Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Tənqid mətnləri bəzən ədəbi əsərlərdən daha qəddar olur. Resenziyada kitabdan çox müəllifhədəf alınır, mətn təhlilindən çox şəxsi hesablaşma aparılır. Bu qəddarlığın arxasında nəvar? Tənqidçinin peşəkar mövqeyi, yoxsa gizli intiqam hissi?

Ədəbi tənqid tarixən ikili funksiyaya malikdir. Bir tərəfdən, əsəri təhlil etmək, dəyərləndirmək, oxucuya yol göstərmək. Digər tərəfdən isə güc nümayişi, öz zövqünü həkim elan etmək, digərlərini aşağılamaq. Və çox vaxt ikinci funksiya birincini üstələyir. Çünki tənqidçi bilir ki, dağıdan yazı quran yazıdan daha çox diqqət cəlb edir.

Resenziyalarda qəddarlıq bəzən estetik mövqedən qaynaqlanır. Tənqidçi müəyyən ədəbi standarta inanır və bu standarta uyğun gəlməyən əsərləri rədd edir. Amma bu rəddetmə zamanı ton çox vaxt aqressivləşir. Çünki tənqidçi özünü ədəbiyyatın qoruyucusu hesab edir.

Və bu missiya ona əsəri məhv etmək hüququ verir - öz fikrincə. Amma əsl qəddarlıq şəxsi münasibətlərdən qaynaqlanır. Tənqidçi yazıçıya şəxsən nifrət edir, yaxud qısqanır, yaxud keçmişdə alınmamış intiqam alır. Və resenziya bu intiqamın vasitəsinə çevrilir. Mətn bəhanədir, əsl hədəf isə müəllifin özüdür. Bu tip resenziyalarda əsərin zəif cəhətləri şişirdilir, güclü cəhətləri isə görmə görməzliyə vurulur.

Klassik nümunə: bir tənqidçi yazıçının romanına dağıdıcı resenziya yazır. Səbəb roman pis olduğu üçün deyil, on il əvvəl həmin yazıçı tənqidçinin əsərini rədd etdiyi üçün. Yaxud tənqidçi özü yazıçı olmaq istəyib, amma bacarmayıb və indi öz uğursuzluğunu başqalarının uğurunu məhv etməklə kompensasiya edir. Resenziya intiqam vasitəsinə çevrilir.

Qəddarlıq həm də qısqanclıqdan qaynaqlanır. Gənc yazıçı uğur qazanır, şöhrətlənir, mükafat alır. Tənqidçi isə illərdir gölgədə qalır. Və bu qısqanclıq resenziyada patlayır. Tənqidçi elə yazır ki, yazıçının uğuru təsadüfidir, əsəri səthi, hörmət isə ağılsız ictimaiyyətin məhsuludur.

Bu ton kəskin, alçaldan, aqressivdir. Məqsəd əsəri deyil, yazıçının nüfuzunu məhv etməkdir.

Bəzi tənqidçilər şöhrət qazanmaq üçün qəddar olurlar. Onlar bilirlər ki, mülayim, balanslaşdırılmış resenziya heç kimi maraqlandırmır. Amma dağıdıcı, şok edənsiya diqqət cəlb edir. Və tənqidçi məhz bu diqqəti istəyir. O, yazıçının əsərini qurban verir ki, özü məşhur olsun. Bu, ədəbi kannibalizm formasıdır.

Resenziyalarda həm də güc oyunu var. Tənqidçi özünü hakimə çevirir və yazıçını məhkəmə edir. Bu proses tənqidçiyə zövq verir, çünki o, bir anlıq olaraq yazıçıdan üstün mövqedə olur. Yazıçı yaradıb, amma tənqidçi höküm verir. Və bu hökmverməprosesi tənqidçinin öz acizliyini kompensasiya edir. Çünki yaratmaq bacarmayan dağıtmaqla öz əhəmiyyətini sübut etməyə çalışır.

Qəddar resenziyalarda üslub da silah kimi işlənir. İstehza, kinayə, sarkazm - tənqidçi bu üslubu ustalıqla tətbiq edir. O, yazıçının adını lağa qoyur, əsərini parçalayır, niyyətlərini şübhə altına alır. Və bu hücum elə təşkil olunur ki, yazıçı cavab verə bilmir. Çünki cavab versə, özünü müdafiə etməyə çalışan zəif müəllif kimi görünəcək. Cavab verməsə, təsdiqlənmiş hökmü qəbul edən məğlub kimi.

Amma tənqidçilərin qəddarlığının başqa səbəbi də var. Bəzi tənqidçilər həqiqətən inanırlar ki, sərt tənqid ədəbiyyatı təmizləyir. Onlar öz qəddarlıqlarını missiya hesab edirlər. Pis ədəbiyyatı ifşa etmək, yalançı müəllifləri məhv etmək, oxucunu aldatmaqdan qorumaq. Bu mövqe özünə məxsus etikaya malikdir. Amma bu etika çox vaxt fanatizmə çevrilir. Çünki tənqidçi özünü ədəbiyyatın peyğəmbəri hesab edir və başqa səsə dözməyir.

Maraqlı paradoks budur ki, ən qəddar tənqidçilər çox vaxt özləri yazıçı olmaq istəyənlərdir.

Onlar yazmağı bacarmazdılar, ona görə tənqidə üz tutublar. Və öz uğursuzluqlarını başqalarının əsərlərini məhv etməklə ört-basdır edirlər. Bu, sublimated intiqamdır - özünə yox, başqasına.

Resenziyalarda dil də qəddarlıq alətidir. Tənqidçi sözləri elə seçir ki, onlar yazıçını alçaltsın.

"Naiv", "səthi", "həvəskar", "qeyri-peşəkar" - bu sözlər neytral görünsə də, kontekstdə alçaldan məna daşıyır. Və tənqidçi bu sözləri məqsədli istifadə edir. Çünki o bilir ki, bu dil yazıçının nüfuzunu məhv edəcək.

Bəzi resenziyalar elə yazılır ki, müəllif oxuyandan sonra yazmağı atmaq istəyir. Tənqidçi yazıçının bütün səylərini boşa çıxarır, bütün uğurlarını təsadüf adlandırır, gələcək perspektivlərini inkar edir. Bu, psixoloji terrordur. Və çox yazıçı bu terrordan sonra yazmağı dayandırıb. Tənqidçi bunu bilir və davam edir. Çünki o, yazıçılar meydanında azalmış rəqabəti gözləyir.

Tənqidçilərin qəddarlığı həm də peşəkar deformasiyadan qaynaqlanır. İllərdir yüzlərlə əsəri oxuyub dəyərləndirən tənqidçi emosional kütləşir. O, artıq əsərləri fərdi hadisə kimi görmür, hamısını sxemə salır. Və bu sxemə uymayan hər şey ona düşmən görünür. Ona görə də tənqid mexaniki, şablon, qəddar olur.

Ən acı resenziyalar adsız tənqidçilər tərəfindən yazılır. Çünki adsızlıq məsuliyyətsizlik deməkdir. Tənqidçi bilir ki, onu heç kim hesaba çəkməyəcək və istədiyini yaza bilər.

İnternet bu prosesi sürətləndirdi. İndi hər kəs özünü tənqidçi elan edib ən qəddar hökmü verə bilər. Və bu, ədəbi mühiti zəhərləyir.

Tənqidçinin qəddarlığı bəzən oxucu üçün əyləncədir. Oxucu dağıdıcı resenziya oxuyarkən zövq alır. Çünki başqasının uğursuzluğu ona rahatlıq verir. Və tənqidçi bunu bildiyi üçün qəddarlığı davam etdirir. O, oxucu zövqünə xidmət edir və bu xidmət onu məşhur edir.

Amma əsl sual budur: qəddar tənqid ədəbiyyata xeyir verirmi? Cavab mürəkkəbdir. Bəzən sərt tənqid həqiqətən zəif əsərləri ifşa edir və keyfiyyət standartını qoruyur. Amma çox vaxt bu qəddarlıq yalnız dağıdır, qurmur. Və əsl istedadlar da bu qəddarlıqdan əzilir.

Resenziyalardakı gizli intiqam ədəbi mühitin xroniki xəstəliyidir. Və bu xəstəlik müalicə olunmur. Çünki tənqid həmişə güc oyunundan ayrılmayacaq. Yazıçı yaradır, tənqidçi isəyaratmaq bacarmadığı üçün yaradanı məhv edir. Və bu belə davam edəcək.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.02.2026)

İlhamə Məhəmmədqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Sumqayıt təmsilçisi

Həyat bəzən insanı sərt küləklərlə sınağa çəkir, bəzən də o küləklərin arasından işıqlı bir yol açır. Yekaterina Ponteley qızı Məmmədovanın taleyi də məhz belə bir yolun hekayəsidir. Sınaqlardan keçərək möhkəmlənən, qürbətdən vətənə uzanan, zəhmətlə ucalan bir ömür yolu…

O, Rusiyada böyük və mehriban bir ailədə dünyaya göz açıb. Atası rus-alman müharibəsindən ağır yaralı qayıtmış, illərlə əziyyət çəkmiş və nəhayət, vaxtsız dünyasını dəyişmişdi. Həyatın ağırlığı erkən yaşlarından çiyinlərinə qonmuşdu. Orta məktəbi bitirər-bitirməz çalışmağa başlamışdı. Çünki anasının yeddi övladı böyütməsi asan deyildi. Gənclik arzuları, yarımçıq qalan institut illəri… Amma Yekaterina xanım heç vaxt taleyindən gileylənmədi. Əksinə, həyatın ona öyrətdiyi dözümlülüyü özünə yol yoldaşı etdi.

İyirmi yaşında taleyi onu azərbaycanlı bir gənclə qarşılaşdırdı. Bu tanışlıq ömürlük bir bağa çevrildi. 1976-cı ildə o, Azərbaycana - yeni həyatına doğru addım atdı. Həmin vaxtdan bu torpaq onun doğma yurduna çevrildi. İki oğlu dünyaya gəldi: Ruslan Qax şəhərində, Elnur isə Sumqayıtda doğuldu. Ana olmaq onun həyatına yeni rənglər, yeni ümidlər qatdı.

Zəhmətkeşliyi onu mühasibatlıq ixtisasına gətirdi. Əvvəl 35 saylı təmir-tikinti, sonra 17 saylı tikinti trestində çalışdı. 2002-ci ilin avqustunda isə “Lift Servis” Birliyində işə başladı. O illər çətin idi, kadr çatışmazlığı vardı. Amma Yekaterina xanım çətinlikdən çəkinən deyildi. Kadrlar şöbəsinin müdiri olmaqla yanaşı, paralel olaraq baş mühasib vəzifəsini də icra etdi. İllər keçdi, təcrübəsi artdı, etimad qazandı. Bu gün isə abunə şöbəsinin müdiri kimi çalışır.

Onun üçün iş sadəcə əmək fəaliyyəti deyil, ailədir. Yeni gələn əməkdaşlara yol göstərir, bildiklərini səxavətlə bölüşür, kollektivdə mehriban mühit yaradır. Bu kollektiv onun üçün doğmaya çevrilib. Beş il əvvəl həyat yoldaşını itirdikdən sonra iş yoldaşları onun kədərini bölüşüb, boşluğunu doldurub. “Onlar mənim ailəmdir,” - deyir Yekaterina xanım kövrək təbəssümlə.

Onun dörd nəvəsi var - ömrünün ən şirin bəhrələri.

Bir zamanlar Rusiyada qalan ailə üzvləri ilə əlaqəsi kəsilmişdi. Bu nisgil ürəyində dərin iz buraxmışdı. Günlərin birində müəssisənin rəhbəri Cümşüd İsmiyev onun kədərini sezdi, səbəbini öyrəndi və ailə üzvlərinin tapılmasına kömək etdi. Bu diqqət və insanlıq Yekaterina xanımın yaddaşında silinməz minnətdarlıq kimi yaşayır.

Bu gün müəssisədə işlər daha da müasirləşib. Rəqəmsal sistem, onlayn dispetçer xidməti yaradılıb. Əvvəllər daxil olan şikayətlərin yerini indi minnətdarlıq zəngləri tutub. Liftlər tər-təmiz, sakit musiqi sədaları altında bir nöqtədən idarə olunur. Bu inkişafın bir parçası olmaq ona qürur verir.

Yekaterina xanım artıq 20 ildir ki, Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvüdür. Ölkə başçısı İlham Əliyevlə fəxr etdiyini dilə gətirir. 2018-ci ildə və 70 illik yubileyi münasibətilə Sumqayıt şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı Zakir Fərəcov tərəfindən fəxri fərmanla təltif olunması onun üçün böyük sevinc və şərəf olub.

Söyləyir ki, yaşadığı yaraşıqlı və füsunkar Sumqayıtın cazibədar  şəkillərini tez-tez çəkib Rusiyadakı qohumlarına göndərir. “Belə gözəllik yaradanları Allah qorusun,” - deyə dua edir.

“Xoşbəxtəm ki, bu respublikanı seçmişəm,” - deyir Yekaterina xanım. - “Allah mənə yol açdı, bu gözəl xalqla tanış oldum. Mənə burada yaşamaq çox xoşdur.”

Onun ömrü səssiz bir qəhrəmanlıq dastanıdır: Zəhmətin, sədaqətin, insanlığın dastanı. Və bu dastanın hər sətrində bir minnətdarlıq, hər səhifəsində bir ümid işığı var.

O, hər kəsə sağlamlıq arzulayır. Biz isə öz növbəmizdə belə ömür yoluna sonsuz hörmət və ehtiram bəsləyirik.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.02.2026)

Fariz Əhmədov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Naxçıvan təmsilçisi

Həmişə düşünürdüm ki, görəsən, təqvimdə 30 fevral niyə yoxdur? Niyə o günü doğulanlar yoxdur? Ya doğulsaydı, kim olardı? Dünən nəhayət o suala cavab tapdım. Özü də indiyə qədər beynimdə yığılıb qalmış bütün suallara cavab tapdım. Çünki zaman saxtanı qəbul etmir. Cəmiyyət də belədir. Elə adamlar var ki, sanki 30 fevralda doğulublar. Onlar var kimi görünürlər, amma mahiyyətcə yoxdurlar.

Millətini və dövlətini qüsursuz sevən insanlar var ki, onlar bəzən haqsızlığa məruz qalır, bəzən vəzifədə irəli çəkilmir, bəzən dəyəri çox gec verilir, amma heç vaxt şəxsi incikliyini dövlətə qarşı silaha çevirmir. Heç vaxt fərdi narazılığını milli marağın üstünə qoymur. Çünki dövlətin dayaqlarını sarsıtmağın fərqini anlayır. Çünki dövlət təkcə vəzifə deyil. Dövlət anadır. Dövlət sərhəddir. Dövlət bayraqdır. Dövlət milli kimlikdir.

Bir də var millətçi və dövlətçi kimi görünənlər. Quyruğu qapı arasında qalan kimi başlayar hürməyə. Bəli, ən təhlükəlisi bu tiplərdir. Azadlığı öz ölkəsində yox, ölkəsinin hüdudlarından kənarda axtaranlar, daldalananlar. Sığınacaqlarda sığınanlar. Milli kimliyi olmayan bu adamlar millətçi kimi danışar, dövlətçi kimi görünər, lakin ilk çətinlikdə ölkədən kənarda tribunalar tapar. Azadlığı öz torpağında deyil, başqa paytaxtların studiyalarında axtarar. Mübarizəni xaricdən maliyyələşən platformalarda qurmağa üstünlük verən bu adamlar şəxsi qərəzləri ictimai prinsip kimi təqdim edib guya xalqın dərdini qabardar.

İnsan nə qədər nankor olar ki, azadlığını başqa dövlətlərin qucağında axtarsın? Deməli, ən baha qiymətə elə siz satılmısınız. Sizin əxlaqsız qadından nə fərqiniz var? Onlar bir gecəlik mehman olanda, siz hər gün o qolların mehmanısınız. Axı bu torpaq sizi böyüdüb. Bu dil sizi formalaşdırıb. Bu dövlət sizə kimlik verib. Müəllimləriniz, ailəniz, dostlarınız hamısı bu torpağın insanlarıdır. Bəs görəsən, biz niyə qarşılıqsız sevməyi bacarmırıq? Niyə vətən yalnız razı qalanda sevilir? Niyə narazılıq dövlətə qarşı nifrətə çevrilir? Həqiqi vətəni sevənlər təmənna gözləməz. Bu sevgi nə kreslo, nə maliyyə, nə də alqışla dəyərləndirilmir.

Uzaqdan küçə söyüşləri söyənlər, öz dövlətindən qaçanlar, öz dövlətinin maraqlarını xarici dövlətlərin maraqlarına dəyişənlər, xarici təşkilatların tribunalarında “millət dərdi” danışanlar. Bir gecəlik yox, bir nəfəslik hər şeyini satanlar. Sizi təbrik edirəm. 30 fevral sizin gününüzdür. Bəlkə də buna görə heç zaman var olmayacaqsınız.

Bir vaxtlar eyni mühitdə, eyni məqsədlə xidmət edənlər sonradan fərqli yollar seçə bilirlər. Amma yol ayrılığı fikir fərqidir, dövlətə qarşı mövqe fərqi deyil. Vətəni satmaq, dövlət haqqında yalan-yanlış informasiya yaymaq bu artıq fikir ayrılığı deyil, bu yol azmaqdır. İndi bu kişiciyəzlər xarici ölkələrin birotaqlı sığınacağında qaranlıq otaqlarda milləti aydınlığa çağırır. Onun, bunun maliyyə dəstəyi ilə olmayan sözləri danışanlar, ağzı söz tutmayanlar, yanlış məlumatları həqiqət kimi təqdim edənlər anlamalıdırlar ki, dövlətə qarşı qurulan informasiya müharibəsi uzunömürlü olmur.

Vətən sizi heç zaman bağışlamayacaq. Sizin kimi kişiciyəzlərə heç nə kar etməz. Hakimiyyət on dəfə dönsə də, siz yenə də narazı qalacaqsınız. Çünki çatışmazlığınız var. Çünki siz yarımçıq doğulmusunuz. Sizin gününüz 30 fevraldır. Sizə ancaq və ancaq uzaqdan hürmək qalacaq. Dövlətin maraqlarına kölgə saldığınız üçün heç zaman gün üzü görməyəcəksiniz.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.02.2026)

Azərbaycan Dillər Universitetinin (ADU) nəzdində fəaliyyət göstərən Türk Dünyası Araşdırmaları Mərkəzi və Evrika Liseyinin birgə təşkilatçılığı ilə “Heydər Əliyev və Türk Dünyası” adlı tədbir keçirilib. “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı bu barədə yazını diqqətinizə çatdırır.

Cəlal İbrahimli,

ADU-nun Türk Dünyası Araşdırmaları Mərkəzinin müdiri, layihə rəhbəri

Evrika Liseyində təşkil olunan tədbirə tanınmış elm, təhsil və ədəbiyyat nümayəndələri qatılıb.

Tədbiri giriş sözü ilə açan Layihənin rəhbəri, Türk Dünyası Araşdırmaları Mərkəzinin müdiri Cəlal İbrahimli Azərbaycan Dillər Universitetinin rektoru, akademik Kamal Abdullanın salamlarını tədbir iştirakçılarına çatdırıb, Ulu öndər Heydər Əliyevin Azərbaycan dövlətçiliyinin qorunmasında və Türk dünyası birliyinin möhkəmləndirilməsində oynadığı tarixi roldan ətraflı bəhs edib.

O, bildirib ki, 1993-cü ildə xalqın tələbi ilə hakimiyyətə qayıdan Ümummilli lider Heydər Əliyev Azərbaycanın ən ağır və taleyüklü dövründə ölkəni parçalanmaq və yox olmaq təhlükəsindən xilas etmiş, milli qurtuluş prosesinin əsasını qoyub. Naxçıvanda başlanan milli mübarizə xətti sonradan ümummilli miqyas alıb, Türkiyə–Azərbaycan münasibətlərinin inkişafı Türk dünyası birliyinin strateji dayaqlarından birinə çevrilib. Ulu Öndər yalnız Azərbaycan dövlətçiliyini qorumaqla kifayətlənməmiş, həm də Türk dünyasında Azərbaycanın rolunu gücləndirmiş, ortaq milli-mənəvi dəyərlərin qorunması və təşviqi istiqamətində mühüm addımlar atmışdır. Ümummilli lider Heydər Əliyev Azərbaycan dövlətçiliyinin xilaskarı kimi tarixdə özünəməxsus yer tutmuş, hazırda bu siyasi xətt və milli-mənəvi dəyərlərə bağlı irs Ulu Öndərin sadiq davamçısı, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən uğurla davam etdirilir. Ulu Öndər Heydər Əliyev irsinin öyrənilməsinin və qorunmasının hər bir vətəndaşın mənəvi borcu olduğunu bildirən Cəlal İbrahimli çıxışının sonunda gənclərə müraciət edərək, savadlı, vətənpərvər və milli-mənəvi dəyərlərə bağlı gəncliyin Türk dünyasının gələcəyi üçün əsas təminat olduğunu vurğulamışdır.

Tədbirdə çıxış edən Evrika Liseyinin təsisçisi Xudu Rzayev gənc nəslin vətənpərvər ruhda böyüməsinin, milli dəyərlərə sadiq qalmasının əhəmiyyətini vurğulayıb. O qeyd edib ki, bu cür tədbirlərin keçirilməsi gənclərə tarixi irsimizi daha dərindən öyrənmək, milli kimlik şüurlarını gücləndirmək və gələcəkdə dövlətə faydalı vətəndaşlar olmaq üçün vacib imkanlar yaradır. Məktəb və universitetlərdə belə maarifləndirici tədbirlərin davamlı şəkildə keçirilməsi çox vacibdir. Sonra Evrika Liseyinin direktoru Ofeliya Muradova çıxış edərək belə tədbirlərin təhsil müəssisələrində keçirilməsinin şagirdlərin milli kimlik şüurunun formalaşmasına müsbət təsir göstərdiyini qeyd etmişdir.

ADU-nun Azərbaycan dilçiliyi kafedrasının professoru Adil Babayev çıxışında Heydər Əliyevin dil siyasətindən danışmış, Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi möhkəmləndirilməsi istiqamətində görülən işləri elmi aspektdən təhlil etmişdir. Tədbirdə çıxış edən Azərbaycanın görkəmli şairi Rüstəm Behrudi Türk dünyasının ortaq ruhu, milli kimlik və istiqlal ideyasının bədii-fəlsəfi mahiyyətinə toxunmuş, Ulu öndər Heydər Əliyevin bu ideyanın siyasi ifadəçisi kimi tarixdə xüsusi yer tutduğunu, Ümummilli Liderin Azərbaycan dilinin qorunmasında önəmli xidmətləri olduğunu vurğulamışdır.

Daha sonra Evrika Liseyinin direktor müavinləri Bahar İsgəndərova, Nazan Akkoyun və Aygün Kərimova çıxış edərək gənclərin vətənpərvərlik ruhunda yetişdirilməsində belə maarifləndirici tədbirlərin əhəmiyyətini qeyd etmiş, Türk dünyası mövzusunun təhsil mühitində davamlı şəkildə diqqətdə saxlanılmasının vacibliyini bildirmişlər.

Tədbir çərçivəsində mövzu ətrafında fikir mübadiləsi aparılmış, iştirakçıların sualları cavablandırılmışdır. Qeyd edilmişdir ki, “Heydər Əliyev və Türk Dünyası” adlı tədbir milli birlik ideyasının təbliği, dövlətçilik irsinin gənc nəslə çatdırılması və Türk dünyasının ortaq gələcəyinə dair baxışların müzakirəsi baxımından əhəmiyyətli platformadır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.02.2026)

Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Dayan bir dəqiqə. Nəfəs al. Əlindəki telefonu yerə qoyma, sadəcə bir anlıq gözlərini yum. İçində nə var? Hansı səslər eşidilir? Hansı ağrılar, hansı sevinclər, hansı unudulmuş xatirələr? Aç gözlərini. Davam edək.

Bax! Hər səhər oyanırsan. İşıq pəncərədən süzülür, ya da süzülmür. Bəzən günəşli səhər, bəzən boz, yağışlı, bəzən elə bir səhər ki, oyanmaq istəmirsən. Amma oyanırsan. Çünki məcbursan. Çünki həyat davam edir. Çünki səni gözləyənlər var, ya da yoxdur. Amma yenə də oyanmalısan.

Sən kimsən?

Adın nədir? Harada doğulmusan? Neçə yaşın var? Bunların heç birinin əhəmiyyəti yoxdur. Əhəmiyyətli olan tək şey odur ki, sən varsan. Və bu varlığın özü bir möcüzədir, eyni zamanda bir lənətdir.

Bu məqalə heç nədən danışmayacaq. Hər şeydən danışacaq. Sənin içindəki hər şeydən. O qaranlıq guşələrdən, işıqlı xatirələrdən, heç kimə demədiyin sirlərdən, özünə belə etiraf edə bilmədiyin qorxulardan. Bu məqalə sənin hekayəndir. Hamımızın hekayəsidir.

Yalnızlıq nədir? Bilirsən. Hamımız bilirik. O hissdir ki, izdihamın içində belə tək olduğunu hiss edirsən. Dostların var, ailən var, sevdiyin insan var, amma içində bir yerdə elə bir dərinlik var ki, ora heç kim girmir. Orada sən təksən. Həmişə tək. Gecələr yata bilmirsən. Tavanın boşluğuna baxırsan. Düşüncələr bir-birinin ardınca gəlir. Keçmiş, gələcək, peşmanlıqlar, ümidlər. Hamısı bir anda. Başını yastığa qoyursan, amma beynin işləyir, işləyir, işləyir. Səhərə kimi. Səhər olur. Yenə oyanırsan. Yenə eyni. Yalnızlıq insanın özü ilə qarşılaşmasıdır. O qarşılaşmada ya güclənirsən, ya da dağılırsan. Çoxları dağılır. Çoxları qaçır bu qarşılaşmadan. Televizor, telefon, iş, insanlar, səs-küy, nə olursa olsun, təklikdən qaçmaq üçün hər şeyə sığınırlar. Amma qaça bilməzsən. Təklik səni tapacaq. Gec ya tez. Yalnızlıq eyni zamanda azadlıqdır. Heç kim yoxdur, heç kim səndən bir şey gözləmir, heç kim səni mühakimə etmir. Sən sadəcə sənsən. O anlarda nə etdiyin, kim olduğunu göstərir. Tək qalanda nə edirsən? Oxuyursan? Düşünürsən? Ağlayırsan? Uzanıb boşluğa baxırsan? Bu, sənin kim olduğundur.

  Bəs ağrı? Bu sözü eşidəndə nə hiss edirsən? Hansı ağrı gəlir yadına? Uşaqlıqda yıxılıb dizini soyduğun gün? Sevgilindən ayrıldığın o axşam? Birini itirdiyin o an? Yoxsa elə bir ağrı ki, adı yox, haradasa için dərinliklərində gizlənib, nə vaxtsa çıxacaq deyə qorxursan? Ağrı insanın ən sadiq yoldaşıdır. Doğulanda başlayır. O ilk nəfəs, o ilk ağlama hamısı ağrıdandır. Sonra böyüyürsən, ağrı da böyüyür səninlə. Fərqli formalara girir. Bəzən fiziki olur, bəzən ruhi. Bəzən elə qarışır ki, ayırd edə bilmirsən bədəninmi ağrıyır, ruhunmu. Ağrı insana ən çox şey öyrədən şeydir. Sevinci unudursan, xoşbəxt anları unudursan, amma ağrını unutmaq olmur. O, yaddaşına yazılır, beyninə həkk olunur. Nə vaxtsa bənzər bir an gələndə, o ağrı yenidən oyanır. Səni qorumaq istəyir əslində. "Dayan" deyir, "getmə, yenə olacaq". Amma bəzən dayanmaq olmur. Getməlisən. Və yenə ağrıyacaq. Bəzi insanlar ağrıdan qaçır. Hamısından. Narkotik, alkoqol, alış-veriş, yemək, cinsi əlaqə, nə olursa. Hər şey ağrını unutdurmaq üçündür. Amma ağrı qaçanın ardınca gedir. Daha da güclənir. Çünki üzləşməyən ağrı böyüyür. Kökəlir. Nə vaxtsa çıxıb qarşına dayanacaq və o zaman qaça bilməyəcəksən. Ağrı ilə üzləşmək ən böyük cəsarətdir. Oturub ağrının gözünə baxmaq, "mən səni tanıyıram" demək, "sən mənim bir parçamsan" deyə bilmək. O zaman ağrı gücünü itirir. Hələ də var, amma səni idarə etmir. Sən onu idarə edirsən.

 Və sonra sevgi gəlir. Necə gəlir, bilmirsən. Bir gün baxırsan ki, ürəyində bir istilik var. Kimsə var. O kimsə olmadan əvvəlki həyatını xatırlamaq istəmirsən. O girib həyatına, hər şey dəyişib. Sevgi nədir? Bunu heç kim dəqiq bilmir. Filosoflar yüz illərdir danışır, şairlər yazır, bəstəkarlar musiqilər bəstələyir. Hələ də tam izah edə bilməyib heç kim. Çünki sevgi izah edilmir. Yaşanır. Sevgi o demək deyil ki, hər şey gözəldir. Əksinə, çətindir. İnsanın ən çətin şeyi sevməkdir. Çünki sevəndə qorxursan. İtirmək qorxusu. Aldanmaq qorxusu. Sevdiyin insanın səni yarı yolda qoyması qorxusu. Bu qorxularla yaşamaq çətindir. Amma sevən insan bu qorxulara rəğmən sevməyə davam edir. Səhər oyananda onun üzünü görmək istəyir. Günü onunla keçirmək istəyir. Axşam yatanda onun nəfəsini eşitmək istəyir. Bu sadə şeylər, bu adi anlar, sevginin özüdür. Sevgi həm də fədakarlıqdır. Özündən keçməkdir. Sevdiyin insan üçün gecəni gündüzə vurmaq, öz rahatlığından imtina etmək, onun xoşbəxtliyi üçün hər şeyə razı olmaq. Amma bu fədakarlıq məcburiyyətdən deyil, könüldən olmalıdır. "Məcbur" sözü sevginin içinə girəndə, sevgi ölür. Sevgi eyni zamanda ağrıdır. Çünki sevdiyin insan səni ən çox incidə biləcək insandır. Sənin ən zəif nöqtəni bilir, ora vura bilər. Və bəzən vurur. İstəmədən, ya da bilərəkdən. Və o ağrı başqa heç bir ağrıya bənzəmir. Çünki sevgiylə gəlir.

Buna baxmayaraq, insanlar sevməyə davam edir. Əsrlərdir sevir, min illərdir sevir. Ayrılıqlar olur, ölümlər olur, xəyanətlər olur, amma sevgi heç vaxt bitmir. Bir insan gedir, başqası gəlir. Sevgi qalır. Çünki sevgi insanın özüdür. İnsanı insan edən şeydir. Sevmədən yaşamaq olar, amma yaşadığını hiss etmək olmur. Sevmək, həqiqətən yaşamaqdır.

Bəs yaxşı bu nə vaxta qədər davam edəcək? Nə vaxta qədər susacaqsan? Nə vaxta qədər dözəcəksən? Nə vaxta qədər başqalarının sənin üçün çəkdiyi sərhədlər içində yaşayacaqsan? Üsyan gəlir. İçində bir şey partlayır. Artıq dözə bilmirsən. Dayan deyirsən, bəsdir. Mən də varam. Mənim də sözüm var. Mənim də seçimlərim var. Mən də öz həyatımı yaşamaq istəyirəm. Bu üsyan bəzən böyük olur. Küçələrə çıxırsan, səsini qaldırırsan, haqsızlığa qarşı durursan. Bəzən kiçik olur. Sadəcə "yox" deməkdir kiməsə. İlk dəfə. Ömründə ilk dəfə "yox" deyirsən və için rahatlayır.

Üsyan etmək qorxuludur. Çünki nə olacağını bilmirsən. Qarşı tərəf nə edəcək, bilmirsən. Tək qalacaqsan, bilmirsən. Amma üsyan etməyəndə daha çox qorxursan. Özündən qorxursan. Öz səssizliyindən, öz boyun əyməyindən, öz itaətindən. Tarix üsyanlarla doludur. Bəziləri qalib gəlib, bəziləri uduzub. Amma ən vacibi odur ki, üsyan edənlər özlərinə sadiq qalıblar. Susmayıblar. Əyilməyiblər. Və bu, hər şeydən dəyərlidir. Sən nə vaxt üsyan edəcəksən? Nəyə qarşı? Nə üçün? Bu sualları özünə verməlisən. Çünki gün gələcək, susmaq mümkün olmayacaq. Və o gün gələndə hazır olmalısan.

 Nifrət. Bu sözü demək belə ağırdır. Amma var. İçimizdə var. İnkar etmək olmur. Nifrət edirsən. Kiməsə, nəyəsə, bəzən özünə. Nifrət elə bir hissdir ki, için yandırır, gecələr yata bilmirsən, daima düşünürsən o insanı, o hadisəni, o anı. Nifrət səni yeyir. İçindən çürüdür. Nifrət çox vaxt sevginin o biri üzüdür. Çox sevdiyin insan sənə xəyanət edəndə, nifrətə çevrilir sevgin. Ya da çox gözlədiyin bir şey olmayanda, için nifrətlə dolar. Nifrət məyusluqdan doğar, aldanmaqdan doğar, haqsızlıqdan doğar. Amma nifrət ən çox zərər verən şeydir. Nifrət etdiyin insan bunu bilmir belə. O öz həyatını yaşayır, xoşbəxtdir, ya da deyil, fərqi yox. Sən isə için-için yanırsan. Nifrət sənə heç nə qazandırmır. Əksinə, səndən hər şeyi alır. Rahatlığını, yuxunu, sevincini. Nifrətdən qurtulmaq çox çətindir. Bəzən qurtulmaq mümkün olmur. Amma ən azından onunla yaşamağı öyrənmək olar. Onu idarə etməyi. Ona qapılmamağı. Nifrət edirsənsə, bil ki, sən də insansan. Bu hiss səni günahlandırmaz. Əsas olan, nifrətin səni idarə etməsinə icazə verməməkdir.

Bütün bunların içində isə bir işıq var. Azadlıq. Azadlıq nədir? İstədiyini etmək? Yox. İstəmədiyini etməməkdir azadlıq. Seçim edə bilməkdir. Və ən önəmlisi, seçimlərinin məsuliyyətini daşıya bilməkdir. Sən azadsan. Bunu bilirsənmi? Nə qədər sıxışdırılmış, nə qədər məhdudlaşdırılmış hiss etsən də, azadsan. Çünki düşünə bilirsən. Seçə bilirsən. Bəlkə dəyişə bilməzsən şərtləri, amma dəyişə bilərsən münasibətini. Və bu, azadlıqdır. İnsan azadlığa məhkumdur. Doğulursan və azadsan. İstəsən də, istəməsən də. Bu azadlıq ağırdır bəzən. Çünki məsuliyyət gətirir. Seçimlərinin nəticələrini özün daşıyacaqsan. Kimsə gəlib səni xilas etməyəcək. Məhbus da azaddır. Düşüncələrində, ümidlərində, seçimlərində. O da seçə bilər ümid etməyi, ya da ümidsizliyi. O da seçə bilər nifrət etməyi, ya da bağışlamağı. Azadlıq qorxuludur. Çünki bilirsən ki, heç bir bəhanən qalmır. Heç kimi günahlandıra bilməzsən. Öz seçimlərin, öz həyatın, öz nəticələrin. Amma azadlıq eyni zamanda ən böyük lütfdür. Öz həyatının sahibi olmaqdır. Öz hekayənin qəhrəmanı olmaq.

Və nəhayət, ölüm.

Hamımızın qaçılmaz sonu. Nə qədər qaçsan da, nə qədər unutmağa çalışsan da, gələcək. Bir gün. Nə vaxt, harda, necə bilmirik. Amma bilirik ki, gələcək. Ölüm həyata məna verən yeganə şeydir. Sonsuza qədər yaşasaydıq, heç nəyin dəyəri olmazdı. Hər şeyi təxirə salardıq, hər şeyi sabaha qoyardıq. Ölüm olduğu üçün bu gün dəyərlidir. Bu an dəyərlidir. İndi dediyin söz, indi etdiyin hərəkət. Ölüm qorxusu ən böyük qorxudur. Hamısının içində ən dərini. Gecələr yata bilmirsən bəzən, düşünürsən. O qaranlıq, o sonsuzluq, o heçlik. Nə olacaq? Heç nə olmayacaq. Sən olmayacaqsan. Amma bəlkə də ən böyük azadlıq ölümdür. Çünki ölüm olduğu üçün həyatın dəyərini bilirsən. Çünki ölüm olduğu üçün sevməyin mənası var. Çünki ölüm olduğu üçün hər anın qədrini bilirsən. Ölənlərin ardından ağlayırıq. Özümüz üçün ağlayırıq əslində. Onsuz qaldığımız üçün. Onunla birlikdə özümüzdən bir parçanın da öldüyü üçün. Xatirələr qalır. O xatirələrlə yaşayırıq. Onlar da bir gün öləcək, bizimlə birlikdə. Ölümə meydan oxumaq olmur. Onu məğlub etmək olmur. Amma onu unutmaq olar. Yaşamaqla. Sevməklə. Gülməklə. Həyatı doldurmaqla elə doldurmaq ki, ölümə yer qalmasın.

 Bütün bunların içində ən vacib şey anlardır. O anlar ki, heç vaxt unutmayacaqsan. Uşaqlıqda yay günü, ananın bişirdiyi yeməyin iyi. Sevgilinin əlinin istiliyi. Dostunla gecə yarısı etdiyin söhbət. Uşağının ilk gülüşü. Babanın son sözləri. Bu anlar həyatın özüdür. Böyük hadisələr deyil, planlar deyil, gələcək deyil. Bu anlardır. İndi, bu dəqiqə, bu saniyə. Nəfəs alırsan. Ürəyin döyünür. Canlısan. Bəzən elə qaçırıq ki, anları görmürük. Gələcəyə o qədər fokuslanırıq ki, indini unuduruq. Nə vaxtsa xoşbəxt olacağıq deyə gözləyirik, amma xoşbəxtlik indidir. Bu andadır. İçdiyin çayda, baxdığın göydə, yanındakı insanda. Anları yaşamaq bacarığı ən böyük bacarıqdır. Bunu heç kim öyrədə bilməz. Özün öyrənməlisən. Dayanmağı, baxmağı, hiss etməyi. Tələsməməyi. İndidə olmağı.

Düşün.. Həyatın boyu yaşadığın anların neçəsini xatırlayırsan? Minlərlə gün, on minlərlə saat, milyonlarla dəqiqə. Neçəsi qalıb yaddaşında? O qədər az. O qədər dəyərli. Bu an da bir gün xatirə olacaq. Bu mətni oxuduğun an. Bəlkə heç vaxt unutmayacaqsan. Bəlkə illər sonra yadına düşəcək ki "Hə, o vaxt bir oğlanın belə bir məqaləsini oxumuşdum, içim titrəmişdi." Bil ki, bu an dəyərlidir.

Və bütün bunların mərkəzində sən varsan. Sən. Bu qədər sadə, bu qədər mürəkkəb. Sən özünün ən böyük sirrisən. Bütün ömrün boyu tanımağa çalışırsan özünü, amma heç vaxt tam tanıya bilmirsən. Hər gün yeni bir tərəfini kəşf edirsən. Bəzən yaxşı, bəzən pis, bəzən heç gözləmədiyin. Özünü tanımaq ən çətin işdir. Çünki eyni anda həm tanıyan, həm tanınansan. Eyni anda həm sual, həm cavab. Eyni anda həm axtaran, həm tapılan. İçində nə var? Dürüst ol. Qorxuların, arzuların, peşmanlıqların, ümidlərin. Hamısı bir yerdə. Bəzən bir-birinə qarışır, ayırd edə bilmirsən nəyin nə olduğunu. Özünlə üzləşmək ən çətin üzləşmədir. Çünki qaça bilməzsən. Özündən qaça bilməzsən. Hara getsən, özün də gedirsən. Özünlə birlikdə. Özünü sevmək ən çətin sevgidir. Çünki sən özünü ən yaxşı tanıyırsan. Bütün çirkin tərəflərini, bütün zəifliklərini, bütün səhvlərini bilirsən. Və bütün bunlara rəğmən özünü sevə bilmək, ən böyük cəsarətdir. Özünü qəbul etmək. Olduğun kimi. Dəyişdirmək istədiklərinlə, dəyişdirə bilmədiklərinlə. Keçmişinlə, gələcəyinlə. Qorxularınla, cəsarətlərinlə. Hamınla. Olduğun kimi. Sən kifayətsən. Bilməlisən. Nə əskik, nə artıq. Sadəcə sən. Və bu, kifayətdir.

Həyat davam edir. Bütün ağrılara, bütün itkilərə, bütün sevinclərə, bütün anlara baxmayaraq, həyat davam edir. Sən durmusan, yaşayırsan. Nəfəs alırsan. Sabah da olacaq. O biri gün də. Nə olacaq? Bilmirsən. Heç kim bilmir. Sürprizlərlə doludur həyat. Bəzən yaxşı, bəzən pis. Bəzən elə şeylər olur ki, heç gözləmirsən. Bəzən elə itkilər olur ki, ölmək istəyirsən. Bəzən elə sevinclər olur ki, ölməyə dəyməz deyirsən. Davam etmək ən böyük cəsarətdir. Hər şey bitəndə, ümid qalmayanda, qaranlıq hər yeri bürüyəndə, yenə də davam etmək. Səhər oyanıb yenə qalxmaq. Yenə çay dəmləmək. Yenə işə getmək. Yenə gülümsəmək. Yenə sevmək. Yenə ümid etmək. Davam etmək inadkarlıqdır. Həyata inad. Ölümə inad. Qaranlığa inad. "Mən hələ bitmədim" deməkdir. "Mən hələ varam" deməkdir. "Mən hələ yaşayıram" deməkdir. Və ən əsası, davam etmək seçimdir. Seçirsən. Hər gün. Hər səhər oyananda seçirsən. Yaşamağı seçirsən. Mübarizəni seçirsən. Ümidi seçirsən.

Bu mətni oxudun. Axıra qədər. Niyə? Nə axtarırdın burada? Özünü? Cavab? Təsəlli? Yoxsa sadəcə vaxt keçirmək? Fərqi yoxdur. Önəmli olan, bu an. İndi. Bu sözləri oxuduğun an. Nə hiss edirsən? İçində nə dəyişdi? Bir şey dəyişdimi? Bu məqalənin heç bir mesajı yoxdur. Heç bir dərs vermir. Sadəcə göstərir sənə özünü. Güzgüdür. Baxırsan, özünü görürsən. Bəyənirsən, ya bəyənmirsən, sənin seçimindir. Həyat davam edəcək. Sabah oyanacaqsan. Yenə eyni. Yenə fərqli. Kim bilir.

Amma bil ki, sən tək deyilsən. Bütün bu hisslər, bütün bu düşüncələr, bütün bu ağrılar, sevinclər, qorxular, ümidlər – hamısını başqaları da yaşayır. Milyonlarla insan. Əsrlərdir. Bəşəriyyətin ortaq hissləridir bunlar. Sən də bu böyük axının bir parçasısan.

Sən də bu hekayənin bir parçasısan. Baş qəhrəmanısan. Öz hekayənin baş qəhrəmanı. İndi nə edəcəksən?

Bu sualın cavabı səndədir. Həmişə səndə idi. Həmişə səndə olacaq.Seçim sənindir. Həmişə sənindir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.02.2026)

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Mil-Muğan Regional Mədəniyyət İdarəsinin tabeliyində fəaliyyət göstərən Mil-Muğan Regional Mədəniyyət İdarəsi, İmişli rayon Mədəniyyət Mərkəzi və İmişli şəhər incəsənət məktəbinin birgə təşkilatçılığı ilə Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələrinin yaradılmasının 34-cü ildönümü münasibətilə “Qələbəyə aparan qanadlar” adlı tədbir keçirilib.

Rayon ərazisində yerləşən “N” saylı hərbi hissədə təşkil olunan görüşdə hərbçilər, mədəniyyət işçiləri və yaradıcı kollektivlər iştirak ediblər. Tədbirin əsas məqsədi gənc əsgərlərdə vətənpərvərlik ruhunun yüksəldilməsi, ordumuza mənəvi dəstəyin gücləndirilməsi və milli-mənəvi dəyərlərin təbliği olub.

Şəhidlərin xatirəsi ehtiramla anılıb

Tədbir Vətən uğrunda canlarından keçmiş şəhidlərin əziz xatirəsinin bir dəqiqəlik sükutla yad edilməsi ilə başlayıb. Bu anlarda iştirakçılar Azərbaycan torpaqlarının müdafiəsi uğrunda göstərilən qəhrəmanlıq nümunələrini dərin hörmət və minnətdarlıqla xatırlayıblar.

Komandir çıxışı: “Siz xalqımızın qürurusunuz”

Hərbi hissənin komandiri çıxış edərək şəxsi heyəti Hərbi Hava Qüvvələri Günü münasibətilə təbrik edib. O, əsgər və zabitlərə göstərdikləri fədakarlığa görə təşəkkürünü bildirərək, onların vətənə sədaqətlə xidmət etmələrinin xalqımız üçün böyük qürur mənbəyi olduğunu vurğulayıb.

Komandir çıxışında hərbçilərə xidmətlərini şərəf və ləyaqətlə yerinə yetirməyi, hər zaman ayıq-sayıq olmağı və ailələrinə sağlam-salamat qayıtmağı arzulayıb.

Mədəniyyət işçilərindən əsgərlərə mənəvi dəstək

Tədbir çərçivəsində mədəniyyət işçiləri və incəsənət məktəbinin şagirdləri tərəfindən hazırlanmış rəngarəng ədəbi-bədii proqram təqdim olunub. Vətənə, orduya və qəhrəmanlığa həsr olunmuş şeirlər, vətənpərvərlik ruhlu mahnılar və musiqi nömrələri əsgərlər tərəfindən böyük rəğbətlə qarşılanıb.

Səsləndirilən əsərlər iştirakçılarda qürur, birlik və milli həmrəylik hisslərini daha da gücləndirib. Səhnədə səslənən hər bir söz, ifa olunan hər bir musiqi parçası ordumuzun qüdrətinə olan inamın ifadəsinə çevrilib.

Milli ruhun və mənəvi birliyin təntənəsi

“Qələbəyə aparan qanadlar” adlı görüş bir daha göstərib ki, mədəniyyət və ordu bir-birini tamamlayan, xalqın mənəvi gücünü artıran əsas sütunlardır. Bu cür tədbirlər gənc nəslin vətənə bağlılıq ruhunda formalaşmasında, milli dəyərlərə hörmət hissinin gücləndirilməsində mühüm rol oynayır.

Tədbirin sonunda iştirakçılar belə görüşlərin davamlı keçirilməsinin əhəmiyyətini vurğulayaraq, mədəniyyət xadimlərinə və təşkilatçılara təşəkkürlərini bildiriblər.

Qeyd edək ki, bu kimi tədbirlər Azərbaycan Ordusunun döyüş ruhunun yüksəldilməsinə, əsgərlərin mənəvi-psixoloji hazırlığının möhkəmləndirilməsinə və xalq–ordu birliyinin daha da güclənməsinə xidmət edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.02.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

İnsanlar tez-tez şikayət edirlər: “Küçə heyvanlarının əlindən bayıra çıxa bilmirik, bizə mane olurlar”.

Doğrudanmı? Yoxsa məsələ tam əksinədir, biz onların yaşamasına mane oluruq?

Küçədə rastımıza çıxan hər it, hər pişik kiminsə vecsizliyi, kiminsə qorxusu, kiminsə mərhəmətsizliyinin nəticəsidir. Onlar bu şəhərin sakini olmağı seçməyiblər. Onları küçəyə çıxaran nə aclıqdır, nə də öz istəkləri- onları küçəyə çıxaran insanların məsuliyyətsizliyidir.

Yadımdadır, illər əvvəl qapımızın yanından bir küçə iti keçmişdi. Bir dəfə ona yemək verdim, başını sığalladım. O gündən sonra hər səhər qapımızın qarşısında məni gözləyirdi. Üşüməsin deyə üstünü örtürdüm, dərsə gedəndə arxamca qaçırdı. Səssiz, sakit, sadəcə varlığı ilə insana güvənən bir canlı idi.

Bir gün arxamca qaçarkən bunu görən tanımadığım bir kişi itin üstünə daş atdı. Guya mənə “kömək etdi”. Ertəsi gün isə qapının qarşısında yalnız üstünü örtüyüm adyal qalmışdı. İtin özü yox idi. Axşama qədər gözlədim, narahat oldum. Sonra öyrəndim ki, qonşular onu “aparıblar, uzaqlaşdırıblar”. Hara, necə- bilmirəm. Amma sanki məni sevən, mənə alışan birini itirdim.

İndi sual verirəm: o it kimə mane olurdu? Mənəmi? Yoxsa onu daşlayan, yoxa çıxaran insanlara?

Küçə heyvanlarını təpiklə itələyən, daşlayan, öldürən, maşının altına salan, “quduzdur” deyib iynə vurduraraq həyatına son qoyan kimdir? Bunları edən də heyvanlardırmı? Yoxsa bunlar bizim cəmiyyətin susaraq razılaşdığı qəddarlıq nümunələridir?

Bir pişiyi ayağı ilə itələmək, bir iti qorxutmaq, sadəcə “narahat edir” deyə bir canlının həyatını yarımçıq qoymaq — bu nə cəsarətdir, nə də güc. Bu, yalnız vicdanın yoxluğudur.

Onlar canlı deyilmi? Acı hiss etmirlərmi? Qorxmurlar? Sevmirlərmi?

Əslində, küçə heyvanları bəzi insanların dilsiz, amma ən saf və ən gözəl versiyasıdır. Onlar xəyanət etmir, unutmaz, yarı yolda qoymaz. İt qədər sadiq ola bilməyən insanlar onlardan narahat olur. Çünki sədaqət, mərhəmət və səssiz sevgi güzgü kimidir- kimdə yoxdursa, onu narahat edir.

Bu şəhərdə problem küçə heyvanları deyil. Problem onların gözlərinə baxanda utanmayan insanlardır. Problemi həll etmək istəyiriksə, daş atmaqla yox, məsuliyyət götürməklə başlamalıyıq. Çünki küçələr heyvanlardan təmizlənəndə yox, vicdanlardan mərhəmət silinəndə təhlükəli olur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Ədəbiyyatımızda qruplaşmalar var, ancaq bunlar rəhbər şəxslərin ətraflarındakı qruplaşmalardır, regionçuluq, dostbazlıq, dəstəbazlıq qruplaşmalarıdır. Rasim Qaraca bütün bunlardan uzaqdadır. Çünki o, bu qüvvələrin hamısına alternativdir. O, müstəqil ədəbi hərəkatın və alternativ ədəbiyyat nəşriyyatının qurucularından biridir.

 Rasim Qaraca 18 fevral 1960-cı ilde anadan olub. Orta təhsilini doğma Şirvan şəhərində başa vurduqdan sonra Bakı Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsində təhsil alıb. Universitet illərindən etibarən mətbuatda fəaliyyətə başlayıb, müxtəlif qəzet və jurnallarda xəbər yazarı, reportyor və köşə yazarı kimi çalışıb.

1991-ci ildə Sovet İttifaqının dağılması və Azərbaycanın müstəqillik qazanmasından sonra Qaraca jurnalistikadan uzaqlaşaraq sərbəst ədəbi fəaliyyətə başlayıb. O, ölkədə ilk müstəqil ədəbi birliklərdən biri olan “Baca” ədəbiyyat dərnəyini yaradıb (Azad Yaşar və İsmayıl Bayramoğlu ilə birlikdə) və dərnəyin mətbuat orqanı “Yaşıl söz” adlı ədəbi qəzeti nəşr edib.

 Bu illər Azərbaycan ədəbiyyatında dövlət nəzarətindən kənar ədəbi təşəbbüslərin başlanğıcı kimi xarakterizə olunur. 2000-ci ildə Rusiyada bir neçə il yaşadıqdan sonra Bakıya qayıdan Rasim Qaraca “Azad Yazarlar Ocağı” (AYO) adlı yeni ədəbi qurumun əsasını qoyub. Bu birlik 2000-ci illərin əvvəllərində müstəqil ədəbiyyatın inkişafında və yeni nəsil yazarların formalaşmasında mühüm rol oynayıb.

Elə həmin dövrdə Qaraca tərəfindən təsis edilən “Alatoran” ədəbiyyat jurnalı ədəbi polemika, eksperimental yazı formaları və sərbəst fikrin təbliği ilə seçilib. “Alatoran” ətrafında formalaşan gənc yazıçılar sonradan çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının önəmli adlarına çevriliblər. Hazırda Rasim Qaraca “Alatoran” nəşriyyatının rəhbəridir. Nəşriyyat fəaliyyətə başladığı dövrdən bu yana 500-dən artıq kitab nəşr edib.

 Bu nəşrlər arasında həm çağdaş Azərbaycan yazarlarının, həm də dünya ədəbiyyatının tərcümə nümunələri yer alır. “Alatoran” nəşriyyatı müasir Azərbaycan nəşriyyat bazarında alternativ, qeyri-kommersiya yönümlü, intellektual ədəbiyyatın əsas platformalarından biri sayılır. Rasim Qaraca yaradıcılığında sovet dövründən qalma ideoloji ədəbiyyat modellərinə qarşı çıxır.

 Onun hekayə, roman və şeirlərində ekzistensial motivlər, absurd düşüncə, şəxsi azadlıq, mənəvi dirəniş və post-totalitar cəmiyyətin insanı kimi mövzular mühüm yer tutur. Qaraca ənənəvi nəsr formalarından imtina edərək ədəbi eksperimentlər, hibrid janrlar və ironik-fəlsəfi dil ilə fərqlənir.

Rasim Qaracanın 15 kitabı nəşr olunub. Onların arasında şeir topluları, hekayə kitabları və romanlar yer alır. Əsərləri rus, türk, ingilis və digər dillərə tərcümə edilib. Əsərlərinin mövzusu əsasən müstəqillik dövrü insanının psixoloji vəziyyəti, sosial təbəddülatlar və azadlıq anlayışının fərdi təcrübədəki əksi ilə bağlıdır. Rasim Qaraca müstəqillik dövrü Azərbaycan ədəbiyyatında “alternativ ədəbi düşüncənin” simalarından biri sayılır.

Onun təşkilatçısı olduğu “Baca”, “Alatoran” və “Azad Yazarlar Ocağı” kimi qurumlar azad düşüncəli yazıçıların formalaşmasında və yeni ədəbi nəslin yetişməsində mühüm rol oynayıb. Qaracanın fəaliyyəti həm də senzura sonrası ədəbiyyatın, müstəqil nəşriyyat hərəkatının və postmodern ədəbiyyatın Azərbaycanda təşəkkülündə dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilir.

Alternativ ədəbi hərəkatın təşəbbüskarı, 2000-ci illər Azərbaycan ədəbiyyatının “post-sovet dönüş” mərhələsində əsas fiqurlardan biri, Eksperimental nəsr və modernist poetikanın təmsilçisidir.

O, müsahibələrinin birində deyir: “Ədəbi prosesin lider yazıçıya ehtiyacı var. Lider dedikdə mən yalnız yaxşı yazan müəllifi yox, həm də ədəbi prosesi yönləndirən, estetik dəyərləri formalaşdıran, yaşıdlarını ruhlandıran, cəmiyyətlə ədəbiyyat arasında körpü rolunu oynayan şəxsi nəzərdə tuturam. Ədəbi prosesin indiki durğun dövründə yalnız istedadlı və təşəbbüskar, lider özəlliyi olan bir yazıçı ədəbi həyatı silkələyə bilər.

Yeni ədəbi dəyərləri təqdim edən, ədəbi cəsarət göstərən, tabu mövzulara toxunan, ədəbi birlik yaradan, müzakirə mühiti yaradan, gənc yazıçıları ətrafına toplayan belə bir insanın olmasına ehtiyac var. Park Nəşriyyatında və ya “Kruq ədəbiyyatı” deyilən qrupda lider axtarışlarını hiss edirəm. Hələlik heç kim cəsarət edib önə çıxmaq istəmir. Amma yaxşı bir lider tapılarsa, proses alovlana bilər.”

Kitabları

- Ölüm haqqında günəş (şeirlər)

- R hərfi olmayan aylar (şeirlər)

- Əyri evin qadını (hekayələr)

- Siz ey ordakılar (şeirlər)

- Gemiler Balıkların Bulutları (şeirlər)

- 11 gecə (roman)

- Azərbaycan Arqo Deyimləri

- Alatoranda yazılanlar

- Zürafəsiz dünya (şeirlər)

- Zülmətdə alatoran (avtobioqrafik roman)

- Mənim həyatımı yaz (hekayələr)

- Tənha qurbağanın səsi

- Sənin toxunduğun hər şey (hekayələr).

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.02.2026)