Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyatvə İncəsənət" Beyləqan və İmişlitəmsilçisi,

BeyləqanrayonMədəniyyətMərkəzininrejissoru, "Gənclik" xalqteatrının rəhbəri, "Haberdili.com"-un Azərbaycannümayəndəsi

İnsan ünsiyyəti tarix boyu əsasən söz üzərində qurulmuşdur. Dil, düşüncənin ifadə vasitəsi kimi qəbul edilmiş, mədəniyyətlərin formalaşmasında və ötürülməsində mühüm rol oynamışdır. Lakin bütün bunlara baxmayaraq, insan təcrübəsinin elə qatları mövcuddur ki, onları sözlə ifadə etmək ya qeyri-mümkündür, ya da sözlər həmin dərinliyi tam şəkildə çatdıra bilmir. Bu məqamda “sükut” anlayışı ön plana çıxır. Sükut sadəcə danışmamaq deyil; o, özlüyündə bir dil, bir ifadə forması, bəzən isə sözlərdən daha güclü bir ünsiyyət vasitəsidir.

Bu esse, sükutun ünsiyyət sistemindəki yerini, onun psixoloji, estetik və mədəni aspektlərini araşdıraraq “danışmadan anlatmaq” fenomeninin mümkünlüyünü təhlil etməyi məqsəd qoyur.

Sükutun fəlsəfi mahiyyəti

Sükutun fəlsəfi təhlili bizi insan varlığının ən dərin qatlarına aparır. Qərb fəlsəfəsində Ludwig Wittgenstein məşhur şəkildə qeyd edirdi: “Haqqında danışmaq mümkün olmayan şeylər haqqında susmaq lazımdır.” Bu fikir, sükutun sadəcə boşluq deyil, əksinə, ifadə olunmayanın sərhədində dayanan bir anlayış olduğunu göstərir.

Digər tərəfdən, Martin Heidegger sükutu “varlığın açılması üçün bir imkan” kimi qiymətləndirirdi. Onun fikrincə, sözlər bəzən varlığı gizlədir, sükut isə onu daha saf şəkildə üzə çıxarır. Bu yanaşma, sükutun yalnız kommunikasiya vasitəsi deyil, həm də ontoloji bir hadisə olduğunu göstərir.

Şərq fəlsəfəsində isə sükut daha çox daxili harmoniya və idrakla əlaqələndirilir. Zen buddizmi təlimlərində sükut, həqiqətə çatmağın əsas yollarından biri kimi qəbul olunur. Burada sözlər deyil, birbaşa təcrübə və hiss ön plandadır.

Psixoloji baxımdan sükut

Psixologiyada sükut çoxqatlı bir fenomen kimi dəyərləndirilir. İnsanlar bəzən sözlərdən qaçaraq sükuta sığınırlar. Bu, qorxu, travma, ya da sadəcə ifadə edə bilməməkdən irəli gələ bilər. Lakin eyni zamanda sükut, emosional zənginliyin də göstəricisi ola bilər.

Məsələn, iki insan arasında yaranan dərin bağ çox vaxt sözsüz anlaşma ilə müşayiət olunur. Bu fenomen “qeyri-verbal ünsiyyət” adlanır və insan münasibətlərində böyük rol oynayır. Göz təması, jestlər, mimikalar və bədən dili – bütün bunlar sükutun içində danışan elementlərdir.

Araşdırmalar göstərir ki, ünsiyyətin böyük bir hissəsi məhz qeyri-verbal vasitələrlə həyata keçirilir. Bu isə o deməkdir ki, “danışmadan anlatmaq” yalnız mümkündür deyil, eyni zamanda gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsidir.

Sənətdə sükutun rolu

Sükutun ən güclü ifadə formalarından biri sənətdə özünü göstərir. Xüsusilə teatr və kino bu baxımdan diqqətəlayiqdir.

Teatr səhnəsində aktyorun susaraq yaratdığı təsir bəzən uzun monoloqlardan daha güclü ola bilər. Konstantin Stanislavski sistemində də aktyorun daxili vəziyyətinin səhnədə sözsüz ötürülməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Aktyorun baxışı, nəfəsi, bədəninin ən kiçik hərəkəti belə tamaşaçıya güclü mesaj verə bilər.

Kino sənətində isə sükut bəzən dramatik effektin əsas vasitəsinə çevrilir. Charlie Chaplin kimi səssiz kino ustaları sözsüz şəkildə milyonlarla insanı güldürə və düşündürə bilmişdir. Onun filmlərində dialoq yox idi, amma duyğu, fikir və sosial mesajlar son dərəcə aydın idi.

Eyni zamanda, musiqidə də sükut mühüm rol oynayır. Nota aralarındakı pauzalar melodiyanın ritmini və emosional təsirini formalaşdırır. Bu baxımdan sükut musiqinin ayrılmaz hissəsidir.

Sükut və mədəniyyət

Sükutun mənası mədəniyyətlərə görə dəyişir. Bəzi cəmiyyətlərdə sükut hörmət və düşüncəlilik əlaməti kimi qəbul edilir. Digərlərində isə sükut narahatlıq və ya ünsiyyətdən qaçmaq kimi yozula bilər.

Məsələn, Şərq mədəniyyətlərində sükut çox vaxt müdrikliyin göstəricisi sayılır. İnsan az danışdıqca daha çox anlayan və düşünən biri kimi qiymətləndirilir. Qərb mədəniyyətində isə açıq və verbal ünsiyyət daha çox təşviq olunur.

Bu fərqlər göstərir ki, sükut universal olsa da, onun interpretasiyası mədəni kontekstdən asılıdır.

Sükutun gücü və təhlükəsi

Sükutun gücü onun çoxmənalılığındadır. O, həm sevgi, həm nifrət, həm razılıq, həm də etiraz ifadə edə bilər. Lakin bu çoxmənalılıq eyni zamanda təhlükə də yaradır. Sükut bəzən yanlış anlaşılmalara səbəb ola bilər.

Məsələn, sosial və siyasi kontekstlərdə sükut razılıq kimi qəbul edilə bilər. Bu isə fərdin mövqeyinin yanlış dərk olunmasına gətirib çıxara bilər. Digər tərəfdən, sükut bəzən müqavimətin də formasıdır — insan danışmayaraq etiraz edir.

“Danışmadan anlatmaq mümkündürmü?” sualına cavab axtararkən görürük ki, sükut sadəcə səssizlik deyil, eyni zamanda bəzən daha təsirli bir ünsiyyət formasıdır. O, sözlərin çata bilmədiyi yerlərə nüfuz edir, duyğuların ən saf halını ifadə edir və insan münasibətlərində dərinlik yaradır.

Sükut, boşluq deyil — o, mənalarla dolu bir sahədir. Onu anlamaq üçün isə yalnız eşitmək deyil, hiss etmək lazımdır.

"Ədəbiyyat və İncəsənət"

(26.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Ürəyində Vətən varsa,

Güc olacaq qollarında.

Hara getsən, hara varsan,

Şam yanacaq yollarında.

Nə hikmətdir, bu, nə sirdir?-

Bir nemətdir vətən eşqi.

Qanımız da Vətən deyir.

Canımız da Vətən deyir…

Belə deyirdi Vətən sevdalı şair - Davud Nəsib.

Bu gün onun anım günüdür – vəfatından tam 23 il ötür.

Onu duymaq üçün oğlu Xəyalın söylədiyi bir əhvalatı dinləmək lazımdır. Bilgəhdə yeni bağ evi alan ailə həyətdə səliqə-sahman yaratmaq istəyir, qurumuş otları da yandırır. Bu zaman bir quşun yuvası və oradakı balaları da yanır. Ondan sonra, yəqin ki, həmin balaları dünyaya gətirən iki quş hər gün eyvana gələr, oradan "ağılarını" deyərdi. Bu, Davud Nəsibə çox pis təsir elədi. Danışardı ki, "özüm hər zaman ata ocağının həsrətini çəkmişəm, doğma yurddan yazmışam, amma hansısa quşun yuvasını yandırdım".

Sonradan o bağ evini satmalı olurlar. "Bu, mənim atam idi - bir quşun yuvasının dağılmasına dözə bilməyən adam...", -deyir Xəyal.

Davud Nəsib 1942-ci il avqustun 25-də Azərbaycanın Qazax şəhərində anadan olub. Qazax şəhər 2 saylı orta məktəbini bitirdikdən sonra Azərbaycan Dövlət Universitetinin kitabxanaçılıq fakültəsində təhsil alıb. Ədəbi fəaliyyətə 1956-cı ildə "Qalibiyyət bayrağı" (Qazax rayonu) qəzetində dərc edilən "Mənim doğma çayım — Mənim Kür çayım" adlı ilk şeiri ilə başlayıb. Həmin vaxtdan fəal poetik yaradıcılıqla məşğul olub.

SSRİ xalqları poeziyasından bədii tərcümələri də vardır. Macar şairi Mikloş Radnotinin şeirlər kitabını Azərbaycan dilinə çevirib. Onun Moskvada "Sovetski pisatel" nəşriyyatı tərəfindən "Anama məktublar" (1974), "Ocaq daşları" (1981) şeirlər kitabları çap olunub. 1966–1969-cu illərdə Azərbaycan SSR Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində incəsənət redaksiyasında redaktor işləyib.

Moskvada, SSRİ Yazıçılar İttifaqı nəzdində olan ikiillik ali ədəbiyyat kursunu bitirib. Sonra Bakıya qayıdıb, "Ədəbiyyat və incəsənət" qəzeti redaksiyasında ədəbi işçi, təsviri sənət şöbəsinin müdiri olub, sonra burada poeziya şöbəsinə rəhbərlik edib. Azərbaycan Yazıçılar İttifaqı Rəyasət Heyətinin üzvü olub.

 1978–1980-ci illərdə Macarıstan Xalq Respublikasında yaradıcılıq ezamiyyətində olub. ÜİLKGİ — XVU qurultayına nümayəndə seçilib. Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri fərmanına (1984), Ümumittifaq və Azərbaycan LKGİ-nin Fəxri fərmanlarına layiq görülüb.

Kitabları

1. Gözüm səni axtarır

2. Dağlar danışsaydı

3. Məhəbbət yolları

4. Ürək sözsüz danışır

5. Ümid qatarı

6. Bizdən sonra yaşayanlar

7. Əsrin laylası

8. Azərbaycan bayatısı (şeirlər və poemalar)

9. Dünya bir körpüdür

10. Karvan gedir

İkinci Dünya müharibəsində atasını itirən Davud Nəsibin ağlına da gəlməzdi ki, qismətinə daha bir savaş, müharibə də yazılıb. Həm də öz evinin, öz yurdunun içində olacaq bu savaş - Qarabağ savaşı. Vətən, yurd, torpaq adlı o böyük həqiqətləri və ağrı-acıları həm şeirlərində, həm nəsr əsərlərində eyni uğurla qələmə alıb.  

Ürəyini boşaltmaq və tarixi həqiqətləri oxuculara daha geniş və maraqlı bir formada çatdırmaq üçün publisistikanın, nəsrin imkanları ona daha geniş və cəlbedici görünürdü. Bu baxımdan həyatının 20 ilindən çoxunu həsr etdiyi "Cavanşir" (2000) və "Cavanşirsiz məmləkət" (2002)  romanlarının meydana gəlməsini özünüifadənin sadə bir forması kimi qiymətləndirmək, ən azından, bir günah olardı.

O, bu əsərlər üzərində çalışarkən müxtəlif arxivlərə baş çəkir, saysız-hesabsız mənbələri araşdırmaqla məşğul olurdu. Bu işdə akademiklər Ziya Bünyadov, Budaq Budaqov, professor Qiyasəddin Qeybullayev onun ən yaxın dostlarına və yol göstərənlərinə çevriliblər. Onların faktlarla, sənədlərlə elmi ictimaiyyətə təqdim etdikləri həqiqətləri Davud Nəsib bədii təxəyyülün gücü ilə daha yüksəkliklərə qaldırmağa çalışır və buna bir sənətkar kimi nail ola bilirdi.

O, bu əsərlər üzərində elə həvəslə, elə əzmlə, elə inadla çalışırdı ki, sanki vaxtın və əcəlin səbirsizliklə onu gözlədiyini bilirdi. Elə bu əsərlərin ardınca - 2003-cü ildə bir maşın qəzasında Davud Nəsibin dünyasını dəyişməsinə də təsadüf kimi baxmaq olmaz. Zatən onun içindəki qəza çoxdan baş vermişdi…

Yazıçı-publisist Bəxtiyar Qaraca yazır:

“Nədən və hardan qaynaqlanırdı şairin bitib tükənməyən bu ağrı-acıları? Harda başlamışdı və harda gözləyirdi bu qəza? Bunun üçün müəllifin son əsərlərini bir də oxumaq məsləhətdir. Davud Nəsibin VII əsrdə yaşamış böyük, qüdrətli Alban hökmdarı, sərkərdəsi Cavanşirin qəhrəmanlıqla zəngin, keşməkeşli, faciəli həyat və fəaliyyətindən bəhs edən "Cavanşir" və "Cavanşirsiz məmləkət" tarixi romanlarını təkrar vərəqlədikcə Aristotelin söylədiyi bir həqiqət yada düşür:

"Poeziya yalnız zahiri əlamətlərin, hadisələrin təsviri deyil. O tarixdən daha ciddi və fəlsəfidir. Çünki tarix olan şeyləri göstərirsə, poeziya ola biləcək şeyləri də göstərir." Məhz bu mənada Davud Nəsibin həm də  vətəninə bağlı, yurd həsrətli bir ziyalı kimi tarixdən, olub keçənlərdən danışarkən daha qabağa gedərək olacaqları da göstərməyə çalışmaq istəyi anlaşılandır.

Əsərdəki hadisələr o qədər canlı və sadə bir dillə təqdim olunur ki, baş verənlər hər dəfə bir kinolenti kimi göz önündə canlanır, oxucu sanki həmin dövrün və təlatümlərin iştirakçısına, şahidinə çevrilir. Mövzudan yayınmamaqla qeyd etməyə dəyər ki, tariximizin çox maraqlı bir dövrü - Albaniya dövrü, Cavanşir obrazı Davud Nəsibin qələmində sanki özü gözəl bir bədii-sənədli filmin ortaya qoyulmasını tələb edir.”

Qeyd edək ki, Davud Nəsibin ölümündən bir il əvvəl tamamladığı hər iki əsərin bu ağrı-acılı kəlmələrlə bitən sonluğunu onun bizə öz vəsiyyəti kimi də qəbul etmək olar. O, bugünkü nəsli Bakurun məzarını taparaq qolundakı paslı zənciri qırmağa çağırırdı:

 "...Əgər o paslı zənciri axtarmaq fikrinə düşsəniz, əvvəl-əvvəl qəlbinizə nəzər salın, özünüzə qarşı zərrə qədər şübhə yaransa, onda bu işdən vaz keçin.O ürək sahibi - ad-san, şan-şöhrət, var-dövlət hisslərindən, hərisliyindən kənar olub, təkcə torpaq eşqi, vətən məhəbbəti yaşatmalıdır içərisində.

Bir məmləkətin, bir xalqın tale-tarixini araşdırmaq istəsəniz, yenə də heç bir qiymətə gəlməyən, ölçüyə sığışmayan milli dəyərlərə arxalanmağı unutmayın. Onda bu müqəddəs duyğularla Dəməşqin, İçmiəzdinin, Matandarının gizli saxlanılan ağzıbağlı arxivlərinə baş vurmağa çalışın. Torpağının, xalqının danışan dilini sandıq-sandıq daşıdılar vaxtilə.

 Dədəm Qorqudun da öz dövründə Alban-Oğuz əlifbasında qələmə alınan dastanın ilk nüsxəsini də tapa bilərsiniz həmin yerlərin birində... Bu günə qədər buraxdığımız səhvləri bu gündən səbirlə, ifcin-ifcin düzəldib yerinə qoymalıyıq... bu sözlər yalnız və yalnız bu yurdu, bu xalqı canından artıq istəyənlərə aiddir".

Bəli, bu əsərlərin tamamlanmasından tam 1 il sonra - 2003-cü il martın 26-da Davud Nəsib qəzaya uğrayıb dünyasını dəyişdi. Özündən sonra ölməz əsərlərini, övladlarını, bir də bir dünya xatirə qoyub getdi.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.03.2026)

Murad Vəlixanov

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Bəzən insan öz kökünü axtararkən təkcə ailə tarixini deyil, bütöv bir xalqın yaddaşını vərəqləmiş olur. Keçmiş nəsillər haqqında düşünmək, bu günün insanına kim olduğunu və haradan gəldiyini anlamağa kömək edir. 1981-ci ildə çəkilmiş "Babamızın babasının babası" filmi də məhz nəsillərin davamlılığı və tarixi yaddaş mövzusu ilə diqqət çəkən ekran əsərlərindən biridir. Filmin rejissoru Tofiq Tağızadə bu ekran işi vasitəsilə tamaşaçıya keçmişlə bu gün arasındakı görünməz bağları göstərməyə çalışır.

Nəsillər arasında körpü

Filmin adı artıq özlüyündə ideyanı açır. “Babamızın babasının babası” ifadəsi təkcə ailə ağacını deyil, zamanın dərinliyində uzanan bir yaddaşı simvolizə edir. Film bu anlayışı sadəcə nostalji kimi deyil, mənəvi miras kimi təqdim edir. Keçmiş nəsillərin həyat tərzi, düşüncə dünyası və dəyərləri bu günün insanına ötürülən bir miras kimi göstərilir.

Keçmişin izi

Hadisələr inkişaf etdikcə tamaşaçı anlayır ki, film konkret bir ailənin tarixindən daha geniş məna daşıyır. Burada söhbət insanın öz köklərini dərk etməsindən gedir. Keçmişi xatırlamaq, onu qorumaq və gələcək nəsillərə ötürmək filmin əsas ideya xəttini təşkil edir. Rejissor göstərir ki, nəsillər dəyişsə də, mənəvi dəyərlər zamanın içində yaşayır.

Zaman və yaddaş

Film həm də zaman anlayışı üzərində qurulub. Keçmiş və bu gün arasında paralellər yaradılır. Bu paralellər vasitəsilə tamaşaçı görür ki, insanların qayğıları, sevincləri və arzuları nəsillər boyu oxşar qalır. Bu yanaşma filmin fəlsəfi qatını gücləndirir və onu sadə ailə hekayəsindən daha geniş mənaya yüksəldir.

Rejissor yanaşması

Tofiq Tağızadə filmi sakit tempdə quraraq daha çox atmosferə üstünlük verir. Obrazların dialoqları təbii və səmimidir. Rejissor hadisələrdən çox, insanların münasibətlərinə və daxili dünyasına diqqət yetirir. Bu isə filmin emosional təsirini artırır.

Dövrün ruhu

1980-ci illərin əvvəllərində çəkilmiş bu film Azərbaycan kinosunda tarixi yaddaş mövzusuna fərqli yanaşma kimi seçilir. Ekran əsəri tamaşaçını keçmişin romantik təsvirinə deyil, onun mənəvi yükünü anlamağa çağırır. Film göstərir ki, insan yalnız bu günü ilə deyil, keçmiş nəsillərin davamı kimi mövcuddur.

Yekun söz

Bəzən insanın kim olduğunu anlamaq üçün güzgüyə deyil, tarixə baxmaq lazımdır.

“Babamızın babasının babası” filmi bizə xatırladır ki, hər bir insanın arxasında nəsillərin izi dayanır.

Və bu izlər unudulmadıqca, keçmiş də, bu gün də eyni yaddaşın içində yaşamağa davam edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.03.2026)

Xanım Aydın,

"Ədəbiyyat və incəsənət”

XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəlləri Bakının sürətlə inkişaf etdiyi və şəhərin memarlıq simasının formalaşdığı dövr idi. Bu dövrdə neft sənayesinin yüksəlişi ilə yanaşı, bir sıra varlı sahibkarlar və xeyriyyəçilər şəhərin görünüşünü dəyişdirən möhtəşəm binaların tikintisinə böyük vəsait sərf edirdilər. Onlardan biri də məşhur neft milyonçusu və xeyriyyəçi Musa Nağıyev idi.

Onun Bakıda inşa etdirdiyi çoxsaylı tikililər arasında 28 May küçəsində yerləşən “Əkiz binalar” xüsusi yer tutur. Memarlıq gözəlliyi və orijinal planlaşdırma həlli ilə seçilən bu tikililər şəhərin tarixi memarlıq irsinin ən maraqlı nümunələrindən hesab olunur.

Tikilmə tarixi və memarı

“Əkiz binalar” 1908–1910-cu illərdə Musa Nağıyevin sifarişi ilə məşhur memarİosif Ploşkonun layihəsi əsasında inşa edilmişdir.

Dördbloklu və çoxmənzilli yaşayış kompleksi kimi nəzərdə tutulan bu tikililər o dövr üçün həm planlaşdırma, həm də memarlıq baxımından olduqca müasir sayılırdı. Binaların fasadları bir-birinin güzgü əksi kimi qurulduğuna görə xalq arasında onlar “Əkiz binalar” və ya “güzgü simmetriyalı binalar” kimi tanınmağa başlayıb.

Memarlıq xüsusiyyətləri və üslub

Bu binalar Bakıda yayılmış modern üslubunun parlaq nümunələrindən biri hesab olunur. Fasadların quruluşunda şaquli oxların ritmi, erkerlərin istifadəsi və incə dekorativ xətlər memarlıq kompozisiyasına xüsusi dinamika və zəriflik verir.

Dekorativ elementlər və dərin relyefli plastik həllər fasadın ümumi kompozisiyasını zənginləşdirir. Hər bir detal – pəncərə çərçivələri, bəzək ornamentləri və memarlıq elementləri – sanki heykəltəraş dəqiqliyi ilə işlənmişdir.

Kompleks memarlıq-planlaşdırma həlli bu binaların şəhər mühitinə ahəngdar şəkildə daxil olmasına imkan yaratmış və 28 May küçəsinin memarlıq ansamblında mühüm rol oynamasına səbəb olmuşdur.

İtaliyadan gətirilən materiallar

Rəvayətlərə görə, binaların tikintisində istifadə olunan bir çox materiallar – daş elementlər, parket döşəmələri, dekorativ hissələr və digər detallar İtaliyadan gətirilmişdir.

Bu səbəbdən tikililər həm material keyfiyyəti, həm də bədii görünüş baxımından saray memarlığını xatırladırdı. Gözəlliyi və möhtəşəmliyi ilə seçilən “Əkiz binalar” həm keçmişdə, həm də bu gün 28 May küçəsinin ən diqqətçəkən tikililərindən biri sayılır.

Emblemlər və həyat hekayəsini xatırladan simvolika

Binanın giriş hissəsində daş üzərində kiril əlifbası ilə həkk olunmuş “MN” baş hərfləri yerləşir. Bu yazı Musa Nağıyevin adının və soyadının baş hərfləridir.

Ümumiyyətlə, Musa Nağıyevin tikdirdiyi bir çox binaların üzərində xüsusi venzel və ya emblem yerləşdirib. Bu emblemlərdə hambal palanı və kənarlarında saman şələsi təsvir olunur.

Bu simvolika təsadüfi deyildi. Belə ki, Musa Nağıyev atasının saman satdığını və özünün vaxtilə hamballıq etdiyini unutmadığını göstərmək istəyirdi. Bu detallar onun həyat yolunun – sadə zəhmətkeşlikdən böyük sərvət və nüfuza doğru yüksəlişinin rəmzi kimi qəbul edilir.

Bakının memarlıq irsində yeri

Bu gün “Əkiz binalar” Bakının tarixi memarlıq nümunələri sırasında xüsusi yer tutur. Binaların fasadlarının zərifliyi, memarlıq harmoniyası və dekorativ zənginliyi onları şəhərin ən maraqlı tikililərindən birinə çevirir.

Zaman keçsə də, bu binalar öz gözəlliyini qoruyub saxlayaraq paytaxtın memarlıq tarixinin canlı şahidi kimi qalır. Onlar həm memarların yüksək peşəkarlığını, həm də Musa Nağıyevin uzaqgörənliyini və şəhərin inkişafına verdiyi töhfəni nümayiş etdirir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.03.2026)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 Bəzən bir qırılma anı var: görünməz, toxunulmaz, amma ruhumuzun dərinliklərində yer sarsıntısı kimi hiss edilən.

İnsan ümidlə yaşayır, sanki içindəki uşaq əlində tutduğu şüşədən bir dünya qurub və onu qorumağa çalışır. Amma bir gün, elə bir an gəlir ki, o şüşə çiliklənir.

Və qəribədir, bu qırılmanın səsi o qədər dərindən gəlir ki, sanki uşaq vaxtlarımızdan bəri içimizdə saxladığımız bir xatirə, bir səs, bir inam parçası paramparça olur.

Ümid nədir? Bir işığın ardınca qaçmaqmı? Yoxsa gözlərini yumub bir səhərin gəlişinə inanmaqmı? İnsan ümid edərkən uşaq kimi saf, xəyalları qədər məsum olur. Amma həyat bəzən sərt olur, çünki dünya yalnız uşaqların nağıllarında ədalətli dir. Böyüdükcə öyrənirik ki, hər şey istədiyimiz kimi getməz, insanlar sözlərində durmaz, arzularımız çırpılıb yerə düşər və biz onlara çatmaq üçün əyildikdə əllərimizi qanadan şüşə qırıntıları ilə rastlaşarıq.

Ancaq bir sual var: ümid sınarsa, insanın özü də sınarmı?

Bəlkə də yox. Bəlkə də hər qırılan ümidin səsi bizə yaşamağın başqa bir formasını öyrədir. Ümidimizin ən dərinlərdən gələn qırılma səsi içimizdəki keçmişin titrəyən əks-sədasıdır. O səs bizi silkələyir, amma eyni zamanda bizə bir həqiqəti xatırladır: biz o səsin sahibiyik, biz o səsi yönləndirənlərik.

Bəlkə də ümidin həqiqi mahiyyəti heç vaxt sınmamaq deyil, hər sınışdan sonra onu yenidən qurmaqdır.

Tək fərq ondadır ki, uşaq vaxtı ümidlərimizi nağıllara bağlayırıq, böyüyəndə isə onları özümüz yaradırıq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Tale elə gətirib ki, 19-cu əsrdə Vətənimiz Azərbaycan ikiyə bölünüb. Arazdan bu yana Rusiya, Arazdan o yana İran torpaqları adlanıbdır. Güneyli Quzeyli Vətənimiz illərdir Araz yanğısıyla yaşamaqdadır.

"Mən gözləməyi və vaxt itirməyi xoşlamıram"  deyən Qulam Məmmədli Arazın o tayındandır...

Qulam Məmmədli 1897-ci il martın 25-də Cənubi Azərbaycanın Təbriz şəhərində anadan olub. İbtidai təhsilini mollaxanada alıb. Sonra Bakı teatr texnikumunda oxuyub. Əmək fəaliyyətinə Aşqabadda kustar emalatxanada dəmirçi kimi başlayıb. Orada Nobel zavodunda fəhlə, İ.İ.Aleksandrov mətbəəsində mürəttib işləyib. Türküstan cəbhəsi Birinci Ordunun siyasi şöbəsi nəzdində olan mətbəədə mürəttib, müsəlman teatr truppasında aktyor, Dövlət mətbəəsində mürəttib olub.

1923-cü ilin iyun ayında Bakıya köçüb "III İnternasional" mətbəəsində mürəttib, "Kommunist" qəzeti redaksiyasında şöbə müdiri, "Kəndli qəzeti"ndə redaktor müavini, "Azərbaycan kolxozçusu" qəzetinin redaktoru, Azərbaycan KP MK yanında "Kommunist" nəşriyyatının direktoru, "Yeni yol" qəzetinin redaktoru, "III İnternasional" mətbəəsinin sex müdiri, "Kommunist" qəzeti redaksiyasında kütləvi şöbə müdiri, respublika radio komitəsinin uşaq verilişləri redaksiyasında baş redaktor olub. İkinci Dünya müharibəsi dövrü səfərbərliyə alınıb.

Tbilisidə Qafqaz cəbhəsi siyasi şöbəsində ədəbi işçi, Təbrizdə azərbaycanca buraxılan "Vətən yolunda" qəzeti redaksiyasında ədəbi işçi, Bakıda Azərbaycan SSR Radio Komitəsində xarici verilişlərin baş redaktoru, yenidən Təbrizdə çıxan "Vətən yolunda" qəzeti redaksiyasında müdir vəzifələrində işləyib. Bakıya qayıdıb Birləşmiş Nəşriyyat İdarəsində redaktor, Azərbaycan kinostudiyasında ssenari şöbəsinin rəisi, "Kommunist" qəzeti redaksiyasında şöbə müdiri, "Kirpi" satirik jurnalı redaksiyasında məsul katib, sonra baş redaktor vəzifələrində çalışıb.

1959-cu ildə fərdi təqaüdə çıxmış, ikiillik fasilədən sonra Azərbaycan EA Tarix İnstitutunda kiçik elmi işçi, Azərbaycan Mərkəzi Dövlət Ədəbiyyat və İncəsənət arxivində elmi məsələlər üzrə direktor müavini olub. Ədəbi fəaliyyətə toplayıcı və tərtibçi kimi başlayıb. Heyran xanımın, Mirzə Əli Möcüz Şəbüstərinin toplayıb tərtib etdiyi seçilən əsərlərini, "Bəxtiyarnamə"ni ilk dəfə 1945-ci ildə Təbrizdə çap etdirib. "İran Azərbaycanının müasir şairləri", "Səttarxan" şeirlər toplusu, "Mirzə Əli Möcüz", "Xiyabani", "Cənubi Azərbaycan şairləri" antologiyası, "Heyran xanım", "Atmacalar", "Əliağa Vahid. Seçilmiş əsərləri" və s. kitablar onun əməyinin bəhrəsidir.

Əsərləri

- Tüfeyli ocaqları

- Molla Nəsrəddin (salnamə)

- Hüseyn Ərəblinski (salnamə)

- Cahangir Zeynalov (salnamə)

- Azərbaycan teatrının salnaməsi (I hissə)

- Üzeyir Hacıbəyov (albom kitab)

- İmzalar

- Cavid ömrü boyu

- Azərbaycan teatrının salnaməsi (II hissə)

- Üzeyir Hacıbəyov (salnamə)

- Molla Nəsrəddin (salnamə). II çapı

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR əməkdar mədəniyyət işçisi" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR əməkdar jurnalisti" fəxri adı

- "Əmək veteranı" medalı

- 4 dəfə Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fəxri fərmanı

- "50 il" partiya veteranı nişanı

- "Qızıl qələm" mükafatı

- M. F. Axundov adına ədəbi mükafat (Azərbaycan Yazıçılar İttifaqı)

Qulam Məmmədlinin şəxsi arxiv materialları Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun fondunda qorunur. Zəngin yaradıcılıq yolu keçən Q.Məmmədli uzun illər məhz bu elm ocağının oxu zalından bəhrələnib, sonda ərsəyə gətirdiyi materialların əlyazmalarını, qeydlərini də Əlyazmalar İnstitutuna təhvil verib.

İnstitutun Şəxsi arxivlərin tədqiqi şöbəsinin aparıcı elmi işçisi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Afaq Əliyeva Qulam Məmmədli barədə bunları danışır:

“Dövrünün mürəkkəb ictimai-siyasi hadisələrinin canlı şahidi, milli-mədəni irsimizin tədqiqi, toplanılması, nəşri və təbliği sahəsində müstəsna xidmətləri olan ədəbiyyat, mətbuat və teatr tarixi araşdırıcısı, salnaməçi, mətnşünas, təzkirəçi, biblioqraf, nasir, publisist kimi çoxşaxəli fəaliyyət göstərən Qulam Məmmədli qeyri-adi fitri istedadı, zəhmətsevərliyi, fədakarlığı sayəsində əsl ziyalı, vicdanlı vətəndaş idi.

 Elmi dərəcəsi, ali, hətta tam orta təhsili olmayan Q.Məmmədli bir insan ömrünə sığmayan zəngin yaradıcılıq yolu keçib. Həqiqətən də vaxtının hədər getməsini xoşlamayan Qulam müəllim yaşadığı ömrün nəinki hər ilindən, hər ayından, hətta hər günündən belə bir qənimət - ömrün son günü kimi yararlanmağa tələsən böyük tədqiqatçı idi. 1914-cü ildən Aşqabadda nəşriyyat və mətbuat aləminə adi köməkçi kimi daxil olan Q.Məmmədli sonralar mürəttiblik etmişdi.

 O, 16-17 yaşlarından Bakıda Cəfər Bünyadzadənin redaktorluğu ilə nəşr olunan "Tuti" satirik məcmuəsində və Aşqabaddakı "Mavərayi-bəhri-Xəzər" qəzetində ilk yazılarını dərc etdirmişdi. İllər keçdikcə mürəttiblikdən, kiçik müxbirlikdən başlanan bu yol onu "Kəndçi qəzeti", "Yeni yol", "Kommunist", "Vətən yolunda", "Azərbaycan kolxozçusu", "Kirpi" və digər mətbuat orqanlarında peşəkar jurnalist kimi redaktorluğa qədər ucaltmışdı.

Q.Məmmədli nəşrə hazırladığı təzkirə, biblioqrafik göstərici və salnamə materiallarının toplanılması prosesində ədəbiyyat, teatr, mətbuat tarixi ilə bağlı əldə etdiyi hər yeni tapıntını, naməlum faktı elmi ictimaiyyətə ilk olaraq "Axtarışlar, tapıntılar", "Açılmamış səhifələr" və bir sıra müxtəlif rubrikalar altında mətbuat vasitəsilə çatdırırdı. 1941-1946-cı illərdə Tiflisdə və Təbrizdə ordu qəzetlərində işləyərək həm də ədəbiyyat tədqiqatı ilə  məşğul olurdu.

Qısa müddətdə əldə etdiyi zəngin materiallar onu mətnşünas kimi fəaliyyət göstərməyə yönəltmişdi. Bu sahədə ona əsas işi ticarət olsa da, ömrü boyu öz vəsaiti hesabına fars, ərəb və türk (Azərbaycan) dillərində 3692 nadir əlyazma və çap kitabları toplayan Hacı Məhəmməd ağa Naxçıvani yardımçı olmuşdu. "Heyran xanım", "Mirzə Əli Möcüz. Seçilmiş əsərləri", Fədainin "Bəxtiyarnamə"si bu illərin ilk mətnşünaslıq işləridir.

Sonralar bu işin davamı olaraq "İran Azərbaycanının müasir şairləri", "Səttar xan" şeirlər toplusu, "Xiyabani", "Cənubi Azərbaycan şairləri antologiyası", Qılman İlkinlə birgə tərtib etdiyi "Qızıl səhifələr" sənədlər toplusu, "Atmacalar", "Əliağa Vahid. Seçilmış əsərləri", "Qapı oğrusu", "Məhəmmədəli Mənafzadə Sabit. İbrət güzgüsü: Şeirlər, hekayələr və məqalələr" kitabları nəşr olunmuşdu…”

Qələm ustası 1994-cü il noyabrın 18-də Bakıda vəfat edib. II Fəxri Xiyabanda dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.03.2026)

Əli Çağla,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan təmsilçisi

Portalımızın Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində təqdim etdiyimiz şair Xoyda yaşayan Məryəm Qurbanzadədir.

Məryəm Qurbanzadə

Xoy

V

Biz də sevdalandıq

Biz də şeir yazdıq

Biz də üsyan yandırdıq boğazlarımızda

Amma

“Sevdada erkək olmalısan” – dedilər.

“Şeirdə kişi olmalıdan” – dedilər.

“Səsin boğazında sınmalıdır” – dedilər

Və

Ayaqlarımızın altındakı cənnətə yol tapmaq üçün

Qorxuluq qoydular

Göyərməmiş tarlaların ortasında bizi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 (25.03.2026)

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Beyləqan-İmişli təmsilçisi,

Şəhərin üzərinə axşam enirdi. Günəşin son işıqları pəncərələrdə titrəyir, sanki hər şüşədə başqa bir talenin kölgəsi yaşayırdı. Küçələr yorğun idi, insanlar tələsirdi, amma bu tələsik addımların altında çox zaman susdurulmuş hekayələr gizlənirdi.

Ən ağır hekayələr isə səssiz qalanlardır.

Ah kimi.

Gülnaz həyatın ona verdiyi imkanlarla yüksəlmişdi. Onun pulu vardı, mövqeyi vardı, çevrəsində hörməti — ya da daha doğrusu, çəkindiyi bir nüfuz vardı. İnsanlar onun yanında sözlərini seçir, onun baxışından çəkinirdi.

O isə buna öyrəşmişdi.

Hətta bundan zövq alırdı.

Zaman keçdikcə onun daxilində görünməz, amma sərt bir hiss böyüdü:

təkəbbür.

Artıq onun üçün istək ilə həqiqət arasında fərq qalmamışdı. O, nəyisə istəyirdisə, bu artıq kifayət idi. Onun dünyasında “olmamalıdır” deyilən bir şey yox idi.

Xüsusilə də… başqasına aid olan şeylər.

Aylin və Arman.

Onlar bir-birini sevirdi.

Bu sevgi nə səsli idi, nə də nümayişkaranə. Amma dərin idi. Onların baxışlarında bir inam, bir sakitlik vardı. Sanki həyatın bütün çətinliklərinə baxmayaraq, bir-birinə yetərli idilər.

Gülnaz bu sakitliyi görəndə içində narahatlıq oyandı.

Bu hiss sevgi deyildi.

Bu, sahib olmaq ehtirası idi.

O qərar verdi.

Bu sevgi bitəcək.

Bu dəfə o, incə oyunlarla kifayətlənmədi.

Armanın qarşısına başqa bir həyat qoydu — daha rahat, daha zəngin, daha parlaq. Onun indiyə qədər xəyal edə biləcəyi hər şey bir anda əlçatan oldu.

— “Hər insan daha yaxşı yaşamağa layiqdir,” — dedi Gülnaz sakit səslə.

— “Bəzən insan hisslərini yox, gələcəyini seçməlidir.”

Bu sözlər Armanın daxilində iz buraxdı.

Eyni zamanda Aylinin həyatı ağırlaşmağa başladı.

Qapılar üzünə bağlandı. İmkanlar azaldı. Həyat onu sıxmağa başladı.

Bu, təsadüf deyildi.

Bu, görünməyən bir müdaxilə idi.

Aylin müqavimət göstərdi.

Sevgisinə tutundu.

Amma həyat yalnız hisslərlə davam etmir.

Bir tərəfdə sevgi, digər tərəfdə yaşamaq mübarizəsi…

Bəzən insan seçim etmir.

Sadəcə məcbur qalır.

Arman isə iki yolun arasında qaldı.

Bir tərəfdə Aylin — sevgi, səmimiyyət, sadəlik.

Digər tərəfdə isə rahatlıq, imkan, “daha yaxşı gələcək”.

Günlərin birində o, tək oturarkən pıçıldadı:

— “Sevgi ilə yaşamaq çətindir… amma sevgisiz yaşamaq daha rahatdır…”

Bu cümlə onun dönüş nöqtəsi oldu.

O, Aylindən uzaqlaşdı.

Əvvəl sözlər azaldı.

Sonra görüşlər.

Sonra isə… bağ özü qırıldı.

Aylin getdi.

Səssizcə.

Arxasında qırılmış bir ürək qoyaraq… amma özünü itirmədən.

Gülnaz qalib gəldi.

Arman onunla evləndi.

Toy böyük idi. Parlaq idi. Hər şey yerli-yerində idi.

Kənardan baxanda bu, uğurun zirvəsi kimi görünürdü.

Amma o zirvədə nəfəs almaq çətin idi.

Çünki orada sevgi yox idi.

Evliliklərinin ilk günlərindən hiss olunurdu:

bu münasibət qurulmuşdu…

amma doğulmamışdı.

Arman dəyişmişdi.

O artıq əvvəlki kimi gülmürdü. Onun baxışlarında bir boşluq vardı. Bəzən saatlarla pəncərəyə baxır, sanki keçmişi ilə danışırdı.

Gülnaz bunu görürdü.

Amma qəbul etmirdi.

Bir gün o soruşdu:

— “Sən hər şeyə sahibsən. Niyə yenə narahatsan?”

Arman sakitcə cavab verdi:

— “Hər şeyə yox…”

— “Nəyə?”

Uzun bir sükutdan sonra dedi:

— “Ən vacib olana.”

Bu sözlər Gülnazın içində çat yaratdı.

Amma artıq gec idi.

Zaman keçdi.

Pul vardı.

Rahatlıq vardı.

Amma evdə istilik yox idi.

Bir gün Arman dedi:

— “Sən məni qazandın… amma qəlbimi yox.”

Bu cümlə hər şeyi bitirdi.

Və bir gün o getdi.

Səssizcə.

Necə gəlmişdisə, eləcə də.

Gülnaz tək qaldı.

Onun həyatı əvvəlki kimi görünürdü — parlaq, zəngin, dolu.

Amma içində böyük bir boşluq vardı.

O, aynaya baxdı.

Orada qalib yox idi.

Orada hər şeyi əldə edib… ən vacibini itirən biri vardı.

İllər sonra o, Aylini gördü.

Aylin sadə yaşayırdı. Həyat ona çətinliklər vermişdi, amma onu sındıra bilməmişdi.

Onun gözlərində sakitlik vardı.

Bu sakitlik — özünü itirməməyin mükafatı idi.

Gülnaz titrəyən səslə dedi:

— “Mən səndən hər şeyi aldım…”

Aylin sakitcə cavab verdi:

— “Yox. Sən məndən heç nə almadın… sadəcə özündən çox şey apardın.”

Bu sözlər sükutda ağır bir həqiqət kimi qaldı.

Gülnaz anladı:

İnsan başqasının yolunu dəyişə bilər.

Onun sevgisini əlindən ala bilər.

Onun həyatına müdaxilə edə bilər.

Amma bunun əvəzində həyat…

onun daxilini boşaldar.

Və o boşluq…

nə pulla dolur,

nə mövqe ilə,

nə də gecikmiş peşmançılıqla.

Şəhərin üzərində külək yenə əsirdi.

Sanki görünməyən bir səs pıçıldayırdı:

Ah yerdə qalmır…

Xüsusilə də…

sevgidən vaz keçəndə,

və ya başqasının sevgisini əlindən alanda.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.03.2026)

İlkin Vəliyev,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Salam hər vaxtınız. Xatırlayırsınızsa, öncələr mən də “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının müəlliflərindən idim. Uzun müddətdir həmkarlarıma qoşula bilmədiyim üçün məyusam. Hərbi xidmətdəydim və hal-hazırda da elədir. İndi bir şeir təqdim etmək istəyirəm. Onun üçün də bir vaxt ayırıb oxusanız sevinərəm.

(22.03.2026)

MƏN HARDAN BİLƏYDİM

Mən haradan biləydim, bu qədər ağır,

bu qədər çətinmiş həyatın yükü.

Hərdən zəiflər də gəlib sonunda,

güclünün, böyüyün biləyin bükür.

Mən haradan biləydim qəhrəmanların,

əslində oyuncaq olmadığını.

İnsan çox sonradan fərqinə varır

insanın əbədi qalmadığını.

Mən haradan biləydim, ayağı sıxan

başmağım, qoyular qapımın üstə.

Qəlbdən çıxan sözlə, dildən çıxan söz,

nə əlac etsən də düşmür üst-üstə.

Mən haradan biləydim, haradan biləydim

gün gələr özümdən zəif olaram.

Alim məclisində susqun durarkən,

öz kiçikliyimdən böyük qalaram.

Mən haradan biləydim, sevilməyin də

sevməkdən də böyük çətinliyi var.

Fəqət sevgilərin verdiyi əmri

yetirməyə bilməz heç bir ixtiyar.

Mən haradan biləydim, soruşma daha!

öz başım dinc olsun, yanmasın əlim.

Deyilən hər şeyə cavab verərəm…

-Sən Allah nə bilim, axı nə bilim?!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.03.2026)