Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

“Tarixin dərsləri”ndə 24 aprel günündə dünya siyasətinin növbəti gəlişmələrinə səbəb olan saxta “erməni genosidi” məsələsinə toxunacağam.

111 ildir erməni ideoloqları öz iyrənc yalanları, iblisanə hiyləgərlikləri ilə dünyanı türk toplumuna qarşı nifrətlə doldurmaqda davam edir və üstəlik türklər tərəfindən “soyqırımı”na məruz qaldıqları iddiası ilə hər il 24 apreli matəm günü kimi qeyd edirlər. Baxmayaraq ki, o vaxtdan indiyə qədər milyonlarla türkün qanını axıdıblar, amma qisasçılıq hissindən əl çəkməyiblər. Bədxahlar bu azmış kimi dünya ölkələrinin parlamentlərində bu mövzunu gündəmə gətirməyə çalışırlar və çox vaxt da nail olurlar.

Mövzu barədə təqdim edəcəyim yazı isə Əntiqə Rəşid Aslana məxsusdur.

Ayaq tutub «yeri(dilən)yən” yalan…

«Qaregen Njdenin təlimi»nin ilk cümləsi belədir: sonuncu türk kar, kor, lal olsa da, öldürülməlidir”. Yəni türkə olan nifrət ideoloji vasitədir, silahdır. Dünyaya səpələnmiş ermənilər yeganə xalqlardan biridir ki, yalançı göz yaşları ilə inandırmağı bacarır və onun sayəsində dəstək alırƏslində, elə dünya da insani keyfiyyətlərdə onlardan yüksəkdə durmağı bacaran türklərə nifrət etməyə bir bəhanə axtarırdı və ermənilərin sayəsində o «qondarma soyqırım” ı fürsəti əllərinə kecib. İndi isə o fürsətdən faydalanır, yeri gəldi- gəlmədi iclərinə yığılmış nifrəti-ədavəti zəhər kimi addımbaşı tökməkdən cəkinmirlər.

Bax, elə buna görə də, ermənilərin saxta iddialarına «inanan” ölkələrin sayı artır.

1915-ci ilin aprel günlərində nə baş verdi?

Qərbin və Rusiyanın Osmanlı Türkiyəsinin parçalmaq niyyəti

Osmanlı İmperiyasını parçalamaq istəyən dövlətlər XIX əsrin əvvəllərindən etibarən ona qarşı müxtəlif planlar cızırdılar. "Şərq məsələsi” adlanan ideya da məhz həmin planların rellaşdırılması məqsədilə ortaya atılmışdı və 1877-1878-ci illər Rusiya-Türkiyə müharibəsindən sonra Berlin konqresində gündəliyə gətirilmişdi.

 Osmanlı dövlətinin daxili işlərinə müdaxilə etmək üçün Türkiyədə yaşayan xristian azlıqların mənafeyinin «qorunmaması” məsələsi bəhanə ola bilərdi. Osmanlı İmperiyası ərazisində aysorlar, yunanlar, xristian ərəblər yaşasalar da, erməni azlığı daha çox diqqəti çəkirdi. Bu, onların xarakterindən — xəyanətkar olmalarından, satqınlığından, şəraitə uyğun olaraq dinlərini və məzhəblərini dəyişmək xislətindən irəli gəlirdi.

Şərqi Anadoluda ermənilərə muxtariyyət verilməsi barədə Berlin müqaviləsinə 61-ci maddənin daxil edilməsindən sonra ermənilər istəklərinə silah gücünə nail olmaq yolunu tutdular.

 Beləki, İlk üsyan 1890-cı ildə Ərzurumda gerçəkləşdi, daha sonra Van, Sason, Adana üsyanları ard-arda baş verdi.

 Birinci Dünya müharibəsinin başlanması və Türkiyənin bu müharibəyə təhrik edilməsi onu parçalamaq istəyən dövlətlərin əlinə fürsət vermişdi. Türklərə qarşı vuruşmaq üçün ermənilər həm Amerikada, həm Avropada, həm də Rusiyada səfərbər edilirdilər. Erməni mənbələrinin etiraf etdiyinə görə, təkcə Qafqaz cəbhəsində 150 mindən artıq erməni rus ordusunun tərkibində vuruşurdu. Qafqaz canişininin xeyir-duası ilə yaradılan və tərkibində təqribən 10 min könüllü ermənini birləşdirən 4 silahlı birləşmə isə İrəvan və Cənubi Azərbaycan istiqamətindən Türkiyənin üzərinə hücuma keçmişdi. Rus qoşunlarının irəliləməsindən istifadə edən ermənilər Şərqi Anadolunun hər yerində türklərə qarşı kütləvi qırğınlar törədirdilər.

Bu hadisədən sonra 1905-ci ildə Sultana sui-qəsd cəhdi olsa da uğursuzluqla nəticələndi. Bölgədə təşkilatlanan erməni komitələri mülki şəxslərə qarşı da xüsusi amansızlıq nümayiş etdirdilər.

Vanda erməni hökümətinin qurulması

Daha dəqiq, rusların hücumundan ruhlanan Türkiyə erməniləri “Qərbi Ermənistan” adlandırdıqları Şərqi Anadolunun 6 vilayətində (Ərzurum, Van, Bitlis, Xarput, Diyarbəkir, Sivas) müstəqil dövlət qurmaq üçün hər yerdə türkləri qırıb məhv etməyə başlamışdılar. 1915-ci il mayın 14-də rus ordusu Van şəhərini ələ keçirdikdən sonra ermənilər 2 gün ərzində yerli müsəlman əhalisini kütləvi surətdə qırmağa başladılar. Rusların himayəsi altında Van şəhərində erməni hökuməti qurulmuşdu. Qısa müddət ərzində Vanda təqribən 250 min erməni toplaşmışdı.

 Avropanın dəstəyi ilə formalaşan “Armenakan”, “Hnçak” və “Daşnaksütyun” partiyaları Anadoluda gizli silahlı dəstələr və terrorçu qruplar təşkil edirdilər.

"Köçürülmə" qərarı, yaxud Təhcirin başlanğıcı

Gerçəkləşdirilən üsyanlar və Birinci Dünya müharibəsi ərəfəsində ruslara qoşulan ermənilərin türklərə qarşı savaşması 1915-ci ildə Osmanlı hakimiyyətini radikal qərarlar almağa məcbur etdi və sözügedən soyqırımı iddiası da bu dövrdən etibarən ortaya çıxdı. Nəticədə Osmanlı dövləti 27 may 1915-ci ildə «Köç” qərarı çıxartdı.

Bu qərar öncəsində isə bu gün ermənilərin soyqırımı günü kimi qəbul etdikləri 24 aprel günü 2345 erməni lider həbs edildi. Onların böyük əksəriyyəti kəndlərə hücum edərək silahsız əhalini qıran cinayətkarlar idi. Köç qərarı Anadoluda yaşayan ermənilərin Osmanlının digər bölgələrinə səpələnməsini nəzərdə tutsa da, praktikada hər şey fərqli cərəyan etdi. Köç karvanlarına edilən hücumlarda ölən ermənilər bir kənara, həm də yollarda aclıqdan və xəstəlikdən ölənlər kifayət qədər idi.

Yola çıxanların yalnız bir qismi lazımi məntəqələrə yerləşdirilə bildi. Göründüyü kimi hec bir qətliam və yaxud «soyqırımı”ndan söhbət gedə bilməz. Sadəcə, ermənilər aprelin 24-nü ona görə «soyqırımı günü” kimi qeyd edirlər ki, köç haqqında qərardan sonra onların dövlət yaratmaq istədikləri 6 vilayətdə onsuz da azlıq təşkil edən ermənilərin sayını minimuma endirdi. Yəni onların Türkiyə ərazisində dövlət yaratmaq xülyaları boşa çıxdı..

Faktlar nə deyir?: Şişirdilmiş "1,5 milyon erməni"

Ermənilər iddia edirlər ki, guya 1915-ci ildə türklər 1,5 milyon ermənini qırıblar. Türk Tarix Qurumunun keçmiş başqanı Yusif Halacoğlu Osmanlı arxivlərinə istinadən belə nəticəyə gəlibdir ki, ermənilərin köçürülməsi zamanı yollarda hücumlara məruz qalaraq öldürülən ermənilərin sayı təqribən 8,5 min nəfər olub. Qalan ermənilər döyüş cəbhələrində əllərində silah türklərə qarşı vuruşarkən öldürülublər.

ABŞ prezidenti Vudro Vilson və general Harbordun hesabatı

1919-cu ilin yayında Paris sülh konfransının gedişində ermənilərin "Qərbi Ermənistan” adlandırdıqları ərazilərdə və Cənubi Qafqazda vəziyyəti öyrənmək məqsədi ilə prezident Vudro Vilson ABŞ ordusunun Fransadakı baş qərargahının rəisi general Ceyms Harbordun başcılığı altında regiona xüsusi missiya göndərib. Regionu incələyən Harbordun Ərzurumdakı dialoqu həmin günlərdə çox sayda şahidlərin də gündəliklərinə düşmüşdü. O, türklərdən soruşur:

— Daha öncədən Ərzurumda erməni çoxluğu varmıdı?

Bu soruyu alan Ərzurum Bələdiyyə Başqanı Zakir Gürbüz bəy Amerikalı generalı pəncərə önünə çağıraraq açıq görünən Gez və Kavak məzarlıqlarını göstərib deyir: «Bunlar gördüyünüz kimi, müsəlman-türk məzarlarıdır. Şəhərin ötəki yerlərində də bunların on qatı türk məzarlığı daha vardır. İndi yaxşı baxın, çevrəsi divarlarla hörülü o kiçik məzarlığı da görürsüzmü? Bax o da ermənilərin məzarlığıdır. Özünüz deyin, ermənilərmi, ya türklərmi çoxluqda? Ermənilər ölülərini yemədilər ki! Əzurumun ölüsü də Türk, dirisi də Türk!» deyə tarixi cavab vermişdir.”

General Ceyms 16 oktyabr 1919-cu ildə ABŞ Senatına təqdim etdiyi raportunda yazırdı ki, Qara dənizdən İran sərhədinədək uzanan ərazinı gəzdik, lakin ermənilərin iddialarını doğruldacaq heç bir fakta rast gəlmədik. General Harbordun bu məruzəsi ermənilərin Şərqi Anadoluda heç zaman çoxluq təşkil etmədiklərini və soyqırıma məruz qoyulmadıqlarını təsdiqləyirdi. Harbord yazırdı ki, missiyanın keçdiyi yollarda tez-tez ermənilərin zülmündən qaçan türklərlə rastlaşırlarmış.

 Dünya liderləri və siyasətçiləri nə deyir?

Həmçinin məşhur amerikalı siyasətçi Bryus Feinin, ABŞ-ın ali komissarı, admiral Mark Bristolun, britaniyalı siyasətçi və admiral Kolbi Çesterin, dünyanın nüfuzlu alimlərindən Stenford Şounun, Castin Makkartın, Prinston Universitetinin professoru Hitom Lourin, britaniyalı tarixçi, professor Norman Stoun, amerikalı professor Günter Levin, türkiyəli alim Mehmet Perincək tarixi faktlara istinad edərək «erməni soyqırımı”nın əslində cəfəngiyatdan başqa bir şey olmadığını sübut ediblər.

Məsələn…

Amerika Birləşmiş Ştatları Loisville Universitetinin müəllimi, tarixçi yazar Prof. Dr. Castin Makkartın: "Erməni soyqırımı” deyilən bir şeyin olması mümkün deyil. O dövrdə yaşayan 1,5 milyon erməni yox idi. Bu rəqəmin cəmi erməni əhalisindən daha çoxdur. Bu tamamilə səhv. Bu «soyqırım”ın həqiqət olması vəziyyətində hər bir erməninin iki dəfə ölmüş olması lazımdır. 1912 — 1921 illər arasında 3 milyon müsəlman və 100 min erməni ölüb. Aclıqdan, susuzluqdan və ya xəstəlikdən ölənlər də oldu. Bütün ölənlərin türklər tərəfindən öldürüldüyü deyilir, amma bu xəstəlik ayrı-seçkilik etmədən hər kəsi öldürdü…

Tarixçilərin araşdırmalarını sərbəst şəkildə etmələri, mübahisələrin, tapıntıların müqayisə edilməsi lazımdır. Ancaq bu şəkildə tarixi məlumatın doğruluğuna əmin ola bilərik.”

Ermənilər 2 milyon müsəlman osmanlını qətl etdi

ABŞ eks-prezidenti Ronald Reyqanın hüquq müşaviri Bruce Fein başqanlığında yaradılmış qrupun 1981-ci ildə hazırlayıb təqdim etdiyi raportdan: «Ağ Saray araşdırma etdi, ermənilərin 2 milyon müsəlman Osmanlını qətl etdiyi ortaya çıxdı. Ermənilər, öz arxivlərini açmır, çünki bu gerçəyin ortaya çıxmasını istəmir, ermənilərin bu iddiaları son dərəcə əsassız… Osmanlı İmperatorluğunun azlıqlara qarşı müdhiş sayıla biləcək bir diqqət göstərdiyi həqiqətini unutmamaq lazımdır. Azlıqlar, öz dini azadlıqlarını və həyatlarını son dərəcə rahat bir şəkildə davam etdirirdi. Erməni terror dəstələri I Dünya savaşı əsnasında Fransa və Rusiya ilə birlikdə Osmanlıları öldürdü. Bu rəqəmin 2 milyon ətrafında olduğu bir gerçək.

Erməni itkinlərinin isə 500 min ətrafında olduğu araşdırmalarla sübut edildi. Burada əsl əhəmiyyətli mövzu, ermənilərin xəyanətidir. Osmanlı da özünü müdafiə etdi. Xüsusilə ABŞ-da yaşayan ermənilər, soyqırım yalanı ilə böyük gəlirlər təmin edir. ABŞ rəhbərliyi də büdcəsinə böyük pullar döndüyü üçün ermənilərin qarşısına almaq istəmir. Ermənilər israrla öz arxivlərini açmır. Çünki illərdir soyqırım yalanı ilə gələn gəlirləri itirmək istəmirlər. Arxivlər açıldığı anda gerçək ortaya çıxacaq.”

 “Qazanc” naminə murdar planlar…

Buna baxmayaraq, ermənilər 1965-ci ildən etibarən hər il aprelin 24-nü «soyqırım günü” kimi qeyd edirlər. Faktları ustalıqla şişirdən ermənilərin və erməni lobbisinin hədəfi «4 T” adlanan tələblərinin yerinə yetirilməsidir: 1. «Soyqırımı”nın dünyada tanınması; 2. Türkiyənin «soyqırımı” tanıması; 3. Türkiyənin «soyqırımı”na uğramış adamların varislərinə təzminat ödəməsi; Türkiyəli mütəxəssislər isə hesab edirlər ki, dünya ölkələrinin «soyqırım” qərarlarını qəbul etməsində 5 amil rol oynayır: Həmin ölkələrdəki erməni fəallığının təsiri, Türkiyəyə düşmən münasibət, Türkiyəni Avropa Birliyində görməmək istəyi, Özünün törətdiyi soyqırıma suç ortağı axtarmaq cəhdi və nəhayət din amili…

Ermənipərəst dünya nə qədər dirəşsə də, nə qədər erməni yalanları ilə həmrəy olsa da, Türkiyə baş verməyən bir cinayəti heç vaxt öz üzərinə götürməyəcəyi bəllidir. Bu yolda canqardaşlarımıza təmkin və əzm arzu edirik. Yeri gəlmişkən, dünya dövlətlərindən, ümumilikdə səlibçilərdən ədalət gözləməyi, nə vaxtsa daşı ətəyindən töküb haqqı deməyi ummuruq.

Çünki 111 yox, cəmi 33 il əvvəl bir gecənin içində milliyyətinə, dilinə və dininə görə məhv edilən xocalıları görən dünya hələ də susur və bəzən qatilin başını sığallayır, onu müdafiə edir. Görkəmli şairimiz Məmməd Araz demiş: mən belə dünyanın nəyindən küsüm?”

***

1915-ci ildə Türkiyədə baş verən gerçəkliklər bədii ədəbiyyatımıza da mövzu verib. Yazıçı Varisin 1915-ci ildə Osmanlıdakı Britaniya səfirinin gündəkilərinə, Britaniya, eləcə də Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti Fövqəladı İstintaq Komissiyasının arxiv sənədlərinə istinad edilərək yazdığı, öncə İstanbulda, ardınca Bakıda işıq üzü görən “Qızıl cib saatı” romanı tarixi gerçəklikləri bədii ədəbiyyatın gücü ilə ortaya çıxarır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.04.2026)

Səfər Alışarlı, yazıçı

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Fazil Mustafa müəllif olaraq birdən-birə üç kitabını oxuculara təqdim etdi. Belə elmi, ədəbi-publisistik məhsuldarlıq nəinki millət vəkilləri və siyasi xadimlər, hətta məşhur qələm adamları arasında da nadir hadisələrdəndir. ”Anladım Tanıdım Yaşadım”,  “Cəhalət gülləsi, aydınlıq çiləsi” və “Azərbaycan: qaranlıq keçmişdən aydınlıq tarixə”.

Kitablar müxtəlif mövzulara həsr olunsa da, onları bir ümumi qayənin birləşdirdiyini görmək olar. Bu, iki yüz illik işğaldan sonra azadlığına qovuşmuş Azərbaycanın tarixi keçmişi, bu günü, gələcəyi, xalqımızı ayaqda saxlayan mənəvi sütunlar, vətənimizin birliyi və bütövlüyüdür. Elmi-publisistik dil, rəvan təhkiyə, hadisə və faktların dərin analizi mövzuların təhlil dinmaikasını artıraraq kütləvi oxucunu də özünə cəlb edə bilir.

”Anladım Tanıdım Yaşadım” kitabı Fazil Mustafanın yüksək dəyər verdiyi, əsərlərindən, həyat və mübarizəsindən bəhrələndiyi tarixi şəxsiyyətlər və onun müasirlərinin bir qismi haqqında məqalələr toplusudur. 50 nəfərlik bu böyük sıralamada Aşıq Ələsgər, Əli bəy Hüseynzadə, Mehmet Akif, Nabokov, Sokrat, eləcə də müəllifin şəxsən tanıyıb ünsiyyətdə olduğu Anar, Əbülfəz Elçibəy, Flora Kərimova, Xəlil Rza kimi görkəmli adamların adı var. Məqalələrin bəziləri bizə dövri mətbuat və sosial şəbəkələrdən tanışdır.

Geniş mənada isə məqalələr bu şəxsiyyətlərin elmi-ədəbi, ictimai-siyasi və mədəni irsi üzərində Fazil Mustafa idrakı və düşüncəsinin inikasıdır. Burada orijinal fikirlər, indiyədək çoxlarının görə bilmədiyi xarakter cəhətləri çoxdur.  Məqalələr fakt və biliklərin, fikir və metaforaların təkrarı yox, şəxsiyyətlərə və onların irsinə özünəməxsus yeni baxışın, dərin psixoloji nüfuzun  təzahürüdür. Əminəm ki, gələcəkdə bu kitabın bir çox səhifələri Fazil Mustafanın yaşadığı zamanın fakturası kimi həm oxucular üçün maraqlı olacaq, həm də tədqiqatçılar üçün dürüst və qiymətli məxəz rolunu oynayacaq. Mən bu yaxınlarda təsadüfən rastlaşdığım bir fakt haqqında yazmışdım: yaşlı nəslin şəxsən tanıdığı məşhur Bakı meri Əliş Ləmbəranski və onun Cümhuriyyət parlamentinin üzvü olmuş, sonralar tibb sahəsində böyük vəzifələr tutmuş həkim atası Cəmil bəy Ləmbəranski... Hər ikisi çox mənalı ömür sürüb, çar Rusiyası və sovet sisteminin qanlı-qadalı illərini yaşayıb, lakin özlərindən sonra istinad ediləcək bircə dənə də yazılı cümlə qoyub getməyiblər. Təkcə onlar yox, əksər siyasi xadimlərimiz gördüklərini, bildiklərini özlərilə qəbirə aparıb. Fazil Mustafanın bu şəxsiyyətlər haqqında yazdıqları bəzi boşluqları doldura bilir.

Məsələn, Azərbaycanın ən çətin dövrlərində çiyin-çiyinə mübarizə apardığı Əbülfəz Elçibəy haqqında yazır: “Bir çoxları Elçibəyi mübarizə simvolu kimi təqdim etməyə çalışsalar da, o, əslində, xarakter olaraq barış və tarazlıq obrazı idi. Fikrimcə, Elçibəy heç vaxt hakimiyyət uğrunda amansız mübarizənin simvolu ola bilməz”. Bu, Əbülfəz bəyin siyasi portreti fonunda mənəvi lider obrazına tutulan güzgüdür. Zənnimcə, Elçibəyi sevdirən, ən mühüm amillərdən biri də məhz bu obrazıdır.

Bu sırada ən maraqlı mətnlərdən biri də müəllifin Heydər Əliyevlə iki görüşü haqqında yazdığı məqalədir. İki-üç səhifəlik xatirə-təhlil üslublu yazıda böyük bir epoxanın ictimai-siyasi mənzərəsi dolğun publisistik boya və səmimi cizgilərlə təsvir edilib, Heydər Əliyevin müdrik rəhbər və böyük liderlik xüsusiyyətləri önə çəkilib.

Bəziləri iddia edir ki, XX əsr dünyaya Atatürk, Qandi, Mao, Stalin, Çörçil kimi rəhbərləri verməklə bəşəriyyətin inkişafında şəxsiyyətlər dövrünü bitirdi. Onların fikrincə, internetin kəşfi XXI əsri kütlə əsrinə çevirdi və geriqayıdış artıq mümkün deyil. Bu iddiaların qarşısında da Fazil Mustafanın yaratdığı tarixi şəxsiyyət və müasirlərinin obrazları canlı, sağlam və fundamentaldır. Necə deyərlər, əlyazmalar yanmır.

M.F.Axundov, Sabir, Seyid Əzim portretlərində müəllif bu şəxsiyyətlərin zamanı qabaqlayan, əksər hallarda onunla münaqişəyə girən ədəbi fəaliyyətlərilə yanaşı, dövrün əksər dini motiv və prioritetlərinin əsasən xurafatdan və cahillikdən qidalandığını vurğulayır. Ümumiyyətlə, islam dininin fəlsəfi mahiyyəti və mənəvi qüdrəti Fazil Mustafanı daim qayğılandıran mövzularındandır. Çünki mövzu bir çox dini koordinatları və oriyentirləri təhrif edilmiş müsəlman Şərqi üçün bu gün də mühüm əhəmiyyət daşımaqda, öz aktuallığını qoruyub saxlamaqda davam edir. İslam əleyhdarlarının əlində həmişə kəsərli silah kimi müsəlman xalqlara qarşı istifadə edilmiş məzhəbçiliyə, təriqətçiliyə, tarixi şiə və sünnü ikitirəliyinə müəllifin münasibəti ənənəvi sovet dinşünaslığından çox uzaq olduğu üçün Azərbaycanda kök salmış İran təmayüllü cəhalət onunla mübarizəni az qala cihad səviyyəsinə qaldırıb. Akutakava deyirdi ki, ənənəvi bağların qırılması mənim kədərimin mənbəyidir. Yapon cəmiyyəti bütünlüklə milli ənənəviçilik üzərində mövcuddur. Sovet ənənəviçiliyin xüsusi qorunan dirəklərindən biri olan dini ənənəviçilik Fazil Mustafanın qələmində islamın real tarixinə söykənəcəklə sındırılır və təəssüf ki, hələ də Sabirin, Mirzə Cəlilin dövründə olduğu kimi, cavabsız qalmır. 28 mart 2023-cü ildə evinin qapısında atılan cəhalət güllələri onun həyatına son qoymaq məqsədi güdürdü. “Cəhalət gülləsi, aydınlıq çiləsi” kitabı bu haqdadır. Kitab təkcə millət vəkilinə qarşı qurulmuş detektiv olay reallığını deyil, yeri gəldikcə qısa kontekstdə də olsa, F.Mustafanın dini baxışlarının səciyyəsi olaraq oxunur.

Ümumiyyətlə, Fazil Mustafa qələmi peşəkar səriştə ilə işlədən nadir deputatlardandır. Bəlkə də o, hüquqşünas olmasaydı, şair olub çox maraqlı şeirlər yazardı. Bəlkə elə indi də poeziya vurğunluğu onu Azərbaycan reallığının sərt üzündən ayıra bilir. Onun sözə, kitaba olan son dərəcə həssas münasibətini internet belə üstələyə bilmir. Cəmiyyətin gündəmində az da olsa, aktuallıq kəsb edən nə varsa, Fazil Mustafa qələmi orada görünür və həqiqətin, ictimai əhəmiyyət kəsb edən dəyərlərin topluma çatdırılması üçün gücünü, enerjisini və vaxtını əsirgəmir. Bu baxımdan müəllifin təqdim etdiyi üçüncü kitab – “Azərbaycan qaranlıq keçmişdən aydınlıq tarixə” da maraqlıdır. Son yüz ildə yazılı Azərbaycan tarixinin Rusiya akademikləri tərəfindən ümumtürk mətnindən qoparılaraq, ciddi şəkildə təhrif edilməsi, xalqımızın türk soykökünün açıq-aşkar danılması, onun tarixi uğur və qələbələrinin başqa xalqların adına yazılması konsepsiyası Azərbaycan tarix elmində də məcburi prioritet olub. Bu mövzuda müstəqillik dövrünün elmi araşdırmalarını əhatə edən diskussiyalar sosial şəbəkələrdə də xüsusi çəkiyə malikdir. F.Mustafanın imzası və adı bu mübahisələrin episentrində tez-tez görünür. Burada da əsasən Azərbaycanda islam, Səfəvilər və müstəqillik dövrünün Azərbaycanı vaxtaşırı Fazil Mustafanı həm bir alim, həm də bir siyasi xadim kimi dilləndirərək onun orijinal və cəsarətli fikirlərini ortaya qoyur. Məsələn, o belə deyir: “Bugünkü çağdaş, dünyəvi Azərbaycan Cümhuriyyəti səfəvilərin yekunu deyil. Səfəvilərin yekunu hər yönü ilə geriçi, teokratik İran İslam Cümhuriyyətidir. Biz, taleyimizi müsbət mənada dəyişmiş 1828-ci ildə bağlanan Türkmənçay müqaviləsinin yekunuyuq. Yəni aydınlıq tariximizin özəti belədir: millətimizin kiçik bir hissəsi dini-ideoloji cəhalət bataqlığından xilas olaraq, Rusiya müstəmləkəçiliynə keçib, əlverişli tarixi şəraitdə bu müstəmləkəçilikdən qurtularaq öz milli identifikasiyasına əsaslanan çağdaş Azərbaycan Cümhuriyyətini yaradıb”. Əlbəttə, məsələ öz genişliyi ilə ən müxtəlif fikirləri özündə ehtiva etməyə qadirdir. Tutaq ki, ən yaxşı müstəmləkənin belə ən pis milli dövlətçilikdən pis olduğunu iddia etmək yanlışlıq olmaz. Ancaq məsələ burasındadır ki, Fazil Mustafa rus müstəmləkəçiliyini milli azadlıqla deyil, xalqımızın və torpağımızın əsas hissəsini işğal etmiş müasir fars müstəmləkəçiliyi, bəzən də cəhalət və səriştəsizlik müstəmləkəçiliyi ilə üst-üstə qoyaraq müqayisə edir və haqlı olaraq bu müqayisələrdə bizi öz tərəqqisinin yedəyində müəyyən məsafələrə qədər aparmış birincinin tərəfində durur.

Müasir, müstəqil Azərbaycanın problemlərini təkcə tarixi mövzuların düzgün istiqamətdə yozumu ilə həll etmək mümkün deyil. Burada gənc Azərbaycan dövləti dünya kapitalının ən yırtıcı qüvvələri ilə üz-üzədir. Azərbaycana qarşı hansı işğalçı qüvvələrin yüzilliklər boyu necə çalışması indi-indi açılaraq ifşa edilir. Azərbaycan xalqının istiqlaliyyət mübarizəsi bu gün də davam edir. Vaxtilə öz torpaqlarımızda itirdiyimiz 40 kilometrlik Zəngəzur dəhlizindən adicə yolçu kimi keçib getmək bu gün təkcə Azərbaycan üçün deyil, bütün türk dünyası üçün nə qədər böyük bir problemə çevrilib! Xalqımızın və dövlətimizin gələcəyi uğrunda davam edən bu çətin mübarizədə 30-dan artıq kitabın müəllifi Fazil Mustafanın ictimai-siyasi və elmi-publisistik fəaliyyəti özünəməxsus önəm daşımaqdadır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.04.2026)

Nəciblikdən mərhəmətə, ailə dəyərlərindən dövlətçilik missiyasına uzanan mənəvi varislik

Aygül Bağırova,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

“Görkəmli şəxsiyyətlər xalqımızın zəkasını, elmini, mədəniyyətini, mənəviyyatını dünyaya nümayiş etdirirlər. Adamların mənəvi aləmi təkcə əməkdə, ictimai fəaliyyətdə deyil, həmçinin ailədə formalaşır.” Heydər Əliyev

“Hər bir insan üçün onun valideynləri, onun anası əzizdir, müqəddəsdir.” İlham Əliyev

Dünya gender elmi tarixində elə qadın simaları var ki, onların ömür yoluna və fəaliyyətinə nəzər salarkən yaşadıqları dövrün ictimai-siyasi hadisələri, zamanın çağırışları, mühitin təsirləri də mütləq diqqətə alınır. Hər bir xalqın tarixində öz yeri, öz izi, öz adı ilə ucalan qadın şəxsiyyətləri var. Onların xalqa, cəmiyyətə, elmə, mədəniyyətə verdiyi töhfələr zaman keçdikcə daha böyük dəyər qazanır. İstedadı, biliyi, bacarığı ilə seçilən belə qadınlar həm də zəhmətsevərliyi, xeyirxahlığı, mənəvi zənginliyi ilə yadda qalırlar. Azərbaycan elminin, səhiyyəsinin və ictimai-mənəvi həyatının belə parlaq simalarından biri akademik Zərifə Əliyevadır.

Yüzlərlə insana nur bəxş edən, gözlərə işıq, qəlblərə mərhəmət gətirən böyük qadın, böyük ana, böyük alim Zərifə xanım Əliyevanın həyat yolu bir örnək məktəbidir. Bu məktəb ailə dəyərlərinin, insan sevgisinin, elmi məsuliyyətin, cəmiyyətə xidmətin ali dərsidir. Bu mənəvi məktəbin davamı Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti Mehriban xanım Əliyevanın fəaliyyətində özünü aydın şəkildə göstərir. Mehriban xanım Ulu Öndər Heydər Əliyevin dövlətçilik məktəbindən bəhrələnən, Zərifə xanım Əliyevanın nəciblik, mərhəmət, ailə və insanlıq ənənələrini yaşadan görkəmli şəxsiyyətdir.

Zərifə xanım Əliyeva ilə Mehriban xanım Əliyevanın həyat və fəaliyyət yolunda mənəvi yaxınlıq, dəyərlər bağlılığı, insana, ailəyə, xalqa və dövlətə xidmət fəlsəfəsi xüsusi ahəng yaradır. Hər iki xanım Azərbaycan ictimai-siyasi, elmi və mənəvi həyatında seçilmiş qadın obrazı kimi ucalır. Onların taleyi qadın zərifliyi ilə böyük missiyanın birləşdiyi nadir ömür salnaməsidir.

Həyat fəlsəfəsində xoşbəxtlik anlayışı hər zaman müxtəlif mənalarda izah olunur. Bəzən insan ömründə xoşbəxtliyin ölçüsü sahib olduğu imkanlardan daha çox gördüyü işlərlə, yaratdığı mənəvi irslə, insanlara bəxş etdiyi işıqla müəyyənləşir. Elə şəxsiyyətlər var ki, öz əməlləri ilə sağlığında mənəvi abidə ucaldır, tarixdə silinməz iz qoyurlar. Zərifə xanım Əliyeva belə uca şəxsiyyətlərdəndir.

Ulu Öndər Heydər Əliyevin Zərifə xanım haqqında söylədiyi fikirlər bu böyük qadının ailədə, cəmiyyətdə, insan talelərində hansı mənəvi zirvəyə sahib olduğunu göstərir. Ulu Öndər Zərifə xanım kimi həyat yoldaşı olduğu, ailəsində yüksək mənəvi mühit yaratdığı üçün özünü xoşbəxt saydığını vurğulayıb. Prezident İlham Əliyevin “Mən xoşbəxtəm ki, Zərifə xanım kimi anam olmuşdur” fikri isə övlad qəlbindən gələn ən böyük ehtiramdır. Onun “Mənim anam əsl alim idi” sözləri Zərifə xanım Əliyevanın həm ana, həm alim, həm də insan kimi böyüklüyünün ifadəsidir.

Ulu Öndər Heydər Əliyevin Zərifə xanım Əliyeva haqqında kövrək xatirələri bu böyük qadının ailədə, cəmiyyətdə və insan talelərində tutduğu mənəvi yeri daha dərindən açır. Ümummilli Lider onu “birinci növbədə böyük bir insan” kimi xatırlayır, Zərifə xanımı sədaqətli həyat yoldaşı, mehriban ana, ailəsini, övladlarını, nəvələrini yaşadan və böyüdən fədakar insan kimi qəlbində yaşatdığını bildirirdi. Bu fikir Zərifə xanım Əliyevanın ana, xanım, həyat yoldaşı və şəxsiyyət kimi ucalığını bütün aydınlığı ilə ifadə edir.

Zərifə Əliyeva Azərbaycan tibb elmi tarixində möhtəşəm yeri olan qadın alimdir. Onun oftalmologiya sahəsində gördüyü işlər, elmi axtarışları, peşəsinə bağlılığı Azərbaycan səhiyyəsinin inkişafında mühüm mərhələ təşkil edir. Mehriban xanım Əliyevanın “İxtisas seçimimə həkim-oftalmoloq Zərifə xanım təsir göstərmişdi” fikri də bu mənəvi təsirin, bu örnək həyat yolunun necə dərin iz buraxdığını göstərir.

Prezident İlham Əliyev akademik Zərifə xanım Əliyevanın elmi irsini yüksək qiymətləndirərək onun Azərbaycan oftalmologiya məktəbinə dəyərli töhfələr verdiyini, gənc kadrların hazırlanmasında böyük xidmət göstərdiyini vurğulayıb. Dövlət başçısının “Zərifə xanım Əliyeva böyük həkim, böyük alim idi” fikri onun tibb elmi tarixindəki mövqeyini, alim məsuliyyətini və həkim şəfqətini ən dəqiq şəkildə səciyyələndirir.

Zərifə xanım Əliyeva dövlət xadiminin ömür-gün yoldaşı, Prezident anası, görkəmli alim, ictimai xadim, həkim-oftalmoloq kimi Azərbaycan tarixində özünəməxsus yer tutub. Mehriban xanım Əliyevanın həyatında da həkimlik peşəsi, humanist düşüncə, ictimai-siyasi fəaliyyət, dövlətçilik məsuliyyəti və Azərbaycan qadınına xas nəciblik bir vəhdət təşkil edir. Bu bənzərlik sadə tale oxşarlığından daha artıq məna daşıyır; burada dərin mənəvi bağlılıq, ailədən cəmiyyətə, cəmiyyətdən dövlətçilik missiyasına uzanan uca bir dəyərlər xətti görünür.

Mehriban xanım Əliyeva qadının ailədəki yerinə, ana missiyasına, ailə dəyərlərinə hər zaman xüsusi həssaslıqla yanaşır. Onun “Hər bir qadın üçün onun ailəsi, onun uşaqları həyatının ən vacib, ən mühüm hadisəsidir. Mən özüm üç uşaq anası olaraq analıq missiyasını həyatımın ən vacib missiyası kimi dəyərləndirirəm” sözləri bu düşüncənin ən səmimi ifadəsidir. Mehriban xanım Əliyeva Zərifə xanımdan gələn ailə, mərhəmət, milli-mənəvi dəyər ənənələrini yaşadır, təhsilin, tibbin, mədəniyyətin, mənəviyyatın inkişafına böyük diqqət göstərir, müasir Azərbaycanı dünyada yüksək səviyyədə tanıdır.

Zərifə xanım Əliyeva və Mehriban xanım Əliyevanın ictimai-humanitar fəaliyyətində mərhəmət, şəfqət, insan amilinə həssas yanaşma mühüm yer tutur. Zərifə xanım Sülhü Müdafiə Komitəsinin üzvü kimi sülh, barış, insanlıq çağırışlarını dəstəkləyirdi. Onun müharibəyə, insan iztirabına, ağrıya qarşı həssas münasibəti həkim ürəyindən, ana qəlbindən doğurdu.

Mehriban xanım Əliyeva da beynəlxalq miqyasda sülh, ədalət, mədəniyyətlərarası dialoq və humanizm ideyalarının yorulmaz təbliğatçısıdır. UNESCO və ICESCO çərçivəsində həyata keçirdiyi fəaliyyətlər, dünya mədəni irsinin qorunmasına, təhsil və humanitar layihələrin inkişafına verdiyi töhfələr Azərbaycan qadınının nurlu simasını beynəlxalq aləmdə ucaldır.

Zərifə xanım Əliyeva ailəyə bağlı, ailə ocağının dəyərini uca tutan ictimai xadim idi. Ulu Öndər Heydər Əliyev ailə məsələlərinin, övladların tərbiyəsinin, evdə yüksək mənəvi mühitin yaradılmasının Zərifə xanımın üzərinə düşdüyünü və onun bu missiyanı böyük sədaqətlə, məharətlə yerinə yetirdiyini xüsusi vurğulayıb. Bu, Zərifə xanımın ailə daxilində nə qədər böyük mənəvi dayağa çevrildiyini göstərir.

Mehriban xanım Əliyeva da qadını ailədə sülhün, mehribanlığın, anlayışın və məhəbbətin qoruyucusu kimi dəyərləndirir. Onun ailəyə, övladlara, həyat yoldaşına münasibətində Azərbaycan qadınının ənənəvi zərifliyi, sədaqəti və mənəvi ucalığı görünür.

Zərifə xanım Əliyevanın taleyinə Heydər Əliyev kimi böyük dövlət xadiminin həyatının əbədi sevgisi olmaq yazılıb. Mehriban xanım Əliyevanın taleyinə isə Qarabağı işğaldan azad edən, xalqımıza Zəfər sevinci yaşadan Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin həyat və məslək yoldaşı olmaq kimi şərəfli missiya düşüb. Hər iki ömür yolu sevgi, sədaqət, dövlətçilik və xalq naminə xidmətlə bağlıdır.

Akademik Zərifə Əliyevanın Azərbaycan oftalmologiya elminin inkişafında xidmətləri geniş və çoxşaxəlidir. O, öz sahəsində yenilikçi alim, peşəsinə böyük məsuliyyətlə yanaşan həkim, elmi məktəb yaradan ziyalı idi. Zərifə xanımın həyatı, ailədə və cəmiyyətdə tutduğu yer əsl mənəviyyat, müdriklik və şəfqət məktəbidir. Bu məktəbin müasir dövrdəki davamçısı Mehriban xanım Əliyeva xalqının sevgisini qazanmış humanist lider, xeyirxahlıq və mərhəmət ünvanı kimi tanınır.

Zərifə Əliyeva həkimlə xəstə arasında birbaşa əlaqənin müalicənin təsirini artırdığını, həkimin xəstə üçün ən doğma insana çevrildiyini bildirirdi. Onun bu fikirləri həkim peşəsinə necə böyük insanlıq missiyası kimi yanaşdığını göstərir. Akademik N.Puşkovskaya Zərifə Əliyevanın xeyirxahlığını onun həyat tərzi kimi dəyərləndirib. Professor A.Brovkina onu nəciblik və mənəvi paklıq timsalı adlandırıb, professor N.Şulpina isə dünya şöhrətli alim kimi qiymətləndirib.

Mehriban xanım Əliyeva da həkim düşüncəsini, humanist fəlsəfəni, dövlətçilik məsuliyyətini, ictimai xeyirxahlığı öz fəaliyyətində birləşdirən şəxsiyyətdir. Onun “sizin Mehriban” müraciəti xalqla səmimi bağlılığın, insanlara yaxınlığın, mərhəmət və qayğının rəmzinə çevrilib.

Zərifə xanım Əliyeva kökləri dövlətçilik düşüncəsinə, ziyalılığa və yüksək mənəvi dəyərlərə bağlı olan nəcib bir ailənin yetirməsi idi. O, Azərbaycanın görkəmli dövlət xadimi, uzun illər səhiyyə sahəsində böyük xidmətlər göstərmiş Əziz Əliyevin qızı, ictimai-siyasi mühitin, elmə və xalqa xidmət ənənəsinin içində formalaşmış bir ziyalı xanım idi. Əziz Əliyev ocağından aldığı tərbiyə, ailə mühitində gördüyü məsuliyyət, insanlara qayğı və Vətənə bağlılıq Zərifə xanımın şəxsiyyətində həkim şəfqəti, alim zəkası, ana müdrikliyi və xanım zərifliyi kimi parladı. Bu mənəvi şəcərə onun ömür yolunu daha da ucaltdı, adını Azərbaycan qadınının nəciblik və ləyaqət salnaməsinə çevirdi.

Azərbaycan qadınının ənənəvi dəyərlərini özündə yaşadan Zərifə xanım Əliyeva dövlət xadiminin qızı, dövlət başçısının xanımı, gələcək Prezidentin anası, alim qızın anası, yüzlərlə insana nur verən peşəkar həkim, görkəmli alim, kübar, alicənab, insanları sevən böyük qadın idi. Onun şəxsiyyətində mərhəmət, şəfqət, humanizm, nəciblik və yüksək mədəniyyət birləşirdi. Bu keyfiyyətlər ona əsl insan, əsl xanım, əsl həkim ucalığı qazandırıb.

Mehriban xanım Əliyeva da kökləri elmə, ədəbiyyata, ziyalılığa və milli-mənəvi dəyərlərə bağlı olan nəcib bir şəcərənin yetirməsidir. O, görkəmli alim, professor Arif Paşayevin qızı, Azərbaycan ədəbiyyatına “Bir gəncin manifesti” kimi ölməz əsər bəxş etmiş Xalq yazıçısı Mir Cəlal Paşayevin nəvəsidir. Bu şəcərədən gələn mədəniyyət, elm, sözə ehtiram, insana sevgi və Vətənə xidmət ənənəsi Mehriban xanım Əliyevanın şəxsiyyətində yeni bir ucalıq qazanıb. Onun fəaliyyətində Paşayevlər ailəsinin ziyalı ruhu, Mir Cəlal müəllimin mənəvi söz işığı, Arif Paşayevin elm və təhsil məktəbi, Zərifə xanım Əliyevadan gələn mərhəmət və nəciblik ənənələri bir-birini tamamlayır.

Prezident İlham Əliyevin Zərifə xanım haqqında söylədiyi sözlər onun unudulmaz obrazını bütün aydınlığı ilə canlandırır. Dövlət başçısı Zərifə xanımın yüksək davranış meyarlarına malik olduğunu, insanlara səmimiyyətlə, xeyirxahlıqla yanaşdığını, alicənablıq və mədəniyyət kimi müsbət keyfiyyətləri özündə birləşdirdiyini vurğulayıb. Onun alim kimi böyük zirvələrə yüksəldiyini, əsərlərinin və elmi monoqrafiyalarının bu gün də aktuallığını qoruduğunu qeyd edib.

Dövlət başçısı Zərifə xanım Əliyevanın insanlara münasibətində səmimiyyətin, xeyirxahlığın, yüksək mədəniyyətin və alicənablığın birləşdiyini xüsusi qeyd edib. Prezident İlham Əliyevin fikrincə, Zərifə xanım əsl ziyalı idi və Azərbaycan xanımına xas olan bütün müsbət keyfiyyətləri öz şəxsiyyətində təcəssüm etdirirdi. Bu dəyərləndirmə Zərifə xanım Əliyevanın portretini həm elmi, həm mənəvi, həm də ailə müstəvisində tamamlayır.

Prezident İlham Əliyev Mehriban Əliyeva haqqında da yüksək fikirlər söyləyib. Onu peşəkar, bilikli, təcrübəli, prinsipial, xeyirxah insan kimi dəyərləndirib və Azərbaycan xalqının Mehriban xanıma böyük sevgi və rəğbətlə yanaşdığını bildirib. Bu fikirlər Mehriban xanım Əliyevanın ictimai və dövlət fəaliyyətinin mahiyyətini aydın şəkildə ifadə edir.

Prezident İlham Əliyevin Zərifə xanımın vəfatından sonra ailəsinin həyatında böyük dəyişiklik baş verdiyini, xoşbəxt anlarda belə anasının sevincini düşündüyünü söyləməsi övlad qəlbinin ən dərin duyğularından xəbər verir. Bu sözlərdə anaya sonsuz məhəbbət, itkinin ağrısı, xatirənin müqəddəsliyi yaşayır.

Zərifə xanım Əliyevanın ömrü Azərbaycanın müstəqilliyini, Ulu Öndər Heydər Əliyevin müstəqil dövlət quruculuğu yolundakı böyük missiyasını, sevimli oğlunun Prezident kimi xalqına xidmətini, Mehriban xanım Əliyevanın geniş ictimai və dövlətçilik fəaliyyətini, nəvələrinin böyüməsini, doğma Vətənin qüdrətlənməsini görmədən əbədiyyətə qovuşdu. Ancaq o, ürəklərdə nəcib həkim, xeyirxah ictimai xadim, Azərbaycanın kübar xanımı, böyük ana kimi əbədiləşdi. Dövlət xadimi atasından aldığı nur, böyük dövlət xadimi olan həyat yoldaşı ilə yaşadığı mənəvi ömür, sevgi ilə böyütdüyü oğlunun “müqəddəs anam” kəlamı ilə Zərifə xanım Əliyeva Azərbaycan tarixində işıqlı şəxsiyyət kimi qalır.

Mehriban xanım Əliyevanın Zərifə xanım haqqında dediyi sözlər bu mənəvi bağlılığın ən kövrək ifadəsidir: “Mənim Zərifə xanımla ünsiyyətim qısa oldu. Zərifə xanımla, bu istedadlı və gözəl qadınla bağlı xatirələr hələ də mənim qəlbimdə yaşayır”.

Heydər Əliyev və Zərifə Əliyeva birliyi Azərbaycan ailə, sevgi, sədaqət və mənəviyyat tarixində örnək məktəbdir. Bu məktəbin işığı bu gün də yaşayır, yeni nəsillərə yol göstərir, Azərbaycan qadınının ucalığını, ailə dəyərlərinin müqəddəsliyini, insana xidmətin böyüklüyünü xatırladır.

Zərifə xanım Əliyeva bir ömür boyu nur saçdı. Mehriban xanım Əliyeva həmin nurun mənəvi davamını öz fəaliyyəti ilə bu gün də yaşadır. Bu davamlılıq Azərbaycan qadınının şərəf salnaməsidir.

Heydər Əliyev və Zərifə Əliyeva birliyi tariximizin ən nurlu səhifələrindən, Azərbaycan ailə, sevgi, sədaqət və mənəviyyat salnaməsinin ən uca zirvələrindəndir. Zərifə xanım Əliyevanın adı nurla anılır, Mehriban xanım Əliyevanın fəaliyyəti isə həmin nurun müasir Azərbaycan yolunda davam edən işığı kimi görünür. Böyük Rəhbər və Böyük Qadın — bir ömrün iki uca zirvəsi, bir xalqın yaddaşında əbədi yaşayan nur və sədaqət abidəsi. Ruhunuz şad, xatirəniz əbədi olsun.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.04.2026)

Eltən  Törəçi,

dəyər yaradıcısı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Axşam vaxtıydı, şəhərin səsi-küyü yavaş-yavaş geri çəkilir, gündəlik yaşamın təlaşlı axışı sanki nəfəsini dərmək üçün dinclik axtarırdı. Bu axarın sükutunu pozan bir tək onun düşüncələri və nigarançılığı idi, dayanmadı. Telefonu götürüb Ağabəyinə zəng etdi və uzun açıqlama vermədən, yalnız bir cümlə ilə dedi ki: “Ağabəy, sizinlə paylaşmaq istədiyim önəmli bir məsələ var, amma bu düşüncəmi dörd divar arasında deyil, açıq havada bölüşsəm, daha yaxşı olar ”.

Ağabəyi isə onun səsindəki qərarlılığı hiss etdiyi üçün əlavə sual vermədən razılaşdı, çünki bu ton adi söhbətin tonu deyildi.

Onlar şəhərdən çıxıb sahilə doğru gedərkən yolboyu danışmadılar, amma bu susqunluq  gərginlik yaratmırdı, tam tərsinə, bu sükut sanki az sonra danışılacaq düşüncələrin ağırlığını daşıyırdı və hər ikisi anlayırdı ki, bu söhbət tələsik deyil, düşünülərək, ölçüb-biçilərək aparılmalıdır.

Sahilə çatanda maşını saxladılar, ətrafda heç kim yox idi, nə bir insan səsi, nə də şəhərin ürkütücü hay-küyü, yalnız dənizdən küləyin tumarladığı dalğaların uğultusu  gəlirdi.

Çölçü maşından düşdü, arxa qapını açdı və tələsmədən, amma qərarlı bir ardıcıllıqla qatlama masanı və oturacaqları çıxarıb qurdu, sonra samovarı götürdü, su töküb, öncədən meşədən toplayıb, maşında hazır qoyduğu quru odun parçaları ilə  alışdırdı. Bu hazırlığın hər anında həyəcanlı bir istək, ölçülüb, biçilmiş düzən duyulurdu. Sanki o, sadəcə çay süfrəsi yox, içini dolduran düşüncələrini ağabəyi ilə doya-doya bölüşəcəyi  bir söz  meydanı qururdu.

Sonra yayı və oxları maşından götürərək masanın üstünə qoydu, daha sonra hədəf taxtasını  bir  az uzağa  quma sancdı, geri dönəndə isə, artıq ağabəyi oturacaqda oturub, ayağını ayağının  üstünə aşırıb, onu dinləməyə hazır gözləyirdi.

Ağabəyi onu başdan aşağı  diqqətlə süzərək  dedi:

– Sən bu qədər hazırlıqlı gəlmisənsə, deməli deyəcəklərin çox önəmlidir, məni səni dinləməyə tam köklənmişəm, başla görək, bu qədər dəyərləndirdiyin özəl mövzu nədir ?

Çölçü yayı əlinə aldı, ilk oxu girişə taxdı, hədəfə baxdı və buraxdı, ox kənara dəydi, o isə tələsmədən, amma içində yığılan sözün ağırlığını açmağa hazır bir insan kimi danışmağa başladı:

– Ağabəy, sən və sənin kimi adamlar bu toplumda söz sahibi sayılırsınız, insanlar sizi tanıyır, dinləyir, amma mən bir şeyi başa düşmürəm ki, niyə siz bir araya gəlib, hansısa ictimai məsələyə açıq mövqe qoymursunuz, niyə bu qədər açıq problemlər varkən aydınlar parçalanmış halda qalır. Çünki baxırsan ki, media hər şeyi araşdırır, dövlət qurumlarını tənqid edir, özəl sektorun gördüyü işləri didik-didik edir, insanları qınayır və bu, bəlkə də, lazımdır... Amma mənim sualım budur ki, hamını suçlamağa bu qədər rahat haqq tapan medianın özünü kim incələyir?..

İkinci oxu daha diqqətlə atdı, bu dəfə hədəfə yaxın dəydi və o davam etdi:

– Kim araşdırır ki, hansı sayt “fake news” yayır, kim incələyib-edir ki, hansı platforma oxunma və izlənmə saylarını artırmaq üçün yalançı botlardan, xaricdəki troll fabriklərinin qanunsuz xidmətlərindən istifadə etmir, kim baxır ki, bu oxunma sayları gerçəkdirmi, yoxsa sadəcə reklam almaq üçün qurulmuş bir illüziyadır, çünki ortada bir rəqəm oyunu var və bu oyun artıq gerçəkliyi əvəz etməyə başlayıb.

Ağabəyi bu dəfə susmadı, dərhal dedi:

– Sən bunu deyən ilk adam deyilsən, amma belə sualları verən çox olub, cavab verən isə az. Sənin fərqin nədir?

Çölçü üçüncü oxu götürdü, bu dəfə daha sərt buraxdı və dedi:

— Özəlliyim ondadır ki, mən təkcə onları suçlamıram, mən deyirəm ki, bu yalan düzənin, sistemin içində biz də, yəni toplumun hamısı da varıq, çünki o saytlara reklam verən də bizik, o saxta statistikaya inanan da bizik, o şişirdilmiş rəqəmlərlə qərar verən də bizik və sonra dönüb deyirik ki, problem başqalarındadır.

Bir addım yaxınlaşdı, səsini bir az alçaltdı, amma sözlərinin çəkisi artdı:

– Bu SMM şirkətləri var ha, deyirlər ki, rəqəmsal dövrdür, texnologiya dövrüdür, alqoritm belə işləyir, amma nəticədə ölkənin reklam bazarındakı pullar xarici platformalara axır, bir qrup vasitəçi də bu prosesdə öz payını götürür və bunu “müasirlik” adı ilə təqdim edir. Bəs kim yoxlayır ki, bu, doğrudan da, dəyər yaradır, yoxsa sadəcə pulun istiqamətini dəyişir?

Dördüncü oxu daha diqqətlə nişan aldı və bu dəfə ortanı  vurdu, sonra davam etdi:

– İctimai birliklərin layihələrinə baxırsan, kitablar, filmlər hazırlanır, hesabatlar yazılır, amma kim deyir ki, bunlar, həqiqətən, xalqa fayda verir, kim ölçür ki, bu fəaliyyət real təsir yaradır, yoxsa sadəcə formal bir görünüşdür. Çünki kağız üzərində hər şey düzgün görünə bilər, amma toplumun içində bunun qarşılığı hiss olunmur.

Bir az dayandı, sonra daha sərt dedi:

– Musiqi sektoruna baxırsan, deyirik ki, zövq aşağı düşüb, amma o populyar sənətçiləri kim məşhur edir, kim onları toylara çağırır, kim tədbirlərdə səhnəyə çıxarır, kim pul verir ki, o səslər yayılsın, sonra da deyirik ki, cəmiyyət dəyişib, halbuki cəmiyyət öz-özünə dəyişmir, onu dəyişdirən bizik.

Ağabəyi  qaşlarını qaldırıb dedi:

– Yəni sən deyirsən ki, hamı günahkardır?

Çölçü beşinci oxu götürdü, bu dəfə atmadı, əlində saxladı və dedi:

– Mən deyirəm ki, hamımızın payı var və bunu qəbul etmədən heç bir dəyişiklik mümkün olmayacaq, çünki biz bir-birimizi yola veririk, tanıyırıq deyə susuruq, sabah işimiz düşər deyə görməzdən gəlirik, rahatımız pozulmasın deyə heç nə demirik və bu “yola vermək” artıq fərdi davranış yox, sistemin dayağına çevrilib.

Sükut düşdü.

Külək bir az sərtləşdi.

Ağabəyi bu dəfə daha inadlı səslə dedi:

– Sən bunu dəyişmək istəyirsən, amma necə? Çünki bu sistemi dövlət dəyişmək istəsə, deyəcəklər, senzura var, sən də bunu bilirsən.

Çölçü dərhal cavab verdi:

– Ona görə bunu dövlət etməməlidir, bunu aydınlar etməlidir, yəni sənin kimi duruşu olan, tanınan, amma satılmayan adamlar bir araya gəlib bir “Dəyər Özəyi” qurmalıdır... Elə bir çevrə ki, orada heç kim heç kimi yola verməsin, hər kəs hər kəsə həqiqəti deyə bilsin və bu çevrə topluma ağsaqqallıq etsin, amma qadağa ilə yox, etibarla, cəza ilə yox, vicdan oyadaraq.

Ağabəyi uzun müddət susdu, sonra dərin nəfəs alıb danışmağa başladı:

– Sənin dediyin doğru səslənir, amma sən bu toplumun aydınlarını idealizə edirsən, çünki onların çoxu artıq o duruşu qoruyub saxlaya bilmir, çünki linçdən qorxur, çünki bir söz deyən kimi üzərinə gəlirlər, çünki çoxu bir-birini bəyənmir, çünki hər kəs bir az da kütlənin xoşuna gəlmək üçün onların xoşuna gələcək sözləri seçir və bu vəziyyətdə sənin dediyin kimi sərt və prinsipial bir birlik qurmaq düşündüyündən daha çətin olacaq.

Bir az dayandı, sonra davam etdi:

– Üstəlik, bizdə sovetdən qalma bir problem var, aydın və yaradıcı adamlar parçalanıb: elm adamı öz aləmindədir, sənət adamı başqa aləmdədir, iş adamı isə tamam ayrı dünyadadır və bu üç sahə arasında elə bir uçurum yaranıb ki, bir-birini nə başa düşürlər, nə də bir araya gəlmək istəyirlər, bu parçalanma aradan qalxmadan heç bir “Dəyər Özəyi” tam işləməyəcək.

Səsini bir az möhkəmləndirdi:

– Biz əvvəlcə bunu çözməliyik, yəni elm, sənət və biznes arasında körpü qurmalı, bir masa ətrafında oturmağı öyrənməli və bütün bunları edərkən dövlətimizin yanında dayanmalıyıq. Axı bu dövlət gəncdir, amma gündən-günə güclənir və onun bizdən gözləntisi də məhz budur ki, biz bu toplumun düşüncə qatını, dövlətinə bağlı aydınlarını gücləndirək.

Sonra Çölçünün gözünə baxaraq dedi:

– Mən düşünürəm ki, yurdunu, törəsini və elini sevən, duruşunu qoruya bilən bütün yaradıcı aydınlar birləşməlidir və biz bunu bacara bilərik, çünki bu təkcə Azərbaycan üçün deyil, bütün Türk dünyası üçün önəmli bir məsələdir və əgər biz bunu düzgün qursaq, başqalarına da örnək olacaq bir yol aça bilərik.

Bir anlıq susdu, sonra əlavə etdi:

– Mən səni diqqətlə dinlədim və əlimdən gələni edəcəyəm, amma unutma ki, bu iş sözlə yox, əməl ilə qurulacaq və biz çox çalışmalı olacağıq, çünki əsas məsələ tənqid etmək yox, dəyər yaratmaqdır və əgər biz - bu dəyər yaradıcıları düşüncə dalğasını yaymağa başlaya bilsək, dövlətini sevən, duruşunu qoruyan aydınların çoxu bizim yanımızda dayanacaq... Buna əminəm, amma indi isə yığış, gedək, çünki işimiz çoxdur və bu yol danışmaqla yox, dəyər yaradacaq birlik qurmaqla başlayır.

Onlar yığışdılar və getdilər. Az sonra tərk etdikləri sahildə bir fəqrlilik duyuldu. Dəniz ləpələndi, dalğalar gedib-gəldilər və sanki külək də, dəniz də eyni ağızdan onlardan son olaraq eşitdikləri eyni mətni təkrarlamaqda idilər: “Əsas məsələ dəyər yaratmaqdır və əgər biz - bu dəyər yaradıcıları düşüncə dalğasını yaymağa başlaya bilsək, dövlətini sevən, duruşunu qoruyan aydınların çoxu bizim yanımızda dayanacaq...”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

“Mən həyatı plan qurmadan yaşayıram. Tale məni Türkiyəyə gətirdi. Burada yetişdirdiyim insanlar var ki, artıq onların da öz tələbələri var. Türkiyədə balaban sənətinin toxumlarını əkmişəm, o yayılıb çoxalacaq. Azərbaycanda da 10-20 nəfər yetişdirmək istəyirdim. Bundan sonra həqiqi balabanın nə olduğunu insanlar başa düşəcək.

Düzdür, Azərbaycanda yaxşı balaban ifaçılarımız var. Lakin mən Bakıda bir ev ala bilsəm, oranı məhz balaban məktəbinə çevirəcəyəm. Bölgələrimizi də gəzib öyrətmək istəyirəm. Çünki mən balabanın nələrə qadir olduğunu özüm göstərmək istəyirəm. Hələ ki, bu, arzu olaraq qalır”.

Bu sözlər məşhur balaban ifaçısı, Xalq artisti Əlixan Səmədova məxsusdur.

Sənətçi 27 aprel 1964-cü ildə Sumqayıtda musiqiçi ailəsində anadan olub. Səməd Vurğun adına Musiqi Məktəbində oxuyub və Nəriman Nərimanov adına Mədəniyyət Evində qarmon təhsili alıb. Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində isə ali təhsil alıb. Orada ansambl qurub və konsertlər verməyə başlayıb. Nəfəsli alətləri (balaban, klarnet, qaboy, tütək, zurna, saksofon) və xalq çalğı alətlərini (nağara, qoşanağara, dəf, qarmon) böyük bir ustalıqla ifa edir.

Musiqi aləti ilə ilk tanışlığından danışan sənətkar deyir:

“Hələ uşaq ikən, heç məktəbə də getmirdim, məhəlləmizdə kim harada musiqi aləti tapsa, bilmirəm, nədənsə mənə gətirirdi. Heç özüm də başa düşmürdüm necə, amma bu alətlərdə ifa edə bilirdim. Bir gün atam nağara alıb evə gətirmişdi. Biz beş uşaq idik. Böyük qardaşımdan başlayaraq hamımız sıra ilə nağaranı çalacaqdıq. Lakin mənə çatanda nağara nədənsə partladı. Sonra atam yenisini aldı, bu dəfə nağara mənə də çatdı və az çox bir şeylər ifa edə bildim. Daha sonra atam qarmon alıb gətirmişdi. Bizi musiqiyə cəlb etmək istəyirdi. Qarmon mənə daha da maraqlı gəldi və yenə bir şeylər çala bildim. Həvəsim heç keçmirdi. Qonşumuz var idi, müəllim, Azad Salamov. O, mənə qarmon dərsləri verməyə başladı. Bundan sonra Sumqayıtdakı Nəriman Nərimanov adına Mədəniyyət Mərkəzinə daxil oldum və qarmonu sinifdə hamıdan yaxşı çalırdım. Lakin mənim üçün ən cazibəli alət qaboy idi. Televizorda Kamil Cəlilov ifa edərkən yuxuda da olsam mütləq durub onu izləməli idim. Qaboyun səsi mənə o qədər cazibədar gəlirdi ki, televizorun qarşısında dayanıb Kamil Cəlilovun əllərini izləyirdim. Sonra Sumqayıt şəhər 1 nömrəli musiqi məktəbinə getdim, beş illikməktəbiikiilə bitirdim. Həyatımdaqaboyuilkdəfə yaxındanmüəlliminəlində görmüşdüm. Sinifdə beş-altı uşaqidik. Gözümü bualətdən çəkə bilmirdim. Televizordaheyranlıqlaizlədiyimoalətartıqqarşımdaidi. Müəllimibayıra çağırdılarvə oəlindəkiqaboyupianonunnotdəftəriqoyulanyerinə qoydu. Özümü saxlayabilmədim, əlimə alıb çalmağabaşladım. Yerinə qoyduğumdamüəllimsinfə gəlibkimin çaldığını soruşdu, Cavabverdimki, mənidim. Müəllimiminkimolduğunusoruşdu, mənisə həyatımdailkdəfə qaboyuburdagördüyümü, televizordaKamilCəlilovabaxıb öyrəndiyimidedim. İnanmadı. Mənimqaboyumyoxidi, atamfəhlə işləyirdi, qaboyisə çoxbahalı alətidi. Məktəbinqaboyunumənə verdilər. Hələ də oqaboyməndədir, uşaqlıqilləriminxatirəsi. Bəzənkonsertlərdə oalətlərdə ifaedirəm, çoxifaçınınmarağını çəkir”.

Universitetibitirdiyində artıqsovetittifaqı dağılmışdı, əyinlərdə isə onlarınformaları qalmışdı. 20 Yanvarqətliamındansonra ƏlixanSəmədovtamamilə oformadanimtinaetdi. Alitəhsilimibitirdikdə özistəyilə onuSumqayıt 5 nömrəliortaməktəbə göndərdilər. Lakin, elə buərəfədə, Türkiyəyə getməkqərarınagəldi. Özxahişiilə ərizə yazıbməktəbdə işinidondurdugetdiqardaş ölkəyə. 1993-cü ilidionda. Musiqi sənətini daha da inkişaf etdirmək məqsədilə Türkiyəyə köçən Səmədov balabanı ilə qısa müddətdə böyük dinləyici kütləsi qazandı.

“Türkiyəyə ilk dəfə dəvətlə, dərnəklərdə tələbə hazırlamaq üçün gəlmişdim. Bir çox bölgədə işlədim və sonda Bodrumda dostlarımla təşkilatçılığa başladım. Qafqaz rəqslərinin də daxil olduğu konsert proqramları hazırlayırdıq. İstanbula gəldiyimdə isə xalq tədris mərkəzlərində musiqi dərsləri verirdim.” -deyə sənətçi xatırlayır.

Türkiyə yüksəlişi isə belə oldu:

“Türkiyənin bütün tanınmış ifaçılarının kasetlərində mənim ifam var. Kasetlərə dəvət təklifləri gəlməyə başladı və ilk musiqi albomum “Mega plak” şirkəti tərəfindən buraxıldı. O vaxt kaset dövrü idi və şirkət on min kasetin satılmasını hədəfləmişdi. Mən isə on milyon kasetin satılacağını dedim, güldülər. Bilirsiniz, mən dediyim kimi də oldu. Hələ də satılır, xaricilər də çox alıb aparırlar.

İstanbulun məşhur İstiqlal Caddesində iki il dayanmadan səhərdən axşama qədər mağazalarda mənim musiqilərim çalınırdı. Turistlər kasetləri toplu alıb aparırdılar və belə də dünyaya yayıldı. Beləliklə radioda istəklər, konsert, ifa dəvətləri gəlməyə başladı. Amma balabanı dünyaya tanıdan Ələkbər Tağıyevin “Sən gəlməz oldun” əsəri oldu. Bəstəkarın oğlu onun bütün əsərlərini mənə verdi, balabana uğun gələnlərini seçdim və ifa etdim”.

Sonradan o, "Balaban metodu" kitabının müəllifi oldu, müxtəlif mükafatlara layiq görüldü. 27 may 2018-ci ildə Azərbaycanın Xalq artisti fəxri adı sənətinə verilən ən gözəl mükafat oldu.

Təxminən 18-dən çox alətdə ifa edə bilən Əlixan Səmədov həqiqətən də fitri istedada malikdir. İndiyədək Əlixan Səmədov ifalarının yer aldığı 11-dən çox albom işıq üzü görüb. Balaban ifaçılarının çoxalmasının sevindirici hal olduğunu deyən sənətkar musiqi irsimizin qorunmasının və təbliğinin zəruriliyini vurğulayır:

 “Mənim üçün vacib olan xalqım, ölkəm üçün bir şey edə bilməkdir. Təbii ki, hər kəs öz əqidəsinə görə yaşayır, amma ad qoymaq böyük işdir. Bu, hər insana nəsib olmur. Qazanıb, yeyib, ölmək, bu yaşamaq deyil. Əsl yaşamaq sən olmadığında adının çəkilməsidir, yada salınmaqdır. Özünün əlindən gəlməsə də başqasına dəstək olmaqla da ad qoya bilərsən, yetər ki, buna niyyətin olsun”.

Əvvəldə qeyd etdik, onun hazırda ən böyük arzusu Bakıda balaban məktəbi açmaqdır. Bunun reallaşdırılması isə aidiyyatlı qurumlar üçün olduqca xırda bir məsələdir. Bəs nədən bunu etmirlər, bax bunu bu yazı vasitəsilə onlardan soruşmaq istəyirik. Axı insan ömrü daimi deyil. Əlixan Səmədov kimilər isə tək-tük hallarda dünyaya gəlirlər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

“Atam dünyasını dəyişəndə Zeynəb Xanlarova ağlayaraq bizə gəlmişdi. Deyilənə görə, o heç vaxt yas yerinə getmir. Zeynəb xanım mənəvi baxımdan bizə çox yaxın oldu. Çünki atamın ölümü bütün sənət yoldaşları kimi ona da pis təsir etmişdi. Elə bir sənətkar görmədik ki, atamın ölümündən sonra bizim ailədən ayrılsın...” –Ədalət Vəzirovun oğlu Səfərəli Vəzirovun müsahibəsindən.

Ədalət Vəzirov 27 aprel 1951-ci ildə Xızı rayonunun Dizəvər kəndində anadan olub. Bülbül adına Orta İxtisas Musiqi Məktəbində və Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında təhsil alıb. O, 1974-cü ildə Moskvada keçirilən V Beynəlxalq Musiqi müsabiqəsinin qalibi olub. 1980-ci ildən Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında və Sumqayıt Musiqi Texnikumunda (2000–2002-ci illərdə direktor) müəllim işləyib, bir çox tanınan musiqiçilər yetişdirib.

O, uzun müddət əməkdar artist Baba Salahovun rəhbərlik etdiyi xalq çalğı alətləri ansamblında, SSRİ Xalq Artisti Zeynəb Xanlarovanın rəhbərlik etdiyi ansamblda çalışıb. Bir çox xarici ölkələrdə — ABŞ, Kanada, İraq, Misir, Türkiyədə ifaçılıq sənətimizi yüksək səviyyədə nümayiş etdirib. Ədalət Vəzirov kamança ifaçılığından əlavə peşəkar fortepiano və qarmon ifaçısı olub.

Ədalət Vəzirov xalq mahnısı, rəqs, rəng və təsniflərini, muğamları mükəmməl ifa etmək, üçlükdə xanəndəni, tarzəni düzgün müşayiət etməklə yanaşı, Azərbaycan və dünya bəstəkarlarının əsərlərini yüksək səviyyədə ifa etmək bacarığına malik bir ifaçı olub.

Qardaşı da həmçinin musiqiçidir. Azərbaycan Respublikasının xalq artisti, qarmon ifaçısı Kamil Vəzirovdur. Uşaqlarını musiqiçi kimi görmək istəyən Səfərəli kişi övladlarını hələ uşaq yaşlarından musiqiyə doğru istiqamətləndirib, kiçik ailə ansamblı yaratmaqla onlarda musiqiyə həvəs oyadıb. Ailə üzvlərinin demək olar ki, hər biri müxtəlif alətlərdə mükəmməl çalıb oxumağı bacarıblar.

Ədalət Vəzirov özü isə üç övlad sahibi olub. Kiçik oğlu Səfərəli Vəzirov Bülbül adına orta ixtisas məktəbinin kamança sinfini bitirsə də, nədənsə atası onun musiqiçi yox, həkim olmasını istəyərək ona deyib ki, yaxşı olar, sən həkim olasan. Oğlu onun bu arzusunu yerinə yetirərək həkimlik ixtisasını seçib.

Ustad sənətkarın musiqimiz üçün gördüyü ən nəhəng işlər sırasında məşhur yəhudi kamança ifaçısı Mark Eliyahunun müəllimi olması xüsusi yer tutur. Mark uşaq olan zaman atası ilə birgə Azərbaycanda olarkən Habil Əliyevin ifasını dinləyib və onun fanatına çevrilib. Bundan sonra o kamança ustamız Ədalət Vəzirovun yanına gedib ondan dərs almaq istədiyini bildirib. Mark öz xatirələrində bu əhvalatı belə nəql edir:

“16 yaşımda Bakıya gəldim, ustadım Ədalət Vəzirovun evinə köçdüm. O, böyük kamança ustadı, heyrətamiz və dərin insani düşüncələri olan şəxs idi. Mən fərqli ölkədən gələn yeniyetmə idim. Ədalət Vəzirov və ailəsi məni aralarına daxil edərək onların bir üzvü kimi qəbul etdilər...”

İndi Markın ifasını YouTube üzərindən milyonlarla insan izləyir, Azərbaycan musiqisinə, kamanımıza heyran olurlar. Bax mədəniyyətimizin bundan gözəl təbliğatı varmı?

Respublikamızın tanınmış xanəndələri, müğənniləri - Zeynəb Xanlarova, Hacıbaba Hüseynov, İslam Rzayev, Arif Babayev, Canəli Əkbərov, Ağaxan Abullayev, Mələkxanım Əyyubova, Simarə İmanova, Zabit Nəbizadə və bir çox başqaları Ədalət Vəzirovun müşayəti ilə oxuyublar. Xalq artisti Habil Əliyev Ədalət Vəzirovun ifaçılığına yüksək qiymət verərək, müsahibələrinin birində belə deyib: "Belə bir deyim var ki, ifaçılar səhnə həyatını tərk edərkən, öz müsiqi alətlərini sələflərinə bağışlayırlar. Mən də səhnə həyatımı tərk eləsəm, onda kamançamı Ədalət Vəzirova bağışlayacam. Çünki onun simasında öz ifaçılıq ənənələrimin layiqli davamçısını görürəm".

Professor Hacı Xanməmmədov kamança və simfonik orkestr üçün konserti yazarkən məhz Ədalət Vəzirovun istedadını və ifasını nəzərdə tutaraq yazdığını deyirmiş. Digər kamança ifaçısı Fəxrəddin Dadaşov müsahibələrinin birində deyib: “Bir gün Ədalət Vəzirov məndən həmin konsert üçün nəzərdə tutulmuş ifasına qulaq asıb qiymət verməyimi xahiş etdi. Evə gəlib sakitcə Ədalətin ifasını dinlədim, bir də onda ayıldım ki, gözlərimdən yaş axır. Növbəti gün Ədaləti görəndə üstünə qaçıb, onun əllərindən öpdüm. Dedim, mən elə bildim ki, o, ifanı Hacı Xanməmmədov yox, sən yazmısan”.

Dostu Yaşar Məmmədov Ədalət Vəzirovla ölümündən əvvəl olan görüşün belə xatırlayır: “O, ölümündən iki gün qabaq, Türkiyəyə gedəndə məni otağına çağırıb dedi:

-Götür bu seyfın açarını, qoy qalsın səndə. Mən uzağa gedirəm. Bilmək olmaz, ölüm-itim dünyasıdır...

Açığı mən çox təəccübləndim. O, harasa respublikadan kənara qastrola gedəndə, mənə möhürü verirdi. Çünki hərdən sənədlərə möhür vurmaq lazım olurdu. Ona görə də o, seyfin açarını mənə verəndə, götürmək istəmədim və dedim:

"Hacı bu nədi? Mən seyfin açarını neynirəm", - deyə götürmədim. Seyfdən möhürü götürüb, açarları ona qaytardım. Sonra onu texnikumun qapısına qədər yola saldım. Görüşdük, öpüşdük. O, bayıra çıxdı və öz maşınına sarı getdi. Mən də siniflərdə dərslərin gedişini yoxlamağa getdim...

Onun ölümündən sonra qapıçı qadın danışırdı ki, o, maşına minməmişdən əvvəl eynəyini çıxarıb, elə diqqətlə texnikumun qapılarına, pəncərələrinə baxdı, elə bil burdan əbədilik ayrıldığını hiss edirmiş...”

2002-ci ilin oktyabrında Türkiyəyə qastrol səfərinə yola düşən kaman ustasının səhhəti ilə bağlı heç bir ciddi problemi olmasa da, oktyabrın 4-də oteldə olarkən öz otağında istirahət edən zaman qəfil ürək tutmasından dünyasını dəyişib.

Ertəsi günü məşq zamanı dostları onun məşqə gecikməsindən şübhələnib otelə zəng vurublar. Otel işçiləri qapını nə qədər döysələr də açan olmayıb. Əlavə açarla qapını açıb otağa girdikləri zaman 51 yaşlı ifaçını döşəmədə uzanılı vəziyyətdə görüblər. Artıq onun dünyasını dəyişdiyi aydın olub.

Artıq konsert üçün nəzərdə tutulan bütün biletlər satılıbmış. Ertəsi gün Ədalət Vəzirovun çıxış edəcəyi konsertdə kaman ustasının stulunun üzərinə onun proteti qoyulub və həmin konsert Ədalət Vəzirovun xatirəsinə həsr olunub.

Sənətkar Yasamal qəbiristanlığında dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.04.2026)

Arif Ərşad,

yazıçı-publisist.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

“Maraqlı kitablar” silsiləsindən bu dəfə sizlərə İlhamə Məhəmmədqızının “Məqsədli Günah” povesti haqqında danıçacağıq.

İlhamə Məhəmmədqızının “Məqsədli Günah” povesti – bir insanın yox, bir cəmiyyətin faciəsidir. Bəzən elə əsərlər olur ki, onları oxuyub bitirdikdən sonra kitab bağlansa da, içindəki ağrı bağlanmır. İlhamə Məhəmmədqızının “Məqsədli Günah” povesti məhz belə əsərlərdəndir. Bu, sadəcə bir hekayə deyil. Bu, bir insan taleyinin necə addım-addım məhv edildiyini göstərən, amma əslində bu məhvin arxasında bütöv bir cəmiyyətin dayandığını üzə çıxaran sarsıdıcı bir həqiqətdir.

Əsər elə bir səhnə ilə başlayır ki, oxucu daha ilk cümlələrdən sarsılır: çoxmərtəbəli binanın qarşısında cansız bədən. Bu səhnə yalnız bir son deyil, həm də saysız-hesabsız sualların başlanğıcıdır. Kimdir bu insan? Niyə bu nöqtəyə gəlib çıxıb? Onu bu addımı atmağa məcbur edən nə olub? Müəllif bizi bu sualların cavabına tələsmədən aparır. Hadisələr geriyə dönüşlə açılır və biz addım-addım bir taleyin necə qırıldığının şahidinə çevrilirik. Ən ağrılısı isə budur ki, oxucu tezliklə anlayır: bu sonluq təsadüfi deyil. Bu, yavaş-yavaş, düşünülmüş və bəzən də “adi” sayılan qərarların nəticəsidir.

Povestin adı – “Məqsədli Günah” – təsadüfi seçilməyib. Burada günah qəfil baş vermir. Heç kim “mən pislik edəcəyəm” deyə hərəkət etmir. Əksinə, hər kəs özünü haqlı sayır, hər kəs “düzgün” qərar verdiyini düşünür. Amma nəticədə ortaya çıxan faciə göstərir ki, bəzən ən böyük günahlar məhz “doğru” hesab edilən seçimlərin içində gizlənir.

Nərminə... Bu ad əsər boyu sadəcə bir obraz kimi qalmır. O, bir hissə, bir ağrıya çevrilir. Onun arzuları o qədər sadədir ki — sevmək, sevilmək, öz həyatını özü seçmək. Amma bəzən ən sadə arzular belə ən əlçatmaz olur. Nərminə təkcə valideyn təzyiqinin yox, həm də görünməyən, amma hər yeri bürüyən bir sosial təzyiqin altında əzilir. “Camaat nə deyər?” sualı onun həyatından daha böyük olur. Onun daxili dünyası getdikcə daralır. Sanki nəfəs almağa yer qalmır. O, susur, dözür, uyğunlaşmağa çalışır... Amma insan ruhunun da bir həddi var. Və o hədd keçiləndə artıq seçim qalmır. Nərminənin son addımı zəiflik deyil — bu, çıxış yolu tapa bilməyən bir ruhun sükut içində qışqırığıdır.

Fərid isə başqa bir ağrının adıdır. O, sevir, amma gücü çatmır. Onun sevgisi səmimidir, amma bu səmimiyyət reallıq qarşısında aciz qalır. Bu obraz insanı düşündürür: doğrudanmı sevgi bəzən yetərli olmur? Doğrudanmı cəmiyyət, maddiyyat və sosial baryerlər insanın ən saf hisslərini belə məğlub edə bilir?

Valideynlər... Bəlkə də əsərin ən ağır ittihamı məhz onlara yönəlir. Amma bu ittiham qəzəbli deyil, acıdır. Çünki onlar qızlarını sevirlər. Sadəcə, səhv sevirlər. Ana qorxularının əsiridir — falçıya inanır, insanların nə deyəcəyindən çəkinir. Ata isə həyatın daha sərt tərəfini seçir — onun üçün əsas olan təminatdır. Onlar qızlarını qorumaq istəyirlər, amma əslində onu məhvə aparırlar. Və ən dəhşətlisi budur ki, onlar bunu bilmədən edirlər.

Vaqif isə bu əsərdə təkcə bir insan obrazı deyil. O, bir düşüncə tərzidir. Pulun və gücün hər şeyi həll etdiyinə inanan bir dardüşüncə sahibinin təcəssümüdür. Onun üçün insan hissləri, seçimlər, arzular önəmli deyil. Önəmli olan sahib olmaqdır. Amma həyat bəzən gec də olsa balansı bərpa edir. Onun taleyi də bunun bir sübutuna çevrilir.

Bu əsərdə diqqət çəkən ən vacib məqamlardan biri də odur ki, burada tək bir günahkar yoxdur. Günah bölünür. Hər kəs bir az məsuliyyət daşıyır: valideynlər, cəmiyyət, susan insanlar, hətta bəzən hadisələri sadəcə izləyənlər belə. Çünki bəzi faciələr təkcə bir qərarla yox, çoxlu susqunluqların nəticəsində baş verir.

“Məqsədli Günah” povesti bizə güzgü tutur. Bu güzgüdə isə biz yalnız Nərminəni yox, özümüzü, ətrafımızı, bəzən də düşünmədən verdiyimiz qərarları görürük. Bu əsər bizə narahat suallar verir: biz doğrudanmı doğru yaşayırıq? Başqalarının həyatına qərar verərkən nəyi əsas götürürük? Və ən əsası — biz kiminsə taleyində səssiz bir günahkara çevrilmirik ki?

Əsərin dili sadədir, amma bu sadəliyin içində böyük bir təsir gücü var. Hadisələr süni dramatizm olmadan, həyatın öz axarında təqdim olunur. Bəlkə də məhz buna görə bu povest bu qədər real və bu qədər ağrılı hiss olunur. Əsər oxucuya açıq mesaj verir: insan taleyi heç vaxt maddi maraqlara qurban verilməməlidir. Bu hekayə uzun müddət yadda qalan, düşündürən və insanı daxildən silkələyən əsərlərdən biridir. Onu oxumaq kifayət deyil — onu anlamaq və nəticə çıxarmaq lazımdır. Və bu nəticəni çıxaran oxucu sonda ən ağır sualla tək qalır: Günah kimdədir? Və bəlkə də bu sualın ən narahatedici tərəfi odur ki, cavab tək bir ad deyil.

İlhamə Məhəmmədqızının bu əsəri tək oxunmaq üçün yox, həm də düşünmək və hiss etmək üçündür. Və hiss edildikdən sonra insan həyat hadisələrinə əvvəlki kimi biganə qala bilmir. Əsərin uğuru da elə bundadır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Ondanbaşlayaq ki, haqqında danışacağım şəxs TürkDünyası Araşdırmaları BeynəlxalqElmlərAkademiyasının 20 dekabr 2012-ciiltarixliqərarı ilə Türkdünyası ədəbiyyatı və mədəniyyyətinininkişafındakı xidmətlərinə görə “Altunyıldız” medalı ilə təltifolunub.

RusiyaFederasiyası Yazıçılar İttifaqının 25 mart 2013-cü iltarixliqərarı ilə A.P.Çexovadınaxatirəmedalınalayiqgörülüb. Ədəbiyyatdaxüsusixidmətlərinə görə AlmaniyanınHannover şəhərində 15 oktyabr 2013-cü ildə “Taclı ulduz” orden-diplomilə təltifedilib.

Hələ bu harasıdır.

BMT-nin İctimai Mükafat Şurasının Beynəlxalq Mükafat Birliyi tərəfindən "Şərəf və Ləyaqət" ordeninə, Təbiət Elmləri Avropa Akademiyasının qəyyumlar və elmi şurasının rəyi ilə ədəbiyyatda xüsusi xidmətlərinə görə "Şiller" medal-diplomuna layiq görülüb.

O, Tahir Şirin oğlu Kazımovdur.

Tahir Kazımov 1942-ci ilin aprelin 27-də Cəbrayıl rayonunun Soltanlı kəndində anadan olub. O, 1968-ci ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun filologiya fakültəsini bitirib. Daxili İşlər Nazirliyinin akademiyasında təhsil alıb. 1967-1997-ci illərdə Daxili İşlər Nazirliyində müxtəlif vəzifələrdə işləyib.

Polis polkovniki olan Tahir Kazımov Qaradağ rayon Polis İdarəsində rəis müavini, İmişli və Masallı rayonlarında polis rəisi vəzifələrində işləyib. Hüquq-mühafizə orqanlarında son iş yeri Bakı Metropoliteninin polis rəisi vəzifəsi olub.

Birinci Qarabağ müharibəsi veteranıdır. Ağdam, Əsgərən, Cəbrayıl, Hadrut, Füzuli şəhərlərində gedən döyüşlərdə iştirak edib.

1998-2004-cü illərdə Azərbaycan Milli Aerokosmik Agentliyində direktor müavini vəzifəsində çalışıb. 2004-cü ildən sonra Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasında şöbə müdiri işləyib.

Bədii yaradıcılığa gənc yaşlarından başlayıb, hərbi xidmət etdiyi Moldova SSR haqqında qələmə aldığı oçerk yazıçılıq fəaliyyətinə bir başlanğıc olub.

Əmək fəaliyyətinə "Ulduz" jurnalında ədəbi işçi kimi başlayan gənc yazar 1969-cu ildə komsomolun Mərkəzi Komitəsinin təqdimatı ilə Azərbaycan SSR Daxili İşlər Nazirliyinə xidmətə göndərilib. Bir il sonra (1970) "Əmək rəşadəti" adlı publisistik kitabı çap edilib. Hələ daxili işlər orqanında işlədiyi vaxtlarda "Səsin sehri", "Qəfil ezamiyyət", "Qisas", "Taleyin qisməti beləymiş yəqin" və s. povest və romanları yüksək tirajla çap olunaraq oxucular tərəfindən maraqla qarşılanıb.

Azərbaycanda iki dəfə böyük tirajla çap olunan "Qisas" romanı türk və özbək dillərinə tərcümə edilərək ölkədən kənarda dəfələrlə nəşr olunub. Müəllifin üç kitabdan ibarət olan "Müsibət" romanı iştirakçısı olduğu Qarabağ münaqişəsindən bəhs edir. Həmçinin altı kitabdan ibarət "Talelərini özləri yazanlar" adlı roman-epopeyada milli və xarici ölkələrin tarixi qaynaqlarına istinad edərək erməni xəyanətini bədii-tarixi müstəvidə yazıb.

Sonradan "Səsin sehri" povesti Xalq artisti Ağakişi Kazımov tərəfindən səhnələşdirildi. Bu pyes bir müddət Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar Teatrının səhnəsində oynanılıb. "Taleyin qisməti beləymiş yəqin" adlı dörd hissədən ibarət olan romanın birinci kitabı isə Bəhram Osmanovun rejissorluğu ilə ekranlaşdırılıb.

 “Taleyin qisməti beləymiş” adlı on seriyalı bu televiziya filmi (teleserial) 1998-ci ildə "Sara" telekanalında nümayiş etdirilib. "Qisas" romanının ssenarisi əsasında Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin teleserialların çəkilişinə ayırdığı vəsaitlə otuz iki seriyalı film çəkilib. Asif Abramovun rejissoru olduğu teleserial 2014-cü ildə "Lider" telekanalında nümayiş etdirilib.

Ömrünün sonlarında “Qönçə və yadplanetlilər” adlı irihəcmli fantastik, həm də detektiv və eyni zamanda XV əsrdə Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu əmirliklərinin ara müharibələrindən, Şərqin ilk qadın diplomatı Sara Xatunun daxili və xarici siyasətindən, Uzun Həsənin bütöv Azərbaycan dövləti yaratmasındakı fəaliyyətindən bəhs edən tarixi faktlar əsasında bədiiləşdirilmiş çoxcildli tarixi romanlar üzərində işləyib.

Yazıçının şeirlərinə bəstəkarlar Faiq Sücəddinov, Xumar Qədimova musiqi bəstələyib. Tahir Kazımovun bədii yaradıcılığı M.Nağısoylu, İ.Kazımov, İ.Hacıyeva, Ş.Albalıyev, K.Niftəliyeva, S.Beydullaqızı və digər ədəbiyyatşünas alimlərin diqqətini çəkib, bu istiqamətdə yazılan məqalələrdə ədibin ayrı-ayrı bədii nümunələri müxtəlif aspektlərdən elmi yanaşmalara cəlb olunub.

 "Yazıçı: Müasir həyat və gerçəkliklər" (müəllif: professor İsmayıl Babaşoğlu), "Yazıçı yaradıcılığı ədəbi-tənqid müstəvisində" kitablarında isə yazıçının nəsr yaradıcılığı daha geniş və əhatəli şəkildə təhlil olunub, ədibin romanlarının poetikası, sənətkarlıq məziyyətləri, dil-üslub xüsusiyyətləri müasir elmi baxış bucağından tədqiq edilib.

Motivləri əsasında 2023-cü ildə “Əqrəb mövsümü” serialı çəkilən Ceyhun Hidayətlinin “Əqrəb” romanının T. Kazımovun “Qisas” romanının plagiatı olduğu da iddia edilir.

Əsərləri

- "Qisas"

- "Mənəvi xilaskar"

- "Cəhənnəmə aparan yol"

- "Yeni Orlean "şənlikləri"

- "Sənsiz səninlə"

- "Biganəymişsən"

- "Ürək fəryadı"

- "Əsirlik düşüncələri"

- "Sənin olmuşdum"

- "Gecikmiş məktublar" (povest)

Azərbaycan Mərkəzi Bankının İdarə Heyətinin sədri Taleh Kazımovun atasıdır. “Əməkdar Mədəniyyət İşçisi” fəxri adına layiq görülüb.

Ədib 9 mart 2022-ci ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.04.2026)