Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Sosial şəbəkələrdə tez-tez rast gəldiyimiz ifadələrdən biri belədir: “Bizim yanımıza xəstə insanlar gəlmir. Xəstə etdikləri gəlir”. Bu cümlə qısa, dramatik və düşündürücüdür. Tez yayılan, çoxları tərəfindən bəyənilən və paylaşılan sözlər sırasında yer alır. Lakin burada əsas problem odur ki, bu cümlənin mənşəyi məlum deyil və heç kim bilmir ki, hansı psixoloq tərəfindən deyilib, hansı kontekstdə işlənib.

 

Bu tip ifadələr sosial mediada “mütəxəssis fikri” kimi təqdim edilir, lakin əslində onların çoxu yoxlanmamış, kontekstsiz və bəzən yanlış yönləndirici olur. İnsanlar bu sözlərə inanır, onları gündəlik həyatına tətbiq etməyə çalışır, amma bir çox halda bu sadəcə səthi təsir yaradır, həqiqi psixoloji məsləhət və ya mütəxəssis analizini əvəz edə bilmir.

Psixoloqlar bu tendensiyanı narahatlıqla izləyir. Onların fikrincə, hər hansı bir ifadənin dəyəri onun qısa və cəlbedici olması ilə deyil, onun təcrübəyə, elmi əsaslara və praktiki faydaya söykənməsi ilə ölçülür. Bir sözün məşhur olması, onun həqiqətə uyğun olduğu anlamına gəlmir. Əksinə, sosial mediada bu cür sözlər çox vaxt yanlış yönləndirici bir trendə çevrilir, insanların psixoloji problemlərinə səthi yanaşmalar yaratmağa, hətta zərər verəcək qərarlar qəbul etməyə səbəb ola bilər.

Bu cür ifadələr həm də məsuliyyətsiz paylaşım mədəniyyətini əks etdirir. İnsanlar tez bir zamanda maraqlı, dramatik və ya qıcıqlandırıcı ifadələri “ibrətamiz” kimi paylaşır, amma onların mənbəyini yoxlayır, kontekstini araşdırır, həqiqi mənasını başa düşmür. Nəticədə, təkcə sosial media deyil, cəmiyyətin gündəlik düşüncə tərzi də yanlış təsir altında qala bilir.

Əslində psixoloqların vurğuladığı budur ki, insanlara faydalı olmaq üçün yalnız söz kifayət etmir. Tövsiyələr, ifadələr və ya qısa sitatlar yalnız ona qulaq asan insanın davranışına, seçimlərinə və həyatına tətbiq edildikdə əhəmiyyət daşıyır. Sosial mediada viral olan sözlər əksər hallarda bunun əksini edir – onlar diqqət çəkir, amma insanı həqiqi dəyişiklik və ya həll yoluna yönəltmir.

Beləliklə, bu cümlənin cazibəsi və populyarlığı əslində səthi maraq və qısa təsir effekti yaradır, lakin onun dərinliyinə və həqiqi mənasına baxmadıqda, insanların psixoloji rifahına heç bir töhfə vermir. Əsl məsələ odur ki, biz kimdən öyrəndiyimizi, kimin sözünü analiz etdiyimizi və onu necə həyata keçirdiyimizi düşünək. Çünki ifadələr, tövsiyələr və “ibrətamiz” sözlər yalnız onların arxasında duran məna, kontekst və praktik təsir olduqda dəyərlidir.

 

Bu barədə “Ədəbiyyat və İncəsənət” portalına açıqlama verən klinik psixoloq Gülşən Rüstəmova qeyd edib ki, sosial şəbəkələrdə ixtisası bəlli olmayan və haradansa eşitdiklərini təkrar edib gündəm yaradan bəzi insanlar var:

 

"Belə ki onlar hər hansısa bir cümləni işlədirlərdə,  və yaxud da    hər hansı bir mütəxxəsis tərəfindən işlədilmiş cümləni öz formatlarında göstərməy,  işlətməyə çalışırlarsa bu  o demək deyil  həqiqətə uyğundur".

G.Rüstəmovanın sözlərinə görə, psixoloqa müraciət bir mərhələdir:

"Psixoloqa müraciət edən insan müstəqil surətdə bunu edirsə demək ki,  bu insan özünü seçən və özü ilə məşğul olmaq istəyən,  insandır.  O problemin, onu incidən məsələnin basqısının fərqindədir və bunu həll etmək istəyir, çözüm, yol və çarə axtarır. Biz həmin insanları alqışlamalıyıq və alqışlamalıyıq da... Zatən insan bir mərhələyə çatdıqdan sonra müstəqil şəkildə psixoloqa müraciət edir. İnsan psixoloqa müraciət edibsə, məsələni 50% həll etmiş olur.  İnsan buna inanır və seçirsə, demək bunu bacaracaq. Qeyd edim ki, sizə hər hansı bir insan tövsiyə verirsə, yaxud ibrətamiz ifadə işlədirsl, və ya "ibrətamiz" hesab etdiyimiz "ifadə" işlədirsə bu insanın həqiqətən də gəldiyi yola,  keçdiyi cığırlara,  həyat tərzinə,  tutduğu mövqeyə baxaq. Çünki mümkün deyildir ki, insan bir tövsiyə versin və o tövsiyələrə özü faydalanmasın. Buna görə də, bu bizdən daha çox aslıdır ki, kimi dinləyir, kimi eşidir,  kimə qulaq asır,  kimin sözünü analiz edirik".

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.02.2026)

 

Habil Yaşar, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Son illər Azərbaycanda turizm sektoru sürətli inkişaf mərhələsinə qədəm qoyub və bu sahədə fərqlənən yerli şirkətlər beynəlxalq bazarlarda da uğurla təmsil olunmağa başlayıb. Bu inkişafın arxasında isə işini sevərək görən, riskdən çəkinməyən və keyfiyyəti əsas prinsip kimi qəbul edən gənc sahibkarlar dayanır.

 

Bu müsahibədə turizm sahəsində uzun illərdir fəaliyyət göstərən Gulf Tourism şirkətinin təsisçisi Cavid Nəbiyev ilə həmsöhbət olduq. O, peşəkar yolundan, turizmin incəliklərindən, rəqabət anlayışına baxışından, beynəlxalq təcrübəsindən və gənclərə verdiyi tövsiyələrdən bəhs edir.

 

-Salam Cavid bəy. Zəhmət olmasa, özünüz və fəaliyyət sahəniz barədə qısa məlumat verərdiniz.

 

-Mən, Nəbiyev Cavid Mahir oğlu, 24 sentyabr 1989-cu ildə Bakı şəhərində anadan olmuşam. İbtidai və orta təhsilimi Bakı şəhəri, Yasamal rayonu ərazisində yerləşən 53 saylı tam orta məktəbdə almışam. 2007-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsinə, Regionşünaslıq (ərəb ölkələri üzrə) ixtisasına qəbul olmuşam. 2011-ci ildə universiteti bitirdikdən sonra bir il müddətində həqiqi hərbi xidmət keçmişəm. 2013-cü ildə ilk əmək fəaliyyətimə “Azərbaycan Hava Yolları” QSC-nin nəzdində fəaliyyət göstərən Silk Way şirkətinin hüquq şöbəsində başlamışam və 2016-cı ilə qədər burada mütəxəssis kimi çalışmışam.

 

-Turizm sahəsində fəaliyyət göstərməyə marağınız necə yarandı?

 

-Sualınıza cavab olaraq bildirmək istəyirəm ki, turizm sahəsi Azərbaycanda əsasən 2015-ci ilin sonları, 2016-cı illərdən etibarən yeni mərhələyə qədəm qoymağa başladı. Xüsusilə ərəb ölkələrindən – Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Qətər, Küveyt, Səudiyyə Ərəbistanı və Oman kimi ölkələrdən ölkəmizə turist axını formalaşmağa başladı. Əlbəttə ki, bu proses dövlətin turizm sahəsində apardığı məqsədyönlü siyasətin nəticəsi idi. Ondan əvvəlki illərdə genişmiqyaslı təbliğat və təşviqat kampaniyaları həyata keçirilmişdi və Azərbaycan yeni, perspektivli turizm destinasiyası kimi beynəlxalq arenada tanınmağa başlamışdı.

Azərbaycan həm coğrafi baxımdan yaxınlığı, həm də iqlim xüsusiyyətləri ilə turistlər üçün cəlbedici idi. Yay aylarında Qəbələ, Qusar, Şahdağ kimi bölgələrdə havanın 30 dərəcədən yüksək olmaması xüsusilə ərəb ölkələrindən gələn turistlərdə böyük maraq yaradırdı.

2016-cı ildən etibarən bu sahə mənim üçün də maraqlı oldu. Xüsusilə ərəb dili üzrə təhsil almış olmağım turizm sektoruna qoşulmağımda mühüm rol oynadı. Qısa müddət – təxminən üç ay ərzində bu sahədə ilkin fəaliyyət göstərdikdən sonra artıq ciddi bir qərar verdim. Bu, müəyyən risklər daşıyan bir addım idi: daimi iş yerim olan “Silk Way” şirkətindən ayrılaraq, ortağımla birlikdə öz biznesimizi qurmağa qərar verdik. Nəticədə 2016-cı ildə Azərbaycanda “Gulf Tourism” şirkətini təsis etdik və həm klassik turizm, həm də ov turizmi sahəsində fəaliyyətə başladıq.

 

-Turizm sahəsində sizi ən çox nə motivasiya edir?

 

-Ümumilikdə hesab edirəm ki, insan hansı sahədə çalışmasından asılı olmayaraq, işi məcburiyyətdən deyil, sevərək görməlidir. Əsl motivasiya insanın sevdiyi işlə məşğul olmasıdır. İllər ərzində müxtəlif beynəlxalq sərgilərdə iştirak etdik, ölkə daxilində kifayət qədər təcrübə topladıqdan sonra şirkətimizi xarici bazarlarda da təmsil etmək qərarına gəldik.

İlk olaraq Gürcüstan və Rusiya bazarlarına daxil olduq. Hazırda isə – 2026-cı il etibarilə – artıq 15-dən çox ölkədə fəaliyyət göstəririk. Bu ölkələr arasında Finlandiya, İsveç, Norveç, Çexiya, Polşa, Avstriya, Almaniya və İtaliya da var. Cari il üçün yeni hədəflərimiz Qazaxıstan, Qırğızıstan və Özbəkistan bazarlarıdır.

Biz golf turizmi daxil olmaqla bir neçə istiqamətdə rəsmi fəaliyyət göstərir, həm ölkəmizə gələn turistlərə, həm də digər ölkələr üzrə xidmətlər təqdim edirik. Əsas məqsədimiz müştərilərə getdikləri ölkəni tam şəkildə tanıtmaq, onların yüksək səviyyəli xidmətlərlə məmnun qalmasını təmin etməkdir. Keyfiyyətli otellər, nəqliyyat vasitələri, peşəkar bələdçilər və səmərəli vaxt planlaması bizim üçün prioritetdir.

 

-Xarici turistlərlə işləyərkən ən çox rast gəlinən çətinliklər hansılardır?

 

-Ümumiyyətlə, turizm xidməti xidmət sektoruna aiddir və bu sahədə fəaliyyət göstərmək asan deyil. Xidmət sektorunun əsas şərtlərindən biri səbirli olmaqdır. Tez-tez bizdən soruşurlar ki, əməkdaşları işə qəbul edərkən hansı xüsusiyyətlərə daha çox önəm verirsiniz? Bu sualın cavabı çox sadədir: səbir.

İş prosesində şəxsi problemlər kənarda qalmalıdır və müştəriyə heç bir şəkildə yansımamalıdır. Çünki müştərinin buna heç bir aidiyyəti yoxdur. Gülərüz olmaq, anlayışlı davranmaq və gözlənilməz hallarda belə problemi müştəriyə hiss etdirmədən, operativ şəkildə həll yolunu tapmaq çox vacibdir.

Əlbəttə ki, bəzən kaprizli və çətin müştərilərlə də qarşılaşırıq. Beş barmağın beşi bir olmadığı kimi, bütün müştərilər də eyni deyil. Biz bunu qınamırıq. Əksinə, belə hallarda daha səbirli, daha təmkinli davranmağa çalışırıq. Çünki hər bir çətin müştərinin açarı səbir, təmkin və gülərüz xidmətdir.

 

-Hansı ölkələrdə səfərlər etmisiniz və səfərləriniz arasında ən çox bəyəndiyiniz şəhər hansıdır?

 

-Səyahət etdiyim ölkələr arasında Avropa, Asiya və Afrika ölkələri var. Lakin mənim üçün xüsusi cazibəsi olan ölkə Norveçdir. İnsanların yanaşması, təbiətə olan münasibət və ümumi mühit məni cəlb edir. İlk dəfə ötən il kəşf etdiyim bu ölkəyə, təbii ki, özüm üçün, bundan sonra da hər il müəyyən müddətlik səfər etməyi planlaşdırıram.

 

-Şirkətiniz rəqiblərdən fərqlənmək üçün hansı strategiyaları tətbiq edir?

 

-Rəqabət mövzusuna gəldikdə isə düşünürəm ki, rəqiblərdən fərqlənmək üçün qiyməti aşağı salmaq düzgün yanaşma deyil. Əsl rəqabət keyfiyyət üzərində qurulmalıdır. Eyni qiymətə daha üstün xidmət təqdim etmək əsas hədəf olmalıdır. Bu, əslində rəqabət anlayışı deyil ki, filan şirkət bir xidməti 10 manata təklif edirsə, mən onu mütləq 9 manata satmalıyam. Xeyr. Mən çalışmalıyam ki, eyni xidməti yenə 10 manata təqdim edim, amma daha üstün fəaliyyət və daha yüksək xidmətlə fərqlənim.

Buna sadə bir misal gətirə bilərəm. Tutaq ki, Bakı–Qəbələ marşrutu üzrə avtobus xətti fəaliyyət göstərir və bilet qiyməti 15 manatdır. Əgər mənim belə bir avtobus xəttim olsaydı, eyni qiymətə əlavə dəyərlər təqdim edərdim: avtobusda pulsuz Wi-Fi, çay, kiçik desertlər, oxumaq üçün kitab və ya jurnal, uşaqlar üçün isə balaca hədiyyələr. Mən bu yolla qiyməti endirməklə yox, xidmətin keyfiyyətini artırmaqla rəqabət aparardım.

Qiyməti aşağı salıb, xidmət səviyyəsini azaltmaq mənim üçün rəqabət sayılmır. Təəssüf ki, Azərbaycanda xüsusilə turizm sahəsində bu yanaşma geniş yayılıb: maksimum şəkildə qiyməti aşağı salmaq. Halbuki bu düzgün strategiya deyil. Digər ölkələrdə rəqabət daha çox keyfiyyət üzərində qurulur. Müştəriyə eyni qiymətə daha keyfiyyətli məhsul və xidmət təqdim etmək əsas prinsipdir.

Mənim üçün rəqabət anlayışı məhz budur. Biz ümumiyyətlə digər şirkətlərlə qiymət üzərindən rəqabət aparmırıq, çünki öz xidmətimizin keyfiyyətinə tam əminik. Müştəri məmnuniyyəti uzunmüddətli uğurun açarıdır.

 

-Sizcə, sosial media və digər onlayn platformaların turizm sektorundakı rolu nədir?

 

-Hazırda satış və xidmət sahəsində sosial şəbəkələrin rolu danılmazdır. Reklamın böyük hissəsi artıq sosial platformaların üzərinə düşür. İstər sosial platformalarda, istər Google reklamlarında, istərsə də reklamın digər formalarında tanıtım bu gün çox böyük əhəmiyyət daşıyır. Hazırda reklam bazarının demək olar ki, əsas hissəsi sosial platformaların payına düşür və bu sahədə onların çəkisi təxminən 75–80 faiz təşkil edir. Biz də şirkət olaraq hər il bu istiqamətə xüsusi büdcə ayırır, bloqerlərlə əməkdaşlıq edir, ödənişli reklam kampaniyaları həyata keçiririk.

 

-Gələcəkdə turizm sahəsində hansı planlarınız və hədəfləriniz var?

 

-Ümumiyyətlə, bildirmək istəyirəm ki, biz fəaliyyətimizə 2016-cı ildən başlamışıq. Bu müddət ərzində turizmin müxtəlif sahələrində aktiv şəkildə çalışırıq. Yalnız klassik turizm və ya outbound turizm sahəsi ilə kifayətlənmirik; paralel olaraq bir neçə startap layihəmiz mövcuddur. Eyni zamanda, müəyyən məntəqələrdə turizm sektoruna əlavə dəyər qatan kiçik müəssisələrimiz fəaliyyət göstərir.

Təbii ki, insan elə bir varlıqdır ki, yaşından asılı olmayaraq, arzuları onu daim irəli aparır. Bizim də hər zaman planlarımız, hədəflərimiz olub. Allah ömür qismət edərsə, bu planları mərhələ-mərhələ reallaşdırmağa çalışacağıq. Çünki inkişaf heç vaxt dayanmalı deyil.

Bir vaxtlar hörmətli dostlar arasında söhbət edərkən demişdim ki, 40 yaşımdan sonra artıq işləmək istəmirəm. O zaman mənə bildirdilər ki, bu mümkün deyil. Həqiqətən də zaman keçdikcə anlayırsan ki, iş insanı elə bir mərhələyə çatır ki, 60 yaşında, hətta daha yuxarı yaşlarda belə içində yeni nəsə yaratmaq, yeni ideyalar həyata keçirmək enerjisi qalır.

Əslində bizi yaşadan, motivasiya verən, çətinliklərdən çıxmağa kömək edən də məhz işimizdir. İnsan öz işini sevməlidir, ona ailəsi və ya övladı kimi yanaşmalıdır. Vaxtında qayğı göstərməlidir ki, qarşılığında onun bəhrəsini görə bilsin. Biz də hər zaman çalışmışıq ki, arzularımızın və xəyallarımızın arxasınca gedək.

Sonda onu demək istəyirəm ki, heç bir yaşda, heç bir sahəyə başlamaq gec deyil. Ən vacib olan istəkdir. İnsan öz daxilindəki ruhun, enerjinin nə istədiyini anlamalıdır. Onu hansı işlə qidalandıra biləcəyini bilməlidir. Məhz buna görə də heç vaxt, heç bir sahəyə başlamaq üçün gec deyil. Əsas olan insanın daxilindəki istək və enerjidir.

 

-Şirkət rəhbəri olaraq, turizm sahəsində fəaliyyət göstərmək istəyənlərə hansı tövsiyələri verərdiniz?

 

-Turizm sahəsində fəaliyyət göstərmək istəyən insanlara məsləhət görərdim ki, əvvəlcə müəyyən bir dövr bələdçi kimi çalışsınlar və sahəni praktik şəkildə öyrənsinlər. Əgər fəaliyyətə Azərbaycandan başlamaq niyyətindədirlərsə, ilk növbədə ölkəni dərindən tanımaq çox vacibdir. Bundan sonra isə istədikləri zaman öz şirkətlərini quraraq fəaliyyət göstərə bilərlər.

Əlbəttə ki, bu yol asan deyil. Ancaq heç bir halda insanları həvəsdən salmaq olmaz. Əksinə, düzgün yönləndirmə və dəstək gənclərin bu sahədə inkişaf etməsinə böyük töhfə verir. Biz də şirkət olaraq hər il turizm institutlarında təhsil alan tələbələrə praktiki dəstək göstəririk.

Əlimizdən gələn hər cür köməkliyi təmənnasız şəkildə etməyə hazırıq. Hər hansı sual yarandıqda və ya dəstəyə ehtiyac olduqda, istər şirkət olaraq, istərsə də əməkdaşlarımız səviyyəsində hər zaman yardım göstərməyə hazırıq.

 

-Ədəbiyyata və incəsənətə münasibətinizi necə ifadə edərdiniz?

 

-Habil müəllim, ədəbiyyat sahəsinə olan ehtiramım hədsiz dərəcədə yüksəkdir. Uşaqlıq dövründən oxumağı çox sevmişəm. Hətta bununla bağlı bir xatirəmi bölüşmək istərdim. İbtidai sinifdə oxuyarkən daim kitab oxuyurdum. Bir gün müəllimimiz evimizə gəlib anama dedi ki, uşaq həddindən artıq oxuyur, bir az kitabdan uzaq tutmaq lazımdır.

O vaxtdan bu günə qədər oxuduqlarım hələ də yadımdadır. “Dədə Qorqud” dastanını, “Koroğlu”nu, Nizami Gəncəvinin “Xəmsə”sini, xüsusilə də “Yeddi gözəl”i oxumuşam. Oxumağa olan bu sevgi məni hətta kiril əlifbasını özüm öyrənməyə qədər aparıb çıxarmışdı. İlk dəfə kiril əlifbasında “Türkü Həccə gedir” hekayəsini jurnal formatında oxumuşdum.

Kitab sevgisi ümumiyyətlə itməməlidir. Təəssüf ki, mənə elə gəlir ki, bu gün gənclərimizdə oxumağa olan maraq əvvəlki qədər güclü deyil. Amma əminəm ki, dünya durduqca ədəbiyyat da olacaq və olmalıdır. Ədəbiyyatın faydaları ölçüyəgəlməzdir və hər kəsi oxumağa dəvət edirəm.

Mən də bu məqsədlə öz Instagram profilimdə ayda bir dəfə və ya iki aydan bir kitab müsabiqəsi elan edirəm. İzləyicilərdən beş və ya on nəfərə istədikləri kitab şirkətimiz tərəfindən alınaraq hədiyyə olunur. Məqsəd sadədir: oxusunlar. Əgər oxuyurlarsa, bu bizim üçün ən böyük qazancdır.

Hər zaman bildirmişəm ki, insanın etdiyi ən böyük yatırım özünə olan yatırımdır. Heç bir bilik, heç bir məlumat insana ziyan vermir. Hətta ən lazımsız hesab edilən bilik belə, bir gün mütləq fayda verə bilər. Yəni əslində lazımsız məlumat yoxdur.

Musiqi və ədəbiyyat bizim üçün çox dəyərlidir. Azərbaycan musiqisi dünya mədəniyyətinin incilərindən biridir. Bunu tam səmimiyyətlə deyirəm. Universitet illərində beynəlxalq mədəniyyət festivallarında iştirak etmişəm, bəzilərində tərcüməçi kimi yer almışam və orada bir daha əmin olmuşam ki, Azərbaycan musiqisinin dünyada bənzəri yoxdur.

İnsanlardan xahişim budur ki, əsl musiqiyə qulaq assınlar. Şablon, səthi musiqilərə yox, böyük bəstəkarlarımızın yaratdığı əsərlərə, xalqımızın bizə miras qoyduğu muğamlara, nəğmələrə üz tutsunlar. Bizim o qədər zəngin musiqi irsimiz var ki, bunlar heç vaxt unudulmamalıdır.

Nə qədər ki, Azərbaycan xalqı yaşayır, mövcuddur, bizim ədəbiyyatımız, musiqimiz və tariximiz də yaşamalı, heç vaxt bitməməlidir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.02.2026)

 

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Azərbaycan ədəbiyyatında detektiv janrının banisi, KQB arxivlərinə əsaslanaraq yazılmış ilk detektiv roman - "Qara Volqa" əsərinin müəllifi, cinayət aləmi üzvlərinin müstəntiq olaraq bildiyi Cəmşid Əmirovun bu gün doğum günüdür.

 

Cəmşid Əmirov 1918-ci ilin fevral ayının 10-da Azərbaycanın Naxçıvan şəhərində dünyaya göz açıb. Bakıda yeddinci sinfi bitirən Cəmşid sənədlərini N. Nərimanov adına texnikuma verərək kimya fakültəsinə daxil olub. Tələbəlik illərində ədəbi yaradıcılığa maraq göstərən Cəmşid kiçik hekayə və məqalələr yazsa da, onları çap etməyə tələsməyib.

Orta məktəbi bitirdikdən sonra 1934-cü ildə Əzizbəyov adına Azərbaycan Sənaye İnstitutuna qəbul olub və eyni zamanda respublikanın müxtəlif qəzetləri ilə əməkdaşlıq edib. Təhsilinin sonuncu ilində institutu yarımçıq tərk edib və mühəndis-geoloq ixtisası üzrə fəaliyyət göstərməkdən imtina edib.

 Peşə karyerasına “Azərbaycan gəncləri” qəzetində məsul katib (1937–1940) vəzifəsində başlayıb, daha sonra “Gənc işçi” qəzetində şöbə müdiri (1940–1941), “Bolşevik” qəzetində məsul katib (1941) olaraq çalışıb. 1941-ci ildə “Əzizbəyovneft” şirkətində mühəndis-geoloq kimi fəaliyyət göstərib. İkinci Dünya müharibəsi zamanı Sovet Ordusunun zabiti olaraq ön cəbhədə iştirak edib, Almaniya, Polşa, Çexoslovakiya, Avstriya və Çin kimi ölkələrdə döyüşüb.

Orduda göstərdiyi nailiyyətlərinə görə bir çox medal və nişanlarala təltif olunub. Onun ilk çap əsəri “Dəqiqələr, saniyələr...” adlı oçerki “Azərbaycan gəncləri” qəzetinin 28 avqust 1946-cı il tarixli sayında işıq üzü görüb. O, milli mətbuatda cinayət hadisələri və məhkəmə yazıları haqqında yazan ilk jurnalistlərdən biridir.

 Əsasən “Bəbirov qardaşları” imzasından istifadə edib. Həyatının son dövrlərində “Çətin iş” romanı və “İki mənalı teleqraf” hekayəsi üzərində çalışsa da, bu əsərlərini tamamlamadan 29 dekabr 1982-ci ildə vəfat edib. Onu ədəbiyyat dünyasında tanıdan əsəri “Sahil əməliyyatı” adlı povestidir.

 

Əmirov bu əsərlə Azərbaycan ədəbiyyatında "casus detektiv" janrının əsasını qoyub, daha sonra isə “polis detektiv” mövzusunda yazdığı “Qara Volqa” və “Brilyant Məsələsi” romanları ilə ən böyük uğurunu əldə edib. 1958-ci ildə çapdan çıxan “Sahil əməliyyatı” povesti Azərbaycanda yazılan ilk casus mövzusunda olan detektiv əsərdir.

Romanda Almaniya və ABŞ agentlərinin Azərbaycan Sovetabad şəhərində təşkil etməyə çalışdıqları əməliyyat, yerli milisin peşəkar fəaliyyəti nəticəsində uğursuzluğa düçar olması əksini tapıb. Müəllifin ikinci əsəri olan “Brilyant məsələsi” povesti 1963-cü ildə çap olunub. Bu povest 24 brilyant üzüyün oğurlanması və bu müddətdə baş verən cinayətlərin araşdırılmasını əks etdirib.

Əmirov, KQB ilə yaxın əlaqələrinə görə əsərlərində real cinayətkarların kimliyini və polis əməliyyatlarını dəqiq təsvir edə bilib. Bu səbəbdən onun əsərləri yüksək dərəcədə realist olub. Povestin məzmununa görə əsərin baş qəhrəmanı Yədulla polis tərəfindən ifşa olunub, amma o, polisdən yaxasını qurtarıb qaça bilib və bir müddət Ukraynada gizlənib.

 Yədulla bir də əsərin sonlarında peyda olub. Bu müddət ərzində isə mənzil oğurluğu baş verib. İttiham olunan şəxs günahsızlığını etiraf edə bilmir. Ev sahibəsi isə polis şöbəsinin əməliyyatçısı kapitan İsayev tərəfindən nəzarətdə saxlanılıb. Ev sahibəsinin telefon danışıqları dinlənəndən sonra o həbs olunur.

Yazıçı əsərdə drujinaçı obrazları yaradıb. Bu drujinaçılar təhlükəli cinayətlərin üstünün açılmasında polisə əvəzsiz xidmət göstərirdilər, əksər hallarda isə polisi əvəz edirdilər. Epiloqda Yədullanın həbsini də drujinaçı meşəbəyi təşkil edib. Əsər konsentrik süjet tipinə aiddir.  “Konsentrik süjet tipi bütün hadisələrin bir münaqişə ətrafında cərəyan etdiyi, hər şeyin səbəb-nəticə əlaqələrinə tabe olduğu süjet növüdür”.

 Əsərin bütün hissələri aydın şəkildə ifadə olunan konfliktlərə əsaslanır. Hər bir hadisə növbətinin səbəbi və əvvəlkinin nəticəsidir. Əmirovun 1944-cü ildən yazmağa başlayıb, 1966-cı ildə nəşr etdirdiyi “Qara Volqa” romanı isə Azərbaycanda cinayətkar dəstənin məhv edilməsindən bəhs edir. Əslində bu əsər yazıçı Cəmşid Əmirovun bir müddət əvvəl yazdığı “Brilyant məsələsi” romanının davamıdır.

Doğrudur, kitablarda baş verən hadisələr müxtəlifdir. Əgər birinci romanda söhbət Yədullanın yaratdığı kriminal qruplaşma ilə mübarizə aparılırsa, ikincidə obrazlar dəyişir: burda qəhrəman Pəncəli Aslan və onun cinayətkar dəstəsidir. Ancaq cinayətkar qruplara qarşı mübarizə aparan hüquq-mühafizə orqanlarının nümayəndələri, təxminən eyni adamlardır. Bu əsər KQB arxivlərinə əsaslanaraq yazılmış ilk detektiv roman hesab edilir. Romanda “Qara Volqa” oğurluq hadisələrinin rəmzi kimi təqdim olunur.

 

1982-ci ildə çapdan çıxan “Şəhər yatarkən” adlı roman yazıçının casusluq mövzusunda ikinci əsəridir. Əsər, cinayətlərin araşdırılması proseslərini əks etdirib.  Eyni ildə nəşr olunan “Mənim əsl məhəbbətim” əsərinin əsas mövzusu çox kiçik yaşlarında bir-birindən ayrılan, fərqli ölkələrdə və fərqli siyasi mühitlərdə yetişən iki qardaşın illər sonra düşmən cəbhələri təmsil edən iki yad insan olaraq qarşılaşmasıdır.

Almaniyada böyüyən Ervin xarakteri mahiyyətcə nə qədər yaxşı olsa da, nasist Almaniyasında tərbiyə aldığı və onların siyasi maraqları uğrunda fəaliyyət göstərdiyi üçün romanın sonunda SSRİ tərəfindən cəzalandırılıb. Əgər Ervin xarakterinin yerinə onun əkiz qardaşı Elçin Almaniyaya getsəydi, eyni hadisələr onun da başına gələcəkdi.

Elçin xarakteri isə kor-koranə kommunizmə bağlı bir şəxsdir. Buna görə də iki qardaş arasında ideoloji münaqişə qaçılmaz olub. Romanda baş verən hadisələrin əksəriyyəti keçmişdə Xanlar rayonu olaraq tanınan, hazırda isə Göygöl rayonu adlanan yaşayış məntəqəsində cərəyan edib

Cəmşid Əmirov əsərlərindəki hadisə və personajların əksəriyyətini real həyatdan götürüb. “Qara Volqa” əsərindəki Əli Rəsulov və “Brilyant məsələsi”ndəki Əli Rüstəmov, Yədulla, Dilarə Bayramova kimi personajlar real insanlara əsaslanıb. Xüsusilə, Əli Rüstəmov və Əli Rəsulov personajlarının prototipi eyni şəxsdən — daxili işlər orqanlarında çalışan təqaüdçü polkovnik Səfər Əli Rüstəmovdan ilham alıb.

Bu iki romanda Əli personajı tez-tez özünəməxsus “eşq olsun” ifadəsini istifadə edir. Əmirov öz əsərlərində xüsusi üslub yarada bilib və Azərbaycan roman janrına yeni bir nəfəs gətirib. Onun əsərlərinin xarakteristik xüsusiyyətlərini belə ümumiləşdirmək olar:

Dil müxtəlifliyi: Əsərlərində ədəbi dil, jarqon, arqo, dialekt və bölgə ləhcələrindən istifadə etmişdir. Bütün bu ünsürləri tək bir əsərdə görmək mümkündür.

Yumor elementləri: Ciddi mövzulara həsr olunan əsərlərdə belə, mizaha və yumora yer verib. Məsələn, “Qara Volqa”da Rebeka Lifşist, “Brilyant məsələsi”ndə isə Həlimə personajlarının davranışlarında komik elementlər mövcuddur.

Aktuallıq və realizm: Dünya ədəbiyyatı ilə müqayisədə Əmirov öz əsərlərində daha müasir və aktual problemləri realist şəkildə əks etdirib.

Əmirovun əsərlərində cinayətkarlar incə və ustalıqla təşkil edilib, kompleks personajlardır. Onlar hər nə qədər güclü və məğlubedilməz görünsələr də, əsərlərin əsas məqsədi həmişə xeyirin şər üzərində qələbəsini göstərməkdir. Bu, onun əsərlərinə optimist bir məna qatır və oxucunu yaxşılığın həmişə üstün gələcəyinə inandırıb.

 

Mükafatları

Döyüş xidmətlərinə görə “Vətən müharibəsi” (I dərəcəli), “Qırmızı ulduz” ordenləri, həmçinin “Döyüşdə fərqlənməyə görə”, “Köniqsberqin alınmasına görə”, “Berlinin alınmasına görə”, “Almaniya üzərində qələbəyə görə” və “Yaponiya üzərində qələbəyə görə” medalları ilə təltif olunub

 

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.02.2026)

 

 

İnciMəmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Şahin Növrəsli barəsində tək "Dünya caz səhnəsinin yeni ulduzu" demirlər, həm də "Dahi həmvətəni Vaqif Mustafazadənin davamçısı" deyirlər. Bu gün onun doğum günüdür, ömrününü 49-cu baharına qədəm qoyur və 50 illik əlamətdar rəqəmlərə doğru növbəti illik uğurlar sıralanmasına hazırlaşır.

 

Şahin Növrəsli 10 fevral 1977-ci ildə Bakıda anadan olub. Dahi Azərbaycan şairi Mirzə Ələsgər Növrəsin nəticəsidir. Musiqi ilə çox erkən yaşlarından məşğul olmağa başlayıb və artıq 11 yaşında Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında simfonik orkestrin solisti kimi çıxış edib. Müəllimlərin israrına görə öz təhsilini Bülbül adına orta ixtisas musiqi məktəbində davam etdirib və oxuduğu illər ərzində klassik musiqi ilə dərindən və ciddi məşğul olub.

18 yaşında Ş. Növrəsli Raxmaninovun İkinci Konserti ilə çıxış edib və münsiflər heyətinin ən yüksək qiymətinə layiq görülüb. Bakı Musiqi Akademiyasında oxuyarkən musiqiçi özünü tamamilə klassik və caz musiqisinə həsr edib. Həmin vaxtdan daimi qastrollar, turlar, beynəlxalq festivallar onun həyatının ayrılmaz hissəsi olub. Səfərlərdən və konsertlərdən sonra nadir istirahət dəqiqələrində Şahin yeni layihələr üzərində işləyir\

Caz triosu ilə xalq çalğı alətlərinin sintezi nəticəsində Neytn Pek, Aleksandr Maşin, Nurlan və Arslan Növrəslilərin iştirakı ilə yaranan "Əbədi yol" adlı layihə belə ərsəyə gəlib. Daha bir proyekt isə caz solo proyekt və klassik solo proyekt "Clajamu"-dur. Şahin Keni Viler, Uday Mazumdar, Alison Miler, Neytn Pek, Aleks Pek, Mat Zebroski, Cef Lederer, Con Vikan, Saşa Maşin və başqa tanınmış musiqiçilərlə çıxışlar edib və albomlar yazdırıb.

 Şahin Növrəsli Türkiyə, Fransa, Rusiya, Azərbaycan və konsertlərlə çıxış etdiyi ölkələrin universitetlərində və məktəblərində ustad dərsləri verir. Şahin Növrəslini dünya cazının yeni ulduzu adlandırırlar... Qısa müddət ərzində Şahin caz musiqisinin məğzini və onun çoxobrazlı imkanlarını o qədər dərindən başa düşmüşdür ki, özünün ABŞ və Avropada beynəlxalq festivallarda çıxışları ilə ən mahir biliciləri və professionalları heyrətə salıb.

 Rusiyanın paytaxtındakı çıxışı ərəfəsində Moskva cazmenləri onu bu cür təntənəli epitetlərlə qiymətləndiriblər: "Dahi həmvətəni Vaqif Mustafazadənin davamçısı", "Dünya caz səhnəsinin yeni ulduzu".

Artıq müasir dövrdə Şahini Azərbaycan cazının vizit kartı adlandırmaq olar. Ona Azərbaycan muğamının melodiyaları ilə ənənəvi caz ritmlərini əlverişli sintez etmək müyəssər olub.

O, öz musiqisində iki böyük mədəniyyəti – Qərb və Şərq mədəniyyətini birləşdirə bilib. Eqzotik melodiyalarin sakit-sakit fırlanaraq toxunuşu, iti harmoniya, şıltaq şərq ritmləri, və elə oradaca döngədə super sürətli qaynar amerikan cazı – bu Şahin Növrəslinin musiqisidir.

Şahin Növrəslinin çoxsaylı müsahibələrindən birinə diqqət edək:

-İndi əksəriyyət şou-biznesə can atar ki, qaz vurub qazan doldursun. Amma Siz şou-biznesdən kənar gəzirsiniz. Qardaşınız Nurlan isə şou-biznes aləminin tanınmış simalarındandır...

+İndiyədək mən özümü caz musiqiçisi kimi göstərmişəm. Amma indi klassik musiqilər ifa etmək istəyirəm və buna hazırlaşıram. Konsertlərdə isə həm klassik, həm də caz musiqiləri səsləndirmək istəyirəm. Musiqiçi həmişə yeniliyə can atır. Darıxdırıcı olmasın deyə, başqa janrda da musiqilər çalmaq istəyirəm. Azərbaycanda musiqiçilər arasında caza sevgi həmişə olub. Dinləyicilərin də istəyi var, hamı caza qulaq asmağa maraqlı olub. Baxmayaraq ki, rəhmətlik Vaqif Mustafazadənin dövründə cazmenlərə təzyiq vardı, bununla belə, cazla məşğul olan musiqiçilər çox idi. İndiki dövrdən fərqli olaraq, o vaxtlar klassik musiqidən tutmuş caza qədər səviyyəli musiqiyə qiymət verilirdi. Buna görə, musiqiçlər caza həvəslənirdilər. Amma indi musiqiçilər yaxşı pul var deyə, pop musiqisinə, şou-biznesə qaçırlar.

-Yaxşı musiqiçilərin bir çoxu da burada işləməkdənsə, xaricə üz tuturlar...

+Həmişə belə olub. Bu da sosial vəziyyətdən asılıdır. İndi insanlar həvəskar musiqiyə üstünlük verdiklərindən, professional musiqiçi diqqət və qayğıdan kənarda qalıb.

-Bu, sizi həvəsdən salırmı?

+Xeyr. Doğrudur, musiqiçinin rahat işləməsi üçün yaxşı şəraiti olmalıdır. Nəyə görə mən gedib Amerikada işləməliyəm? Fikirləşirəm, bu gün elə müğənnilər, bəstəkarlar var ki, notun nə olduğunu bilmirlər. Yəni özlərini musiqiçi sayanlar not bilmirlər, amma maddi tərəfi fikirləşəndə, elə götürək mənim özümü, qat-qat yüksəkdədirlər. Halbuki, mən Azərbaycan musiqisini Amerikada, Avropada təbliğ etmişəm.

Yəni Şahin Növrəsli deyiləndə, oralarda söhbətin kimdən getdiyini bilirlər. Bunu özünütərif kimi qəbul etməsinlər. Yaradıcı insan heç vaxt var-dövlət, milyon haqda düşünmür. Rahat işləmək üçün babat şəraitim olsa, bəsimdir. Şərait ona görə lazımdır ki, mən düşündüklərimi dinləyiciyə rahat çatdıra bilim.

Amma yenə deyirəm, mən özüm musiqidən həzz alıram. Ona görə də, digər məsələlərə o qədər də fikir vermirəm. Məni 10 il bundan əvvəl heç kim tanımırdı. Oturub öz işimlə məşğul idim. Heç kəs də eşitmirdi ki, mən nələri ifa edirəm. Amma həmin musiqidən özüm həzz alırdım.

-Sizi rəhmətlik Vaqif Mustafazadənin davamçısı kimi görürlər. Amma bilirsiniz ki, məhz cazmen olduğuna görə onun həyatı o qədər də xoş keçməyib. Bu, sizi qorxutmur ki?

+Yox, o dövr başqa idi. Onda kömək edən insanlar da az idi. Mən 5 yaşımdan musiqidəyəm. 30 ilə yaxındır, sənətdəyəm. Amma 8-9 il əvvələ qədər tanıyan yox idi. "Bakı Caz Mərkəzi"nin açılışında iştirak edəndən sonra məni başqa ölkələrə dəvət etdilər. Belə köməklik o dövrdə Vaqifə göstərilməyib.

Və ola bilməzdi ki, o dövr Vaqif kimi musiqiçilər yox idi. Onun kimi musiqiçilər olub, amma yəqin ki, məhz Vaqifin qarşılaşdığı çəkinlikləri görüb susublar. Bir məsələ də var ki, bəlkə də Vaqifi Vaqif edən həmin çətinliklər idi. Musiqiçiyə bəzən çətinliklə qarşılaşmaq da lazımdır ki, əziyyət görsün, ona dözsün, sənətə sevgisi qətiləşsin.

 

Konsertləri

2003-cü il

- 28 Oktyabr - Bakı Caz Mərkəzində, Bakı, Azərbaycan

- 5 Noyabr - Briksendə 'Gruppe Dekadenz da', İtaliya

2004-cü il

- 8 Aprel - Caspian Jazz & Blues Festivalında, Bakı, Azərbaycan

- 19 İyun - Bakı Caz Mərkəzində, Bakı, Azərbaycan

- 24 İyun - Hot Summer Jazz Festivalında, Mineapolis, ABŞ,

- 23 Sentyabr - Black Sea Jazz Festivalında, Soçi, Rusiya

2005-ci il

 

- 16 Fevral - Şahin Növrəslinin Triosu Neytn Pekin (baslar) və Aleksandr Maşının (zərbəli alətlər) iştirakı ilə, İstanbul, Türkiyə

- 19 Fevral – Şahin Növrəslinin Triosu Neytn Pekin (baslar) və Aleksandr Maşının (zərbəli alətlər) iştirakı ilə, Musiqi Evi, Moskva, Rusiya

- 5-11 Aprel - Baku International Jazz Festival, Azərbaycan. Şahin Növrəslinin yeni Triosu Neytn Pekin (baslar) və Ellison Millerin (zərbəli alətlər) iştirakı ilə.

Və s.

 

Şahin Növrəsli 5 dəfə Prezident mükafatına layiq görülüb. Əməkdar artistdir. 50-sində inşallah, Xalq artisti də olar.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.02.2026)

 

 

 

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

"Məni tanıyanlar yaxşı bilirlər ki, yaradıcılığımda bir Dədə Şəmşir damarı var. Və bu gün fəxr edirəm ki, mən bu gözəl insanı tanımışam, onunla dost olmuşam, bir süfrədə çörək kəsmişəm. Onun əli mənim əlimi sıxıb, kürəyimdə gəzibg Bir də onu vurğulayım ki, bəlkə də Aşıq Şəmşir olmasaydı, - Allah günahımdan keçsin, - mən heç Kəlbəcəri görməzdim. Məni Kəlbəcərə aparan qüvvənin adı Aşıq Şəmşir idi söyləsəm, yanılmaram" – xalq şairi Zəlimxan Yaqubun sözləridir.

 

Elə bunlar da: "Mən Aşıq Şəmşirdə bir şəxsiyyət kimi nəyi gördüm? Birinci növbədə ilahi səviyyədə tərbiyə, əxlaq, ədəb-ərkan, mədəniyyət, ailə tərbiyəsi. Güllü nənəylə aralarında olan səmimi münasibəti görən hər kəs bu insanın böyüklüyünə heyrət etməyə bilməzdi. Təkcə şeirlərinə görə yox, özünün çox yüksək ali davranışına görə də Aşıq Şəmşir yüksəklikdə dayanır".

 

Yəqin ki, böyük şairimiz, unudulmaz söz sərrafı Səməd Vurğunun bu misralarını da çox eşitmisiniz:

Aşıq Şəmşir, Dəlidağdan keçəndə

Kəklikli daşlardan xəbər al məni.

Ceyran bulağından qızlar içəndə

Saz tutub, söz qoşub, yada sal məni.

 

Aşıq Şəmşir isə Səməd Vurğun barədə belə deyibdir:

Qoşqarla yanaşı duran başın var,

Bizim el tanıyır uca dağ səni.

Yanır yolumuzda sənət çırağın,

Bilirik şeirdə bir mayak səni.

 

Səməd Vurğun:

Hay vurub, qıy vurub, səs sal dağlara,

Gözəllər oylağı göy yaylaqlara,

Mənim bu dərdimi de oylaqlara,

Sinəmdən oxladı bir maral məni.

 

Aşıq Şəmşir:

Əzəldən başında cəm olub kamal,

Səni oğul kimi sevir el, mahal,

Azad ölkəmizdə hər zaman ucal,

İstəyir könlümüz bu sayaq səni.

 

Aşıq Şəmşir 15 mart 1893-cü ildə Kəlbəcərin Dəmirçidam kəndində görkəmli el sənətkarı, şair Qurbanın ailəsində dünyaya gəlib. Ağdabanlı Qurban Aşıq Ələsgərin müasiri və dostu olub. Sənətkar ailəsində doğulan Şəmşir çox keçmədən el yığıncaqlarında tanınmağa başlayıb. Miskin Abdal nəslinin davamçısı olan Dədə Şəmşiri bütün Azərbaycana daha yaxından tanıdan böyük Səməd Vurğun olub.

İstisu yaylaqlarında istirahət edən görkəmli şair günlərin birində özünəməxsus səsi, sözü və çalğısı olan bir ozanla — Aşıq Şəmşirlə tanış olub və ona məşhur qoşmasını həsr edib. Dədə Şəmşir qələmə aldığı qoşma, gəraylı, təcnis, divani, bayatı, rübai, qəzəl və müxəmməslərlə Kəlbəcər ədəbi mühitini, eləcə də yazılı və şifahi poeziyamızın ən önəmli cəhətlərini ustalıqla mənimsəyən söz sənətkarı kimi öz məktəbini yaradıb.

Onun 40-dan artıq şəyirdi vardı. Aşıq Qardaşxanın, Qəmkeş Allahverdinin, Aşıq Xalıqverdinin və bu gün çoxlarının yaxşı tanıdığı onlarla saz-söz sənətkarlarının yetkinləşməsində, kamilləşməsində Aşıq Şəmşir məktəbinin əvəzsiz rolu olub. Bu məktəb təkcə aşıq sənətinə deyil, ümumən saz-söz sənətinə təsir göstərməklə Bəhmən Vətənoğlu, Sücaət kimi şairlərin yetişməsinə münbit zəmin yaradıb.

Aşıq Şəmşirin qeyri-adi səsi və çalğısı saz-söz sərrafı olan Kəlbəcər ellərində yüksək dəyərləndirilir, ustad sənətkarın orijinal ifaçılığı və şairliyi heç kəslə müqayisə edilmirdi. Nə yaxşı ki, fitrət sahibinin lent yazıları bu günümüzəcən gəlib çatıb.

 

Professorlardan M. Arif, H. Araslı, M. H. Təhmasib, M. Quluzadə, M. Vəkilov, V. Vəliyev, P. Əfəndiyev, Q. Xəlilov, görkəmli şair-yazıçılarımızdan S. Vurğun, O. Sarıvəlli, N. Xəzri, M, Rahim, T. Bayram, Q. İmamverdiyev, M. Aslan kimi qələm sahibləri ilə yanaşı cild-cild romanlar, povestlər müəllifləri Ə. Vəliyev, B. Bayramov, İsa Muğanna kimi sənətkarlar ayrı-ayrı illərdə dövri mətbuatda Dədə Şəmşirin sənət dünyasından, şeirlərinin poetik vüsətindən, sanbal-siqlətindən söz açıblar.

İlk dəfə musiqişünas Əminə Eldarova Aşıq Şəmşirin ifasında 75 aşıq havasını lentə köçürüb. İndi Azərbaycan Dövlət Radiosunun qızıl fondunda mühafizə olunan bəzi lent yazıları aşığın Əminə xanım tərəfindən 1958-ci ildə yazılan saz havalarıdır. Aşıq Şəmşirin "Şerlər" adlı ilk kitabı 1959-cu ildə "Akademiya" nəşriyyatı tərəfindən buraxılıb. Sonralar müəyyən fasilələrlə ustad sənətkarın "Qoşmalar", "Seçilmiş əsərləri", "Dağ havası", "Şerlər", "Öyüdlər" və s. kitabları işıq üzü görüb.

Aşıq Şəmşirin həyat və yaradıcılığına həsr olunan "Aşıq ürəkli şair, şair ürəkli Aşıq Şəmşir" (Osman Sarıvəlli, 1973), "Saxla izimi, dünya" (Məmməd Aslan, 1989), "Dədə Şəmşir yaddaşlarda" (Qənbər Şəmşiroğlu, 2000) kitabları vardır. 10 fevral 1980-ci ildə, 87 yaşında dünyasını dəyişib. Kəlbəcər Ermənistanın işğalına məruz qaldığı dövrdə Ağdabanda yerləşən məzarı dağıdılıb. Saz-söz sənətində göstərdiyi xidmətlərə görə Aşıq Şəmşir, 9 dekabr 1963-cü ildə "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adına layiq görülüb.

1973-cü ildə Heydər Əliyevin imzaladığı qərara əsasən, Aşıq Şəmşirin 80 illik yubileyi geniş qeyd olunub, 14 mart 1973-cü ildə o, "Şərəf nişanı" ordeni ilə təltif edilib. 1980-ci ildə isə daha bir qərara əsasən Kəlbəcərin Mədəniyyət evinə Aşıq Şəmşirin adı verilib. Azərbaycanın müstəlillik illərində isə Heydər Əliyevin 2003-cü ildə imzaladığı sərəncama əsasən, Aşıq Şəmşirin 110 illik yubileyi dövlət səviyyəsində qeyd edilib. Aşıq sənətinə bu gün də dövlət səviyyəsində böyük diqqət yetirilir.

Heydər Əliyevin mədəniyyət siyasəti bu gün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və 1-ci Vitse-Prezident Mehriban xanım Əliyeva tərəfindən ləyaqətlə davam etdirilir. Heydər Əliyevin fondunun Prezidenti, YUNESKO və İSESKO-nun xoşməramlı səfiri Mehriban xanım Əliyevanın təşəbbüsləri və dəstəyi ilə 2009-cu ildə Azərbaycanın aşıq sənəti YUNESKO-nun Qeyri-maddi mədəni irs üzrə Reprezentativ siyahısına daxil edilmişdir. 2010-cu ildən isə "Aşıq Şəmşir" mədəniyyət ocağı fəaliyyətə başlayıb.

 

Kitabları

- Qoşmalar

- Aşıq Şəmşir. Şeirləri

- Seçilmiş əsərləri

- Dağ havası

- Şe’rlər

- Öyüdlər

 

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.02.2026)

Cəlil Xəlilov,

Polkovnik, Müharibə, Əmək və Silahlı Qüvvələr Veteranları Təşkilatının sədri. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

 

Tarixə inqilablar, repressiyalar, texniki tərəqqilər, elmi nailiyyətlər əsri kimi daxil olan XX əsr insanlığın yaddaşına qan, göz yaşı və dağıntılarla yazıldı. Bu sınaqların ən amansızı isə İkinci Dünya müharibəsi idi. Qitələri titrədən bu fəlakət yalnız orduların toqquşması deyil, bütöv xalqların taleyini alt-üst edən, milyonlarla insanın həyatını yarımçıq qoyan qlobal bir faciə idi. Müharibə şəhərləri xarabalığa çevirdi, ölkələri, ailələri parçaladı, insanlıq üçün bəşəri dəyərlərin hansı uçurumlara yuvarlana biləcəyini bütün amansızlığı ilə dünyaya nümayiş etdirdi.

 

1939–1945-ci illəri əhatə edən Böyük Vətən müharibəsi isə bu ümumbəşəri faciənin ən ağır və həlledici mərhələsi oldu. Alman faşizminə qarşı aparılan bu ölüm-dirim savaşında Sovet İttifaqının bütün xalqları kimi Azərbaycan xalqı da tarix səhnəsinə böyük məsuliyyətlə çıxdı. Azərbaycan torpağının yetirdiyi oğul və qızlar yalnız silah gücü ilə deyil, iradə, fədakarlıq və sarsılmaz inamla bu mübarizənin ön cəbhələrində yer aldılar. Məhz bu əzm və birlik sayəsində faşizm üzərində qazanılan tarixi qələbənin salnaməsində Azərbaycan Respublikasının və onun vətəndaşlarının adı qızıl hərflərlə yazıldı.

Müharibənin ilk günlərindən Azərbaycan xalqı alman faşizminə qarşı mübarizəyə qalxmışdır. Respublikamızın minlərlə vətəndaşı könüllü olaraq cəbhəyə yollanmaq üçün müraciət etmişdir. Təkcə müharibənin ilk günlərində 40 mindən artıq azərbaycanlı könüllü şəkildə cəbhəyə getmək istəmiş, həmin dövrdə 180 min nəfər xalq ordusuna yazılmışdır.1941–1945-ci illərdə, eləcə də ondan əvvəlki dövrlərdə Azərbaycanın oğul və qızları döyüş meydanlarında igidliklə vuruşmuş, böyük rəşadət və qəhrəmanlıq nümunələri göstərmişlər. Müharibə illərində Azərbaycan Respublikasından təxminən  600 mindən çox oğlan və qızları  cəbhəyə yollanmışdır. Onlardan 300 min nəfəri faşizmə qarşı mübarizədə canından keçmişdir. Azərbaycanlı döyüşçülər alman faşizminə qarşı müharibənin son gününədək amansız və cəsarətli mübarizə aparmış, göstərdikləri şücaət və qəhrəmanlıqla qələbənin əldə olunmasına öz layiqli töhfələrini vermişdir. On minlərlə azərbaycanlı döyüşlərdə fərqləndiklərinə görə yüksək orden və medallarla təltif edilmişdir. Cəbhədə göstərdikləri misilsiz igidliyə görə 130 nəfər azərbaycanlı Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür. Müharibədən qayıdanların bir qismi əlil və şikəst olmuş, bir çoxu isə sonradan aldığı yaraların fəsadları nəticəsində həyatını itirmişdir. Bu gün də aramızda müharibənin ağrılarını və izlərini öz taleyində daşıyan insanlar az deyil. Bir sözlə, Alman faşizminə qarşı aparılan bu müharibədə Azərbaycan xalqı qəhrəmanlıq və şücaət göstərərək tariximizin ən şanlı səhifələrindən birini yazmışdır.

Lakin bu tarixi zəfər yalnız ön cəbhələrdə qazanılan hərbi uğurların nəticəsi deyildi. Qələbənin görünməyən, lakin taleyüklü bir cəbhəsi də vardı: düşmən içərisində aparılan partizan mübarizəsi və arxa cəbhədə göstərilən misilsiz fədakarlıq. Müharibənin taleyini həll edən bu səssiz, amma qüdrətli cəbhədə Azərbaycan xalqı bütün gücü ilə səfərbər olmuşdu.

 Müharibənin ilk günlərindən etibarən respublikanın şəhər və kəndlərində həyat bir məqsədə - qələbəyə xidmət etməyə başladı. Zavodlarda, fabriklərdə, neft mədənlərində, kolxoz və sovxozlarda insanlar gecə ilə gündüzü bir-birindən ayırmadan çalışır, ön cəbhəyə silah, yanacaq, ərzaq və ümid göndərirdilər. Arxa cəbhədə atılan hər bir addım, görülən hər bir iş döyüş meydanında sıxılan tətik qədər dəyərli idi və məhz bu ümumxalq fədakarlığı faşizm üzərində qələbəni yaxınlaşdıran əsas amillərdən birinə çevrilmişdir.

Azərbaycanın müharibədəki xüsusi rolu, hər şeydən əvvəl, onun nefti ilə bağlı idi. Həmin illərdə Sovet İttifaqında hasil olunan neftin təxminən 70 faizi Azərbaycanın payına düşürdü. Bu qədər böyük həcmdə neftin istehsalı Azərbaycan neftçilərinin misilsiz fədakarlığı sayəsində mümkün olmuşdur. Əgər Azərbaycan nefti olmasaydı, motorlar və texnika müharibəsi bu qədər uğurlu və səmərəli nəticə verə bilməzdi. Azərbaycan neftçiləri gecə-gündüz neftin çıxarılması, emalı və cəbhəyə çatdırılması üçün ağır və təhlükəli şəraitdə çalışırdılar. Onların hər biri bu yolda canını belə əsirgəmədən faşizm üzərində qələbəyə xidmət edirdi. Eyni zamanda Azərbaycan alimləri tərəfindən yüksək oktanlı benzin, kerosin və digər neft məhsulları ixtira edilərək respublikada istehsal olunurdu.

Müharibə illərində Azərbaycanın sənaye müəssisələri, xüsusilə maşınqayırma zavodları silah və sursat istehsalına tam gücü ilə cəlb edilmişdi. Bu dövrdə respublikada 130 növdən artıq silah və sursat istehsal olunaraq cəbhəyə göndərilirdi.

Dəhşətli müharibənin qarşısının alınması üçün  SSR ərazisində 87 batalyon, 1123 özünümüdafiə dəstəsi, 77-ci, 223-cü, 271-ci, 396-cı, 402-ci, 416-cı atıcı diviziyaları formalaşdırılmışdır. Şəxsi heyətinin böyük hissəsi azərbaycanlılardan ibarət olan bu diviziyalar Qafqaz dağlarından başlayaraq Berlinədək şərəfli döyüş yolu keçmiş və qələbənin qazanılmasında mühüm rol oynamışdır. 416-cı Taqanroq diviziyasının döyüş şücaətini əbədiləşdirmək məqsədilə Rostov vilayətində, 77-ci Simferopol diviziyasının qəhrəmanlığını yaşatmaq üçün isə Krımda, Sapun dağında möhtəşəm abidələr ucaldılmışdır.

 Alman faşizminə qarşı partizan hərəkatının təşkili Böyük Vətən müharibəsinin ilk günlərindən dövlət səviyyəsində həyata keçirilməyə başlandı. SSRİ Xalq Komissarları Sovetinin və ÜİK(b) MK-nın 1941-ci il 29 iyun tarixli direktivlərində, eləcə də 1941-ci il 19 iyul tarixli “Alman ordularının arxasında mübarizənin təşkili haqqında” qərarında müvəqqəti işğal olunmuş ərazilərdə düşmən üçün dözülməz şərait yaratmaq əsas vəzifə kimi müəyyən edilirdi. Bu sənədlər işğalçılara qarşı süvari və piyada partizan dəstələrinin yaradılmasını, gizli partiya təşkilatları şəbəkəsinin qurulmasını və düşmən arxasında mübarizənin bütün formalarına rəhbərliyin təmin edilməsini nəzərdə tuturdu.

Müharibənin ilk aylarında sovet ordusunun yaşadığı ağır itkilər nəticəsində minlərlə döyüşçü faşistlərin əsirliyinə düşmüşdü. Lakin düşərgələrdə tətbiq olunan dözülməz işgəncələr, alçaldıcı təbliğat və təxribatlar onların böyük əksəriyyətinin iradəsini qıra bilməmiş, əksinə, hərbi təlim və döyüş təcrübəsinə malik olan bu insanlar fürsət düşən kimi əsirlikdən qaçmış və partizan dəstələrinə qoşularaq faşizmə qarşı mübarizəni davam etdirmişdilər. Bu mübarizədə azərbaycanlı döyüşçülər də xüsusi fəallıq göstərmişlər. Onlar Pskov, Tula, Krasnodar, Kalinin və Rusiyanın digər işğal olunmuş vilayətlərində fəaliyyət göstərən partizan dəstələrinin tərkibində qəhrəmanlıqla vuruşmuşlar.

İkinci Dünya müharibəsi illərində Avropanın işğal olunmuş ərazilərində, o cümlədən İtaliyada formalaşdırılmış müqavimət hərəkatında da azərbaycanlı döyüşçülər xüsusi şücaət nümayiş etdirmişlər. Ölümü hər gün gözləri ilə görən, möcüzə nəticəsində sağ qalan azərbaycanlı əsirlər fürsət düşən kimi düşərgələrdən qaçır, faşizmə qarşı mübarizənin ön sıralarına  - antifaşist hərəkatına və yerli partizan dəstələrinə qoşulurdular. Onlar yad torpaqlarda, naməlum dağlarda və meşələrdə vuruşsalar da, qəlblərində Vətəni daşıyır, Azərbaycan adını ləyaqətlə təmsil edirdilər. Bu igidlər faşizmə qarşı mübarizədə yalnız silahın gücünə deyil, ruhun sarsılmazlığına arxalanırdılar. Onların qələbəsi güllənin sürətində yox, iradənin möhkəmliyində idi. Məhz bu mənəvi üstünlük onları ən ağır sınaqlarda belə sınmayan döyüşçülərə çevirirdi.

 1941–1945-ci illərdə faşist Almaniyası işğal etdiyi ərazilərdə və SSRİ-nin tərkibində yaşayan müsəlman və digər xalqların nümayəndələrindən ibarət hərbi dəstələr yaratmaq siyasətini həyata keçirməyə çalışdı. Bu siyasət zahirən “könüllülük” pərdəsi altında təqdim olunsa da, əslində əsir düşmüş insanların ağır fiziki və psixoloji vəziyyətindən istifadə etməyə hesablanmışdı. Faşistlər insan iradəsini sındıraraq onu öz məqsədlərinə tabe etdirmək istəyirdi.

Lakin alman faşizmi bu niyyətində yanılmışdı. Zorla yaradılan bu dəstələrdə ruhən əsarəti qəbul etməyən insanlar vardı. Onlar fürsət düşən kimi gizli müqavimət göstərir, silahı faşizmə qarşı çevirirdilər. Zaman sübut etdi ki, düşmən insanı əsir ala bilər, amma onun vicdanını və inamını əsla əlindən ala bilməz. Legionlar daxilində getdikcə artan narazılıq, açıq itaətsizlik və gizli müqavimət faşistləri ciddi şəkildə narahat edirdi. Nəticədə 1944-cü ilin yanvarında Şərq legionlarının Qərb cəbhələrinə köçürülməsi barədə qəti qərar qəbul olundu. Bu qərara əsasən, SSRİ ərazisində yerləşdirilən Azərbaycan legionları Fransanın Normandiya və Bretan bölgələrinə göndərildi. Bu isə legionçular arasında kəskin etiraz doğurdu. Öz iradələrinə zidd şəkildə başqa cəbhələrə sürgün edilən azərbaycanlılar açıq itaətsizlik nümayiş etdirir, bəziləri isə meşələrə çəkilərək Ukrayna millətçilərinə və Avropada fəaliyyət göstərən partizan dəstələrinə qoşulurdular.

Artan itaətsizlik dalğasını nəzərə alan Almaniyanın hərbi-siyasi rəhbərliyi 1943-cü ilin sonlarında sovet hərbi əsirlərindən ibarət böyük bir qrupun Şimali İtaliyaya göndərilməsi qərarını verdi. Faşistlər bu insanlara “azadlıq” və “yaxşı həyat şəraiti” vəd etsələr də, əsl məqsəd onları İtaliya və Yuqoslaviya partizanlarına qarşı cəza dəstələrində istifadə etmək idi. Lakin hadisələrin sonrakı gedişi göstərdi ki, faşizm bu hesablamada da yanılmışdır. Bu sınaq dolu, taleyüklü günlərdə sovet sərhədlərindən uzaqlaşdırılan azərbaycanlı hərbi əsirlər arasında gizli antifaşist təşkilatlanma prosesi başladı. Müqavimət hərəkatının ön sıralarında Rza Ağazadə, Cavad Həkimli, Mehdi Hüseynzadə, Mikayıl Qulubəyov və digər azərbaycanlı döyüşçülər dayanırdı. Onların yaratdığı gizli təşkilat minlərlə sovet hərbi əsirinin birləşməsində və işğal olunmuş ərazilərdə faşizmə qarşı mübarizədə mühüm rol oynadı.

İtaliya ərazisində, xüsusilə Triyest ətrafında fəaliyyət göstərən Yuqoslaviya və İtaliya partizanları ilə əlaqə yaratmaq ilk mərhələdə asan olmadı. Bunun əsas səbəbi faşistlərin yerli əhali arasında yaydığı məqsədli şayiələr idi. Guya sovet hərbi əsirləri partizanlara qarşı cəza tədbirlərində iştirak etməyə hazırlaşırdılar. Lakin zaman keçdikcə bu yalanlar ifşa olundu və düşmənin hiyləsi iflasa uğradı.

Stranse əsir düşərgəsindən İtaliyaya, Triyest və Yuqoslaviya ərazilərinə köçürülən sovet hərbi əsirləri arasında xeyli sayda azərbaycanlı var idi. Onlar Yuqoslaviya - İtaliya partizan diviziyasının tərkibində ayrıca rota yaradaraq alman faşizminə qarşı mübarizədə fəal iştirak etdilər və düşmənə sarsıdıcı zərbələr endirdilər. Eyni zamanda, alman ordusunun tərkibində döyüşən “Türküstan diviziyası”nda olan azərbaycanlılar da 1944-cü ildə İsrafil bəy İsrafilbəyovun komandanlığı altında Şimali İtaliyaya göndərilərkən artıq müharibənin taleyinin həll olunduğunu dərk edərək silahlarını faşizmə qarşı çevirdilər.

 

Şəkildə: Mehdi Hüseynzadə

 

Bu mübarizənin rəmzinə çevrilmiş adlardan biri əfsanəvi partizan Mehdi Hüseynzadə idi. O, Vətəndən minlərlə kilometr uzaqda Adriatik dənizi sahillərində İtaliya və Yuqoslaviya partizanları ilə çiyin-çiyinə döyüşərək xalqımızın adını dünyada ucaltdı. Mehdi Hüseynzadə, Cavad Həkimli, Qasım Əmrahov, Sadıq Nadirli, Cabbar Quliyev, Mikayıl Qulubəyov, Əsəd Qurbanov, Cəmil İsmayılov ilə birlikdə sovet əsirlərindən ibarət gizli “rus rotası”nı yaratdı.

 İtaliyanın Florensiya şəhərindəki “Toskana-nuova-2” nəşriyyatında həmvətənimiz, tanınmış bakılı jurnalist, yazıçı, politoloq Ruqiyyə Əliyevanın “Azərbaycanlı partizanlar İtaliyada” kitabı çapdan çıxmışdır. Bu nəşrin italyan dilində versiyasının əsasını hitler faşizmi üzərində Qələbənin 60 illiyi münasibətilə Ruqiyyə Əliyevanın Bakıda “Vətən” nəşriyyatında çapdan çıxmış “Avropa müqavimət hərəkatında azərbaycanlılar” adlı kitabının “İtaliyada müqavimət hərəkatı” fəsli təşkil edir. Xatırladaq ki, həmin kitab üç fəsildən ibarətdir: “Yuqoslaviyada müqavimət hərəkatı”, “Fransada müqavimət hərəkatı” və “İtaliyada müqavimət hərəkatı”. Arxivlərdə çalışan Ruqiyyə Əliyeva “Patriot sertifikatı” almış 35 azərbaycanlının italyan dilində tərtib edilmiş siyahısını tapmağa müvəffəq olmuşdur. Bu sənəd həmin şəxslərin İtaliya müqavimət hərəkatında fəal iştirak etməsinə sübutdur.

“Azərbaycanlı partizanlar İtaliyada” kitabını italyan dilinə tərcümə edən Florensiya Universitetinin professoru, əvvəllər Aqliana şəhərinin meri olmuş Renato Rizaliti həm də kitaba ön söz yazmışdır. 1976-cı ildə İtaliyada Renato Rizalitinin “Pistoyada antifaşist müqavimət hərəkatı” adlı kitabı nəşr edilmişdir. Müəllif həmin kitabın bir nüsxəsini Bakıya, vaxtilə “Ubaldo Fantaççi” partizan dəstəsinin üzvü olmuş, Pistoyada azadlıq mübarizəsinin fəal iştirakçısı, İtaliyanın ali hərbi mükafatları sayılan “Qaribaldi ulduzu” və “Əsgəri rəşadətə görə” ordenlərinə layiq görülmüş Məmməd Bağırova göndərmişdir. Müəllif kitabın titul vərəqində rus dilində bu sözləri yazmışdı: “Yaşasın antifaşist müqavimətinin qəhrəmanları!”. 1983-cü ildə Məmməd Bağırovun dəvəti ilə Bakıya gələn Rizaliti 1 May nümayişi zamanı Hökumət Evinin tribunasında parad iştirakçılarını salamlamışdır.   31-ci Qaribaldi briqadasının partizan dəstəsinin (yeri gəlmişkən, həmin dəstənin komandiri həmvətənimiz İbrahim İbrahimov idi) üzvü olmuş 35 azərbaycanlı döyüşçüdən hələlik yalnız 8-nin sənədləri aşkar edilmişdir. 

İkinci Dünya Müharibəsində azərbaycanlıların Avropa müqavimət hərəkatında iştirakı hələ də olduqca aktualdır. İtaliyadakı ilk sovet partizanları 27 sentyabr 1943-cü ildə Neapol (Napoli) yaxınlığında Santa Maria Kapua Vetere bölgəsində həlak olmuş azərbaycanlı iki qardaş olub. İtalyanlar onların adlarını təhrif olunmuş Taşibayo və Naşibayo Mikay kimi xatırlayırlar. 

1975-ci ilə qədər Mussolinini həbs edənlər arasında olmuş azərbaycanlı Vilayət “İlya” Hüseynovu italyanlar ukraynalı hesab edirdilər, belə ki, səhvən onun doğulduğu şəhər Kirovoqrad kimi qeyd edilmişdi. Arxiv sənədləri onun 1944-cü il dekabrın 30-da, Duçenin həbsindən 4 ay əvvəl vəfat etdiyini əminliklə söyləməyə imkan verir. İsmayıl İbrahimova və başqa bir partizana komandanlığın əmri ilə mərmər obelisk – lövhə qoyulmuşdur. Onların komandiri Hilal Cavadov sağ-salamat qayıtmış və bu məlumatların qorunmasında mühüm rol oynamışdır.

Məlumat üçün onu da qeyd edək ki, İtaliyada döyüşmüş 6000 Sovet partizanlarından yalnız biri - Məmməd Bağırov İtaliyanın hərbi təqaüdçüsü idi. O, həmçinin Pistoya şəhərinin fəxri vətəndaşı idi.

1945-ci il 7 fevral tarixində Udine şəhərində yerləşən həbsxanaya ordakı partizanları azad etmək məqsədilə hücum olunub, hücumu həyata keçirən 21 nəfərdən üçü Sovet İttifaqından olub. Onlar Qafqazlı Pietto, Moskvalı Mixail və Xarkovlu Vittorio Litovko idi. Bütün sənədlərdə Qafqazlı Pietto kimi qeyd olunan əslində naxçıvanlı Əli Babayev idi. O, Çapayev adlı batalyonun komandiri idi. Moskvalı Mixailin güman olunan adı şəmkirli Oruc Əliyevdir. Əli Babayevin gümüş medala layiq görülməsinə dair sənəd Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin Siyasi Sənədlər Arxivində mühafizə olunmaqdadır.

Məmməd Səməd oğlu Bağırovun İkinci Dünya müharibəsi zamanı döyüş yolu cənub-qərb cəbhəsindən - Xarkov vilayətindən başlamışdır. Burada 317-ci diviziyanın 773-cü artilleriya alayı tərkibində döyüşmüşdür. Bu zaman almanlar qələbədən ruhlanaraq çoxsaylı qüvvə ilə Sovet İttifaqının içərilərinə doğru hücumlarını davam etdirdilər. Onlar Lozevoy, Barvenko və başqa yaşayış məntəqələrini alanda Məmməd Bağırovun bölüyü düşmən mühasirəsinə düşür. Ciddi müqavimətə baxmayaraq Bağırov ağır yaralanaraq əsir düşür. Əsirlik zamanı o tif xəstəliyinə tutulur. Başına faşistlər tərəfində “27” damğası vurulur. Çox keçmədən Məmməd Bağırovu Azəbaycanlı əsirlərdən ibarət olan Azərbaycan legionunun sıralarına daxil edirlər.

  

Şəkildə: 1997-ci ilin sentyabr ayının sonlarında Azərbaycan Respublikasının prezidenti Heydər Əliyevin İtaliyaya rəsmi səfəri zamanı nümayəndə heyətinin tərkibində Məmməd Bağırov da var idi.

 

Legiondan qaçan Bağırov çox keçmədən partizanların dəstəsinə qoşulur. 1944-cü ildə İtaliyada Umberto Fantaççi adına beynəlmiləl partizan dəstəsi tərkibində faşizmə qarşı mübarizə aparanların sırasında yer almışdır. Onu da qeyd edək ki, həmin dəstədə 20 millətin nümayəndəsi mübarizə aparmış və onlar 1944-cü ilin sentyabrında İtaliyanın Pistoya şəhərini faşistlərdən azad etmişdilər.

1944-cü ilin sentyabr ayında alman faşistlərinin məğlubiyyətinin yaxınlaşdığı bir vaxtda Məmməd Bağırov digər sovet antifaşistləri ilə birlikdə Cənubi İtaliya, Şimali Afrika, Misir, İraq və İrandan keçməklə SSRİ-yə göndərilmişdir. Bakıya çatdıqdan dərhal sonra Moskva vilayətinin Podolsk şəhərinə aparılmış və burada əks-kəşfiyyat xidməti tərəfindən ciddi yoxlamadan keçmişdir. Yalnız bundan sonra Bakıya bir aylıq məzuniyyətə buraxılmışdır.

Müharibə qurtaranadək o, baş leytenant rütbəsində Moskva hərbi dairəsində qulluq etmişdir. Müharibə bitdikdən sonra isə bir müddət Bakı Hava Hücumundan Müdafiə Mərkəzində xidmətini davam etdirmiş, 1946-cı ilin baharında ordudan tərxis olunmuşdur. 1976-cı ildə Florensiya Universitetinin professoru Renato Rizaliti tərəfindən “Pistoyada antifaşist müqaviməti” adlı kitabı nəşr olundu. Kitabda antifaşist hərəkatında iştirak etmiş şəxslərin siyahısı da qeyd edilmişdi.

Bu kitabda Məmməd Səməd oğlu Bağırov haqqında demək olar ki, başqa antifaşistlərdən daha çox məlumat verilmişdi. Kitab dərc ediləndən sonra Məmməd Bağırovun döyüş yoldaşları onu axtararaq, nəhayət, Sovet Veteranları Komitəsi vasitəsilə tapır və İtaliyaya dəvət edirlər. 1978-ci ildə Məmməd Bağırov həyat yoldaşı Şəfiqə xanımla birgə İtaliyaya səfər edir. Səfər çərçivəsində o, döyüş yolu keçdiyi yerlərə baş çəkir. Həmin səfər zamanı İtaliyanın prezidenti, müqavimət hərəkatının fəallarından biri olmuş Aleksandro Pertini tərəfindən qəbul edilmişdir. Ona İtaliyanın partizanı fəxri diplomunu təqdim edilmişdir. 1978-ci ildə həmçinin Məmməd Bağırovun İtaliyanın ən yüksək hərbi mükafatı Qızıl Ulduz (Harribaldi Ulduzu) ilə təltif olunması haqqında qərar qəbul olunmuşdur.

1980-ci ildə həmyerlimizə İtaliya hökuməti tərəfindən fərdi təqaüd təyin olunur. Bundan başqa, 1984-cü ildə Məmməd Bağırov İtaliyanın Şöhrət ordeninə layiq görülür. Eyni zamanda o, İtaliya şəhərlərinin azad olunmasına həsr edilmiş 14 yubiley medalı, 2 fəxri diplom, SSRİ-nin II dərəcəli Vətən müharibəsi ordeni ilə təltif edilmişdir. Məmməd Bağırov 1997-ci ilin sentyabr ayının sonlarında Azərbaycan Respublikasının prezidenti Heydər Əliyevin İtaliyaya rəsmi səfəri zamanı nümayəndə heyətinin tərkibində İtaliya torpağına son dəfə ayaq basmışdır.

İtaliyaya etdiyi son səfərdən qayıtdıqdan bir neçə gün sonra igid həmyerlimiz Məmməd Bağırovun hələ böyük amallar uğrunda mübarizə etmək əzmi ilə döyünən ürəyi qəflətən, yuxuda ikən dayanmışdır. Respublika rəhbərliyinin qərarı ilə İkinci Fəxri Xiyabanda dəfn olunmuş, dəfnolunma mərasimində İtaliyanın ölkəmizdəki səfiri və səfirliyin bütün əməkdaşları da iştirak etmişdir.

Tarixi mənbələrə, arxiv sənədlərinə istinad edərək deyə bilərik ki, Azərbaycan partizanları II Dünya Müharibəsi illərində bütün Avropada döyüşmüşlər. Məmməd Məmmədov "Medo" Niderlandda milli qəhrəmana çevrilərək ölkənin ən yüksək ordenini almışdır. Partizanlarımızın İtaliyadakı qəhrəmanlığının həddi-hüdudu isə məlum deyildir. İlk həlak olan azərbaycanlı partizanlara Neapol yaxınlığında, Santa Maria Kapua Vetere adlanan ərazidə döyüşdə həlak olmuş Mikay qardaşlarını göstərə bilərik. Bu, 1943-cü ilin sentyabr ayının sonlarında baş verib. Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Mehdi Hüseynzadə (Mixaylo) Triestdə, Əli "Piotto" Babayevin komandanlığı altında Çapayev batalyonu isə Udine yaxınlığında döyüşüb. Çoxsaylı Azərbaycan partizanları Pyaçenza əyalətində həm Beynəlxalq Briqadaların tərkibində, həm də tamamilə Azərbaycanlılardan ibarət ən azı iki dəstənin - Kaio Briqadasının və 31-ci Qaribaldi Briqadasının tərkibində fəaliyyət göstəriblər.

Məhərrəm Məmmədovun komandanlığı altında 24 nəfərlik Azərbaycanlı dəstəsinin daxil olduğu partizan briqadası Pyaçenza yaxınlığında fəaliyyət göstərirdi. Bölmənin döyüşçülərindən biri olan Azər Əmirxanov 1945-ci ilin fevral ayında Bettola kəndi uğrunda döyüşdə qəhrəmancasına həlak olmuşdur. Partizanlar arasında o, "Azər Amerikanov" (Əmirxanov soyadının təhrif olunmuş versiyası) kimi tanınırdı. Bu partizanın şərəfinə briqada komandanlığı dəstələrdən birinə "Distaccamento Amerkanoff" – “Amerika Dəstəsi” adını vermişdir. Dəstənin həlak olmuş döyüşçünün adını daşıması nadir haldır; yalnız üç belə hal məlumdur ki, bunlardan biri Azərbaycan partizanının adı ilə əlaqələndirilir. Xüsusilə, bu dəstənin döyüşçüləri (Əliyev və Şamilov) italyan tarixçisi Mauro Qalleninin "Ciao Russi: Partigiani sovietici in Italia" (2001) kitabının üz qabığında yer almışdır.

İtalyanların mərmər obeliskləri – lövhələri ucaltdıqları Vilayət Hüseynov və İsmayıl İbrahimov da Pyaçensa şəhəri yaxınlığında həlak olmuşlar. Təəssüf ki, İbrahimovun məzarı indi itmişdir, lakin Vilayət Hüseynovun obeliski qalmaqdadır. Vilayət Hüseynov və İsmayıl İbrahimovun komandiri Hilal Cavadov müharibədən sonra sağ-salamat Vətənə qayıtmışdır.

 Füzuli rayonunda doğulan Qara Əkbərov, Gəncədə anadan olan Ənvər Abbaszadə, Moskvada dünyaya gələn İvan Melnikov və təəssüf ki, soyadı rəsmi sənədlərdə qeyd edilməyən lənkəranlı Allahverdi, Sergio kimi tanınan kapitan Əsgər Hacıyev də Pyaçenza əyalətinin Bobbio kəndində dəfn olunmuşlar. İbrahim İbrahimovun komandanlığı altında 31-ci Qaribaldi Briqadasında otuz beş nəfərin xidmət etdiyi də məlumdur. Digər bir Azərbaycan komandiri partizan, ləqəbi Tenente olan Məzaim Əliyev də İtaliyada tarix yazmışdır.

 

Şəkildə: Əli Babayev

 

Bu dəhşətli illərdə həmçinin Şimali İtaliyada - Udine şəhəri yaxınlığında Əli Babayevin rəhbərlik etdiyi Çapayev Batalyonu fəaliyyət göstərirdi. Batalyonda digər Azərbaycanlılar da var idi, o cümlədən italyan yoldaşları onu "Mixail Moska" adlandıran Şəmkir rayonundan Oruc Əliyev. Əli Babayev və Oruc-Mixail İtaliya Müqavimətinin əks-səda doğuran əməliyyatlarından birində - Udinedəki həbsxanaya hücumda iştirak etmiş və oradan 73 məhbusu bir döyüşçü də itirmədən azad etmişdir. bu uğurlu əməliyyata rəhbərlik edən və həbsxanaya ilk girən Əli Babayev olmuşdur. Döyüşdəki şücaətinə görə o, Qaribaldi diviziyalarının komandanlığı tərəfindən gümüş medalla təltif edimişdir.

Digər həmyerlimiz Tair İsayev "Serafino" və Nəsib Abdullayev Berqamo yaxınlığındakı Fiamme Verdi diviziyasında vuruşmuşlar. Hər ikisi çoxsaylı İtaliya ordenləri ilə təltif edilmişlər. 1974-cü ildə İsayevin şərəfinə "Onun adı Serafino idi" adlı sənədli film çəkilmiş, film rəqəmsallaşdırılaraq YouTube-da yerləşdirilmişdir.

 Ravenna yaxınlığındakı döyüşlərdəki şücaətinə görə isə Şahbaba Məcidov və Əvəz Mirzoyev Qaribaldi medalı ilə təltif edilmişlər.

Qəhrəmanlığı ilə tarix yazan Cəlil Rəfiyev isə "Vittorio" Matteoti Briqadasında vuruşmuşdur. O, müharibədən sonra özünün və yoldaşlarının döyüş qəhrəmanlıqlarını çoxsaylı məqalələrdə, esselərdə və kitablarda əks etdirmişdir.

Triestenin faşistlərdən azad edilməsi zamanı bir neçə azərbaycanlı, o cümlədən 1909-cu il təvəllüdlü Cəmaləddin Abdullah oğlu Mənsimov həlak olmuşdur. Şəki rayonunun Aydın-Bulaq kəndindən olan bu şəxs müharibə sənədlərində Maksimov kimi qeyd alınmışdır.

Tanınmış yazıçı Mixail Talalayın “Qafqazdan Apenninlərə qədər” kitabının ön sözündə məhşur tədqiqatçı alim Valentino Parlato “İtaliya Müqavimət Hərəkatında azərbaycanlılar” adlı məqaləsində qeyd edir: “Faşizmin məğlub edilməsində azərbaycanlıların töhfəsi əhəmiyyətli idi: 1941-ci ildə 3,4 milyon əhalisi olan bu ölkədən 681.000 nəfər döyüşlərdə iştirak etmiş, 300.000 nəfər həlak olmuşdur. Müqavimət Hərəkatında 5000-dən çox Sovet partizanı italyanlarla birlikdə vuruşmuşdur ki, onlardan bir neçə yüz nəfəri azərbaycanlı idi.” Sənədlərdən və fotoşəkillərdən istifadə edilərək ilk dəfə nəşr olunan bu kitab onların qəhrəmanlığından söz açılmışdır. Qafqazdan Apenninlərə qədər şərəfli döyüş yolu keçən azərbaycanlılardan qürurla söz açan yazıçı qeyd edir ki: “Sovet Ordusundakı bir neçə yüz Azərbaycan əsgəri SSRİ-yə hücum zamanı nasistlər tərəfindən əsir götürülmüşdür.”

 

Monte di Nezedə kütləvi qətl

 

1945-ci ilə qədər hər iki tərəfdən İtaliyanın şimalında minlərlə sovet əsgəri vuruşdu. Əksəriyyəti hərbi əsir olan bu əsgərlərdən bəziləri nasistlərin tərəfində döyüşməyi seçmiş, bəziləri isə əsirlikdən qaçaraq partizanlara qoşulmuşdu.

O dövrdə Şimali İtaliyada, xüsusən Lombardiya əyalətində güclü bir anti-faşist hərəkatı mövcud idi. Bunlardan ən böyüyü Garibaldi partizan briqadası idi. Azərbaycan əsgərləri Qaribaldi briqadasına qoşulmaq üçün Berqamo yaxınlığındakı Alzano Lombardoya yollanmışdılar. Şahid ifadələrinə əsasən məlum olur ki, azərbaycanlılar gecəni Monte di Nezedə keçirmişlər. Həmin hadisənin şahidlərindən biri də Karolina Letinidir.

İkinci dünya müharibəsiylə bağlı hər bir sənəd, foto, kino-xronika, xatirə tarixin canlı şahididir. O dəhşətli günləri xatırlayan Karolina Letininin xatirəsi kədərli olsa da, Vətən tarixi üçün çox qiymətlidir: “İtaliyanın şimalındakı Berqamodan 120 km şimalda yerləşən Monte di Neze kəndində 121 azərbaycanlının faciəvi şəkildə həlak olmasının şahidi olmuşam. Bu barədə danışarkən indi də göz yaşlarımı saxlaya bilmirəm. Döyüş səhər 6-da başladı və günortaya qədər davam etdi.

Azərbaycanlılar qəhrəman kimi sona qədər vuruşdular, ancaq cəmi 121 nəfər var idi və təxminən 2500 faşist tərəfindən mühasirəyə alınmışdılar. 13 aprel 1945-ci ildə baş verən dəhşətli hadisələr Monte di Nezedə hələ də xatırlanır, burada sakinlər 121 azərbaycanlının şərəfinə xatirə lövhəsi qoydular. Hadisədən təxminən 70 il keçməsinə baxmayaraq, Monte di Neze sakinləri hələ də onların yolunda ölümə gedən qəhrəmanları unuda bilmirlər. Hər il qələbə günü onları təntənəli şəkildə yad edirlər.

Tarixi mənbələrə, rəsmi dövlər sənədlərinə, arxiv materiallarına, fotoşəkillərə, kino-xronikalara istinad edərək bir daha qeyd edə bilərik ki, II Dünya Müharibəsi illərində azərbaycanlı partizanların İtaliyanın faşizmdən azad olunmasında mühüm rolu olmuşdur. Bu qəhrəman oğullarımızın xatirəsinin əbədiləşdirilməsi, tarixi həqiqətlərin bərpası və gələcək nəsillərə düzgün çatdırılması mühüm vəzifədir. Azərbaycan Respublikası Müharibə, Əmək və Silahlı Qüvvələr Veteranları Təşkilatı bu istiqamətdə araşdırmalar aparmağı, beynəlxalq əməkdaşlığı genişləndirməyi və ortaq tarixi yaddaşın qorunması naminə İtaliya tərəfi ilə birgə fəaliyyət göstərməyi vacib hesab edir.

Qürurverici, sevindirici haldır ki, hələ ötən əsrin 60-cı illərindən Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətə gəlişi ilə Azərbaycan – İtaliya münasibətlərində tarixi nailiyyət hesab olunan səhifə açılmışdır. Bu ənənə Ulu Öndərin siyasi hakimiyyətinin ikinci mərhələsində inkişaf etdirilmişdir.

Bu gün Müzəffər Ali Baş Komandan, Prezident İlham Əliyevin, Birinci Vitse-Prezident, Heydər Əliyev Fondunun Pezidenti Mehriban xanım Əliyevanın iradəsi ilə Azərbaycan – İtaliya münasibətləri uğurla davam etdirilir. Hər iki ölkənin liderlərinin dəstəyi ilə mühüm layihələr gerçəkləşdirilir, tərəfdaşlıq sazişləri imzalanır. İtaliyanın məhşur şirkətləri ilə yanaşı, universitetləri də ölkəmizlə əməkdaşlıq edir. Dünyəvi təhsil modelinin ölkəmizdə ən ali nümunəsi sayılan ADA Universitetinin bazasında Bakıda İtaliya-Azərbaycan Universitetinin təməlinin qoyulması, İtaliyada Azərbaycan, Azərbaycanda İtaliya mədəniyyətinin təbliğinə həsr olunan forum, konfrans və simpoziumların təşkili tarixi dostluq, qardaşlıq, əməkdaşlıq ənənələrinin bərpası ilə yanaşı, İtaliyanın faşizmdən azad olunması naminə canından belə keçməyə hazır olan qəhrəman Azərbaycan vətəndaşlarının ruhunu şad edən amilə çevrilir. Silahları kitabların əvəz edəcəyinə ümidi artırır. Heç kəsin unudulmadığını, heç kəsin yaddan çıxmadığını sübut edir!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(10.02.2026)

 

Fariz Əhmədov, “Ədəbiyyat və incəsənət”, Naxçıvan bölməsi

 

Bu gün sənin doğum günündür. Və təqvimdə bu gün mənə görə tək sən varsan-Naxçıvan. 1924-cü ilin bu günündə adın dövlətçilik tarixinə muxtariyyət kimi yazıldı. Fəqət sən bu ada qədər də vardın. Dua kimi, yurd kimi, müqəddəs torpaq kimi.

 

Bura dünyanın məhvəri, Nuhun qədəm basdığı, hər küçəsi, hər tini tarix qoxan şəhərdir. 

Əsrlər boyunca keçilməz qala rolunu oynayan, təbii və memarlıq üslubu ilə gözoxşayan, bir çox fərqli mədəniyyətləri və ünsürləri birləşdirən məkandır. Bu şəhər daşlara hopub, kövrəkliyini qapı başında gizlədən naxışlar səltənətidir. Bu şəhər, şübhəsiz ki, Möminə xatına “qucaq”, Yusif  Küseyr oğluna “əbədi beşik”, Nəimiyə “hüruf”, Mirzə Cəlilə “məktəb”, Ordubadiyə “qələm”, Cavidə “ev” olan qədim türk diyarı Naxçıvandır. 

Mahiyyətin necə dərinməzmunlu, əzəmətin necə  əsrarəngiz və ecazkardır. Sən könülləri oxşadığın kimi ziyarətinə gələnlərə də məsudluq və məmnunluq bəxş edirsən. Görüşünə gələnlərin qəlbinə sirayət edir, gözlərində ucaldıqca ucalır, gözəlliyinlə hər kəsi heyran edirsən. Sən təkcə şəhər deyil, alimlərinin biliklərini əks etdirən qiymətli sənət əsəri, elmlə sənət arasında körpüsən.

İnsanın yaşadığı yerlə bu güclü bağı qırmaq, demək olar ki, mümkünsüzdür. İlk dəfə dünyaya göz açdığımız ev, küçə, şəhər həmişə xəyallarımızda kiçik bir xatirədən asılaraq təsəvvürümüzdə qalıcı izlər buraxır. Şəxsiyyətimizin, xarakterimizin formalaşmasında aldığımız tərbiyə və təhsil qədər udduğumuz hava, qədəm basdığımız torpağın da dəyəri əvəzsizdir. 

Naxçıvan bir dost, bir sevgili olduğunu hiss etdiyimiz, hər şeyin insanlarla gözəlləşəcəyini düşünüb insanları ilə sevilən şəhərdir. Bu məğlubedilməz qədim şəhərə ayna tutub, əzəmətini gələcək nəsillərin yaddaşına, qəlbinə və ruhuna əbədi köçürmək hər bir qələm əhlinin arzusudur. Sanki rəssam bahar fırçasını göy qurşağına batırıb, bu torpağın hər dağına, hər daşına sarı bülbüllər, qırmızı güllər çəkərək lalənin yanağına şəbnəm qondurub. Bu şəhərdə arılar ləçək üstə bal şehinə bənzəyir. Bura türkün diyarıdır.

Cənab Prezident demişkən: “Bizim qarşımızda üfüqlər açıqdır. Necə ki Naxçıvanın səması həmişə açıq-aydın olur, – burada heç vaxt nə tüstü, nə buludlar olur, Naxçıvanın səması həmişə çox təbii rəngdə, çox açıq olur, – eləcə də Azərbaycanın gələcəyi açıqdır, aydındır və biz bu gələcəyə doğru gedirik”.

Bir çox peyğəmbərin məskəninin Naxçıvan olduğunu deyən professor Marti Martincito Fillips “Allah yurdu Naxçıvan” məqaləsində qeyd edirdi ki, Böyük İpək Yolunun məhz Naxçıvandan keçməsi, Ordubadda ipəkçilik ənənəsinin formalaşması tarixin yaddaş salnaməsinə çevrilmiş, heç kimin və heç nəyin real tarixi gerçəkliyi inkar edə bilməyəcəyi bir məntiqi həqiqəti üzə çıxarıb. Yer kürəsinin bu balaca məkanını özünə vətən seçən Nuh Peyğəmbər bu seçimin Allah əmri olduğunu bildirmişdir. Bu torpağın hər qarışı, hər daşı Nuh əlamətlərini bu gün də qoruyub saxlayır. Çünki bu gerçəklik buranın qədim tarixində, dağlarında, gündəlik yaşam tərzində özünü dönə-dönə isbat edir. Başqa cür olsa idi, Nuh Peyğəmbər dünya mədəniyyətinə və dünyanın tarixinə Nuh möhürünü Naxçıvanda vurmazdı. Hər fəsil dəyişdikcə, duman gəldikcə, külək əsdikcə Naxçıvan daha da yeniləşir, həyat simfoniyasının çalarlılığı olan Haçadağla həzin yuxuya gedərək Gəmiqaya ilə şaxə qalxır. Nəhəcirlə zaman süzgəcindən keçərək Arpaçayla axıb Arazın göz yaşlarını yuyur. Bu şəhərə uzaqdan baxanda Allah tərəfindən çəkilən təbiət mənzərəsi hesab etdiyimiz dağlar bizə istehkamı xatırladır. Bu istehkamların qoynunda tarixin ən sirli-sehirli möcüzəsi olan Əshabi-kəhf  kök salıb. Burada kəsilən qurbanlar Tanrıya sevgi, yaşadıqları torpağa əbədi məhəbbət və müqəddəslik rəmzi kimi başa düşülür. Dünyanın yaranışından, demək olar ki, Naxçıvanda təbii dağıdıcı hadisələrin olmamasıda bu şəhərin əsrarəngiz sehrindən xəbər verir. Buna görə də Naxçıvan tarixi dünya tarixinin müqəddəslik və paklıq rəmzidir ki, Naxçıvanı Allah qoruyur. 

XVII əsrdə yaşamış Məhəmməd Mufid Mustafi Naxçıvandakı kəhrizlərdən bəhs edərək deyirdi ki, bu sular aydınlıqdır, safdır, müqəddəsdir. 

Bu torpaq Möminə xatın kimi abidənin müəllifi Əcəmi Əbubəkr oğlu Naxçıvaninin, Anadoluda Mövlanaya həkimlik edən Əkmələddin Naxçıvaninin, görkəmli filosof Baba Nemətullah Naxçıvaninin, Naxçıvanda ilk məktəb açan Məhəmməd Tağı Sidqinin, dünyaca məşhur kimyaçı alim Yusif Məmmədəliyevin vətənidir. Bu torpaq “Molla Nəsrəddin”in yaradıcısı məşhur yazıçı Cəlil Məmmədquluzadənin, “Mənim Tanrım gözəllikdir, sevgidir”, – deyən dahi dramaturq Hüseyn Cavidin, tənqidçi alim Əziz Şərifin, ömrünün baharında həyata gözlərini əbədi yuman realist rəssam Bəhruz Kəngərlinin vətənidir. Bu torpaq qoynuna bomba bağlayan şəhid analarının, cəbhədən nişanlı yolu gözləyən xınalı qızların, saçı ömrünün gəncliyində ağarmış hərbçi xanımlarının və onların bir ömür sevə-sevə andığı həmin qəhrəmanların vətənidir. Və nəhayət, bu torpaq müstəqil Azərbaycan Respublikasının memarı, qurucusu, öndəri, görkəmli dövlət xadimi, dünya miqyasında tanınmış siyasətçi Ulu Öndər Heydər Əliyev kimi bir dahinin vətənidir. Ümummilli Lider Naxçıvanlılarla görüşdə deyirdi: “Mən istərdim ki, burada Sizinlə daim yaşayım. Ancaq həyat buna imkan vermədi. Mən getdim, amma ürəyim buradadır”. İllərin bu əvəzsiz yadigarı olan sözlərə insan qəlbən, nəvaziş dolu səcdələr bəxş edir. 

Bu şəhərin məğrur duruşundakı naxışlar sanki həzin musiqinin harmoniyasını təşkil edir. Bəlkə də, bu duruş illərin yığılıb qalmış muğamı, şuru, zəfər cəngidir. Əslində, sən elə musiqinin özüsən. Səmt qatarında uyuyan həzin, kövrək musiqi. Bəlkə, musiqidən də ehtişamlısan. Musiqi bir an da olsa, susur, uyuyur, itir, batır. Sənsə Günəş ziyasından qidalanıb günü-gündən gözəlləşir, ayı seyr etdikcə gecəmizə gündüz olursan. Ətrafa səpələdiyin bu təvazökarlıq közərən qövsi-qüzeh kimi cilvələnərək tarixin dolanbac  yollarına nur çiləyir. Sənə sığınanlara sirli-sehirli dünyanın möcüzəsi, gözyaşını ovcuna tökənlərə bitib-tükənməyən eşq hekayəsi, sirrini verənlərə sirdaş olmusan. Sevənlər xısın-xısın bir-birinə səni pıçıldayır.

Cavid əfəndi! Sən bir əsr əvvəl etdiyin duanın qəbul olmasının bəxtiyarlığını yaşatdın bizə. Türkiyə Cümhuriyyətinin Prezidenti, turançılıq sevdası ilə alışıb yanan Rəcəb Tayyib Ərdoğan tərəfindən uyuduğun Naxçıvan torpağında öz şeirinlə yad edildin. Bəlkə də, o şeiri sən hiss etdin deyə səsləndirdi:

        Hər bəladan əsirgə yurdumuzu,

        Kamran eylə şanlı ordumuzu.

Bu gün Azərbaycanın naxışlar səltənəti, əsrarəngsiz, valehedici şəhəri, şübhəsiz ki, Naxçıvandır. Eşqi, insanlığı, qonaqpərvərliyi, təvazökarlığı dadanlar barmaq uclarında bu şəhərə  üz tutur, sevgini doya-doya yaşayırlar. Hər bir Naxçıvansevər bu şəhərə üz tutanda özünü Ya Möminə xatın türbəsinin, ya da bütün acılarını sarıb, həsrətlə bir-birini qucaqlayan Cavidlər ailəsinin uyuduğu məqbərənin qarşısında tapır. Gələnlər məmnunluq gedənlər bir daha gəlməyin arzusu ilə yanıb tutuşur bu şəhərə. Sən necə ehtişamlı, necə füsunkarsan mahiyyəti əsrarəngiz və ecazkar naxışlar səltənəti, Naxçıvan.

Möminə xatın türbəsini, 

Haçadağın zirvəsini,

Arazı narazı görmək,

Dalğasında yazı görmək.

Ürəyindən keçsə əgər, 

Naxçıvana eylə səfər.

Doğum günün mübarək!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.02.2026)

 

Elnur Ənvəroğlu, jurnalist. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

  

Qısa, amma mənalı bir intizardan sonra yazıçı, publisist və jurnalist Solmaz Məmmədovanın növbəti kitabı oxucularla görüşüb. Bu kitab sadəcə yeni bir nəşr deyil – 48 illik jurnalistika yolunun, 75 illik bir ömrün yaddaşında toplanan ağrıların, acıların, sevinc və kədərin sözə çevrilmiş halıdır. Solmaz Məmmədova bütün yaşanmışlıqları qələm süzgəcindən keçirərək bu dəfə də oxucunu qaranlıqda saxlamır, əksinə, onu işığa, sabaha kökləyir.

  

Yeni kitabında müəllif sevdiyi üçün susan, xiffətə çəkilən, lakin realist düşüncədən, mənəvi dərinlikdən və dövrün mənfi ünsürlərinə qarşı barışmaz mövqedən vaz keçməyən bir ruhu təqdim edir. Şeirlər, hekayələr və publisist yazılarla zəngin olan bu topluda hər gələn gün, hər açılan səhər müsbət bir dəyər kimi ön plana çəkilir. Elə buna görə də kitab “Sabahın İşığı” adlanır – çünki bu işıq ümidsizliyə qarşı yazılmış bir müqavimətdir.

 

Solmaz xanım etiraf edir ki, kitab tamamlandıqdan sonra onun adı üzərində uzun-uzadı düşünüb. Bu topluda yaxın zamanlarda dünyasını dəyişən həyat yoldaşına həsr olunmuş kövrək şeirlər, gənclik çağlarında həyatın qarşısına çıxardığı çətin sınaqları əks etdirən hekayələr yer alıb. İlk baxışda oxucuya elə gələ bilər ki, həyat yalnız qəm və ağırlıqdan ibarətdir. Amma müəllif bir həqiqəti aydın şəkildə dərk edib: insanı gələcəyə aparan, ayaqda saxlayan məhz işıqlı sabahlardır. Hər yeni açılan səhər dünyaya nur çiləyir, yaşamaq, yaratmaq və irəli getmək üçün bizə güc verir.

 

Oxucular Solmaz Məmmədovanın əvvəlki “Onu gözləyən var” kitabından da tanış olduqları həyat hekayələrinin izlərini burada da hiss edirlər. Həmin kitabda illərin süzgəcindən keçmiş həm acı, həm də şirin hadisələr ardıcıllıqla, bir xronologiya daxilində təqdim olunurdu. Üstəlik, ötən ilin sentyabr ayında Cəlilabad rayonunda, rayon icra hakimiyyətinin dəstəyi ilə keçirilən Solmaz Məmmədovanın 75 illik yubiley tədbirində “Onu gözləyən var” kitabının təqdimatı da baş tutmuş, bu nəşr müəllifin yaradıcılıq yoluna bir növ yekun baxışı kimi dəyərləndirilmişdi.

 

“Sabahın İşığı”nda isə yazıçı daha da geriyə – jurnalistikaya ilk addımlar atdığı illərə qayıdır. O dövrlərdə qələmə aldığı şeir və hekayələr bu kitabda bir araya gətirilərək zamanla üz-üzə dayanır. Bu mətnlər təkcə keçmişin xatirəsi deyil, həm də bu günə daşınan mənəvi yükdür.

 

Solmaz Məmmədova öz şeirlərini həyatının bütöv bir düsturu adlandırır. Bu misralarda Vətən sevgisi, ana məhəbbəti, dosta sədaqət və ən səmimi şəkildə ömür-gün yoldaşına ünvanlanan duyğular dillənir. Hekayələrində isə həyatın bütün çalarları var: acı da, yumor da, sərt reallıq da. Hər biri yaşanmış hisslərin, dərin müşahidələrin və zamanın yaddaşımızda buraxdığı izlərin ifadəsidir.

 

Bəli, “Sabahın İşığı” oxucunu yaxşılığı qorumağa, zamanın qədrini bilməyə çağırır. Çünki zaman bəzən bizdən ən əziz insanları alır, bəzən ayaqda durmağı öyrədir, sonra isə gücümüzü sınağa çəkir. Amma bütün bunlara rəğmən, zaman hər yeni səhəri ilə ruhumuzu oxşayır, bizi yenidən həyata bağlayır və qəlbimizdə tükənməz ümidlər oyadır. Solmaz Məmmədovanın kitabı da məhz bu ümidlərin işığında yazılıb…

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.02.2026)

 

 

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizə yazıçı, millət vəkili Aqil Abbasın mərhum musiqiçi Rəmiş barədə xatirəsi ilə tanış olacaqsınız.

 

 

Aqil ABBAS

BU DÜNYADAN RƏMİŞ KEÇDİ

 

3-cü hissə

 

***

 

Yorulmuşdu, çox yorulmuşdu.  Yaşamaqdan da yorulmuşdu. Daha doğrusu, yorulmamışdı ey, bezmişdi. Hamıdan bezmişdi. Dostlarından da, curlarından da, boynuna atılmaq istəyən qadınlardan da bezmişdi. Elə Rəmiş olmaqdan da bezmişdi. Adətən, belə halda maşına oturub gedərdi kəndə, Kəhrizin üstünə. İndi nə kənd vardı, nə də Kəhriz. İçərişəhərdə bir evin pəncərəsinin önündə bir daş vardı, hərdən hər şeydən bezəndə gedib o daşın üstündə oturardı, pərdəli pəncərəyə baxardı. Gözünü yumub öz dünyasına çəkilərdi, bir az yorğunluğu gedərdi.

         "Baksovet"dən sağ çiyninin üstündə, gözündə də böyük bir eynək sallana-sallana düşürdü aşağı, Qoşa qala qapısına tərəf. Belə bir yeriş yalnız onun özünə məxsus idi. Düzdür, yazıçı Anarın da həmişə bir çiyni o birindən yüksəkdə olurdu yeriyəndə, yuxarı qalxmış çiynindən də çanta salırdı. Gənc yazıçılar da hamısı özünü Anara oxşadıb çanta ilə gəzirdilər. Onların çiynindəki çanta yalnız Anarın çantasına oxşayırdı, özləri yox.

Gitara çalanlar da Rəmiş kimi yeriməyə cəhd edirdilər, amma alınmırdı. Qədir Rüstəmov həmişə deyirdi: "Gitara çalanların çoxu nəşə çəkdi ki, Rəmiş olsunlar, amma qəmiş oldular".

Axırıncı dəfə bu küçəylə nə vaxt piyada getdiyini yadına salmağa çalışdı. O vaxt universitetin bir neçə fakültəsi sağ tərəfdəki Xalq Təsərrüfatı İnstitutunun ikinci və üçüncü mərtəbəsində yerləşirdi.

Bir dəfə Şair dostunu bir müəllim imtahandan kəsmişdi, onda gəlmişdi filologiya fakültəsinə, onun qiymətini yazdırmağa. Saymazyana girmişdi dekanın yanına, dekan da onu ayaq üstə qarşılamışdı. Dostunu xahiş eləmişdi, dekan da demişdi, narahat olma, sən get. Dekan istəmişdi ki, Rəmiş tez getsin, çünki bütün tələbələr yığışmışdılar dekanlığın qarşısına – Rəmişi görmək istəyirdilər, danışdırmaq istəyirdilər.

Dekanın yanından çıxanda gördü qəbul otağında gözəl-göyçək bir katibə oturub və Rəmişə elə mehribanlıqla baxır ki. Qız Rəmişdən telefon nömrəsi istədi. O da əlini atıb şalvarının arxa cibindən şax bir yüzlük çıxartdı, qızın əlindəki qələmi də alıb telefon nömrəsini yüzlüyün üstünə yazıb verdi qıza. Qapıdan  çıxanda tələbələr yığışdı başına, əksəriyyəti də qız idi.

Üzünü Şair dostuna tutub dedi:

– Qaqa, heç utanmırsan, bir belə gözəl qızın içində adam da kəsilərmi?

– Elə bu qızlar qoymur də oxumağa.

Nə soruşdularsa, cavab vermədi, bircə onu dedi ki, iki gündən sonra Filarmoniyada konsertim var, kim istəyir, gələ bilər, amma gələndə gül gətirməyin, xoşum gəlmir, özünüz gülsünüz.

Sol tərəfdə bir "Aydınlıq" kitab mağazası vardı. Şair dostu həmin mağazadan Bəxtiyar Vahabzadənin bir kitabını alıb ona vermişdi ki, al oxu, adam ol, Bəxtiyar müəllim səni yaman çox istəyir.

O isə gecə evdə kitabı vərəqləmişdi, amma oxumağa hövsələsi çatmamışdı ki, adam olsun. Ömründə bircə kitab oxumuşdu, o da Şair dostunun məsləhəti ilə "Netoçka Nezvanova".

Şair demişdi:

– Rəmiş, burda bir skripkaçıdan söhbət gedir, özü də, taleyi də  sənə oxşayır.

O da oxumuşdu, görmüşdü  ki, o qədər də oxşarlıq yoxdu. Çünki o skripkaçı təhkimli kəndli idi, Rəmiş isə sovxoz direktorunun oğlu. O, fağır adamıydı, Rəmiş isə süpürülmüş yerdə dava kağızı axtarardı, ömründə heç kəsin qabağından qaçmamışdı. Düzdür, əsərdən məlum olurdu ki, istedadlı adamdı, amma istedadını sübut edə bilmir.  Rəmiş isə istedadını çoxdan sübut eləmişdi. Sonra əsərin qəhrəmanı Avropadan gələn bir skripkaçının konsertinə gedir. Görür o dahidi, ondan yaxşı skripka çalır, həmin axşam özünü öldürür. Amma Rəmişə görə, ondan böyük gitara  çalan yox idi ki, dinləsin, böyük olmadığını görüb özünü öldürsün. Skripkaçının həyatı qurtarandan sonra kitabın arxasını oxumamışdı. Sonra Şair dostuna demişdi:

– Sən belə gij-gij kitablarla başını doldurma, axırda onların gününə düşəssən.

Əslində, Şair dostu çoxdan o skripkaçının taleyini  yaşayırdı.

Bir az aşağı endi, sol tərəfdə fotoatelye vardı. Atelyenin  vitrinindən həmişə üç  portret asılırdı: Bəxtiyar Vahabzadə, Xudu Məmmədov və onun. Atelyenin sahibi onun portretini Xudu müəllimlə Bəxtiyar Vahabzadənin arasından  asmışdı.

O da girmişdi içəri, atelyenin sahibindən tələb etmişdi ki, onun portretini vitrindən çıxarsınlar.

– Brat, mən kiməm ki mənim portretimi o dahilərlə bir sırada asmısan, özü də ortasında.

Atelyenin sahibi:

– Rəmiş, vallah, sən də dahisən. Özü də hamı sənin şəklini görüb girir bu atelyeyə, –  sonra da bir yığın foto göstərmişdi: – Sənin şəkillərindi. Bura girən mütləq bu şəkillərdən birini alır. Qoy çörəyimizi qazanaq da.

O vaxt Bakıda dəb idi. Küçələrdə, parklarda Hindistanın kino ulduzlarının – Raç Kapurun, Racendra Kumarın, Şişi Kapurun, Nərgizin, eləcə də özümüzün ulduzlarının – Poladın, Müslümün, Zeynəbin, Rəmişin, Məmmədbağırın, Ağadadaşın biri bir manatdan şəkillərini  satırdılar. Rəmişin cibində də həmişə öz şəkilləri olardı. Biri deyəndə ki Rəmiş, çoxdandı görmürəm səni, çıxarıb şəklini verirdi ki, qoy cibinə, darıxanda baxarsan.

Baxdı, artıq  fotoatelye yox idi. Vaxtilə  onların şəkilləri  asılan vitrində indi qadın paltarları, özü də alt paltarları asılmışdı. Dayanıb xeyli baxdı və güldü.

Yanından keçənlər ona salam verirdilər, o isə başını yelləməklə cavab verirdi. Əlyazmalar İnstitutundan döndü sağa, girdi İçərişəhərə. Cavan vaxtı bu yerə tez-tez gəlirdi, bəzən gecə saat bir, ikidə. İkinci mərtəbədəki pəncərədən bir qız həmişə gözləyirdi ki, Rəmiş gələcək, üzbəüzdəki daşın üstündə oturacaq və onun pəncərəsinə tamaşa edəcək.

Rəmiş bu qızı dəfələrlə  konsertində görmüşdü. Sonra dostlarından qızın kimliyi ilə, harada yaşamağı ilə maraqlanmışdı. Evlərinin yerini öyrənəndən sonra həmişə gəlib pəncərə ilə üzbəüz daşın üstündə otururdu. Bəzən xeyli gözləyirdi ki, qız nə vaxt pəncərədən boylanacaq.

Ömründə heç kimi sevməmişdi. Onda sevgi hissi yox idi. Birinci-ikinci sinifdə oxuyanda müəlliməsindən xoşu gəlirdi, xüsusilə də onun saçlarını sığallamağından. Sonra Ağdama köçdülər, bir də o müəlliməni görmədi. Amma müəllimənin barmaqlarının ətrini həmişə burnunda hiss edirdi. Pəncərədən baxan qıza isə sadəcə vurulmuşdu. Və onunla görüşməyə də heç vaxt cəhd göstərməmişdi.  Eləcə gəlib daşın üstündə oturur, qızın baxışlarından ləzzət alırdı.

Yenə oturdu həmin daşın üstündə. Pəncərəyə pərdə çəkilmişdi və özü də çox gözəl bilirdi ki, o pərdə bir daha  açılmayacaq və qız ona tərəf boylanmayacaq.  Yəqin, qız çoxdan ərə gedib və day burda yaşamır.

Bunu bilə-bilə  o, yenə, hətta gecələr darıxanda da gəlib bu daşın üstündə oturub pəncərəyə boylanırdı. Küçədən keçənlər Rəmişi görüb soruşurdular:

– Rəmiş, burda niyə oturmusan?

– Heç, burda oturmaxdan xoşum gəlir.

Yenə oturub pəncərəyə baxırdı və qəfildən pərdə açıldı. Bir qadın Rəmişə tərəf boylandı və güldü. Və ilk dəfə kəlmə kəsdilər:

– Rəmiş, uşaqlarla sənə çay göndərimmi?

Rəmiş də güldü:

– Pis olmaz.

Və qapı açıldı. İçəridən bir oğlan uşağı çıxdı, əlində bir stəkan çay, çayın yanında bir şokolad.

Uşaq eynən Rəmişin özüydü. Rəmiş uşağı görəndə əvvəl-əvvəl çaşdı.  Bir Allah bilirdi ki, Rəmişin əli heç o qızın əlinə də dəyməmişdi, bəs bu uşaq ona niyə bu qədər oxşayırdı?..

Səməd Vurğunun "Azərbaycan" şeirindən başqa  bir şeir bilməyən Rəmişin yadına Şair dostunun aşağıdakı misraları düşdü:

 

Belimdən gəlməsə də,

Tanıyıb bilməsə də

Mənə oxşayacaq

sevgimdən  doğulan oğlun,

Taleyi taleyimdən iraq.

 

Uşağı bağrına basdı, uzun saçlarını qarışdırdı:

– Adın nədi?

– Rəmiş!

– Nə qəşəng adın var. Bu adı sənə kim qoyub?

– Anam. Sənin  də adın Pəmişdi. Mən də gitara çala bilirəm.

Rəmiş yenidən oğlanın saçını sığalladı, uzun barmaqlarına baxdı və çayı içmədən qalxdı ayağa, uşağa məni gözlə, gəlirəm, deyib getdi. Uşaq da nə edəcəyini bilmədi, çay əlində oturdu daşın üstündə, Rəmişin yerində.

Anası pəncərədən baxıb gördü Rəmiş yoxdu, dedi:

– Ay oğul, o getdi? Dur gəl evə!

– Mama, dedi, gəlirəm.

Bir az keçmiş Rəmiş əlində bir gitara döndü. Evindəki ən bahalı gitaranı gətirmişdi.

Bu  gitaranı ona bir nazir  dostu bağışlamışdı, özü də bəstəkarıydı, gözəl piano çalırdı. Bir dəfə onu evlərinə qonaq çağırmışdı, Şair dostu ilə bərabər. Rəmiş gitarada, bəstəkar isə pianoda. Rəmişin gitarası bəstəkarın xoşuna gəlməmişdi. Xaricdəki hansısa bir dostuna zəng eləmişdi ki, ən bahalı bir gitara alıb təcili ona göndərsin. O da alıb göndərmişdi. Bəstəkar dostu da həmin gitaranı bağışlamışdı Rəmişə. Rəmiş o gitaranı toya aparmırdı, qorxurdu ki, Qurban əminin tarı kimi hansısa bir sarsağın başına vurub qırar, o gitaranı evdə, bağda dostları üçün çalırdı, bir də konsertdə.

İndi fikirləşdi ki, bu gitara daha ona lazım olmayacaq, qoy adaşı Rəmişdə qalsın.

Verdi adaşına və dedi:

– Al, bağışdıyıram saa.

Uşaq gitaranı götürüb qaçdı evə:

– Mama, Rəmiş mənə gitara bağışladı.

Anası istədi gitaranı qaytarsın, amma gördü ki, Rəmiş gedib və başladı ağlamağa.

Uşaq:

– Ana, niyə ağlayırsan?

– Oğul, o bir də gəlməyəcək!

 

***

 

Gecə toydan  yorğun-arğın  evə dönəndə yenə gördü qapıdan bir kağız parçası asılıb. Açıb oxudu. Yenə Aydın Dadaşovla Ceyhun Mirzəyev yazmışdı: "Rəmiş, səni and veririk Seyid Lazım Ağanın cəddinə, sabah Kinostudiyanın çayxanasına gəl, vacib işimiz var". Başını   buladı, keçdi içəri. Elə geyinili-geyinili özünü atdı divanın üstünə, ayılanda gördü ki, günortadı. Tez durub əl-üzünü yudu, elə yerə and vermişdilər ki, getməmək olmazdı.

Maşını sürdü Kinostudiyaya. Çayxananın həyətində məşhur kino ulduzları oturub dərdləşirdilər, bəziləri də şahmat oynayırdılar. Rəmiş hamıyla bir–bir görüşdü. Rasim Balayevi də bağrına basdı. Gəldi Ceyhungilin stoluna. Gördü həmin rejissor, yanında da Rəmişə oxşayan, amma boyca balaca olan bir adam. Görüşdülər, bir stul  çəkib oturdu. Birinci sözü bu oldu:

– Bu yenə gəlib?

Aydın:

– Hə, amma ayrı məqsədlə. Kinoya çəkməyə aktyor tapıb, istəyir həmin aktyor səni öyrənsin, jestlərini öyrənsin, danışığını öyrənsin.

Rəmiş üzünü tutdu rejissora:

– Lyonya, sən ki  belə həyasızsan, çox gedəssən.

Ceyhun:

– Rəmiş, sən Seyid Lazım Ağanın cəddi, bu dəfə dostlarımızın xətrinə dəymə. Toylarını saxla, bunları bir özünlə apar Qarabağa-filana, iki-üç gün gəzdir.

Rəmiş güldü:

– Elə Ağdamda toyum var, toya da apararam, görərlər bizim toyu. Gedək bir yerdə bir tikə çörək yeyək, sonra götürüm gedim, axşam Ağdamda toya çatım.

 

***

 

Qəfil göy guruldadı, ildırım şaqqıldadı. Şıdırığı bir yağış başladı. Şimşəklər  buludların arasında rəqs edirdi.

O, tarı yağışdan qorumaq üçün pencəyini çıxarıb tarın çanağına sarıdı ki, təki yağış onu vursun, tarı yox.  Bu vaxt göylərdə  qəribə bir nur parladı. Bu nə ildırım idi, nə də şimşək. Hər tərəfi işıqlandırdı. Və birdən hiss elədi ki, daha onun üstünə yağış yağmır. Elə bil kimsə  başının üstündə çadır açmışdı. Sel-su  aləmi götürsə də, o, bunu hiss eləmirdi. Bu qeyri-adi hadisədən çaşdı, özü də  bilmədi bu nədi. O, evlərinə tərəf qaçdıqca başının üstündəki gözə görünməyən çətir də onunla bir yerdə qaçırdı. Bir canavarın ona tərəf qaçdığını gördü. Qorxudan tir-tir əsdi. Bu vaxt yenə ildırım şaqqıldadı və ildırım ona çatmağa az qalmış canavarı vurdu. Qorxa-qorxa ölmüş canavarın yanından keçdi.

Nəhayət, gəlib evlərinə çatdı. İçəri girəndə anası təəccüblə baxıb soruşdu ki, harda gizlənmişdin ki, səni yağış vurmayıb?

– Heç, ay nənə, kimsə üstümdə çadır açmışdı.

 

***

 

– Şair, sən oxumuş adamsan, Paqanini haqqında nə bilirsən?

– Qeyri–adi  sənətkardı. Skripkası ilə adamları yoldan çıxarırmış. Ona qulaq asan insanlar özlərini unudurmuş, şeytana uyurmuşlar. Ona görə də onun özünü şeytan adlandırırmışlar. Çox azad insanıymış. Krallara da əyilmirmiş, ürəyi necə istəyir, elə də yaşayırmış. Elə sənin kimi!

Rəmiş getdi fikrə, gitarasını sığallayıb dedi:

– Yəni deyirsən məndən də böyük sənətkarıymış?

– İncimə, əlbəttə. Onun əsərləri var, sənsə nə çalırsansa, qalır toyxanalarda. Çaldıqlarını  lentə də aldırmamısan. Kimsə toylarda çəkir, saxlayır evində. Özünü də adam kimi aparmırsan deyin, televiziyalara da buraxmırlar, dövlət konsertlərinə də. Səni kütlə sevir, kütlə  sevgisi ilə də heç hara gedib çıxmaq olmaz. Yavaş-yavaş özün də kütləyə çevrilirsən.

Rəmiş əsəbiləşdi:

– Bunları mənə başqa adam desəydi, gitaranı vurardım başına. Bu ölkədə məndən azad adam var? Deyirsən ki,   azad deyiləm.

– Saçını  qırxdırmamaq, qalstuk taxmamaq, konsertlərə cins şalvarda, ala-bula köynəkdə çıxmaq azadlıq deyil, hamıdan fərqlənməkdir.

Rəmiş xeyli fikrə getdi. Beynində nə dolaşdı-dolaşmadı, olmayan ağlından nə keçdi, dedi:

– Şair, bəlkə, gedək Paqaninini görək? O skripkada, mən gitarada deyişək. Görək kim  böyük sənətkardı.

Şairi gülmək tutdu:

– Yox, sağ ol. Apardın Əmir Teymurla görüşdük, əlimiz bala batdı. Paqanininlə də görüşəndə əlimiz p.. batacaq. Yenə sarsaq-sarsaq danışırsan.

– Pis oldu? Əmir Teymuru gözlərinlə gördün, bir heylə adamın içində də şalvarını da batırdın. Dostun Qədirlə də çay içdin.

– O çay zəhrimar olub burnumdan töküldü. Boş-boş danışma.

– Boş-boş sən danışırsan ey. Dur ordan,  o konyakı gətir bura, adama yüz-yüz süz, – dedi, – sonra əlini atıb divanın altından bir çəngə quru ot  çıxartdı: – Al, bunu da at qazın üstünə. Qoy ətri bizi bihuş eləsin.  Sonra da çıxaq gedək Paqanininlə görüşməyə.

Şair konyakı gətirdi, yüz-yüz süzdü, qurumuş otu da qazın üstünə atdı və dedi:

– Rəmiş, mən getdim evimizə. Sən özün get Paqanininlə görüş, sonra danışarıq.

– Ə, kişisən ə. Qorxma, bu dəfə bizi asmayacaqlar.

– Qardaş, mən getdim.

– Onda diplomatını aç, gitaranı da qoş  usilitelə, səsini də az ver, sonra cəhənnəmə get.

Şair diplomatı açdı. Dinamikləri qoşdu gitaraya, sonra da ironiya ilə dedi:

– Sənə yaxşı yol. Səhər görüşərik. 

Amma Şair darvazadan geri döndü ki, dostu tək qoymaq kişilik deyil. Otağa girmədi, oturdu mətbəxdə.

Rəmiş bir yüz də konyak vurdu və başladı gitaranın pərdələrində gəzişməyə. Çaldığı  özünə ləzzət eləyirdi və onu götürüb özüylə harasa aparırdı.

Küçədə kimi görürdü, Paqanininin evini soruşurdu. Adamlar təəccüblə ona baxırdılar və deyirdilər:

– Evinin yerini  tanımırsan? 

Axırda bir faytona mindi və faytonçuya dedi:

– Brat, sür bizim evimizə.

Faytonçu dar dalanların birində  bir qapının qarşısında saxladı və dedi:

– Nikol, buyur.

Rəmiş istədi çıxarıb pul versin.

 Faytonçu:

– Lazım deyil. Sən bizim başımızın tacısan.  İmkanın varsa, məni konsertinə buraxdır.

Rəmiş düşüb qapını döydü. İçəridən bir nəfər çıxdı. Təəccüblə Rəmişə baxıb dedi:

–  Nikol, bu gecə vaxtı hara getmişdin? Mən də elə bilirəm yatmısan.

Rəmiş özünü onda qoymadı, dedi:

– Heç, darıxdım, dedim bir havamı dəyişim.

Keçdilər böyük otağa. Şamlar otağı yaxşı işıqlandırmırdı, yarıqaranlıq, cansıxıcı bir otaq idi.  Paqanini də oturmuşdu cansıxıcı, yarıqaranlıq otaqda köhnə bir kresloda. Qabağında bir fincan qəhvə, bir də yarımçıq  konyak butılkası siqar çəkirdi, otağa da Rəmişə yaxşı tanış olan bir qoxu yayılmışdı.  Rəmiş fikirləşdi ki, bizim adamdı.

Paqanininin köməkçisi quruyub qaldı. Bir Nikol yanındaydı, bir Nikol da oturub kofe içirdi. Necə çaşdısa, dili söz tutmadı.

Nikol dilləndi:

– Nə olub, məni niyə narahat edirsən?

Köməkçi birtəhər özünü ələ aldı:

– Qonağın var.

– Gecə vaxtı nə qonaq?

Çevrilib gələn qonağa baxdı, çaşdı.  Elə bil güzgüdə özünə baxırdı. Sadəcə olaraq, güzgüdə baxdığı adam ondan bir az canlıydı, qolları da uzunuydu.

– Sən kimsən?

– Sizdə qonağa xoş gəlmisən demirlər?

– Hələ bir de görüm sən kimsən, hardan gəlmisən?

Rəmiş cibindən bir siqaret çıxarıb yandırdı, otaqdakı Rəmişə tanış olan qoxuya yeni, amma bir qədər fərqli bir qoxu qatıldı. Paqanini də eynən onun kimi fikirləşdi, hər kimdisə, bizim adamdı.

Rəmiş:

– Olar oturum?

Nikol ona yer göstərdi:

– Buyur, – sonra üzünü köməkçisinə tutub dedi, – Ordan bir dənə də bardaq gətir.

Köməkçi bardaq gətirdi və konyak süzdü.

Rəmiş konyakı çəkdi başına və dedi:

– Mənim adım Rəmişdi. Özü də Bakıdan gəlmişəm.

Paqanini ha fikirləşdi, Bakı adında bir yer yadına sala bilmədi:

– O hansı ölkədi?

– Azərbaycan.

Paqanini bu adı da eşitməmişdi deyin, başını buladı. Rəmiş bu dəfə qayıtdı ki:

– Neyləyirsən hardan gəlmişəm, göydən gəlmişəm. Dedilər Milanda mənə oxşayan bir dahi yaşayır, gəldim tanış olam. Görüm, doğrudan, dahidi, yoxsa uydurublar? Mənə yaman  oxşuyursan. Dədəm Hüseyn də heş vaxt Milanda olmayıf ki, fikirləşəm qardaşımsan.

Paqanini onun nə demək istədiyini başa düşmədi:

– İndi məndən nə istəyirsən? Konsertə bilet lazımdı?

– Nə konsert, nə bilet? Gəlmişəm sən skripkada çalasan, mən gitarada. Görək kim böyük sənətkardı.

Paqanini ironiya ilə gülümsədi:

– Nədi, mənnən yarışmaq istəyirsən? – dedi, – sonra da üzünü köməkçisinə tutub: – Ordan skripkanı gətir mənə. 

Rəmiş də qalxıb diplomat çantanı açdı, dinamikləri gitaraya qoşdu.

Paqanini soruşdu:

– O nədi?

– Usilitel.

– Usilitel nədi?

– Səsucaldan, – dedi  Rəmiş, mizrabı vurdu simlərə. Otağa gur səs doldu.

Paqanini təəccüblə barmaqlarını gitaranın simlərinə toxundurdu. Yenə otağa gur səs doldu və bu səs onun xoşuna gəldi.

Sonra Paqanini skripkasını götürüb yavaş-yavaş çalmağa başladı. O nə çalırdısa, Rəmiş də gitarada onu müşayiət edirdi. Sonra Rəmiş  fincandakı qəhvəni götürüb atdı yerə, gitaranı da qoydu dizinin üstünə və fincanla çalmağa başladı. Gitara artıq skripka səsi verirdi, elə bil iki skripka çalınırdı. İkisi də uyub getmişdilər. Paqanininin köməkçisinin gözləri çıxmışdı kəlləsinə, ömründə belə gitara səsi eşitməmişdi. Melodiya onu dəli etmişdi. Xeyli, yorulanadək çaldılar. Axırda Paqanini skripkanı qoydu stolun üstə, Rəmiş  isə hələ də çalırdı. Nəhayət, o da dayandı.

Paqanini soruşdu:

– Hə, necədi?

Rəmiş siqaretindən bir qullab vurub dedi:

– Böyük sənətkarsan. Məndən də böyük sənətkarsan.  Deyilən kimi varsan, sən, doğrudan da, şeytansan.

Paqanini gülüb dedi:

– Mənə şeytan deyən az idi, biri də göylərdən gəldi. Sən  də mələk deyilsən!

 Heyrətdən özünə indi-indi gələn köməkçisi üzünü Paqaniniyə tutub dedi:

– Nikol, bəlkə, sabahkı konsertinizi birgə təşkil edək?

Paqanini:

– Olar. İkimiz birləşsək, bizi keşişlər elə sabah qovarlar.

 

                         (davamı var)

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.02.2026)