Qahirənin dinamikasını və onun sivilizasiyalar arasında körpü rolunu əks etdirən zəngin mədəni mühitdə - Misirdəki British University in Egypt-də “Mədəniyyət və ədəbiyyat… xalqlar arasında əməkdaşlıq körpüsü” adlı yüksək səviyyəli beynəlxalq simpozium keçirib. Tədbir Misirdən və dünyanın müxtəlif ölkələrindən tanınmış alimləri, mütəfəkkirləri və yaradıcı şəxsləri bir araya gətirib.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Dünya Yazıçılar Təşkilatından (WOW) verilən məlumata görə, simpoziumu İncəsənət və humanitar elmlər fakültəsinin dekanı professor doktor Şadiya Fahim açaraq, qlobal çağırışların artdığı bir dövrdə akademik qurumların mədəni dialoqun inkişafındakı rolunu vurğulayıb. O qeyd edib ki, mədəniyyət sadəcə bilik sahəsi deyil, siyasi və dil sərhədlərini aşaraq xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşma yaradan fundamental insani dəyərdir.

Onun sözlərinə görə, ədəbiyyat xalqların vicdanının aynası kimi tarix boyu cəmiyyətlərin təcrübə və arzularını ifadə edib. Şekspir, Tolstoy kimi dahilərin yaradıcılığı isə nəsillər boyu insan şüurunun formalaşmasına təsir göstərən əbədi nümunələr kimi qiymətləndirilib.

Simpoziumda Çin Araşdırmaları Mərkəzinin direktoru professor doktor Həsən Raqab və Ərəb İqtisadi Birliyi Şurasına bağlı Kadr Hazırlığı Ərəb İttifaqının prezidenti doktor Diyaa Helmi əl-Feki də iştirak ediblər. World Peoples Assembly adından tədbirə şairə Marqarita Al (Dünya Yazıçılar Təşkilatının prezidenti) və təşkilatın media məsələləri üzrə vitse-prezidenti, Afrika Jurnalistlər Konqresinin baş katibi doktor Əşrəf Əbu əl-Yazid qatılıblar.

Professor Həsən Raqab çıxışında dili sivilizasiyalararası yaxınlaşmanın əsas vasitəsi kimi dəyərləndirib. O vurğulayıb ki, dillərin öyrənilməsi yeni intellektual və mədəni dünyalara çıxış yaradır, stereotipləri aradan qaldırır və xalqlar arasında qarşılıqlı hörməti gücləndirir.

Doktor Diyaa Helmi əl-Feki isə mədəniyyətin insanın formalaşmasındakı roluna dair geniş baxış təqdim edərək bildirib ki, əsl inkişaf maddi resurslardan deyil, insanın düşüncə və mənəvi dünyasından başlayır. O, ədəbiyyat, poeziya, teatr və tərcümənin insan şüurunun formalaşmasında mühüm rol oynadığını qeyd edərək Naguib Mahfouz, Kahlil Gibran və Victor Hugo kimi müəllifləri nümunə göstərib.

Beynəlxalq kontekstdə çıxış edən şairə Marqarita Al mədəniyyət və ədəbiyyatı “yumşaq güc” kimi xarakterizə edərək bildirib ki, onlar siyasətin bacarmadığı nəticələrə nail ola bilir. O, müasir dünyanın qarşılıqlı etimad və anlaşmanı gücləndirən mədəni diskursa ciddi ehtiyac duyduğunu vurğulayıb.

O, həmçinin “Dünya xalqlarının dilləri onilliyi” (2026–2035) təşəbbüsünü irəli sürərək 2026-cı ilin rus dili, 2027-ci ilin isə ərəb dili ili kimi qeyd olunmasını təklif edib.

Bundan əlavə, “Biz bir planetin insanlarıyıq” adlı ikidilli antologiyanın nəşrini və “İki dil… bir ruh” adlı müqayisəli elmi tədqiqatı əhatə edən Rusiya–Misir birgə mədəni layihəsi təqdim olunub.

Doktor Əşrəf Əbu əl-Yazid çıxışında tərcümənin yalnız dil çevrilməsi deyil, mətnin yeni mədəni mühitdə yaradıcı şəkildə yenidən qurulması olduğunu vurğulayıb. O, xüsusilə Abdulla Tukay yaradıcılığının ərəb dilinə tərcüməsini qeyd edərək bunu mədəniyyətlər arasında real körpü kimi dəyərləndirib.

Tədbir çərçivəsində “Dünya xalqlarının dilləri onilliyi”nin Misirdə həyata keçirilməsi üzrə fəaliyyət planı da təqdim olunub. Bu plan beynəlxalq konfransların təşkili, nəşriyyat və tərcümə layihələrinin icrası, eləcə də görkəmli mədəniyyət xadimlərinin mükafatlandırılmasını nəzərdə tutur.

Həmçinin, Dünya Yazıçılar Təşkilatının bir sıra üzvləri təltif edilib və təşkilata yeni üzvlərin qəbulu açıq elan olunub.

Simpozium çərçivəsində keçirilən mükafatlandırma mərasimi mədəni dialoqa töhfə verən şəxslərə ehtiramın ifadəsi kimi yadda qalıb. Professor doktor Şadiya Fahim, şairə Marqarita Al, professor Həsən Raqab və doktor Əşrəf Əbu əl-Yazid müxtəlif mükafatlarla təltif olunublar.

Marqarita Al doktor Diyaa Helmi əl-Fekini Dünya Yazıçılar Təşkilatının medalı ilə mükafatlandırıb. Bu addım mədəniyyətin qarşılıqlı tanınma və hörmət üzərində qurulduğunu bir daha nümayiş etdirib.

Simpozium üç dildə — ərəb, ingilis və rus dillərində keçirilib və geniş auditoriya tərəfindən böyük maraqla qarşılanıb.

Bu cür görüşlər gələcək mədəni əməkdaşlığın inkişafı baxımından mühüm addım kimi qiymətləndirilib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Ötən gün Azərbaycanın milli musiqi mədəniyyətində silinməz izlər qoymuşn, səsində Qarabağın ətri və kədəri birləşən unudulmaz muğam ustası, şəhid xanəndə Şahmalı Kürdoğlunun anadan olmasının 97-ci ildönümü tamam oldu. Bu əlamətdar gün münasibətilə Ağdamın Qiyaslı kəndinin bir qrup ziyalısı, kənd sakinləri və sənətsevərlər ustad sənətkarın məzarını ziyarət edərək onun əziz xatirəsini dərin ehtiramla yad etdilər.

Şahmalı Kürdoğlu (Şahmalı Hacıyev) təkcə mahir bir ifaçı deyil, həm də öz canını vətən torpağına fəda edən bir fədakarlıq rəmzidir. 1929-cu ildə dünyaya göz açan ustad, ömrünü muğamın saflığına, xalq mahnılarının təbliğinə həsr etmişdi. Lakin onun həyat hekayəsi həm də böyük bir faciənin və qəhrəmanlığın silsiləsidir. 1992-ci ilin noyabrın 6-da mənfur düşmənin açdığı atəş nəticəsində Şahmalı Kürdoğlu və onun azyaşlı oğlu Şahıməli birlikdə şəhidlik zirvəsinə ucaldılar. Bu hadisə Azərbaycan mədəniyyət tarixinə ən ağrılı səhifələrdən biri kimi həkk olundu.

Məzar önündə çıxış edən ziyalılar Şahmalı Kürdoğlunun sənət yolundan bəhs edərək bildirdilər ki, onun ifasında "Şahnaz", "Segah", "Bayatı-Şiraz" kimi muğamlar tamam başqa bir ruhda səslənirdi. Onun səsi Qarabağın uca dağlarından, sərin bulaqlarından süzülüb gələn bir hikmət xəzinəsi idi. Ziyarətçilər qeyd ediblər ki, ustadın şəhid olması Azərbaycan muğam sənəti üçün böyük itki olsa da, onun qoyub getdiyi irs və vətənpərvərlik nümunəsi gənc nəsil üçün hər zaman mayak rolunu oynayacaqdır.

Tədbir zamanı məzarın üzərinə tər çiçəklər düzüldü, ruhuna dualar oxundu. Ziyarətə gələnlər sənətkarın məzarı başında dayanan, üzərində "Cənnətdəki mövludun mübarək" yazılmış lövhənin qarşısında kədər və qürur hisslərini bölüşdülər. Bu mənzərə xalqın öz sənətkarına, öz şəhidinə olan sonsuz sevgisinin bariz nümunəsidir. Otuz illik işğaldan sonra artıq bu ziyarətlərin azad Qarabağ torpaqlarında gerçəkləşməsi Şahmalı Kürdoğlu kimi sənətkarların ruhunun artıq şad olduğundan xəbər verir.

Şahmalı Kürdoğlu öz nəfəsi, üslubu və şəhidlik zirvəsi ilə Azərbaycan musiqi tarixində əbədiyaşarlıq qazanıb. Onun 95 illik yubileyi sadəcə bir təqvim günü deyil, həm də milli kimliyimizə, mədəniyyətimizə və torpağımıza olan bağlılığımızın nümayişidir. Qiyaslı kənd camaatının bu nəcib addımı bir daha sübut edir ki, xalqın qəlbində taxt qurmuş sənətkarlar heç vaxt unudulmur və onların xatirəsi nəsillərdən-nəsillərə ötürülərək yaşayacaqdır.

Allah ustad xanəndəyə və onunla birlikdə şəhid olan balaca Şahıməliyə rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalınının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bəzən ədəbiyyatın özü belə siyasətə söykənir, dövrün ictimai-siyasi reallıqlarını və güc münasibətlərini özündə əks etdirir. Yaxın Şərqdə artan gərginlik və böyük güclər arasında mürəkkəb münasibətlər də bu baxımdan yalnız siyasi deyil, həm də ideoloji və mədəni kontekstdə dəyərləndirilir. Bu fonda Türkiyənin tutduğu mövqe və atdığı diplomatik addımlar yenidən diqqət mərkəzinə çevrilib.

Mövzu ilə bağlı AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutunun şöbə müdiri, fəlsəfə doktoru, dosent Məhəmməd Cəbrayılov “Ədəbiyyat və İncəsənət” portalına açıqlama verib:

"Türkiyə regionun böyük dövlətidir və əsas faktorlardan biridir. Əgər xatırlayırsınızsa, müharibə başlayanda və ilk günlərdə Türkiyə fəal diplomatik addımlar atdı, atəşkəsin əldə olunması və müharibənin dayandırılması istiqamətində təşəbbüslər göstərdi. Eyni zamanda, Pakistan və Türkiyə arasında regionda sabitliyin qorunması ilə bağlı da fəaliyyətlər müşahidə olundu. Hakan Fidanın İslamabadda keçirilən görüşü ilə bağlı məsələlər də var idi. Region dövlətləri, xüsusilə Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin Xarici İşlər naziri və eyni zamanda Misirin Xarici İşlər nazirinin də iştirakı ilə görüşlər keçirildi. Bu görüş İran-ABŞ-İsrail arasında baş verən münaqişənin həlli ilə bağlı idi, amma eyni zamanda bölgədə yeni geosiyasi konfiqurasiyanın formalaşması məsələlərini də gündəmə gətirirdi.

Hər halda bu görüşlər İran-ABŞ-İsrail arasında baş verən  münaqişənin dayandırılması və regionda sabitliyin təmin olunması məqsədi daşıyırdı. Türkiyənin bu məsələdə vacib aktor olduğunu həm də əməli fəaliyyətdə görürük. Müharibə başlayanda Türkiyənin bu oyuna gətirilməsi və tərəflərdən birinə çevrilməsi cəhdləri də oldu, lakin Türkiyə bu oyuna gəlmədi".

Bundan əlavə, M.Cəbrayılov bildirib ki, Türkiyə həm NATO üzvüdür, həm də ABŞ ilə strateji tərəfdaşdır:

"Eyni zamanda İran yaxın qonşu və müsəlman dövlətdir. Türkiyə əvvəldən bəyan edib ki, İrana qarşı hər hansı münaqişədə iştirak etməyəcək və praktik olaraq da neytrallığını qoruyub. Bu balans siyasəti Türkiyənin etibarlılığını artıran bir yanaşmadır. Türkiyə nə ABŞ-nin, nə də İranın tərəfində açıq şəkildə yer almayaraq vasitəçi rolunu qorumağa çalışır. Eyni zamanda bəzi hallarda ABŞ və digər tərəflərə də münaqişənin dayandırılması istiqamətində təsir göstərən aktor kimi çıxış edir. İranla bağlı məsələlərdə də Türkiyə müxtəlif diplomatik fəaliyyətlər göstərib. Bu siyasət Türkiyəyə risklərdən çox, müəyyən üstünlüklər qazandırır. Əgər atəşkəs davamlı olarsa, Türkiyənin diqqəti regiondakı digər məsələlərə yönələ bilər. Xüsusilə Suriya məsələsi hələ də tam həll olunmayıb. Türkiyə üçün Suriya təhlükəsizlik baxımından mühüm məsələdir və burada onun ciddi geosiyasi maraqları var. Bu proseslər nəticəsində Yaxın Şərqdə müəyyən nisbi sakitlik yaranarsa, diqqətin digər bölgələrə yönəlməsi ehtimalı var".

Müsahibimizin sözlərinə görə, bu böhrandan ən çox təsirlənən ölkələrdən biri Çindir:

"Çin İranın əsas neft alıcılarından biridir və enerji qiymətlərinin artması Çinə birbaşa təsir göstərir.

Rusiya isə bu kimi böhranların uzanmasından müəyyən mənada fayda əldə edə bilir. Enerji bazarındakı dəyişikliklər Rusiyanın mövqeyinə təsir edir və o, bazarda daha rahat hərəkət imkanı qazanır. Çin və Rusiya İranın strateji müttəfiqləri olsa da, bu böhrana yanaşmaları fərqlidir. Çin İranın müəyyən sahələrdə – xüsusilə texnoloji və sənaye sahələrində – dəstəyində rol oynayır və dolayı yolla İranın dayanıqlığını təmin edir".

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

İlhamə Məhəmmədqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Sumqayıt təmsilçisi

Yavaş-yavaş sevdim səni,

Hər gün bir az da sevdim.

Ən çox bu qış sevdim səni,

Qarda, ayazda sevdim.

Gör bir nə tez isinişdik

Havalar soyuyanda.

Adamlar qalın geyinib,

Ağaclar soyunanda.

Qar altından baş qaldıran

Çiçək tək sevdim səni.

İstisinə qızındığım

Ocaq tək sevdim səni.

Hələ bu cür sevməmişdim

Ömrüm boyu heç kimi.

Səni sevdim qar üstündə

Yem axtaran quş kimi.

Ramiz Rövşənin “Yavaş-yavaş sevdim səni” şeiri mənim üçün xüsusi məna daşıyır. Bu şeiri çox sevməyimin əsas səbəbi onun səmimiyyəti və hisslərin təbii, tələsmədən ifadə olunmasıdır. Şair sevgini birdən-birə yaranan güclü duyğu kimi deyil, zamanla formalaşan, hər gün bir az da böyüyən bir hiss kimi təqdim edir. Bu isə mənə çox doğma gəlir, çünki həqiqi sevginin məhz yavaş-yavaş, dərinləşərək yarandığına inanıram.

Şeirdə qış təsvirləri xüsusi yer tutur. Qar, ayaz, soyuq hava kimi obrazlar fonunda sevginin istiliyi daha aydın hiss olunur. “Ən çox bu qış sevdim səni” misrası məndə belə bir fikir yaradır ki, insan ən çətin, ən soyuq anlarında belə sevdiyi insana daha çox bağlanır. Xarici aləmin soyuqluğu ilə daxili aləmin istiliyi arasındakı ziddiyyət şeiri daha təsirli edir və mənə dərin duyğular yaşadır.

Bundan əlavə, şeirdə istifadə olunan bənzətmələr də məni cəlb edir. “Qar altından baş qaldıran çiçək tək”, “ocaq tək”, “qar üstündə yem axtaran quş kimi” ifadələri sevginin həm kövrək, həm də güclü tərəflərini göstərir. Bu bənzətmələr sevgini daha canlı və təsəvvür edilən edir, oxuyarkən sanki bu hissləri özüm də yaşayıram.

Bu şeiri sevməyimin başqa bir səbəbi isə onun sadə, amma təsirli dilidir. Şair mürəkkəb sözlərdən istifadə etmədən, gündəlik və anlaşıqlı ifadələrlə çox dərin məna yaradır. Bu sadəlik şeiri daha səmimi edir və mənə elə gəlir ki, bu ifadələr birbaşa ürəkdən gəlir.

Bir sözlə, “Yavaş-yavaş sevdim səni” şeirini çox sevməyimin səbəbi onun səmimiyyəti, təsirli obrazları və sevgini real, təbii şəkildə ifadə etməsidir. Bu şeir mənə sevginin tələsmədən, zamanla formalaşan ən gözəl duyğulardan biri olduğunu xatırladır və hər oxuduğumda eyni hissləri yenidən yaşayıram.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

"Cip, cip, cücələrim,

Mənim qəşəng cücələrim

Tükü ipək cücələrim."

Bu gün bizlərə tanış olan bu misraların müəllifi, Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi, şair Tofiq Mütəllibovun doğum günüdür. Onu yaxından tanıyaq.

Tofiq Mütəllibov 1929-cu il aprel ayının 13-də Naxçıvan şəhərində anadan olub. 1958–1963-cü illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetində (indiki BDU) təhsil alıb. Onun 1946-cı ildə "Zəfər" adlı ilk şeiri "Azərbaycan pioneri" qəzetində çap olunub. O, "Pioner" jurnalında məsul katib, Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində redaktor, böyük redaktor, "Azərbaycan pioneri" qəzetində şöbə müdiri vəzifələrində çalışıb.

Sonra isə "Azərbaycan gəncləri" qəzetində işə başlayan Tofiq Mütəllibov ömrünün sonuna kimi burada işləyib. XX əsrin 50-ci illərindən şair kimi diqqət çəkən Tofiq Mütəllibov 30-a yaxın kitabın müəllifidir. "Görüş", "Şeirlər", "Bəxtiyar balalar", "Gözəllikdən doymur ürək", "Sənin xətrinə", "Danışan çiçəklər", "Mənim əzizlərim", "Görüş yerimiz" və başqa kitabları ilə oxucu rəğbəti qazanan Tofiq Mütəllibovun pərəstişkarlarına son töhfəsi ölümündən bir qədər əvvəl çap edilən "Sevənlərin ürəyi" adlanır.

 Azərbaycanın məşhur bəstəkarlarının əksəriyyəti şairin yaradıcılığına müraciət edib, onun sözlərinə bəstələnən mahnılar sevilə-sevilə dinlənilib. O, bəstəkar Qənbər Hüseynli ilə birlikdə Azərbaycan musiqisinə "Cücələrim" mahnısını bəxş edib. "Cücələrim"in 60-dan çox yaşı var. Mahnının mətni bir çox xalqların dillərinə tərcümə olunaraq ifa edilib. Tofiq Mütəllibov uşaqların psixologiyasını çox yaxşı bildiyinə görə qələmindən çıxan şeirlər dillər əzbərinə çevrilib.

Əsərləri bir sıra teatrlarda səhnələşdirilib. 1981-ci ildə Abdulla Şaiq adına Azərbaycan Dövlət Kukla Teatrında "Meşə nağılı" (1982), "Danışan qayalar" pyesləri, 1984-cü ildə Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar Teatrında isə "Cücələrim" alleqorik pyesi tamaşaya qoyulub. 1968-1990-cı illərdə SSRİ Yazıçılar İttifaqının Uşaq və Gənclər ədəbiyyatı şurasının üzvü olub.

1970-ci ildə SSRİ-Çexoslovakiya Dostluğu Cəmiyyəti Azərbaycan şöbəsi İdarə Heyətinin üzvü seçilib. 1955-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü olub. 1986-cı ildə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqı Təftiş Komissiyasının üzvü seçilib. 1988-ci ildə “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzeti redaksiya heyətinin üzvü seçilib.

1989-cu ildə Azərbaycan SSR-nin Əməkdar incəsənət xadimi fəxri adına layiq görülüb. Bir neçə dəfə Azərbaycan SSR-nin Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri fərmanı ilə təltif edilib.

Jurnalist Mahir Qabiloğluvaxtilə ünsiyyətdə olmuş, ailəvi yaxınlıq etmiş tanınmış ədəbiyyat, mədəniyyət xadimləri haqda silsilə yazılarından birində Tofiq Mütəllibov barədə yazır:

2Tofiq Mütəllibov bu dünyada cəmi 63 il yaşadı. 30 kitabın, 300 mahnının müəllifi oldu. Mənə ona “əmi” deyə müraciət etmək cəmi iki il qismət oldu. 9-cu mikrorayonda yazıçılar üçün tikilən kooperativ binada qonşu idik. Oğlu Vüqar, qızları Sevinc və Çinarə ilə dost idik. Amma ölüm onu bizdən ayırdı. Sonra oğlu Vüqar da bir cinayətin qurbanı oldu. Daha sonra ordan köçdülər.

Son vaxtlar bir xasiyyət məndə peyda olub. Gənc nəsillə (30-45 yaş) söhbət edəndə belə bir sual verirəm. İlk sualım isə bugünkü yazımın mövzusu oldu. “Sən Tofiq Mütəllibovu tanıyırsanmı?” İnandırım sizi ki, bir nəfər də bu suala “hə” cavabı vermədi. Pərt oldum. İki misra oxudum. Üzləri güldü. “Bunu Tofiq Mütəllibov yazıb?” dedilər. Mən də sevindim. İstədim ki, sevincimi sizinlə də bölüşüm.

20-ci əsr Azərbaycan ədəbiyyatının dünya şöhrətli nümayəndəsi Tofiq Mütəllibovu siz də tanıyın. Daha doğrusu yaddan çıxarmayın. Sadəcə mənimlə oxuyun. Həm üzünüz gülsün, həm də mənim əmim Tofiq Mütəllibovun və üzünü görmədiyim bəstəkar Qəmbər Hüseynlinin də ruhu şad olsun. Bir daha əmin olun ki, dahilik sadəlikdədir. 20 yaşlı Tofiq Mütəllibovun qələmindən çıxan və bütün dünyanı dolaşan sadəlikdə:

Cip, cip, cücələrim,

Mənim qəşəng cücələrim

Tükü ipək cücələrim.

Gözləyirəm tez gələsiz,

Göy çəməndə dincələsiz,

Ay mənim cücələrim,

Mənim qəşəng cücələrim

Tükü ipək cücələrim.

Cip-cip-cip cücələrim.

Arzum budur boy atasız

Ananıza tez çatasınız

Ay mənim cücələrim,

Mənim qəşəng cücələrim

Tükü ipək cücələrim.

Cip-cip-cip cücələrim,

Gəlin sizə yemək verim

Dən, su verim, çörək verim

Ay mənim cücələrim,

Mənim qəşəng cücələrim

Tükü ipək cücələrim.

Cip-cip-cip cücələrim,

Cip-cip,cip.”

Görkəmli şair Tofiq Mütəllibov 1992-ci il oktyabr ayının 30-da vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

“Bəzən rejissor susmalıdır ki, sonra dili açılsın” – R.HƏSƏNOĞLU

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Onu qısa təqdim etmək mümkünsüzdür, amma maksimum qısaldıb belə təqdim edərdim: Xalq artisti, rejissor, "Qızıl fond"da qorunub saxlanılan bir çox televiziya filminin, bədii film və teatr tamaşalarının müəllifi Ramiz Həsənoğlu.

Bu gün onun yubileyidir – 80 illiyidir!

Ramiz Həsənoğlu 1946-cı ilin bu günündə indi yağıların şəhərinə çevrilmiş İrəvan şəhərində dünyaya göz açıb. Anası Azərbaycan milli teatr sənətində bənzərsiz ifa qabiliyyəti olan, əməkdar artist Ətayə Əliyeva, atası əməkdar mədəniyyət işçisi Həsənağa Mirzəyevdir. 1948-ci ildə ermənilərin yenidən azğınlaşmasından sonra İrəvan teatrının kollektivi qonşu Azərbaycana üz tutub. 2 yaşlı R. Həsənoğlu valideynləri ilə birlikdə Gəncə şəhərinə köçüb.

1956-cı ildə Bakıya gəliblər. Ramiz 1965-ci ildə orta məktəbi bitirib Azərbaycan Dövlət Teatr İnstitutunun mədəni-maarif fakültəsinin qiyabi şöbəsinə qəbul olunub. 1966-cı ildən Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində rejissor köməkçisi işləməyə başlayıb. Ağaəli Dadaşov, Rauf Kazımovski, Arif Babayev kimi görkəmli sənətkarlardan bu sənətin sirlərini öyrənib.

Anarın pyesləri əsasında "Mən, sən, o və telefon", "Dindirir əsr bizi", "Ötən ilin son gecəsi" teletamaşalarını ekranlaşdırıb. Bu dövrdə sənət uğurları ilə yanaşı, təhsilini də davam etdirib. 1973-cü ildə müsabiqə yolu ilə qəbul olunduğu Sankt-Peterburq Dövlət Teatrı, Musiqi və Kinematoqrafiya Akademiyasını 1978-ci ildə uğurla başa vurub.

R. Həsənoğlu Hamlet Xanızadənin, Həsən Əblucun, Yaşar Nurinin rol aldıqları "Qatarda" televiziya tamaşasından sonra daha artıq populyarlıq qazanıb. Onun quruluş verdiyi teletamaşalar sırasında ən uğurlu alınanlardan biri də Hüseyn Cavidin eyniadlı əsəri əsasında ekranlaşdırdığı "Topal Teymur"dur. "Günahsız Abdulla" və ilk Azərbaycan telemüzikli "Ordan-burdan" ona daha geniş şöhrət gətirib.

Məşhur, bənzərsiz "Ac həriflər" televiziya tamaşası Ramiz Həsənoğlunun yaradıcılığından qırmızı xətt kimi keçib. Tamaşa "Humay" mükafatına layiq görülüb.

R. Həsənoğlu 200-dən artıq müxtəlif səpkili bədii, sənədli, musiqili proqramlara quruluş verib. O, eyni zamanda Musiqili Komediya Teatrında "Məzəli əhvalat" və Milli Akademik Dram Teatrında "Brüsseldən məktublar" (H. Həsənov),"Generalın son əmri"(V. Səmədoğlu) tamaşalarına da quruluş verib.

Rüstəm İbrahimbəyovun ssenarisi əsasında çəkdiyi "Ailə" bədii filmi 2000-ci ildə Moskvada keçirilən Avrasiya festivalının baş mükafatına layiq görülüb. 2007-ci ildə Anarın ssenarisi əsasında "Cavid ömrü" adlı bədii, tammetrajlı film çəkib. 1993-cü ildən bu günə kimi Azərbaycan Televiziyasında "Sabah" eksperimental yaradıcılıq emalatxanasına rəhbərlik edir. 2019-cu ildə "Azərbaycantelefilm" Yaradıcılıq Birliyinin direktoru təyin edilib. Azərbaycan Kinematoqrafçılar Birliyi İdarə Heyətinin və Azərbaycan Kinorejissorlar Gildiyası bürosunun üzvüdür.

Filmoqrafiya

1. Onuncu planet

2. Gülər

3. Firuzə

4. Bir parça həyat

5. Son gecə

6. Oğulla görüş

7. Günəşin bacısı

8. Gecə müsahibi

9. Günəşlə görüşlər

10. Müsabiqə

11. Ötən ilin son gecəsi

12. Yollar görüşəndə

13. Sumqayıt

14. Ömrün yolları

15. Qatarda

16. Topal Teymur

Mükafatları

- 4 may 1989-cu ildə Azərbaycanda kütləvi informasiya vasitələrinin inkişafında xidmətlərinə görə "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı verilib.

- 4 noyabr 2006-cı ildə Azərbaycan televiziyası və radiosunun inkişafındakı xidmətlərinə görə "Azərbaycan Respublikasının xalq artisti" fəxri adı verilib

- 2015-ci ildə "Milli televiziyanın inkişafında verdiyi töhfələrə görə" nominasiyasında "Qızıl Pəri" mükafatına layiq görülüb

- 4 iyun 2020-ci ildə "Vaqif Səmədoğlu" medalı ilə təltif edilib

Müsahibələrindən fraqmentlər

Klassiklərə ən çox müraciət edən rejissor siz olmusuz. Onlarda sizi özünə cəlb edən səbəblər nədir?

-Yəqin ki, oxuduğum kitablar, böyüdüyüm mühit, tərbiyə aldığım ailə... Bilirsiz, mən aktyor ailəsinə böyümüşəm. Valideynlərimin hər ikisi teatr adamı idilər və mən kulis arxasında böyümüşəm. Atam, anam teatra işə gedəndə bəzən bizi də özləri ilə aparardılar. Səhnə həyatı kulis arxasında canıma-qanıma hopub. Dünya ədəbiyyatı təbii ki, öz yerində. Amma Azərbaycan klassikası, teatr mədəniyyəti hər zaman məni özünə cəlb edib.

Bəlkə, yaşadığınız dövr və cəmiyyətin özü sizdən Mirzə Cəlilə, Haqverdiyevə, Üzeyir bəyə dəfələrlə toxunmağı tələb edib?

-Əlbəttə ki...  Əslində klassika sözünün də mənası hər zaman üçün müasir olan deməkdir. Təbii ki, Mirzə Cəlilin, Axundovun, Haqverdiyevin yaradıcılığında bizim milli mentallıqla bağlı problemlər bu gün üçün də aktualdır. Bu mənada dönə-dönə onlara müraciət olunacaq. Bizdən əvvəl də onlara müraciət edilib, biz və bizdən sonrakılar da müraciət edəcəklər. Amma onlar hər zaman müasir qalacaqlar. Ədəbiyyatın, mədəniyyətin, sənətin funksiyası da bundan ibarətdir ki, insanlara bu gününü tanıtdırsın. Həmin əsər sabah, ola bilsin ki, tamamilə başqa cür və tamamilə başqa insanlara təqdim olunsun. Dəfələrlə eyni əsəri müxtəlif rejissorların quruluşunda görmüşəm. Hər biri öz fərqli yanaşmasını sərgiləyib. Ümumiyyətlə, rejissor nədir? Bu barədə dəfələrlə demişəm - Rejissorun işi onun fərqli versiyasındadır. O həmin fərqli versiya əsasında tamaşanı yönəldir.  Bu yaxınlarda "Qlobus" teatrı "Hamlet"i  təqdim edirdi. Getdim baxdım. Bu, bəlkə də "Hamlet"in on mininci versiyası idi. Çünki 450 ildir ki, "Hamlet" göstərilə-göstərilə gəlir. Amma hər dəfə təzədir. Çünki peşəkar, ciddi rejissor əsəri götürür və bilir ki, ona fərqli baxışla yanaşmaq lazımdır. Bu mənada, əlbəttə ki, klassikaya dönə-dönə qayıtmaq lazımdır.

Sizin fikrinizcə, bəs bizim cəmiyyət dünyanı indi hansı rəngdə görür?

-Cəmiyyət ayrı-ayrı adamlardan ibarətdir. Cəmiyyətdə həyatından razı olan insanlar da var, razı olmayanlar da. Onların da hər birinin öz mövqeyi, öz dünyagörüşü var. Bu baxımdan düşünürəm ki, cəmiyyət dünyanı müxtəlif rəng çalarlarında görür.

Ramiz Həsənoğlu üçün susmaq bu gün nə dərəcədə çətindir?

-Baxır nə barədə susursan. Ramiz Rövşəndən eşitmişəm bunu, o da yəqin, kimdənsə eşidib: Ən gözəl şeir hələ yazılmamış şeirdir. Yəni şairin susmağı da poeziyadır. O mənada düşünürəm ki, rejissorun susmağı onun yaradıcılığının bir nişanəsidir. Bu baxımdan hesab edirəm ki, bəzən rejissor susmalıdır ki, sonra dili açılsın.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(13.04.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Əslində, onun barəsində çox az bilirik. O isə çoxundan çoxuna layiqdir. O Azərbaycanımız üçün elə böyük miqayaslı işlər görüb ki, sayı-hesabı bilinməz. Yaxın günlərdə yazıçı Varisin Bakıda işıq üzü görəcək “Gecə reysinə bilet” romanı sizləri bu böyük şəxsiyyətlə daha yaxından tanış edəcək. Xatırladım ki, daha öncə bu kitab Moskvada, nüfuzlu Klassiklər və müasirlər seriyasından 5000 tirajla nəşr edilibdir, qısa vaxtda təkrar çapa da getməyə, Rusiya Ədəbiyyat Mükafatının (İSP versiyasında) şort-listinə düşməyə də macal tapıbdır. Çünki, Musa Əliyev tək Azərbaycanın yox, nəhəng SSRİ-nin fədakar dövlət xadimi olubdur. Tək bizim deyil, rusların, hətta əlcəzairlilərin də ona vəfa borcları vardır.

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının prezidenti, Milli Məclisin deputatı, akademik İsa Həbibbəyli görkəmli dövlət xadimi Musa Əliyevin gündəlikləri əsasınmda ölümündən çox-çox sonar işıq üzü görmüş “Ömrüm” kitabı barədə aşağıdakıları deyib:

"Fikrimcə, akademik Musa Əliyevin "Ömrüm" memuarı kimi qiymətli tale romanı görkəmli alim və tanınmış dövlət xadiminin yaşadığı dövrün konyukturalarından uzaq olan müstəqil bir akademik baxışın, daxilən, mənəvi cəhətdən azad olan obyektiv düşüncənin təbii əks-sədası olaraq yazılmışdır. Bizə görə, "Ömrüm" memuarının bir şəxsiyyətin tale romanı olmaqla, həm də geniş mənada böyük bir tarixi epoxanın salnaməsi kimi ümumiləşməsinin əsas səbəblərindən biri, bəlkə də ən birincisi onun müəllifinin şəxsiyyətə dəyər verərkən yaşadığı cəmiyyətin azad və müstəqil baxışının aparıcı siması meyarı ilə qiymətləndirməsi ilə əlaqədardır. "Ömrüm" memuarına təqdim olunan dövr və haqqında danışılan şəxsiyyətlər məhz həmin meyar əsasında işığı və ya qaranlığı təmsil edənlər kimi səciyyələndirilir. Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi dövründə, ölkəmizin tam ərazi bütövlüyü və suverenlik qazandığı tarixi bir mərhələdə "Ömrüm" memuarının Azərbaycan dilinə tərcümə edilməsi və kitab halında yüksək poliqrafik səviyyədə nəşr olunması da tamamilə qanunauyğun olub, hazırkı azad və demokratik bir cəmiyyətdə şəxsiyyətin müstəqil düşüncəsinin ölkəsinin müstəqilliyi ilə üzvi vəhdət təşkil etməsinin təntənəsini əks etdirir. Akademik Musa Əliyevin və "Ömrüm" kitabında onun əqidə və əməl dostları olaraq təqdim edilən görkəmli işıqlı simaların ağrısı da və ən böyük arzuları da məhz bundan ibarət idi".

***

Musa Əliyev 11 aprel 1908-ci ildə Şamaxı şəhərində anadan olmuşdur. Orta məktəbi əla qiymətlərlə bitirərək 1926-cı ildə Azərbaycan Politexnik İnstitutuna daxil olmuşdur. 1931-ci ildə "Geoloji-kəşfiyyat" fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmiş, aspiranturaya qəbul olunmuş, daha sonra assistent vəzifəsinə təyin edilmiş və 28 yaşında namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir.

Azərbaycanda mezozoy faunasının sistemli öyrənilməsinin əsasını qoymuşdur. 1941–1945-ci müharibə illərində cəbhənin neft məhsullarına olan tələbatını ödəmək məqsədilə Cənubi Qafqaz respublikalarında mühəndis-texniki kadrların hazırlanmasına cavabdeh olmuş və uğurlu fəaliyyətinə görə Lenin ordeni ilə təltif olunmuşdur.

Musa Əliyevin prezidentliyi müddətində Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Geologiya İnstitutunda paleontologiya və stratiqrafiya şöbəsi yaradılmış, orada 4 laboratoriyanın fəaliyyəti bərpa edilmişdir. Akademiya şəhərciyinin layihəsinin başa çatdırılması, tikintiyə icazə alınması, Moskvada SSRİ hökumətində maliyyə vəsaitlərinin ayrılması işlərində Musa Əliyevin əvəzsiz xidmətləri olmuşdur. Onun müəllifliyi və redaktorluğu ilə 7 cildlik Azərbaycan geologiyası toplusu nəşr olunmuş, Şamaxı rəsədxanası, Fizika İnstitutunda "Astronomiya ekspedisiyası, astrofizika" şöbəsi yaradılmışdır.

O, təbaşir dövrünün inoseram faunası, sistematika və biostratiqrafiya sahəsində tanınmış mütəxəssis olmuş, Qafqazın, Orta Asiyanın, Qərbi Sibirin neft-qazlı komplekslərinin stratiqrafik tədqiqini aparmış, həmçinin Əlcazair Saxarası və Atlasların, Yaxın və Orta Şərqin regional geologiyası və neftliliyi ilə məşğul olmuşdur. Mezozoy üzrə Bakı paleontoloq və stratiqraflar məktəbinin yaradıcısıdır. 

Lenin ordeni, iki Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni, "Şərəf nişanı" ordeni və medallarla təltif edilmişdir. 40 elmlər doktoru və namizədi yetişdirmişdir.210 elmi əsərin, o cümlədən 15 monoqrafiyanın müəllifidir.

Allah rəhmət eləsin!

Amin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.04.2026)

Nail Zeyniyev,

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Sənət əsərinin altındakı ad baxışı dəyişir. Eyni tablo tanınmış birinin imzası ilə başqa cür görünür, adsız olanda isə tamam fərqli qəbul olunur. Ad yoxdursa, əsər tək qalır: rəng, forma və təsir. Bu hal onu gücləndirir, yoxsa zəiflədir?

Müşahidə göstərir ki, insanlar tanınmış müəllifin işinə daha çox dəyər verir. Eyni əsər adla təqdim olunanda daha dərin görünür, adsız olanda isə bəzən adi qəbul edilir. Burada dəyişən əsər deyil, gözləntidir. Ad insanın baxışını əvvəlcədən istiqamətləndirir.

Bu isə maraqlı bir problemi ortaya çıxarır. Bəzən biz əsəri yox, onun arxasındakı adı qiymətləndiririk. Əsər müəllifin nüfuzu ilə “oxunur”. Bu halda əsərin öz təsiri ikinci plana keçir.

Adsız əsər bu təsiri aradan qaldırır. Baxan insan yalnız gördüyü ilə üz-üzə qalır. Heç bir yönləndirmə yoxdur. Bu, daha dürüst bir qarşılaşmadır. Amma eyni zamanda daha çətindir. Çünki insan çox vaxt kənar dayağa öyrəşib kim yaradıb, hansı dövrdə yaranıb, nə demək istəyib.

Bizim mədəniyyətdə adsız sənət yad deyil. Xalq sənətində bir çox işlərin müəllifi bilinmir. Amma bu, onların dəyərini azaltmır. Əksinə, o əsərlər fərdi yox, ümumi bir ifadəyə çevrilir. Bir insanın yox, bütöv bir ənənənin səsi kimi qəbul olunur.

Müasir dövrdə isə adsızlıq bəzən seçim olur. Bəzi yaradıcı insanlar əsəri önə çıxarmaq üçün öz adlarını geri çəkirlər. Bu, asan qərar deyil. Çünki sənətdə tanınmaq mühüm rol oynayır. Adından imtina etmək bir növ görünməkdən imtina etməkdir.

Digər tərəfdən, adın olmaması bəzən məsafə yaradır. Əsərin arxasındakı insan görünmədikdə, bəzi məqamlar itə bilər. Çünki sənət çox vaxt şəxsi təcrübədən doğur. Müəllifi tanımaq bəzən əsəri daha yaxşı anlamağa kömək edir. Adsız əsər bəzi hallarda daha güclü görünür, çünki özü ilə üz-üzə qoyur. Bəzi hallarda isə zəif qalır, çünki kontekst olmadan anlaşılması çətinləşir. Hər şey əsərin özündən asılıdır. Bəzisi adsız olanda daha təsirlidir, bəzisi isə müəllifi ilə birlikdə tamamlanır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.04.2026)