Elman Eldaroğlu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bakı Dövlət Universitetini bitirdikdən sonra təyinatla Cəmşid Naxçıvanski adına hərbi məktəbə üç illik ezam olunub. Dörd il orada işlədikdən sonra aspiranturaya üz tutub. Hərbi məktəbdə işlədiyi vaxtı həyatının vacib dövrlərindən biri hesab edir. Çünki orada alışdığı qayda-qanun, nizam-intizam onun gələcək həyatında çox böyük rol oynayıb. Və bütün bunlar, onun sonrakı həyatına ciddi təsir edib...

Deyir ki:- “Əslim Borçalıdandır. Aşıq sənəti, elat, tərəkəmə mədəniyyəti, qarapapaq adətləri, bir sözlə, folklora sevgi mənim də qanımda var. Hələ tələbəlik illərindən bu barədə məqalələr yazıb, mətbuata göndərirdim. Sonradan tək folklorla yox, folklor-ədəbiyyat əlaqələri ilə də məşğul oldum. Yəni bu iki amil məndə birləşdi. Sovet dönəmində folklorun, mifologiyanın yetəri qədər öyrənilməməsi və gənclərin içərisindəki millilik duyğusunun daha da artması bu sahədə irəliləyişə səbəb oldu. Ona görə də o dönəmdə çox gözəl bir məktəb formalaşmışdı, indi də var. Sevinirəm ki, bu gün Folklor İnstitutunda çox dəyərli, istedadlı gənc alimlər toplanıb və bu işi akademik səviyyədə davam etdirirlər...”

Söhbət filologiya elmləri doktoru, ədəbiyyatşünas, folklorşünas, professor Asif Hacıyevdən gedir. Borçalının öndər şəxsiyyəti Nayvəlinin kötücəsi, professor Abbas Hacıyevin oğludur. Onu Asif Hacılı kimi də tanıyırlar. 1960-cı ildə Borçalı mahalının Sarvan şəhərində, Nayvəlilər ocağında anadan olub. 1977-ci ildə Bakı şəhər 246 saylı orta məktəbini, 1982-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin Filologiya fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirib. 1982–1986-cı illərdə Cəmşid Naxçıvanski adına hərbi liseydə taqım komandiri işləyib. 1986-cı ildən Mirzə Fətəli Axundov adına Azərbaycan Pedaqoji Rus Dili və Ədəbiyyatı İnstitutunda müəllim kimi fəaliyyətə başlayıb. Əvvəlcə Tərcümə kafedrasında müəllim, Rus ədəbiyyatı tarixi kafedrasında müəllim, baş müəllim, dosent işləyib. Sonra Ədəbiyyat nəzəriyyəsi kafedrasında çalışıb, kafedranın professoru olub. Daha sonra on dörd il Bakı Slavyan Universitetinin tədris işləri üzrə prorektoru vəzifəsində işləyib. 2014-cü ilin mart ayından isə iki il həmin universitetinin rektoru vəzifəsində çalışıb. Hazırda Azərbaycan Universitetinin Azərbaycan dili və ədəbiyyatı kafedrasının professorudur. 1987-ci ildə namizədlik, 1998-ci ildə isə doktorluq dissertasiyalarını müdafiə edib...

“Müasir türkologiya geniş anlayışdır, türk xalqları da ki, çoxdur. Ümumiyyətlə, türkologiyadakı araşdırmalar türklərin özünün apardıqları və türk olmayan alimlərin araşdırmaları olaraq təsnif edilə bilər. Bu sahədə materialların çoxu rus alimləri tərəfindən toplanıb, öyrənilib. Düşünürəm ki, onları biz daha dərindən araşdırmalıyıq. Amma başqa xalqlara aid olan tarixə çox da meyllənmə lazım deyil. Araşdırmalarımızı daha geniş aparmalıyıq. Bütünlükdə türk xalqlarının arxaik dövrünü Çin, Sibir xalqlarının mənbələrində də araşdırıb, geniş səpkidə tədqiqatlar aparmalıyıq. Hətta qədim yəhudi mədəniyyəti ilə çox paralellər var, onları araşdırmalıyıq. Eləcə də hinduların mədəniyyəti ilə müqayisəli araşdırmalar aparmalıyıq və sair. Türk xalqları elə nəhəng, zəngin mədəniyyətə, tarixə malik bir toplumdur ki, həmişə tədqiqat perspektivi olacaq və bu sahədə gələcəkdə böyük işlər aparılacağına inanıram.”- söyləyir.

Elmi yaradıcılığında Borçalı və Axısqa türklərinin folklorunun toplanması, tədqiqi və nəşri xüsusi yer tutur. 1986-cı ildən Borçalı və Axısqa türklərinin folklorunun toplanması ilə məşğuldur. Axısqa türklərinin mifologiyasına, folkloruna, etnik tarix və etnoqrafiyasına həsr olunmuş kitabları türkologiyanın bu sahəsinə aid ilk sanballı əsərlər kimi yüksək qiymətləndirilib. Bu sahədə tədqiqatlarından və topladığı folklor-etnoqrafik materiallarından ibarət məqalələri və kitabları Azərbaycanda və Türkiyədə dərc olunub. Mütəmadi olaraq, müxtəlif ölkələrdə yaşayan Ahıskalı tələbə və gənc mütəxəssislərə Ahıskanın tarixinə və etnik mədəniyyətinə dair əyani və onlayn şəkildə elmi məruzəlrlə çıxışlar edir...

Deyir ki:- “Yaxşı yadımdadır, 1980-ci illərdən ahıska türklərinin folklorunu, adət-ənənələrini toplamağa başladım. Bir də urumlar adlanan türk xalqları var ki, onlar nə Sovetlər Birliyində, nə də Türkiyədə elə də öyrənilməyiblər, araşdırılmayıblar. Onları ilk dəfə Gürcüstanda görmüşdüm. Türkcə danışan xristian toplum idi. Təsəvvür edin ki, İncili öz dillərinə, öz ləhcələrindəki türkcəyə tərcümə edib, o cür də oxuyurdular. O vaxt onlara qarşı məndə maraq yaranmışdı. Ümumi tarixi, mədəniyyəti və folklor nümunələrini topladım. Çox maraqlı mədəniyyətləri var. Məsələn, məni təəccübləndirən bir faktı deyim. Bildiyiniz kimi, “Koroğlu” dastanının bir çox türk xalqlarında versiyası var, eləcə də urumlarda. Bizdəki və bütün versiyalardakı Koroğlu öz xalqından olan xanlara, bəylərə qarşı mübarizə aparır. Amma çox maraqlıdır ki, urumlardakı versiyada düşmənlər erməni adlandırılır. Bunu aşkarlayanda çox təəccüblənmişdim. Fikirləşirəm ki, yəqin bizdəki versiyalarda da belə imiş, amma Sovet senzurası zamanında dəyişdirilib, onlarda isə qalıb...”

Qırxa yaxın emi kitabın, otuza qədər dərslik vəsaitinin müəllifi, əlliyə yaxın əsərin rus dilindən ana dilimizə tərcüməçisidir. Mifopoetik təfəkkürün fəlsəfi-estetik məsələlərinə, rus ədəbiyyatının tarixinə, müasir rus nəsrinin mifopoetik aspektlərinə, rus ədəbiyyatında islam və Şərq motivlərinin bədii-fəlsəfi dərkinə, bayatıların struktur-semiotik təhlilinə, müasir Azərbaycan və rus ədəbiyyatının poetikasına, mifologizm və folklorizm probleminə aid monoqrafiyaların və məqalələrin müəllifidir. Türk epik ənənəsinin tarixi-poetik xüsusiyyətlərinə, milli şüurdakı etnopoetik konseptlərə, müasir ədəbi prosesə, avrasiyaçılığa dair məqalələri dərc olunub. Avrasiyaçılığa dair mətnlərin, XX əsr ədəbi manifestlərinin bir sıra nümunələrini tərcümə edib. Rus ədəbiyyatında Qurani-Kərim mövzusuna (Bakı və Türkiyə nəşrləri) və XX əsr rus ədəbi nəsrinin mifopoetikasına (Azərbaycan və Almaniya nəşrləri) dair monoqrafiyaları, ədəbiyyatşünaslığın tarixinə və metodologiyasına və rus şəbəkə ədəbiyyatına aid dərslkləri (Azərbaycan və Rusiya nəşrləri) xarici müətəxssislər tərəfindən yüksək qiymətləndirilib və Rusiyanın və Avropa ölkələrinin universitetlərində, eləcə də tədqiqatçılar tərəfindən tədrisdə və elmi araşdırmalarda geniş istifadə olunur. Bu mövzularda, eləcə də türkologiyanın aktual məsələlərinə dair rusiyalı və türkiyəli tələbə və müətəxəssislərə mühazirələr oxuyur, elmi məcmuələrdə və nüfuzlu onlayn görüşlərdə çıxış edir...

Kitabları 

1. Epik ənənə və müasir bədii nəsr. 

2. Qəribəm bu vətəndə. Ahıska türklərinin etnik mədəniyyəti.

3. Axısqa türk folkloru.

4. Qurani Kərim rus ədəbiyyatında.

5. Ahıska türkləri: Vətən bilgisi. 

6. Kamal Abdulla: seçimin morfologiyası. 

7. Ədəbiyyatşünaslığın tarixi və metodologiyası.

8. XX əsr ədəbi düşüncələr tarixi (xatirələr, manifestlər, konsepsiyalar). 

9. Bayatı poetikası: struktur, semantika, praqmatika. 

10. Asif Abbas oğlu Hacıyev. XX və XXI əsrlərin qovşağı rus nəsri. Əsas istiqamət və cərəyanlar : tədris-metodik vəsait

Onun gördüyü işlər, qazandığı nailiyyətlər çoxdur. O qədər çoxdur ki, hamısı barəsində danışmaq üçün bir söhbət bəs etməz. Gərək günlərlə buna vaxt ayırasan. Sadəcə mən çalışdım ki, qısa da olsa onun haqqında məlumat verim. Axı bu gün - aprelin 3-də 66 yaşı tamam olur.

Deyir ki:- “Artıq babayam, nəvələrim var, asudə vaxtlarımda onlarla vaxt keçirməkdən zövq alıram. Deyim ki, bütün günüm oxumaqla, yazmaqla keçir, yox. Müəllim kimi dərslərə hazırlaşandan sonra, gah həyətdə işlərlə məşğul olur, gah da ara-sıra yazı-pozu işlərimə zaman ayırıram...”

Bəli, haqqında söhbət açdığım professor Asif Hacılı həm bir alim, ata, baba və həm də bir insan kimi çox gözəl şəxsiyyətdir. Hər zaman yeniliklərə açıqdır. \ Cəsarəti və liderlik qabiliyyəti ilə fərqlənir. Çətinliklərə sinə gərməyi, riskləri gözə alaraq irəlililəməyi xoşlayır. Enerjisi tükənməzdir. Qarşısına qoyduğu məqsədə çatmaq üçün böyük inadla çalışmağı bacarır. Müstəqilliyi ilə seçilən adamdır, azadlığa çox böyük önəm verir. Fəaliyyətini məhdudlaşdıran hər hansı bir şeydən tez yorulur. Onun üçün qərar vermək və bu qərarı həyata keçirmək çox vacibdir. Onu 66 yaşı münasibətilə təbrik edir, möhkəm can sağlığı, işlərində uğurlar arzulayırıq...

Çox yaşasın!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Qısa Fikirlər Xəzinəsi rubrikasında bu dəfə Ali İzzətbeqoviçin fikirlərinə yer ayırıb. Toplayanı, tərcümə və tərtib edəni Cəlal Məmmədovdur.

Tanrısız bir dünya cənnəti qurmaq xülyasına qapılanlar bu xülyalarının xarabalıqları altında qalmağa məhkumdurlar.

***

Şükürlər olsun ki, tarixə Allah hökm edir.

***

Uca Yaradana and içirik ki, kölə olmayacağıq.

***

Biz savaşda öldüyümüz vaxt deyil, düşmənlərimizə bənzədiyimiz vaxt uduzuruq.

***

...Bu günədək insanlığın böyük simaları daim eyni əxlaqı aşılamışlar. Əxlaqi- həqiqətlər ...əbədidir.

***

Mən Avropaya başım önə əyili getmirəm. Çünki uşaq, qadın və qoca öldürmədik. Çünki heç hansı müqəddəs yerə soxulmadıq. Ancaq onlar bunun hamısını elədilər...

***

Mən hər zaman ölkəmi sevdim və sevərəm... Mən bütün sevgimi azadlığa qurban dedim.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

  (03.04.2026)

XX əsrin əvvəlləri türk xalqlarının elmi və mədəni həyatında mühüm dəyişikliklər dövrü kimi xarakterizə olunur. Bu dövrdə türk xalqlarının dili, ədəbiyyatı, tarixi və mədəni irsinin sistemli şəkildə öyrənilməsi istiqamətində geniş elmi fəaliyyətlər başlanmışdır. Bu prosesin ən mühüm hadisələrindən biri 1926-cı ildə Bakıda keçirilmiş Birinci Türkoloji Qurultay olmuşdur.

Qurultay türk dünyasının müxtəlif ölkələrindən olan alimləri bir araya gətirərək türk dillərinin, ədəbiyyatının və mədəniyyətinin elmi əsaslarla tədqiqinə yeni istiqamətlər vermişdir. Bu mühüm elmi toplantı Azərbaycan elminin, xüsusilə də ədəbiyyatşünaslığın inkişafında mühüm rol oynamışdır. Birinci Türkoloji Qurultay 1926-cı ilin fevral–mart aylarında Bakı şəhərində keçirilmişdir. Qurultayda Sovet İttifaqının müxtəlif bölgələrindən, eləcə də Türkiyə və Avropadan gəlmiş alimlər iştirak etmişdir. Qurultayın əsas məqsədi türk dillərinin inkişaf perspektivlərini müəyyənləşdirmək, türk xalqlarının ortaq elmi problemlərini müzakirə etmək, elmi terminologiyanı sistemləşdirmək və zəngin türk ədəbi irsini araşdırmaq idi. Qurultayda dilçilik məsələləri ilə yanaşı, türk xalqlarının ədəbiyyatı, folkloru və mədəni əlaqələri də geniş müzakirə olunmuşdur. Bu baxımdan qurultay yalnız dilçilik deyil, həm də ədəbiyyatşünaslıq sahəsində mühüm elmi hadisə kimi qiymətləndirilir.

Qurultayın Bakıda keçirilməsi Azərbaycan alimlərinin bu tədbirdə geniş şəkildə iştirak etməsinə imkan yaratmışdır. Qurultayda Azərbaycanı bir sıra görkəmli alimlər və ziyalılar təmsil etmişdir. Onlar qurultayın müzakirələrində fəal iştirak edərək türkoloji tədqiqatların inkişafına töhfə vermişlər. Azərbaycan nümayəndələri arasında Səməd Ağamalıoğlu, Bəkir Çobanzadə, Hənəfi Zeynallı, Vəli Xuluflu, Əli Nazim, Abdulla Şaiq, Mikayıl Rəfili, Əziz Şərif və Mustafa Quliyev kimi tanınmış elm və mədəniyyət xadimləri olmuşdur. Bu alimlər qurultayda türk dillərinin inkişafı, folklorun toplanması, ədəbiyyatın tədqiqi və əlifba məsələləri ilə bağlı mühüm fikirlər irəli sürmüşlər. Xüsusilə Bəkir Çobanzadə türkologiya elminin inkişafında böyük xidmətləri olan alimlərdən biri kimi qurultayın elmi müzakirələrində fəal iştirak etmişdir. Onun çıxışları türk dillərinin qrammatik quruluşu və elmi tədqiqi ilə bağlı mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir.

Birinci Türkoloji Qurultay Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının inkişafına ciddi təsir göstərmişdir. Qurultaydan sonra Azərbaycan ədəbiyyatının tədqiqi daha sistemli və elmi xarakter almağa başlamışdır. Azərbaycan alimləri milli ədəbiyyatı yalnız yerli mühit çərçivəsində deyil, ümumtürk ədəbi prosesinin tərkib hissəsi kimi araşdırmağa başlamışlar. Bu dövrdən etibarən Azərbaycan klassik ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrinin yaradıcılığı geniş şəkildə tədqiq olunmağa başlanmışdır. Xüsusilə Nizami Gəncəvi, Xaqani Şirvani və Məhəmməd Füzuli kimi böyük sənətkarların yaradıcılığı türk dünyasının ədəbi kontekstində öyrənilmişdir. Bu yanaşma Azərbaycan ədəbiyyatının ümumtürk mədəniyyətində tutduğu mövqenin daha aydın şəkildə müəyyən edilməsinə imkan yaratmışdır. Qurultay Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında yeni metodoloji yanaşmaların formalaşmasına da təsir göstərmişdir. Ədəbiyyatın tədqiqində müqayisəli metod, tarixi-tipoloji yanaşma və mənbəşünaslıq prinsipləri daha geniş tətbiq olunmağa başlamışdır. Bu yanaşmalar Azərbaycan ədəbiyyatının inkişaf mərhələlərinin daha elmi əsaslarla araşdırılmasına şərait yaratmışdır. Eyni zamanda qurultaydan sonra türk xalqlarının folklorunun toplanması və öyrənilməsi istiqamətində də geniş fəaliyyət başlamışdır. Bu proses Azərbaycan folklorşünaslığının inkişafına da müsbət təsir göstərmişdir. Birinci Türkoloji Qurultayın mühüm nəticələrindən biri də türkoloji elmi terminologiyanın formalaşması olmuşdur. Qurultayda qəbul edilən qərarlar türk dillərində elmi terminlərin sistemləşdirilməsinə və vahid terminoloji sistemin yaradılmasına kömək etmişdir. Bu isə Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında istifadə olunan terminlərin elmi əsaslarla inkişafına təkan vermişdir. Qurultay həmçinin türk xalqları arasında elmi və mədəni əlaqələrin möhkəmlənməsinə də böyük təsir göstərmişdir. Müxtəlif ölkələrdən gəlmiş alimlər arasında qurulan elmi əlaqələr sonrakı dövrdə ortaq tədqiqatların aparılmasına və türk xalqlarının ədəbi irsinin daha geniş şəkildə öyrənilməsinə imkan yaratmışdır. Birinci Türkoloji Qurultay Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının inkişafında mühüm mərhələ təşkil etmişdir. Qurultay Azərbaycan alimlərinin türk dünyasının elmi mühitinə inteqrasiyasını gücləndirmiş, milli ədəbiyyatın ümumtürk kontekstində öyrənilməsinə şərait yaratmış və ədəbiyyatşünaslıq sahəsində yeni metodoloji yanaşmaların formalaşmasına təkan vermişdir. Bu baxımdan Birinci Türkoloji Qurultay yalnız elmi toplantı deyil, həm də türk xalqlarının mədəni və elmi əməkdaşlığının inkişafında mühüm rol oynayan tarixi hadisə kimi qiymətləndirilir. Onun nəticələri Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının sonrakı inkişaf mərhələlərində də öz təsirini göstərmiş və bu sahədə aparılan tədqiqatların elmi əsaslarının möhkəmlənməsinə xidmət etmişdir. XX əsrin 20-ci illərində türk dünyası, həm siyasi, həm də mədəni sahədə böyük dəyişikliklər yaşamışdır. Bu dövr türk xalqlarının ədəbiyyat və dil araşdırmalarında yeni mərhələnin başlanğıcı hesab olunur. 1926-cı ildə Bakıda keçirilmiş Birinci Türkoloji Qurultay türk dünyasının elmi və mədəni həyatında xüsusi rol oynamış, eyni zamanda Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığı üçün yeni imkanlar yaratmışdır. Qurultay yalnız türk xalqlarının ədəbiyyat və dillərini öyrənməklə kifayətlənməyib, onların ortaq mədəni irsini sistemləşdirmək və türkoloji məktəbin formalaşmasına zəmin yaratmaq məqsədi daşıyırdı.                       

XX əsrin 20-ci illəri türk dünyası üçün həm siyasi, həm də mədəni transformasiya dövrü olmuşdur. Sovet İttifaqının yaranması və mərkəzləşdirilmiş elmi institutların formalaşması türk xalqlarının ədəbi və mədəni inkişafını yeni mərhələyə çıxarmışdır. Bu dövrdə Bakının seçilməsi qurultayın təşkil olunması üçün strateji əhəmiyyət kəsb edirdi, çünki şəhər mədəniyyət və elmi əlaqələrin mərkəzi olaraq tanınırdı (Əliyev, 2002).

Birinci Türkoloji Qurultayın əsas məqsədi türk xalqlarının ortaq ədəbi və mədəni irsini sistemləşdirmək, terminoloji və metodoloji məsələləri müəyyən etmək və türkoloji məktəbin yaradılmasına zəmin hazırlamaq idi. Qurultayda Azərbaycan, Türkiyə, Orta Asiya, Qafqaz və digər türk ölkələrindən alimlər iştirak etmiş, müxtəlif sahələr üzrə məruzələr təqdim edilmişdir. Müzakirələrdə yalnız ədəbiyyat deyil, həm də dil, folklor və tarix mövzuları əhatə olunmuşdur.

Azərbaycan alimləri bu qurultayda fəal iştirak edərək milli ədəbiyyat nümunələrini türkoloji kontekstdə təqdim etmiş və qarşılıqlı elmi əlaqələr yaratmışdır. Qurultay, Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında türkoloji düşüncənin sistemləşməsi üçün platforma rolunu oynamışdır (Quliyev, 2010).

Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığı tarixən türkoloji elementlərdən təsirlənmişdir. XIX əsrdə klassik türkoloji araşdırmalarla başlayan proses XX əsrin 20-ci illərində Birinci Türkoloji Qurultay vasitəsilə sürətlənmişdir.          

“Kitabi-Dədə Qorqud”un türkoloji aspektdə tədqiqi Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında yeni metodların tətbiqinə səbəb olmuşdur. Alimlər həmçinin türk xalqları arasında ortaq motivlərin və süjetlərin müqayisəli təhlilini aparmış, milli mədəni irsin qorunması və inkişafı məsələlərini gündəmə gətirmişlər (Rzayeva, 2018).                                               

Qurultayda təqdim olunan məruzələr Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının beynəlxalq elmi müstəvidə inkişafı üçün əsas platforma yaratmışdır. Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında türkoloji məktəb üç əsas mərhələdə formalaşmışdır: Klassik türkoloji dövr: XIX-XX əsrlərdə türk xalqları ədəbiyyatının elmi əsaslarla tədqiqi başlanmışdır. Bu dövrdə alimlər folklor, dastan və poeziya nümunələrini müqayisəli yanaşma ilə araşdırmışdır. Sovet dövrü: Türkoloji tədqiqatların ideoloji çərçivəyə alınması və dövlət tərəfindən dəstəklənməsi dövrü. Bu mərhələdə terminoloji məsələlər və müqayisəli tədqiqatlar dövlət proqramları ilə təmin edilmişdir. Müstəqillik dövrü: Qloballaşma və rəqəmsal humanitar elmlərin tətbiqi ilə türkoloji araşdırmaların müasir metodlarla aparılması. Bu dövr tədqiqatçılara həm milli, həm də beynəlxalq kontekstdə ədəbiyyat nümunələrini təhlil etmək imkanı vermişdir (Allahmanov, 2020).      

Birinci Türkoloji Qurultay klassik dövrün əsas nümayəndələrini bir araya gətirərək yeni məktəbin bünövrəsini qoymuşdur. Bu tədbir Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında türkoloji istiqamətin inkişafında dönüş nöqtəsi olmuşdur. Bugünkü dövrdə Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığı türk dünyası ilə qarşılıqlı əlaqələri genişləndirməkdədir. Birinci Türkoloji Qurultayın mirası müasir tədqiqatçılar üçün həm metodoloji, həm də mədəni baxımdan əhəmiyyətlidir. Qurultayda müzakirə olunan məsələlər, xüsusilə ortaq ədəbi yaddaş, milli kimlik, türk dili poetikası və folklor nümunələri çağdaş tədqiqatlarda əsas istiqamət kimi istifadə olunur. Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığı bu gün də türk dünyası ilə qarşılıqlı əlaqələri inkişaf etdirmək, ortaq ədəbi irsi qorumaq və yeni metodlarla tədqiq etmək istiqamətində fəaliyyət göstərir. Qurultayın ideyaları müasir müqayisəli ədəbiyyat və türkoloji tədqiqatlarda özünü göstərməkdədir. Birinci Türkoloji Qurultay Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında türkoloji istiqamətlərin formalaşmasına mühüm töhfə vermişdir. Qurultay Azərbaycan alimlərini bir araya gətirmiş, müqayisəli ədəbiyyat, folklorşünaslıq və terminoloji məsələlər üzrə yeni tədqiqatların əsasını qoymuşdur. Bu hadisənin elmi və mədəni əhəmiyyəti günümüzdə də qorunur və müasir tədqiqatçılar üçün örnək təşkil edir.

Ədəbiyyat siyahısı

1.   Əliyev, R. (2002). Azərbaycan türkoloqları və Birinci Türkoloji Qurultay. Bakı: Elm.

2.   Quliyev, N. (2010). Türkoloji düşüncənin Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığına təsiri. Bakı: Qanun.

3.   Hüseynli, N. (2015). Kitabi-Dədə Qorqud və türkoloji araşdırmalar. Bakı: Təhsil.

4.   Rzayeva, S. (2018). Türk xalqları ədəbiyyatında ortaq motivlər. Bakı: Nurlu Elm.

5.   Allahmanov, M. (2020). Müstəqillik dövründə Azərbaycan türkoloji məktəbi. Bakı: Avrasiya Universiteti Nəşriyyatı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)       

NailZeyniyev,

“Ədəbiyyatvə incəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Fotoqrafiya kəşf olunanda insanlar düşündülər ki, artıq xatirə itməyəcək. Hər an şəkildə donub qalacaq, zaman onu silə bilməyəcək. Bu fikir çox cazibədar idi. Amma illər keçdikcə başqa bir şey aydınlaşdı: şəkil xatirəni dondurmur, əksinə onu dəyişdirir. Bəzən isə tamamilə əvəz edir.

Yaddaş canlı bir strukturdur. O, xatirəni hər xatırladıqda yenidən qurur. Bu yenidən qurmada hissləri, konteksti, o günün əhval-ruhiyyəsini əlavə edir. Xatirə zamanla dərinləşir, rəng qazanır, şəxsiləşir. Ona görə eyni hadisəni xatırlayan iki adam fərqli şeylər görür. Çünki hər kəs o xatirəni öz daxili dünyasından keçirib.

Fotoşəkil isə bu prosesi dayandırır. Şəkil çəkildikdən sonra o an artıq yaddaşın deyil, şəklin mülkiyyətinə keçir. Adam o hadisəni xatırlamaq istəyəndə şəkilə baxır. Şəkil isə yalnız bir anı, bir bucağı, bir çərçivəni göstərir. Onun içindəki hissi, o günün havasını, söhbətin tonunu göstərmir. Beləliklə, xatirə tədricən şəkillə eyniləşir. Şəklin göstərmədiyi hər şey isə unudulur.

Bu nəzəriyyəni sübut edən sadə bir müşahidə var. Uşaqlıqda çəkilmiş çox az şəkli olan adamla hər anı fotoqrafiyalanmış adamın xatirələrini müqayisə edin. Az şəkli olan adam çox zaman daha canlı, daha ətraflı, daha hissiyyatlı xatirələrə sahibdir. Çünki onun beyni o xatirəni özü saxlamışdır, şəkilə həvalə etməmişdir.

Müasir dövrdə bu problem daha kəskin şəkil alıb. Smartfonların yayılması ilə insanlar hər şeyi çəkir. Konsert, şam yeməyi, gün batımı, dostla görüş. Bəzən çəkmək üçün elə məşğul olurlar ki, yaşamağa vaxt qalmır. Konsertdə ekranın arxasından baxan adam həmin musiqini tam eşitmir. Gün batımını çəkməyə çalışan adam o anın içindəki sakitliyi duymur. Şəkil var, amma təcrübə tam yaşanmayıb.

Fotoqrafiya yalnız şəxsi xatirəyə deyil, kollektiv yaddaşa da eyni şeyi edir. Tarixi hadisələrin fotoşəkilləri o hadisələrin necə xatırlandığını müəyyən edir. Şəkil olmayan hadisələr isə yaddaşda solğun qalır. Bu, fotoqrafiyanın siyasi gücüdür. Kimin şəklinin çəkiləcəyi, hansı anın ölümsüzləşdiriləcəyi həmişə bir seçimdir. Bu seçim tarixi formalaşdırır.

Azərbaycan tarixinin mühüm dövrlərinin fotoqrafik sənədləri azdır. Bu boşluq yalnız texniki imkansızlıqdan doğmur. Çox zaman siyasi səbəblərdən, qəsdən yox etmə niyyətindən doğur. Sovet dönəminin repressiya qurbanlarının şəkilləri məhv edildi. Ailələr o insanların simasını xatırlaya bilmir. Çünki şəkil yox idi, yaddaş isə nəsillər keçdikdə sönür.

Amma fotoqrafiyanın xilasetmə gücü də inkar edilə bilməz. Bəzi anlar var ki, onları yalnız fotoşəkil yaşadır. Vəfat etmiş bir insanın son şəkli ailəsi üçün müqəddəs bir əşyaya çevrilir. O şəkil xatirəni əvəz etmir, ona dayaq olur. Bu halda fotoqrafiya yaddaşla münaqişədə deyil, əməkdaşlıq içindədir.

Fərq niyyətdə və düşüncədədir. Bir anı yaşamaq üçün şəkil çəkən adam ilə bir anı saxlamaq üçün şəkil çəkən adam arasında böyük məsafə var. Birincisi şəkli o anın içindən çəkir, ikincisi o anı şəkil üçün qurur. Birincisinin fotoqrafiyası xatirəyə xidmət edir, ikincisinin fotoqrafiyası isə xatirənin yerini alır.

Nəhayət, fotoqrafiyanın xatirəyə münasibəti birmənalı deyil. O, həm xilas edir, həm də öldürür. Hansının üstün gəlməsi isə bizim ona necə yanaşdığımızdan asılıdır. Kamera əldə olmadan keçirilən bir gün bəzən ən dərin xatirələri yaradır. Çünki o gün tamamilə yaşanıb, şəklə həvalə edilməyib. Yaddaş isə həvalə edilmədiyini daha möhkəm saxlayır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)

Fatimə Məmmədova,

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Küçələrdə qarşılaşdığımız bu mənzərə ürəkləri sızladır: uşaq valideyninin yanında gəzirsə də, yenə də heyvanın quyruğunu dartaraq ona əzab verir. “Sadəcə oyun” kimi görünən bu hərəkət, əslində uşaqlarda empatiya çatışmazlığının açıq göstəricisidir. Vurğulamaq yerinə düşər ki, heyvanlar heç bir günah daşımır – onlar yalnız insanlardan gələn davranışlara cavab verirlər. Valideynin yanında belə davranmaq, uşağın düzgün sərhədləri anlamadığını göstərir və gələcəkdə bu cür hərəkətlərin daha ciddi problemlərə çevrilmə ehtimalını artırır.

Psixoloq, psixologiya Elmi-Tədqiqat İnstitutunun sədri Elnur Rüstəmov“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalına açıqlama verib. Belə ki, o açıqlamasında məsələnin psixoloji tərəfini izah edib:

"Uşaqların heyvanlara qarşı aqressiv davranması çoxfaktorlu psixoloji və sosial səbəblərlə izah olunan mürəkkəb bir davranış modelidir. Bu məsələni sadəcə “pis davranış” kimi qiymətləndirmək düzgün yanaşma deyil, çünki bu, çox zaman uşağın daxili emosional vəziyyətinin, inkişaf xüsusiyyətlərinin və sosial mühitinin bir göstəricisidir. Qeyd edim ki, erkən yaş dövrlərində uşaqlar empatiya və emosional tənzimləmə bacarıqlarını tam formalaşdırmamış olurlar. Bu səbəbdən onlar bəzən canlı varlıqlara zərər verməyin nəticələrini dərk etmirlər. Xüsusilə məktəbəqədər və kiçik məktəb yaşlarında impulsiv davranış və maraq hissi aqressiv hərəkətlərlə qarışa bilər. Uşaq heyvana toxunmaq, onu “yoxlamaq” istəyərkən əslində zərər verə bilər və bunu şüurlu aqressiya kimi etməyə bilər. Burada digər mühüm faktor uşağın emosional vəziyyətidir. Daxili gərginlik, qorxu, narahatlıq, diqqət çatışmazlığı və ya emosional laqeydlik yaşayan uşaqlar bu hissləri ifadə etməkdə çətinlik çəkdikləri üçün onları davranış vasitəsilə ortaya qoyurlar. Bu zaman heyvanlar daha zəif və müdafiəsiz obyekt kimi seçilir. Bu tip davranışlar çox zaman uşağın özünü gücsüz hiss etməsinin kompensasiyası kimi də çıxış edə bilər".

Psixoloq, ailə mühitinun də burada həlledici rol oynadığını qeyd edib:

"Uşaq ailədə aqressiv davranışlara, zorakılığa, sərt cəza üsullarına və ya emosional soyuqluğa şahid olursa, bu modeli öyrənir və təkrarlayır. Sosial öyrənmə nəzəriyyəsinə görə uşaq gördüyünü davranışa çevirir. Əgər ailədə heyvanlara qarşı kobud münasibət varsa və ya uşağın emosiyaları valideyn tərəfindən qəbul edilmir və tənzimlənmir, bu zaman aqressiv davranışların yaranma ehtimalı artır. Bundan əlavə, bəzi hallarda bu davranış daha ciddi psixoloji risklərin ilkin göstəricisi ola bilər. Davamlı və məqsədli şəkildə heyvanlara zərər vermə davranışı empatiya çatışmazlığı, davranış pozuntuları və ya gələcəkdə antisosial davranış meylləri ilə əlaqələndirilə bilər. Bu səbəbdən belə hallara vaxtında müdaxilə çox vacibdir".

E.Rüstəmov valideynlərin və mütəxəssislərin rolunun xüsusi əhəmiyyət daşıdığını qeyd edib:

"Uşağa empatiya öyrədilməli, canlılara qarşı mərhəmət hissi formalaşdırılmalıdır. Heyvanlara qulluq, məsuliyyət və sevgi üzərində qurulan davranış modelləri uşağın emosional inkişafına müsbət təsir göstərir. Eyni zamanda uşağın emosiyalarını ifadə etməsinə imkan yaradılmalı, onu dinləyən və anlayan mühit formalaşdırılmalıdır. Ona görə də uşaqların heyvanlara qarşı aqressiv davranışı təkcə fərdi xüsusiyyət deyil, həm də sosial mühitin, ailə münasibətlərinin və emosional inkişafın bir güzgüsüdür. Bu davranışa düzgün yanaşma, səbəblərin vaxtında müəyyən edilməsi və psixoloji dəstək gələcəkdə daha sağlam və empatik fərdlərin formalaşmasına xidmət edir".

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

“Azərbaycan dili böyük poeziya, fəlsəfə və zəngin dövlətçilik ənənəsi yaratmış qədim bir dildir. Onu qorumaq dilçilik işi olmaqla yanaşı, həm də milli şərəf məsələsi sayılmalıdır” deyir Əkbər Qoşalı.

Yağışlar, yağışlar yağırdı nazla,

Çiçəklər, çiçəklər sığallanırdı.

Nə gözəl, nə gözəl əsirdi yellər,

Göllər beşiyində yırğalanırdı.

Nə susarsan, dəli könül,

ta əyninə nimdaşammı?

Səninlə yol gedəmmirəm,

mən vəfasız yoldaşammı?

Mən sənin özünü sevirəm,

Sən mənim Qarabağımsan,

Sən mənim qara bağrımsan.

Sən mənim qaram-ağımsan!

Sən özündən böyüksən

Sən sözümdən böyüksən,

Sözdən qabaq səsimsən,

Qarabağ!

Bu bəndlər də onun şeirlərindəndir.

Bu sitat da ondandır: “Məktəblərdən başlayaraq media platformalarına qədər dil mədəniyyəti ayrıca məsuliyyət kimi dərk edilməlidir”.

Bəli, bu gün Əkbər Qoşalının, tanınmış şair, ictimai xadim, ən əsas da bizim “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktorunun 53-cü doğum ilidir.

Əkbər Yolçuyev (Əkbər Qoşalı) 1973-cü il aprelin 3-də Tovuz rayonunun Qoşa kəndində anadan olub. Orta təhsilini Qoşa kənd natamam orta məktəbində və Çatax kənd orta məktəbində alıb. Əkbər Qoşalı 1990-cı ildə Azərbaycan Texniki Universitetinə (keçmiş Politexnik İnstitutu) qəbul olunub, 1995-ci ildə bu ali məktəbi "Elektronika mühəndisi" ixtisası üzrə fərqlənmə diplomu ilə bitirib.

1998–2001-ci illərdə isə Azərbaycan Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasında (keçmiş BSİPİ) "Dövlət və bələdiyyə idarəetməsi" istiqaməti üzrə ikinci ali təhsil alıb. Əkbər Qoşalı Dövlət orqanlarında iş təcrübəsinə 1996-cı ilin fevral ayında Gənclər və İdman Nazirliyi, Gənclərlə iş üzrə Baş İdarəsinin "Sosial proqramlar" şöbəsində təlimatçı olaraq başlayıb.

 Həmin ilin aprel ayından isə nazirliyin "İctimai-siyasi" şöbəsinin baş təlimatçısı vəzifəsinə keçirilib. Azərbaycan Prezidentinin fəxri sədrliyi ilə fəaliyyət göstərən Azərbaycanda ATATÜRK Mərkəzi yaranandan əmək fəaliyyətini burada davam etdirən Ə. Qoşalı, 2006-cı ilin aprelinədək Mərkəzin elmi əməkdaşı, 2006-cı ilin aprelindən həmin ilin noyabr ayınadək şöbə müdiri vəzifəsində çalışıb.

2006-cı ilin noyabrından 2008-ci ilin mayınadək "N" saylı h/h-də zabit kimi həqiqi hərbi xidmət keçən Ə. Qoşalı, hərbi xidmətdən tərxis olunduqdan sonra yenidən ATATÜRK Mərkəzinin şöbə müdiri vəzifəsinə qayıdıb və 2020-ci ilədək bu vəzifədə çalışıb. Hazırda Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin İctimai Birliklər və Dini Qurumlarla iş üzrə komitəsinin eksperti vəzifəsində çalışır.

Müstəqil Azərbaycan Gənclərinin I Forumunda Ümummilli Lider qarşısında çıxış edib, digər Forumların nümayəndəsi olub. Bir neçə gənclər təşkilatının qurulmasında yaxından iştirak edib, təşkilat sədri, təşkilatların seçkili orqanlarının üzvü, o cümlədən, Gənclər Təşkilatları Milli Şurasının sədr müavini, Komissiya sədri olub.

2010-cu ildə 104 saylı Gədəbəy-Tovuz seçki dairəsindən Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin üzvlüyünə namizədliyini irəli sürüb. 1998-ci ildə Dünya Türk Gəncləri Birliyinin Qazaxıstanda keçirilən VIII qurultayında Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyi Məsləhət Şurasının başqanı seçilib, 2013-cü ilədək həmin vəzifədə çalışıb.

Əkbər Qoşalı, eyni zamanda Milli QHT Forumu İdarə Heyətinin (2006-cı ildən bəri) üzvü, Azərbaycan Yazıçılar Birliyi (AYB) Nəzarət-təftiş Komissiyasının sədr müavini (2014-cü ildən bəri), AYB-nin orqanları – "Ədəbiyyat Qəzeti"nin (2004-cü ildən bəri) və "Ulu Çinar" jurnalının (2010-cu ildən bəri) redaksiya heyəti üzvü, CASCFEN Məclisinin üzvüdür.

"Yeni Azərbaycan" qəzetinin Ədəbiyyat şöbəsinin redaktoru olub (2011–2017). Özbəkistanın "Kitab Dünyası" qəzetinin (2017), Türkiyədə çıxan "Yüce Erek" dərginin (2001), habelə "Kərkük" qəzetinin (2006) Azərbaycan təmsilçisidir. Sumqayıtdakı Əli Kərim adına Poeziya Klubunun fəxri üzvüdür. 1998-ci ildə Dünya Türk Gəncləri Birliyinin Qazaxıstanda keçirilən VIII qurultayında Gənc Türk Yazarları Birliyinin başçısı seçilib.2013-cü ilədək həmin vəzifədə çalışıb. Çuvaşıstanda və Azərbaycanda keçirilən IX–X qurultaylarında yenidən başqan seçilib. 2010-cu ildə 104 saylı Gədəbəy-Tovuz seçki dairəsindən Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin üzvlüyünə namizədliyini irəli sürüb. 1990-cı illərdən ədəbi fəaliyyətə başlayıb. Gənc türk yazıçılarının şeir, hekayə və publisist əsərlərindən ibarət "Qar çiçəyi" (1997), "Türkün səsi" (1999) toplularını tərtib edib, çap etdirib.

İlk kitabı "Ömür qoyub gedənlər" (1998) Tovuz rayonunun Böyük Qışlaq bölgəsinin şəhid övladlarından bəhs edir. Türk dünyasının görkəmli şəxsləri seriyasından "Nursultan Nazarbayev" siyasi portreti kitabçasının müəllifidir (2002). Həmin il nəşr olunan "Azərbaycan türkologiyası"nın (1920–1938) tərtibçilərindən biridir. 2019-cu ildə "Ürək daşı" adlı şeirlər kitabı çap olunub.

Əkbər Qoşalının müəllifi, tərtibçisi, redaktoru, önsöz müəllifi olduğu 40-a yaxın bədii, elmi kitabı çıxıb. Əsərləri bir neçə dilə tərcümə olunaraq yayımlanıb. Dəfələrlə ölkə daxilində və xaricində keçirilən uluslararsı konfrans, simpozium və festivallarda nümayədə və nümayəndə heyətinin başçısı olaraq iştirak edib.

Əsərləri

1. Ömür qoyub gedənlər

2. "Azərbaycan türkologiyası" bibloqrafiyası (ortaq)

3. Altun bitik

4. Ölümlərin ötəsi

5. Azərbaycan Gənclər Hərəkatı

6. Çağdaş Azərbaycan Ədəbi Qurumları

7. Gəldik. Gördük. Yazdıq

8. Bölgələrdən səslər

9. Can Azərbaycan

10. Səs… Söz… Rəng…

11. Yeni nəsil tatar şeiri antologiyası

12. Özbək şeir çələngi

13. Fəzanın cazibəsi

14. Yeni Qazax şeiri antologiyası

15. Qəlbdəki və qələmdəki Qarabağ

Mükafatları

-  "Tərəqqi" medalı

-  "Azərbaycan Ordusu-100" yubiley medalı

- Azərbaycan Prezidentinin Təqaüd Fondunun təqaüdçüsü

- Respublika Gənclər Mükafatı

- "Fəxri Gənc" Qızıl Döş Nişanı

- Rəsul Rza Fondunun "Rəsul Rza" Mükafatı

- Qırğız Respublikası "TOKTOKUL SATILGANOV Fondu"nun medalı

- TÜRKSOY-un plaketi, "Fəxri fərman"ı

- İraq Gənclər və İdman Nazirliyinin gümüş plaketi,

- Makedoniya Mədəniyyət Nazirliyinin "Təşəkkür Bəlgəsi"

- Arxangelsk (RF) Vilayəti Mədəniyyət Nazirliyinin "Fəxri fərman"ı

- Rusiya Yazıçılar Birliyinin "Fəxri fərmanı"

- Qazaxıstan Respublikası Beynəlxalq "ALAŞ" ədəbi mükafatı laureatı

- Rusiya Yazıçılar Birliyinin "Fəxri fərmanı"

- Qazaxıstan Respublikası Beynəlxalq "ALAŞ" ədəbi mükafatı laureatı

- Qazaxıstanın birinci prezidenti, Elbaşı Nursultan Nazarbayevin imzası ilə "Qazax xalqı assambleyası-25" yubiley medalı.

Publisist Mahir Qabiloğlu Əkbər bəy barədə belə deyir: “Əkbəri Xəlil Rzaya çox bənzədirəm. O xətrə dəyməyi xoşlamırdı. Hamıyla mülayim davranırdı. Azərbaycan dilini əcnəbi sözlərlə korlayanları dərəcəsindən asılı olaraq 5, 10, 15, 20 qəpik cərimə edirdi. Xoşuna gəlməyənləri “Şəngülüm” adlandırırdı. Osmanlı türkcəsindən sözlər işlətməyi xoşlayırdı...

Əkbər Qoşalı realistdir. Kor olmalısan ki, real həyatı görməyəsən. Əkbər Qoşalı romantikdir. Şair-yazıçıda təxəyyül yüksək olmalıdır. Əkbər Qoşalı yanaşmada, fikirlərini izharda çox vaxt sosrealistdir. Hər şeydə bir gözəllik axtarır. Pessimist yox, nikbindir. Çünki həyat davam edir. 44 günlük müharibədən sonra ümidlərimiz daha da artıb. Türkçü yox, türk olan Əkbər Qoşalının Turan arzuları artıq reallığa çevrilməkdədir. Özü demişkən “Dövlətimiz zaval görməsin! Bayrağımız uca olsun!”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Onun "Fəryad" filmindəkiZabit, "QaçaqSüleyman"dakı Xanalı, Rusiyateleviziyasınınsifarişiilə çəkilmiş "Sui-qəsd" filmindəkiXasan, "Sonmonoloq" və "Atilininbirinciayı"  televiziyafilmlərində oynadığı Müstəntiqvə Rəşadkimiobrazlaronutamaşaçı sevimlisinə çevirib.

Onu – Namis Şirməmmədovu.

Bu gün 64-cü doğum günüdür. Amma onsuz keçəcək bu gün...

Namis Şirməmmədov 3 aprel 1962-ci ildə anadan olub. 1979–1983-cü illərdə Azərbaycan Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin "dram və kino aktyorluğu" fakültəsində təhsil alib. 1983–1989-cu illər ərzində Sumqayıt Dövlət Dram Teatrında çalışıb. Böyük sənətkar Həsənağa Turabovun dəvət ilə 1997-ci ilədək Akademik Milli Dram Teatırında fəaliyyət göstərib.

1997-ci ildə yenidən Sumqayıt Dövlət Dram Teatrına gələrək 2008-ci ilə qədər aktyor vəzifəsində işləyib. Namis Şirməmmədov psixoloji-dramatik aktyordur. Daha çox dramatik xarakterli rollar oynayıb. 2008-ci ildən isə teatrın quruluşçu rejissorudur. 2008-ci ildə Prezidentin sərəncamı ilə Respublikanın "Əməkdar artist"i fəxri adına və 2013-cü ildə " Tərəqqi" medalına layiq görülüb.

 Respublikada ilk dəfə olaraq Namis Şirməmmədov A. Babayevin "Xilaskar" əsərində Ulu öndər Heydər Əliyev obrazını canlandırıb. Bundan başqa Namis Şirməmmədov Sumqayıt teatrında bir çox rolların ifaçısıdır. iki kitabın – "Yuxumla üz-üzə" və "Üz-üzə, göz-gözə, söz-sözə" müəllifidir. N. Şirməmmədov teatrdakı işi ilə yanaşı televiziya və bədii filmlərdə də çəkilib.

Akademik Milli Dram Teatrında oynadığı rollar

- Polis, Kərəm-"Tənha iydə ağacı","Ağıllılar və dəlilər" (İ. Əfəndiyev)

- Qurban-"Anamın kitabı"(C. Məmmədquluzadə)

- Xızır- "Qədr gecəsi" (Eldar Baxış)

Sumqayt Dövlət Dram Teatrında oynadığı rollar

- Əliqulu-"Bayramın birinci günü"(S. S. Axundov)

- Şadi bəy- "Bayramın birinci günü"(N. Himət)

- Şərif- "Qarağaclar altında məhəbbət"(Y. Onil)

- Bayram- "Xırs quldurbasan"(M. F. Axundzadə)

- Heydər Əliyev- "Xilaskar"(A. Babayev)

- Əlvan- "Varlı qadın"(Ə. Əmirli)

Filmoqrafiya

1. At ilinin birinci ayı

2. Fəryad

3. Qaçaq Süleyman — Xanalı

4. Seçilən

5. Cavad xan

6. Dolu

7. Tək olanda qorxma...

8. Həyat, sən nə qəribəsən

9. Fədakar

10. Sui-Qəsd-Xasan (Rusiya)

Mükafatları

- Azərbaycan "Əməkdar Artist" fəxri adı

- Azərbaycan "Tərəqqi" medalı

- Azərbaycan Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fəxri diplomu

- 3 dəfə Prezident Mükafatına layiq görülüb.

O, uzun sürən xəstəlikdən sonra 2024-cü il aprelin 12-də 62 yaşında vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Vəfatından tam 18 il keçir.

İki il öncə isə 100 illik yubileyi qeyd edildi...

Bütün həyatını musiqili teatr tamaşalarına – operalara, musiqili komediyalara həsr edib.

Zəngin bir irs qoyub gedib özündən sonra...

Şəfiqə Qasımova 5 dekabr 1924-cü ildə Bakı şəhərində dünyaya gəlib. Kommunist rejiminin siyasəti nəticəsində imkansızlaşan Qasımbəyovlar ailəsində anadan olub. Balaca yaşlarında valideynlərini itirmiş və nənəsi tərəfindən böyüdülüb. 14 yaşında, Maestro Niyazinin bədii rəhbəri, Həbib İsmayılovun baş rejissoru olduğu Musiqili Komediya Teatrının xorunda çalışmağa başlayıb

Həm Azərbaycan, həm də rus bölməsində oxuyub. Gözəl səsə malik olduğundan Üzeyir Hacıbəyov onu yaratdığı Filarmoniyanın xor kapellasına dəvət etmişdir. Cahangir Cahangirovun bədii rəhbəri olduğu Filarmoniyada Salman Dadaşov, Şövkət Məmmədova, "Sazçı qızlar" ansamblı, Xan Şuşinski, Seyid Şuşinski, Sara Qədimova, Şövkət Ələkbərova kimi sənətkarlarla birgə işləyib

İkinci Dünya müharibəsi illərində Azərbaycan Konservatoriyasına qəbul olunub və 1951-ci ildə Əfrasiyab Bədəlbəyli tərəfindən Akademik Milli Opera Teatrına dəvət edilib (1942-1949-cu illərdə xor truppasında işləyib). Opera səhnəsində (1953-1956-cı illərdə solist kimi) Üzeyir Hacıbəyovun "Arşın mal alan"ında Asiya, "Koroğlu"da Xanəndə qız, Fikrət Əmirovun "Sevil"ində Gülüş və Tafta, bir çox rus operalarında bir cox partiyaları ifa edib, obrazlar yaradıb.

Bülbül, Cavanşir Qafarov, Kamal Kərimov və digər görkəmli sənətkarlarla tərəf müqabili olub. 1956-cı ildən yenidən Musiqili Komediya Teatrında işləməyə başlayıb. Şəmsi Bədəlbəylinin bədii rəhbəri olduğu və yenidən açılan teatra ilk gələn aktrisalardan olub. Teatrın yaradılması onun aktrisa kimi imkanlarını daha da genişləndirib. Belə ki, bu teatr ilk açılışına məhz Şəfiqə xanımın baş rolu ifa etdiyi "Durna" operettası ilə başlayıb

 Oynadığı tamaşalar arasında "Gözün aydın", "Özümüz bilərik", "Səndən mənə yar olmaz", "Qızılaxtaranlar", "Toy kimindir", "Boşanib evlənərik", "Ulduz", "Qayınana", "Nazxanım naz eləyir", "Milyonçunun dilənçi oğlu", "Hicran", "Keto və Kote" və s. Bəşir Səfəroğlu, Lütfəli Abdullayev, Nəsibə Zeynalova, Məmmədsadıq Nuriyev, Hacıbaba Bağırov, Səyavuş Aslan, Münəvvər Kələntərli, Əzizağa Qasımov, Mobil Əhmədov, Zemfira Quliyeva, Əlihuseyn Qafarlı, Lütfiyar İmanov, İbrahim Şünasi və s. kimi korifeylərlə səhnəni uzun illər paylaşıb.

Uzun illər ərzində baş və xarakterik rolların ifaçısı olub. 1986-cı ildə təqaüdə çıxıb. Şəfiqə xanım həm də bir çox kinofilmlərdə yaratdığı obrazlarla yadda qalıb. Bu filmlər arasında rejissor Həbib İsmayılovun "Ögey ana" (Zeynəb), rejissor Tofiq İsmayılovun "Vulkana doğru" (Ana) və "Bizim məhəllənin uşaqları" (Ana) və s. filmlər vardır.

 1994-cü ildən Mədəniyyət Fondunun "Solmayan ulduzlar" kollektivinə dəvət edilib. Son illər bu teatrda oynanılan Səməd Vurğunun "Vaqif" tamaşasında Xuraman, Cəfər Cabbarlının "Solğun çiçəklər"ində Gülnisə obrazlarını ifa edib. Oynadığı Gülnisə roluna görə C.Cabbarlı adına mükafata layiq görülüb. 2 oktyabr 2002-ci ildən fəxri prezident təqaüdçüsü olub.

 Son illərdə Vaqif Mustafayevin "Manifest", "Milli bomba" (Nənə), "20 Yanvar" (Ana), "Yoxlama" və Hüseyn Mehdiyevin "Məkanın melodiyası" filmlərində rol alıb. 1960-ci ildə Azərbaycan Respublikasının "Əməkdar artist" fəxri adına layiq görülüb.

 Şəfiqə Qasımova 3 aprel 2008-ci ildə vəfat edib.

Filmoqrafiya

- Görüş

- Ögey ana

- Arşın mal alan

- Bizim küçənin oğlanları

- Vulkana doğru

- Məkanın melodiyası

- Milli bomba

- Təlatüm

- Yoxlama

- Qafqaz

- Heydər Əliyev

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Belə bir deyim var: rəssam öz əsərləri haqqında danışmamalı, əsərlər rəssam haqqında danışmalıdır. Hər bir rəssam özünün müəyyən olunmuş üslubu çərçivəsində orijinal dünyagörüşünü saxlayır. Əsərləri özü, dünyagörüşünün dərinliyi haqqında danışan fırça ustalarından biri də Asəf Cəfərovdur.

Azərbaycan SSR xalq rəssamı Asəf Cəfərov 1927-ci ildə Bakıda, İçərişəhərdə anadan olub.  Ə.Əzimzadə adına Rəssamlıq Məktəbində ilk rəssamlıq təhsilini alıb, B.İ. Surikov adına Rəssamlıq İnstitutunda ali təhsilini davam etdirib. 1957-ci ildə İnstitut tərəfindən Hindistan va Pakistana yaradıcılıq ezamiyyətinə göndərilib. "Bilərzik seçimi" həmin dövrün seçilən işlərindəndir.

Asəf Cəfərov tematik tablo, portret, mənzərə və natürmort janrlarında özünə məxsuz kompozisiya, kolorit və işlənilmə üslubu ilə fərqlənən əsərlər qalereyası yaradıb. Rəssamın yaradcılığında milli çalarlar, folklora müraciət və ənənəvi məzmunlu mövzular üstünlük təşkil edib. Rəssam bədii estetik təsir yükünə malik süjetli əsərlər yaradıb. Buna misal olaraq "Tarlada", "Dəniz kənarında", "Görüş", "Mənim Azərbaycanım", "Musiqiçilər" və başqalarını qeyd etmək olar.

O, həm də bir çox portretlərin muəllifidir. Buna misal olaraq onun "Ə.Vahid", "V.Mustafazadə", "S.Bəhlulzadə", "Arif Məlikov", "Cəfər Cabbarlı", "Vəcihə Səmədova", "Rəşid Behbudov" və s. portretlərini göstərmək olar. Rəssam bölgələrə yaradıcılıq ezamiyyətlərindən sonra maraqlı əsərlər yaradıb. "Bakıda qar", "Qaş-Qaş", "Xəzər dənizi" adlı mənzərələri fırça ustasının belə əsərlərindəndi.

O, həmçinin Abşeron mənzərələri silsiləsi üzərində işləyib: "Abşeron", "Daş hasarlar", "Maştağa kəndi", "Abşeronun qızıl qumları", "Bakıda qış", "İsti gün", "Qış", "Əncir kolu", "Bahar", " Axşam motivi" və s. A.Cəfərov tarixi janra da müraciət edib. Bu sıradan "Nəsimi azad düşüncəlilərin məclisində", "Oyanış" əsərlərinin adını qeyd etmək olar.

Asəf Cəfərov yaradıcılıq ezamiyyətlərində olduğu xarici ölkələrdə (İtaliya, Avstriya, Almaniya və s.) yeni ruhlu tablolar yaradıb. Rəssam bir çox beynəlxalq sərgilərin iştirakçısı olub, Avstriyada "Dünya Təsviri Sənət Sərgisi"-də "Qran Pri" mükafatını qazanıb.

Sənətşünas Ziyadxan Əliyev rəssam haqqında yazarkən qeyd edir ki, Azərbaycan rəssamlığında elə sənətkarlar var ki, yaradıcılığı ilə ətraflı tanış olmağımıza baxmayaraq, onlar həmişə açılmamış kitaba bənzəyirlər. Onlar hansısa yeni əsərləri ilə yaradıcılıq imkanlarını yekunlaşdırmır, əksinə, nəyəsə keçid mahiyyəti daşıyırlar.

Azərbaycan Dövlət Rəsm Qalereyasının Elmi-metodik və bərpa şöbəsinin

böyük elmi işçisi Səbinə Şıxəliyeva rəssam barədə yazır:

“Yaradıcılıq imkanlarını nəhayətsizləşdirərək tamaşaçını sanki bitib tükənməyən bir intizara məhkum edən rəssamlardan biri də Asəf Cəfərovdur. Rəssam kompozisiya nöqteyi-nəzərindən çoxsaylı təbiət guşələrini real təsvir edərkən Azərbaycan torpağının zəngin gözəlliklərini tabloya köçürmüşdür. Təsvir etdiyi hər bir təbiət mənzərəsi kompozisiya cəhətdən zərif koloritli ahənglərlə zəngindir.

 Seçdiyi hər bir rakurs tamaşaçının qarşısında tamamilə fərdi, təkrarsız obrazlar yaradır. Asəf Cəfərov boyakarlığın ifadə vasitələrinin bütün toplusundan, xüsusilə də kolorist imkanlardan məharətlə istifadə edir, əsərlərində çox yüksək dekorativ ifadəliyə nail olur. Rəssamın peyzajlarına nəzər salarkən aydın olur ki, o, üstünlüyü təbiət mənzərələrinə verir. Bu peyzajlarda isə biz daha çox Abşeron qəsəbələrinin və İçərişəhərin görüntülərini görə bilərik”.

Böyük sevgi və lirik fəlsəfi mövzuda yaradılan əsərlər rəssamın yaradıcılığının əsasını təşkil edir. Onun əsərləri yerli və xarici muzeylərdə, şəxsi kolleksiyalarda saxlanılır. Bu muzeylər sırasına Moskvadakı Tretyakov Qalereyası, Şərq Xalqlarının İncəsənət Muzeyi, İstanbuldakı Müasir Sənətlər Muzeyi, Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi, Nizami adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyi daxildir.

Rəssam Asəf Cəfərov 3 aprel 2000-ci ildə Bakı şəhərində vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)

Murad Vəlixanov,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının İncəsənət şöbəsi

1980-ci illər Azərbaycan kinosu insanın daxili dünyasına enən, sakit görünən hadisələrin arxasında böyük mənəvi suallar qaldıran filmlərlə yadda qaldı. 1983-cü ildə ekranlaşdırılan Park də məhz belə ekran əsərlərindən biridir. Film zahirən sadə hadisələr üzərində qurulsa da, əslində insan münasibətlərini, həyatın yorğunluğunu və vicdanın səsini ustalıqla təqdim edir.

Filmin rejissoru Azərbaycan kinosunun dərin psixoloji dram ustalarından biri olan Rasim Ocaqovdur. Onun filmlərinə xas olan sakit ritm, düşüncəli dialoqlar və real həyat təsviri “Park” filmində də özünü aydın göstərir. Bu ekran əsəri insanın təkliyini, keçmişlə üzləşməsini və zamanın dəyişdirdiyi münasibətləri ön plana çıxarır.

Park – sadəcə məkan deyil

Filmdə hadisələr adi bir şəhər parkında cərəyan edir. İnsanlar ora istirahətə gəlir, söhbət edir, susur, düşünür. Parkda hər kəsin öz dünyası var. Kimsə keçmişini xatırlayır, kimsə gələcəyi haqqında düşünür, kimsə isə sadəcə həyatın axınına tamaşa edir.

Bu park əslində cəmiyyətin kiçik modeli kimi təqdim olunur. Burada müxtəlif talelər kəsişir, fərqli xarakterlər qarşılaşır və hər biri öz daxilində bir mübarizə yaşayır. Sakit görünən bu məkanın içində narahat düşüncələr dolaşır.

İnsan və zaman

Rejissor Rasim Ocaqov filmdə hadisələri dramatik kulminasiyalarla deyil, həyatın adi anları ilə təqdim edir. Personajların söhbətləri, baxışları, susqunluğu belə böyük məna daşıyır.

Parkda oturan insanlar əslində həyatın müxtəlif mərhələlərini təmsil edir. Kimisi itirilmiş gəncliyini xatırlayır, kimisi həyatın gətirdiyi peşmanlıqları düşünür, kimisi isə hələ verəcəyi qərarların ağırlığını hiss edir.

Film tamaşaçıya bir sual verir: insan həyatın hansı anında geriyə baxmağa başlayır?

Bəzən bu, gecikmiş peşmanlıq olur, bəzən isə yeni başlanğıc üçün bir fürsət.

Sakit ritmin gücü

“Park” filminin ən güclü tərəfi onun sükutudur. Bu film qışqırmır, tələsdirmir, hadisələri dramatikləşdirmir. Əksinə, tamaşaçını sakitcə düşünməyə vadar edir.

Parkda gəzən insanlar, boş skamyalar, payız ab-havası – bütün bunlar filmin emosional fonunu yaradır. Bu sakitlik içində insanın daxili narahatlığı daha aydın hiss olunur.

Azərbaycan kinosunda özünəməxsus yer

Park Azərbaycan kinosunda psixoloji dram janrının incə nümunələrindən biri hesab olunur. Film böyük hadisələrdən deyil, kiçik anların dərinliyindən güc alır.

Bu ekran əsəri bizə xatırladır ki, bəzən həyatın ən mühüm qərarları səs-küylü yerlərdə deyil, məhz sakit parklarda, tək qaldığımız anlarda verilir.

Son söz

Parkda hər kəs gəzir, oturur, söhbət edir və sonra çıxıb gedir. Amma bəzən insan parkdan çıxsa da, düşüncələrindən çıxa bilmir.

“Park” filmi bizə bir həqiqəti xatırladır:

İnsan bəzən həyatın ən böyük sualları ilə tək qalmaq üçün sadəcə bir skamyaya oturmağa ehtiyac duyur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)