İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

İndisizə çoxunikalbir şəxsbarədə danışacağam. Onun kino, xüsusən sənədli kino tariximizdə müstəsna xidmətləri vardır. Daha çox təşkilatçı, rəhbər kimi kinomuza fayda veribdir. Adətən rejissor və aktyorlar daha çox tanınır, amma bu cür şəxsiyyətlərin də adlarını ehtiramla çəkməyə borcluyuq.

Muxtar Baba oğlu Dadaşov 11 sentyabr 1913-cü ildə Bakıda anadan olub. 1933-cü ildə ali operator təhsili almaq məqsədilə Moskvaya gedib. Orada da bir sıra filmlərin çəklişində iştirak edib. Hələ erkən yaşlarından tale onun yolunu böyük sənət məbədindən salır.

1924-cü ildə ilk dəfə Azərbaycan Dövlət Akademik Dram Teatrının səhnəsinə çıxmış, dörd il sonra C. Cabbarlının "Sevil" pyesinin ilk tamaşasında Gündüzü oynayıb. 1929-cu ildə Gənc Tamaşaçılar Teatrında rejissor assistenti kimi fəaliyyətə başlayıb. Eyni zamanda tamaşalarda kiçik rollar oynayıb.

1931-ci ildə kinostudiyada operator assistenti vəzifəsinə düzəlib. Bir sıra sənədli və bədii filmlərin lentə alınmasında iştirak edib. Moskvada təhsilini başa vurduqdan sonra böyük ümidlərlə vətənə dönüb, kinostudiyada operator işinə qayıdıb.

Muxtar Dadaşovun sənədli filmləri Azərbaycan kinosu tarixində əhəmiyyətli yer tutub. Əksər filmlərində həm də ssenari müəllifi kimi çıxış edib. Müharibə dövrünün kinoxronikasının yaradılmasında xüsusi xidmətləri olan Muxtar Dadaşov 1943-cü ildə hitlerçilərin cinayətlərini tədqiq edən komissiyanın sərəncamına göndərilib.

Burada köməkçisi İsmayıl Əfəndiyev ilə birgə faşistlərin vəhşiliklərini əks etdirən faktları lentə alıb. Sonralar həmin kadrlar Nürnberq məhkəməsi prosesində sübut kimi nümayiş etdirilib. Dövrün mühüm ictimai-siyasi hadisələri onun lentə aldığı sənədli filmlərin əsas mövzusunu təşkil edib. "Sovet Azərbaycanı", "Sovet Azərbaycanının 50 illiyi", "Arazın o tayında", "Sabir", "Kür", "Səadət yolu ilə" və s. filmlərində vətənin əsrarəngiz təbiəti, tarixi şəxsiyyətləri kino dili ilə tərənnüm olunub.

Quruluşçu rejissor kimi isə debütü "Qanun naminə" bədii filmi olub. Xalq yazıçısı Süleyman Rəhimovun "Mehman" povesti əsasında çəkdiyi filmin ssenarisini də özü yazıb. Muxtar Dadaşovun "Bakıda küləklər əsir" filmi müharibə mövzusunda çəkilən dəyərli ekran əsərlərindəndir. O, müharibə mövzusunda hələ 1943-cü ildə "Bakı döyüşür" adlı sənədli film çəkib.

O həm də araşdırıcı rejissor olub. Çəkdiyi tarixi filmlər üçün zəngin material toplayar, sonra onları lentə alardı. "Nəriman Nərimanov" sənədli filminin (1966) çəkilişi zamanı da belə olub. N. Nərimanovun Genuya konfransındakı çıxışını əks etdirən kadrları Moskva arxivlərinin birindən tapıb. Sonra həmin kadrları filmdə canlandırıb.

 50 ildən çox kinoya xidmət edib. Muxtar Dadaşov 1977–1983-cü illərdə Cəfər Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında Sənədli Filmlər Birliyinin bədii rəhbəri vəzifəsində çalışıb.

Operator assistenti kimi

- 26 komissar (film, 1932)

- Köçərilər (film, 1933)

Operator kimi

- Lökbatan (film, 1933)

- Neft simfoniyası (film, 1933)

- Rəqs edən bağalar (film, 1935)

- Ordenli Azərbaycan (film, 1938)

- Bakıda Beynəlxalq Gənclər Gününün 25 illiyi (film, 1939)

Rejissor kimi

- Samur-Dəvəçi kanalı (film, 1940)

- Almanların Şimali Qafqazda vəhşilikləri (film, 1943)

- Bakı döyüşür (film, 1944)

- Zaqafqaziya müsəlmanları ruhanilərinin qurultayı (film, 1944)

- Axşam konserti (film, 1948)

Ssenari müəllifi kimi

- Samur-Dəvəçi kanalı (film, 1940)

- Almanların Şimali Qafqazda vəhşilikləri (film, 1943)

- Bakı döyüşür (film, 1944)

- Zaqafqaziya müsəlmanları ruhanilərinin qurultayı (film, 1944)

İkinci operator kimi

- Sualtı qayıq "T-9" (film, 1943)

Haqqında çəkilən film

- Zirvəyə gedən yol. Muxtar Dadaşov (film, 2016)

Təltif və mükafatları

1. "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı — 23 dekabr 1976

2. "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı — 24 may 1960

3. Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı — 1980 ("L. İ. Brejnev Bakıda" filminə görə)

4. "Şöhrət" ordeni

5. Azərbaycan Respublikasının Fəxri fərmanı — 18 sentyabr 1993

6. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü — 22 fevral 1998-ci ildən

7. "Sovet Azərbaycanı" sənədli filminə görə Kannda keçirilən beynəlxalq kinofestivalda xüsusi mükafat — 1951

8. "Səadət yolu ilə" filminə görə ÜİKTS-in Qızıl medalı — 1956

9. "Nəriman Nərimanov" filminə görə Tbilisidə I Zaqafqaziya və Ukrayna respublikalarının "Prometey-67" zona kinofestivalında tarixi-inqilabi mövzunun ən yaxşı təcəssümünə görə film "Veçerniy Tbilisi" qəzetinin prizi — 1967

Muxtar Dadaşov 7 may 1998-ci ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.05.2026)

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi, Beyləqan rayon Mədəniyyət Mərkəzinin rejissoru, "Gənclik" xalq teatrının rəhbəri

İnsan varlığının ən mürəkkəb və eyni zamanda ən çox arzulanan hallardan biri xoşbəxtlikdir. Bu anlayış hər bir fərd üçün fərqli məna daşısa da, onun axtarışı bütün bəşəriyyət üçün ortaqdır. İnsanlar tarix boyu xoşbəxtliyin mənbəyini anlamağa çalışmış, bəziləri onu insanın daxili aləmində, bəziləri isə xarici dünyada – maddi rifahda, sosial münasibətlərdə və həyat şəraitində axtarmışdır. Müasir dövrdə də bu sual aktuallığını qoruyur: insan xoşbəxtliyi daha çox daxildən gəlir, yoxsa xarici amillərin təsiri ilə formalaşır?

Xoşbəxtliyin daxili mənbələrdən qaynaqlandığını iddia edən yanaşma, insanın psixoloji vəziyyətinə və düşüncə tərzinə xüsusi önəm verir. Bu baxışa görə, insanın həyata münasibəti, özünü dərk etməsi və daxili harmoniyası onun xoşbəxt olub-olmamasını müəyyən edən əsas amillərdəndir. Eyni şəraitdə yaşayan insanların fərqli xoşbəxtlik səviyyələrinə malik olması bu fikri gücləndirir. Bəziləri çətinliklərə baxmayaraq nikbin qalır, həyatın kiçik anlarından zövq almağı bacarır və daxili məmnunluq hissini qoruyur. Digərləri isə daha əlverişli şəraitdə yaşasalar belə, narazılıq və boşluq hissindən qurtula bilmirlər. Bu fərq insanın daxili dünyasının nə qədər önəmli olduğunu göstərir.

Daxili xoşbəxtlik anlayışı insanın özünü qəbul etməsi, həyatına məna qatması və məqsədlər müəyyənləşdirməsi ilə sıx bağlıdır. İnsan yalnız xarici uğurlar əldə etməklə deyil, həm də öz varlığını anlaması və dəyərlərini müəyyən etməsi ilə xoşbəxtliyə yaxınlaşır. Özünü tanıyan və həyatında mənanı dərk edən insan, çətinlikləri də inkişafın bir hissəsi kimi qəbul edir. Bu isə onun emosional dayanıqlığını artırır və xoşbəxtlik hissini daha sabit edir. Belə insanlar üçün xoşbəxtlik müəyyən bir nəticə deyil, davam edən bir prosesdir.

Lakin insanın yalnız daxili dünyası ilə xoşbəxt ola biləcəyini iddia etmək də birtərəfli yanaşma olardı. Xarici amillər insan həyatında mühüm rol oynayır və onların təsirini inkar etmək mümkün deyil. İnsanın yaşadığı sosial mühit, iqtisadi vəziyyəti, sağlamlığı və təhlükəsizliyi onun psixoloji vəziyyətinə birbaşa təsir edir. Məsələn, uzun müddət yoxsulluq içində yaşayan və ya əsas ehtiyaclarını ödəyə bilməyən bir insanın xoşbəxtlik hissini qoruması olduqca çətindir. Eyni zamanda, sosial təcrid və ya güvən hissinin olmaması insanın emosional vəziyyətini mənfi istiqamətdə dəyişir.

Xarici amillər insanın həyat keyfiyyətini müəyyən edən əsas faktorlar sırasındadır. Maddi rifah, təhsil imkanları, sağlamlıq xidmətlərinə çıxış və sosial dəstək kimi elementlər insanın özünü güvənli və rahat hiss etməsinə şərait yaradır. Bu isə xoşbəxtlik üçün mühüm zəmin formalaşdırır. İnsan yalnız fiziki ehtiyacları təmin olunduqda deyil, eyni zamanda sosial olaraq qəbul edildikdə və dəyər gördükdə daha xoşbəxt olur. Bu mənada, xoşbəxtlik həm də insanın cəmiyyətlə qurduğu münasibətlərin keyfiyyətindən asılıdır.

Bununla belə, maraqlı bir ziddiyyət də mövcuddur. İnsanlar çox vaxt xoşbəxtliyi xarici nailiyyətlərdə axtarsalar da, bu nailiyyətlər əldə edildikdən sonra yaranan məmnunluq hissi uzunmüddətli olmur. Maddi imkanlar artdıqca, insanın gözləntiləri də yüksəlir və əldə olunanlar tezliklə adi hala çevrilir. Bu vəziyyət insanın daim daha çoxuna can atmasına səbəb olur və nəticədə davamlı narazılıq hissi yaranır. Bu isə göstərir ki, yalnız xarici amillərə əsaslanan xoşbəxtlik dayanıqlı deyil və zamanla təsirini itirir.

Əslində, daxili və xarici amillər bir-birindən ayrı deyil, əksinə, qarşılıqlı şəkildə bir-birini tamamlayır. Xarici şərait insanın həyatında müəyyən imkanlar yaradır, lakin bu imkanların necə dəyərləndiriləcəyi insanın daxili dünyasından asılıdır. Eyni şəraitdə yaşayan iki insanın fərqli xoşbəxtlik səviyyəsinə malik olması da məhz bu qarşılıqlı əlaqənin nəticəsidir. Xarici amillər xoşbəxtlik üçün zəmin yaradırsa, daxili amillər bu zəmini mənalı və davamlı hala gətirir.

Bəzi hallarda insan daxili gücü sayəsində çətin şəraitdə belə xoşbəxtlik tapa bilir. Bu, insanın adaptasiya qabiliyyətinin və psixoloji elastikliyinin göstəricisidir. Lakin bu vəziyyət hər kəs üçün keçərli deyil və davamlı olaraq ağır şəraitdə yaşamaq insanın psixoloji vəziyyətinə mənfi təsir göstərir. Bu səbəbdən, daxili xoşbəxtliyi önə çəkməklə yanaşı, xarici şəraitin yaxşılaşdırılmasının da vacibliyi nəzərə alınmalıdır.

Demək olar ki, insan xoşbəxtliyi tək bir mənbədən qaynaqlanmır. O, həm daxili, həm də xarici amillərin qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşan mürəkkəb bir haldır. Daxili dünya insanın xoşbəxtliyi hiss etmə qabiliyyətini müəyyən edirsə, xarici amillər bu hissin yaranması üçün zəruri şəraiti təmin edir. Hər iki amilin balansı isə davamlı və dərin xoşbəxtliyin əsasını təşkil edir. Buna görə də insan xoşbəxtliyə çatmaq üçün yalnız xarici uğurların arxasınca getməməli, eyni zamanda öz daxili dünyasını da inkişaf etdirməlidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.05.2026)

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi. “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

Rabindranat Taqor — hind yazıçısı, şair, bəstəkar, rəssam və ictimai xadim,   Nobel mükafatı laureatı. Bu gün onun doğum günüdür, anadan olmasının 165 illiyidir.

“Güclü və qüdrətli olmaq qüvvəyə görə üstün olmaq deyil, zəifi öz zirvəsinə qaldıra bilməkdir.” (R.Taqor)

Rabindranat Taqor əsərlərini benqalca yazmışdır. Hindistan və Banqladeşin himnlərinin müəllifidir. Adı tarixdə 100 ən çox öyrənilmiş şəxsiyyətlər siyahısına daxil edilib. Benqal şairi, dramaturq, rəssam, bəstəkar və filosof, Hindistan və Banqladeşin milli himnlərinin müəllifi, Asiya qitəsinin ilk Nobel mükafatı laureatı Rabindranat Taqor Kəlküttdə yaşayan zəngin brahman ailəsinin 14-cü uşağı idi. İlk şeirlərini kiçik uşaq ikən – səkkiz yaşında yazmışdı. Ev şəraitində, Kəlküttədəki Şərq seminariyasında və Benqal Akademiyasında təhsil almışdı. Benqal dilinin, tariх və mədəniyyətinin mahir bilicilərindən sayılırdı. “Şairin tariхçəsi” adlı ilk poeması 1878-ci ildə çap olunmuşdu. Elə həmin ildə də hüquq təhsili almaq üçün Londona göndərilmişdi. Lakin təhsilini başa vurmadan geri qayıtmışdı.

“Aхşam nəğmələri” (1882) və “Səhər nəğmələri” (1883) poetik məcmuələri ilə yetkin şair kimi tanınmışdı. Beləliklə, yalnız ingiliscə kiçik bir kitabı, amma təbii ki, zəngin və təkrarsız yaradıcılıq yolu sayəsində Rabindranat Taqor 1913-cü ildə Nobel laureatı oldu. Mükafat ona “poetik təfəkkürünün müstəsna bir ustalıqla əks edildiyi və Qərb ədəbiyyatının bir hissəsinə çevrilən gözəl, orijinal, hissiyyat dərinliyi ilə seçilən şeirlərinə görə” verilmişdi.

Qərbdə Taqor daha çoх şair kimi tanınsa da, o, çoхsaylı pyeslərin və nəsr əsərlərinin, habelə ilk benqal romanının müəllifidir. “Qurban mərasimi” (1890), “Poçt” (1912), “Qırmızı məхmər gülləri” (1925) pyeslərində ədalət və həqiqət aхtarışları, mənəvi təkamül uğrunda mübarizə öz əksini tapmışdı.

Rabindranat Taqor 70 yaşının astanasında özünü rəssam kimi sınamış və incəsənətin digər sahələrindəki kimi burada da uğur qazanmışdı. Taqor həm də  2 mindən çoх nəğmənin müəllifi idi. Həmin nəğmələr benqallar arasında bu gün də məşhurdur.

Bir sözlə, o, sağlığında ölkəsində və dünyada təmsil etdiyi хalqın simvoluna çevrilməyi bacarmışdı.

Rabindranat Taqorun “Gitancali” kitabına daхil olan şeirlər, “Fəlakət” romanı və bir sıra nəsr əsərləri Azərbaycan dilinə tərcümə olunmuşdur.

Əsərləri: “Fəlakət”, “Qurban mərasimi” (1890), “Poçt” (1912), “Qırmızı məхmər gülləri” (1925) və s.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.05.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

1987-ci ildə ekranlaşdırılan "Afroditanın qolları" filmi, rejissor Davud İmanov tərəfindən çəkilmiş, insan ehtiraslarını, gözəllik anlayışını və daxili boşluğu bədii dillə araşdıran maraqlı ekran əsərlərindən biridir.

Filmin adı ilk andan diqqət çəkir. Aphrodite adı qədim mifologiyada sevgi və gözəllik rəmzidir. “Qolları” isə sığınacaq, yaxınlıq, cazibə və əsarət mənalarını daşıyır. Bu səbəbdən film sadəcə romantik hekayə yox, insanın gözəllik qarşısında necə dəyişdiyinin hekayəsidir.

Gözəllik – xilas yoxsa tələ?

Filmdə gözəllik yalnız zahiri anlayış kimi təqdim olunmur. Burada gözəllik insanı cəzb edən, özünə tərəf çəkən, bəzən də ağlını və iradəsini zəiflədən qüvvədir.

İnsan çox vaxt gözəlliyin ona xoşbəxtlik gətirəcəyini düşünür. Amma film göstərir ki, hər parlaq görünən şey daxildə işıq daşımır.

Bəzən insan gözəlliyə yaxınlaşdıqca özündən uzaqlaşır.

"Afroditanın qolları" – istilik, yoxsa boğucu yaxınlıq?

Filmin adındakı “qollar” təsadüfi deyil. Qollar adətən qorumaq, sarılmaq, istilik vermək deməkdir. Lakin bəzən eyni qollar insanı sıxan zəncirə də çevrilə bilər.

Davud İmanov bu metafora ilə tamaşaçıya düşündürücü sual verir:

İnsan sevdiyi şeyin qucağında rahatlıq tapır, yoxsa azadlığını itirir?

Ehtiras və tənhalıq

Filmdə hisslər güclüdür, amma bu hisslər hər zaman xoşbəxtliyə aparmır. Personajlar nə isə axtarırlar: sevgi, diqqət, gözəllik, tamamlanmaq hissi…

Lakin çox vaxt insan başqasında axtardığını öz daxilində tapa bilmədikdə nəticə tənhalıq olur.

Bu ekran əsərində də münasibətlərin arxasında gizlənən əsas hiss bəzən sevgi yox, boşluqdur.

Davud İmanovun baxışı

Davud İmanov filmi zahiri dramatizm üzərində qurmur. O, daha çox simvollar, baxışlar, münasibətlərdəki gərginlik və səssiz daxili çarpışmalar vasitəsilə təsir yaradır.

Bu səbəbdən “Afroditanın qolları” izlənən yox, yozulan filmlərdəndir. Tamaşaçı süjetdən çox mənanı izləyir.

Azərbaycan kinosunda fərqli üslub

Afroditanın qolları adı, mövzusu və metaforik yanaşması ilə Azərbaycan kinosunda fərqli ovqat yaradan ekran əsərlərindən biri kimi diqqət çəkir. O, insan hisslərini açıq cümlələrlə yox, gizli işarələrlə danışır.

Yekun

Bəzən insan ən çox sarıldığı yerdə boğulur.

Bəzən gözəllik ən böyük sınağa çevrilir.

“Afroditanın qolları” bizə xatırladır:

İnsan başqasının qucağında xoşbəxtlik axtarsa da, onu yalnız öz daxilində tapa bilər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Azərbaycan mətbuatının zirvəsində dayanan “Molla Nəsrəddin" dərgisindən danışdıqda, ilk olaraq ağlımıza Mirzə Cəlil gəlirsə, daha sonra həmən Əzim Əzimzadəni xatırlayırıq. Biri yazılarını yazır, digəri karikaturalarını şəkirdi...

Bu gün Əzim Əzimzadəni xüsusən xatırlamalıyıq, onun doğum günü, anadan olmasının 146-cı ildönümüdür.

Əzim Əzimzadə  7 may 1880-ci ildə Azərbaycana Məmməd Əmin Rəsulzadə, Lütvizadə, Mehdi Hüseynzadə kimi dahilər və qəhrəmanlar bəxş etmiş Novxanı kəndində anadan olub. Atasının etirazına baxmayaraq ibtidai təhsilini rus-tatar məktəbində alıb. Yaradıcılığı boyu əsrlərdən bəri formalaşan Təbriz Azərbaycan miniatür məktəbinin və rus rəssamlıq məktəbinin ənənələrindən bəhrələnib. Rəssamlığa məşhur "Molla Nəsrəddin" jurnalında öz əsərlərini dərc etdirməklə başlayıb.

1906-cı ildən "Molla Nəsrəddin", "Baraban", "Zənbur", "Tuti", "Kəlniyyət" və sair jurnalların səhifələrində satirik qrafik karikaturalarını nəşr etdirməklə Azərbaycan satirik qrafikasının əsasını qoyub. Əzimzadənin əsərlərinin əsas mövzusunu sosial təzadlar, adətlər və xalqın məişəti təşkil edirdi. Cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinin mənfi ünsürləri — xəsis tacirlər, fırıldaqçı din xadimləri, şarlatanlar onun satirik qələminin hədəfində olublar.

O, öz əsərlərində mənfi surətləri gah kəsərli yumor, gah yumşaq kinayə ilə kəskin satira atəşinə tutub. Çəkdiyi "İt boğuşdurma", "Kişi arvadını döyür", "Varlı evində toy", "Yoxsulların toyu", "Su üstündə dava", "Köhnə bakılılar" kimi əsərlərində müxtəlif sosial təbəqələrə məxsus tiplərin iç üzünü açaraq qadın hüquqsuzluğuna, ədalətsizliyə qarşı çıxış edib. Bu mənada, o dövrdə cəmiyyətdəki sosial ədalətsizlikləri özündə daha qabarıq əks etdirən "Köhnə Bakı tipləri" və "100 tip" əsəri xüsusilə təqdirəlayiqdir.

Ə. Əzimzadə satirik şair M. Ə. Sabirin "Hophopnamə"sinə çəkdiyi illüstrasiyalarla (1914) kitab qrafikası sənətinin də əsasını qoyub. Onun teatrlara çəkdiyi geyim eskizləri və dekorasiyalar Azərbaycan rəssamlığının bu sahədəki inkişafına xüsusi təkan verib. Əsərləri dünyanın bir sıra muzeylərində nümayiş etdirilən rəssamın ilk fərdi sərgisi 1940-cı ildə təşkil olunub.

Bakıda keçirilən birinci sərgidə tamaşaçılar rəssamın 1200-dən çox əsərinə tamaşa edə biliblər. 1920–1943-cü illərdə Ə. Əzimzadə Azərbaycan Rəssamlıq Texnikumunda müəllim, 1932–1937-ci illərdə isə direktor olub. Əzim Aslan oğlu Əzimzadə 1943-cü il iyun ayının 15-də Bakıda vəfat edib.

10 yaşından muzdlu əməklə məşğul olan balaca Əzim şəhərin varlılarından olan Ağabala Quliyevin tikdirdiyi evdə kuryerlik edib. Elə orada da Maslov soyadlı rus rəssamı ilə tanış olmuş, rəssama Ağabalanın evinin dekorativ şəkillərlə bəzəməsində yardımçı olmuşdur. Bir gün Ağabala Maslova dəyirmanın tarixi haqda rəsmlərini Parisdə Ümumdünya sərgisində nümayiş etdirməyi tapşırır. Maslov Əzimi də özünə yardımçı götürmək istəyir. Bunu eşidən Ağabala Əzimə bərk acıqlanır: "Ağlını başına yığ, sən müsəlman balasısan, fikrini ticarətə ver, rəssamlıq sənlik deyil". Amma Əzim Ağabalaya yox, öz ürəyinin səsinə qulaq asır...

Rəssam 23 yaşında ailə qurub. Həyat yoldaşı Səriyyə evdar qadın idi. Bu ailədə beş övlad böyüyüb: üçü oğlan - Abdulla, Həbib, Lətif, ikisi qız - Pəricahan, Sevda. Övladlardan yalnız Həbib atasının sənətini davam etdirib.

Rəssam həmişə lampa işığında işləməyi sevər, iş zamanı sakitliyə çox önəm verərmiş. Heyvan fiqurlarını çox xoşlayan rəssamın Qraf adlı  bir iti olub. Təsəvvür edin, həmin it poçtdan Əzimzadənin qonorarını gətirərmiş. Poçtda o iti hamı tanıyırmış. Qonorarı gələn kimi zəng edib Əzimzadəyə məlumat verirdilər, o da sədaqətli iti göndərərmiş...

Qonorardan söhbət düşmüşkən, Emin Sabitoğlunun atası, məşhur komediya müəllifi Sabit Rəhman Əzimzadə ilə zarafat etməyi xoşlayırmış. Bir dəfə Əzimzadə qəfəsdə çəkdiyi meymunlarla bağlı şəklini alqı-satqı komissiyasına təqdim edir. Həmin komissiyanın üzvlərindən biri də Sabit Rəhman olur. Əsəri komissiyaya Kazım Kazımzadə gətirir. Bu əhvalatı da Kazım müəllim danışıb.

Deyir, içəri girdim, əsəri təqdim etdim, birdən Sabit Rəhman dedi, bu üç şəklə 300 manat verərik. Bu, Əzimzadəyə pis təsir edir. Ondan sonra qəfəsdə iri meymun çəkib, altına "Sabir Rəhman" yazıb, Kazıma tərəf dönüb "apar bunu komissiyaya göstər" deyib. Kazım pərt halda içəri girir, deyir, çox üzr istəyirəm, amma bu şəkli Əzim müəllim göndərdi. Sabit Rəhman şəklə baxır, gülür və deyir bunun qiyməti yoxdur - 1 milyon. Sözünün üstündə də durur, bir milyon qonorar verir.

Əzimzadənin ürəyi çox yumşaq idi. Baxmayaraq ki, görkəmcə zəhmli adam təsiri bağışlayırdı. Görkəmli rəssam Kazım Kazımzadə onun tələbəsi olub. Həmişə danışardı ki, Əzimzadə dərsə gəlib, tələbələrin şəkillərinə baxıb az-maz gülümsənəndə başa düşürdük ki, onun xoşuna gəlib. Zəhmlə baxırdısa bilirdik ki, bəyənməyib.

Allah rəhmət eləsin!

("Respublika" qəzetinin "Dahiləri bir də belə tanıyaq" rubrikasının materiallarından istifadə edilmişdir)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

“O, çox istedadlı quruluşçu rəssam idi. Eskizləri, bədii tərtibat verdiyi əsərlər başqa rəssamlar üçün bir məktəb sayılırdı. O, zahiri effektləri, geyimləri elə seçirdi ki, təqdim olunan əsərin məzmunu təbii surətdə açılsın. Dekorasiyalar, bir növ, tamaşanın şərh edilməsində böyük rol oynayırdı.” -Əməkdar jurnalist Flora Xəlilzadə ona  - Bədurə Əfqanlıya bu cür qiymət verir.

Bədurə Məlik qızı Əfqanlı (Ağamalova) 25 oktyabr 1912-ci ildə Bakıda anadan olub. O, Bakıda qulluqçu Məlik Nəcəf oğlu Ağamalovun ailəsində doğulub. Bədurə Ağamalova da ilk əvvıl Bakı Pedaqoji Texnikumuna daxil olsa da (1929), rəssam olmaq həvəsi onu Bakı Rəssamlıq Məktəbinə gətirib (1931) və o burada qrafika şöbəsində təhsil alıb. O, 1940-cı ildən 1960-cı ilin əvvəlinə qədər Akademik Milli Dram Teatrında quruluşçu rəssam kimi çalışıb.

İlk işi 1940-cı ildə rəssam Əsgər Abbasovla "Müsibəti-Fəxrəddin" (Nəcəf bəy Vəzirov) tamaşasma verdikləri tərtibat olub. Bundan sonra Süleyman Sani Axundovun "Eşq və intiqam" (1943), Uilyam Şekspirin "Otello" (1949 və 1959-cu il quruluşları), Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin "Dağılan tifaq", "Köhnə dudman", Boris Lavrenyovun "Amerikanın səsi" (1950), Cəfər Cabbarlının "Od gəlini", Hüseyn Muxtarovun "Ailə namusu" (1951) əsərlərinin tamaşaya hazırlanmasında tərtibatçı rəssam kimi çalışıb.

O, həmçinin Karlo Haldoninin "Məzəli hadisə", Vadim Sobkonun "ikinci cəbhə arxasında (1952)", Nazim Hikmətin "Türkiyədə" (1953), Maksim Qorkinin "Vassa Jeleznova" (1954), Cabbar Məcnunbəyovun "İldırım" (1955), İslam Səfərlinin "Yadigar" (1956), Ənvər Məmmədxanlının "Şirvan gözəli" (1957), Səməd Vurğunun "Fərhad və Şirin", Yuri Osnos və Viktor Vinnikovun "Hind gözəli" (1959) əsərlərinin tamaşaya hazırlanmasında tərtibatçı rəssam kimi çalışıb.

Azərbaycan Dövlət Rus Dram Teatrının bir sıra tamaşası, həmçinin opera, rəqs ansamblı və bədii özfəaliyyət kollektivləri üçün geyim eskizləri çəkib. Cəfər Cabbarlının "Aydın", Məmmədhüseyn Təhmasibin "Bahar" (1940), "Aslan yatağı", Mirzə İbrahimovun "Məhəbbət" (1942), Zeynal Xəlilin "Qatır Məmməd", Səməd Vurğunun "İnsan" (1945), Leonid Malyuginin "Köhnə dostlar", İlyas Əfəndiyevin "İşıqlı yollar" (1947), "Bahar suları" (1948), Cəfər Cabbarlının "Solğun çiçəklər"  tamaşalarında geyim eskizləri məhz ona məxsusdur.

Bədurə xanım 1960-cı ildən "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında geyim üzrə rəssam işləyib. Burada o, "Koroğlu", "Leyli və Məcnun", "Dəli Kür", "Böyük dayaq", "Dədə Qorqud", "O qızı tapın", "Qatır Məmməd" kimi ekran əsərlərinə geyim eskizləri çəkib. Onun bir çox əsəri Azərbaycan Dövlət Teatr Muzeyi və A. A. Baxruşin adına Rusiya Mərkəzi Teatr Muzeyində (Moskva) saxlanılır.

Rəssamlıq sənətində qazandığı nailiyyətlər üçün Bədurə Əfqanlıya əməkdar incəsənət xadimi (21 iyul 1949) və xalq rəssamı (1 iyun 1974) fəxri adları verilib, "Şərəf nişanı" ordeni ilə təltif edilib.

Filmoqrafiya

- Koroğlu

- Leyli və Məcnun

- Böyük dayaq

- Dəli Kür

- O qızı tapın

- Sevil

- Qatır Məmməd

- Dədə Qorqud

Başlanğıcda Flora xanımdan sitat gətirdim. Ümumiyyətlə, Flora Xəlilzadə rəssam barədə yazdığı oçerkdə onun bütün yaradıcılığının səciyyəvi cəhətlərini göstərə bilmişdir.

Flora xanım yazır:

“Ötən əsrin əvvəllərində Azərbaycan teatr sənətinin inkişafında bir sıra istedadlı fırça ustaları öz əməyini əsirgəmədi. Əzim Əzimzadə, Rüstəm Mustafayev, Həsən Fətullayev və başqaları öz dəst-xətləri ilə teatrı bu çətinlikdən xilas etdilər. Azərbaycanda teatr-dekorasiya sənətinin inkişafında və təşəkkül tapmasında isə xalq rəssamı Bədurə Əfqanlının son dərəcə məhsuldar və gərgin əməyi dayandı

Bir fərəhli fakt da var ki, o, həm də ilk teatr rəssamı olan azərbaycanlı qadındır. Ümumiyyətlə, bu rəssamın taleyində ilkin olmaq qızıl xətt kimi keçir. 1920-ci ildə Bakıda təşkil olunan Bakı Rəssamlıq Məktəbinin milli rəssamların yeni nəslinin yetişməsində böyük rolu oldu. Maraqlıdır ki, həmin məktəbi bitirənlərdən biri də Bədurə Əfqanlı idi. Yenə də ilk azərbaycanlı qızlardan idi ki, professional təhsil alırdı.

O, Bakıda qulluqçu Məlik Nəcəf oğlu Ağamalovun ailəsində doğulmuşdu. Dövrünün tanınmış ziyalılarından və geniş dünyagörüşlü şəxsiyyətlərindən olan Məlik Nəcəf oğlu özü rəsm çəkməyə həvəsli idi. Boş vaxtlarında övladlarına ədəbiyyatdan, incəsənətdən danışar, onlarda bu sahəyə maraq oyadardı. Təsadüfi deyildi ki, böyük qızı Səyyarə heykəltəraşlıqla məşğul olurdu.

Bədurədə də kiçik yaşlarından incəsənətə böyük maraq vardı. Onlar yayda bütün ailə ilə Novxanıdakı bağ evlərində dincələrdilər. Bədurənin təbiətə, rənglər aləminə marağı da elə dəniz kənarında dalğalara, qağayılara diqqət kəsildiyi vaxtlardan başladı. İlk "teatrı" da Novxanıda görmüşdü Bədurə xanım. O, dini mərasimlərdə şəbih çıxaran insanlara maraqla baxardı.

Eləcə də milli bayramlarda, el şənliklərində, kənddə düzənlənən mərasimlərdə iştirak edər və bütün bunlar da Bədurənin yaddaşında dərin iz salardı. Sonralar orta məktəbdə oxuduğu illərdə dəftərinə çəkdiyi rəsmlərlə müəlliminin diqqətini cəlb edərdi. Əvvəlcə pedaqoji məktəbdə oxusa da, həvəsi onu rəssamlıq dünyasına çəkdi.

Bakı Rəssamlıq Məktəbinin qrafika şöbəsinə daxil olan gənc qız dünya incəsənət tarixini öyrənməyə böyük həvəs göstərdi. Sonralar müxtəlif şəhərlərdə - Moskvada, Sankt-Peterburqda yerləşən qalereya, teatr və etnoqrafiya muzeylərini dolaşdı. Gördükləri fikirlərini bir istiqamətə yönəltmişdi. Bütün bunlar da onun fikrini qətiləşdirdi - teatr rəssamı olmalıdır. Diplom işinin mövzusu V.Şekspirin "Otello" faciəsi idi.

Çəkdiyi eskizlər, qurduğu kompozisiyalar, tapdığı yeni rəng çalarları onu həm təkrarçılıqdan uzaqlaşdırdı, həm də özünəməxsus bir diplomçu kimi fərqləndirdi.

90 il ömür sürmüş Bədurə Əfqanlı bu bitkin həyatın 70 ilini teatra bağlayıb. 1930-cu ildə həyat yoldaşı Rza Əfqanlının quruluşçu rejissoru olduğu "Qaçaq Kərəm" tamaşasının bədii tərtibatı da məhz Bədurə Əfqanlıya məxsusdur

Uzun illər Rza Əfqanlı ilə birlikdə uğurlu tamaşaların səhnə həyatına ömür verdilər. Onların birgə hazırladığı tamaşalardan "Şeyx Sənan" faciəsi, "Aşıq Qərib" operası, "1905-ci ildə" və "Sevil" pyesləri haqqında o dövrün mətbuatında maraqlı fikirlər var. Sonralar bir müddət Aşqabadda çalışsalar da, yenidən Bakıya qayıdan ailə öz yaradıcılıq işlərini doğma şəhərdə davam etdirib.

1938-ci ildə Azərbaycan Dövlət Dram Teatrına dəvət edilən Bədurə xanım burada uzun müddət rəssam kimi çalışıb. Bu rəssamın ən müsbət cəhətlərindən biri də bu idi ki, o, heç vaxt rəssam fırçasına, istedadına arxayın olmazdı. Bədii tərtibat verdiyi əsəri diqqətlə oxuyar, əhatə etdiyi dövrün tarixini, mədəniyyətini, geyim tərzini dəqiqliklə araşdırardı.

Bu səbəbdən də onun tamaşalara verdiyi tərtibat həm sadəliyi, həm ciddiliyi, həm də əsərin mövzusu ilə həmahəng olması ilə seçilirdi. Xüsusilə də Cəfər Cabbarlının pyeslərinə hazırladığı dekorasiyalar, eskizlər bu tamaşaların uğurlu alınmasında böyük rol oynadı. İkinci dünya müharibəsi illərində və sonra teatrlarda qoyulan tamaşaların, demək olar ki, əksəriyyətinə bədii tərtibat Bədurə Əfqanlı tərəfindən verilirdi.

Mütəxəssislər həmişə bu fikri təsdiqləyirdilər ki, Bədurə xanımda bir rəssam kimi əsl sənət əsəri yaratmaq üçün lazım olan bütün komponentlər - istedad, əməksevərlik, axtarış həvəsi, professional yetkinlik var idi. Bəlkə də elə bu səbəbdəndir ki, onun quruluşçu rəssamı olduğu tamaşalar həmişə monumental xarakter daşıyırdı. Rənglərin çalarlarından məharətlə istifadə edərək teatr estetikasının daha zənginləşməsinə nail ola bilirdi.

Onun bədii tərtibatı səhnələşdirilən pyesin ideyasını açmaqda rejissora kömək edirdi. Bu səbəbdən də həm rejissorlar, həm də dramaturqlar Bədurə xanımla işləməyi çox sevərdilər. Rənglər vasitəsilə tamaşaçıda xoş ovqat yarada bilirdi. Bədurə Əfqanlı yaradıcılığının tədqiqatçısı sənətşünas Dilarə Səfərəliyeva yazırdı: "Bədurə Əfqanlı gözəl geyim eskizlərində hər bir əsərin ideyasının xarakterinə dərindən nüfuz etmək nümunəsi göstərmişdir".

O, təkcə teatrda deyil, kinostudiyada da fəaliyyət göstərərək müxtəlif ekran əsərlərinə geyim eskizləri çəkərdi. Bu filmlərə indi də maraqla baxılır: "Koroğlu", "Leyli və Məcnun", "Böyük dayaq", "Dəli Kür", "Dədə Qorqud", "O qızı tapın", "Qatır Məmməd" və s. Bədurə Əfqanlının yaradıcılığından danışarkən onun müxtəlif ansambllar və ifaçılar üçün hazırladığı geyimlərdən söz açmamaq olmur. Onun bu sahədəki fəaliyyətinə bütün dünya bələd idi. Həm fərdi sərgiləri keçirilərdi, həm də eskizləri əsasında geyinən ifaçılar bütün planeti dolaşardılar.

Unudulmaz Rəşid Behbudovun rəhbərlik etdiyi Mahnı Teatrının kollektivi həmişə Bədurə xanımın məsləhət gördüyü geyimlər əsasında konsert tamaşalarına gedərdilər. Xüsusən rəqs kollektivləri həm milli rəqslərimizi, həm də geyimlərimizi nümayiş etdirirdilər. Yaradıcılığı həmişə yüksək qiymətləndirilərdi. 1974-cü ildə xalq artisti fəxri adına layiq görülən Bədurə Əfqanlı sənətinin vurğunu idi.

Bəlkə də elə bu səbəbdəndir ki, onun irsi bu gün də öz əhəmiyyətini saxlamaqdadır. Teatrın bədii tərtibatı ilə məşğul olan hər kəs bu unudulmaz şəxsiyyətin bədii irsindən öyrənməkdədir. Bədurə Əfqanlı yaradıcılığı, sözün əsl mənasında, məktəb idi. Bu məktəbin dərsləri indi də davam edir. Özü olmasa da... sənəti yaşayır!”

Bədurə Əfqanlı 7 may 2002-ci ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.05.2026)

Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Giorgia Meloni uzun illərdir Avropa siyasətində tanınan fiqurlardan biridir, amma onun hekayəsi sadəcə “İtaliyanın ilk qadın baş naziri” olmaqdan daha mürəkkəb və bəzən də ziddiyyətlidir. Roma şəhərində doğulan Meloninin uşaqlığı heç də rahat keçməyib. Atası ailəni erkən yaşda tərk edib, o isə anası ilə birlikdə daha kasıb məhəllədə böyüyüb. Öz sözlərinə görə, məhz bu çətinliklər onun dünyagörüşünü və siyasətə baxışını formalaşdırıb.

Meloni siyasətə çox erkən – cəmi 15 yaşında qoşulub. Onun ilk addımları isə kifayət qədər mübahisəli olub. O, fəaliyyətinə İtalyan Sosial Hərəkatı ilə bağlı gənclər təşkilatında başlayıb. Bu fakt bu günə qədər onun haqqında gedən əsas müzakirələrin mərkəzindədir. Sonrakı illərdə isə Milli Alyans kimi daha “yumşaldılmış” sağ partiyalarda fəaliyyət göstərərək siyasi pillələri sürətlə qalxıb.

Maraqlı məqamlardan biri də budur ki, Meloni gənclik illərində siyasətlə yanaşı adi işlərdə də çalışıb- Romada məşhur gecə klublarından birində ofisiant və barmen işləyib. Bu detal onun bioqrafiyasına daha “real həyat” çaları qatır və onu klassik elit siyasətçilərdən fərqləndirir.

Onun siyasi yüksəlişi isə həqiqətən sürətli olub. 31 yaşında İtaliyanın ən gənc nazirlərindən birinə çevrilib və Silvio Berlusconi hökumətində Gənclər naziri kimi fəaliyyət göstərib. 2012-ci ildə isə öz siyasi yolunu daha da sərtləşdirərək İtaliya Qardaşları partiyasının qurucularından biri olub və qısa müddətdə onun liderinə çevrilib.

Meloninin siyasəti isə onu digər Avropa liderlərindən kəskin şəkildə fərqləndirir. O, açıq şəkildə “Tanrı, vətən və ailə” prinsipini müdafiə edir, eyni cinsli nikahlara qarşı çıxır və miqrasiyanın sərt şəkildə məhdudlaşdırılmasını dəstəkləyir. Bu səbəbdən o, tez-tez həm “mühafizəkar lider”, həm də “aşırı sağçı siyasətçi” kimi təqdim olunur. Maraqlıdır ki, özü bu etiketləri qəbul etmir və özünü sadəcə vətənpərvər və ənənəvi dəyərləri qoruyan siyasətçi kimi göstərir.

Onun bioqrafiyasında ən çox müzakirə olunan məqamlardan biri də keçmişlə bağlı açıqlamalarıdır. Meloni bir neçə dəfə faşizm dövrü ilə əlaqəli fiqurları müsbət tonla xatırladığı üçün tənqid olunub. Buna baxmayaraq, o, müasir İtaliyada faşizmin artıq keçmişdə qaldığını iddia edir və öz siyasətini daha çox milli maraqlar üzərində qurduğunu deyir.

2022-ci ildə baş verən hadisələr isə onun karyerasında dönüş nöqtəsi oldu. Hökumət böhranından sonra keçirilən seçkilərdə onun partiyası qalib gəldi və Meloni İtaliya tarixində ilk qadın baş nazir oldu. Bu, bir tərəfdən qadın liderlik baxımından mühüm addım kimi qiymətləndirildi, digər tərəfdən isə onun sərt siyasi mövqeləri səbəbindən Avropada narahatlıqla qarşılandı.

 Meloni həm də paradoksal biri kimi qəbul olunur: bir tərəfdən kasıb məhəllədən çıxmış, öz zəhməti ilə yüksəlmiş qadın lider, digər tərəfdən isə sərt ritorikası və mübahisəli baxışları ilə tez-tez tənqid olunan siyasətçi. Bəlkə də onu maraqlı edən məhz bu ziddiyyətlərdir - Meloni sadəcə bir siyasətçi deyil, eyni zamanda müasir Avropada dəyişən siyasi xəttin simvollarından biridir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.05.2026)