İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

İki xalqın – həm azərbaycanlıların, həm özbəklərin mənəvi xəzinəsinə ərməğan etmiş bir şəxsin - Məqsud Şeyxzadənin bu gün anım günüdür. 59 il öncə bu işıqlı dünyaya əlvida deyib o.

Məqsud Şeyxzadə 1908-ci il noyabr ayının 7-də Yelizavetpol quberniyasına daxil olan Ağdaş kəndində dünyaya gəlib. O, ilk təhsilini Ağdaşda "Rüşdiyyə" məktəbində alıb. Şair 1966-cı ildə azərbaycanlı ədəbiyyatçı Cəmil Məhərrəmliyə yazdığı məktubunda ilk müəlliminin Muxtar Əfəndizadə olduğunu bildirib.

 Azərbaycan yazıçısı və ictimai xadim Nəriman Nərimanov 1918-ci ildə Ağdaşda ezamiyyətdə olarkən təşkil edilən bir tədbirdə 10 yaşlı Məqsud öz şeirini səsləndirib. Bu hadisə Nəriman Nərimanovun diqqətini cəlb edib və onun təşəbbüsü ilə “Kommunist” qəzetinin 1921-ci il 21 dekabr tarixli sayında 13 yaşlı Məqsudun üç şeiri dərc olunub.

Şeyxzadə, təhsilini davam etdirmək üçün 1921-ci ildə Ağdaşdan Bakıya gələrək Darülmüəllimində oxumağa başlayıb. Bu illərdə Darülmüəllimində məşhur şair və yazıçılar, məsələn, Abdulla Şaiq və Hüseyn Cavid müəllim kimi şəxslər dərs deyiblər.  Məqsud Şeyxzadə də məhz bu şəxslərdən dərs dinləyib.

Bu dərslər onun millət, ədəbiyyat və türkçülüklə bağlı fikirlərini formalaşdırıb. Şeyxzadə, 1925-ci ildə Darülmüəllimini bitirdikdənp sonra Azərbaycan Maarif Komissarlığı tərəfindən Dərbənd şəhərinə müəllim olaraq təyin edilib. Onun buraya təyin edilməsi təsadüfi olmayıb. Bunu səbəbi Dağıstan əhalisinin mühüm bir hissəsini azərbaycanlıların təşkil etməsi olub.

Dərbənd, Tabasaran, Samur, Buynak və Hacıtərxan kimi şəhərlərdə müəllimlərə böyük ehtiyac olub. Buna görə də Azərbaycan hökuməti, bu muxtar bölgənin razılığı ilə Bakıdakı məktəblərdən məzun olan gəncləri Dağıstana göndərib. Məqsəud Şeyxzadə, Dərbənd şəhərindəki ilk məktəblərdən birində türk dili və ədəbiyyatı dərsləri tədris edir.

Şeyxzadə yaradıcılığında Türkiyə ədəbiyyatının təsiri də özünü göstərib. Şair "Azərbaycan", "Çeçenlər", "İnquşlar", "Osetinlər", "Kabardinlər", "İranlılar", "Əfqanıstanın istiqlalı" kimi şeirlərlə yanaşı, ingilis müstəmləkəçiliyinə qarşı mübarizə aparan türk xalqına həsr olunan, "Türkiyə qəhrəmanı Kamal yoldaş" adlı şeirini yazıb.

Şeyxzadənin yalnız Türkiyə haqqında yazdığı "İkinci marş", "Üçüncü marş", "Beşinci marş" kimi şeirləri ilə yanaşı, eləcə də ana vətəninə ithaf etdiyi əsərlərində də Türkiyə ədəbiyyatının təsiri hiss olunmaqdadır. Məsələn, onun "Azərbaycan" şeiri, Namiq Kamalın "Vətən Şərqisi" şeirinin "Əməlimiz, əfqərimiz iqbali-vətəndir; Sərhədimizə qala bizim xaki-bədəndir." misraları ilə başlanan hissəsinə nəzirədir.

Həyat hekayəsinin növbəti səhifələri repressiya dönəmində, istintaq altında, sürgündə keçib. O, Özbəkistanda yaşayıb yaradıb, özbək xalqının maariflənməsi yolunda, özbək mədəniyyətinin inkişafında əmək qoyub. O, 1964-cü ildə Özbəkistan SSR Əməkdar İncəsənət xadimi adına layiq görülüb.

İlk tutulduğu günlərdən bəri davam edən xəstəlikləri səbəbindən həyatının son on ilini çətinliklərlə keçirən Məqsud Şeyxzadə 19 fevral 1967-ci ildə xəstəxanada vəfat edib. Məqsud Şeyxzadə, vəfatından sonrakı gün Daşkənddəki “Fərabi” məzarlığında dəfn edilib.

2001-ci ildə (ölümündən sonra) "Fəxri Xidmətlərə görə" ordeni, "Şərəf nişanı" və medallarla təltif edilib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Belə bir şeir:

Elə ki yetişdin altmış yaşına,

Özün-öz yolunu seç yavaş-yavaş.

Gözəlləri görsən bulaq başında,

Dinməzcə böyründən keç yavaş-yavaş.

Daha kimsə sənlə olmaz aşina,

Dilinə güc vermə, bir bax yaşına.

Kişi, yüyürməsən mənzil başına,

Çata bilərsənmi heç yavaş-yavaş?

Yaxud belə:

Yamanlığın arxasınca daş at sən,

El yolunda ver canını, baş at sən.

Öz əslini, öz nəslini yaşat sən,

Baban kimi, Atan kimi şöhrətlə.

Sən qulaq as saf vicdana, ürəyə,

Ələ əl ver, kürək söykə kürəyə.

Vəfalı ol məhəbbətə, çörəyə,

Öz süfrəni bəzə halal nemətlə.

Yaxud da belə bir bənd:

Məhəbbətin yolunu,

Sədaqətin yolunu,

Həqiqətin yolunu,

Keçə-keçə yaşadım.

Klassik şeirimizin qayda-qanunları, ölçü-biçimi ilə ərsəyə gələn bu misralar Asim Qazıyevə məxsusdur. Çoxunuza bu ad heç nə demədi. Amma hərdən tanış olmayan adlara da diqqət etmək gərəkiyir.

Asim Qazıyev 10 may 1926-cı ildə Samux rayonunda anadan olub. Kirovabad (Gəncə) 3 nömrəli Tibb məktəbində (indi Gəncə Tibb Kolleci) oxuyub. 1946-cı ildə Həsən bəy Zərdabi adına Kirovabad Dövlət Pedaqoji İnstitutuna daxil olub, 1950-ci ildə dil-ədəbiyyat ixtisası üzrə tam kursu bitirib.

Müəllimlik arzusu onu doğma Samux rayonuna qaytarıb, orta məktəbə direktor təyin olunub. 1954-cü ildə Mingəçevir su anbarının tikintisi ilə əlaqədar Samuxun bir neçə kəndi Bərdə rayonuna köçürülüb. Asim Qazıyev fəaliyyətini Bərdə rayonunun Leninabad (Samuxlu) kəndində davam etdirib. Çiy kərpicdən, sonra ağ daşdan məktəb binası tikdirib.

 Qabaqcıl məktəb direktoru, ictimaiyyətçi, el ağsaqqalı, şair kimi tanınıb. 1960-cı ildə maarif naziri Mehdi Mehdizadənin imzası ilə Azərbaycan SSR Maarif Nazirliyinin "Qabaqcıl maarif xadimi" döş nişanına layiq görülüb. Azərbaycan SSR Maarif Nazirliyinin 11 avqust 1988-ci il tarixli əmri ilə "Metodist müəllim" adı verilib.

14 yaşından şeir yazmağa başlayıb. Özünə Asim Sevdalı təxəllüsü götürüb. Tələbəlik illərində institutda ədəbiyyat dərnəyinə rəhbərlik edib. İlk dəfə "Mənim yurdum" adlı şeri 1948-ci ildə "Ədəbiyyat qəzeti"ndə çap olunub. Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının (AYB) Kirovabad (Gəncə) filialının üzvü olub. 1996-cı ildə Asim Sevdalının "Qələmin qüdrəti yaz, deyir mənə" adlı şer kitabı nəşr olunub

Asim Qazıyev xalq artisti, bəstəkar və dirijor Nəriman Əzimovun bəstələdiyi sevilən "Gözəl Gəncəmiz" və "Ümid çırağı" ("Könül sevinci") adlı mahnıların mətninin müəllifidir. 2016-cı il may ayında 90 illik yubileyi münasibətilə şairin "Xeyli sözüm var" adlı şeir kitabı çapdan çıxıb. 2018-ci ildə "Ürəkdən soruş" (ISBN 978-9952-8176-0-7) adlı üçüncü şeir kitabı nəşr olunub.

2025-ci ildə ""Ürək o ürəkdir" adlı yeni kitabı çap olunub. Kitabın redaktoru Fimar Asimqızı, tərtibçisi isə Firuq Qazızadədir. Kitabda şairin indiyə kimi çap olunmayan şeirləri və "Nazim Hikmət" adlı poeması yer alıb. 2024-cü ildə nəşr edilmiş "Sevdalı dünyamız" adlı ədəbi-bədii, elmi-publisistik məcmuədə şair Asim Qazıyevin də həyat və yaradıcılığından söz açılıb, onun şeirlərinin bəzisi kitabda dərc edilib.

Həmin ildə İstanbulda nəşr edilmiş "Şam işığı" adlı ədəbi məcmuənin 5-ci nömrəsində də Asim Qazıyevin şeirləri yer alıb. 2024-cü ildə nəşr edilən "Müəllimlərimiz" adlı ədəbi-bədii, elmi-publisistik məcmuənin 3-cü nömrəsində şair Asim Qazıyevin şeirlərinin bir qismi dərc olunub. 2024-cü ildə professor M. Çobanov adına Xeyriyyə Fondunun nəşr etdirdiyi "Qəlbimin səsi" adlı ədəbi-bədii, elmi-publisistik məcmuədə də şair Asim Qazıyevin şeirlərinin bir qismi dərc edilib

Kitabları

- "Qələmin qüdrəti yaz, deyir mənə"

- "Xeyli sözüm var"

- "Ürəkdən soruş"

- "Ürək o ürəkdir"

Asim Qazıyev 1990-cı ildə səhhəti ilə əlaqədar təqaüdə çıxıb və Gəncə şəhərinə köçüb. 1999-cu il fevral ayının 19-da Gəncədə vəfat edib. Gəncənin Səbiskar qəbiristanlığında dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.02.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

İslam aləmində elə bir zaman var ki, o, sadəcə təqvim hadisəsi deyil — ruhun mövsümüdür. Bu mövsümün adı Ramazandır. Xalq arasında “11 ayın sultanı” deyilməsi təsadüfi deyil. Çünki Ramazan digər aylardan fərqli olaraq insanın gündəlik həyat ritmini dəyişir, düşüncəsini saflaşdırır, ürəyinə başqa bir səssizlik və nur gətirir.

Bu ayın müqəddəsliyi ilk növbədə onunla bağlıdır ki, Qurani-Kərim məhz bu ayda nazil olmuşdur. Qurani-Kərimin ilk ayələrinin enməsi insanlıq tarixində mənəvi inqilab idi. Ramazan isə həmin inqilabın hər il yenidən xatırladılmasıdır. Sanki insan hər il öz başlanğıcına — “Oxu!” əmrinə qayıdır.

Oruc — nəfs üzərində səssiz qələbə

Oruc zahirdə aclıq və susuzluq kimi görünə bilər. Lakin mahiyyət etibarilə bu, insanın nəfsi üzərində qazandığı səssiz qələbədir. Gün boyu özünü saxlayan insan anlayır ki, o, ehtiyaclarının əsiri deyil. O, iradə sahibidir.

Ramazan insanı yavaşladır. Sürətlə axan gündəlik həyatın içində bir dayanacaqdır bu ay. İnsan yeməkdən, sudan, bəzən də boş sözlərdən uzaq qalaraq öz daxilinə yönəlir. Oruc yalnız mədəni yox, dili də qorumağı tələb edir; yalnız mədəni deyil, qəlbi də təmizləməyi öyrədir.

Aclıq burada məqsəd deyil — vasitədir. Məqsəd isə mərhəmət hissinin oyanmasıdır. Günün istisində susuz qalan insan, bir stəkan suyun belə nemət olduğunu anlayır. O zaman şükür daha səmimi olur.

İftar süfrəsi — paylaşmanın estetikası

Ramazanın ən təsirli mənzərələrindən biri iftar süfrəsidir. Ailə üzvlərinin bir masa arxasında toplaşması, azanın səsini gözləməsi, dua ilə açılan oruc — bunlar sadəcə ənənə deyil, mənəvi bir bağdır.

İftar süfrəsində varlı-kasıb fərqi silinir. Paylaşmaq ön plana keçir. Bu ayda verilən zəkat və fitrə cəmiyyətdə sosial ədalətin qorunmasına xidmət edir. Ramazan insana öyrədir ki, sahib olduqların yalnız sənə məxsus deyil; başqasının da payı var.

Gecələrin sükutu və Qədrin sirri

Ramazan gecələri özünəməxsus bir sükut daşıyır. Xüsusilə Qədr gecəsi min aydan daha xeyirli sayılır. Bu gecə dua edən insan zaman anlayışını unudur. Sanki dünya ilə əlaqə zəifləyir, ruh isə ucalır.

Qədr gecəsi insanın öz taleyi üzərində düşünməsi üçün fürsətdir. Keçmişə baxmaq, səhvləri etiraf etmək, gələcək üçün niyyət etmək — Ramazan bunun üçün mənəvi zəmin yaradır.

Ramazan və milli-mənəvi dəyərlər

Azərbaycan cəmiyyətində Ramazan ayı təkcə dini ibadət deyil, həm də milli-mənəvi dəyərin bir hissəsidir. Məscidlərdə artan ibadət, məhəllələrdə paylanan ehsanlar, bir-birinə edilən “Ramazanınız mübarək” diləkləri cəmiyyətin həmrəylik ruhunu gücləndirir.

Bu ay insanı bağışlamağa çağırır. Küskünlüklər aradan qalxır, qəlblər yumşalır. Ramazan yalnız Allahla bəndə arasında bağ deyil; insanla insan arasında da körpüdür.

Ramazanın dərsi

Ramazan bir ay davam edir. Lakin onun əsas sualı budur: bu ay bitəndən sonra sən necə qalacaqsan? Əgər səbr etməyi öyrənmisənsə, əgər paylaşmağı vərdişə çevirmisənsə, əgər qəlbindəki kini azalda bilmisənsə — deməli Ramazan səni dəyişib.

Ramazan ayı bitəndə təqvim dəyişir, amma ümid budur ki, ürəklər dəyişməsin. Əgər bu bir ayda insan nəfsinə “dayan” deməyi bacarıbsa, bir könül qırığını bağışlayıbsa, bir ehtiyac sahibinin qapısını döyübsə — deməli Ramazan öz missiyasını yerinə yetirib.

11 ayın sultanı hər il bizə eyni həqiqəti xatırladır: insanın böyüklüyü sahib olduqlarında deyil, imtina edə bildiklərindədir. Səbrindədir. Şüküründədir. Paylaşma cəsarətindədir.

Qoy Ramazan bizdən gedəndə süfrələr yox, qəlblər işıqlı qalsın. Çünki əsl oruc mədənin deyil, qəlbin paklığıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsəmət”

Qərbi azərbaycanlı həmyerlilərimizdən o torpaqlarda doğulmuş son nəslin bir nümayəndəsi barədə danışmaq istəyirəm. Ruhin İsmayılov barədə.

O,1987-ci il fevralın 19-u Basarkeçər (indiki Vardenis) rayonunun Nərimanlı (indiki Şatvan) kəndində anadan olub. 1-2 yaşı olanda dədə-baba torpaqlarını tərk edib Bakıya gəliblər. 2005-ci ildə Bülbül adına Orta İxtisas Musiqi Məktəbinin bəstəkarlıq sinfini bitirib. Həmin ildə Üzeyir Hacıbəyli adına Bakı Musiqi Akademiyasının bəstəkarlıq ixtisasına qəbul olub.

Müəllimi azərbaycanlı professor, xalq artisti Arif Məlikov olub. Bu illər ərzində bir çox əsərlər yazıb: 2006-cı ildə prelüdlər və skripka üçün pyeslər, 2007-ci ildə sonata, 2008-ci ildə simfonik süita, 2009-cu ildə diplom işi olaraq simfonik poema yazıb.

 2010-cu ildə Norveçin paytaxtı Oslo şəhərində keçirilmiş Avroviziya Mahnı Müsabiqəsinin milli seçim finalının açılış musiqisinin müəllifidir. Burada simli kvartet və texno-musiqiylə sintez olunan "Sarı gəlin" mahnısı Yallı kompazisiyası və Aleksandr Rıbakın "Fairytale" mahnısı təqdim olunub. 2012-ci ildə Lider TV-də yayımlanan "Lift" realiti şousunun musiqi müəllifidir.

Əsas ana musiqisinin ifaçıları Alim Qasımov, Elnur Hüseynov və Rəhim Rəhimli olub. 2013-cü ildə Xəzər TV-də yayımlanmış "Bir ailəm var" teleserialının bəstəkarı olub. 2018-ci ilin əvvəlində türk müğənnisi Pınar Süerin debüt mahnısı olan "Pamuk Şeker" sinqlının aranjimançısı olub.

Sinqlın klipi Türkiyənin ən böyük YouTube kanalı olan "netd müzik"də yayımlanıb və 1 milyondan çox izlənib. Həmin ildə 2 tammetrajlı bədii filmin; Azərbaycanda yayımlanmış "Əfsanə Qayıdır" filmində "soundtrack 1"-in bəstəkarı və aranjimançısı, Türkiyə istehsalı "Rüzgar" filminin bəstəkarı olub.

2019-cu ildə "Loopmaster" şirkətinin təşəbbüsü ilə kamança, tütək, saz və balaban kimi Azərbaycanın milli musiqi alətlərinin ilk dəfə Dünya Musiqi Səs Ensiklopediyasına təqdim edib ("Eartone" milli musiqi alətlərimizin sample bank toplusu). Bu səs ensiklopediyasından Dünyanın bir sıra məşhur və tanınmış DJ və aranjimançıları öz işlərində istifadə edir.

2019-cu ildə "Relaxing Mood Chill Out Music Albom" adlı musiqi albomunu yayımlayıb. Bu albomdan məqsəd əsasən insanların günlük yorğunluqlarını çıxarması üçün rahatladıcı instrumental musiqilər təqdim etmək olub. 2020-ci ildə Xəzər TV-də yayımlanmış "Nazlı Taksi" serialının bəstəkarı olub.

2020-ci ildə ABŞ-ın "Cinetools Freaky loops" kimi nüfuzlu musiqi və "Sound fx" şirkəti ilə müqavilə bağlayıb. Həmin ildə beynəlxalq "Rising star" yarışmasının Türkiyə proqramının finalçıları ilə çalışmaları olub. Belə ki, türk müğənnisi Vuralın Səma Aydəmirlə duet oxuduğu "Susma" sinqlının aranjimanını edib.

2020-ci ilin sonunda istehsal edilmiş və 2021-ci ilin yanvarında İctimai TV-də yayımlanan "Sən demə" tammetrajlı bədii filminin bəstəkarı olub. 2022-ci ildə "Generation" albomu yayımlanıb. Burada Azərbaycanın korifey ifaçıları ilə mövcud ifaçıları və ya öz dövrünün ifaçıları ilə duet təqdim olunur.

Bilinən populyar retro mahnıları yeni aranjmanda fərqli formada təqdim edilir. (Albomdan bəzi nümunələr: Akif İslamzadə ft Amina — "Gəl küsməyək"; Nərminə Məmmədova ft Zamiq Hüseynov — "Ay işığında", Şövkət Ələkbərova ft Mirələm Mirələmov — "Məni candan usandırdı"; Sara Qədimova ft Rübabə Muradova — "Küsüb getdi, unuda bilmirəm").

Həmin ilin sonunda yayımlanmış "Geri dönənlər" filminin bəstəkarı olub. 2023-cü ildə Türkiyə istehsalı olan "Kırmızı Başlıklı Kız ve Bizim Kahramanlar" tammetrajlı animasiya filminin bəstəkarı olub. Xəzər TV ve CBC kanallarının tv qrafik loqolarının ve həmçinin xəbərlər, hava haqqında, iqtisadiyyat və idman çarxlarının ön ident musiqilərinin müəllifidir.

Layihələr

- Avroviziya müsabiqəsinin milli seçim finalının açılış musiqisi

- "Lift" reality show

- "Eartone" milli musiqi alətlərimizin sample bank toplusu

- "Relaxing" mood chill out music albom

- "Generation" albom

İştirak və mükafatlar

1999-cu ildə BP, AzEuroTel, Açıq Cəmiyyət İnstitutu, "Parfume de France", Gənclər, İdman və Turizm Nazirliyinin sponsor olduğu Gənclərin Yaradıcılıq Festivalında müvəffəqiyyətli iştirakına görə "Ümidli Gələcək" gənclər təşkilatı (GT) tərəfindən sertifikatla təltif edilib.

2002-ci ildə uşaq yaradıcılığı bayramında iştirakına görə "Ümidli Gələcək" GT tərəfindən sertifikatla təltif edilib. 2002-ci ildə "Media Holdinq"in baş direktoru Vüqar Qaradağlı tərəfindən "İstedadlar axtarırıq" Respublika baxış müsabiqəsinin diplomantı adına layiq görülüb.

2007-ci ildə ABŞ-ın Tennessi ştatının Memfis şəhərində keçirilən Bethoven adına tələbə bəstəkarların musiqi yarışmasında fortepiano üçün sonata və fortepiano ilə skripka üçün prelud əsərləri ilə iştirak edib. 2009-cu ildə Avstraliyanın Sidney şəhərində keçirilən qısametrajlı film festivalında ən yaxşı film musiqisi nominasiyasında qalib gəlib.

2016-cı ildə Kan Film Festivalının iştirakçısı olub. 17 sentyabr 2024-cü ildə Polşanın paytaxtı Varşava şəhərində keçirilmiş Dünyanın ən yaxşı musiqiçilərinin müsabiqəsi”ndə kompozisiya kateqoriyası üzrə II olub. 15 oktyabr 2024-cü ildə Polşanın Qdansk şəhərində keçirilmiş “Bax” Beynəlxalq Musiqi Müsabiqəsində kompozisiya kateqoriyasında 1-ci yaş qrupu üzrə III olub.

8 yanvar 2025-ci ildə Avstriyanın paytaxtı Vyanada “Musikverein”də keçirilən “VII Vyana Yeni İl Konserti Beynəlxalq Musiqi Müsabiqəsi”ndə Kamera musiqisi bəstəkarlığı kateqoriyasında “Fəxri Mükafat”a layiq görülüb. 25 yanvar 2025-ci ildə Polşanın Qdansk şəhərində keçirilən “Klassik Musiqi Ulduzları” beynəlxalq müsabiqəsində bəstəkarlıq kateqoriyası üzrə II olub.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.02.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı sizlərə filologiya elmləri doktoru, professor Buludxan Xəlilovun Xalq yazıçısı Mehdi Hüseynin “Nizami” pyesi barədə yazdığı məqaləsini təqdim edir.

 Mehdi Hüseynin “Nizami” pyesi:

 “DÜNYADA ƏBƏDİ OLAN BİR ŞEY VARDIR: MƏHƏBBƏT!..”

Mehdi Hüseyn “Nizami” pyesində Nizaminin dili ilə bu sözləri deyir: “Dünyada əbədi olan bir şey vardır: Məhəbbət!..” Pyesdə memar obrazı olan Əbdək Nizamidən soruşur ki, dünyada səadət varmı? Nizami deyir:, “İnsan olan yerdə səadət də vardır, gözəllik də!” Bu zaman Əbdək “Lakin bu gözəllik əbədi deyildir” söyləyir. Nizami isə belə cavab verir: “Dünyada əbədi olan bir şey vardır: Məhəbbət!.. Bu gözəlliyi məhəbbət yaşadacaqdır”. Nizami əlini qardaşı Qivaminin çiyninə qoyaraq aşağıdakı şeiri oxuyur:

Bərdə nə gözəldir, oh, nə göyçəkdir!

Yazı da, qışı da güldür, çiçəkdir!

Yayında dağlara lalələr səpər;

Qışını baharın nəsimi öpər...

Oxuyur kəkliyi, ötür turacı,

Qırqovul yuvası hər sərv ağacı...

Səssizlik içində dincəlir gülşən,

Torpağı azaddır qayğı, kədərdən...

Quşlar yığılırkən bu gözəl yurda,

Quş südü istəsən, taparsan burda…

Belə şux, sevimli gülşən harda var?

Harda var xəzinə saçan bu diyar?!

Nizaminin bu sözləri Əbdəkin qəlbinin kədərini artırır. Nizami ona deyir ki, qəhrəman insanların ən böyük düşməni məyusluqdur. Əbdəkdən soruşur ki, onun kədərinin səbəbi nədir? Əbdək öz kədərinin səbəbini açıqlayır. Qeyd edir ki, bu görünən sarayları quran, onlara baxdıqca ən çox sevinən odur. Ancaq ürəyinin dərdi odur ki, gözəl Bərdəni fəlakət gözləyir. O deyir ki, Xəzərlər onun yaratdığı bu sənət abidələrini uçurub xarabaya döndərməyə gəlirlər. Əbdək Nizamiyə söyləyir: “Budur, dünəndən bəri at belində Bərdənin istehkamlarını gəzərək yoxlayırıq... Ümidimizi yalnız öz qolumuzun gücünə bağlayırıq... Dedilər ki, Şirvan hökmdarı Bərdəyə ova çıxmışdır. Biz onunla görüşüb kömək istəyəcəyik. Dərbənd əmiri bizə kömək verməkdən boyun qaçırtdı. Bərdənin dostu yoxdur”. Nizami Bərdənin kimsəsiz olmadığını deyir və bu torpağın oğullarının hər şeydən yoxsul olsalar da, namusdan yoxsul olmadıqlarını söyləyir. Nizami özü Gəncədə yaşasa da, Bərdə cəngavərlərinə qüvvət verir, onların qəlbinə yaxın olduğunu belə söyləyir: “Eşidirsinizmi? Ölərik, amma basılmarıq! Siz də eşidin, igid dostlarım. Nizami yalnız Azərbaycan igidlərinin eşqilə yaşayır”. Cəngavərlərə ruh verən Nizami təkcə şair kimi deyil, həm də ovçu kimi mahirdir. O nişan alır və ceyran ovlayır. Bu zaman Şirvan şahı öz adamları ilə gəlir. Vəzir Şirvan şahına deyir ki, o ovçulara (yəni Nizami, Əbdək və Nizaminin dostu Yusifə) deyərik ki, vurulmuş ceyranı sizə bağışlasınlar. Şirvan şahı belə bir ovun heç bir qiyməti olmadığını söyləsə də, vəzir bu yerlərə onların bələd olmadığı üçün belə bir ovun məqbul olduğunu deyir. Birdən Şirvan şahı ovçuların (Nizami, Əbdək və Yusifin) onlara tərəf gəldiyini görür. Vəzir onların Şirvan sarayından olduqlarını deyir. Bu məqamda Nizami vurulmuş ceyranı gətirir və deyir: “Alın! Hər şeydə taleyim belə gülsə, xoşbəxtlikdə heç kim mənimlə rəqabətə girişməz...” Yusif xəncərini qınından çıxararaq Nizamiyə uzadır və deyir ki, al, ceyranın başını kəs. Nizami “Şair baş kəsməz” deyir, bu işdə Yusifin məharətinin daha çox olduğunu ona deyir. Şirvan şahı görür ki, o, şair Nizami ilə üz-üzədir. O, Nizamidən soruşur ki, sən şair Nizamisən? Nizami deyir ki, bəli, ancaq mən hələ özümü şair adlandırmağa cəsarət etmirəm. Şirvan şahı Nizamiyə deyir: “Yox, belə təvazökar olma! Bu ad sənə layiqdir. Xaqani səni təriflədi. Mən sənə ürəkdən vuruldum”. Nizami Şirvan şahına Xaqani ilə məktublaşmasından, Bərdəyə xəzərlər tərəfindən hazırlanan hücumdan danışır. Nizami Şirvan şahını düşündürməyə çalışır. Bu baxımdan Mehdi Hüseynin “Nizami” pyesindən Nizaminin fikirlərini xatırlatmaq yerinə düşər: “Xaqanini mən hələ görməmişəm. Mən onu yalnız məktublarından tanıyıram. Böyük şair nədənsə son məktublarını mürəkkəblə yox, göz yaşları ilə yazır…Onun sözlərindən Azərbaycanın dərin kədəri oxunmaqdadır… Ey şah, Bərdəyə hazırlanan hücumdan xəbərdarsınızmı?” Şirvan şahı isə Nizamiyə deyir ki, şair bütün dərdini unut, sarayıma gəl. “Məcnun eşqinə dair dürr kimi bir söz de! Bacarsan, bakirə Leyli kimi iki-üç kəlmə bakirə söz yarat!” Vəhşi xəzərlərin Bərdəyə hücum edəcəkləri xəbəri şah üçün təzə xəbər olsa da, “...Bərdə Şirvan hökmdarının ixtiyarında deyildir” deyə söyləyir. Bu məqamda Nizami ilə Şirvan şahı və vəziri arasındakı fikir mübadiləsini Mehdi Hüseyn belə verir:

“Nizami (dərindən köksünü ötürərək). Elədir, Odlar yurdu on yerə parçalanmışdır. Hər dərənin bir hökmdarı var! Nə üçün, ey şah? Məgər bir insanın qəlbi belə xırda hissələrə bölünərkən, yaşaya bilərmi?

Şah. Əzəldən belə olmuşdur, şair… Bunun günahı məndə deyil, tarixdədir.

Nizami. Əsl qüvvət də, tarixin səhvini düzəldən hökmdardadır. Azərbaycanın belə bir hökmdara ehtiyacı vardır. Siz də çalışın, bir ürək on yerə parçalanmasın. Bunu sabah sizdən bütün xalq tələb edəcəkdir!

Şah. Səndən cavab gözləyirəm, şair, sənin kimi mahir bir şeir ustadı sarayda, naz-nemət içində yaşamalıdır!

Nizami. Məncə, şair hər şeydən əvvəl insanların qəlbində yaşarsa, daha gözəl olar, ey şah! Bir də, mən də bu yerlərdə ötən quşlar kimi azadə nəfəs almaq istərdim. Mən bu yerləri sevirəm. Sevgi isə mənim ən böyük ilham mənbəyimdir.

Vəzir. Sizcə, bu yerlərdən uzaqda yaşayan saray adamlarının hamısı bədbəxtdirmi?

Nizami. Baxın, bu gün mənim bəxtimdən ceyran sürülərinin sayı-hesabı yoxdur. İzninizlə biz gedək.

Şah. Buyurun, mən sizi saxlamıram. Amma yaxşı düşün!..

Nizami. Mən ömrüm boyu düşünəcəyəm... Dünyanın, həyatın sirlərini kəşf etmək istəyən bir insan üçün düşünmək həm ilk, həm də son vəzifədir. Yusif, qardaşım, gəl! (Gedirlər)

Şah. Vəzir, Nizami saraya gəlib mənim qanadım altında böyüməlidir. O, Gəncədə nə qədər çox qalarsa, bizə bir o qədər də ziyan verə bilər. İndi biz buradan Gəncəyə gedirik. Demək, qət olundu. Qoy Nizaminin şöhrəti mənim sarayımla bağlansın...”

Nizami Gəncəvini Odlar yurdunun, yəni Azərbaycanın on yerə parçalanması narahat etdiyi halda, Şirvan şahı bunun günahını tarixdə görür və əvvəldən belə olması ilə təsəlli tapır. Nizami tarixin səhvini düzəldən hökmdara ehtiyac olduğunu bildirdiyi halda, Şirvan şahı şairin naz-nemət içində yaşamalı olduğunu deyir. Nizami şairin insanların qəlbində yaşamasını, azad nəfəs almasını, sevginin (yaşadığı yerə sevginin) ən böyük ilham mənbəyi olduğunu təsdiq etdiyi halda, Şirvan şahının vəziri bu yerlərdən uzaqda yaşayan saray adamlarının heç də bədbəxt olmadıqlarını söyləyir. Nizami hər bir insanın ömrü boyu həyatın sirlərini kəşf etmək istəyi ilə düşünməsini ilk və son vəzifə hesab etdiyi halda, Şirvan şahı Nizaminin sarayda yaşamasını, onun qanadı altında böyüməsini, bununla da sarayının şöhrətinin artmasını istəyir. Bütün bu söhbətlərdən sonra yenə də məhəbbət və gözəllik hər şeyin fövqündə dayanır. Nizaminin "İnsan olan yerdə səadət və gözəllik vardır, dünyada əbədi olan bir şey məhəbbətdir, gözəlliyi məhəbbət yaşadacaqdır" fikirləri Mehdi Hüseyn tərəfindən pyesdə bir daha qabardılır. Belə ki, Afaqın (O, Əbdəkin bacısıdır), Dəstəgülün (Bərdə cəngavəri Toğrulun bacısı), Bərdə qızlarının ceyran ovundan sonra Nizami, Qivami və Yusiflə qarşılaşması səhnəsini verir. Bir daha səadət, gözəllik, məhəbbət dünyanın fövqündə dayanan nemətlər kimi təqdim olunur. Nizami qızlara yaxınlaşaraq Bərdənin gözəlliklərini salamlayır, dağları, dərələri gəzib yorğun düşmüş qərib ovçulara su vermələrini istəyir. Afaq el-obasının qonaqsevər olduğunu deyir, qərib ovçuların onların gözləri üstündə yeri olduğunu söyləyir. Bardağı su ilə doldurub Nizamiyə verir. Nizami Afaqı süzür, onun gözəlliyinin qarşısında sarsılır və öz-özünə deyir: “Aman Allah, onun gül yanaqlarına, dağ çeşməsi kimi qaynayan gözlərinə baxdıqca ürəyimin çırpıntılarını nə qədər aydın eşidirəm! Bəlkə, o, göydə axtardığım ulduzdur? (Afaqa) Pərilər sultanı, sən bir həqiqətsən, yoxsa xəyal?” Təbii ki, bu, (yəni Afaq) xəyal deyil, həqiqətdir. Bu həqiqətin qarşısında Nizaminin əli titrəyir, bardaq əlindən yerə düşüb qırılır. Pərilər sultanı Afaqın verdiyi su ona qismət olmur. Onun eşqi, məhəbbəti şərab kimi qədəhə tökülsə də, əlindən düşüb daşlara toxunur. Afaq belə olan vəziyyətdə Nizamiyə ovcunda su vermək istəyir. Ancaq Nizami yox deyir və ona belə söyləyir: “Sən səadət timsalı olan bu qara gözlərindən mənə həyat suyu verdin... Sağ ol...” Afaq qəmgin bir görkəm alır. Dəstəgül ona təskinlik verir, deyir ki, təki sınan bardaq olsun. Afaq deyir: “Yox, sınan o deyil, Dəstəgül, sınan ürəyimdir! O gözlər… o baxışlar... ömrümün sonuna kimi mən o gözləri unutmaram! Görəsən, o, həqiqətdir, yoxsa xəyal?!” Bəli, o, həqiqətdir. Bəli, Nizami də, Afaq da həqiqətdir. Onların hər ikisinin qəlbində bir-birinə məhəbbət var.

Mehdi Hüseyn Nizaminin “Dünyada əbədi olan bir şey vardır: Məhəbbət!..” fikrinə aşağıdakı açıqlamalarla aydınlıq gətirir.

a) Yer kürəsi böyükdür. Yer kürəsini gəzdikcə hər budaqda bir bülbülün səsini eşidirsən , çiçəklərin dilini öyrənirsən;

b) İnsanın gözləri heç zaman İlahinin yaratdğı gözəllikdən doymayacaqdır;

c) İlahinin yaratdığı ən böyük gözəllik insandır;

ç) İnsan olan yerdə səadət, gözəllik və məhəbbət vardır. Gözəllik əbədi olmasa da, məhəbbət əbədidir və o, gözəlliyi yaşadacaqdır;

d) Nizami Gəncəvi Azərbaycan igidlərinin eşqi ilə yaşayır, Odlar yurdunun, yəni Azərbaycanın parçalanması onu narahat edir. Ona görə də Nizami Azərbaycanın tarixi səhvləri düzəltməyi bacaran hökmdarlara böyük ehtiyacı olduğunu bəyan edir;

e) Nizamiyə görə, dünyanın, həyatın sirlərini kəşf etmək istəyən insan üçün düşünməyin ilk və son vəzifə olduğu unudulmur;

ə) Nizami insanların qəlbində yaşamağı, azad nəfəs almağı sarayda naz-nemət içində yaşamaqdan üstün tutur;

i) Nizami gözəllik və məhəbbət qarşısında acizdir. O, insanın gözəlliyi və məhəbbəti ömrünün sonuna qədər unutmayacağı bir nemət və bir həqiqət hesab edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.02.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair ABŞ-da mühacirətdə olan Məhəmmədrza Ləvayidir.

Məhəmmədrza Ləvayi

Çikaqo

ZAMAN

Zaman alnında, üzündə qırışa dönür yavaş-yavaş

Bir zamanlar söykəndiyin o ağacın indi nə olduğunu hardan bilə bilərsən ki?

Tabutmu? Taxtmı? Qələmmi? Baltamı?

Zaman yavaş-yavaş diş tökür sənin üzündə

Çikaqodan uzanıb ayaqlarını Azərbaycana sallayırsan

Başını Uilles Tauerin şominəsi qızışdırır

Ayaqlarını Azərbaycan kəndlərindəki kürsülər.

Bu qış da belə keçəcək sürgünüm...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.02.2026)

Sərtyel, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Babalı Sərvərin boynuna, deyirlər belə bir hadisə həqiqətən də olubdur. Özü də Tramp müəllimin 1-ci prezidentlik dönəmində. Onda ki o, Britaniyaya rəsmi səfərə getmişdi…

Donald Tramp Britaniya kraliçası ilə görüşdə çay süfrəsi zamanı soruşur:

– Ülyahəzrət, siz böyük bir dövləti necə belə effektiv idarə edirsiniz? Bunun sirrini mənə deyə bilərsinizmi?

– Burda bir sirr yoxdur, – deyə kraliça cavab verir, – Özünüzü ağıllı adamlarla əhatə edin.

Tramp alnını qırışdırıb, bir neçə dəqiqə fikrə gedir və soruşur:

– Bəs mən hardan bilim ki, mənim əhatəmdəki adamlar ağıllıdırlar?

Kraliça çaydan bir qurtum içib deyir:

– Ooo, bu çox asandır. Siz sadəcə, onlardan bir ağıllı tapmacaya cavab vermələrini xahiş edin. İndi sizə nümunə göstərəcəm.

Sonra kraliça yanındakı köməkçisinə tapşırır ki, Boris Consonu onun yanına çağırsın.

Az sonra Baş nazir Conson otağa daxil olur. Kraliça onunla görüşəndən sonra soruşur:

– Cənab Conson, xahiş edirəm sualıma cavab verəsiniz. Sizin ata-ananızın övladı var. Bu uşaq sizin nə qardaşınızdır, nə də bacınız. Bəs o kimdir?

– O mənəm, – deyə Conson dərhal cavab verir.

– Bəli! Çox yaxşı, – deyib kraliça razılıqla Trampa baxır.

...Tramp Amerikaya qayıdır. Vitse-prezident Mayk Pensi çağırıb, ondan soruşur:

– Mayk, sualıma cavab ver. Sənin ata-ananıın övladı var. Bu uşaq sənin nə qardaşındır, nə də bacın. Bəs o kimdir?

Pens dərhal cavab verir:

– Mənim, əlbəttə, cavabım var, lakin mən onda əmin deyiləm. İcazə verin, mən bu sual ətrafında bir gün fikirləşim.

Tramp ona bir gün vaxt verir.

Pens bütün müşavirlərini bir yerə yığıb, eyni sualı onlara verir, lakin heç kim bu suala qənaətbəxş bir cavab verə bilmir. Əlacsız qalan Pens gecə restoranda işləyən gənclik dostu Cək Mörfinin yanına gəlir və eyni sualı ona verir. Mörfi gülüb deyir:

– Çox asan sualdır. Bu mənəm!

Pens ona təşəkkür edib, sevincək evinə qayıdır.

Səhər işə gələn kimi Pens Trampın kabinetinə daxil olub, deyir:

– Mən dünən bütün günü düşünüb, bir neçə tədqiqat aparıb, verdiyiniz sualın cavabını tapdım. O uşaq mənim dostum Cək Mörfidir!

Tramp yerindən durub, əsəbi halda Pensə yaxınlaşır və qışqırır:

– Sən axmaqsan, axxxmaq!!! O uşaq Boris Consondur!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.02.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı bu gün “Nəsr saatı” rubrikasında sizlərə Əli Bağışın “Dörd tabut” hekayəsini təqdim edir.

***

“Qızıl saraylarda fərman verildi,

Tarix gəldi keçdi ac komalardan”.

                           Bəxtiyar Vahabzadə

***

Əri onu – Sonanı atıb Rusiyaya qazanc dalınca gedəndə Nihadının 2 yaşı vardı. And-aman etmişdi ki, gedib özünə yer eləsin, qayıdıb gələcək, öz əzizlərini aparacaqdı ora. Sonanın içində bir hiss yaranmışdı ki, o - Səttar bir daha qayıtmayacaq və onu bir da ha görməyəcək. Vaxt vardı, kənd cavanlarının çoxunun vurulduğu, dəli-divanəsi olduğu idi Sona. Maqnitofonlarında onun üçün Qədirin “Sona bülbüllər”i yorulub-yorulub heydən düşənəcən oxuyardı. Sona isə nə yanıqlı səsə fikir verərdi, nə də ona yanıqlı yanıqlı baxan kənd oğlanlarına.

Və bir gün Sonanı sevənlərdən biri Səttarın (Səttar da boylu buxunlu, atıb-tutan, vurub-yıxan bir oğul idi ha…) anası uzun tumanının ətəyindən tutub onların taxta qapısından içəri girdi, Səttarın tərifini toz basmış küçələrdən göyün yeddinci qatına qaldırdı. Sonanın anası qızından “hə” cavabı yerinə “özünüz bilərsiniz” aldıqdan sonra da Səttarın anası elə göyün yeddinci qatına qaldırdığı oğluna şad xəbəri çatdırmaq üçün göyün yeddinci qatına qanadlanmışdı.

Elə o gündən Qədirin “Sona bülbüllər”i o kəndin tozlu-torpaqlı küçələrindən birdəfəlik uçub getmişdilər, elə Sonanın dərdindən dəli-divanə olan cavanlar kimi. Sonanın dərdindən dəli-divanə olanlardan Yanıq Kərəm kimi yanan Kərəm də bir bənd şeir yazıb bacısına - Gülgəzə vermişdi ki, mütləq Sonaya çatdırsın. Bacısı da o dörd misranı oxumuşdu və heç nə başa düşməmişdi.

Nə səkkizillik ortabab təhsili, nə baxdığı hind filmləri, nə də Meksika serialları köməyinə gəlmişdi. Məktubda yazılmışdı:

“Səni də gora verdilər,

Gəlin getdin, qız gəldin.

Elə bir ilə verdilər,

Yaz getdin, payız gəldin”.

Sona da Gülgəz kimi heç nə başa düşməmişdi və eləcə kağızı parça-parça edib vermişdi yellərin ağzına… O gün, bu gün Kərəmi görən olmamışdı…

…Və beləcə, günlərin bir günü Sona Səttarın evinə gəlin köçdü. Gün günü qovdu, ay ayı qovdu və Sona buz baltası kimi oğul doğdu. Nihad qoydular adını. Səttar-Sona sevgisinin bu gözəl payının gəlişi hamını sevindirdisə, işsiz-gücsüz Səttarın qaşqabağını heç açmadı: “Heç özümü, ailəmi saxlaya bilmirəm, bu körpəni ne cə saxlayacam?”- dedi və üz tutdu gedər-gəlməzin sinonimi olan ucsuz-bucaqsız Rusiya çöllərinə. Səsi gah Uzaq Şərqdən, gah Sibirdən, gah Moskvadan, gah Murmanskdan gəldi. Bu arada da böyük bir qanlı imperiya öz qanlı ömrünü başa vurdu. Səttarın adı xoşagəlməz işlərdə hallanırdı, yeni təbirlə deyildiyi kimi, böyük “avtoritet” olmuşdu. Adı-sanı, pulu-parası, şanı-şöhrəti hər yana yayılsa da, bundan təkcə Sona narahat idi. Hər gün körpəsini tənha ürəyinə sıxıb göz yaşlarını yaz yağışı kimi səpir, çox gecəni dirigözlü səhərə çıxarırdı. Səttarın anası öldü, gəlmədi, atası öldü, gəlmədi. Səttardan gələn isə təkcə “yaşıl” rəngli pullar idi və Sona da o pullara gözü nün ucuyla belə baxmırdı. Baldızı o “yaşıl”ları dəyişdirib, geninə boluna bazarlıq edib evə daşıyırdı. Beləcə, bir neçə il keçdi. Bir səhər tezdən Sonagilin evinin qapısının önü Sonanın ömründə görmədiyi qara maşınlarla doldu. Yox, Səttar gəlməmişdi, Səttarı gətirmişdilər. Bütün kənd qara-qara, bahalı-bahalı maşınlarla doluydu. Hətta məktəb uşaqları saymışdılar da, düz 345 maşın idi. Sona o saat başa düşdü ki, nə olub, nə baş verib. Heç nə deməyib, heç nə danışmayıb 4 yaşlı körpəsini qucaqladı, səssizcə göz yaşlarını heç nə anlamayan körpə Nihadının üstünə axıtdı.

Nəhəng cüssəsi güclə tabuta yerləşən Səttarı qara maşınlar dan düşən, barmaqları iri üzüklü, boyunları qızıl zəncirli, belləri qara tapançalı, at ağızlı dostları aparıb dəfn elədilər və 7 gün məc lis verəndən sonra Sonanın hüzuruna gələn əli təsbehli, ən yaşlısı bir daha kədərlə başsağlığı verib dedi: – Bacım, qızım! Səttarın hamımızın üstündə tonlarla haqqı var. Biz ölənə kimi onun haqqını qaytara bilmərik. Səttar tək mərd oğul deyildi, həm də millətin başçısı idi. Elə millət yolunda qurban getdi. Erməni dığasının, bizlərə “azərbaran” deyən Surenin bağırsaqlarını qarnından çıxarıb boğazına doladı. O namərd də yekəpərin biri idi, özündə güc tapıb tapançasıyla Səttarı güllələdi.

Bu çamadanda 1 milyon dollar pul var. Səttarın pullarıdır. Mənə vermişdi ki, başıma bir iş gəlsə, ailəmə çatdırarsan. Səttarın namusu bizim namusumuzdur. Nihad bizim balamızdır. O da bizim himayəmizdə olacaq. Kişi kimi böyüdəcəyik…

Adam hey danışırdı. Bəzən elə qəribə sözlər eşidirdi ki, Sona heç nə başa düşmür, daha doğrusu, başa düşmək belə istəmirdi. Səttardan daha çox öz taleyinə və yetim körpəsinin taleyinə ağla maqdan gözləri qanla dolan Sona körpəsinin əlindən tutub qapıya doğru getməyə başladı. Qapıya çatanda geri döndü. Sakit səslə dedi:

– Bu pullar Səttarın qan pullarıdır. Bu pullar nə mənə, nə də mənim körpəmə lazımdır. Mən sizi qovmalıydım, amma özümü qovuram. Gəldiyim atam evinə qovuram özümü. Nə məni, nə də mənim balamı bundan sonra  tanımırsınız. Öz namusumu özüm də qoruya bilərəm. Mən kişi qızı və kişinin xanımı olmuşam!

– Bəs bu pulları nə edək?

– Yetim qoyduğunuz, ərsiz qoyduğunuz, Rusyetdə öldürüb meyitlərini göndərdiyiniz adamların ailəsinə paylayın…

Sona belə Sonaydı. Sona Səttarın tabutuna getmədiyi kimi, qəbrinin üstünə də getmədi. Hətta Səttarın böyük bir heykəli düzəldilib qəbrinin üstünə qoyulandan sonra da getmədi. Sevgisini, gözəlliyini, bəxtini torpağın altına aparanı heç vaxt bağışlamadı…

Səttarın meyidi ata yurduna çatan səhərin axşamı Surenin meyiti də dağ kəndindəki evlərinə çatdı. Hamının öz aralarında Sofi Loren dediyi gözəl Anuş 4 yaşlı Armenini sinəsinə sıxıb göz yaşı tökürdü. Qara maşınlarla bütün kənd yolları doluydu. Sureni qara maşınlılar basdırmağa aparanda Anuş da öz körpəsinin əlindən tutub ata evinə tərəf gedirdi…

Ata evinə qayıdandan sonra Sonanın məşəqqətli günləri daha da şiddətləndi. (Bu hadisələr paralel olaraq Anuşun da başına gələnlərin aşağı-yuxarı eynisi olduğu üçün onu da yazıb oxucunu bezdirmək istəmirəm. Fərqlilikləri yazacağam…)

Bir tərəfdən ataana qınağı, digər tərəfdən subay, dul kişilərin öz “aradüzəldən lər”i ilə Sonanı (həm də Anuşu eyni ilə) bezdirməsi… Bir tikə çörəyi qazanıb özünü və Səttarın yetimini böyütmək zillətini yaşa yan Sona səhərdən axşama kimi günü 1-2 “şirvan”a işləyir, işdən qayıdandan sonra həyətlərində əkdiyi göy-ğöyərtini becərib, dəstə bağlayıb satırdı.

Gələn bütün “kavaler”lərin adamlarını “yox” cavabıyla yolasalır, ata-anasının dirənişinə isə sakitcə, amma çox kəskin cavab verirdi:

– Səttarın iti belə olmayandan mənə ər olmaz!

Lap abırlısı gələndə isə belə cavab göndərərdi:

– Onu başa düşürəm. Özümə də arxa lazımdır. Amma bir balamın - Nihadımın qəlbini ögey atayla qıra bilmərəm.

Gecələr bütün bədəni işləməkdən, yorulmaqdan gücsüz olan da belə oğluna heç nəyi bildirməz, qucaqlayıb dünyanın ən xoş bəxt qadını və anası kimi yuxunun ağır addımlarını gözləyərdi.

Nihad böyüyüb orta məktəbə gedəndə Sona toyunda sevindi yindən çox sevinmişdi. Nihad dərslərini babat oxuyar, anasına da çox kömək edərdi. Nihad böyüdükcə sualları da çoxalardı. 4-cü sinifdə oxuyanda uşaqlarla dalaşmış və iki-üçünü də döymüşdü.

Atası Səttar kimi atıb-vuran böyüyürdü Nihad. Bu, Sonanı həm qorxudur, həm də qürurlandırırdı.

Bir gün qonşu qadını döyülən oğlunun qisasını yeddimərtəbəli qarğışla aldı:

– Görüm dədən kimi meyidin gəlsin! Qanına qəltan olasan!

Sona bu qarğışı yeyib göz yaşlarını oğlunun kürəyinə tökə-tökə dedi: – Ana qurban! Mənim dərdim özümə bəsdir. Söz ver ki, heç kimlə dalaşmayacaqsan. Demirəm ki, başıqapazlı ol. Amma ədalətli ol. Özündən zəifə əl qaldırma, özündən güclünün də qabağından qaçma. Mərd ol!

Nihadgili məktəbdən qəbristanlığa – Qarabağda həlak olan kəndin ilk şəhidinin qəbri üstünə aparanda, haradasa, 2-3 metr hündürlükdəki heykəl gözünə sataşdı. Şəhid qəbrindən adamlar dağılaşanda qəbrə tərəf getdi. Abidənin üstündə “Millət Səttar” yazılmışdı. Bunun atasının abidəsi olduğunu bildi.

Nə atasının qranitdən yonulan heykəlinin əzəməti, nə heykəlin sərt baxışları, nə əzələli, iri əlləri, nə enli çiyinləri onu həyəcan landırdı. Sadəcə, abidənin üstündəki yazı onu çox düşündürdü:

“Millət Səttar!” Atası nə etmişdi ki, ona o adı vermişdilər? Cəmi 28 il yaşayan bu adamı niyə “Millət Səttar” deyə çağırırmışlar, niyə?!

Qəbir üstündən qayıdan Nihad anasını sorğu-suala tutdu:

– Atamın heykəlini kim qoyub?

– Dostları!

– Atam nə edib ki, adına “Millət Səttar” deyiblər?

– Rusiyada azərbaycanlıları incidən, təhqir edən ermənini öldürdüyü üçün.

– Bəs atamı kim öldürüb?

– Elə həmin erməni. Son anda tapançasını çıxara bilib, 2-3 atəş açıb…

Sona Nihadı bağrına basıb yetim balasına və öz taleyinə ağlayırdı…

…Haradasa, eyni hadisə eyni vaxtda Anuşun başına gəldi.

Qarabağda ölən erməni əsgərini dəfn edən zaman Armenin gözü qəbristanlıqda qəbir üstə qoyulmuş böyük heykələ sataşdı. Uşaq lardan ayrılıb heykələ tərəf getdi. Heykəlin üstündə belə bir yazı vardı: “Tapança Suren”.

Evə gəlib anasından soruşdu:

– Atama heykəli kim qoyub?

– Dostları.

– Bəs atamı kim öldürüb?

– Cavan bir türk.

– Niyə?

– Atan atıb-vuran igid idi, oğul. Bu Qarabağı xaraba qalsın (necə ki, qaldı), Qarabağ söhbətindən sonra iki qonşu millət arasında düşmənçilik başladı. Atan da Rusiyada at oynadır, türkləri incidir, təhqir edirmiş. Atan türkləri təhqir edən lətifə danışanda hələ heç kimin yaxşı tanımadığı türk atanı yortub. Atan da güclü adam idi, çox güclü. Bütün gücünü toplayıb tapançasını çıxardıb, iki atəş açıb. İkisi də elə orada - restoranda ölüblər. Anuş Sona kimi balasını bağrına basıb hönkürməyə başlamışdı…

Bu söhbətdən sonra Nihad qəti qərarını vermişdi: hərbçi ola caqdı. Elə Armen də. Hər ikisi hərbi məktəbə daxil oldular. Nə analarının göz yaşları, nə qohum-əqrəba nəsihətləri kömək etdi.

Hər ikisinin beynində yalnız bir fikir vardı: “Atamı erməni öldürüb!”, “Atamı türk öldürüb!”

…Atəşkəs rejimi idi. Bəzən atışmalar olur, 24 apreldə erməni diversantları cəbhə xəttini keçir, Xocalı qətliamı günü azərbaycanlı diversantlar cəbhə xəttini keçir, başqa günlərdə isə kəşfiyyat dəstələri fəaliyyətdə olur, tez-tez atışmalar düşürdü. Amma aşağı yuxarı, hamı atəşkəs rejiminə əməl edirdi.

Nihad da, Armen də snayper məktəbinin yolunu tutdu.

Snayper məktəbinin əziyyəti, fiziki hazırlığı, nəzəri dərsləri, ən vacibi - kamuflyaj dərsləri çox yorucu olurdu. Meşədə gizlənir və kamuflyajlanmalısan ki, ən azı, səni 24 saat tapa bilməsinlər! Tapıldın, deməli, yaxşı gizlənə bilməmisən. İlk atəşlə hədəfi vurmalısan. İkinci şansın yoxdur.

Beləcə, bir il də gəlib keçdi. Hər ikisi yüksək nəticələrlə snayper məktəbini bitirmişdilər. Kəndlərinə gələndə bədbəxt analar sevindilər. Nişan apardılar. Hər ikisi analarını inandırırdılar ki, atəşkəsdir. Nəinki düşmən, heç silahlı adam görmürlər. İnstruktor kimi əsgərlərə təlim keçirlər. Və az keçmiş hər ikisi toy elədi.

Sevdikləri gözəllə evləndi. Aldıqları məvacib ailələrinin dolanışığına bəs edirdi. Üstəlik, ezamiyyə pulları verilirdi, tez-tez xaricdə təşkil olunan kurslarda dünya ölkələrini gəzirdilər.

Bu arada hər ikisi atalarının qatillərinin adlarını, çətinliklə də olsa, öyrənmişdilər. Təbii, bu işdə orduda olan nüfuzlarının da rolu az olmamışdı: Əhmədov Səttar Həsən oğlu / Mikaelyan Suren Amayakoviç.

Heç özləri də bilməzdi və ağıllarına gəlməzdi ki, haçansa buadlar lazımları olacaq. Daha bir neçə il keçdi. Hər ikisinin övlad ları oldu. Hər ikisi oğullarına atalarının adını verdilər. Paytaxtdaevləri olmasına baxmayaraq, anaları elə kənddə yaşayırdı, həyat yoldaşları da onlarla.

…MDB ölkələrinin ordularının elit snayper yarışması Belarusda keçirilirdi. Qaçmaq, üzmək, baryerləri aşmaq, gizlənmək, hər növ silahdan atəş açmaq və ən sonda da 1500 metrlik 3 hədəfi 3 atəşlə vurmaq… Son finalçıların adlarını elan etdilər: Əhmədov Nihad Səttar oğlu, Azərbaycan / Mikaelyan Armen Surenoviç, Ermənistan.

İki hündürboy, yaraşıqlı zabit kürsüyə çıxanda öncə Armen dilləndi:

– Səttarın oğlusan?!

– Sən də Surenin!

İkisi də bir-birilərini ilk dəfə görmələrinə baxmayaraq, artıq düşmən idilər; həm milli, həm şəxsi. Hər ikisi birinci yeri tutub ölkələrinə qayıtdılar. Heç vaxt ondan sonra MDB adı altında olan yarışmalara qatılmadılar…

Bir gün öz analarına danışdılar. Analar ağlaşdılar, vay-şüvən qurdular, özlərini dağa-daşa çırpdılar. Anuş yalvardı, Sona yalvardı: “Öz həyatınızı yaşayın. Düşmənçilik etməyin. Biz çəkdiyimiz əzablara öz həyat yoldaşlarınızı salmayın. Körpələrinizə yazığınız gəlsin. Özünüzə yazığınız gəlsin…”

…Bir gün Nihada komandirin çağırdığını dedilər. Hərbi təzim edəndə polkovnik işarəylə stulu göstərdi. Və ağır-ağır sözə başladı:

– Nihad, bir erməni dığası bir snayperimizi və bir kapitanı vurub. Bizdə deyirlər ha, “quşu gözündən vurur”. Eyni ilə, hərikisini gözündən vurub. Çoxdan belə hadisə olmurdu. Atəşkəs dövründə az qalsın bizim əsgərlər ilə onların əsgərləri səngərdən-səngərə, bir-birinə siqaret göndərmək dərəcəsinə çatmışdı.

Nihad sakitcə dedi:

– Armendir!

Polkovnik duruxdu, lakin tez də əlavə etdi:

– Belarusda səninlə yarışan?

– Onun dəst-xəttidir, cənab polkovnik!

– Onu susdurmaq lazımdır.

– Oldu, komandir. Olar indi gedim?

– Bəs evə dəymirsən?

– İşi qurtarandan sonra gedərəm. Bu iş, onsuz da, gec-tez bitməlidir.

– Nihad, doğrudan, sənin atan onun atasını öldürüb?

– Onun atası da mənim atamı.

– Taleyə bax ey!

Nihad gündüzlər yatır, gecələr isə gözü snayper tüfənginin binoklunda dünyaya baxır, hərəkət edən, etməyən hər şeyi gözdən dəqiqliklə keçirir, qarşısındakının da eyni ustalıq və cəldiklə hər şeyi gözündən keçirdiyini çox gözəl bilirdi. Snayperçi də minatəmizləyən kimidir, bir dəfə səhv edir.

Oğullarının telefonlarına zəng çatmayan bədbəxt analar nəgecə yata bilirdilər, nə gündüz. Dilləri duada, əlləri göylərdə gəzirdilər. Bilirdilər ki, yerdən də kömək yoxdur, göydən də. Amma nə duadan əl çəkirdilər, nə də göydən…

…Gecə saat 3 idi. Nə Sona əməlli-başlı yata bilirdi, nə Anuş!

Sadəcə, mürgüləyirdilər. Birdən ikisi də yataqdan dik atıldılar.

Dəhşətli səslə qışqırdılar: – Allah, özün kömək ol!

Ağlaya-ağlaya bu iki bədbəxt qadın və ana göylərdən kömək istədilər… Kömək çatmadı… İki güllə səsi gecənin ölü sükutuna bənzər səssizliyi pozdu. İki parçalanmış başdan qan fışqırırdı. Hər ikisi bir-birilərini gözlərindən vurmuşdular…

…İki tabut, haradasa, eyni vaxtda son mənzilinə yetişdi. Analar meyit kimi, 4 yaşlı körpə nəvələrinin əllərindən tutmuş, basdırılan tabutları göz yaşları ilə son mənzilə göndərirdilər. Nə oxu nan qəhrəman təltiflərə, nə ərlərinin heç vaxt görmədikləri heykəlinə baxırdılar. Basdırılan, torpağın altına gedən ana sevgisindən doğduqları ümidlərinə baxıb, sadəcə, balasını itirmiş qurd kimi ulayırdılar. Sonra çürümüş iki tabutun yanına iki tabutu da qoyub getdilər.

Qırx gündən sonra atalarının yanında yatan oğulların heykəlini qucaqlayıb ağladılar, ağladılar. Sonra nəvələrin əlindən tutdular, qəbirlərin üstünə uzanıb “məni niyə qoyub getdin?” deyən gəlinləri ağlaya-ağlaya dikəltdilər, birbaşa paytaxta getdilər.

…Bakıda yaşayan Sona bir gün - Nihadın ilindən sonra Moskvadan bir teleqram aldı. Belə yazılmışdı: “Tbilisidə, Kürün qırağında, Baqrationun heykəlinin yanında. Bu yayın axırıncı gü nü yerli vaxtla 15:00-da görüşək. Gəlinini və nəvəni də gətir”.

…Başdan-ayağa qara geymiş Sona, eyni ilə qara geyinmiş gəlini və nəvəsi deyilən yerə çatanda eyni ilə qara geyinmiş iki qadın və bir körpə gördülər. Sonanın dalağı sancdı. Bu qadın kim ola bilər axı? Yaxınlaşdı. Qadın təmiz Azərbaycan dilində dedi:

– Sən Sonasan.

– Bəs sən kimsən?

– Mən Anuşam, Surenin arvadı.

– Bizim dildə nə təmiz danışırsan?

– Bizim başıdaşlılar sizləri qovana qədər sağımız-solumuz türklər idi. Bir evli idik. Dinimiz fərqli idi ancaq.

- Anuş Sonanı qucaqlayıb dedi:

– Biz bədbəxt qadınlarıq, Sona. Sənin nəvən yetim, mənim nəvəm yetim, mənim gəlinim başsız, sənin gəlinin başsız.

Sona dedi:

– Bəlkə, oturaq?

– Oturaq.

– Qoy körpələr oynasın.

– Yaxşı…

İki nənə və iki ana ilk dəfə görüşən və əllərindəki oyuncaqları bir-birinə göstərib hərəsi öz dilində danışan bu məsumları dodaqlarında təbəssüm, göz yaşlarıyla, ən ülvi sevgiylə seyr edirdilər.

Anuş çəkinə-çəkinə dedi:

– Bizimkinin adı… Surendi…

– Bizimkinin adı Səttar… Məni niyə çağırmısan?

– İstəyirəm ki, heç olmasa ildə bir dəfə görüşək.

– Bəlkə, iki dəfə?

– Yaxşı fikirdi. Amma niyə ironiya ilə dedin?!

– Mən körpələrin doğum günün nəzərdə tutdum. Bəs sən demədin axı görüşməyimizin məqsədi nədi, Anuş xanım?

– Eh, Sonacan! Onsuz da böyüyəndə bir-birlərini öldürəcəklər! Əsrlər boyu gedən qan davasının qurbanı biz kasıb-kusub oluruq. İstədim ki, heç olmasa bir-birlərini tanıyıb öldürsünlər…

Dəli Kür heç kimi vecinə almayıb min illər boyu getdiyi yol ilə gedir və onu səbirlə gözləyən Dəli Xəzərə çatmaq istəyirdi.

Dörd bədbəxt qadından və iki xoşbəxt körpədən xəbərsiz-xəbərsiz axırdı…

Anuş suya, iki körpəyə, gəlininə, Sonaya və Sonanın gəlininə baxa-baxa pıçıldadı: – Siz türklərdə su aydınlıqdı. Bəlkə, heç bir-birlərini öldürmədilər…

                                                                   (2023, may-2024, aprel)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.02.2026)

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bəzən insan böyüməyin nə demək olduğunu düşünür. Yaşla ölçülmür bu, diplomlarla da, uğurlarla da. Bəzən görürsən ki, yaşca böyük insanlar hələ uşaq kimi qorxurlar, hələ xəyallarından qorxaraq qaçırlar. Və bəzən ən gənc ürək ən böyük böyüklüyü daşıyır.

İnsan nə vaxt böyüyür?

Bəlkə böyümək ürəyin qırıldığını hiss edəndə başlayır. İlk dəfə itki qarşısında susanda, içində min sual yarananda, amma heç kimsə sənin yerinə ağlamır, ağlamırsa da səni tamam başa düşmür, işdə o an insan böyüyür. Çünki anlamaq lazımdır — həyat hər zaman ədalətli deyil. Hər zaman sənin istədiyin kimi olmur.

Böyümək elə bir vaxtdır ki, səhvlərinə baxıb onları üzərinə götürə bilirsən. Başqasını günahlandırmaq asandır, amma böyüyən insan bilir ki, hər səhv həm də onun dərsidir. Ürəyin ağrıyır, amma onu ört-basdır etmirsən. Qorxursan, amma qorxunu görməzlikdən gəlmirsən.

Böyümək yalnız ağılla deyil, hisslə də olur. Hər duyğuya sahib çıxmaq, onu anlamaq, ona görə davranmaq böyüklüyün əsl ölçüsüdür. Bəzən sevinc, bəzən qürur, bəzən də həsrət — hər biri böyümək üçün bir dərsdir.

Bəzən insan böyüyür, amma bunu heç kim görmür. Çünki böyümək səssiz olur. Sən artıq daha az qışqırırsan, daha az üsyan edirsən. Daha az qəzəblənirsən, amma qəzəbini gizləmir, onu idarə etməyi öyrənirsən. Daha çox düşünürsən, daha çox dinləyirsən. Və ən əsası — başqalarını da eyni diqqətlə dinləyə bilirsən.

Böyümək həm də tənhalığı tanımaqdır. İnsanlar arasında olarkən, tək qaldığında, xoşbəxt olduğunda və kədərlənəndə — hər zaman özünü kəşf edə bilmək böyüklüyün əlamətidir. Bəzən böyümək üçün tək qalmaq lazımdır. Tək qalanda ürəyin səsini eşidirsən. Orada səhvlərini, arzularını, qorxularını görürsən. Orada gücünü anlayırsan.

Böyümək həm də bağışlamaqdır. Həm başqalarını, həm də özünü bağışlamaq. İnsan bağışlayanda xırda incikliklərdən azad olur. İnsan bağışlayanda ürəyi rahatlayır. Və böyüyən insan bilir ki, həyat çox qısa, amma çox dəyərlidir.

Bəzən böyümək gecikmiş bir dərsdir. İnsan illərlə səhvlər edir, yıxılır, özünü incidir, yenə qalxır və nəhayət başa düşür: böyümək heç də yaşla ölçülmür. Böyümək ürəyin, ağlın və ruhun ölçüsüdür.

Və bəzən insan böyüyür, amma bunu heç kimlə paylaşmır. Çünki böyümək tək bir prosesdir — yalnız sənin ürəyinə, yalnız sənin ruhuna aiddir. Amma bunu sən hiss edirsən, özünü tanıyırsan, keçmiş səhvlərindən güc alırsan və artıq yarımçıq qalan xəyallarını tamamlayacaq gücə sahib olduğunu bilirsən.

İnsan böyüyür, bəzən gözləmədiyi anda. Bəzən ağrı ilə, bəzən itki ilə, bəzən də sadəcə həyatın sadəcə axarı ilə. Amma böyüyən insan bilir: böyümək qorxmaq deyil, davam etməkdir. Ürəyində sarsılmaz bir ümid saxlamaqdır. Xəyallarını qorumaqdır. Və ən əsası — özünü itirmədən, başqalarını da incitmədən yaşamağı öyrənməkdir.

Böyümək yalnız yaşamaq deyil. Böyümək, hər şeyə baxanda yenə də sevməkdir. Hər itkidən sonra ümid etməyə davam etməkdir. Hər səhvdən sonra yenidən başlamaqdır.

İnsan böyüyür, amma bunu hiss etdirmək üçün danışmağa ehtiyac yoxdur. Sadəcə baxışları daha dərin olur, gülüşü daha sakit, addımı isə daha qərarlı olur. O zaman bilirsən ki, sən artıq böyümüsən.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.02.2026)

Heyran Zöhrabova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Uşaqkən nə çox istərdik böyüməyi, böyük adam sayılmağı…

Nə çox istərdik 18 yaşı ötüb keçməyi. Elə deyilmi?

Bəs indi?

İndi hamımız 18 yaşı çoxdan vurub keçmişik.

Artıq hamımız böyük sayılırıq.

Amma o zaman xəyalını qurduğumuz şey tam olaraq bu günkü halımız deyildi, elə bil.

Çünki əvvəllər tez keçməsini istədiyimiz zamanın bu gün artıq tez keçməsini istəmirik.

Çünki əvvəllər bizə nələrsə verən zaman indi bizdən nələrsə alır.

Əvvəllər zamanla böyüyürdük, indi isə yenə zamanla yaşlanırıq.

Əvvəllər zaman gələcək vəd edirdi, indi isə hər keçən gün sona yaxınlaşmağı vəd edir.

Çünki artıq həyatın zəmanəti olmadığını anladığımız yaşdayıq.

Əvvəllər böyüyüb qərarlar vermək istəyirdik.

İndi isə gözləntilər, qayğılar, arzular hərəsi bir yandan yaxamızdan yapışdığı bir vaxtda çox zaman bir qərar vermək iqtidarında belə olmuruq.

Əvvəllər nağıllara inanardıq.

İndi isə heç birimiz nağıllara inanmırıq.

Nəinki nağıllara inanmaq, hətta bəzən həyat qapımızı elə sürprizlərlə döyür ki, acı olduğu üçün reallığa belə inanmaq çətin olur.

Uşaqkən “Gəl dost olaq” deyə başlayan sadə bir cümlə ilə böyük dostluqlar qurulardı.

Halbuki bu gün birinə “dost” deyə bilməyimiz üçün min şahid lazımdır.

Uşaqkən sevgi sadəcə xoşbəxtlik gətirərdi.

İndi isə xoşbəxt sonluqla bitən bir roman belə tapa bilmirik.

Bəli…

Əvvəllər bizə nələrsə qatan zaman indi hər keçən gün bizdən nələrsə alır:

bir gün gəncliyi, bir gün güvəni, bir gün sevinci, bir gün dostu,

başqa bir gün isə bir yaxını…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.02.2026)