İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Onunbirhekayəsinindərinmənavə düşündürmə gücü gəncnəslinvətənməhəbbətinin, valideynmüqəddəsliyinin, təbiətinəvəzsiznemətkimidəyərinindərkində böyükəhəmiyyətivardır. İnsandanköməkuman, qayğıyamöhtaccanlı aləmə həmişə həssasyanaşmağı, anatəbiətə onunhərbircanlı-cansızhissəsinə diqqətlə, duyğuilə yanaşmağı, onuqorumağı, qayğısını çəkməyiinsanlıqborcukimiuşaqlaraaşılayan, anladanmüəllifinhumanizmi, ülviməramı bütünhekayələrində işıqlı biruşaqdünyası qurur.

Tofiq Mahmud 1931-ci il noyabrın 6-da Naxçıvan MSSR Şahbuz rayonunda anadan olub. O Bakıda 31 saylı məktəbi bitirib. Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsində 1949–1954-cü illərdə bakalavr təhsili alıb.

Əmək fəaliyyətinə Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyinin Mədəni-Maarif Müəssisələri İdarəsində metodiki kabinetin metodisti kimi başlayıb. Sonra "Azərbaycan müəllimi" qəzeti redaksiyasında xüsusi müxbir, "Göyərçin" jurnalı redaksiyasında ədəbi işçi olub.

İlk şeri "Kəsməsəm də, görməsəm də" 1953-cü ildə "İnqilab və mədəniyyət" jurnalında dərc olunub. 1976-cı ildən "Göyərçin" jurnalının redaktoru vəzifəsində işləyib. Bədii tərcümə ilə də məşğul olub. Onun tərcüməsində Xuta Berulavanın "Quş südü", İsabəy İshaqovun "Hər şeyi öyrənmək istəyən" kitabları işıq üzü görüb. Əsərləri xarici ölkə xalqlarının dilinə tərcümə olunub.

Azərbaycan Respublikası Uşaq Fondunun Bakı şöbəsinin sədri, həm də rəyasət heyətinin üzvü olub. Azərbaycan Yazıçılar Birliyi uşaq və gənclər ədəbiyyatı şurasının sədri, keçmiş SSRİ Yazıçılar İttifaqı uşaq və gənclər ədəbiyyatı şurasının üzvü seçilib. Azərbaycan Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri fərmanı ilə təltif edilib.

Tofiq Mahmud 1997-ci il aprelin 4-də Bakıda vəfat edib. Şairin adına "Tofiq Mahmud mükafatı" (hər il ən yaxşı uşaq şeirlərinin müəlliflərinə təqdim olunub) təsis edilib.

Əsərləri

1. Yola çıxıram

2. Mənim kürəkənim

3. Dibçək

4. Buzovna qayaları

5. Utancaq oğlan

6. Açıqdır pəncərəm

7. Alpinistlər

8. Meşədə səs

9. Qızımın sualları

10. Dalğalar

11. Kəpənək gözəlliyi

12. Ana qucağı

13. Ulduzlar, düşüncələr

14. Gecə qapı döyülür

15. Yerə dağılan muncuqlar

Azərbaycan uşaq ədəbiyyatının, uşaq mətbuatının inkişafında Tofiq Mahmudun xidmətləri əvəzsizdir. Ömrünün sonuna qədər rəhbərlik etdiyi "Göyərçin jurnalı”nda uşaqların, gənclərin təlim-tərbiyəsinə həssas münasibət bəsləyən şair, publisist, yazıçı Tofiq Mahmudun öz əsərlərində də sevgi, həyat eşqi, gözəllik, vətənpərvərlik duyğuları sonsuzdur. Bu təsadüfi deyildi, çünki onun özü son dərəcə işıqlı, nurlu, kövrək,  uşaq kimi təmiz insan olub. İstər şeirlərində, istərsə də hekayə və povestlərində onun işıqlı ömrünün amal və məramlarını görmək çətin deyil.

Uşaqlar və gənclər üçün yazdığı "Yola çıxıram", "Dibçək", "Buzovna qayaları", "Açıqdır pəncərəm", "Alpinistlər", "Meşədə səs", "Ana qucağı", "Qızımın sualları", "Dalğalar", "Ulduzlar", "Düşüncələr", "Kəpənək gözəlliyi", "Bu işıqla qalacağam", "Məhəbbətim sirr deyil", "Şən şeirlər", "Yağış yağır dənizə", "Gecə qapı döyülür", "Uzaqda ucalan dağlar" və s. kitablarında qələmə aldığı mövzular uşaqların və gənclərin həyatlarındakı önəmli anlar, ibrətamiz hadisələrlə bağlıdır.

Tofiq Mahmud ədəbi aləmdə "Yola çıxıram" (1959) adlı ilk kitabı ilə tanınıb. Bu kitabdakı şeirlər onun ədəbiyyat, sənət yoluna atdığı addımların məsuliyyətini dərk edərək  bu yola çıxdığını bildirirdi. O zaman "Azərbaycan müəllimi" qəzetinin müxbiri kimi rayonlara, kəndlərə ezamiyyətə gedir, məktəblərdə uşaqlarla, onların həyat tərzi, dünyası ilə tanış olurdu.

 Uşaqlar üçün yazdığı "Utancaq oğlan" və "Dibçək" adlı kitabları da o zaman yazmışdı. 1961-ci ildən "Göyərçin" jurnalında başlayan fəaliyyəti ilə o, uşaq ədəbiyyatına sıx bağlanıb. Tofiq Mahmudun uşaqlar üçün yazdığı ilk irihəcmli əsəri "Alpinistlər" poemasıdır.

 Məktəblilərin həyatından bəhs etdiyi həmin əsərdə şair uşaqların vətən torpağına, onun gözəlliyinə heyrət  və məhəbbətini qələmə almış, dağların zirvəsinə qalxan, təbiəti, tarixi abidələri öyrənən uşaqların əhval-ruhiyyəsini verməyə çalışıb.

Tofiq Mahmud Azərbaycan təbiətinin vurğunu olan "Bu torpağı tanı sən" adlı silsilə şeirlərində  "Süsən gəzir Abşeronu", "Sehirli meşəbəyi" və digər poemalarında da kiçik qəhrəmanlarına vətənin tarixini, gözəlliklərini sevdirməklə yanaşı, onlarda təbiətə məftunluq, minnətdarlıq hissləri oyadır, duyğuları yaradır, hər bir gözəlliyin qədrini bilib onu qorumağı öyrədirdi.

 Kiçik oxucular üçün yazdığı hekayə, nağıl və əfsanələri "Dalğalar adlı kitabında cəmləşdirib 1976-ci ildə çap etdirən Tofiq Mahmud həm də bir nasir kimi uşaqların sevimlisi oldu.  "Qəhrəman təyyarəçinin qardaşı", "Əsgərlər haqqında nağıl", “Meşəbəyinin söhbəti", "Adada hadisə", "Ana qağayı", "Dalğalar", "Yaylaqda" hekayələri, "İgid çapar", "Minarədən atılan daşlar", "İşıq", "Dəmirçinin qəzəbi" əfsanələri, "Xeyirxah adam", "Ədalətli fil", "Bir dərənin sirri", "Kəpənək və qarğa", "Boz sərçənin nağılı" və s. nağılları, "Cırtdanın söhbətləri" adlı povesti öz məzmun və ideyası ilə məktəbyaşlı uşaqların əxlaqının, dünyagörüşünün formalaşmasında böyük dəyərə malikdir

"Meşəbəyinin söhbəti" hekayəsində təbiətin gözəlliyini paylaşan insan və heyvanların qarşılıqlı qayğı və bir-birinə münasibətlərində anlaşdıqları səssiz hisslərin təsviri verilir. "Ana qağayı" hekayəsi də insanla quşların "dialoqu" üzərində qurulub. Yuvasındakı yumurtaları təhlükədə olan qağayı qayıqdakı insanlardan kömək istəyir, onun həyəcan və təşvişini sadə, duyğulu bir dillə ifadə edən müəllif uşaqlara mərhəmət, diqqət, qayğıkeşlik təlqin edir.

"Yaylaqda" hekayəsində Tofiq Mahmud Azərbaycan təbiətinin, dağların, şəfalı bulaqların, min bir dərdin dərmanı otların-çiçəklərin insan ömründə dəyərini göstərir. Yüzdən artıq yaşı olan, "azar-bezar görməyən" Şirəli babanın dedikləri də vətənin insan üçün əvəzsiz nemət olduğunu ifadə edir.

Həssas, qayğıkeş, cəsarətli olan məktəbli Davud yaylaqda keçirdiyi hər an dağ həyatına heyran olur. Tofiq Mahmud Davudun təbiətə - onun gözəlliyinə də heyran halını ustalıqla təsvir edir. Davud uşaq qəlbi ilə  dünyanın gözəlliklərini dərindən duyur, görür və yaşayır: "Havanın qaralmaqda olduğunu, nəhəng dağın dumanda itdiyini, dərənin yuxarı başında dayanmış çobanı gördü.

Nə qəribə mənzərə! Duman buğ kimi qalxır, çobanı tamamilə gizlətmək, öz qoynunda  itirmək istəyirdi. Davud dərəyə yaxınlaşdı. Duman elə bil dərədən qaynayıb çıxırdı". Ana təbiətin bu gözəlliyini bir uşağın dərindən, həssaslıqla müşahidə etməsi, onu "dərə elə bil ağ dənizdir" - deyə səciyyələndirməsi yazıçının sənətkarlıqla tapdığı priyomdur ki, bununla gənc nəslə yurdun hər qarışını, dağını, daşını sevdirmək,  qiymətini başa salmaq məqsədi daşıyır.

Kiçik bir hekayədə bir neçə hadisəni birləşdirib bir süjet ətrafında məharətlə qurub və bir günün ərzində Davuda yaşatmaq da yazıçının sənətkarlığından xəbər verir. "İgid çapar" hekayəsindəki kiçik çaparın qəhrəmanlığı, vətənpərvərliyi olduqca ibrətamizdir. Əfsanə adlandırdığı bu hekayədə yazıçı xalqının, elinin yolunda ölümü tərceh edən oğlanın şücaətini qələmə alır.

Uca dağların başında bir qalada azad bir oba yaşayır. Düşmənlər o qalanın yolunu tapmağa çalışırlar. Cəngəlliklər, qayalıqlar bu obanın yollarını bağlamışdı. Bu dağlarda at belində görünüb bir anda yoxa çıxan bir oğlandan xəbər tutan düşmənlər onun izinə düşür, sıldırımlı bir uçurumun dar cığırında onun yolunu kəsirlər.

Əllərindəki bıçaqla kiçik çaparı hədələyən düşmənlər, əgər obaya gedən yolu göstərsə, onu salamat buraxacaqlarını deyirlər. Balaca çaparın "yox"...yox!" - deyə dağlarda əks-səda verən səsindən vahimələnən düşmənlər onu tutmaq istəyəndə uşaq bir anda quş kimi özünü böyük və dərin uçuruma atır. Balaca igid çaparın elinə sədaqəti, şucaəti onları heyrətə salır.

 Həyatda yaşamanın ən ali niyyətini yaxşılıqla insanlara yaramağın ucalığını dərk etmək üçün uşaqlara təsir edəcək belə hekayələr Tofiq Mahmudun uşaq nəsrinin dəyərini göstərir. Onun əsərlərində ədalət, xeyirxahlıq, mərhəmət hissləri həm insanların, həm də heyvanların və quşların obrazlarına şamil olunur.  ("Meşəbəyi", "Soltantoyuğu", "Ədalətli fil", "Boz sərçənin nağılı" və s. hekayə-nağıllarında olduğu kimi)

Hekayələrdə uşaqların şüuruna təsir edəcək çox səmimi, sadə bir dillə söylənən yaxşılıqlardan sonra həyat gözəlləşir, insanlarla bərabər xeyirxahlıq edənlər özləri də sevinirlər. Susuzluqdan yanan kəndlərinə su çəkən Vəlinin dediyi kimi insan gərək həmişə axtarsın, heç nədən qorxmasın, gözəl-gözəl işlər görsün. Bu hekayədə də gəncliyi öyrənməyə, cəsarətə, xeyirxahlığa çağıran Tofiq Mahmud öz amalına sadiq bir sonluq verir.

Allah rəhmət eləsin!

(Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Hicran Nəsibovanın məqalələrindən istifadə edilmişdir).

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.04.2026)

Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Aprelin 1-dən yeni cərimə qüvvəyə minib. Belə ki, dövlət başçısının təsdiqlədiyi dəyişikliklərə əsasən, elektron siqaretlərlə bağlı fəaliyyətlərə görə məsuliyyət sərtləşdirilir. Qanuna görə, elektron siqaretlərin istifadəsi, idxalı, ixracı, istehsalı, satışı və satış məqsədilə saxlanmasına görə cərimələr tətbiq olunacaq.

Ətrafdakı insanların bununla bağlı təviş keçirdiyini duyunca mən də məsələylə bağlı araşdırma apardım və ilki olaraq rastıma Azad İstehlakçılar İctimai Birliyinin  (AİİB) elektron siqaret qadağası ilə bağlı bəyanatı çıxdı.

Bəyanatda deyilir:

“Ölkəmizdə 08.06.2001-ci ildə  “Tütün və tütün məmulatları haqqında” Azərbaycan  Respublikasının Qanunu qəbul olunmuş, bu müddət ərzində tütündən istifadənin daha da məhdudlaşdırılması üçün Qanunda bir neçə dəfə dəyişiklik aparılmış və son dəyişiklik 2026-cı ilin 1 fevral tarixində olmuşdur.

Qanunda olan son dəyişikliyə görə 2026-cı ilin 1 aprel tarixindən elektron siqaretlərin idxalı, ixracı, istehsalı, saxlanılması, topdan və pərakəndə satışı və istifadəsi qadağan edilib...”

Bəyanatı şərh etməsi üçün "Azad İstehlakçılar “İctimai Birliyinin sədri Eyyub Hüseynova müraciət etdik. O dedi:

"Qeyd etdiyimiz kimi bununla bağlı "Tütün və tütün məmulatı haqqında" qanuna müvafiq dəyişiklik edilmişdir. Eyni zamanda İnzibati Xətalar Məcəlləsinə qadağan edilmiş yerlərdə, küçələrdə və digər ictimai yerlərdə elektron siqaretlərin istifadəsinə görə otuz manat məbləğində cərimə əlavə olunmuşdur.

“Azad İstehlakçılar” İctimai Birliyinə(AİİB) qadağanın konkret olaraq hansı məhsullara şamil edildiyi barədə çoxsaylı müraciətlər və suallar ünvanlanır, bəzən cəriməni tətbiq etməyə səlahiyyəti olan  qurumların da bu məsələdə yanlışlığa yol verdiyi barədə müraciətlər olur. AİİB ölkəmizdə müvafiq qanun qəbul edildiyi zamandan başlayaraq istehlakçılar arasında tütündən istifadənin azaldılmasına dair geniş maarifləndirmə işi aparmış, daha təhlükəli filtrsiz  siqaret istehsal edən 4 müəssisənin fəaliyyətinin dayandırılmasına nail olmuş, adi və elektron siqaretlərin zərərli olduğu barədə müntəzəm maarifləndirmə aparmışdır".

Eyyub Hüseynovun sözlərinə görə, qanunda edilmiş  son dəyişikliklə əlaqədar tütün istifadəçisi olan istehlakçılar və qanunun icrasına nəzarəti həyata keçirən müvafiq dövlət qurumlarının nümayəndələri  bilməlidirlər ki, qadağa yalnız elektron siqaretlərə aiddir və qızdırılan tütün məmulatlarına şamil olunmur:

"Bu məhsullar qanunvericilikdə iki ayrı kateqoriya kimi müəyyən edilib.

"Tütün və tütün məmulatı haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanuna elektron siqaretləri qızdırılan tütün məmulatlarından ayırmaq məqsədilə iki maddə əlavə olunmuşdur:

1.0.4-1. qızdırılan tütün məmulatı – tütündən (tütün qarışığından) və onun istehsalında istifadə edilən qeyri-tütün komponentlərindən ibarət, alışdırılmadan və tütün tüstüsü əmələ gəlmədən qızdırılma prosesində yaranan nikotin tərkibli aerozolun tənəffüs yolu ilə insan orqanizminə daxil olması üçün nəzərdə tutulmuş məmulat. Qızdırılan tütün məmulatı elektron siqaret hesab edilmir.

1.0.4-2. elektron siqaret – qida məhsulları, tütün məhsulları, dərman vasitələri və tibbi cihazlar istisna olmaqla, nikotin tərkibli və ya nikotin tərkibi olmayan buxarın tənəffüs yolu ilə insan orqanizminə daxil olması üçün nəzərdə tutulmuş və müştük və digər komponentləri, o cümlədən kartrici və flakonu olan və ya olmayan cihaz vasitəsilə istifadə etmək üçün nəzərdə tutulmuş məhsul".

Həmçinin, E.Hüseynov vurğulayıb ki, elektron siqaretlərin flakonundan bir və ya bir neçə dəfə istifadə edilə bilər və ya onlar birdəfəlik kartriclərlə təkrar doldurula bilər:

"Beləliklə, elektron siqaret qadağası qızdırılan tütün məmulatlarına (məsələn, Terea) və onların cihazlarına (məsələn, IQOS) şamil olunmur. Eyni zamanda, öncə qeyd etdiyimiz kimi AİİB-ə qızdırılan tütün məmulatlarının "Tütün və tütün məmulatı haqqında" qanunla qadağan olunmayan yerlərdə istifadəsinə görə polis tərəfindən cərimə olunma halları ilə bağlı da məlumatlar daxil olur. Bildirilir ki, qızdırılan tütün məmulatları səhvən elektron siqaret hesab edilir və onun istifadəçiləri cərimə olunurlar. Bununla əlaqədar bir daha bəyan edirik ki, qızdırılan tütün məmulatlarından qanunla qadağan olunmamış yerlərdə istifadə heç bir hüquqi məsuliyyət yaratmır".

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Ömür də kino kimidir. Bu qədər filmə çəkilmək hər aktyora qismət olmur. Xalq artisti Muxtar Maniyev 157 filmə çəkilib.

Muxrat Maniyev 4 aprel 1935-ci ildə Bakıda doğulub. İlk təhsilini də şəhərin 199 saylı məktəbində alıb. Deyəsən, uşaqlıq illərində heç aktyor olmaq həvəsi də yox imiş. Neft-Kimya İnstitutunda mühəndis ixtisası alıb. Ancaq sonradan aktyorluq sənəti onu sanki ovsunlayır. Mühəndis diplomu aldıqdan sonra o, çox fikirləşmədən sənədlərini Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutuna təqdim edərək, ikinci təhsil ardınca gedib.

Muxtar Maniyevin kinoya gəlişi "Onu bağışlamaq olarmı?" filmi ilə başlayıb. Çox keçmədən ardınca "Koroğlu" filminə çəkilib. Kinorejissor Hüseyn Seyidzadə bu filmə aktyor axtarışı üçün instituta gələndə, Muxtarı elə ilk baxışdan gözü tutub və onu dəmirçi oğlu Polad rolunda çəkib. O vaxt Muxtar Maniyev hələ birinci kursda oxuyub. Bu möhtəşəm qəhrəmanlıq dastanında ona həvalə edilən Poladın obrazı haqqında o vaxt tənqidçilər də müsbət fikir söyləyiblər

Deyiblər ki, kinoya yeni nəfəs, yeni ampluada aktyor gəlib. Sonrakı illər bir-birinin ardınca "İnsan məskən salır", "O qızı tapın", "Bizim Cəbiş müəllim" filmlərində Muxtar çox uğurlu qəhrəmanları ekranda canlandırmaqla özünü təsdiq edib. "İnsan məskən salır" filmində (rej. A. Babayev) Muxtarın qəhrəmanı ekranda az görünsə də, filmin konflikti məhz onun üzərində qurulub. Hadisələr Neft Daşlarında cərəyan edir.

Filmin qəhrəmanı Ramizin yeni təyin edildiyi briqadanın əvvəlki başçısı qəzaya uğrayıb həlak olub. Amma iş yoldaşlarının o qədər məhəbbətini qazanıb ki, indi onlar Məcidin yerində başqasını görə bilmirlər. Doğrudur, biz onunla ünsiyyətdə olmasaq da, onun xəyal kimi görünən obrazı çox şeylər danışır və Muxtar Maniyev öz sənətkarlıq bacarığı ilə obrazı filmin əsas personajı kimi tamaşaçıya təqdim edə bilir.

Bir aktyor kimi M. Maniyevin konkret ampluası yoxdur, o müxtəlif xarakterli insanların obrazını ekranda uğurla yaradır. Onun qəhrəmanları bəzən fırıldaqçı, bəzən hadisələrə açıq gözlə baxmağı bacaran dəyərli insan, bəzən isə şux zarafatları ilə tamaşaçılara sevinc bəxş edən personajlardır. Onları birləşdirən isə Muxtar müəllimin istedadı və yaradıcı intellektidir. Muxtar Maniyev yaradıcılığı bizim kinematoqrafın böyük bir dövrü ilə bağlıdır.

Onun 60–70-ci illərdən başlanan yaradıcılıq yolu bu gün də inamla davam edir. Aktyorun bütün rollarını xatırlatmaq fikrindən uzağıq. Lakin bir məsələni xüsusi vurğulamaq lazımdır ki, 40 ildən artıq yaradıcılığı dövründə Muxtar müəllim milli kinomuz üçün qiymətli obrazlar yaradıb.

Bu qəhrəmanlar kinomuzda özünəməxsus yeri olan sənət nümunələridir. Azərbaycan kinosunu onsuz təsəvvür etmək çətindir. Doğrudan da, milli kinomuzun inkişafında Muxtar müəllim əvəzsiz xidmətlər göstərib. Onun rolları milli, xarakterlidir, əsl azərbaycanlılardır. Çox maraqlıdır ki, rejissorlar da ona elə bu tip rolları həvalə edirdilər. "Bəxt üzüyü"ndəki zırpı rolunu xatırlayırsınızmı? Yaxud, "Ölsəm…bağışla" filmindəki Seyidrza rolunu gözləriniz qarşısına gətirin.

Seyidrza müharibənin ağır illərində insanlara etdiyi zülmün, axır ki, nəticəsini görüb. Amma "Bəyin oğurlanması" filmindəki qonaq rolu daha canlı alınıb. Bu rolda biz onu komik qəhrəman kimi görürük və aydın hiss olunur ki, o həm də bu tip rolların gözəl ifaçısıdır. "Bakıda küləklər əsir", "Bizim Cəbiş müəllim", "Sizi dünyalar qədər sevirdim" və digər filmlərdə Muxtar müəllim müharibə dövrünün müxtəlif xarakterli insanlarının çox maraqlı obrazlarını ifa edə bilib.

Muxtar Maniyev məhsuldar çalışan sənətçilərdəndir. "Azərbaycanfilm" kinostudiyasının nəzdində fəaliyyət göstərən kinoaktyor teatr studiyasında çalışıb. Əvvəllər, demək olar ki, hər il bir-iki filmə çəkilib. "Mozalan" satirik kinojurnalının isə əksər bədii süjetlərində onun yaddaqalan rolları var

Filmoqrafiya

- Koroğlu (film, 1960)

- Qanlı zəmi (film, 1985)

- Qanun naminə (film, 1968)

- Köhnə bərə (film, 1984)

- Qara "Volqa" (film, 1994)

- Qərib cinlər diyarında (film, 1977)

- Qara gölün cəngavərləri (film, 1984)

- Qatır Məmməd (film, 1974)

- Qəzəlxan (film, 1991)

- Qızıl uçurum (film, 1980)

- Qorxma, mən səninləyəm

- Lətifə (film, 1989)

- Nə gözəldir bu dünya... (film, 1999)

- Nəsimi (film, 1973)

- Nizami (film, 1982)

- O qızı tapın (film, 1970)

- Od içində (film, 1978)

- Bizim Cəbiş müəllim (film, 1969)

- Bomba (film, 2005)

- Ömrün ilk saatı (film, 1973)

Mükafatları

1. Azərbaycan SSR əməkdar artisti

2. Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti

3. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü

Aktyorun ailə həyatına gəlincə, həyat yoldaşı Nəsibə ilə kinostudiyanın nəzdində açılmış aktyor kurslarında tanış olublar. Həmin kurslara Adil İsgəndərov rəhbərlik edirdi. Nəsibə isə burada aktyorluqdan təhsil alırmış. Muxtar Maniyev orada tələbələrə dərs deyən zaman Nəsibəni görüb bəyənir və onlar ailə qururlar.

Ailə qurandan sonra siqareti və içkini tərgidib. 81 il yaşayan aktyor fiziki cəhətdən çox güclü olub. Cavanlığında üzgüçülüklə, boksla, güləşlə məşğul olub. Mütaliə etməyi çox sevib. Moskvada çıxan bütün qəzet və jurnallara abunə olub.

Evlilikdən onların üç oğlu olub. Aktyor oğlanlarına qarşı çox diqqətli idi. Həftədə bir dəfə o, ailəsini Fəvvarələr meydanındakı "Nərgiz" kafesinə apararaq deyirmiş ki, uşaqlar çəngəl-bıçaqla rəftar etməyi öyrənsinlər, süfrə mədəniyyətinə bələd olsunlar.

Sənətini çox sevib, rolun böyük-kiçikliyinə baxmayıb. Amma xasiyyətcə ötkəm adam olub. Bəzən belə olub ki, onu filmə təsdiq ediblər, amma səhəri gün çəkmək istəməyiblər. Və ya baş rola təsdiq edib, ikinci dərəcəli rola çəkiblər.

Aktyor özü haqqında bunları söyləyib: “Mən fağır uşaq olmuşam, çəkilib bir kənarda dayanmışam, lazım olanda çağırıblar, gedib çəkilmişəm. Belə deyim də: əlimyandı məqamda yada düşmüşəm”.

Deyilənə görə çox kinsiz və kövrək adam olub. Yanında bir adam ağlayanda onun da gözləri dolurmuş.

Ömrünün kamillik dövründə o yenə də filmlərə çəkilib, tədbirlərdə iştirak edib, xatirələrini yazır və s. Deyir ki, imkanı olsa bir saat belə çəkiliş meydançasından aralı dayanmaz. Çünki insandan yalnız onun əməlləri yadigar qalır. Böyük sənətkar Muxtar Maniyev uzun illər ürək-qan dövranının pozulması və şəkər xəstəliyindən əziyyət çəkib.

 Vəziyyəti getdikcə pisləşən sənətkarın 2015-ci il 11 avqust tarixində sol ayağı, 2016-cı ilin mart ayının 15-də isə sağ ayağı Elmi Cərrahiyyə Mərkəzində amputasiya olunub.Vəziyyəti stabil olan aktyorun səhhəti 22 dekabrda yenidən pisləşib, səhər saatlarında vəfat edib.

Xanımı Nəsibə Maniyeva deyir: "Dünyasını da dekabrın 22-də dəyişdi. Oğlumuz Turalın toy günü dekabrın 22-də olub. 2015-ci il dekabrın 22-də Turalın toyunu etdik. Muxtarın vəziyyəti yaxşı deyildi. Allaha yalvarırdım ki, ona bir şey olmasın. Oğlunun toyunu görsün. Şükür ki, Allah möhlət verdi. Bir ildən sonra oğlunun toyunun birinci ildönümündə Muxtar vəfat elədi. Qismətə baxın ki, Muxtarın doğum günündə nəvəmiz dünyaya gəldi".

Sağlığında etdiyi vəsiyyətinə əsasən, Qala qəsəbəsində valideynlərinin yanında torpağa tapşırılıb. Bakının Yasamal rayonu Sovetski ərazisində bir neçə məhəlləyə Muxtar Maniyevin adı verilib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Kommunist Partiyasının dövründə dindən, Allahdan danışmaq yasaq olunmuşdu. Amma yaxınlarının dediyinə görə Xalq artisti ƏliZeynalovun dilindən Allah kəlməsi düşmürmüş. "Od gəlini" tamaşasında Elxan rolunu oynayırmış, "Allah yoxdur, mənəm Allah" monoloqunu deyəndə o, ürəyində tövbə edərək "Allah, keç günahımdan, məni bağışla" deyirmiş. Bu sözü sonralar həyat yoldaşı Mirvari xanım da təsdiq edib. Hətta Mirvari xanım bir dəfə ona deyibmiş ki, "Ay Əli, birdən tamaşa vaxtı, çaşıb ürəyində dediklərini yüksək səslə dilə gətirərsən"...

Əli Zeynalov 4 aprel (bəzi mənbələrdə 5 aprel) 1913-cü ildə Salyanda anadan olub. Atası Yusif Zeynalov ilk əlifba kitabının müəllifidir. Uzun illər pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olub. Əli Zeynalov da öz atasının yolunu davam etdirib. Pedaqoji təhsil alıb. Aktyorluğa marağı böyük olduğundan müxtəlif dərnəklərə üz tutub. 1928-ci ildə Biləsuvar kənd cavanlarının hazırladığı "Şeyda" tamaşasındakı baş rolu ilə çoxlarının rəğbətini qazanıb.

Bakı Pedaqoji və Teatr Texnikumlarını (1933) bitirdikdən sonra o, bir müddət Moskva teatrlarında istehsalat təcrübəsi keçib, geri döndükdən sonra Şəki Dövlət Dram Teatrında işləyib. İrəvan Tearında (1934–1935), Dram Teatrında (1945–1975) işləyib. Əli Zeynalovun uzun illər rejissor Tofiq Kazımovla fəal yaradıcılıq əlaqəsi ona gözəl sənət uğurları gətirib.

İlyas Əfəndiyevin "Sən həmişə mənimləsən" pyesində bu iki sənətkar – quruluşçu rejissor Tofiq Kazımov və Həsənzadə rolunun ifaçısı Əli Zeynalov böyük uğur əldə ediblər. Yumşaq tembrli gözəl səsə, aydın diksiyaya malik olan Əli Zeynalov bədii qiraət ustası kimi də tanınmışdı. İncəsənət İnstitutunda "səhnə danışığı" fənnindan dərs deyib.

Aktyorun ailə həyatı da enişli-yoxuşlu olub, hamar olmayıb.

1939-cu ildə İrəvan teatrında işləyən zaman Zəhrabəyim adlı qadınla ailə qurur. Bu evlilikdən onların bir qızı və oğlu dünyaya gəlir. Sonradan ailə Bakıya köçüb, İçərişəhərdə yaşamağa başlayır. Lakin, bir müddət sonra aktyorun həyat yoldaşı xərçəng xəstəliyinə tutulur və dünyasını dəyişir. "Eşq və intiqam" tamaşasında iştirak edərkən aktyor Qəmər obrazını canlandıran, tərəf müqabili aktrisa Mirvari Novruzova ilə rastlaşır. Bu rol aktrisanın səhnədə ilk rolu olur. Tamaşa zamanı aktrisa ilə Əli Zeynalov arasında isti münasibət yaranır. Həyat yoldaşını yenicə itirmiş Əli Zeynalovla aktrisa ailə qururlar.

Bu evlilik Mirvari xanmın da ikinci evliliyi olur. Onun da ilk evlilikdən iki övladı olur. Əli Zeynalovla evliliyindən isə onların Sədaqət adlı bir qızı dünyaya gəlir. Bu cütlük 40 il birlikdə ömür sürürlər.

Onlar yenicə ailə quran zaman Əli bəyin uşaqlarını anası saxlamaq istəsə də Mirvari xanım buna qəti etiraz edərək deyir: “Uşaqlar birlikdə böyüməlidirlər. Onlar qaynayıb, qarışmasalar, biz ailə ola bilmərik”.

Əli bəyin qızı sonradan deyəcəkdi ki, doğurdan da onlar mehriban ailə olmağı bacarıblar”.

Əli Zeynalov söhbətlərinin birində belə bir etiraf edir: "Mən xoşbəxtəm ki, sənətdə də, həyatda da qarşıma nəcib insanlar çıxdı. Tale məni Mirvari xanımla qoşalaşdırmasaydı, bəlkə də mən heç Əli Zeynalov olmazdım. Mənim bütün əziyyətlərimi, məişət qayğılarımı o çəkirdi. Səhnədəki əzəmətə fikir verməyin, məişətdə çox acizəm. Bu mənada xilaskarım xanımım olub. Halbuki Mirvari də öz sənətinin aşiqi idi".

Filmoqrafiya

1. Axşam konserti

2. Aygün

3. Babək

4. Bəxtiyar

5. Qaraca qız

6. Qara daşlar

7. Bir qalanın sirri

8. Qəribə əhvalat

9. Leyli və Məcnun

10. Bizim küçə

11. O olmasın bu olsun

12. Əmək və qızılgül

13. Dağlarda döyüş

14. Görüş

15. Poçt qutusu

16. Səhər

17. Telefonçu qız

18. Əsl dost

19. Ögey ana

20. Köhnə bərə

Mükafatları

- "Ermənistan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

- "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

- M. F. Axundov adına Azərbaycan SSR dövlət mükafatı

- Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fəxri fərmanı

Əli Zeynalov haqqında media zaman-zaman maraqlı faktlar paylaşıb. Onlardan bəzilərinə göz yetirək:

Mərhum yazıçı İlyas Əfəndiyevin "Sən həmişə mənimləsən" pyesində Həsənzadə rolunun ifası ilə Əli Zeynalov böyük uğur əldə edib. Bu tamaşada onunla ilk dəfə olaraq Amaliya Pənahova Nargilə obrazını səhnədə oynayıb. Həsənzadə obrazını ifa etdikdən sonra o, Xalq artisti adını alır.

Əli Zeynalov 25 bədii filmi valehedici, ifadəli səs tembri ilə səsləndirib. Mərhum aktyor milli kinomuzda 40-a yaxın filmdə çalışıb. O, “Səhər”, “Bir qalanın sirri”, “Xoşbəxtlik qayğıları”, “Kölgələr sürünür”, “Üzeyir Ömrü”, “Leyli və Məcnun” kimi filmlərdə koloritli obrazlar yaradıb. Tamaşaçılar onu ən çox “Bir qalanın sirri” filmindəki Simnar rolu ilə tanıyıblar.

Yumşaq, gözəl səsə, aydın diksiyaya malik оlan Əli Zeynalоv bədii qiraət ustası kimi də tanınıb. İncəsənət İnstitutunda "səhnə danışığı" fənnindən dərs deyib.

“Uzaq sahillərdə” əsəri əvvəllər teatr tamaşası kimi səhnəyə qoyulub. Əli Zeynalov tamaşada Mixaylo obrazını canlandırıb. İllər sonra "Uzaq sahillərdə" filmi ekranlaşanda Mehdi Hüseynzadə obrazını Nodar Şaşıqoğlu ifa edir. Amma onu Əli Zeynalov səsləndirir. Sonralar verdiyi müsahibələrdə Nodar Şaşıqoğlu Əli Zeynalovun onun obrazını səsləndirməsindən çox xoşbəxt olduğunu deyir. Bundan sonra Əli Zeynalov Nodar Şaşıqoğlu çəkilən bütün filmləri özü səsləndirib. Aktyorun heç vaxt dublyoru olmayıb. Bir dəfə tamaşaya iki saat qalmış üst dişi düşüb. Tez teatra xəbər verib ki, belə vəziyyətdə gəlib, tamaşanı oynaya bilmərəm. Həmin vaxt televiziya ilə elan verirlər ki, tamaşa bir neçə gündən sonra nümayiş olunacaq. Satılan bütün biletlər etibarlı hesab olunur.

Aktyor İrəvan teatrında işlədiyi üçün erməni dilini çox yaxşı bilib. Bir dəfə Ermənistana qastrol səfərinə gedəndə uşaqlarını da özü ilə aparıb. Yay ayı olduğundan aktyor dondurma almaq üçün qızını mehmanxananın qarşısına göndərir. Qızı erməni dilini bilmədiyinə görə, dondurma satana rus dilində müraciət edir. Bunu eşidən erməni kişi ona acıqlanıb deyir "Sən ermənisən, niyə öz dilində danışmırsan? Niyə istəyini rus dilində bildirirsən?” Səs-küyü eşidən Əli Zeynalov eyvana çıxıb erməni dilində erməniyə nə isə deyir. Dondurma satan kişi arabasını götürüb qaçır.

Plovu əllə yeməyi çox sevib. Deyirmiş ki, düyüyə qaşıq dəyməməlidir. Bir dəfə Salyanda bacısının yoldaşı ilə mərc edirlər. Bacısı turşu qovurmalı plov bişirir. Hərəsinin qarşısına bir kilo düyü tutumu olan bir bulud plov qoyur. Dincələ-dincələ bir kilo düyünü, qarası ilə birlikdə yeyir.

Əli Zeynalov kitab da yazıb, "İki ömrüm olsaydı…" kitabının müəllifidir. O, 1975-ci ildə səhnəni tərk etməsini belə açıqlayıb:

 "Bir gün teatrın direktoru məni yanına çağırıb dedi ki, "Vaqif" tamaşasını bərpa edirik. Götür Vaqifi yaz. — Nə? Ələsgər Ələkbərovdan, Kazım Ziyadan sonra mən – Vaqif? — Onda I pərdədə Vaqifi görməyə gələn kəndlilərdən birinin rolunu yaz. Bunu eşidəndən sonra otaqdan çıxıb truppa müdiri Qürbətin yanına gəldim, ondan bir qələm-kağız aldım, ərizə yazaraq teatrdan getdim. Mən belə teatrda işləyə bilməzdim."

Bütün həmkarları ilə yaxşı münasibətləri olan, dostcanlı, evcanlı insan Əli Zeynalov sonralar tənhalığa çəkilib özünə qapanır. Ailə üzvləri onun bu halını xəstəliyi ilə əlaqələndirirlər. Belə ki, aktyor bir neçə dəfə ard-arda infarkt keçirir. 1988-ci il yanvarın 4-də isə müalicə olunduğu xəstəxanada qəzet oxuduğu yerdə ürəktutmasından 75 yaşında dünyasını dəyişir.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.04.2026)

3 aprel 2026-cı il tarixində Qazaxıstan Respublikasının Xarici İşlər nazirinin müavini Alibek Bakayev Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunu ziyarət edərək təşkilatın prezidenti Aktotı Raimkulova ilə görüşüb.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalına Fonddan verilən məlumata görə, görüş zamanı Türk dünyasının ortaq mədəni irsinin qorunması və beynəlxalq müstəvidə təbliği istiqamətində əməkdaşlığın genişləndirilməsi məsələlərinə xüsusi diqqət yetirilib. Tərəflər Qazaxıstanın mədəni irsinin Fondun layihələrində daha geniş təmsil olunması, maddi mədəni nümunələrin qorunub saxlanılması və gələcək nəsillərə ötürülməsi üçün yeni mexanizmlərin yaradılmasını müzakirə ediblər. Həmçinin 2026-cı il üçün planlaşdırılan birgə təşəbbüslərin müasir texnologiyalardan istifadə edilməklə və daha praktiki nəticələrin əldə olunması hədəfi ilə həyata keçirilməsi məsələsi dəyərləndirilib.

Fondun prezidenti professor xanım Aktotı Raimkulova qeyd edib ki, Qazaxıstan Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun qurucu dövlətlərindən biri kimi təşkilatın fəaliyyətinə hər zaman böyük dəstək verir. O, Fondun türk xalqlarını birləşdirən ortaq dəyərlərin qorunması istiqamətindəki fəaliyyətinin Qazaxıstanla sıx əməkdaşlıq şəraitində davam edəcəyini vurğulayıb.

Cənab nazir Alibek Bakayev öz növbəsində səmimi qəbula görə təşəkkürünü bildirərək, Qazaxıstan Xarici İşlər Nazirliyinin Fondun həyata keçirdiyi proqramlara hər tərəfli dəstək verməyə hazır olduğunu diqqətə çatdırıb.

Sonda tərəflər qarşılıqlı maraq doğuran istiqamətlər üzrə əməkdaşlığın gələcək mərhələlərdə daha da dərinləşdirilməsinin vacibliyini vurğulayıb, ikitərəfli əlaqələrin davam etdirilməsinə hazır olduqlarını ifadə ediblər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.04.2026)

Adəm İsmayıl Bakuvi,

yazıçı, publisist, “Vəhdət” partiyasının sədri.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Bəzən bir insanın ölümü sadəcə, bir ömrün bitməsi olmur. Bəzən bir adamın gedişi millətin yaddaşında illərlə yaşayan işığın görünməzliyə çəkilməsidir. O işıq sönmür, sadəcə, əlçatmaz olur; insan ona toxuna bilmir, amma varlığını yenə də hiss edir. Rasim Balayevin gedişi də məhz belə hadisə idi. Bu, yalnız bir aktyorun həyatdan köçməsi deyildi. Bu, bir dövrün, bir nəfəsin, milli vüqarın, kişi sadəliyinin,  sənət əxlaqının səssizcə pərdə arxasına çəkilməsi idi.

30 mart günü Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrında yaşanan mənzərəni adi vida mərasimi adlandırmaq ədalətsizlik olardı. Orada sadəcə, bir sənətkarla deyil, bir yaddaşla, bir epoxa ilə, neçə-neçə nəslin daxilində yaşayan mənəvi obrazla vidalaşırdılar. Zal dolu idi, amma səs yox idi. Səhnənin ortasında qoyulmuş tabuta baxan hər kəs anlayırdı ki, orda sadəcə, cansız bədən deyil, Azərbaycan kinosunun bir zirvəsi, xalqın qəlbinə hopmuş bir sima, illərlə milli ekran yaddaşımızı diri saxlayan bir nəfəsdir. O artıq danışmırdı, amma hamı onunla danışırdı. Bu, ölümdən böyük mənzərə idi. Bu, susmuş insanın ətrafında danışan bir millətin görüntüsü idi. Yuxarı lojalardan baxanda zalda bir xalqın portretini  görmək olardı. Üç nəsil bir aradaydı. Yetmiş yaşını aşmış insanlar - onu öz dövrlərinin canlı nəfəsi kimi xatırlayanlar, onun səsini, baxışını, yerişini, içindəki qəribə mərdliyi həyatlarının yaddaş qatına çevirənlər. Qırx yaşdan yuxarı nəsil - Rasimin sənətini artıq sadəcə, kino hadisəsi kimi deyil, mənəvi ölçü kimi qavrayanlar. Bir də gənclər vardı. Bəzisinin əlində telefon görünürdü, bəzisi o anı yaddaşa köçürmək istəyirdi, amma bunun arxasında da eyni bir ağrı vardı. Bu çox qəribə və düşündürücü mənzərə idi: zaman dəyişmişdi, alətlər dəyişmişdi, baxışların forması dəyişmişdi, amma Rasim Balayevin yoxluğu qarşısında duyulan kədər, hüzn dəyişməmişdi.

O, üç nəslin ortaq sevgisinə, ortaq kədərinə, ortaq ehtiramına çevrilmişdi. O gün daha bir həqiqət tam aydın görünürdü: Rasim Balayev ölümü ilə də insanları birləşdirdi. Heç kim xüsusi çağırış etməmişdi, amma insanlar teatra yeyin addımlarla tələsirdilər, sanki doğma insanla vidalaşmağa gecikəcəklərindən qorxurdular. Elə bil Rasim müəllim son dəfə hamını bir yerə toplamışdı. Axı insanlar onu həmişə gözləyirdilər: gəlsin, bir söz desin, bir baxış atsın, gülümsəsin, zarafat eləsin, baməzə fikir bildirsin, ovqatı təzələsin. Onun varlığı məclisə işıq gətirirdi. O, sadəcə iştirakçı olmurdu, iştirak etdiyi mühitin ruhunu dəyişən adam idi. Amma bu dəfə hər şey başqa cür idi. Bu dəfə o, danışmırdı, gözləyirdi. Bu dəfə səssiz Rasim hamını öz yanına yığmışdı. Bu dəfə onun səsi eşidilmirdi, amma çağırışı duyulurdu. On beş dəqiqə davam edən alqışlar da bu çağırışın qarşısında bir xalqın vicdan səsi idi. O alqışlar mərasim etiketinin tələbi deyildi. O alqışlar bir millətin daimi etirafı idi. Sanki hamı demək istəyirdi: sən bizim üçün sadəcə böyük aktyor deyildin, sən bizim sevincimizin, kədərimizin, ekran yaddaşımızın, milli qürurumuzun, kişi obrazı ilə bağlı təsəvvürümüzün bir hissəsi idin. Füzuli meydanından başlayıb teatrın foyesinə, zalına, eyvanına qədər uzanan insan seli bunun bariz nümunəsi idi. Orada fəhlə də vardı, həkim də, alim də, millət vəkili də, nazir də. O gün insanlar arasında status yox idi, fərq yox idi, təbəqə yox idi. Hamı eyni sükutun içində idi. Hamı eyni ağrının içində dayanmışdı. Böyük adamların ən böyük gücü də elə budur: onlar ölümləri ilə belə fərqləri ləğv edib insanları bir ağrının, minnətdarlığın, səssizliyin ətrafında birləşdirə bilirlər.

O cansız bədənə baxanların içində bəzi baxışlar xüsusilə seçilirdi. Elə baxışlar vardı ki, orada söz yox idi, amma bütöv bir ömrün ağırlığı görünürdü. O baxışlarda insanın itirə-itirə yaşaması vardı. Çünki adam yaşlandıqca yalnız zaman keçmir, adamlar da gedir. Gənclikdə insan arzuları itirir, orta yaşda fürsətləri itirir, ömrün sonrakı çağlarında isə dostları itirir. Dost itkisi isə hər itkidən ağırdır. Çünki insan təkcə bir dostu itirmir, öz yaddaşının bir parçasını da itirir. O gün bəzi baxışlarda məhz bu ağrı vardı: sanki onlar bir sənətkarı yox, öz ömürlərinin bir hissəsini torpağa tapşırırdılar. Digər tərəfdə donub qalmış baxışlar vardı; sanki ətrafdakı səslər artıq o baxışlara çatmırdı. Xalq yazıçısı Anarın, görkəmli rejissorumuz Oqtay Mirqasımovun, sənət dostu, həmkarı, sevilən aktrisamız Şəfiqə Məmmədovanın baxışları... Onlar sanki bir vakuumun içində yalnız Rasimə baxır və onunla içlərində danışırdılar. Bu, sözsüz dialoqun ən ağır forması idi. Bəzən insanın dediyi yox, deyə bilmədiyi sözlər daha böyük olur. Bir kənarda axan göz yaşları isə təkcə şəxsi kədərin əlaməti deyildi. Orada yarımçıq qalan planlar, birgə keçən vaxtlar, sabaha saxlanılmış söhbətlər, yeni layihələrin arzusu, davam etməli olan ünsiyyətin qəfil qırılması vardı. İnsan bəzən itkinin nə demək olduğunu vida günündə daha aydın anlayır. Çünki itki yalnız keçmişi əlindən almır, gələcəyi də özüylə birgə aparır. İnsan bir adamı itirəndə onunla yaşadıqlarını yox, onunla yaşaya biləcəklərini də itirir. Rasim Balayevin gedişi də bu mənada çox ağır oldu. Onunla bağlı yalnız xatirələr qalmadı; onunla bağlı danışılmalı sözlər, qurulmalı planlar, davam etməli söhbətlər də yarımçıq qaldı. Bu yarımçıq qalmaq hissi hər kəsin daxilində bir başqa ağrı yaratdı.

Mənim üçün bu günün içində şəxsi yaddaş da susmurdu. İlk dəfə onu 1981-cı ildə Şamaxının Çarxan kəndində görmüşdüm. Yay idi. Süfrə arxasında oturmuşduq. O, artıq tanınmış sima idi, amma baxışlarında şöhrətin sərtliyi yox idi. Bir az utancaqlıq, bir az sadəlik, bir az da qəribə səmimiyyət vardı. Həmin gün mən ilk dəfə anladım ki, böyük adamı böyük edən təkcə ekran deyil. Bəzən insanın böyüklüyü onun çörək kəsdiyi süfrədə, salam verdiyi tərzdə, baxışında, adamla üzbəüz danışığında görünür. O gün mən aktyordan daha çox, insanı tanıdım. Sonralar yollarımız dəfələrlə kəsişdi - muğam məclislərində, şəxsi söhbətlərdə, sənət mühitində. Bir dəfə mənə doğma  müraciətlə "Babaoğlu" dedi. Bu söz təkcə adi söz deyildi. Burada istilik vardı, mənəvi yaxınlıq vardı, ocaq duyğusu vardı. O, məni Şeyx Əyyub babanın nəvəsi kimi çox sevirdi. Bu sevgi sadə bir münasibət deyildi. Bu, kökə, ocağa, mənəvi nəslə, ruhani yaddaşa hörmət idi. Mən də bunu həmişə mənəvi qiymət kimi yaşadım.

Rasim Balayevin böyüklüyünün mühüm cəhətlərindən biri onun torpağa bağlı olması idi. O, nə qədər böyük şöhrət qazansa da, torpaqdan qopmamışdı. Onda Şirvan elinin kişiliyinə məxsus bir təmkin, yığcamlıq, halallıq, isti münasibət vardı. Şirvan adamında qəribə xüsusiyyət olur: zahirdə sərt görünür, daxildə isə kövrək bir sədaqət, köhnə kişilik əxlaqı, ocaq təmizliyi daşıyır. Rasim müəllimdə də bu ruh yaşayırdı. Onun danışığında, yerişində, baxışında, zarafatında, hətta susqunluğunda belə, Şirvan elinin o dərin nəfəsi hiss olunurdu. O, böyük şəhərlərin, böyük salonların, böyük tədbirlərin adamı olsa da, daxilən el adamı olaraq qalırdı. Buna görə də xalq onu özündən sayırdı. O, süni deyildi. Onun varlığında torpaq qoxusu vardı. Bu torpaq qoxusu isə təkcə kənd və ya yurd xatirəsi deyil, mənəvi bütövlük demək idi. Onun yaratdığı obrazların gücü də məhz bu bütövlükdən doğurdu. Rasim Balayev rolu sadəcə oynayan aktyor deyildi. O, rolu özünə geyinmirdi, onun içinə girirdi. Böyük aktyor mətni əzbərləmir, taleyi mənimsəyir. Rasim Balayevin obrazları buna görə yadda qalırdı. Çünki o, qəhrəmanı zahirən canlandırmırdı, daxilən yaşayırdı. Onun baxışında rolun iç ağrısı görünürdü, səsində obrazın nəfəsi eşidilirdi, sükutunda belə, mənalar vardı. O, ekranda yalnız görünmürdü, orada yaşayırdı. Onun qəhrəmanlarında ağrı da olurdu, tənhalıq da, ləyaqət də, daxili qürur da, bəzən ilahi bir yanğı da. Bu, aktyorluğun texniki səviyyəsini aşan bir məsələdir. Bu, sənətkarın öz ruhundan obrazlara pay verməsi deməkdir. Xüsusilə, onun fəlsəfi və tarixi obrazları milli ekran tarixində ayrıca hadisədir. Belə rolları oynamaq üçün təkcə peşəkarlıq kifayət etmir. Tarixi şəxsiyyətin kostyumunu geyinmək olar, amma onun ruhunu daşımaq çox çətindir. Rasim Balayev bunu bacarırdı. O, surət yaratmırdı; mənəvi vəziyyət yaradırdı. Onun tarixi obrazlarında milli qürur hay-küylə yox, daxili vüqarla görünürdü. O, qışqırmadan da əzəmətli görünməyi bacarırdı. Onun qəhrəmanları büt heykəl deyildi; onlar nəfəs alan, düşünən, ağrı çəkən, amma sınmayan insanlardı. Məhz buna görə tamaşaçı ona sadəcə baxmırdı, onunla birgə yaşayırdı. Rasim Balayevin böyük sənətkarlığı da məhz bu məqamlarda idi: o, qəhrəmanı ekranda göstərmir, tamaşaçının daxilinə yerləşdirirdi. Mənə həmişə elə gəlib ki, onun bəzi obrazlarında mistik və sufi bir qat da hiss olunurdu. Bu, süni dini çalar deyildi. Bu, daxili hal idi. Sufi təfəkküründə "hal" deyilən bir məqam var: insan sözlə yox, varlığı ilə məna ötürür. Rasim müəllimin bəzi rollarında məhz bu hal görünürdü. O, mətni demirdi, özündə məna daşıyırdı. O, obrazın cismini yox, ruhunu göstərirdi. Bu səbəbdən onun yaratdığı simalar zaman keçdikcə köhnəlmirdi. Çünki böyük sənət yalnız tarixi danışmır, insanın əbədi suallarını oyadır. Onun obrazlarında bu suallar vardı: ləyaqət nədir, insan ağrı qarşısında necə dayanır, şöhrət fanilik qarşısında nə qədər güclüdür, insanın həqiqi böyüklüyü nədədir? O, bu sualları bir aktyor texnikası ilə yox, mənəvi daşıyıcılıqla ekrana gətirirdi.

Rasim Balayevin sənətinə dövlət səviyyəsində verilən dəyər də onun miqyasını göstərən mühüm cəhətlərdən biri idi. Ulu öndər Heydər Əliyevin sənət adamlarına xüsusi həssas münasibəti vardı və Rasim Balayev də bu diqqətin, bu qayğının içində özünəməxsus yer tuturdu. O, bu münasibətdən danışanda hiss olunurdu ki, bunu şəxsi üstünlük kimi yox, sənətinə verilən böyük qiymət kimi qəbul edir. Bu, onun xarakterindəki ləyaqətin başqa bir tərəfini açırdı. O anlayırdı ki, bu qiymət yalnız bir aktyora verilmir; bu qiymət milli ekrana, milli ruhu daşıyan sənətə verilir. Prezident İlham Əliyevlə görüşlərindən, ona göstərilən hörmətdən, Birinci vitse-prezident Mehriban xanımla söhbətlərindən danışanda da xüsusi ruh yüksəkliyi yaşayırdı. Amma bu ruh yüksəkliyi lovğalıq deyildi. Bu, əməyinə verilən qiymətdən doğan sakit qürur idi. Hiss olunurdu ki, o, öz adından çox, Azərbaycan mədəniyyətinə göstərilən ehtiramdan qürur duyur. Və bütün bu dövlət ehtiramının, bu şöhrətin, bu geniş sevgidən doğan təntənənin içində o yenə də dəyişməmişdi. Yenə sadə idi, baməzə idi, məclisə girəndə bir kəlmə ilə hamını güldürə bilən, ən ağır söhbətin içinə işıq qata bilən adam idi. Onun zarafatları ucuz gülüş yaratmırdı. O zarafatlarda ağıl da vardı, ürək də, həyatın acısını yüngülləşdirmək qüdrəti də. Rasim müəllimdə zarafat yüngüllük deyildi; bu, dərinliyin başqa bir ifadəsi idi. O, gülüş vasitəsilə adamları özünə yaxınlaşdırırdı. Elə buna görə də insanlar onun yalnız sənətini yox, söhbətini, zarafatını, baxışını, doğma danışıq tərzini də sevirdilər. Xəstəlik dövründə belə, bu xasiyyətini itirməməsi onun şəxsiyyətini daha da böyüdürdü. Xəstəxanada uzanmışdı, amma yenə zarafat edirdi. Bu, sadəcə, temperament deyildi, ağrı qarşısında ləyaqəti qorumaq idi. Bir dəfə həkim onun səs tellərindən biri ilə bağlı həqiqəti deyəndə çox sarsıldı. Dedi ki, axı məni xalq səsimlə tanıyır. Bu cümlə sadəcə bir peşəkarın narahatlığı deyildi, bu, bir sənətkarın taleyinə toxunan ağır daxili ağrı idi. Səs onun üçün danışıq vasitəsi deyildi; xalqla bağının mühüm hissəsi idi. Amma bu ağrının içində də özünü itirmədi. Hətta o ağır günlərdə də başqasını düşünürdü, qonağın çayını soruşurdu, yanında olanların halına diqqət edirdi. Böyük insanın əlaməti də budur: öz dərdinin ən dərin yerində belə, başqasını unutmur.

Hamımıza məlumdur ki, xalq artisti, sevilən aktyorumuz Şeyx Əbdül Mahmudbəyovun da səhhətində uzun müddətdir ki, problemlər yaranıb. Onu da bilirdim ki, bu iki sənətkar arasında azacıq inciklik yaranıb, düşünürdüm ki, onları mütləq görüşdürüm. Mən xəstəxanada Rasim Balayevi ziyarət edərkən, Şeyx Əbdül də başqa xəstəxanada müalicə alırdı. Rasim müəllimlə hal-əhval tutan kimi ilk sözü bu oldu: "Şeyx necədir?" Eyni sözləri Şeyx Əbdül də ona baş çəkəndə Rasim Balayev haqqında demişdi. Hiss edirdim ki, ikisi də bir-biri üçün darıxıb. Rasim Balayevin dünyadan köçməsi xəbərini eşidəndə içimdən dərin bir təəssüf hissi keçdi. Onları görüşdürə bilmədiyim üçün özümü bağışlaya bilmirəm.

Rasim müəllimi xəstəxana çarpayısında çarəsiz vəziyyətdə görəndə içimdən dərin bir ağrı hissi keçdi. Söhbətimiz zamanı mənə dedi ki, "görürsən də, indi bir tibb bacısına möhtac olmuşam. Sən demə, dünyada şan-şöhrət boş şey imiş, bu dünya fani dünyadır". O anlarda gözlərinin dərinliyində ölümün qaçılmazlığını dərk edən, onu mətanətlə qarşılayan bir insanın qüssəsini gördüm. Anladım ki, Rasim müəllim dünya ilə, dostları ilə vidalaşır.

Bir dəfə evində, böyük bir təklik içində çox səmimi bir söhbət etdik. O anlar mənim yaddaşımdan heç vaxt silinməyəcək. Həyatdan da danışdıq, dostluqdan da, insandan da, ağrıdan da, ləyaqətdən də. O söhbət iki adamın adi söhbəti deyildi. Bu, bir ürək söhbəti idi. Bəzi söhbətlər var ki, sonradan onları olduğu kimi danışmaq olmur. Çünki onlar söz yox, əmanət olur. O gün də belə idi. Mən bu gün də o söhbətin içində yaşayıram. İçimdə bir cümlə dolaşır: inşallah, cənnətdə davam edəcəyik o yarımçıq qalan söhbəti. Çünki bu dünya bəzi sözləri, mətləbləri yarımçıq qoyur... Rasim Balayev böyük aktyor idi, amma bu söz onu tam ifadə etmir. O, milli qürur idi. O, xalqın sevgisini qazanmış adam idi. O, sadəliklə böyüklüyün bir insanda birləşə bildiyini sübut edən nadir şəxsiyyətlərdən idi. O, medal, ad, şan-şöhrət ardınca qaçmırdı, görüntü yaratmırdı. O, kişi sözünün, ailə dəyərinin, dostluğun, sədaqətin, mənəviyyatın yanında idi. Buna görə də xalq onu təkcə alqışlamadı; onu sevdi, bağrında ona əbədi yer verdi. Xalqın sevgisini qazanmaq hər sənətkara nəsib olan xoşbəxtlik deyil. Rasim Balayev məhz belə xoşbəxt sənətkarlardan idi.

Hər dəfə ekranlarımızda "Nəsimi", "Babək", "Dədə Qorqud" filmləri göstəriləndə o, yenidən canlanacaq, bizim həmsöhbətimiz olacaq. Ekran cazibəsi baxımından həmişə təravətli, çağdaş ruhlu obrazları ilə bizi düşündürəcək, üzümüzə yeni-yeni məna qapıları açacaq. Azərbaycan milli kinosu həmişə Rasim Balayev orbiti ətrafında dövr edəcək. Çünki o, milli kinomuzun mənəvi sütunlarından idi. Bir ömür boyu Azərbaycan kinosunun ağır yükünü çiyinlərində daşıyan azman bir sənətkar idi.

Bu gün onun yoxluğu ilə barışmaq çətindir. Çünki nəhənglər gedəndə insan özünü bir az yetim kimi hiss edir. Böyük adamların varlığı, bir çox hallarda cəmiyyətə dayaq olur. Onlar gedəndə bu dayaq əskilir. Rasim müəllim də belə dayaq idi. Onun səsi, baxışı, zarafatı, sadəliyi, mərdliyi, Şirvan elinə məxsus təmkini, torpağa bağlılığı, sənət əxlaqı - bu komponentlərin hamısı onu küll halında müstəsna edirdi. Onunla ünsiyyət insanı daxilən zənginləşdirirdi. Və mən bu yazını onun haqqında ən ağrılı, amma ən səmimi etirafla bitirmək istəyirəm. Rasim müəllim, siz məni Şeyx Əyyub babanın nəvəsi kimi çox sevirdiniz. Bu sevgi mənim üçün adi münasibət deyildi, mənəvi qiymət idi. Mən sizin evinizdə, o böyük təklik içində, o səmimi söhbətdə sizi bir daha başqa cür tanıdım. O yarımçıq qalan söhbət həmişə mənimlədir. İnanıram ki, biz cənnətdə bu söhbəti davam edəcəyik. Çünki bu dünya bəzi sözləri, fikirləri yarımçıq qoyur, amma ruh onları tamamlayır. Və sizin ruhunuza ən uyğun cümlə ilə bu yazını bitirirəm:

Mən həmişə səninləyəm, Azərbaycanım!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)

İlhamə Məhəmmədqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Sumqayıt təmsilçisi

Sumqayıt Dövlət Dram Teatrında Azərbaycanın qəhrəmanlıq tarixində xüsusi yer tutan Aprel döyüşlərinin 10-cu ildönümü münasibətilə təşkil olunan “Zəfərə gedən yol – 10 il” adlı tədbir dərin ehtiram, qürur və vətənpərvərlik ruhu ilə yadda qaldı.

Tədbir Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi və Şəhid Analarına Dəstək İctimai Birliyinin birgə təşkilatçılığı ilə həyata keçirildi.

Tədbir şəhidlərin əziz xatirəsinin bir dəqiqəlik sükutla yad edilməsi ilə başladı. Ardınca Azərbaycan Respublikasının Dövlət Himni səsləndirildi. Aparıcı Azərbaycanın Əməkdar artisti, Sumqayıt Dövlət Dram Teatrının aktyoru Cəlal Məmmədovun təsirli giriş nitqi tədbirin emosional tonunu müəyyənləşdirdi.

Şəhidlərə həsr olunmuş videoçarx iştirakçılara qəhrəmanlıq salnaməmizi bir daha xatırlatdı. Tədbirdə rəsmi qonaqlar – Sumqayıt Şəhər İcra Hakimiyyətinin məsul əməkdaşı Fərman Kazımov, millət vəkilləri Elnarə Akimova və Rizvan Nəbiyev çıxış edərək Aprel döyüşlərinin əhəmiyyətindən, şəhidlərimizin qəhrəmanlığından bəhs etdilər. Həmçinin, Şəhid Analarına Dəstək İctimai Birliyinin sədri Ceyran Həsənova və Aprel döyüşlərinin iştirakçısı, qazi Əhliyyət Mehdiyev də çıxış edərək xatirələrini bölüşdülər.

Tədbirin bədii hissəsi zəngin proqramı ilə seçildi və hər çıxış tamaşaçılara duyğulu anlar yaşatdı. Sumqayıt şəhər 23 saylı Texniki Fənlər Təmayüllü Liseyin xor kollektivi tədbirə xüsusi ahəng qatdı. Ardınca Sumqayıt Dövlət Dram Teatrının aktyoru Habil Xanlarov tərəfindən səsləndirilən şeir vətən sevgisini və şəhidlərə olan ehtiramı poetik dillə ifadə etdi.

Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının solisti Fəhmin Şəhyar ifa etdiyi “Azərbaycan əsgəri” mahnısı ilə zalda böyük coşqu yaratdı. “Şahinlər” rəqs qrupunun çıxışı isə qəhrəmanlıq ruhunu səhnəyə daşıdı. Kompozisiyanın müəllifi Vüqar Cəfərovun yanaşması tədbirə fərqli bədii çalar qatdı.

IX Muğam müsabiqəsinin finalçısı Yusif Cəfərbəylinin “Qarabağ” ifası milli ruhu daha da yüksəltdi. Daha sonra “Dərviş” qrupu “Xudayar” təsnifi ilə çıxış etdi. Qiraətçilər Ümüd Abbas Nihani, Kamran Muradlı və xanəndə Zeynal Əhmədovun ifaları tamaşaçılara unudulmaz anlar yaşatdı.

Gənc müğənni Əli Əliyevin ifa etdiyi “Azərbaycan” mahnısı tədbirin emosional zirvələrindən biri oldu. Səhnədə nümayiş olunan “Medalyon” tamaşası Ümüd Abbasın quruluşunda təqdim edilərək tamaşaçılara dərin təsir bağışladı. Sumqayıt Dövlət Dram Teatrının aktyorları Şəmistan Süleymanlı, Emil Həmidov, Ramazan Xanlarov və aktrisalar Məryəm Hüseynli, Nəzrin Qurbanovanın ifaları xüsusi alqışlarla qarşılandı.

Sonda Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının solisti Gülzar Fərəcovanın “Qarabağ şikəstəsi” ifası tədbirə möhtəşəm final verdi.

Tədbirin ssenari müəllifi Cosmo Art Agentliyinin meneceri, ssenarist, filoloq və yazar Pəri Mehman, rejissoru isə Sumqayıt Dövlət Dram Teatrının quruluşçu rejissoru Ümüd Abbas idi.

Tədbirin yüksək səviyyədə təşkilində Şəhid Analarına Dəstək İctimai Birliyinin sədri Ceyran Həsənova, Abşeron-Xızı Regional Mədəniyyət İdarəsi, Sumqayıt Dövlət Dram Teatrının direktoru Samir Şəfiyev və teatrın kollektivi mühüm rol oynamış, onların əməyi xüsusi təşəkkürə layiqdir.

“Zəfərə gedən yol – 10 il” tədbiri bir daha sübut etdi ki, Azərbaycan xalqı öz qəhrəmanlarını unutmur, onların xatirəsini daim uca tutur. Bu cür tədbirlər həm keçmişə ehtiram, həm də gələcək nəsillərə vətənpərvərlik ruhunun aşılanması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)

Murad Vəlixanov, “Ədəbiyyat və İncəsənət” 

Hər nə qədər o dövrdə anadan olmasam və o çətinlikləri yaşamasam belə, qazi soyundan gələn biri olaraq müharibənin, ata-baba yurdundan zorla qovulmağın yaşatdığı çətinliklərin şahidi olmuşam və bu gün ata-baba yurduna qayıdan insanların çöhrəsində yaranan sevinc və qürurun, bir-birinə qarışdığı göz yaşlarının nə demək olduğunu başa düşürəm.

Aprel ayının 3-də  Kəlbəcər rayonunun işğalının 33-cü ildönümü idi. 2020-ci ilin sentyabr ayında ermənilərin boynuna endirdiyimiz ədalət qılıncının sayəsində bu ləkəni alnımızdan təmizlədik. Artıq Kəlbəcərin işğalından 33 il keçməsini deyil, işğaldan azad olmasının 5 illiyini qeyd edirdik.

Qarabağı azad görmək üçün canını, qanını fəda edən şəhidlərimizin ruhu həmin gün şad idi.  Bu gün məhz Kəlbəcər haqqında danışmaq qərarına gəldim.

Kəlbəcər 8 avqust 1930-cu ildə inzibati rayon statusu almışdır. Və təsəvvür edin ki, ərazisinə görə, Azərbaycanın ən böyük inzibati rayonu hesab edilir.

1993-cü il aprelin 3-də Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdir. 10 noyabr 2020-ci ildə üçtərəfli bəyanətə uyğun olaraq 25 noyabrda Ermənistan Silahlı Birləşmələri Kəlbəcər rayonunu boşaldıb Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinə təhvil vermişdir. Rayonun 1 şəhəri - Kəlbəcər şəhəri, 1 qəsəbəsi -  İstisu qəsəbəsi və 127 kəndi Abdullauşağı, Ağbulaq, Ağcakənd, Ağdaban, Ağdaş, Ağqaya, Ağyataq, Alaqaya, Alçalı, Alıbəyli, Alırzalar, Allıkənd, Almalıq, Alolar, Armudlu, Aşağı Ayrım, Aşağı Qaraçanlı, Aşağı Şurtan, Babaşlar, Bağırlı, Bağırsaq, Bağlıpəyə, Barmaqbinə, Baş Qaraçanlı, Başkənd, Başlıbel, Bəzirxana, Birinci Milli, Boyaqlı, Bozlu, Böyükdüz, Böyürbinə, Cəmilli, Comərd, Çaykənd, Çayqovuşan, Çəpli, Çıraq, Çobangərəhməz, Çopurlu, Çorman, Çovdar, Dalqılınclı, Daşbulaq, Dəmirçidam, Dərəqışlaq, Əsrik, Fətallar, Göydərə, Güneypəyə, Günəşqaya, Günəşli, Hacıdünyamalılar, Hacıkənd, Həsənlər, Hopurlu, Xallanlı, Xoləzəy, İkinci Milli, İlyaslar, İmanbinəsi, İstibulaq, Kaha, Keçiliqaya, Keşdək, Kəndyeri, Kilsə, Kilsəli, Qalaboyun, Qamışlı, Qanlıkənd, Qaragüney, Qaraxançallı, Qasımbinəsi, Qasımlar, Qazıxanlı, Qılınclı, Quzeyçirkin, Laçın, Lev, Məmmədsəfi, Məmməduşağı, Mərcimək, Mişni, Mollabayramlı, Moz, Mozqaraçanlı, Nadirxanlı, Nəbilər, Nəcəfalı, Orta Qaraçanlı, Orta Şurtan, Oruclu, Otaqlı, Otqışlaq, Pirilər, Rəhimli, Sarıdaş, Seyidlər, Soyuqbulaq, Susuzluq, Şahkərəm, Şaplar, Şeyinli, Tağılar, Taxtabaşı, Tatlar, Təkdam, Təkəqaya, Təzəkənd, Tirkeşəvənd, Tövlədərə, Üçüncü Milli, Vəng, Yanşaq, Yanşaqbinə, Yellicə, Yenikənd, Yuxarı Ayrım, Yuxarı Şurtan, Zağalar, Zallar, Zar, Zərqulu, Zəylik, Zivel, Zülfüqarlı Azərbaycana qaytarılıb.

Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin 13 oktyabr 1992-ci il tarixli Qərarı ilə Ağdərə rayonu ləğv edilərkən həmin rayonun 24 kəndi Kəlbəcər rayonunun tərkibinə verilmişdir. Həmin kəndlərdən 2-si Kərəmli və Narınclar kəndləri 25 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycana qaytarılıb. Yerdə qalan 22 kənd isə Bazarkənd, Çapar, Çərəktar, Çıldıran, Çormanlı, Damğalı, Dəvədaşı, Dovşanlı, Hayad, Heyvalı, Həsənriz, İmarət Qərvənd, Kolatağ, Qızılqaya, Qozlu, Qozlukörpü, Mehmana, Şahmansurlu, Vəngli, Yayıcı, Yuxarı Oratağ, Zardaxaç 19 sentyabr 2023-cü ildə aparılan lokal xarakterli antiterror əməliyyatları nəticəsində Azərbaycanın suverenliyinə keçmişdir.

Hər il noyabrın 25-i Kəlbəcər günü kimi qeyd olunur.

15 noyabr 2020-ci ildə Kəlbəcər rayonu işğaldan azad edildi. Bəyanata əsasən 15 noyabr tarixində təhvil verilməsi qərarlaşdırılsa da Ermənistan tərəfinin Rusiya vasitəsilə Azərbaycandan xahişi ilə bu müddət 25 noyabr tarixinə qədər uzadılmışdır.

Nəhayət 25 noyabr 2020-ci ildə noyabr ayının 10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanata əsasən Kəlbəcər rayonu işğaldan azad edilmiş, Azərbaycan Respublikasının Silahlı Qüvvələri rayona daxil olmuş və nəzarəti ələ almışdır.

Tarixi

"Kəlbəcər" toponiminin mənşəyi qədim türk dilində (oykonimin ilkin forması Kevliçer kimi qəbul edilib) "çay üstündə qala" deməkdir. Kevli "çayın üstü", çer/car "qala" mənasını verir. Yaşayış məntəqəsinin yerləşdiyi qayada Tərtərçay çayı boyunca cərgə ilə düzülmüş qədim süni mağaralar mövcuddur. Buna görə də mütəxəssislər toponimi kevil/kəvl və qədim türk dillərindəki cər (qaya, yarğan) komponentləri ilə əlaqələndirirlər.

Kəlbəcərdəki oronomik toponimlərin hamısı türk mənşəlidir. Bir sıra qədim türk tayfalarının adı bu gün də bu toponimlərdə yaşayır.

Kəlbəcər ən qədim insan məskənlərindən biridir. Bu ərazidə ibtidai insanın təşəkkül tapması və formalaşması dördüncü geoloji dövrlə bağlıdır. Bu dövr isə 4 milyon ildən artıq bir tarix deməkdir. Kəlbəcərdəki mağara düşərgələrində aparılmış arxeoloji tədqiqatlar sübut edir ki, ibtidai insan icmasının ilk əmək alətləri həm də bu yerlərdə yaradılıb.

Kəlbəcər ərazisində 30 min ildən çox tarixi olan qədim yaşayış məskənləri, 6 min il yaşı olan qaya təsvirləri, çöp şəkilli qədim türk əlifbası nümunələri aşkar edilib. Buradakı daş abidələr Şimali Azərbaycanda erkən dövr atəşpərəstliyin, xristianlığın, VII əsrdən isə İslamın yayıldığı dövrlərdə yaradılıb.

Kəlbəcərdə "Türk qəbiristanlığı" adı ilə tanınan bir neçə qədim məzarlıq var. Bunların ən böyüyü Alıbəyli, Kəlbəcər, Zar və b. kəndlərin ərazisindədir. Qəbirstanlıqlar müxtəlif əsrlərdə yaradılmış, forma və ölçüləri ilə bir–birindən fərqlənən at, qoç, sandıq qəbirüstü fiqurlar, başdaşı və günbəzlərlə zəngindir.

İlk insan məskəni

1936 kvadrat kilometr ərazisi, 60 min əhalisi, 128 kəndi olan Kəlbəcər rayonu böyük tarixi keçmişi, zəngin mədəniyyəti, qədim tarixi abidələri ilə seçilir. Erməni vandalları buranı işğal etdikdən sonra tarixi abidələrin əksəriyyətini məhv ediblər. Dağıdılmış mədəni abidələr — Vəng kəndi ərazisində Alban məbədi, Çərəkdar kəndində Həsən Cəlal kilsəsi, Qanlıkənd ərazisində Lök qalası, Qaraçanlı kəndinə Uluxan qalası, Tərtər çayının Bulanıq çayı ilə qovşağında yerləşən Alban kilsəsi, Qalaboynu kəndində Qalaboynu qalası, Comərd kəndində Comərd qalası, Camışlı kəndində Keşikçi qalası, Kəlbəcər şəhərində məscid, Başlıbel kəndində məscid, Otaqlı kəndində məscid, Soyuqbulaq kəndində Tərtər çayı üzərindəki Tağlıdaş körpüsü, Kəlbəcər Tarix–diyarşünaslıq muzeyi, Aşıq Şəmşir adına mədəniyyət evi, Söyüdlü yaylağında Seyid Əsədullanın ziyarətgahı.

Kəlbəcərdə Zar açıq düşərgəsində aparılan arxeoloji tədqiqatlarda sübut olunub ki, ibtidai insan sürü icmasının ilk əmək alətləri (daşdan) meydana gəlib. Eramızdan əvvəl IV minilliyin sonu–III minillik Tunc dövrü və ya Kür–Araz mədəniyyəti adlanır. Bu mədəniyyətin əsas təşəkkül və yayılma sahəsi Kür–Araz ovalığıdır. Bu dövrdə əhalinin həyatında əkinçiliklə yanaşı maldarlıq da böyük rol oynayıb və dağlıq ərazilərdə də yaşayışa ehtiyac yaranıb. Yeni heyvan növlərinin əhliləşdirilməsi, xüsusilə də təsərrüfatda atdan istifadə olunması böyük əhəmiyyət kəsb edir. Kür–araz mədəniyyətinin son inkişaf mərhələsində artıq Azərbaycanın bütün dağlıq zonalarında (Xoşbulaq kurqanları və Xoləzək (Kəlbəcər), İstisu yaylaqlarında yaşayış məskənləri) məskunlaşma başa çatıb. Orta tunc dövrü Azərbaycanda qədim incəsənətin çiçəklənmə mərhələsidir. Saxsı qablar üzərində çəkilmiş naxışlar bunu bir daha təsdiqləyir. Qobustan (Böyükdaş, Yazılıtəpə), Gəlinqaya və Kəlbəcərin digər ərazilərində (Qoçdaşda) qayaüstü rəsmlərdə heyvanat aləmi, məişət və ov səhnələri, əyləncə və Magiya (şamanlıq) təsvir olunub. Kəlbəcər də qədim insan məskənlərindən biri olub. Burada ilk məskən salan albanların izləri də, onun qayaüstü təsvirlərində və küp qəbirlərində son illərə kimi, ermənilər bu müqəddəs yerləri tapdaq altına alana qədər, qalmaqda idi. Kəlbəcər antik dövrün abidəsi kimi də maraqlı ərazidir. Rayonun "Qaragöl" və "Zalxa gölləri" sahillərində, "Ayıçınqıllı" və "Pəriçınqıllı" dağlarında qayalarda həkk edilmiş təsvirlər 1968-ci ildən öyrənilməyə başlanılıb. 1976-cı ildə Kəlbəcər qaya təsvirlərinin yerləşdiyi ərazinin yaxınlığında Azərbaycanda ilk dəfə olaraq yaşayış yeri aşkar edilib. Burada diametri təqribən 20 metr olan dairəvi tikili qalığı üzə çıxarılıb. Mürəkkəb quruluşlu bu tikilinin divarları (qalınlığı 2 metrə qədər) qaya parçalarından və çay daşlarından hörüldüyü bir daha bizə əsas verir deyək ki, bura ilk insan məskəni olub. Çünki o cür nəhəng qaya parçalarını sonrakı nəsil çətin ki, yerindən tərpədə bilsin. Həmin yaşayış yerlərində o dövrə aid, yəni b.e.ə. III minilliyə dair gil qab qırıqları, dən daşları, dəvəgözü və çaxmaqdaşından hazırlanmış bıçaqlar, ox ucluqları və s. də tapılıb. Burada aşkar edilmiş qaya təsvirləri ilə bir dövrdə (Tunc dövrü) yaşayış yerli tayfaların iqtisadi, sosial və mədəni həyatı haqqında təsəvvür yaranır.

Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilməsi

Kəlbəcər 1993-cü ilin aprel ayının 3-dən Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 

1993-cü il mart ayının 23-dən aprel ayının 3-dək 10 gündan çox gedən gərgin döyüşlərdə 701 saylı hərbi hissə, Kəlbəcər könüllüləri və helikopterçilər özlərindən 15 qat üstün olan düşmən qüvvələri ilə mühasirə şəraitində vuruşaraq 450 nəfərdən çox döyüşçü itki vermiş və mühasirədə olan 60 min Kəlbəcərlinin təxliyyəsinə nail olmuşdu. Döyüşdə həlak olmuş qəhrəmanlarımız Kəlbəcər torpağında yatır.

Kəlbəcərin işğalından sonra 3205 saylı iclasda BMT Təhlükəsizlik Şurası 822 saylı Qətnamə qəbul edib. Qətnamədə bütün işğalçı qüvvələrin Kəlbəcər və Azərbaycanın digər işğal olunmuş rayonlarından dərhal çıxarılması tələb olunur, lakin həmin qətnamədən irəli gələn hər hansı öhdəlik yerinə yetirilmədi.

Kəlbəcər rayonunun əhalisi Azərbaycan Respublikasının 56 rayon və şəhərinin 707 yaşayış məntəqəsində qaçqınlıq şəraitində yaşayır. Kəlbəcər rayonu ərazisində qalmış 13.000-dək fərdi mənzil, 37.852 ha meşə sahəsi işğal dövründə talan olunub. BMT-nin və ATƏT-in prinsiplərinə zidd olaraq 1999-cu ildən Kəlbəcər rayonu ərazisində ermənilərin məskunlaşdırılmasına başlanılmışdı.

1993-cü ilin qiymətlərinə görə Kəlbəcərin xalq təsərrüfatına 703 milyard 528 milyon rubl ziyan vurulmuşdur. İşğal nəticəsində Kəlbəcərdən 53.340 nəfər adam qovulmuş, 50 dinc əhali öldürülmüş, 20 nəfər isə əsir götürülmüş və itkin düşmüşdür.

Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən azad edilməsi

Qeyd etdiyimiz kimi, 15 noyabr 2020-ci ildə Kəlbəcər rayonu işğaldan azad edildi. Bəyanata əsasən 15 noyabr tarixində təhvil verilməsi qərarlaşdırılsa da Ermənistan tərəfinin Rusiya vasitəsilə Azərbaycandan xahişi ilə bu müddət 25 noyabr tarixinə qədər uzadılmışdır. Buna səbəb olaraq isə ərazi relyefinin mürəkkəb olması, ərazinin böyüklüyü və humanizm göstərilmişdir.

Məğlubiyyətlə barışa bilməyən erməni əhalisi bölgədə Azərbaycana qarşı ekoloji terror fəaliyyətləri həyata keçirmişdir. Ərazini tərk edən ermənilər evləri ilə yanaşı meşələri də yandırmışdır.

Nəhayət 25 noyabr 2020-ci ildə noyabr ayının 10-da imzalanmış üçtərəfli Bəyanata əsasən Kəlbəcər rayonu işğaldan azad edilmiş, Azərbaycan Respublikasının Silahlı Qüvvələri rayona daxil olmuş və nəzarəti ələ almışdır.

Relyefi

Kəlbəcər Azərbaycanın ən yüksək dağ rayonudur. Ən hündür zirvələri Camışdağ dağındakı zirvə (3724 m) və Dəlidağdır (3616 m). Ərazinin çox hissəsi meşəlikdir. Kəlbəcər qərbdə Ermənistan Respublikası, şimalda Daşkəsən, Göy–Göl, Goranboy, şimali–şərqdə Tərtər, şərqdə Ağdam, Xocalı, cənubda Laçın rayonları ilə həmsərhəddir. Kəlbəcər rayonu faydalı qazıntılarla, o cümlədən qızıl, xrom yataqları ilə zəngindir. Sənaye əhəmiyyəti olan civə ehtiyatları Kəlbəcər rayonundakı Şorbulaq və Ağyataqda yerləşir. Alagöllər, Qaragöl, Zalxa gölü və s. gölləri var. Rayonda əsasən çimli dağ–çəmən və qonur dağ–meşə torpaqları yayılmışdır. Meşələrin ümumi sahəsi 30 min hektara yaxındır.

Coğrafi mövqeyi

Murovdağ (Gamışdağ 3724 m, Böyük Hinaldağ d. 3367m), Şərqi Göyçə, Mıxtökən, Qarabağ silsilələrinin və Qarabağ Vulkanik yaylasının (Dəlidağ d. 3616m) bir hissəsi rayonun ərazisində qərarlaşıb. Qıpçaq aşırımı, Ağababa dağı, Ayıçınqılı, Buzluq dağı, Çilət, Çilgəz, Dikpilləkən, Egeryurd, Gömürdağ, Xocayurd, İlandağ, Keçəldağ, Ketidağ, Kilsəlidağ, Qırxqız dağı, Qoçdağ, Qonqurdağ, Laçın dağı, Məmmədvəli dağı, Oyuqludağ, Rumbahar, Sağsağan, Sarıbulaq, Sarımsaqlı, Siçanlıdağ, Suzluq, Timarri, Yüzbulaq zirvələri də yerləşir. Yura, Təbaşir, Paleogen, Neogen və Antropogenin çökmə, vulkonogen çökmə və vulkan mənşəli süxurlarına Kəlbəcər ərazisində rast gəlinir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.04.2026)