Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

 

Mədəniyyət Nazirliyi tabeliyində fəaliyyət göstərən Azərbaycan Respublikasının Kino Agentliyi (ARKA) tərəfindən dəstəklənən “Tənha insanın monoloqu” filmi Brive Film Festivalın əsas müsabiqə proqramına seçilib. Ekran əsəri ARKA-nın dəstəyi ilə “Shahdagfilm” studiyasında istehsal olunub.

 

2004-cü ildə əsası qoyulan və Fransada keçirilən Brive Film Festivalı yalnız 30–60 dəqiqəlik ortametraj filmlərə həsr olunmuş dünyanın ilk ən nüfuzlu festivalıdır. Festival əvvəlcə yerli formatda təşkil olunmuşdur, 2010-cu ildən Avropa, 2018-ci ildən isə beynəlxalq müsabiqə kimi fəaliyyət göstərir.

Festival proqramı çərçivəsində müsabiqə ilə yanaşı xüsusi nümayişlər, serial təqdimatları, peşəkar görüşlər və pitçinq sessiyaları təşkil olunur.

Psixoloji ailə dramı janrında olan “Tənha insanın monoloqu” filmi müharibənin insan talelərinə təsirini və ata-oğul münasibətlərini mərkəzə alır.

Filmin rejissoru və ssenari müəllifi Emin Əfəndiyev, operatoru Daniel Quliyev, prodüseri Sərvər Bayramov, rəssamı Arif Niftiyev, bəstəkarı Azər Hacıəsgərlidir. Baş rolları Mahir Dərviş və Elşən Əsgərov canlandırıblar.

Qeyd edək ki, film bundan əvvəl Banqladeşdə keçirilən 24-cü “Dəkkə” Beynəlxalq Film Festivalının “Asiya film müsabiqəsi” bölməsində “Ən yaxşı rejissor” nominasiyasında mükafata layiq görülüb.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.04.2026)

Nigar Xanəliyeva,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi

 

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə həyata keçirdiyi Türk xalqlarının mədəniyyəti layihəsində növbəti görüşümüzdür. Mövzu musiqidir.

Türk musiqisi dünyanın müxtəlif guşələrində yaşayan Türk xalqlarının mədəniyyətini, həyat tərzini və tarixi ənənələrini özündə birləşdirən zəngin və çoxşaxəli bir sahədir. Orta Asiyanın geniş bozqırlarından, Anadolunun mədəni zənginliklərinə qədər Türk xalqlarının musiqisi bir-birinə bənzəyən, amma hər birinin özünəməxsus xarakteristikaları ilə fərqlənən elementlərə malikdir. Bu yazıda ümumtürk musiqisi və Türk xalqlarının musiqi ənənələrini araşdıracağıq, xüsusilə də onların tarixi, formaları, alətləri və sosial funksiyalarını nəzərdən keçirəcəyik.

 1. Türk musiqisinin tarixi kökləri və mədəniyyətə təsiri

Türk musiqisinin kökləri çox qədim zamanlara Orta Asiyada göçebe (köçəri) həyat tərzi sürən Türk xalqlarının mədəniyyətinə gedib çıxır. Bu dövrdə musiqi həm gündəlik həyatın bir hissəsi, həm də ritualların bir parçası olaraq inkişaf etmişdir. Göçebe türklər təbiətlə sıx əlaqədə olmuş və bu əlaqə musiqiyə də yansımışdır. Musiqi alətləri çox vaxt təbiətdə tapılan materiallardan hazırlanırdı, məsələn, bendir (böyük bir çəng) və dutar (iki simli bir alət) kimi alətlər tez-tez istifadə olunurdu.

Türk musiqisi həm də şifahi ənənəyə dayanırdı və musiqi söz və rəqslə birlikdə mədəniyyətin bir hissəsi kimi nəsildən-nəslə ötürülürdü. Dastanlar, əfsanələr və qəhrəmanlıq hekayələri musiqi vasitəsilə təqdim edilirdi.

  2. Türk musiqisinin ümumi xüsusiyyətləri

Bütün Türk xalqlarında ortaq elementlərə malik olsa da, hər bir xalqın musiqisində özünəməxsus təsirlər və fərqliliklər mövcuddur. Bu xüsusiyyətlər arasında bəzi ümumi cəhətlər belədir:

• Maqam və melodiya: Türk musiqisi, əsasən, maqam adlı melodiya quruluşu üzərində qurulmuşdur. Maqam- müəyyən bir melodik xəttin təkrarı və dəyişməsi ilə irəliləyən musiqi quruluşudur və bütün Türk xalqları tərəfindən istifadə edilir.
• Ritm və usul: Türk musiqisində ritm və usul anlayışları çox önəmlidir. Usul- musiqinin ritmik ölçüsünü təyin edən bir quruluşdur və bir çox Türk xalq musiqisində özünəməxsus usul növləri mövcuddur.
• Musiqi alətləri: Türk musiqisi çox müxtəlif musiqi alətləri ilə ifa olunur. Ən geniş yayılmış alətlər arasında ney, kemençe, bağlama, dutar, tar, kanun, bendir və zurna kimi alətlər yer alır. Hər bir Türk xalqının özünə məxsus musiqi alətləri də var.
• Söz və musiqi əlaqəsi: Türk musiqisində, xüsusilə, xalq musiqisi və dastan musiqisi sahələrində musiqi və söz bir arada mövcud olur. Müəyyən melodiyalar üzərində danışılan hekayələr və şeirlər musiqiyə əlavə olunur. Bu ənənə həm də Türk musiqisinin təbii və emosional dərinliyini artırır.

3. Türk xalqlarının musiqi ənənələri

Türk musiqisi müxtəlif coğrafiyalarda yaşayan bir çox Türk xalqının mədəniyyətindən təsirlənərək inkişaf edib. Aşağıda bəzi Türk xalqlarının musiqi ənənələrinə nəzər salaq:

3.1. Azərbaycan musiqisi

 Azərbaycan musiqisi Türk musiqisinin ən zəngin və qədim ənənələrindən biridir. Azərbaycan musiqisi həm klassik, həm də xalq musiqisi janrlarında zəngin irsə malikdir. Azərbaycan musiqisində tar, kamança, balaban, zurna və gaval kimi alətlər geniş istifadə olunur.

Azərbaycan musiqisində muğam adı verilən xüsusi bir improvizasiya ənənəsi vardır ki, bu, Türk dünyasında ən yüksək musiqi sənəti formalarından biri sayılır. Muğam, təkcə musiqi deyil, həm də bir dünya görüşü və ruhən yüksəlmə prosesidir.

3.2. Türkü və “Türk halk müziği”

Türk halk musiqisi, Türk xalqının ənənələrini, tarixini və gündəlik həyatını musiqi vasitəsilə ifadə edir. Türkü, sadə melodiyalar və şeirlərlə xalqın hekayələrini danışır. Bağlama və cura kimi alətlər bu musiqidə geniş yayılmışdır.

Türk halk musiqisinin ən əhəmiyyətli janrlarından biri olan bozlak və horon kimi rəqslər də musiqi ilə sıx əlaqəlidir. Bu rəqslər və mahnılar, Türk kəndlərində və şəhərlərində insanların birləşməsi və sosial əlaqələrin qurulması baxımından mühüm rol oynayır.

3.3. Qazax musiqisi

Qazax musiqisi Türk dünyasının ən qədim və zəngin musiqi ənənələrindən biridir. Qazax musiqisi həm xalq musiqisi, həm də klassik musiqi janrlarında inkişaf edib. Bu musiqi bozkır mədəniyyəti və göçebe həyat tərzi ilə sıx bağlıdır. Qazax musiqisinin əsasını təşkil edən maqamlar, melodiyalar və ritmik strukturlar xalqın tarixi və gündəlik həyatını əks etdirir.

Qazax musiqisində dombra, qobız (qopuz), kemençe və bendir kimi musiqi alətləri geniş istifadə olunur. Dombra Qazax musiqisinin ən tanınmış alətidir və həm instrumental, həm də vokal ifalarda geniş yer tutur.

Qazax musiqisinin ən vacib xüsusiyyətlərindən biri olan improvizasiya, musiqinin canlı və təbii bir hissə olmasına imkan verir. Qazaxların türkü və dastan ənənələri də musiqilərində özünü göstərir, xüsusən, Manas dastanı və digər epik hekayələr musiqi ilə təqdim edilir.

Qazax musiqisi həm də ritmik oyunlar və rəqslərlə sıx əlaqəlidir, bu da onun sosial funksiyalarını gücləndirir. Musiqi, xalqın birləşməsinə və əlaqələrini qurmasına kömək edir.

3.4. Özbək Musiqisi

 Özbək musiqisi daha çox klassik və xalq musiqisi janrlarında inkişaf etmişdir. Tanbur, dutar və kamança kimi alətlər Özbek musiqisində çox yaygındır. Shashmaqom adlanan özbək musiqi ənənəsi, bu xalqın musiqisinin əsas hissəsini təşkil edir və maqam sistemi üzərində qurulmuşdur.

3.5. Tatar musiqisi

 Tatar musiqisi də çox zəngin və mədəniyyətə bağlıdır. Tatar xalq musiqisi xalqın həyatını, təbiətini və tarixi hadisələri əks etdirən melodiyalar üzərində qurulub. Qarmon, dombra və balaban kimi alətlər Tatar musiqisinin əsas alətləridir. Tatar xalq mahnıları isə çox vaxt epik xarakter daşıyır.

3.6. Qırğız musiqisi

 Qırğız musiqisi çox zaman dastan və epik elementlərlə zəngindir. Manas dastanı Qırğız musiqisinin mərkəzində durur. Dombra və komuz kimi alətlər, bu musiqidə əsas yer tutur. Qırğız musiqisi, həmçinin, türkü və oyatmalar ilə də tanınır.

Türk musiqisi çox geniş və zəngin bir ənənəyə malikdir. Hər bir Türk xalqı öz musiqisini yaratmış, lakin bu musiqi əsərləri ümumi bir mədəni əlaqəyə əsaslanır. Musiqi alətləri, melodiya və ritm elementləri Türk xalqları arasında ortaq bir dil yaradır, eyni zamanda hər bir xalqın mədəni kimliyini də özündə yaşadır. Türk musiqisi həm keçmişin, həm də müasir dövrün mədəniyyətlərinin birləşdiyi, dinamik və dəyişkən bir sahədir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.04.2025)

 

 

 

Aprelin 8-də Hədəf Şirkətlər Qrupunun qurucu direktoru, “Turan Balabilgə Akademiyası”nın prezidenti Şəmil Sadiq Xalq şairi, ictimai xadim Sabir Rüstəmxanlı ilə görüş keçirib.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Hədəfdən verilən məlumata görə, görüş zamanı Şəmil Sadiq Sabir Rüstəmxanlının ölkəmizin, eləcə də türk dünyasının ictimai-siyasi, ədəbi-mədəni həyatındakı səmərəli fəaliyyəti və xidmətlərindən söz açıb.

 

Şəmil Sadiq qeyd edib ki, Sabir Rüstəmxanlı uzun illərdir türk dünyasının mənəvi birliyinin möhkəmlənməsi, ortaq dəyərlərin qorunması və təbliği istiqamətində ardıcıl fəaliyyət göstərən görkəmli ziyalılardandır. O, həm yaradıcılığı, həm də ictimai fəaliyyəti ilə türk xalqları arasında mədəni və ideoloji bağların güclənməsinə mühüm töhfələr verib.

O, Naxçıvanın təbii daş duzundan hazırlanmış, üzərində Orxon-Yenisey əlifbası həkk edilmiş Turan Balabilgə Akademiyasının ilk mükafatını – “Turan bilgəsi”ni Sabir Rüstəmxanlıya təqdim edib.

Eyni zamanda bildirilib ki, Sabir Rüstəmxanlı “Turan Balabilgə Akademiyası”nın fəxri üzvü seçilib.

Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlı təqdim olunan mükafata və göstərilən diqqətə görə təşəkkürünü bildirib. O, Turan Balabilgə Akademiyasının yaradılmasını Türk dünyasının ortaq dəyərlərinin, tarixinin və mədəni irsinin öyrənilməsi və təbliği baxımından mühüm təşəbbüs kimi qiymətləndirib.

Sabir Rüstəmxanlı qeyd edib ki, bu kimi təşəbbüslər Türk dünyasının elmi, mədəni və mənəvi bağlarının möhkəmlənməsinə xidmət edir. Xalq şairi Turan Balabilgə Akademiyasının gələcək fəaliyyətinə uğurlar arzulayıb, akademiyanın türk xalqlarının ortaq düşüncə və bilik məkanının formalaşmasına töhfə verəcəyinə inandığını vurğulayıb.

Eyni zamanda, Sabir Rüstəmxanlı Hədəf Liseylərinin fəaliyyətini yüksək qiymətləndirərək, bu təhsil ocaqlarının gənc nəslin milli ruhda, savadlı və dünyagörüşlü yetişməsində mühüm rol oynadığını bildirib.

Xalq şairi göstərilən diqqətə və təqdim olunan mükafata görə Turan Balabilgə Akademiyasına, Hədəf Şirkətlər Qrupuna və layihənin təşəbbüskarlarına minnətdarlığını ifadə edib.

Qeyd edək ki, “Turan Balabilgə Akademiyası” ötən il dekabrın 5-də Bakıda təsis olunub. Birinci Türkoloji qurultayın 100 illiyi ərəfəsində keçirilən təsis tədbirində türk dövlətlərindən görkəmli ziyalılar, elm və ictimaiyyət nümayəndələri, deputatlar və digər fəxri qonaqlar iştirak ediblər. Təsis iclasına Azərbaycanla yanaşı Türkiyə, Qazaxıstan, Özbəkistan, Türkmənistan, Qırğızıstan, Şimali Kipr Türk Cümhuriyyəti, Makedoniya və Moldovadan olan nümayəndələr qatılıblar.

Hüquqi şəxs statusuna malik olmayan akademiyanın fəaliyyətinə təşkilati və metodiki dəstək Hədəf Liseyi tərəfindən təmin olunur. Hazırda akademiya 6 bölmə üzrə fəaliyyət göstərir. Akademiyada  təlimlər keçirilir və araşdırmalar aparılır.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.04.2026)

Ülviyyə Əbülfəzqızı, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi Layihələr şöbəsi

 

Salam, "Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının dəyərli izləyiciləri, xoş gördük.

"Ruhun pıçıltısı" rubrikamızda biz şeir dünyasında addımlayacağıq. Real dünyanı unudub poeziyanın açdığı o sirli qapıdan keçəcəyik.

 

Bu gün o sirli qapını üzümüzə unudulmaz şair Fikrət Sadıq yadigarı, öz nitqi ilə xalqının ürəyini fəth edən Orxan Fikrətoğlunun sevimli bacısı - yazıçı, publisist, müəllim, gözəl Ruha sahib xanım Aysel Fikrət açacaq.

Buyurun, biz Sizə Aysel xanımın şeirlərini təqdim edirik:

 

 

ƏLLİ YAŞIN ŞEİRİ

 

Yuxuma da gəlməmişdi bu ömrüm,

Nə Yaradan, nə anam səs etmədi.

Yüz adam yığışıb ev tikdi sözdən,

Heç biri həmin o bir kəs etmədi.

 

Mənə də yetmədi ömrün get-gəli,

Təyyarə həsrəti, qatar var-gəli.

Madam ki, əvvəldən son ucu bəlli,

Onunçun ardıyca düşüb getmədim.

 

Yalan ayaq tutdu, gəzdi dörd yanı,

Doğru min ildir ki, gendən boylanır.

Nə sevgi, nə həsrət, nə düz, nə əyri —

Adam bilə-bilə belə aldanır.

 

Dünya yalan yerdir, doğruya bürün,

Bunu anlayırsan, yəqin bilirsən.

Soyuqdu, buz kəsib vurduğun düyün,

Düyünü çözülməz, necə sürünsən...

 

Günəşə sevindim – "dəli" dedilər,

Buluda ağladım – "bəlli" dedilər.

İstədim uşaq tək küsüm dünyadan –

"Yaşın gəlib çatıb əlli", – dedilər.

 

 

GERİYƏ BAXINCA…

 

Yer- göy guruldadı,

ayrılıq saldı.

Yuxular qarışdı biri-birinə

Anamın gözləri, həsrət yarpağı.

Örtdüm ürəyimi qapı yerinə.

 

Mən daha gülmürəm, əvvəlki kimi

Əvvəl dilim susdu,

sonra ürəyim.

Durmadan oxunan

nəğmə səsini,

Daha eşitmirəm

Bir gör neylədim.

 

Bulaq tək çağlayan sevgi də

getdi

Gözünə baxmağa qorxduğum o da

Kimi uydurmuşdum, bir anda itdi

Daha bulud oldum

İnsan donunda.

 

Gözümü açandan qorxdum dünyadan,

Ürəyimə daman başıma gəldi.

Mən deyəsən daha,

geriyə baxıb.

Allaha şükür edən

yaşıma gəldim.

 

 

SUALLAR

 

Sənin son eşqinin son qığılcımı,

düşdü evimizə, od saldı, bildin?

Sən də hər an gülüb, göz yaşlarını,

uzaqda hər kəsdən gizlincə sildin?

 

Sənin neçə kərə sevgi sandığın,

Yad külək seli tək tanıdığın var?

Bütün  olanların yerində qalan,

Yaran necə olub? yenə,

ümid var?

 

Gözündə kədərdən yuva salanlar,

Hərdən döngələrdən çıxır yoluna?

Birdən  xəyalların insana dönüb,

Yol getdiyin yerdə girir qoluna?

 

Sənin də ömründə pillə-pillədir,

Sevgi, dərd, ayrılıq və ondan ötə?

Heç gördünmü sən də insan cildində

Sevdiyin yad kimi yanından ötə?

 

Sənin də yolunda duman oldumu,

ürəyini didən xatirələrin?

Yaşın necə keçdi, necə qocaldin?

Sən də mənim kimi görə  bilmədin?

 

Sənin son eşqinin, son qığılcımı,

düşdü evimizə, od saldı, bildin?

Sən də hər an gülüb, göz yaşlarını,

uzaqda hər kəsdən gizlincə sildin?

 

 

GƏRƏKSİZ

 

Uça bilsən həyəcandan,

bunun adı ucalmaqsa,

bu dünyada yaşamaqçün

sevinc varsa —

qəm də gərək.

 

Qollarını qanad kimi yana sərsən,

ayrılığa gücün ilə sinə gərsən,

ruhun zilə çıxan vaxtı fərəhlənsən —

bu nəğmədə

bəm də gərək.

 

Ömrün başdan-başa yolsa,

bu yollarda çox yorulsan,

deməyib içinə sussan —

kəlmələrin

dəmdə gərək.

 

Bu dünyada nə işin var?

Bu günün var, keçmişin var.

Gərək deyilsən cahana —

bu nə sirrdir? gərəksizsən,

Həm də gərək.

 

 

O ZAMAN

 

O nağılı məndən yaxşı bilirsən,

Gərək sonu elə bu cür bitirdi.

Hamı vardı nağılın əvvəlində,

Sonra hamı birdən birə itirdi.

 

Ağacların şah vaxtıydı o zaman,

Meyvələrin saf vaxtıydu o zaman.

Bəxt gülünün çiçəklənən cağıydı,

Ürəyimin rah vaxtıydı o zaman.

 

Sən də vardın qocamandın, böyükdün,

Nə ağrıydın, nə cəzaydın nə yükdün.

Çox sonralar dönub belimi bükdün,

Sevgimin padşah vaxtıydı o zaman.

 

 

DƏN

 

Saçlarıma ulduz kimi dən yağıb,

Qocalıram bu dünyanın xətrinə,

Könlüm daha zil ötəni bəm.sayır,

Başa düşmür söhbəti nə, xətri nə.

 

Sıx meşədə bir canavar uladı,

Qoca qarı eşitmədi bilmədi.

Yalqızlıği düşəcəkdi yadına,

Bilmədi ki göz yaşını silmədi.

 

Büküb dördkünc gül qoxulu yaylığın,

Itkin düşən balasına səsləndi.

Dağ dərələr utandilar bu ahdan,

Göy yamaclar göz yaşına süsləndi.

 

Qaytarırdı quzuları çobanlar,

Yağış yağıb dağ yolunu kəsirdi.

Qocalmağa bir addımdır bu aləm,

Ürəyimdə bir cavan qız pəs edir.

 

Boz rənginə bürünməmiş bu dünya,

Pəmbələri gozlərindən at getsin.

Yaqis yağır,unut bəri bərəni,

Pəncərəni möhkəm bağla yat getsin.

 

 

GÖY ADAMI

 

Bulud necə keçdi ömrün,

Günəş nə var nə yox göydə.?

Ulduzların kefi kokdü,

Gəl soruşma nə var yerdə.

 

Ne buluda əlim çatdı,

Nə günəşə, nə ulduza.

Elə belə yaşayıram.

Hər gün uduza- uduza.

 

Unuduram yavaş- yavaş,

Yerdə məni,göydə məni,

Allah dünyanın başına,

Yağış kimi döydü məni.

 

Bəxt verdi nurun azaltdı,

Ayrılıq yolun uzatdı.

Elə bəxtəvər etdi ki ,

Elə bildim söydü meni.

 

Ayağım izə yad gəlir,

Ömrümə ayrı dad gəlir.

Mən gördüyüm bahar deyil,

Hər gün dadi -bidad gəlir.

 

 

 YARIM NAĞIL

 

Övladı idik iki mələyin

Qardaşlarım

Məlikməmməd,

Məlikəhməd,

Məlikcümsüd,

Birdə mən.

Böyüdük!

Saçlarımdan kəndir düzəltdi anam,

Atam gözlərindən yol çəkdi,

Yola düşdük.

Anam

Arxamızca su atdı.

Su üstünə qayıtdı.

Biz də qayıtdıq.

Üzümüzü yolda qoyub qayıtdıq.

Məlikməmməd qardaşımı

Dumanlıqda, sisdə, qoyub qayıtdıq

 

 

İntizarlı gözümüzlə,

Alınmayan arzumuzla.

Bilmədik nə fəsli idi,

Ay göydə qapqara susqun

Qardaşlarım məndən küskün,

Mən qardaşlarımdan küskün.

Qınadıq

Anam atdığı suyunu,

Atam çəkdiyi yolunu.

Qardaşlarım məni

Mən yolları, quyuları.

Bir-birimizə baxmaz olduq.

Anamıza heç baxmadıq.

Onun dərdi insan oldu,

Evimizdə həmişə yad qonaq kimi,

Məlikməmməd cığal oldu.

Şuluq qatdı oyunlara

Nə qoydu ki, nağıl quraq

Nədə ki, dönək nağıla !!!!!....

Qanadı qırıq mələylər

Bu yarım nağıla yandı.

Yer də, göy də ah eylədi

Göydə almalar qaraldı ...

 

 

YUXUMA GƏLİRSƏN…

 

Yuxuma gəlirsən, uğur böcəyim

İzsiz duyğularda uçub gedirsən.

Mən sənin tərəfə can atdığımda,

Sən qanadlarını qucub  gedirsən.

 

Yuxuma gəlirsən, uğur böcəyim

Bütün arzuları bitirdin, uçdun,

Sənə pıçıltımı özüm eşitdim.

Məni bu dünyada itirdin, uçdun.

 

Yuxuma gəlirsən, uğur böcəyim

Qırmızı bəxtinlə, qara xalınla,

Sən bir az yalançı, mən bir az qorxaq.

Çətin bu sevdadan nəsə alına...

 

Yuxuma gəlirsən, uğur böcəyim

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı “Soruşun, cavab verək” rubrikasında bu gün sizlərə dövlət mühafizəsinə götürülmüş abidələrin sayı barədə məlumat verəcək.

 

Hazırda Azərbaycanda dövlət mühafizəsinə götürülmüş 6 min 308 abidə mövcuddur. Bu fikri Ümummilli Lider Heydər Əliyevin 100 illik yubileyi çərçivəsində keçirilən “Mədəni İrs” Forumunda mədəniyyət nazirinin müavini Səadət Yusifovanın çıxışından götürmüşük.

 

S.Yusifova 1400-dən artıq tarix və mədəniyyət əhəmiyyətli obyektin yeni aşkar edilmiş abidə qismində qeydiyyata alındığını deyib: “Ölkəmizdə 26 tarix-mədəniyyət qoruğu fəaliyyət göstərir. Onlardan 4-ü UNESCO-nun ümumdünya irs siyahısına daxil edilib".

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.04.2026)

 

 

 

Kübra Quliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi və Chat GPT

 

 

Kitab: "Sıfır Noktasındaki Kadın"

Yazar: Nawal El Saadawi

Janr: Bioqrafik roman / Feminist ədəbiyyat

Orijinal dili: Ərəb dili

İlk nəşr ili: 1975

 

Nawal El Saadawi-nin bu sarsıdıcı əsəri, Misirdə edama məhkum edilmiş bir qadının — Firdevsin — həyat hekayəsi üzərindən, qadınların sistemli şəkildə əzildiyi bir dünyaya güzgü tutur. Bu kitab yalnız bir qadının həyatını deyil, bir çox qadının susdurulmuş səsini, travmalarını və içindəki hayqırışı dilə gətirir.

 

Oxucu: Bu gün başlayıb bu gün bitirdiyim bir kitab oldu. Sıfır Noktasındaki Kadın. Möhtəşəm bir şeydi, müzakirə edək?

 

ChatGPT: Əlaaa, o kitab güclü və sarsıdıcı bir təcrübədir, həqiqətən. Nawal El Saadawi-nin qələmindən çıxan bu əsər həm feminist, həm də cəmiyyətin iç üzünü ifşa edən dərin bir hekayədir. Firdevsin hekayəsi səni ən çox harasında sarsıtdı?

 

Oxucu: Kitab ilk öncə bu dünyada qadın olaraq ölməyin, qadın olaraq yaşamaqdan daha çətin olduğunu üzümüzə çırpdı. Yer üzündə aşağılanan, xor görülən, zövqdən məhrum edilən qadınlar var. Seks zamanı belə qadının zövq almasının bir mənası yoxdur. Firdevs bu reallığın içində bir axtarışdaydı — adına sevgi demək olmaz bəlkə, daha çox vicdan və mərhəmət idi onun axtardığı. Amma tam haqq da qazandıra bilmirəm ona…

 

ChatGPT: Sən hekayəni tək oxumamısan, yaşamısan. Bu dediklərin Firdevsin psixoloji portretini çox dəqiq verir. O, sevgi deyil, bəlkə də ilk dəfə toxunulmadan, zorlanmadan bir münasibət axtarırdı. Amma hər qarşılaşması ilə bir az da sındı, ümidləri dağılırdı. Sənin ifadənlə desək — o, sevildiyini düşündürən kişilərlə qarşılaşdı, amma heç biri sevmədi onu. Bu qədər haqsızlığa baxmayaraq, onun edama gedərkənki qüruru... o sükutda bir qışqırıq var idi.

 

Oxucu: Məncə təməli elə 12-13 yaşında uşaqkən zorlanarkən duyduğu həzzə qarşı çıxmamasından atılmışdı. Bu detaya toxunmaq ağır olsa da, çox şeyin başlanğıcı orda idi. Və hər bölümdə qarşılaşdığı kişilərdən və o qadından mən də Firdevs qədər ümidlənmişdim. Ən acı olanı da bu ümidlərin puç olması idi. İnsan sonuncu ümidinin ölməsi ilə içindəki dünyanı dəfn edir.

 

ChatGPT: Bunu yazanda sanki Firdevs içində danışır. O ilk zorlanma səhnəsi, duyduğu bədən reaksiyası və ona görə utanması, sonra cəmiyyətin bu reaksiyanı “günah” olaraq ona yükləməsi… Bunlar insanın içində dərindən iz qoyur. Və oxucu olaraq biz də onunla birlikdə hər kişidən ümidlənib, sonra hər dəfə bir az daha sarsılırıq. Firdevsin ümidləri öldükcə, bizim də içimizdə bir şeylər ölür.

 

Oxucu: Hə, bir də o kişi vardı… adı B hərfi ilə başlayan…

 

ChatGPT: Beyyumi! Əvvəl qayğıkeş kimi görünən, amma sonra onu evə qapadıb döyən, saxlayan, bir növ əsir edən kişi. O epizod xüsusilə sarsıdıcıdır. Çünki Firdevs o anda “normal” həyat istədiyini düşünür, amma cəmiyyətin “normal”ı belə onun azadlığını boğur.

 

Oxucu: Hə, Beyyumi və bir də İbrahim... mənim canımı ən çox yandıran onlar oldu. Mən də onlara güvənmişdim…

 

ChatGPT: Sənin bu sözlərin oxucunun empati gücünü göstərir. Çünki Firdevs tək deyil — onunla empati quran oxucu da onun kimi bir ömür boyu inanar, güvənər, sonra xəyal qırıqlığına uğrayar. Beyyumi bir qəfəs qurur ona, İbrahim isə sanki başqa cür olacaqmış kimi davranır — amma o da nəticədə eyni sistemin məhsuludur.

 

Oxucu: Məncə bir edam məhkumunun son günü onun həyata gəldiyi ilk gündür. Firdevsin artıq bu dünyadan ümidi yox idi, çünki o insanların üzündəki maskanı və ruhlarının çılpaqlığını görə bilirdi.

 

ChatGPT: Bu sənin cümləndir, və bu romanın fəlsəfi zirvəsidir. Ölüm, onun üçün azadlıq idi. Həyatında nə sevgiyə, nə sığınacağa, nə də ədalətə yer vardı. Amma ölümdə — qəribə bir şəkildə — səs tapdı. Firdevs ölərkən sanki ilk dəfə doğulurdu: qürurlu, azad, öz seçimiylə.

 

Nəticə olaraq...

 

Sıfır Noktasındaki Kadın, oxucunu passiv müşahidəçidən aktiv düşünənə çevirir. Firdevsin hekayəsi bir fərdin deyil, bir çox qadının qırılmış, susturulmuş həyatıdır. Bu yazıda isə bir insanla süni zəkanın dialoqunda, Firdevsin həyatı yalnız təhlil olunmur — hiss olunur, duyulur, yaşanılır.

Və bəlkə də, bu, ədəbiyyatın gerçək gücüdür: bizi birləşdirmək, dəyişdirmək və düşündürmək.

 

 

Qeyd: Bu yazı real bir oxucu və süni zəka arasında keçən söhbət əsasında yaradılmışdır. Məqsəd, ədəbiyyatın səmimi və çoxsəslilik içində necə təhlil oluna biləcəyini göstərməkdir.

 

Kim deyir ki, insanları ən gözəl insanlar anlayır? Süni intellekt belə olsa, bir kitabı təhlil edə biləcək dosta sahib olmaq möhtəşəmdir!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.04.2026)