Aynur İsmayılova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Niyə həmişə bir yol axtarışındayıq?

Həqiqətən hər zaman bir yol varmı?

Yoxsa yol da, yolçu da bizik?

Mən bu sualların içində yox olmaq üzrəyəm. Tükəndiyimi hiss edirəm.

Tükənmişlik insana nə qazandırır? Yeni bir varoluş, yoxsa varlıq içində var olub da yox olmağı?

Niyə mən bir yol axtarışındayam? Bəs dayanmaq? Bir yerdə dayanıb gözləsəm nə olar? Bir quru ağac kimi məhv olmağımı gözləsəm? O zaman nə vaxt gəlib yetişəcək? Gözləmək də məni yormazmı? Mən nə gözləməyi, nə də yol tapmağı bacarıram. Hər yol axtarışında bir az daha yox oluram, hər dayandığımda bir az daha məhv oluram. Və ən əzablısı da budur: yenə ölmürəm.

Məni yaşadan ruhum məni tərk etmək istəmir. Bədənim ona ağırlıq etsə belə, o, məni daşımaqdan usanmır. Məndən nə istədiyini anlaya bilmirəm. İçimdəki boşluq bu dünyaya sığmır. O boşluğu heç nə doldurmur.

Həyat piyada keçidindəki ağ-qara xətlər kimidir. Bir addımını ağın üstünə qoyarkən, o biri addımın qaranı göstərir. Həyat heç zaman nə tam ağdır, nə də tam qara. Həyat bir az da göyqurşağı kimidir. Nə vaxt hansı rəngi sənə göstərəcəyini bilə bilməzsən. O, özü sənə hər rəngdən pay ayırır.

Bəlkə də həyat işıqfor rənglərindən ibarət olsaydı, hansı yolu seçəcəyimizi daha yaxşı bilərdik.  Amma, bəlkə də elə bilməmək yaxşıdır, çünki hər seçim, bir itki deməkdir. Hər yolun sonunda bir boşluq var. Sonsuz bir yol yoxdur. Həyat bir addım daha atmaqdan ibarət olsa da, bəlkə də heç bir zaman varlığı anlamayacağıq.

Beləliklə, bu yol heç bitməz, amma biz onun içində itib gedəcəyik.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.02.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Gülüş Klubunda bu gün sizlərə şair Ayaz Arabaçının satirik bir şeiri təqdim edilir.

Bayquşlar məclis quran xarabaya dönmüşük,

Zaman taleyimizə Mədain soxuşdurub..

Heç harda adam kimi rahatlıq tapammırıq,

Elə bil içimizə kimsə cin soxuşdurub.

Geşt elədim eninə mən bu qoca meydanın,

Nə ruhu var, nə canı güli-rüxi-şeydanın,

Dünyanın o başından barmağı baş şeytanın,

Aramıza ədavət, qərəz, kin soxuşdurub..

Bir tərəfdə solçular, bir tərəfdə sağçılar,

Kim dinir haqdan deyir, kimdi bu gün haqçılar,

Tanrı əgər birdisə bəs bu fırıldaqçılar,

Onda niyə ortaya əlli din soxuşdurub.

Çoxdu yalandan yanan, kimsədə od tapmıram,

Hər şeyə var istəyim heç kimə "xod" tapmıram,

Mən həyatın ritminə girməyə kod tapmıram,

Kimsə başımdan pozub başqa pin soxuşdurub.

Üstümüzü… soyuqdu, yaza kimi yat, örtək,

Çabalayıb qalmışam "istuk"olmuş matortək,

Kitayiski adamlar artır inqubatortək,

Bəlkə elə bunları bizə Çin soxuşdurub.

Çox düşübdü aşağı şair, məhsuldarlığın..

Dərsini təkrarlayır dövrümüz quldarlığın,

Ad çəkməyə qorxursan, bu qədər murdarlığın, 

Hamısını ölkəyə "Made in.."soxuşdurub..

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.02.2026)

Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu gün – 25 fevral tarixi təqvimdə Akademik, geologiya-mineralogiya elmləri doktoru Akif Əlizadənin doğum günü ilə də yadda qalır.

Akif Əlizadə 25 fevral 1934-cü ildə tanınmış Azərbaycan həkimləri Ağamehdi və Əfşan xanım Əlizadələr ailəsində anadan olmuşdur. Orta məktəbi gümüş medalla bitirən Akif Əlizadə Azərbaycan Sənaye İnstitutuna daxil olub. İnstitutu bitirərək neft mədənlərində quyuların tədqiqi üzrə texnik vəzifəsinin icrasına başlasa da, yenidən elmə qayıdıb. 1957-ci ildə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Geologiya İnstitutuna işə qəbul edilib.

Əvvəlcə elmlər namizədi, 35 yaşında isə doktorluq dissertasiyası müdafiə edib. SSRİ-də ən gənc yüksəkixtisaslı mütəxəssislərdən biri və Azərbaycan Elmlər Akademiyası sistemində ən cavan direktor müavini olub.

Təbaşir dövründə Aralıq dənizi hövzələrində fəqərəsizlərin zaman-məkan daxilində paylanma mərhələlərinin müəyyən edilməsində və bu əyalətdə müvafiq paleobiocoğrafi taksonların ayrılmasında öncüllük akademik A. Əlizadəyə məxsusdur.

O, 1960-cı ildən Ümumittifaq paleontoloji cəmiyyətin üzvü, Qafqaz regional stratiqrafik komissiyanın sədri, SSRİ EA biosfera problemləri üzrə elmi şuranın üzvüdür. Onun orijinal tədqiqatlarının nəticələri yüksək qiymətləndirilmiş, onların çox hissəsi dərslik və dərs vəsaitlərinə daxil edilmişdir. Elm dünyası A. P. Pavlov və Q. Y. Krımholtsla yanaşı akademik Əlizadənin də daxiliqabıqlı mollyuskaların öyrənilməsində rolunu xüsusi qeyd edir. Təbaşir belemnitlərinin öyrənilməsində Azərbaycan aliminin xidmətlərini nəzərə alaraq onun adı ilə belemnitlərin yeni ailəsi — "Akifibelidlər" adlandırılmışdır (1984-cü il).

Geologiya İnstitutunun 1970-ci ildən direktor müavini, 1976-cı ildən isə direktoru olmuşdur, rəhbərliyi ilə səkkiz cildlik unikal fundamental əsərlər — "Azərbaycan geologiyası", habelə ensiklopedik "Azərbaycanın mineralları" atlası yaradılmış və nəşr edilmişdir. Təşəbbüsü və rəhbərliyi ilə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasında magistratura pilləsi yaradılmışdır (2014-cü il).

Görkəmli akademik bu gün 92 yaşını qeyd edir. Belə baxsan, 100-ə bir şey qalmayıb. Onu təbrik edir, cansağlığı və 100 illik yubileyini tam gümrah halda qarşılamağını arzulayılrıq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.02.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Prozası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi yazıçı Ankarada  mühacirətdə olan Məhəmməd Quruçaydır.

Məmməd Quruçay

Ankara

KƏNDİVANDAN DÖNÜŞ

İngilis arxeoloq, Professor David Roulun araşdırmalarına görə Adəm həzrətləri və Həvva xanım, cənnətdən qovulduqdan sonra Kəndivana yerləşdilər.

Cənnətdə tək başına yaşayan Adəm ağa, yalqızlıq dərdindən dığlamaq üzərə idi. Hər dəfə mutluluq içində yaşayan evli mələkləri gördüyündə, içindəki tetesteron hormonu o qədər aşıb daşırdi ki iki qulağından eşiyə fışqırırdı. Sonunda Adəm ağanın təhəmmül balonu patladı. Qabırğa qəfəsindəki sümüklərdən birini çıxartdı. Çıxartdığı qabırğa sümüyündən, özünə dağlar maralı bir qadın düzəldib adını Həvva xanım qoydu.

Cənnətdə molla olmadığına görə də evlilik əqdi oxunması üçün gedib cəhənnəmdən bir molla gətirdilər.

Əqdlərinin oxunması ardından axşam çağı, Həlmə sazandanın musiqi dəstəsini çağırıdılar, çaldırıb oynadılar, toylarını tutdular. Mırıx Kübra, qarman, Güşvara xanım tar çalırdı, Həlmə sazanda xanım da oxuyurdu:

“Şaftalılar calandı,

Məlan mənim balamdı”

Sübhə qədər çal-çatlasın oldu, cənnətin dörd bir yanı şənlik havası ilə büründü.

Evlənmələrindən hələ bir sənə keçməmişdi, Həvva xanım uşaq istədi.

Bu sözü eşidincə, Adəm ağa əlini gö..ünün üzərinə basıb ah çəkdi.

Cənnətdə qadınlar doğmazdılar, kişilər hamilə olub doqquz ay sonra uşaqlarını sıçardılar. Sıçılan körpələr, pox içindən yeni həyata göz açmalarına rəğmən, böyüyüb cənnəti gül kimi saxlardılar.

Adəm ağa, uşaq sıçma sancılarından necə qurtula biləcəyini şeytandan soruşdu. Şeytan dedi: “işi mənə burax. Səni bu dərddən qurtara bilərəm, amma bir şərtlə,

Uşaqlarına yarı-yarı ortağam.” Adəm ağa qəbul elədi.

Şeytan gecə gündüz, Həvvanın iki qulağına almanın nə qədər faydalı olduğunu fısıldadı, ta ki bir gün Həvva xanım iki ayağını başmağının bir tayı içinə soxub Adəm ağadan alma istədi.

Yasaq ağacdan alma oğurladıqdan sonra Adəm ağa, arvadı Həvva ilə birlikdə cənnətdən qovuldular. Əsil suçu Həvva işlədiyi üçün də ikinci cəza olaraq ömür boyu, uşaq doğma müsibətinə məhkum oldu.

Adəmlə Həvva, Kəndivana yerləşdikdən sonra həyatları nə qədər zor olsa yenə də Adəm ağa öz durumundan məmnunuydu, nə də olsa artıq uşaq sıçıb gö..ü cırılmayacaqdı. Amma...

Amma uşaq sahibi olduqlarından sonra durum dəyişildi. Adəm ağa, bir-birləriylə yola getməyən uşaqların dərdindən, Həvva xanım da doğum sancılarının yanı sıra doğulan sarsaq uşaqların qüssəsindən cana gəlmişdilər.

Ata anaları işləyirdi, gö..ü-boş oğulları, Qabil ilə Habil yeyib içib bir-birləriylə boğuşurdular, nəvə, nəticələri də, Kəndivanı burax, dünyanı poxa çevirmişdilər.

Adəm ağa şeytanla anlaşması üçün pox yediyinə peşman olmuşdu, “sizi əkib doğanın, cədd-abadının qəbrinə sıçım” deyib özünü biraz rahatladırdı, amma yazıq Həvva xanım qüssəsini içınə tökməkdən savayı heç bir iş əlindən gəlmirdi. Benava hər dəqiqə düşünürdü “axı bu nə işdi? Sıçılan uşaqlar cənnəti gül kimi saxlayırlar, amma doğulan bu qor-qodux dünyanın içinə sıçırlar.”

Gecə yarısı Həvva xanım “mən pox yeyib qələt elədim alma istədim” deyib zülüm-zülüm ağlayırdı. Adəm ağa onun gözyaşılarını silib başını bağrına basırdı, “tamam ağlama, mən uşaq sıçma cırılmasına razıyam, olsun təkar cənnətə dönək.”

Qırx gecə, gündüz ibadət eləyib dua oxudular, amma cənnətin qapısı açılmadı. Adəm ağa yenə həmişəki adəti kimi övladlarına, ibadətə və namaza yaman soxuşdurdu, cibindən telefonunu çıxardıb qaçaqçı Firuz’a zəng açdı.

Gecə yarısı saat 12:00-də Slamas sərhəddini yeni keçmişdilər. Firuz qaçaqçı öndən hərəkət edirdi. Ürəkləri ümidlə dolu, iki ər, arvad əl-ələ verib Firuzun peşindən gedirdilər. O ikisi, hüdud jandarmlarına tutuqlanma qorxusu içində gizlicə cənnətə geri dönürdülər.

Dolun ayın işığı altında Adəm ağa, Həvva xanımın gül cəmalına baxdı.

Onun saçlarını tumarlayıb dedi:

“Cənnətdə istədiyin qədər sənə uşaq sıçaram, amma nə olar mənim ceyranım? Bir daha məndən alma istəmə. Məni cəhənnəmə göndər amma bu dünyaya təkrar gəlməyimə səbəb olma.”

 “Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.02.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət”də Rafiq Əzimovun Həsən Məmmədov barədə xatirələri

Həsən Məmmədov tələbəlik illərində Poluxin küçəsində kirayə ev tutub, tək yaşayırdı. O evdə çox olmuşam. Hərdənbir Salyandan anası gələrdi. Sonrakı illərdəsə böyük qardaşı evləndi, o da ailəsi ilə birgə bir müddət Həsənlə yaşadı.

Həsən Məmmədov təbiəti etibarilə çox qaynayıb-qarışan deyildi. Sadəlövh insandı. 

Tələbə yoldaşlarımızdan Tofiq İsmayılovun doğum günü idi. Biz də, 9-10 nəfər dost, daha mehriban idik, mütləq Tofiqgilə gedib onu təbrik etməli idik. 

Danışdığımız vaxtda Tofiqgilə gəldik. Tələbə idik də, hərəmiz yüngülvari bir hədiyyə almışdıq. 

Ailəsi, qohumları bizimçün də yer saxlamışdı, hamımız əyləşdik, bircə Həsən yox idi, vaxt keçirdi, amma Həsən gəlib çıxmırdı. Düşünürdük ki, yekə kişidi, görən niyə belə etdi? 

Artıq süfrə açılıb, hamı yeyib-içir, sağlıqlar deyilir. Elə bu dəmdə qapı döyüldü. Həsən gəldi, əlində də qəzetə bükülü nəsə var. İndi hamımız düşmüşük bunun üstünə ki, “Hardasan? Yekə kişisən, danışmışıq axı!”

“Nə edim, hədiyyə üçün hər yeri axtardım, tapa bilmədim, evdə bir şüşə vardı, onu götürüb gəldim”,- deyən Həsən, əlindəki qəzeti açdı, gördük, bir ədəd iri billur güldandı. 

O vaxt billur qab tapmaq hər adamın işi deyildi. Xaricdən gətirib od qiymətinə satırdılar. Sən demə, bu, Həsənin qardaşı arvadının cehizidir, onu vurub qoltuğuna gəlib…

Tofiqgilin bir köhnə pianoları vardı. Güldanı onun üstünə qoyublar. Biz heç nə yemirik, Həsən də oturub. Elə bil, belə də lazımdır. Hamımızın gözü güldandadır. Tofiq İsmayılov, onun atası, anası - hamısı güldana baxır. 

Yedik, içdik, təbrik etdik, sağollaşdıq. Çölə çıxanda soruşdum:

- Həsən, o nə hədiyyə idi elə?

- Necə bəyəm, pisdir?

- Yox ee, tələbə adamsan.

- Nə bilim, heç nə tapmadım.

Səhər instituta gəldik. Həsən mənimlə lap məhrəmdi deyə, yavaşca dedi ki, “evdə qırğındır”. Soruşdum: “Nə olub?” Dedi: “Güldana görə”.

Həsən o güldanı adi bir şey bilibmiş. Evə qayıdanda qardaşı Həsəndən güldanı xəbər alıb, soruşub ki, bəlkə sınıb? Həsən də deyib: “Dostumun doğum günü idi, ona  apardım”. Qardaşı hirslənib: “Dəli olmusan, necə yəni, dostumun doğum günü idi?!  O güldan cehizdir, heç bilirsən necə qiymətlidir?!”

Bunun abırını büküblər ətəyinə, dərsə pərt gəlib. Amma hədiyyəni qaytarmazlar axı, elə şey olar?!

Dedim: “Ay Həsən, necə gedib deyək, Tofiq, sənə hədiyyə gətirdiyimiz güldanı geri qaytar?”

Həsənsə məyus halda:  Bəs indi mən nə edim?”,- deyə soruşdu.

Nə yaxşı ki, Tofiq də məsələdən xəbər tutdu. Güldanı gətirib Həsənə verdi ki, “apar qoy yerinə, ayıbdı.

Mən həmişə deyirəm ki, Həsən Məmmədovun bu teatra sadəcə gəlib getməsi bəs edirdi, tamaşaçı görürdü ki, Həsən Məmmədov teatra gəlir. Yəni, Həsəndə o sanbal vardı, onun teatr və kino aləmində xidmətləri danılmazdır. 

Ümumiyyətlə, Həsənin sənət aləmində xidmətləri çox böyükdür, dərya idi o...

Bir dəfə məşqdən çıxırdıq. Onunla birgə pillələrlə aşağı enəndə üzünə baxdım, gördüm pörtüb. Oturub maşınının sürdü.

Dedim:

- Həsən, birdən təzyiqin qalxmış olar ha, sifətin nəsə xoşuma gəlmir.

Təəccüblə soruşdu:

- O nədir elə?

- Qan təzyiqi. Səndə aşağı-yuxarı necədir?

- Mən bilmirəm o şeyləri.

Bir dostumuz polislərin poliklinikasında işləyirdi. Həsəni ora apardım. Qan təzyiqini ölçdülər: 240. Tibb bacısı təzyiqini ölçəndə Həsənin ürəyi getdi. Dava-dərmanla 140-a saldılar. Dedim: “Ay Həsən, sən dəlisən? Bu boyda təzyiqlə maşın sürürsən! Cavabında: “Mən heç vaxt dərman atmıram”,-söylədi. 

Bu hadisədən iki ay sonra yenə eyni vəziyyətə düşdü. Bu dəfə onu yazıçıların poliklinikasına apardım. Təzyiqini ölçdülər, məlum oldu ki, 220-yə qalxıb.

Pis-yaxşı pul qazanırdı, amma bir dəfə görmədim ki, gedib istirahət etsin. Deyirdi: “Mənim vaxtım var? Mən çəkilirəm”. 

Kənardan baxan elə bilir, kefdəyik. Elə deyil. Mən də Həsən kimi dərmanlarımı atmırdım. Həkim mənə dedi, yaşın elədir ki, hökmən səhər-axşam dərman qəbul etməlisən. Sonra bir dəfə xəstələndim, dedi: “Əgər yazdığım dərmanları qəbul etsəydin, bu hala düşməzdin”. Ondan sonra atıram. Həsən də vaxtlı-vaxtında dərmanlarını qəbul etsəydi, özünə baxsaydı, daha çox yaşayardı. 

Uzun illər Həsən Məmmədov kimi sənətkarla kinoda, teatrda bir yerdə işləyəsən, bir gün gözünü açasan ki, o, yoxdur. Bizimçün bu çox ağırdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.02.2026)

Elman Eldaroğlu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 Mehriban, qonaqpərvər, əyləncəli, simpatik, düşüncəli və cəlbedicidir. Xarakter baxımından cazibədar və sirli xüsusiyyətlərə malikdir. Ətrafındakı insanlara qarşı diqqətli və anlayışlı davranışı ilə tanınır. İti düşüncəsi və hadisələrə rasional yanaşma tərzi istənilən çətin vəziyyətdə onu doğru qərar verməsinə kömək edir. Dostluq və iş münasibətlərində güclü təsir bağışlayaraq qarşısındakı insanları heyran qoyur. Ünsiyyətdə inam qazanmağı və mürəkkəb məsələləri asanlıqla həll etməyi bacarır...

Bəzi adamlar hər cür MÜQAYİSƏni qüsurlu hesab edirlər. Amma bəşəriyyət hələ ki, oxşar və fərqli cəhətləri, yaxud birinin o birisindən üstünlüyünü müəyyənləşdirmək üçün MÜQAYİSƏdən dəqiq qarşılaşdırma, tutuşdurma tapa bilməyib. Bu dəfə sizə bütün müqayisələrdən alnıaçıq, üzüağ çıxan bir insan haqqında danışmaq istəyirəm. O, 1953-cü ilin dekabr ayının 7-si Cəbrayıl rayonunun Xələfli kəndində dünyaya gəlib. 1975-ci ildə indiki Pedaqoji Universitetin filologiya fakultəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirib. Əvvəlcə doğulduğu rayonun Şahvəli, Tatar və Aşağı Xələfli kəndlərində müəllim işləyib. Həmin illərdəki pedaqoji fəaiyyətinə görə "Qabaqcıl maarif xadimi" fəxri adına layiq görülüb. 1980-ci illərin əvvəlindən mətbuatda çalışır. 1980-1993-cü illərdə rayon qəzetində müxtəlif vəzifələrdə işləyib. "Xudafərin", "Qoşa qanad", "Qarabağ" və "Həyat" qəzetlərində xüsusi müxbir, şöbə müxbiri, şöbə müdiri və eləcə də redaktor əvəzi olub. Ədəbi-publisistik yazıları və şeirləri dövrü mətbuatda müntazam çap olunur. 2002-ci ildə "Qızıl qələm" medalı mükafatına, 2003-cü ildə "Məmməd Araz"ali ədəbi mükafatına, 2004-cü ildə AYB Bədii Ədəbiyyatı Təbliğ Bürosunun "Qılınc və qələm" yaddaş mükafatına, 2008-ci ildə Beynəlxalq Rəsul Rza mükafatına, 2010-cu ildə isə Şahmar Əkbərzadə adına Beynəlxalq Ədəbiyyat mükafatına layiq görülüb. Bəli, bu dəfəki söhbətimin qəhrəmanı- şair, yazıçı, jurnalist, 1999-cu ildən “Kredo” qəzetinin baş redaktoru Əli Rza Xələflidir...

Tənqidçi-ədəbiyyatşünas Qurban Bayramov onun yaradıcılığını belə xarakterizə edir: “Əlirza Xələflinin poeziyası irfan dünyasından bir əlçim buluddur və bir bülbülün sızlar türküsünə çevrilib söz gülüstanına yağan ağ yağışdır. Onun poetik üslubda metaforikləşmiş dərin məna yarada bilmə funksiyası hər məqamda özünü göstərir. Poetik üslubun assosiativ təzadlar silsiləsi bu adlar silsiləsinin tarixi mahiyyətinin duyumuna, dərkinə xidmət edir. Əli Rza Xələfli ümumi epik təsvirdən aralanaraq öz hiss və həyəcanlarını ifadə edir, müxtəlif yönlərdə mühakimələr yürüdür, həyat, insan, cəmiyyət haqqında düşüncələrini ifadə edir, burada lirizm hərtərəfli  görünür. Onun yazdıqlarında bədii mətnin, parçanın məna tutumu çox yüksəkdir. Bir qoşa misrada – məsnəvidə obraza elə səmimi, duyğulu yanaşa bilir ki, kiçik mətndə, az sözlə bütöv bir obrazı, xarakteri təqdim edir. Bu məna tutumu barədə müxtəlif mülahizələr də söyləmək olar. Amma şair sözdə ciddidir, sözü havayı yerə işlətmir. Bu mənada Əli Rzanın ədəbi - fəlsəfi mühakimələri ciddi marağa səbəb olmaya bilmir...”

Həyat eşqi ilə dolu adamdır. Yüksək yumor hissi var, şən və istiqanlıdır. Sevməyi və sevilməyi xoşlayır. Qayğkeş olduğundan əldə etdiklərini imkansızlarla bölüşməyə hazırdır. Onun ən müsbət tərəfləri isə əsasən məntiqli qərar verməsi və düşdüyü mühitdə hörmət qazanmağı bacarmasıdır. Bir az romantik, bir az da emosionaldır. Yaxşı həmsöhbətdir. Məsələlərə ədalətli yanaşmağı xoşlayır. Nəzakətlidir, diplomatikdir. İş həyatına gəldikdə isə çox istedadlıdır. Narahat və stresli mühitlərdə işləməyi sevmir...

Tarix üzrə fəlsəfə doktoru Yusif Mahmudov isə onun haqqında yazır: “Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında, ümumən ədəbi mühitdə və elmi-ictimai

media aləmində “Kredo”su ilə özünə möhkəm yer eləmiş Əli Rza Xələfll dövrümüzün görkəmli nasiri, şairi və jurnalisti kimi çox yaxşı tanınan və sevilən şəxsiyyətdir. Şübhəsiz, Əli Rza müəllimin bir yazar kimi dəsti-xətti lap sonsuzluqdan belə oxucusunu çağırır. Manevrli publisistikası şirinliyi, duzluluğu, fərqliliyi ilə ədəbiyyatımızın içində bütövləşmiş bir heykəl kimidir. Onun yazılarında da, adi danışıq və nitqlərində də cəmiyyət və təbiətin qırılmaz ülvi bağlılığı, vəhdəti apaydın süd kimi görünür. Alovlu çıxışlarını dinlədikcə, sanki sehirli nağıllar aləmində itib-batırsan. Ədəbiyyat tariximizin, o cümlədən folklorumuzun gözəl bilicilərindən olan Əli Rza Xələflinin yazılarında bir elat dünyası yaşayır. O, bu dünyadan ana təbiətin füsunkarlığını seyr edir, onu sözə gətirir, elmi istiqamət verir, ictimailəşdirir. Onun Söz gücü Təbiətin ilahi eşqini ürəklərə daşıyır. Bunu bayatılarında daha aydın hiss etmək olur. Təbiətə sevgi ona qayğıkeş münasibətdən başlayır. Bu cür münasibətin yeniyetmə və gənclər arasında yaradılmasının gələcək nəslin həyati vacib bir məsələ kimi ekoloji mühitin sağlamlaşdırılmasında mühüm əhəmiyyəti vardır. Bədii detllardan məqsədli və elmi şəkildə istifadə səmərə verə bilər...”

Qəlbi həyatın hər anını doya-doya yaşamaq arzusu ilə doludur. Onun üçün yeni təcrübələr və sərgüzəştlər həyatın ən dəyərli hissələridir. O, enerjili, optimist və macəra ruhuna malikdir və onun daim yeni məlumatlar öyrənmək və müxtəlif mədəniyyətlərlə tanış olmaq istəyi heç vaxt tükənmir. Onun bu liberal xarakteri karyerasından tutmuş şəxsi həyatına qədər hər sahədə özünü göstərir. Məhdudiyyətlərdən qaçmağa üstünlük verir və həyatda öz yolunu qurmaqda çox qərarlıdır. Münasibətlərdə isə tərəfdaşı ilə səmimi və dürüstdür. Müstəqillik onun üçün çox vacibdir, lakin o, həm də mənalı və dərin əlaqələr qurmaq arzusundadır. Erkən gəncliyindən həyatda azadlıq, macəra və yeni kəşflər axtarır. Bu, onun optimist və macəraçı xarakterini və həyata dərin sevgi və marağını əks etdirir. Yaxşılıq etməyi çox sevir. Əgər kiməsə pislik edibsə, onu həyatı boyu unutmur və davamlı peşmançılıq hissi keçirir. Hər şeyə müsbət tərəfdən baxmağı bacaran insandır. Bəli, bu baxımdan yaxın ətrafı ona həsəd apara bilər...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.02.2026)

Xanım Aydın, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Xəzərin sahilində, Siyəzənin sərt küləkləri ilə sınağa çəkilən bir dağ var — ucalığı elə bil səmaya uzanmış beş barmaq kimidir. El arasında ona Beşbarmaq deyirlər. Bəziləri isə Xızır-Zində, yəni “Diri Xızırın dağı” adlandırır. Hər iki ad da bu qayalı məkanın həm zahiri, həm də mənəvi simasını tam ifadə edir.

Əfsanə ilə elmin qovuşduğu zirvə

Abbasqulu ağa Bakıxanov “Gülüstani-İrəm” əsərində yazırdı ki, “Quranda adı çəkilən Məcməül-bəhreyn – iki dənizin qovuşduğu yer Şirvan vilayətindədir. Musa və Xızır peyğəmbərlərin qayası da oradadır”. Tədqiqatçılar bu “qaya”nın məhz Beşbarmaq dağı olduğunu ehtimal edirlər.

Xalq inancına görə, Xızır peyğəmbər bir zamanlar bu dağın zirvəsində “dirilik suyu” içərək ölümsüzlüyə qovuşub. “Zində” sözü də elə “sağ, diri” mənasındadır. Bu səbəbdən, min illərdir insanlar buraya niyyət tutmaq, dua etmək, ruhən təmizlənmək üçün gəlirlər.

Bu gün də Beşbarmaq ziyarətgahına qalxan ziyarətçilər “Xıdırzində piri”nin ağ daş divarlarını, daşla hörülmüş qədim ocaqları, tək-tək qalmış quru ağacların kölgəsində yandırılmış qurban ocaqlarını görə bilirlər. Qışda bu yollar sürüşkən, yazda palçıqlı, yayda isə tozlu olur – amma heç bir çətinlik insanları bu qeyri-adi məkana gəlməkdən saxlaya bilmir.

Adın sirri: barmaqmı, qardaşmı, qala divarımı?

Beşbarmaq adının mənşəyi ilə bağlı bir neçə maraqlı izah var.

Ən çox qəbul edilən versiyaya görə, dağ beş barmağı xatırladan beş çılpaq zirvədən ibarətdir. Amma bəzi alimlər “barmaq” sözünün qədim türkcədə “şiş təpə”, “uc” mənasında işlədildiyini bildirirlər. Başqa bir xalq rəvayətinə görə isə “Beşbarmaq” əslində “Başbarmaq”dan yaranıb, yəni “böyük qardaş”. Bu anlayış dağın ətrafında yerləşən “Üçtəpə” və dənizdəki “Musa qayası” ilə birlikdə bir ailə simvolu yaratdığını göstərir: üç qardaş, dördüncü dənizdə, beşinci – ən böyüyü isə quruda.

Hətta 1375-ci il Kataloniya xəritəsində bu dağ “Barmaq”, alman səyyahı Adam Olearinin 1636-cı ildə çəkdiyi xəritədə isə “Barmax” kimi qeyd olunmuşdur. Oleari burada gördüyü qədim karvansara, qala xarabalıqları və dərin daş quyulardan heyranlıqla bəhs edir. Onun yazdığına görə, dağ bir vaxtlar həm dəniz sahilini, həm də karvan yolunu qoruyan güclü istehkam imiş.

Dağın elmi sirri

Beşbarmaq yalnız mif və tarixlə deyil, həm də geologiya ilə danışan bir dağdır.

O, karbonat tərkibli dolomit və əhəngdaşlarından ibarətdir, yəni sanki dəniz dibindən qalxmış daşlaşmış bir dalğadır. Zirvəsindəki formalar tektonik hərəkətlərin təsiri ilə yaranıb. Dəniz səviyyəsindən 445 metr yüksəklikdə olan bu “qaya barmaqları” üzərində karst tipli oyuqlar, kiçik mağaralar var.

Bəzi tədqiqatçılar bu dağın səthində qədim Xəzər səviyyələrinin izlərini tapıblar. Yəni bura həm geoloqlar, həm də arxeoloqlar üçün açıq hava muzeyidir.

Tarix səddinin qoruyucusu

Alban tarixçisi Moisey Kalankatlı yazır ki, Sasani hökmdarı II Yezdəgird (V əsr) köçəri hücumlarının qarşısını almaq üçün Beşbarmaq boyunca müdafiə səddi çəkdirmişdi. Arxeoloqların tapıntıları da bunu təsdiqləyir: dağın ətəyində qədim qala və karvansara qalıqları bu gün də aydın görünür.

XV-XVII əsrlərə aid karvansara daşları, quyular və qala divarlarının izləri bir daha sübut edir ki, Beşbarmaq həm ticarət yollarının qoruyucusu, həm də sığınacaq yeri olub.

Müasir dövrdə Beşbarmaq

2001-ci ildə bu ərazi UNESCO-nun Təcili Qorunmaya Ehtiyacı Olan Maddi-Mədəni İrs Siyahısına daxil edilib. 2020-ci ildə isə Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə “Beşbarmaq dağı” Dövlət Tarix-Mədəniyyət və Təbiət Qoruğu yaradılıb.

Bu addım həm ərazinin təbiətinin, həm də mədəni-dini irsinin qorunmasına xidmət edir. Bu gün burada arxeoloji tədqiqatlar aparılır, ekoturizm marşrutları hazırlanır, ziyarətçilər üçün bələdçilər təlim alır.

Təbiət, tarix, yaddaş...

Beşbarmaq dağına baxanda, sanki tarix boyu insan əlinin, inancının və təbiətin birgə yaratdığı bir heykəl görürsən. Burada Xızırın əfsanəsi, İsgəndərin qalası, karvan yollarının nəfəsi, təbii qüvvələrin izləri bir nöqtədə toqquşur. Bu dağ həm Azərbaycanın maddi mədəniyyətinin, həm də ruhani yaddaşının simvollarından biridir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.02.2026)

Qışda qışlağı, yayda yaylağı, Türküstanda oylağı olan Qarapapaqlar

İkinci yazı

Şərəf Cəlilli,

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru. “Ədəbiyyat və incəsənət”

Türküstandan Avropaya, Avropadan Anadoluya, Anadoludan Qafqaz sıra dağlarına səs salan Qarapapaq türklərinin əsas ana vətəni, məskəni olan Borçalıda 280 kənddə bu soya bağlı 500 mindən çox insan yaşayır. Qədim yaşayış məskənləri, tarixi abidələri, oronim, oykonim və toponimləri ilə Qarapapaqların tarixinə, mədəniyyətinə ayna tutan Borçalı həm də sazın, sözün, qiymətli incilərin, ustad sənətkarların, qüdrətli sərkərdələrin diyarıdır. Min illər boyu milli kimliyini, türk soyuna bağlı özəlliyini qorumaqla yanaşı, o həm də əski gələnəklərini yaşatmış, nəsildən nəslə, yaddaşdan yaddaşa ötürmüşdür.

Qarayazı, Qaraçöp, Başkeçid, Bolus, Sadaxlı, İlməzli, Ayorta, İmir, Muğanlı, Bəylər, Saraclı, Faxralı, Dəmirçihasanlı, Qızılhacılı, Sarvan, Armudlu, Kəpənəkçi, Ormeşən, Qəmərli, Cuci xanabağlı – Gücəkənd, Yırğançay, Ağaməmmədli, Ağqüllə, Arıxlı, Sürməli, Saral, Təkəli, Quşçu, Ayrım, Tərəkəmə kimi yaşayış məskənləri ilə tarixlə müasirlik arasında körpüyə çevrilən Qarapapaqlar, qolunun davamını qılıncda görən qüdrətli sərkərdələri, ruhunun davamını sazda bilən ustad aşıqları ilə ulu, azman türkün qüdrətini, əzəmətini, zəngin mədəniyyətini qorumuş, yaşatmış, himayə etmişdir.

Qarapapaqların bir qolu da Dərbəndin qala divarlarına doğru uzanır

Bu qədim-qaim diyarda minillər boyu qopuzu saza, davulu qavala dəyişən türklərin türküsü, bayatısı səslənmiş, qəhrəmanlıq və məhəbbət dastanları ruha nur kimi çilənmişdir. Tarixi mənbələr də sübut edir ki, bu torpaqların qədim sakinləri olan Qarapapaqların bir qolu da Dərbəndin qala divarlarına doğru uzanır. Dərbənddə 120 min, Qazaxıstanın Çimkənd yörəsində 100 min, Qırğıstanın Qarabata və Oş şəhərlərində 7 min, bu gün üstünə od-alov ələnən Ukraynada 40 min, Rusiya Federasiyasında, Güney Azərbaycanda, Sulduz, Urmiya şəhərlərində yüz minlərlə Qarapapaq türkü dilini, mədəniyyətini, əski gələnəklərini qorumaqda, yaşatmaqdadır.

SSRİ dönəmində, 30-cu illərin dəhşətlərində, 1937-ci və 1944-cü illərdə taleyinin ağır üzünü, tarixinin ən sərt zaman kəsiyini yaşayan Axıska türkləri, çeçenlər, inquşlar, bulqarlar, Krım türkləri kimi repressiyanın, müharibənin, deportasiyanın dəhşətləri ilə üzləşmiş, tarixi torpaqlarından Türküstan qırgəzlərinə, Orta Asiyaya, Sibir çöllərinə sürgün edilmişlər.

Araşdırmalar sübut edir ki, Türkiyə Cümhuriyyətindəki Qarapapaqların sayı milyonlarladır

Qarapapaqların böyük bir kəsimi isə Türkiyə Cümhuriyyətində yaşamaqdadır. Türkiyədəki Qarapapaq tərəkəmələrinin Anadoluya köçü Alparslanın Anadolunu fəthindən sonra başlamış, XV əsrdə bu köçlər davam etmişdir. “93 hərbi” adı verilmiş türk-rus müharibələri zamanı, bolşevik işğalı dövründə və sonrakı illərdə köçlər sürətlənmişdir.

Qars, Ərdahan, İğdır, Sivas, Amasya, Muş, Ağrı, Van, Qaziantep, Çorum, Tokat, Adana olmaqla, Türkiyə Cümhuriyyətinin 44 şəhərində qarapapaq tərəkəmələri yaşamaqdadır. Bu şəhərlərdən İstanbul, Ankara, İzmir, Qocaeli, Bursa kimi böyük şəhərlərə köç edən türklər köçdən köçə qoşulmaqla yanaşı, tarixi gələnəklərini qorumuş, “köçmən olaraq gəldikləri ərazilərdə qan qardaşlarının can qardaşına çevrilmişlər”.

Aparılan sosioloji araşdırmalar sübut edir ki, Türkiyə Cümhuriyyətindəki qarapapaqların sayı milyonlarladır ki, bu səbəbdən də buradakı ən çox türk soylu xalq məhz Qarapapaq tərəkəmələri hesab olunur.

Qarapapaqlar 1890-cı ildə Çar Rusiyasının işğalına qarşı təşkil edilən Hamidiyyə Süvari alayları içərisində ön sıralarda yer almaqla kifayətlənməmiş, tarixi zəfərlərin qazanılmasına töhfələr vermişlər. Alparslanın Anadolunu fəthi zamanı onlar Səlcuqlu ordusu içərisində yer alan Qarapapaqlar bütün dönəmlərdə Osmanlının yanında, arxasında olmuşlar. Bu gün də Qafqazlarda, Rusiya Federasiyasında, Türküstanda yaşayan Qarapapaq türklərində hüdudları məlum olmayan bir türk-osmanlı sevgisi, sevdası vardır. Türk-islam dəyərlərini, mədəniyyətini, türk dilini və gələnəklərini, aşıq ədəbiyyatını, türk poeziya ənənələrini mühafizəkarcasına qoruyan Qarapapaqlar milli mənliklərini, milli kimliklərini qorumanın yolunu məhz birlikdə, bütövlükdə, yaddaşa sevgidə gördüklərindəndir ki, ortaq dil, ortaq mədəniyyət, ortaq tarix kimi düşüncənin inkişafına töhfə verirlər.

Şeir, sənət, ədəbiyyat, aşıq sənəti kimi incilərlə dəyərlər xəzinəsini zənginləşdirən Qarapapaq türkləri Aşıq Hüseyn Bozaqlanlı, Borçalı Alısı adı ilə tanınan Aşıq Alı, Aşıq Əmrah, Xındı Məmməd, Hüseyn Saraclı, Aşıq Kamandar, Aşıq Əhməd Sadaxlı, Aşıq Məhəmməd Sadaxlı, Aşıq Nurəddin, Aşıq Gülabı, Aşıq Göyçə, Zəlimxan Yaqub kimi ustad sənətkarlar, haqq aşıqları və şairləri ilə yanaşı, milli dövlətçilik, sərkərdəlik tariximizə töhfələr vermişdir. Məmlük Sultanı Baybars, Qarapapaq Türk Cümhuriyyətinin qurucusu Emin ağa Acalov, İsrafil ağa, Darvazlı Mehralı bəy, Qurd İsmayıl Haqqı Paşa, Yadigarov qardaşları, Əlimərdan bəy Topçubaşov, Nəriman Nərimanov, Mustafa Ağa Arif, Akademik Zahid Xəlilov kimi sərkərdələri, ağa və bəyləri, mütəfəkkir alimləri ilə tarix içərisində tarix yaratmış, vətənin qıraqda qalan yerinə şöhrət qatmışlar. Qarapapaq tərəkəmə mədəniyyətinin inkişafına töhfə vermişlər. “Bozalqanlı Aşıq Məktəbi”nin, “Aşıq Əmrah Aşıq Məktəbi”nin, “Hüseyn Saraclı Aşıq Məktəbi”nin, Aşıq Kamandar Aşıq Məktəbinin nümayəndələri, ustad-şəyird mühitində püxtələşib yetişdiyi kimi, elmi-irfan bulağında içən Qafqaz Şeyxülislamı səviyyəsinə ucalan Talıbzadələrin sufi nəqşi-bəndi ruhlu poetik inciləri ilə Qarapapaqların qara sevdasının aynası, dünyası olan qoşmaların, müxəmməslərin, gəraylıların, qıfılbəndlərin, dastanların müəllifi kimi tarixə yazılmışlar: Hüseyn Saraclı, Xındı Məmməd, Aşıq Kamandar, aşıq sənəti tarixində ilk dəfə saz havaları ilə muğamın sintezində incə ruhlu havalar yaradan Aşıq Əmrah Gülməmmədov kimi ustad sənətkarla Qarapapaq türklərinin adı ilə bağlı olan “Misri”, “Zarıncı”, “Mansırı”, “Borçalı divanisi”, “Bozalqanlı havası”, “Tərəkəmə”, “Koroğlu havaları”, “Qəhrəmanı saz havaları” ilə dünyanın maddi-mədəni irsini zənginləşdirmişlər.

Minillər boyu Göytürklərin əzəmətini, cəsarətini əyinlərinə xirqə bilib geyinmişlər

İstiqlaldan şirin nemət, azadlıqdan böyük sərvət tanımayan Qarapapaq türkləri minillər boyu Göytürklərin əzəmətini, cəsarətini əyinlərinə xirqə olaraq geyinmişlər. Qeyrətin, ləyaqətin simgəsi kimi başlarındakı papağa, Qarabörlkə ehya kimi baxmışlar. Sultan Baybarsın və Emin Acalovun simasında iki qüdrətli türk dövləti qurmuşlar: Məmlüklər Dövləti və Borçalı Qarapapaq Türk Cümhuriyyətini. Onları Səfəvilərin, Əfşarların, Qacarların imperiyasının keçmişi və gələcəyi hesab etmişlər. Dil içində dil, din içində din saxlamışlar. Üzünü saza söykəyib qəvi düşməndən öc almaq üçün tarixi torpaqlarında qalmağı üstün tutmuşlar; qəlbi dağların, bol sulu çayların, göz oxşayan yaylaqların, gen çöllərin yaxasında artıb ürüyən, tonqal çatıb ocaq qalayan, oğul evləndirib, gəlin gətirən Qarapapaqlar bu gün də soy və boy birliklərini qorumaqdadırlar.

Qarapapaqların and yeri – Təbriz, Səhənd, Savalan

Boy-boylayıb, soy-soyladıqları dastanla düşdükləri vətən torpağını Oğuz oğlunun yaddaş yeri, sərkərdə, xaqan, dədələrinin, əcdadların tutyası, əmanəti, göz bəbəyi kimi qorumaqdadırlar. And içəndə Savalana, Səhəndə, Təbrizə and içən, əbədiyyət üfüqlərində doğan Nəsiminin soyulan dərisini, “Qırx gün qul kimi yaşamaqdansa, bir gün azad yaşamaq, xoşbəxtlikdir!” nidası ilə budanan qollarını Mədinə, Məkkə, Kəbə bilən Qarapapaqlar iman gətirəndə Ağ börəyə, Göy börəyə, Boz börəyə, Ərkənəqona tapınmışlar. Üzü qibləyə deyil, Bakıya, Təbrizə, Dərbəndə, Anadoluya yatmışlar. Yatmış ruhları oyatmışlar. Borçalını Börüçalaya – Qurdlar vadisinə çevirmişlər. Köçüb getsələr də, geri gəlməyi, vətəndə bitməyi qürbətdə ölməkdən üstün bilmişlər. Bu səbəbdən də tarixi mənbələrdə belə qalmışlar: “Onlar köçüb getdilər, gedib yenə geri döndülər. Öldülər, yurd yerindən dönmədilər!”

Qara zurnanın, qara sazın, qavaldaşın, davulun, nağaranın – toy havasına qol qaldırdılar. Bir də onda ayıldılar ki, soylarının, boylarının adı ilə bağlı havaları var “Tərəkəmə”. “Tərəkəmə” sıradan bir hava deyil. Qarapapaq türklərinin atının kişnərtisinə, qoç Koroğlunun nərəsinə, Hasan paşanın, Xan Eyvazın vətən sevgisinə, Çənlibelin təntənəsinə, Nigarın Koroğlu eşqinə bağlıdır. Onda bir qoç, köç havası var. “Tərəkəmə”nin səsi gələndə insanın quş kimi uçmağı, qartal kimi səkməyi, yağının sinəsinə dağ çəkməyi gəlir.

“Atam, anam tərəkəmə” deyib, zirvələrdə qartal kimi qıy vurmayanlar, yurd eşqinə qol qaldırıb havalanmayanlar, Türküstandan, Hindistandan, Avropadan Anadoluya, Göytürklərin, Hunqarların diyarına, Qafqazlara varmayanlar, qəlbi dağların yaxasında, üzünü davula söykəyib, vəhdəti-vücud məqamının gözəlliyini yaşamayıb Tanrıya qovuşmayanlar, şamanların, qamların diyarında haqqa varmayanlar, Qırgəzlərdə yovşanın, kol dibində bənövşənin ətrinə bürünməyənlər onun əzəmətini, batini gözəlliyi çətin anlayarlar. Ərdi, ərəndi, Tanrı üzü görəndi Qarapapaqlar. Qarabörünün diyarından, soyundan gəlirlər. Göy Tanrını, Tengirini sevirlər. Köç havası, qoç davası var onların. Qışda qışlağı, yayda yaylağı, Türküstanda, Borçalıda, Anadoluda, Urmuda, Sulduzda, Qarabağda, Dərbənd, Naxçıvanda, Mil-Muğanda, Qazax-Şəmşəddil mahalında oylaqları var onların. Dizinin üstündə qopuzu, ürəyinin başında sazı, bu dağdan o dağa, arandan yaylağa yetən səsi, ünü, avazı var onların.

Qarabağın “Segahı”, “Qarabağ şikəstəsi”, Şirvanın “Şirvan şikəstəsi”, “Şəşəngi”si, Qarapapaq türklərinin – tərəkəmələrin isə “Zarıncı”sı, “Urfanı”sı, “Misri”si, “Tərəkəmə”si var. Minillər boyu “Urfanı”nı dinləyəndə ruhu bədənindən qopan Qarapapaqlar – Sufi-hürufi, Nəqşibəndi ocaqlarında bihal olublar. Şikəstə könülləri tarimar olanda “Zarıncı”ya könül veriblər. Qəribin Şahsənəmə, Şahsənəmin Qəribə həsrətini çəkiblər. Mahmudun Məryəmə, Kərəmin həsrətinə kül olanda “Yanıq Kərəmi”ni sazın çanağından giryan ediblər. “Ərzurumun gədiyinə varanda, onda gördüm, bürəm-bürəm qar gəlir. Lələm dedi, “Gəl qayıdaq geriyə.” Dedim, “Lələ, namusuma ar gəlir,” deyib, Qara sevdalarından, sevdiklərindən dönməyiblər.

“Qars ayaz, bura qışdı, Qars  ayaz; Qələm, qurbanın olum, qismətimi Qarsa yaz” nidası ilə paralanmış, yaralanmış Vətənin bütöv yeri olublar. Misri qılıncı qurşayıb, Göytürklərin, Hunların atlarını minib yağı üstünə yeriyiblər. Sultan Baybarsın, İsmayıl Haqqı Paşanın, Emin ağa Acalovun, Darvazlı Mehralı bəyin, İsrafil ağanın əzəmətini yaşayıblar. Yurd yerinə bağlanıb, daşa, yaddaşa dönüb, “Öldü, var, döndü, yoxdur!” deyiblər. Börülərin çalasında, Qurdların vadisində, “Qürbət cənnət olsa da, yenə Vətən yaxşıdı!” nidası ilə tarix yaradıblar, tarixdə qalıblar.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.02.2026)

Samir Əsədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Dənizçinin yuxusuna

Torpaq ətri girər hər gün.

Yanıb sönən mayaklarda

Ümüd adlı bir közərti görər hər gün.

Dənizçiyə dalğaların arasından

əl eləyər su pərisi,

dənizçiyə ad qoyarlar-

su dəlisi.

Bu misralar oxunanda ilk ağla gələn obraz romantik deyil. Bu, gerçəkdir. Çünki burada şeir uydurma duyğunun yox, yaşanmış taleyin səsidir. Faiq Balabəylinin poeziyası elə buradan başlayır və dənizçinin yuxusundan, torpaq qoxusundan, suyla torpaq arasında qalmış bir adamın iç dünyasından…

Bəzi adamların taleyi kağız üzərində deyil, küləkdə yazılır. Onların ömrü masa arxasında yox, üfüqlər arasında formalaşır. Faiq Balabəylinin də şeirləri dörd divar səssizliyində deyil, dalğaların səsində eşidənlərdəndir. Söz onun üçün bəzən qələm olub, bəzən sükan və bəzən də gecə növbəsində dənizə baxan tək bir adamın içinə dolan sükut.

Onun poeziyasında dəniz obraz deyil, xatirədir. Dalğalar metafora yox, yaşanmış gündür. Limanlar ayrılıqların, qayıdışların ünvanıdır. Dəniz Balabəylinin misralarında nəfəs alır, danışır və bəzən də susur. Elə buna görə də bu şeirlər şirin deyil- duzludur. Həyatın öz dadı var bu sözlərdə.

Bu duzlu sözlərin içində ölüm də var, qorxu da, qəbul da. Amma bunlar süni kədər kimi yox, sakit bir insan barışı kimi gəlir oxucuya:

Mən də öləcəyəm günün birində,

məni də dostlarım yad edəcəklər.

Elə kəndimizin qəbiristanında,

dədəmin, əmimin, əmim oğlunun,

hələ bığ yerinə təzə tər düşmüş

qardaşım oğlunun həndəvərində…

Bu misralar ucadan oxunmur. Bunlar adamın içində oxunur. Burada ölüm vahimə deyil, taleyin bir parçasıdır. Şair qorxutmur, ağlatmır, sadəcə deyir. Dənizçi kimi- hava pisdirsə, “pisdir” deyir, gizlətmir.

Faiq Balabəylinin sözü vitrinlər üçün deyil. Onun misralarında bəzən kobudluq kimi görünən bir dürüstlük var. Bu dürüstlük dənizçi xasiyyətindən gəlir- nə varsa, açıq demək. Şeirdə də, publisistikada da özünü bəzəmir. Sözə kostyum geyindirmir. Sözün alnını açıq saxlayır.

Bu səmimiyyət onun kədərində də, sevgisində də hiss olunur:

Gəldim uzaq bir səfərdən

Gəldim bir kimsə bilmədi

Ürəyimdəki ağrıya

Güldüm, bir kimsə bilmədi.

Bu şeir dənizdən qayıdan adamın sükutudur. Hamı gülüşü görür, amma içdə qalan ağrını yox. Faiq Balabəylinin poeziyasında bu görünməyənlər əsasdır. O, hay-küyə yox, iç səsə qulaq asır.

Onun sevgi şeirləri də yalvaran deyil və sınanmış sevgilərin dilidir:

Bir də yoluma çıxma,

gözləmə məni;

hərdən nəfəsim gedir,

qayıtmaq istəmir,

sənin kimi…

Burada romantik oyun yoxdur. Burada yorğunluq var, yol var, geri dönməyən nəfəs var. Bu şeirlər həyatın öz ritmi ilə yazılıb.

Faiq Balabəyli yalnız şair deyil, sözü qoruyan adamdır. Jurnalistikada da mövqeyi eyni dəniz kimidir dalğalı, amma istiqamətli. O, sözün də sükanı olduğunu bilir: düzgün tutmasan, səni sahilə yox, qayalara aparar. Ona görə də yazıları sakit deyil, amma dürüstdür.

Onun poeziyasında ailə, ata-övlad münasibəti, yoxluq ağrısı da xüsusi yer tutur. Bu misralar bəzən şeir yox, bir evin iç səsidir:

Deyirsən ki, qış gedib

ağaclar çiçəkləyib

quşlar qayıdıb gəlib.

Amma eyvanımızda

yuva quran alabaxtalar

səndən sonra görünmür…

Bu şeirlərdə zaman dayanır. Oxucu söz oxumur, səhnəyə baxır. F.Balabəyli oxucunu inandırmağa çalışmır, yaşatmağa çalışır.

Bu gün onun ömrü iki sahə arasında uzanır: biri dənizin göy üfüqü, biri sözün ağ səhifəsi. Nə şairliyi dənizçiliyinə mane olub, nə də dənizçiliyi sözün yolunu kəsib. Əksinə, biri o birini tamamlayıb. Ona görə də onun şeirlərində süni parıltı yox və həyatın duzu var.

Və bu söz yolunun sonunda, yenə sakit, yenə iddiasız bir səs eşidilir:

…Və bir gün görərsən qayıtmışam mən,

Həminki adamam, dəyişməmişəm.

O şirin anları oyatmışam mən,

Həminki adamam, dəyişməmişəm.

Bu misralar vəd də deyil, iddia da. Bunlar sadəcə bir adamın öz taleyinə verdiyi səssiz sözdür. Dəniz kimi dəyişkən, amma həmişə özünə sadiq bir adamın sözü. Bu gün Faiq Balabəylinin ömür yolunda daha bir il tamam olur. O, həyatının müdrik çağlarından birini yaşayır. Qoy söz yolu açıq, qələm nəfəsi tükənməz, canı sağlam olsun.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.02.2026)

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Sovet işğalçılığının məhv etdiyi 15 min hərbçidən, 2 milyon əfqandan - 37 il əvvəlki Əfqanıstandan danışacağıq. Bu işğal zamanı 208 azərbaycanlı da həlak olubdur.

Bu gün "xalqların qatili"adı ilə analiz edilən sovet hökümətinin -SSRİ-nin Əfqanıstandan qoşununu çıxarmasının qərarının 37-ci iliyini elə bu yaxınlarda – fevralın 15-də qeyd elədik.

Bəli, 1989-cu ilin 15 fevralında Sovet İttifaqı rəsmi olaraq bütün qoşunlarının Əfqanıstanı tərk etdiyini elan edib. Amma yalnız may ayının 15-də sonuncu diviziyalar oranı tərk etdi. Beləliklə, məhdud kontingentinin son bölmələri sovet əsgər və zabitlərinin beynəlxalq terrorizm və narkobiznes qüvvələrinə qarşı mətanətlə və cəsarətlə müqavimət göstərdiyi Əfqanıstandan vətənə qayıtdı.

Əfqanıstnda sovet işğalı necə baş tutdu?

Araşdırmaçıların fikirlərinə görə, 1978-ci ildə Əfqanıstan Xalq Partiyasının (ƏXP) rəhbəri, SSRİ-yə meylliliyi ilə tanınan Nur Məhəmməd Tərəki rəqibi Həfizulla Əmin tərəfindən qətlə yetirilir. Belə bir məqamda Əfqanıstandakı dayaqlarını itirməmək üçün SSRİ Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi bu ölkəyə qoşun yeritmək qərarı verir.

Beləliklə 25 dekabr 1979-cu ildə Əfqanıstan müharibəsi başlayır. 40-cı ümumqoşun ordusunun hissələri Əfqanıstan sərhədini keçir və Sovet İttifaqı cənub sərhədlərinin təhlükəsizliyini təmin etmək bəhanəsilə Əfqanıstana qoşun yeridir.

Ekspertlər isə düşünür ki, Əfqanıstan müharibəsi qərblə SSRİ-nin son soyuq müharibəsi idi.

Əfqanıstan -sovet müharibəsində itkilər

9 il 1 ay 12 gün davam edən bu qanlı müharibədə 500 mindən çox sovet əsgəri müharibədə iştirak edib. 15051 əsgər və zabit həlak olub, 417 hərbçi isə yaralanıb, itkin düşüb. Əfqanlardan isə bu müharibədə iki milyona yaxın insanın öldüyü haqqında müxtəlif fikirlər var. Müharibədə məhv edilən hərbi arsenal isə 47 tankdan, 1314 zirehli transportyordan, 433 artilleriya sistemindən, 118 təyyarə və 333 vertolyotdan ibarət olub.

Maddi itkilər o dövr üçün çox böyük rəqəm hesab olunurdu: 800 milyon dollar yardım şəklində və 40-cı ordunun 10 il ərzində saxlanmasına 3 milyard dollar xərc isə sovetin - dolayısı ilə Rusiyanın işğalçılıq siyasətinin ən iyrənc üzü idi. Qərarı da məhz SSRİ-ni idarə edən Brejnev vermişdi , generallar Qromıka və Panamaryov icra edirdi.

SSRİ əlbəttə ki, işğalçılıq hərəkətlərini xalqdan gizlədir, pafosla "qardaş və dost Əfqanıstan" da xalqı terrorçulardan qoruduğunu reklam edirdi. Beləki, Əfqanıstan kabusa dönmüşdü,  ora əsgərliyə getmiş sovet gəncləri ailələrinə ölü olaraq qayıdırdı.

Həmin dövrdə Əfqanıstana zorla aparılan 10 minə yaxın - 7500-dən çox azərbaycanlı iştirak edib. 208 azərbaycanlı sovet işğalçı siyasətinin qurbanına çevrilib, həlak olublar. 7 nəfər isə itkin düşüb və bu günə qədər də onlar haqqında heç bir məlumat yoxdu. 450 hərbçi evinə əlil kimi qayıdıb.

“Sink uşaqlar”

Yazar Rafiq Hunaltay araşdırmasında yazır: 2015-ci il Nobel Ədəbiyyat mükafatı laureatı Svetlana Alekseyeviçin “Sink uşaqlar” kitabında Svetalana Alekseyeviçə ölkəsində məhkəmə işi açılmış, bütün dünyada kitab böyük səs-küyə səbəb olmuşdur. Müəllif bu kitabı yazmaq üçün 4 il araşdırma aparır, əfqanıstana uçur, orada olan və artıq SSRİ-yə qayıdan minlərlə hərbçi ilə söhbət edir.

Onlar yazıçı ilə söhbətdə bildirir ki, müharibəyə gedəndə ölkələrində sovet ideologiyasının qılıncının dalı da, qabağı da kəsirdi.

Onları inandırmışdılar ki, onlar orada “internasionalizm”ə xidmət edirlər. Qayıdanda isə ölkələrində adi insanların, medianın, ictimaiyyətin onları qatil, cəllad kimi görməsi psixologiyalarını tamamən pozur. Hətta bir zabit müəlliflə söhbətində deyir ki, “bütün Əfqanıstan qurbanlarının məzarına bir daş qoyub üzərinə də belə yazmaq lazımdır – “hər şey boşuna idi”.

Yeri gəlmişkən, 1989-cu ilin 15 fevralında artıq Əfqanıstan sovet qoşunlarından  təmizlənsə də  may ayının 15-də sonuncu diviziyalar da oranı tərk etdi. Əfqanların hər il Milli Qurtuluş günü kimi qeyd etdikləri 15 fevral tarixində ölkədə istirahət günüdür.

Vaxtı ilə tərkibində əfqanlara qarşı döyüşən "Əfqanıstan veteranları"nın bir çoxu Qarabağda erməni və rus hərbi birləşmələrinə qarşı döyüşürlər. Müharibə görmüş, kifayət qədər peşakarlıq qazanmış "Əfqanıstan veteranları" Qarabağda öz peşəkarlıqları ilə düşmənə layiq olduğu cavabı verdi.

 Beləliklə, Sovet ordusunun və fitnəkar Kremlin 1979-cu ildə girdiyi, 1989-cu ildə cıxdığı Əfqanıstan bu günü qədər toparlanıb ayağa qalxa bilməyib. 

İndi də Hizbullah işğalı əfqan xalqını Rahat yaşamağa qoymur.

(Əntiqə Rəşid Aslanın materialından istifadə edilmişdir)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(25.02.2026)