Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Roman yüz səhifə yazılıb və yaxşı gedir. Üç yüzdə qəhrəmanlar inkişaf edir. Amma dörd yüzə yaxın müəllif ləngiməyə başlayır. Yazı yavaşlayır, təkrar oxuyur, əvvələ qayıdır. Romanın sonuna on səhifə qalıb, amma o on səhifə aylarca yazılmır. Niyə? Çünki müəllif bilir ki, son cümlədən sonra artıq heç nə dəyişə bilməyəcək.

 

Bu qorxu sadə psixoloji bir zəiflik deyil. Daha dərin bir həqiqəti göstərir: yaradıcılıq prosesi ilə tamamlanmış əsər arasındakı uçurum. Roman yazılarkən o, potensial halındadır. Hər şey mümkündür, hər səhifə yenidən yazıla bilər, hər qəhrəman başqa yola gedə bilər. Amma son nöqtə qoyulduğu an, bütün bu imkanlar ölür. Roman bir halda donub qalır. Və məhz bu donma anından yazıçı qorxur.

Hər böyük roman on dəfə yenidən yazılır, ən çox isə sonluğu dəyişilir. Hər dəfə bitirdiyini düşünürsən, amma sonluq qane etmir. Çünki sonluq gərək bütün romanın mənasını özündə toplasın. Oxucu romanı bağlayanda gərək dərin bir nəfəs alsın və desin: "bəli, başqa cür ola bilməzdi." Amma bu tip son cümləni tapmaq çox çətindir. Həyat özü bitmir, ona görə hekayə necə bitə bilər?

Müasir ədəbiyyatda bu problem daha kəskindir. Çağdaş roman artıq qapalı sonlara inanmır. Çünki qapalı son gerçəklik haqqında qəti fikir deməkdir, amma gerçəklik qeyri-qətidir. Ona görə çox müasir roman açıq sonlu olur. Roman əslində bitmir, sadəcə dayanır. Və bu dayanma nöqtəsi ixtiyari şəkildə seçilir. Yazıçı bilir ki, hər hansı başqa yerdə də dayana bilərdik. Və bu ixtiyarilik narahatlıq doğurur.

Yazıçının qorxusunun birinci səbəbi nəzarət itkisidir. Roman açıq olduğu müddətdə o, yalnız yazıçıya məxsusdur. Özü ilə ünsiyyətdə olur, dəyişir, böyüyür. Amma bitirdikdən sonra əsər müstəqilləşir və yazıçıdan ayrılır. Nəşr olunandan sonra oxucular onu təfsir edəcək, tənqidçilər analiz edəcək. Və bütün bunlar yazıçının iradəsindən kənarda baş verəcək. Anadan doğulan uşaq kimi, roman da böyüyəndə ata-anasından uzaqlaşır.

İkinci səbəb identitet böhranıdır. Çox yazıçı özünü yazdığı əsərlə müəyyənləşdirir. Beş il bir roman üzərində işləyib, həmin beş il ərzində "roman yazan" kimlik daşıyıb. Amma roman bitəndə bu kimlik ölür. O artıq "roman yazan" deyil, "romanı yazmış" birisidir. Və bu fərq böyükdür. "Yazan" prosesdədir, canlıdır, yaradır. "Yazmış" isə keçmişdə qalmış hadisədir. Və heç kim keçmişdə qalmaq istəmir.

Üçüncü səbəb idealizmdir. Yazıçının beyninə düşən roman həmişə kağız üzərindəki romandan daha parlaq, daha dərin olur. Xəyal mərhələsində roman mükəmməldir. Amma sözə çevrildikdə o, qüsurlu olur. Dil həmişə düşüncədən zəifdir. Və yazıçı bu zəifliyi hiss edir. O, mükəmməl roman yazmaq istəyir, amma bilir ki, bu mümkün deyil. Ona görə romanı bitirməyə qorxur - bitirən kimi görəcək ki, xəyalındakı roman əlindəki romandan daha yaxşıdır.

Dördüncü səbəb boşluq qorxusudur. Roman bitirdikdən sonra yeni roman başlamalısan. Və yeni roman həmişə qorxuducudur. Çünki sən boş səhifə qarşısında yenidən aciz olursan. Əvvəlki roman artıq keçmişdədir və səni qoruya bilməz. Yeni roman isə hələ yoxdur. Və sən bu qaranlıqda təkəsən. Bəzən yazıçı illərlə bir roman üzərində işləyir, çünki yeni romandan qaçır. Hazırkı romanı bitirməmək gələcək romanla üz-üzə qalmamaq deməkdir.

Həqiqətdə isə hər final saxta bağlanışdır. Həyat özü bitmir, sadəcə davam edir. Qəhrəmanlar romanın son səhifəsindən sonra da yaşamağa davam edəcəkdilər - əgər real olsaydılar. Amma biz onları bir andda dondururuq və deyirik: "hekayə bitti." Bu, həyatı süni şəkildə kəsməkdir. Və yazıçı bu saxtəlığı hiss edir. Bilir ki, sonluq həmişə bir növ yalan olacaq.

Amma paradoks budur: romanı bitirməsən, o heç vaxt mövcud olmayacaq. Əsər yalnız oxucuya çatdıqda tamamlanır. Yazıçının stolunda yatan əlyazma hələ tam əsər deyil, yalnız potensial əsərdir. Roman oxucu tərəfindən oxunmalıdır ki, həqiqətən yaşasın. Deməli, yazıçı əsəri bitirməlidir ki, əsər varlığa gəlsin. Amma bitirən kimi əsər artıq ona məxsus olmur.

Və bu məhz paradoksdur: əsəri yaratmaq üçün onu əldən verməlisən. Uşaq böyüsün deyə, onu azad etməlisən. Roman yaşasın deyə, onu tamamlamalısan. Amma tamamlayanda o artıq sənin deyil.

Bəlkə də yeganə həll budur: qəbul etmək ki, hər son nisbidir. Yazıçı son nöqtəni qoyur, amma roman əslində oxucunun beyninə keçir və orada yenidən yaşamağa başlayır. Hər oxucu romanı fərqli başa düşür, fərqli bitirir. Deməli, final heç vaxt bitmə deyil, yalnız keçiddir. Yazıçının əlindən oxucunun əlinə keçid.

Son cümlə yazıçının son sözü deyil. Yalnız ilk sözdür - oxucunun beyninə daxil olan ilk işarədir. Ondan sonra roman müstəqil həyat sürür, dəyişir, böyüyür, hər oxucuda başqa forma alır. Və bəlkə də məhz bu düşüncə yazıçını azad edə bilər: sən romanı bitirmirsən, yalnız onu dünyaya göndərirsən. Və o, getdikdən sonra artıq səndən müstəqildir.

Bu qorxu ilə yaşamaq yaradıcılığın bir hissəsidir. Hər əsl yazıçı bilir ki, son cümlə yazanda bir şey ölür. Amma eyni zamanda bir şey doğulur. Və bu doğum olmadan sənət mövcud ola bilməz.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)

 

Murad Vəlixanov, «Ədəbiyyat və İncəsənət»

 

Azərbaycan kinomatoqrafiyasında az təsadüf edilir ki, milisin gündəlik işi ekran dili ilə belə dərin və poetik ifadə olunsun. “O qızı tapın” filmi məhz belə nadir ekran işlərindəndir. Bu klassik ekran əsəri 1970‑ci ildə görkəmli rejissor və ssenarist Həsən Seyidbəyli tərəfindən çəkilib və sovet dövrünün detektiv janrını milli məzmunla zənginləşdirib.

 

Film sovet milisinin 50 illiyinə həsr olunmuşdur və öz dövrünün həm peşəkar strukturlarını, həm də insanın vicdan və məsuliyyət dilemmasını ekran vasitəsilə ustalıqla çatdırır. Filmin süjet xətti yalnız cinayətin açılması ilə bitmir — o, insan və dövlət arasında inam, şübhə, məsuliyyət və əxlaqın mürəkkəb dialoqunu təqdim edir.

 

Süjet — sadə bir hadisənin dərin anatomiyası

“O qızı tapın” süjetini hadisənin qəddar sadəliyi üzərində qurmur. Bir nəfərin avtomobil qəzasında həlak olması ilə başlayan araşdırma tədricən böyük bir mürəkkəb cinayət şəbəkəsinin üzə çıxmasına gətirib çıxarır. Başlanğıcda təbii hadisə kimi görünən qəza əslində diqqətlə planlaşdırılmış cinayətdir — bu da milis işçilərini daha dərin araşdırmaya sövq edir.

Filmin əsas qəhrəmanları milis əməkdaşlarıdır: onlar təkcə qanunu icra etməklə kifayətlənmir, həm də “niyə?” sualına cavab axtarırlar. Onların məqsədi yalnız cinayəti çözmək deyil, həm də doğruluq və vicdan naminə ədaləti bərpa etməkdir. Bu dərin mənəvi motiv film boyunca hiss olunur.

 

Obrazlar — peşəkarlıq və insanlıq arasında

Filmdə bir neçə əsas obraz var ki, onların vasitəsi ilə Azərbaycan kinosunun ən qiymətli keyfiyyətləri – şəxsiyyət, səmimiyyət, peşəkar vicdan — göstərilir. Qəhrəmanları yalnız işində peşəkar olmayan, həm də həmkarlarına və cəmiyyətə qarşı məsuliyyət hissi güclü olan insanlar kimi görürük.

Bu obrazlar vasitəsilə film şübhə və arayış içində olan bir cəmiyyətin, insanlıq və vəzifə arasında qalmağın dramatik qatlarını ustalıqla göstərir. Rejissor Həsən Seyidbəyli burada milis əməkdaşlarını təkcə qanunun müdafiəçiləri kimi göstərmək istəmir — o, onları geniş biliyə, səmimiyyətə və özünü qurban verməyə hazır olan insan kimi də duymaq istəyir.

 

Tərtibat və kino dili

Filmin çəkiliş üslubu qəliblərə sığmır. Sadə detektiv narrativindən daha dərin psixoloji və əxlaqi təbəqələr açır. Kamera dili, obrazların baxışları və səssiz dialoqlar tamaşaçını yalnız ekranın önünə çəkmir, eyni zamanda daxili düşüncə və analizin bir hissəsi halına gətirir.

Film həm də Azərbaycan kinostudiyasının peşəkar heyətinin yüksək səviyyəsini göstərir — rejissordan operatora, bəstəkarından səhnə tərtibatçısına qədər hər biri bu əsərə sinergetik təsir qatır. Musiqi və obrazların ifadə gücü ilə birlikdə film bir detektivdən daha çox vicdanın sınağına çevrilir.

 

Cəmiyyətə mesaj

“O qızı tapın” filmi yalnız bir cinayətin araşdırılması deyil, düzgünlük, ədalət və insanlıq dəyərlərinin qorunması haqqında introspektiv bir səfərdir. Filmin mərkəzində duran sual belədir: cəmiyyət və fərd qarşısında məsuliyyət harada başlayır və harada bitir?

Bu ekran işi tamaşaçını yalnız bir detektivi izləməyə çağırmır — o, vicdanla üz‑üzə durmağa, yaxşı və pis arasındakı incə sərhədləri düşünməyə dəvət edir. “O qızı tapın” orta statistik polis filmi deyil; o, həm də insanın öz mənəvi günahları və ağırlığı ilə qarşılaşdığı bir sinema məkanıdır.

 

Son söz

Bu film Azərbaycan kinosunda əsl klassik hesab olunur və sovet dövründə milyonlarla insanın baxdığı, hələ də yadda qalan ekran işlərindəndir. Onun çəkildiyi dövrdə olduğu kimi, bu gün də “O qızı tapın” — tamaşaçını sadəcə izləməyə deyil, düşünməyə, hiss etməyə və analiz etməyə yönəldən bir kino sənətidir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)

 

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

İnsan təbiəti etibarilə hadisələri ölçülərinə görə dəyərləndirməyə meyllidir. Böyük olanı mühüm, kiçik olanı isə əhəmiyyətsiz sayır. Bu yanaşma gündəlik həyatda qərarlarımızı asanlaşdırsa da, çox zaman bizi ciddi yanılmalara sürükləyir. Çünki həyatın özü ölçü anlayışını bizim düşündüyümüz kimi qəbul etmir. Həyat üçün “xırda” və ya “böyük” anlayışları yoxdur; yalnız səbəb və nəticə zənciri var. Bu zəncirin istənilən halqası qırıldıqda, bütün sistem dəyişə bilər.

 

Bəzən hansısa insanın varlığını kiçik görənlər, əslində onun cəmiyyətin görünməyən dayaqlarından biri olduğunu fərq etmirlər. Elə insanlar var ki, səhnədə deyillər, adları çəkilmir, amma bütün sistem onların səssiz əməyinin üzərində dayanır. Bir mismar kimi. Bir nal kimi. Bir söz kimi.

İngilis ədəbiyyatında tez-tez sitat gətirilən və Samuel Marşaka aid edilən məşhur misalda deyildiyi kimi: “Mismar yox idi deyə at axsadı; at axsadı deyə komandir öldürüldü; komandir öldürüldü deyə ordu məğlub oldu; ordu məğlub oldu deyə şəhər düşmənin əlinə keçdi.” Bu sadə görünən səbəb-nəticə zənciri əslində tarixin mexanizmini açıq şəkildə göstərir. Tarix çox zaman möhtəşəm nitqlərlə, böyük ordularla, məşhur adlarla izah edilir. Amma bəzən tarixin taleyini həll edən bir mismar olur.

Bu nümunə yalnız hərbi və ya tarixi kontekstlə məhdudlaşmır. Həyatın bütün sahələrində eyni prinsip işləyir. İnsan münasibətlərində, elmdə, sənətdə, dövlət idarəçiliyində, təhsildə və hətta şəxsi inkişafda belə.

 

Xırda qərarların böyük kölgəsi

İnsan həyatında verdiyi qərarların çoxunu “önəmsiz” kateqoriyasına daxil edir. Hansı məktəbi seçmək, hansı kitabı oxumaq, hansı insanla dostluq etmək, hansı sözü demək və ya deməmək… Bu seçimlər anlıq və təsadüfi kimi görünür. Lakin illər sonra geri baxdıqda insan anlayır ki, onun bugünkü kimliyini məhz o xırda qərarlar formalaşdırıb.

Bir müəllimin şagirdinə dediyi bir cümlə, bəzən onun bütün gələcəyini dəyişə bilər. Bir valideynin diqqətsiz şəkildə söylədiyi bir söz, uşağın özünə inamını sarsıda bilər. Bir dostun vaxtında etdiyi kiçik dəstək, bir insanı uçurumdan geri çəkə bilər. Bunların heç biri ilk baxışdan “böyük hadisə” kimi görünmür. Amma nəticələri böyükdür.

Psixologiyada bu cür təsirlərə “mikrotravma” və ya “mikromotivasiya” kimi anlayışlarla yanaşılır. Yəni insanı formalaşdıran əsas faktorlar çox zaman böyük sarsıntılar deyil, təkrarlanan kiçik təsirlərdir. Damcının daşı deşməsi kimi.

 

Kəpənək effekti: elmdən həyata

“Kəpənək effekti” termini ilk dəfə meteorologiyada istifadə edilib. Bu nəzəriyyəyə görə, dünyanın bir yerində bir kəpənəyin qanad çalması, başqa bir yerdə fırtınaya səbəb ola bilər. Əlbəttə, bu bir metaforadır. Amma metafora olaraq o qədər güclüdür ki, yalnız elmi deyil, fəlsəfi və sosial düşüncədə də öz yerini tapıb.

Bu effekt bizə onu deyir: sistemlər mürəkkəbdir və ilkin şərtlərdəki çox kiçik dəyişikliklər belə nəticəni tamamilə fərqli edə bilər. İnsan həyatı da mürəkkəb bir sistemdir. Bir detal dəyişəndə, bütün ssenari dəyişir.

Bir ölkənin tarixində də eyni hal müşahidə olunur. Vaxtında qəbul edilməmiş bir qərar, laqeyd yanaşılmış bir məsələ, dəyəri bilinməmiş bir insan — illər sonra böyük problemlərin əsasına çevrilə bilər. Bu baxımdan “xırda məsələ” anlayışı təhlükəli bir ifadədir. Çünki diqqətsizlik çox zaman faciənin başlanğıcı olur.

 

Görünməyən insanlar və səssiz qəhrəmanlar

Cəmiyyətlər adətən qəhrəmanlarını səs-küy içində yaradır. Ancaq əslində hər cəmiyyətin dayaqları səssiz insanlardır. Öz işini vicdanla görən müəllimlər, həkimlər, mühəndislər, əsgərlər, fəhlələr, məmurlar… Onların hər biri sistemin bir mismarıdır. Birini çıxarsan, mexanizm axsayar.

Bəzən hansısa insanın varlığını kiçik görənlər, əslində öz ayaqları altındakı torpağı zəiflətdiklərini anlamırlar. Çünki hər bir insan sosial strukturdakı yerinə görə yox, funksiyasına görə dəyərlidir. Tarix boyu böyük dəyişikliklərin arxasında çox vaxt adı bilinməyən insanlar dayanıb.

Bu baxımdan insanın özünə də baxışı dəyişməlidir. “Mən kiməm ki?” sualı yerinə, “Mən nəyi dəyişə bilərəm?” sualı verilməlidir. Çünki bəzən dəyişiklik etmək üçün böyük gücə yox, doğru zamanda atılmış kiçik addıma ehtiyac var.

Məsuliyyətin xırda forması:

Ən təhlükəli məsuliyyətsizlik forması “bu, mənim işim deyil” düşüncəsidir. Çünki məhz bu düşüncə xırda laqeydlikləri yaradır. Halbuki hər kəs öz sahəsində bir mismardır. Öz yerində möhkəm dayanmasa, nal boşalar.

İnsan bir cümlə deyərkən, bir qərar verərkən, bir işi yarımçıq qoyarkən bunun zəncirvari nəticələrini çox zaman düşünmür. Amma həyat bu nəticələri mütləq hesablayır. Bəzən gec, bəzən dərhal.

Bu səbəbdən məsuliyyət yalnız böyük vəzifə sahiblərinə aid anlayış deyil. Məsuliyyət gündəlik davranışlarda, münasibətlərdə, iş etikası və vətəndaş mövqeyində özünü göstərir. Kiçik məsuliyyətlər toplanaraq böyük sabitlik yaradır.

 

Mismarın dəyəri

Bir mismar bəzən bir ordudan daha güclü ola bilər. Bir söz bir silahdan daha təsirli ola bilər. Bir qərar bir ömürdən daha ağır nəticələr doğura bilər. Həyat bizə bunu dəfələrlə sübut edib.

Ona görə də insan nə özünü, nə başqasını kiçik görməməlidir. Çünki heç kim yalnız “xırda” deyil. Hər kəs hansısa zəncirin vacib halqasıdır. Görünən və görünməyən bütün əməyin, bütün varlığın bir mənası var.

Həyat bir mexanizmdir və bu mexanizmin işləməsi üçün hər mismar yerində olmalıdır.

Və bəzən, həqiqətən də, hər şey bir mismarla başlayır.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)

 

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Obrazı böyüyündən-kiçiyindən asılı olmayaraq yaratmaq lazımdır. Baş rolla yaddaşlara yazılmaq asan məsələdir. Epizodik rolla bunu etməksə çətindir. Qısa zaçam kəsiyində özünü təsdiqləmək, tamaşaçı rəğbətini qazanmaq əlbəttə ki çətindir. Haqqında bəhs etdiyim aktrisa daha çx ikinci planda görünüb. Amma necə. Tanınaraq, fərqlənərək...

 

Quliyeva Şəlalə Şahvələd qızı 23 yanvar 1977-ci ildə Mingəçevir şəhərində anadan olub. 1995-ci ildə Azərbaycan Dövlət İncəsənət və Mədəniyyət Universitetində dram-kino aktyor fakültəsinə daxil olub. Tələbə ikən sənət müəllimi, kursun rəhbəri Azər Paşa Nemətov nasir-dramaturq Elçinin "Ah, Paris…Paris!.." satirik komediyasınının Azərbaycan Akademik Milli Dram Teatrında tamaşasında rol alıb.

1996-cı ildə Akademik Teatrın aktrisasıdır. Həmin ildən başlayaraq Şəlalə Şahvələdqızı yaşına və səhnə qabiliyyətinə uyğun rollar oynamağa başlayıb. 1999-cu ildə universitet təhsilini başa vurub. Həm dramatik, həm də komediya janrlı tamaşalarda müxtəlif rollar ifa edib.

 2011-ci ildə Moskvada Beynalxalq teatr məktəbinin aktyor sənəti üzrə ali kursunun məzunudur. 2004-cü ildə Gənclər, İdman və Turizm nazirliyi tərəfindən "İlin ən yaxşı aktrisası" nominasiyası üzrə mükafatlandırılıb. 9 may 2012-ci il tarixdə ona Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Artisti fəxri adı verilib.

28 dekabr 2025-ci il tarixində Ən yaxşı qadın rolu ifasına görə Azərbaycan Kino Akademiyasının “Qızıl Pəri” – 2025 kino və tv üzrə peşə mükafatına laiq görülüb– “Əqrəb mövsümü. İki dünya bir olsa da”, İTV, ART Film Baku, 45’22”, 2025

 

Teatr səhnəsindəki rolları

- Elçin "Ah, Paris… Paris" – Gülbəniz

- B.Vahabzadə "Özümüzü kəsən qılınc" – Mələk

- Elçin "Mənim sevimli dəlim" -Şəfqət bacısı

- V.Rozov "Şadlıq sorağında" – Fira

- Elçin "Mənim ərim dəlidir" – Qız

- N.Xəzri "Burla Xatun" – Banuçiçək

- Ç.Aytmatov "Sokratın anma gecəsi" – Qız

- H.Həsənov "Brüsseldən məktublar" – Pianoçu

 

Filmoqrafiya

- Dəvətnamə (film, 2003)

- Yanmış körpülər (film, 2007)

- Akademik Yusif Məmmədəliyev (film, 2005)

- Bir dəfə Qafqazda (film, 2007)

- Kuklalar (film, 2009)

- Qayınana (serial, 2011) — Pərvin

- Şəbəkə (film, 2011)

- Qardaşdan yaxşısı yox idi (film, 2010) — Lətifə

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)

 

 

 

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Bəli, onda 17-ci il idi. Kinoda və teatrda yeni rolları olacaqdı, yarımçıq işləri də vardı. Bəzən yaşın fərqində olmursan. Düşünürsən, hələ sona çox var. Sabaha planlar qururdu. Amma yolu qırıldı. 17-dəcə qırıldı...

 

Təvəkkül Əliyev 1973-cü ildə İncəsənət İnistitutunun kino və dram aktyorluğu fakültəsini bitirdikdən sonra N. B. Vəzirov adına Lənkəran Dövlət Dram Teatrında aktyor kimi fəaliyyətə başlayıb. T. Əliyevin Lənkəran teatrının səhnəsində oynadığı ilk rol M. İbrahimovun "Yaxşı adam" pyesindəki Azər obrazı olub.

Daha sonra o, N. Xəzrinin "Sən yanmasan", İ. Əfəndiyevin "Mahnı dağlarda qaldı", N. Hikmətin "Bayramın birinci günü", H. Cavidin "Topal Teymur", S. Vurğunun "Fərhad və Şirin", Ə. Haqverdiyevin "Ağa Məhəmməd şah Qacar" və onlarla digər əsərlərdə Eldar, Nicat, Şadi bəy, Xirin, Alman zabiti, Rəşad, Sillerqut, İldırım Bəyazid, Fərhad, Mirzəqulu xan, Əjdər kimi yadda qalan obrazlar yaradıb.

 

Filmoqrafiya

- Yanmış körpülər (film, 2007)

- Cavad xan (film, 2009)

- 100 kağız (film, 2015)

- Bağışla, gələ bilmədim (film, 2015)

- Xəstə oruc (film, 2016)

- Məni iri planda çəkmə (2017)

 

O, səhnə fəaliyyəti ilə yanaşı rayonda keçirilən mədəni-kütləvi tədbirlərin təşkilində də yaxından iştirak edib. Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Artisti Təvəkkül Əliyev 25 iyun 2013-cü ildə "Tərəqqi" medalı ilə təltif edilib. 23 yanvar 2017-ci ildə qəflətən ürək tutmasından vəfat edib. Mərhum aktyor Bakıda Zabrat qəbiristanlığında dəfn edilib.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)

 

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

İnsan elə anlar yaşayır ki, gerçəkliyi qəbul etmək ürəyə ağır gəlir. Elə bil nəfəsin daralır, sinənə bir daş oturur. Və sən birdən öz-özünə fikirləşirsən: “Kaş bunların hamısı yuxu olaydı…”

Çünki yuxunun bir gözəlliyi var: oyandınmı, bitdi. O ağrı silinir, o səhnə dağılıb gedir.  Deyirsən " yaxşı ki yuxudur". O anlar sanki heç olmamış kimi yox olur...

Amma həyat yuxu deyil.

 

Həyat adamı elə yandırır ki, sonra “bağışlamaram” dediyin şeyləri belə bağışlamağa məcbur olursan. Əvvəl elə bilirsən, bağışlamaq qarşı tərəfi rahat buraxmaqdır.  Sonra anlayırsan: yox.Bağışlamaq özünü qurtarmaqdır.

Dəyərli şair Vahid Əzizin dediyi kimi, “əlvida”...

"Əlvida" demək bir söz deyilmiş. Bəzən insan “əlvida” deyir, amma ürəyi hələ də o yerdə qalır. Şəklinə baxmaqdan doymur, xatirənin içindən çıxıb gedə bilmir. Çünki dəyər elə-belə çıxıb getmir.  Sadəcə yarımçıq qalır. İnsan da məhz bu yarımçıq qalan yerdə ən ağır şeyi yaşayır: getmiş günlərə hələ də qapı saxlayır. Bəzən qəzəb düyün bağlayır, bəzən istək dilə gəlmək istəyir. Amma insanın içində bir səs də deyir: “Daha bəsdir…”

Və ən sonda insan yenə eyni cümləyə qayıdır:

Kaş baş verənlər yuxu olaydı…

Amma olmur.

Ona görə insan artıq yuxu istəmir. Unutmaq istəmir, sadəcə yanmaq istəmir.

Geri dönmək istəmir, sadəcə özünə qayıtmaq istəyir. Çünki bəzən ən böyük ayrılıq bir insandan yox, öz içindəki ümiddən ayrılmaq olur.

 

 

Bütün baş verənlər yuxu olaydı

(Vahid Əziz)

 

Sonuncu ümid də qırılmış itmiş,

Özünə yer tapmır sinəmdə ürək,

İndi anlayıram mümkünsüz imiş

Sənə birdəfəlik "Əlvida" demək

Həsrət nə təcnisdi, nə də bayatı,

Yazardım, gözümdən axıb-gedərdin,

Bütün baş verənlər yuxu olsaydı,

Yozardım, ömrümdən çıxıb gedərdin.

Xəyallar ürəklə küsü saxlayır,

İçimdə şübhələr vaxtı dəyişir,

Bir yannan qəzəblər düyün bağlayır,

Bir yannan istəklər söz güləşdirir.

Özün yarı yolda bu eşqi qoydun,

Ağaran saçlara dostlar şahidim,

Sən mənə bir doğru sözü qıymadın,

Mən sənə ömrümü ərmağan etdim.

İndi ürəyimdə bir parça daşsan,

İnsafım yol vermir sındıram-qıram

Hər şeyi hiyləsiz açıb-danışsan,

Müqəddəs sevgimə bağışlayaram.

Hələ də şəklindən doymayır gözüm,

Ömrümü puç edən Fələkmi çəkdi?

Görünür bu eşqə- "Əlvida" sözüm

Həyatla birlikdə deyiləcəkdi...

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)

 

 

 

 

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

 

Bugünkü Maraqlı söhbətlərdə sizlərə qəhrəmanşəhidimiz Raquf Orucov barədə bir xatirəni təqdim edirəm. Müəllifi Elgün Gəncimsoydur.

 

Axşam idi. Otağın işığı yanmırdı. Çöldə elə soyuq idi ki, dodaqlar çatlayırdı. Hamımız sobanın başına yığışıb söhbət edirdik. Birdən söhbət ondan düşdü. Hər kəs bildiyi bir hadisəni xatırladı. “Varın verən utanmaz” deyərlər, kimin nə xatirəsi vardısa, dilə gətirdi.

 

Masada əyləşən kəşfiyyatçı dostum sanki danışmağa tərəddüd edirdi. Ancaq özünü saxlaya bilmədi. Çayını təzələyib bir qurtum içdi. Stəkanı ovcunda saxlayaraq arxada ikimərtəbəli əsgər çarpayısında dirsəklənib alaqaranlıq masamıza baxan yoldaşını əli ilə göstərdi və danışmağa başladı:

- Bunun da iştirak etdiyi bir döyüş tapşırığına getmişdik. Düşmən arxasına sızaraq tapşırığı uğurla yerinə yetirdik. Ancaq Ağdamın Yusifcanlı kəndi ərazisində düşmən bizi mühasirəyə aldı. Dəfələrlə döyüş manevrləri etsək də, vəziyyətdən çıxa bilmədik. Rabitə vasitəsilə çağırış etdik. Əlaqə alındı. Bizə atəş dəstəyi göstəriləcəyi bildirildi.O tərəfdə hər şey plan üzrə aparılırdı. Qarşıdurma xəttində rabitənin o başında olan komandirin göstərişləri ilə bütün proses dəqiqliklə idarə olunurdu. Artilleriya düşməni aldatmaq üçün qrupun tam əks istiqamətinə atəş açdı. Biz isə düşmənin gözləmədiyi yerdən qurdun sürüyə hücumu kimi sarsıdıcı basqı etdik və mühasirədən çıxdıq. Öz səngərlərimizə doğru hərəkət başladı. Səngərə atıldığım an qarşımdakı işıltılı gözlər birbaşa gözlərimin içinə baxdı. Palçığın içində idim. O, gözləri ilə gözümə baxıb alnını alnıma dirədi, sonra palçıqlı çiynimdən öpdü və soruşdu:

- İtkimiz yoxdur ki?

- Yox, hər şeyqaydasındadır, - dedim.

- Oğulsan. Mən sizin sağ qalmağınız üçün böyük məsuliyyətin altına girdim, - dedi və əlindəki qətifəni mənə uzatdı: - Üz-gözünü qurula, isti çay iç və dincəl.

O, bütün qrup üzvlərini eyni səmimiyyətlə, eyni doğmalıqla qarşıladı.

Sonra mən ondan kim olduğunu soruşdum. O qədər sadə və səmimi idi ki, gülümsəyərək dedi:

- Mən bu hərbi hissənin komandiriyəm, sizin də qardaşınız. Adım Raqufdur…

Bu, həmin Raquf Orucov idi.

Səmimi deyirəm, bəzən işğaldan azad olunmuş ərazilərdə ilk dəfə ayaq basdığım yerlərdə elə bilirəm onunla göz-gözə gəlirəm. O, əsl qəhrəman idi. Vətəni canından çox sevirdi. Bunu sübut etmək üçün yox, yaşadığı amalın həqiqət olduğunu dünyaya çatdırmaq üçün 2016-cı ilin Aprel döyüşlərində şəhadətə ucaldı.

Haqqı ödənilməz qəhrəman qardaşım – Raquf Orucov.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)

 

Təqdim edir: Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Daimi rubrikamızda təqdim etdiyimiz növbəti məktub Mehman İmanovdandır. O, 1992-ci ildə Naxçıvan MR Kəngərli rayonu Şahtaxtı kəndində anadan olub. Həvəskar olaraq poeziyaya maraq göstəri. "Bəlkə də" adlı şeir kitabının müəllifidir.

Sən mənim

 

Mənim hicri təqvimim,

Səni görən gündən başlar.

Mənim məhərrəmlik ayım,

Sənsiz keçirdiyim aylar.

 

'Səni sevirəm' deməyim,

Mənim kəlmə-şəhadətim.

Sənlə görüşə gəlməyim,

Mənim həccə ziyarətim.

 

Sənə olan məhəbbətim,

"Nisa, furqan, rum surəsi"

Sənin Anan Məryəm ana,

Sənin yanın nuh gəmisi.

 

Mənimçün məkkə, Mədinə,

Sənin doğulduğun şəhər.

Mənim üçün 'məhşər günü'

Hicrin güc gələn gecələr.

 

Sən mənim 114 surəm,

Sən mənim 6000 ayəm,

Sən mənim beytül-məqdisəm,

Sən mənim kəbeyi-qibləm.

 

Eşqin üçün mübarizə,

Mənim ən böyük cihadım.

Qollarında son nəfəsim,

Mənim şəhidlik nicatım.

 

Hicr orucu bitdiyi gün,

Mənə Ramazan bayramı.

Sən dünyaya gəldiyin gün,

Mənimçün 'məvdil' axşamı.

 

Sən göylərdən enən mələk,

Sən tanrıdan niyaz kimi.

Səsin əzanın səsi tək,

Sənlə söhbət namaz kimi.

 

Gözlərindən axan yaşlar,

Zəmzəm bulağımdır mənim.

Sənin yanın 'ədən bağı'

Sən mənim son peyğəmbərim.

 

 

Naxçıvanda 

 

Dostum, əgər cənnət görmək istəsən,

Gəl gedək bircə gün qal Naxçıvanda.

Havası da məlhəm, suyu da məlhəm,

Dil açıb danışır lal Naxçıvanda.

 

Gəzmə diyar-diyar könlünə həmdəm,

Əhdinə vəfalı yar Naxçıvanda.

Nigarlar, həcərlər yurdu əzəldən,

İffət Naxçıvanda, ar Naxçıvanda.

 

Baharı bilinməz, qışı bilinməz,

Bir gündə dörd fəsil var Naxçıvanda.

Bağlarda çiçəklər ətirlənəndə,

Dağlarda ələnir qar Naxçıvanda

 

Batabat havasın gəl köksünə çək,

Cənnətin ətrini al Naxçıvanda.

Burda çinarlar da bar gətirəcək,

Güllərdən süzülür bal Naxçıvanda.

 

 

Utan

 

Bir gün bu şəhərdə üz-üzə gəlsək ,

Utan, ala gözlüm, özündən utan.

Özgələr oxşayan ipək telindən,

Əğyarın öpdüyü üzündən utan.

 

Sənsiz könül evim xaraba, viran,

Xəyalın tərk etmir fikrimi biran,

Sən əhdinə dönük, sən eşqi yalan,

Peymanın pozduğun sözündən utan.

 

Sən oldun bu məsum sevdaya qıyan,

İndi nə faydası ha ağla, ha yan,

Arada güzgünün önündə dayan,

Yad gözlərə baxan gözündən utan.

 

Keşişi sən oldun bu hekayətin,

Bilmədin Mehmanın qədir, qiymətin,

Alovu sönsə də bu məhəbbətin,

Kül altda gizlənən közündən utan.

 

Bu gecə yuxuda gördüm mən səni,

Yaman dəyişmişdi qüssə, qəm səni,

Dedin ki: "bağışla, sevirəm səni"

Utan, bələkdəki qızından utan.

 

Gözəl qız, heyifdir bu gözəlliyə.

 

Hüsnü camalına bir gün göz düşər,

Telini oxşarlar, ada söz düşər,

Deyirlər:"bəyaza ləkə tez düşər",

Gözəl qız, heyifdir bu gözəlliyə.

 

Azarsan sevdanın duman, çənində,

Bir zinət olmasa belə tənində,

Yaqutsan, qalarsan dülgər əlində,

Gözəl qız, heyifdir bu gözəlliyə.

 

Qanın kömürdən də qaradır sənin,

Bəlkə də ürəyin yaradır sənin,

Gözəllik başına bəladır sənin,

Gözəl qız, heyifdir bu gözəlliyə.

 

Bu yaşda qızların dumanlı başı,

Tale oyununda sən olma naşı,

İncidər, süzlərlər gözündən yaşı,

Gözəl qız, heyifdir bu gözəlliyə.

 

Odunu söndürmə, közünü qoru,

Sözə söz qoşarlar, sözünü qoru,

Çalış özündən də özünü qoru,

Gözəl qız, heyifdir bu gözəlliyə.

 

Sən qızıl balıqsan, dup-duru suda,

Aldanma qarmaqda bir tikə qurda,

Bir də görərsən ki, qalmısan torda,

Gözəl qız, heyifdir bu gözəlliyə.

 

İsməti itirmə, andını danma,

Hər eşqin odunda alışıb yanma,

Hər odlu baxışı məhəbbət sanma,

Gözəl qız, heyifdir bu gözəlliyə.

 

Gəl səndən kam alım bir bülbül kimi,

Çox naz eşq odunu eylər kül kimi,

Sən də solacaqsan bir gün gül kimi,

Gözəl qız, heyifdir bu gözəlliyə.

 

Atalar sözlərin düzün deyərmiş,

"Qızını döyməyən, dizin döyərmiş"

"Armudun gözəlin ayı yeyərmiş"

Gözəl qız, heyifdir bu gözəlliyə.

 

 

Rəssam gəl anamın rəsmini çək 

 

Rəssam gəl anamın rəsimini çək,

Könlünün qübarın, qəmini çəkmə.

Ancaq bənizinin gülüşünü çək, 

Kövrək gözlərinin nəmini çəkmə.

 

Çəkmə nur üzünün qırışlarını,

Elə çək, saçının ağı düşməsin.

Çəkmə qəmgin-qəmgin baxışlarını,

Elə çək nisgili, dağı düşməsin.

 

Ömrün baharında yorulub anam,

Elə çək payızı, qışı düşməsin.

Atam ölən gündən durulub anam,

Elə çək gözünün yaşı düşməsin.

 

Rəssam elə çək ki naxışlarını,

Bir ömür seyrinə dalım anamın.

Fırçanla dən düşən telinə toxun,

Rəsmindən ətrini alım anamın....

 

Çək, anam bizə laylay deyən vaxt,

Həmin o çağların, o günlərin çək.

Anamın yuxulu gözlərinə bax,

Anamın yuxusuz gecələrin çək.

 

 

Həsrətinə 

 

Hardan aramıza girdi, bilmədim,

Yəqin çox vermişəm üz həsrətinə.

Hicrin yıxmasaydı könül evimi,

Dözərdim yüz qızın, yüz həsrətinə.

 

Həsrətininlə necə getmisən yola?

Mən sağa çəkirəm, o gedir sola,

Qorxuram alışam mən bəxti qara,

Yalan eşqimizin düz həsrətinə.

 

Könlümə düzələr, döz deyənmirəm,

O boyda atəşə köz deyənmirəm,

Arada sən varsan, söz deyənmirəm,.

Yoxsam çökdürərdim diz həsrətinə.

 

Sənsiz nə həvəs var, nə taqət canda,

Ruhum bir yandadı, cismim bir yanda,

İnsaf et, arada vaxtın olanda,

Gəl, biraz yerimə döz həsrətinə.

 

Yayda əriməyir, qışda donmayır,

Suda boğulmayır, odda yanmayır,

Hərif tanımayır, dil də qanmayır,

Necə başa salım söz həsrətinə?!

 

Səndən vəfalıymiş hicranın sənin,

Sən getdin, o qaldı yanımda mənim,

Arada yuxuma gəlib, gözəlim,

Yel kimi can vermə, köz həsrətinə.

 

Ürəkdən silinmir, fikrimdən getmir,

Qurutsan qurumur, sulasan bitmir,

Bəlkə sən dil tapdin, məni eşitmir,

Qayıt gəl yiyə çıx öz həsrətinə.

 

 

 

Qocalır 

 

Zaman hərşeyi qocaldır,

Bəs özü niyə qocalmır?

Bələ də qocalsa yiyə,

Çıxmazlar deyə qocalmır.

 

İnsanın sözü, hörməti,

Ruhu, vicdanı qocalmır.

Sevdiyi qız qarı olur,

Eşqi, hicranı qocalmır.

 

Yer üzündə insanoğlu,

Göylərdə mələk qocalır.

Arzu, dilək cavan qalır,

Amma ki ürək qocalır.

 

Cahanın Rəbbi qocalmır,

Cümleyi-cahan qocalır.

Tutun, saxlayın zamanı,

Qocalır, anam, qocalır...

 

 

Ay Arazın o tayından baxan qız,

 

Ay o taydan qəmli-qəmli baxan qız,

Ətrini gətirir yel mənə sarı.

Özünü Arazın sularına at,

Qoy səni gətirsin, sel mənə sarı.

 

Mən elə bilirəm sevgi naməsi,

Sulara atdığın daş mənə sarı. 

Urmu qurumasın, Araz qurusun,

Yüyürüb gələsən kaş mənə sarı.

 

Səsim sənə çatır, əlim çatmayır,

Nə yaxın kimisən, nə uzaq kimi.

Hicab camalına elə yaraşır, 

Gəlinlik libasında duvaq kimi.

 

Ay Arazın o tayından baxan qız,

Eşqin şərabından içə bilmirik.

Bir bulud altında islansaq da biz,

Bir çayı adlayıb keçə bilmirik,

 

Cismim bu taydadı, ruhum o tayda,

Para-para etdin sinəmi, Araz.

Qara keşik kimi girdin araya,

Ayırdın əslini, Kərəmi, Araz.

 

Kaş ki, qızıl balıq yanıma gələ,

Deyə ki nə arzu dilərsən dilə,

Deyərdim ya məni o taya apar,

Ya da ki, bu taya səni gətirə,

Ay Arazın o tayından baxan qız.

 

 

Bir daha sevmərəm, sevmərəm səni.

 

Təzədən dünyaya gəlsək, gözəlim,

Bir daha sevmərəm, sevmərəm səni.

Bu qədər istirab bəsimdi mənim,

Bir daha sevmərəm, sevmərəm səni.

 

Tanrının yazığı gələrsə bizə,

Başqa bir zamanda etsə möcüzə,

Yenidən doğulsaq, gəlsək üz-üzə,

Bir daha sevmərəm, sevmərəm səni.

 

Sənə vəfa, vicdan, ar gələn deyil,

Bu atəş külündən közərən deyil,

Sənin daş ürəyin düzələn deyil,

Bir daha sevmərəm, sevmərəm səni

 

Sən ilə mən olmaz bundan sonra biz,

Dağılıb körpülər, bağlanıb yol, iz,

Dünyada qalsaq da təkcə ikimiz,

Bir daha sevmərəm, sevmərəm sənin

 

 

Ala gözlüm, niyə düşdün yadıma

 

Bir vaxt sənlə görüşdüyüm məkanda,

Ay çıxanda, günəş gedib yatanda,

Bir vəfalı qızın əlin tutanda,

Ala gözlüm, niyə düşdün yadıma.. 

 

Şehlər ləçəklərdən süzüb axmamış,

Xoruzlar yuxudan hələ qalmamış,

Fevralın ondördü günəş çıxmamış,

Ala gözlüm, niyə düşdün yadıma... 

 

Keşişin tilsimi pozulmayıbsa, 

Röyamız vüsala yozulmayıbsa,

Taleyimiz qoşa yazılmayıbsa,

Ala gözlüm, niyə düşdün yadıma..

 

Ayrıldıq, göz yaşım sel olub axdı,

Məcnun şükr etəkçün bəxtimə baxdı,

Mən bədbəxtin toyu çalınan vaxtı,

Ala gözlüm, niyə düşdün yadıma...

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)

 

 

Tanınmış ictimai-siyasi xadim, yazıçı-publisist, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, mərhum Sadıq Murtuzayev, publisist, Əməkdar hüquqşünas Müzəffər Ağazadə və yazıçı-rejissor, publisist-jurnalist, Əməkdar incəsənət xadimi Ağalar İdrisoğlu səmavi insanların, dünya dahilərinin  və Azərbaycan mütəfəkkirlərinin on mindən çox  kəlamlarını, sitatlarını, aforizmlərini toplayıb, tərcümə  eləyib və  “Sözdən  yaranan incilər” adlı çox qalın bir kitabı  çapa hazırlayırlar. 

  

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı olaraq belə qərara gəldik ki, bu  sayımızdan başlayaraq həmin kəlamlardan, sitatlardan, aforizmlərdən bəzilərini səhifələrimizdə çap edək. İnanırıq ki, sözdən yaran bu incilər sizin də xoşunuza gələcək və onları öz yaddaşınıza köçürəcək, gündəliyinizə yazacaq, dostlarınızla, yaxınlarınızla bölüşəcəksiniz.

Çünki bu incilər, hər insana  lazım olan ən qiymətli sözlərdir. Onun daha yaxşı, mükəmməl  kamilləşməsi üçün əvəzsiz və  lazımlı  bir məktəbdir.

 

 AĞALAR   İDRİSOĞLU  (1950), yazıçı, dramaturq, rejissor,

                                  jurnalist, publisist, esseist

 

- Bilmədiyinizi başqasından soruşmaqdan çəkinməyin. Bu, sizin nüfuzunuza xələl gətirməz.  Əslində nüfuzunuzu artırar.

- Mən uğur qazamağımda düşmənlərimə borcluyam. Çünki onlar mənə pislik etdikcə, məni yaradıcılığa daha çox həvəsləndiriblər.

- Əgər doğulduğun məmləkətdə sənə qiymət vermirlərsə, bu, sənin günahın deyil. Həmin ölkənin məmurlarının faciəsidir ki, idtedadlı insanlarını dəyərləndirə bilmir.

- Dostluqda təmiz olmayanın dostu ola bilməz.

- Əgər düşməninin zərrəcə müsbət cəhətini görə bilirsənsə, onu səbrlə ram edə bilərsən və hətta həmin düşməni  dosta da  çevirməyi bacararsan.

- Keçmişini  bəyənməyən və onun yaxşı cəhətlərini, ənənələrini qoruyub saxlamayan xalq, heç vaxt gələcəyini qura bilməz. Qursa da çox bəsit formada qurar. Çünki kökü olmayan  gələcək, yaşamaz.

- Səbr ağacı elə bir uca ağacdır ki, hər bağda bitmir. Ona görə də ailə quran insanlar o ağacı səbrlə, dözümlə, bir-birinə inanmaqla öz bağlarında bitirməlidirlər ki, qurduqları ailə xoşbəxt və uzun ömürlü  olsun.

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(23.01.2026)