“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.

Pərvanə Məmmədli

Qulamhüseyn Saidi (1935-1985) tanınmış yazıçı, dramaturq, ssenarist                

         Güney Azərbaycandan olub İrana dünya miqyasında şöhrət qazandıran  bir  yazıçı da Qulamhüseyn Saididir.Qulamhüseyn Saidi Gövhər Murad yaratdığı əsərlərlə həm də İranda və Güney Azərbaycanda magik  realizmin əsasını qoymuşdur. Ömrünün sonlarını mühacirətdə – Fransada başa  vurmaq məcburiyyətində qalan Qulamhüseyn Saidinin səssiz pantomim əsərləri yazmağının səbəbi mövcud rejimin soydaşlarının ana dilinə qoyduğu yasağa qarşı etirazla bağlı idi.

Saidinin yazdıqları ilə Q.Markes F.Kafka, S.Bekket və Gi de Mopassanın yazdığı əsərlər arasında bir oxşarlıq vardır. Bu əsərlər fanatizm, cəhalət, qorxu və fəlakət burulğanına düşmüş insanların vəziyyətini təsvir edir. Onun əsərlərində markessayağı yarıəfsanə, yarıcanlı varlıqların insanlarla ünsiyyəti, Mopassanın hekayələrində rastlaşdığımız sarkazm, insanın ən çıxılmaz vəziyyətlərdə tənəzzülü, kafkasayağı “çevrilmələr” – əhli havalıların (şizofren xəstələrin) dünyaya özəl baxışları və s. çoxdur. Onlar yalnız taleyin hökmünə təslim olaraq yaşayırlar. Saidinin yaradıcılığını araşdıran doktor Qulamrza Təbrizi Saidini başqa yazıçılardan fərqləndirən əsas cəhətlərdən biri kimi onun ictimai və insani dəyərlərə haqq verməsini önə çəkmişdir. Bununla yanaşı, yazmışdır ki, onun tənqidi-satirik üsluba söykənən yazıları kütləni hərəkətə gətirmiş, onu ayıltmış, öz haqqı-hüququ uğrunda mübarizəyə səsləmişdir. Qulamhüseyn Saidinin əsərlərinin çoxu fars dilində olsa da, onun yaxın dostu olan dr. Fərnudun qeyd etdiyinə görə, mərhum yazıçı üçün Azərbaycan türkcəsində yazmaq daha rahat olmuşdur.Lakin onun  Azərbaycan dilində kitabları və tədqiqatları olsa da, o dövrdə Azərbaycan dilində yazı və nəşrlə bağlı problemlər olduğu üçün Saidi əsərlərinin çoxunu fars dilində yazmaq məcburiyyətində qalmışdır.

“Hər gün məкtəbə gеtməк əzаb və işgəncə оlurdu. Sаnкi uşаğı hər gün sакinləri yəcuc-məcuc dilində dаnışаn аdаyа təhvil vеrirdin. Və bu qəribə sакinlərin dilini bаşа düşməməк töhmətlə yаnаşı, böyüк хiffət və хəcаlətə səbəb оlurdu. Аnа dilində dаnışmаq isə söyüd çubuğu ilə bаlаcа əllərin оrtаsınа döşəməк кimi cəzаlаrlа nəticələnirdi. Şübhəsiz, bеlə işgəncələrdən uzaq qalan fаrs məкtəbliləri istirаhət və tətil günlərindən dаhа çох, dərs və məкtəbdən həzz аlırdılаr. Bеləcə, Аzərbаycаn bаlаlаrınа məкtəb еlm və təhsil оcаğındаn dаhа çох zоr gücünə хаrici dil öyrənməк zоnаsı idi… Еləcə də sаdə cаmааt qəzеtləri, şəhərin divаrlаrındакı еlаnlаrı охuyub bаşа düşməк üçün qаpı-qаpı düşüb tərcüməçi tаpmаlı idi. Хüsusilə кinоtеаtrlаr lаp mərəкə оlurdu. Mübаğiləsiz, Təbrizin кinоtеаtrlаrındа “pеşəкаr tərcüməçi”lərin səsi кinоnun səsindən ucа оlurdu, yаlnız səssiz filmlər gеdəndə hаmı оruc tutmuş кimi оturub mаt-mаt bахırdı…” 

Və bu səssiz filmə baxanların arasında yeniyetmə Qulamhüseyn də olurdu. Və filmdə baş verənləri tərcüməsiz, sözsüz anlamağın ləzzətini həmyerliləri kimi, o da yaşayırdı… Göründüyü kimi, onun pantomim janrına müraciəti təsadüfi olmamışdır.

Onun 7 romanından indiyədək  cəmi üçü “Top”(1969), “Gülən tatar” (1974) və “Şəhərdə əcnəbi” (1990) çap olumuşdur. Saidinin əsərlərində ağır ictimai tənqidlərə yer verildiyinə görə İran hökuməti onun kitablarının çapına mane olmuş və senzura tətbiq etmişdir. Saidi  fikirlərinin senzuradan keçməsinin qarşısını almaq üçün bəzi kitablarını yeni adlarla çap etdirməyə çalışmışdır. “Leylac”, “Toy”, “İntizar”, “Dünyanın ən yaxşı babası”, “Vərzilli çomaqçılar”, “Məşrutə İnqilabından beş pyes”, “Aydınlıq ev”, “Uduzana vay olsun”, “Göz gözə muqabil”, “Yazmağın gələcəyi”, “Biz eşitmirik” Saidinin tanınmış dram əsərlərindəndir. Saidinin 70-ə yaxın çap olunmuş və onlarla hələ nəşr olunmamış əsəri var. Çохşахəli yаrаdıcılığа mаliк olan Saidinin irsinə 17 rоmаn və hекаyələr, 6 mоnоqrаfiyа və məqаlələr tоplusu, 4 tərcümə əsəri, 3 ssеnаri, rеdакtоrluğu ilə nəşr оlunаn 6 nömrə “Əlifbа” dərgisi, tеаtr, ədəbiyyаt, siyаsət və milli məsələ hаqqındа nеçə-nеçə məqalə daxildir.

Saidi Təbriz Məşrutə İnqilabında  xalqın ayrı-ayrı  nümayəndələrinin göstərdiyi qəhrəmanlığı, eyni  zamanda  o  dövrdə  baş  verən hadisələri  mövzu olaraq seçmiş  və  altı  pyes yazmışdır. Bunlardan  yalnız  “Top”  adlı əsərini  Azərbaycan türkcəsində qələmə  almışdır. Qalan  beş    pyes isə fars  dilindədir.

         Ssenari müəllifi olduğu filmlər beynəlxalq aləmə səs salmış, İran  kinosunun qızıl fonduna daxil olmuşdur (Bu  gün İran  filmlərinin Avropada yüksək  ödüllər alması da onun açdığı cığırla, yaratdığı məktəblə birbaşa bağlıdır – P. M.). Onun eyniadlı “Qav” (“İnək”) adlı əsərinə çəkilmiş filmdə Azərbaycan kəndlisinin başına gələn olaydan  Kafkasayağı danışılır. 

Qulamhüseyn Saidi 23 noyabr 1985-ci ildə, 49 yaşında Parisdə dünyasını dəyişib, Per-Laşez qəbiristanlığı yaxınlığında dəfn edilmişdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Redaksiyanın poçtundan rubrikasından növbəti təqdim edəcəyi məktub müəllifi Arifə Hümbətovadır.

Salam, hörmətli redaksiya. Mən Arifə Hümbətova Qarabağa qayıdış mövzusunda yazdığım " Doğma şəhərdə" hekayəmi diqqətinizə təqdim edirəm.

Otuz yeddi ildən sonra qonaq kimi gedirəm evimizə.

Mənə doğma olan yollarda şütüyən maşınımızın pəncərəsindən boylanıb, gördüyüm hər bir mənzərəni yaddaşıma həkk edib, havasını acgözlüklə içimə çəkirəm. Yanımda əyləşən qardaşımın çiyninə başımı qoyub, qolundan yapışıram. Qeyri- ixtiyari bərk-bərk sıxıram qolunu, əlimi yavaşca ürəyimin üstünə qoyuram. Elə bilirəm ürəyim dayanmayacaq bu görüşə.

    -O vaxtkı qoxu gəldi burnuma, sən də hiss etdin?

    -Həə, sovet qoxusu uşaqlığımızın qoxusu..

    -Mən elə bilirdim ki, bir də heç vaxt görməyəcəm buraları.

   -Mən də vallah! Ağlamaq istəyirəm.

  -Ağla də, kim deyib ki, kişilər ağlamaz? Gəl elə ikimiz də qoşulaq bir-birimizə ağlayaq.

   -Vallah hə, düz deyirsən. Karvalol ver də yenə.

Göz yaşlarımızı, söhbətimizi, dərman içməyimizi anamdan gizlətməyə çalışıram. Uşaq vaxtlarımızdakı kimi, oyun oynayırıq guya hər kəsdən xəlvət..

Evimizə çatırıq, illərin həsrəti, qovuşma anının həyəcanı ilə pilləkanın pillələrini bir uşaq çevikliyi ilə enirəm.

Darvaza da eynidi, pilləkan da. Necə var elə də qalıb-deyən, əmimin səsinə qoşulub, onun dediyi kimi, necə var elə də qalan evimizin otaqlarını gəzirəm. Xatirələrin çoxluğunda itirəm. Öncə atamın, o zamanlar gecə saat üçə qədər işlədiyi otağa üz tuturam. Qapının çərçivəsinə söykənərək, illər öncəki xoşbəxtliyimə boylanıb uşaqlaşıram:

  -Papa peraşki satan gəlib, pul ver də alım.

  -Gibimdən götür- bir anlıq işindən ayrılıb, üzümə baxan atamın səsini xatırlayıram. Nadir hallarda üzünün güldüyünü gördüyüm atamın, işlədiyi bu otağa elə nadir hallarda nəsə istəmək üçün gələrdim.

   -Papa, qonşu Anna xalanın qızı qəşəng plaş satır, qırx manata.Qırmızı da rəngi var, forması da elə qəşəngdi.

  -Gözlə maman gəlsin, məsləhət bilsə alarsız.

  -Papa, Marina da almaq istəyir o plaşı. Alvina xala tez gəlir işdən, o məndən öncə alacaq.

   -Get götür yaxşı, məsləhət olmasa qaytararıq.

Ciddi baxışlarından çəkindiyim atama sevincək, quruca bir sağol deyirəm. Nə özünü, nə də ailəsini heç vaxt kimsənin yanında sındırmamağa çalışan atamın bu xüsusiyyətini elə o andaca özümə bir ,,cehiz" kimi ötürdüyümü indi anlayıram. Mən erməni qızına  qalib gəlmişdim və həmin o qırmızı plaşı geyindiyimdə, onun həsəd dolu kinli baxışlarını bir anlıq yenə də üzərimdə hiss edib diksinirəm.

Başkı otaq dediyimiz, günorta vaxtı günəş şüalarının daha bol olduğu otağa üz tuturam. Həmişə elə günorta vaxtlarında çarpayıda uzanıb kitab oxuyardım. Səssizliyin daha çox hökm sürdüyü, evimizin arxasındakı ağacların yaşıl yarpaqlarının bir-birinin kölgəsinə sığınaraq pıçıldaşdığı belə vaxtlarda kitab oxumaqdan yorulub, evə düşən günəş şüalarının fonunda, havada uçuşan xırda toz dənəciklərini seyr edib xəyala dalardım. Günəş şüalarına qoşulub oynaşan o xırda toz dənəciklərinin yaratdığı mənzərəni, bir tül pərdə kimi aralayıb başqa bir aləmə keçmək istəyərdim. Hər yerin güllük-gülüstanlıq olduğu, sevginin ayıb olmadığı, xoşbəxtliyin hökm sürdüyü bir yer, arzuların daima həyata keçdiyi bir dünyaya. İllər sonra ilk dəfə əməliyyat olduğum zaman, yuxumda görmüşdüm bu mənzərəni, günəş şüalarına qoşulub oynaşan toz dənəciklərinin yaratdığı tül pərdəni keçib, həyata dönmüşdüm. Dönmüşdüm ki, bu yerlərə yenə gəlib, neçə illik həsrətimə qovuşa bilim.

Hər yeri  gəzirik, məhəlləmizi də hətta qonşuların evinə də baxırıq. Anamın bibimə, qızıma, atamın əmimə və oğluma danışdıqları xatirələrdən qaçıb, həyətimizə enirəm. Böyük tut ağacının altında durub, yaşıl və nəmli yarpaqların arasından yağışdan sonra aydınlaşıb tərtəmiz olan səmaya baxmağa çalışıram. Gözlərimi yumub, otuz yeddi il öncəsini xatırlayıram.

Ailəlikcə tut ağacının altında oturmuşuq. Axşamtərəfi, sərin meh əsdikcə bizə dinclik verir, içdiyimiz çayın ləzzətini birə-beş artırırdı. Atam çiyninə atdığı pencəyini düzəldib, tut ağacına baxaraq anama deyir:

-İkinci mərtəbədə, balaca bir eyvan düzəldirəcəm. Az qalıb, ona qədər də elə bu tut böyüyüb ona çatacaq.

 -İnşallah! -deyən anamın qayğılı səsinə atamın gur səsi üstün gəlir.

 -Hə arvad, tutu da əziyyət çəkmədən, rahat yeyəcəksən tay - deyə zarafat edir. Mən isə elə indiki kimi, gözlərimi yumub xəyala dalaraq, artıq o eyvandakı tut ağacına tərəf əlimi uzadıb tut yeyirəm..

 -Anam hardadı?- deyə anama sual verən qızımın səsinə diksinib, gözlərimi açıram,t utun qəhvəyi ləkələri olan yarpaqlarına baxıb yenidən gözlərimi yumuram. Bu dəfə Xankəndində yaşadığımız illərin son günlərini xatırlayıram.

Yenə ailəlikcə oturmuşuq tut ağacının altında.Bu səfər qonşumuz Mailə xala və uşaqları da burdadı. Yoldaşı başqa rayona işləməyə gedən Mailə xalagil bizə sığınıb. Gecəyədək xeyli söhbət edən böyüklər biz. yaxınlaşanda səslərini yavaşlayırlar. Arada qulağıma atamın bəzi sözləri dəyir:

   -Ağdama gedib silah istəyəcəm, belə olmaz. Bu qədər insanı burda qoruyan yoxdu, heç olmazsa özümüz özümüzü qoruyaq. Sən də danış yoldaşınla, denən gəlib başınızda dursun, belə bir vaxtda iş hayına düşməsin. Əsas ailədi! Bu qız-gəlinin başına bir iş gəlsə gərək onda biz özümüzü öldürək -deyə qonşu qadına üz tutan, əsəbdən səsini, istər-istəməz qaldıran atamın qayğılı görkəminə, dalğın baxışlarına baxıram. Amma bu dəfə gözlərimi yumub, evimizin İkinci mərtəbəsindəki eyvandan, ağaca sarı uzanıb tut yeyə bilmirəm. Uşaq ağlımla, hər nə qədər bizi böyüklərin söhbətindən kənar tutsalar da hiss edirəm ki, bu arzuma çata bilməyəcəm..

 -Ay nənə, anam hardadı axı? -deyə səbrsizcə səslənən qızımın səsinə diksinirəm. Tut ağacımızın gövdəsini qucaqlayaraq, on iki illik xatirələrimin ən əziz şahidinə sarılıram. Yağışdan islanmış göz yaşlarımın da qarışdığı yaş gövdəsinə üzümü söykəyib, ağacın nəmişlik qoxusunu, uşaqlığımızın, o xoşbəxtlik qoxusunu içimə çəkirəm..

 -Nənən qurban, qəfil yoxa çıxmaq onun uşaqlıqdan adətidir, balaca olanda qonşunun evində oynayıb,e lə ordaca yuxuya getmişdi. Neçə saat axtarmışdıq, qonşu erməni Anna arvad necə pis olmuşdusa ürəyi getmişdi -deyən anam bir az durxub, köklərinə nəhlət!-deyə düzəliş edir. Bu qədər olanlardan sonra, ermənilərlə bir vaxt mehriban yaşamağımızın peşmançılığını, xəcalətini çəkir sanki, hər kəsin əvəzinə.

 Qollu-budaqlı, şaxəli tut ağacının, ləkəli yarpaqlarına sığal çəkib, “bu neçə illərin ayrılığında bizim ürəyimizə xal düşüb, sənin də yarpaqlarına” -deyə pıçıldayarkən yenə qızımın səsinə diksinirəm

   -Ana, bayaqdan səni axtarıram, eşitmirsən məni?

  -Anan qurban, yaxın gəl, bu tut ağacının şəklini çək. Amma elə çək ki, bax o  şaxələnib çətir kimi görünən budaqların hamısı tam düşsün.

 Ağlamış üzümə, nəmli gözlərimə baxan qızımın üzündəki nigarançılığı qüssə əvəz etsə də mənim gülümsədiyimi görüb, eşitdin nənəmin dediklərini? -deyə əhval-ruhiyyəmizi dəyişməyə çalışır...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

Elnur Niftəliyev,

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyinin İctimaiyyətlə əlaqələr şöbəsinin müdiri.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Uzun müddətdən sonra məni bu qədər dərindən düşündürən və eyni zamanda qürurlandıran bir kitabı - 415 səhifəlik romanı qısa zaman ərzində böyük həvəslə oxudum.

Yazıçı Varisin qələmə aldığı bu non-fiction janrındakı roman (hadisələr uydurulmur, real tarixə, sənədlərə, araşdırmalara əsaslanır)  təkcə bir əsər deyil, həm də böyük zəhmətin, məsuliyyətin bariz nümunəsidir. Arxiv materiallarına istinad edilməsi, müxtəlif mənbələrdən gətirilən iqtibaslar əsərin nə qədər ciddi və sanballı tədqiqat üzərində qurulduğunu göstərir.

Roman Azərbaycan tarixinin ən həssas və ağrılı mərhələlərindən birini - XIX əsrin əvvəllərində İrəvan xanlığının süqutunu və Rusiya imperiyasının Güney Qafqazda həyata keçirdiyi işğal siyasətini tarixi faktlara söykənərək, lakin oxucunu yormayan, axıcı və təsirli bədii dillə təqdim edir. Bu isə əsəri həm maarifləndirici, həm də emosional baxımdan gücləndirir.

Bu kitabı bir oxucu kimi maraqla, bir vətəndaş kimi məsuliyyətlə və ən əsası, dədə-baba torpaqlarına qayıdış ümidini qəlbində yaşadan bir Qərbi azərbaycanlı kimi böyük qürur hissi ilə dəyərləndirirəm.

Xüsusilə sevindirici haldır ki, “İrəvanda xan qalmadı” romanı üç dildə elektron formatda hazırlanaraq beynəlxalq auditoriyaya təqdim olunub. Bu, tariximizin, həqiqətlərimizin dünya miqyasında tanıdılması baxımından son dərəcə əhəmiyyətli və təqdirəlayiq bir addımdır.

Bu cür əsərlər yaddaşı oyadır, kimliyimizi möhkəmləndirir və gələcəyə olan inamımızı daha da gücləndirir.

Cənab prezident, ali baş komandan İlhamƏliyev bu məsələdə əminliyimizi daha da artırır: “Etnik təmizləmə dalğasına məruz qalmış Qərbi azərbaycanlılar öz dədə-baba torpaqlarına qayıdacaqlar. Bunu deməyə əsas verən bir çox amillər var. Əlbəttə ki, Vətən sevgisi, o torpaqlar unudulmayıb və unudulmayacaq, o torpaqları görməyən Qərbi azərbaycanlıların sonrakı nəsilləri Vətən həsrəti ilə yaşayırlar”.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

Bakıda qazax şairinin “Qarabağ” kitabının təqdimatı keçirilib

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bakı ilə Astana arasında məsafə avtomobil yolu ilə 4211 kilometrdir, 60 saatlıq bir yoldur. Amma azərbaycanlı ilə qazax arasındakı məsafə indi, sadəcə, bir qarışdır...

Aprelin 11-də Bakı şəhərində, Milli QHT Forumunun mənzil-qərargahında Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyi (DGTYB) ilə Regional Hüquqi və İqtisadi Maarifləndirmə İctimai Birliyinin (RHİMİB) birgə təşkilatçılığı ilə Qazaxıstan Yazıçılar Birliyinin və DGTYB Məsləhət Şurasının üzvü, şair-publisist Sayat Kamşıgerin “Qarabağ” kitabının təqdimat mərasimi keçirildi.

Tədbiri Azərbaycan–Qazaxıstan dostluq-qardaşlıq münasibətlərinin, eləcə də Türk dünyasında ortaq ədəbi-mədəni platformların inkişafı baxımından əlamətdar hadisə kimi dəyərləndirmək olar.

Tədbirdə giriş nitqi söyləyən DGTYB-nin qurucusu, Milli Məclisin eksperti, portalımızın da redaktoru Əkbər Qoşalı “Qarabağ” kitabının ideya-estetik özəllikləri, müəllifin yaradıcılıq yönü və Qarabağ mövzusunun çağdaş türk ədəbiyyatında qazandığı yeni məzmun qatları barədə ətraflı bilgi verdi.

O, “Qarabağ” kitabını Türk dünyasının ortaq yaddaşının bədii ifadəsi kimi qiymətləndirdi. Əkbər Qoşalı qeyd etdi ki, Qarabağ artıq türk ruhunun, ortaq tarix və taleyin simvoluna çevrilmişdir:

“Bu əsər Türküstandan Qafqaza – böyük qazax çöllərindən Qarabağın zirvələrinə uzanan mənəvi körpü səciyyəsi daşıyır. “Qarabağ” – bütün Türk dünyasının vicdan yaddaşıdır.”

Sonra çıxış edən müəllif Sayat Kamşıger vurğuladı ki, “Qarabağ” əsəri bir ədəbi layihə olmaqla birgə, həm də mənəvi borcun, qardaşlıq duyğusunun və ortaq tarixi yaddaşın poetik ifadəsidir. O, Qarabağ mövzusunun qazax oxucusu üçün də uzaq olmadığını və bu kitab vasitəsilə Azərbaycan həqiqətlərini, Qarabağın ağrılarını və Zəfər tarixini Türküstana bir daha çatdırmaq niyyətində olub.

Tədbirdə çıxış edən Qazaxıstan Respublikasının Azərbaycandakı Səfiri Alim Bayel Qazaxıstan –Azərbaycan münasibətlərinin strateji müttəfiqlik səviyyəsində inkişaf etdiyini vurğuladı; o, mədəni və ədəbi layihələrin dostluq-qardaşlıq münasibətlərin ruhunu daha da möhkəmləndirdiyini bildirdi. Səfir vurğuladı ki, bu cür əsərlər xalqlar arasında mənəvi yaxınlaşmanın ən təsirli vasitələrindəndir.

Səfirin qardaş ölkənin, işğaldan azad olunmuş Azərbaycan torpaqlarında həyata keçirilən quruculuq prosesinə verdiyi dəstək barədə dedikləri alqışlarla qarşılandı.

Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun (BTMİF) aparat rəhbəri, tarix elmləri doktoru Fəxri Valehoğlu (Hacıyev) çıxışında Qarabağ mövzusunun artıq ümumtürk dəyərinə çevrildiyini bildirərək, bu kimi nəşrlərin ortaq mədəni irsin qorunması, təbliği baxımından önəm daşıdığını bildirdi.

QHT-lərə Dövlət Dəstəyi Agentliyinin Müşahidə Şurasının sədri, professor Fuad Məmmədov isə çıxışında vətəndaş cəmiyyəti institutlarının belə təşəbbüslərlə milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasına və beynəlxalq mədəni inteqrasiyaya mühüm töhfələr verdiyini diqqətə çatdırdı.

Tədbirdə iştirak edən digər çıxışçılar da kitabın önəmini müxtəlif aspektlərdən dəyərləndirdilər. RHİMİB koordinatoru Nilufər Lətif, DGTYB başqanı İntiqam Yaşar, Qeyri-Maddi Mədəni İrsin İnkişafına Dəstək İB-nin (QMİDİB) sədr müavini Aydan Yaşar çıxışlarında təşkilatçılıq baxımından bu tədbirin əhəmiyyətini qeyd edərək, belə layihələrin davamlı xarakter almasının vacibliyini vurğuladılar.

Türkoloq professor Nizami Tağısoy əsəri türk poetik düşüncəsinin çağdaş ifadəsi kimi dəyərləndirdi və Qarabağ mövzusunun qazax ədəbiyyatında işlənməsini mühüm ədəbi hadisə kimi səciyyələndirdi.

Aydınlar – ictimai xadimlər, alim və yazarlar – Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun baş direktoru, yazıçı-publisist Varis, professor, şair Rəsmiyyə Sabir, Bakıdakı Türk Ticarət Mərkəzinin rəhbəri Yılmaz Okuklu, diaspor lideri Tərlan Qasımov, “Bayraqdar Media”nın baş redaktor müavini, Əməkdar jurnalist Nadir İsmayılov, AMEA Folklor İnstitutu Beynəlxalq əlaqələr şöbəsinin müdiri Əli Şamil, Qayıdış və Dirçəliş naminə İB sədri Vüqar Qədirov, "Dirçəliş" Gənclərin Psixoloji-Reabilitasiya Mərkəzinin rəhbəri İslam Baxşəliyev, tanınmış jurnalist Etibar Cəbrayıloğlu, yazıçı Etibar Muradxanlı, AMEA N.Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun baş elmi işçisi, fil.ü.f.d. Mərziyyə Nəcəf, Ədəbiyyat İnstitutunun böyük elmi işçisi, fil.ü.f.d. Aytən Qurban, “Çağrı.az”ın baş redaktoru Mübariz Yunus, “Xəzər” Universitetinin əməkdaşı Aynur Qəzənfərqızı, yazıçı Lətifə Oruc öz çıxışlarında kitabın ədəbi-estetik dəyərini, ideya yükünü və Türk dünyasında ortaq mənəvi platformunun formalaşmasına verdiyi töhfəni xüsusi vurğuladılar. Qeyd olundu ki, “Qarabağ” əsəri həm tarixi həqiqətlərin, həm də duyğuların, yaddaşın və milli kimliyin bədii təcəssümüdür.

Tədbirin sonunda Sayat Kamşıgerə Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin İctimai birliklər və dini qurumlar komitəsinin sədri Dr. Fazil Mustafanın adından təşəkkür məktubu təqdim olundu. Eyni zamanda o, RHİMİB, DGTYB, QMİDİB və digər təşkilatlar tərəfindən müəllif fəxri fərmanlarla təltif edildi.

Həmçinin Ümumdünya Ədəbiyyat və İncəsənət Akademiyasının prezidenti Atantay Əkbərovun Azərbaycan yazarları Əkbər Qoşalı, Elşən Əzim, Rəsmiyyə Sabir, Etibar Muradxanlı, İntiqam Yaşar, habelə “Qarabağ”ın önsöz yazarı - RHİMİB sədri Arzu Bağırovaya, kordinatoru Nilufər Lətif və rəyçisi Tariyel Əhmədova ünvanladığı “Təşəkkürnamə”ləri Səfir Alim Bayel, BTMİF aparat rəhbəri Fəxri Valehoğlu, Prof.Dr. Fuad Məmmədov və Sayat Kamşıger sahiblərinə təqdim etdi.

Təqdimat mərasimi göstərdi ki,

“Qarabağ” kitabı Azərbaycan həqiqətlərinin Qazaxıstanda, Türküstanda bədii ifadəsi kimi özünəxas ədəbi-siyasi, mənəvi önəm daşıyır və bu kimi təqdimatlar ortaq mədəni yaddaşın möhkəmləndirilməsi yönündə əhəmiyyətli iş kimi qiymətləndirilir.

Tədbir iştirakçılar arasında fikir mübadiləsi və xatirə şəkillərinin çəkilməsi ilə başa çatdı.

Sayat bəy tədbir iştirakçılarının bir neçəsinə qazax araqçını hədiyyə etmişdi deyə bir anlıq sərhədlər itmiş, məkanlar dəyişmişdi sanki. Sanki bu toplantı elə qazax ellərində baş tuturdu.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Azərbaycan kinosunda kiçik obyektlərin böyük mənalar daşıdığı filmlər azdır. 1958-ci ildə ekranlaşdırılan “Kazbek qutusu” isə məhz belə ekran əsərlərindən biridir. Zahirdə sadə bir qutunun ətrafında cərəyan edən hadisələr, əslində insan taleyi, etibar və məsuliyyət məsələlərini dərin psixoloji çalarlarla təqdim edir.

Filmin rejissoru Rəşid Atamalıbəyov Azərbaycan kinosunun ilk nəsil rejissorlarından biridir və onun filmlərində insan xarakterinin incəlikləri, məişət və sosial münasibətlər ustalıqla göstərilir. “Kazbek” qutusu da bu ənənənin parlaq nümunəsidir.

Kiçik qutunun böyük sirri

Filmin süjeti sadə görünür: bir qutu kənd və şəhər arasında gedib-gələn, fərqli insanları birləşdirən vasitədir. Lakin bu qutu sadəcə əşyadan ibarət deyil. Onun içində saxlanılanlar insanlara etibar, məsuliyyət və bəzən də hiyləgərlik haqqında dərs verir.

Qutu hər kəs üçün fərqli mənaya malikdir: kimisi onu əhəmiyyətli mal kimi görür, kimisi isə içindəki sirrin insanları sınağa çəkəcəyini anlayır. Filmin qəhrəmanları bu qutu vasitəsilə öz xarakterlərini, cəsarətlərini və zəifliklərini ortaya qoyurlar.

İnsan və məsuliyyət

Rejissor Rəşid Atamalıbəyov qutunun ətrafında cərəyan edən hadisələri dramatik kulminasiyalarla deyil, sadə, amma təsirli insan qarşılıqlı münasibətləri vasitəsilə göstərir. Burada hər baxış, hər söz, hər qərar bir obrazın daxili dünyasını açır.

Qutunun ətrafında baş verən hadisələr tamaşaçını düşündürür: insan etibar edilən şeylərlə necə davranır, məsuliyyətini yerinə yetirirmi, yoxsa öz maraqlarını üstün tutur?

Azərbaycan kinosunda yeri

“Kazbek qutusu” Azərbaycan kinosunda sosial-psixoloji və ailə dramını birləşdirən filmlərdən biridir. Film sadə bir predmet üzərində qurulsa da, insan xarakterinin mürəkkəbliyini, icma içindəki münasibətləri və mənəvi dilemmanı göstərir.

Filmin qəhrəmanları yalnız qutunu deyil, həm də öz vicdanlarını sınayırlar. Bu da filmin əsas mesajını verir: bəzən kiçik hadisələr və obyektlər insanın daxili dünyasını ən çox üzə çıxaran amillər ola bilər.

Yekun

Bir qutu kiçik görünə bilər. Amma onun ətrafında baş verən hadisələr böyük həyat dərsi verir.

“Kazbek qutusu” bizə xatırladır:

Bəzən kiçik şeylər insanın xarakterini, vicdanını və cəmiyyət içindəki rolunu ən açıq şəkildə göstərir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

Qahirənin dinamikasını və onun sivilizasiyalar arasında körpü rolunu əks etdirən zəngin mədəni mühitdə - Misirdəki British University in Egypt-də “Mədəniyyət və ədəbiyyat… xalqlar arasında əməkdaşlıq körpüsü” adlı yüksək səviyyəli beynəlxalq simpozium keçirib. Tədbir Misirdən və dünyanın müxtəlif ölkələrindən tanınmış alimləri, mütəfəkkirləri və yaradıcı şəxsləri bir araya gətirib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Dünya Yazıçılar Təşkilatından (WOW) verilən məlumata görə, simpoziumu İncəsənət və humanitar elmlər fakültəsinin dekanı professor doktor Şadiya Fahim açaraq, qlobal çağırışların artdığı bir dövrdə akademik qurumların mədəni dialoqun inkişafındakı rolunu vurğulayıb. O qeyd edib ki, mədəniyyət sadəcə bilik sahəsi deyil, siyasi və dil sərhədlərini aşaraq xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşma yaradan fundamental insani dəyərdir.

Onun sözlərinə görə, ədəbiyyat xalqların vicdanının aynası kimi tarix boyu cəmiyyətlərin təcrübə və arzularını ifadə edib. Şekspir, Tolstoy kimi dahilərin yaradıcılığı isə nəsillər boyu insan şüurunun formalaşmasına təsir göstərən əbədi nümunələr kimi qiymətləndirilib.

Simpoziumda Çin Araşdırmaları Mərkəzinin direktoru professor doktor Həsən Raqab və Ərəb İqtisadi Birliyi Şurasına bağlı Kadr Hazırlığı Ərəb İttifaqının prezidenti doktor Diyaa Helmi əl-Feki də iştirak ediblər. World Peoples Assembly adından tədbirə şairə Marqarita Al (Dünya Yazıçılar Təşkilatının prezidenti) və təşkilatın media məsələləri üzrə vitse-prezidenti, Afrika Jurnalistlər Konqresinin baş katibi doktor Əşrəf Əbu əl-Yazid qatılıblar.

Professor Həsən Raqab çıxışında dili sivilizasiyalararası yaxınlaşmanın əsas vasitəsi kimi dəyərləndirib. O vurğulayıb ki, dillərin öyrənilməsi yeni intellektual və mədəni dünyalara çıxış yaradır, stereotipləri aradan qaldırır və xalqlar arasında qarşılıqlı hörməti gücləndirir.

Doktor Diyaa Helmi əl-Feki isə mədəniyyətin insanın formalaşmasındakı roluna dair geniş baxış təqdim edərək bildirib ki, əsl inkişaf maddi resurslardan deyil, insanın düşüncə və mənəvi dünyasından başlayır. O, ədəbiyyat, poeziya, teatr və tərcümənin insan şüurunun formalaşmasında mühüm rol oynadığını qeyd edərək Naguib Mahfouz, Kahlil Gibran və Victor Hugo kimi müəllifləri nümunə göstərib.

Beynəlxalq kontekstdə çıxış edən şairə Marqarita Al mədəniyyət və ədəbiyyatı “yumşaq güc” kimi xarakterizə edərək bildirib ki, onlar siyasətin bacarmadığı nəticələrə nail ola bilir. O, müasir dünyanın qarşılıqlı etimad və anlaşmanı gücləndirən mədəni diskursa ciddi ehtiyac duyduğunu vurğulayıb.

O, həmçinin “Dünya xalqlarının dilləri onilliyi” (2026–2035) təşəbbüsünü irəli sürərək 2026-cı ilin rus dili, 2027-ci ilin isə ərəb dili ili kimi qeyd olunmasını təklif edib.

Bundan əlavə, “Biz bir planetin insanlarıyıq” adlı ikidilli antologiyanın nəşrini və “İki dil… bir ruh” adlı müqayisəli elmi tədqiqatı əhatə edən Rusiya–Misir birgə mədəni layihəsi təqdim olunub.

Doktor Əşrəf Əbu əl-Yazid çıxışında tərcümənin yalnız dil çevrilməsi deyil, mətnin yeni mədəni mühitdə yaradıcı şəkildə yenidən qurulması olduğunu vurğulayıb. O, xüsusilə Abdulla Tukay yaradıcılığının ərəb dilinə tərcüməsini qeyd edərək bunu mədəniyyətlər arasında real körpü kimi dəyərləndirib.

Tədbir çərçivəsində “Dünya xalqlarının dilləri onilliyi”nin Misirdə həyata keçirilməsi üzrə fəaliyyət planı da təqdim olunub. Bu plan beynəlxalq konfransların təşkili, nəşriyyat və tərcümə layihələrinin icrası, eləcə də görkəmli mədəniyyət xadimlərinin mükafatlandırılmasını nəzərdə tutur.

Həmçinin, Dünya Yazıçılar Təşkilatının bir sıra üzvləri təltif edilib və təşkilata yeni üzvlərin qəbulu açıq elan olunub.

Simpozium çərçivəsində keçirilən mükafatlandırma mərasimi mədəni dialoqa töhfə verən şəxslərə ehtiramın ifadəsi kimi yadda qalıb. Professor doktor Şadiya Fahim, şairə Marqarita Al, professor Həsən Raqab və doktor Əşrəf Əbu əl-Yazid müxtəlif mükafatlarla təltif olunublar.

Marqarita Al doktor Diyaa Helmi əl-Fekini Dünya Yazıçılar Təşkilatının medalı ilə mükafatlandırıb. Bu addım mədəniyyətin qarşılıqlı tanınma və hörmət üzərində qurulduğunu bir daha nümayiş etdirib.

Simpozium üç dildə — ərəb, ingilis və rus dillərində keçirilib və geniş auditoriya tərəfindən böyük maraqla qarşılanıb.

Bu cür görüşlər gələcək mədəni əməkdaşlığın inkişafı baxımından mühüm addım kimi qiymətləndirilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

ŞAİR BARAT VÜSALIN 75 İLLİYİNƏ ÖN SÖZ

Səbinə Yusif,

“Qazax-Xeyriyyə” İctimai Birliyinin mətbuat katibi,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Açan bənövşələrin

Hamsımı qoxulanıb,

Bir gülün sinəsində

Neçə bülbülün oxu...

Ürəyi dolu kəndim

Bülbüldü, oxumayıb,

Aşıq məclisi - yazda

Aparıb şirin yuxu,

Mənim şeir dəftərim

Burda itib, burda, bax!

              Barat Vüsal

Bizim uşaqlığımız duyğusal anlarla yadda qalıb. Ailəmizdə saza-sözə, şeirə, ədəbiyyata həmişə önəm verilib. Uzun müddətdir duyğularımla baş-başa qalmağa macalım yoxdur. Nə də duyğularımı sözün yaddaşına köçürməyə vaxt tapa bilirəm. Şəhərin gecələri... Nəyisə dinləyib, xatırlamağa çalışırsan. Qara təkərlərlə boz asfaltın birgə addım səsləri gecənin sükutunu pozur.  Bu addım səsləri gah səndən bir az uzaqlaşır, gah da düz qulağının dibində eşidilir.

Bir anlıq da olsa, şəhərin səs-küyündən qaçmaq istədim. İstədim özümü kənddə hiss edəm. Lap illər öncəki kimi. Lap uşaqlıqdakı kimi. "O yer" dediyimiz bağımızda anamın zəhmətkeş əlləri ilə gözəlləşən, səliqə-səhmanlı əkilən o yerlərə (o illərə) qayıtmaq istədim. Dayılarım da ora - öz bağlarına gələrdilər. İşləyər, yorular, axşama doğru hərə yavaş-yavaş yır-yığış edib, evə doğru tələsərdi. Bir-birinə “yorulmayasan”, deyib salamlaşanda, “sağ olun”, deyib sağollaşanda belə böyük-kiçik yerini gözləyərdilər.

Axşamüstü mal-qara örüşdən qayıdardı. Uşaq idim, qorxurdum inəkdən, camışdan. Bəzən elə olurdu, kəndin o başından mərkəzinə kimi mal-qara ilə birlikdə yol gəlirdik.

Yorulurdum. O yerə getməyəcəm deyirdim. Ancaq yenə də gedirdim. Bir vaxt gəldi. Artıq o yerə də az-az getdik. Böyüklər yaşlandılar, uşaqlar böyüdülər, ali təhsil aldılar, arzularının arxasıyca getdilər.

Yaşımız uyğun olduğu üçün Akif dayımın qızı Ayişə ilə söhbətimiz bir idi. Ayişəgilə gedirdim, ordan da qoşalaşıb Barat dayıgilə gedirdik. Maraqlı olurdu görüşümüz. Barat dayı ədəbi görüşlərindən danışırdı. Elə olurdu ki, saz ifa edirdi. Bəzən bir neçə şeir deyirdi:

Ömrü boyu qaçmışam,

Dərdə dərman olmağa.

Hazırsanmı de görüm,

Yurda qurban olmağa?!

Yolları kəsməliyik,

Düşməni əzməliyik.

Hər an tələsməliyik,

Biz "qana qan!" olmağa!

Ömür gödək, gün gödək,

Vətən kimi ömür edək.

Kim gedir, gəlsin gedək

Azərbaycan olmağa!

 Biz də maraqla dinləyərdik. Hər kəlməsindən ibrət alardıq. Biz Barat dayıgildə nə istəsək edə bilərdik. Bircə onun yaradıcılıq otağına, bir də yazı stoluna toxunmaq olmazdı. Nərgiz bibi həmişə deyirdi ki, "nə istəyirsiniz edin, bircə Baratın yazı stoluna toxunmayın". Artıq Barat dayının qaydalarını bilirdik.

 Yaz olanda o ünvanda əyləşib dayımın çöldən yığıb gətirdiyi bənövşələri əzizləyərdik. Yazın burnu yenicə görünəndə Ayişə deyirdi ki, "Barat əmi bu gün yenə bənövşə yığıb". Barat dayının evi bizim həm də bənövşəylə görüş yerimiz idi. Qaça-qaça gedirdik ki, təzəcə dərilən bənövşələri qoxlaya bilək.

Bu il yenə də getdik Barat dayıgilə. Dayım yenə də təbiət qoynunda idi. Bizi Nərgiz bibi qarşıladı. Yenə də qeyri-ixtiyari həmişəki yerdə əyləşdim. Bu dəfə qızlarım məndən öncə gördülər bənövşəni: "Ana, bənövşə".

Bənövşələri tez əlimə götürdüm. Kimləri, nələri xatırlamadım ki...

Qara saçlı, ötkəm baxışlı, zəhmli dayımla qarşılacağımı gözlədim. Başımı qaldırıb baxanda qarşımda Qocaman, Ağsaçlı, Müdrik Şair dayanmışdı. Təkcə əlindəki bənövşələr öz uşaqlığını hələ də qoruyub saxlamışdılar. Yenə də həmişəki uşaq təbəssümü ilə baxıb gülümsünürdülər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Ötən gün Azərbaycanın milli musiqi mədəniyyətində silinməz izlər qoymuşn, səsində Qarabağın ətri və kədəri birləşən unudulmaz muğam ustası, şəhid xanəndə Şahmalı Kürdoğlunun anadan olmasının 97-ci ildönümü tamam oldu. Bu əlamətdar gün münasibətilə Ağdamın Qiyaslı kəndinin bir qrup ziyalısı, kənd sakinləri və sənətsevərlər ustad sənətkarın məzarını ziyarət edərək onun əziz xatirəsini dərin ehtiramla yad etdilər.

Şahmalı Kürdoğlu (Şahmalı Hacıyev) təkcə mahir bir ifaçı deyil, həm də öz canını vətən torpağına fəda edən bir fədakarlıq rəmzidir. 1929-cu ildə dünyaya göz açan ustad, ömrünü muğamın saflığına, xalq mahnılarının təbliğinə həsr etmişdi. Lakin onun həyat hekayəsi həm də böyük bir faciənin və qəhrəmanlığın silsiləsidir. 1992-ci ilin noyabrın 6-da mənfur düşmənin açdığı atəş nəticəsində Şahmalı Kürdoğlu və onun azyaşlı oğlu Şahıməli birlikdə şəhidlik zirvəsinə ucaldılar. Bu hadisə Azərbaycan mədəniyyət tarixinə ən ağrılı səhifələrdən biri kimi həkk olundu.

Məzar önündə çıxış edən ziyalılar Şahmalı Kürdoğlunun sənət yolundan bəhs edərək bildirdilər ki, onun ifasında "Şahnaz", "Segah", "Bayatı-Şiraz" kimi muğamlar tamam başqa bir ruhda səslənirdi. Onun səsi Qarabağın uca dağlarından, sərin bulaqlarından süzülüb gələn bir hikmət xəzinəsi idi. Ziyarətçilər qeyd ediblər ki, ustadın şəhid olması Azərbaycan muğam sənəti üçün böyük itki olsa da, onun qoyub getdiyi irs və vətənpərvərlik nümunəsi gənc nəsil üçün hər zaman mayak rolunu oynayacaqdır.

Tədbir zamanı məzarın üzərinə tər çiçəklər düzüldü, ruhuna dualar oxundu. Ziyarətə gələnlər sənətkarın məzarı başında dayanan, üzərində "Cənnətdəki mövludun mübarək" yazılmış lövhənin qarşısında kədər və qürur hisslərini bölüşdülər. Bu mənzərə xalqın öz sənətkarına, öz şəhidinə olan sonsuz sevgisinin bariz nümunəsidir. Otuz illik işğaldan sonra artıq bu ziyarətlərin azad Qarabağ torpaqlarında gerçəkləşməsi Şahmalı Kürdoğlu kimi sənətkarların ruhunun artıq şad olduğundan xəbər verir.

Şahmalı Kürdoğlu öz nəfəsi, üslubu və şəhidlik zirvəsi ilə Azərbaycan musiqi tarixində əbədiyaşarlıq qazanıb. Onun 95 illik yubileyi sadəcə bir təqvim günü deyil, həm də milli kimliyimizə, mədəniyyətimizə və torpağımıza olan bağlılığımızın nümayişidir. Qiyaslı kənd camaatının bu nəcib addımı bir daha sübut edir ki, xalqın qəlbində taxt qurmuş sənətkarlar heç vaxt unudulmur və onların xatirəsi nəsillərdən-nəsillərə ötürülərək yaşayacaqdır.

Allah ustad xanəndəyə və onunla birlikdə şəhid olan balaca Şahıməliyə rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)