“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ədəbiyyat qəzeti” ilə birgə Şənbə qiraəti layihəsində bu gün sizlərə Mübariz Örənin “Cümə gününə hazırlıq” hekayəsi təqdim edilir.

Şimala uçmalıydı.

Birbaşa reys olmadığından Bakıdan Minvoda, ordan isə on səkkiz il yaşadığı şimal şəhərinə bilet aldı. O baş-bu baş; elə götürdü ki, altı-bazar köhnə dostlarla istirahət edib, - onu səbirsizliklə gözləyən keçmiş iş yoldaşlarının çoxu indi şirkət sahibiydi, - çətin günlərini yada salıb, həftəiçi gələcək birgə müəssisə ilə bağlı məsələləri yoluna qoyub, cümə günü İstanbulda keçiriləcək mühüm tədbirə çata bilsin. Amma görünür, fələyin planında varmış ki, yolun azı bir hissəsini qatarla getməlidi. Dron hücumları səbəbindən Minvod aeroportu təyyarələri qəbul edə bilmədi, təşviş dolu nəfəskəsən dəqiqələrdən sonra yaxın şəhərlərdən birinə - Krasnodar hava limanına məcburi eniş etməli oldular.

Uçmaqdan onsuz da qorxurdu. Canını dişinə tutub təyyarəyə bileti çıxılmazlıqdan almışdı; quru sərhədlər bağlıydı. Aeroportda portağal şirəsi ilə "iki yüz" viskini başına çəkəndən sonra ürəklənib uçuş zonasına keçə bilmişdi.

Bu dron məsələsindən sonra isə çətin bir də təyyarə trapına ayaq basa!

Gözləmə zalının çıxışında bir xeyli dayanıb pəncərədən çölə - aramsız yağan qara baxdı. Qatarla getməyə heç həvəsi yox idi. Üç sutkalıq yolu taqqatuq-tukkatuk... get ki, gedəsən. "Amma qatarla uzaq yol getməyin də öz ləzzəti var. O da ola qışda! Sibir qatarında!.." - çantasını götürüb havaya çıxdı. Şaxta az olduğundan qar yerdə qalmırdı, sıyığa dönüb ayaqlar altda lırçıldayırdı.  

- Hara gedirik, qardaş? - ona tərəf yüyürən taksi şoferi az qala çantasını əlindən alacaqdı. Azərbaycan dilində danışsa da, erməni olduğunu baxışlarının ani toqquşub yayınmasından bildi.

- Dəmiryol vağzalına, - qiymət danışmağa halı, həvəsi yox idi, çantasını ona verib, dinməzcə yanınca düşdü. Arada ayaq saxlayıb tanış da oldular, - adı Lyova idi, - gözlərindəki soyuq parlaqlıq hər ikisini ələ verdi.

"Yaddaş kopoolu şeydi!" - fikirləşdi. - "Şəxsi düşmənçiliyin olmaya-olmaya, həyatında ilk dəfə gördüyün adamdan niyə ehtiyat edəsən, çəkinəsən? Özü də qıraq yerdə - neytralda". Taksilərin, avtobusların arasıyla keçib, az qala aeroport ərazisindən çıxacaqdılar. Düzü, bir az narahat olmağa başladı ki, belə yerdə ən böyük yaxşılığı da, ən yekə pisliyi də "qardaş"dan gözləmək olar. Köhnə, yaşıl "Volqa"nın yanına çatanda, Lyova çevrilib ona baxdı, bic-bic gülümsündü: "Aeroport taksistləri bizi içəri qoymur, təkərimzi deşirlər, məcbur olub burda saxlayırıq".

"Ya toje bakinets, razinskiy...", - aeroportdan vağzalacan yarım saatlıq yolu ancaq Bakıdan danışdı Lyova. "Dvores"in arxasında yaşayırmışlar... həyət evində... 89-a qədər... Sonra evlərini "obmen" eləyib köçüblər Krasnodara... O özü də həmin vaxtlarda - tələbəlik illərində Razində, indiki Bakıxanovda kirayədə qalırdı. Danışdıqca, ortaq tanışları da çıxdı: Vera xala. Rus qadın idi. İkimərtəbə "kamışovka"da qalırdılar. Qadınlar üçün o vaxt nadir sayılacaq peşə sahibiydi: taksi sürürdü. Həmişə kişi kimi geyinirdi. Kişi kimi də mərd qadın idi. Qonşular arasında yaxşı hörmət qazanmışdı.

"Biz sadə adamların nəyinə lazım idi axı dava?! Gül kimi yaşayırdıq da..." Vağzala çatanda Lyova pul götürmədi, "səndən Bakının qoxusunu aldım," - dedi. Telefon nömrəsini verdi, dedi, nə vaxt yolun düşsə, zəng elə, qonağım ol, evdə hamı şad olar...

Qatara bilet götürüb, vaxtı var idi, şəhərin vağzala yaxın yerlərini gəzdi. Mağazadan yola lazım olan bəzi şeyləri aldı. Özüylə Bakıdan yaxşı içkilər götürmüşdü, dostlara hədiyyə, - bilirdi ki, Rusiyada xarici içkilər indi çətin tapılır, - qatara iki şüşə beşulduz "Praskoveyskiy" konyakı aldı, - seçim onsuz da beləydi: çeşidli Dağıstan və Stavropol konyakları, vəssalam, - uzun yoldu, lazım olar.

Üçüncü kupenin yarıaralı qapısını yüngülcə döyüb salam verdi. Paltosunu çıxarıb qarmaqdan asa-asa qulağı havadan asılı qaldı; deyəsən, salamını alan olmadı axı. Özünü o yerə qoymadı. Yeri sağ aşağı idi. Sandığı açıb çantasını yerləşdirdi. Üzbəüz əyləşən iki nəfər, çox güman, ana-bala idilər: orta yaşlarda göy kostyumlu qadın, on beş-on altı yaşında yeniyetmə qız. Qız yox, amma qadının qırımından onun bu kupeyə düşməyindən narazı olduğu açıqca görünürdü; ikinci salamı üzbəüz sifətinə desə də, adamdan səs çıxmadı, əksinə, hikkəylə üz çevirib pəncərəyə baxdı...

"Uzun yolun ləzzəti də, romantikası da tullandı getdi öz işinə".

"Litso kafkazskoy natsionalnosti", - ağlına gələn tək şey bu oldu. Başqa nə ola bilərdi ki?! Həyatında ilk dəfə gördüyün adam sənə niyə nifrət eləsin? Protokol mənası "Qafqaz millətindən olan şəxs" olsa da, əslində, aşağılayıcı ton, ağır damğa vardı bu ifadədə: "Qafqazlılar hamısı bir zi... bezin qırağıdı: vəhşidi, banditdi... bizdən deyil".

Qatar tərpənən kimi kupedən çıxdı, bəlkə "madamlar" paltarlarını dəyişib rahatlanmaq istəyər. Həm də, istəyirdi bələdçiylə danışsın, mümkün olsa, onu başqa kupeyə keçirsinlər. Bələdçi qız axırıncı kupenin hələ ki boş olduğunu, istəsə, yer yiyələri gələnəcən orda əyləşə biləcəyini dedi.

Pəncərə önündə dayanıb qatarın şəhərdən çıxmasına tamaşa elədi... Vaqon samovarında - titanda közərən kömürün sinəyə yayılan yumşaq, beyinə işləyən kəskin qoxusu sovet qatarlarının köhnə-doğma ab-havasını andırırdı... Yorulub, boş kupeyə keçdi. Adı kupe olsa da, vaqonun axırında, tualetə yaxın, su axıdılması, qapının bərk vurulması, - hər şey eşidilirdi. Yaxşı ki, girən-çıxan az idi. Telefonu açıb votsap mesajlarını gözdən keçirdi. Şimaldakı dostları ona lağ edib gülürdülər, - təyyarədən qorxub qatara mindiyini özü onlara yazmışdı. - Bir ucdan yazırdılar ki, Volqoqradda düşüb təyyarəyə minsin, bütün Yuqra səni gözləyir, nə itin azıb o tısbağa yerişli qatarda... Arvadağadan gələn mesajı açdı. İki daşın arasında doktor soruşurdu, kupedə kimlə düşmüsən? Boş kupenin şəklini çəkib ona atdı. Qatar pəncərəsindən görünən nəhayətsiz Kuban çöllərini, göz oxşayan əkin sahələrini çəkib, feysbuk səhifəsinə qoydu.

Bir-birini qovan işıq dirəkləri, ağaclar, çaylar, körpülər, dəmir yoluna paralel magistralda o üz-bu üz şütüyən maşınlar... sanki harasa tələsirdilər. Sərnişini olmayan, yanından sürətlə ötüb getdikləri balaca, adsız stansiyalar isə... nədənsə qəlbini kədərlə doldurdu, bu yersiz duyğusallığı, hətta gözlərini də yaşartdı.

Feysbukda qoyduğu fotoya gələn bir rəy sanki dar quyunun dibindən dartıb çıxartdı onu: "Qağa, yenə hara gedirsən?" Dəmir idi! Kəlbəcərli Dəmir. Maraq üçün səhifəsinə girib örtük şəklinə baxdı. Özüydü! Hardasa rəngbərəng - sarılı, göylü, yaşıllı arı yeşiklərinin yanında dayanıb gülümsəyirdi. Heç dəyişməmişdi əclaf, otuz il qabaq necə görmüşdü, eləydi. Saçları azca çallaşsa da, arıq sifətindəki təbəssüm əvvəlkiydi. 

Onunla eyni vaxtda gəlmişdilər şimala, "doxsanların" əvvəli. Ən çətin günləri bir yerdə keçmişdi. Qərib yer, qırx dərəcə şaxta, iş yox, pul yox, qalmağa yer yox... Əllərində diplom, sovet dağılıb, idarə-idarə, sahə-sahə düşüb iş axtarırdılar. Gecəni harda gəldi, adətən azərbaycanlıların sıx yaşadığı yataqxanalarda, vaxtilə neftçilərin müvəqqəti yaşayışı üçün taxtadan - brusdan yığılmış darısqal, amma isti "balok"larda yer tapıb, - çətinlikdə birlik vardı! - döşənişib yatırdılar. Üç-dörd nəfərlik yerdə, bəlkə on nəfər! Sonra neftdə işləyən bir salyanlı yataqxanadakı boş otağını onlara verdi, bir şərtlə: "Komendantın gözünə görünməyin!"

Yaxşı yemək bişirməyi vardı Dəmirin. İki kartof, bir soğan, baxırdın, nəsə düz-qoş edib qoydu ortaya. Əllərinə pul düşəndə dondurulmuş toyuq budu alıb bişirirdilər. O vaxt ABŞ-dən gətirilən toyuq budları ərzaq qıtlığından əziyyət çəkən "postsovetlilərin", xüsusən, şimallıların yaxşı əlindən tutdu, - sovet dağılıb, vitrinlər boş, maaşlar gecikir, insanlar çaşqın... - qızardıb süfrəyə qoymağa yenə nəsə oldu: ucuz, əlçatan, tezbişən. Xalq arasında bir az sevgi, bir az da istehza ilə "Okoroçka Buşa" deyirdilər ona.

Onların otağında isə o ətin adı "Vera Vasilyevnanın budları" idi...

Bir görsən o budları necə sevgiylə bişirirdi Dəmir. Bircə-bircə yuyub təmizləyirdi, zümzümə edə-edə, artıq yerlərini kəsib çıxarırdı, doğrayıb Bəhmən Vətənoğlunun şeirilə tavaya yığırdı, bol-bol soğanını vururdu, duzunu, istiotunu... yarımca stəkan suyla, qapağını kip örtüb, qoyurdu oda. Yağsız-zadsız, öz şirəsində... Bişib yağına düşəndə, it oğlu it, həmişə eyni şeyi təkrar edirdi: tavanın qapağını açıb, budun ən canlısını götürüb, üzündə şeytani işıq, oğraşi təbəssüm, - o təbəssümün başqa adı yoxdu! - ağzı bərabərində tuturdu: "Vera Vasilyevnanın budlarıııı..."

Qatar deyəsən, hansısa böyük stansiyaya yaxınlaşırdı. 

Buz bağlamış perrona ayaq basanda, hiss elədi ki, bəli, üzü şimala gedir! Elektron tablo "-20"ni göstərirdi. Belə şaxtada şortikdə, nazik şəp-şəplərdə çıxıb siqaret çəkən, it gəzdirən adamlara baxanda üşütməsi bir az da artdı. Həm də, təəccübləndi ki, bu qədər adam hardan çıxdı, qatarda yox idilər axı! Əvvəllər qatarlarda adamlar daha mehriban, ünsiyyətcil olurdular: alırdılar, verirdilər, deyirdilər, gülürdülər... İndi yox, hərə öz qadcetində - telefonunda, qulaqcığında... Heç əvvəlki kimi qatar qabağına çıxıb isti peraşkilər, qızardılmış toyuq, soyutma kartof satan "babuşka"lar da gözə dəymirdi, - qatarla uzaq yol getməyin bir ləzzəti də o nənələrdəydi! - yığışdırmışdılar. Kioskda isə "doşirak"dan, "biç" paketdən, vakuumlu kolbasalardan başqa heç nə yox idi, üstəlik, bütün bu gicgici şeylərə növbə də vardı. Əli gitaralı, başı tüstülü, sərxoş-sərgərdan gənclərin "performansına" kənardan baxdı, soyuq idi, qalxıb vaqon-restorana keçdi.

Restoran, demək olar, boş idi. Masalardan birində əyləşib, ofisiant yaxınlaşanacan, dostlardan gələn təzə mesajları açdı: votsap "pəncərələri" lağedici tısbağa, ilbiz, qatar emojiləri ilə doluydu. Hərəsinə bir "gülüş" atıb, doktorun - arvadağanın mesajına keçdi, xoşbəxtlikdən cavabı öz-özünə, tez-təbii alındı; ofisiant oğlan idi, bomboş restoranın fonunda onunla selfi edib, göndərdi.

Menyuya nəzər saldıqca ofisiantın ona necə çaşqınlıqla baxdığını tutdu. Elə bildi, nəsə düz geyinməyib, düz taxmayıb, gördü, yox, pencəyinin qolundan görünən saatdadı gözü.

- Mən özüm də iki il Patek Philippe-də işləmişəm, Moskvada, Teatralnıda, - ofisiant onunla elə mehriban, rahat danışırdı, yüz ilin tanışıydılar sanki, - müharibə hər şeyi məhv elədi!.. Lüks brendlərin satışı dayandı, rəsmi dilerlər çıxdı getdi, butiklər bağlandı... Sonrası da... - çəngəl-bıçağı, qatlanmış salfetləri boşqabın sağ-soluna düzə-düzə gülümsündü. - İstəsəniz ,sizə əla steyk hazırlatdıra bilərəm, dana ətindən, tam bişmiş.

Yaxın-mümkün perspektivləri nəzərə alıb, çantasındakı konyakdan sifariş etdi. Bir şüşə; fikirləşdi, Yakovu da qonaq edər, - ofisiantla artıq tanış olmuşdular, - uzun yoldu, oturub söhbətləşərlər, uzağı yaxın edərlər. "Revizorlar qəfil qatara minir, gəzir, yoxlayır, icazə yoxdu, olmaz..." - Yakov sanki üzrxahlıqla içməkdən imtina etdi, amma perspektivin üstündən tam xətt də çəkmədi: "Tobolskı keçək, sonra..."

"Tobolskdan sonra olar...", - özü də bilir. Bu yolu qatarla institutu bitirən ili bir dəfə gedib. İsti, rahat restoranın pəncərəsindən getdikcə artan qar çovğununa baxa-baxa fikirləşdi ki, bəli, bu, hələ şimal deyil. Şimal özünü göstərəcək, canavar kimi nəfəsini hiss elətdirəcək. Bu, hardasa Tobolskdan - vaxtilə Çar Rusiyasının sürgün yeri olan, İkinci Nikolayın da ailəsi ilə birgə həbsdə saxlanıldığı, "dünyanın axırı" sayılan yerlərdən başlayacaq. Əvvəl təbiətdə hiss olunacaq bu dəyişiklik: qar altında mürgüləyən əkin sahələri, səsli-küylü şəhərlər, sıx-sağlam meşəliklər... get-gedə, dərin buzlaşmanın məngənəsində can verən tayqalıqlarla, - yayı üfunət saçan bataqlıqlar, mığmığalı gölməçələrlə, - dılğır-tösmərək şam ağacları ilə əvəzlənəcək. Yaşayıb fərqinə varmadığımız torpağımız - "böyük torpaq!" - getdikcə bizdən uzaqlaşacaq, materikləşəcək; dəqiqəbədəqiqə, saatbasaat qopub ayrılacağıq kökümüzdən, havamızdan, yuvamızdan. Doğmalığı yadlıq, daimiliyi müvəqqətilik əvəz edəcək. Bu, adamların susqunluğunda, dalğınlığında, donuq baxışlarında özünü göstərəcək. Hər şey başqalaşacaq. Göz-qulağımızın öyrəşdiyi adi yer adları belə şimal aborigenlərinin - xantların, mansilərin, neneslərin... dilində olacaq: Pıt-Yax, Kut-Yax, Sivıs-Yax, Ult-Yaqun!.. Sonra neft sənayesinin gətirdiyi cansız adlar: Sentyabrsk, Oktyabrsk, Noyabrsk... Xantı-Mansiyskin - Yuqranın köksünə "fakel-fakel" səpələnmiş kiçik şəhərlərin, qəsəbələrin, platformaların, kustların... da taleyi, divin canı şüşədə olduğu kimi, neftdən asılı olacaq; neft tükəndisə, fakellər sönəcək, nasoslar dayanacaq, iş yerləri bağlanacaq, şəhərlər, qəsəbələr boşalıb gedəcək öz işinə. Bu müvəqqətilik duyğusu, "fanilik türbülansı" şimal qatarında gedən hər kəsi haqlayacaq, - qərarsızlaşdıracaq, darıxdıracaq. "Aralıq halı"nı adlayandan sonra isə, bəli, vecsizləşdirəcək. Bu çalpaşıq hissin adını mən deyim, sən tap: adam bəri başdan gələcəyinə təslim olur, rahatlanır, qabığını sındırıb keçmişin artıq yüklərindən özünü azad edir, təzələnir, bəzən heç özünə aid olmayan bezdirici öhdəlikləri, mənasız məsuliyyəti çiyinlərindən atır, yüngülləşir... Bu, deyəsən, qatarda gedən hər kəsin, hətta nəzarətçilərin, bələdçilərin belə ovqatına təsir edir: qadağalar yumşalır, çox şeyə göz yumulur...

Xantı-Mansiyskin ən böyük şəhərini - Surqutu keçəndən sonra, qatar, demək olar, boş gedəcək; hər vaqonda beş-on sərnişin qala, qalmaya. Ordan o tərəfə, bir gecəlik - altı saatlıq yolu sanki son nəfəsində sürünəcək qatar: təkərlərinə, şüşələrinədək his tutmuş, don bağlamış "nəhəng dəmir soxulcan" nəhayətsiz kimsəsizlikdə qarı, qaranlığı yarıb, yorğun-yorğun irəliləyəcək... Vaqonların gecə işığında, yarıqaranlığında isə... bir ayrı yiyəsizlik, başsızlıq hökm sürəcək. Qatar rəisi, briqadirlər, dəmiryol müfəttişləri, nəqliyyat polisi... heç biri olmayacaq, - uzun, yorucu səfərdən sonra çoxu Surqutda düşüb bərpa-istirahət yerlərinə yollanır, - hakimiyyət büsbütün vaqon bələdçilərinin əlinə keçəcək. Onlar isə... dərə xəlvət, tülkü bəy, süpürgə-vedrələrini bir kənara atıb, uniformalarını çıxarıb, tam azad, "sərnişinlər tərəfə" keçəcək. Stansiyalarda satışına qadağa qoyulmuş spirtli içkiləri özləri təklif edəcək, açıq satışa qoyacaq: ucuzu baha satacaq, satdıqlarına qonaq olacaqlar. Kupelər birləşəcək, aralar açılacaq, pərdələr götürüləcək; əsl günah işlətməli yer olacaq!..

Steyk, doğrudan da, əntiqə çıxmışdı.

Bu dəfə salamsız-kəlamsız, saymazyana keçdi kupeyə. Qadın yüngül xalatda kupenin yiyəsi kimi oturmuşdu. Qız da yuxarıda - telefonundaydı. Üst çarpayıdan ona aid olan yataq paketini götürüb, açmağa tələsmədi, qəsdən uzatdı ki, bəlkə durub çıxalar, əynini rahat dəyişə. Çıxmasaydılar da dəyişəcəkdi, prinsipə, acığa! Amma çıxdılar. Əvvəl deyinə-deyinə qadın, - "əcəb işə düşmüşük!" - sonra üst yerdən yüngülcə hoppanıb, krosovkalarını ayağına keçirib, qız çıxdı.

Arvadağa idman kostyumunun ən yaxşısını qoymuşdu yola, - belə işləri heç kimə həvalə etməz, - nə biləydi qatarla getməli olacaq?! Kağız paketdə bir yığın şirniyyat, kofe, fincan... "Can e, can!" Əynini dəyişib, yüngül ev sürütmələrini geydi, məhrəbasını çiyninə atıb, sabun-fırçasını götürüb çıxdı. Qayıdanda, qulaqlarına inanmadı. Kupedəki qız yumşaq səslə: "Sizə mesaj gəlib", dedi. "Çox sağ ol, qızım", -  deyib, onun belə tez yumşalmasının səbəbini tapmağa çalışdı. 

Kupedə unutduğu "korporativ smartfon"a - texnologiyanın "son çığırtısı"na gələn mesaj hüquq şöbəsindən idi. Gənc hüquqşünas Səfərov səs atıb, gələn ay italyanlarla imzalanacaq müqavilənin bir bəndi ilə bağlı dəqiqləşdirmə istəyirdi. Həmin bəndi hər iki dildə - italyan və azərbaycan dillərində təkrar-təkrar oxuyub, öz aləmində guya nəsə tutuşdururdu. Onun lüzumsuz canfəşanlığı, kobud, kələ-kötür italyancası səbrini daraltsa da, axıracan dinlədi. Sonra təmkinlə cavab atdı ki, belə işləri, əvvəla, telefonda görməzlər, ikincisi, bunun üçün xarabada müavin var, üçüncüsü isə, - ara yerdə əsəbiləşib gənc mütəxəssisin heç nədə günahı olmayan xalasına söydü, - dron kimi axtarıb qatarda da tapırsız adamı! "Ay Səfəroov! Ay Səfərooov! Desinlər, kişinin oğlu işləyir!" "Contratto, Contratto!", - onun ağzını əyib, gülümsədi. Baxdı ki, zabitəli qadının da, deyəsən, buzu tərpəndi: yerində qurcandı, dönüb qızı ilə bir-birlərinin üzünə baxdılar.

Qarşıdan gələn işıq... geridə qalan işıq... Uzaqda qızaran işıq topası get-gedə aydınlanıb Mamayev Kurqandakı "Ana Vətən çağırır" abidəsinə çevrildi, - Volqoqrada çatırdılar.

Qatar Volqoqradda gözlənildiyindən artıq dayandı. Perronda nəsə qarışıqlıq, həyəcan hökm sürürdü. Projektorların dümağ işığında tibb işçiləri, hərbçilər əllərində xərək ora-bura qaçışırdılar. Ukraynadan qaytarılmış əsirlər, yaralılar üçün xüsusi sanitar vaqon hazırlanır, dedilər. Pəncərənin o üzündəki çaxnaşma sanki nə vaxtsa baş vermiş, - ya hardansa eşitdiyi, - pis bir şeyin təkrarı, bəlkə də, baş verəcək hadisənin əlamətləri idi!.. Barmaq kəsən yüklərini dartan yarıyuxulu sərnişinlərin tələskənliyi, - halbuki qatar platformada üç saata yaxın dayanacaqdı, - vağzal elançısının dünyanın o başından gəlirmiş kimi eşidilən yorğun, intizarlı səsi, bir-birinə dəyib qoşulan vaqonların yüngül tərpənişi... kupeyə əlavə qüssə gətirir, bu azmış kimi, qaranlıqda kimsə xoruldayırdı.

Bu darlıqdan qurtarmaq üçün, telefonda qurdalanıb, yenə Dəmirin səhifəsini tapdı. Onun tülkü sifətini bir də görmək istəyirdi. "Gəl, Dəmir, gəl, əsl sənin yerindi, gəl!" Şəkillərin birində onun hansısa beynəlxalq sərgidə təşkilatçı qismində dayanıb gen-gen göstərişlər verməsi - şəkildən belə görünürdü! - kefini açdı, dodağını qaçırdı: "Qudurasan!"

"Mən o yolu bir də getmək istəməzdim!..", - şimala qatarla ilk səfərindən hər danışanda söz gəlib mütləq "Vera Vasilyevnanın budları"na çıxırdı!..

*

...dağdan arana qaçqın düşmüşük, dədəmlə dalaşıb evdən çıxmışam, Bakıdan Minvoda, ordan da bir ayrı qatara minib, kor-koranə, hara gəldi, gedirəm. Tərs kimi platskarta yer olmayıb, bahalı kupeyə bilet almışam. Olar, qırx beş yaşında qadındı, yanında da özü boyda qızı, sutka yarım bir kupedə yol getdik, başlarını qaldırıb üzümə baxmadılar. Əsas da o ana tayı! Mən də deyirəm bəs qızına görə elə edir, yad kişiylə bir kupeyə düşməklərindən narahatdı. Gördüm, yox e, bunlar heç məni veclərinə almırlar; yanımda istədiklərini edirlər, deyib-gülürlər, soyunub geyinirlər... Mən də, belə şey görməmişəm axı, qalmışam qırıla-qırıla! Nə qədər soyuq tamburda ayaq üstə qalmaq olar?!. Yaxşı ki, Ufada qatara ukraynalı "vaxtavik"lər mindi, - aralarında tək-tük başqa millətdən olanı da vardı. Çerniqovdan Ufaya, ordan da şimala uçmalıymışlar, necə olubsa, qatarla getməli olublar. Əlavə qoşulan vaqonu, bizdə axırıncı kupe boşalmışdı, oranı tutdular. Kupemizə də bir tatar düşdü, Talqat, orta yaşlarında, zarafatcıl kişi. Hardan olduğumu biləndə: "O-oo, Palad Byulbyul-aqlı, dolalay-dolalay-dolalay", - deyib, şən-şən oxudu. - "Cavanlığımız onun mahnılarıyla keçib..." - dedi. İlk dəfəydi "bir vaqon vaxtavik" görürdüm. On beş gün evdə, on beş gün işdə, - növbəylə işləyib, yaxşı maaş alan neftçilər idi. Platskartda çantasını qucaqlayıb mürgüləyən kim, orda-burda sərələnib yatan kim, üç-bir, beş-bir yığılıb "poker", "monopoliya" oynayan kim... Deyəsən, "vam odda" içki də içirdilər. Kim istəyirsə qoşulur, istəmirsə, heç kim mane olmur.

Təkləndiyimi görüb, Talqat məni axırıncı kupedəki dostlarının yanına apardı. Hamısıyla birbəbir, adbaad tanış elədi. Bəlkə yeddi-səkkiz nəfər bir kupeyə yığılıb içki içir, - o vaxt qatarda spirtli içki içmək qadağası hələ yox idi, - kart oynayırdılar. Həyatlarından, işlərindən razı olduqları bilinirdi. O vaxtın, bəlkə ən çox maaş alan adamları idilər. Mən isə - başdan-ayağa nagümanlıq içində! Bakıda əmioğludan borc alıb yola çıxmışam, hara gedəcəyimi, nə edəcəyimi bilmirəm. Narahatlığımı görüb, Talqat əlini şəstlə kürəyimə qoydu, Bakıda neft institutunu bitirdiyimi, - Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutu o vaxt sovetin ən yaxşılarından idi! - şimalda neft mühəndisi olacağımı dedi. Məni gələcək kolleqaları kimi qarşılayıb, aralarında yer elədilər, özlərinə qatdılar, əlüstü "yüz" süzüb, donuz əti yeyib-yemədiyimi zarafatla soruşdular. Əynimi nazik görüb, belə olmalıymış kimi, hərə çantasından bir şey çıxartdı: qalın neftçi "puxovik"i - qış kurtkası, isti, yun içli botinka, qulaqlı papaq... Sıxıldığımı görüb: "Hamımız şimala belə gəlmişik", - dedilər. - "Narahat olma, bizə də işdən verirlər".

Özümü neft mühəndisi kimi hiss etməyə başlamışdım.

Qatar relslərin üstə yağ kimi gedirdi.

Tabolskdan sonra... bələdçi qız kupe-kupe gəzib, şən səslə, kimin nəyə ehtiyacı olduğunu soruşdu, deyəsən, çənəsinin altına yüngül çırtma da vurdu.

Yadıma düşdü ki, Minvod vağzalında "babuşka"lardan iki litr qaraçay konyakı almışam, "damaşnı", birlitrlik ağ-etiketsiz şüşələrdə. Birini çıxarıb Talqata verdim, elədiyi yaxşılığa görə. "Dostları ilə içər, saxlayıb evinə aparar, özü bilər". Talqat, gözünə döndüyüm, qolunun çölüylə stolun yarısını "işğaldan azad edib", konyakdan stəkanlara süzdü, heç gözləməzdim, birini bizim "zabitəli" xanıma uzatdı. Elə bildim, rədd edər, almaz, amma yox, süzülüb-büzülüb konyakı götürdü, yüngülcə qoxulayıb, əvvəl bir qurtum, sonra iki, üç, axıracan içdi. "Ay bərəkallah, yanırmış ki bu!" - ürəyimdə dedim. Konyak əla konyak idi, xoş dadı vardı, həm də, deyəsən, təsiri də əlaydı. Çünki ikinci stəkandan sonra Vera Vasilyevna - artıq tanış da olmuşduq - səbəbsiz gülməyə başladı, haldan-hala düşdü, dönüb tamam başqa adam oldu. "Kül başıma!" - ürəyimdə özümü söydüm. - "İki sutkadı bunu niyə çıxarıb qoymursan stola, bərk-bərk oturmusan üstündə!" Vera Vasilyevna durub nəyəsə çıxanda, arxadan, heç fikir verməmişdim, ya konyakın təsirindən idi, yüngül xalatında... yadıma çantamdakı armudu saldı! Bakıda "vosmoy" bazarından almışdım. Meyvə "polka"sında silinib dən-dən yığılmış meyvələrin ən yuxarısında qoyulmuşdu. Elə iri, cazibəli idi, aralıdan "gəl-gəl" deyirdi. Həyatımda o gözəllikdə, o şuxluqda armud görməmişdim! Pulum az olsa da, yad ölkəyə gedirdim, özümlə matah bir şey aparmalıydım, - həm də, tamahımı saxlaya bilməmişdim, - çəkdirib götürmüşdüm.

Coğrafiyadan keçdiyimiz Ob çayını gecə kefli keçdik...

Surqutdan o tərəfə gecə qatarında baş verənlər yadımda addaq-buddaq qalıb. Kölgə kimi ora-bura keçən adamlar... Talqat dəmləşib mənim yerimdə üzüqoyulu qalıb. Kupemizdəki qız qonşu vaqondan gənc "vaxtavik"ə qoşulub gedib... Vera Vasilyevnanın hallı-havalı səsi vaqonun o başından gəlir. Mənsə... ayaq üstə yırğalana-yırğalana bələdçi qızdan aldığım dondurmanı onun özünə yedizdirirəm, sinəm kürəyində... Sonra vaqona vahiməli sakitlik çökdü, bütün hərəkətlər sanki dondu... Bələdçi qız kupeyə qayıdıb təşviş içində üzümə baxdı, bir az da kinayə ilə "niyə durmusan, sən də get", dedi... Koridorun solğun işığında ukraynalı "vaxtavik"lərin növbəylə, bir-bir axırıncı kupeyə girib, şalvarlarının qabağını razılıqla bağlayıb çıxdıqlarını, aşa-aşa öz vaqonlarına qayıtdıqlarını gördüm! Nə baş verdiyini bilsəm də, nə edəcəyimi bilmirdim. Yerimdə donub qalmışdım! Bir kupedə getdiyim qadınla başqa kişilərin etdiyi hərəkət heysiyyatıma toxunmuş, təəssübkeşlik hissimi alovlandırmışdı. İçimdəki şeytansa... yolboyu kupedə at oynadan qadının alçalmış halını görməyə itələyirdi...

Axırıncı kupe ölü düşmüş evin qapısı kimi taybatay açıq idi.

Yanından düz keçmək istəsəm də, dönüb içəri baxmaq marağından özümü saxlaya bilmədim. Vera Vasilyevna, deyəsən, ortada, masanı qucaqlayıb qalmışdı, - kupenin sarımtıl işığında ağaran Vera Vasilyevnanın budları idi...

*

Vaqonun ağır havasına, - qarışıq yod, spirt, sarğı qoxusuna oyandı.

Əl-üzünü yumağa çıxanda axırıncı kupedə gecədən yerləşdirilmiş yaralıların olduğunu gördü. Sanitar vaqonda yer çatışmazlığı - yaralı çoxluğu səbəbindən nisbətən yüngül olanları bura köçürülmüşdü.

Qoşulan vaqon, "vaxtaviklər" - yaralılar, "zabitəli" qadın, axırıncı kupe... Hansısa pis bir şeyin təkrarlanacağı hissi, üstəgəl, müharibənin get-gedə yaxınlaşan nəfəsi təşvişə çevrilib bütün bədənini sardı, - tualetin ləkəli güzgüsündə ağarmış sifətini tapdı: "Sənin nə itin azmışdı axı bu köhnə qatarda, cənab sədr?! O boyda işin-gücün, taqqatuq-tukkatuk, nə düşmüsən çöllərə?!"

Gələn həftə İstanbulda keçiriləcək tədbir, bir ay sonra Bakıda italyanlarla bağlanacaq müqavilə... Bələdçi qızdan Ufaya nə vaxt çatacaqlarını soruşdu. Ordan gedəcəyi şəhərə təyyarə reysinin olub-olmadığına Quql-da baxdı. Bugünkü reys artıq uçmuşdu. Əvəzində İstanbula uçuş vardı: 19:55-də, birbaşa! Həftədə bir dəfə olan reys məhz bu gün idi! Özü də, ən etibar etdiyi aviaşirkətlə, - Türk Hava Yolları ilə.       

Qərar verməyi ilə yığışıb hazır olmağı bir oldu.

Dostlara nəsə yazmağı sonraya saxladı, növbəti stansiyada düşüb, taksilər dayanan tərəfə getdi...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.05.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

MilliQəhrəmanAllahverdiBağırovun çəkdiyihərbiplandan danışacağam sizlərə.

Tarixin elə anları olur ki, adi bir kağız parçası bütöv bir xalqın qəhrəmanlıq salnaməsinə, bir millətin xilas rəmzinə çevrilir. Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Allahverdi Bağırovun öz əli ilə cızdığı bu sadə, lakin tarixi xəritə məhz belə bir misilsiz sənəddir.

İlk baxışdan köhnəlmiş, saralmış bir vərəq üzərindəki sadə cizgilər kimi görünən bu xəritə, əslində, Ağdamın işğal altına düşmüş kəndlərindən – Abdal, Gülablı, Aranzəmin və ətraf ərazilərdən yüzlərlə insanın həyatını xilas edən strateji bir bələdçidir. Qarabağ müharibəsinin ən ağır dönəmində, düşmən mühasirəsində qalan dinc sakinlərin təhlükəsiz dəhlizlərlə çıxarılması üçün cızılmış bu yollar, sadəcə coğrafi koordinatları deyil, bütöv bir komandirin ürək döyüntüsünü və hərbi zəkasını əks etdirir.

Allahverdi Bağırov bu cizgilərlə ölümün pəncəsində olan soydaşlarımıza həyat xəttini göstərmişdi. Hər ox işarəsi, hər ad və istiqamət insan canını qorumaq üçün gecəbaxmaz bir fədakarlıqla hesablanmışdı. Bu gün həmin əlyazma xəritəyə baxarkən yalnız bir komandirin hərbi taktikasını deyil, həm də onun vətənə, millətə olan sonsuz sevgisini duyuruq. Bu saralmış kağız, Azərbaycan əsgərinin rəşadətinin, xilaskarlıq missiyasının və sarsılmaz ruhunun silinməz vizual sübutudur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.05.2026)

İlhamə Məhəmmədqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Sumqayıt təmsilçisi

O BİR DÜHA, BİR DÜNYADI

MƏNSUR ŞEİR

                    Ulu Öndər Heydər Əliyevə ithaf

Dövr, zaman sınağından dönə-dönə çıxmış, çıxa-çıxa ucalmış, ucala-ucala sevilmiş, sevilə-sevilə ürəklərdə özünə əbədi iz qoymuş dühaydı Ata Heydər.

Nər görkəminə, iti, nüfuzlu baxışına, qürurlu yerişinə, zəhmli səsinə hər kəs ehtiram etmiş, ömrünü xalqına şam etmiş, axşam-səhər daim düşünmüş, düşünə-düşünə də xalqını işıqlı sabahlara səmt etmiş dəryaydı Ata Heydər.

Nə qədər ürək dolusu kəlmələr şəninə söylənsə də yenə azdır. Yaşayır onu sevənlərin qəlblərində əməlləri, diləkləri.

Bütün dünyanın həsəd apardığı Ata Heydər nə qədər varıqsa, beləcə böyük məğrurluqla anılacaq, işıqlı dünya sanılacaq, adına nəğmələr, dastanlar bir daha qoşulacaqdır.

Yeganə həqiqətdir ki, xalqımız üçün səadətdir: Ata Heydəri böyük, sönməz sevgiylə əbədi yaşatmaq, firavan günlərə İlhamla çatmaq!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.05.2026)

Elman Eldaroğlu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Deyir ki:- "Mən Əzizə Cəfərzadənin təkcə oğlu yox, həm onun yazılarının ilk oxucusu və həm də tənqidçisi olmuşam. 20-22 yaşlarında idim. Özü deyirdi ki, mənim yazılarımı sən oxumadan çapa verməyəcəm. Mən onun yazılarını oxuyub fikirlərimi deyirdim, yalnız bundan sonra çap etdirirdi. İngiltərədə işləyəndə, bir dəfə gecə reysi ilə qayıtmışdım. Evə gələndə gördüm ki, publisistik janrda yazdığı bir yazını qoyub yazı masama. Oxuyub dedim ki, bu elə bil Əzizə Cəfərzadənin “Aləmdə səsim var”dan qabaqkı qələmidir. Etiraz elədi, dedi, yox, təzə yazmışam. Mən dediyimdən dönmədim: “Ola bilsin, təzə yazmısan, amma bu o dövrün qələmidir”. Müxtəlif arqumentlər sadalayıb məni aldatmaq istədi, alınmadı. Sonra boynumu qucaqlayıb gülə-gülə dedi ki,- “Sağ ol, oğul, ilinə qədər düz dedin. 1967-ci ilin yazısıdı, arxivimdə qalmışdı, çap elətdirməmişdim”.

Bəli, bu gün sizə Əzizə Cəfərzadənin oğlu Turan İbrahimovdan söhbət açmaq istəyirəm. O, 1961-ci ildə Hacıqabul rayonunun Tağılı kəndində dünyaya gəlib. Orta təhsilini başa vurduqdan sonra Bakı Dövlət Universitetində ali təhsilə yiyələnib. İxtisasca tətbiqi riyaziyyatçıdır. Hazırda neft sahəsində çalışır. Texniki elmlər üzrə fəlsəfə doktorudur...

"Ümumiyyətlə, tənqidi qəbul edən adam idi. Evdə onu hamı oxuyurdu. Qardaşları da, mən də, digərləri də. Və bizim rəyimizi öyrənmədən heç birini çap etdirmirdi”, - söyləyir.

Dostluqda çox sədaqətlidir. Xeyirxah, qayğıkeş, səbirli adamdır. Qavramaq qabiliyyəti, duyumu çox güclüdür. Ona etibar etmək, güvənmək olar. Əsas arzusu isə öz prinsiplərinə sadiq qalmaqdır...

Deyir ki:- “Həqiqətdə mən Əzizə Cəfərzadənin qardaşının oğluyam. Kiçik yaşlarımdan məni rəsmi şəkildə oğulluğa götürüb. Müharibə dövründə özünün qız övladı olub. O vaxtlar keçmiş “Sovetski” küçəsində yerləşən Pedaqoji məktəb hospital imiş, orada çalışırmış. Qızı körpə olanda, kimsə onu evlərindən hospitala, əmizdirməyə aparanda yolda yıxılıb və necəsə olubsa qızı başından zədə alıb, bir müddət sonra isə vəfat edib. Təxminən iki yaşında. Onun müharibə dövründə qələmə aldığı “Oyan, balacığım!”, daha sonralar yazdığı “Nətavan haqqında hekayələr”, “Cəlalliyyə”, “İşiğa doğrü” və başqa əsərlərində bu faciə öz təsvirini tapıb. Əzizə ana yeganə övladını itirməsinin acısını ömrü boyu daşıyıb. Bu acını nə qədərsə ovutmaq üçün bacım Kəmalə də çox kiçik yaşlarından onun evində yaşayıb. Amma onu övlad kimi rəsmiləşdirməyib. Məni isə rəsmi övladlığa götürüb, ona görə də soyadım Cəfərzadədən yoldaşının soyadına - İbrahimovla dəyişdirilib...”.

Yaxşı zövqu var, gözəllik aşiqidir. İnsanlarla mehriban rəftar edir. Dostlara çətin günlərində dəstək, təsəlli verməyi bacarır. Hisslərindən çox məntiqlə hərəkət etməyi sevən insandır. Risk etməyi xoşlamadığından səhvlərə də yol vermir. Başlayacağı iş üzərində uzun müddət düşünərək, hər addımını hesablamağı sevir və hazırladığı planın reallaşmasını səbrlə gözləyir...

“Əslində Aviasiyaya gedəcəkdim, qismət olmadı. Gözümdə problem çıxdı. Amma uşaq vaxtlarımda anamın yazı masasında əyləşib nəsə yazmağına böyük maraqla baxardım. Anam gün ərzində yazı makinasında 25 səhifə, 4 nüsxədə yazı yazırdı. Və mən sadəcə abzasları qaydasına salmaqda ona kömək edərdim. Demək olar ki, onun yazısı üzərində təzədən işləmək söhbəti olmurdu. Ona ilham həmişə səlis cümlələrlə gələrdi. O, artıq beynində redaktə edib o cür də üzə çıxarırdı. Ömrünün axırlarında isə yazı makinası ilə yaza bilmədi...”, - söyləyir.

…Mayın 9-u haqqında söhbət açdığım, texniki elmlər üzrə fəlsəfə doktoru Turan İbrahimovun ad günüdür, yubileyidir, 65 yaşı tamam olur. Onu bu münasibətlə təbrik edir, möhkəm can sağlığı, işlərində uğurlar arzulayırıq.

Çox yaşasın!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.05.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

9 May — Qələbə Günü, İkinci Dünya Müharibəsində nasist Almaniyası üzərində Sovet İttifaqının və müttəfiqlərinin qələbəsini qeyd edən gündür. 1945-ci ilin 9 mayında Almaniya təslim oldu və bu tarix SSRİ-də və bir sıra postsosialist və postsovet ölkələrində rəsmi bayram kimi qeyd olunmaqdadır.

Azərbaycandan İkinci Dünya Müharibəsində 600 mindən çox insan cəbhəyə yollanmışdı. Onların böyük bir hissəsi döyüş meydanlarında qəhrəmancasına həlak oldu. Azərbaycan həm də arxa cəbhədə çox böyük rol oynadı — Bakı nefti Sovet ordusunun yanacaq təminatında həlledici əhəmiyyətə malik idi. Buna görə də, Qələbənin qazanılmasında xalqımızın böyük əməyi olmuşdur.

Azərbaycanda da 9 May — Faşizm üzərində Qələbə Günü kimi müxtəlif formalarda qeyd olunur:

- Müharibə veteranlarına həsr olunmuş tədbirlər keçirilir.

- Abidələrin, xatirə komplekslərinin qarşısında anım mərasimləri olur.

- Təhsil müəssisələrində Qələbə mövzusunda ədəbi-bədii kompozisiyalar təqdim edilir.

- Gənclər arasında vətənpərvərlik ruhunun aşılanması məqsədilə mühazirələr və sərgilər təşkil olunur.

Bu gün həm də bizə bir daha göstərir ki, azadlıq və sülh böyük qurbanlar bahasına qazanılır. Qələbə Günü — yalnız hərbi zəfərin deyil, həm də insanlığın, əzmkarlığın və həmrəyliyin bayramıdır.

Veteranlara dərin ehtiram:

Bu gündə xüsusilə müharibə veteranlarını yad etmək, onların fədakarlığını qiymətləndirmək böyük mənəvi borcumuzdur. Onlar təkcə döyüş meydanında deyil, həm də sarsılmaz ruhları ilə tarix yazıblar. Onların qəhrəmanlığı gənc nəsillərə vətənpərvərlik nümunəsidir.

Gənc nəsil və tarix yaddaşı:

Qələbə Günü həm də gənc nəslə tariximizi öyrətmək üçün əhəmiyyətli fürsətdir. Çünki keçmişini unudan xalq gələcəyini düzgün qura bilməz. Məktəblərdə, universitetlərdə bu günlə bağlı keçirilən tədbirlər, mühazirələr və sərgilər bu məqsədə xidmət edir.

Qələbənin mənəvi tərəfi:

Bu gün biz yalnız silahla deyil, həm də ruhla qazanılan qələbəni yad edirik. Bu qələbə — xalqların birliyinin, xalqımızın fədakarlığının simvoludur. O günün təntənəsini yaşatmaq — bizim vətən qarşısında borcumuzdur.

Bu günü qeyd etməklə biz təkcə tarixi xatırlamır, eyni zamanda sülhün və birliyin əhəmiyyətini vurğulayırıq.

Cəlil Xəlilovun fikrini aldıq:

Bu tarixi gün münasibətilə Müharibə, Əmək və Silahlı Qüvvələr Veteranları Təşkilatının sədri, polkovnik Cəlil Xəlilovun fikrini aldıq. O dedi:

-İkinci Dünya müharibəsi Azərbaycan xalqının qəhrəmanlıq tarixində mühüm yer tutur. Müharibədə 700 mindən çox azərbaycanlı iştirak etmiş, onların 300 min nəfəri həlak olmuşdur. 176 min nəfərdən çox azərbaycanlı müharibədə göstərdiyi qəhrəmanlıqlara görə müxtəlif orden və medallarla təltif edilmiş, general Həzi Aslanov, İsrafil Məmmədov, Mehdi Hüseynzadə və digərlərinin qəhrəmanlığı dillər əzbəri olmuşdur. Müharibədə Bakı nefti nəhəng sovet hərb maşınının fasiləsiz fəaliyyətini təmin etmiş, qələbəyə misilsiz töhfə vermişdir. Bu baxımdan, Bakıya "Qəhrəman şəhər" adının verilməsi vacibdir. Çünki Bakı öz fədakarlığı ilə bu ada layiq olduğunu müharibə dönəmində artıqlaması ilə sübut edib.

Bizim üçün qürurvericidir ki, Azərbaycan gəncliyi atalarının, babalarının İkinci Dünya müharibəsində göstərdiyi qəhrəmanlığı Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə 44 günlük Vətən müharibəsində də təkrarladı, respublikamızın ərazi bütövlüyü bərpa olundu. Azərbaycan gəncliyi öz qəhrəmanlığı ilə bütün dünyaya sübut etdi ki, o, öz əcdadlarının qəhrəmanlıq ənənəsinə sadiqdir.

Biz Vətən müharibəsində olduğu kimi, bu gün də dövlətin və Prezidentimizin ətrafında sıx birləşməli, hər bir təhdid və təhlükəyə qarşı mübarizədə həmrəylik sərgiləməliyik. Unutmayaq ki, ümummilli lider Heydər Əliyev də, Prezident İlham Əliyev də öz çıxış və tövsiyələrində hər zaman ölkə gəncliyini milli-mənəvi dəyərlərə bağlı olmağa səsləyib, yüksək vətənpərvərlik ruhuna malik olmağın vacibliyini vurğulayıblar. Biz bu tövsiyələri diqqət mərkəzində saxlamalı, öz əməli fəaliyyətimizlə dövlətimizə, Prezidentimizə dəstək olmalıyıq.

Fürsətdən istifadə edib bu tarixi gün münasibətilə hər bir kəsi təbrik edirəm!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.05.2026)

Atatürk Mərkəzində  “Qazax Xeyriyyə” İctimai Birliyinin təşkilatçılığı ilə Azərbaycanın Xalq şairi Səməd Vurğunun 120 illik yubileyi çərçivəsində, yazıçı-publisist, AYB-nin üzvü Ramiz Göyüşün “Ellər yaşadacaq şair ömrünü” kiutabının təqdimatı keçirilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Qazax Xeyriyyə” İctimai Birliyindən verilən məlumata görə, təqdimat tədbirində ölkəmizin tanınmış ədəbiyyat və sənət adamları, şair və yazıçılar, respublika ictiamiyyətinin nümayəndələri, “Qazax Xeyriyyə” İctimai Birliyinin üzvləri iştirak edirdilər.

Tədbiri giriş sözü ilə açan, tədbirin aparıcısı, kitabın redaktoru və ön sözün müəllififi filologiya elmləri doktoru, professor Rüstəm Kamal “Xalq şairi Səməd Vurğunun 120 iilk yubileyinin keçirilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 23 fevral 2026-cı il tarixli  Sərəncamı barədə məlumat verərək  əbədiyaşar şairimiz Səməd Vurğunun yaradıcılığına, onun çoxşaxəli fəaliyyətinə və şəxsiyyətinə verdiyi  yüksək dəyərə görə vurğunsevərlər adından Prezident Cənab İlham Əliyevə təşəkkürünü bildirdi. O qeyd etdi ki, Prezident Sərəncamına uyğun olaraq ölkəmizin hər yerində, təhsil və mədəniyyət müəssisələrində, yaradıcı kolllektivlərdə böyük şairin 120 illik yubileyi keçirilir və cəmiyyətimizin böyük hissəsi bu ovqatla yaşayır. Xalq artıq 100 ilə yaxındır ki, Səməd Vurğunu oxuyur, onu sevir, əsərlərini əzbər söyləyir və əfsanələr  danışır. Sonra prof. Rüstəm Kamal Ramiz Göyüşün müzakirəyə təqdim olunan “Ellər yaşadacaq şair ömrünü” kitabı haqqında ətraflı məlumat verərək onun məziyyətlərindən danışdı. Tədbirdə çıxış edən riyaziyyat elmləri doktoru, Qazax Xeyriyyə” İctimai Birliyinin sədri professor İlham Pirməmmədov, körkəmli dilçi, türkoloq, ədəbiyyatşünas alim, akademik Nizami Cəfərov, filologiya elmləri doktoru, professor Vaqif Yusifli, Azərbaycvan Yazıçılar Birliyinin poeziya bölməsinin rəhbəri şair İbrahim İlyaslı, texniki elmlər doktoru, şair, professor Hacan Hacısoy, vürğunşünas alim, fəlsəfə doktoru Aslan Salmansoy, Əməkdar jurnalist, şair Əbülfət Mədətoğlu, “Xalq qəzeti”nin bölgə müxbiri, yazıçı-yurnalist İlqar Həsənov, Beynəlxaq  Aktivist Sənətçilər Birliyinin Azərbaycan təmsilçisi, Birliyin Rəsm Komitəsinin rəhbəri rəssam Nəvai Metin, yazıçı Kənan Hacı, ”Yazarlar” jurnalının təssisçisi və baş redaktoru şair –publisist Zaur Ustac, şairlərdən Rafail İncəyurd, Fəxrəddin Teyyub, Zaməddin Ziyadoğlu, Zərəngiz Qayalı, ictimaiyyyət nümayəndələrindən, şəhid Teymur Abbasovun anası Başxanım Abbasova, Mehriban Abdullayeva, Şəmsiyyə Kərimova və digərləri çıxış edərək Xalq şairi Səməd Vurğunun Azərbaycan poeziyasında tutduğu müvqedən, onun həm şair, həm dramaturq, həm  görkəmli bir ədəbiyyatşünas kimi,  həm də ictimai xadim kimi çoxşaxəli fəaliyyətinin ayrı-ayrı məqamlarından ətraflı söhbət açdılar və xatirələr söylədilər.

Çıxış edənlər eyni zamanda yazıçı-publisist Ramizi Göyüşün Xalq şairi Səməd Vurğunun həyat və yaradıcılığının müəyyən məqaqmlarını, xüsusilə onun Üzeyir bəy Hacıbəyli, Mir Cəlal, Osman Sarıvəlli, Xan Şuşinski, Hüseyn Arif və digər görkəmli sənət adamları ilə, sadə insanlala dostluğunu əks etdirən məqamlar,  Səməd Vurğunun özünün ədəbiyyatımızda bir obraza çevrilməsi barədə maraqlı faktlar öz əksini tapmış bu kitabını Vurğunşünaslığa bir töhfə kimi dəyərləndirilmişlər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.05.2026)

Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

9 May – faşizm üzərində Qələbə Günü münasibətilə Moskvada keçiriləcək parad dünya siyasətinin diqqət mərkəzindədir. Bu il keçiriləcək tədbirdə bir sıra ölkə liderlərinin iştirakı gözlənilsə də, bəzi dövlət başçılarının parada qatılmaması beynəlxalq arenada müxtəlif müzakirələrə səbəb olub. Xüsusilə bir sıra ölkələrin tədbirdən uzaq durması siyasi mesaj kimi qiymətləndirilir.

Paradda iştirak edəcək dövlətlər arasında Türkiyənin də yer alması diqqət çəkən məqamlardandır. Ekspertlər hesab edir ki, son dövrlər dünyada baş verən siyasi proseslər və dövlətlərarası münasibətlər bu cür beynəlxalq tədbirlərə də təsirsiz ötüşmür. Bəs bəzi ölkələrin 9 May paradından yayınmasının arxasında hansı siyasi səbəblər dayanır?

Bu barədə “Ədəbiyyat və İncəsənət” portalına açıqlama verən politoloq Elçin Xalidbəyli  bildirib ki, Kreml bu tarixdən Rusiyanın qlobal gücünün ifadə olunmasında bir simvol kimi istifadə edir:

"Xüsusilə də son illərdə Putin hakimiyyəti həm MDB məkanından, həm də Rusiya ilə strateji-müttəfiqlik münasibətləri olan bəzi ölkələrdən yüksək rütbəli təmsilçiləri qəbul etməklə qələbə paradını bütün dünyaya mesaj vasitəsinə çevirməyə çalışır. Ancaq son illərdə bu mexanizm Rusiyanın əlindən çıxmağa başlayıb. Çünki bəzi dövlətlər, xüsusilə də MDB məkanında olan dövlətlər Kremlin 9 may qələbə paradı ilə bağlı dəvətlərinə pozitiv cavab verməkdən yayınmağa çalışırlar. Yəni bu tədbirin iştirakçılarının sırası seyrəlməkdədir. Bu il keçiriləcək paradda MDB dövlətlərinin böyük əksəriyyəti iştirak etməyəcək. Xüsusilə də 2018-ci ildən bəri Orta Asiya ölkələrinin heç birinin lideri qələbə paradına qatılmaq niyyətində olmadıqlarını bildiriblər. Eyni zamanda bəzi strateji müttəfiqlər də Rusiyanın bu dəvətinə soyuq yanaşırlar, çünki real təhlükə olduğunu düşünürlər. Xüsusilə də Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenskinin son bəyanatları Rusiya üçün olduqca təhlükəli bir situasiya yaradıb, çünki prezident qələbə paradını hədəfə alacağına açıq və dolayısı eyhamlar vurur. Bu da Kreml üçün gərginliyi ciddi şəkildə artırmış olur. Hazırda Kreml bu problemin həlli üçün əlindən gələni edir. Hətta Rusiya Müdafiə Nazirliyi iki günlük atəşkəs belə elan edib, halbuki vaxtilə rəsmi Kiyev atəşkəs üçün müraciət edəndə Kreml buna qəti şəkildə etiraz etmişdi. İndi isə Rusiya özü atəşkəs təklif edir. Böyük ehtimalla bu dəfəki 9 may paradı əvvəlki illərlə müqayisədə daha sönük bir atmosferdə keçə bilər və bu da Rusiyanı ciddi şəkildə narahat edir.

Lakin ümumi götürdükdə Kreml 9 may faşizm üzərində qələbəni yalnız Rusiyanın dünya qarşısındakı xidmətləri sırasına yazmasının özü da çox absurd və məntiqsiz bir yanaşmadır.

Politoloqun sözlərinə görə, Bakı nefti olmasaydı, indi bəlkə də Rusiyanın özü də olmazdı:

"Faşizm üzərindəki qələbədə rol oynayan əsas faktorların sırasında ön planda məhz Bakı nefti yer alır. Digər tərəfdən, Rusiya ilə yanaşı digər 14 respublika Sovet ordusuna 100 minlərlə əsgər göndərib . Bu Rusiya ordusu deyildi. Bu 15 respublikanı birləşdirən ümumi ordu idi. Amma Rusiya bütün bunları öz adına yazmaq vərdişlərini bu dəfə də nümayiş etdirir. Bu da imperiya təfəkkürünün təzahüründən başqa bir şey deyil".

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.05.2026)

Əkbər Qoşalı,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

Dünən 8 May idi - cəmi altı il öncəyədək Şuşanın işğal günüydü, kədər günü, dərd günüydü. Bu gün qələbədən danışmaq bizi sıxmır, incitmir - tam tərsinə, 81 il öncənin 9 May qələbəsindən daha doğma, daha əziz və üstün 8 Noyabr - Zəfər Günümüz var! 

9 May bizimçün – Azərbaycan xalqı üçün faşizm üzərində ümumbəşəri qələbənin günüdür. Bu tarix İkinci Dünya Müharibəsində azadlıq və ədalət adına savaşan xalqların birlik və həmrəylik simvoludur. Həmin birlikdə və tarixi qələbədə Azərbaycan xalqının imzası, əməyi, qızıl qanı və altun zəkası var. Bu gün qələbənin siyasi-ideoloji monopoliyadan çıxarılaraq, xalq yaddaşı və tarixi məsuliyyət müstəvisində yenidən dərk edilməsi zəruridir. İndi Parisdə yaxud Moskvada kimsə bizim haqqımızı dana bilər - ancaq bu nəyə yarar?- Biz bildiyimizi bilirik, tarix yazdığını yazıb, yazır, yazacaq və gələcəyin vicdanı fransızca yaxud bir başqa dildə oxunmayacaq - məhz ilahicə oxunacaq, anlaşılacaqdır.

Tarixin yükünü çiyninə alan xalq

Azərbaycan İkinci Dünya Müharibəsində çox - təkrar edirəm, çox böyük itkilər verib. Təsəvvür edin: o vaxtlar 3 milyon əhalisi olan respublikanın 600 mindən çox əli silah tutanı müharibəyə yollanıb. Bu həmin dönəmdə Azərbaycanın əhalisinin başı papaq, əli silah, dili söz, ayağı yer, gözü düşmən tutan vətəndaşlarının mütləq əksəriyyəti deməkdir! - Ən adi sayımla da başa düşmək olar ki, bu belədir; üstəlik,  cəbhəyə göndərilənlərin tən yarısı geri dönməyib - ya həlak olub ya itkin düşüb… Geri dönənlərinsə bir qismi travmalı, yaralı və ömürlük yarımcan dönüb… 

Bu rəqəmlər sadəcə statistik göstərici deyil, əlbəttə – necə deyərlər, bir xalqın varlıq savaşı, şərəf mücadiləsi və töhfə əzəmətidir.

Azərbaycanın hərb və elm cəbhəsində qəhrəmanlıqları

Azərbaycanın bir çox şanlı oğlunun haqqı tanınmasa sa, yenə 130-dan çox nümayəndəsi (o dönəmçün ən yüksək fəxri ad olan) Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülüb, 170 mindən artıq əsgər və zabitimiz orden-medallarla təltif olunub. Bir ayağı Hitlerin, bir ayağı Stalinin yanında, başları isə öz mənfur planlarında olan ermənilərə rütbə üstə rütbə, mükafat üstə mükafat verən Kreml, bizim bayraqdar qəhrəmanlarımızı (yumşaq desək) könülsüz-könülsüz görüb… 

Polkovnik səviyyəli beş erməniyə marşal rütbəsi verən SSRİ hərbi-siyasi rəhbərliyi bizim marşal ləyaqətli və haqlı qəhrəmanlarımıza kor olub;

İsrafil Məmmədovun, Ziya Bünyadovun qəhrəman adı bir dəfə əllərindən alınıb, onlar yenidən qəhrəman adı qazanıb; 

qanı və haqqı Ovanes Baqramyanın üzərində olan Həzi Aslanovun ikinci dəfə qəhrəmanlığı yalnız 90-cı illərdə rəsmiləşib, 

Mixaylonun qəhrəmanlığı da çox gecikdirildi, “Leninqrad göyləri”nin qoruyucu mələyi Hüseynbala Əliyevin haqq etdiyi fəxri ad isə ümumiyyətcə verilməyib… 

“Qəhrəman şəhər” adı əsirgənən qəhrəman Bakı təkcə döyüşçü yox, həm də şəfa verən bir şəhər idi – 1 milyondan artıq əsgər burada urvatlı müalicə alıb, şəfqət görüb - 1 milyondan artıq!

Elm cəbhəsində də Azərbaycan fədakarcasına addımlayıb: akademik Yusif Məmmədəliyevin yaratdığı yandırıcı maye sonradan “Molotov kokteyli” kimi tanınaraq düşmənin texnikalarına od vurdu. Məmmədəliyevin yüksək oktanlı uçaq yanacağı icadı isə (keçmiş) Sovet qırıcı-bombardımançı uçaqlarının alman uçaqlarından daha sürətli və manevr qabiliyyətli uçuşunu təmin edib.

Bakının zavodlarında “Katyuşa” raketləri istehsal olundu – bu da müharibənin gedişinə təsir edən strateji amillərdən idi.

Bakı buruqları – Qələbənin yanacaq ocağı

Qələbənin mühərriki – neft ilə çalışırdı. O mühərriki isə Azərbaycan işə salmışdı. Müharibə dönəmində SSRİ-də hasil edilən neftin 70 (!) faizindən çoxu, benzinin 80 (!) faizi, motor yağlarının 90 (!) faizi Azərbaycanın payına düşürdü! Cəbhə üçün bu, silah qədər dəyərli idi. Azərbaycanın “lend-liz” daşınmalarında körpü rolunu oynaması isə qələbənin logistik dayağını təmin edirdi.

Qələbə irsini təhqir edənlər və unudulmaz həqiqətlər

Ancaq təəssüf ki, beynəlxalq dəstəkli bəzi dairələr tarixdən dərs almaq əvəzinə onu təhrif etməyə çalışmaqda israrçıdır. İrəvanın mərkəzində faşist cəlladı, satqın, əli bizim də qanımıza batmış Qaregin Njdeyə abidə ucaldan Ermənistan, əslində, özünü faşist ideologiyasının davamçısı kimi təqdim etmiş olur. Nijdelik Paşinyanın dönəmində də davam edir. Bu, təkcə tarixə deyil, bütün bəşəri dəyərlərə, o cümlədən ümumi Qələbəyə qarşı sayğısızlıqdır. Ayrıca, Ermənistan post-sovet dönəmində faşizmin biləvasitə ocağına çevrildi - Qarabağın 30 illik işğalı son bulsa da, acı və ağır izlər qalmaqdadır.

Tarix unudulmur, əlbəttə. Əlbəttə, 2020-ci ilin payızında Azərbaycan xalqı faşizmin başqa bir forması na – Moskva dəstəkli erməni işğalçılığına qarşı öz tarixi Zəfərini qazandı. Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə 44 günə işğal altında olan ərazilərimiz azad edildi. Bu Zəfər həm də o ideologiyanın iflası idi ki, uzun illərdir güc və zorakılıqla tarix yazmaq istəyirdi. 

Şəhidlər ölmədi, Vətən bölünmədi!

Bəli, 

9 May yalnız keçmişin xatırlanması yox, həm də gələcəyə verilən barış, ədalət və dirəniş ismarıcıdır. Azərbaycanın İkinci Dünya Müharibəsindəki rolu təkcə keçmişə aid deyil – bu, şərəfli bir örnək, qürur qaynağı və unudulmaz dərsdir. Qələbəyə gedən yol hər zaman haqqın, əməlin və zəkanın yolu olub – o yolda Azərbaycan xalqı həmişə olub, bu gün də var, sabah da olacaq. Çuvaşlar demiş: Epir pulna, pur, pulatpar (Epir pulnă, pur, pulatpăr)!

DÖVLƏTİMİZ ZAVAL GÖRMƏSİN!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.05.2026)

Şərəf Cəlilli,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

1957-ci ildə S.A.Kovlakın rəhbərliyi ilə Yuqoslaviya Partizan və Antifaşist hərəkatının iştirakçılarından ibarət nümayəndə heyəti getmişdi. Onun tərkibində Sloveniya ərazisində fəaliyyət göstərən sovet partizan batalyonunun komandiri Anatoli Dyaçenko da vardı. O, Azərbaycanın, Sovet İttifaqının, Yuqoslaviyanın Qəhrəmanı Mehdi Hüseynzadənin, azadlığın, dostluğun, qardaşlığın rəmzi kimi qorunan məzarından – abidəsindən belə bir təəssüratla ayrılmışdı:  “Yuqoslaviya xalqı bizim Mehdinin xatirəsini əbədiləşdimək üçün onun qəbrində gözəl bir abidə ucaltmışlar. Qəbir tər güllərlə bəzədilmişdir. Gülləri hər gün onun qəhrəman və cəsur əməlləri haqqında dəfələrlə eşidən yerli əhali gətirir. Yuqoslaviyanın şərəfli azərbaycanlı oğlu haqqında hekayətləri “Bizim dostumuz Mixaylo” sözləri ilə başlayır.”

Mixaylo bizim Babək, Koroğlu kimi qəhrəmanımızdır. Onu bizə tanıdan, sevdirən, xatirəmizə əbədi həkk edən isə, səmimiyyətlə etiraf edək ki, Həsən Seyidbəylinin və İmran Qasımovun “Mixaylo” filmidir. Biz bu filmlə Mixaylonun adını təkcə bir Qəhrəman kimi qəlbimizə yazmadıq. Ondan Vətənə sevgisini, azadlıq, istiqlal uğrunda ölməyi öyrəndik. Mehdi Hüseynzadənin qəhrəmanlıqları barədə yazanlar çoxdur, olduqca çox. Onların önündə Keçmiş Sovet İttifaqının və Sosialist Respublikalarını çevrələyən ölkələrin məşhur simalarının, hərb tarixi ilə bağlı tədqiqatları qələmə aldığı kitab və monoqrafiyaların, sənədli filmlərin ayrıca yeri, məqamı vardır. “Yuqoslaviyanın hərbi tarixçisi Stanko Patelin öz “Qradnikpovun briqadası” monoqrafiyasında Mehdi Hüseynzadəyə xüsusi başlıq həs edib. Tarixçi qeyd edir ki, partizan Mixaylo daha çox rəqibin rəhbər kadrını məhv edib, nəinki öz mövcudluğu dövründə 9-cu korpusun 31-ci diviziyası”. Yazıçı P.Ameliettinin “Bir nəfər hamı üçün və ya Mixaylonun intiqamı” romanı, Sloveniya kinematoqrafları tərəfindən çəkilən “Onun təxəllüsü Mixaylo idi” adlı sənədli filmi Mixaylonun qəhrəmanlığı haqqında ən qiymətli sənət nümunələridir.

Mehdi Hüseynzadə: Mənim vəzifəm Vətəni müdafiə etməkdir

İkinci Dünya müharibəsi başlayanda Mixaylo Şüvəlanda şəhərin bağ mövsümünü yaşayırdı. Xəbəri radiodan eşidən kimi bacısı Hüriyyət xanımın qardaş yanğısına baxmayıb şəhərə, şəhərə deyəndə, kəndə - Novxanıya dönür. “Burda qala bilmərəm, birdən çağırış vərəqi gələr, mən isə evdə olmaram. Mənim vəzifəm Vətəni qorumaqdı...”

Mixaylonun dediyi kimi olur. Çağırış vərəqi gəlir, O, Vətəni qorumağa gedir. Onda onun nə yaşı var idi ki? Cəmi-cümlətanı 23 yaşı. Mixaylo ata-anasını tez itirmişdi. Onların ətrini iyini bir cüt bacısında Bikədən, bir də Hüriyyətdən almışdı. “Ana Vətən çağırır!”dı, kimsə onu tuta bilməzdi...

Faşizim üzərinə avqustun 9-da Bakıdan yeridi. Üç il sonra noyabrın 2-də müasir dillə desək Sloveniyada Vitovliye kəndində torpaq müqəddəsliyinə qovuşdu.

Tiflisdə hərbi-piyada məktəbini bitirdikdən sonra 1942-ci ildə Mehdi Hüseynzadə ön cəbhəyə göndərildi. Stalinqrad uğrunda gedən döyüşlərdə Minaatanlar tagımının komandiri kimi qeyri-bərabər döyüşlərə başladı. 1942-ci ilin avqustunda Koleç şəhəri uğrunda gedən döyüşlərdə ağır yara alan Mixaylo faşistlərə əsir düşür. “Orada O, Cavad Həkimli və digərləri ilə birlikdə Azərbaycan legionuna salınır. 1943-cü ilin ortalarında almanlar Ştrans hərbi düşərgəsindən Yuqoslaviyanın, Triestin və İtaliyanın ərazisində çoxsaylı hərbi əsirlər, o cümlədən azərbaycanlıları gətirirlər”. Elə burada Sovet hərbi əsirlərinin antifaşist qüvvələrinə qovuşan Mixaylo 1944-cü ildə bir qrup hərbi əsir yoldaşı ilə düşərgədən qaçaraq Yuqoslaviya Xalq Azadlıq Ordusunun Sloven sahilyanı 9-cu korpusunda fəaliyyət göstərən partizanlara qoşulur. Burada azərbaycanlılardan ibarət İvan Qradnik adına 3-cü Sloveniya Xalq Azadlıq Briqadası 4-cü batalyonun rus rotası yaradılır. Rotanın komandiri Cavad Həkimıi, komissarı Mehdi Hüseynzadə olur. Angel dağı ətəyindən Otliça kəndində məskən salan rotanın komissarı qısa zamanda “Mixaylo” ləqəbi ilə faşistlərin canına vəlvələ salır. Elə bir vəlvələ ki, səsi, sədası Reyxstaqa qədər gedib çıxır.

Mixaylonun əfsanəvi qəhrəmanlıqları Angel dağının, daha doğrusu, Mələk dağının ətəyindən başladı. Öz yerlilərinin belə heyrətinə, həm də qürur mənbəyinə çevrildi. Hərbi tarixçi Stanko Peleninin “bütün 9-cu korpusdakı ən yaxşı partizanlardan” adlandırdığı Mixaylo barədə partizan Məhər Məmmədov da xatirələrində qürurla söz açardı: “Bu 1944-cü ilin əvvəlində olmuşdu. Almanlar, yerli əhali və əsirlər o zaman bizə o qədər yaxşı tanış olmayan Mixaylo adını tez-tez çəkirdilər. O zaman bu, bizim üçün sirr idi. Amma tezliklə hər şey aydınlaşdı. Biz Mixaylo ilə əl-ələ faşistlərlə mübarizə aparmaq şərəfinə nail olduq. Yanvarın ortalarında Mixaylo öz döyüşçüləri ilə əhəmiyyətli topoqrafik xəritələri ələ keçirdilər. Növbəti ayda o, alman zabiti formasında alman kazarmalarına daxil oldu, yanğın söndürənlərə mina döşəyib mərkəzi binanı partlatdı”.  Aprelin 2-də Mirdaməd Seyidovla Triest şəhəri yaxınlığında yerləşən Opçine yaşayış məntəqəsində yerləşən kinoteatrı kinoseans zamanı partlatdı. Partlayış zamanı 300 nəfərdən çox faşistin həyatına son qoyuldu. Kimisi öldü, kimisi də şikəst oldu. Mixaylonun rəhbərliyi, iştirakı ilə çoxsaylı əməliyyatlar həyata keçirildi. Triestdə “İl Pikkolo” qəzetinin redaksiyasının mətbəəsini, 24 vaqondan ibarət alman əmlak qatarının keçdiyi Postoyna dəmiryolu stansiyası yaxınlığındakı körpünü partlatması, gestapo mayoru Kertnerin edamı, Opçıne  yüksəkgərginlikli elektrik stansiyasının transformatorunu partlatması, hərbi hissələrə təkbaşına etdiyi hücumlar nəticəsində iki-üç mindən çox faşist zabitin partladılaraq məhv edilməsi onu düşmənlərin qorxulu yuxusuna çevirmişdi. Müharibənin taleyinin həll olunmaq üzrə olduğu bir dönəmdə “Yuqoslaviya Xalq Azadlıq Ordusunun 9-cu korpusunun tapşırığı ilə Mixaylo 31-ci diviziyanın qərargahı nəzdində partizan-kəşfiyyat qrupu yaradır və ona rəhbərlik edir.  Azərbaycanın digər qəhrəman oğlu Cavad Həkimli bu barədə öz xatirələrində qeyd edirdi: “Mehdi elə qorxu yaratmışdı ki, almanlar şəhərə tək çıxmaqdan qorxurdular və onlara elə gəlirdi ki, Mixaylo nəhəng bir dəstənin adıdır və ona pəhləvan rəhbərlik edir. Almanlar başına 400 min marka mükafat təyin etmələrinə baxmayaraq Mixaylo ələkeçməz olaraq qalırdı. Yuqoslaviyada tapılan sənədlərin birində deyilirdi: “Hesab etmək olar ki, onun fəaliyyəti zamanı 1000-ə yaxın alman öldürülmüşdü və bunların içində əsasən zabitlər idi. Faşistlər necə olur olsun, onun başını əldə etmək istəyirdilər. Cavad Həkimlinin xatirələrinə görə gestapo mayoru Sejanda kəndli formasında olan Mixaylonu tutmuşdu. Mehdi Hüseynzadə özünü rəssam kimi qələmə verdi və özünü elə qələmə verdi, heç kim onun kim olduğunu başa düşmədi...”

Tarixi mənbələr də sübut edir ki, Mixaylonun qəhrəmanlıq dastanı təkcə bu faktlardan ibarət deyil, o bir əfsanəvi qəhrəman kimi Adriatik dənizinin sahillərində də sevilib. Hitlerçi zabit forması ona ehtiyac duyan kəndlərdə sadə libas ilə hər kəsdə heyrət, maraq, məhəbbət doğurub. İnsanlar ona xilaskar mələyi, faşistlər isə bir az öncə qeyd etdiyimiz kimi qorxulu röyası kimi baxıb.

Mixaylo Novxanıda, Rəsulzadənin kəndində doğuldu

Novxanı bizim üstümüzdə haqqı-sayı Bayraq qədər olan köyümüzdü. Yoxdan bir dövlət qurub, bayraq yapan Rəsulzadənin diyarında doğulmaq səadəti deyilən nədirsə, elə o özüdür. İncilinin, püstəsinin, badamının, yer-yemişinin, tənəyinin, üzümünün, iydəsinin, innabının öz yeri var. Gülü bir ayrıdı, bülbülü bir ayrı, Süsəni, sümbülü, qərənfili, ağ şanısı, qara şanısı ağzımızın dadıdı. Əlini, ayağını Xəzər yuyur Novxanının. Qəzəli gözəl, gözəli qəzəl qədər “nərmü-nazik bayatıdır, bayatı”. Ustad şairlərin, qəzəlxanların, xanəndələrin, el və dil bilicilərinin bu kənddə öz yeri, məqamı olsa da, qibləsi Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, haqq kəlməsi Mehdidi. Mehdi Hüseynzadə – Mixaylo. Biri peyğəmbər əleyhissəlama, digəri əhli-beytə bağlıdı.

İkinci Dünya müharibəsində Azərbaycan 6 diviziyası, 700 mindən çox qəhrəman insanı, 300 min şəhidi, 125 Sovet İttifaqı Qəhrəmanı, faşizm üzərində qələbənin əsas təminatçılarından biri kimi əvəzsiz olan nefti ilə tarix yaratdı.

Mümkün olmayanları mümkünə çevirən Stalin, Jukov, Molotov, Rokasovksi kimi tarixi şəxsiyyətlərin sırasında, Azərbaycanın və Dağıstanın o zamankı rəhbərləri Bağırovla, polkovnik-komissar Əziz Əliyevin öz yeri olduğu kimi, iki dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Həzi Aslanovun, Sovet İttifaqı Qəhrəmanları İsrafil Məmmədovun, Hüseynbala Əliyevin, Mehdi Hüseynzadənin, Məzahir Abbasovun, Züleyxa Seyid Məmmədovanın, Qambay Vəzirovun, Heybət Heybətovun, Məlik Məhərrəmovun, Ziya Bünyadovun və digərlərinin ayrıca yeri, məqamı vardı.

Mehdi əyninə əsgər kiteli – forması geyinəndə 23 yaşı vardı. Şəhidliyə qovuşanda 25-i təzə keçmişdi. Gözəl tar çalmağı, ruhunu, duyğusunu, sevgisini kağıza, kətana çevirməyi, fırçanın və qələmin müqəddəsliyində ilk məhəbbətin dastanını yaradırdı.

Mixaylo ata-anasını tez itirmişdi. Sevdiyindən də tez ayrıldı. Ayrılıq camına əcəl şərbəti süzəndə onun nişan üzüyü anadan qalma sandıqda idi. Bikə ilə Hüriyyət kəlağıyı da almışdı. Biz istəyən, deyən olmur ki? Yazı yazan özgə cür yazmışdı...

Kaş ki, mən bir sarı yarpaq olaydım,

Sabahın yelləri alaydı məni;

Aşaraq o qarlı, uca dağları,

Vətən torpağına salaydı məni…

Mixaylo bir nağıl, əfsanə, dastan kimidi. Bir az da istiqlal, azadlıq şərbətidi. İçdikcə yandırır, yandırdıqca çox mətləbləri andırır. Onun ən çox sevdiyi şairlərdən biri Mikayıl Müşfiq imiş. Sarı Aşığı da yaman sevər, tez-tez “Əzizim Güləbirdə, Yol gedir Güləbirdə, bir quş olub uçaydım, qonaydım gülə bir də” deyərmiş. Kaşki bir sarı yarpaq olaydım şeirindən də Sarı Aşığın iyi, ətri gəlir. Sarı Aşıq üzü qibləyə deyil, Yaxşıya yatdı. Müşfiq “Yenə o bağ olaydı” nidası ilə sevgili yar nisgilinin ən gözəl tablosunu yaratdı.

İkinci Dünya Müharibəsi başlayanda Mixaylo Şüvəlanda bağda idi. Kaş ki, yenə o bağ olaydı. Hüriyyət xanım süfrə salaydı. Bikə xanım qardaşına ad etdiyi üzüyü Mehdi, vüsalına yetmədiyi sevgisinin, qara sevdasının barmağına taxaydı, kəlağayısını da çiyninə salaydı. Nə müharibə olaydı, nə şəhərlər, kəndlər dağılaydı, könüllər xaraba qalaydı, nə qəlblər qaralaydı, nə də insanlar ayrı düşəydi. Nələr o qədərdir ki...

Mixaylo Cümhuriyyət qurulan il dünyaya gəldi. Cümhuriyyət 23 ay yaşadı. O, da 23 yaşında döyüşə yollandı. Bir də geri dönmədi. Bu cismən oldu. Bir kərə yüksələn Bayraq bir daha enməmək üçün Xəzərin sahilindən boy verdi. Rəsulzadənin, Mixaylonun varisləri 44 günlük Vətən müharibəsində Ali Baş Komandan iradəsinə mənsub olduğu Milləti, Məmləkəti Şuşa qalasında, Xudafərin körpüsündə bayrağa döndərdi. Qəhrəmanlar yetirən qəhrəman Mixaylonun Tarixi Zəfərdə öz payı vardı. Gərək gerçəyi deyək: Biz Vətənə sonsuz sevgini həm də ondan öyrənmişdik. Biz, Faşizm üzərində qələbənin 75 illiyi ərəfəsində Qarabağa, Şərqi Zəngəzura təkcə Xəzərin sahilindən deyil, həm də Adriatik dənizinin yaxasından, “Uzaq sahillərdən” gəlmişdik. “Ana Vətən çağırır!” deyib, səngərlərə sipər, düşmənlərə çəpər olmuşduq! Bu il Faşizm üzərində qələbənin 80, erməni faşizmi üzərində qələbənin 5 illiyidir. Üzü Zəngəzura, Qərbi Azərbaycana, həm də Zəngəzur Dəhlizinəyik! Tanrı xalqımıza da, Zəfər-Qələbə Memarımıza da, yar və yardımçı olsun.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.05.2026)