Mannanın yüksəlişi və süqutu – 22 qalanın taleyi

İkinci yazı

Şərəf Cəlilli,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Eramızdan əvvəl 716–680-ci illərdə hakimiyyətdə olan Ulussunu qardaşını devirməkdə ona yardım edən Urartu dövləti ilə ittifaqa girdi. Bu ittifaqın rəmzi olaraq Ulussunu Manna dövlətinə məxsus 22 qalanın açarlarını Urartu dövlətinə bağışladı.

Manna kimi müttəfiqin və Urartuya qarşı mühüm strateji əhəmiyyətə malik qalaların itirilməsi ilə barışmayan Assuriya hökmdarı II Sarqon eramızdan əvvəl 715-ci ildə Mannaya yürüş etdi. Bununla da Manna dövlətinin daixilindəku Urartupərəst qüvvələr aradan götürüldü. Urartu dövlətinə bağışlanmış 22 qala yenidən Mannanın hakimiyyəti altına keçdi.

Manna hökmdarı Ulussunu isə II Sarqondan bağışlanmasını xahiş etdi. II Sarqon Ulussununu bağışladı. Bununla da Ulussunu Assuriya vassallığını qəbul etməli oldu və üzərinə vergi ödəmək öhdəliyi götürdü. Bu dövrlərdə Manna Assuriya imperiyasından asılı vəziyyətdə olan yarımmüstəqil bir dövlətə çevrilmişdi.

Tarixi mənbələrə istinad edərək deyə bilərik ki, Manna dövləti eramızdan əvvəl 714-cü ildə Urartuya qarşı aparılan müharibə ilə bağlı Assuriyaya silah-sursat və qida məhsulları versə də, sonrakı dövrlərdə belə məlumatlara rast gəlinmir. Eramızdan əvvəl 713-cü ilə aid mənbədə isə Ulussununun II Sarqonu vergi məbləği ilə deyil, hədiyyələrlə qarşılaması öz əksini tapmışdır. II Sarqon da Mannalı hökmdara öz yaxın müttəfiqi kimi kətan və yundan toxunmuş nəfis geyimlər, xəncər və üzüklər bağışlamaqla onu yüksək dəyərləndirmişdir.

Türkdilli kimmer, skif və sak tayfaları ilə ittifaqa girərək Assur İmperiyasına yürüş təşkil etdi

II Sarqon Mannadan ayrılan kimi Ulussunu Assuriyanın siyasi üstünlüyünü tanımaqdan imtina etmiş, bununla da kifayətlənməyib Assur torpaqlarına yürüşlərə başlamışdır. Bəzi Assur mənbələrində eramızdan əvvəl VIII əsrin sonu, VII əsrin əvvəllərində Mannanın Assuriyaya boyun əyməməsi ilə bağlı xeyli məlumatlar var. Bu dövrlərdə Manna dövləti Assur torpaqlarına yürüşlər təşkil etmiş, onun bir sıra qalalarını ələ keçirmişdir.  Bu faktlar da sübut edir ki , həmin ərəfələrdə Manna tam müstəqil bir dövlət kimi mövcud olmuşdur.

Eramızdan əvvəl 675–650-ci illər aralığında Mannanın hökmdarı Ahşeri olub. Ahşeri hakimiyyətinin elə ilk illərində assurlara qarşı mübarizəyə başlayıb. O, eramızdan əvvəl 675-ci ildə Manna dövlətinin yaxınlığında məskən salan türkdilli kimmer, skif və sak tayfaları ilə ittifaqa girərək Assur imperiyasının üzərinə yürüş təşkil etmişdir.

Manna hökmdarının Assuriya dövlətinə ödədiyi vergiləri dayandırması Assuriya hökmdarı Aşşurbanipalı qəzəbləndirmişdi

Eramızdan əvvəl VII əsrin ortalarında Skif padşahlığı güclənərək bölgədə söz sahibi olmağa başlamışdır. Xüsusən də hökmdar Tuqdammenin hakimiyyəti illərində Skif padşahlığı Qafqaz və Ön Asiyada əksər dövlətləri özündən asılı vəziyyətə salmışdı. Skif padşahlığının bu dövrdə Manna dövlətini də özündən asılı etməsi ilə bağlı mənbələrdə xeyli məlumatlar vardır. Onu da qeyd edək ki, bu dövrdə  türkdilli skiflər Mannanın qonşusu olan Midiya İmperiyasını da 28 il əsarətdə saxlamışlar.

Məlumatlardan o da bəlli olur ki, Manna hökmdarı olan Ahşeri skiflərlə ayaqlaşmaqla bərabər onlarla münasibətləri korlamaq istəmirdi. Lakin assurlar durmadan Manna dövləti ilə skiflərin arasını vurmağa çalışırdı. Manna hökmdarının Assuriya dövlətinə ödədiyi vergiləri dayandırması Assuriya hökmdarı Aşşurbanipalı qəzəbləndirdi. Ahşerinin bu addımı yeni Manna–Assuriya müharibəsinin başlamasına səbəb oldu.

Eramızdan əvvəl 660–659-cu illər aralığında assurlarla mannalılar arasında baş verən növbəti savaşda Ahşeri məğlub oldu. Məğlubiyyətdən sonra ölkədə daxili çəkişmələr başladı. Bu da Ahşerinin sonunu gətirdi. Eramızdan əvvəl 650-ci ildə Ahşeri üsyankar qüvvələr tərəfindən öldürüldü. Hakimiyyətə isə onun oğlu Ualli gətirildi.

Skif padşahlığını tarix səhifəsindən silən Midiya daha sonra Assuriyanı süquta uğratdı

 İyirmi il hakimiyyətdə olan Ualli assurlarla ittifaqı bərpa etmək məcburiyyətində qaldı. Hətta Ualli Aşşurbanipalın Babilistana hücumlarında öz ordusu ilə Assuriya İmperiyasına yardım etmək məcburiyyətində qaldı.

Bölgədə isə daha böyük bir təhlükə var idi. Bu da getdikcə güclənən Midiya dövləti idi. Əvvəl Skif padşahlığını tarix səhifəsindən silən Midiya dövləti, daha sonra eramızdan əvvəl 609-cu ildə Assuriya dövlətini də süquta uğratdı.

Müttəfiqlərini bir-bir itirən Manna dövləti isə eramızdan əvvəl 590-cı ildə Midiyanın aramsız yürüşlərinə məruz qaldı və həmin il o ömrünü başa yetirdi.

Beş yüz ilə yaxın mövcud olan Manna dövləti süquta uğrasa da, Azərbaycan xalqı üçün zəngin dövlətçilik ənənəsini miras qoydu. Sonrakı dövrlərdə Azərbaycanın güneyində yaranan Atropatena, quzeyində qurulan Albaniya dövlətləri məhz Manna dövlətinin varisləri olaraq adlarını Milli dövlətçilik tariximizə həkk etdilər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.05.2026)

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

19-cu əsrdə Tailandda kral V Rama Dunandha Kumariratonun hökmranlığı dövründə qeyri -adi bir qanun qüvvədə idi.

Qanuna əsasən, kral ailəsinə mənsub bir şəxsə toxunan hər kəs dərhal edam edilməli idi.

İlk baxışdan bu kral ailəsinin təhlükəsizliyini təmin edilməsi başa düşülə bilər. Lakin bu sonda heç də müsbət nəticə vermir.

1880-ci ildə kralın həyat yoldaşlarından biri qayıq ilə gəzintidə olarkən, onun olduğu qayıq qəfildən çevrilir. 19 yaşlı kraliça üzməyi bacarmırdı və dərhal suyun dibinə doğru gedir. Bu zaman sahildə çoxlu sayda insan dayanmışdı və hər biri kraliçanın necə batdığını görürdülər. Hadisənin şahidi olan insanların nəyə görə batan kraliçaya kömək etmədiyi isə aydın məsələdir. Təbii ki, heç kim öz həyatından mərhum olmaq istəmirdi. Bu hadisə qanunların onu düşünənlərin özlərinə qarşı necə əks təsir göstərdiyinin bariz nümunəsidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.05.2026)

III Beynəlxalq Türk Dünyası Strateji Araşdırmalar Konqresində Rəsmiyyə Sabir ölkəmizi layiqincə təmsil edib

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Mayın 15-dən 17-dək Türkiyədə - Mərmərə Universiteti Siyasi elmlər fakültəsinin və Türk Dünyası Yörük Türkmən Birliyinin təşkilatçılığı ilə “Türk Dostluğu Əsaslı İşbirliyi: Tarixdən Gələcəyə Beynəlxalq Münasibətlərin Perspektivləri” mövzusunda III Beynəlxalq Türk Dünyası Strateji Araşdırmalar Konqresi keçirilib.

Konqres Türk Dövlətləri Təşkilatı, TÜRKSOY, Beynəlxalq Türk Akademiyası, Türk Dünyası Bələdiyyələr Birliyi, TİKA və YTB-nin dəstəyi ilə gerçəkləşib.

Beynəlxalq tədbirdə Azərbaycan Respublikasının Elm və Təhsil Nazirliyi İqtisadiyyat İnstitutunun əməkdaşları da iştirak edib. İqtisad elmləri doktoru, professor, institutun “İnklüziv sosial inkişaf” şöbəsinin müdiri, eyni zamanda DGTYB Məsləhət Şurasının üzvü Rəsmiyyə Sabir (Abdullayeva) “Türk dövlətlərinin dünyaya inteqrasiyası və dayanıqlı inkişaf: sosial sahibkarlıq modeli” mövzusunda məruzə ilə çıxış edib.

Rəsmiyyə Sabirin portalımıza verdiyi açıqlamasında bildirilir ki, məruzədə sosialsahibkarlığıntürkdövlətlərində inklüzivinkişafıntəminolunması, sosialrifahınyüksəldilməsivə bölgəsəlişbirliyiningücləndirilməsibaxımındanstrateji önəmidiqqətə çatdırılıb.

İnstitutun “İnnovativ iqtisadiyyat və rəqəmsal transformasiya” şöbəsinin müdiri, iqtisad elmləri doktoru Allahyar Muradov isə “Türk dövlətlərinin inkişaf etmiş ölkələrlə iqtisadi əlaqələrinin innovativ inkişafa təsiri: çətinliklər və imkanlar” mövzusunda məruzə edib. Çıxışda qlobal iqtisadi çağırışlar fonunda texnoloji modernləşmə, rəqəmsal transformasiya, innovasiya ekosisteminin formalaşdırılması və iqtisadi tərəfdaşlıq mexanizmlərinin genişləndirilməsi kimi məsələlər incələnib.

Konqresdə Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan, Moldova, Almaniya, Yaponiya, Hindistan, Güney Koreya, ABŞ, Kanada, İtaliya və digər ölkələrdən 100-ə yaxın alim, araşdırmaçı və ekspert iştirak edib. Tədbir çərçivəsində Türk dünyasında ortaq strateji düşüncə platformalarının gücləndirilməsi, beynəlxalq münasibətlər sistemində yeni işbirliyi modellərinin formalaşdırılması, iqtisadi inteqrasiya, mədəni diplomatiya və dayanıqlı inkişaf perspektivləri ətrafında geniş fikir mübadiləsi aparılıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bu dəfə “Gəncləri tanıdaq!” deyibən sizlərə gənc musiqiçi Emil Şahin (Qonaqov) barədə danışmaq istəyirəm. Bu gün onun ad hünüdür, 39 yaşı tamam olur. Emil bəstəkardır, tanınmış ifaçılar onun mahnılarını oxuyurlar. Üstəlik, o, konsert təşkilatçısı kimi də parlamaqdadır.

Emil Şahin oğlu Qonaqov 19 may 1987-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1995-ci ildə Eldar Məmmədov adına orta məktəbə daxil olub. Musiqiyə olan həvəsi uşaq yaşlarından formalaşdığı üçün, məktəbdən əlavə həmin illərdə Səbail rayonunda fəaliyyət göstərən incəsənət dərnəklərində, eləcə də Bülbül adına orta ixtisas musiqi məktəbində təşkil olunan müxtəlif konsertlərdə fəal iştirak edərək laureat olub.

İlk bəstələdiyi melodiya 11 yaşı olarkən ərsəyə gəlib. "Vətən" adlı bu bəstə illər ötməsinə baxmayaraq onun yaradıcılığında özünəməxsus yer tutub. Bu əsər daha da təkmilləşdirilərək, Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti Qara Qarayev adına Dövlət Kamera Orkestrının bədii rəhbəri və dirijoru Teymur Göyçayevlə birlikdə xüsusi layihə kimi dinləyicilərə təqdim olunacaqdır.

Əsərin ifaçısı Azərbaycan muğamlarını dünyaya tanıdan xalq artisti, “Şöhrət” ordenli Alim Qasımov olacaq. Emil Şahin haqqında məlumatda onu da vurğulamaq istərdik ki, 2005-ci ildə Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin "Beynəlxalq İqtisadi Münasibətlər" fakültəsinə daxil olub. Onu Emil Şahin kimi tanıdan "Xəyallar" kompoziyasını da elə həmin ildə yazıb. Bu əsər çox qısa müddət ərzində ona şöhrət qazandırıb.

Həmçinin xüsusi olaraq qeyd edə bilərik ki, Ümummili Liderimiz Heydər Əliyevin 82-ci ildönümünə həsr olunan sənədli film üçün yaradıcı heyətin təşəbbüsü ilə "Xəyallar" kompozisiyası seçilib və bu əsər sözügedən ekran işində yer alıb. Ona uğur qazandıran bəstələr sırasında "Follow may way" əsərini də xüsusi qeyd etmək istəyərdik. Yazdığı bəstə 2009-cu ildə "Eurovision" Beynəlxalq mahnı müsabiqəsində namizəd mahnı kimi irəli sürülüb.

Layihə, Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti, Qara Qarayev adına Dövlət Kamera Orkestrinin bədii rəhbəri və dirijoru Teymur Göyçayevin rəhbəri olduğu orkestrin musiqiçilərinin, həmçinin Azərbaycanın əməkdar artisti "Natiq Ritm Qrupu"nun rəhbəri Natiq Şirinovun və Xalq Artisti Alim Qasımovun iştirakı ilə gerçəkləşib. "Follow may way"in ifaçısı müğənni Ülviyyə Ağayevadır. Emil Şahin yaradıcılığında ümumilikdə 30-a yaxın bəstə var.

Mahnıları Azərbaycan Respublikasının xalq və əməkdar artistləri tərəfindən ifa edilib. Hər bir layihəsi Azərbaycanda fəaliyyət göstərən televiziya və radio şirkətlərində eləcə də qardaş Türkiyənin radio qurumlarında xüsusi maraqla işıqlandırılıb. Hazırladığı layihə "Odlar yurdu" radio müsabiqəsində birinci yerə layiq görülüb. Məlumat üçün bildirək ki, o, 2014-cü ildən etibarən bir çox konsertlərin təşkilində fəal iştirak edib

Bu siyahıda ön cəbhədə hərbi xidmətdə olan əsgərlər, Bakıda yerləşən Sərhəd Qoşunlarının zabitləri üçün keçirilən konsertlərin adını çəkə bilərik. Yaradıcılığı boyu bir çox fəxri fərman və mükafatlara layiq görülüb. O həmçinin "Qrand", "Seçilənlər", "Nəğmə payızı" mükafatlandırma mərasimlərində "İlin bəstəkarı" nominasiyasında təltif olunub.

Bu günə qədər bir neçə xarici ulduzun Azərbaycana səfərini təşkil etmək də qazandığı uğurlar sırasındadır. Türk və əcnəbi ulduzlarla yaradıcı işləri olmuş və bu əməkdaşlıq hələ də davam etdirilməkdədir. Emil Şahin hazırda "Bir sevgi hekayəsi" adlı operetta üzərində çalışır. Həmçinin öz adını daşıyan "Emil Şahin prodüser mərkəzi"nin rəhbəridir.

Mahnıları

1. Səni tapdım

2. Eşqim

3. Sən getdin

4. Niyə?

5. Həyat bir nağıl

6. Keçdi getdi

7. Bilmirəm

8. Səninlə

9. Yaralı ürək

10. Dəyər

11. Sevdim

12. Anacan.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.05.2026)

Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bəzi insanlar izdihamın içində yaşayır, bəzi insanlar isə dünyanın içində tək qalır. Maraqlıdır ki dünya ədəbiyyatının ən böyük imzaları məhz ikinci qrupa aid idi. Onlar milyonlarla insanın hisslərinə toxundular, amma öz hisslərini çox zaman heç kimlə bölüşə bilmədilər. Bəziləri oldu, öz həyatlarını şeirlər vasitəsilə paylaşdı, kədərinə imza qoydu. Bəziləri də oldu, tənhalıq dərdi olsa da yenədə yazdı. Yenə də yazdı. Onlar insan ruhunu hamıdan yaxşı tanıyırdı, amma insanların arasında yaşamaqda çətinlik çəkirdilər. Bəlkə də buna görə ən böyük əsərlər səs-küydə yox, səssizlikdə yaranıb. Çünki həqiqətən də səssizlik -  yazılan yazılar, esselər üçün daha münasibdir, səssizlikdə ağla gələn fikirlər ən dərindən gəlir.

Frans Kafka gecələr yazırdı. Gündüzlər adi bir işçi kimi görünürdü, amma gecələr insanın ən qaranlıq qorxularını kağıza köçürürdü. O, dostlarına yazdığı məktublarda dəfələrlə “insanlarla birlikdə olarkən belə özümü tək hiss edirəm” deyirdi. Kafka üçün tənhalıq seçim deyildi - sanki onun taleyi idi. Çünki bəzi insanlar dünyanı çox dərindən hiss edir. Dərin hiss edən insanlar isə çox zaman səssizləşir. Onun “Metamorfoz” əsərində Gregor Samsanın böcəyə çevrilməsi əslində insanın cəmiyyət içində yadlaşmasının simvolu idi. Kafka bəlkə də heç vaxt böcəyə çevrilmədi, amma cəmiyyətin içində özünü həmişə yad hiss etdi. Bunu da böcək simvolu olaraq bizlərə çatdırdı...

Fyodr Dostoyevski isə insan ruhunun ən qaranlıq tərəflərini yazırdı. O, sürgün gördü, ölüm hökmü ilə üz-üzə qaldı, epilepsiya xəstəliyi ilə yaşadı. Bütün bunlar onun iç dünyasını insanlardan uzaqlaşdırdı. Dostoyevskinin qəhrəmanları təsadüfi şəkildə bu qədər ağrılı deyildi. Çünki onları yazan insan özü də daxilində böyük savaşlar yaşayırdı.

Bəzən elə görünür ki, böyük yazıçılar cəmiyyətə aid olmaq üçün yox, cəmiyyəti uzaqdan müşahidə etmək üçün doğulurlar.

Virginya Vulf  “insanın özünə aid bir otağı olmalıdır” deyərkən sadəcə fiziki məkan nəzərdə tutmurdu. O, insanın düşünmək üçün tənhalığa ehtiyacı olduğunu deyirdi. Vulf üçün tənhalıq qaçış deyildi, yaradıcılığın nəfəsi idi. Amma həmin tənhalıq zamanla onun psixologiyasını da ağırlaşdırdı. Çünki insan uzun müddət öz düşüncələri ilə tək qalanda, bəzən öz beyninin labirintində itib gedir.

Ernest Heminquey  isə güclü görünən, amma daxilən parçalanmış yazıçılardan idi. O, müharibələr gördü, ölümə yaxın oldu, həyatın ən sərt tərəflərini yaşadı. Heminqueyin qəhrəmanları susurdu. Çünki bəzi ağrıların dili olmur. Maraqlıdır ki, insanlar onu cəsarətli yazıçı kimi tanıyırdı, amma onun daxilində dərin bir tənhalıq yaşayırdı.

Milyonlarla insanın qəlbinə toxunan insanlar çox zaman öz qəlblərini xilas edə bilməyiblər. Azərbaycan yaradıcılıgina gəldikdə isə Cəlil Məmmədquluzadə də dövrünün insanlarından fərqli düşünürdü. O, cəmiyyətin eyiblərini yazır, insanların görmək istəmədiyi həqiqətləri göstərirdi. Belə insanlar isə çox zaman öz dövründə anlaşılmır. Çünki həqiqəti deyən adamlar alqışdan çox, tənhalıq qazanır.

Bəlkə də yazıçını insanlardan ayıran əsas səbəb onun çox görməsidir. Hamının baxdığı yerdə fərqli şeyi görmək ağırdır. Çünki o zaman insan özü ilə cəmiyyət arasında görünməz məsafə hiss edir.

Vahid Əziz yazırdı:

Neynim ki, dövranın gələm xoşuna,

ya da ki, biryolluq yan durub, gedəm?

hərdən əl atıram haqqın daşına,

vurub bu dünyanı sındırıb gedəm.

Suallar əl çəkmir, əhli-halam ki,

neynim – “kim nə çaldı?” qaravulam ki?

gərək ucalmaqçün arsız olam ki,

hər düşük havaya sındırıb gedəm?!

Küt elə kütdürsə, daha “kütlə” nə?

Yaxşı qorunacaq pis kilidlə nə?!

Qəlbim yol vermədi eşqin qətlinə,

gülüm, imanımı yandırıb gedəm!

Vaxtdan “yoxum” qaldı, aldı “varımı”,

bu, qanlar baisi qəsdən sarımı?!

Dünyadan köçəndə öz mağarımı

gərək dünya boyda gen qurub gedəm!

Kaş ki; çin olaydı nə yozmuşamsa,

mən düşəm özgəyə nə qazmışamsa,

hərdən istəyirəm nə yazmışamsa –

yandırıb külünü sovurub gedəm!

Tanrım, neynəyim ki, arzular gülə,

kim qıydı başıma dünya dar gələ?

Yanına yol gedən bir qatar gələ

kimsəyə demədən oturub gedəm.

Cəllad başım boyda qızıl istəmiş,

zəkam kasad oldu, elədim gümüş!

Vallah, Vahid ƏZİZ, çətin işimiş

şərdən-şəbətədən qorunub gedəm...

Tənha qəlbin dediklərinə bənzəmirmi? Hətta Nüsrət Kəsəmənli də yazırdı:

Olan olub, keçən keçib bəlkə də,

İndi daha kövrəlməyin yeri yox.

Ömrüm boyu belə gəlib mənimki

Əvvəlindən biri vardı, biri yox.

Uzaqdaydı mən istəyən ocaqlar,

Urəyimdən gəlib keçdi sazaqlar.

Atalıydı, analıydı uşaqlar,

Bizim evdə biri vardı, biri yox.

Əslində böyük yazıçılar insanlardan qaçmırdı. Onlar sadəcə insanların görə bilmədiyi hissləri daşıyırdı. Çünki yaradıcılıq insanı fərqləndirir. Fərqli olmaq isə çox zaman tək qalmaq deməkdir.

Bu gün sosial şəbəkələr insanları bir-birinə yaxın göstərsə də, bəlkə də tarixdə heç vaxt insanlar bu qədər daxildən tənha olmayıb. Amma qəribədir ki, ən yaxşı kitablar yenə də tənha otaqlarda yazılır. Çünki insan səs-küydə danışa bilər, amma yalnızlıqda düşünür. Və bəlkə bütün böyük yazıçıların ortaq cəhəti məhz buydu: Onlar dünyanı hamıdan yaxşı başa düşürdü, amma dünyanın içində özlərinə yer tapa bilmirdilər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Qədim Şirvan diyarı. Şamaxı. Başı bəlalar çəkən, zəlzələlər, yağı hücumları nəticəsində məhv olan, amma külündən yenidən dirçələn dahilər məmləkəti. Buradan böyük ədiblər və musiqi xadimləri çıxıblar. Həm də teatr və kino xadimləri. Onların bəzilərini, xüsusən ötən əsrin əvvəllərində sənətdə olanları tanımırıq. Amma tanınmaq borcumuzdur.

Hüseynağa Hacıbababəyovdan danışacağıq. Milli operamızda izlər qoymuş bir şəxsdir o. Operadan da danışdınsa, demək, həm musiqi, həm də teatr mövsusunu əhatələyəcəyik.

Hüseynağa Hacıbababəyov 1898-ci il may ayının 19-da Şamaxıda anadan olub. Ailəsi ilə birlikdə 1902-ci ildə Bakıya köçüb. Uşaqlıqdan teatr sənətinə marağı olub. Hüseynağa burada əvvəlcə "Alekseyski" məktəbində, sonra məşhur teatr xadimi Həbib bəy Mahmudbəyovun təşkil etdiyi təhsil ocağında təhsil alıb. 1910-cu ildə "Nicat" mədəni-maarif cəmiyyəti teatr truppasının xoruna qəbul olunub.

1913-cü ildən başlayaraq "Səfa" mədəni-maarif cəmiyyətinin teatr truppasında, Hüseynqulu Sarabskinin rəhbərlik etdiyi "Müsəlman opera artistləri" dəstəsində, "Zülfüqar bəy və Üzeyir bəy Hacıbəyov qardaşlarının müdiriyyəti"ndə dramatik və musiqili teatr aktyoru kimi çalışıb. 1919-cu ildən 1925-ci ilin avqustuna qədər Milli Dram Teatrının truppasında çalışıb, 1925-ci ilin payız mövsümündən Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrında solist işləyib.

Müxtəlif truppalarda çoxlu dramatik obrazlarla yanaşı, opera və operettalarda qadın obrazlarından Leylinin, Əslinin, Xurşidbanunun, Gülçöhrə və Cahan xalanın, Gülnazın ("Leyli və Məcnun", "Əsli və Kərəm", "Şah Abbas və Xurşid banu", "Arşın mal alan" və "O olmasın, bu olsun", Üzeyir bəy Hacıbəyov), Qəribin anasının ("Aşıq Qərib", Zülfüqar bəy Hacıbəyov), Gülzarın ("Şah İsmayıl", Müslüm Maqomayev) partiyalarını ifa edib.

1925-ci ildən 1972-ci ilə qədər çıxış etdiyi əsas tamaşalar onun sənətkarlığını açıqca göstərib: Çar Brendey, Hindli qonaq ("Qar qız" və "Sadko", Nikolay Rimski-Korsakov), Qərib ("Aşıq Qərib", Zülfüqar bəy Hacıbəyov), Sərvər, Əsgər, Məcnun, Kərəm ("Məşədi İbad", "Arşın mal alan", "Leyli və Məcnun" və "Əsli və Kərəm", Üzeyir bəy Hacıbəyli), Lenski ("Yevgeni Onegin", Pyotr Çaykovski), Əlyar, Şah İsmayıl ("Nərgiz" və "Şah İsmayıl", Müslüm Maqomayev), Qraf Almavivo ("Sevilya bərbəri", Coakkino Rossini).

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı — 25 may 1934

- "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı — 4 dekabr 1938

- "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni — 17 aprel 1938

- "Şərəf nişanı" ordeni — 9 iyun 1959

Hüseynağa Hacıbababəyovun həyat və yaradıcılığını tədqiqi edənlərdən biri də akademik Rafael Hüseynov olubdur.

Məncə, ona ən dəqiq qiyməti də o veribdir:

“İnsan öz ömrünü yaşayır, vaxt axarı ilə gedir, hadisələr bir-birini izləyir, buna elə təsadüflər sırası kimi baxırsan. Amma yalnız ömrün müəyyən həddinə gəlib çatandan sonra anlayırsan ki, sanki bütün bunlar irəlicədən bir ssenari kimi yazılıbmış, nədən sonra nəyin gəlməsi, necə gəlməsi ilahi dəqiqliklə hesablanıbmış. Məktəbdə ona nəğmə dərsini Hənəfi Terequlov deyirdi.

O Hənəfi Terequlov ki, Üzeyir Hacıbəylinin, Müslüm Maqomayevin qaynı olmaqdan savayı, həm də onların ən etibarlı silahdaşlarından, məsləkdaşlarından idi və opera ilə birbaşa bağlıydı. Hüseynağanın da, qardaşı Rzanın da hələ məktəbdəki nəğmə dərslərində oxuları ilə başqalarından qat-qat üstün olduqları aşkarca görünürdü.

 1910-cu ildə "Nicat" cəmiyyəti xor heyətini genişləndirmək üçün qərara alır ki, babat səsi olan məktəblilərdən də cəlb eləsin.  Müsabiqə keçirirlər və az-çox səsi olan şagirdləri yoxlayırlar. Hüseynağa ilə Rzanın zəmanətini artıq Hənəfi Terequlov vermişdi. Uşaqları dinləyirlər, görürlər ki, elə Hənəfinin dediyincə varmış. Müsabiqədə hamıdan yüksək qiymət alaraq ilk qəbul edilənlər də bu iki qardaş olur. 1908-ci il idi.

Hüseynağanın 10 yaşı vardı və axşamlardan birində onun həyatında möcüzə baş verir. Böyük qardaşı Rza onu özü ilə birinci dəfə teatra aparır. Onillər ötəndən sonra Hüseynağa Hacıbababəyov o günlərin həyəcanlı təəssüratlarını yada salırdı. Deyirdi ki, mən məscidlərdə, meydanlarda şəbih tamaşalarını görmüşdüm, "Tumannaya kartina" adlı filmə də baxmışdım. Ancaq qardaşımın məni apardığı, o axşam gördüyüm tamam ayrı bir aləm idi. 1908-ci il idi. Əslində bütün Azərbaycan möcüzə yaşayırdı. "Leyli və Məcnun" səhnəyə gəlmişdi. "Leyli və Məcnun" tamaşasının hər yeni nümayişi ilə Azərbaycan mədəniyyətində yenicə tumurcuqlayan bu sənət növü təzə-təzə pərəstişkarlar qazanırdı. 1908-ci il idi. Hüseynağanın vur-tut 10 yaşı vardı.

Həyatında ilk dəfə teatra gəlmişdi, birinci kərə opera görmüşdü və görüncə valeh olmuş, bu gözələ bir könüldən min könülə vurulmuşdu. Və bu uşağın, onun kimi neçə-neçə yeniyetmənin, neçə gəncin ürəyində yaranan atəşin məhəbbətin səbəbkarı həmin Üzeyir bəy idi. Heyran qoyub sənət aşiqinə çevirdiyi gənclərdən əslində yaşca çox da böyük olmayan mözücə cavan!

O Üzeyir bəy ki, Azərbaycan mədəni həyatında bir təlatüm qoparmışdı. Hüseynağa o çağlarda sehrə düşənlərdən bircəsi idi. Amma eyni sevgi mərəzinə "mübtəla" olanlardan vur-tut 10 yaşlı Hüseynağanın fərqi bu oldu ki, həmin sevda onun başından həyatının sonunacan getmədi, ömrünün mənasına çevrildi. İkicə il sonra 12 yaşlı Hüseynağa Hacıbababəyov artıq operada xorda oxuyurdu.

İllər ötəcək, yaşı çatacaq 60-a, 60-ı da keçəcək və həmin yaşdaykən müsahibələr verərkən, ya söhbətlərində söyləyəndə ki, "mən yarım əsrdən artıqdır səhnədəyəm", bu deyiş çoxuna inanılmaz, şişirtmə kimi gələcək. Necə yəni yarım əsrdir səhnədədir, bunun ki 60 illiyi, türkün sözü, "dünən yox, srağagün" qeyd edildi.

Amma kimin necə qavraması və yozmasından asılı olamayaraq, bu, həqiqət idi - 60 illik bir ömür, onun 50 ili səhnədə, 70 illik həyat, bunun 60 ili teatrda. Və 1913-cü ildə Hüseynağa Hacıbababəyova ilk dəfə artıq müstəqil və sözlü rol tapşırılır. "Gave-yi ahəngər" oynanılırmış, Hüseynağaya Gavənin oğlu rolu həvalə edilir.

Həmin anda bəxtiyar idi, amma sabahkı günü, qarşıdakı illəri və onilləri o dəmdə irəlicədən heç vəchlə görə və təsəvvür edə bilmədiyindən xəbərsizdi ki, indi bu rolu ifa etməsi onun həyatındakı ən nadir hadisələrdəndir. Çünki sonra illər boyu Hüseynağa Hacıbababəyov səhnəmizdə yalnız qadın rollarını oynamalı olacaqdı.

Yol yeni başlanırdı, qarşıda ümidlər sayrışırdı, fərəhlərlə daşan gənc Hüseynağa Hacıbababəyov məsud idi - çünki iki böyük məktəbin qoynundaydı, bir tərəfdən əzəmətli aktyorlardan dram sənətinin incəliklərini mənimsəmək üçün hər ləhzə gözəlcə fürsəti vardı, digər yandan operanın böyük müğənnilərinin böyründə idi, onlardan səhnədən avazla ovsunlamanın gizlinclərini öyrənməyə qapılar açıqdı.

Və tale hədiyyəsi olaraq yolunun lap siftəsindən hərəsi bir məktəb, özlüyündə müstəqil bir yol olan azman sənətkarların yanında qərar tutması sonralar Hüseynağa Hacıbababəyovun özünü də təkrarsız məktəbə çevirdi…”

Bx belə! Təkrarsız məktəb!

Milli opera sənətinin görkəmli nümayəndəsi, müğənni Hüseynağa Hacıbababəyov 1972-ci il noyabr ayının 10-da Bakıda vəfat edib, II Fəxri Xiyabanda dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.05.2026)

Rəqsanə Babayeva,

”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

Tarix bəzən sadəcə rəqəmlərdən ibarət olmur. Bəzən bir gün, bir millətin yaddaşına yazılmış bir nəfəs, bir dönüş nöqtəsi, bir oyanış olur. Mənim üçün də belə günlərdən biri 19 Mayıs Atatürk’ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı-dır. Hər il bu tarix yaxınlaşdıqca, içimdə izah edə bilmədiyim bir həyəcan, bir sükut və eyni zamanda dərin bir çağırış yaranır.

Səhərin ilk saatları idi. Günəş hələ doğmamışdı, amma mən sanki artıq işıq içində idim. Bu işıq, sadəcə təbiətin deyil, tarixdən gələn bir nur idi. Zamanın içində geriyə doğru yol aldım və özümü 1919-cu ilin sahillərində təsəvvür etdim. Qarşımda dənizin dalğaları, arxasında isə böyük bir tarix dayanırdı. Məkan isə Samsun idi.

O sahildə bir insan vardı. Sakit, amma qətiyyətli. Yorğun, amma ümidli. Bu insan yalnız bir sərkərdə deyildi. Bu insan, bir millətin taleyini dəyişmək üçün ilk addımı atan şəxs idi — Mustafa Kemal Atatürk.

19 Mayıs 1919… Bu tarix təkcə bir gəliş deyildi. Bu, bir başlanğıc idi. Bir millətin yenidən ayağa qalxmasının, öz kimliyini xatırlamasının, azadlıq uğrunda mübarizəyə başlamasının ilk səsi idi. O addım, torpağa basılan bir ayaq deyil, gələcəyə uzanan bir yol idi.

Mən bu tarixi yalnız oxumuram, onu hiss edirəm. Çünki bəzi hadisələr var ki, onlar sadəcə öyrənilmir — yaşanır, duyulur, insanın daxilində kök salır.

Bu il yolum məni Anıtkabir-ə apardı. Daha doğrusu, ürəyim məni ora çağırdı. Bu, planlaşdırılmış bir səfər deyildi. Bu, daxildən gələn bir ehtiyac idi.

Anıtkabirə yaxınlaşdıqca insan selinin içində itdim. Amma bu itmək qorxulu deyildi. Əksinə, bu, eyni duyğunu paylaşan minlərlə insanın arasında olmaq hissi idi.

Orada uşaqlar gördüm. Əllərində bayraqlar, gözlərində isə saf bir sevgi. Onlar bəlkə də tarixin bütün incəliklərini bilmirdilər. Amma hiss etdikləri duyğu çox aydın idi — bağlılıq.

Yaşlı insanlar vardı. Onların baxışlarında keçmişin dərinliyi, yaddaşın ağırlığı vardı. Sanki hər biri bu tarixlə şəxsi bir bağ qurmuşdu.

Gənclər vardı. Onlar gələcəyin daşıyıcıları idi. Onların gözlərində gördüyüm şey sadəcə hörmət deyildi — bu, bir ideyanın davamı idi.

Və mən… Mən də onların arasında idim. Amma əslində mən bir kütlənin içində yox, bir ruhun içində idim.

Anıtkabirin pilləkənlərini qalxarkən hər addımda içimdə bir dəyişiklik hiss edirdim. Sanki hər pillə məni bir az daha dərinə — tarixə, yaddaşa, kimliyə aparırdı.

Mozolenin qarşısında dayandığım an, ətrafda minlərlə insan olsa da, qəribə bir sükut vardı. Bu sükut boş deyildi. Bu, anlamla dolu bir sükut idi. Hər kəs öz daxilində bir dialoq yaşayırdı.

Mən də öz-özümə sual verdim: bir insan necə olur ki, bu qədər insanın qəlbində eyni anda yaşaya bilir?

Cavab sadə idi, amma çox dərin:

Çünki o insan, özünü deyil, millətini yaşadıb.

Mustafa Kemal Atatürk adı burada sadəcə tarix dərslərində qalan bir isim deyil. Bu ad, bir ideyadır. Bu ad, bir istiqamətdir. Bu ad, bir millətin özünə inamının simvoludur.

İnsanların arasında gəzərkən bir ana ilə uşağın söhbətini eşitdim. Uşaq soruşurdu:

“Anne, Atatürk niyə bu qədər sevilir?”

Ana bir anlıq susdu. Sonra sakitcə dedi:

“Çünki o, bizim azad nəfəs ala bilməyimiz üçün mübarizə apardı.”

Bu cümlə məni dərindən sarsıtdı. Çünki bəzən ən böyük həqiqətlər ən sadə sözlərdə gizlənir.

Mən də özümə sual verdim: mənim üçün Atatürk nədir?

Bu sualın tək bir cavabı yoxdur. Çünki o, tək bir anlayışa sığmır.

O, liderdir — amma yalnız lider deyil.

O, hərbçidir — amma yalnız hərbçi deyil.

O, mütəfəkkirdir — amma yalnız düşünən deyil.

O, bir başlanğıcdır.

Anıtkabirdən çıxarkən arxaya dönüb son dəfə baxdım. Günəş artıq yüksəlmişdi. Onun işığı abidənin üzərinə düşür, sanki o məkanı daha da müqəddəs edirdi.

O an anladım ki, bəzi insanlar fiziki olaraq aramızda olmasalar da, ruhən heç vaxt getmirlər.

Bu sevgi süni deyil. Bu sevgi zorla yaradılmayıb. Bu sevgi zamanın içində formalaşıb, nəsildən-nəslə keçib və bu gün də yaşayır.

19 Mayıs sadəcə bir bayram deyil. Bu, bir yaddaşdır. Bu, bir çağırışdır. Bu, bir məsuliyyətdir.

Bu gün biz sadəcə keçmişi anmırıq. Biz eyni zamanda gələcəyi də düşünürük. Çünki keçmişini anlayan millət, gələcəyini daha möhkəm qurur.

Mən bir yazar kimi deyil, bir insan kimi deyirəm:

Bu duyğu sözlə izah edilmir. Bu duyğu yaşanır.

Anıtkabirdə gördüyüm o insan seli mənə bir həqiqəti bir daha xatırlatdı: bir millətin gücü onun yaddaşındadır.

Və əgər o yaddaşın mərkəzində bir ad varsa, bu ad sadəcə bir insan deyil — bu, bir dəyərdir.

O ad: Mustafa Kemal Atatürk.

Bəlkə yenə gedərəm Anıtkabirə. Bəlkə yenə o insan selinin içində itib gedərəm. Amma əslində itmərəm. Çünki orada hər kəs eyni hissdə birləşir:

Sevgi.

Hörmət.

Minnətdarlıq.

Və ən əsası — ümid.

Çünki 19 Mayıs bir başlanğıcdır.

Və bəzi başlanğıclar heç vaxt bitmir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.05.2026)

Murad Vəlixanov,

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının İncəsənət şöbəsi

1996-cı ildə ekranlaşdırılan “Özgə vaxt” filmi, rejissor Hüseyn Mehdiyev tərəfindən çəkilmiş və Azərbaycan kinosunda psixoloji dərinliyi ilə seçilən ən ağır, ən düşündürücü ekran əsərlərindən biri hesab olunur. Film həm də yazıçı və şair Ramiz Rövşənin ssenari müəlliflərindən biri olması ilə diqqət çəkir.

Bu filmə baxanda anlayırsan ki, bəzən insanı məhv edən böyük faciələr yox, uzun sürən səssiz əzablardır.

Filmdə nədən söhbət gedir?

Filmin mərkəzində Leyla adlı gənc skripkaçı dayanır. Onun işi, gələcəyi, sevdiyi insan və normal həyatı var. Amma atasının ağır xəstəliyi hər şeyi dəyişir. Göyərçin həvəskarı olan atanın damdan yıxılması onu yatağa və əlil arabasına məhkum edir. Leyla isə atasına qulluq etmək üçün həyatını yavaş-yavaş qurban verməyə başlayır.

Əvvəl işindən uzaq düşür. Sonra dostlarından. Daha sonra sevgisindən.

Çünki hər kəs belə ağır yükün altında qala bilmir. Amma Leyla qalır. Və məhz bu qalmaq onu içəridən dəyişməyə başlayır.

Film çox ağır bir həqiqəti göstərir:

Bəzən insan başqasını yaşatmaq üçün öz həyatını yavaş-yavaş itirir.

“Özgə vaxt” nə deməkdir?

Filmin adı təsadüfi seçilməyib. Leyla artıq öz vaxtı ilə yaşamır.

O, atasının dərman saatı ilə yaşayır.

Atasının ehtiyacları ilə nəfəs alır.

Atasının ağrıları ilə gün keçirir.

Yəni Leylanın həyatı artıq “özgə vaxt”a çevrilir — başqasının zamanına.

Bu, filmin ən ağır və təsirli mənalarından biridir.

Fədakarlıq harada bitir?

Rejissor Hüseyn Mehdiyev film boyu çox çətin bir sual verir:

İnsan sevdiyi biri üçün özünü nə qədər qurban verməlidir?

Bir nöqtədən sonra fədakarlıq sevgi olaraq qalır, yoxsa insanın özünü məhv etməsinə çevrilir?

Leylanın faciəsi də bundadır. O, atasını tək qoymur, amma bunun müqabilində öz həyatından uzaq düşür.

Sakit, amma sarsıdıcı film

“Özgə vaxt” böyük dramatik səhnələrlə yox, gündəlik həyatın yorğunluğu ilə təsir edir.

Bir otaq.

Bir əlil arabası.

Bir pəncərə.

Bir yorulmuş insan.

Film tamaşaçını qışqırıqla yox, səssizliklə düşündürür. Elə buna görə də daha təsirli görünür.

Yekun

Bəzən insan özgələri üçün o qədər yaşayır ki, bir gün özünü itirdiyini anlayır.

“Özgə vaxt” bizə xatırladır:

Fədakarlıq müqəddəsdir, amma insan öz ömrünü tamamilə itirəcək qədər də tək qalmamalıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.05.2026)