Fariz Əhmədov, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Naxçıvan təmsilçisi

Dünən onun doğum günüydü. Qısa ömründə parlaq istedadları ilə seçilən rəssam 1892-ci il yanvar ayının 22-də Naxçıvanda ziyalı ailəsində dünyaya göz açıb. Gənc yaşlarından rəsm çəkməyə həvəs göstərən sənətkar atasının dəstəyi ilə 1910-1925-ci illərdə Tiflisdə Qafqaz İncəsənəti Təşviq Cəmiyyətinin nəzdində fəaliyyət göstərən Boyakarlıq və Heykəltaraşlıq Məktəbini oxuyaraq bitirir.

O, ilk dəfə milli təsviri sənətimizdə realist boyakarlığın əsasını qoyur. Onun kömür, karandaş və yağlı boya ilə yaratdığı əsərlər bu gün dəyərli eksponat kimi muzeylərin incisinə çevrilib.

 Qısa ömründə 7 il peşəkar yaradıcılıqla məşğul olan rəssam yüzlərlə rəsm, portret, mənzərə, natürmort çəkərək ölümsüzləşdirib. İdeya və məzmununa görə bu günlə tam səsləşən “Qaçqınlar” silsiləsinə daxil olan portretləri canlılığı, reallığı və ifadəliliyi ilə fərqlənir. Rəssam bu silsilə əsərlərdə qaçqın uşaqların simasında yurd həsrətini və gözlərindəki  qüssə və kədəri çox böyük ustalıqla əks etdirib. Rəssam ölkəsinə edilən bütün haqsızlıqları da böyük ürək yanğısı ilə əsərlərində ifadə edib. Onun “Minarəsi dağılmış məscid” əsərində  dövrün erməni vəhşiliyi bütün çılpaqlığı ilə göstərilib.

Rəssamın yaradıcılığı təbiət gözəllikləri, mədəniyyət abidələri, ilin fəsillərini əks etdirən qiymətli əsərləri özündə ehtiva edir. 1921-ci ildə Naxçıvanda İnqilab Komitəsinin təşəbbüsü ilə rəssamın 500 əsərindən ibarət sərgi təşkil olunur. Daim ehtiyac içində olan rəssam, sərgidən əldə etdiyi pulların üçdə birini uşaq evinə bağışlayır.

Mən gördüyüm bu qəribə aləmi rənglərlə təsvir edirəm

Həyat və yaradıcılığını realist mövqedən dərk edib canlandıran rəssam özünün estetik amalını aşkarlayaraq deyirdi: “Mən gördüyüm bu qəribə aləmi rənglərlə təsvir edirəm. Ancaq yenə də o çəkdiyim şeyin eyni ola bilmir. Mən çalışıram elə rəsm çəkim ki, o həmin şeyin eyni ola bilsin”.

O həm də Azərbaycan realist rəssamlığının banisidir. XX əsrin əvvəllərində yağlı boya ilə Naxçıvan şəhərindəki Nuh Peyğəmbərin qəbrini naturadan 6 dəfə şəklini çəkib. Əsərdə Nuh Peyğəmbərin türbəsi ilə yanaşı, türbənin yerləşdiyi ərazi də təsvir edilib. Əsər tarixi-abidələr janrına aiddir.

Qeyd edim ki, Naxçıvan şəhərində ucaldılan Nuh Peyğəmbərin məzarüstü abidəsi həmin rəsm əsərlərinə istinadən təyin olunan yerdə qazıntılar zamanı tapılmış məzarüstü abidənin qalıqları üzərində ucaldılıb.

Bu gün görkəmli rəssamın əsərləri bir çox dövlət muzeyində və şəxsi kolleksiyalarda saxlanılır.

Bədəncə zəif və mülayim təbiətli, yumşaq xasiyyətli, çalışqan və işgüzar ziyalı qısa həyatı boyu maddi və mənəvi çətinliklərə məruz qalmış rəssam 1922-ci il fevral ayının 7-də 30 yaşında ciyər xəstəliyindən dünyasını dəyişib.

Rəssama ən yüksək dəyəri isə Ümummilli Lider Heydər Əliyev və onun layiqli davamçısı Prezident cənab İlham Əliyev verib.

Dünən onun 134-cü doğum günüydü. O, qısa həyatında, sadəcə, bu adla yaşadı, yaratdı və tanındı… Bəhruz Kəngərli

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair Təbrizdə yaşayan Mehdi Qəmsizdir

Mehdi Qəmsiz

Təbriz

DARIXMALARDA

Gözəl bir duyğu var darıxmalarda,

İnsanı özündən aparıb gedər.

Vaxtsız ölüm kimi yaxadan tutub,

Ruhunu bədəndən qoparıb gedər.

Gözəl bir duyğu var darıxmalarda,

Zaman tərsəsinə fırlanır sanki.

Yaşamın anlamın bilməyəndə sən,

Həyatda ürəyin bulanır sanki.

Gözəl bir duyğu var darıxmalarda,

Yalnızca qalmağı tərcih edirsən.

Bəzən sığınırsan xatirələrə,

Güvənib siqara, yolu gedirsən.

Gözəl bir duyğu var darıxmalarda,

Sanki darıxmalar doğurlar səni.

Bir az sayğılı ol sən bu şəhərdən,

Şəhər yol kəsəndir, oğurlar səni.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)

Ülviyyə Əbülfəzqızı, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Xoş gördük, " Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının dəyərli izləyiciləri. "Şair həyatda yaxşı nə varsa götürür və öz əsərinə daxil edir. Ona görə onun əsəri gözəl, həyatı isə çirkin olur”, - belə deyib Lev Tolstoy.

Poeziya haqqında çox gözəl fikirlər söylənilib və söyləniləcək də. "Sevdiyin şeiri gəl mənə söylə" rubrikasının qonaqlarının da poeziyaya olan sevgiləri böyükdür.

Bu dəfə rubrikamızın qonağı Gülər Natiq İsaqdır.

--Xoş gördük, Gülər xanım, Sizə də bu an üçün: " Sevdiyin şeiri gəl mənə söylə"- deyirik.

-- Xoş gördük, Ülviyyə xanım, bu gözəl layihəyə məni dəvət etdiyiniz üçün sizə minnətdaram.Mən Cəfər Cabbarlının „Ana“ şeirini çox sevirəm. Indiyə qədər oxuduğum heç bir şeir ruhumu bu qədər titrətmədi.

Bu şeir haqqında hisslərimi, düşüncələrimi əslində lap çoxdan bir yerdə qeyd etmişdim. O şeirin bir qələm əhli olaraq, mənə nələr ötürdüyünü ana olandan sonra daha çox hiss etməyə, dərk etməyə başladım.

Çünki Cəfər Cabbarlının “Ana” şeiri mənim üçün sadəcə bir bədii mətn deyildi, insan ruhunun ən dərin, ən müqəddəs nöqtəsinə toxunan bir etiraf idi.

Bu şeiri sevməyimin əsas səbəbi ondadır ki, şair burada ananı adi bir valideyn kimi yox, bütün varlıqdan uca, toxunulmaz bir həqiqət kimi təqdim edir...

Şeirdə diqqətimi ən çox çəkən məqam Cabbarlının dünyadakı bütün qorxulara, təhdidlərə, zorakılıqlara qarşı dik durmasıdır. O, nə ölüm qorxusuna, nə gücə, nə də maddi vədlərə boyun əyir. Şair üçün dünyada elə bir qüvvə yoxdur ki, onun ləyaqətini sındıra bilsin. Lakin bütün bu məğrurluğun, üsyanın içində yalnız bir ad qarşısında səcdə var, ANA...

Məhz bu ziddiyyət şeiri çox güclü və təsirli edir.

Bu şeirdə ana obrazı gücsüzlük yox, ən ali güc kimi verilir. Şair ananın ayağına düşməyi alçalmaq yox, fəxarət sayır. Bu, ana sevgisinin insanı necə saflaşdırdığını, necə ucaltdığını göstərir. Ana qarşısında əyilmək, insanlığın öz mahiyyətinə qayıtmasıdır.

Şeir mənə onu da anladır ki, dünya nə qədər sərt, amansız və qorxulu olsa da, insanın sığındığı bir liman var. Ana səsi, ana qucağı, ana laylası bütün fırtınalardan güclüdür. Bu hisslər mənə çox doğmadır, çünki hər insan kimi mən də həyatın çətin anlarında ən çox məhz bu sığınacağa ehtiyac duyuram...

Cəfər Cabbarlı bu şeirdə anaya olan sevgini şüar kimi yox, inanc səviyyəsində təqdim edir. Elə buna görə də “Ana” şeiri mənim üçün dəyərlidir: o, mənə həm insan olmağı, həm də minnətdar, daim borclu olmağı xatırladır...

Məncə, bu duyğu hisslərin ən alisidir...

 "ANA"

Əgər bütün bəşəriyyət ədüvvi-canım ola,

Ürək süqut eləməz aldığı mətanətdən.

Ricavü xəvfə məkan vermərəm gər alimlər

Min il də vəz edələr dəhşətü-qiyamətdən.

Pələnglər tuta dövrüm, çəkinmərəm əsla,

Və ya ki, vəd edələr dövləti-cahanı mənə

Ki, bir kəsə baş əyib içzimi bəyan eləyim,

Əyilmərəm nə ki yer, versələr səmanı mənə.

Yanımda gər dura cəllad əlində şəmşiri,

Ölüm gücilə mənə hökm edə olum təslim,

Əyilmərəm yenə haşa! Ölüm nədir ki, onun

Gücilə xalqa həqiranə eyləyim təzim?

Cahanda yox elə bir qüvvə baş əyim ona mən,

Fəqət nə güclü, zəif bir vücud var, yahu,

Ki, hazıram yıxılıb xaki-payinə hər gün,

Öpüm ayağını əcz ilə. Kimdir o? Nədir o?

Ana! Ana!.. O adın qarşısında bir qul tək

Həmişə səcdədə olmaq mənə fəxarətdir,

Onun əliylə bəla bəhrinə yuvarlansam,

Yenə xəyal edərəm bəzmi-istirahətdir.

Əs, ey külək, bağır, ey bəhri-biaman, ləpələn!

Atıl cahana sən, ey ildırım, alış, parla!

Gurulda, taqi-səmavi, gurulda, çatla, dağıl!

Sön, ey günəş, yağışın yağdır, ey bulud, ağla!

Bunlar mənə əsər eylərmi ? Mütləqa yox! Yox!- Yox!!!

Fəqət Ana! O müqəddəs adın qabağında-

O pak bağrına bassın məni, desin layla,

Təbəssüm oynadaraq titrəyən dodağında.

Bütün vücudum əsər, ruhum eyləyər pərvaz,

Uçar səmalara o, aləmi-xəyalətdə.

Yatar, ölər bədənim, nitqdən düşər bir söz:

-Ana… Ana… Sənə mən rahibəm itaətdə!..

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)

Ayaz  Səlimxanoğlu Qubada yaşayır.

AYB-nin üzvüdür.

Şeir və hekayələri mütəmadi olaraq respublika mətbuatında, ünlü portal və saytlarda dərc olunur.

Birinci Qarabağ müharibəsi qazisidir.

Cəsur döyüşçü kimi dəfələrlə medal və mükafatlarla təltif olunmuşdur. Döyüş yollarından bəhs edən "Ünvansız məktub" adlı nəsr kitabı oxucular tərəfindən maraqla qarşılanmışdır.

Mən Ayazın bu sənədli hekayəsini bizim dəyərli "Ədəbiyyat və incəsənət"in  oxucuları üçün maraqlı olacağını düşündüyümdən Redaksiyaya göndərirəm.

                  Hörmətlə Ramiz Qusarçaylı.                                                                                                                 

AYAZ SƏLİMXANOĞLU

MÜHARİBƏDƏN QALAN QƏBZ

   Vətən müharibəsinin başladığı gün içimdə izaholunmaz hisslər oyandı. Qürur, qorxu, sevgi və həyəcan bir-birinə qarışmışdı. Hər şey susmuşdu, bircə qəlblər danışırdı. Televizorun qarşısında donub qalmışdım, xəbərləri izləyirdim. Gözümün önündə canlananlar isə sadəcə xəbərlər deyildi, keçmişin səsi idi, illərin həsrəti bir anda ruhumun dərinliklərində  baş qaldırmışdı. Bunun bir səbəbi vardı, mən Birinci Qarabağ müharibəsində Laçının Güləbird kəndi ətrafında gedən döyüşlərdə  ağır yaralanmışdım. O səngərlərdə təkcə bədənim deyildi, ruhum da yara almışdı.

  O illərdən  bu yana keçən zaman çox şeyi dəyişsə də, yaddaşımda o səhnələr  silinməz iz buraxmışdı.  Müharibəni xatırladıqca o xatirələr yenidən oyandı, sanki illər öncəki səngər qoxusu və torpağa qarışmış barıt qoxusu bir anda burnuma dəydi. Əsgər yoldaşlarımın siması gözümün önündən keçdi. Bəziləri o torpaqlarda  şəhid oldu, bəziləri sağ qaldı, amma hamımızın içində  bir yara qalmışdı, yarımçıq qalmış bir döyüş. İndi isə yarımçıq qalmış döyüşü bizim qəhrəman oğullarımız  tamamlayacaqdı. Onlar  o soyuq səngərlərə yalnız silah yox, həm də bir xalqın ümidini, andını və göz yaşını aparırdılar. Bu mübarizə təkcə torpaq uğrunda deyildi, bu  şəhid ataların, həsrətlə göz yaşı axıdan anaların, illərlə “bəlkə qayıtdı” deyə qapı gözləyən nakam sevgililərin ürəyində bitməyən döyüş idi və biz bilirdik bu dəfə bu döyüş yarımçıq qalmayacaq.

   Müharibə başlayanda böyük oğlumun 17, balaca oğlumun isə 15 yaşı vardı. Balaca oğlum rəsm çəkməyi çox gözəl bacarırdı. Əlləri balaca olsa da, əlindəki xətləri böyük fikirlər daşıyırdı. Artıq o da müharibə nə olduğunu bilirdi. Bəlkə silah səsi eşitməmişdi, bəlkə heç bir əsgəri canlı görməmişdi, amma məktəbdə tez-tez rəsm dərslərində əsgər, səngər, bayraq rəsmləri çəkirdi. Kağız və karandaş onun dostu olmuşdu. Mən onun çəkdiyi rəsmlərə baxanda öz gəncliyimi görürdüm.

    Müharibənin 7-ci günü idi. Bütün cəbhə boyu şiddətli döyüşlər gedirdi, xalq birləşmişdi. Ali Baş Komandanın qətiyyətli rəhbərliyi və igid əsgərlərimizin canı-qanı bahasına göstərdikləri şücaət hər kəsə güc verirdi. Hər kəs bilirdi ki, bu mübarizə torpaq, Vətən və gələcək nəsillər üçündür. Artıq döyüşlər çox geniş miqyas almışdı. Cəbrayıl, Füzuli, Hadrut istiqamətlərində gərgin döyüşlər davam edirdi. Azərbaycan Ordusu bir çox strateji yüksəklikləri və kəndləri azad edərək irəliləyirdi. Ordumuzun irəliləməsi xalqda böyük ruh yüksəkliyi yaradırdı, amma eyni zamanda hər gün şəhid xəbərləri gəlirdi, yəni həm qürur, həm də ağrı dolu günlər yaşayırdıq.

  Səhər tezdən  həyətə  çıxanda qonşuluqda yaşayan Asəf kişi ilə rastlaşdım. Yorğun baxışlarını görəndə ayaq saxladım. Gecəni yatmamış kimi göründü.

Narahatliqla yaxınlaşıb nə baş verdiyini xəbər aldım. O, gözlərini məndən qaçıraraq ah çəkib dinləndi:

  - Müharibə başlayıb! Oğlum da ön cəbhədədir... Düşmənlə üzbəüz döyüşür. Hər anından xəbər gözləyirəm, – deyib baxışlarını yerə dikdi.

  Sözləri içimə bir dağ kimi çökdü. Sanki zaman dayandı...  Oğlunun hərbi xidmətdən dönməsinə sayılı günlər qalmışdı. Mənim üçün müharibə məhz həmin an başladı. Müharibə hər kəs üçün fərqli vaxtda başlayır - kiminin evinə qara xəbər gələndə, kiminin qapısı döyüləndə, kiminin sevdiyi cəbhəyə yollananda...

 Asəf kişi astaca başını qaldırdı, baxışlarını bir nöqtəyə zillədi və  yuxusunu danışmağa başladı:

   -Gecə yarısı oğlumun uşaqlıq şəkillərinə baxırdım.  Hər şəklə baxdıqca elə bil onun səsini, gülüşünü eşidirdım. Şəkillərlə danışa-danışa gözüm yuxuya gedib. Yuxuda güllü-çiçəkli bir bağçada idim. Günəşin isti işığı yarpaqların arasından süzülürdü. Çiçəklərin üstündəki şeh damlaları sanki ulduz kimi parıldayırdı. Hər tərəfdə həyat, hər tərəfdə sakitlik vardı. Oğlum qucagımda idi, uşaq vaxtlarındakı kimi gülürdü. Başını sinəmə sıxırdı, əlləri ilə boynumu qucaqlamışdı. O qədər yüngül idi ki, elə bil quş balası tutmuşdum əlimdə. Bağça boyu gəzirdik. Oğlum birdən üzümə baxdı: Ata, qorxma, mən yaxşıyam, dedi. O an içimdən nəsə qopdu. Birdən uzaqdan qaranlıq bir səs gəldi – sanki top atəşi idi. Oğlumun gülüşü kəsildi. Qucağımda birdən yoxa çıxdı. Diksinib oyandım.

Asəf kişinin bir az səsi  titrədi, sonra əlavə etdi: -Gözlərimi açanda otaq qaranlıq idi, amma içimdə o səhnə işıq kimi yanırdı. O andan bəri gözümə yuxu getmir.   Hər dəfə gözümü yumanda elə bilirəm ki, o səs yenə gələcək...

 O gündən etibarən hər şey dəyişdi. Asəf kişinin qapısı daha tez-tez açılıb bağlanırdı.

  Oktyabr ayının 5-i, səhərin ilk saatları... Təcili yardım avtomobilinin səsi məhəllədəki səssizliyi yarıb keçdi. Pəncərədən boylandım, amma gözümə heç nə dəymədi.  Narahatlıq içimi gəmirirdi; cölə çıxdım, yola sarı addımladım. Yolda avtomobillərin sürətlə axıb keçməsi içimdə qəribə bir həyəcan və ağır bir kədər oyandırdı, elə bil bu iki duyğu bir-birinə dolaşaraq ürəyimə çökmüşdü. İti addımlarla avtomobillərin arxasınca piyada getdim. Bir az yol getmişdim ki, uzaqda insanların yığışdığını gördüm. İnsanlara yaxınlaşdıqca üzlərin heç birini tanımasamda, hamının gözündə eyni kədərin izlərini sezirdim. Əlində üçrəngli bayrağımızı ucaldan gənc bir oğlana yaxınlaşıb astaca soruşdum:

- Qardaş, nə baş verib?

   O, başını qaldırmadan, qırıq-qırıq, titrək bir səslə cavab verdi:

- Şəhidimiz var... Həbibov Murad... şəhid olub.

Hər şey bir anda dayandı, elə bil külək də susdu, hava belə kədərləndi. İnsanların başı aşağı əyilmişdi, dodaqları titrəyirdi. Kimisi dua oxuyur, kimisi göz yaşını gizlətməyə çalışırdı. Mən isə....Söz tapa bilmədim. Bu sözlər bütün içimdən keçdi, elə bil ürəyimdən bir parça qopdu. O an gözümün önünə Asəf kişi gəldi - görmürdüm, amma hiss edirdim. Kədəri və qüruru bir-birinə qarışmış, gözlərində oğlunun itkisi, ürəyində vətənə olan sevgi parıldayırdı.

 Axşam evə döndüm. Olduğundan masanın üstünə düzdülər, amma mənim boğazımdan heç nə keçmədi. Yemək buğlanırdı, qablar düzülmüşdü, yoldaşımın əlləri əsə-əsə  çörək doğrayırdı. Anam bir kənarda susaraq oturmuşdu. O qədər deyəcək sözü varidı, amma susurdu- bəlkə də boğazına düyünlənmiş sözlər icazə vermirdi. Mən isə masaya baxıb, gözlərimi yeməklərin üzərində gəzdirir, amma qarnımda heç bir aclıq hiss etmirdim. Çünki ac olan bədənim yox, içimdəki qürurdu. Heç kim Muradın yoxluğuna inana bilmirdi.

 Heç yadımdan çıxmır... Bir gün çöl qapının qarşısında dayanıb papıros çəkirdim. Evin qabağındakı heyva ağacının yarpaqları saralıb bir-bir yerə tökülürdü. Onlara baxa-baxa xəyala dalmışdım. Qəfil eşitdiyim səsə başımı qaldıranda gördüm ki, yeniyetmə bir oğlan velosipedlə gəlir. Mənə yaxınlaşanda velosipeddən endi. Utana-utana salam verdi. Payızın sərt küləyi yanaqlarını allandırmışdı.

- “Kimin oğlusan?”- deyə soruşdum. Ayaq saxladı, əlləri ilə saçlarını düzəldib:  Asəfin oğluyam, - dedi.

Adını soruşdum.  Baxışlarını mənə  dikib dedi: - “Adım Muraddır.”

Gözlərim velosipedin sükanına bərkidilmiş üçrəngli bayrağımıza sataşdı. Gülər üzlə soruşdum:

- Bayrağımızı həmişə özünlə gəzdirirsən, Murad?  Yox, - dedi, ancaq bayram günlərində. Qalan vaxt yazı masamın üstündə olur. Sonra başını dik tutub dedi:

 -Bu gün Bayraq bayramımızdır! - fəxrlə məndən aralandı. Bir qədər uzaqlaşdıqdan   sonra velosipedinə minib sürə-sürə getdi. Mən isə onun arxasınca baxa-baxa düşünürdüm ki, Murad hörmət əlaməti olaraq velosipeddən enib mənim yanımdan piyada keçirmiş.

Artıq mən evdə qala bilməzdım, səngər uzaqda deyildi, şəhid xəbəri qapıya qədər gəlmişdi. Hamının baxışları  mənə yönəlmişdi. Ürəyimdən keçən sözləri dilimə gətirməyə çətinlik çəkirdim.  Mən də müharibəyə gedirəm,- deyib gözlərimi qapıya dikdim. Sözüm qısa oldu, amma otaqda elə bil zaman  dayandı. Anamın əli havada dondu. Övladlarım çəkinə-çəkinə gözlərimə baxdı. Yoldaşım yerindən tərpənmədi. Onların gözlərinə baxa bilməzdim... Fikrim qəti idi.

Artıq müharibənin 9-cu günü idi, səhər yuxudan erkən oyandım. Hava tam işıqlanmamışdı. Hamı hələ də yatırdı. Evdə sükut vardı, amma o sükutun içində nəfəs kəsən bir ağırlıq dolaşırdı. Qapını astaca örtdüm. Evin dəhlizində bir anlıq dayandım. Başımı azca sağa çevirdim, yataq otaqlarının qapıları örtülü idi, amma mən bilirdim... Bilirdim ki, hamı oyaqdı. Sadəcə heç kim vidalaşa bilmirdi. Pilləkənləri enərkən divarlarda asılmış şəkillər gözümə sataşdı, gəncliyimdən qalmış solğun fotolar, oğlumun uşaqkən çəkdiyi rəsmlər.

 Dolabın üst rəfində illərlə toxunulmamış əşyalar arasında hərbi biletimi və köhnə pul kisəsini götürdüm. İçindəki pulları, sanki bu evlə son bağımı kəsirmişlər kimi, son qəpiyinə qədər masanın üstünə qoydum. Özümlə iki şey götürdüm: bir vaxtlar döyüş meydanlarında adımı daşıyan hərbi bilet və yaşanmış illərin susqun şahidi olan təqaüd kartı. Hər ikisi də keçmişin səsi, yaddaşın susmayan xatirələri idi.

   Səhərin gözü açılmamış, qapıda yüngül, amma tələsik toxunuşlar eşidildi. Sanki kimsə nə çəkinir, nə də səbr edə bilmir...Qapını açanda anamı gördüm. Gözləri yorğun idi, amma içində bir oyanıqlıq vardı.

 -  Salam ana!  Nəsə olub? Gözümə yaxşı görünmürsən!

 -  Ay bala, gecə bir yuxu gördüm, elə bil sən... Sən bu evdən çıxmısan, amma qapını örtməmisən. İçəri soyuq dolurdu, mən qışqırdım: “Ayaz , qapını ört, oğlum...soyuq girəcək!” – deyib gözləri doldu.

 - Ay ana, mən, dünən gecə sənə dedim ki, müharibə başlayıb, şəhid xəbəri qapıya qədər gəlib! Mən evdə qala bilmərəm! İlk dəfə idi ki, anamla ucadan danışırdım.

    Biz anamgillə eyni məhəllədə yaşayırıq, elə bir neçə ev aralıda – iki addımlıq məsafədə, balaca qardaşımla birlikdə yaşayır anam. Atamın yoxluğundan sonra o evin divarları da sanki sakitləşmişdi.

    Çöl qapını açıb çölə cıxdım. Qapının açılma səsi bu dəfə başqa cür idi - sanki illərin tanıdığım o paslı cəftələr belə mənim hara getdiyimi hiss etmişdi. Səs elə bil içimdə nəsə qırdı, nə uca idi, nə də xırıltı, amma içində bir vida ətri, bir köhnə tanışlığın son ahəngi vardı. Əvvəllər bu səsə heç fikir verməmişdim... Qapını açıb çölə çıxmaq bəzən sadəcə hərəkət deyil, bəzən bütöv bir həyatın qapanması, başqa bir həyatın başlanmasıdır.

 - Məndən nigaran olmayın, dualarınız mənə yetər, - deyə gülümsəyərək onlardan ayrildım...

   Arxamca anamın atdığı suyun səsini eşitdim, amma  arxaya dönmədim. Dönsəydim, anamın üzündəki qırışlar, yoldaşımın sinəsinə yığılan hıçqırıq, övladlarımın gözlərində gizlətdiyi qorxu məni udardı. Geri dönmək cəmi bir addım məsafəsində idi, amma bu addım mənim üçün haqsızlıq olardı. Vətənin çağırışı daha da güclü idi. Ona görə də dərin nəfəs alıb yoluma davam etdim.

   Anamın atdığı suyun şırıltısı hələ də mənimlə birlikdə axırdı və mən getdim. Geri dönməyəcəyimi bilsəm də, dönəcəyimi ümid edərək getdim. Ayağımla yerlə danışırdım. Hər addımda torpağın qoxusunu içimə çəkirdim. Ayağımın altına düşən yarpaq səsi anamın ağlaması kimi, qulağımda titrədi. Külək saçımı deyil, içimi dağıltdı o an...

Günəş yavaş-yavaş doğurdu. Küçəni susqunluq bürümüşdü. Ayaq səslərim daş plitələrin üstünə zəifcə əks-səda verirdi. Payız yarpaqları sanki mənimlə bərabər addımlayırdı, biri sola, biri sağa düşür, sonra küləklə uzaqlaşırdı. Səssiz küçələri addımlayaraq Hərbi komissarlığın qarşısına çatdım. Dərin bir nəfəs aldım və qətiyyətlə içəri girdim. Gözləmə zalında bir neçə adam vardı. Gənclər, orta yaşlılar...mənim kimi bir-iki tanış sifətə oxşayan adam, amma qapıya yaxın küncdə oturan bir nəfər  diqqətimi çəkdi. Üzünü görə bilmədim. Başını aşağı salmışdı, sanki içində nə isə düşünürdü. Mən sakitcə dar dəhlizdən keçərək salam verdim. Cavablar qarışıq gəldi. O isə başını qaldırmadı.

Qeydiyyat otağına yaxınlaşdım. Qapısı köhnə, lakı solmuşdu. Yanındakı bayraq sakitcə dalğalanırdı. İçəri girəndə havasında tanış bir kədər vardı - bura təkcə qeydiyyat yeri deyildi, bura qərar verilən yer idi. Masa arxasında əyləşən zabitə salam verib qürurla dilləndim:

- Mən Birinci Qarabağ müharibəsində iştirak etmişəm, tankçı olmuşam. İndi də könüllü olaraq cəbhəyə getməyə hazıram. Xahiş edirəm məni ön cəbhəyə yollayasınız!   

 Otaqda ani bir sükut yarandı. Zabit başını qaldırıb üzümə baxdı. O baxışda hörmət, təəccüb və bir az da sükut vardı. Yaşımı təxmin etməyə çalışırdı. Bəlkə də gözləmirdi ki, bu qədər sakit və qəti danışan biri artıq müharibənin nə olduğunu görmüş olar. Masanın arxasında oturan zabit başını qaldırıb:

- Xidmət lazımdır? – soyuqqanlı səslə dilləndi.

- Bəli, məni də cəbhəyə yollayın, - qətiyyətlə dedim.

Zabit baxışlarını qaldırıb məni diqqətlə süzdü. Masasının üstündəki sənədləri bir kənara itələyərək:

- Neçə yaşınız var? – deyə soruşdu.

Səsinin tonu sərt deyildi, amma ciddi idi. Sanki cavabı əvvəldən bilirmiş kimi baxırdı. Mən də tərəddüd etmədən cavab verdim:

  -Yetərlidir. Əgər torpaq uğrunda döyüşmək üçün bir yaş varsa, o da mənim  yaşımda var.       

Zabit bir anlıq susdu. Gözlərini qıydı, sanki içimdə qətiyyəti ölçmək istəyirdi. Sonra başını yavaşca tərpətdi və dedi:

   - Düz deyirsən, torpaq uğunda döyüşmək yaşa baxmır, amma unutma, döyüş      yalnız səngərdə getmir. Bəzən bir söz, bir qələm, bir fikir də ön cəbhə qədər   güclü ola bilər. Sonra bir anlıq duruxdu, üzümə daha ciddi baxaraq əlavə etdi:   

- Amma sizə ehtiyac olarsa... sizi də ön cəbhəyə yollayarıq.

O anda otaqda ağır bir sükut çökdü. Zabit başını aşağı salıb sənədləri götürdü, mən isə içimdə qəribə bir sakitlik hiss etdim - qorxu yox, tərəddüd yox...Sadəcə hazır olmaq.

   Qeydiyyat otağının qapısını cırıltı ilə açdım, arxamca qapını bağlayıb dəhlizə çıxdım. Qapının cırıltısı sakitliyi pozdu. Üzünü görə bilmədiyim o insan qapının cırıltı səsinə başını qaldırdı, baxışlarımız toqquşdu. Baxışlarından tanıdım onu - cəbhə yoldaşımı. Aradan neçə illər keçmişdi, çox dəyişmişdi. Ona yaxınlaşdım, salamlaşdıq və təəccüblə soruşdum:

- Sən burda xeyir ola, qardaş... Xeyli vaxtdır səni görmürəm. Necəsən?

       O da hal-əhval tutduqdan sonra gözlərini mənim üzümə dikib bir anlıq dayandı. Sonra asta səslə dinləndi:

- Oğlumu əsgər yola salıram. Gözlərində həm qürur, həm də həyəcan vardı. Sonra gülümsəyərək əlavə etdi:

- Yaxşı, sən burda kimi axtarırsan axı?

- Heç kimi axtarmıram, qardaş. Özüm könüllü cəbhəyə gedirəm. Ona görə də qeydiyyat otağına yaxınlaşıb, qeydiyyatdan keçdim. Oğlun hardadır? – mən də onun üzünə baxıb gülümsəyərək soruşdum.

- Oğlum indi çöldədi, dostlarıyla birlikdə. Hərbi Komissarın əmrini gözləyirik. Ola bilsin ki,  bu gün, bu gün də olmasa, sabah mütləq hərbi xidmətə yollayacaqlar.   - bunu qürurla dedi.

    Biz qarşı-qarşıya durub söhbət edərkən, dəhlizin yuxarı başından gənc bir oğlan gözlənilmədən bizə yaxınlaşdı. Salam verdi. Sakit görünürdü, amma baxışları qərarlı idi. Cəbhə yoldaşım həm qürurla, həm də bir az içində yanğı ilə: Tanış ol, oğlumdur. Adı Elxandır. Sonra əlavə etdi, sakit, amma boğazında düyünlə:  “Mən bu dəfə cəbhə yoldaşımı yox... oğlumu cəbhəyə yola salıram”.

Mən gözlərimi oğlana dikdim- gənc idi, cəld idi, təmiz idi... Biz vaxtilə necəydiksə, o da eləydi.  Mən onu sinəmə yaxın çəkib, bərk-bərk qucaqladım. Üzündən öpdüm və xeyir-duamı verdim. Amma cəbhə yoldaşımın baxışlarında iki döyüş arasında qalmış bir atanın fəryadı vardı. Elxan atasına yaxınlaşıb əllərini qucaqladı. Sonra atasının üzünə baxıb qürurla dilləndi:

- Ata...avtobus gəldi, gəl sağollaşaq. Ayrılmaq vaxtıdır. Anama deyərsən nigaran qalmasın. O, çox söz deyə bilərdi, amma istəmədi, atası kövrəlsin.

  Biz birlikdə çölə çıxıb avtobusa yaxınlaşdıq. Əllərimi cibimə saldım, cibimdə təqaüd kartından başqa heçnə yoxuydu. Cəbhə yoldaşım onun başını sinəsinə sıxdı. Mən susdum. Bu səhnə qarşısında danışmaq bir növ günah kimi gəlirdi. O an başa düşdüm: bu artıq bizim müharibə deyil, bu bizdən sonra gələnlərin döyüşüdür. “Biz isə...sadəcə yarımçıq qalan cümlələrik onların kitablarında.”

Cəbhə yoldaşım oğlunu yola saldıqdan sonra bir müddət heç nə demədi. Sanki içində bir döyüş daha bitmişdi, bu dəfə səngərdə yox, qəlbində. Mən yanında dayanmışdım, amma özümü uzaqda hiss edirdim, çox uzaqda, illər öncənin səngərlərində, biz ilk dəfə birgə olduğumuz səngərdə. 

   Yavaşca qoluma toxundu, gözlərimin içinə baxıb pıçıldadı:

- Bura qədərmiş, Ayaz... Mən qayıdıram evə, yoldaşım təkdi. Mən artıq döyüşdən yox, oğlumdan gələn xəbəri gözləməliyəm. Susdum... Bir şey deyə bilmədim. Bu yalnız bir insanın gedişi deyildi.

    Cəbhə yoldaşımdan ayrıldım, amma cəbhədən ayrıla bilmədim. Yol boyu cəbhədəki əsgərləri düşünürdüm - Tankın dəmir oturacağında gecədən səhərəcən dar “periskopundan” düşmən tankını izləyən tankçı, yağış suları ilə dolu səngərdə qurşağa qədər islanan döyüşçülər, palçığa qarışmış torpağın üstündə dirsəkləri ilə düşmənin üzərinə irəliləyən kəşfiyyatçılar, torpağın nəfəsi ilə canlarını isidib  gözlərini qırpmadan vətənin keşiyində duran igidlər və Elxanın işıq dolu baxışları, gözümün önündən çəkilmirdi.

   Bir anda yolumu dəyişdim, ayaqlarım məni banka tərəf apardı. Bankın qarşısındakı bankomatın yanında dayandım. Səssizcə kartımı daxil etdim, təqaüdüm orda idi – bəlkə də ay ərzindəki yeganə gəlirim. Təqaüdümü bankomatdan götürüb bankın qapısından içəri keçdim, nömrə aldım. Gözlədiyim nömrə yandı, ayağa qalxdım. Hər addimda sanki qürurla qorxu arasında sıxılmış bir kişi irəliləyirdi. Kassaya yaxınlaşıb pulu uzadanda sakitcə dedim:

- Bütün məbləği cəbhəyə göndərirəm, əsgərlər üçün, ad göstərməyə ehtiyac yoxdur. Kassir başını qaldırıb mənə baxdı. Gözlərində təəccüb vardı, amma o da susdu. Çünki bəzi qərarların səsi olmur, yalnız dəyəri olur. Kağızları imzaladım. Qəbzi aldım, amma cıbımə yox – sinə cibimə qoydum.

    Bankdan çıxanda külək bir az da sərinləşmişdi. Üzümə toxunan havada həm payız vardı, həm də üzü görünməyən bir həyatın nəfəsi. Addımlarımı evə doğru yönəltdim.  Evdən ayrıldığım bir neçə saat keçmişdi, amma sanki illər boyu bir həyat yaşayıb geri qayıdırdım. Yolun hər addımı içimdə bir xatirəni oyadır, ayaqlarım məni evə yox, özümə doğru aparırdı. Evə yaxınlaşdım, yavaş-yavaş həyətə girdim. Qapı önündə ayaq saxladım. Əvvəllər uşaqların səsi gəlirdi, indi yalnız susqunluq qapıda gözləyirdi. Qapını açıb içəri girdim, İçəridəki hava mənim yoxluğuma bürünmüşdü – heç kim “hardasan?” demədi, heç kim baxışını qaldırmadı. Evdə hər şey yerində idi, amma mənim yerim boş qalmışdı – və heç kim o boşluğu toxunaraq dəyişmək istəmirdi. Sanki mənim yerim yaddaşla örtülmüş, heç kim o xatirəni qaldırmağa cürət etmirdi. Və o an anladım...evə qayıtmaqla dönmək bir deyilmiş. Mən bu evə bədənimlə dönmüşdüm, amma onların həyatında yalnız bir xatirə kimi qayıtmışdım. Mən artıq bu evin adamı deyildim – bu evə aid olan bir kölgə idim, bir vaxtlar burda nəfəs almış bir adamın səssiz izi.

   “Çünki müharibəyə gedən geri gönmür, deyirlər!”

   Sakitcə divanda oturdum. Qoltuq cibimdən qəbzi çıxarıb masanın üzərinə qoydum. Baxan olsa, deyər: “Bir parça kağızdi.” Amma mənim üçün bu sadəcə bir kağız deyildi... Masanın üstündə qəbz hələ də dururdu-səssiz, amma sanki nəfəs alırdı. Başımı əyib düşüncələrə dalmışdım ki, balaca oğlum otağa gəldi. Yanıma yaxınlaşdı, gözləri yorğun, baxışları uzaq baxış deyildi, çox şeyi başa düşməyə çalışan, amma hələ bacarmayan bir baxış... Məni fikirli görüb sakitcə yanımda əyləşdi. Baxışlarımın qəbzdə ilişib qaldığını sezib, o da eyni yerə baxdı. Sonra gözlərini üzümə qaldırdı və sadə, məsum səslə soruşdu:

     - Bu kağız parçası nədir belə?

Mən bir anlıq susdum, sonra qürurla və təmkinlə dedim:

  - Bu kağız parçası deyil, bu müharibədən qalan qəbzdir... O, qəbzə bir az da diqqətlə baxdı və sözünə davam etdi:

     - Müharibədə qəbz verirlər ki, ata?

Uşaq məsumluğu ilə soruşur – amma bu sual bütün müharibənin cavabsız buraxdığı bir fəryaddır. O, hələ dünyanı anlamır, amma ata yoxluğunu, evdəki səssizliyi, ananın gözündəki dərinliyi hiss edir. Və bu sual- əslində onun kiçik qəlbinin böyük ağrısını ifadə edir. Əlini qəbzə uzatdı, amma götürmədi. Sadəcə toxundu. Elə bil yoxlamaq istəyirdi: bu kağız qədərmiymiş müharibənin verdiyi?  Mən ona baxdım. Gözləri doldu. Əlimi onun çiyninə qoyub astaca dedim:

    - Müharibə qəbz vermir, oğlum... Müharibə alır... və heç vaxt qaytarmır. Bizə isə yalnız susqun xatirələr qalır, bir də belə qəbzlər!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi. “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

Qoy sizləri intizarda saxlamayaq. Oğuzun ilk elmlər doktorunun adını deyək. Bu şəxs İsmayılov İsrafil Zakir oğludur.

O, 17 aprel 1919-cu ildə o vaxtkı Nuxa qəzasının Vartaşen nahiyyəsinin (indiki Oğuz rayonunun) Bayan kəndində doğulub. Həmin kənddəki məktəbdə təhsil almışdır. 1937-ci ildə Nuxa müəllimlər seminariyasından məzun olub.

1937-1938-ci illərdə rayonun Qumlaq kənd natamam orta məktəbində müəllim, sonrakı ildə isə direktor olmuşdur. 1939-cu ilin sentyab-oktyabr aylarında RXMŞ-də təlimatçı işləmiş, sonra hərbi xidmətə yola düşmüşdür.

1941-ci ilin aprelində hərbi xidmətdə olarkən verdiyi səmərələşdirici təklifə görə ordu generlı Tülenov tərəfindən üstündə adı yazılmış saatla təltif olunmuşdur.

1941-ci ildə müharibə başladığına görə İ.İsmayılov əlavə olaraq 4 il də hərbi xidmətdə qalmışdır.

Moskvanın alman təyyarələrindən müdafiə olunmasındakı şücaətinə görə şəxsən Stalinin təşəkkürnaməsini almışdır. O, həm də “Hərbi xidmətlərə görə” və “Moskvanın müdafiəsinə görə” medalları ilə təltif olunmuşdur. 1945-ci ilin iyunun sonunda hərbi xidmətdən tərxis olunmuşdur.

Bundan sonra Vartaşen RPK-də hərbi şöbənin müdiri işləmişdir. Daha sonra ikiillik partiya məktəbinə təhsil almağa göndərilmişdir. Oranı bitirdikdən sonra Q.İsmayılov (indiki Goranboy) rayonuna RPK-də II katib vəzifəsinə işə göndərilmişdir. Üç il orada işlədikdən sonra Moskva İçtimai Elmlər akademiyasına daha yüksək siyasi təhsil almağa göndərilmişdir.

Akademiyanı uğurla başa vuran və tarix elmləri namizədi olan İisrafil müəllim 7 il Bakı Ali Partiya Məktəbinin direktoru olmuş, AR Ali Sovetnə deputat və XXII partiya qurultayına nümayəndə seçilmiş, orada mərkəzi təftiş komissiyasının sədri (4 il) olmuşdur.

1964-cü ildən sonra indiki Neft Akademiyasında kafedra müdiri vəzifəsinə seçilmiş, dissertasiya müdafiə edərək tarix elmləri doktoru adına layiq görülmüşdür.

Xidmətlərinə və səmərəli əmək fəaliyyinə görə o, 3 orden və 20 medal ilə təltif olunmuşdur.

İ.İsmayılov 48 kitabın və 200-dən çox məqalənin müəllifidir. Onun bir kitabı və 14 məqaləsi ingilis, fransız, alman, ispan, türk və ərəb dillərində də çap olunmuşdur. İsrafil müəllimin 10 kitabı və 100-dən çox məqaləsi Azərbaycan tarixinin XX əsrinə aid edilmişdir.

ABŞ Beynəlxalq Bioqrafiya İnstitutu İ.İsyayılovun fəaliyyətini nəzərə  alaraq onun adını “2000-ci ilin adamı” (“Hallmark-2000”) kitabına daxil etmiş və 2002-ci ildə ona “Amerikan medal of Honor” qızıl medalını təqdim etmişdir.

İsrafil müəllim Oğuza həsr olunmuş iki kitabçanın və bir neçə məqalənin müəllifidir. Həmin kitablar 1981-ci ildə çap olunan “15 milləti təmsil edən rayon” və 2000-ci ildə çap olunan “Oğuz rayonunun şəhidləri və veteranları” kitablarıdır.

İ.İsmayılov ölkənin iştimai və elmi həyatında fəal iştirakına görə “Azərbaycanın Əmkdar təbliğatçısı” fəxri adına layiq görülüb və 2 dəfə ölkə Ali Sovetinin fəxri-fərmanı ilə təltif olunmuşdir.

 Oğuzun ilk elmlər (tarix elmləri) doktoru İsrafil Zakir oğlu İsmayılov həm də şair təbiətli insan imiş. 45 ildə 48 kitabın və 200-dən çox məqalənin müəllifi olan  İsrafil İsmayılov həm də şeir yaradıcılığı ilə məşğul olmuşdur.
Onun “Azərbaycan xalqının siyasi mədəniyyəti” (“Zaman” nəşriyyatı, Bakı-2002) kitabından seçdiyimiz iki şeiri  oxucularımızın diqqətinə təqdim edirik.

OĞUZ RAYONU HAQQINDA MAHNI

Sağında Qəbələ, solunda Şəki,
Durmusan ortada qəhrəman təki.
Qafqaz dağlarının ətəyi səki,
Səkidə yerləşən Oğuzdur, Oğuz.

Oğuz bir diyardır, suları sərin,
Meyvələri şirin, havası sərin.
Bağları bəhrəli, dağları sərin,
Bu diyarın adı Oğuzdur, Oğuz.

Kəndləri abaddır, insanları şən,
Meşələri göm-göy, tarlası düzən.
Bu xoş mənzərəni görər hər gəzən,
Bu diyarın adı Oğuzdur, Oğuz.

Baharı gözəldir, payızı gözəl,
Çəmənliyi şehli, bulağı gözəl.
Qırqovul, kəkliyi, təkəsi gözəl,
Bu diyarın adı Oğuzdur, Oğuz.

Üstündə Şah dağı, çəmənində gül,
Tarlası taxıllı, doludur sünbül.
Geniş baxçalarda şığıyır bülbül,
Bu diyarın adı Oğuzdur, Oğuz.

HƏYATIN MƏNASI

İnsanlar həyatın yolçularıdır,
Bu yol həm yoxuşlu, həm də enişkən
Bir də ki, müdrik alalar demişkən,
Yolun oraya ki, haraya niyyət.

İlahi, adi bir bəndən olan mən,
Nə qədər ağrılı yollar keçmişəm.
Bu yolların hökmün verən sən.
Əzabın, fərəhin suyun içən mən.

Ömrün də dərd fəsli olurmuş, inan,
Onun yollarında uğur və tikan.
Gənclik ömrümüzün şən baharıdır,
Qocalıqsa onun xəzan çağıdır.

Ömrün bu yolunu mən də keçmişəm,
Özümdən kamilə qibtə etmişəm.
Kimsəsiz zəifə kömək etmişəm,
Şöhrət düşgününə nifrət etmişəm.

Halallıq arzusu bəşərtək qədimi,
Müdrik sözlər deyib dahi Nizami:
“Dəmiri ayna tək parladan insan,
Pası silməlidir öz vicdanından”.

Nə qədər bədbəxtir paxıl insanlar,
Şöhrət dilənçisi ac göz insanlar.
Halallıq bilməyən namərd insanlar,
Saçı ağarsa da bədbəxt insanlar.

Hər ağsaç qocaya ağsaqqal demə,
Ağsaqqal üzündə nurluluq gərək.
Səbəbini dürüst bilməsək də biz,
Nurani şəxslərə az rast gəlirik.

Həyatın mənası halallıqdadır,
Hörmət və təmiz ad qazanmaqdadır.
Namusu, şərəfi qorumaqdadır,
Özündən sonraya iz qoymaqdadır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Roman yüz səhifə yazılıb və yaxşı gedir. Üç yüzdə qəhrəmanlar inkişaf edir. Amma dörd yüzə yaxın müəllif ləngiməyə başlayır. Yazı yavaşlayır, təkrar oxuyur, əvvələ qayıdır. Romanın sonuna on səhifə qalıb, amma o on səhifə aylarca yazılmır. Niyə? Çünki müəllif bilir ki, son cümlədən sonra artıq heç nə dəyişə bilməyəcək.

Bu qorxu sadə psixoloji bir zəiflik deyil. Daha dərin bir həqiqəti göstərir: yaradıcılıq prosesi ilə tamamlanmış əsər arasındakı uçurum. Roman yazılarkən o, potensial halındadır. Hər şey mümkündür, hər səhifə yenidən yazıla bilər, hər qəhrəman başqa yola gedə bilər. Amma son nöqtə qoyulduğu an, bütün bu imkanlar ölür. Roman bir halda donub qalır. Və məhz bu donma anından yazıçı qorxur.

Hər böyük roman on dəfə yenidən yazılır, ən çox isə sonluğu dəyişilir. Hər dəfə bitirdiyini düşünürsən, amma sonluq qane etmir. Çünki sonluq gərək bütün romanın mənasını özündə toplasın. Oxucu romanı bağlayanda gərək dərin bir nəfəs alsın və desin: "bəli, başqa cür ola bilməzdi." Amma bu tip son cümləni tapmaq çox çətindir. Həyat özü bitmir, ona görə hekayə necə bitə bilər?

Müasir ədəbiyyatda bu problem daha kəskindir. Çağdaş roman artıq qapalı sonlara inanmır. Çünki qapalı son gerçəklik haqqında qəti fikir deməkdir, amma gerçəklik qeyri-qətidir. Ona görə çox müasir roman açıq sonlu olur. Roman əslində bitmir, sadəcə dayanır. Və bu dayanma nöqtəsi ixtiyari şəkildə seçilir. Yazıçı bilir ki, hər hansı başqa yerdə də dayana bilərdik. Və bu ixtiyarilik narahatlıq doğurur.

Yazıçının qorxusunun birinci səbəbi nəzarət itkisidir. Roman açıq olduğu müddətdə o, yalnız yazıçıya məxsusdur. Özü ilə ünsiyyətdə olur, dəyişir, böyüyür. Amma bitirdikdən sonra əsər müstəqilləşir və yazıçıdan ayrılır. Nəşr olunandan sonra oxucular onu təfsir edəcək, tənqidçilər analiz edəcək. Və bütün bunlar yazıçının iradəsindən kənarda baş verəcək. Anadan doğulan uşaq kimi, roman da böyüyəndə ata-anasından uzaqlaşır.

İkinci səbəb identitet böhranıdır. Çox yazıçı özünü yazdığı əsərlə müəyyənləşdirir. Beş il bir roman üzərində işləyib, həmin beş il ərzində "roman yazan" kimlik daşıyıb. Amma roman bitəndə bu kimlik ölür. O artıq "roman yazan" deyil, "romanı yazmış" birisidir. Və bu fərq böyükdür. "Yazan" prosesdədir, canlıdır, yaradır. "Yazmış" isə keçmişdə qalmış hadisədir. Və heç kim keçmişdə qalmaq istəmir.

Üçüncü səbəb idealizmdir. Yazıçının beyninə düşən roman həmişə kağız üzərindəki romandan daha parlaq, daha dərin olur. Xəyal mərhələsində roman mükəmməldir. Amma sözə çevrildikdə o, qüsurlu olur. Dil həmişə düşüncədən zəifdir. Və yazıçı bu zəifliyi hiss edir. O, mükəmməl roman yazmaq istəyir, amma bilir ki, bu mümkün deyil. Ona görə romanı bitirməyə qorxur - bitirən kimi görəcək ki, xəyalındakı roman əlindəki romandan daha yaxşıdır.

Dördüncü səbəb boşluq qorxusudur. Roman bitirdikdən sonra yeni roman başlamalısan. Və yeni roman həmişə qorxuducudur. Çünki sən boş səhifə qarşısında yenidən aciz olursan. Əvvəlki roman artıq keçmişdədir və səni qoruya bilməz. Yeni roman isə hələ yoxdur. Və sən bu qaranlıqda təkəsən. Bəzən yazıçı illərlə bir roman üzərində işləyir, çünki yeni romandan qaçır. Hazırkı romanı bitirməmək gələcək romanla üz-üzə qalmamaq deməkdir.

Həqiqətdə isə hər final saxta bağlanışdır. Həyat özü bitmir, sadəcə davam edir. Qəhrəmanlar romanın son səhifəsindən sonra da yaşamağa davam edəcəkdilər - əgər real olsaydılar. Amma biz onları bir andda dondururuq və deyirik: "hekayə bitti." Bu, həyatı süni şəkildə kəsməkdir. Və yazıçı bu saxtəlığı hiss edir. Bilir ki, sonluq həmişə bir növ yalan olacaq.

Amma paradoks budur: romanı bitirməsən, o heç vaxt mövcud olmayacaq. Əsər yalnız oxucuya çatdıqda tamamlanır. Yazıçının stolunda yatan əlyazma hələ tam əsər deyil, yalnız potensial əsərdir. Roman oxucu tərəfindən oxunmalıdır ki, həqiqətən yaşasın. Deməli, yazıçı əsəri bitirməlidir ki, əsər varlığa gəlsin. Amma bitirən kimi əsər artıq ona məxsus olmur.

Və bu məhz paradoksdur: əsəri yaratmaq üçün onu əldən verməlisən. Uşaq böyüsün deyə, onu azad etməlisən. Roman yaşasın deyə, onu tamamlamalısan. Amma tamamlayanda o artıq sənin deyil.

Bəlkə də yeganə həll budur: qəbul etmək ki, hər son nisbidir. Yazıçı son nöqtəni qoyur, amma roman əslində oxucunun beyninə keçir və orada yenidən yaşamağa başlayır. Hər oxucu romanı fərqli başa düşür, fərqli bitirir. Deməli, final heç vaxt bitmə deyil, yalnız keçiddir. Yazıçının əlindən oxucunun əlinə keçid.

Son cümlə yazıçının son sözü deyil. Yalnız ilk sözdür - oxucunun beyninə daxil olan ilk işarədir. Ondan sonra roman müstəqil həyat sürür, dəyişir, böyüyür, hər oxucuda başqa forma alır. Və bəlkə də məhz bu düşüncə yazıçını azad edə bilər: sən romanı bitirmirsən, yalnız onu dünyaya göndərirsən. Və o, getdikdən sonra artıq səndən müstəqildir.

Bu qorxu ilə yaşamaq yaradıcılığın bir hissəsidir. Hər əsl yazıçı bilir ki, son cümlə yazanda bir şey ölür. Amma eyni zamanda bir şey doğulur. Və bu doğum olmadan sənət mövcud ola bilməz.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)

Murad Vəlixanov, «Ədəbiyyat və İncəsənət»

Azərbaycan kinomatoqrafiyasında az təsadüf edilir ki, milisin gündəlik işi ekran dili ilə belə dərin və poetik ifadə olunsun. “O qızı tapın” filmi məhz belə nadir ekran işlərindəndir. Bu klassik ekran əsəri 1970‑ci ildə görkəmli rejissor və ssenarist Həsən Seyidbəyli tərəfindən çəkilib və sovet dövrünün detektiv janrını milli məzmunla zənginləşdirib.

Film sovet milisinin 50 illiyinə həsr olunmuşdur və öz dövrünün həm peşəkar strukturlarını, həm də insanın vicdan və məsuliyyət dilemmasını ekran vasitəsilə ustalıqla çatdırır. Filmin süjet xətti yalnız cinayətin açılması ilə bitmir — o, insan və dövlət arasında inam, şübhə, məsuliyyət və əxlaqın mürəkkəb dialoqunu təqdim edir.

Süjet — sadə bir hadisənin dərin anatomiyası

“O qızı tapın” süjetini hadisənin qəddar sadəliyi üzərində qurmur. Bir nəfərin avtomobil qəzasında həlak olması ilə başlayan araşdırma tədricən böyük bir mürəkkəb cinayət şəbəkəsinin üzə çıxmasına gətirib çıxarır. Başlanğıcda təbii hadisə kimi görünən qəza əslində diqqətlə planlaşdırılmış cinayətdir — bu da milis işçilərini daha dərin araşdırmaya sövq edir.

Filmin əsas qəhrəmanları milis əməkdaşlarıdır: onlar təkcə qanunu icra etməklə kifayətlənmir, həm də “niyə?” sualına cavab axtarırlar. Onların məqsədi yalnız cinayəti çözmək deyil, həm də doğruluq və vicdan naminə ədaləti bərpa etməkdir. Bu dərin mənəvi motiv film boyunca hiss olunur.

Obrazlar — peşəkarlıq və insanlıq arasında

Filmdə bir neçə əsas obraz var ki, onların vasitəsi ilə Azərbaycan kinosunun ən qiymətli keyfiyyətləri – şəxsiyyət, səmimiyyət, peşəkar vicdan — göstərilir. Qəhrəmanları yalnız işində peşəkar olmayan, həm də həmkarlarına və cəmiyyətə qarşı məsuliyyət hissi güclü olan insanlar kimi görürük.

Bu obrazlar vasitəsilə film şübhə və arayış içində olan bir cəmiyyətin, insanlıq və vəzifə arasında qalmağın dramatik qatlarını ustalıqla göstərir. Rejissor Həsən Seyidbəyli burada milis əməkdaşlarını təkcə qanunun müdafiəçiləri kimi göstərmək istəmir — o, onları geniş biliyə, səmimiyyətə və özünü qurban verməyə hazır olan insan kimi də duymaq istəyir.

Tərtibat və kino dili

Filmin çəkiliş üslubu qəliblərə sığmır. Sadə detektiv narrativindən daha dərin psixoloji və əxlaqi təbəqələr açır. Kamera dili, obrazların baxışları və səssiz dialoqlar tamaşaçını yalnız ekranın önünə çəkmir, eyni zamanda daxili düşüncə və analizin bir hissəsi halına gətirir.

Film həm də Azərbaycan kinostudiyasının peşəkar heyətinin yüksək səviyyəsini göstərir — rejissordan operatora, bəstəkarından səhnə tərtibatçısına qədər hər biri bu əsərə sinergetik təsir qatır. Musiqi və obrazların ifadə gücü ilə birlikdə film bir detektivdən daha çox vicdanın sınağına çevrilir.

Cəmiyyətə mesaj

“O qızı tapın” filmi yalnız bir cinayətin araşdırılması deyil, düzgünlük, ədalət və insanlıq dəyərlərinin qorunması haqqında introspektiv bir səfərdir. Filmin mərkəzində duran sual belədir: cəmiyyət və fərd qarşısında məsuliyyət harada başlayır və harada bitir?

Bu ekran işi tamaşaçını yalnız bir detektivi izləməyə çağırmır — o, vicdanla üz‑üzə durmağa, yaxşı və pis arasındakı incə sərhədləri düşünməyə dəvət edir. “O qızı tapın” orta statistik polis filmi deyil; o, həm də insanın öz mənəvi günahları və ağırlığı ilə qarşılaşdığı bir sinema məkanıdır.

Son söz

Bu film Azərbaycan kinosunda əsl klassik hesab olunur və sovet dövründə milyonlarla insanın baxdığı, hələ də yadda qalan ekran işlərindəndir. Onun çəkildiyi dövrdə olduğu kimi, bu gün də “O qızı tapın” — tamaşaçını sadəcə izləməyə deyil, düşünməyə, hiss etməyə və analiz etməyə yönəldən bir kino sənətidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

İnsan təbiəti etibarilə hadisələri ölçülərinə görə dəyərləndirməyə meyllidir. Böyük olanı mühüm, kiçik olanı isə əhəmiyyətsiz sayır. Bu yanaşma gündəlik həyatda qərarlarımızı asanlaşdırsa da, çox zaman bizi ciddi yanılmalara sürükləyir. Çünki həyatın özü ölçü anlayışını bizim düşündüyümüz kimi qəbul etmir. Həyat üçün “xırda” və ya “böyük” anlayışları yoxdur; yalnız səbəb və nəticə zənciri var. Bu zəncirin istənilən halqası qırıldıqda, bütün sistem dəyişə bilər.

Bəzən hansısa insanın varlığını kiçik görənlər, əslində onun cəmiyyətin görünməyən dayaqlarından biri olduğunu fərq etmirlər. Elə insanlar var ki, səhnədə deyillər, adları çəkilmir, amma bütün sistem onların səssiz əməyinin üzərində dayanır. Bir mismar kimi. Bir nal kimi. Bir söz kimi.

İngilis ədəbiyyatında tez-tez sitat gətirilən və Samuel Marşaka aid edilən məşhur misalda deyildiyi kimi: “Mismar yox idi deyə at axsadı; at axsadı deyə komandir öldürüldü; komandir öldürüldü deyə ordu məğlub oldu; ordu məğlub oldu deyə şəhər düşmənin əlinə keçdi.” Bu sadə görünən səbəb-nəticə zənciri əslində tarixin mexanizmini açıq şəkildə göstərir. Tarix çox zaman möhtəşəm nitqlərlə, böyük ordularla, məşhur adlarla izah edilir. Amma bəzən tarixin taleyini həll edən bir mismar olur.

Bu nümunə yalnız hərbi və ya tarixi kontekstlə məhdudlaşmır. Həyatın bütün sahələrində eyni prinsip işləyir. İnsan münasibətlərində, elmdə, sənətdə, dövlət idarəçiliyində, təhsildə və hətta şəxsi inkişafda belə.

Xırda qərarların böyük kölgəsi

İnsan həyatında verdiyi qərarların çoxunu “önəmsiz” kateqoriyasına daxil edir. Hansı məktəbi seçmək, hansı kitabı oxumaq, hansı insanla dostluq etmək, hansı sözü demək və ya deməmək… Bu seçimlər anlıq və təsadüfi kimi görünür. Lakin illər sonra geri baxdıqda insan anlayır ki, onun bugünkü kimliyini məhz o xırda qərarlar formalaşdırıb.

Bir müəllimin şagirdinə dediyi bir cümlə, bəzən onun bütün gələcəyini dəyişə bilər. Bir valideynin diqqətsiz şəkildə söylədiyi bir söz, uşağın özünə inamını sarsıda bilər. Bir dostun vaxtında etdiyi kiçik dəstək, bir insanı uçurumdan geri çəkə bilər. Bunların heç biri ilk baxışdan “böyük hadisə” kimi görünmür. Amma nəticələri böyükdür.

Psixologiyada bu cür təsirlərə “mikrotravma” və ya “mikromotivasiya” kimi anlayışlarla yanaşılır. Yəni insanı formalaşdıran əsas faktorlar çox zaman böyük sarsıntılar deyil, təkrarlanan kiçik təsirlərdir. Damcının daşı deşməsi kimi.

Kəpənək effekti: elmdən həyata

“Kəpənək effekti” termini ilk dəfə meteorologiyada istifadə edilib. Bu nəzəriyyəyə görə, dünyanın bir yerində bir kəpənəyin qanad çalması, başqa bir yerdə fırtınaya səbəb ola bilər. Əlbəttə, bu bir metaforadır. Amma metafora olaraq o qədər güclüdür ki, yalnız elmi deyil, fəlsəfi və sosial düşüncədə də öz yerini tapıb.

Bu effekt bizə onu deyir: sistemlər mürəkkəbdir və ilkin şərtlərdəki çox kiçik dəyişikliklər belə nəticəni tamamilə fərqli edə bilər. İnsan həyatı da mürəkkəb bir sistemdir. Bir detal dəyişəndə, bütün ssenari dəyişir.

Bir ölkənin tarixində də eyni hal müşahidə olunur. Vaxtında qəbul edilməmiş bir qərar, laqeyd yanaşılmış bir məsələ, dəyəri bilinməmiş bir insan — illər sonra böyük problemlərin əsasına çevrilə bilər. Bu baxımdan “xırda məsələ” anlayışı təhlükəli bir ifadədir. Çünki diqqətsizlik çox zaman faciənin başlanğıcı olur.

Görünməyən insanlar və səssiz qəhrəmanlar

Cəmiyyətlər adətən qəhrəmanlarını səs-küy içində yaradır. Ancaq əslində hər cəmiyyətin dayaqları səssiz insanlardır. Öz işini vicdanla görən müəllimlər, həkimlər, mühəndislər, əsgərlər, fəhlələr, məmurlar… Onların hər biri sistemin bir mismarıdır. Birini çıxarsan, mexanizm axsayar.

Bəzən hansısa insanın varlığını kiçik görənlər, əslində öz ayaqları altındakı torpağı zəiflətdiklərini anlamırlar. Çünki hər bir insan sosial strukturdakı yerinə görə yox, funksiyasına görə dəyərlidir. Tarix boyu böyük dəyişikliklərin arxasında çox vaxt adı bilinməyən insanlar dayanıb.

Bu baxımdan insanın özünə də baxışı dəyişməlidir. “Mən kiməm ki?” sualı yerinə, “Mən nəyi dəyişə bilərəm?” sualı verilməlidir. Çünki bəzən dəyişiklik etmək üçün böyük gücə yox, doğru zamanda atılmış kiçik addıma ehtiyac var.

Məsuliyyətin xırda forması:

Ən təhlükəli məsuliyyətsizlik forması “bu, mənim işim deyil” düşüncəsidir. Çünki məhz bu düşüncə xırda laqeydlikləri yaradır. Halbuki hər kəs öz sahəsində bir mismardır. Öz yerində möhkəm dayanmasa, nal boşalar.

İnsan bir cümlə deyərkən, bir qərar verərkən, bir işi yarımçıq qoyarkən bunun zəncirvari nəticələrini çox zaman düşünmür. Amma həyat bu nəticələri mütləq hesablayır. Bəzən gec, bəzən dərhal.

Bu səbəbdən məsuliyyət yalnız böyük vəzifə sahiblərinə aid anlayış deyil. Məsuliyyət gündəlik davranışlarda, münasibətlərdə, iş etikası və vətəndaş mövqeyində özünü göstərir. Kiçik məsuliyyətlər toplanaraq böyük sabitlik yaradır.

Mismarın dəyəri

Bir mismar bəzən bir ordudan daha güclü ola bilər. Bir söz bir silahdan daha təsirli ola bilər. Bir qərar bir ömürdən daha ağır nəticələr doğura bilər. Həyat bizə bunu dəfələrlə sübut edib.

Ona görə də insan nə özünü, nə başqasını kiçik görməməlidir. Çünki heç kim yalnız “xırda” deyil. Hər kəs hansısa zəncirin vacib halqasıdır. Görünən və görünməyən bütün əməyin, bütün varlığın bir mənası var.

Həyat bir mexanizmdir və bu mexanizmin işləməsi üçün hər mismar yerində olmalıdır.

Və bəzən, həqiqətən də, hər şey bir mismarla başlayır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Obrazı böyüyündən-kiçiyindən asılı olmayaraq yaratmaq lazımdır. Baş rolla yaddaşlara yazılmaq asan məsələdir. Epizodik rolla bunu etməksə çətindir. Qısa zaçam kəsiyində özünü təsdiqləmək, tamaşaçı rəğbətini qazanmaq əlbəttə ki çətindir. Haqqında bəhs etdiyim aktrisa daha çx ikinci planda görünüb. Amma necə. Tanınaraq, fərqlənərək...

Quliyeva Şəlalə Şahvələd qızı 23 yanvar 1977-ci ildə Mingəçevir şəhərində anadan olub. 1995-ci ildə Azərbaycan Dövlət İncəsənət və Mədəniyyət Universitetində dram-kino aktyor fakültəsinə daxil olub. Tələbə ikən sənət müəllimi, kursun rəhbəri Azər Paşa Nemətov nasir-dramaturq Elçinin "Ah, Paris…Paris!.." satirik komediyasınının Azərbaycan Akademik Milli Dram Teatrında tamaşasında rol alıb.

1996-cı ildə Akademik Teatrın aktrisasıdır. Həmin ildən başlayaraq Şəlalə Şahvələdqızı yaşına və səhnə qabiliyyətinə uyğun rollar oynamağa başlayıb. 1999-cu ildə universitet təhsilini başa vurub. Həm dramatik, həm də komediya janrlı tamaşalarda müxtəlif rollar ifa edib.

 2011-ci ildə Moskvada Beynalxalq teatr məktəbinin aktyor sənəti üzrə ali kursunun məzunudur. 2004-cü ildə Gənclər, İdman və Turizm nazirliyi tərəfindən "İlin ən yaxşı aktrisası" nominasiyası üzrə mükafatlandırılıb. 9 may 2012-ci il tarixdə ona Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Artisti fəxri adı verilib.

28 dekabr 2025-ci il tarixində Ən yaxşı qadın rolu ifasına görə Azərbaycan Kino Akademiyasının “Qızıl Pəri” – 2025 kino və tv üzrə peşə mükafatına laiq görülüb– “Əqrəb mövsümü. İki dünya bir olsa da”, İTV, ART Film Baku, 45’22”, 2025

Teatr səhnəsindəki rolları

- Elçin "Ah, Paris… Paris" – Gülbəniz

- B.Vahabzadə "Özümüzü kəsən qılınc" – Mələk

- Elçin "Mənim sevimli dəlim" -Şəfqət bacısı

- V.Rozov "Şadlıq sorağında" – Fira

- Elçin "Mənim ərim dəlidir" – Qız

- N.Xəzri "Burla Xatun" – Banuçiçək

- Ç.Aytmatov "Sokratın anma gecəsi" – Qız

- H.Həsənov "Brüsseldən məktublar" – Pianoçu

Filmoqrafiya

- Dəvətnamə (film, 2003)

- Yanmış körpülər (film, 2007)

- Akademik Yusif Məmmədəliyev (film, 2005)

- Bir dəfə Qafqazda (film, 2007)

- Kuklalar (film, 2009)

- Qayınana (serial, 2011) — Pərvin

- Şəbəkə (film, 2011)

- Qardaşdan yaxşısı yox idi (film, 2010) — Lətifə

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)