“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair Təbrizdə yaşayan Mehdi Səhəndidir.

Mehdi Sırdaş

Təbriz

Bir qərib duyğudur qonağım bu gün,

Siz allah qoymayın, ürəyim gedir!

Çox zaman sürməyib bizim sevgimiz,

Şirin arzularım, diləyim gedir.

Birazdan başlanar soyuq bir savaş,

Küləklər dondurar yollarımızı.

Qasırğalar bizə şillə atsa da,

Gəlsənə açmayaq qollarımızı!

Sözünü tutmadın, oyun pozuldu,

İçimdə fitnəni doğub gedirsən.

"Gələcək bizimdir" nə tez unutdun?

Süd əmər sevgimi boğub gedirsən.

Tanrının utancı düşür gözümdən,

Sənsə kirpiyimdən yerə axırsan.

Duzlu əllərini göyə qaldırıb,

Yalvarıb-yaxarıb kimə baxırsan?!

Mələklər göz vurub səni səsləyər,

Sənsə qanadlanıb göyə uçursan.

Qaranlıq sarayda buraxıb məni

Hansı xarabaya işıq saçırsan?!

Hansı xarabaya?.. 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.02.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının poçtundakı növbəti məktub yazıçı-publisist Mövsümağa Ədalətoğludandır. O, essesini təqdim edibdir.

Səs — varlığın görünməz nəfəsidir. O, zamanın axarında bir anlıq titrəyir, sonra əbədi sükutun qoynunda itib gedir. Biz eşitdiyimiz hər səsi, gördüyümüz hər üzün xəyalını, yaşadığımız hər anın nəfəsini yaddaşımızın dərin qatlarında qorumağa çalışırıq. Çünki həyatın özü bir axındır: nə geri dönür, nə də təkrar olunur.

Zaman — insanın ən böyük sərvəti, lakin heç kimin mülkü deyil. Biz yalnız onun qonaqlarıyıq. Hər səs, hər üz, hər an — zamanın bizə verdiyi bir borc, bir əmanətdir. Bu əmanəti dərk etmədən yaşamaq, varlığın öz mahiyyətini görmədən keçmək deməkdir.

İnsanın varlıq paradoksu bundadır: biz anı yaşadığımız anda onun əbədi olduğunu düşünürük, lakin o, barmaqlarımızın arasından süzülən qum kimi sakitcə uzaqlaşır. Bir daha eşidilməyəcək səs, bir daha görünməyəcək üz, bir daha yaşanmayacaq an — bunlar həyatın bizə verdiyi ən qiymətli hədiyyələrdir.

Hər səs bir xatirədir, hər üz bir hekayə, hər an isə bir ömürlük dərs. Onları qeyd etmək, onları dərk etmək, onların qadrini bilmək — insanın öz varlığına, öz yaddaşına, öz ruhuna hörmətidir. Çünki yaddaşın işığı sönəndə, insanın özü də unudulmuş bir kölgəyə çevrilir.

Odur ki, yaşayın — səsləri dinləyərək, üzləri seyr edərək, anları qucaqlayaraq. Çünki həyatın ən böyük hikməti budur: biz yalnız indi varıq, yalnız bu an mövcuduq. Varlığın əsl dəyəri isə onun təkrar olunmazlığındadır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.02.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

Azərbaycan kinosunda elə filmlər var ki, nə səs-küy salır, nə də iddialı şüarlarla yadda qalır. Amma zaman keçdikcə daha ağır, daha təsirli görünür. “Bayquş gələndə” məhz belə filmlərdəndir. Bu ekran əsəri açıq dramatik qarşıdurmalardan çox, insanın daxilində baş verən sarsıntıları, qorxunu və gözləmə hissini mərkəzə çəkir.

Film 1978-ci ildə çəkilib. Rejissoru Şamil Mahmudbəyovdur — Azərbaycan kinosunda psixoloji dərinliyə, səssiz müşahidəyə və insan taleyinə həssas yanaşması ilə seçilən sənətkarlardan biri. Film Maqsud İbrahimbəyovun eyniadlı əsəri əsasında ekranlaşdırılıb və ədəbiyyatla kino arasında uğurlu dialoq nümunəsidir.

Bayquş obrazı: quş yox, xəbərdarlıq

Xalq yaddaşında bayquş sadəcə quş deyil. O, qaranlığın, bədbəxtliyin, bəzən də qaçılmaz sonun xəbərçisi kimi qəbul olunur. Film bu inanclardan ustalıqla istifadə edir. Bayquş ekranda hər görünəndə hadisə baş vermir, amma daxildə bir şey qopur. Tamaşaçı hiss edir ki, nəsə dəyişəcək, amma nə və necə — məlum deyil.

Bu da filmin əsas güc nöqtəsidir: qorxu göstərilmir, hiss etdirilir.

Sadə həyat, mürəkkəb talelər

Hadisələr sakit Abşeron məkanında cərəyan edir. Günəş, dəniz, balıqçılıq, yay istirahəti… Zahirdə hər şey adidir. Amma bu adi həyatın içində narahatlıq dolaşır. Film göstərir ki, insan bəzən ən sakit məkanlarda belə daxili fırtınalar yaşayır.

Baş qəhrəman Tahir hələ gəncdir, amma o artıq dünyanın təkcə ağ-qara olmadığını hiss etməyə başlayır. O, böyüklərin susqunluğunu, gizli qorxularını, demədiklərini müşahidə edir. Bu film, əslində, bir uşağın böyümə anı haqqındadır — amma yaşla yox, dərk etməklə böyümə.

Səssizliklə danışan film dili

“Bayquş gələndə” dialoqlarla yüklü film deyil. Burada əsas sözləri pauzalar, baxışlar, səssiz kadrlar deyir. Kamera qəhrəmanları müşahidə edir, mühakimə etmir. Rejissor tamaşaçını hadisələrin içinə çəkmir, onu müşahidəçi mövqeyində saxlayır. Bu isə filmi daha təsirli edir.

Musiqi minimumdur, emosiyalar şişirdilmir. Hər şey real, tanış və bir qədər də ağrılıdır. Elə buna görə film illər keçsə də köhnəlmir.

Diqqət çəkən və maraqlı məqamlar

– Film hadisədən çox əhval-ruhiyyə üzərində qurulub

– Bayquş simvolu konkret təhlükədən çox psixoloji gərginliyi ifadə edir

– Uşaq baxışı ilə böyüklərin dünyasının toqquşması incə şəkildə verilir

– Məkan və təbiət insanın daxili vəziyyətinin güzgüsünə çevrilir

– Film açıq suallar qoyur, cavabları tamaşaçıdan gözləyir

Niyə bu film bu gün də aktuallığını saxlayır?

Çünki “Bayquş gələndə” qorxunun formasını yox, mahiyyətini göstərir. Bu qorxu müharibə də ola bilər, itki də, vicdan əzabı da, gözlənilən, amma adı qoyulmayan faciə də. Film hər dövr üçün yenidən oxuna bilir.

Son söz

“Bayquş gələndə” bizə bir həqiqəti xatırladır:

Bəzən bədbəxtlik qapını döymür, səs salmır. Sadəcə gəlir… və insan onu hiss edir.

Bu film də elə o hiss haqqındadır — səssiz, ağır və unudulmayan.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.02.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Mən bu filmi izləmişəm bir dəfə,

Bilirəm də sonu necə qurtarır.

"Siz"dən "sən"ə dönən xitablı söhbət

Axşamlar başlayır, gecə qurtarır.

İlahi, necə də xoşbəxt olursan,

Həmin gecələrin hüzurunda sən.

Daha öncə sevib, əzizlədiyin

Hər kəsi bir ona qurban edirsən.

Qollarını vətən sanıb, hər görüş

Vətəninə qovuşmağa gedirsən.

Bircə dəfə saçlarını oxşasa

O tellərə lap sitayiş edirsən.

Sonra da yox yerə, səbəbsiz yerə

Araya soyuqluq adlı sədd düşür.

Həmin o mesajlar, həmin görüşlər,

Damcı-damcı axıb,

Gözündən düşür.

Ay, gözümün nuru, başqa film tap,

Nə qədər ki, tezdir, axşam olmayıb.

Mən bu filmi izləmişəm bir dəfə,

Bir də izləməyə gücüm qalmayıb…

Əziz Yaqubzadənin şeirinin mənası o qədər güclüdür ki, hər oxuyan öz həyatından bir alıntı tapır. Öz həyatındakı əlaqəni anlayır. “Siz”dən “sən”ə dönən söhbətlər… zamanla yenidən “siz”ə çevrilir. Aradakı məsafə səni yenidən "siz"ə çevirir.  Belə ki, hər şey bomerangdır. Əslində bu ifadə tam olaraq bu mənanı ifadə etmir, amma həyat elədir: hər şey qayıdır əvvəlki yerinə. Gülən üzlər qayıdır əvvəlki halına, yaranan üzüntü də öz yerinə dönür. Və bunun həyatda heç bir izahı yoxdur. Bəzən sadəcə hiss edirsən ki, hər şey öz yolunu tapır.  Tanıdığım bir hüquqşunasın dediyi kimi "ədəbsizliyin mənası hamıya aydındır deyə lüğətlərdə onun izahı yoxdur".  Beləcə bəzi ifadələrin də izahı açıq-aydın ortada olur. Bildiyin söz necə izaha ehtiyac duysun ki?!

Zamanla qaçaraq gedilən yolları yıxıla-yıxıla qayıdırsan. Körpə ikən evin hər küncündə qaçırdın, anan sənin dalınca qaçar, öz-özünə dillənərdi: “Qaçma, yıxılarsan”. Sən də yıxılırdın. Çünki hələ gəzməyi öyrənməmisən. Hələ yeni “ana” demisən, yeni addım atırsan. Hələ həyatın nədən ibarət olduğunu belə bilmirsən. Sanırsan ki, ömrü boyu körpə qalacaqsan, hər zaman qaçıb-qaçıb yıxılacaqsan. Və sadəcə "ana", "ata" deyəcəksən. Beləliklə, bir yaş, iki yaş, hətta beş yaş – böyüyürsən, həyətdə oynayarkən yıxılırsan, palçıq içində sanki çimirsən… Beləcə yıxıla-yıxıla böyüyürsən.

Daha sonra yıxılmayacağına əmin olduğun bir divar görürsən. Bu divarın varlığına inanırsan. Düzdür, sən heç kimdən asılı deyilsən. Amma bəzən divarlar bizə kömək edir. Onlara alışırsan, evinin dörd divarından biri sanki…Bir ay, iki ay, beş ay, altı ay… Və bir gün ayılırsan. O divara sədd çəkirsən, çünki artıq o divar sənin üzərinə gəlməyə başlayır. Lakin divar səni görür – sən özünü qorumağa çalışırsan, haqqını müdafiə edirsən – və deyir: “Mən də buradayam və səni məhv edəcəm”. O səni əzir, sınayır, sındırır, eyni zamanda sənə dərs verir. Başqa evlərə də  də divar  olur. Yıxır, əzir.

Sən də...Yenə yıxılırsan, yenə əzilirsən, amma böyüyürsən.

Təsəvvür edirsiniz ki, evinizin bir divarı yoxdur? Əsla… Bunu heç vaxt təsəvvür etməyin. Evinizin divarları hər zaman var olacaq. Dediyim divar isə xəyali divardır, hər kəsin səddidir. Çox insana divar olan divar, sənin öz evin necə ola bilər ki?

Sonra bir gün gözünü açırsan, yenə oradadır, uşaqkən xəyal etdiyim "qatar formasında evimiz kimi". Divar da gedib gəlir sanki. Amma artıq tam əvvəlki kimi deyil – elə bil təmir olunmuş evin tək təmir olunmamış divarıdır. Təmir olunur yavaş-yavaş. Sən artıq istəmirsən, amma divar səninlə danışır:

 “Nankor…”

Heç nə demirsən. Çünki Divar kimi sərt bir nankorun qarşısındakına "nankor" deməsi özü böyük cahillikdir.

Bomerang – əslində, kiməsə etdiyin yaxşı və pis hərəkətlərin sənə geri qayıtmasının ən gözəl adıdır. Hər şey geri dönür. Amma bir boomeranqın tərəfləri çoxdur, dərinliyi ölçülməzdir, təsiri isə hər kəs üçün fərqlidir. Həyat da elədir: bir dəfə yaşayırsan, amma hisslərin və xatirələrin daim qayıdır.

Və mən öz həyatımda bunu hər gün görürəm. Hər münasibət, hər seçim, hər duyğu bir gün geri dönür. Mən də yıxılıram, üzülürəm, amma hər dəfə o divar mənə bir dərs verir, məni daha da gücləndirir. Hiss edirəm ki, nə qədər qaçsam da, həyatın mənə göstərdiyi yollar məni yenidən eyni nöqtəyə gətirir. Və artıq öyrənmişəm ki, bu qayıdışlar qorxulu deyil – onlar böyüməyin, öyrənməyin, hər şeyi daha dərin hiss etməyin bir yoludur. Bəzən sükut, bəzən ayrılıq, bəzən soyuqluq – hamısı mənə özümü tapmağı, öz gücümü tanımağı öyrədir. Hər boomerang bir xatırlatmadır ki, həyatda etdiyimiz hər şeyin bir əksi, bir əks-sədası var; amma bu sədalar bizi sınayır, formalaşdırır və nəticədə daha yaxşı insan oluram. Mən buna inanıram və buna görə də hər yıxıldığım anda bir az daha güclü qalxıram.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.02.2026)

Təranə Turan Rəhimli,

Filologiya elmləri doktoru. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

O, bütün ruhuyla, qəlbiylə, yazdıqlarıyla mənsub olduğu tüŕk soyunun övladıdır. Ortaq Türk mədəniyyəti abidələrindən gələn ən yaxşı milli-mənəvi keyfiyyətləri Cahangir Namazovun yaradıcılığında, dünyagörüşündə müşahidə etmək mümkündür. Azərbaycan yazıçıları, elm adamları ilə ədəbi söhbətlərdən ibarət müsahibələr kitabı da onun Türk sevgisi sayəsində ərsəyə gəlib.

İki Türk soylu xalqın, özbək-Azərbaycan qardaşlığının möhkəmlənməsində bu kimi layihələrin önəmini yaxşı dərk edən gənc şair müsahibə aldığı ədiblərin düşüncələrini yalnız Azərbaycanda, Özbəkistanda deyil, müxtəlif ölkələrin mətbuatında oxuculara təqdim edib. Bununla da ortaq tarixi keçmişə malik xalqların mədəniyyətinin, ədəbiyyatının heç vaxt bir-birindən qopmadığını, daim qarşılıqlı əlaqədə inkişaf etdiyini, bir-birini zənginləşdirdiyini şüurlara həkk etmək kimi mühüm missiyanı yerinə yetirib.

Kitabda Azərbaycan poeziyasının, nəsrinin ustad şair və yazıçılarından gənc qələm sahiblərinə qədər müxtəlif ədəbi nəsillərin söz sənətinə, ədəbiyyata münasibəti ilə qarşılaşırıq. Toplu, əslində, Azərbaycan ədəbiyyatının son yarım əsrdə keçdiyi yolun canlı xəritəsidir. Burada hər bir yazarın konkret suallara verdiyi cavablar yalnız onun şəxsi yaradıcılıq fəlsəfəsini deyil, həm də ədəbi prosesin gedişatını, elmi-mədəni dəyişimi, ədəbi mühitin spesifikasını, mövcud problemlərini açıb göstərir. Cahangir Namazovun “Azərbaycan yazarları belə deyir…” kitabı müasir Azərbaycan ədəbiyyatının polifonizmini, yeni estetik axtarışlarını və müxtəlif nəsilləri tənsil edən yazıçı və ədəbiyyatşünasların dünya intellektində mövqelərini idraka yönələn unikal bir mənbədir. Kitab yalnız ayrı-ayrı müəlliflərlə aparılmış söhbətlərin, dialoqların toplusu deyiı, eyni zamanda,  ədəbiyyatın bugünkü durumunu müəlliflərin öz dili ilə şərh edən milli ədəbi şüurun bədii-elmi panoramıdır.

Müsahibələrdə təqdim olunan fikirlər poetik təcrübə, estetik dünyagörüş,  ictimai-mədəni kontekst baxımından müasir Azərbaycan ədəbiyyatının makro mənzərəsini formalaşdırmağa imkan verir. Həmin mənzərəni sistemli şəkildə dərk etmək, müxtəlif nəsillərə mənsub yazarların ədəbiyyat, söz, poetik yaddaş, zaman və cəmiyyət haqqında düşüncələrinin fəlsəfəsini anlamaq üçün kitabdakı hər bir müsahibənin önəmli yeri vardır. Mükalimə mətnlərinin məntiqindən doğan ardıcıllıqla müasir milli ədəbi inkişafın çoxəsrlik ənənə üzərində yüksəlişini mərhələ-mərhələ izləmək mümkündür. Cahangir Namazovun həmsöhbətləri poetik sözün mahiyyətini  klassiklərdən müasirlərə keçid kontekstində dəyərləndirən, ədəbi nəsillər arasındakı varislik əlaqəsini yaşadan, ənənəyə bağlı, eyni zamanda düşüncə tərzi daim yeniliklərə açıq olan söz sahibləridir. Ramiz Rövşən, Sabir Rüstəmxanlı, Seyran Səxavət, Firuzə Məmmədli, Rüstəm Behrudi, Rəşad Məcid, Səlim Babullaoğlu, Varis, Əkbər Qoşalı, Əsəd Cahangir, Almaz Ülvi, Təranə Turan Rəhimli və b. ilə aparılan hər bir müsahibənin ayrıca bir fəlsəfəsi, ədəbi düşüncə kodu var.

RAMİZ RÖVŞƏN

“Əsl poetik sözün heç bir səsə, pafosa ehtiyacı yoxdur.” Ramiz Rövşənin bu fikri toplunun poetik başlanğıc nöqtəsi kimi görünür, həm klassik Azərbaycan poeziyasında lakonizmə üstünlük vermə ənənəsini, həm də çağdaş poetik düşüncədə sadəliyin dərinliklə birbaşa əlaqəsini göstərir. Şairin sözə özünəməxsus münasibəti kitabın ümumi ruhunu müəyyənləşdirir, ədəbiyyatın əsas ölçüsü səs-küy yox, iç səsdir, daxili həqiqətdir məntiqini ehtiva edir. Bu fikir həm klassik Azərbaycan şeirinin ənənəsini (sözün iç yükü və gizli enerjisi), həm də müasir minimalist poeziyanın estetikasını xatırladır. Həmin konsepsiya Azərbaycan poeziyasında sadəlik–dərinlik, sakitlik–səda dualizminin əsas ifadələrindən biri kimi digər müsahibələrdə də dolayısı ilə davam edir,  sözün gücünün formal pafosda deyil, onun daxili qatında, iç intonasiya, mənəvi situasiyada olduğunu şərtləndirir. Poeziyada etdikləri ilə zamana, sovet siyasi rejiminə, ideologiyanın təsirindən doğan sxematizmə meydan oxuyan Ramiz Rövşənin suallardan birinə Musa Yaqub sayağı “Eləmədikləırim yandırır məni” cavabı isə oxucunu dərin düşüncələrlə baş-başa buraxır.

SABİR RÜSTƏMXANLI

Sabir Rüstəmxanlı ilə söhbət daha çox ədəbiyyatın milli özünüdərk prosesində rolu haqqında düşüncələrlə diqqəti çəkir. Şairin fikrincə, “Vətənə, millətə məcnun sevgisi” yaradıcılığın əsas şərtidir. Bu baxış Azərbaycan ədəbiyyatında köklü tarixə malik milli-romantik estetik xəttin müasir dövrdə də aktuallığını göstərir, həmçinin sonrakı müsahibələrin bir çoxunda yer alan milli kimlik və mədəni yaddaş məsələsini daha da qüvvətləndirir. Şair vurğulayır ki, “yüzillər boyu Azərbaycan türklərinin milli varlığı, dili, tarix yaddaşı, mübarizə əzmi, bütövləşmə və azadlıq eşqi, gücünə, müstəqil yaşamaq qabiliyyətinə inamı, mənəvi dəyərləri məhz ədəbiyyatın, yazılı və ya şifahi bədii sözün sayəsində qorunmuşdur.” Sabir Rüstəmxanlı müxtəlif əsrlərdə fars, rus, ərəb işğalçı siyasətinin xalqı öz Azərbaycan-türk kökündən qopara, ayıra bilməməsini ədəbiyyatın fövqəladə gücü ilə izah edir. Şairin “Ədəbiyyat hakimdir. Hətta hakimlərin də, dövlətin də hakimidir” qənaəti söz sənətinin hər zaman bütün siyasətlərdən daha üstün və böyük siyasət olduğunu xatırladır.

SEYRAN SƏXAVƏT

Kitabda yaradıcı prosesin psixologiyasına baxış kimi Seyran Səxavətin ekzistensial düşüncələri diqqəti cəlb edir. Yazıçı yaradıcılığın mexaniki yox, psixoloji-fəlsəfi proses olduğunu vurğulayır. Onun fikrincə, “Yazmaq özü intizamsızlığın ən yüksək formasıdır.” Bu bir cümlə belə Azərbaycan ədəbiyyatında müəllif–mətn münasibətinin fərdi və qeyri-normativ xarakterini çox dəqiq ifadə edir. Seyran Səxavətə görə, bəşəriyyətin yüzdə bir faizi belə yazmaqla məşğul deyilsə, bu artıq yazıçının fərqli biri olduğu deməkdir. O, yaradıcılığın mexaniki vərdişə çevrildiyi zaman mahiyyətini itirdiyini bildirir, yazı-pozu adamının öz ritmini özünün qurduğuna inanır. Bununla da, istedadı müxtəlif intizam çərçivlərinə sığdırmağa ciddi etirazını bildirir. Seyran Səxavətlə söhbət kitabda yaradıcı psixologiyaya dair dərin məzmunlu müsahibə kimi müasir ədəbiyyatın fərdiyyətçi mahiyyətinə işıq salır.

FİRUZƏ MƏMMƏDLİ

Estetik emosionallıq və qadın poetikası baxımından kitabda Firuzə Məmmədlinin sənətkar mövqeyi maraq doğurur. Şair bütünlükdə öz yaradıcılıq yolunu “fədakarlıq”la eyniləşdirir və poeziyasının duyğusal mahiyyətinə diqqət çəkir. Onun “ocaqdakı közün də, varaqdakı sözün də dərdinə yanmaq” barədə düşüncəsi poeziyanı daxili yanğın, mənəvi həssaslıq və emosional intellekt kimi izah edir. Bu yanaşma qadın poeziyasında duyğunun yaradıcı enerjinin əsas elementi olduğunu əsaslandırır. Firuzə Məmmədli öz şairlik təcrübəsindən bəhs edərkən həyatla sənəti bir-birindən ayırmır, “həyatımın özü fədakarlıq deyiminə ekvivalentdir” deyir. Bu fikir onun poetik dünyasının mahiyyətini anlamaq üçün açar rolunu oynayır. Firuzə Məmmədli üçün şeir yalnız misraların mükəmməlliyi, tamlığı deyil, mənəvi gücün, səbrin, insana həssaslığın abidəsidir, insanın iç dünyasından qopan, emosional müşahidə ilə intellektual duyumu birləşdirən bir prosesdir. Empatiyanı və şəfqəti şair təbiətinin ayrılmaz cəhəti kimi dəyərləndirən Firuzə Məmmədli qadın hissiyyatının estetikasını, duyğunu fəlsəfi dəyərləndirmənin mərkəzi obyektinə çevirir. Söz dünyasında elegik ovqatı və müdriklik tonu ön plana çıxan şairin poetikası Azərbaycan qadın şeirinin ən zərif xəttini – sözün sükuta bürünmüş emosional yükünü daşıyır.

KAMİL ƏFSƏROĞLU

Kamil Əfsəroğlunun ədəbi düşüncəsinin təməlində keçmişə bugünün gözü ilə baxmaq ideyası dayanır: “Keçmiş hadisələrə bugünün gözü ilə qiymət vermək lazımdır” fikri müəllifin tarixi determinist bir məfhuma çevirmədiyini, əksinə, onu daim yenidən oxunan, dəyişən və hər dövrdə yeni mənalar qazanan hadisələr məcmusu kimi dərk etdiyini göstərir. Kamil Əfsəroğlu üçün tarix sabit deyil; yazıçı isə onun içində həqiqəti axtaran səyyahdır. O, gerçəklə həqiqətə münasibətində yazıçını faktın özündən çox, həmin faktın mənəvi qatının maraqlandırdığını vurğulayır. Yazıçı üçün gerçək rast gəlinən hadisədirsə, həqiqət insanın iç dünyasında formalaşan dəyərdir. Bu baxış ədəbiyyatın və tarixin kəsişdiyi nöqtədə hermenevtik bir mövqe yaradır: yazıçıya yalnız baş verənləri deyil, həmin baş verənlərin insan taleyində buraxdığı izləri göstərmək vəzifəsi verilir. Müxtəlif dövrlər arasında dialoq yaratmağın yazıçının məsuliyyətinə daxil olduğunu vurğulayan Kamil Əfsəroğlu zamanı yalnız axıcı bir mexanizm kimi deyil, ədəbi dərk prosesini qidalandıran bir kontekst kimi qiymətləndirir. Onun bədii idrakın fəlsəfəsinə yönələn fikirləri göstərir ki, müasir Azərbaycan nəsri tədricən tarixlə dialoqa girən, zamana hermenevtik baxışla yanaşan, faktı yox, mənanı öyrənən intellektual xəttə yönəlir.

RÜSTƏM BEHRUDİ

Rüstəm Behrudi ilə müsahibə kitabın ən ideoloji yüklü, türkçülük, milli özünüdərk və tarixi yaddaş üzərində qurulan söhbətlərindən biridir. O, poeziyanı milli ağrının “nəfəsi” kimi təqdim edir: “Mənim şeirlərimdə xalqın ağrısı təkcə söz deyil, nəfəsdir. Vətənin yarası şairin ürəyində qan kimi döyünür…” Bu düşüncə Behrudinin poetik dünyagörüşünün əsasını – xalq ağrısının ümummilli taledən fərdi ruha süzülməsi prinsipini göstərir. Onun Vətən, kimlik, tarix barədə dedikləri Azərbaycan poeziyasında fəlsəfi-vətənpərvərlik ənənəsinin davamı kimi çıxış edir. Behrudi ədəbiyyatın tarixi missiyasına da diqqəti çəkir: “Ədalətsizlik mənim yol yoldaşım olub… Kim sözünü düz deyirsə, qarşısında divar görəcək.” Burada o, ədəbiyyatın sosial mübarizə funksiyasına toxunur. Səbir “lal fəryad”, “içində üsyan olan səssizlikdir” deyimləri isə poeziyanı həm də ruhani güc kimi görən şairin görüşlərindəki təsəvvüf qatına işarə edir.

RƏŞAD MƏCİD

Sözün sosial funksiyası Rəşad Məcidin tədqiq xarakterli mülahizələrində xüsusilə diqqəti çəkir. “Sözün şəfası da, qüdrəti də qarşı tərəfin söz sahibinə nə qədər inandığına bağlıdır.” Sözün mənəvi və sosial gücünü vurğulayan bu fikirlər ədəbiyyatın cəmiyyətdəki performativ rolunu açıqlayır, sözü yalnız estetik vasitə deyil, həm də psixososial təsir mexanizm kimi dəyərləndirir. Konseptual məzmun daşıyan, ədəbiyyatın ictimai şüuru formalaşdıran gücünə, sosial-tarixi funksiyasına toxunan bu müsahibədə şeirə, bədii mətnə münasibət ədəbi fəlsəfə ilə publisistik məsuliyyətin sintezindən qaynaqlanır. Rəşad Məcid sözün mahiyyətini təkcə estetik kateqoriya kimi deyil, mənəvi və sosial güc kimi, cəmiyyətin psixoloji və mənəvi durumuna təsir edən dinamika kimi dəyərləndirir.

SƏLİM BABULLAOĞLU

Kitabda hər bir yazıçının, tədqiqatçının ədəbiyyata, söz sənətinə özünəməxsus münasibəti məzmun rəngarəngliyi yaratmaqla yanaşı, ədəbiyyatın fərqli inkişaf məsələlərinin izahını verir. Səlim Babullaoğlunun Azərbaycan ədəbiyyatının ümumtürk kontekstində yeri ilə bağlı dəyərləndirməsi poeziyamızın sözügedən poetik sistemdə ən zərif və dərin qat olduğunu nəzərə çatdırır, Bu dəyərləndirmə milli poeziyanın tarixi-poetik gücünü və ədəbi liderlik ənənəsini təsdiqləyən elmi baxışa əsaslanır.

VARİS

Varisin konsepti müharibə yaddaşı və bədii idrak məsələsi üzərində dayanır, müharibə mövzusunu Azərbaycan ədəbiyyatının aparıcı xəttlərindən biri kimi izah edir. O, Aristotelin “ədəbiyyat tarixi tarixin özündən yaxşı yaşadır” fikrini əsas götürərək Qarabağ müharibəsinin bədii yaddaş yaratdığını vurğulayır: “Bu mövzuda çoxlu romanlar, poemalar, hekayələr yazılıb və indi də qələbə ədəbiyyatı yaranır.” Bu yanaşma müharibənin ədəbiyyatda təkcə fakt deyil, həm də ontoloji təcrübə olduğunu göstərir.

ƏSƏD CAHANGİR

Əsəd Cahangirin daha çox ədəbi tənqid, esse və Qarabağ mövzusu üzərində qurulan müsahibəsində “Səs” essesi ilə bağlı düşüncələr diqqəti çəkir. “Esseni tamam başqa mövzuda yazmaq istəyirdim, amma şüuraltı axın məni Qarabağa tərəf çəkdi.” - deyə vurğulayır. Bu fikir Qarabağ mövzusunun ədəbi yaradıcılığa təsirini həm psixoloji, həm də bədii motivlərlə izah edən yazıçı-tənqidçinin estetikasında şüuraltı – tarixi yaddaş əlaqəsi kimi dərin görünür. “Üçüncü minillik din və elmin sintezi olacaq” qənaəti isə Əsəd Cahangirin ədəbi-tənqidi görüşlərinin fəlsəfi çalarına qarşı ciddi maraq doğurur.

ƏKBƏR QOŞALI

Əkbər Qoşalının poetik və publisistik düşüncənin sintezi ilə diqqət çəkən müsahibəsində sənətkar dünyagörüşünün əsas xətti kimi türkçülük, turançılıq, milli kimlik və mənəvi oyanış, söz sənətinin mənəvi-etik yükü, ədəbiyyatda vicdan konsepti önə şıxır. Öz identitetinə dair fikirləri onun bütün ruhu ilə yaradıcılığa təslim olmuş ideoloji şair obrazını təsdiqləyirsə, müasir türklüyün problemlərinə dair dedikləri də aktuallığı ilə seçilir. “Ortaq keçmişdən – ortaq gələcəyə!” devizi onun türkçülüklə bağlı düşüncələrinin əsas istiqamətverici mayakıdır. Lakin türk poeziyasının ən böyük dərdi kimi gördükləri də var: parçalanmışlığın və bir-birindən uzaq düşməyin ruh halımızda yaratdığı təlatümlər, bir ağacın budaqları olub çox vaxt öz kökünü görməmək, dili bir olsa da, bəzən qəlbinin bir-birinə “tərcümə” ehtiyacı duyması…

VƏ DİGƏRLƏRİ

Almaz Ülvinin müsahibəsi ədəbi yaradıcılığın duyğu – təcrübə sintezi olduğunu göstərərək, sözün həyatı müşahidənin təbii davamı kimi formalaşdığını vurğulayır. Salidə Şərifova müasir Azərbaycan ədəbiyyatının struktur problemlərini, metodoloji parçalanmanı və qadın ədəbiyyatının nəzəri əsaslarını elmi şəkildə izah edərək ədəbi prosesin konseptual xəritəsini çəkir. Vüqar Əhməd klassik ənənə ilə müasir ədəbi təfəkkür arasında körpü yaradaraq həm folklorun, həm də bədii irsin milli kimliyin daşıyıcısı kimi strateji rolunu önə çəkir. Təranə Turan Rəhimli ədəbiyyatı “mədəniyyətin lideri” kimi dəyərləndirməklə onu ictimai düşüncənin istiqamətverici mexanizmi kimi şərh edir, bədii mətnin emosional-intellektual qatları və şairliyin metafizik təbiətinə toxunur. Rəfail Tağızadənin “şairin hər xoş sözündə, xəyalında bir ümid var” tezisi onun poeziyasının mahiyyətini – sözün daşıdığı təskinlik və gələcəyə yönəlik mənəvi enerji ideyasını açır. Təmxil Ziyəddinoğlu “bütün dövrlərdə şəxsi nümunə ən yaxşı, ən müasir formadır” deyə vətənpərvərlik ideyasını davranış və əməl müstəvisinə keçirir, vətəndaşlıq borcunun ədəbiyyatdakı təbliğindən çox, real həyatdakı təcəssümünü önə çəkir. Rəsmiyyə Sabirin müsahibəsində qadın psixologiyasının bədii təcəssümü və insanın daxili sükutunun poetik göstəriciləri diqqətə çatdırılır. Aysel Xanlarqızının “uşaqlıq xatirələrim məni hər zaman kövrək notlarda kökləyir” etirafı onun yaradıcılığında nostalji duyğu və emosional həssaslığın əsas bədii stimullardan biri olduğunu göstərir. Bu müəlliflərin hamısının ədəbiyyat haqqında düşüncələrində sözün mənəvi məsuliyyəti ortaq prinsip kimi meydana çıxır.

Namiq Dəlidağlı müsahibəsində sənətkar şəxsiyyəti və yaradıcılıqda  jurnalistika ilə poeziyanın sözə, həqiqətə sədaqət aspektini önə çəkirsə,  Faiq Balabəylinin görüşlərində  ədəbiyyatı həyat təcrübəsinin, dənizçilik psixologiyasının təlqin etdiyi nizam-intizamla sintez konteksti diqqəti cəlb edir.  Nazilə Gültacın düşüncələri sözün və sevginin insan psixologiyasına təsirini dərindən hiss edən həssas yaradıcılıq diapazonunu nümayiş etdirirr.  Zaur Ustac öz yaradıcılıq fəlsəfəsinin həyatın gerçəkliklərinə, səmimiyyətə və “qələm saflığı” prinsipinə söykəndiyini vurğulayır. Sevinc Qəribin müsahibəsində isə müharibə, köçkünlük və yurd ağrısı poetik düşüncəni formalaşdıran əsas emosional təməl kimi boy göstərir.

Kitabdakı gənclərin müsahibələri isə yeni nəsil yazıçıların daha fərdiyyətçi, eksperimental və çoxsəsli estetik meyllərə sahib olduqlarını göstərir. Onların cavablarında həm ənənədən uzaqlaşma, həm də onu yenidən oxuyub öyrənmə tendensiyası aydın görünür. Gənclər ədəbi düşüncəsində texnologiya, şəhər təfəkkürü, fərdi tənhalıq və sürətli həyat ritmi əsas bədii motivlər kimi seçilir. Gənc yazıçıların (İntiqam Yaşar, Tural Turan, Nicat Hunalp və b.) müsahibələrində şeirə və nəsrə yanaşmada forma axtarışları, sivilizasiya və şair mövqeyi, tarix və həqiqət məsələlərinin yenidən dərki motivləri önə çıxır. Ümumilikdə, gənc imzalar kitabda həm ənənəvi ideallara sadiqliyi, həm də poetik düşüncədə yenilənmə, fərdiləşmə və estetik həssaslığın artmasını təmsil edən nəsil xəttini tamamlayırlar. Kitaba daxil edilən bütün müsahibələr birlikdə müasir Azərbaycan ədəbi məkanının çoxqatlı, dinamik və nəsillərarası dialoq üzərində qurulan bütöv mənzərəsini formalaşdırır.

“Azərbaycan yazarları belə deyir…” toplusu müasir Azərbaycan ədəbiyyatının ideya-coğrafiyasını, estetik çoxsəsliliyini, nəzəri problemlərini dilə gətirən bir mənbədir. Kitabdakı müsahibələr göstərir ki, Azərbaycan ədəbiyyatı bugün poetik dərinləşmə və daxili sadəlik xətti üzrə inkişaf edir, milli kimlik konseptini mədəni yaddaşla birlikdə daşıyır, fərdi yaradıcılıq psixologiyasını ön plana çəkir, müharibə mövzusunu bədii fəlsəfəyə çevirir, ümumtürk ədəbi məkanında özünəməxsus poetik xətt yaradır və bütün bunlarla yanaşı, metodoloji və institusional problemlərlə üz-üzədir.

Cahangir Namazovun müsahibələr toplusu ədəbi prosesin bu gününü yalnız faktlar səviyyəsində deyil, həm də düşüncə arealında sənədləşdirir. Adətən publisistik çalarlarla müşayiət olunan müsahibə janrı bu topluda öz janr hüdudlarını aşaraq elmi-nəzəri mühakimələr mənbəyinə çevrilir. Burada həm poetik idrakın mahiyyəti, həm də ədəbi prosesin struktural problemləri öz əksini tapır. Kitabın əsas üstünlüklərindən biri odur ki, müəllif sualları sadəcə bioqrafik yönəltmir, əksinə, yazarların ədəbi düşüncə sisteminə, yazı prosesinin fəlsəfəsinə, ictimai funksiyasına dair mülahizələrini üzə çıxarır. Beləliklə, toplu Azərbaycan ədəbiyyatının son onilliklərdə keçdiyi intellektual transformasiyanın ardıcıl və çoxplanlı təsvirini yaratmaq gücünə malik olur.

Cahangir Namazovun dünya şairləri arasında yeni körpülər qurmağa sərf etdiyi əməyin bəhrəsi bir çox yazılarında öz əksini tapıb. Azərbaycan yazıçı və alimləri ilə müsahibələr toplusu da bu qəbildəndir. Gənc özbək şairi üçün ədəbi dostluq bağlarının möhkəmlənməsi ədəbiyyatın dünyada dostluğa, qardaşlığa, ümdə məqsəd olan sülhə xidmətinə önəmli bir qatqıdır. Onun doğulub böyüdüyü torpaqların Əl-Xarəzmi, Əbunəsr-Fərabi, Əl-Biruni, İbn Sina, Sultan Mahmud Qəznəli, Əmir Teymur, Əlişir Nəvai kimi əzəmətli oğullarının əsərlərindən pərvazlanan insan sevgisi bu müsahibələr toplusunda Azərbaycan aydınlarının könlündən, dilindən qopub dünyaya qanad açır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.02.2026)

Eltən Törəçi, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Qorxulu deyil, amma təhlükəlidir - yalançı izlənmə və oxunma saylarının gizli sirri

 İllərdir internetdə gördüyümüz izlənmə sayları bizdən hansı gerçəkləri gizlədir? Dəyərli oxucularım, aylardır araşdırdığım bir mövzunun incəliklərini sizinlə paylaşmaq istəyirəm. Mən 2002-ci ildən televiziyada çalışan adamam. Canlı efirin nə olduğunu, reytinqin necə ölçüldüyünü, tamaşaçının diqqətinin necə qazanıldığını, bir mövzunun cəmiyyətdə necə qarşılıq tapdığını illərlə studiyanın içindən görmüşəm. Elə buna görə də son illər internetdə rast gəldiyim bəzi “möcüzə rəqəmlər” məndə sadəcə maraq yox, ciddi suallar doğurur.

İndi tez-tez eyni cümləni eşidirik: “Mən artıq televiziyaya baxmıram”. Ardınca da adətən bu gəlir: “İnternetdə reklam daha effektlidir”.

Mən bu cümlələri deyən insanlara dərhal etiraz etmirəm. Çünki doğrudan da baxmayanlar var. Amma illərlə kütlə psixologiyası ilə işləyən biri kimi soruşuram: biz bu fikrə həqiqətən özümüz gəlmişik, yoxsa bu fikir bizə tədricən öyrədilib? Bu sual məni bir anlayışın üzərinə gətirdi - bot fabriki.

Bot fabriki nədir? Qorxulu deyil, amma təhlükəlidir. Bot fabriki sadəcə “saxta profil” demək deyil. Bot fabriki – internetdə minlərlə, bəzən yüzminlərlə saxta və ya yarısaxta hesabın bir mərkəzdən idarə olunduğu sistemdir. Bu hesablar real insan kimi davranır: paylaşımları bəyənir, şərh yazır, videoya baxır, paylaşır, mübahisəyə girir, hətta reklama klikləyir. Kənardan baxanda hər şey canlı görünür. Amma bu canlılığın arxasında maraq yox, tapşırıq dayanır. Məhz ona görə buna “fabrik” deyilir. Çünki burada təsadüf yoxdur. Burada plan var, strategiya var, istehsal var. Bu mexanizm haradan meydana çıxdı?

İnternetin ilk illərində botlar əsasən spam üçün istifadə olunurdu. Sonra sosial şəbəkələr böyüdü, diqqət-dəyər qazandı və bir gəlir qaynağı kimi ortaya çıxdı: günümüzdə diqqət pulla ölçülür. O andan etibarən botlar təkcə texniki alət olmadı, reklamın, medianın və ictimai rəyin yönləndirici alətinə çevrildi.

2016-cı ildən sonra aparılan beynəlxalq istintaqlar göstərdi ki, bot və troll şəbəkələri artıq təsadüfi fəaliyyət deyil, sistemli mexanizm kimi işləyir. ABŞ Ədliyyə Nazirliyinin, “Meta” şirkətinin, “Freedom House”un və digər beynəlxalq qurumların hesabatlarında bu, açıq şəkildə təsdiqlənib. Bu sənədlər bot fabriklərinin ictimai rəyə və reklam bazarına real təsir göstərdiyini sübut edir.

 Bot fabriki necə qurulur? Gəlin bizi aldadan bu sistemin iç üzünü açaq. Bot fabriklərinin iş prinsipi sadə görünür, amma çox planlıdır. Əvvəl minlərlə profil yaradılır. Bəzən saxta adlarla, bəzən oğurlanmış şəkillərlə, bəzən real telefon nömrələri ilə. Daha sonra bu hesablar VPN və proksi vasitəsilə müxtəlif ölkələrdən girirmiş kimi göstərilir, fərqli vaxtlarda aktiv olur, eyni cümləni eyni anda yazmamaq üçün proqramlaşdırılır. Yəni bot özünü adam kimi aparır. Bundan sonra mərkəzdən tapşırıqlar gəlir: hansı videonun izlənmə sayı qaldırılacaq, hansı paylaşım trend ediləcək, hansı fenomenin paylaşımları məşhur göstəriləcək, hansı reklama klik ediləcək.

Qırğızıstanla bağlı “Open Democracy” araşdırmalarında keçmiş bot fabriki işçiləri açıq deyirlər ki, hər işçinin yüzlərlə hesabı olub və gündəlik planla işləyiblər. Türkiyə üzrə aparılan elmi araşdırmalar sosial şəbəkə trendlərinin əhəmiyyətli hissəsinin bot şəbəkələri tərəfindən süni şəkildə yaradıldığını göstərib. Bu, təsadüf deyil – bu, planlı işdir.

Rəqəmlər niyə yalan danışır? İndi əsas sual budur: internetdə gördüyümüz baxış, izləyici və bəyənmə rəqəmləri nə dərəcədə realdır? Cavab birmənalıdır: həmişə yox. Reklam sənayesində bunun rəsmi adı var – “Invalid Traffic”, yəni real insan fəaliyyəti olmayan trafik. “Media Rating Council” və “DoubleVerify” kimi beynəlxalq qurumlar bu anlayışı illərdir ölçür və sənədləşdirir. Bunun nəticəsi nədir? Reklam sahəsində adi sahibkarlar öz məhsul və xidmətlərinin reklamına pul qoyur, klik gəlir, baxış gəlir, amma real müştəri gəlmir. Çünki reklama baxan insan deyil, botdur. Məsələn, ABŞ-da aparılan “3ve” adlı istintaq işi zamanı milyardlarla saxta reklam baxışının yaradıldığı və bizneslərə on milyonlarla dollar zərər dəydiyi rəsmi sənədlərlə təsdiqlənib.

Bot fabrikləri ən çox harada yayılıb? Bot fabrikləri bir ölkənin problemi deyil. “Oxford Internet Institute” və “Freedom House”un hesabatları göstərir ki, bu mexanizm onlarla ölkədə mövcuddur və artıq sənaye miqyasında işləyir. Xüsusilə geosiyasi gərginliklərin olduğu bölgələrdə, seçki dövrlərində və reklam bazarının sürətlə böyüdüyü ölkələrdə daha çox sənədləşdirilir. Ukraynada rəsmi qurumlar onlarla bot fabrikinin bağlandığını və milyonlarla saxta hesabın aşkarlandığını açıqlayıb. Türkiyədə və Gürcüstanda platformalar koordinasiyalı saxta davranış şəbəkələrini silib. Azərbaycanda isə “Meta”nın rəsmi hesabatlarında koordinasiyalı saxta fəaliyyət şəbəkələrinin aşkarlandığı və ləğv edildiyi açıq şəkildə qeyd olunub. Bu faktlar şayiə deyil, platformaların öz sənədlərində yer alan məlumatlardır.

Azərbaycanda bu saxtakarlıqlarla bağlı nə etməliyik? Bu nöqtədə vacib olan kimisə ittiham etmək deyil, qorunma mexanizminin düzgün qurulmasıqdır. Sosial mediada reklam və informasiya yayımı ilə məşğul olan, böyük izləyicisi olan səhifələrin fəaliyyətinin tez-tez dövlət qurumları tərəfindən rəsmi yoxlanması vacibdir.

 İzləyici keyfiyyəti, davranış izi, coğrafi uyğunluq və reklam nəticələrinin reallığı sistemli şəkildə analiz edilməlidir. Eyni zamanda, davamlı yoxlanılan “güvənilir sayt və səhifə” nişanı yaradılmalıdır. Bu nişan bir dəfə verilib unudulan deyil, mütəmadi auditlə yenilənən mexanizm olmalıdır. Xüsusilə SMM təlimləri və sosial media marketinqi ilə məşğul olan səhifələrin fəaliyyəti də şəffaflıq prinsipləri əsasında izlənilməlidir. Məqsəd cəzalandırmaq yox, bazarı qorumaqdır.

Bu kontekstdə bir məqamı da açıq demək lazımdır: qlobal media platformaları Azərbaycan reklam bazarından böyük gəlirlər əldə edir, amma bizim ölkəyə nə vergi ödəyir, nə işçi saxlayır, nə də yerli media ilə bərabər rəqabət şərtləri yaradır. Bu, həm iqtisadi, həm də etik baxımdan ədalətsiz vəziyyətdir və yerli medianı daha da çətin duruma salır.

 Son söz əvəzi

Televiziyada illərlə bir qayda vardı: tamaşaçı yoxdursa, proqram yaşamazdı. İndi isə internetdə tamaşaçı olmadan “məşhurluq” yaratmaq mümkündür. Bot fabriklərinin yaratdığı ən böyük təhlükə də budur – etibarın saxtalaşdırılması.

Bu yazını qorxu yaratmaq üçün yazmıram. Mən televiziyaçı kimi bir şeyi yaxşı bilirəm: tamaşaçını aldatmaq olar, amma uzun müddət yox. Bot fabrikləri müvəqqəti illüziya yaradır. Amma o illüziya dağılanda, ardında böyük güvənsizlik və boşluq qalacaq.

Ona görə də, dəyərli oxucularım, internetdə gördüyünüz rəqəmlərə kor-koranə inanmayın. Çox baxış həmişə maraq demək deyil. Çox bəyənmə həmişə dəyər demək deyil. Bəzən bunların arxasında insan yox, bot fabrikləri dayanır. Və bu yalan mexanizmlərin necə işədiyini tanımaq –   özümüzü, sevdiklərimizi və dəyərlərimizi qorumağın ilk addımıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.02.2026)

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bəzən insan elə bir nöqtəyə gəlib çatır ki, nə geri dönə bilir, nə də irəli gedə. Dayanır zamanın ortasında, xatirələrin kölgəsində, susqunluğun içində. Mən də indi o nöqtədəyəm. Üzü küləyə durmuşam. Üzümə vuran təkcə hava deyil, keçmişin nəfəsidir, sənin yoxluğundur, yarımçıq qalan sözlərimizin səsidir.

Gedək üzü küləyə…

Bu cümlə bir çağırışdır. Qaçmaq deyil, unutmaq deyil. Bu, itirdiklərimizə baxa-baxa yolumuza davam etmək cəsarətidir. Bu, qovuşa bilməyən iki qəlbin öz taleyinə boyun əymədən yaşamaq istəyidir.

Səni sevdiyim gün həyatımın istiqaməti dəyişdi. Mən bunu dərhal anlamadım. Elə bildim, sadəcə ürəyim bir az daha sürətlə döyünür, bir az daha həssas olur. Amma sən zamanla mənim nəfəsimə çevrildin. Mən sənsiz boğulurdum, sənsiz daralırdım, sənsiz özüm olmurdum.

Səni düşünmədiyim bir günüm olmadı. Hər səhər adınla oyanırdım, hər gecə səninlə yuxuya gedirdim. Sən yanımda olmayanda belə, mənim içimdə yaşayırdın.

Bəzən özümə sual verirdim: — İnsan birini bu qədər sevməyə haqqı varmı?

Cavab tapmırdım. Çünki sevgi heç vaxt icazə almır.

Bizim sevgimiz sakit başlamadı. Sanki əvvəldən bilirdi ki, sonu çətin olacaq. Baxışlarımızda ehtiyat vardı, sözlərimizdə qorxu, sükutumuzda tərəddüd.

Bir-birimizə yaxınlaşdıqca, dünya bizdən uzaqlaşırdı. İnsanlar anlamırdı bizi. Şərtlər imkan vermirdi. Zaman bizim tərəfimizdə deyildi.

Amma biz yenə də sevdik. İnadla. Səssizcə. Dərindən.

Sevgi bəzən üsyandır. Bizim sevgimiz də üsyan idi — taleyə, qaydalara, sərhədlərə qarşı.

Ayrılıq bizə qəfil gəlmədi. O, yavaş-yavaş yaxınlaşdı. Əvvəl gecikən zənglər oldu. Sonra azalan mesajlar. Daha sonra uzun susqunluqlar.

Mən hiss edirdim: biz əlimizdən sürüşürük. Amma qorxudan dillənmirdim.

Sən də susurdun. Bəlkə qoruyurdun məni. Bəlkə özünü.

Bir gün anladıq ki, artıq eyni yolda addımlamırıq. Yan-yana gedirik, amma bir-birimizdən uzaq.

Ayrılıq bəzən qapını çırpmır. Sadəcə səssizcə çıxıb gedir.

Səni itirdiyim gündən sonra şəhər dəyişdi. Küçələr başqa cür səslənməyə başladı. İnsanların gülüşü mənə yad gəldi. Musiqilər məni ağlatdı. Filmlər yarımçıq qaldı. Kitablar susdu.

Hər yerdə səni axtarırdım. Avtobus dayanacaqlarında. Kafelərdə. Köhnə mesajlarımızda. Yarımçıq xatirələrdə.

Ən çox da gecələr tapırdım səni. Yuxularımda.

Sən orada həmişə mənim idin. Reallıqda olmadığı kimi.

Həsrət insanı içindən yeyir. Səssiz, görünməz, amansız. Heç kim bilməz, amma sən hər gün bir az daha azalasan.

Mən sənin yoxluğunla yaşamağı öyrəndim. Amma alışa bilmədim.

Alışmaq unutmaq deyil. Mən unutmadım.

Sənin adını eşidəndə hələ də ürəyim sıxılır. Sənin sevdiyin mahnı çalanda gözlərim dolur. Sənin güldüyün yerlərdən keçəndə addımlarım yavaşlayır.

Çünki sevgi getmir. Sadəcə susur.

Bəzən düşünürəm: bəlkə başqa zamanda tanış olsaydıq, hər şey fərqli olardı? Bəlkə başqa şəhərdə, başqa şəraitdə, başqa həyatlarda biz bir-birimizi itirməzdik?

Amma həyat “bəlkə”lərlə yaşamır. Həyat olanı yazır. Biz də o yazının içində bir cümlə olduq. Yarımçıq cümlə.

Sən indi kiminsə yanında ola bilərsən. Kiminsə səni sevdiyini deyə bilər. Kiminsə sənə toxunmağa haqqı var.

Mən bunu düşünəndə ürəyim ağrıyır. Amma susuram.

Çünki sevgi sahiblik deyil. Sevgi azad buraxmaqdır.

Mən səni azad buraxdım. Özüm parçalanaraq.

Gedək üzü küləyə…

Bu, bizim son yolumuzdur. Birlikdə getmədiyimiz, amma eyni istiqamətə baxdığımız yol.

Mən küləyə baxanda səni görürəm. Sən də bəlkə haradasa eyni küləyi hiss edirsən.

Külək bizim aramızdakı məktubdur. Sözsüz. Səssiz. Amma səmimi.

Mən səndən sonra dəyişdim. Daha az gülürəm. Daha çox düşünürəm. Daha dərin sevirəm, amma daha az inanıram.

Sən mənə sevginin ən gözəl üzünü göstərdin. Sonra ən ağrılı tərəfini.

Buna baxmayaraq, sənə qəzəbim yoxdur. Çünki biz bacardığımız qədər sevdik.

Bəzən bu kifayət etmir.

Əgər bir gün yolun məni xatırlasa, bil ki, mən səni heç vaxt unutmadım. Sadəcə adını ürəyimin ən sakit yerinə qoydum.

Orada sən hələ də gülümsəyirsən. Hələ də mənimlə danışırsan. Hələ də “qal” deyirsən.

Amma mən artıq getməyi öyrənmişəm.

Biz qovuşmadıq. Bu, bizim hekayəmizin ən ağrılı cümləsidir.

Amma biz sevdik. Dürüst. Dərindən. Həqiqi.

Bu isə ən qiymətli həqiqətdir.

Hər sevgi toyla bitmir. Bəziləri xatirə olur. Bəziləri dua. Bəziləri ömürlük yara.

Sən mənim yaramsan. Amma həm də ən gözəl xatirəmsən.

Gəl, gedək üzü küləyə… Ayrı-ayrı. Səssiz. Amma eyni sevgi ilə.

Çünki bəzi insanlar bir-birinə qismət olmur. Amma bir-birindən heç vaxt getmir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.02.2026)

Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Ədəbiyyatda qısqanclıq nadir hallarda açıq etiraf olunur. Yazıçılar bir-birini tərifləməyi bacarır, amma paxıllığı adətən susqunluqla gizlədirlər. Halbuki ədəbi mühitdə qısqanclıq kənar hal deyil demək olar ki, yaradıcılığın kölgə tərəfidir.

Ədəbi qısqanclıq gündəlik həyatda bildiyimiz qısqanclıqdan fərqlidir. Burada söhbət bir insanı itirmək qorxusundan yox, öz yerini itirmək təşvişindən gedir. Başqa birinin uğuru yazıçıya təkcə “o tanındı” demir, həm də “bəs mən hardayam?” sualını pıçıldayır. Bu sual isə ən ağrılı suallardandır.

Ən maraqlısı odur ki, yazıçılar çox vaxt uğurun özünə yox, uğurun səbəbinə qısqanırlar. “Niyə o oxunur?”, “Niyə onun yazısı danışılır?”, “Mənim etdiyim daha çətin idi” kimi fikirlər buradan doğur. Qısqanclıq burada ədalət hissi ilə maskalanır. İnsan öz paxıllığını “zövqsüz oxucu”, “dövrün tələbi”, “şişirdilmiş ad” kimi anlayışlarla örtməyə çalışır.

Bəzi hallarda qısqanclıq yazıçını daha da işləməyə məcbur edir. Rəqabət onu diri saxlayır, daha yaxşı yazmağa təhrik edir. Amma çox vaxt bunun əksi baş verir: yazıçı başqasının uğurunu düşünməkdən öz səsini eşidə bilmir. Bu isə yaradıcılıq üçün ən təhlükəli haldır başqasının yoluna baxa-baxa öz yolunu itirmək.Ədəbi qısqanclığın bir başqa üzü də səssizliyə bürünür. Tərif etməmək, ad çəkməmək, görməzdən gəlmək… Açıq hücumdan daha təsirlidir. Çünki ədəbiyyatda görünməmək bəzən tənqiddən daha ağırdır. Bu səssiz rəqabət mühiti formalaşdırır, münasibətləri soyudur, amma nadir hallarda etiraf olunur.

Paradoks ondadır ki, qısqanclıq çox vaxt istedadın yox, özünə inamsızlığın əlamətidir. Öz yoluna inanan yazıçı başqasının uğurunu müşahidə edə bilir. Amma içində boşluq olan adam üçün hər yad uğur şəxsi məğlubiyyət kimi görünür. Ədəbiyyat tarixində böyük adların bir-birinə qarşı qısqanclığı az olmayıb. Amma yadda qalanlar qısqanclıq edənlər yox, öz işini davam etdirənlər olub. Çünki zaman rəqabəti yox, mətnləri saxlayır.

Bəlkə də ədəbi qısqanclıqdan tam xilas olmaq mümkün deyil. Amma onu tanımaq mümkündür. Yazıçı öz içində bu hissi görəndə, onu inkar etməsə, amma ona da təslim olmasa bəlkə də qısqanclıq dağıdan yox, oyadan qüvvəyə çevrilə bilər. Əks halda isə ədəbiyyat yazılmır, yalnız başqalarının uğuru sayılır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.02.2026)

Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Yenidən şəhərimin yeganə dəyişməyən şeyi olan, dənizinin sahilində dayanıram. Amma bu, deyəsən suyun kənarı deyil. Bu, vaxtın sahilidir. Arxamda, içində böyüdüyüm şəhərin, məhəllənin, küçənin dalğaları sığal çəkib geri çəkilir. Qabağımda isə mənzərəsiz, rəngsiz, səssiz bir səhra uzanır. Mən buna indiki zaman deyirəm. Və mən bu iki ölkə arasında qalmış, pasportu ləğv edilmiş bir sürgünəm.

Məhəlləmizdə Dostu nənə var idi. Onun pəncərəsi, bizim oyun meydanımızın qəddar hakimi idi. O, heç bir top səsini, uşaqların qışqırığını bağışlamazdı. Nə vaxt ki, "köpəyuşağlari!" deyə pəncərəsini şıqqıldadırdı, bütün küçə donub qalardı. O, bir gün mənim yeni, iki günlük koladan hədiyyə qazandığım topumu aldı, qoltuq altına qoydu, evinə apardı və bir paslı qayçı ilə onu kəsdiyini xəyallarımda gördüm. Onun üz ifadəsi dəyişmədi. Bu, bir qəddarlıq deyildi. Bu, qanun idi. Nənənin qanunu. Onun nəzarəti bir yük deyil, bir hüdud idi. Onun qayçısı bizə dayaq verirdi. Dünyanın burada bitdiyini, başqasının pəncərəsinə top vurmaq haqqımız olmadığını öyrədirdi. Biz nənədən qorxurduq, amma həyata onun pəncərəsindən baxırdıq.

 İndiki uşaqların Dostu nənəsi yoxdur. Onların "nənəsi" alqoritmdir. O da onların oyununu kəsir, "vaxtınız doldu, növbəti səviyyəyə keçmək üçün ödəniş edin". Amma bu, pəncərədən baxan insani bir göz deyil. Bu, soyuq, riyazi, məqsədyönlü bir hesablaşmadır. Nənənin qayçısı hədd qoyurdu. Alqoritmin "kəsilməsi" isə yalnız ödəniş üçün bir fürsətdir. Biz məhəllənin qanununu öyrənirdik. Onlar "istifadəçi razılaşması"nı qəbul edirlər.

 Məktəbin dalındakı boş sahə bizim Kolizeyimiz idi. Orada qanun yox idi. Yalnız güc və məkr var idi. Dərsdən qaçıb ora yığışan biz, nə qədər kiçik olsaq da, öz qəhrəmanlıq dastanlarımızı yaşayırdıq. Tozlu yerdə güləşir, dirsəklərimiz qanayıb, dizlərimiz cırıla-cırıla bir-birimizi məğlub etməyə çalışırdıq. Bu, zorakılıq deyildi. Bu, məşq idi. Cidd cəhdli hünərlə, nəfəs nəfəsə, tər içində insan olmağın ilk ibtidai dərsi. Üzərimizdə formamızla rəqibimizin gözünün içinə baxırdıq. Orada ya qorxu, ya hiddət, ya da hörmət görürdük. Həqiqət orada idi.

 İndiki döyüş meydanları "online arena"lardır. Orada dirsək vurmaq yoxdur, "skill" atmaq var. Qanayan diz yoxdur, "health bar" azalmaq var. Rəqibin gözünə baxmaq yoxdur, onun anonim "avatar"ına nifrət etmək var. Onlar bir-birini məhv edir, amma heç bir tər görmür, heç bir yara almır. Bu, təhlükəsiz zorakılıqdır. Bu, təsirsiz bir təcrübədir. Biz toz-torpaq yeyirdik. Bəzən isə qonşu qızların palçıq küftlərini. Onlar isə siqnal yeyirlər.

 Hələ Atamın “Jiguli”si. Bir canavar idi. O, qapının qabağında aslan kimi yatardı. Mənim ən böyük macəram, onun açarını oğurlamaq, tərcümeyi-halımda yazılmayan o bir-iki kilometri, ürəyim ağzımda, yolda heç kimə dəymədən, idarə etmək idi. Bu, heç bir diplomla ölçülməyən bir sınaq idi. Mühərrikin səsini, sükanın ağırlığını, qorxunun və azadlığın qarışığı olan o adrenalin şırnağını yadda saxlayıram. Bu, qanunsuzluq deyildi. Bu, sərhədi keçmək idi.

 İndiki uşaqların "sükan"ı gamepad-dir. Onlar "idarə etmir", simulyasiya edirlər. Onların cəzası "game over"dır, atanın qışqırığı deyil. Onların riski mənfi yoxlama deyil, həqiqi bir maşını divara sürtməkdir. Biz azadlığın ləzzətini və ağırlığını öyrənirdik. Onlar isə, heç bir risk olmadan, "qalib gəlmək" hissini satın alırlar.

 Və televizor... O, evin mərkəzində oturan bir müdrik idi, ya da belə olduğunu düşünürdük. Biz onun qarşısında cəm olur, onun bizə nə göstərəcəyini gözləyirdik. O bizə komediya, macəra, dram göstərirdi. Amma o, həmişə pərdənin arxasında dayanırdı. O, həddini bilirdi. O, heç vaxt otağa girib, geyimini çıxarmazdı. O, heç vaxt bizim qulağımıza fısıldayıb, "Bax, necə də çılpaqdır" deməzdi.

 İndiki ekran isə obszendir. O, pərdəni yırtıb atıb, bir fahişə kimi otağın ortasına gəlir. Onun bütün məqsədi, diqqəti cəlb etməkdir. Necəmi? Ən qədim, ən alçaq, ən ibtidai yol ilə: çılpaqlıq və qışqırtı ilə. O, artıq hekayə danışmır. O, insanın ən aşağı səviyyəsini normallaşdırır. O, bizə deyir: "Bax, bu da normaldır. Bu da məqbuldur. Hamı belədir." O, tədricən, sinifdən-sinifə, evdən-evə daxil olur və ən dəyərli şeyi oğurlayır: həssaslığımızı. Biz indi heyrətlə deyil, cansıxıntısı ilə baxırıq. Biz indi təəccüblə deyil, laqeydliklə qarşılayırıq. Ekran bizim Dostu nənəmizi öldürüb, onun yerində, daima çılpaq, daima qışqıran, heç bir hədd tanımayan bir canavarı qoyub.

 Bəs dostlar, biz nəyi itirdik?

Biz məkanı itirdik. Məkan fiziki, toxuna bilinən, iylənilən bir şey idi. İndi məkan virtualdır, portativdir.

Biz məqsədsizliyi itirdik. Ən dəyərli anlarımız məqsədsiz olanlar idi. Boş-boş gəzmək, güləşmək, dayanmaq, mis satmaq, butulka yığıb onu təhvil verib dondurma almaq... İndi hər anın "məqsədi" var. Foto çəkmək, paylaşmaq, bəyənmək yığmaq.

  Biz ütülməmiş kənarları itirdik. Dostu nənənin qayçısı, atamın qışqırığı, güləşdəki yaralar... Bunların hamısı bizi ütüləyirei, kənarlarımızı hamarlayırdı. İndi həyat hamısı təhlükəsiz, hamarlanmış, plastik bir qab kimidir. Kənar yoxdur. Heç bir şey sancmır. Və heç bir şey də formalaşdırmır.

Ən betəri, biz bir-birimizlə eyni gündə yaşamağı itirdik. Hamımız eyni bir neçə kanalı izləyirdik, eyni küçədə oynayırdıq, eyni nağılları eşidirdik. Bu, kollektiv şüur yaradırdı. İndi hər kəsin öz alqoritmi, öz kiçik, şəxsi cəhənnəmi var. Biz eyni otaqda oturub, fərqli planetlərdə yaşayırıq.

 Biz həqiqiliyin özünü virtual olanla əvəz etdik. Həqiqilik, yaralayandır, narahat edəndir, kənarları olan, qayçısı olan, qışqıran atası olan, tozlu və qanlı olandır. Virtual olan isə rahatdır, təhlükəsizdir, hamardır. Amma o, bizə təcrübə deyil, yalnız simulyasiya verir. Biz canlı ətlə, sümüklə, qanla olan təcrübənin ləzzətini unutduq. İndi ləzzətimiz, beynimizdəki dopamin düyməsini sıxmaqdan ibarətdir.

 Biz öz uşaqlığımızın mülkiyyətçiləri kimi, indiki uşaqlığın kirayəçiləri olduq. Biz bir şey sahibi idik, o top, o küçə, o an. Onlar isə hər şeyə icazəli giriş əldə edirlər. Oyunlara, seriallara, məlumatlara. Sahib olmaq məsuliyyət, məhəbbət, yara deməkdir. İcazəli giriş isə müvəqqəti, səthi, heç bir iz qoymayan bir əlaqədir.

 Ona görə də mən bu sahilə tez-tez gəlib dayanıram. Dalğaların sığalı ruhumu yuyur. Bəlkə də Dostu nənə haqlı idi. Bəlkə də o, topumuzu kəsərək, bizə həqiqətin ən böyük dərsini verirdi. Burada hədd var. Burada dayan. Burada yaşa. Çünki o tərəfdə, o ekranların, siqnalların, simulyasiyaların dənizində... orada yaşayış yoxdur. Yalnız bir görüntü var.

 Və biz, həmin köhnə, kəsik topların sahibləri, bu görüntüdə heç vaxt öz əksimizi tapa bilməyəcəyik.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.02.2026)