Kənan Məmmədli, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Taleyin hökmü ilə ikiyə bölünən Azərbaycanın birləşməsi, otaylı butaylı imperiya zülmündən qurtulması üçün mücadilə aparan şanlı oğullardan biri olmuş Sərratxanın adını unutmağa heç kəsin haqqı yoxdur.

1905-1911-ci illər İran inqilabının – buna Məşrutə inqilabı da deyilir və Cənubi Azərbaycanda demokratik hərəkatın rəhbərlərindən biri, Azərbaycan xalqının milli azadlığı uğrunda fədakar mübariz olub Səttarxan.

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (Azərbaycan Demokratik Respublikasının) banisi, müstəqillik uğrunda əvəzsiz xidmətləri olan Məhəmməd Əmin Rəsulzadə vaxtı ilə Səttərxan haqqında çox layiqli sözlər deyib, bu hərakat haqqında filmlər çəkilib,teatr tamaşaları hazırlanıb, əsərlər yazılıb. Ən azından, Məmməd Səid Ordubadinin yazığı “Dumanlı Təbriz” romanını yəqin ki, çoxlarınız oxumusunuz. “Səttarxan” marşı bəstələnib, Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti Alim Qasımov “Səttarxan” mahnısını şövqlə ifa edib.

İndi isə tarixi xronologiyaya nəzər yetirək. 1905-1911-ci illərdə Səttar xanın başçılığı ilə Təbrizdə milli-azadlıq hərəkatı başladı. Tezliklə bu hərəkat Cənubi Azərbaycanın hər tərəfinə yayıldı.

Məşrutə hərəkatı Səttar xanı böyük sərkərdə səviyyəsinə qaldırdı. 1907-ci ildə Təbrizin Əmirxiz mahalının azadlıq fədailərinə rəhbərlik edən Səttar xan nümayiş etdirdiyi qeyri-adi qəhrəmanlığı və şücaəti ilə azadlıq fədailərinin sevimli sərkərdəsinə çevrilmişdi.

1908-ci ildə şahın 40 min nəfərlik silahlı qüvvəsinin inqilabın beşiyi sayılan Təbriz şəhərinə hücumundan sonra iyun ayında Səttar xanın rəhbərliyi altında Ali Hərbi Şura yaradılmışdır. Ali Şuranın baş komandanı Səttar xan və onun müavini Bağır xan, üzvləri Əli Müsyo, Hacı Əli, Seyid Haşim xan təyin edilmişlər. 1909-cu ilin aprel ayına qədər Təbriz üsyanı inqilabçıların verdiyi çoxsaylı itkilərə baxmayaraq düşmənin silahlı qüvvələrini Təbrizdən çıxarmağa nail olur. Bu döyüşdə Səttar xan və Bağır xan nümayiş etdirdikləri qeyri-adi qəhrəmanlıqları müqabilində Azərbaycanın əyalət əncüməni tərəfindən müvafiq olaraq "Sərdari-milli" (Xalq sərkərdəsi) və "Salari-milli" (Xalq rəhbəri) fəxri adlarına layiq görülürlər.

Təbrizin müdafiəsi Hərbi Şuraya tapşırılır. Üsyançıların qələbəsi bütün İrana təsir göstərir. Bir çox şəhərlərdə, o cümlədən Tehranda "Səttar xan" adı altında inqilabi komitələr yaranır. Təbriz əyalət əncüməni özünü Şura Məclisinin elçisi kimi təqdim edir. 1908-ci ilin oktyabr ayına qədər Azərbaycanın bir çox vilayətləri düşmənlərdən təmizlənir. Ölkədə inqilabi hərəkatın güclənməsindən qorxuya düşən şah-irtica qüvvələri Tehranda Şura Məclisinin yenidən açılmasına icazə verməyə məcbur olurlar. 1908-ci ilin dekabr ayında açılan İkinci Şura Məclisi Səttar xanla Bağır xanın xidmətlərini dəyərləndirmək məqsədilə onların adlarının metal lövhə üzərinə qızıl hərflərlə həkk edilmiş Şərəf Nişanlarının hazırlanması və Məclisin yenidən açılışı zamanı tribunadan asılması haqqında fərman verir.

Təbriz inqilabının qələbəsindən sonra inqilabi əhval-ruhiyyənin artması şah qüvvələrini, Çar Rusiyasını və imperialist İngiltərəni təşvişə salır. Onlar Səttar xanı və silahdaşlarını gözdən salmaq üçün Səttar xan və Bağır xanı silahdaşlarından, Təbrizdən ayırmağa çalışırlar. İngiltərənin xarici işlər naziri Edvard Karinin bu ölkənin İrandakı səfiri Corc Birliyə göndərdiyi teleqramda (16.3.1910) deyilirdi ki, Səttar xan və Bağır xan tezliklə Təbrizdən çıxarılmalıdır. Bundan sonra İranın baş naziri, Milli Şura Məclisi işə qarışıb Səttar xan və Bağır xanı Tehrana getməyə məcbur edirlər. 1910-cu il mart ayının 6-da Səttar xan və Bağır xan 300 nəfər silahdaşı ilə Tehrana yola düşür. 1910-cu ilin aprel ayının 3-də Səttar xan Tehrana çatır. Qurbanlar kəsilir, Tehran əhalisi onu xilaskar kimi qarşılayır.

Səttar xana fədailəri ilə Atabəy parkında yer verilir. 1910-cu ilin 7 avqustunda şah qoşunları və milliyətcə erməni olan və əvvələr Səttar xanın qüvvələri ilə birgə şah rejiminə qarşı mübarizə aparmış daşnak Yefrem Davidyansın başçılıq etdiyi Tehranın polis qüvvələri gecə xaincəsinə Atabəy parkına hücum edirlər, Səttar xanın qüvvələrini mühasirəyə alaraq tərkisilah etməyə cəhd göstərirlər. Baş verən silahlı qarşıdurmada Səttar xan ayağından yaralanır. Səttar xanın qoşunlarına Tehrandan çıxmağa imkan verilmir.

Nəhayət, 1914-cü ilin noyabr ayının 9-da aldığı güllə yarasından Səttar xan 48 yaşında vəfat edir və Tehrannın Şah Əbdüləzim qəbiristanlığında dəfn olunur.

Beləcə, birləşmiş mənfur düçmən qüvvələri Azərbaycan xalqının qəhrəmanlıq mübarizəsini qan içində boğmağa müvəffəq olurlar.

Amma biz inanırıq ki, gün gələcək və ikiyə bölünmüş Azərbaycanımız yenidən birləşəcək.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.03.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

O deyirdi ki, Göyçəni görməyincə ölən deyiləm. 97 il yaşadı. Amma zalım tale Göyçəyə dönüşə imkan vermədi ki vermədi...

Abbas Vəfadağlı 1929-cu il martın 19-da Qərbi Azərbaycanda, Göyçə mahalının Cil kəndində anadan olmuşdur. Burada yeddiillik məktəbi bitirdikdən sonra sıravi kolxozçu kimi işləmişdir. 1946-cı ildə "1941/45-ci ili şərəfli əməyə görə" medalı ilə təltif edilmişdir.

Qazax Pedaqoji Texnikumunu fərqlənmə diplomu ilə başa vurmuşdur. Texnikumu bitirib qonşu Pəmbək kənd orta məktəbində müəllim işləmişdir. Ordu sıralarında hərbi xidməti borcunu yerinə yetirmişdir. Krasnoselo rayonunun Cil kənd yeddiillik məktəbində müəllim işləmişdir. Sonra Krasnoselo rayon Komsomol Komitəsinə katib seçilmişdir, Bakı Ali Partiya məktəbində təhsilini davam etdirmişdir.

Doğma Cil kəndində kolxoz sədri, Krasnoselo rayon İcraiyyə Komitəsinin sədri, Cil kənd sovxozunda direktor işləmişdir. Azərbaycanlılar ellikcə Azərbaycanın Xanlar rayonunun Şəhriyar kəndinə köçdürüldükdən sonra isə orada kənd sovet sədri, Çaykənd kəndində kolxoz sədri, Şəhriyar kəndində sovxoz direktoru, Xanlar rayonunda Kənd Təsərrüfatı İstehsalat İdarəsində rəis müavini olmuşdur.

Sonra təqaüddə çıxmış və fərdi yaradıcılıqla məşğul olmuşdur.

Bədii yaradıcılığa kiçik yaşlarından başlamışdır. İlk mətbu şeiri "Arzular" 1965-ci ildə "Sovet Ermənistanı" qəzetində çıxmışdır. Bundan sonra dövri mətbuatda şeir, oçerk və məqalələrlə çıxış etmişdir. İlk qələm təcrübələrini Abbas Mazanov imzası ilə dərc etdirmişdir. 60-cı illərdən Vəfadağlı təxəllüsünü qəbul etmişdir.

General-mayor İlqar Mazanovun atasıdır. 

Kitabları

1. Göyçə kimi intizarda elim var 

2. Gözləri həsrətli, naləli Göyçə 

3. Ulu Göyçəm

Məqalələri

1. Göyçə qətliamı

2. Ustad 

3. Aşıq Alı sorağında

Abbas Vəfadağlı 13 mart 2026-cı ildə -100 illiyinin bir addımlığında vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.03.2026)

Elman Eldaroğlu, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bu əlamətdar gün, hər il Azərbaycanda təntənə ilə qeyd olunan Novruz bayramı ərəfəsinə düşür. Xoşbəxt o şəxslərdir ki, bu bayramı atalarının iştirakı ilə keçirəcəklər. Əfsuslar olsun ki, aramızda elələri də var ki, ATAları haqqa qovuşub, bayram süfrələrinin başında olmayacaqlar.

Cavid Qurbanovun qarşıma çıxan "Ay ata" şeirini təqdim etməklə, haqqa qovuşan bütün atalara Allahdan rəhmət diləyirəm:

Sən olanda arxalı bir dağ idim

Qaldım sənsiz atasızam, ay ata.

İndən belə sənsizliyin dadını

Səhər – axşam dadasıyam, ay ata.

Biz dost idik, ata oğul ikimiz

El yüküydü, ağır idi yükümüz

Cüt olanda gur çıxardı səsimiz

Tək qalmışam susasıyam, ay ata.

Ataların yaşı olmur övladçün

Atasından qanad alar həyatçün

Çətin olsa məsləhətçün, imdadçün

Baş daşından tutasıyam, ay ata.

Yaşadacam gözlərinin nurunu

Qoruyacam ocağının qorunu

Bu həyatda sən qoyduğun yolunu

Ömür yolum biləsiyəm, ay ata.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.03.2026)

Radə Abbasova, AMEA Folklor İnstitutunun elmi işçisi.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Görkəmlimacaryazıçısı LasloKrasnahorkai (LaszloKrasznahorkai) 2025-ciildə Nobelmükafatınalayiqgörülməklə müasirdünyaədəbiyyatınınmühümsimalarındanbiriolduğunuyüksəksəviyyədə təsdiqlədi. O, bundan əvvəl 2015-ci ildə Beynəlxalq “Buker ədəbiyyat mükafatı”nı almışdı. Bundan başqa, 1993-cü ildə Almaniyada “İlin ən yaxşı kitabı”na, 2004-cü ildə Macarıstanda “Koşut adına mükafat”a, 2019-cu ildə Amerika Birləşmiş Ştatlarında “Milli kitab mükafatı”na layiq görülmüşdü...

Bütün bu mükafatlar yazıçı və ssenarst L.Krasnahorkai yara­dı­cılığının zahiri-sosial tərəflərinin parıltılı ifadəsi olsa da, o, bir yazıçı kimi bu mü­kafatları, əslində, haqq edən sənətkarlardan biridir. Nobel mükafatlarının bəzən subyektiv səbəblərdən verildiyi də məlumdur: müəyyən hallarda ədəbi meyarlar yox, siyasi və s. səbəblərin də əsas götürülməsi reallıqdır. Ancaq L.Krasnahorkaiyə mü­nasibətdə bu makafat istedada verilmiş qiymət kimi ədəbiyyatsevərlərin kön­lüncə oldu.

O, dünya ədəbiyyatına, sözün həqiqi anlamında, bədii dəyəri olan əsərlər bəxş etmişdir. Laslo Krasnahorkainin “Şeytan tanqosu” (1985), “Sonuncu mərhəmət” (1986), “Müqavimət melanxoliyası” (1989), “Urqa əsiri” (1992), “Müharibə və müharibə” (1999), “Şimaldan – dağ, cənubdan – göl, şərqdən – yol, qərbdən – çay” (2003), “Viranə və kədər” (2004), “Si-van-mu öz aramızdadır” (2008), “Axırıncı canavar” (2009), “Baron Venkhaymın qayıdışı” (2016), “Həmişəlik Homer” (2019), “Herscht 07769” (2021) və s. kimi dünyanın 40-dan çox dilinə tərcümə olunmuş romanları yazıçıya böyük şöhrət qazandırmışdır. Həmin əsərlərin, demək olar ki, hamısını birləşdirən ümumi poetik cəhət onların xarici aləmdən təcrid olun­muş, mənalı gələcək arzularından məhrum qalmış insanların qrotesk (mübaliğəli, gülünc, qeyri-adi tərzli) mövcudluqları haqqında antiutopik əsərlər olmasıdır. Şüb­həsiz ki, yazıçının əsərlərini cazibəli edən cəhət onların ilk növbədə dərin həyati müşahidələrə əsaslanmasıdır. O, belə demək mümkünsə, “gerçək həyatın içindən” çıxmış, onun sosial-mənəvi reallıqlarını öz varlığında yaşamış (“təcrübədən keçir­miş”) yazıçıdır. Digər tərəfdən, dili və üslubunun sadəliyi, bədii gözəlliyi əsərlə­rinə oxucu marağını şərtləndirən amillərdəndir. Laslo Krasnahorkai müasir oxucu­ya onun cari maraqlarını təmin edən və müəllifi bir an işərisində məşhurlaşdıran utopiya yox, məhz antiutopiya – reallığın özünü təqdim edir. Bu da günümüzün oxucusuna özünükəşf və özünüdərk imkanı verir. Qrotesk təsvir üslubu isə oxu­cunu öz reallıqlarının ağrıları ilə yüklənməkdən xilas etməklə bərabər, onun bədii mətndən zövq almasına xidmət edir.

Heç şübhəsiz ki, hər bir yazıçı  hansı janrda və hansı məzmunda yazmasından asılı olmayaraq, bütün hallarda özünü yazır: hətta fantastik reallıqlar belə hər zaman müəllifin özünün xəyal dünyasının fentezisi olmaqla yenə də onun özünü ifadə edir. Bu cəhətdən, Laslo Krasnahorkainin əsrələrinin bədii məziyyətləri onun yaşamış olduğu və hal-hazırda da yaşadığı dünyanın bioqrafik inikası olmaqla diqqətimizi yazıçının ömür yolunun mənalı məqamlarına yönəldir.

Laslo Krasnahorkai 1954-cü ildə Macarıstanın cənub-şərqində, Rumıniya sər­həddinin beş kilometrliyində yerləşən Dül şəhərində anadan olmuşdur. Atası vəkil Dörd Krasnahorkai yəhudu idi. 1931-ci ildə Laslonun babası ailənin Korin adlanan familiyasını yəhudilərə olan təzyiqlər ucbatından macardilli Krasnahorkai famili­ya­sına dəyişmişdir. Laslonun anası Yuliya Palinkaş isə Sosial Müdafiə nazirliyində iş­ləyirdi. Laslo Erkel Ferenç məktəbində oxumuş və burada latın dilini də öyrən­mişdir.

Ali təhsilə gəlincə, Laslo Krasnahorkai əvvəlcə Segede şəhərində hüquqşü­naslıq oxumuşdur. Lakin ədəbiyyata olan həvəsi, xüsusilə Kafka yaradıcılığına və ümumən kriminal psixologiyaya olan marağı ona bu universitetdə çox qalmağa imkan ver­məmiş, gələcək yazıçı tez bir zamanda buranı tərk etmiş və 1978-ci ilə Budapeşt Universitetinin Humanitar Elmlər Fakültəsinə daxil olmuşdur. O, burada macar dili və ədəbiyyatını, fəlsəfəni öyrənmişdir. 1983-cü ildə universiteti bitirən Laslo Krasna­horkainin diplom işi Şandor Marainin mühacirət dövrü yaradıcılığına həsr olunmuş­dur. O, sonralar macar dili və ədəbiyyatı üzrə alimlik dərəcəsi də al­mışdır.

Yazıçının ilk əsəri 1977-ci ildə Budapeştdə nəşr olunan “Mozqo Vilac” jurna­lında çap olunmuşdur. Bu əsər “Mən sənə inanırdım” adlı hekayə idi. Gənc Laslo Budapeşt Universitetində oxuyarkən “Kondolat Konyvkiado” adlı nəşriyyatda da işləmişdir.

Maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, gələcək yazıçı ilk hekayəsini çap etdirsə də, ümumiyyətlə, yazıçı olmaq arzusunda deyildi. O, müsahibələrinin birində deyir ki, “mən yazıçı olmaq istəmirdim. Məqsədim yalnız bir kitab yazmaq və bundan sonra ancaq musiqi ilə məşğul olmaq idi. Belə düşünürdüm ki, əsil həyat ən kasıb adamlarla bir yerdə yaşamaq deməkdir. Ona görə də çox kasıb kəndlərdə yaşayır və həmişə pis işlərdə işləyirdim”.

Yazıçının bu sözləri bizi düşünməyə, həmin sözlərdən sənətkarın yaradıcılı­ğına boylanmağa, onların poetik cazibəsinin sirrini anlamağa sövq edir.

Yuxarıda qeyd etdik ki, Laslo Krasnahorkai “gerçək həyatın içindən” çıxmış, onun ağrı-acılarını öz varlığında yaşamış, həyatı, bir növ, öz üzərində məqsədli şəkildə “təcrübədən keçirmiş” yazıçıdır. Gəncliyində yaşadığı bu həyat tərzi ona, sözün həqiqi mənasında, həyatı öyrətmiş, yazıçı keçimini təmin etmək uğrunda çarpışan sadə və kasıb insanların arasında həyat təcrübəsi qazanmışdır. Bu həyat təcrübəsi gələcək yazıçıya həmin sadə insanların psixologiyasının dərinliklərinə boylanmağa, onların ənənəvi düşüncələrinə bələd olmağa imkan vermişdir. Laslo Krasnahorkai kəndlərdə yaşayarkən insanların mənəviyyat dünyasının folklor üzə­rində təşəkkül tapdığına şahid olmuşdur. Kəndlərdə olarkən gənc Laslo, əslində, həm də folklor həyatı yaşamış, sadə insanların mifoloji inancları ilə tanış olmuş, mənəvi zövqünü həmin incanlarla birlikdə canlı folklor nümunələri ilə təmin etmişdir. Ruhunda ədəbiyyat və musiqi gəzdirən Laslo Krasnahorkai folklor musi­qisi və ədəbiyyatı ilə insan düşüncəsinin təhtəlşüur və kollektiv yaddaşla müəyyən­ləşən dəyərləri ilə ünsiyyət etmək imkanında olmuş, mifik düşüncənin sa­də, təmiz, insan və təbiət sevgisi ilə süslənmiş arxetipləri onun yaddaşına hopmuş, mənəviy­yat dünyasının, mədəni-humanitar kimliyinin hörgü daşlarına çevrilmişdir. Bu cəhətdən, vurğulamaq istərdik ki, Laslo Krasnahorkainin yaratdığı mətnlərin poetik cazibə yaradan bədii naxışlarının mahiyyəti, mayası folklor və mifologiya­nın ener­jisi ilə qidalanmış və bu, indi də davam etməkdədir.

Lakin yaradıcılığının ilk dövründə yazıçı hələ bütün bunlardan uzaq idi. Çün­ki kiriminal psixologiyaya olan marağı var idi və bu maraq onun yaradıcılığının ilk dövrünə aid olan əsərlərdə özünün bədii ifadəsini tapırdı. Maraqlıdır ki, bu cəhət onun gisli polislə müəyyən probleminin olmasına səbəb olmuşdur. İlk əsərləri çap olunandan sonra macar polisi onun əsrlərinin siyasi mətnaltı qatının (antikom­mu­nist əhval-ruhiyyənin) olub-olmaması ilə maraqlanmışdır. Lakin Laslo Krasna­horkai bunu birmənalı şəkildə inkar etmişdir. Polis sorğuları bir müddətdən sonra onu əsəbləşdirmiş və yazıçı bezərək, onlara “Siz doğrudan da ağlınıza gətirisiniz ki, mən sizin kimi insanlar haqqında əsər yazaram” cavabını vermişdir. Bu isə ona çox baha başa gəlmişdir.

Sosialist Macarıstanının gizli polisi onun pasportunu əlindən müsadirə etmiş­dir. Yazıçı bu hadisədən sonra 1987-ci ilə qədər pasportsuz qalmış, şaxtaçı, mədə­niyyət evinin direktoru, gecə gözətçisi kimi işlərdə çalışmışdır. Lakin, harada olursa-olsun, yazmaq həvəsi və ehtiyacı onu tərk etməmiş və müəllif aramsız ola­raq bədii yaradıcılıqla məşğul olmuşdur. Nəhayət, 1985-ci ildə çap olunmuş “Şey­tan tanqosu” əsəri ona böyük şöhrət gətirmişdir.

Yazıçının bu əsərinin mənası və məzmunu onun adında işarələnmişdir. “Şeytan” əsərdə təsvir olunan hadisələrin şeytani məzmununa, “tanqo” isə bədii mətn dinamikasının ritminə işarədir.

Əsər sosializm dövrü Macarıstanının son dövrlərini təsvir edir. SSRİ-də kol­xoz təsərrüfatları dağıdıldığı kimi, Macarıstanda da kənd kooperativləri sıradan çıxmışdır. İş yerlərindən məhrum olmuş kəndlilər maliyyə qaynaqlarıni itirmiş, yox­­­sullaşmış, maddi məhrumiyyət və işsizlikdən (bekarçılıqdan) içkiyə qurşan­mışlar. Məşğuliyyətləri dedi-qodu, qeybət, mənasız-məzmunsuz söhbət və laqqırtı­lar, arzuları isə kapitalist dünyasının maddi rifahına qoşulmaq idi. Bu zaman onlar açıq səmada parlayan ildırım effekti (şoku) kimi bir xəbər alırlar: ölmüş hesab etdikləri bir həmkəndliləri evə qayıdır. Bu adam kəndlilərə yeni, xoş, cazibədar həyat vədini verir. Bu ümidin əsasında isə İsa Məsih arxetipi dururdu. 

Gəncliyində Kafkanın vurğunu olan Laslo Krasnahorkai öz müsahibələrindən birində qeyd edir ki, onun yaradıcılığına bir sıra müəlliflərlə bərabər, Fyodor Dosta­yevskinin əsərləri də təsir edib. Yazıçı deyir: “Ağ gecələr”in müəllifi yaddı­nızdadırmı? Onun baş qəhrəmanı bir qədər Dostayevskinin “İdiot” romanındakı Mışkinə oxşayır. Mən bu müəllifin və daha sonra Mışkinin fanatikcəsinə pərəstiş­karıyam. Mələk kimi obrazdır. Yazdığım hər bir romanda belə surətə – “Şeytan tanqosu”nda Estik obrazına, yaxud “Melanxoliya”da dünyanın qəlbinə yara vur­duğu Valuşka obrazına rast gələ bilərsiniz”.

Laslo Krasnahorkainin F.Dostoyevski ilə bağlı bu etirafı, ilk növbədə, səmi­miyyəti ilə diqqəti cəlb edir. Adətən, tənqidçilərin müşahidə etdikləri belə “təsir­lənmələri” bəzi yazıçılar inkar edir, onları özlərinin yaratdığı iddiasında olurlar. Lakin müəllifin bu etirafı onun bir yazıçı kimi səmimiyyətini ortaya qoymaqla, şəxsiyyətinə olan oxucu marağının da əsasında durur.

Yazıçının “Müqavimət melanxoliyası” əsəri də ona böyük şöhrət qazan­dırmışdır. Hətta bir Amerika tənqidçisi bu əsərə görə Laslo Krasnahorkaini müasir dünya ədəbiyyatında “apokalipsisin ustadı” adlandırmışdır.

“Apokalipsis” – axır zaman, dünyanın sonu, qiyamət və s. mənalarda olan sözdür. Yazıçının öz əsərini “müqavimətin bədbinliyi, məyusluğu” adlandırması çox böyük məna daşımaqla müasir dünyamızın acı həqiqətlərini ifadə edir. Əsərdə söhbət ümumən “həyatın sönməsindən”, mənasızlaşmasından, ideal hesab edilən, insanların həyatını mənalandıran dəyərlərin “dəyərzsizləşməsindən” gedir. Laslo Krasnahorkai, fikrimizi məcazi mənada ifadə etmək istəsək, bu əsərlə sanki mənəvi dünyanın ölməsinin, itməsinin, bizdən əbədi olaraq uzaqlaşmasının, atrofiyaya uğramasının, eybəcərləşməsinin, antiinsani dəyərlərə çevrilməsinin yasını saxlayır.

72 yaşlı sənətkar hələ də öz əsərləri ilə dünya oxucunun ən mühüm cazibə mərkəzlərindən bir kimi qalmaqda davam dir. O, aktiv həyat yaşayır, müxtəlif universitetlərdə mühazirələr deyir, çox vaxt səyahətlərdə olur. Bu da onun yara­dıcılığına xas olan “qorxulu, qorxulu qədər də komik və komik olduğu qədər də gözəl səhnələr qurmaq” bacarığını daha məhsuldar edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.03.2026)

Nərgiz Mustafayeva, Gəncə şəhəri.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

​Azərbaycan mətbəxi bir rənglər və dadlar aləmidir. Bu aləmin ən gözəl təamlarından biri Gəncə paxlavasıdır. Gəncə paxlavası sadəcə bir şirniyyat deyil, o, bir şəhərin tarixidir.

Gəncə paxlavasını digərlərindən ayıran ən böyük sirr onun bişirildiyi qablardadır. Əsl Gəncə paxlavası mütləq qalaylanmış iri mis sinilərdə (məcməyilərdə) bişməlidir. Misin istiliyi bərabər yayma xüsusiyyəti sayəsində paxlava hər tərəfdən eyni dərəcədə qızarır. Misin qalınlığı paxlavanın altının yanmasının qarşısını alır, daxili qatların yumşaq qalmasını təmin edir.

Gəncə paxlavasınınhazırlıq prosesi xəmirin un, yumurta, xalis kərə yağı və gülab ilə yoğurulmasından başlayır. Qədim kulinariya ənənələrimizdə gülabın sakitləşdirici təsiri məlumdur. Bu kiçik detal paxlavanı sadə bir qidadan əlavə kulinariya ritualına çevirir.

Ənənəvi olaraq paxlava 18-20 nazik xəmir qatından hazırlanır. Qədim etnoqrafik inanclara görə, paxlavanın qatlarının əsl mənası Gəncə xanımlarının zəhmətində gizlənir. Hər bir qat o qədər nazik və şəffaf olmalıdır ki, altındakı naxışlar görünsün. Gəncədə deyərlər ki, qatların şəffaflığı xanımın səbrinin və incə ruhunun tərəzisidir. Bu qatların hər birinin arasına çəkilən zəhmət, onu sadəcə bir nemət deyil, bir sənət nümunəsi edir.

Paxlavanın içi ağappaq və təmiz qalsın deyə, qoz ləpəsi qaynar suda saxlanılaraq pərdəsi (qabığı) soyulur. Sonra ləpə çox narın olmayan ölçülərdə üyüdülür. Üyüdülmüş ləpəyə şəkər, hil və zəfəran qatılır. Bu ərzaqların birləşməsi aromatik bir zənginlik yaradır.

Paxlavanın şərbətinin hazırlanmasında limon suyu və gülabdan istifadə olunur. Burada əsas sirr şərbətin tətbiq olunmasındadır. “İsti paxlavaya ilıq şərbət” əlavə olunur. Beləcə şərbət paxlavanın hər bir qatına bərabər hopur və qatların bir-birinə yapışmamasını təmin edir.

Əsl Gəncə paxlavasının rəngi günəşin qürub çağını xatırladır. Bu rəngi ona verən xalis zəfərandır. Zəfəran həm möhtəşəm qızılı rəngi verir, həm də ağır şirniyyatın həzmini asanlaşdırır.

XIX əsrdə Gəncə bazarlarında paxlava kəsən ustaların xüsusi tərəziləri və kəsim bıçaqları olardı. Onlar paxlavanı elə bir riyazi dəqiqliklə kəsirdilər ki, alınan hər bir romb digərinin eynisi idi. Bu həndəsi nizam həm də Gəncənin qədim memarlıq üslubunun mətbəxdəki əksidir.

Gəncə paxlavası bir daddan daha çox, bir mirası yaşatmaqdadır. Hər dilimində minillik bir tarixin, ulu babalarımızın və nənələrimizin bizə qoyub getdiyi o unudulmaz ətrin dadı var.

Qeyd: Məqalə müəllifin şəxsi tədqiqatları, xalq inancları və mifoloji mənbələrin müqayisəli təhlili əsasında hazırlanmışdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.03.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.

Pərvanə Məmmədli

Ədəbiyyatda iz qoyan tarixi gedişlər, hərəkatlar

Bütün siyasi məhdudiyyətlərə baxmayaraq, Cənubdakı son 40  ildəki hadisələr ədəbiyyatın milli mahiyyətini müəyyən etdi. Son yüzillikdə Güney Azərbaycanda xalqın həyatında baş vermiş mühüm tarixi-siyasi və sosial-mədəni hadisələri, hərəkatları tezis şəklində sərgiləyib özündən sonra ədəbiyyatda, ictimaiyyətdə  iz qoyan bu tarixi gedişləri, hərəkatları sadalamaq yerinə düşərdi.

– Tarixə nəzər salsaq, görərik ki, Məşrutə və Xiyabani hərəkatlarının davamı olan və 1945-1946-cı  illərdə Seyid Cəfər Pişəvərinin başçılığı ilə qurulan birillik hökumətdə yeni dəyərlər qazanmış xalqın sosial, siyasi və mədəni sahələrindəki milli tərəqqi ədəbiyyatda öz təsirini qoymuş və onunla bir sırada olmuşdu. Bu dövrü Güney Azərbaycanın İntibah ili saymaq olar.

– Pəhləvi rejiminin devrilməsi və İran İslam Respublikasının qurulmasından sonra əldə edilən nisbi azadlıq mühitində (1979-1981) Azərbaycan türkcəsində kitab, qəzet və jurnallar bumu yaşandı. Ədəbi mühitdə özəl bir canlanma baş verdi. Amma bu kitab nəşri  və mətbuatın dirçəliş dövrü, təəssüf ki, 2-3 il çəkdi.

– 90-cı illərin əvvəlində Sovetlər Birliyinin çökməsi və Quzey Azərbaycanın müstəqilliyə qovuşması Güneydən də yan ötmədi. Tikanlı sərhəd məftilləri aradan götürüldü. Ayrılıq və həsrətə  son qoyuldu. Quzey Azərbaycan və Türkiyə  telekanalları peyk yoluyla İranda seyr edildi. Ədəbiyyata və ədəbi əlaqələrə geniş meydan açıldı.

– 1997-ci ildə Hatəminin prezident seçilməsi Azərbaycan türkcəsində nəşrlərin artmasına zəmin yaratdı. Lakin milli problemlərin həllindəki boşluqlar tələbə hərəkatlarının başlamasına təkan verdi.

– Təbrizli Çehreqaninin Məclis namizədliyinin rədd edilməsi Azərbaycan tələbə hərəkatının daha da aktivləşməsinə gətirib çıxardı. Ədəbiyyata yeni fikirli gənc yaradıcı nəsil gəldi.

– Tanınmış ziyalıların prezidentə imzaladığı məktub-müraciətlər cavabsız qalsa da, ictimaiyyətdə geniş əks-səda doğurdu, ədəbi polemikaya yol açdı.

- Xalqın azadlıq simvoluna çevrilmiş Babəkin doğum gününün hər il Babək qalasında qeyd olunması xalq yığıncağına, yürüşünə, nəhayət, qurultayına çevrildi. Bu kütləvi yürüş aksiyalarda daxili etirazların bəyanı, özəlliklə özünütəsdiq, milli kimlik ön planda idi. Dövlət bunun qarşısını alsa da, etiraz aksiyası sonralar başqa formalarda üzə çıxmağa başladı.

– İran KİV-də türkləri təhqir edən verilişlərə, özəlliklə qəzetdə çıxan karikaturaya etirazlar kütləvi hal aldı, ədəbi-siyasi aləmdə böyük əks-səda doğurdu.

– Təbrizin «Traktor» futbol komandası bumu  həm də kütləvi etirazlara meydan oldu. Son vaxtlar komandanın oyunları həm də milli hüquqlarını tələb edənlər üçün meydana, eləcə də milli şüarlar üçün tribunaya çevrilməyə başlayıb.

– Urmu gölü ilə bağlı etirazlar, 2008-ci ildən bu yana Urmu gölünün suyunun azalması yavaş-yavaş özünü ciddi şəkildə göstərir, bu da gölün ətrafında yaşayan yerli türk  əhalisinin o yerləri tərk etməsi və gölün fauna,  flora örtüyünün məhv olmasına gətirib çıxarmışdır. Azərbaycan ziyalıları və milli fəalları buna görə dövlətə dəfələrlə iradlarını bildirib xəbərdarlıq ediblər. Gölün qurumasının qabağını almaq üçün heç bir tədbir görməyən İran hökumətinə qarşı xalq „Urmu gölü can verir, məclis onun qətlinə fərman verir» şüarını hər yerdə gündəmə çıxarır. Bu ekoloji təhlükə artıq lokallıqdan çıxıb beynəlxalq ictimaiyyətin də nəzərini cəlb etsə də, çox təəssüf ki,Urmu gölü dünya xəritəsindən silinmək üzrədir.

– İranda 2022-ci ilin 17  sentyabrından başlayan etirazlar İranın inqilab prosesinə girdiyini göstərir. Bu inqilabi mübarizənin qələbəyə nail olub-olmayacağını proqnozlaşdırmaq çox çətindir. Amma bu etirazlar İranda avtoritar quruluşun illər ərzində qurduğu qorxu divarını yıxmağa nail olub. Hər halda, növbəti İranın artıq köhnə İran kimi olmayacağnı güman etmək olar. Yəni həm İrandakı daxili şərait, həm də beynəlxalq siyasətdəki dəyişikliklər İranın dönüş nöqtəsinə keçdiyini göstərir. İranın siyasi taleyi baxımından mühüm faktor olan Güney Azərbaycan türklərinin ümumi iradəsi, baş verə biləcək qiyam və hadisələrə reaksiyası regional bərabərliklər baxımından da önəmli olacaq. Güney Azərbaycan türk milli fəallarıın irəli sürdüyü mülahizələrə görə, Güney azərbaycanlıların bir türk varlığı olaraq yaşaması İranın sürətlə irəlilədiyi yeni dönüş nöqtəsində dövlət hakimiyyətinə çatmaqla təmin edilə bilər.

Milliyyətcə fars olan Pza şah Pəhləvi hakimiyyətə gələndən sonra ölkədə fars olmayan xalqlara qarşı assimilyasiya siyasəti apardı, onların dil və mədəniyyətini sıxışdırdı, dillərinə qadağa qoydu. O dövrdən sonra  Güneydə “Dil özünü əsasən folklorda; aşıq dastanlarında,  nağıllarda, bayatılarda, nəğmələrdə, mərsiyələrdə qoruyub saxlayıb”. Bu sözləri hələ 100 il bundan əvvəl Məmmədəmin Rəsulzadə əsərlərindən birində yazmışdı.

Şah rejimi milli şüurun artmasında ədəbiyyatın böyük rolunu diqqətə alaraq türkcə ədəbi əsərlərin nəşrinə icazə vermirdi, milli ziyalılar da farsca yazmaq məcburiyyətində qalmışdılar. Lakin istisnalar da olmuşdu. Azərbaycan ədəbiyyatının böyük çətinliklərlə çap olunmuş (Məs. Bulud Qaraçorlu Səhəndin, Həbib Sahirin, Savalanın, Məhəmədəli Fərzanənin  kitabları gizli olduğundan çox zaman ili və nəşr yeri göstərilmirdi) anadilli əsərlərinin sayı çox az olmuşdur. Ziyalılar bəzən  də senzuradan yayınmaq üçün bədii əsərlərə xüsusi  forma verir, onu folklor, uşaq ədəbiyyatı nümunəsi kimi çap edirdilər.

60-cı illərdəki nəsil əvvəlki nəsillərin yaradıcılığının məruz qaldığı çox  sınaqlardan xəbərdar oldu, nəticə çıxardı. Pişəvərinin birillik  demokratik hökumətinin xoşbəxt günləri   uşaqlıq və gənclik dövrünə düşənlərin  artıq yaşı 20, 30-dan çox idi. Ədəbiyyata öncəkilərdən fərqli düşünən  nəsil gəldi: Səməd Behrəngi, Qulamhüseyn Saidi (Gövhər Murad), Əliza Nabdil (Oxtay), Mərziyə Üskiyi Əhmədi (Dalğa), Həbib Sahir, Bulud Qaraçorlu Səhənd və b.

         Keçən əsrin qırxıncı illərinin ortalarında ilk dəfə əlinə qələm almış gənc istedadlar bir də otuz ildən artıq bir müddətdən – İslam inqilabının qələbəsindən sonra Azərbaycan dilində nəşr olunan müxtəlif jurnalların səhifələrində öz yaradıcılıqlarını üzə çıxartmağa imkan tapmışlar.

         Formalaşmağa başlayan milli müəyyənlik düşüncəsi artıq 1945-ci illərdə solçu-populist müstəviyə, 1990-cı illərdə isə yenidən millətçiliyə, kimliyə keçdi.

Şəkildə: Səməd Behrəngi

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.03.2026)

Xanım Aydın,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Abşeron yarımadasının sərt küləkləri arasında, Suraxanı kəndi yaxınlığında ucalan Atəşgah od məbədi minilliklər boyu insanın təbiətlə, xüsusilə də odla qurduğu münasibətin simvoludur. Görünür, tarix təkcə daşlarda, salnamələrdə yox, həm də alovun üzərində yazılır, alovla yaddaşlara həkk olunur.

Abşeronun küləklə yoğrulmuş səssizliyində, yerin sinəsindən qopan odun minilliklər boyu insanı düşündürdüyü, qorxutduğu və inandırdığı Atəşgahda dinlər bir-birinə toxunur, mif tarixə, tarix isə inanca çevrilir. Bu məbəd insanın oda baxaraq öz varlığını dərk etdiyi, ruhunu sınağa çəkdiyi və Tanrıya yaxınlaşmağa çalışdığı əsrlərin canlı şahididir.

Atəşgah Bakıdan təxminən 30 kilometr aralıda yerləşir və müxtəlif dövrlərdə zərdüştilər, hinduistlər, siqhlər və parslar tərəfindən ibadət yeri kimi istifadə olunub. XVII–XVIII əsrlərdə təbii qaz çıxışlarının olduğu sönməz alovlar üzərində inşa edilən bu məbədin adı təsadüfi deyil: “Atəşgah” – “od evi”, “alov yeri” deməkdir.

Əbədi alovlar ölkəsi: mifdən tarixə

Abşeron yarımadası qədim dövrlərdən bəri yerin təkindən çıxan yanar qazlarla tanınırdı. Orta əsr mənbələrində Bakı və ətraf ərazilər “sönməz alovlar məkanı” kimi təsvir edilir. Bizans tarixçisi Panili Prisk hələ V əsrdə “sualtı qayalardan alov qalxması”ndan bəhs edir. Tədqiqatçıların fikrincə, bu qeydlər əbədi Bakı odlarına aiddir.

VII–X əsrlərdə yaşamış tarixçilər də Abşeronda yanan qaz çıxışlarını qeyd edirdilər. Pirallahı adasında, Şubanı dağında, Bakı buxtasında və Qız qalası yaxınlığında belə alovların olduğu məlumdur. Bu səbəbdən Abşeron təkcə coğrafi yox, mənəvi bir mərkəzə çevrilmişdi.

İnsanlar bu alovları qorxu ilə deyil, heyranlıqla izləyirdilər. Çünki onların təsəvvüründə od yaradan gücün yer üzündəki təzahürü idi.

Zərdüştilik və Atəşgahın ilkin qatları

Zərdüştilik dünyanın ən qədim dinlərindən biridir və tədqiqatçıların böyük hissəsi bu dinin Azərbaycan ərazisində formalaşdığını qəbul edir. E.ə. X–IX əsrlərdə zərdüştilik artıq bu torpaqlarda hakim inanc idi.

Zərdüştilikdə oda ibadət olunmurdu – od Tanrının nuru və həqiqətin rəmzi sayılırdı. Buna görə də alovun yandığı yerlər müqəddəs hesab edilirdi və bu ərazilərdə alov məbədləri inşa edilirdi.

Sasanilər dövründə (III–VII əsrlər) Cənubi Qafqazda zərdüştilik daha da yayılır. Mobed Kartirin kitabəsində onun Albaniyaya qədər alov məbədləri tikdirdiyi qeyd olunur. Müxtəlif dövrlərin tarixçilərin əsərlərində Atəşi-Bağavan, Baqavan, Yeddiquyulu məbəd kimi toponimlərdən bəhs edirlər. Tədqiqatçıların fikrincə, bu adlar Bakı və Abşeron ərazisindəki qədim atəşpərəstlik mərkəzləri ilə bağlıdır.

Hətta xalq arasında bu günə qədər belə bir rəvayət yaşayır ki, İçərişəhərdəki Cümə məscidi qədim atəşpərəstlik məbədinin yerində tikilib. XIX əsr səyyahlarının təsvirlərinə görə, məscidin içində daha qədim dövrə aid dörd tağ mövcud idi.

XVII–XVIII əsrlər: Atəşgahın yenidən doğuluşu

XV–XVI əsrlərdən etibarən Şirvan ilə Hindistan arasında ticarət yolları canlanır. Hindistandan gələn tacirlər, asketlər və zəvvarlar Suraxanıdakı sönməz alovları müqəddəs sayaraq buraya axışırlar.

Məhz bu dövrdə – 1713-cü ildə Atəşgahın bu gün bildiyimiz memarlıq kompleksi formalaşır. Qədim atəşpərəstlik qalıqları üzərində yeni məbəd inşa edilir. XVII–XVIII əsrlərdə Atəşgah artıq əsasən hinduist və siqh ibadətgahı kimi fəaliyyət göstərir, lakin zərdüştilər (parslar və gebrlər) də buranı ziyarət etməyə davam edirlər.

Avropa səyyahları – Engelbert Kempfer, Şarden, Qmelin, Hanvey, Aleksandr Düma və başqaları Atəşgah haqqında maraqlı qeydlər aparıblar. Onlar burada hindli zəvvarları, pars kahinlərini və alova səcdə edən asketləri görmüşdülər.

Memarlıq: karvansara ilə məbədin sintezi

Atəşgahın memarlığı unikal xarakter daşıyır. Kompleks beşguşəli müdafiə divarları, iri giriş portalı və mərkəzdə yerləşən dördguşəli alov altarından ibarətdir. Altar dörd sütun üzərində ucalan, üstü günbəzli və dörd tərəfi açıq “cahartağ” formasındadır ki, bu da Sasanilər dövrünün od məbədlərinə xasdır.

Ətrafda zəvvarlar və rahiblər üçün hücrələr, ibadət zalları və karvansara mövcuddur. Girişin üzərində isə Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbinə xas balaxana yerləşir.

Bu memarlıq Atəşgahı həm məbəd, həm də səyyahlar üçün sığınacaq halına gətirmişdi.

Rahiblərin ağır sınaqları və alovun hökmü

Atəşgahda yaşayan rahiblər cəmiyyətdən uzaq, asketik həyat sürürdülər. Onlar bədənlərini müxtəlif işgəncələrlə sınağa çəkir, ağır zəncirlər daşıyır, yandırıcı maddələr üzərində uzanırdılar. Məqsəd bədəni yox etmək, ruhu saflaşdırmaq idi.

Məbədin yaxınlığında yerləşən dərin quyu isə vəfat etmiş dindarların cəsədlərinin yandırıldığı yer olub. Rahiblər inanırdılar ki, ölüm son deyil – ruh yenidən dünyaya qayıdır və bu dönüş insanın topladığı karmadan asılıdır.

Alovun sönməsi və Atəşgahın yeni taleyi

XIX əsrin ortalarından etibarən Abşeronda neft və qaz sənayesinin inkişafı təbii alovların tədricən sönməsinə səbəb oldu. 1855-ci ildə məbəd yaxınlığında zavod tikildi, 1887-ci ildə Rusiya imperatoru III Aleksandr buranı ziyarət edir və zəifləmiş alovları o da gormuşdü.  6 yanvar 1902-ci ildə Atəşgahın son təbii alovu da söndü.

1925-ci ildən sonra məbəd uzun müddət tərk edilmiş vəziyyətdə qaldı. Yalnız 1975-ci ildə aparılan əsaslı restavrasiyadan sonra Atəşgah yenidən ziyarətçilərə açıldı. 2007-ci ildə isə əlavə bərpa işləri görüldü.

Bu gün Atəşgah nəyi təmsil edir?

Bu gün Atəşgah Azərbaycan üçün mədəni və dini tolerantlığın simvolu, tarix üçün canlı arxiv, zərdüştilər və parslar üçün müqəddəs xatirə yeri, dünya üçün isə odla formalaşmış nadir sivilizasiya nümunəsidir.

1998-ci ildə Atəşgah UNESCO-nun Ümumdünya irsi siyahısına namizəd kimi daxil edilib. Hazırda o, Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu statusu daşıyır və hər il on minlərlə insan bu sönmüş, amma yaddaşlarda hələ də yanan alovu görməyə gəlir.

Atəşgahın əsrlər boyu özü-özlüyündə bir müqəddəs və mübarək məkan olaraq yaşaması və yaşayacağı ilə Azərbaycanın odlar diyarı, od nəfəsli, od ürəkli, od xislətli olmasını özündə ehtiva edir...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.03.2026)