyil — bu, minnətdarlıq dolu bir ayrılıqdır.

İnsan öz-özünə suallar verir: Bu ayda mən dəyişdimmi? Sadəcə oruc tutdum, yoxsa nəfsimi də tərbiyə etdim? Kiminsə könlünü aldım, yoxsa qırdım? Bağışladım, yoxsa içimdə kin saxladım?

Ramazan bu sualları cavablandırmaq üçün gəlmişdi. İndi isə cavabları ilə bizi tək qoyaraq gedir.

Ən çətin məqam isə budur: Ramazan bitir, amma həyat davam edir. Küçələr yenə eyni olacaq, insanlar yenə tələsəcək, dünya yenə öz sürəti ilə axacaq. Amma əsas sual budur — biz dəyişəcəyikmi?

Əgər Ramazan yalnız bir ay aclıq kimi qaldısa, o zaman o, sadəcə keçdi. Amma əgər o, qəlbimizdə bir iz qoydusa, davranışlarımızda özünü göstərməyə başladısa, deməli, Ramazan hələ də bizimlədir.

Bu ay bizə öyrətdi ki: Səbr zəiflik deyil, gücdür. Bağışlamaq uduzmaq deyil, qalibiyyətdir. Paylaşmaq azalmaq deyil, çoxalmaqdır. Susmaq bəzən ən böyük sözdür.

Son cümə isə bütün bu dərslərin yekunudur. Bu gün insan sanki daxilində bir müqavilə bağlayır — özü ilə. “Ramazanda necə idimsə, bundan sonra da elə qalacağam” demək üçün son fürsətdir bu.

Minarələrdən yüksələn azan səsi bu gün bir az daha dərin eşidilir. Sanki hər səda deyir: “Unutma, sən bu ayda başqa idin…”

Ramazan gedir… amma o, boş əllə getmir. O, bizim dualarımızı, göz yaşlarımızı, səmimiyyətimizi özü ilə aparır. Və əvəzində bizə bir miras qoyur — təmizlənmiş bir qəlb, yüngülləşmiş bir ruh və daha yaxşı insan olmaq şansı.

Bu ayrılıq kədərli olsa da, ümidsiz deyil. Çünki Ramazan hər il geri qayıdan bir qonaqdır. Amma heç kimə zəmanət verilmir ki, o qonağı yenidən qarşılaya biləcək…

Elə buna görə də son cümə bir az hüzünlü, bir az da düşündürücüdür.

Və sanki Ramazan bu səssiz ayrılıqda bizə son sözünü deyir:

“Mən gedirəm… imanınızdan müğayət olun.”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.03.2026)

Kanadanın Vankuver şəhərində yerləşən “Terri Foks” teatrında dahi Azərbaycan bəstəkarı Üzeyir Hacıbəylinin "Arşın mal alan" operettası nümayiş olunub. Operetta Azərbaycan Respublikasının Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin, “EventTop Cloud Services” şirkətinin dəstəyi, “Təbriz” Azərbaycan Musiqi və Rəqs Ansamblının, “Turkuaz” Türk İncəsənət və Mədəniyyət Fondunun təşkilatçılığı ilə səhnələşdirilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin verdiyi məlumata görə, “Təbriz” Azərbaycan Musiqi və Rəqs Ansamblının üzvlərinin iştirakı ilə müasir üslubda quruluş verilən tamaşanın premyerasında Azərbaycan diasporunun və müxtəlif millətlərin nümayəndələri bir araya gəlib.

Tamaşada rolları İlyas Gəncəviniya (Əsgər), Kristina Rəhimova (Gülçöhrə), Rövşən Tağıyev (Süleyman), Nəsrin Əttari (Asya), Məmməd Peyğəmbəri (Soltan bəy), Nurqəmər Peyğəmbəri (Cahan xala), Leyla Kərəmzadə (Telli), Səid Şirazi (Vəli) və ansamblın digər üzvləri ifa ediblər. Rəngarəng milli geyimlərdə çıxış edən aktyorlar, rəqqaslar və musiqiçilər peşəkar ifaları ilə tamaşaçılara unudulmaz anlar yaşadıblar. Səhnə əsərini yüksək qiymətləndirən izləyicilər incəsənət ustalarının çıxışlarını gur alqışlarla qarşılayıblar.

Üzeyir Hacıbəylinin 1913-cü ildə qələmə aldığı ölməz “Arşın mal alan” operettasının Vankuverdə səhnələşdirilməsi bir daha göstərdi ki, Azərbaycanın mədəni irsi coğrafi sərhədləri aşaraq beynəlxalq auditoriyalarda böyük maraq doğurur.

Tamaşa təşkilatçılara və ifaçılara ünvanlanan səmimi təşəkkür və minnətdarlıq ifadələri ilə yekunlaşıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.03.2026)

Nail Zeyniyev,

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Baharın gəlişi təbiətin sadəcə fəsil dəyişməsi deyil, həm də ruhun yenidən doğulmasıdır. Göy üzündən süzülən ilk yağış damlaları torpağı bərəkətlə islatdıqca, ağacların tumurcuqlayıb yenidən yaşıla bürünməsi insanın daxili aləmində qəribə bir fərəh yaradır. Quşların cəh-cəhi, çiçəklərin ətri ilə bəzənən bu möhtəşəm mənzərə, sanki təbiətin öz əlləri ilə yazdığı ən gözəl, ən xoşbəxt şeirdir.

Hər bir yaradıcı insanın yaddaşında xüsusi yeri olan, zaman keçsə də təravətini itirməyən misralar olur. Mənim üçün də 2017-ci ildə qələmə aldığım bu şeir həmin o unudulmaz duyğuların yadigarıdır. Qəribədir ki, o vaxtdan bəri hər il Novruz gələndə, bahar qapını döyəndə bu misralar qeyri-ixtiyari olaraq dilimdə təkrarlanır, qəlbimdə eyni səmimiyyətlə əks-səda verir.

İllər keçsə də dəyişməyən o bayram sevincini, tonqal istisini və bahar təravətini bu il də siz əziz oxucularla bölüşmək istədim. Bayramınız mübarək, süfrəniz bərəkətli, könlünüz həmişə bahar olsun!

Xəbər aldım mən ilk bahar yazından,

Nəğmə qoşur aşığından, sazından.

İlk bahar gəlibdir mənim könlümə,

Bu gözəl yurdumun xoş avazından.

Novruzun gəlişi açdı könlümü,

Oxutdu çəməndə Xarı bülbülü.

Məni heyran edib yaman özünə,

Yazıram fərəhlə şeir, sözümü.

Musiqimin dastan olmuş tarı var,

Torpağımın şöhrət olmuş barı var.

Hər bu yaz gələndə ömrü bəzəyən,

Dillərin əzbəri bir bayramı var.

Tonqalının üstündən tullanan,

Məhlə-məhlə papaq atıb dolanan..

Dörd çərşənbə öz yoluyla yol alan,

Novruz Bayramınız mübarək olsun!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(20.03.2026)