İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

"O zamanlar ağlıma da gəlməzdi ki, Azərbaycan teatrı ilə belə yaxından bağlanacağam və yaradıcılığımın ən qaynar, hərarətli illərini ona həsr edəcəyəm" Aleksandr Tuqanov

Aleksandr Tuqanov Azərbaycan teatr sənətində iz qoyan simalardandır. O, 31 mart 1871-ci ildə Moskvada doğulub. Moskvada Korş teatrında, habelə Rusiyanın bir sıra şəhərlərində aktyor, sonradan Gürcüstanda, 1924-cü ildən isə Azərbaycanda rejissor kimi fəaliyyət göstərib. Aleksandr Tuqanovun fəaliyyətinin müəyyən dövrü Tiflis Azərbaycan Teatrı ilə bağlıdır.

Özünün yazdığına görə, Azərbaycan teatrı ilə ilk tanışlığı 1898-ci ildə Moskva Korş teatrı truppasının Tiflisə səfəri zamanı olub. 1912-ci ildə isə o, daimi işləmək üçün Tiflisə gəlib və burada rus teatrında fəaliyyətə başlayıb. Həmin vaxtlar burada Azərbaycan ziyalılarının yaratdığı "Müsəlman teatr cəmiyyəti"nin tamaşalarına baxıb. Bu tamaşalar "Zubalov Xalq Evi"ndə, habelə digər teatrların səhnələrində göstərilib.

O da bir mütəxəssis kimi imkan daxilində bütün tamaşaları izləyib. Tuqanovun Azərbaycan teatrına böyük maraq və bağlılığı, təbii ki, məhz o vaxtlar meydana gəlib. Onun xatirələrindən: "Zubalov Xalq Evi"ndə baxdığım tamaşalar, ekzotik Tiflisdə, başqa xalqların milli tamaşaları ilə eyni səviyyədə, böyük bir məktəb təsiri bağışlayırdı.

Zubalov Xalq Evində on bir bölmə işləyirdi. Hər millətin tamaşası öz doğma dilində səhnəyə qoyulurdu. Rus, gürcü, Azərbaycan dram dərnəklərindən başqa, burada Ukrayna, yəhudi, osetin, yunan, aysor dram cəmiyyətləri də fəaliyyət göstərirdi.

Məlum olduğu kimi, 1912-ci ildə Tiflisdə azərbaycanlı artistlərin hazırladığı tamaşaları göstərmək üçün şəhərin azərbaycanlılar yaşayan "Şeytanbazar" məhəlləsində teatr üçün xüsusi bina – "Auditoriya" açılıb. Bundan sonra tamaşaların göstərilməsi ardıcıl xarakter alıb və Tuqanov bu tamaşalara ardıcıl baxmaq imkanı qazanır.

"Bu tamaşalar məni Azərbaycan teatrı və onun ifaçıları ilə əsaslı şəkildə yaxınlaşdırırdı. Peşəkar teatr olmasa da, buradan sonralar böyük aktyorlar çıxmışdı: Sidqi Ruhulla, Mustafa Mərdanov, Əli Qurbanov, Mirseyfəddin Kirmanşahlı və başqaları", -deyirdi Tuqanov.

O, 1922-ci ildən başlayaraq azərbaycanlı aktyorların dəvəti ilə Azərbaycan dilində də tamaşalar hazırlayıb.

 "O zamanlar ağlıma da gəlməzdi ki, Azərbaycan teatrı ilə belə yaxından bağlanacağam və yaradıcılığımın ən qaynar, hərarətli illərini ona həsr edəcəyəm", – deyə Tuqanov sonralar xatirələrində qeyd edib.

Azərbaycanın Xalq artisti Mustafa Mərdanov həmin dövrü belə xatırlayıb: "1922-ci ildə öz benefisimə C. Cabbarlının "Ədirnənin fəthi" pyesini hazırlayırdım; əsərdə baş rolu – Harisi özüm oynayırdım. Tamaşanın daha gözəl hazırlanması üçün Tiflis Dövlət Rus Teatrının baş rejissoru A. Tuqanovu "Ədirnənin fəthi"nin rejissorluğuna dəvət etdik. Tuqanov əsəri gözəl surətdə hazırlayıb tamaşaya qoydu".

Nəhayət, Tiflis teatrının aktyorlarından Mustafa Mərdanov və Mirseyfəddin Kirmanşahlının, habelə inzibatçı Əli Bayramovun təkidli xahişləri nəticəsində A. Tuqanov bu teatrda işləməyə razılıq verib. Beləliklə də o, 1923-cü il avqustun 23-də Tiflis Azərbaycan Dram Teatrının baş rejissoru təyin edilib. Qeyd etdiyimiz kimi, Tuqanov teatrın aktyor heyəti və tamaşaları ilə tanış idi və sənət yanğılı bu insanları yüksək qiymətləndirib:"OvaxtTiflisAzərbaycanteatrınınMeydandakı darısqalbinasındarastlaşdığımaktyorların ürəyiişləmək, tamaşahazırlamaqhəvəsivə yanğısı ilə doluidi"

Məhzbunları nəzərə alanrejissorəslteatryaratmaq, güclü kadrlaryetişdirmək üçünbütüngücünü səfərbəredib. Tuqanovayrı-ayrı əsərlərinsəhnəyə çıxarılması ilə kifayətlənmir, hazırladığı tamaşaların ümumimədənisəviyyəsininyüksəldilməsinə də xüsusisəygöstərirvə bunanailolub. Bütün bu işlərdə onun ən yaxın köməkçisi Gürcüstanın Xalq artisti İbrahim İsfahanlı olub. Tuqanov İsfahanlını özünün müəllimi hesab edib, onun, habelə Gürcüstanın Əməkdar artisti Mirzəli Abbasovun, aktyorlardan Mirzəxan Quliyevin, Əşrəf Yüzbaşovun və digər aktyorların səhnə fədakarlığını yüksək qiymətləndirib.

Tiflisteatrındaorijinalpyeslərin, habelə Azərbaycansəhnəsi üçünyeniolanklassikəsərlərinTuqanovtərəfindəntamaşayaqoyulması aktyorlarınfərdiyaradıcılıqxüsusiyyətlərinin üzə çıxmasına şəraityaradıb, onlara özlərinə məxsuscəhətlərigöstərməkimkanı verib, tamaşaçıları teatracəlbedibOnunbuteatrdailkişi ŞəmsəddinSaminin "Gaveyi-ahəngər" pyesinintamaşası olub.

AleksandrTuqanovyazırdı: “Bu, yetkintamaşaidi, aktyorların özrollarınatamamyenimünasibətləriduyulub: butamaşabütünmövsümə müəyyənhavaverdi".

Beləliklə, başlanğıc uğurlu olub. Bunun ardınca tamaşaçılara fransız yazıçısı Jan Batist Molyerin "Jorj Danden" komediyası təqdim olunur. Bu tamaşa da böyük uğur qazanıb. Aleksandr Tuqanov teatrda baş rejissor kimi fəaliyyət göstərərkən "Uçurum", "İblis", "Şeyx Sənan", "Pəri cadu", "Ölülər" pyeslərini yeni quruluşda tamaşaya hazırlayıb.

Onun ən maraqlı quruluşlarından biri "Müfəttiş" (N. V. Qoqol) komediyasının tamaşası olub. Səhnədə ilk addımlarını atan gənc aktyor Ülvi Rəcəb məhz Tuqanovun hazırladığı tamaşalarda uğurlu obrazlar yaradıb. Onun yaratdığı Dərviş ("Şeyx Sənan"), İxtiyar ("İblis"), Məhkəmə rəisi ("Müfəttiş") obrazları tamaşaçılar tərəfindən hərarətlə qarşılanıb.

Tuqanovun Tiflis teatrında hazırladığı "Dağılan tifaq" (Ə. Haqverdiyev), "Hacı Qara" (M. F. Axundov), "Qaçaqlar" (F. Şiller, tərcümə edəni Həsən Səbri), "Məkr və məhəbbət" (F. Şiller, tərcümə edəni Ələkbər Seyfi) və "Otello" (U. Şekspir, tərcümə edəni Həsən Səbri) tamaşaları da uğurlu olub.

Məlumdur ki, Aleksandr Tuqanov Bakıda, Azərbaycan Dövlət Dram Teatrında çalışarkən böyük dramaturq Cəfər Cabbarlı ilə yaradıcılıq əməkdaşlığı edib. Yazıçının pyeslərinin quruluşları əsasən ona məxsusdur. Lakin onun Cəfər Cabbarlı ilə "ilk görüşü" Tiflis teatrında olub. Tuqanov bu teatrda dramaturqun "Ədirnənin fəthi" pyesindən sonra "Aydın" və "Oqtay Eloğlu" pyeslərinə də quruluş verib.

O, sonralar bu barədə belə yazıb: "Bu, xatirəsi mənim üçün müqəddəs olan, son dərəcə gözəl, böyük dramaturqla ilk görüş idi". Dövri mətbuat teatrın fəaliyyətini yüksək qiymətləndirib. Tuqanovun xatirələrindən: "Dövri mətbuat bizim işimizə dostcasına, nikbin baxırdı. Əməyimiz hədər getmirdi, birgə işimizin elə ilk çağları, ilk mövsüm göstərdi ki, müstəqil yolla irəliləyən Azərbaycan teatrı yaşamağa qadirdir".

Həmin vaxtlar Tiflis Azərbaycan Teatrının uğurları Bakı teatr ictimaiyyətinin də diqqətini cəlb edib. Şübhəsiz, uğurlu tamaşaların meydana çıxması əsasən Aleksandr Tuqanovun adı ilə bağlı olub. Əlbəttə, bu işdə teatrın fədakar aktyorlarının əməyi də danılmazdır. Tuqanov 1924-cü ildə işləmək üçün Bakıya – Azərbaycan Dövlət Dram Teatrına dəvət edilib. O bu təklifi məmnuniyyətlə qəbul edib və sonralar belə yazıb:

 "Tiflisdə ilk mövsümün uğurları elə böyük idi ki, mən Azərbaycan teatrındakı bu təcrübəmi davam etdirmək üçün imkanı əldən verməmək qərarına gəldim". Beləliklə, Aleksandr Tuqanov 1924-cü ilin yazında Tiflislə, oradakı rəssam, şair və aktyor dostları ilə vidalaşıb yeni teatr yaratmaq, bütün bilik və təcrübəsini sevdiyi sənətə həsr etmək barədə qəlbində baş qaldıran çoxdankı arzularını reallaşdırmaq üçün Azərbaycana, yeni iş yerinə gedibdir. Sonra isə Bakıda uzun  və səmərəli fəaliyyət başlayıb.

Tanınmış teatr xadimi 6 mart 1960-cı ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)

Heyran Zöhrabova,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Gözlərini dikib bir müddət gölməçədəki əksini izlədi. Bir yağış damlası gölməçəyə düşərək sudakı əksini dağıtdı.

Başını qaldırıb səmaya baxdı. Hüzn rənginə bürünmüş buludlar yenə boşalmağa hazır idi, yağış küləyi  əsməyə başlamışdı.

Asta addımlarla evə doğru qayıdarkən, əvvəlcə yavaş-yavaş çisələyən, sonra isə qəfil güclənib leysana çevrilən yağışa tutuldu. Paltosunun yaxalığını qaldıraraq addımlarını tezləşdirdi.

Görünür, yağışa tutulan tək o deyildi. Küçələr, üst geyimlərini, əllərindəki çantaları çətir əvəzi başlarına tutub ora-bura qaçışan insanlarla dolu idi.

Qəfil şiddətlənən yağış və boz buludlar axşamın qaranlığını da özləri ilə birgə gətirərək erkəndən şəhərin üzərinə örtmüşdü. Sürətlə şütüyən maşınlar, şəhərin işıqlarını əks etdirən  asfalt üzərində toplanmış yağış suyunu səkidəki insanların üstünə sıçradırdı.

Hamı başını aşağı salıb bir an öncə evinə çatmağa tələsərkən, bir cütlük şən qəhqəhələri ilə yağışı yararaq onun gəldiyi istiqamətə doğru qaçırdı. Oğlan üst geyimini çıxarıb hər ikisinin başı üzərinə tutmuşdu. Bir-birinə qısılıb onun paltosunun altına sığınsalar da, xeyli islanmışdılar. Qızın saçlarından  damcı-damcı su süzülürdü. Amma buna baxmayaraq, çox xoşbəxt və şən görünürdülər. Gah bir-birilərinə baxıb ürəkdən gülür, gah da qaçırdılar.

Onlar qaçdıqca, ayaqqabıları suya toxunduqca suyu püskurdür, damcılar ətrafa sıçrayır, sanki qırılmış muncuq boyunbağı kimi ətrafa səpələnirdi.

- Az gül, tez ol, yoxsa xəstələnəcəksən, - deyə oğlan qızı tələsdirdi.

Onlar şən gülüşləri ilə sürətlə onun yanından ötüb keçdilər.

O isə ixtiyarsızca dönüb, üzündə ad verə bilmədiyi bir təbəssümlə arxalarınca baxdı. O qədər yadırğadı ki bu xoşbəxtliyi.. Bu xoşbəxtlik ona qəribə gəldi, hətta bir az yad.

Sonuncu dəfə nə vaxt belə ürəkdən güldüyünü xatırlamırdı. Zamanı bir yana qalsın, ömrü boyu heç belə xoşbəxt olub-olmadığını belə dəqiq bilmirdi.

Xoşbəxtlik nə idi?

Hamı üçün eyni mənayamı gəlirdi?

Bütün insanlara bərabər paylanırdımı?

Xoşbəxtlik hər insan üçün fərqli şəkildə təzahür edirdi. İnsanların lüğətində onun adı belə müxtəlif idi. Kimi üçün pul, şöhrət, komfortlu həyat, kimi üçün sadəcə sağlamlıq və aramlıq, kimi üçün sevdiyi işlə məşğul olmaq idi. Kimi üçün isə az öncə yağan gurultulu və soyuq yağışa baxmayaraq, xoşbəxt şəkildə yanından ötüb keçən bir cütlük kimi sevgi, gözəl ailə və səadət idi. Bəziləri üçünsə xoşbəxtlik sadəcə başını soxa biləcəyi bir evdən ibarət idi.

Bəs xoşbəxtliyin önəmi nə qədər idi?

Bəlkə də onun önəmi insanların onu nədə gördüyü ilə ölçülürdü.

Dünyanın bir bucağında xoşbəxtlik bir parça quru çörək, çirkli belə olsa, içmək üçün bir qurtum su ikən, dünyanın başqa bir bucağında o çörək yol kənarlarına, zibil qablarına atılır, su isə israf olunurdu.

Bir yerdə xoşbəxtlik son model telefonlar, bahalı maşınlar, lüks villalar demək idisə, başqa bir yerdə insanlar müharibələrin əlindən öz kiçik, komfortsuz daxmalarında belə rahat yaşaya bilmirdilər.

Bəs xoşbəxtliyi ölçmək olardımı? Onun həcmini, sahəsini müəyyən etmək mümkün idimi?

Bəlkə də hamıya bərabər paylanan yeganə şey elə onun ölçüsü idi.

Bəli, xoşbəxtliyin ömrü dünyanın hər bucağında eyni idi - "qısa".

Başa çəksən ayağa, ayağa çəksən başa çatmayan yorğan kimi gödək, bir göz qırpımına sərf olunan zaman qədər az...

Həcmi və sahəsi isə yenə də insanların onu nədə gördüyündən asılı idi.

Bəzən xoşbəxtliyin həcmi bir cüt göz qədər olurdu, fərqi yox idi mavi, yaşıl və ya qəhvəyi.

Bəzən bir parça çörək boyda idi, fərqi yoxdur isti, soyuq, təzə və ya bayat

Bəzən isə yanağa zənəxdan qonduracaq təbəssüm qədər...

Sahəsi isə bəzən bir qəlb, bəzən bir ev, bəzən də bir dünya dolusu olurdu.

Kim bilir, bəlkə də xoşbəxtlik elə işdən qayıdarkən yağışa tutulmaq, əlindəkilərin qiymətini bilmək, öz çiçək baxçanı öz zəhmətinlə abadlaşdırmaq, anı yaşamaq idi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)

Bu gün martın 31-idir. Bu tarix bizə Mart qırğınlarının ildönümü kimi tanışdır. 1918-ci ilin martında rus-erməni ittifaqı bolşevik-daşnak formasında təzahür edərək Azərbaycanda misli görünməmiş qırğınlar törədib. O günlər nələrin baş verdiyindən uzun illər bizlər bixəbər qalmışıq. Yalnız müstəqillik qazandıqdan sonra tarixin bu ağ ləkələrinə aydınlıq gəlib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı yazıçı Varisin Bakıda və İstanbulda nəşr edilən, Təbrizdə hissə-hissə dərc olunan, “Qızıl cib saatı” romanından bir hissəni sizin ixtiyarınıza verir. Həmin hissədə 1918-ci ilin Bakı qırğını bir erməni mirzənin gündəliyindəki qeydlərinin dərci ilə oxuculara çatdırılır. 

Nəzərinizə çatdıraq ki, roman arxiv sənədləri əsasında qələmə alınıb, bütün faktlar realdır. Ona görə də oxuduqca adam daha çox dəhşətə gəlir. Öz vətənimizdə başımıza gətirilənlər bir ibrət dərsi olmalıdır, bu səhvlərimiz bir daha təkrarlanmamalıdır.

 ***

“İstəyirsiniz, mən göyləri, yerləri şahid çəkim ki, qələm əsla cansız deyil, canlıdır. O, yazdıqlarının mahiyyətinə varır, sevincindən bəhs edəndə özü də sevinir, kədərdən bəhs edəndə isə dərdə, qəmə, batır.

Artıq tam olaraq Bakıda mənim millətimin müsəlmanlara qarşı qətliam həyata keçirdiklərinə əmin olduqdan, “erməniləri müsəlmanlardan qorumaq”, “bolşevizmi qəbul ermək istəməyənlərə bolşevizmi qəbul etdirmək” kimi cəfəngiyyatlardan dolayı yalan pərdəsinin küçələr boyu qalaqlanmış günahsız, dinc müsəlmanların eybəcər hala salınmış meyitləri reallığıyla tam yırtılmasından sonra mən həqiqətən bir utanc hissi keçirirdim. And olsun o müqəddəs Yaradana ki, yer yarılsaydı yerə girərdim.

Martın 25-də - onda ki, martın 24-də 36-cı Türküstan polkunun tələbi, matrosların hədə-qorxusu və Çaparidzenin müdaxiləsindən sonra bizimkilər qətliamı dayandırmışdılar, tərəflər arasında barışıq elan olunmuşdu, gec də olsa Fəhlə, əsgər və matros deputatları Soveti Bakıda asayişi bərpa etməyə başlamışdı, həmin məqamda bir iş də o olmuşdu ki, Sovetin müsəlman üzvü Kazım Axundova şəhərin dağlıq hissəsini – Çəmbərəkəndi mümkün ola biləcək erməni basqınlarından qorumaq üçün 10 silahlı matros verilmişdi. O vədədə tanış olduğum bu fədakar insan öz işini təkcə Çəmbərəkəndi qorumaqla bitmiş hesab etmirdi, küçələrdə qalaqlanmış meyitlərin yığılmasının təşkili ilə də məşğul olurdu.

Haşıyədən kənara çıxıb söyləyim ki, bütün şəhər üzrə həm bolşeviklərin, həm də müsəlman komitələrinin təşkilatçılığı ilə meyitlər yığılırdı, “Vulkan” cəmiyyətinin istifadəsiz qalmış limanına 6748 meyit yığılmışdı, sonra onlar Petrovsk və Jeleznodorojnıy limanlarından barajlarla Bibi Heybətə daşındı. Ən azı altı baraj meyit aparmışdılar, and olsun Yaradana. Meyit yığılması düz 31 marta kimi davam etmişdi. Bunlar hələ meyitlərin hamısı deyildi. Sonradan bəzi meyitlərin Sabunçu, Suraxanı və Binə kəndlərində quyulara basdırılması aşkar ediləcəkdi, Poxlu Dərədə isə elə təkcə bir quyudan qulağı, burnu, cinsiyyəti kəsilmiş, qarnı yırtılmış 57 qadın meyiti aşkarlanacaqdı.

Hə, Axundov Nikolayevsk küçəsindən meyitlər daşınanda gözlərindən bildır-bildır yaş axıdaraq üç və beş yaşlı uşaqların, gimnaziya şagirdlərinin meyitlərini mənə göstərib soruşurdu ki, Allah heç bu zülmü götürərmi.

Mərkəzi Türmənin yanında 400 müsəlman meyiti saydım. Hamısı soyundurulmuşdu, başları Qərb istiqamətində qoyulmuşdu. Niyə? Bilmədim. 

Qeyri-ixtiyari gözlərim meyitlərin arasında üç müsəlman tanışımın meyitini axtarırdı, əzabla öldürülmüş insanların hamısının gözlərinə, burunlarına, ağızlarına dəhşət ifadəsi necə qonmuşdusa, sanki hamısı bir-birinin oxşarı idi, kimin kim olmasını çətin ayırd edərdin.

Mən bu yazımın əvvəlində qələmin canlı olmasından, yazdıqlarının mahiyyətinə varmasından boşuna söz açmadım. Zira, yazdığım qeydlərin həcmcə çox böyüməməsi, belimə şələləyib özümlə eldən-elə gəzdirdiyim rükzakımı tam zəbt etməməsi üçün onsuz da çox mətləbləri qeyd etməkdən vaz keçir, bir növ qənaət rejiminə əməl edirəm. Həmin gün Kazım Axundovun bir insaflı qəzetəçi sayaraq məni və həvəskar fotoqraf olan rus Vladimir Sokolovu Kərpicxana deyilən yaşayış məskəninə dəvət etməsi Sokolovdan tarix üçün üç-dörd foto çəkməsi xahişi səbəbindən doğmuşdu, amma o anlarda bax məhz dediyim qələmlə bağlı hadisə baş verdi. Necə ki, bir vəhşət görəndə insanın damarında qanı donur, bax eləcə də, mənim qələmimin mürəkkəbi dondu, nə illah elədim, qeydlərimi başa çatdıra bilməyib titrək əlimlə birtəhər qələmimi və qeyd dəftərimi rükzakıma dürtüşdürüb gözümlə gördüyüm, insanlıqla bir araya gəlməyəcək səhnəni beynimə yazası oldum.

Bir mənzildə Sokolov ilk fotosunu çəkdi, iki yaşlı körpəni yeddi-səkkiz verşka uzunluqlu kazaçkov mismarı ilə daş divara pərçimləmişdilər. İkinci mənzildə növbəti fotosunu çəkəsi olan Sokolov içini çəkərək “heyvanlar” söylədi, bu sözün, sandım ki, bizlərin hər birinə, o cümlədən mənə də aidiyyatı var, özü də çoxdur.

Yataqda 13-14 yaşlı çılpaq qız uzanıqlı vəziyyətdə əbədi yuxuya dalmışdı, bədəni qançır-qançır idi, ayaqları aralıydı, ayaqlarının arasında qan gölməçəsi yaranmışdı, iki-üç milçək vızıltılyla qan içirdi. Biçarəni onlarca şəxs sıra ilə zorlamışdı, elə bu təcavüzdən də dünyasını dəyişmişdi, olduqca ürəkdağlayan mənzərə idi.

Daha bir neçə mənzili gəzəndən sonra növbəti mənzilə yetişəndə birinci otaqda yerdə 23-24 yaşlı lüt qadının və altı-yeddi yaşlı oğlan uşağının meyitini gördük. İkinci otağa keçəndə isə... Mən bilmirəm, vallah bilmirəm, müqəddəs xaç haqqı bilmirəm, insan hansı anında bütün insanlıq deyilən xüsusiyyətlər cəmini itirib Ali Yaradanın iradəsinin ziddinə olaraq ən yırtıcı, ən vəhşi heyvandan belə yırtıcı və vəhşi xislətə düşə bilər. Yerdə südəmərkörpə meyitivardı, sifətindəkigülümsərifadə ondanxəbərverirdiki, kürəyinə süngü soxularkən şipşirinyuxudaymış. Bilmirəm, uşaqlaryuxugörə bilirlərmi, ancaqhəminanonungözəlyuxugördüyü şəksizidi. Bəlkə də yuxusundaoböyümüşdü, xoşbəxtlik, bəxtəvərçilikdənizinə baş vurmaqdaydı... Körpənin əl-ayağını isə içərisoxulmuş kirli-paslı küçə itlərigəmiribdidişdirirdi. 

Sokolovnecə dəhşətə gəldisə foto çəkməyidayandırıbhövlnakoradanqaçdı, mənsə Axundovunfasiləsizyağdırılan “BunuAllahgötürərmi” suallarının şillə kimi üzümə-gözümə çırpılan şiddətindənqurtulmaq üçünmıxlanıbyerdə qalmış zalımayaqlarımdantərpənibgetməyiacizanə surətdə ricaedə-edə qaldım...

Buhadisə məninecə əzmişdi, qəlbiminecə inlətmişdi, söyləyə bilmirəm. Dəfələrlə oyataqdaqan-içində ölübqalmış kütləvizorlanmayaməruzqalanqızınyerində bacımNoranı, nişanlımAnuşutəsəvvüredib ürəyimin çırpıntılarındanköksümü yarıb çölə çıxacağı və gəriləndamarlarıntabgətirməyərəkpartlayıbyaşadığımevinağappaqdivarlarını alqırmızı qanlabulaşdıracağı təəssüratı yaşamışdımhəmingecə.

Hələ o körpə!!! Aman Allah!

Çox sarşılmışdım. Nəyin bahasına olursa olsun geriyə qayıtmaq istəyirdim, amma dezertir damğası alacağımdan, valideyinlərimin incildilməsindən hədsiz ehtiyat etməyim yenə də mənim şərin qoynunda duruş gətirib qalmağımı diktə edirdi.

***

Bakı qətliamı xırda-para epizodları çıxmaq şərti ilə yatırılmışdı, “İrəli” daşnak qəzeti yazırdı ki, bu son xoşagəlməz günlərdə Erməni Milli Şurası müsəlman əhalini bacardıqca müdafiə edir, onları himayəsi altına alırdı. Bu boyda yalanmı olardı?

Müsəlman komitələri isə qırğının, ziyanın miqyasını hesablayırdı. Təkcə elə 19-21 mart tarixlərində - üç gündə Bakıda 11 min müsəlman öldürülmüşdü, əhaliyə 400000000 rubl ziyan dəymişdi. Bakının müsəlmanlar yaşayan Məmmədli, Poxlu Dərə və Kərpicxana adlı hissələri büsbütün dağıdılmış, əhalisi güllələnmiş, süngüdən keçirilmişdi. Şəhərin mərkəzindəki əksər binalar, mehmanxana və mağazalar qarət edilmiş, yandırılmışdı. Bir də təkrarlayım ki, Bakının qürur rəmzi olan, arxitektura şedevri İsmailiyyə binası da həmçinin.

Ara azacıq sakitləşən kimi vahimə və panika içində olan bəzi Bakı sakinləri canlarını qurtarmaq üçün Biləcəri dəmir yolu stansiyasına (Bakı stansiyası quldurların tam nəzarətində idi) gedir, ordan faytonla 50 rubl ödəməklə Sumqayıt stansiyasına yollanır, ordan yük vaqonu ilə Xaçmaza, ordan da atlarla Qubaya pənah aparırdı. Halbuki, mənim əlimdə səhih məlumat var idi ki, müsəlman qırğını tək Bakı ilə məhdudlaşmayacaq, böyük dəmir yolu stansiyalarında – Yevlax, Ucar və Kürdəmirdə, ən əsas coğrafi nöqtələrdə - Quba, Lənkəran və Gəncə quberniyasında, xüsusən Şamaxıda daha azğınlıqla davam etdiriləcək.

Bakı qırğınından keçən növbəti günlərdə mən əzab və səksəkə içində əvvəlki ünvanımda yaşamaqda davam edir, hər günümü bir şüşə vodka ilə bitirməklə növbəti gündə Poqosovdan xidmətimi bitirməyim və geriyə - vətənə qayıtmağım müjdəsini gözləyirdim. Amma bu gözləntim elə gözlənti olaraq da qalır, qurğuşun ağırlığında olan ümidlərim polad ağırlığında olan reallıq yükünün altında çabalayıb inləyirdi.

Otaq yoldaşlarım yaxşı ki, mürəxxəs olub getmişdilər. Yoxsa bu ağır durumda onların mövcudiyyatına sadəcə tab gətirə bilməyəcəkdim. Şəhərə çıxır, Poqosovun, yanına gedib-gəlir, bu şəhərdə yeganə həmdəmim olan Yakov Smirnovu ziyarət edib saatlarca söhbətləşir, Bakının talanmış, xarabalığa çevrilmiş baş küçələri ilə dərdli-dərdli gəzişirdim.

Poqosovun yanına gedib-gələndə də, digər erməni komitələrinə baş vuranda da, küçələri gəzəndə də fikrim-zikrim həm də onda olurdu ki, birdən Hamleti görərəm, ondan bir xəbər bilərəm. Hesabla o da bu vədələr Zaqafqaziyada olmalıydı, tale bizi kaş ki, yenidən görüşdürəydi, keçmiş o xoşbəxt həyatımın yeganə yadigarı ilə bircə an baş-başa qala bilməyim mənə bu iztirablı aylardan, illərdən qat-qat dəyərli olardı. Amma Hamletdən yox, Qriqori Melkumyandan xəbər tutdum – Qriqori əmimdən, atamın dostundan. O şəxsdən ki, 1912-ci ilin günəşli və küləkli bir günündə Üsküdərdəki evimizə qonaq gəlib anamın bişirdiyi yaşıl lobya soyutmasını sarımsaq-qatıqla bəh-bəhlə yediyi zamanda atamın məni işə düzəltmək xahişini məni bax bu bəlaya – bu oküz boyunduruğuna salmaqla həll edərək yaxşılıq etdiyi halda əslində görünməz bir pislik eləmişdi. Sonradan, necə ki mənəvi ölümümə bu cür səbəbkar olmuşdusa, eləcə, Vanda alçaq Mesrop Ülgüc tərəfindən həbs edilərək zülmət zirzəmiyə salındığımda da xilaskarıma çevrilmişdi, xəbərimi eşidib dərhal Vana gəlmiş, əlaqələrinin köməyi ilə məni fiziki ölümün pəncəsindən qoparmışdı. Parapet yanındakı Erməni kilsəsindən əzizlərimçün dua etmək ritualını bitirib çıxanda Konstantinopolda atamla Qriqori əminin müştərək dostları olan Vartaz əmini gördüm. Tanrım, özgə vaxtı heç salam vermədiyim, çox da xoşlamadığım bu adamı burada görcək necə sevindim, ona sarmaşıb necə ağladım?! Vartazdan  Konstantinopolun, hətta atamın belə qoxusunu da aldım həmin anda. Bax onda hal-əhval tutmağımızın sonunda Qriqori əmimin edam edilməsi xəbərini eşitcək sarsıldım. Deməzsənmiş, Qriqori Melkumyan 1915-ci ilin 17-18 iyulunda Diyarbakırın Ziyer kəndində 500 qiyamçının, 29 iyulda Maraşda 400 qiyamçının, 2-3 avqustda Sivasda da yenə də 400 qiyamçının üsyanlarının təşkilatçılarından biri kimi Dendil yaxınlığında həbs olunaraq edam edilibmiş.

Onunla Muşda olanda – 1915-ci ilin yanvarında son dəfə telefon əlaqəmizi xatırladım. Göz yaşı içində tam yorulduğumu, usandığımı, hətta intihar edəcəyimi söyləmişdim. O da demişdi, “Ağlını başına yığ, uzağı apreldə müharibə bitəcək. Bəxtin gətirsə müstəqil Ermənistanın fədaisi kimi, gətirməsə isə zəngin təcrübəyə malik bir qəzetəçi kimi Konstantinopola dönəcəksən, atan da səni evləndirəcək. Toyunda da Qriqori əmin musiqiçiləri özü dəvət edəcək, aşıq Şeram və aşıq Avasını çağıracağam, bir erməni “Tərəkəmə”si də oynayacağam”.

Sona qədər millətçi, sona qədər qərəzli oldu. Hətta son sözlərində də türkün “Tərəkmə”sinə erməni “Tərəkmə”si dedi. Eh. Həyat. Sənin dolanbac yollarında azmamaq bəlkə də mümkünsüzdür.

***

Bir də bilirsiniz, 1918-ci ilin martında Bakı küçələrində nəyi müşahidə etmək acınacaqlıydı? Sadəlövh müsəlmanlar onlara dəyən ziyana görə Şaumyanın, onun əlaltılarının qəbuluna düşmək üçün uzun-uzadı növbələr yaratmışdılar, xırda qaniçənlərin vurduqları ziyana görə böyük qaniçənlərdən pənah umurdular. Belə bir hadisənin də şahidi olmuşdum: qırğın zamanı ayağından güllə dəyib amputasiyaya məruz qalan Serkovnıy, 18 ünvanında yaşayan binəva birisi - Məmməd Əliyev əsalara dirənərək iki sutka gecə-gündüz növbə gözləmiş, nəhayət Şaumyanın kabinetinə düşəndə gözlərindən yaş axıdaraq ailə üzvlərinin güllələndiyini, bütün əmlakının talandığını söyləmiş, çarəsiz duruma düşdüyünü vurğulayaraq imdad diləmişdi. Şaumyansa üz-gözünü turşudub: “Allahına şükür elə ki, özün sağ qalmısan. Get burdan!” – hədəsi ilə onu qovmuşdu.

Həmin dönəmlər Bakıya ürək dağlayan bir mənzərə hakim idi. Erməni mənzillərində şadyanalıq, yeyib-içmə, qələbə təntənəsi öz epogey halına çatmışdı. (Bir gün qapımı döyüb, erməni mühəndis Adamovun həyat yoldaşı mənə bir ovuc şirinlik qənd də gətirib vermişdi, müsəlmanların Novruzunu qara gətirib qanlarına susandığını görcək evlərə şəkər paylayacağını əhd etdiyini dilə gətirmişdi). Erməni komitələri, daşnak bürosu məclislər, ballar keçirir, əldə etdikləri milyonlarla pulun, daş-qaşın işığında qopardıqları ton-ton ərzaqdan israfcasına dadır, oxuyur, rəqs edir, əylənirdilər. Doğmalarını itirən, ev-eşiyi yandırılan sağ qalmış müsəlmanlar isə (şikəst qalanı, yaralı olanları da kifayət qədər idi) çəkdikləri dəhşətli əzabla bahəm bütün maddiyyatlarını, ərzaq ehtiyatlarını itirdiklərinə görə indi də aclıq təhlükəsinə tuş gəlmişdilər. O günlərdə gözlərim şəhər zibilliklərində yemək axtaran, acından küçədə yıxılıb qalan müsəlmanları görməyə alışmışdı. Zəngin neft səltənətinin aborogen millətinin bu hala salınması, fikrimcə, çox böyük ədalətsizlik idi. Amma bu ədalətsizliyi bir erməni kimi etiraf etməyim kimə lazım idi? Poqosov və Poqosovkimilər “vətən xaini” damğası ilə dərhal mənim məhvimə fərman verər, ailəmi belə təqibə məruz qoyardılar. Müsəlmanlar üçünsə mənim – sıravi bir erməni yazarının, sözü sözlər yanında milçək vızıltısı qədər belə eşidilməyəcək bir məğmun, aciz, gücsüz bəndənin söylədikləri yaralarına məlhəm, dərdlərinə təsəlli ola bilməyəcəkdi. Mənim millətim xristian olması – xristian güclərə arxalanması hesabına bu mücadilədə güclü tərəf idi, müsəlmanları tam yenmişdi - əsas həqiqət bax buydu.

O ki Əhməd İzzət Paşanın əmriylə yaş senzinə görə ordudan kənarlaşdırılmış Maraş komantanı Süleyman Paşa təsəlli üçün atlı qarışqaları döyüşdürərkən təqribən eyni ölçülü-biçimli, eyni güclü qarışqalardan birinə qahmar çıxaraq yoğun barmağıyla digərini daim aşağı itələyirdi, eynən o cür də bolşevizmin yoğun barmağı erməni – müsəlman münaqişəsinin müqəddəratını həll etməkdəydi.

Qaranlıq düşəndə qarabasmalarım başlayırdı, ağlımı get-gedə itirmək üzrə olduğumu ehtimallarım, fərziyyələrim daha aydın isbatlayırdı. Bu şəhərin hər gün təkrarlanan küləklərinin vıyıltısı pəncərəni çərçivə qarışıq qoparmaq, damı laxladıb uçurmaq çabalarıyla çıxardıqları səs-sədayla mənə lap sarımı uddururdu. Bir yandan da, çox güman, ev sahibəsinin yanına gələn erkəklərin gecə yarı belə usanmadan taxta pillələri cırıldadaraq aşağı-yuxarı çıxmaları içimə vəlvələ salırdı. Gözlərim yuxusuzluqdan alışıb yansa belə onları yuman kimi gah bu lənətə gəlmiş səslərin qorxu-hürküsü, onlar imkan verəndə isə həmin o qarabasmaların basqısı (daha çox qaynar su ilə dolu qazan başıma əndərilir, ərşə çatan tonqalda heyvan kimi ətim şişə taxılıb qızardılır, xəncərlə gözüm ovulub xırçıltıyla yerə tökülürdü) məni yataqdan dik atılmağa, işığı yandıraraq su qrafinini başıma çəkməyə, yanğımın söndürülməsi prosesinin bir belə uzun çəkməsindən sonra da təngnəfəs halda ciblərimi axtararaq papiros və kibrit tapıb ciyərlərimin məhvini labüdləşdirən papirosçəkmə cəzasına sövq edirdi.

Belə vaxtlar “bəlkə mən lənətlənmişəm” deyə düşünür, bu düşüncənin öldürücü təsiri əvvəlki vəziyyətimi bunun yanında lap toyagetməli edirdi. Özümü hamam otağına salıb başımı soyuq suyun altına tutur, fınxırıb burnumu təmizləməklə kəsilməkdə olan nəfəsimi bərpa edəcəyimi düşünür, bir də alüminium tübikdəki mentol dadı verən pasta ilə ciddi-cəhdlə, var-gücümlə dişlərimi sürtürdüm.

Haçansa hardansa oxumuşdum ki, ruhi sarsıntı keçirən insanların özəl qəribəlikləri olur, gecə yarısı dişimin mina qatının indicə qoparılıb aparılacağı təəssüratı yaradan çox kobud təmasla diş fırçalamağım, şübhəsiz, mənim ruhi sarsıntımı isbatlayan özəl qəribəliyim sayıla bilərdi. 

Tarix ona görə tarix olur ki, güclüyə xidmət edib zəifi aşağılayır. Tarixin qələmini, kağızını güclülər ayırır, onu yazan mirzələri güclülər seçir, bir tikə çörəyini, bir içim suyunu verir ki, otur yaz. Onlar da yazır. Qaraya ağ, ağa qara deyə-deyə yazdıqlarını üst-üstə qalaqlayırlar.

Şərəfin tarixi əsla mümkün olan şey deyil. Məncə, yalnız şərəfsizliyin tarixi mövcuddur!”

Şəkildə: 1918-ci ilin mart soyqırımı. Bakıda meyitləri daşıyırlar. (Azərbaycan Milli Arxivinin fotosu Vikipediyadan götürülüb)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(31.03.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Milli.Az-a istinadən xəbər verir ki, Azərbaycan kinosunun tanınmış aktyoru, Kinematoqrafçılar İttifaqının sədri, xalq artisti Rasim Balayev vəfat edib. 

Məlumata görə, sənətkar müalicə aldığı Türkiyədə dünyasını dəyişib.

Onun ölümü mədəniyyət ictimaiyyətində dərin kədər doğurub.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.03.2026)

Türkiyədəki Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzi qardaş ölkədə mədəniyyətimizin təbliği sahəsində müstəsna fəaliyyətlə məşğuldur. Budur, növbəti nəticə: Türkiyə Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi Opera və Bale Baş Müdirliyi ilə əldə olunmuş razılaşmaya əsasən Azərbaycan bəstəkarlarının əsərləri Türkiyənin opera səhnələrində nümayiş etdirilməkdədir.

Bu əməkdaşlıq çərçivəsində martın 26-da Ankarada Azərbaycanın dahi bəstəkarı, Türk dünyası musiqisinin zirvəsi  Üzeyir Hacıbəylinin məşhur operettası “Arşın Mal Alan” əsəri səhnəyə qoyulub.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Türkiyədəki Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzindən verilən məlumata görə, əsərin premyerasında Ankara Opera və Bale Genel Müdiri Demet Gökalp, Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzinin direktoru Samir Abbasov, mədəniyyət, incəsənət xadimləri, yerli azərbaycanlılar, media nümayəndələri, geniş ictimaiyyət iştirak edib.

Tamaşada baş rolları Əsgər-Şenol Talınlı, Gülçöhrə-Esin Talınlı, Asya-Olça Bora, Süleyman-Serkan Kocadere, Əsgərin xalası-Sibel Kızıltaş, Soltan bəy-Mehmet Yılmaz, Telli-Ayten Hanalioğlu və Vəli-İbrahim Halil Turgut ifa ediblər.

Yüksək səhnə tərtibatı, dekorasiya, artistlərin Azərbaycan və Türk dillərində ortaq istifadə etməklə oynadıqları rollar və musiqilər böyük maraqla qarşılanıb.

Anşlaqla keçən “Arşın mal alan” əsərinin tamaşası Ankara tamaşaçılarının alqışları ilə müşaiyət olunub.

Qeyd edək ki, sözügedən tamaşanın Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzi və Ankara Dövlət Opera və Balet Teatrının birgə əməkdaşlığı ilə Türkiyənin müxtəlif bölgələrində də səhnələşdirilməsi nəzərdə tutulur.

Bu layihə Azərbaycan mədəniyyətinin Türkiyədə təbliği və iki qardaş ölkə arasında mədəni əlaqələrin daha da möhkəmləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.03.2026)

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyatvə İncəsənət" Beyləqan və İmişlitəmsilçisi,

BeyləqanrayonMədəniyyətMərkəzininrejissoru, "Gənclik" xalqteatrının rəhbəri

Müasir qloballaşma dövründə mədəniyyət anlayışı yalnız milli sərhədlərlə məhdudlaşmır, əksinə, müxtəlif xalqların, cəmiyyətlərin və sivilizasiyaların qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşan dinamik bir sistemə çevrilir. Bu kontekstdə “dünya mədəniyyətinə inteqrasiya” anlayışı yalnız mədəniyyətlərarası əlaqələrin genişlənməsi deyil, həm də milli kimliyin qorunaraq ümumbəşəri dəyərlərlə uzlaşdırılması kimi başa düşülür. Bu məqalədə mədəniyyət fenomeni, onun struktur komponentləri, dünya mədəniyyətinə inteqrasiyanın nəzəri və praktik əsasları, eləcə də bu prosesin metodik aspektləri geniş şəkildə təhlil edilir.

Mədəniyyət anlayışı və onun çoxşaxəli mahiyyəti

“Mədəniyyət” termini latın mənşəli olub “cultura” sözündən yaranmışdır və ilkin mənada torpağın becərilməsi anlamını ifadə etmişdir. Zaman keçdikcə bu anlayış daha geniş məna qazanaraq insan fəaliyyətinin bütün sahələrini əhatə edən kompleks fenomenə çevrilmişdir. Müasir elmi ədəbiyyatda mədəniyyət aşağıdakı əsas istiqamətlərdə izah olunur:

Maddi mədəniyyət – insanın yaratdığı maddi sərvətlər (memarlıq, geyim, məişət əşyaları və s.);

Mənəvi mədəniyyət – ideyalar, inanclar, dil, incəsənət, ədəbiyyat və s.;

Sosial mədəniyyət – davranış normaları, adət-ənənələr, etik prinsiplər;

İntellektual mədəniyyət – elmi biliklər, təhsil sistemi və düşüncə tərzi.

Mədəniyyətin bu komponentləri bir-biri ilə sıx bağlıdır və bütöv bir sistem təşkil edir. Bu sistemin inkişafı isə yalnız daxili faktorlarla deyil, həm də xarici təsirlərlə, yəni digər mədəniyyətlərlə qarşılıqlı əlaqə nəticəsində baş verir.

Dünya mədəniyyəti və onun formalaşma prosesi

Dünya mədəniyyəti müxtəlif xalqların yaratdığı mədəni dəyərlərin sintezindən ibarət olan ümumbəşəri bir sistemdir. Bu sistem tarix boyu müxtəlif mərhələlərdən keçmişdir:

Antik dövr – qədim sivilizasiyaların (Misir, Mesopotamiya, Yunan, Roma) mədəni irsi;

Orta əsrlər – dini və fəlsəfi düşüncənin üstünlük təşkil etdiyi dövr;

Yeni dövr – humanizm, maarifçilik və elmi inqilabların təsiri;

Müasir dövr – qloballaşma, informasiya texnologiyaları və mədəniyyətlərarası dialoq.

Bu mərhələlər göstərir ki, dünya mədəniyyəti statik deyil, daim inkişaf edən və dəyişən bir sistemdir. Hər bir xalq bu sistemə öz töhfəsini verir və eyni zamanda digər mədəniyyətlərdən təsirlənir.

Mədəni inteqrasiya anlayışı

Mədəni inteqrasiya müxtəlif mədəniyyətlərin qarşılıqlı təsiri nəticəsində ortaq dəyərlərin formalaşması prosesidir. Bu proses aşağıdakı əsas istiqamətlərdə həyata keçirilir:

Mədəni mübadilə – incəsənət, ədəbiyyat, musiqi və digər sahələrdə qarşılıqlı təsir;

Təhsil və elm sahəsində əməkdaşlıq – beynəlxalq layihələr, tələbə mübadiləsi proqramları;

Kütləvi informasiya vasitələri – media və rəqəmsal platformalar vasitəsilə mədəniyyətlərin yayılması;

Turizm – xalqlar arasında birbaşa əlaqələrin qurulması.

Mədəni inteqrasiya yalnız təsir və qəbul prosesi deyil, həm də adaptasiya və transformasiya prosesidir. Bu zaman milli mədəniyyət öz xüsusiyyətlərini qoruyaraq yeni elementlərlə zənginləşir.

Milli mədəniyyət və onun qorunması məsələsi

Dünya mədəniyyətinə inteqrasiya prosesi bəzən milli kimliyin zəifləməsi təhlükəsi ilə müşayiət olunur. Lakin düzgün yanaşma tətbiq edildikdə bu proses əksinə, milli mədəniyyətin inkişafına təkan verə bilər.

Milli mədəniyyətin qorunması üçün aşağıdakı metodik prinsiplər vacibdir:

Dil faktorunun qorunması – ana dilinin inkişafı və düzgün istifadəsi;

Folklor və ənənələrin yaşadılması – milli bayramlar, adət-ənənələr;

Milli incəsənətin dəstəklənməsi – teatr, kino, musiqi və ədəbiyyat;

Təhsil sistemində milli dəyərlərin təbliği.

Bu prinsiplər göstərir ki, inteqrasiya prosesi yalnız qəbul etmə deyil, həm də təqdim etmə və özünüifadə prosesidir.

Qloballaşma və mədəniyyət

Qloballaşma müasir dövrün əsas xüsusiyyətlərindən biridir və mədəniyyətə birbaşa təsir göstərir. Bu prosesin müsbət və mənfi tərəfləri vardır.

Müsbət tərəflər:

Mədəniyyətlərarası dialoqun genişlənməsi;

Yeni ideyaların və yaradıcılıq formalarının yaranması;

İnformasiya və biliklərin əlçatanlığı.

Mənfi tərəflər:

Mədəni homogenləşmə riski;

Yerli mədəniyyətlərin zəifləməsi;

Kütləvi mədəniyyətin dominantlığı.

Bu səbəbdən qloballaşma şəraitində mədəni siyasət balanslı şəkildə aparılmalıdır.

Mədəniyyətlərarası kommunikasiya

Mədəni inteqrasiyanın əsas mexanizmlərindən biri mədəniyyətlərarası kommunikasiya hesab olunur. Bu kommunikasiya yalnız dil vasitəsilə deyil, həm də davranış, simvolika və dəyərlər sistemi vasitəsilə həyata keçirilir.

Effektiv mədəniyyətlərarası kommunikasiya üçün aşağıdakı bacarıqlar vacibdir:

Empatiya və tolerantlıq;

Fərqli mədəniyyətlərə hörmət;

Analitik düşüncə və uyğunlaşma qabiliyyəti;

Dil və kommunikasiya bacarıqları.

Bu bacarıqların inkişafı təhsil və sosial mühit vasitəsilə təmin olunur.

Təhsil sistemində mədəni inteqrasiya

Təhsil mədəni inteqrasiyanın əsas alətlərindən biridir. Müasir təhsil sistemi yalnız bilik ötürmək deyil, həm də şəxsiyyət formalaşdırmaq funksiyasını yerinə yetirir.

Təhsil sistemində mədəni inteqrasiyanın tətbiqi aşağıdakı istiqamətlərdə həyata keçirilə bilər:

Kurikulumun zənginləşdirilməsi – dünya mədəniyyəti üzrə dərslərin artırılması;

Beynəlxalq proqramlar – tələbə və müəllim mübadiləsi;

Multikultural təhsil – müxtəlif mədəniyyətlərin öyrənilməsi;

Rəqəmsal resurslardan istifadə – onlayn platformalar və virtual mühit.

Bu yanaşma tələbələrin həm milli, həm də qlobal düşüncə tərzinə malik olmasına şərait yaradır.

Mədəni siyasət və dövlətin rolu

Mədəni inteqrasiyanın uğurla həyata keçirilməsi üçün dövlət siyasəti mühüm rol oynayır. Bu siyasət aşağıdakı istiqamətləri əhatə etməlidir:

Mədəni irsin qorunması və bərpası;

Beynəlxalq mədəni əlaqələrin inkişafı;

Yaradıcılıq sənayelərinin dəstəklənməsi;

Gənclərin mədəni fəaliyyətə cəlb edilməsi.

Bu istiqamətlər göstərir ki, mədəniyyət yalnız estetik dəyər deyil, həm də strateji resurs kimi qiymətləndirilməlidir.

Rəqəmsal dövrdə mədəni inteqrasiya

İnformasiya texnologiyalarının inkişafı mədəni inteqrasiyanın yeni mərhələsini formalaşdırmışdır. Rəqəmsal platformalar vasitəsilə mədəniyyətlərin yayılması sürətlənmiş və daha geniş auditoriyaya çatmışdır.

Bu prosesin əsas xüsusiyyətləri:

Virtual mədəni mühitin yaranması;

Sosial şəbəkələrin təsiri;

Rəqəmsal incəsənətin inkişafı;

Onlayn təhsil və mədəni layihələr.

Lakin bu mühitdə informasiya bolluğu və keyfiyyət problemi də nəzərə alınmalıdır.

Metodik yanaşmalar və tətbiq modelləri

Mədəni inteqrasiyanın effektiv həyata keçirilməsi üçün elmi-metodik yanaşmaların tətbiqi vacibdir. Bu yanaşmalar aşağıdakı modelləri əhatə edir:

Komparativ metod – müxtəlif mədəniyyətlərin müqayisəli təhlili;

Sistemli yanaşma – mədəniyyətin kompleks şəkildə öyrənilməsi;

Tarixi metod – mədəni inkişafın mərhələlərinin araşdırılması;

Interdisiplinar yanaşma – müxtəlif elm sahələrinin inteqrasiyası.

Bu metodlar mədəniyyətin daha dərindən və obyektiv şəkildə öyrənilməsinə imkan yaradır.

Mədəniyyət və dünya mədəniyyətinə inteqrasiya müasir dövrün ən aktual məsələlərindən biridir. Bu proses yalnız qlobal əlaqələrin genişlənməsi deyil, həm də milli kimliyin qorunaraq inkişaf etdirilməsi deməkdir. Elmi-metodik yanaşmaların tətbiqi, təhsil sisteminin təkmilləşdirilməsi və dövlət siyasətinin düzgün qurulması bu prosesin uğurla həyata keçirilməsinin əsas şərtləridir.

Nəticə etibarilə demək olar ki, mədəni inteqrasiya balanslı şəkildə həyata keçirildikdə həm milli, həm də qlobal səviyyədə mədəni inkişaf üçün geniş imkanlar yaradır. Bu isə insanlığın ortaq dəyərlər ətrafında birləşməsinə və daha harmonik cəmiyyətin formalaşmasına xidmət edir.

"Ədəbiyyat və İncəsənət"

(27.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Azərbaycan Respublikası Prezidenti tərəfindən "Xalq rəssamı Baba Əliyevin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi haqqında" 28 noyabr 2005-ci il tarixli sərəncamına əsasən Bakının Zirə qəsəbəsində rəssamın adına küçə verilib, III Maqomayev döngəsi, 3 ünvanına xatirə lövhəsi vurulub. 2016-cı ilin iyunun 7-də Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyində Baba Əliyevin 100 illik yubileyinə həsr olunan sərginin açılışı olub.

Qədirbilən xalqımız da onu əsla unutmur...

Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı Baba Əliyev 22 mart 1915-ci ildə Zirə qəsəbəsində anadan olub. O, 1937-ci ildə Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbini, 1941-ci ildə isə V. İ. Surikov adına Moskva Dövlət Rəssamlıq İnstitutunu bitirib. Baba Əliyev 1945-ci ildən Sov. İKP üzvü olub. Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının sədri vəzifəsində işləmiş, SSRİ Rəssamlar İttifaqının üzvü olub.

Rəssam 1946–1960-cı illərdə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbində dərs deyib. Rəssamın yaradıcılığında əsas yeri portret və natürmort janrları təşkil edir. Onun sənətə gəlişi Böyük Vətən Müharibəsi illərinə təsadüf edir və bu illərdəki yaradıcılığında cəbhə döyüşçülərinin bədii obrazları xüsusi yer tutur.

Baba Əliyevin "təyyarəçi Məzahir Abbasovun qəhrəmanlığı" (1947) əsəri, komissar Novruz Aslanovun və polkovnik S. Suprunun portretləri bu qəbildən hesab olunur. Onun "Sovet İttifaqı qəhrəmanı Suprun" portreti 1942-ci ildə Tbilisidə keçirilən  "Böyük Vətən müharibəsi" sərgisində nümayiş etdirilib.

Müharibədən sonrakı illərdə Baba Əliyev digər rəssamlar kimi zəhmət adamlarının bədii ümumiləşdirilən obrazlarının təsvirinə başlayıb. O, 1951-ci ildə Əbdülxalıq və A. Zarubinlə birlikdə pambıqçıların əməyinə həsr olunan "Dövlətə pambıq təhvili" adlı böyük pannosunu işləyib. Həmin əsər 1951-ci ildə Ümumittifaq sərgisində nümayiş etdirilib.

Ümumittifaq sərgisində nümayiş etdirilib. Rəssam "Növbə qabağı" (1959), "Neftçilərin istirahəti" (1961), "Yeni qüvvə" (1963) kimi əsərlərində neftçilərin əməyinin xarakterini göstərməyə çalışıb. Baba Əliyev "Qız portreti" (1957), "kolxozçu F. Abdullayevanın portreti" (1962), "Tibb bacısı" (1983), "Cövdət Hacıyev" (1986) kimi bir sıra portretlərin, "Aylı gecə" (1962), "Şaftalılar" (1964), "Göygöldə axşam" (1978) və başqa peyzaj və natürmortların müəllifidir.

Onun "Bizim qonaqlar" (1967), "Şahdağ" (1969), "Ana ürəyi" (1973), "Səhər şəfəqləri" (1977), "Çay plantasiyası" (1978), "Maldarlıq" (1982), "Tərəvəz yığımı" (1983) əsərlərində əmək adamları, təbiət mənzərələri və məişət səhnələri lirik səpkidə təsvir edilib. Rəssam 1960-cı illərdə sərt üsluba üstünlük verib. Onun bu qəbildən olan əsərləri sırasına "Neftçilərin istirahəti" (1961) və "Tankçıların istirahəti" (1965) daxildir.

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR xalq rəssamı" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

- Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fəxri fərmanı

Rəssam 27 mart 199-ci ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.03.2026)

Nail Zeyniyev,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Dil insanın dünyanı anlama vasitəsidir. Adətən eşitdiyimiz sözün mənasını tapmayanda marağımız azalır. Amma musiqidə bu qayda pozulur. Bəzən sözlərini anlamadığımız bir mahnı bizi daha dərindən təsirləndirir. Bu ilk baxışda ziddiyyət kimi görünür, amma əslində bunun aydın səbəbləri var.

Musiqi sözə bağlı deyil. Onun öz sistemi var: ritm, melodiya, harmoniya, səsin yüksəlib-enməsi. İnsan beyni bu elementləri çox erkən yaşlardan qavrayır. Körpə hələ danışmağı bilmədən musiqiyə reaksiya verir. Sakit melodiya onu rahatlaşdırır, sürətli ritm isə hərəkətə gətirir. Bu göstərir ki, musiqi dili anlamaqdan əvvəl gəlir, dil isə sonradan qoşulan bir qatdır.

Azərbaycan musiqisində bunu açıq görmək olur. Muğamı dinləyən, amma sözlərini başa düşməyən biri belə onun təsirindən kənarda qalmır. Çünki burada əsas yük melodiyanın üzərindədir. Söz yalnız onu müşayiət edir. Dinləyici mənanı yox, hissi qəbul edir.

Bunun elmi tərəfi də var. Musiqi dinlənərkən beyində bir neçə sistem eyni anda işləyir. Emosiyalarla bağlı sahələr, yaddaş, hətta hərəkəti idarə edən hissələr aktivləşir. Bu proses dilin işlənməsindən asılı deyil. Yəni sözləri başa düşməsən də, musiqinin yaratdığı hisslər eyni gücdə yaşanır.

Amma məsələ təkcə biologiya ilə izah olunmur. Musiqi insanın ortaq duyğularına toxunur. Sevinc, kədər, həsrət, qorxu – bunlar bütün insanlarda var. Dil və mədəniyyət dəyişir, amma bu hisslərin əsası dəyişmir. Musiqi məhz bu ortaq nöqtəyə çatır.

Məsələn, kədərli bir melodiya eşidəndə onun hansı dildə ifa olunduğu önəmli olmur. Dinləyici öz yaşadıqlarını xatırlayır. Musiqi ona hazır bir duyğu vermir, sadəcə içində olanı üzə çıxarır. Hər kəs eyni musiqidə fərqli bir xatirə eşidir.

Ritm də burada vacib rol oynayır. İnsan bədəni ritmə həssasdır. Ürək döyüntüsü, nəfəs, addımlar — hamısı ritmikdir. Musiqi bu daxili ritmlərlə uyğunlaşanda bədən avtomatik reaksiya verir. Başın tərpənməsi, ayağın yerə vurulması şüurlu qərar deyil. Bu, bədənin musiqiyə verdiyi cavabdır.

Xalq musiqisində bu xüsusiyyət daha aydın görünür. Ritm ön plana çıxır və insanı hərəkətə gətirir. Sözləri bilməsən belə, o ritmə qoşulmaq çətin olmur. Çünki bədən artıq onu “anlayır”.

Bəzən tanımadığın dildə olan musiqi daha güclü təsir edir. Bunun səbəbi sözlərin olmamasıdır. Sözləri anlayanda insan onları təhlil etməyə başlayır: məna, məntiq, uyğunluq. Bu isə diqqəti hissdən yayındıra bilər. Tanımadığın dildə isə belə bir filtr yoxdur. Musiqi birbaşa təsir edir.

Bu xüsusiyyət musiqini digər sənətlərdən fərqləndirir. Yazılı mətn dili bilmədən anlaşıla bilməz. Musiqi isə bu məhdudiyyəti aşır. Ona görə də ən universal ifadə formalarından biri sayılır.

Azərbaycan musiqisi də bu baxımdan zəngindir. Fərqli üslubların bir araya gəlməsi onu daha geniş təsirli edir. Amma bütün bu müxtəlifliyin mərkəzində dəyişməyən bir şey var: insanın içindəki hisslər.

Sonda səbəb sadədir. İnsan musiqini anlamaq üçün dilə ehtiyac duymur. Çünki musiqi məna ilə yox, duyğu iləişləyir. Duyğular isə bütün insanlarda eyni dildə danışır.

“Ədəbiyyat və İncəsənət”

(27.03.2026)

İlqar İsmayılzadə,

fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, "Həməşəra" mətbu orqanının təsisçisi və baş redaktoru, teoloq, araşdırmaçı, tərcüməçi, yazıçı-publisist.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu günlərdə Odlar Yurdu Azərbaycanın dəyərli və ustad şairlərindən, eyni halda aşıq və yazıçı-publisistlərindən olan Turan sevdalısı, ustad Niftalı Göyçəlinin doğum günü, eyni halda 75 illik yubileyi qeyd edilir.

Mən də bu münasibətlə ustad şairimizin haqqında bir təqdimat yazıçı ilə çıxış etmək, onu oxuculara, xüsusilə də əziz gənclərimizə daha yaxından tanıtdırmağa qərar verdim...

Bioqrafik məlumat:

Yusifov Niftalı Puta oğlu (Niftalı Göyçəli): 21 mart 1951-ci ildə bir zamanlar doğma Azərbaycan diyarının qərb hissəsində yerləşmiş Göyçə mahalının Basarkeçər rayonuun Babacan kəndində anadan olmuş, 1 yaşından sonra ailəsi ilə birlikdə Dərə kəndinə köçmüşlər.

Dərə kənd səkkiz illik məktəbini bitirdikdən sora IX-X sinifləri Ardanış kənd orta məktəbində oxumuşdur. 1967-ci ildə Bakı şəhərində ali məktəbə daxil ola bilməyib, inşaat fəhləsi kimi işləməyə başlamışdır. Hərbi xidmətə çağırılarkən hərbi göndərişlə avtomobil məktəbində sürücülük kursunu bitirmişdir. İrəvan, Tbilisi və Gəncə şəhərlərində hərbi sürücü kimi inşaat batalyonunda işləməklə xidməti başa vuraraq, Bakı şəhərinə qayıtmışdır.

1974-cü ildə BDU-nun kitabxanaçılıq fakültəsinə (qiyabi) daxil olub, 1981-ci ildə oranı bitirərək kitabxanaçı-bibloqraf ixtisası üzrə ali təhsil haqqında diplomunu almışdır.

1976-cı ildən Şəki rayonuna köçməklə əvvəlcə kənd mədəniyyət evinin direktoru və iki il müddətində Səməd Vurğun adına rayon mədəniyyət evinin direktoru vəzifəsində işləmişdir.

1990-cı ildə ailəlikcə Bakı şəhərinə köçməklə 1992-ci ilə kimi ARDNŞ "Geofizikakəşfiyyat" idarəsində fond rəisi vəzifəsində işləmişdir. Tədqiqatçı, türkoloq, şair, aşıq, ədəbiyyatşünas və Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. Hal-hazırda təqaüdçü olsa da beynəlxalq səviyyəli Turan Yazarlar Birliyinin sədri, eyni halda Turan Xalq şairidir.

Ədəbiyyat və ictimai sahələrdə uğurları və təqdirəlayiq xidmətlərinə görə indiyədək bir çox mükafat, fəxri fərman və diplomlarla təltif edilmişdir. Son olaraq (06.03.2026) Azərbaycan ədəbi mühitində və xüsusilə də türkologiya sahəsində səmərəli xidmətlərinə görə "Həməşəra" mətbu orqanı tərəfindən "Həməşəra" Fəxri Diplomu və Azərbaycan bayrağı nişanı ilə təltif olunmuşdur. Bunu da qeyd etmək lazımdır ki, dəyərli ustadımızın 1 qızı, 2 oğlu, 7 nəvəsi və 1 nəticəsi var.

Yaradıcılığı:

Niftalı Göyçəli hələ orta məktəb illərindən etibarən şeirin müxtəlif növlərində yazmağa başlamışdır. Bir neçə epos və poema müəllifidir.

"Altun saçlı qərəman" (2000), "İbrahim və Lilpar" (2002), "Vətən sizə oğul dedi" (2011) poemaları və iki eposu: "Qədim Turan eposu" (2014), "Bilqamıs - bəşəriyyətin ümumi eposudur" (2015) adlı əsərləri çap olunub.

O, Aşıq Ələsgərin 200 ildən sonra "Ay nədən oldu" qıfılbəndini açaraq deyişmə kimi təqdim etməyi bacarmışdır.

Bir neçə kitabın redaktoru olmaqla "Göyçə ustadları" antologiyasını hazırlayıb nəşr etdirmişdir.

Kitabları:

İndiyədək nəşr edilmiş kitabları sırasında aşağıdakıları göstərmək olar:

1. "Altun saçlı qərəman", Bakı: 2000;

2. "İbrahim və Lilpar", Bakı: 2002;

3. "Vətən sizə oğul dedi", Bakı: 2011;

4. "Qədim Turan eposu", Bakı: 2014;

5. "Bilqamıs - bəşəriyyətin ümumi eposudur", Bakı: "Elm və təhsil", 2015;

6. "Milli Qəhrəman Pəncəli", Bakı: 2017 (Şəhriyar Seyidoğlu ilə ortaqlı);

7. "Göyçə ustadları" (antologiya), I hissə. Bakı: "Elm və təhsil", 2017;

8. "Becan Qasımov - Göyçə xatirələri" (Bioqrafik povest). Bakı: "Elm və təhsil", 2018;

9. "Miskin Abdal və Səfəvilər", Bakı: "Elm və təhsil", 2018;

10. "Qazi" (Bioqrafik poema), Bakı: "Elm və təhsil", 2025... (Qeyd etmək lazımdır ki, burada qeyd edilən bioqrafik məlumatlarda "Wikipedia" portalında ustad şairlə bağlı təqdim edilmiş bilgilərdən geniş şəkildə istifadə edilmişdir).

Niftalı Göyçəli həm də Türk bədii ədəbiyyatında müasir dövrdə epos janrına müraciət edən ilk şairdir. Burada epos dedikdə, bir xalqın tarixi taleyi, qəhrəmanlıqları, adət-ənənələri və dünyagörüşünü geniş şəkildə əks etdirən, dastançılıq ənənəsinə əsaslanan nəhəng xalq folklor əsəri nəzərdə tutulur. Epos sadəcə bir hekayə deyil, bir millətin yaddaşı və epik düşüncə xəzinəsidir.

Niftalı müəllimin hələ 2014-cü ildə işıq üzü görmüş "Qədim Turan eposu" adlı əsəri həmin sahəyə ən bariz nümunədir. Belə ki, adıgedən əsərdə epos janrına aid olan 14 dastan yer almışdır. Bunlar “Şumer dastanı” , “Tatar dastanı”, “Hun dastanı”, “Çində hun tərəqqisi və xan dövlətləri”, “Hunların şimal-şərqə axını”, “Tapqaç xanın Çin səddini tikdirməsi”, “Başqır-Çuvaş dastanı”, “Kazax dastanı”, “Yuran xan dastanı”, “Peçenq Temir və Az Alpər dastanı”, “Türkmən dastanı”, “Özbək xan və Sallur dastanı”, “Qırğız dastanı”, Amerikanın yerli xalqına aid “Hundu dastan”ından ibarətdir.

Təxəllüsü barədə qısa izahlar:

Niftalı müəllimin soyadı "Yusifov" olsa da "Göyçəli" təxəllüsündən istifadə edir. Bu da onun öz ata-baba yurduna bağlılığı və milli-mənəvi kimliyini yaşatması ilə bağlı olan bir məsələdir. Məlumat üçün qeyd etmək lazımdır ki, Göyçə əsasən Qərbi Azərbaycanda (indiki Ermənistan) yerləşən tarixi mahal və Cənubi Qafqazın ən böyük şirin sulu göllərindən biri (Göyçə gölü) kimi tanınır.

Göyçə Mahalı 1747-1828-ci illər ərzində İrəvan xanlığının tərkibində olmuş, azərbaycanlıların tarixi-etnoqrafik bölgəsidir. 1988-ci ilə qədər azərbaycanlıların kütləvi yaşadığı bölgələrdən biri də Göyçə mahalı olmuşdur. Onun mənası isə "Göy" (göyərmək/təzə) və ya suyun rəngi ilə bağlı (göy rəngli, mavi) olduğu ehtimal edilir.

Göyçə sözü həmçinin, xalq ədəbiyyatında və toponimikada mədəniyyət, aşıq sənəti (Göyçə aşıq məktəbi) və tarixi irslə bağlı müxtəlif kontekstlərdə də işlənir...

Xüsusiyyətləri:

Niftalı Göyçəli sözün həqiqi mənasında Odlar Yurdu Azərbaycanımızın ziyalı və müdrik ziyalılarından biri olmaqla yanaşı, həm də ustad şairlərindən biridir. O, öz milli kimliyi, dövləti və dövlətçiliyinə, milli-mənəvi dəyərlərinə bağlı olan bir ziyalı, ustad şairdir.

Bacarıqlı kitabxanaşünas, ədəbiyyat sahəsinin ustad ədibi, aşıq, yazıçı-şair olsa da eyni halda öz məsum və insani dəyərlərini qoruyan, müdrik ağsaqqal, həmçinin, milli kimliyi və milli-mənəvi dəyərlərini uca tutan bir şəxsiyyət, Turan sevdalısı və turançılıq məfkurəsinin təbliğçilərindən biridir.

Niftalı müəllim XIX əsr Azərbaycan aşıq şeirinin nümayəndələrindən olan Aşıq Alını (1801-1911) özünə mənəvi ustad bilir, ideya baxımından isə Azərbaycan şairi və yazıçı Hüseyn Cavid (1882-1941) yaradıcılığından bəhrələndiyini bildirir.

Bu dəyərli şair ədəbiyyat və incəsənət sahəsindəki xüsusi bacarığı və ustadlığı ilə yanaşı milli kimliyi və milli-mənəvi dəyərlərini qoruduğu üçün özündən möhtəşəm bir tablo yaratmağı bacarmış, beləliklə də çoxsaylı şairlər, yazarlar və ədiblərin, həmçinin, gənc nəsil nümayəndələrinin rəğbəti və sevgisini qazanmışdır.

Bütün bu xüsusiyyətlər və dəyərlər onu müasir dövrümüzün görkəmli, həm də ustad şairlərindən, müdrik ağsaqqallarından birinə çevirmişdir. Bir sözlə, Niftalı Göyçəli ədəbiyyat sahəsinin görkəmli numayəndələri sırasında bədii söz sənətinin zirvəsində duran bir ustad şair və mütəfəkkirdir...

Arzu və diləklər:

Sonda dəyərlimiz və ustadımız Niftalı müəllimi doğum günü  ilə əlaqədar ürəkdən təbrik edir, ona uzun, sağlam və mənalı-məsud ömür, yeni-yeni yaradıcılıq uğurları arzulayıram!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.03.2026)