Radə Abbasova,

AMEA Folklor İnstitutunun elmi işçisi. “Ədəbiyyat və incəsənət”

Yazıçı-jurnalist İmamverdi İsmayılovun oxuculara yeni təqdim etdiyi “Bayquş və qarovulçu” hekayəsi ədəbiyyatımızda qədimdən mövcud olan insan-təbiət münasibətlərinin ifadəsi kimi maraqlıdır. Sosial problemlərin bu aspektdə təsvir edilməsi yaxşı tapıntı olmaqla yanaşı şəxsin mənəvi-psixoloji durumunun təzahürü kimi təqdirəlyiqdir.

Qarovulçunun xidmət etdiyi bağın qonşuluğuna gələn bayquş öz müdhiş səsi ilə ətrafdakıları narahat edir. Əslində bayquşun səsindən çox bayquşla bağlı xalq inancında, rəvayət və əfsanələrdə yaşayan “bayquş mifi” insanları hansısa faciənin olacağı qorxusuna salır. Bağın sahibi həmin bayquşu məhv etməyi tapşırır. Qarovulçu bu tapşırıq qarşısında çıxılmaz duruma düşür, bütün sosial həyatının mənası, mənəvi dünyası silkələnir. Heç bir günahı olmayan quşa – təbiətə qəsd eləmək istəmir, ancaq onu sarsıntı və tənhalıqdan qurtarmış, mərhəmət göstərmiş bağ sahibinin də sözündən çıxa bilmir.

Qonşu bağa baxan, gününü avaraçılıqla keçirən “sosial tullantı” - içki düşkünü ilə razılaşır ki, bayquşu güdüb öldürsünlər.

Bu tədbir onların hər ikisinin faciəsi ilə sonuclanır. Qonşunun əlində açılan güllə Qarovulçunun ölümünə səbəb olur. Bir növ xalq arasında yayılmış bayquş mifini doğrulayır.

Hekayədə əsas leytmotiv təbiət və insan münasibəti olsa da, bu fonda adi bir insanın daxili təzadları, özünün özü lə, sosial həyatı, ailəsi, qızı, nəvəsi, qonşusu ilə harmoniyanın olmaması diqqət çəkir. Qarovulçunu öldürən bayquş, qonşu, güllə deyil, tarazlığını itirmiş həyatıdır.

Qarovulçu əslində deyildiyi mənada qarovulçu deyil, Qarovulçu-gözətçi mənasında işlədilir. Ancaq bu hekayədə göstərilən şəxs təkcə gözətçi deyil, o həm bağbanlıq edir, həm evin abadlığına baxır, həm də bu bağda yaşayır. Ora onun həyat və fəaliyyət mühitidir və bu mühit onu daha cansıxıcı, əzablı tənhalıqdan qurtarır. Ona görə bağ sahibinin tapşırığına - bayquşu öldürmək tələbinə “tüpürüb gedə” bilmir.

Hekayəyə xüsusi kolorit verən kənddən gəlib şəhərdə yaşayan şəxsin düşüncəsində və leksikonunda kök salmış folklor və etnoqrafik təhkiyələr, ifadə və aforizmlərdir. Düşüncəsinin dərin qatlarında yaşayan, bir növ həyat kredosuna və dəyərinə çevrilən anlayışlar, zərb-məsəllər “qarovulçunu” tanımağa, onun şəxsi dünyasına nüfuz etməyə kömək edir. Eyni zamanda onu sosial varlıq kimi xarakterizə edir. Onun faciəsinin kökünü göstərir.

Maraqlıdır ki, hekayədə bayquş xüsusi personaj kimi təqdim edilir, təbiət insanla dialoqa girir. İnsan anlaya bilmədiyindən qorxur, vahimələnir, ona qarşı çıxır. Ancaq həmişə olduğu kimi, oturduğu budağı kəsən insan yıxılmalıdır. Onu yaşadan təbiətə edilən hər bir qəsd özünə qayıtmalıdır. Burada bayquşun heç bir əməli, pis hərəkəti yoxdur. İnsan öz bəsit təfəkkürünün, anlamaq qabiliyyətinin zəifliyinin və mövqe ifadə edə bilməməyinin güdazına gedir.

Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, böyük Nizami Gəncəvidən üzü bəri ədəbiyyatımızda, folklorumuzda, etnoqrafiyamızda və məişətimizdə yer almış “bayquş” mifi geniş və dərin tədqiq olunmamış, onun mifoloji mahiyyəti açılmamışdır.

İ.İsmayılovun bu hekayəsi bir daha mövzuya qayıtmağın zəruriliyini ortaya qaoyur. Doğrudan da, niyə insanlar bayquşdan, onun harayından qorxur, vahiməyə düşürlər? Nəvənin dilindən deyildiyi kimi, “bəy quşuna” necə qıyıb güllə atmaq olar?

Üstəlik, bu bayquş “Ana bayquş” adlanır. “Xarabalığı seyrangaha çevirməyən, viranəliyə köç salan” bayquşun məhv edilməsini tələb edən bağ sahibinin istəyi seyrangah, abadlıq, gözəllik arzusu ilə bağlı deyil, daxili səbatsızlığın, vahimənin, sosial güvənliyin nəticəsidir ki, sonda “Qarovulçunun” canını alır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.03.2026)

Ramiz Göyüş, yazıçı-publisist. “Ədəbiyyat və incəsənət”

Azərbaycan poeziyasının “bir cüt ulduz kimi parlayan” qaynar gözlü, “Ağ saçlı qartalı”, bütün dövrlərin böyük şairi, Azərbaycanımızın ilk Xalq şairi Səməd Vurğunun məşhur “Azərbaycan” şeirini Azərbaycanda və onun hüdudlarından kənarda yaşayan Azərbaycanlılar arasında yenicə dil açan körpələrdən savayı əzbər bilməyən varmı görəsən?!

Vətənimiz Azərbaycan haqqında bir segi simfoniyası kimi səslənən bu ecazkar əsər kimlərin könlünü riqqətə gətiməyib?! Uşaqdan böyüyədək, şagirddən müəllimədək, sadə əməkçi insandan ziyalıyadək, fəhlədən alimədək, kim bu kəlimələrin qarşısında baş əyməyib?!

Müqəddəs kitablarda yazılan dualar kimi, min  dəfə səslənsə də, təkrar oxunsa da, təzəliyini, təravətini, mənasını və qüdrətini itirməyən, oxuduqca, söyləndikcə şirinləşən, yeni-yeni mənalar kəsb edən, çox sadə və çox böyük məna tutumlu, insanı dərin  fəlsəfi düşüncələrə aparan bu sözlərin arxasında nə sirr durur?

Bəlkə bu sözlər elə Tanrının Səməd Vurğun vasitəsilə vətənimiz Azərbaycana, onun xalqına, vətəndaşlarına ünvanlanan məhəbbətinin bir təzahürü, ifadə formasıdır?! Bilmirəm!

Onu bilirəm ki, bu kəlmələr arxasında gizlənən sirlərin açılmasına ehtiyac vardır və zaman-zaman ədəbiyyatşünaslar, filosoflar, dilçilər, filoloqlar, tənqidçilər bu əsərə müraciət etmişlər və hələ indən sonra da edəcəklər.

Gənc şairin 1935-ci ildə, 29 yaşında olarkən Tanrının diktəsi ilə qələmə aldığı bu əsər, əslində müdriklik  yaşına çatmış, dünya görmüş bir şairin  yaradıcılıq hesabatının məhsulu ola bilərdi. Maraqlıdır, görəsən, bu əsəri o, harada,  hansı ovqatda yazıb və bu əsəri yaratmasına nə qədər zaman sərf edib?

Bu suala cavab tapmaq üçün tarixə, şerin yarandığı zamanın, həmin dövrdə cərəyan edən hadisələrə səyahət etmək zərurəti yaranır. Elə buradaca qeyd etməyi zəruri hesab edirəm ki, məşhur vurğunşünas alim, uzun illər Səməd Vurğunun yaradıcılığının  tədqiqi ilə məşğul olan, öz əsərlərində və məqalələrində  böyük şairin həyatı və yaradıçılığı haqqında dəqiq və zəngin məlumatlar verən fəlsəfə doktoru Aslan Salmansoy “Səməd Vurğunun “Azərbaycan epopeyası, yaxud “Qırmızı üzlü  albomun tarixcəsi”...(Azərbaycan jurnalı.-2012.-№ 3. S.167-175) məqaləsində bu suallara ətraflı aydınlıq gətirir. Aslan Salmansoyun çox qiymətli məlumatları özündə əks etdirən həmin məqaləsindən aydın olur ki, Səməd Vurğun bu şeiri 1935-ci ildə yazıb. Şeirin ilk adı “Şairin türküsü” olub, İlk variantında şeir 10 bənddən ibarət olub və  1935-ci ildə “Kirovabad bolşeviki” qəzetinin 7 iyun tarixli 129-cu sayında dərc edilib. Şair şeirə 1936-cı il nəşrlərindən başlayaraq “Azərbaycan” adını vermiş, ona yeni bəndlər əlavə etmiş,  “Poemanın proloqu” (“Ədəbiyyat qəzeti”, 7 noyabr, 1936, №27), “Poemanın proloqundan bir parça” (“Kirovabad bolşeviki” qəzeti, 18 noyabr, 1936, № 268) qeydləri ilə dərc etdirmişdir.

 Məqalədən o da məlum olur ki, Səməd Vurğun 1935-ci ildə xalqımızın 2000 illik tarixinin əsas mərhələlərini özündə əks etdirən bir epopeya (dastan) yazmaq fikrində olmuş və 1935-ci ildə yazdığı 16 poemadan -7 iri həcmli şeir və 9 poemadan ibarət (“Şairin türküsü”, “Torpağın tələbi”, “Sərgüzəşt”, “Zərdüştün xülyaları”, “Ölən məhəbbət”, “Bulaq əfsanəsi”, “Qılınc və Quran”, “ Dar ağacı”, “Füzulinin dərdi”, “Qız qayası”, “Şairin ölümü”, “Aslan və Mahniyar”, “Acı xatirələr”, “Ölməz qəhrəmanlar”, “Üsyan və quran” və “Ordenli qəhrəman) epopeyanın adını “Azərbaycan” epopeyası qoymuşdir. A. Salmansoy Səməd Vurğunun çıxışlarından birindən nümunə gətirərək, əsər üzərində işləməsinin tarixini dəqiqliyi ilə göstərir: “Hal-hazırda Azərbaycan Sosialist Şuralar Cümhuriyyətinin Lenin ordeni almasına ithaf edilmiş “Azərbaycan” poemasının üzərində işləməkdəyəm”. 1937-ci ildəki çıxışlarından birində isə şair deyir: “Son zamanlar mən “Azərbaycan” adlı böyük bir epopeya yazmışam. Burada mənim vətənimin 2000 illik tarixinin əsas mərhələləri və ona azadlıq gətirən Sovet illəri öz əksini tapmışdır. Bu epopeya bir-biri ilə bağlı olan otuz (əslində isə 16 poemadan. R.G.) poemadan ibarətdir. Epopeya Azərbaycan xalqının azadlıq mübarizəsinə, böyük partiyamızın göstərdiyi tarixi xidmətlərə həsr edilmiş “Ordenli qəhrəman” poeması ilə bitir”. A. Salmansoyun məqaləsindən o, da məlum olur ki, Səməd Vurğun öz vədini yerinə yetirə bilməmiş və “Azərbaycan” epopeyası ayrıca kitab şəklində nəşr olunmamışdır. Aslan Salmansoy yazır: “ Güman edirik ki, şairin verdiyi vədi yerinə yetirə bilməməsinin səbəbi ona qarşı təqib və təzyiqlərin artması ilə bağlı olmuşdur. Belə ki, S.Vurğun xalq düşməni elan edilən şairləri (xüsusilə H.Cavid və M.Müşfiqi) “qanadının altına almaqda” günahlandırılmış, eləcə də millətçi kimi təqsirləndirilərək 1937-ci ildə Yİ-nin katibi vəzifəsindən azad edilmişdir.

S.Vurğunun millətçilikdə ittiham edilməsinin əsas səbəbi milli ruhda, Azərbaycançılıq mövzusunda yazdığı əsərlər, xüsusilə “Azərbaycan” şeiri olmuşdur. 1937-ci ilin payızında o vaxtkı NKVD-yə dindirmələrə çağırılan və növbəti dindirmələrin birindən “səhər çayı vaxtı” qayıdan Vurğun, qardaşı Mehdixana demişdi: “... “onlar” mənim “Azərbaycan” şeirimdən bərk yapışıblar. Başa düşə bilmirlər ki, bu şeir mənim həyatımın və bütün yaradıcılığımın mənasıdır, rəmzidir... Mən bütün insanlara, bütün xalqlara və millətlərə səadət arzulayıram və bu yolda çalışıram.

Lakin bununla bərabər məndən ötrü ən müqəddəs torpaq Azərbaycandır, ən doğma xalq isə Azərbaycan xalqıdır, onun dili və şeiri mənim vicdan səsimdir, o, mənim doğma anamdır. Əgər buna görə məni millətçi etmək istəyirlərsə, qoy etsinlər. Bir gün gələr, tarix həqiqəti açar!”

 Və ən maraqlısı da odur ki, “Azərbaycan”epopeyasının proloqu  sonradan “Azərbaycan” adlanan “Şairin türküsü”dür. Və həmin əsərin indi “əlimizdə olan variantı 23 bənddən və 115 misra”dan (ifadə A. Salmansoya məxsusdur) ibarət olan “Azərbaycan” şeiridır. “

Əsərin daha mühüm əhəmiyyət kəsb edən məziyyətlərindən biri, böyük şairin burada demək istədikləri, lakin açıq mətnlə deyə bilmədiklərini sətiraltı mənalarda işlətməsi ilə bağlıdır. Bu kontekstdə yenə də hörmətli vurğunşünasımız Aslan Salmansoya istinad etməli oluram. Hər kəsə məlumdur ki, şeirin birinci bəndi aşağıdakı kimi ifadə olunur

Çox keçmişəm bu dağlardan,

Durna gözlü bulaqlardan,

Eşitmişəm uzaqlardan,

Sakit axan  Arazları,

Sınamışam dostu, yarı.

Qeyd edildiyi kimi, İlk variantında “Şairin türküsü” adlanan şeirin birinci bəndi ilə bağlı A. Salmansoy yazır: “Şeirin 1-ci bəndinin 3-cü misrası avtoqrafında: “Terekləri, Arazları”dır. Çap zamanı “Terekləri” sözü mətndən çıxarılmış, misra “Sakit axan Arazları” şəklinə salınmışdır.

Əvvəla, belə bir təbii sual yaranır: şeirdə Azərbaycanın poetik xəritəsini cızan şair bu xəritəyə niyə Terek çayını da daxil edir. S.Vurğun Terek çayının yerinə Azərbaycandakı başqa bir çayın adını çəkə bilməzdimi? “Söz S. Vurğunun əlində mum kimi idi” və şübhəsiz qafiyə və ahəngə xələl gətirmədən o, bunu çox asanlıqla edərdi. Deməli, “Terek” adını şair mətnə məqsədli daxil edib. “Niyə”sini anlamaq üçün əsərə bir də nəzər salaq. “Terekləri” sözü mətndən çıxarıldıqdan sonra:

“Eşitmişəm uzaqlardan,

Sakit axan Arazları”

-misraları uzaq məsafədən Arazı eşitmək, ona qulaq asmaq mənasında başa düşülür. Əgər şair bu fikri çatdırmaq istəsəydi, “eşitmişəm” yerinə, elə “dinləmişəm” sözünü yazardı. Buradakı “uzaqlardan” sözü məsafə yox, zamana, daha dəqiq desək keçmişlərə, uzaq keçmişlərə işarədir. Uzaq keçmişlərə xəyalən səyahət etdikdə isə yada Azərbaycanın ərazisindən Terekin də keçdiyi qədim torpaqları, sərhədləri, Dəmir qapı Dərbənd, eləcə də Şimali Qafqazın və Azərbaycanın ruslar tərəfindən işğalı düşür. Beləliklə, Terek və Araz çaylarının şair tərəfindən yanaşı işlədilməsinin, eləcə də “Terek” sözünün çap zamanı ixtisar edilməsinin səbəbi üzə çıxır. Hər halda mətni biz belə başa düşürük və əgər belə olmasaydı, “Terek” sözü çap zamanı ixtisar edilməzdi...

Belə sətiraltı ifadələr şeirdə kifayət qəqərdir və onlrın mənasının böyk əksəriyyəti hələ də tam açılmayıb.

 Fikrimcə, Səməd Vurğun şair olaraq, təkcə “Azərbaycan” şeirini yazmış olsaydı, o, bütün məna və poetik ifadələri ilə bir bu əsəri ilə ümumxalq məhəbbəti, ümumxalq sevgisi qazana bilərdi…

O, da məlumdur ki, müəllifin özü də sonralar “Azərbaycan”əsərinəheyranlığını gizlətməyib, özü yaradıcılığında dəfələrlə ona müraciət edib. Dediklərimə bir misal gətirmək istəyirəm.

Səməd Vurğun Böyük Vətən Müharibəsinə silsilə şeirlər həsr etmişdir. Onların hamısı dəyərli əsərlərdir. Lakin bunların sırasında ən kövrək şeirlərdən biri “Mənə belə söyləyirlər” şeiridir. Şeirin mənasını oxucuya daha aydın çatdırmaq üçün daha çox sitat gətirirəm. “Görüb tanış olmadığım, qayğısına qalmadığım şeir dostu bir insandan bir xatirə söylədilər; Bizim elli bir qəhrəman, bir yaralı qızıl əsgər, son nəfəsdə səni andı, dəniz kimi dalğalandı:

Dedi: “Doktor, aman doktor,

Sağlığıma güman yoxdur.

Bıçağını saxla bir dəm,

Bilirəm ki, öləcəyəm.

Qoy Vurğunun sözlərindən,

Bir bənd deyim, son dəfə mən.

“El bilir ki, sən mənimsən,

Yurdum-yuvam, məskənimsən.

Anam, doğma vətənimsən,

Ayrılarmı könül candan,

Azərbaycan, Azərbaycan.”

Deyib bu son sözlərini,

Yumdu qara gözlərini.

Qeyd etməyi zəruru hesab edirəm ki, Səməd Vurğun yaradıçılığını əhatəli tədqiq edən M.Hüseyn, B.Vahabzadə, X. R.Ulutürk, Y.Axundlu, A.Zeynallı, İ.Mustafayev, Y.Qarayev, Q.Quliyev, Q.Bayranmov, C.Abdullayev  və digər ədəbiyyatşünasların, tənqidçilərin və tədqiqatçıların böyük əksəriyyəti öz əsərlərində, məqalələrində və tədqiqatlarında şairin “Azərbaycan” şeirindən, onun bədii dəyəri, sadə dili,  fəlsəfi dərinliyindən söhbət açmış və yüksək qiymət vermişlər.

Azərbaycan xalqının Ümummilli lideri Heydər Əliyev 1997-ci ilin martında (Azərbaycanın o vaxtkı Prezidenti, Ulu öndər Heydər Əliyev şairin 90 illik yubileyinin bütün il boyu keçirilməsi barədə tapşırıq verib. Yubiley tədbirinin yekunu 1997-ci ilin martında keçirilib, həmin tədbirdə Ulu öndər şairin yaradıcılığı haqqında geniş çıxış edib), Xalq şairi Səməd Vurğunun anadan olmasının  90 illik yubiley gecəsindəki nitqində deyirdi: ”Səməd Vurğun şeirinin böyüklüyü, eyni zamanda gözəlliyi ondan ibarət idi ki, onun hər kəlməsi, hər sətri,  hər bir Azərbaycanlının qəlbinə çatırdı, onun beynini fəth edirdi, onu öz təsiri altına salırdı. Səməd Vurğunun şeiri bu gün də müasirlərimizə, gənc nəslə ilham, ruh verir, onları coşdurur, daha da vətənpərvər edir, onlara vətəni, milləti, torpağı sevməyi öyrədir”.  Ulu Öndər öz çıxışında şairin “Azərbaycan“ şeiri üzərində xüsusi dayanır və deyirdi:” Səməd Vurğunun “Azərbaycan” şeiri dillərdə əzbər olubdur. Bilirsiniz, o qısa sözlərdə o qədər dərin məna var ki, həmin sözləri hər bir insan dilinə gətirib, təkrar edərkən, öz xalqına, ölkəsinə bir daha öz məhəbbətini, sevgisini, sədaqətini ifadə edir. Ulu Öndərin elə bu dedilklərnin nəticəsidir ki, O, Azərbaycanımıza olan sonsuz məhəbbətini Səməd Vurğunun “Azərbaycan” şeiri ilə ifadə edir və bu əzəmət və qüdrət sahibi şeirdəki bəndləri dedikcə kövrəldiyini gizlədə bilmir.

 El bilir ki, sən mənimsən,

Yurdum, yuvam, məskənimsən.

Anam, doğma vətənimsən!

Ayrılarmı könül candan?

Azərbaycan, Azərbaycan!”

Əslində Uli Öndər Heydər Əliyevin Səməd Vurğun və onun “Azərbaycan” şeiri haqqında söylədiyi qısa, lakonik və dərin mənalı fikirlər böyük şair və onun “Azərbaycan” şeirinin dəyərini tam ifadə etmiş olardı. Bununla belə şairin bu qeyri-adi  əsərinin möhtəşəmliyini tam ifadə etmək üçün digər müəlliflərin də fikirlərini bu yazıya daxil etmək istədim.

Bəxtiyar Vahabzadə çoxşaxəli yaradıcılığı və milli azadlıq ideyaları ilə Azərbaycan ədəbiyyatı və ictimai fikir tarixində ölməzlik qazanmış şəxsiyyətdir. Ona ölməzlik qazandıran göstəricilərindən biri də özünün elmi fəaliyyətini - həm namizədlik, həm də doktorluq dissertasiyasını, məhz ölməz Səməd Vurğun yaradıcılığına həsr etməsidir. Bəxtiyar Vahabzadə yazır: "Səməd Vurğun yaradıcılığı küll halında dünya görmüş, sinəsi xəzinə ağsaçlı müdrik bir qocaya bənzəyir. Bu qocanın sinəsində xalqın nağıl və dastanları, atalar sözləri, məsəlləri, muğamı, aşıq mahnıları, üzərində iztirablı günlərin kədəri, xoşbəxt günlərin sevinci, fərəhi naxışlanmışdır. Bu qoca, ağsaçlı Azərbaycan xalqının simvoludur, bəlkə də şairin qəhrəmanlarından Azər babanın özüdür. Azərbaycan xalqının"Avesta" dövründən bu günə qədərki tarixi-Nİzami qüruru, Füzuli kədəri, Xaqani mübarizliyi, Nəsimi hikməti, Vaqif səmimiyyəti, Koroğlu qəhrəmanlığı, Sabir gülüşü bu böyük yaradıcılıqda öz əksini tapmışdır. Bu böyük yaradıcılığın epiqrafı şairin "Azərbaycan" şeiridir”.

Görkəmli tənqidçi, ədəbiyyatşünas, publisist, dramaturq, xalq yazıçısı Mehdi Hüseyn şairin “Azərbaycan” şeirini sanki “xalqın özü tərəfindən qoşulmuş bayatılar” adlandırır: “Vətənin tərənnümündən söhbət gedəndə, dillər əzbəri olan “Azərbaycan” şeiri yada düşür. Bu , Azərbaycan haqqında  ən gözəl bir mahnıdır. Səməd vurğunun bədii yaradıcılığı haqqında  danışan zaman, insan bu şeiri epiqraf gətirmək istəyir. Bu da son dərəcə qanunidir. Belə şeirlər milyonların ürəyindən xəbər verdiyi üçün də insanın ürəyinə əbədi həkk olunur. Nə qədər böyük bir səmimiyyət, necə də mənalı bir sadəlik. Elə bil bu , şair tərəfindən yaradılmış, yazılmış bir əsər deyil, xalqın özü tərəfindən qoşulmuş bayatılardır:

Hey baxıram bu düzlərə

Ala gözlü gündüzlərə,

Qara xallı ağ üzlərə,

Könül istər şeir yaza,

Gəncləşirəm yaza-yaza...

Səməd Vurğunun Azərbaycan sevgisini yüksək dəyərləndirən, onun bu qeyri-adi sevgisinin Azərbaycandan uzaqılarda şahidi olan, bu sevgini heyranlıqla müşahidə edən, 1950-ci illərdə SSRİ qaz sənayesi naziri vəzifəsində işləmiş, Səməd Vurğunla yaxın dost olan Sabit Orucov öz xatirələrində yazırdı: “Mən indiyədək Səməd Vurğun qədər Azərbaycanı böyük hərarətlə sevən ikinci bir şairə rast gəlməmişəm. O moskvalı dostlarına Bakıdan, Azərbaycandan sonsuz məhəbbətlə danışardı. Elimizin adət və ənənələrindən, poeziyamızdan, mərd və mübariz oğullarımızın qəhrəmanlığından elə ürək dolusu söhbət açırdı  ki, hamı heyran qalıırdı.”

Səməd Vurğunu hələ gənc yaşalrından tanıyan. Ailəliklə dost olan, şairin yaradıcılığına hər zaman yüksək dəyyər verən, onun yaradıcılığı haqda fikirlərini ötən il işıq üzü görən 2=3+4 yaxud iki ailədə üç xalq yazıçısı, dörd xalq şairi” kitabında qələmə alan xalq yazıçısı yazır: ”Səməd Vurğun xalqımızın qəlbində, ruhunda, mənəviyyatında müstəsna yer tutan şairdir. Bakıdan Makuyacan, Dərbənddən Mərəndəcən, Qarabağdan Qaradağacan, Naxçıvandan Zəncanacan, Qəzvindən Qazağacan bu torpağın hər qarışında Vurğunun adı ən əziz, ən doğma ad kimi iftixarla səslənir.

Xəritələr müxtəlif olur-siyasi xəritələr, fiziki xəritələr, tarixi xəritələr. Səməd Vurğun yaradıcılığının ən parlaq səhfələri, başda məşhur “Azərbaycan” şeiri olmaqla yurdumuzun poetik xəritəsidir”.

Ədalət naminə qeyd etməliyik ki, Səməd Vurğuna qədər bəzi şairlər, o çümlədən dövrünün adlı-sanlı şairi olan Hacıkərim Sanılı da  Azərbaycanımıza şeir həsr etmiş və şeir ”Azərbyacan, Azərbaycan”adlanır. Hətta internet mənbələrdə professor Əli Saləddinin səhvi ucbatından həmin şeir Əhməd Cavadın seçilmiş əsərlərinə daxil edilmiş və orta məktəb dərsliklərində müəllif olaraq Əhməd Cavad göstərilmişdir. Forma, quruluş, təsvir etibarı ilə bu şeirlər arasında oxşarlıq olsa da, “Mən nə Sanılıyam, nə də Cavadam” deyən Səməd Vurğunun ”Azərbaycan” şeiri, həm məzmun, həm məna , həm həcm, həm də fəlsəfi yük və poetik ifadə cəhətdən həmin şeirdən tamamilə fərqlənir. Fikrimi tamamlayaraq vurğulamaq istəyirəm ki,  Səməd Vurğun vətənimiz Azərbaycanı tərənnüm edən bu şeiri yazmaqla poeziyamıza “Azərbaycan” mövzusu gətirdi və ondan sonra gələn bütün şairlər ən gözəl, ən şah şeirlərini bu mövzuya həsr etdilər. Bununla belə heç bir şairin əsəri Səməd Vurğunun “Azərbyacan” poeması səviyyəsinə yüksələ bilmədi. Dediklərimin təsdiqi üçün vurğunşünas alim, Qurban Bayramovun fikirlərinə istind etmək istəyirəm. O yazır: “Məlumdur ki, ədəbiyyatımızda istər Vurğundan qabaq, istər onun yaşadığı dövrdə, istərsə də sonralar Azərbaycan, vətən məhəbbəti mövzularında, hətta adları da “Azərbaycan”, “Vətən” olan çoxlu şeir yazılmışdır... Lakin bu şeirlərin heç biri S.Vurğunun “Azərbaycan”ı qədər şöhrət qazana bilməmişdir. Şeirdə Vətən hissi mücərrəd, ümumi hiss deyildir; bu, canlı, qızğın bir hisslə yaşanmış vətəndaşlıq pafosudur; Vətəni xalq təfəkkürü, xalq mənəviyyatı, xalqın tarixi təcrübəsi ilə duymağın, dərk etməyin poetik məhsuludur. Məhz bu keyfiyyətlərə görə “Azərbaycan”-Vətən mövzusunda təkrarolunmaz poetik kəşfdir”.Qeyd olunanlar barədə A. Salmansoyun fikirləri də maraqlıdır.

O, yazır: “Azərbaycan” şeiri haqqındakı mütəxəssis rəylərini toplasaq, mübaliğəsiz deyirik ki, bir kitaba sığmaz. S.Vurğunun “Azərbaycan” şeiri ilə dil açmayan azərbaycanlı körpəsi olmadığı kimi, “Azərbaycan” şeiri haqqında yazmayan, fikir yürütməyən Azərbaycan ədəbiyyatşünası da, demək olar ki, yoxdur. Digər tərəfdən o da həqiqətdir ki, “”Azərbaycan” şeirindən sonra poeziyamızda vətənin vəsfi ilə bağlı yaranmış bütün bədii nümunələr bu və ya digər şəkildə S.Vurğunun dünyaduyum və deyim tərzinə söykənir, S.Vurğun ənənələrini davam etdirir”.

Azərbaycançılıq məfkurəsinin ən böyük daşıyıcılarından biri olan, bu məfkurəni yaşadığı dövrün bütün ziddiyyətlərinə,  ideoloji  basqılarına və həyati təhlükələrinə baxmayaraq öz əməlində, fəaliyyətində və yaradıcılığında ən parlaq şəkildə tərənnüm edən  və təcəssüm etdirən Səməd Vurğunun bütün yaradıcılığı və fəaliyyətini küll halında  Azərbaycan haqqında bir dastan, Aslan Salmansoyun təbirincə desək “Azərbaycannamə” adlandırmaq olar. Və bu dastanın proloqu da, epiloqu da ”Azərbaycan” adlı şeirdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.03.2026)

İlhamə Məhəmmədqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Sumqayıt təmsilçisi

Son iki yüz il ərzində Azərbaycan tarixinin böyük bir hissəsi müxtəlif imperiyaların hakimiyyəti altında qaldığı üçün geniş ictimaiyyətə demək olar ki, məlum deyildi. Bir çox hallarda bu tarix ya gizlədilmiş, ya da onun öyrənilməsinə qadağalar qoyulmuşdu. Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra isə tariximizin unudulmuş səhifələrini yenidən araşdırmaq, görkəmli tarixi şəxsiyyətlərin həyat və fəaliyyətini obyektiv şəkildə öyrənmək imkanı yarandı.

Bu araşdırmalar sayəsində XIX əsrin birinci yarısında Qarabağda yaşamış görkəmli və hörmətli simalardan biri - Hacı Fərhad bəy Məlik-Aslanovun həyatı və fəaliyyəti də diqqət mərkəzinə gəldi.

Fərhad bəy Məlik-Aslanov 15 iyun 1805-ci ildə Qarabağın Dizaq mahalının məşhur Tuğ kəndində, bölgənin qədim və nüfuzlu zadəgan nəsillərindən olan Məlik-Aslanovlar ailəsində dünyaya gəlmişdir. Onun atası Məlik Aslan bəy Dizaq mahalının son məliki və naibi olmuş, bir müddət rus idarəçilik sistemi dövründə Zəngəzur mahalının da naibi kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Mənbələrə əsasən qeyd etmək lazımdır ki, Qarabağ məlik nəsilləri arasında Məlik-Aslanovlar soyu tamamilə müsəlman, yəni azərbaycanlı mənşəli yeganə nəsillərdən biri hesab olunur.

Fərhad bəy ilk təhsilini doğulduğu Tuğ kəndindəki mədrəsədə almışdır. O, xüsusilə Şərq dillərinin öyrənilməsinə böyük maraq göstərirdi. Sonralar rus dilini də yaxşı mənimsəmiş və bu biliklər onun hərbi xidmətində mühüm rol oynamışdır.

1829-cu ildə Qafqazdakı rus qoşunlarının baş komandanı qraf İvan Paskeviç Qarabağ əyalətinin azərbaycanlı sakinlərindən ibarət dörd müsəlman süvari alayı və Kəngərli süvari dəstəsini təşkil etdi.

Fərhad bəy də həmin dövrdə yaradılmış 1-ci müsəlman (azərbaycanlı) süvari alayında hərbi xidmətə başladı. Bu alay general Nikolay Rayevsky rəhbərlik etdiyi birləşmiş süvari briqadasının tərkibinə daxil idi. Briqadada xidmət edən azərbaycanlı döyüşçülər müxtəlif hərbi əməliyyatlarda mühüm döyüş tapşırıqlarını uğurla yerinə yetirirdilər.

Elə həmin illərdə - 1829-cu ildə məşhur rus şairi Alexandr Puşkin Qafqazdakı fəal orduya qoşulmaq məqsədilə dostu Rayevskinin yanına gəlmişdi. Şair briqadada olduğu müddətdə azərbaycanlı ziyalı və zabitlərlə də tanış olur. Onların arasında görkəmli alim və yazıçı Abbasgulu aga Bakikhanov, kapitan Fərəcula bəy və poruçik Fərhad bəy də var idi.

General Rayevski gənc zabiti şairə “Фаргат-Бек, сын Малик Аслана из Карабаха” - yəni “Qarabağlı Məlik Aslanın oğlu Fərhad bəy” kimi təqdim etmişdi. Fərhad bəyin şəxsi keyfiyyətləri, davranışı və Şərq mədəniyyətinə bağlılığı Alexandr Puşkinə böyük təsir bağışlamışdı.

Bu təsirin nəticəsi olaraq şair “Лагерь при Евфрате” (“Fərat sahilində düşərgə”) adlı əlyazmasında “Из Гафиза” (“Hafizdən”) silsiləsinə daxil olan “Шеер I. Фаргат Беку” (“Şeir I. Fərhad bəyə”) adlı şeirini məhz ona həsr etmişdir. Bu fakt Azərbaycan tarixi üçün maraqlı və diqqətəlayiq hadisədir. Belə ki, bu şeir XIX əsrdə Qarabağdan olan bir azərbaycanlı zabitin böyük rus şairinin yaradıcılığında özünəməxsus iz qoyduğunu göstərir.

Не пленяйся бранной славой,                               

О красавец молодой!                                           

Не бросайся в бой кровавый                                  

С карабахскою толпой!                                                               

Знаю, смерть тебя не встретит:                                    

Азраил, среди мечей,                                                   

Красоту твою заметит -                                           

И пощада будет ей!                                                   

Но боюсь: среди сражений                                        

Ты утратишь навсегда                                               

Скромность робкую движений,                                      

Прелесть неги и стыда!                                             

                   *

Uzaqlaş, vuruşma, şan şöhrətindən,

Səneygözəlcavan, eygözəlcavan!

Qarabağ dəstəsiarasındasən

Qanlı döyüşlərə girmə, atmacan! 

Bilirəmki, ölümrastgəlməzsənə,

Qılınclariçində Əzrayılgörcək.

Hayıfı gələcəkbelə birhüsnə,

Ölümcaynağındannicatverəcək.

Ancaqdöyüş vaxtı qorxuramki, mən

İtsinsadəliyin, cəldhərəkətin!

Səninəbədilik çıxsınəlindən

Bu gözəl camalın, abrın, ismətin.

Aleksandr Puşkin,                                                             

"5 iyul 1829-ci il, Fərat düşərgəsi".

Tərcümə edib Zəhra Bilal qızı.

Bu şeir ilk dəfə 1830-cu ildə Sankt-Peterburqda nəşr olunan “Tsarskoye selo” almanaxının 233-cü səhifəsində dərc edilmişdir. Bu fakt Fərhad bəy Məlik-Aslanovun adının XIX əsr rus ədəbiyyatı tarixində də qeyd olunmasına səbəb olmuşdur.

Ərzrum səfərindən qayıtdıqdan bir müddət sonra Alexandr Puşkin Moskvaya səfər edir. O, burada tez-tez Uşakovlar ailəsinin qonağı olur və ailənin üzvlərindən Yekaterina Uşakova ilə səmimi münasibətlər saxlayırdı. Uşakovlar Presnya bölgəsində, Zamorenova küçəsi,16 ünvanında yaşayırdılar.

Bu ev Moskvada dövrünün tanınmış yazıçıları, musiqiçiləri, rəssamları və müğənnilərinin toplaşdığı bədii-artistik mühit kimi məşhur idi. 29 sentyabr 1829-cu ildə həmin evdə təşkil olunan növbəti ballardan birində Puşkin Ərzrum səfəri zamanı gördüklərindən, tanış olduğu insanlardan və Qafqaz səfərinin təəssüratlarından danışır.

Şairin söhbətlərindən ilhamlanan həmin axşamın qonaqlarından biri - istedadlı rəssam Novikov sadə karandaşla gənc və yaraşıqlı bir zabitin portretini çəkir. Bu, Puşkinin Qafqazda tanış olduğu Fərhad bəy idi. Şair portretin bənzərliyinə o qədər təəccüblənmişdi ki, rəsmin aşağı hissəsində “Фаргат-Бек” (“Fərhad bəy”) sözlərini yazmışdır.

1829-cu ildə döyüş meydanlarında göstərdiyi şücaətə görə Fərhad bəy IV dərəcəli “Müqəddəs Anna” ordeni ilə təltif olunur. İgidliyinə görə o, 11 may 1830-cu ildə praporşik rütbəsinə yüksəldilir.

1834-cü ilin noyabrında Varşavaya göndərilən Zaqafqaziya Müsəlman Süvari Alayının tərkibində Fərhad bəy də xidmət etmiş və burada poruçik rütbəsinə qədər yüksəlmişdir.

Hərbi xidmətini başa vurduqdan sonra Fərhad bəy Qarabağa qayıdır və daha sonra Məkkəyə ziyarət edərək “Hacı” titulunu qazanır. Dövrünün bir sıra şair və ziyalıları ilə onun məktublaşmaları məlumdur. O, həmçinin məşhur Azərbaycan aşığı Aşıq Pəri ilə dostluq münasibətləri saxlayırdı.

Fərhad bəyin övladları da atalarının yolunu davam etdirərək bölgədə nüfuzlu və hörmətli şəxslərə çevrilmişdilər. Oğullarından Mehdi bəy İrəvan Kişi Gimnaziyasının məzunu olmuşdur. XIX əsrin ortalarında o, şəxsi vəsaiti hesabına Kürdlər kəndinin salınmasına təşəbbüs göstərmiş, kəndə içməli su gətirmək üçün kəhriz çəkdirmişdir. Bu kəhriz sonradan “Mehdi bəy kəhrizi” kimi tanınmışdır. 2023-cü ildə həmin kəhriz aşkar edilmiş tarixi abidələr siyahısına daxil edilmiş və Azərbaycan dövləti tərəfindən mədəni irs nümunəsi kimi qorunması istiqamətində nəzarətə götürülmüşdür.

Mehdi bəy qardaşı Sadıx bəyin köməyi ilə 1883-cü ildə (bəzi mənbələrə görə 1885-ci ildə) Tuğ kəndində dövrün tələblərinə uyğun Rus-Avropa tipli məktəb yaratmışdır. Onlar məktəbin kasıb şagirdlərinə dərs vəsaitləri və maddi yardım göstərərək təhsilin inkişafına böyük töhfə vermişlər.

Sadıx bəy dövlət qulluqçusu kimi fəaliyyət göstərmiş, kollec katibi mülki rütbəsini daşımışdır. O, Zəngəzur qəzasında polis pristavı və Şuşa polis idarəsinin üçüncü bölməsində pristav vəzifələrində xidmət etmişdir.

Fərhad bəyin digər oğulları - Aslan bəy və Səlim bəy əsasən ailə təsərrüfatı ilə məşğul olmuşdular. Ailənin geniş əkin sahələri, üzüm bağları, qırxa yaxın çoxillik tut ağacı, çoxlu mal-qara və Qarabağ cinsindən olan atları var idi.

Aslan bəy məşhur şair və tarixçi Mir Mehdi Xəzaninin qızları Asya xanım və Ziba xanımla yaşam qurmuşdu. Mir Mehdi Xəzani öz əsərlərinin bir qismini məhz Aslan bəyin Tuğ kəndindəki evində qalarkən qələmə almışdır.

Hacı Fərhad bəy Məlik-Aslanov 1889-cu ildə doğulduğu Tuğ kəndində vəfat etmişdir. Onun həyatı və fəaliyyəti Azərbaycan tarixində xüsusi yer tutur. Bu hekayə bir tərəfdən XIX əsr Qarabağ mühitini, digər tərəfdən isə böyük rus şairi ilə taleyi kəsişən bir azərbaycanlı zabitin həyat yolunu göstərir.

Şübhəsiz ki, Fərhad bəy haqqında daha geniş və fundamental tədqiqat aparmaq mümkündür. Ümid etmək olar ki, gələcəkdə tarixçilərimiz bu maraqlı şəxsiyyətin həyatını daha ətraflı araşdıraraq Azərbaycan tarixinin bu səhifəsini tam şəkildə üzə çıxaracaqlar.

Şəkildə: Fərhad bəy Məlik-Aslanovun portreti

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.03.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Azərbaycan kinosunda insan vicdanını, cəmiyyətin susqunluğunu və bir fərdin cəsarətini bu qədər sadə, amma təsirli şəkildə göstərən filmlər azdır. 1981-ci ildə ekranlaşdırılan Bağlı qapı məhz belə ekran əsərlərindən biridir. Bu film təkcə bir məhəllədə baş verən hadisəni deyil, əslində bütöv bir cəmiyyətin mənəvi durumunu əks etdirən güzgü kimi yadda qalır.

Filmin rejissoru Azərbaycan kinosunun görkəmli ustalarından biri olan Rasim Ocaqov, ssenari müəllifi isə tanınmış dramaturq və yazıçı Rüstəm İbrahimbəyovdur. Bu iki sənətkarın yaradıcılıq tandemi Azərbaycan kinosunda dərin psixoloji çalarları ilə seçilən bir çox ekran əsərləri yaratmışdır. “Bağlı qapı” da onların bu uğurlu əməkdaşlığının nəticələrindən biridir.

Bir məhəllənin səssizliyi

Filmin hadisələri Bakının köhnə həyətlərindən birində baş verir. Bu həyət, əslində, sovet dövrünün tipik şəhər həyətlərindən biridir: insanlar bir-birini tanıyır, gündəlik həyatlarını birlikdə yaşayırlar, bəzən sevinclərini, bəzən də dərdlərini bölüşürlər.

Lakin bu həyətin də hamının bildiyi, amma danışmaq istəmədiyi bir sirri var. Hərdən bir evdən qadın fəryadı eşidilir. Hamı bilir ki, həmin qadın ərinin zorakılığına məruz qalır. Qonşular bunu eşidir, bəzən pəncərədən baxır, amma çox vaxt heç kim qarışmaq istəmir. Çünki bu hadisə artıq onların gözündə “ailə məsələsi” kimi qəbul olunmağa başlayıb.

Beləliklə, o evin qapısı bağlı qalır. Həmin qapının arxasında isə bir insanın taleyi, ağrısı və kömək çağırışı gizlənir.

Muradın seçimi

Filmin əsas qəhrəmanı Muraddır. Onun obrazını sovet kinosunun tanınmış aktyorlarından biri olan Rodion Naxapetov canlandırır. Murad həyatda çətinliklər görmüş, səhvlər etmiş, lakin insanlığını itirməmiş bir insandır.

O, məhəlləyə qayıdanda hər şey əvvəlki kimi görünür. Lakin qadının fəryadı yenə də eşidilir. Bu səslər bir çox insan üçün adi bir hadisəyə çevrilmiş olsa da, Murad üçün belə deyil. Onun vicdanı bu səssizliyə dözə bilmir.

Bir gün qadının çarəsiz fəryadı yenidən həyəti bürüyür. Hamı eşidir. Amma heç kim qapıya yaxınlaşmır.

Və həmin an Murad qərar verir.

O, tərəddüd etmir. Qapıya yaxınlaşır və bağlı qapını qıraraq içəri daxil olur.

Qapının simvolik mənası

Filmin ən güclü tərəflərindən biri də məhz bu səhnənin simvolik mənasıdır. “Bağlı qapı” sadəcə bir evin qapısı deyil. Bu qapı insanların qorxusunun, laqeydliyinin və bəzən də rahatlıq naminə susmasının rəmzidir.

Rejissor Rasim Ocaqov bu film vasitəsilə tamaşaçıya sadə, amma ağır bir sual verir:

Haqsızlıq qarşısında susmaq doğrudurmu?

Bəzən cəmiyyətin qəbul etdiyi “qarışmamaq” prinsipi əslində ədalətsizliyin davam etməsinə səbəb olur. Murad isə bu susqunluğun divarını qıran insandır.

Kino tariximizdə iz qoyan film

“Bağlı qapı” Azərbaycan kinosunda sosial-psixoloji dram janrının uğurlu nümunələrindən biri hesab olunur. Film təkcə dövrünün deyil, bu günün də aktual mövzusuna toxunur. Çünki cəmiyyət dəyişsə də, bəzən insanlar yenə də eyni dilemmanın qarşısında qalırlar: görmək, amma susmaq... ya da müdaxilə etmək.

Filmdə həmçinin Azərbaycan səhnəsinin görkəmli aktrisalarından biri olan Nəsibə Zeynalova və tanınmış aktyor Hacı İsmayılov kimi sənətkarların iştirakı ekran əsərinə xüsusi rəng qatır.

Son söz

Bəzən həyatımızda da belə qapılar olur. O qapıların arxasında baş verənləri hamı bilir, hamı eşidir, amma çox az insan o qapını açmağa cəsarət edir.

“Bağlı qapı” filmi isə bizə sadə, amma çox böyük bir həqiqəti xatırladır:

Bəzən ədaləti qorumaq üçün sadəcə bir qapını açmaq kifayətdir. Amma o qapıya doğru addım atmaq üçün cəsarət lazımdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.03.2026)

Aygün Bayramlı,

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının İncəsənət şöbəsi

İnsan yarandığından özünü ifadə etmək üçün yollar axtarıb. O, həmişə ritm axtarışındadır – danışmağın ritmi, oxumağın ritmi, rəqsin ritmi. Amma hər zaman danışıq dili yeganə vasitə olmayıb. Duyğular həm hərəkət, həm də rəqsin dili ilə ifadə olunub. Çünki hisslər bitmir, tükənmir, sonsuzdur. Sevinc, kədər, ağrı və bütün hiss-həyəcan bədən dili ilə də çatdırılır.

Yaradılmış varlıqlar arasında insan ən mükəmməlidir. O, çox şeyi bacarır və qollarından, çiyinlərinə, barmaq uclarına qədər hisslərlə doludur. Bu hissləri isə rəqs sənəti ilə daha dəqiq ifadə etmək mümkündür. Rəqs ruhun dilidir. Sözsüz danışan sənətdir. Hər atılan addım duyğuların ifadəsidir. Bunu bizə çatdıran kimdir? Hər hərəkəti ilə obrazı yaşayan, addımlarında hisslərini ifadə edən rəqqas.

Düşünürəm ki, milli rəqs sənətimizdə bu ifadə gücü daha da parlaq görünür. Hər addımda, hər dönüşdə, hər süzmədə bir xalqın tarixi yaşayır. Rəqs həm də mədəni yaddaşdır və xalq haqqında çox şey danışır. Əsrlərdir nəsildən-nəslə keçərək gələn bu sözsüz sənət insan var olduqca yaşayacaq.

Ruhun dili susmadıqca, rəqs sənəti də susmayacaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

-Sosial şəbəkə ilə aranıznecədir?

-Çoxpisdir.

-Niyə? Sizcə, bugünsosial şəbəkələrbizə nəsə qazandırır, yoxsabizdənnəyisə alır?

-Bilirsiniz, əvvəlləravtobusda, metrodagedəndə insanlarkitab, qəzetoxuyurdular. Bunlarhamısı ləğvolundu. Bugünkitabamaraq çoxazdır. Ammamənelektronformatdanəsə oxuyabilmirəm. Mənə internetlə nəsə göndərəndə - səhnəcik, yassenari, mənonumütləq çapetdirib, sonraoxuyuram. Çünkitelefondavə yakompüterdə mənonuoxuyabilmirəm. Nədənsə belədir. Məniməlimdə kitabolmalıdır, mənonuoxumalıyam, kitabınqoxusunuhissetməliyəm.

Müsahibələrindən birində aktyor, XalqartistiMəbud Məhərrəmov belə söyləyibdir. İnsan ki kitabı sevdi, demək, onun mədəni səviyyəsi çox yüksəkdir.

Məbud Məhərrəmov 12 mart 1957-ci ildə dünyaya gəlib. 1978-ci ildə Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun dram-kino aktyoru fakültəsini bitirib. 1978-ci ildən Səməd Vurğun adına Rus Dram teatrında aktyor vəzifəsində işləyir. Bu illər ərzində teatrın səhnəsində 50-dən çox rol oynamış, bir çox filmlərdə çəkilib.

2000-ci ildə M. Məhərrəmov Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Artist, 2006-cı ildə isə Azərbaycan Respublikasının Xalq Artisti fəxri adlarına, 2006-cı, 2012-ci, 30 aprel 2014-cü ildə və 6 may 2015-ci ildə Prezident Mükafatına, 6 may 2016-cı ildə Azərbaycanın Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülüb.

Filmoqrafiya

- Ailə

- Aşkarsızlıq şəraitində...

- Bir anın həqiqəti

- Cavid ömrü

- Dronqo

- Etimad telefonu

- Fatehlərin divanı

- Həyət

- Güllələnmə təxirə salınır!...

- Xüsusi vəziyyət

- İşgüzar səfər

- Hücum

- Qala

- Nə gözəldir bu dünya...

- Onun atası

- Özgə ömür

Aktyor bir müsahibəsində çağdaş kinomuz barədə sualı bu cür cavablandırıb:

“-Məbud müəllim, bəzi rejissorlar deyirlər ki, onsuz da, yenə ən çox baxılan filmlər sovet dövründə çəkilənlərdir, buna görə kinoya pul ayırmağa ehtiyac yoxdur. Bəzi rejissorlar isə bununla razılaşmaq istəmirlər. Sizcə, həqiqətənmi kino sənayesi sovet sistemi dağılandan sonra ortaya hansısa yenilik qoya bilməyib, yoxsa biz o yenilikləri görə bilmirik?

-İş orasındadır ki, sovet dövründə "Azərbaycanfilm" kinostudiyası ildə səkkiz, doqquz, bəzən də on film çəkirdi. Bu bir plan idi - çəkməli idilər və dövlət bunun üçün pul ayırırdı. İndi bəziləri deyirlər ki, senzura lazım deyil. O vaxt isə senzura var idi. Rejissorlar məcbur idilər ki, öz fikirlərini, baxışlarını, bəzən vəzifəli şəxslərin xoşuna gəlməyəcək məsələləri bir qədər ört-basdır edərək üzə çıxarsınlar. Ona görə də yaxşı filmlər meydana çıxırdı.

Məsələ ondadır ki, Üzeyir Hacıbəyov, Rəşid Behbudov, Müslüm Maqomayev, Rasim Ocaqov, Rza Təhmasib və digər böyük sənətkarlarımız kimi adamlar hər gün anadan olmurlar. İndi bir az fərqli zamanda yaşayırıq - keçid dövrüdür. Mən demək istəmirəm ki, kino çəkmək, tamaşalar qurmaq lazım deyil. Əlbəttə, lazımdır, bu işlər davam etməlidir. Amma sözsüz ki, kinonun gələcəyi var, mən buna inanıram.”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Ədəbiyyat təkcə hadisələri danışmaq deyil, insan taleyini anlamaq sənətidir. Yazıçı Əlfi Qasımov məhz bu sənəti bacaran yazıçılardandır. Azərbaycan ədəbiyyatında oçerk janrını gücləndirən yazıçılardan biri sayılır. Onun ilk məşhurluğu məhz oçerklərlə başlayıb.

Əlfi Qasımov 1927-ci il yanvar ayının 5-də Ağdam rayonunun Poladlı kəndində anadan olub. O, Şelli-Qaradağlı kəndinin yeddiillik məktəbini bitirdikdən sonra Ağdam Pedaqoji Texnikumunda təhsilini davam etdirib. Daha sonra 1943-1944-cü illərdə Ağcabədi rayonunun Xocavənd və Boyad kənd məktəblərində müəllim işləyib.

 1944-1946-cı illərdə Ağdamda İkiillik Müəllimlər İnstitutunda oxuyub, oranı bitirdikdən sonra 1946-cı ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsinə daxil olub və 1951-ci ildə həmin universitetdə təhsilini başa vurub.

O, ədəbi yaradıcılığa ilk dəfə 1945-ci ildə Ağdamda Müəllimlər İnstitutunda oxuyarkən başlayıb və onun "Xalq arzusu" adlı ilk şeiri Ağdamda çıxan "Lenin yolu" qəzetində dərc edilib. Publisistin şeirləri universitetdə oxuduğu illərdə də respublikanın müxtəlif qəzet və jurnallarında dərc edilib

 "Əriməzin ətəklərində" adlı ilk oçerklər kitabı 1954-cü ildə nəşr olunub. Sonra isə çoxsaylı oçerk, hekayə, povest və roman kitabları, həmçinin tərcümələri və tərtib etdiyi digər kitabları çap olunub. Əsərləri rus, qırğız, türkmən və tacik dillərinə tərcümə edilib

 1951-1958-ci illərdə "Azərbaycan müəllimi" qəzetində xüsusi müxbir, şöbə müdiri və redaktor müavini vəzifələrində işləyib. Daha sonra 1958-1966-cı illərdə "Ədəbiyyat və incəsənət" qəzetində məsul katib vəzifəsini icra edib. O, 1966-1983-cü illərdə Azərbaycan SSR Dövlət Poliqrafiya, Nəşriyyat və Kitab Ticarəti İşləri Komitəsində nəşriyyatlar idarəsinin rəisi, baş redaktor vəzifələrində çalışıb.

 1983-cü ilin fevralından ömrünün axırınadək Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatında bədii ədəbiyyat redaksiyasının müdiri vəzifəsində işləyib. Azərbaycan Dövlət Televiziyasında "Kitablar aləmi" verilişinin aparıcısı olub. 1956-cı ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü olub.

Onun əsərlərində süni qəhrəmanlar yox, həyatın içindən çıxan real insanlar, onların sevinc və iztirabları yaşayır. Yazıçı sadə insan talelərini qələmə alaraq böyük mənəvi problemləri ön plana çəkib. Əlfi Qasımovun yaradıcılığı oxucunu düşündürüb, vicdanla üz-üzə qoyub və insanın özünə sual verməsinə səbəb olub. Bu baxımdan onun əsərləri Azərbaycan nəsrində xüsusi yer tutur.

Əsərlərin siyahısı

1. Əriməzin ətəklərində

2. Şagird briqadaları —

3. Odlu ürəklər

4. Dostluq və qardaşlıq dünyası

5. Adilənin taleyi

6. Dnepr qəhrəmanı

7. Ulduz karvanı

8. Məni qınamayın

9. Saçlar ağarsa da…

10. Qızburunda tək məzar

Bu əsərlər oçerklər, hekayələr, povestlər və romanlardan ibarət olub, Azərbaycan ədəbiyyatında sosial-psixoloji və ictimai mövzuları əks etdirir.

Yaradıcılığında əmək adamları, sadə insanlar, kənd və istehsalat həyatı əsas yer tutur. Obrazlarının çoxu real həyatdan götürülüb. Əsərlərində insan taleyi, vicdan, mənəvi seçim mövzularına xüsusi diqqət yetirib. “Adilənin taleyi” romanı dövrünün oxucuları arasında böyük maraq doğurub və qadın taleyi mövzusuna fərqli yanaşması ilə seçilib. “Qağayı fəryadı” əsəri əsasında sonradan film çəkilməsi onun yaradıcılığının kino üçün də dəyərli olduğunu göstərir.

 Uzun illər mətbuat və publisistika ilə məşğul olub, dövrün ictimai problemlərinə biganə qalmayıb. Əsərləri bir sıra xarici dillərə tərcümə edilib, bu da onun yaradıcılığının təkcə yerli yox, beynəlxalq maraq doğurduğunu göstərir. Qısa ömür sürməsinə baxmayaraq, zəngin ədəbi irs qoyub və bu gün də tədqiqatçılar tərəfindən araşdırılır.

Əlfi Qasımov 1985-ci il mart ayının 12-da Bakıda ürək çatışmazlığından qəflətən vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bir arzum var, ay adamlar, qoyun deyim,

Sağlığında qiymət verin insanlara,

Yaxşılara sağlığında yaxşı deyin,

Sağlığında yaman deyin yamanlara.

Yalnız, yalnız sağ olanda,

Hər kəs əsil qiymətini bilər onda,

Bu sözlərim düz olmasa töhmət edin.

Sağlığında sevindirin təmizləri,

Siz həyatda bu amalla addımlayın.

Sağlığında ifşa edin xəbisləri,

Satqınlara sağlığında satqın deyin,

Tülkü deyin tülkülərə, aslan deyin aslanlara.

Sağlığında qiymət verin insanlara…

Hər kəs bilsin öz yerini necə sağdır,

Bu, pislərin həyatını qısaltmaqdır,

Yaxşıların həyatını uzatmaqdır…

Bu nədəndir ölən kimi,

qəlbimizdə Adamlara sevgi, hörmət aşıb-daşır.

Ölən kimi yaxşılar da yaxşılaşır,

Yamanlar da yaxşılaşır…

Çirkinlər də təmiz olur ölən kimi…

Yadlar belə əziz olur ölən kimi…

Xatirələr söyləyirik, nekroloqlar qollayırıq,

Hamısını ucdantutma yaxşı deyib o dünyaya yollayırıq.

Düz deməsəm, onda məni bağışlayın,

Üz tutaram uşaqlara, qocalara, cavanlara,

Sağlığında qiymət verin insanlara,

Yaxşılara sağ olanda yaxşı deyin,

Sağlığında yaman deyin yamanlara…

----

Sən elə bir vaxtda rast gəldin mənə,

Ömrün payız vaxtı, xəzəl çağıydı…

Sən elə bir vaxtda rast gəldin mənə,

Sənin gəncliyinin gözəl çağıydı…

Sən elə bir vaxtda rast gəldin mənə,

Dayanıb durmuşdum yol ayrıcında…

Sən elə bir vaxtda rast gəldin mənə,

Bir üzüm cavandı, bir üzüm qoca…

Cabir Novruz 1933-cü il mart ayının 12-də Xızı rayonunun Upa kəndində anadan olub. O, orta məktəbi bitirdikdən sonra M. Ə. Sabir adına Bakı Pedaqoji Texnikomunda Azərbaycan Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsinə daxil olub. Bir il sonra Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının tövsiyəsi ilə təhsilini davam etdirmək üçün Moskvaya, Maksim Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutuna göndərilmiş və 1957-ci ildə oranı bitirib

1958-ci ildə "Bakı" axşam qəzetinin ədəbiyyat şöbəsində ədəbi işçi kimi əmək fəaliyyətinə başlayan Cabir Novruz 1967–1970-ci illərdə "Azərbaycan" ədəbi-bədii jurnalının, 1991–1993-cü illərdə isə "Ədəbiyyat və incəsənət" qəzetinin baş redaktoru vəzifələrində çalışıb. O, 1970–1997-ci illərdə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqı İdarə Heyətinin katibi olub.

Cabir Novruzun poeziyası XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatının parlaq səhifələrindən birini təşkil edir. Onun əsərlərində milli irsimizin zəngin ənənələri müasir ədəbi cərəyanların tələbləri ilə üzvi şəkildə birləşir. Ədəbiyyat aləminə gəldiyi ilk illərdən şair yüksək bəşəri-mənəvi dəyərləri tərənnüm edən şeirləri ilə oxucuların dərin məhəbbətini qazanıb. Onun qələmindən çıxan lirik poeziya nümunələri və epik lövhəli əsərlər bədii səviyyəsi, mövzu rəngarəngliyi ilə seçilib.

Şairin ədəbi və ictimai fəaliyyəti yüksək qiymətləndirilib. O, "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" (30. iyul 1979), "Azərbaycan Respublikasının xalq şairi" (9. dekabr 1999) fəxri adlarına, dövlət mükafatına, orden və medallara layiq görülüb. Cabir Novruz 1995-ci ildə Azərbaycan Milli Məclisinin deputatı seçilib

Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, əməkdar incəsənət xadimi, Azərbaycan Respublikası prezidentinin fərdi təqaüdçüsü, Xalq şairi Cabir Mirzəbəy oğlu Novruzov (Cabir Novruz) 2002-ci il dekabrın 12-də ömrünün 69-cu ilində Bakı şəhərində vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

"Yeni nəsillərin sələflərini tanımaq həm haqqı, həm borcudur. Yazıçını bugünün insanına layiqincə tanıtmaq lazımdır. Ədəbiyyatımıza, dilimizə xidmətdə ömür sürmüş belə insanlar gərək unudulmasın"

Rafael Hüseynov, Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyinin baş direktoru, akademik

Müasir Azərbaycan nəsrinin görkəmli təməlçilərindən olan və onun təkamülündə çox fəal iştirak edən ədiblərdən biri də xalq yazıçısı Ələkbərzadə Əbülhəsəndir. Əbülhəsənin təmsil etdiyi nəsil müasir cəmiyyətimizin formalaşmasının bilavasitə şahidi və iştirakçısı olub. 12 mart 1904-cü ildə Azərbaycanın Şamaxı qəzasının Basqal kəndində anadan olub. Bakı darülmüəllimini bitirib.

 Azərbaycan Kinematoqrafiya Komitəsində baş redaktor, müxtəlif vaxtlarda iki dəfə "Azərbaycan" jurnalında baş redaktor vəzifələrində işləyib. Döyüş və ədəbi-ictimai fəaliyyətinə görə üç dəfə "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni, fəxri fərmanlar və döyüş medalları ilə təltif edilib. "Yoxuşlar", "Müharibə", "Dostluq qalası", "Tərs adamlar", "Dünya qopur", "Seçilmiş əsərləri" (üç cilddə 1984 və s. kitabların müəllifi olub.

Bir sıra nasirlərimiz kimi Ə. Əbülhəsən də yaradıcılığının ilk illərində şeirlə daha çox məşğul olub. 1925–27-ci illərdə "Maarif yolu" jurnalında onun "Dağlar","Şahbuzdağı", "Bahar yağışları", "Qasımkəndin yaxınlığında", "Etirafdan", "Cortel axşamı" və başqa şeirləri dərc olunub. bu əsərlər lirik xarakterdədir, əsasən təbiət lövhələrindən ibarətdir. Lakin Əbülhəsənin yaradıcılığı üçün ən səciyyəvi janr romanıdır.

İlk müasir Azərbaycan romanı da onun qələminə məxsusdur. Azərbaycan ədəbiyyatında roman janrının tarixi Z. Marağayının "Səyahətnaməmeyi-İbrahimbəy" (1888), N. Nərimanovun "Bahadır və Sona"(1896), S. M. Qənizadənin "Gəlinlər həmayili"(1900) kimi əsərlərilə başlansa da, onun əsil inkişafı 1930-cu ildən sonralara aiddir. Otuzuncu illəri Azərbaycan nəsrinin roman dövrü adlandırmaq mümkündür. Cünki məhz bu illərdə bir-birinin ardınca çox dəyərli romanlar yaranır və onların bəziləri indi də öz şöhrətini saxlayır. M. S. Ordubadinin "Dumanlı Təbriz", S. Rəhimovun "Şamo", Mir Cəlalın "Dirilən adam", Ə. Vəliyevin "Qəhrəman" əsərləri bu illərin ən uğurlu romanlarındandır. Müasir Azərbaycan romanınının ilk nümunəsi isə "Yoxuşlar" idi. "Yoxuşlar" kənddə kollektivləşmə hərəkatına həsr edilib.

1930-cu ildə çap olunan "Yoxuşlar"ın birinci hissəsini müəllif 1933 və 1938-ci illərdə təkmilləşdirib. Yazıçı roman üzərində yaradıcılıq işini davam etdirmiş və 1962-ci ildə əsərin ikinci hissəsini çap etdirib. 1933-cü ildə yazılan "Dünya qopur" romanında Azərbaycan zəhmətkeşlərinin hakimiyyəti ələ alması və inqilabi dövlət yaratması prosesi verilib.

 "Dünya qopur" həm müəllifin, həm də o zamankı bədii nəsrimizin görkəmli nailiyyəti idi. Bu əsərini də Ə. Əbülhəsən bir neçə dəfə təkmilləşdirib. 1980-ci ildə isə "Üç ildən sonra" adı ilə həmin əsərin son versiyasını çap etdirib.

Kitabları

- Əbülhəsən. Seçilmiş əsərləri: 3 cilddə

- 1-ci cild. "Dünya qopur" (roman)

- 2-ci cild. Tamaşa qarının nəvələri (povest)

- 3-cü cild. "Utancaq" (povest) "Sədaqət" (roman)

Əbülhəsən 20 may 1986-cı ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.03.2026)

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyatvə İncəsənət" portalının Beyləqan-İmişlitəmsilçisi,

Beyləqanrayon Mədəniyyət Mərkəzinin rejissoru, "Gənclik" xalqteatrı rəhbəri, "Haberdili.com"un Azərbaycan təmsilçisi.

İnsan bəzən öz içində qəribə bir səssizlik hiss edir. Hər şey sakit görünür, sanki dünya bir anlıq dayanmış kimidir. Amma bu sakitliyin içində saysız duyğu və düşüncə bir-biri ilə danışır. Heç kim bu dialoqu eşitmir. İnsan özü də bəzən onun fərqinə varmır. Lakin həmin səssiz danışıq insanın həyatını dəyişdirən qərarların başlanğıcı olur.

Mən çox vaxt düşünmüşəm: insanın daxilində danışan bu iki səs kimdir? Biri hiss edir, digəri düşünür. Biri ürəkdir, digəri ağıl. Onlar bəzən bir-birini tamamlayır, bəzən isə bir-birinə qarşı çıxır.

Həyatın ən çətin anları da məhz bu qarşıdurmanın başladığı anlardır.

Bəzən ürək insanı bir istiqamətə aparmaq istəyir. O istiqamət məntiqli görünməyə bilər, hətta təhlükəli də ola bilər. Amma ürəyin qəribə bir inadı var. O, öz səsini eşitdirmək istəyir. Ağıl isə daha sakit və ölçülü danışır. O, riskləri hesablayır, nəticələri düşünür, insanı qorumağa çalışır.

İnsan isə bu iki səsin arasında qalır.

Bəlkə də həyatın ən böyük suallarından biri budur: insan qərar verəndə həqiqətən kimə qulaq asmalıdır?

Tarix boyu filosoflar düşüncənin gücündən danışmışlar. Məsələn, René Descartes insan varlığını düşüncə ilə əlaqələndirərək məşhur fikrini söyləmişdi: “Düşünürəm, deməli varam.” Bu fikir insanın şüurunu və düşüncəsini onun varlığının əsas sübutu kimi təqdim edirdi.

Amma həyat yalnız düşüncədən ibarət deyil.

İnsan yalnız düşündüyü üçün yaşamır. O, həm də hiss etdiyi üçün yaşayır.

Bir insanın xatirələri təkcə düşüncələrdən ibarət olmur. Onların içində qorxu var, sevinc var, həsrət var, ümid var. Bəzən bir musiqi parçası, bir söz, hətta bir qoxu insanın yaddaşında gizlənmiş duyğuları oyadır. O anda insan anlayır ki, duyğular düşüncələrdən daha dərin bir yerdə yaşayır.

Bəlkə də buna görə insan bəzən məntiqli qərar verdiyini düşünür, amma illər sonra ürəyində bir boşluq hiss edir. Çünki ağıl düzgün hesablamış ola bilər, lakin ürək başqa bir həqiqəti hiss etmişdi.

İnsan öz həyatında çoxlu seçimlər edir. Bu seçimlər bəzən kiçik görünür, amma zaman keçdikcə onların insanın taleyini necə dəyişdirdiyini görmək olur. Bir söz, bir addım, bir qərar… bunlar insanın həyatında yeni yollar açır.

Maraqlıdır ki, insan çox vaxt keçmişinə baxanda hansı qərarın daha doğru olduğunu yalnız illər sonra anlayır.

Bəzən ürəyin seçdiyi yol çətin olur, amma insanı daha canlı hiss etdirir. Bəzən isə ağlın seçdiyi yol təhlükəsiz olur, amma ruhu sakitləşdirmir.

Bu isə insanın daxilində başqa bir sual yaradır: bəlkə də həyatın məqsədi doğru qərarı tapmaq deyil, özünü anlamaqdır?

İnsan özünü tanımaq üçün təkcə düşünməməlidir. O, həm də hiss etməlidir. Çünki hisslər insanın daxilində gizlənmiş həqiqətləri üzə çıxara bilir.

Bəzən bir insanın gözlərindəki kədər onun heç vaxt demədiyi sözləri danışır. Bəzən bir insanın susqunluğu uzun bir hekayə qədər dərin olur. İnsan bu səssiz işarələri yalnız duyğuları ilə anlaya bilir.

Düşüncə isə bu duyğulara istiqamət verir.

Əslində ürək və ağıl bir-birinin düşməni deyil. Onlar insanın daxilindəki iki fərqli gücdür. Biri həyatın mənasını hiss etdirir, digəri isə o mənanı qorumağa çalışır.

İnsan bu iki səs arasında tarazlıq tapanda daxili harmoniya yaranır.

Bu harmoniya bəzən çox sadə bir anın içində ortaya çıxır. Məsələn, insan sakit bir axşam pəncərədən baxarkən qəfil anlayır ki, bütün həyatı boyunca axtardığı cavab bəlkə də çox sadədir: insan öz içindəki səsi eşitməlidir.

Bu səs bəzən düşüncənin səsidir, bəzən isə ürəyin.

Həyatın qəribə tərəfi də budur. İnsan nə qədər çox düşünürsə, bir o qədər çox sual yaranır. Amma bəzən bir hiss bütün sualları susdura bilir.

Məsələn, insan bir şeyi sevdiyini hiss edəndə onun niyə sevdiyini izah etmək çətin olur. Sevgi məntiqin sərhədlərini aşır. O, düşüncənin deyil, duyğunun dilində danışır.

Amma yenə də ağıl bu duyğunu qorumağa çalışır. Çünki ağıl bilir ki, duyğular insanı həm xoşbəxt edə bilər, həm də yaralaya bilər.

Bəlkə də buna görə insan həyat boyu bu iki səs arasında bir tarazlıq axtarır.

Bu axtarış bəzən yorucu görünə bilər. Amma eyni zamanda insanı daha dərin və daha həssas edir. İnsan öz daxili dialoqunu dinlədikcə özünü daha yaxşı tanıyır.

O zaman insan anlayır ki, həyat yalnız baş verən hadisələrdən ibarət deyil. Həyat həm də bu hadisələrə verdiyimiz daxili cavablardan ibarətdir.

Bir insanın taleyi bəzən onun düşüncələrində deyil, hiss etdiyi bir anın içində dəyişir.

Bəlkə də insanın daxilindəki səssiz dialoq heç vaxt bitmir. Çünki insan yaşadığı müddətdə həm düşünür, həm də hiss edir.

Və bəlkə də insanın həqiqi varlığı bu iki səsin arasında, onların səssiz söhbətində gizlənir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.03.2026)