“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Mütaliə saatı”nda yeni roman təqdim edilir. Bu, gənc yazar Bahar Bəxtiyarqızının “Əslində, mən kiməm?!” romanıdır.

Xoş mütaliələr.

 

 

5-Cİ DƏRC

 

Sosial damğalar qadını tərk edən kişi üçün deyil, özünü xilas edən qadın üçün işə düşür

 

Beşinci hissə

 

          Qapını döyən növbəti pasiyentim Cəsur idi. Lalə otaqdan çıxmaq üçün qapını açdı. Onlar qapının ağzında qarşılaşdılar. Bir anlıq gözüm, Cəsurun Laləyə olan baxışlarına sataşdı. Elə bil illərdir tanıdığı birini görürmüş kimi baxırdı. Cəsur içəri keçdi, amma qapını örtərkən belə başını geriyə çevirib Laləni süzdü.

          Əlimlə buyur işarəsi edərək, əyləşməsini istədim. Daha sonra sual dolu baxışlarımı ona yönəldib, səbirsizliklə danışmasını gözlədim.

          Cəsur on yeddi yaşında, qara qaşlı, qara gözlü, saf və təmiz qəlbli bir gənc idi. Amma dilindən çıxan sözlər onun bu xüsusiyyətlərinə heç yaraşmadı:

          - Humay xanım, az öncə gedən xanım Lalə idi?

         - Bəli, odur. Tanışsınız?

         - Hə, bizim məhəllədən bir küçə yuxarıda yaşayır. Yoldaşı türməyə düşən kimi ondan boşandı. İndi də deyəsən nişanlanacaq. – dedi. Amma bunları deyərkən səsində bir kin, bir qərəz hiss olunurdu.

          Sözünü kəsdim. Bu cür yanaşma, xüsusilə də heç bir dəqiq məlumat olmadan insanın haqqına girmə asanlığı, məni narahat etdi.

         - Sən bütün bunları haradan bilirsən? – deyə ciddi ifadə ilə soruşdum. O isə narazı halda:

         - Bunu bizim məhəllədə bilməyən yoxdur. Qadınlar öz aralarında danışıb, belə-belə yayılıb.

         Cəsurun bu cavabı məni daha da məyus etdi.

         - Cəsur, mən səni belə biri bilmirdim. Bu cür qərəzli və dedi-qodu üzərindən danışmaq sənə yaraşmır. Laləni yaxından tanımırsan. Onun yaşadıqlarının şahidi olmamısan, amma başqalarının sözlərinə inanaraq, bir qadının haqqına girirsən. Lalə, çətinliklərə rəğmən ayaqda qalmağı seçib və buna nail olub. Belə bir qadını alqışlamaq əvəzinə, daşlamağı seçmək nə qədər doğrudur?

         Sözlərimi qəti bir tonda dedim və bir daha bu mövzunun açılmayacağını bildirərək söhbəti bağladım. O, öz problemlərindən danışdı, mən isə diqqətlə dinlədim. Beləcə, hiss etmədən vaxt keçdi və bu gün ona ayrılmış vaxtımız sona çatdı.

***

         Evə getmək vaxtı idi. Bu gün işdə keçirdiyim saatlar əvvəlki günlərə nisbətən daha gərgin olmuşdu. Evə piyada getməyi qərara aldım. Bir az hava almaq, həm də yaşananlar barədə düşünmək istəyirdim. Lalə ilə bağlı məsələlər, Cəsurun fikirləri, insanların birini tanımadan mənfi düşüncələrə qapılması məni çox narahat edirdi. Bununla belə, içimdə bir təsəlli vardı. Bəlkə də onların hər ikisinin həyatına yaxşı mənada, kiçik də olsa, toxunuş edə biləcəkdim.

         Amma… Rüstəm… Fikirlərim yenə Rüstəmə yönəlmişdi. Qəribəsi o idi ki, ayaqlarım məni yenə həmin dəniz kənarına aparmışdı. Elə bil bu yer, Rüstəmlə bağlı yarım qalan bütün cavabsız sualların, düşüncələrin məskəni idi. Onu yenidən görəcəyimə olan ümidimi isə heç vaxt itirməmişdim. Hətta, bu barədə, evdə həyat yoldaşımla da danışmışdım. O isə məni dinləyib gülümsəyərək demişdi:

         - Əgər belə hiss edirsənsə, demək ki, mütləq qarşılaşacaqsınız.

         Universitetdə, bakalavr və magistr dərəcələrini müvəffəqiyyətlə bitirmişdim. Hər ikisində də ixtisasım psixoloq idi. İnsanların həyat hekayələrini dinləmək, düşüncələrində onlara yol göstərmək, özlərinə məxsus uyğun bir yer tapmalarına kömək etmək, mənə sevinc verirdi.

         Məktəb illərimdə dostlarımdan tez-tez bu sözləri eşidirdim: “Humay, sən çox yaxşı dinləyicisən.”, və ya “Sənlə danışanda elə yüngülləşirəm ki, sanki problemlərimin ağırlığı azalır və həll yolu tapıram.”

         Bu kimi ifadələr məni çox sevindirirdi. İnsanların həyatına müsbət təsir etmək arzusu məni psixoloq olmaq qərarına gətirib çıxarmışdı. İşə başlayanda özümə söz vermişdim: yanıma gələn hər bir insana, mənə inanıb öz hekayələrini paylaşan hər kəsə əlimdən gələnin artığını edəcəkdim. İndiyədək bu sözə sadiq qalmışam. Yanıma qəmgin gələn insanları xoşbəxt və gülərüz yola salmaq mənim ən böyük uğurum olub. Amma… Rüstəm… Ona kömək edə bilməməyim məni hələ də incidir.

         Dəniz kənarında düşüncələrimlə dolaşarkən havanın qaraldığını gördüm. Bu, mənə evə qayıtmağın vaxtı gəldiyini xatırlatdı. Düşüncələrimi bir kənara qoyub, evə tərəf yollandım.

***

         Günlər bir-birini əvəz edir, eynilik bəzən məni yorurdu. Bir neçə gün işimə fasilə verib, ailəmlə birlikdə şəhərkənarı istirahət mərkəzlərindən birinə getdik. Bu məkan dəyişikliyi mənə işimdə keçirdiyim gərginliyi unutdurdu. İstirahətdən xoş əhval-ruhiyyə ilə qayıtdım.

         Səhər hər zamankı kimi işimin başında idim. Günə ardıcıl iki pasiyentimlə başlamışdım. Onların seansları bitdikdən sonra nəhayət, Lalənin qəbul vaxtı gəlib çatdı. Ancaq o, hələ də gəlməmişdi.

         Gözlərim bir an belə qapıdan ayrılmırdı. Lalə indiyə qədər bir dəfə də olsun gecikməmişdi. Əgər işləri çıxsa, mütləq zəng edərək ya saatı dəyişdirər, ya da başqa günə təxirə salmağımı xahiş edərdi. Amma bu dəfə nə zəng, nə də xəbər vardı. Bir az nigaranlıq hiss etdim. “Görəsən, hər şey qaydasındadır?” – deyə düşünərək ona özüm zəng etməyə qərar verdim. Telefonunu yığdım, amma sönülü idi. Zəng çatmadığını gördükdə narahatlığım daha da artdı. Axı nə baş verə bilərdi? Lalənin vəziyyəti yaxşıdırmı?

         Özümü sakitləşdirməyə çalışdım. Bu cür halların baş verə biləcəyini, hamının həyatında gözlənilməz vəziyyətlər yaşandığını öz-özümə deyirdim. Bəlkə də, keçərli bir səbəb var idi. Yenə də, nigaranlıq içimdə yer etmişdi.

         Günün sonuncu pasiyentini qəbul etməyə hazırlaşırdım. Lalədən hələ də xəbər yox idi. Telefonuna zəng çatmırdı, mesajlarıma cavab vermirdi. Hər cür fikirlər beynimdə dolaşırdı, amma onları bir kənara qoyub işimi davam etdirməkdən başqa çarəm yox idi.

         Gün boyunca ondan bir xəbər çıxmadı. Narahatlıq içində günü yekunlaşdırıb evə qayıtdım.

 

***

          Yeni həftənin ilk iş günü idi. Bu gün Lalənin qəbul günü deyildi. Ötən həftə sonunda ondan yenə xəbər ala bilməmişdim, lakin içimdə bir ümid vardı: bəlkə bu gün gələr, ya da heç olmasa zəng edər. Amma günorta keçdi, yenə də ondan xəbər çıxmadı.

          Bir neçə pasiyentimlə söhbət etdikdən sonra, Cəsur içəri daxil oldu. Onu görəndə bir anlıq düşündüm ki, bəlkə Lalədən xəbərdardır. Amma soruşmağa tərəddüd etdim. Onsuz da məhəllədə Lalə haqqında yayılan yalanları təsdiqləmişdi. Belə bir halda soruşsam, bəlkə də gedib yenidən xoşagəlməz sözlər danışardı. Buna görə də susmağı seçdim.

          Cəsur qarşımda oturdu. Keçən seansımızın davamını gətirmək istəyirdi. Lakin onun gözlərindəki həyəcan, üzündəki qəribə ifadə diqqətimi çəkdi. Danışarkən bəzən sözləri qarışdırır, bəzən kəkələyir, bəzən də nə deyəcəyini unudurdu. Sanki öz fikirlərində boğulurdu. Mən isə çaşqınlıqla onu izləyirdim.

          Birdən söhbətini yarımçıq kəsib:

         - Humay xanım, bilirsiniz nə olub?

          Bir anda duruxdu, baxışlarını yerə dikdi. Dolmuş gözlərini məndən gizlətməyə çalışırdı.

          Həyəcanlandım:

         - Cəsur, nə olub? Danış, çəkinmə!

         O, yenidən başını qaldırıb soruşdu:

         - Lalə ilə danışmısınız? Bu gün yanınıza gələcəkmi?

          Bu sual məni daha da narahat etdi:

         - Sən Lalədən xəbərdarsan? Mən də ondan bir xəbər ala bilmirəm. Telefonuna da zəng çatmır.

          Cəsur, başını buladı:

         - Vallah, mənimlə bağlı bir şey yoxdur. Əksinə, mən ona kömək etməyə çalışdım. O gün, sizin mənə olan reaksiyanızdan sonra, çox utanmışdım. Bir daha kimsə haqqında bilib-bilmədən danışmayıb, qınamayacağıma özümə söz vermişdim.

          Onun bu sözləri özünü müdafiə etməyə çalışdığının göstəricisi idi. Artıq nə isə vacib bir şey gizlətdiyi mənə bəlli olurdu. Səbirsiz idim:

          - Cəsur, nə olub axı? Lalənin başına nə iş gəlib?

          - Sizin yanınızdan çıxandan sonra məhəllədə bir neçə oğlanla dayandım. Birdən yanımızdan bir maşın keçdi. İçində Lalə xanımı və nişanlısını gördük. Oğlanlar dərhal əsassız sözlər danışmağa başladılar. Birisi dedi ki, ‘Sabah onu qaçıraq, nə istəsək, edək. Yanındakı oğlandan bizim nəyimiz əskikdir? Həm də, o bizim məhəlləmizə yaraşmır, bacılarımıza, ailələrimizə pis nümunə olur.” 

         Bunu eşidəndə qəzəbdən donub qalmışdım. Cəsur danışırdı.

         - Onlara qarşı çıxdım. Dedim ki, bu, doğru deyil. Nə bilirsiniz ki, o, nə yaşayıb? Amma onlar məni söyüşlə təhqir edib, özümü də alçaltdılar.

         Səhəri gün binan qarşısında dayanıb, Laləni gözlədilər. Sonra onu zorla maşına mindirib, köhnə bir xarabalığa apardılar. Orada ona toxunmağa çalışırdılar. Mən isə onların ardınca düşüb, yanlarına getdim. Şübhələnməsinlər deyə, özümü elə apardım ki, guya mənim də Lalədən xoşum gəlmir. Həm də dünən onu müdafiə etmişdim deyə indi burda olmağım, onları şübhələndirə bilərdi. Mən hər şeyi gecədən planlaşdırmışdım. Laləni xilas etməli idim.

         Səsi titrəyirdi:

         - Oğlanlara dedim ki, icazə verin, ilk mən… – deyərək zaman qazanmağa çalışdım. Yolda isə, artıq polisə məlumat vermişdim. Polislər gələnə qədər zaman qazanmalı, onların başını qatmalı idim.

         Bütün bunları eşidərkən əsəbdən əllərim əsdi.

         - Nəhayət, polis gəldi və hər kəsi saxladı. Laləni də bölməyə apardılar. Yalnız onu bilirəm ki, o, məndən şikayətçi olmadı. Digərlərini isə ağır cəzalar gözləyir.

         Cəsur səsini alçaldıb əlavə etdi:

         - Telefonunu oğlanlar əlindən almışdılar. Sonradan mən götürüb polislərə təhvil verdim. Ola bilər ki, bu səbəbdən ona zəng çatmır.

         Onun danışdıqlarından sonra nitqim qurudu. Cəsurun Laləni xilas etməyə çalışması, bir tərəfdən qəhrəmanlıq idi, digər tərəfdən isə yazıq qızın yaşadığı faciəni düşünmək məni dəhşətə salırdı.

         - Bəs indi Lalə haradadır?

          Cəsur çiyinlərini çəkdi:

         - Bilmirəm. Amma düşünürəm ki, bu hadisədən sonra o özünə qapanacaq. Yazıq qız, çox qorxmuşdu.

          Söhbətimiz təzəcə bitmişdi ki, telefonuma gələn mesaj səsi diqqətimi çəkdi. Tez əlimi uzadıb ekrana baxdım. Mesajın Lalədən olduğunu görəndə ürəyim sevincdən titrədi. Bu xəbəri Cəsura çatdıranda, onun da üzündə sevincin izlərini gördüm. Həmin an mesajı yüksək səslə oxumağa başladım:

         “Axşamınız xeyir, Humay xanım. Bilirəm ki, qəbula gələ bilmədiyim üçün narahatsınız. Zəng və mesajlarınızı yeni gördüm. İlk növbədə, sizi xəbərsiz qoyduğum və narahat etdiyim üçün üzr istəyirəm. Bunu izah etmək üçün, əsaslı səbəblərim var, lakin bu səbəbləri mesajda deyil, növbəti qəbul vaxtında üz-üzə danışmağı daha uyğun hesab edirəm. Ümid edirəm ki, anlayışla qarşılayacaqsınız.”

         Mesajı oxuduqdan sonra, həm Cəsur, həm də mən dərindən nəfəs alıb, Allaha şükür etdik.

          Bu yaxşı xəbərdən sonra, Cəsurla rahat öz problemləri haqqında söhbətimizə davam etdik. Belə günün son pasiyenti olan Cəsurla da qəbul saatının bitdiyini bilib söhbətimizi də bu günlük bitirdik.

          Cəsur getmişdi, amma hələ evə qayıtmaq istəmirdim. Beynimdə Lalənin qorxu dolu baxışları və çırpınışları canlanırdı. Başa düşə bilmirəm, niyə bizim cəmiyyətdə boşanmış qadına qarşı bu qədər kin, nifrət var? Niyə?

          Üstəlik, bu nifrət çox vaxt onun öz ailəsindən başlayır. O ailədən ki, o qadını böyüdüb boya-başa çatdırıb. Valideynlər bəzən qızlarının ər evindən yalnız ağ kəfənlə çıxmasına razı olurlar, amma boşanmasına əsla!

          Ən acınacaqlısı isə budur ki, qadının ən böyük düşməni elə qadındır. Boşanmış bir qadının yad kişi ilə yolda təsadüfi salamlaşmasına belə, məhəllədəki “xalalar” dərhal qulp qoyur. O dedi-qodular bir dildən, o biri dilə keçdikcə daha da şişir, bir az da əlavə rəng qatılır. Nəticədə bəzi qadınlar həmin yalanları öz yoldaşlarına danışır və beləcə bir qadının namusuna ləkə gətirilir. Ona əxlaqsız damğası vurulur.

          Deyirlər ki, 21-ci əsrdəyik, hər şey müasirləşib. Bəziləri qadınların “azğınlaşdığını”, azadlıq tələb etdiklərini iddia edirlər. Öz ayaqları üstündə durmağa başlayan qadınları, ailə dəyərlərinə qarşı çıxmaqda ittiham edirlər. Amma düşünmürlər ki, hər qadın, əslində, öz yoldaşının bir əsəridir. O, hansı şəraitdə formalaşıbsa, o cür davranır. Nə qədər ki, cəmiyyətimizdə cahil qadınlar olacaq, bu qadınlar eyni cəhalətlə oğul böyüdəcəklər, saysız-hesabsız qızlarımız bu cür yalan və şayiələrin qurbanı olmağa davam edəcək.

          Çox zaman şahidi olmuşam və pasiyentlərimdən də dəfələrlə eşitmişəm ki, bəzi qadınlar iş həyatına atıldıqdan sonra, həyat yoldaşlarının qısqanclıq və narazı davranışları ilə üzləşiblər. Bu hallarda kişilər, xanımlarının uğur qazandığını və maaşlarının bəzən öz gəlirlərindən artıq olduğunu gördükdə, müxtəlif bəhanələrlə onların işdən çıxması üçün ailə daxilində mübahisələr yaradıblar. Hətta xanımları hansısa mövzuda fikir bildirəndə, “Hə, sən evə pul gətirirsən deyə belə danışırsan, özünü evin ağası hesab edirsən!” kimi ifadələrlə onları incitməkdən çəkinməyiblər.

          Belə vəziyyətlər göstərir ki, hər kişi ağıllı qadınla münasibətini davam etdirməyə qadir deyil. Çünki, ağıllı qadının qarşısında yalan vədlər, manipulyasiya və ya qışqırıqla öz mövqeyini təsdiqləmək mümkün deyil. Amma düşünürəm ki, həqiqətən ağıllı və özünə güvənən kişilər, məhz ağıllı xanımlarla ailə qurmağa üstünlük verirlər. Belə kişilər başa düşürlər ki, yalnız ağıllı xanımlarla qurulan ailə, daha sağlam və sabit ola bilər. Eyni zamanda, gələcəkdə övladların savadlı, güclü və uğurlu insanlar kimi yetişməsi üçün, ən yaxşı zəmini yaradar.

          Təəssüf ki, bizim cəmiyyətimizdə bu cür düşünən kişilərin sayı hələ ki azdır. Amma zamanla bu düşüncə tərzinin dəyişəcəyinə, bu sayın artacağına ürəkdən inanmaq istəyirəm. Belə bir cəmiyyət qurmaq, hər birimizin ortaq arzusu olmalıdır.

           Elə bu düşüncələrə dalıb getmişdim ki, birdən telefonumun zəng səsi məni özümə gətirdi. Zəng edən yoldaşım idi. Hələ də işdə olduğumu bildikdə, məni evə özü aparacağını söylədi. Bu xəbər məni sevindirdi. Onunla uzun yol getməyi, söhbətlər edib fikir mübadiləsi aparmağı çox sevirdim.

          Təxminən on beş dəqiqə sonra iş yerimin yaxınlığındakı binanın qarşısına gəlib çatmışdı. Dərhal aşağı düşdüm. Maşına minib salamlaşdıq. Hal-əhval tutduqdan sonra bir anlıq susqunlaşdım. Yoldaşım mənim bu sakitliyimə öyrəşməmişdi. Həm də gözlərimdəki sual dolu baxışları hiss edərək soruşdu:

          - Əzizim, sənə nə olub? Nə üçün danışmırsan? Halbuki sözlü adama oxşayırsan.

          Ona tərəf baxıb dedim:

         - Ağlımı qarışdıran cavabsız bir sual var. 

         - Nə sualdır elə? Ver görək.

          Bu sözlərdən ürəklənib soruşdum:

         - Əzizim, bəzi kişilər niyə güclü və ağıllı qadınlarla ailə qurmaqdan çəkinirlər?

          Yoldaşım təbəssüm etdi və sakitcə dedi:

         - Səni narahat edən elə budur? Bax, bu sualın müxtəlif cavabları ola bilər. Necə ki hər qadın bir-birinə bənzəmir, hər kişi də eyni deyil.

         Məsələn, bəzi kişilər uşaqlıqdan özünəinam əskikliyi ilə böyüyüblər. Belələri güclü qadın qarşısında özlərini yetərsiz hiss edirlər, çünki gücsüz qadınlar üzərində üstünlük qurmaq daha asandır. Amma ağıllı qadınla bu mümkün deyil.

          Digərləri isə ailə mühitindən qaynaqlanan stereotiplərin təsiri altında qalır. Atalarını evdə hökmran, analarını isə itaətkar görərək, bu davranışı təkrarlamaq istəyirlər. Buna adi hal kimi baxırlar. Amma bir şeyi unutmaq olmaz: əsl kişilik qadının üstünə qışqırmaqla, masaya yumruq vurmaqla, yaxud evdə bütün qərarları öz başına verməklə  ölçülmür. Qadını yalnız qab yuyan, paltar yuyan, uşaqlara baxan, ya da sadəcə həyatını asanlaşdıran biri kimi görmək düzgün deyil.

          Həyat yoldaşı ifadəsinin mənası elə buradan  qaynaqlanır: həyatın hər anında, hər qərarında bir-birinə yoldaş olmaq. Hər iki tərəfin istək və arzuları var. Sağlam ailə, qarşılıqlı hörmət və anlayış üzərində qurulur. Fədakarlıq qarşılıqlı olmalıdır. Məncə, sağlam düşüncəli kişilər də belə düşünürlər. Əslində ağıllı kişilər güclü qadınlarla xoşbəxt olurlar. Çünki belə qadınlar həm özlərini, həm də həyat yoldaşlarını irəli aparırlar. Onlar güclü və ağıllı qadının həyatlarına qatdığı dəyəri anlayır, bunu qiymətləndirirlər. Bu cür münasibət əsl tərəfdaşlıqdır.

          Onun bu sözləri məni həm düşündürdü, həm də sakitləşdirdi. Yoldaşımın anlayışı və dərin düşüncəsi, mənim üçün həm bir güvən mənbəyi oldu, həm də sualıma cavab tapdım. Yol boyu daha çox söhbət etdik, amma artıq içimdəki narahatlıqdan əsər-əlamət qalmamışdı.

 

(Bazar ertəsi sizlərə 6-ci hissə təqdim ediləcək)

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.05.2026)

 

 

 

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

 

İnsan həyatı qəribə bir yola bənzəyir. Bəzən geniş və işıqlı küçələrdən keçir, bəzən isə dar, qaranlıq döngələrdə itib qalır. Elə anlar olur ki, insan öz həyatının sükanı arxasında olduğunu hiss edir. Elə anlar da gəlir ki, sanki görünməz bir əl onu istəmədiyi istiqamətə aparır. Məhz buna görə əsrlər boyu insanlar eyni sualı verir: insan öz taleyini özü yazırmı?

 

Bu sualın cavabı heç vaxt sadə olmayıb. Çünki taleyin özü insan qədər mürəkkəbdir. Bəzən insan bütün gücü ilə bir məqsədə doğru gedir, lakin həyat onu tamam başqa yerə aparır. Bəzən isə bir təsadüf insanın bütün gələcəyini dəyişir. Elə buna görə də insan düşünür: görəsən yaşadıqlarımız öz seçimlərimizin nəticəsidir, yoxsa əvvəldən yazılmış bir ssenarinin içində yaşayırıq?

Uşaqlıqdan insanın qulağına müxtəlif fikirlər səslənir. Bəziləri deyir ki, insan nə yaşayırsa, hamısı alın yazısıdır. Bəziləri isə inanır ki, insan öz taleyini özü qurur, özü dəyişir, özü formalaşdırır. Məncə, həqiqət bu iki düşüncənin arasında dayanır. İnsan həyatının bütün yollarını seçə bilməsə də, o yollardan necə keçəcəyini özü müəyyən edir.

Həyat bəzən insanın qarşısına seçimlər çıxarır. Həmin seçimlər isə gələcəyin istiqamətini dəyişir. Bir insanın verdiyi bir qərar onun bütün həyatını dəyişə bilər. Bəzən bir “hə”, bəzən bir “yox”, bəzən isə sadəcə gecikmiş bir addım insanın taleyində böyük dönüş yaradır. İnsan sonradan geriyə baxanda anlayır ki, taleyini dəyişən əslində həmin kiçik qərarlar olub.

İnsan həyatında təsadüflərin rolu böyükdür. Lakin təsadüf yalnız qapını açır. O qapıdan içəri girib-girməmək isə insanın öz seçimidir. Məsələn, insan təsadüfən bir insanla tanış ola bilər. Amma həmin insanı həyatında saxlamaq, ona güvənmək və ya ondan uzaqlaşmaq artıq öz iradəsidir. Deməli, taleyin içində təsadüf olsa belə, insanın qərarları yenə əsas rol oynayır.

Bəzən insanlar uğursuzluqlarını taleyin üstünə atırlar. Öz səhvlərini qəbul etmək əvəzinə “qismət belə imiş” deyirlər. Halbuki insanın taleyi çox vaxt onun öz davranışlarının nəticəsi olur. Tənbəllik edən, mübarizə aparmayan, qorxularına təslim olan insan zamanla həyatını özü çətinləşdirir. Sonra isə bunu taleyin adı ilə izah etməyə çalışır.

Əslində insanın taleyi bir gündə yazılmır. O, illərlə formalaşır. Hər gün verilən qərarlar, edilən səhvlər, çəkilən əziyyətlər və göstərilən səbir insanın gələcəyini yavaş-yavaş qurur. İnsan bəzən bunu hiss etmir. Amma həyat geriyə baxanda parçaları birləşdirilən uzun bir hekayəyə bənzəyir.

İnsan iradəsi çox güclü anlayışdır. Tarix boyu ən çətin şəraitdə belə öz həyatını dəyişən insanlar olub. Yoxsulluq içində böyüyüb böyük uğurlar qazananlar, xəstəliklə mübarizə aparıb ayaqda qalanlar, hər şeyini itirib yenidən başlayanlar insan iradəsinin gücünü sübut edir. Əgər taleyin qarşısında insan tamamilə aciz olsaydı, bu qədər mübarizə və dəyişiklik mümkün olmazdı.

Lakin bir həqiqəti də qəbul etmək lazımdır: bütün insanlar həyata eyni şərtlərlə başlamır. Kimisi rahat və imkanlı ailədə doğulur, kimisi çətinlik içində böyüyür. Kimisinin qarşısında yollar açıq olur, kimisinin isə hər addımı maneələrlə dolu olur. Bu fərqlər insanın taleyinə təsir edir. Amma yenə də həmin şərtlər insanın son nöqtəsini tam müəyyənləşdirmir. Çünki insanın daxilində onu ayaqda saxlayan başqa bir güc var: ümid.

Ümid bəzən taledən daha güclü olur. İnsan hər şeyini itirsə belə, içində kiçik bir ümid qalırsa, yenidən başlaya bilir. Elə buna görə də insan taleyin qarşısında tamamilə məğlub deyil. O, bəzən yıxılır, amma yenidən qalxır. Həyatın ən böyük möcüzəsi də budur.

Məncə, insanın taleyini yazan ən əsas şey onun xarakteridir. Çünki insanın seçimlərini də, münasibətlərini də, davranışlarını da xarakteri müəyyən edir. Qorxaq insan fürsət qarşısında geri çəkilir. Cəsur insan isə risk edir. Səbirli insan çətinliklərə dözür, səbirsiz insan isə yarı yolda dayanır. Nəticədə hər biri fərqli həyat yaşayır.

İnsan bəzən taleyini dəyişmək istədiyini deyir, amma özünü dəyişmək istəmir. Halbuki dəyişiklik insanın daxilindən başlayır. Düşüncə dəyişmədən həyat dəyişmir. İnsan öz qorxularını aşmadan yeni yollara çıxa bilmir. Buna görə də taleyi dəyişmək bir qədər də insanın öz daxilindəki savaşdan keçir.

Bəzən insan uzun müddət həyatını anlaya bilmir. Niyə müəyyən hadisələrin baş verdiyini düşünür. Amma illər keçəndən sonra anlayır ki, o vaxt yaşadığı ağrılar onu başqa bir həyata hazırlayırmış. İnsan bəzi həqiqətləri yalnız zaman keçəndən sonra anlayır. Həyatın qəribəliyi də bundadır.

Taleyin içində ağrı da var, sevinc də. İnsan yalnız xoşbəxtlikdən ibarət həyat yaşasaydı, bəlkə də böyüməzdi. Çətinliklər insanı dəyişdirir, onu daha güclü edir. Bəzən bir uğursuzluq insanı özünü tapmağa aparır. Bəzən bir ayrılıq onu həyata başqa gözlə baxmağa məcbur edir. İnsan yaşadıqları ilə formalaşır.

Ən maraqlısı isə budur ki, insan taleyini yaşaya-yaşaya yazır. Yəni əvvəlcə yol yaranmır, insan addımladıqca o yol formalaşır. Hər yeni qərar gələcəyin istiqamətini bir az dəyişir. İnsan bəzən bunu hiss etmir, amma həyat daim hərəkətdədir.

Sevgi də insan taleyini dəyişən ən böyük qüvvələrdən biridir. İnsan bəzən bir insanı tanıyandan sonra tamamilə başqa birinə çevrilir. Daha mərhəmətli olur, daha səbirli olur, daha güclü olur. Elə insanlar da var ki, bir ayrılıqdan sonra tamam başqa həyata başlayırlar. Deməli, insanın qarşılaşdığı insanlar da onun taleyində mühüm rol oynayır.

Bəzən insan öz taleyindən qaçmağa çalışır. Amma həyat onu yenə eyni həqiqətlə üz-üzə gətirir. Çünki bəzi şeylərdən qaçmaq olmur. İnsan yalnız seçim edə bilir: ya qorxaraq yaşamaq, ya da həyatın qarşısına dik baxmaq.

Məncə, insanın taleyi göydən hazır şəkildə düşmür. O, insanın düşüncələri, qərarları və davranışları ilə birlikdə yaranır. Həyat insanın qarşısına yollar çıxarır, amma hansı yolu seçmək onun özündən asılı olur. İnsan bəzən taleyini dəyişə bilmir, amma ona münasibətini dəyişə bilir. Bu isə çox şeyi dəyişir.

Əslində taleyin ən böyük sirri də burada gizlənir. İnsan hər şeyi idarə edə bilməz. Heç kim sabah nə olacağını tam bilmir. Amma insan öz daxilindəki işığı qorumağı bacararsa, ən qaranlıq yollardan belə keçə bilər.

Həyatda bəzi insanlar külək qarşısında sınır, bəzi insanlar isə həmin küləyi öz qanadına çevirir. Fərq məhz buradadır. Taleyi dəyişən bəzən şərait deyil, insanın öz baxışıdır.

İnsan öz taleyini tamamilə özü yazmasa da, o taleyin ən vacib cümlələrini özü qurur. Hər seçim bir cümlədir. Hər qərar yeni bir səhifədir. İnsan yaşadıqca öz həyat kitabını yazır. Bəzən mürəkkəbi göz yaşından olur, bəzən sevincdən. Amma o kitabın müəllifi yenə də insanın özüdür.

Belə nəticəyə gəlmək olar ki, insan taleyin qarşısında tam gücsüz deyil. Həyatda insanın seçə bilmədiyi şeylər çoxdur: doğulduğu ailə, zaman, bəzi hadisələr… Amma insanın seçə bildiyi ən vacib şey öz duruşudur. Həyata necə baxdığı, çətinlik qarşısında necə davrandığı və nə qədər mübarizə apardığı onun taleyini formalaşdırır.

Bəlkə də insan taleyini tam yazmır. Amma o taleyin ruhunu özü yaradır. Və bəzən bir insanın daxilindəki iradə bütün alın yazısından daha güclü olur.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.05.2026)

 

 

 

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

 

SSRİ-nin dövlət başçısı İngiltərəyə rəsmi səfərə gəlir. Səfər zamanı o, Böyük Britaniya kraliçası Yelizaveta  tərəfindən yüksək səviyyədə qəbul olunur. Söhbət zamanı o,kraliçadan onun filosofluq və liderlik keyfiyyətinə necə nail olması haqqında öz şəxsi fikrini bilmək istəyir. Cavab olaraq kraliça bildirir:

- Məmnuniyyətlə sizin sualınıza cavab verirəm. Məsələ ondadır ki, mən ətrafımın hamısı ağıllı adamlarla əhatə etmişəm.

Qonaq:

- İcazə verin soruşum, bəs siz bu keyfiyyətləri insanda necə müəyyən edirsiniz?

Kraliça izah edir:

-Sual verirəm, onun intellektual səviyyəsini yoxlayaram, cavab alanda müəyyən nəticə çıxarıram. Sizə göstərə bilərəm.

Bu sözləri deyib kraliça elə onun yanında Baş Nazir Toni Bleyerə zəng vuraraq soruşur:

-Cənab Baş Nazir, bir sualı cavablandırmağınızı xaiş edirəm: Tutaq ki, sizin ananizin bir uşagı, atanızın da bir uşağı var. Bu uşaq sizin nə bacınızdır,nə də qardaşınız.Bəs bu uşaq kimdir?

Toni Bleyer:

-Bu uşaq mənəm, əlahəzrət!-deyə dərhal cavab verir.

Baş Nazirə təşəkkür edən Kraliça üzünü qonağa tutub deyir:

-Razı qaldınız ser?

- Bəli,əlbəttə, əlahəzrət! Gözəl metoddur. Vətənimə qayıdanda mütləq istifadə edəcəyəm.Təşəkkür edirəm.

Ölkəsinə qayıdan kimi dövlət başçısı bütün nazirləri toplayır. Əvvəlcə səfər haqqında qısa məlumat verir, sonra keçir əsas məsələyə:

-Verəcəyim sual hamınıza aiddir. Tutaq ki,ananızın bir uşağı var, atanızın da bir uşağı. Bu uşaq sizin nə bacınızdır,nə qardaşınız.Bəs onda bu uşaq kimdir?

Nazirlər mat-məəttəl, çaşıb qalırlar. Heç kim cavab verə bilmir. Axırda dövlət başçısından xahiş edirlər ki, onlara düşünmək üçün vaxt versin.

Vaxt itirmədən nazirlər təcili görüş keçirərək, sualı müzakirə edirlər. Amma  cavabı tapa bilmirlər. Birdən onlardan biri xatırlayır ki, qonşuluqda Musa adlı bir oğlan uşağı var, ağıllı və savadlı uşaqdır. Özü də əlaçıdır. Cavabını bəlkə o bilə.

Həmən uşağı çağırmağı qərara alırlar.

-Musa, oğlum, bir suala cavab ver: Tutaq ki, sənin ananın bir uşağı, atanın da bir uşağı var. Bu uşaq sənin nə bacındır, nə də qardaşın. Bəs bu uşaq kimdir?

- Cənab nazir, burada çətin nə var ki? Əlbəttə ki, həmin uşaq mən özüməm!-deyə Musa adlı oğlan cavab verir.

Cavabdan sevinən nazirlər, dərhal dövlət başçısının yanına gedirlər.

-Uzun axtarış və müzakirədən sonra sizin sualınızın cavabını tapdıq. Sən demə bu qonşuluqda yaşayan Musa adlı bir uşaqdır. -deyə nazirlər sevinclə bildirirlər.

Cavabdsn çox məyus olan dövlət başçısı onlara tutqun nəzərlərlə baxıb deyir:

-Xeyr, düz tapmadınız. Cavabınız yanlışdır. Siz tupoysunuz. O, Londonda yaşayır. Bu uşağın adı Toni Bleyerdir!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.05.2026)

21 May 2026-cı il tarixində Qazaxıstanın mədəniyyət və elm mərkəzlərindən biri olan Almatı şəhərində, Əl-Fərəbi adına Qazax Milli Universitetində  "Birinci Bakı Türkoloji Qurultayının İrsi və XXI Əsrdə Türk Dünyası" mövzusunda Beynəlxalq Türkoloji Konfrans öz işinə başlayıb.

 

Konfrans 2025-ci il Oktyabrın 7-də Qəbələdə Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) Dövlət Başçıları Şurasının 12-ci Zirvə Görüşü çərçivəsində Birinci Bakı Türkoloji Qurultayının 100 illiyinin qeyd edilməsi ilə bağlı göstərişə əsasən Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu, Türk Akademiyası, TÜRKSOY, Türk Dil Qurumu, Bakı Dövlət Universiteti və Əl-Fərəbi adına Qazax Milli Universitetinin birgə təşəbbüsü ilə keçirilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondundan verilən məlumata görə, bu genişmiqyaslı elmi-mədəni platformanın əsas strateji əhəmiyyəti, türkologiya elminin fundamental tarixi nailiyyətlərini müasir dövrün qlobal və rəqəmsal çağırışları müstəvisində yenidən qiymətləndirmək, eləcə də türk dövlətləri arasında elmi inteqrasiyanın institusional mexanizmlərini gücləndirməkdir.

Konfrans Qazaxıstan Respublikasının Prezidentinin müşaviri Malik Otarbayevin Dövlət Başçısı Kasım-Jomart Tokayev salamlama nitqini səsləndirməsi ilə başlayıb.

Tədbirin açılışında fəxri qonaq qismində çıxış edən Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti, professor Aktotı Raimkulova 1926-cı ildə məhz Bakı şəhərində keçirilən Birinci Türkoloji Qurultayın ortaq dil, tarix, mədəniyyət və mənəvi irsin elmi müstəvidə yeni mərhələyə qaldırılmasında, eləcə də bugünkü türk inteqrasiyasının möhkəm təməlinin qoyulmasında taleyüklü rol oynadığını vurğulayıb. Fondun prezidenti bu gün Türk dövlətlərinin beynəlxalq təşkilatlarının ortaq mənəvi məqsədlər naminə güclərini birləşdirərək dərin məzmunlu elmi-mədəni layihələr icra etməsini türk dünyasının parçalanmaz bütövlüyünün və elmi intibahının təzahürü kimi qiymətləndirib.

Türk Dövlətləri Təşkilatının Baş katibi Kubanıçbek Ömürəliyev, Türk Akademiyasının prezidenti Şahin Mustafayev,  TÜRKSOY-un Baş katibi Sultan Raev, Türk Dil Qurumunun sədri Osman Mert, Bakı Dövlət Universitetinin rektoru Elçin Babayev və Əl-Fərəbi adına Qazax Milli Universitetinin rektoru Janseyit Tüymebayev çıxış edərək 1926-cı ildə Bakıda keçirilmiş Birinci Türkoloji Qurultayın tarixi əhəmiyyətini vurğulayıblar.

Konfransın açılışında türk dünyasının beynəlxalq təşkilatlarının rəhbərləri, eləcə də tanınmış alimləri, ziyalıları, dövlət rəsmiləri və media nümayəndələri iştirak ediblər. 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.05.2026)

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının və “Ulduz” jurnalının birlikdə həyata keçirdikləri “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizlərə Şahanə Müşfiqin Həyat Şəmi yaradıcılığı barədə essesi təqdim edilir.

Layihə ən yaxşı ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıbdır.

Xoş mütaliələr.

                  

 

 

ŞAHANƏ MÜŞFİQ

 

HƏYAT ŞƏMİNİN POEZİYA DÜNYASI

 

Müasir Azərbaycan poeziyası bu gün yalnız forma və texnika axtarışları ilə deyil, daha çox insanın daxili aləminə yönəlmiş poetik düşüncə ilə səciyyələnir. Zamanın sürətlənməsi, insan münasibətlərinin mexanikləşməsi, sözün gündəlik danışıqda dəyər itirməsi fonunda poeziya getdikcə daha səssiz, daha içə dönük bir mahiyyət qazanır. Sanki bunca xaosun, qaçaqaçın içərisində poeziya tənhalaşır, kimsəsizləşir.

Bu kontekstdə tanınmış şair Həyat Şəminin poeziyası xüsusi diqqət çəkir. O, sözün səsini qaldırmır, əksinə, onu sükuta yaxınlaşdırır. Duyğularını hayqırmaq ehtiyacı duymur, onu vərəqlərin qulağına pıçıldayır. Məhz bu sükutun içindəki səssiz pıçıltılarda insanın ən dərin, ən kövrək duyğuları üzə çıxır.

Həyat Şəmi poeziyada iddia ilə deyil, hisslərlə, duyğularla mövcuddur. Onun şeirləri özünü sübut etməyə çalışmır, oxucunu heyrətləndirməyi qarşısına məqsəd qoymur. Bu poeziya oxucuya bir şey anlatmaqdan daha çox, onunla eyni vəziyyətdə dayanmağı, ona özünü, öz iç dünyasını göstərməyi üstün tutur. Şair oxucunun qarşısında müəllim kimi yox, yol yoldaşı, könül sirdaşı kimi görünür. Bu isə müasir oxucu üçün olduqca önəmlidir.

Bu mənada Həyat Şəminin bu yaxınlarda işıq üzü görən “İstanbul saatı ilə” kitabı xüsusi önəm daşıyır. Bu kitab şairin poetik dünyasında yeni mərhələnin başlanğıcı kimi oxunur. Bu kitabda müəllif oxucunu yalnız coğrafi bir məkana deyil, zamanla ölçülən daxili bir yolçuluğa dəvət edir. “İstanbul saatı ilə” fərqli vaxt ölçülərinin, gecikmiş duyğuların, ötüb keçməyən xatirələrin poetik məkanına çevrilir. Burada zaman rəsmi saatlarla deyil, ürəyin ritmi ilə işləyir. Kitab Həyat Şəminin poeziyasında artıq formalaşmış sükut, yalnızlıq və daxili monoloq xəttini daha da dərinləşdirərək oxucunu sözlə zaman arasında qurulan incə, kövrək bir dialoqa daxil edir.

“İstanbul saatı ilə” kitabında toplanmış şeirlərin mərkəzində insan və onun varlıqla münasibəti dayanır. Həyat Şəmi insanı yalnız sosial mühitin bir parçası kimi deyil, Yaradana, dünyaya və öz daxilinə doğru yol alan bir varlıq kimi təqdim edir. Bu poeziyada insanın mövcudluğu sual altına alınır, həyatın mənası, taleyin ədaləti, zamanın insana münasibəti poetik düşüncənin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilir. Şair insanın həm kainat qarşısında kiçikliyini, həm də mənəvi məsuliyyətini eyni anda hiss etdirə bilir.

 

Bağçamıza qızılgül qələmi əkmişdim

Gecəgözlüdə…

Böyüyüb “ayrılıq” yazdı ömrümə:

Yurdumdan…

Anamdan…

Səndən…

İndi də özümdən ayrılıram.

Ayrılıram ki, Allaha yaxınlaşım.

      (“Mənim bir sualım var”)

 

Kitabdakı şeirlərdə mövcudluq anlayışı təkcə yaşamaq faktı kimi deyil, dərk prosesinin ağrılı və ziddiyyətli mərhələsi kimi təqdim olunur. Müharibə, ayrılıq, ədalətsizlik kimi mövzular burada konkret hadisələr fonunda deyil, insanın daxili sarsıntıları prizmasından ifadə edilir. Həyat Şəmi bu mövzulara publisistik sərtliklə deyil, fəlsəfi-poetik təmkinlə yanaşır.

Eşq və sevgi anlayışları kitabda romantik ideallaşdırma müstəvisindən çıxarılaraq daha çox daxili yolçuluğun tərkib hissəsi kimi təqdim edilir. Sevgi burada insanın özünü tanıma cəhdidir, bəzən kamilliyə aparan yol, bəzən də insanı öz sualları ilə tək buraxan bir haldır. Şair eşqi nəticə kimi yox, proses kimi göstərir və bu prosesdə insanın dəyişməsini, iç dünyasında baş verən təbəddülatları ön plana çəkir:

 

Ayrılıq məni dağlayar,

Gözlərim yosun bağlayar,

Anam yox, məni ağlaya,

Nə olar, gəl, ağla məni...

 

Qov, dağılsın qara bulud,

Ağlamağı unut, unut...

Yum gözünü, bir arzu tut,

Tut, bir də buraxma məni...

(“Qoxula məni”)

 

Kitab boyu müəllifin poetik düşüncəsində mədəni və mənəvi coğrafiya da xüsusi yer tutur. Füzuli–Bakı–İstanbul xətti, sadəcə, məkan ardıcıllığı deyil, düşüncə və ruh halının mərhələləridir. Füzuli klassik irsə, metafizik düşüncəyə işarə edirsə, Bakı müasir insanın gündəlik reallığını, İstanbul isə zaman, mədəniyyət və yaddaş qatlarının qovuşduğu poetik mərkəzi simvolizə edir. Bu üç məkan Həyat Şəminin poeziyasında bir-birini tamamlayan mənəvi koordinatlara çevrilir.

“İstanbul saatı ilə” toplusu oxucunu yalnız şeirlərlə deyil, hisslərlə qarşılayır. Burada empatiya və həssaslıq poetik mətnin əsas enerjisinə çevrilir. Oxucu bu şeirlərdə təkcə müəllifin duyğularını deyil, öz daxili səssizliyinin, susdurduğu sualların, ifadə edə bilmədiyi hisslərin poetik əksini görür. Bu mənada kitab oxucu ilə şair arasında gizli, amma güclü bir emosional körpü yaradır.

 

Yaxşılıq – insanın bu dünyada qoyub getdiyi əməli,

həm də özüylə apardığı yeganə xəzinədir...

(“Rəssam”)

 

Şairin yaradıcılığında diqqəti ilk cəlb edən cəhət səmimiyyətdir. Bu səmimiyyət emosional açılma deyil, daxili dürüstlükdür. Həyat Şəmi şeirdə rol oynamır, maska taxmır. O, olduğu kimi danışır və bu danışıq bəzən yorğun, bəzən kədərli, bəzən də sakit razılaşma halındadır. Onun poeziyasında süni nikbinlik yoxdur, amma ümidsizlik də hökm sürmür. Burada həyat olduğu kimidir.

Həyat Şəmi üçün poeziya hadisələrin təsviri deyil, ruh halının əksidir. Onun şeirlərində konkret süjetlərə nadir hallarda rast gəlinir. Əvəzində hisslərin axını, düşüncələrin parçalanması, daxili monoloqlar əsas yer tutur. Şair üçün bir anın içində baş verən psixoloji dəyişmə bütöv bir roman qədər əhəmiyyətlidir. Bu baxımdan onun poeziyası modern psixoloji lirikanın xüsusiyyətlərini daşıyır.

Zaman anlayışı Həyat Şəminin poeziyasında xətti deyil. Keçmiş, indi və gələcək tez-tez bir-birinə qarışır. Uşaqlıq xatirələri, itirilmiş sevgilər, gələcək qorxuları eyni misrada yanaşı dayana bilir. Zaman burada ölçü vahidi yox, hiss kateqoriyasıdır. Şair üçün keçmiş unudulmuş bir dövr deyil, hələ də davam edən daxili vəziyyətdir.

Bu poeziyada yalnızlıq xüsusi fəlsəfi məna daşıyır. Həyat Şəminin yalnızlığı romantik tənhalıqdan fərqlidir. Bu yalnızlıq insanın özünə qayıtmaq məcburiyyətidir. Şair yalnızlığı cəza kimi yox, dərk mərhələsi kimi təqdim edir. İnsan yalnız qalanda öz səsini eşidir və bəzən bu səs onu qorxudur, bəzən isə sakitləşdirir.

Həyat Şəminin şeirlərində yalnızlıq çox vaxt sükutla müşayiət olunur. Bu sükut boşluq deyil. Əksinə, mənayla doludur. Şair susur, amma bu susqunluq danışmaqdan daha çox şey deyir. Oxucu bu sükutu hiss edir və mətndə öz daxili səsini eşitməyə başlayır:

 

Hər şey Mənim əlimdə,

Ürəyim,

əfv fərmanım,

imzam,

qollarım...

Açın qollarımı!

 

Hər şey Sənin əlində,

Sorğu-sual,

Durğu və duyğu işarələri,

Son cümlə,

Nöqtən.

Ürəyimə ölümcül həmlən...

Son dəfə getmək istəyim,

Üzümə bağlı qapıların dəstəyi...

Açın qapıları!

 

Hər şey Onun əlində,

Qələm,

Yazı,

Olum və ölüm,

Açın gözlərinizi!

(“Mən, sən, o)

 

Qadın duyumu Həyat Şəmi poeziyasının ayrılmaz hissəsidir. Lakin bu duyum şüar xarakteri daşımır, feminist pafosla təqdim edilmir. Bu, gündəlik həyatın içində formalaşmış, yorulmuş, amma sınmamış qadın ruhunun poeziyasıdır. Şair qadın olmağı ideallaşdırmır, onu real vəziyyətdə göstərir.

Həyat Şəminin poeziyasının əsas xarakterik mövzularından biri, heç şübhəsiz, vətən mövzusudur. Burada vətənpərvərlik hayqırtı və şüar dili ilə deyil, daxildən gələn məsuliyyət və mənəvi bağlılıq hissi ilə ifadə olunur. Onun vətən mövzulu şeirlərində torpaq anlayışı yalnız coğrafi məkan deyil, yaddaş, ağrı və ümidin cəmləndiyi mənəvi varlıq kimi təqdim edilir. O, yurdunun azadlıq eşqini poetik dillə oxucusuna bir daha hiss etdirir:

 

Səni şəhidlər gətirdi,

anaların örpəyi –

yüz ildir ürəyimdə gəzdirdiyim,

dodaqlarımın and yeri

üçrəngli Bayrağım gətirdi.

Gətirdi

və mən yaxşı ki,

tanıdım səni, Azadlıq!

(“Azadlıq”)

 

Qarabağ mövzusu şairin poeziyasında tarixi faktların sadalanması ilə yox, insan talelərinin, itkilərin və sarsılmış xatirələrin poetik dili ilə yaşayır. Bu şeirlərdə vətən ağrısı təbliğat xarakteri daşımır, daha çox insanın içində susaraq böyüyən bir hiss kimi təqdim olunur:

 

Qarabağ-bağrımın qara ləkəsi,

Vətənin ən gözəl, dadlı tikəsi...

Doydur həsrətlini, doydur hər kəsi,

Qoy Vətən desin ki, sənsən xilaskar,

Salam, əsgər!

(“Salam, əsgər!”)

 

Şuşa və azadlıq mövzuları Həyat Şəminin şeirlərində xüsusi simvolik məna qazanır. Şuşa onun poeziyasında təkcə azad edilmiş şəhər deyil, milli ruhun, mədəni yaddaşın və mənəvi dirçəlişin rəmzidir. Azadlıq isə burada yalnız siyasi anlayış kimi yox, insanın daxili azadlığı, qorxulardan, susqunluqdan, unutqanlıqdan xilas olma halı kimi təqdim edilir. “Azadlıq”, “Əsgərə məktub”, “Qarabağ şəhidim”, “O fevral”, “Şuşa”, “Xarı bülbül”, “Şuşada vurulan vertolyot”, “Qurbanam”, “Şəhidim”, “Qarabağ” kimi şeirlərində şair bu mövzuları pafosdan uzaq, lakin yüksək emosional gərginliklə təqdim edərək vətənpərvərlik anlayışını insanın öz kökü, yaddaşı və mənəvi məsuliyyəti ilə üz-üzə qoyur.

 

Kəlmələrə tökəmmirəm

səni...

Sadəcə

gözümdən yaşlar tökülür

misra-misra,

yaşam-yaşam,

Şuşam!

(“Xarıbülbül”)

 

Şairin “Respublika Xatirə Kitabı”na həsr olunan, itkin və əsir düşmüş vətən övladlarındann bəhs etdiyi şeiri neçə-neçə gözü yolda qalan anaların, bacıların ağısı, qəlb yanğısıdır. O bu şeirdə təkcə şair deyil, millətinə qəlbi yanan bir el qızıdır, anadır, bacıdır, övladdır. Ölkəmizin, millətimizin tarixi keçmişini öz səhifələrində qürurla qoruyub saxlayan bir kitabın dəyərini Həyat Şəmi özünün poetik dili ilə şeirin batinində, ədəbiyyatın ruhunda hifz edir:

 

Qırmızı kitab unutmamışdı heç kimi-

qardaş, bacı, nənə, baba, əmi, dayı...

Hələ də yolunu gözləyirlər:

– Qayıt, bala, qayıt!

 

Hələ də yolunu gözləyirəm,

itkin düşmüş,

əsir, girov götürülmüş

Soydaşım,

yeni ünvanın mübarək!

“Ümid qapısı” kimi açdım kitabı,

açdım və saxladım...

Və...

“Vətən sağ olsun” deyib,

hər şeyi cızıq-cızıq

alın yazısına bağladım.

(“Xatirə kitabı”na)

 

Sevgi mövzusu Həyat Şəminin poeziyasında xüsusi, lakin klassik çərçivədən kənar şəkildə təqdim olunur. Bu sevgi çox vaxt itirilmişdir, gecikmişdir və ya yarımçıq qalmışdır. Şair üçün sevgi nəticə deyil, prosesdir. Bəzən sevgi xatirəyə çevrilir, bəzən də insanın içində qalan bir boşluq olur. Amma bu boşluq dağıdıcı yox, düşündürücüdür:

 

Həbs olunmuş bir sevgi var

dördkameralı qəlbimdə.

Hamısında o yatır...

 

Həyat Şəmi sevginin pafosundan qaçır. Sevgi burada daha çox səssiz razılaşma, taleylə barışma, içdən gələn qəbul halıdır. Bu isə müasir insanın emosional vəziyyətinə daha uyğundur:

 

Baxır hey arxanca gözüm,

Gözümdə mirvari düzüm,

Doğulmayan körpəmizin

adını sən qoy.

 

Bu qədərmiş… bitdi oyun,

Boğazımda sevgim düyün.

Ürəyinə öz sevdiyin

Qadını sən qoy.

Adını sən qoy…

(“Adını sən qoy”)

 

Şairin dili və üslubu onun poeziyasının əsas dayaqlarındandır. Həyat Şəmi sözlə ehtiyatla davranır. O, dili yormur, cümlələri şişirtmir. Metaforalar sadədir, lakin dəqiqdir. Bu sadəlik poeziyanı zəiflətmir, əksinə, gücləndirir. Çünki şair sözün emosional enerjisinə inanır.

Onun poetik dili gündəlik danışıqla ədəbi dil arasında incə tarazlıq yaradır. Bu, oxucunu mətndən uzaqlaşdırmır, əksinə, yaxınlaşdırır. Şeirlər oxucuya “çətin poeziya” hissi vermir, lakin düşüncə baxımından asan da deyil. Bu poeziya səbir tələb edir. Hətta şair gündəlik həyatımızda baş verən mühüm hadisələri, dilimizə yeni daxil olan və sürətlə ümumişlək sözə çevrilən kəlmələri belə öz poeziyasına asanlıqla daxil edə bilir. Bu mənada “İstanbul saatı ilə” kitabının “Pandemiya şeirləri” hissəsi xarakterikdir. Bu hissədə şair bir zamanlar bütün dünyanı, eləcə də Azərbaycanı və Türkiyəni öz ağuşuna almış pandemiya bəlasına incə göndərmələr edir, o günləri bir daha oxucuya xatırladır. “#EvdeQal”, “Karantində qal indi”, “Koronaviruslu Bakım” kimi şeirlərdə həmin dövrdə dilimizə daxil olan sözlər, şüarlar böyük ustalıqla şeir dilinə uyğunlaşdırılıb:

 

Yenə könlümə düşdün,

Varmı başqa yol indi?

Qəlbimin köşəsində

Karantində qal indi!

(“Karantində qal indi”)

 

Təbiət obrazları Həyat Şəminin poeziyasında simvolik məna daşıyır. Payız – tükənmişlikdir, gecə – daxili dialoqdur, yağış – təmizlənmə ehtiyacıdır, külək – dəyişiklik qorxusudur. Təbiət burada insanın psixoloji vəziyyətinin davamıdır. Şair təbiəti seyr etmir, onunla birgə yaşayır.

Həyat Şəminin poeziyasında tez-tez rast gəlinən bir xüsusiyyət də yarımçıqlıq effektidir. Şair çox vaxt fikri tamamlamır, misranı açıq qoyur. Bu açıq qalan yerlər oxucu üçün boşluq deyil, iştirak məkanıdır. Oxucu mətni tamamlayır, onu öz həyatına uyğunlaşdırır. Bu isə poeziyanın interaktiv təbiətini gücləndirir.

Bu poeziya sürətli oxu üçün deyil. Həyat Şəminin şeirləri tələsməyi sevmir. Onlar sakit oxunuş, təkrar baxış, daxili dinləmə tələb edir. Bu poeziya oxucunu informasiyaya boğmur, hissə aparır. Xüsusən kitabın 3-cü – “Qısa şeirlər” adlı hissəsində yer almış poeziya nümunələrini misal göstərə bilərik:

 

Bir dəli şeytan deyir,

bəlkə, keçdiyin zamanı

geriyə doğru dərk edəsən...

Çıxasan qaldığın yerdən,

bütün yaşadıqlarını

ikiayaqlı tərk edəsən,

İstanbul!

 

Nəticə olaraq demək olar ki, Həyat Şəmi müasir Azərbaycan poeziyasında özünəməxsus, səssiz, lakin təsirli poetik məkan yaradan şairlərdəndir. Onun poeziyası zamanla köhnəlmir, çünki konkret dövrün hadisələrinə yox, insanın dəyişməyən daxili vəziyyətinə toxunur.

Həyat Şəminin şeirləri oxucunu dəyişdirməyi qarşısına məqsəd qoymur. O, oxucunu özünə qaytarır. Bu poeziya insana “sən tək deyilsən” hissini yaşadır.

Bəlkə də, poeziyanın ən böyük gücü elə insanın içindəki səssizliyi sözə çevirməyi bacarmaqdır. Həyat Şəmi bu səssizliyin şairidir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.05.2026)

 

Əkbər Qoşalı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

 

Azərbaycan Milli Xalça Muzeyində “Sənət körpüsü… Azərbaycan–Türkiyə” sərgisi açılıb. Bu sərgi, iki dövlətin ortaq yaddaşının, Turan ruhunun, tarixi sədaqətin və mədəni təfəkkürün kətan üzərində dil açması idi…  Qələmə and olsun! – belə bir deyim var; sərginin açılış günü bu andın yanında “Fırçaya and olsun!” yəmininin də doğduğunu deyə bilərik.

 

Əslində, sənətin də geopolitikası var.

Bəzən dövlətlərin imzalaya bilmədiyi mənəvi anlaşmaları rəssamlar çəkir.

Bəzən diplomatiyanın nələrisə ertələdiyi günlər rənglər danışır.

Və Azərbaycan Milli Xalça Muzeyindəki sərgidə danışan – təkcə qrafit, karandaş, rəng olmadı;

danışan tarixin özüydü… yaddaşıydı danışan… danışan “Bir millət, iki dövlət” fəlsəfəsinin sənət dilinə çevrilmiş halı idi…

 

Eldəniz Babayevin “Sənət körpüsü”, əslində, çağdaş türk mədəniyyət atlasının vizual manifesti, yeni rənglə çağırışı kimi gəldi mənə. Burada Atatürk, Heydər Əliyev həm tarixi şəxsiyyət, həm dövlət ağlı, iradə təcəssümü idi. 

Ənvər, Nuru, Kazım Qarabəkir, Səməd bəy Mehmandarov kimi paşaların obrazı isə kətan, qalın kağız üzərindən incə-incə canlanıb, bir millətin yaddaş nöqtələri kimi yenidən dirçəlir... 

 

Bu sərgidə ən çox diqqət çəkən məqamlardan biri də,

rəssamın sanki portret çəkməkdən daha çox xarakterin tarixini çəkməsidir.

 

Atatürkün baxışlarında bir imperiyanın küllərindən doğan iradə,

Heydər Əliyevin düşüncəli çöhrəsində dövlət quruculuğunun təmkinli fəlsəfəsi,

Əhməd Cavadın üzündə istiqlal nisgili,

Yunus Əmrədə isə türk ruhi gücünün mənəvi sonsuzluğu görünür… 

 

“Sənət körpüsü” adı, əlbəttə, təsadüfi sayıla bilməz; burada körpü coğrafiyalar arasından daha üstün –

ruhlar arasındadır...

 

Bakı ilə Ankara arasında,

Qarabağla Sakarya arasında,

Yunus Əmrə ilə Hüseyn Cavid arasında,

Aşıq Veysəllə Xəlil Rza arasında görünməz bir estetik yol uzanır, uzanır, uzanır… “Uzun, incə bir yol”dayıq zatən; zatən bizimçün yollar yolu “Ortaq türk keçmişindən ortaq türk gələcəyinə” gedən ulu Yoldur.

 

Bu sərgidə Türk dünyası “siyasi xəritə” olmaqdan çıxaraq, “mədəni taleyüklülük” kimi görünür. Bax, bu, çox önəmlidir.

Çünki XXI yüzildə millətləri sınırlardan daha irəli – ortaq yaddaş qoruyacaq.

Ortaq yaddaşı isə ən çox sənət yaşadır, sənət!.

 

Eldəniz Babayevin əsərlərində diqqət çəkən başqa bir özəllik də milli romantizmlə realist dəqiqliyin harmoniyasıdır.

Onun qrafik işlərində kölgə yalnız texniki element kimi görünmür – belə deyək, psixoloji qata çevrilir.

Bəs işıq? Hə, bax, işıq isə fiziki parametrləri ötən mənəvi işarədir. – Rəssamın adı Eldəniz, soyadı Baba, ürəyi Türk dünyalı olunca belə olacaqdı təbii.

 

Budur, “Atatürk İş Bankçıları salamlayır – 1927”! – Əsərdəki salamlaşma səhnəsi, bütövlükdə çağdaş türk tarixinin metaforuna çevrilmirmi? – Dəniz var, gəmi var,

hərəkət var, irəliləyiş var… ən əsası – gələcəyə inam var!

 

Sərginin 19 May – Atatürkü Anma, Gənclik və İdman Bayramı günündə açılması da xüsusi simvolik anlam daşıyırdı.  Çünki bu sərgi gəncliyə belə bir ismarıc verir: millətlər yalnız iqtisadiyyatla böyümür, millətlər yaddaşla böyüyür. Yaddaşını itirən toplumun gələcəyi də kövrəkləşər.

 

Sərgiyə ev yiyəliyini məhz Azərbaycan Milli Xalça Muzeyinin etməsi də ayrıca kulturoloji anlam daşıyır. Xalça özü də bir yaddaşdır. Əməkdar rəssam, sənətşünas-alim Məmmədhüseyn Hüseynovun ünlü kitabının adı ilə desək, türkün sənət yaddaşında hər XƏTTİN ŞİFRƏSİ var!

İlmə-ilmə toxunan tarixdir xalça.

Və Eldəniz Babayevin tabloları ilə Azərbaycan xalça estetikası arasında görünməz bir ruh yaxınlığı hiss olunur.

 

İştirakçısı olduğum açılış bir daha göstərdi ki, Türk dünyasının inteqrasiyası yalnız siyasi platformalarda baş vermir.

Bu inteqrasiya bəzən bir rəssamın yaradıcılıq odasında (emalatxanasında) başlayır…

bir şairin misrasında davam edir…

bir saz havasında yaşayır…

və bir sərgidə xalqın ruhuna çevrilir…

 

“Sənət körpüsü” sərgisi… duyulan sərgidir.

Bu sərgidən çıxarkən ağlımda bir fikir qaldı – Türk dünyasının ən böyük sərvəti ortaq ruhdur!

 

TURANA QILINCDAN DAHA KƏSKİN, ULU QÜVVƏT,

YALNIZ MƏDƏNİYYƏT, MƏDƏNİYYƏT, MƏDƏNİYYƏT! (H.Cavid)

 

Ortaq türk bayrağımız və yaradıcılıq bayrağımız daim uca olsun!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Ölkənin bir nömrəli qəzəlxanı Əliağa Vahiddir. Böyük söz ustadı Əliağa Vahidin tələbələri də həmişə sayılıb seçiliblər.

O cümlədən, Əliağa Bakir də.

 

Məhəmməd Füzuli ədəbi məktəbinin görkəmli nümayəndələrindən biri olan Əliağa Bakir (Əliağa Hacıağa oğlu Rzayev) 1923-cü il noyabrın 1-də Bakının Maştağa qəsəbəsində fəhlə ailəsində anadan olub.

Uşaqlıqdan qəzələ meyl salıb.

Əliağa Bakir ədəbi fəaliyyətə 1940-cı illərdən başlayıb.

O, 2200-dən artıq qəzəl və müxtəlif janrlarda yazılan şeirlərin, eləcə də, 5 poema müəllifidir. Onun əsərlərində yüksək insani keyfiyyətlər və mənəvi dəyərlər ana xətt olaraq görülməkdədir. Yaşadığı həyat qələmə aldığı nəzm əsərlərində öz əksini tapıb. Bir çox şeir və qəzəli dövri mətbuatda dərc olunub, bəstəkarlar tərəfindən musiqi bəstələnib, muğam ustaları tərəfindən ifa edilib.

 

 Yaradıcılığı haqqında radio və televiziya verilişləri hazırlanıb. “Yazıçı” nəşriyyatı tərəfindən 1978 və 1986-cı illərdə buraxılam “Qəzəllər” toplusunda Əliağa Bakirin bir sıra qəzəlləri çap edilib.

 Bundan əlavə, şairin “Eşq ilə gülmüş təbiət” (1990), “Tarixlərdən gələn səslər” (1991), “Qabusnamə lövhələri” (1992) və “Min bir gözəl, min bir qəzəl” (1994) adlı kitabları kütləvi tirajla çapdan çıxıb.

Əliağa Bakir 22 may 1998-ci ildə Bakıda vəfat edib. Qəbri ata yurdu Maştağa kəndindədir.

Bugünkü anım günüdə onu fəxarətlə anırıq.

 

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.05.2026)

 

Habil Yaşar,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

 

Ədəbiyyata duyduğu sevgi və fərqli düşüncə tərzi ilə seçilən gənc qələm sahiblərini tanıtmaq hər zaman xüsusi önəm daşıyır. Bu gün sizə yaradıcılığı ilə diqqət çəkən daha bir istedadlı gəncimizi təqdim etmək istəyirəm.

Flavus (Həmdullayeva Mənzər Pərviz) 26 avqust 1995-ci ildə Şamaxı rayonunda anadan olub. Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində tarix müəllimliyi ixtisası üzrə təhsil alıb. Daha sonra Bakı Dövlət Universitetində sosial fəlsəfə ixtisası üzrə magistratura təhsili alıb.

“Mücrü” nəşriyyatının təşkil etdiyi “Gənc yazarlar” müsabiqəsində iştirak edərək qalib olub. Müəllifin “Təzadlar içində eynilik” adlı kitabı çapdan çıxıb.

Sizə isə onun bir hekayəsini təqdim edəcəyəm.

 

 

FLAVUS,

“İKİ FİNCAN”

 

Günəş oyanmadan gözlərimi açmış, bəyaz tavanı izləyirdim. Bu gün yorğunluğumu daha çox hiss edirdim. Həftələr idi ki, ertələdiyim bir qarşılaşma... Qaçmağa çalışırdım, yoxsa ciddi məsələ olaraq qiymətləndirmirdim. Əslində, ara-sıra sorğulayırdım. Nə idi ki, belə səssiz-sədasız keçib gedər dediklərim? Dünən cəsarətimi toplamışdım. Beləcə, bugünkü görüşə gedəcəkdim. Yataqdan qalxıb jaketimi geyindim. Yaz gəlsə də, hələ də səhər sərinliyi insanın cismini ürpədirdi. Təmiz hava almaq istəyirdim. Mətbəxə keçdim. Fikirli olduğumda mütləq isti çay ya da qəhvə içməyi çox sevirdim. Düşüncələr ruhumu zəmhəri bir soyuqda donduranda məni isidirdi. Bu gün çay içəcəkdim. Suyu çaydana doldurub sobanın üstünə qoydum. 7-8 dəqiqəyə qaynayacaqdı. Mətbəxin pəncərəsində gözlərimi bağçaya zillədim. Düşünmürdüm. Sadəcə ayaq üstə dayanmış, suyun qaynama səsini gözləyirdim. Bir neçə dəqiqə sonra dəmliyə çay əlavə etdim. Sonra ətirli çayı sevdiyim üçün kəklikotu və qızılgül qönçəsinin qurudulmuşunu ayırıb dəmliyin yanına qoydum. Artıq su qaynamışdı. Çayın üzərinə az miqdar su əlavə edib dəmliyi dəmə qoydum. Bir neçə dəqiqə sonra isə üzərinə kəklikotu yarpaqlarını və qızılgül qönçələrini atmışdım. Bir-birinə qarışan ətirli qoxular artıq hiss edilirdi. Bir fincan süzüb bağçaya çıxdım. Sübhün sərin və təmiz havasını ciyərlərimə çəkdim. Fincandan süzülən buxarla çayın meyxoşedici qoxusu məni gülümsətdi. Bir anlıq necə də kiçik şeylərlə xoşbəxt olduğumu düşünüb duruxdum. Hər şey bu səbəbdən olmadımı? Kiçik sevinclərin arxasınca qaçarkən böyük sevinc sədalarından uzaqlaşmışdım. Son bir neçə ay ərzində çiyinlərimdə daşıdığım o yük artıq canımı sıxırdı. İnsanların içində dik qalan qamətim, gecələr çarpayıda bir yumağa çevrilirdi. Güclü idim, hər kəsə qarşı. Özümə qarşı isə o qədər zəif və incik idim ki... Bütün bunların səbəbkarı mən idim axı... Mən səbrin damla-damla böyüyüb göl olduğuna inanmışdım. Zəhmətin və fədakarlığın ən ali xilaskarlıq olduğunu öyrənmişdim. Məsumiyyətin bütün daş qəlbləri kül etdiyinə ümid etmişdim. Elə deyildi. Təcrübə etdim və öyrəndim. Hər acının bir dili var. Mərhəmət bütün qəlblərin açarı deyildi. Bəzən səni böyük zindanlara həbs edən zəncir olur. Mən anlamışdım. Yalnız mərhəmət duyğusu olan canlılara mərhəmət etməliyik. Ancaq gec idi. Düşüncələrimdə fikir-fikirə qaçarkən günəş artıq öz yuvasını tərk edib insanları da isti evlərindən ayırmışdı. Bir neçə saat evdəki işlərimi həll edib taksi ilə həmin məkana getdim. Öncədən rezerv etdirdiyim üçün istədiyim masada əyləşə bildim. Dəniz pəncərədən içəri boylanacaq qədər yaxın idi; mən də qarşısında əyləşdim. İki fincan qəhvə söylədim. Hər zamankı adəti olaraq gecikirdi. Ümid edirəm ki, qəhvəsi soyumadan gəlib çata biləcəkdi. Bir neçə dəqiqə sonra iki qəhvə fincanı masaya qoyuldu. Təzə qəhvənin qoxusu dodaqlarıma yüngül bir gülüşü qonaq gətirdi. İçimdən “sevmək budur” dedim. Dadına baxmadan belə o, sənin sevdiyin bir dəyərdirsə, xoşbəxt ola bilirsən. Qəhvəmdən ilk uddumu almışdım ki, səssizcə qarşıma oturdu. Hər zaman belə səssiz və sədasız gəlməyi sevirdi. Mən bu günə kimi onunla hesablaşmağı heç sevməmişdim. Bu gün hər şeyin fərqli olacağını bilirdim. Çünki onun belə ehtimal etmədiyi bir məsələdə artıq söz sahibi idim. Gözlərindəki həyəcan, saflıq, mərhəmət duyğusu artıq solmuşdu. Bir zamanlar işıltısı ilə gözləri qamaşdıran o ruh sönmüşdü. Hirsli idi. Gözlərini soyumaqda olan qəhvəyə zilləmişdi. Nəfəs alış-verişi getdikcə sürətlənirdi. Bu onun necə qəzəbləndiyini göstərirdi. Ona nəfəs almağa imkan vermək istədim.

- Çox hiddətli görsənirsən...

Yavaşca gözlərini fincandan çəkib baxışlarını mənə tərəf doğrultdu. Bir neçə saniyə sanki simamdakı hər zərrəni xatırlamaq üçün rəsm edirdi. Sonra boğuq və xırıltılı səslə dedi:

- Hər şeyi unuda bilirsən, elə deyilmi?

Sanki məndən hesab soruşurdu. Səsi masadakı bütün havanı dondurmuşdu. O, hər zaman çox güclü idi. Sonra ironik bir gülüşlə:

- Ancaq sənə də ağır gəldi o cümlə...

İliklərimə qədər tərifsiz o acını hiss etdim. Birinin o cümləni üzümə vurmağından elə çox qorxurdum ki... O qorxmadı, mənim qorxumu da görməzdən gəldi. “O həmişə belə qəddar idi?” deyə özümə sual etdim. Buraya gələrkən ümid etmişdim ki, bu məsələ masada açılmayacaq. O isə yalnız bu məsələdən danışacağını göstərmişdi. Sanki mənə düşünmək üçün zaman vermişcəsinə əlini qəhvə fincanının qulpunda gəzdirib davam etdi:

- Bu hekayədə ən günahsızı sən idin. Bunu heç vaxt unutma.

Sözlərini bitirib dərindən nəfəs alaraq əlavə etdi:

- Necə də pafosla səslənir, elə deyilmi?

Son günlərdə hiss etmədiyim həmin keylik artıq sürətlə barmaqlarıma hücum edib dirsəyimə qədər irəliləmişdi. Sol qolum tamamilə ağrılaşmışdı. Bir yükə çevrilmişdi sanki. Onun gözlərindəki əzab daha ağrılı idi. Nəfəsim daralırdı. Ağlamamaq üçün gözləri ilə savaşırdı. Hər nəfəs alışı gözlərinə bir təhdid idi. Mənim gözlərim isə dolmadan iki damla yaşla vidalaşdı. Ani və qəfil, heç bir duyğu hiss etmədən sadəcə yanaqlarımdan süzülüb masaya düşdü. Baxışları düşən göz yaşlarımı izlədi. Masada o iki damlanın islatdığı hissəyə sabitləndi. Artıq nəfəs-nəfəsə qalmış o acı hiss edilmirdi. Sanki onun yerinə göz yaşlarım hesab ödəmişdi. Onunla danışmalı idim. Buna görə də sözə başladım:

- Dediyin cümləni eşitmək belə tüklərimi ürpərdir. Düşün ki, böyük savaşın içindən iki nəfər sağ çıxır. Və sən o savaşda hər şeyini itirirsən. Həmin insanı qorumaq üçün. Verdiyin qurbanların acısı yalnız o səninlə yeni bir savaşa girsə dinəcəkmiş kimi hiss etdirir. O isə sənə bu cümləni deyib arxasını çevirib gedir. O an ağlını itirəcəkmiş kimi olursan. Sən bütün fədakarlıqları o yeni savaşa girmək üçün etmişdin. İndi isə tək başına o savaşa girəcəksən. Amma böyük acıları qəlbinə möhürləyərək. Dayanılmaz bir acıdır. İnan, bu məsələdə çox düşünmüşəm. Nə edəcəyimi o qədər bilmirdim ki... Sən mənim toxunulmazımsan. Qəlbimdəki ən gizli və sirli qapının sahibi. Mərhəmətin ən gözəli sənin qəlbindir.

Nəfəs almaq üçün susdum. İndi deyəcəklərim ona çox ağır gələcəkdi. O da nə demək istədiyimi onsuz bilirdi. Əlini qəhvə fincanından çəkib dalğaları ilə üsyan edən dənizə baxdı. Sonra pıçıltı ilə dedi:

- Bu gün seçim edirsən. Yaşamaq üçün həyatda qalmalısan. Səni bütün dünyasının qəhrəmanı edən balaca üçün. Mənə böyük bir cəza kəsirsən. Məhbus etmək ağır deyilmi? Niyə öldürməyi seçib tamamilə başqa biri olmursan?

Yenə gözlərim dolmuşdu. Ona demək istədiklərim o qədər ağır idi ki...

- Sən çox məsum idin. Saflığını öldürə bilmirəm. Səni sadəcə gizlədə bilərəm. Bir daha qarşılaşmamaq üçün. Çəkdiyin acılara layiq olmadığını düşünürəm. Beləcə üsyankar birinə çevrilirəm. Sənin üçün ədaləti qorumaq adına savaşsam, o balacanın qəlbinə qorxu salacağam. Düşünmə ki seçim edirəm. Sənin yaralandığın qədər onun da yaralanmağını istəmirəm. Çünki səni sağalda biləcək heç bir duyğu ilə qarşılamadım. Ümidim bir tək Tanrıyadır. Səni yalnız Onun görə biləcəyi qəlbimə həbs edəcəyəm. Qəlbimi bir məzara çevirə bilmərəm, ancaq məhbəs ola bilər. Çünki öldürsəm, Tanrı əfv etdiyimi anlayacaq. Səni məhbus etməliyəm ki, Tanrı ədaləti bərpa etsin. Mən unutsam da, O unutmayacaq.

Artıq səhərin o qovurucu günəşi buludların arxasında qalmışdı. Səmanı qara buludlar zəbt etmişdi. Tutqun havanın büründüyü an o, boğuq səsi ilə davam etdi:

- Mənimlə birlikdə davam edə bilməzsən. Məni öldürmək ədalətsizlikdir. Sən, mən və o balaca üçün ən doğru qərarı vermisən. Məhbus edirsən, çünki bir gün Tanrının qisasımı aldığını görmək istəyirsən. Ona görə ki, mən heç vaxt hesablaşmamışdım. Hər şeyi Tanrıya həvalə etmişdim. Mənim kimi seçim edərək mənə də mərhəmət edirsən. Bilirsən, çox qürurluyam. Sən bacardın deyə. Dimdik ayaqdasan. Mən sənin qəlbindəki o məsum qızam. Sən isə mənim xəyallarımdakı o möhtəşəm anasan.

Onun sözləri o qədər ürəkdən deyilmişdi ki, ona necə təşəkkür edəcəyimi bilmədən məhcub olmuş bir təbəssümlə dilləndim:

- Sən mənim ən yaxın dostumsan. Məni yenə də anladın.

Göz yaşları yanaqlarımdan süzülərkən gülümsədim. Ayağa qalxdı. Sonra qapıya yönəldi. Yanımdan keçərkən əyilib qulağıma pıçıldadı:

- Tanrı ədaləti bərpa etdiyi gün məni o məhbəsdə tək qoyma. Birlikdə ağlamalıyıq.

Həmin an mənim üçün zaman dayanmışdı. Gözlərim onun qəhvə fincanına sabitlənmişdi. O, heç soyuq qəhvə sevməzdi. Nadir hallarda buzlu qəhvə içərdi. Buz kimi olmuş həmin qəhvə də onun qəlbi kimi soyumuşdu. Bir anda eşidilən qarsonun səsi məni düşüncələrin buxovlarından ayırıb həmin ana geri qaytardı:

- Xanım, deyəsən qonağınız gəlmədi. Qəhvəni dəyişimmi?

Təbəssüm etdim.

- Gəlmişdi. Daha qəhvə sevmədiyi üçün içmədi. Mənə soyuq qəhvə verə bilərsiniz? Özümlə aparacağam.

Hesabı ödəyib oradan ayrıldım. Dəniz sahilində addımlayacaqdım. Hiss edirdim. Tanrını... Hər şeyi Ona həvalə etdiyim üçün. Göylərdən süzülən damlalar bütün vücudumu islatmışdı. Əlimdəki qəhvə fincanına düşən damlalar çox gözəl görsənirdi. Ömrümə 8 il idi ki, quraqlıq çökmüşdü. Heç yağış yağmamışdı. İndi Tanrı sanki imtahanımı keçdiyim üçün məni mükafatlandırırdı. Ömrüm artıq bərəkətli olacaqdı. Mən yenidən çiçək açan ruhumla yeni bir savaşın ən güclü və qorxmaz qəhrəmanı olacaqdım...

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.05.2026)

 

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

 

1986-cı ildə ekranlaşdırılan “Burulğan” filmi, rejissor Əbdül Mahmudov tərəfindən çəkilmiş və Azərbaycan kinosunda kriminal-psixoloji çalarları ilə seçilən maraqlı ekran əsərlərindən biridir.

 

Filmin adı təsadüfi deyil. “Burulğan” burada təkcə hadisələrin qarışması deyil — insanın düşdüyü mənəvi girdabın rəmzidir. Elə bir girdab ki, ora düşən insan çıxmaq istəsə də, hər addımda bir az da dərinə batır.

 

Filmdə nədən söhbət gedir?

Film insanın pula, asan qazanca və şöhrətə meylinin onu necə dəyişdirə bildiyini göstərir. Hadisələr elə inkişaf edir ki, personajlar əvvəlcə adi görünən qərarların içində yavaş-yavaş daha böyük problemlərə sürüklənirlər.

Burada hər şey birdən baş vermir. İnsanlar bir anda pis olmur. Hər şey kiçik güzəştlərlə başlayır:

“Bir dəfəlikdir...”

“Heç kim bilməz...”

“Bir az da göz yummaq olar...”

Amma zaman keçdikcə həmin qərarlar insanı mənəvi uçuruma aparır.

Film çox tanış həqiqəti göstərir:

İnsan bəzən böyük səhvi bir anda yox, kiçik yanlışları adi sayaraq edir.

 

Burulğanın içində qalan insanlar

Filmdəki qəhrəmanlar sadəcə yaxşı və ya pis insanlar deyil. Onlar zəiflikləri olan insanlardır.

Kimi pula aldanır,

kimi vəzifəyə,

kimi qorxuya,

kimi isə şöhrətə.

Və məhz bu zəifliklər onları görünməz burulğanın içinə salır.

Ən maraqlı tərəfi budur ki, film boyu tamaşaçı anlayır:

Burulğan bəzən kənardan yox, insanın öz daxilindən başlayır.

 

Əbdül Mahmudovun qurduğu gərgin atmosfer

Rejissor Əbdül Mahmudov filmi yalnız hadisələr üzərində qurmur. O, gərginliyi obrazların psixologiyası ilə yaradır.

Baxışlar, tərəddüdlər, susqunluqlar — hər biri personajların daxilində gedən savaşın hissəsinə çevrilir.

Tamaşaçı sadəcə nə baş verdiyini yox, niyə baş verdiyini də anlamağa başlayır.

 

Filmin əsas ideyası

“Burulğan” bir sual verir:

İnsan çətin seçim qarşısında vicdanını qoruya bilirmi?

Çünki bəzi yollar başlanğıcda rahat görünür. Amma sonradan insan anlayır ki, girdaba düşüb.

 

Yekun

Həyatda bəzi səhvlər var ki, geri dönüşü olmur.

Bəzi qərarlar var ki, insanı özü ilə birlikdə aşağı çəkir.

“Burulğan” bizə xatırladır:

İnsan bəzən düşdüyü uçurumu gec görür — artıq çıxmaq çətin olanda.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Viktor Hüqo!

Dünyanın elə bir guşəsi tapılmaz ki, orada bu dahi yazıçını tanımasınlar, əsərlərini sevə-sevə oxumasınlar.

Bugünkü günü dünya onun anım günü kimi qeyd edir.

 

Viktor Hüqo 26 fevral 1802-ci ildə dünyaya gəlib. Viktor-Mari Hüqo imperiya generalı Cozef Leopold Siqisber Hüqonun və rəssam Sofiya Trebuçetin ən kiçik oğludur. Hüqo gizli olaraq və anasının istəyinin əksinə olaraq, uşaqlıq dostu Adele ilə evlənib. Hüqo başlıca olaraq özünün poetik və dramatik əsərləri ilə şöhrət qazanıb.

Nəzm əsərləri arasında "Düşüncələr" (Les Contemplations) və "Əsrlərin əfsanəsi" (Légende des siècles) kimi poemaları daha məşhurdur. Dünya oxucularının isə ən çox bəyəndiyi əsərləri yəqin ki, "Səfillər" (Les Misérables, epopeya) və "Paris Notrdam kilsəsi"(Notre Dame de Paris), "Edam Məhkumunun Son Günü" romanlarıdır.

Əsərləri bir qayda olaraq yaşadığı dövrün və cəmiyyətin siyasi, sosial problemləri və mədəni həyatda baş verən hadisələri canlandırır. Fransa teatr tarixində Kromvel və Hernani əsərlərini yazması, onu fransız romantizminin liderlərindən biri kimi təsdiqləyib. Xüsusi ilə Lureksiya Bordjiya və Ryu Blaz pyesləri onu bu sahədə daha da məşhurlaşdırıb.

Poetik yaradıcılığına bir neçə lirik şeir toplusu daxildir, bunlardan ən məşhurları 1826-cı ildə nəşr olunan Mədhiyyələr və Balladalar, 1831-ci ildə Les Feuilles d'automne və 1856-cı ildə Les Contemplationsdır. 1853-cü ildə nəşr edilmiş və 1859–1883-cü illərdə nəşr olunan "Əsrlərin əfsanəsi" tarixi poeması dünya ədəbiyyatına verilmiş ən önəmli epik əsərlərdən biridir.

 

Roman yazarı kimi 1831-ci ildə yazdığı Paris Notr-Dam kilsəsi və 1862-ci ildə yazdığı Səfillər əsərləri ilə dünya miqyasında böyük populyarlıq və uğur qazanıb. Onun çoxsaylı işlərinə əsasən siyasi yazılar və çıxışlar, səyahətnamələr, qeydlər və xatirələr topluları, ədəbi şərhlər, çoxlu məktublaşmalar, əksəriyyəti mürəkkəblə çəkilən dörd minə yaxın rəsm əsəri, həmçinin daxili bəzəklərin dizaynı və fotoqrafiyaya töhfələr də daxildir.

İctimai müzakirələrdə sərt və qəti çıxış edərək fəal iştirak edən Viktor Hüqo İyul monarxiyası və İkinci və Üçüncü Respublikalar dövründə parlamentari olub. Sülh və azadlığa bağlı olan və insan səfalətinə həssaslıqla yanaşan bir çox sosial islahatların lehinə danışması, ölüm cəzasına qarşı çıxması və vahid Avropa ideyasını dəstəkləməsi, İkinci Fransa imperiyası dövründə imperatorun əmri ilə Cersi və Gernsidə təxminən iyirmi il sürgünə göndərilməsi ilə nəticələnib.

Ömrünün ikinci hissəsindəki qətiyyətli respublika öhdəliyi və nəhəng ədəbi yaradıcılığı onu simvolik bir xarakterə çevirə bilib. Onun üçün ölümündən on gün sonra 1 iyun 1885-ci ildə, Üçüncü Fransa Respublikası dövlət səviyyəsində dəfn mərasimi təşkil edilib və cənazəsi Parisdəki önəmli fransız intellektuallarının dəfn edildiyi fəxri Panthéon məzarlığına köçürülüb.

 

Kitabları

- "İsland Han" (1823) ilk romanı

- "Yeni mədhiyyələr" şeirlər toplusu (1824)

- "Büq-Jarqal" (1826) povesti

- "Kromvel" (1827) dramı

- "Mədhiyyə və balladalar" (1828)

- "Şərq poemaları" (1829)

- "Marion de Lorm" (1829) dramı

- "Ernani"(1829) dramı

- "Gənc Fransa" inqilabının himni olacaq mədhiyyə (1830)

- "Notrdam kilsəsinin qozbeli" (1831) romanı

- "Kral əylənir" (1832) dramı

- "Edam Məhkumunun Son Günü" (Le dernier jour d’un condamné) (1832) povesti

- "Səfillər" roman-epopeyası (1852–1862)

- "Vilyam Şekspir" (1864)

- "Küçə və meşələrin nəğmələri" (1865)

- "Dəniz zəhmətkeşləri" (1866)

- "Gülən adam" (1869) romanı

- "Doxsan üçüncü il" (1874) romanı

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.05.2026)