“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Mütaliə saatı”nda yeni roman təqdim edilir. Bu, gənc yazar Bahar Bəxtiyarqızının “Əslində mən kiməm?!” romanıdır.

Xoş mütaliələr.

 

 

2-Cİ DƏRC

 

Özünü başa düşmək, çətin olmasına baxmayaraq, həyatda nail ola biləcəyimiz ən vacib şeydir

 

İKİNCİ HİSSƏ

Həyat öz axarında davam edirdi. Hər gün dəniz kənarına gedir, kitabımı oxuyur, sonra işə yollanırdım. İşimdə bir çox insanlarla ünsiyyətdə olsam da, Rüstəm hələ də fikrimdə dolaşırdı.

İş yerim, Bayılın “Xanlar” küçəsində yerləşirdi. Burada yaşayanların çoxunun gəlmə olduğunu eşitmişdim; bəziləri gürcü, tat, hətta erməni də varmış.

Mənim ofisim beş mərtəbəli binanın ikinci mərtəbəsində idi. Birinci mərtəbədə isə digər işçilər və müdiriyyətin otağı yerləşirdi. İş şəraitindən razı idim. Pəncərəm gözəl mənzərəyə açılırdı. Sadəcə, maşınların səsi bəzən narahatlıq yaradırdı. Xüsusilə tıxac olanda vəziyyət daha da pis olurdu.

İşdə fasilə zamanı, digər işçilər adətən  kafetariyada toplaşıb çay və ya qəhvə içərək söhbətləşərdilər. Mən isə tam əksini edərdim. Öz otağıma çəkilərək pəncərənin önündə oturub, tək başına qəhvə içər, ətrafı seyr edərdim. Bu zaman ya pasiyentlərimin həyat hekayələri haqqında düşünər, ya da kitab oxuyardım. Bu, mənim fasilə zamanı dincliyim olurdu. Hər gün bu qayda ilə davam edir, sanki həyat eyni ssenari üzərində dönürdü.

Həftənin ilk günü işə yenicə başlamışdım. Qəhvəmi asta-asta içərkən, pəncərədən ətrafı izləyirdim. Hər zamankı kimi, düşüncələrimdə itmişdim. Pəncərəni açıq qoymuşdum ki, təbiətin təravətli qoxusunu içimə çəkim, quşların cəh-cəhini dinləyim. Hər şey o qədər sakit idi ki, elə bil dünya nəfəsini tutub məni izləyirdi. Birdən bu sakitliyi bir səs pozdu:

- Humay qızım, necəsən? Yenə hansı düşüncələrə qərq olmusan?

 Qəfil diksindim, Bu, Harun kişinin tanış səsi idi. Elə bil sakitliyimi yarıb içimə girmişdi.

O, Vətən Müharibəsinin alovları içində torpaqlarımız uğrunda döyüşmüş, hər qarışını canı bahasına müdafiə etmiş həqiqi qəhrəman idi. Girdə üzü, qalın, gur qaşları və yanağının aşağısındakı dərin çapıq, müharibənin izi, onu uzaqdan belə tanıdardı. O çapıq, keçmişdə yaşadığı şərəfli, lakin ağır günlərin bir nişanəsi kimi, üzündə qabarıq şəkildə seçilirdi.

İlk baxışda sərt, əyilməz bir adama bənzəsə də, içində sakit və mərhəmətli bir ürək döyünürdü. Bu mərhəməti, ən çox nəvəsinə göstərdiyi səmimi sevgidə hiss olunurdu. Elə bil  sərt görünüşünün arxasında yalnız ailəsinə, sevdiklərinə həsr edilmiş isti və incə bir insan gizlənmişdi. Onun hər davranışı bir hekayə, hər baxışı bir tarix danışırdı.

Onu gördükdə sevincək halda əl sallayıb, dedim:

- Salam, salam, Harun baba! Necəsiniz, yaxşısınız?

Yanında yenə nəvəsi var idi. Bu dəfə qız nəvəsi ilə gəlmişdi. Harun baba, hər dəfə başqa bir nəvəsini gəzməyə çıxarardı. Sonra üzümü yanında duran nəvəsinə çevirib dedim:

- Sən necəsən, Bənövşə, gözəlim?

Harun baba, nəvəsinin yerinə də, cavab verdi:

- Çox sağ ol, Humay  qızım, biz də yaxşıyıq.

Əlində yenə qalın bir kitab tutmuşdu. Gülümsəyərək soruşdum:

- Harun baba, yenə nəvənizə kitab oxuyacaqsınız?

Maraqlı gülüşü olan Harun baba, ucadan gülərək dedi:

- Hə, əziz qızım, mənim də əlimdən bu gəlir. Nə etmək olar? Qocalmışam artıq, əldən düşmüşəm.

Tələsik etiraz etdim:

- Yox, yox, ay Harun baba! Əksinə, bu mənzərəni görmək məni çox sevindirir. Siz babalıq missiyanızı mükəmməl yerinə yetirirsiniz. Məncə, nəvələriniz də, bu vəziyyətdən çox razıdırlar.

Sonra yenidən üzümü Bənövşəyə çevirdim. O, uzun hörüklərindən birini arxaya atıb, utancaq halda başını qaldırıb yavaş səslə dedi:

- Hə, elədir.

Bənövşə, Harun babanın digər nəvələrindən çox fərqlənirdi. Onlar həmişə şən və hiperaktiv olurdular, amma Bənövşə sakit və utancaq qız idi. Əgər dindirməsəydin, heç danışmazdı. Amma babasının əlini bərk-bərk sıxmasından, arada başını qaldırıb ona parlaq gözlərlə baxmasından hiss olunurdu ki, babasını çox istəyir və ona çox bağlıdır. Yəqin ki, babasının ona kitab oxumağını da çox sevirdi. 

Harun kişi ilə aramızda görünməz, dərin bir bağ olduğunu hiss edirdim. Əvvəllər bunun mahiyyətini anlamaqda çətinlik çəkirdim. Bir gün işdən çıxarkən, iş yerimin yanındakı parkda təsadüfən onunla rastlaşdım. Həmin an, parkın sakitliyində bir skamyada oturub uzun-uzadı söhbət etdik. O, müharibənin ağır günlərindən, səngərdə keçən çətin, lakin unudulmaz anlardan danışırdı. Elə həmin anda, bizi birləşdirən bu bağın nə olduğunu başa düşdüm. Bu bağ – atam idi. Axı mənim atam da müharibədə iştirak etmişdi. Təəssüf ki, onunla bu barədə danışmağa heç vaxt fürsətim olmamışdı. Harun kişinin səsi, danışdığı hekayələr, baxışları mənə atamı xatırladırdı. Sanki onunla deyil, öz atamla danışırdım. Bu doğmalıq, bu səmimiyyət mənim, keçmişimlə olan itirilmiş əlaqəmi yenidən qura bilmə ümidim idi.

 Birdən otağımın qapısı asta-asta döyüldü. Harun babaya baxaraq, qolumdakı saatı göstərib işə qayıtmalı olduğumu nəzakətlə izah etdim. Onunla səmimi bir şəkildə sağollaşıb işimə qayıtdım.

- Buyurun, – dedim.

Qapı aralananda ilk olaraq qarşımda gözəl bir sima göründü. Ardınca incə və sakit bir səs:

- Salam, olar? – dedi.

Bu, yeni pasiyentim Lalə idi. İçəri girən bu zərif qız, ağ bənizi, uzun və sıx kirpikləri, qara qaşları, cəlbedici baxışları ilə diqqətimi çəkdi. Gözümü ondan çəkə bilmirdim. Hündür boyu, zərif qaməti və əynindəki al qırmızı donu ilə tam mənada göz oxşayırdı. İlk baxışdan dünyanın ən xoşbəxt, dərdsiz insanı kimi görünürdü. O, sakitcə əyləşib, özünü təqdim etdi:

- Adım, Lalədir.

Bu sadə təqdimatın altında dərin bir hekayə yatdığını hiss edirdim. Lalənin xarici görkəmi sanki tamamilə ziddiyyət təşkil edirdi; gözəl və əminlik saçsa da, gözlərində bir qığılcım, dərin bir düşüncə vardı. Bəlkə də bu qığılcım onun dərdinin ifadəsi idi. Onu daha yaxından tanıdıqca, gözlə görünməyən tərəfləri də üzə çıxacaqdı.

Lalə adını çəkən kimi, ağlıma onun çiçəyi ilə bağlı müxtəlif dillərdə dolaşan əfsanələr gəldi. Lalə çiçəyi, nə qədər kədər dolu əfsanələrlə bəzənsə də, qəm qarşısında məğrur dayanır. O, kədərli tale ilə mübarizə aparan, əzəmətini itirməyən bir qəhrəman qadın kimi gözlərimdə canlandı.

“Qırmızı xaş-xaş” əfsanəsində bu çiçək, iki sevənin qanından yaranır. Əmioğlu və əmiqızı bir-birini sevirmişlər, lakin qızın atası onu başqasına nişanlayır. Sevgililər, bu maneəyə rəğmən, görüşməyə davam edirlər. Bir gün nişanlısı onları birlikdə görür. İki gənc, sevgilərinə qovuşa bilməyəcəklərini anladıqda, özlərini uçurumdan atırlar. Nişanlısı da onları izləyir və özünü günahkar bilib, o da uçurumdan atlayır. Uçurumun dibində, qırmızı ləçəkli, qara xallı bir çiçək bitir. Əfsanəyə görə, qırmızı ləçəklər sevənlərin qanından, qara xallar isə nişanlının qanından yaranıb.

Lalə çiçəyi, qəmli bir hekayəni daşıyan, lakin kədər qarşısında boyun əyməyən bir gücdür. Elə bu güc məndə həmişə Lalə çiçəyini güclü qadın obrazı ilə əlaqələndirib. Boynunu bükməyən, qürurunu itirməyən, dərin bir kədər daşısa da, rəngi solmayan simvol kimi. Bax, mənim qarşımdakı yeni pasiyentim Lalə də, elə bil bu obrazı canlandırırdı.

- Çox gözəl adınız var, Lalə xanım. – dedim.

Təşəkkür edib əlavə etdi.

- İcazənizlə özüm haqqında qısa məlumat verim: Adım Lalə, otuz üç yaşım var. İncəsənət Universitetinin birinci kurs tələbəsiyəm. Gələcəyin dizayner xanımıyam, – dedi, qürurla.

- Bu çox gözəldir! Demək ki, istedadlı xanımsınız. Diqqətimi çəkən məqam isə odur ki, otuz üç yaşında olduğunuzu və universitetə yeni qəbul olduğunuzu vurğuladınız. Bu addımınız məni təsirləndirdi. Sizi təbrik edirəm. Mübarizə aparan qadınlarımızı gördükcə, qürur hissi keçirirəm.

Lalə bu sözlərdən kövrəldi. Səsini bir az yavaşladaraq dedi:

- Mənim üçün heç də asan olmadı. Bunu bacarmaq çox çətin idi.

- Necə oldu ki, bu yaşda oxumaq qərarına gəldiniz? – deyə maraqla soruşdum.

- Hər şeyi ən başdan danışmaq istərdim. – dedi.

- Əlbəttə, buyurun. Sizi dinləyirəm.

Lalə, dərin bir nəfəs aldı. Sanki danışacağı hekayə, içində uzun müddət saxladığı, onu yoran bir yük idi. Gözlərindəki qığılcım indi bir az daha qüssəli idi. Onunla danışdıqca bu sirli qızın həyatı haqqında çox şey öyrənəcəyimi hiss edirdim.

Lalə başını aşağı salıb bir nöqtəyə baxaraq, elə bil o anı yenidən yaşadı.

- Məktəbi bitirəndə, ailəmə dizayner olmaq istədiyimi dedim. Onlar bu istəyimə qarşı çıxdı. Xüsusilə də atam...  Əvvəlcə heç nə demədi, amma sonradan anamla olan danışıqlarını eşitdim. Ona deyirdi ki, “Sən qızına düzgün tərbiyə verməmisən. Bircə dizaynerimiz çatmırdı. Harada görülüb ki, qız da ev dizaynı ilə məşğul olsun.” Halbuki, mən geyim dizayneri olmaq istəyirdim… – gözləri uzaqlara dalaraq sözlərini bitirdi.

- Bəs niyə bu arzunuzu atanızla bölüşmədiniz? Bəlkə belə olsa, icazə verərdi. – deyə maraqlandım.

- Eh, siz atamı tanımırsınız. O qədər inadkar biridir ki, bir qərar verdikdə onu dəyişdirmək mümkün deyil. Mən onun dediyinə zidd hərəkət etməsəm belə, yenə də sözündən geri dönən biri deyildi. – deyə başını aşağı salıb susdu.

- Bəs onlar hansı istiqamətdə təhsil almağını istəyirdilər? Bu sahədə təhsil ala bildinizmi? 

- Həkim olmağımı istəyirdi. Xeyir, imtahandan kəsildim. Bu, mənim üçün ayrı bir dərd oldu. Atam sözdə mənə heç nə deməsə də, hərəkətləri ilə hər şeyi deyirdi. İmtahandan kəsildiyimi biləndə, ən çox anama görə narahat oldum. Atamın, yenə də anama tənə edəcəyini bilirdim.
Elə də oldu. Axşam atamın qışqırıqlarını eşitdim. Anam isə yazıq-yazıq deyirdi: “Uşaq indi eşidəcək…” Mən eşitdikcə daha çox pis olur, heç kimə deyil, yalnız özümə qəzəblənirdim. Özümü ailəmə və cəmiyyətə yararsız biri kimi hiss edirdim. Hətta intihar haqqında düşünmədiyimi desəm, yalan olar. Amma anamın fədakarlıqları gözümün önünə gəldi. Çəkdiyi əziyyətləri düşünərək, ona növbəti dərdi yaşatmaq istəmədim. Sonra isə... “Qız oxumadısa, ərə vermək lazımdır!” – deyib, kinayə ilə gülümsədi.

- Atan bu seçiminizdə də, müdaxilə etdi?

- Yox, amma çox gənc idim, seçimimin doğru olduğuna inanmışdım. Evlənəcəyim insan mənə özünü nağıllardakı ağ atlı şahzadə kimi göstərmişdi. Atam üçün isə yalnız bir şey vacib idi. Qızını namusla, hörmətlə köçürdüyünü hər kəsə göstərmək. Mənim nə hiss etdiyim onun üçün əhəmiyyətli deyildi.

- Ailə quranda neçə yaşınız var idi?

- Mənim iyirmi, yoldaşımın isə iyirmi dörd yaşı var idi. Əvvəlcə gizlicə danışırdıq. O, atama bənzəmirdi. Çox fərqli, anlayışlı və nəzakətli idi. Amma ailə qurandan sonra hər şey dəyişdi…

- Necə dəyişdi? Dəyişiklik nədə idi?

- Biz ilk tanış olanda, oxumaq arzumu ona demişdim. Hətta ona çəkdiyim paltar eskizlərini də göstərmişdim. O da çox bəyənib mənim istedadlı olduğumu demişdi. Hətta ailə qurandan sonra, mənə təhsil almağa dəstək olacağını vəd etdi. Mən də ona inandım. Özü də ali təhsilli, peşəsi kompüter üzrə mütəxəssis idi. Onunla özümü çox dəyərli hiss edirdim… 

Lalə bunu deyərkən, səs tonunda kövrəklik hiss olunurdu. Gözlərindəki parıltı sönməyə başlamışdı, çünki qarşısında gözləntilərini tamamilə dəyişən bir reallıq dayanırdı. 

- Ailə qurandan sonra hər şey dəyişməyə başladı. İlk üç-dörd ay, çox gözəl idi. Hər şey yeni, maraqlı idi. Özümü rahat və hüzurlu hiss edirdim. Bir gün ona yeni eskizlərimi göstərdim. Universitetə hazırlaşmağa başlamaq istədiyimi deyəndə, o anlı-şanlı Samir, güldü. Dedi ki, “Nə eskiz, nə universitet? Artıq evli qadınsan, məsuliyyətlərin var. Ev işləri, yemək bişirmək sənin öhdəndədir. Atanın evində edə bilmədiklərini burada etməyə çalışma. Gecdir. İndi sənin uşağa baxmaq vaxtındır, universitet oxumaq yox. Mən səni almamışam ki, alim olasan!” – deyəndə, dünya başıma yıxıldı.

Gözlərindən yaşlar süzülməyə başladı, amma dərhal özünü toplamağa çalışdı.

- Lalə xanım, sakitləşin. Daha sonra davam edərsiniz – dedim. Onu incitmək istəmirdim.

Lalə susdu, sonra göz yaşlarını silib, özünü ələ alaraq davam etdi:

- O sözləri eşidəndə, bütün ümidlərim məhv oldu. Atama oxşatdım onu. Atam, anamı necə kiçik görürdüsə, Samir də məni kiçildirdi. Atam bizim arzularımızı necə heç sayırdısa, Samir də eyni ilə belə davrandı.

- Deməli, Samir sizin həyat yoldaşınızdır, – deyə sual verdim. O isə başı ilə razılıq bildirdi.

- O işə gedirdi, mən də tez ev işlərini bitirib, dərs oxumağa, yeni eskizlər çəkməyə davam edirdim. Aylar keçdikcə, Samir məndən soyumağa başladı. O soyuduqca mən kitablara daha çox bağlanırdım. Ailə həyatını belə təsəvvür etməmişdim.

- Bəs siz necə bir ailə modeli düşünürdünüz?

- Mən tam fərqli düşünürdüm… Fikirlərimə dəyər verən bir adamla evləndiyimi sanırdım. Bir il yarım boyunca çox yeri gəzib, sonra uşaq haqqında düşünəcəkdik. Mən də işə girəcək, axşam evə birlikdə gələcəkdik... Amma bunlar boş ümidlər imiş, – deyə dərindən köks ötürdü.

- Lalə xanım, fərqindəsinizmi, ideal ailə modeli sadəcə kinolarda mövcuddur və çox vaxt şişirdilir? Real həyatda hər şey gözlədiyimiz kimi olmur. Gözləntilər nə qədər yüksək olsa, qırılan ümidlər də o qədər böyük olar. Həyatı olduğu kimi qəbul edib, çətinlikləri ilə bağlı bir az daha realist yanaşmağa çalışmaq lazımdır..  

- Amma mən belə istəmirdim… Hələ biz… Bilirsiniz necə idi? – tərəddüdlə dedi.

- Sözün düzü, əvvəl intim həyatımızda hər şey yaxşı idi. Samir mənə qarşı çox nəzakətli idi. Amma bir gün, uşaq istədiyini dedi. Mən isə razı olmadım. Hələ gəncliyimi yaşamaq, gəzib əylənmək istəyirdim. İnadlaşdıqca o daha da sərtləşirdi… – hıçqıraraq ağlamağa başladı.

Mən ona sakitləşməsi üçün bir stəkan su uzatdım. Bir neçə qurtum içib nəfəsini dərib titrək səslə davam etdi:

- Mənim razı olmamağıma baxmayaraq, o məni zorakılıqla hamilə qoydu… Bəli, zorakılıqla... O, evdə olmurdu. Mən isə hamiləliyimi çox ağır keçirirdim. Yerimdən qalxa bilmirdim, halım yox idi. Bir tərəfdən də, beynimdəki o fikirlər məni rahat buraxmırdı. Dərslərimi oxuya bilmirdim. Elə bilirdim kitablarım məndən inciyir. Hamilə qaldığım üçün, özümü cəzalandırırdım. Bir növ ac qalaraq, Samirdən ala bilmədiyim intiqamı uşaqdan alırdım. Güzgüyə baxanda o gözəl, baxımlı qadın getmiş, yerinə göz altı şişmiş, qaralmış birini görürdüm. Samir isə mənə baxmırdı. Bircə dəfə də olsa gözəl söz demirdi.

Lalənin içində elə bir ağrı vardı ki, o, hər bir sözündə hiss olunurdu.

- Mən ümidsiz idim, ancaq hər gecə yuxularımda ali məktəbə qəbul olduğumu görürdüm. Bir dəfə, elə yuxuda hər kəs məni təbrik edirdi. Səhər oyananda özümə söz verdim ki, nə olursa olsun, dərslərimi oxuyacağam. Kitablarımı açıb dərslərə başladım. Testlər həll edəndə öz aləmimdə olur, dünyadan uzaqlaşırdım. Amma bir gün, Samir gəlib mənim dərs oxuduğumu gördü. Bunu öyrənəndə çox qəzəbləndi… Dərsliklərimi cırıb parçaladı, sanki kinini kitablarımdan çıxırdı. Amma bu ona bəs etmədi. Məni döydü… Yerə yıxıldım… O isə qarnıma təpiklə vurmağa davam etdi…

Lalənin hıçqırtıları otağı bürüdü. Onun yaşadıqları hər kəsi sarsıdacaq dərəcədə ağır idi. Lalə danışdıqca hər cümləsində dərd, acı və qəzəbi açıqca hiss olunurdu.

“Sən qudurmusan deyəsən, məni saymırsan!” – dediyi anlarda, bədənindəki gərginliyi görürdüm. Ərinin ona dediyi hər söz, elə bil ürəyinə ox kimi batırdı. Samirin kinayə ilə işlətdiyi “bisavad” ifadəsinin, onu necə də mənən sarsıtdığını hiss edirdim. Bu insan, öz ağrısının qaynağını birgə yaşadığı adamın sözlərində və hərəkətlərində tapırdı.

“Mən həmin an ağrıdan qıvrılırdım. Özümdən ixtiyarsız, “İlahi, mən kiminlə evlənmişəm? – dedim.

Gözlərindəki yaşları saxlamağa çalışsa da, səsi titrəyirdi. Onun qanaxmaya düşdüyünü, tək və aciz qaldığını təsəvvür etmək ürək parçalayan bir səhnə idi.

- Huşumu itirdiyim andan sonra nə baş verdiyini bilmədim. Xəstəxanada ayılanda qarşımda qarayanız, iri gözlü tibb bacısını gördüm. Həyatla ölüm arasında bir addım məsafədə qalmışdım. Tibb bacısı mənə “Təkcə sizi xilas edə bildik” – deməsi, məni sağ qaldığıma sevinməyə məcbur etsə də, “təkcə” sözü hər şeyi dəyişdi. Bu cümlə, içimdəki bütün hissləri bir anda darmadağın etdi.

Gözlərindən süzülən yaşlar, bir tərəfdən yaşadığı itkinin acısını, digər tərəfdən içindəki yaranmış boşluğu göstərirdi. Onu sual verərək rahatlatmaq istədim:

- Axı siz bu uşağı istəmirdiniz… Bəs niyə ağlayırsınız?

Lakin sualımın cavabını ala bilmədən qapı açıldı və konsultasiyamızın vaxtının bitdiyi xəbər verildi. Lalə, göz yaşlarını silib, sakitcə təşəkkür edərək, otağı tərk etdi.

Ayağa qalxıb pəncərəyə yaxınlaşdım. Az sonra Lalənin binadan çıxıb uzaqlaşdığını gördüm. Onun arxasınca baxarkən yerişi diqqətimi çəkdi – cəld, zərif və inamlı idi. Yol boyu gedərkən hər kəs ona baxırdı. Onun cazibəsi sanki bütün diqqətləri üzərinə çəkirdi. Hər addımında bir məğrurluq, bir zəriflik vardı. Baxdıqca elə bil onlar da gözəlliyin sehrinə qapılırdılar. Həmin an, mənə Lalənin əzabları yox, onun daxili gücü və cazibəsi göründü.

Bir az sonra digər pasiyentim içəri daxil olduğu üçün, yerimə əyləşdim. Onun da həyatı müxtəlif çətinliklərlə dolu idi. Seansın vaxtı bitdikdən sonra, qəhvə içmək üçün aşağı düşdüm. Hələ günün birinci yarısı olmasına baxmayaraq özümü gərgin hiss edirdim. Bəlkə də bu, pasiyentlərimin həyatının mənə təsirindən qaynaqlanırdı. Yorğun olsam da, işimə davam etməli idim. Çünki hələ qarşıda dinləməli olduğum daha iki pasiyentim var idi.

Qəhvəmi içdikdən sonra, iş yoldaşlarımla günorta yeməyi üçün yaxınlıqdakı restorana getdik. Nahar fasiləsindən qayıdanda artıq digər pasiyentim məni gözləyirdi.

Beləcə daha iki pasiyentimlə söhbət edib, iş saatımı yekunlaşdırdım. Nəhayət evə getmək vaxtı gəlib çatmışdı.

 

***

Evə çatanda yorğun olsam da, anamın hər zamanki kimi gülər üzlə qapını açması, bütün gərginliyimi apardı. Atam, Birinci  Qarabağ müharibəsində şəhid olmuşdu. Anam iki qızını, tək başına böyütmək məcburiyyətində qalmışdı. Həyat yolunda nə qədər əzablar, sınaqlar yaşasa da, öz gücü, məğrurluğu ilə öhdəsindən gəlib.

Hər dəfə danışanda hiss edirəm ki, dul bir qadın üçün iki övlad böyütmək nə qədər çətin olub. Bacım ailə qurub, sonra Green Card qalibi olaraq Amerikaya köçdü. Anamı da özləri ilə aparmaq istədilər, amma anam bir yandan vətənini tərk etmək istəmədi, digər tərəfdən də mənimlə olmağı seçdi. Çünki həm ev işlərində, həm də işimdə mənə çox dəstək olur.

Mənim isə iki övladım var: bir oğlum və bir qızım. Yoldaşım, başa düşən və ailəcanlı bir insandır. Təhsilimi davam etdirməyimdə, işləməyimdə böyük dəstəyi olub. Hər zaman mənə inam verib, ruhlandırıb.

Bəzən işdə çox yoruluram, evə gəlib: “Artıq işləməyəcəm, insanlara dinlədikcə özüm pis oluram.” – deyib şikayətlənsəm də, o, işimin mənəvi dəyərini xatırladır, əziyyət çəkməyin gözəlliklərindən danışır, yenidən güc tapmağıma səbəb olur. Tərəddüd etmədən, həyatdakı ən doğru seçimim həyat yoldaşımdır deyə bilərəm.

Evin içinə addım atan kimi oğlum məni qucaqladı.  Onu öpüb bağrıma basdım, sonra isə qızımın yanına keçdim. Onu həmişə “Sünbülüm” deyə çağırıram; atası adını Zəhra qoysa da, mən Sünbül çiçəyinə olan sevgimdən dolayı ona bu cür səslənirəm. Sünbülüm məni görəndə üzündə güllər açılır, ürəkdən gülüşü ilə qucağıma can atır. Onu bağrıma basdım, əzizlədim. Təmiz qoxusu mənə həyat verdi. Birlikdə axşam yeməyimizi yedik.

Yoldaşım işi ilə bağlı səfərdə idi. Oğlumu yatırtdıqdan sonra, kiçik qızımı da, yatırtmağa başladım. Həmin an,   pasiyentim Lalənin, övladı ilə bağlı acı hekayəsi gözümün önünə gəldi. Təsirləndim, göz yaşlarımın süzülməsinə mane ola bilmədim.

“Allah heç bir insanı övladları ilə sınağa çəkməsin.” –  deyə ürəyimdə dua etdim. Beləcə, o ağır hisslərin arasında yuxuya getdim.

 

***

Günlər sürətlə axıb keçirdi. Mən hər gün işə gedir, müxtəlif insanlarla söhbətlərə davam edirdim. Bunlara həm yeni, həm də köhnə pasiyentlərim daxil idi. Dinlədiyim hər həyat hekayəsi məni təsirləndirir, qəlbimdə iz buraxırdı.

Bu səhər işə gələndə ilk pasiyentim Lalə xanım idi. O, tam vaxtında qapını döydü. İçəri girəndə gülümsədi.

- Xoş gəlmisiz, Lalə xanım, – deyə onu salamladım.

- Təşəkkür edirəm, xoş gördüm.  – Səsində rahatlıq vardı. İlk görüşümüzdəki söhbətin ona təsir etdiyi açıq-aşkar görünürdü.

- İlk söhbətimizdən sonra, özünüzü necə hiss edirsiniz?

- Çox yaxşı. Hətta yaşadıqlarımı bircə-bircə danışmaq üçün səbrsizlənirəm. Bura ilk gələndə içimdə bir həyəcan var idi. Görüşdən sonra isə elə bil, ruhum azadlığa çıxdı, – deyə, Lalə gözlərində parıltı ilə danışdı.

- Nə gözəl! Sizin həyat hekayəniz mənə də çox maraqlıdır. İcazənizlə, söhbətimizə davam etməzdən əvvəl sizə bir neçə sual ünvanlayım.

- Əlbəttə, buyurun.

- Hər bir insanın qorxuları var. Yəqin ki, sizin də olub. Onlarla üzləşməkdən qorxmusunuzmu?

Lalə, danışmağa başlamadan əvvəl fikirlərini toplamaq üçün bir qədər susdu. Danışmağa başlayanda səsi əvvəlkindən daha əmin və sakit idi:

- Mənim ən böyük qorxularım, yaşadığım uğursuzluqlar və ümidsizliklərdən yaranmışdı. Elə bil, heç vaxt təhlükəsiz, rahat bir yer tapa bilmirdim. Daim özümü boşluqda hiss edirdim. O boşluq məni yavaş-yavaş udurdu, – deyib gözlərini bir nöqtəyə dikdi. Sanki o boşluq indi də, onun qarşısında dayanmışdı.

- Necə başa düşməliyik bu boşluğu?

- Bilirsiz, hər dəfə bir şeyə nail olmaq istəyirdim. Bir ümidim olurdu, amma sonra o ümidlərim məhv edirdilər. Məktəbi bitirib dizayner olmaq istəyirdim, ailəm mane oldu. Evləndim, başqa bir ümidim oldu – oxumaq və işləmək istəyirdim. Bu səfər yoldaşım maneə oldu. O da məni məhv etdi. Hər dəfə kimsə mənim arzularımı əzdi, ümidlərimi aldı, məni daha dərin bir boşluğa itələdi. Oradan çıxmağa cəsarətim çatmırdı. Qorxurdum. – deyə, Lalə səsini bir qədər alçaltdı. Gözlərinin dərinliklərində yaşadığı o qorxuların kölgəsi yenidən görünməyə başladı.

- Amma bir gün özümdə o cəsarəti tapdım. Bu boşluğa davamlı batmağa dözə bilmirdim. Qorxularımla üzləşməli oldum. Onların öhdəsindən gəlməsəm, heç vaxt yenidən ayağa qalxmayacağımı anladım.

Marağım artmışdı. Lalənin gözündəki o qətiyyət məni onun hekayəsinə daha çox çəkirdi.

- O cəsarəti necə tapdınız? Nə oldu ki, qorxularınızla üzləşmək qərarına gəldiniz?

Lalə bir az düşündü, sonra yavaş-yavaş danışmağa başladı:

- Əslində hər şey o qədər ağırlaşmışdı ki, artıq daha dərinlərə gedə bilməyəcəyimi hiss etdim. Uşaq itkisi, yoldaşımın zorakılığı, arzularımın yerlə yeksan olması… Bunlar məni o qədər əzdi ki, sonunda düşündüm: “Bu mən deyiləm! Bu mənim yaşamaq istədiyim həyat deyil!” Elə bil, bir anlıq o qorxu mənə güc verdi. Çünki daha itirəcək bir şeyim qalmamışdı. Özümü itirdiyim üçün, qorxuma qalib gəlməkdən başqa yolum yox idi.

- Demək istəyirsiz ki, qorxularınız sizi böyütdü? –onun üzündəki ziddiyyəti anlamağa çalışaraq soruşdum. 

- Bəli, qorxularım məni böyütdü. Mən onları məğlub etmədim. Sadəcə onlarla barışdım və onların içindən güc tapdım. Qorxularım əslində mənə yol göstərdi. Mən bu həyatda çox şey itirdim, amma bir şeyi qazandım – özümü.

Bu cavab onun daxili mübarizəsinin nə qədər dərin və çətin olduğunu göstərirdi. Lalənin keçmişdə yaşadığı ağır təcrübələr onu sıxsa da, o bu sınaqlardan qalib çıxmağı bacarmışdı. Onun hekayəsi təkcə travmalardan ibarət deyildi; bu hekayədə güc, özünüdərk və yenidən doğuluş vardı.

- Bilirsiz, – deyə sözümə davam etdim, – qorxular iki növ olur: xeyirli və zərərli. Sizin danışdıqlarınıza əsaslanaraq deyə bilərəm ki, siz zərərli qorxularla mübarizə aparmısınız. Çox insanlar bu cür ağır qorxuların öhdəsindən tək başına gələ bilmir. Amma siz bunu bacarmısınız. Güclü bir qadınsınız. Buna görə, sizi təbrik edirəm.

Lalənin üz ifadəsində məmnuniyyət, gözlərində qürur hissi sezilirdi.

- Təşəkkür edirəm.

- Bəs xəstəxanadan çıxandan sonra nələr oldu?

Bu sualım onun simasında yenidən ağrılı bir düşüncənin izlərini ortaya çıxardı.

- Uşağımı itirəndən sonra həyatım tamamilə alt-üst oldu, – deyə Lalə səsi titrəyərək sözə başladı.

-  Onsuz da çox çətin dövrlərdən keçirdim, amma o itki… O itki mənə son zərbəni vurdu. Bir müddət özümə qapandım. Yatağımdan qalxmaq belə istəmirdim. Güzgüdə özümə baxmaq? Yox… Laləni görməkdən nifrət edirdim. Elə bil, dərd məni dizə gətirmişdi. Gözlərimin altı şişmişdi, dərin qırışlarla örtülmüşdü. Ağlamaqdan gözlərim yorğun və solğun görünürdü.

Sözünə ara verib, sanki bir anlıq keçmişdə ilişib qaldı. Sonra davam etdi:

- Hərdən düşünürdüm, görəsən, “Qızın taleyi anasının taleyinə bənzəyir” misalı mənim həyatımda da öz əksini tapır? Anam da çox zülmlər çəkib, əziyyətlərə dözərək həyatını fədakarlıqla yaşayıb. Atam kimi narsist insana hələ də dözür.

Atam haqqında, hər kəs mənə bəxtəvər olduğumu deyirdi. Çünki kənardan baxanlar üçün o, ailəsini hər şeydən üstün tutan, fədakar bir insan kimi görünürdü. Ancaq həqiqət bu görünüşdən çox uzaq idi. Evimizdə anamın söz haqqı yox idi. O, nə geyinəcəyindən tutmuş, öz həyatı ilə bağlı ən xırda qərarlarına qədər hər şeyi atamın iradəsinə tabe edirdi. Anam heç vaxt etiraz etməz, susub razılaşardı. Atamın, anamı fiziki zorakılıqla incitdiyinə şahid olmamışdım, amma onun acı dili vardı. Heç bir şey onu razı sala bilməzdi.

Bir dəfə, Yeni il günü ailə dostlarımızdan birinin evinə qonaq getmişdik. Təbriz əmi – atamın ən yaxın dostlarından biri – çox savadlı, alicənab insan idi. Onun hərəkətlərində və danışığında bu xüsusiyyətləri açıq-aydın görünürdü. Atam isə nə qədər çalışsa da, Təbriz əmi kimi biri olmadığını hər hərəkətində hiss etdirirdi. Ola bilsin, bunu yalnız mən görürdüm, çünki atamın həqiqi xarakterini yaxşı bilirdim.

Həmin gün, uşaqlığımın ən ağır travmalarından birini yaşadım. Təbriz əminin sənətkarlıq bacarığı heyranedici idi. Rəsmlər çəkir, məscidlərin, evlərin, hətta maşınların maketlərini hazırlayırdı. Mən də bu işlərə həvəs göstərirdim. Onunla ortaq maraqlarımız olduğunu düşünürdüm. Çəkdiyim rəsmləri və geyim eskizlərini həmişə atamdan gizli aparar, ona göstərərdim. Təbriz əmi səhvlərimi göstərər, mənə daha yaxşı çəkə bilməyim üçün məsləhətlər verərdi. Həmin gün də çəkdiklərimi götürüb aparmışdım. Atamın telefonla danışmaqla məşğul olduğunu görüb, fürsətdən istifadə etdim və rəsmlərimi Təbriz əmiyə göstərdim. O, yenə də mənim istedadımı təriflədi, bir neçə məsləhət verdi. Ancaq tam o anda, arxamda bir kölgə hiss etdim. Arxaya dönəndə atamın sərt və qəzəbli baxışları ilə qarşılaşdım. Sözlər boğazımda düyünləndi, ayaqlarım yerə mıxlandı, hərəkət edə bilmədim. Yanımızda Təbriz əminin qızları – Günel, Aydan, və oğlu Ayaz da var idi. Onlar da sakitcə olanları izləyirdilər.

Atamın baxışlarında yaranan gərginliyi hiss edən Təbriz əmi, vəziyyəti yüngülləşdirmək üçün dedi:

- Lalə, qızım sən keç qızlarla söhbət et. Mən atanla bir az dərdləşim.

Hərəkət etməyə çalışdım, amma atam sərt səslə:

- Dayan, Lalə! – deyə məni saxladı. Sonra əlindəki rəsmləri alıb iki yerə bölərək yarısını mənə qaytardı və soyuq bir tonda: - İndi gedə bilərsən, – dedi.

O an özümü dünyadakı ən zəif, gücsüz və aciz insan kimi hiss etdim. Atamın məni başqalarının qarşısında alçaltması mənim şəxsiyyətimə, özümə olan inamıma çox ağır təsir göstərdi. Hətta anam belə məni müdafiə etmədi. Əlimi üzümə tutub, göz yaşlarımı gizlədə-gizlədə başqa otağa keçib doyunca ağladım.

O hadisə mənim daxilimdə sağalmayan bir yara kimi qaldı. Atamın davranışı, məni başqalarının yanında alçaltması və anamın susqunluğu mənim bir sağlam bir fərd kimi formalaşmağımda dərindən iz buraxdı. Bilmirəm, anam özünü bizəmi qurban etdi, yoxsa qorxularınamı təslim oldu. Amma uşaqlıqdan ona baxanda “Mən sənin kimi olmayacağam!” deyirdim. Deyəsən mən də eyni yol ilə gedib, anam kimi olurdum… Çox şükür ki, bu uzun çəkmədi. Özümü itirmədim, güclü ola bildim.

Lalə, gözlərini pəncərədən uzaqlara dikdi, sonra sözlərinə davam etdi.

- Xəstəxanadan qayıdanda evə getmək istəmirdim, amma anamın yanına da, gedə bilməzdim. Öz evimə qayıtdım… – deyərkən birdən acı kinayə ilə güldü. – Öz evim? Mən hansı evdən danışıram axı? Mənim həyatımın ən gözəl illərini oğurlayan, məni əsir kimi saxlayan bir yer. Daha doğrusu, cəhənnəm ocağı.

Bir anlıq otaqda yaranan səssizlik sanki onun qəlbinin harayı idi. Keçmişdə qalan ağrılı xatirələrini dilə gətirməyə davam etdi.

- Evə girəndə otağımdakı kiçik yazı masasına yaxınlaşdım. Kitablarım orada idi. Amma kitablar… kitablar sanki məndən küsmüşdü. Vərəqləri hər tərəfə səpələnmişdi. Əyilib yığmaq istədim, amma əllərim hərəkət etmirdi. Elə bil donmuşdum.

O, başını əyib, səsinin tonunu aşağı saldı.

- Yerimə uzanıb balışı qucaqladım və boş baxışlarla bir nöqtəyə zilləndim. Eləcə yatıb qaldım… Səhər gözlərimi açanda başımın üstündə anamı gördüm. Bir bilsəniz necə sevindim! Onu möhkəm qucaqladım, o qoxunu, doğmalığı hiss etmək məni yenidən həyata qaytardı. Yalvarıb: “Ana, nə olar, məni də özünlə apar!” demək istədim, amma dilə gətirə bilmədim. Bilirdim ki, o məni özü ilə apara bilməyəcək. Mənim ata evinə qayıdışım onun da dərdini böyüdəcəkdi.

Lalənin gözlərində yaşlar parlayırdı.

 - Onu qucaqladım və təsəlli verməyə çalışdım: “Darıxma, ana, hər şey yaxşı olacaq.” – desəm də göz yaşlarım axırdı. Anam isə göz yaşlarımı silir, üzümü oxşayırdı. Hər toxunuşunda, sanki qəlbimdəki yaralara məlhəm sürürdü. Gün ərzində mənə baxır, axşamlar isə evə qayıdırdı. Bu hal bir neçə gün davam etdi. Amma ana nəvazişi… o nəvaziş, dərdin ən böyük dərmanıdır.

Lalə bir qədər sakitləşdi, sanki danışdıqca ürəyi boşalır, illərlə gizlənən ağrılar yüngülləşirdi.

- Bir az özümə gəlməyə başladım, amma hələ də içimdə bir boşluq var idi. İşləmək istəyirdim, nə isə etmək, yenidən ayağa qalxmaq istəyirdim. Amma insanlarla ünsiyyətdə olmaq mənə çox çətin gəlirdi. Elə bilirdim ki, cəmiyyət məni qəbul etməz. İnsanlar mənə baxıb, məni kiçildər, yenə də, dəyərsiz biri kimi görər. O vaxtlar öz güvənim tamamilə yox olmuşdu, həyat eşqim sönmüşdü. Bir şey etməliydim. Nə isə məni silkələməli, yenidən ayağa qaldırmalı idi.

Bir gün İnstagramda təsadüfən kitab satışı ilə məşğul olan bir səhifəyə rast gəldim. Həmin səhifədə paylaşılan kitablar arasında, bir kitab diqqətimi çəkdi: Dale Carnegienin “Dostları necə qazanmalı və insanlara necə təsir etməli”. Kitab haqqında rəyləri oxuyanda qərara gəldim: “Bu kitabı oxumalıyam!” Elə hiss edirdim ki, bu kitab məni həyata bağlayıb, yenidən özümə qaytaracaq. Dərhal səhifənin mesaj bölməsinə yazdım:

“Salam, bu kitabı sifariş vermək istəyirəm,” – deyərək kitabın şəklini göndərdim.

Bir neçə dəqiqə sonra cavab gəldi:

“Salam, əlbəttə. Çatdırılma hara edilsin?”

Əslində, bir az tərəddüd etdim. Çünki uzun müddətdir çölə çıxmırdım. Evimə kiminsə gəlməsi fikri isə məni gərginləşdirirdi. Amma yenə də cəhd etməliydim.

“Birbaşa ünvana çatdırılma edirsinizmi? Səhhətimlə bağlı evdən çıxa bilmirəm.” – yazdım.

“Ünvanı qeyd edə bilərsiniz?”

“Əlbəttə,” – deyə, ünvanımı yazdım. Bir neçə saniyəlik susqunluqdan sonra cavab gəldi:

“Əslində, bu qədər uzaq ünvanlara çatdırılma etmirik, amma xoşbəxtlikdən sabah həmin bölgədə işim olacaq. Saat 11:00-da sizin kitabınızı gətirə bilərəm. Uyğundurmu?”

Gözlərim sevincdən parladı. Mənə elə gəldi ki, həyatımda bir şeylər düzəlməyə doğru gedir. Dərhal cavab yazdım:

“Bəli, bəli, çox uyğundur! Çox sevindim, təşəkkür edirəm!”

Bu kiçik ünsiyyət belə mənə böyük bir ümid verdi. Gecə, həyəcanla səhərin açılmasını gözləyə-gözləyə yuxuya getdim. O qədər narahat idim ki, tez-tez oyanır, vaxtın nə qədər qaldığını yoxlayırdım. Nəhayət, səhər açıldı. Əvvəlcə ayağa qalxıb, otaqları gəzib Samirin evdə olmadığına əmin olmaq istədim. O, hər gün işə getmək üçün tezdən oyanıb, hazırlaşıb gedərdi. Səhər yemək yeməyi xoşlamırdı. Ona görə, onu işə yola salmağa ehtiyac da olmurdu. Bu vəziyyət elə mənim də ürəyimcə idi. Artıq saatın 11:00-a yaxınlaşdığını hiss edəndə ürəyim tez-tez döyünməyə başladı. Gözlədiyim vaxt gəlib çatdı və qapı döyüldü. Tez qapıya yaxınlaşıb açdım. Qarşımda gənc bir oğlan dayanmışdı.

- Salam, xanım, bu sizin sifarişinizdir? – deyərək əlindəki paketi mənə uzatdı.

- Bəli, təşəkkür edirəm.

Ödəniş edib, paketi alıb qapını bağladım. Paketin içində kitab vardı. Sanki xüsusi bir qayğı ilə bükülmüşdü. Hədiyyə kimi görünürdü. Bir anlıq düşündüm:

“Oğlan belə edib?”

Sonra dərhal özümə cavab verdim:

“Yox axı, əgər o olsaydı, niyə məndən ödəniş alırdı?”

Bütün bu suallar beynimdə fırlanarkən, nəhayət, qərara gəldim ki, bağlamanı açım. Paketi açanda içində kitabın üstünə yapışdırılmış bir qeyd kağızı gördüm. Kağızda yazılmışdı: “Ümid edirəm hədiyyən xoşuna gələr. Rüstəmdən sevgilərlə.” 

Yazını oxuyub, yerimdə donub qaldım. Bir qədər sonra, paketin içini axtarmağa başladım. Orada telefon nömrəsi yazılmış bir kağız tapdım.

Beynimdə suallar bir-birinin ardınca axmağa başladı: “Bu Rüstəm kimdir? Niyə mənə belə bir hədiyyə göndərsin?” Əvvəl kitabı gətirən oğlana yazmaq istədim. Sonra düşündüm ki, bu yaxınlarda işi olduğunu qeyd etmişdi. Yəqin ki, bir də geri qayıtmaz.

“Ən yaxşısı, burada yazılan nömrəyə birbaşa zəng edim, görüm məsələ nədir.” – deyə qərara gəldim. Axı durduq yerdə heç kim tanımadığı birinə kitab hədiyyə etməzdi, elə deyil?

Həyəcanla nömrəni yığdım. Ürəyimin ritmi sürətlənmişdi. Əlimdə telefonla o yan-bu yana hərəkət edirdim.

-  Alo? – Dəstəyin o başında səs eşidildi.

- Salam, bağışlayın, Kimlə danışıram? 

- Sizə kim lazımdır? – deyə cavab gəldi.

- Üzr istəyirəm, vaxtınızı alıram. Mən internetdən kitab sifariş vermişdim. Kitab çatdırılanda, hədiyyə şəklində bükülmüşdü. İçində də sizin nömrəniz olan bir qeyd kağızı vardı. Mən bu haqda soruşmaq istədim. Sizin adınız Rüstəmdir?

Bir anlıq sükut oldu, sonra Rüstəm sakit bir səslə soruşdu:

- Bəli, Rüstəmdir. Sizin də, adınızı öyrənə bilərəm?

- Lalə.

- Lalə xanım, çox üzr istəyirəm. Yəqin ki, bu işçilərin səhvi olub. Hazırda vacib bir iş görüşündəyəm, rahat danışa bilmirəm. İcazəniz olarsa, sabah sizinlə əlaqə saxlayaram, məsələni həll edərik.

- Əlbəttə, bir daha üzr istəyirəm. Uyğun olmayan vaxtda narahat etdim.

- Yox, narahat olmayın. Üzrə ehtiyac yoxdur. Sizə geri dönüş edəcəyəm, – deyərək Rüstəm bəy zəngi bitirdi.

 Dəstəyi asandan sonra bədənimi soyuq bir tər bürüdü. “Necə bu qədər rahat razılaşdım?” – deyə öz-özümə düşündüm. Birdən gözlərimi geniş açdım: “Bəs, Samir evdə olsaydı? Kitab aldığımı bilsə bunu böyük bir problemə çevirər.”

Telefonumun səsini alıb üstümdə saxladım. Səhər açıldı, ondan bir xəbər gəlmədi. Ardıcıllıqla keçən bu iki gün ərzində yenə ondan nə zəng, nə də mesaj gəldi. Hərdən kitaba nəzər yetirib, üstündəki qeydi oxuyub fikrə gedirdim...

Lalə, Rüstəm adını deyən kimi özümü qəribə hiss etdim. Görəsən bu sadəcə ad bənzərliyidir yoxsa o, mənim tanıdığım Rüstəmdir? Bu düşüncələr beynimdə fırlanmağa başladı. Lalə danışmağa davam edirdi. Mən artıq onun dediklərini eşitmirdim. Fikirlərim o qədər dərin idi ki, bir anlıq hər şeydən uzaqlaşmışdım. Birdən Lalənin səsi məni gerçəkliyə qaytardı:

- Humay xanım, məni eşidirsiniz?

Sanki yuxudan ayılmış kimi oldum:

- Hə, hə, eşidirəm. Buyurun.

- Yaxşısınızmı? Elə bil qəfil nə isə fikrə getdiniz.

- Bağışlayın, Lalə xanım. Buyurun, davam edin, sizi dinləyirəm.

- Əgər yorğunsunuzsa, davamını sonraya saxlayaq. Sizi yormaq istəmirəm.

Divardakı saata nəzər saldım. Seansın bitməsinə hələ 15 dəqiqə qalırdı, amma fikrim dağınıq idi. Lalə haqlı idi. İndi beynimdəki düşüncələr çox qarmaqarışıq idi. Onu diqqətlə dinləyə bilməyəcəkdim. Razılaşdım:

- Amma gələn seans 15 dəqiqə artıq qalarsınız. Beləliklə, sizə özümü borclu hiss etmərəm.

O, gülümsədi:

- Hə, yaxşı, Humay xanım. Necə məsləhət bilirsinizsə, elə edərik...

***

Digər pasiyentimin gəlişinə hələ bir saatdan çox vaxt var idi. Bu boşluğu dəyərləndirmək üçün, pəncərənin önündə əyləşib, kitabımı oxumağa qərar verdim. Köməkçim Tavat xanımdan, mənə bir qəhvə gətirməsini xahiş etdim.

Az sonra Tavat xanım, əlində qəhvə ilə içəri girdi. Kitab oxuduğumu görüb, qəhvəni masanın üstünə qoyub sakitcə otaqdan çıxdı. Qəhvədən bir qurtum içdim. Qəhvə bədənimə yayılan bir enerji dalğası gətirdi, məni gümrahlaşdırdı.

Növbəti pasiyentlərimi diqqətlə dinləyib, onları yola saldıqdan sonra evə üz tutdum. Ailəmlə bir az vaxt keçirdikdən sonra, yorğun bədənimi yatağa atıb dərin yuxuya qərq oldum. 

 

(Sabah sizlərə 3-cü hissə tədim ediləcək)

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.05.2026)

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının və “Ulduz” jurnalının birlikdə həyata keçirdikləri “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizlərə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü Salman Qaraların sənədli hekayəsi təqdim edilir.

Layihə ən yaxşı ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıbdır.

Xoş mütaliələr.

                  

                                                                  

SALMAN QARALAR

“ABBASIN HƏCC ZİYARƏTİ”

(sənədli hekayə)

 

Məşədi Bayramın oğlu Abbas Yaz yurdunda üzü gündoğana qurduğu alaçığın qapısında oturub həccə getmək haqqında düşüncələrə dalmışdı. Qərarı qəti olsa da, onu narahat edən bir məsələ vardı: “Mən gedəndən sonra oğlanlarım evi, təsərrüfatı idarə edə biləcəklərmi?”

Birdən bu suala cavab tapmış kimi ayağa durdu, böyük oğlu Nadiri çağırıb dedi:

– Oğul, başına dönüm, boz öküzü çulla, get Böyük Zahmandan öküzün yükünə yetik odun doğra. Bacarsan, yüklə gətir. Bacarmasan, nigaran qalma. Mən İstibulaqlı Hacı Əmrahla görüşüb gələcəyəm. Öküzü köməkli yükləyib gələrik.

Nadir atasına baş üstə deyərək öküzü alıqladı, sicimi, baltanı alığın üstünə bağlayıb yola düşdü. Abbasın kiçik oğlu Bayram atasının atını yəhərlədi, Abbas atı minib Əvəlikliyə aşdı. Hacı Əmrahla arxac yerinin kənarındakı bulağın üstündə görüşüb danışdı, həclə bağlı suallarına cavab alıb geri döndü. Qırmızı Qayada atdan düşüb atı yedəyinə aldı, üzüaşağı gəldi. Gün günortadan keçmişdi. Aşağıda “Alçalı” binəsinin qara damları görünürdü. Sakitlikdi. Nə bir hərəkət, nə bir səs-ün var idi. Hündür bir daşın dibində oturub oğlunu gözləməyə başladı. İsti hava, otların gül-çiçəklərin ətri ona xoş bir yuxu gətirdi. Oturduğu yerdə mürgülədi. Qulağına gələn səsdən oyandı, gözlərini açdı. Oğlu Nadir yüklü öküz qabağında “ho”, “ho” deyərək aşağıdan keçən cığırla Yaz yurduna doğru gedirdi. “Allahım sənə min şükür, daha ziyarətə gedə bilərəm”, – dedi.

Ailənin qarğaşasını oğlunun çəkə biləcəyinə əmin olan Abbas atını minib oğluna çatdı, ona sağ ol deyib, başını tumarladı. Nadir alaçığa doğru getdi, Abbas isə aşağı enib Kavşandakı güzdük taxıla baxdı. Bu il taxılın da bol olacağını görüb özündə bir əminlik hiss etdi.

 

***

 

Qarabağlı Zeynal ağanın göndərdiyi atlı əvvəl Hacı Əmraha, sonra Abbasa, ordan da keçib Ayrım Binəsində Məşədi Cəmilə xəbər verdi ki, cümə günü Cahan bulağında ağa sizi qonaqlığa çağırır. Abbas gələn təklifçidən soruşdu:

– Gələrik, inşallah, a bala, ağa bu qonaqlığı nə məqsədlə verir?

– Əmi, ağanın gözünün ağı-qarası bircə oğlu var. Onu da at ürküb yıxmışdı. Şükür allaha, Hacı Nağı uşağı ölümdən qurtardı. Cümə günü Hacı Nağı da, Aşıq Ələsgər də gələcəklər. Hacı uşağın sarğısını açacaq, Dədə ona xeyir-dua verəcək.

 

***

 

Levin güneyindən, Qonurdağın ətəyindən tutmuş, Kasagələnə qədər Göllər yaylağında Xanqərvənd kəndindən, Kovdadıq kəndindən olan elat camaatının bütün bəyləri, ağsaqqalları Cahan bulağının üstünə cəm olmuşdular. Xalı çəmənlərin üstünə salınmış xalı-xalçaların üstündə qonaqlar dördbucaq şəklində cərgə ilə əyləşdilər. Gözlər yuxarı başda mütəkkəyə söykənib oturmuş Seyid Əsədullaha, Hacı Nağıya, Aşıq Ələsgərə dikildi. Seyid ayağa durub salavat çevirdi, Qurandan bir surə oxudu, həmd-səna etdi. Zeynal ağanın qabırğası sınmış, içinə qan dolmuş oğlunun sağalmasına böyük əmək sərf etmiş Hacı Nağının sözündən sonra Seyid üzünü Aşıq Ələsgərə tutdu:

– Bizim ümidimiz cəddimizə bağlıdırsa, cəddimizin kəramətini bizdən çox siz xalqa çatdırırsınız.

Aşıq Ələsgər dirsəkləndiyi mütəkkədən qalxıb diz üstə durdu. Aşıq Nəcəf sazı “Divani” kökündə kökləyərək ustada yaxınlaşdı. Aşıq Ələsgər Zeynal ağaya gözaydınlığı verib məşhur “Ağa” rədifli divanisinin birinci bəndini söylədi:

 

Dar günümdə yetiş dada,

Ya Şahi-Mərdan ağa.

Nitq ver meydan içində

Qoyma sərgərdan, ağa.

Həm Əlisən, həm Vəlisən,

Həm səxisən, həm səxa,

Həmi dildə zikrim sənsən,

Həmi əzbərdən, ağa.

 

Alqış, afərin səsləri göyə bülənd oldu. Aşıq Ələsgər gözünün altından Nəcəfə tərəf baxdı. Nəcəf zil səsi, şaqraq zənguləsi ilə birinci bəndi elə oxudu ki, səsinin əks-sədası dağlara yayıldı.

Divani oxunub tamamlandıqdan sonra Əliqulu ağa dedi:

– Camaat, Yer üzündə bu Göllər yaylağının havası, suyu, otu, gül-çiçəyi burdan başqa heç yerdə yoxdu. Cahan bulağının suyu Zeynal bulağının suyundan da şirindi. Bilirsiniz ki, Cahan Zeynal ağanın əmisi və qayınatasıdır. Bir də burdan baxanda bir tərəfdə Qoçdaş, Dəlidağ, bir tərəfdə isə Murovdağın silsiləsi, Qonurdağ görünür. Əlimizi arxaya uzatsaq, Qarraxa – Göyçənin yalına çatar. Burdan baxanda sanki dünya, cahan ayaqlarımız altında qalmış kimi görünür.

         Bu vaxt nişangaha güllə atmaqdan gələn 5-6 nəfər cavan oğlan atlarını ildırım sürətilə Qarraxa doğru çapdılar. Zeynal ağanın yenicə sağalmış, hələ bədəni möhkəmlənməmiş oğlu kürən atın belində çaparların ön sıralarında gedirdi.

Dədə Ələsgər Zeynal ağanın oğlunun fiziki sağlamlığının yerinə gəldiyini görsə də, əqli sağlamlığının hələ də tam yerində olmadığını gördü. Sinəsinə gələn sözü deməyəndə onu incitdiyini bildiyindən oturduğu yerdən ayağa qalxdı, qara sazını köksünə basıb dağlara səs saldı:

 

Bu dünyada üç şey başa bəladı:

Yaman oğul, yaman arvad, yaman at.

İstəyirsən qurtarasan əlindən,

Birin boşla, birin boşa, birin sat.

 

Ov keçdi bərədən, ata bilməzsən,

Uçdu getdi əldən, tuta bilməzsən,

Yerisən, yüyürsən, çata bilməzsən,

Görürsən ki, baxtın yatdı, sən də yat.

 

Qılma Ələsgəri məhrumi-didar,

Lütf eylə ləbindən bir busə, ey yar.

İsmin üç hərflə eylərəm aşkar,

Biri “kaf”dı, biri “lam”dı, biri “sad”.

 

Divanidən sonra oxunan bu ustadnaməyə görə məclis əhli Aşıq Ələsgəri yenidən alqışlasa da, çox az adam bildi ki, ustad bu sözlərlə Zeynal ağanın dəlisov oğlunun, bədöy atının, əmisi qızı olan dilli arvadının və ağıllı, gözəl-göyçək qızının bədii portretini çəkdi. Üç hərflə – samit səslərə iki sait də əlavə edərək soldan sağa oxuyanlar üçün beş səslə “Gilas” sözünə – adına ölməzlik qazandırdı.

         Saz məclisi dayanıb qara zurna cavanları, qız-gəlinləri oynatmağa başlayanda Abbas xudahafizləşərək getmək üçün izn aldı.

Zeynal ağa soruşdu:

– Abbas, qardaş, səfərə hazırsanmı?

– Bəli, ağa, inşallah, bu gün cümədir, ikinci cümə keçsin, üçüncü cümə yola çıxacağıq.

Aşıq Ələsgər dilləndi:

– Hacılıq həccə getməkdən çox əməllə, könüllə qazanılar. Sən ziyarətə getməmişdən də Hacısan. Niyyəti, əqidəsi, işi düz olanlara hər iki dünyada zaval yoxdu.

Abbas təşəkkür edib, qonaqlarla əl tutub ayrıldı, atını minib Yaz yurduna qayıtdı.

 

***

 

Gün çeştə yerinə yaxınlaşırdı. Abbas alaçıqdan çıxıb bulağın üstünə gəldi. Əl-üzünü yudu. Bir ovuc su içdi. Sağ əlini suya salıb gecə gördüyü yuxunu suya danışmağa başladı:

– Ey bu suyun mələkləri! Sən gördüyüm vayğanı xeyirliyə yoz. Gördüm ki, atın üstündə Bərəyədən Xam güneyə tərəf gedirəm. Araba yolunun gavda daralan hissəsində alt tərəfdən, üst tərəfdən qəribə məxluqlar mənə hücum edirlər. Balta dişlər, xəncər dırnaqlar atımın ayaqlarını didməyə, parçalamaya çalışır. Son anda at tullanıb məni onlardan xilas eylədi. Bir müddət sonra özümü cənnət bağına bənzər bir yerdə gördüm. Yoldaşlarım gedəndə məni özləri ilə o qeyri-adi gözəl məkandan aparmaq istədilər. Mən getmək istəmədim. Onlar məni çəkib aparmaq istəyəndə bir nur içindən uzanan əl məni saxladı, yoldaşlarıma “siz gedin”, – dedi. Mən qaldığımı anladım və həmin anda yuxudan oyandım.

         Abbas əlini sudan çəkib salavat çevirdi və alaçığa gəldi. Günorta yeməyinə yenicə başlamışdı ki, kənddən xəbər gəldi.

         – At bu gecə Tələ yerindən açılıb gedib. Bütün örüşü, Allıkənd, Aşağı, Yuxarı Ayrım binəsi tərəfləri axtardıq, tapa bilmədik.

         Abbas fikrə getdi, oğlunu çağırıb dedi:

– Adətən, heyvan bağdan açılanda üzüyuxarı gedir. Sən get Göllər tərəfə, Bədir bəyə, Zeynal ağaya soraq sal. Mən də enim kəndə, hardan, nə vaxt getdiyini dəqiqləşdirim.

Abbas oğlunu Göllərə yola salıb özü də kəndə doğru endi. Cınqıldakı qırmızı moruq kollarının yanından keçsə də, bir dənəsini yeməyə belə həvəsi qalmadı. Kəndin üstündə dayanıb kəndə, sola – Böyük Güneyə, sağa – Xam Güneyə nəzər saldı. Qarşıda Kəlbəcər kəndi, daha qabaqda isə Qoçdaş yaylağı əzəməti ilə dayanmışdı. Dayandığı yerin arxasında qədim qəbir yerləri, hündür xaçşəkilli daş var idi. Kəndin ortasındakı qədim alban kilsənin ətrafı, iri daş novlu bulağın üst yanı, Düzdağ, hətta Bərəyənin üstü qədim qəbiristanlıq idi. Bu yerdə ən azı 8-9 qəbiristanlıq olduğunu – deməli, burada 8-9 dəfə yaşayış olub – dağıldığını, dünyanın faniliyini düşündü.

         Səfər üstündə olduğundan atın itməyi Abbası çox narahat edirdi. Evinə getmədən “Ələm ağacı”nın yanında, Bərəyənin ayağında çaydan keçib araba yolu ilə Xam Güneyə getdi, atın hörükləndiyi yerləri gözdən keçirtməyə başladı. Ot hündür olduğundan adam, at ayağının izləri görünsə də, fərqli bir şey hiss etmədi, üzü enişə – kəndə tərəf düşməyə başladı. 15-20 addım atmışdı ki, zahmanda dizə qədər qalxan otun yerə yatdığını gördü, oraya yaxınlaşdı və atın buxovunun qırılaraq atıldığını yəqinləşdirdi. Atın oğurlandığına şübhəsi qalmadı. Gecə gördüyü yuxunu xatırladı və “Allaha təvəkkül, bəlkə, xeyir bundadı”, – dedi. Zənciri kəsilmiş buxovu əlinə alıb evinə getdi.

 

***

 

Aradan bir gün keçdi, ancaq atdan heç bir xəbər çıxmadı, heç hardan bir xeyirli soraq gəlmədi. Abbas fikirləşdi ki, sabah getsin Kəlbəcərə, Həcc ziyarətinə gedən yoldaşlarına atının oğurlandığını, buna görə səfərə çıxa bilməyəcəyini xəbər versin. Sonra da düşündü ki, bəlkə, başqa bir atla getsin. Günü tərəddüd içində axşam elədi. Gecəni fikir, xəyal içində keçirtdi. Səhər ertədən, adəti üzrə, qalxdı, nahar edib əyin-başını dəyişdi. Evdən çıxmaq istəyəndə kiçik oğlu Bayram içəri girdi, sevincək salam verib dedi:

– Dədə, axşam qaranlıq qarışana yaxın Zeynal ağa adam göndərib xəbər elədi ki, Abbasın atı tapılıb. Bir gün sonra gəlib yaylaqdan atını aparsın.

– A bala, daha bir gün sonra niyə? Gedib gətirərdiniz də.

– Nə bilim, ay dədə. Belə dedilər.

Abbası maraq götürsə də, səbrini basdı.

Aradan bir gün keçdi, ikinci gün Yaz yurduna – Kilsəli kəndinin yaylaq yerinə getdi, ancaq Zeynal ağanın binəsinə getməyə, atı soruşmağa tərəddüd elədi. Sabahı gün malları özü örüşə apardı. Cərgə qayaların üstündəki el yolu ilə Dibək daşına gəldi, Zeynal ağanı möhkəm səslə çağırdı.

Üçüncü dəfə “Zeynal heyy!” deyəndə ağa cavab verdi:

– Binədəyəm, gəl, gəl!

Abbas Arxaşandan keçib Zeynal ağanın yurduna dönəndə kəhər atın hörükləndiyini gördü. At sahibini görüb kişnədi. Abbas ata yaxınlaşıb tumarladı. Sanki 3-4 gün ərzində kəhər at nə ot yemiş, nə də su içmişdi. At əldən düşmüş, xeyli arıqlamışdı.

Zeynal ağa bulağın üstündə dayanıb ona baxırdı. Yenidən gur səslə dilləndi:

– Atnan danışdığın bəsdi. Keç bəri, bulağın üstə gəl.

Görüşdülər. Əllərini yuyub əyləşdilər, çay içib çörək kəsdilər, Abbas dedi:

– Ağa, bu nə məsələdir? Məni də agah etsənə.

– Agah etməyinə edərəm. Bu şərtnən ki, heç kimə heç nə deməyəsən. Get, Allah Həccini qəbul etsin. Gələndə danışarıq.

– Ağa, mən Həccə gedəcəyəm, amma qayıtmayacağam. İndi deməyini rica edirəm.

– Bu nə sözdü, ay pir olmuş?

– Əhdim var, ağa. Gedib qara daşı öpüm, Məkkədən Mədinəyə çatıb peyğəmbərin məzarını ziyarət edim. Elə orada ölüb o torpağa qarışım.

– Abbas, mən sənə qardaş demişəm. Sənin nə yaşın var ki, ölümdən danışırsan, özü də yol üstdə ola-ola.

– Biz qardaşdan əzizik bir-birimizə. Niyyətim də budur, yuxuda gördüyüm də. Atın əhvalatını danış.

– Yaxşı, sən deyən olsun. Qulaq as, daş dəyən yerini bil, amma kiminləsə üz-üzə gəlmə.

         Uşağın qonaqlığı üçün iki çoban da götürüb Kəlbəcərdən mer-meyvə aldım, bazarlıq etdim. Kilsənin yanındakı bulaqda qız-gəlinin yun yuduğunu görüb bulağa dönmədim. Kəndi çıxhaçıxda atımı sola döndərdim, atdan düşdüm, Ələm ağacının yanındakı Bərəyədən gələn bulaqdan su içmək istədim. Oralar fısıllıq olduğundan ətraf aydın görünmür. İki-üç adamın danışığını eşitdim. Atdan danışırdılar.

Abbas hövlnak soruşdu:

– Kim idi o adamlar?

– Səbirli ol, qardaş. Onu danışıram da.

– Hə, buyur, buyur!

– Söyüd ağaclarının arasından keçib səs gələn yerə yaxınlaşdım. Məşədi Oktay, bacısı Nənəqız və tanımadığım ortaboylu, tökmə bədənli, qara sir-sifəti olan bir cavan oğlan bulaqdan aşağıda bir daşın üstündə oturmuşdular. Onlara salam verdim, görüşdüm, geri qayıtdım. Sənin atının oğurlanması xəbərini eşidəndə həmin saat dalağım sancdı. Sənə daşın hardan dəydiyini bildim. Buna görə də o adama xəbər göndərdim ki, at necə gedibsə, elə də qayıtmalıdır.

 – Allaha şükür ki, sənin də bir sözün iki olası deyil.

         – Şükür içində olasan, – deyə Zeynal ağa cavab verdi.

– Mənim üç qardaşım var. Qohum-qardaş Allahdan bizə verilən paydır. Dostu isə insan özü seçir. Mən səninlə siğə qardaşam, öz qardaşlarım qədər mənə doğmasan.

         Abbasla Zeynal görüşüb, öpüşüb ayrıldılar.

 

***

 

Böyük bir dəstə ilahi nura bələnmiş Məkkəyə yaxınlaşırdı. Səfərə çıxdıqları ilk gündən Abbas Kəlbəcərin Alxaslı elindən və Göyçənin Şişqaya kəndindən olan dostları ilə bir yeyir, bir yatır, bir dururdu. Kəbə ziyarətindən sonra Mədinəyə yola düşdülər. Peyğəmbərin (s) qəbrini ziyarət etdilər. Zəvvarların könlünə dolan islam işığı onların üz-gözündə də bərq vururdu. Hamının üzündə bir nur, gözlərində sevincqarışıq bir parıltı var idi.

Məğrib (axşam) namazından sonra şam yeməyi yedilər, çay içdilər, söhbət elədilər. Hacı Abbasın keçirdiyi fərəh hissindən ürəyi köksünə sığmırdı. Xəyalı uşaqlıq, gənclik illərinə qayıtdı. Ailəsini, övladlarını xatırladı. Son illər ərzində ürəyində bəslədiyi ən böyük arzusu haqqında düşündü, Allah-Təalaya bir daha həmd-səna etdi. Çox rahatlıqla gəldilər, Həcc ziyarətini tamamladılar, Mədinətün-Nəbini gəzdilər, Məscidül-Nəbidə namaz qıldılar, bu məscidin içində yerləşən peyğəmbərin qəbrini ziyarət etdilər. Artıq sabah geri dönməlidilər. Bəs onun illərdən bəri ürəyində bəslədiyi o müqəddəs arzusu necə olsun? Əhvalı yaxşı, canı buz baltası kimi möhkəmdir. Sabah nə etməlidir, necə etməlidir?

         Beynində gedən düşüncələr, sinə taxtasının altından baş qaldıran duyğular sifət cizgilərində də əks olundu. Yoldaşları Hacı Abbasın qanının qaraldığını, dərin düşüncələrə daldığını görüb niyə bikeflədiyini soruşdular. Onlara ürəyindən keçənlər, könül dünyasında bəslədiyi diləklər haqqında heç nə demədi. Axı nə deyəydi, nə danışaydı? Ürəyindən keçənləri dilə gətirsəydi, ona gülməzdilərmi? Susdu. “Hər şey yaxşıdır” görüntüsü yaratmağa çalışdı. Yatdılar, şirin, dərin yuxuya getdilər.

         Səhərə yaxın, xoruzun ikinci banının eşidildiyi vaxt idi. Abbas şirin yuxuda idi. Röyasında yenidən Yaz yurdunda gördüyü dümağ geyimli, üzü nur içində olan bir şəxs uzaqdan ona tərəf gəlməyə başladı. O, ecazkar şəxs irəli addım atdıqca ətrafı da – yaşıl çəmənlər, ağaclar, axan gömgöy sular da ona tərəf gəlirdi. Sanki o özü gəlmirdi, onun olduğu məkan, üstündə dayandığı yer ona yaxınlaşırdı. İki addım ona çatmağa qalanda qeybdən gələn kimi bir əsrarəngiz səs onun iliyinə, qanına, ürəyinə yeridi. Elə bil bu səs ona tanış idi, amma nə bu səsi eşitmişdi, nə bu səs sahibinin üzünü görmüşdü. Bu səsin sədası qulaqlarından ürəyinə, beyninə axdı:

– Həccin mübarək oldu, ziyarətin qəbul edildi, Abbas! İndi de görək getmək istəyirsən, yoxsa qalmaq qərarın qətidir?

Hacı Abbas suala cavab vermək əvəzinə bu üzü nurdan tökülmüş, başdan-ayağa dümağ parçaya bürünmüş varlığın kim olduğunu soruşmaq istədi. İstədi ki, soruşsun ki, sən kimsən, ey müqəddəs zat? İmam Əlisən, yoxsa İmam Hüseyn? Dili söz tutmadı. Cavab verə bilmədi. Udqundu. Çətinliklə başını tərpətdi, handan-hana “bəli” dedi. Ona doğru ilk addımını atanda yuxudan oyandı. Yerin içində qan-tərə batmışdı. Bu qan-tər Ərəbistan yarımadasında istinin yaratdığı qan-tər deyildi. Bu qan-tər gördüyü yuxunun qan-təri idi. Ürək döyüntüsü zəifləmişdi. Sağ əlini ürəyinin üstünə qoydu. Ürəyi sanki dayanmışdı, bateriya daşı qurtarmış saat kimi olduqca zəif vururdu. Əlini ürəyinin üstündən götürüb alnına çəkdi. Alnındakı muncuq kimi soyuq tər damcılarının bir neçəsi üzünə düşdü. Yoldaşlarını səslədi:

 – Qalxın, məni eşidin.

Yoldaşları qalxdılar, şam yandırdılar. Hacı Abbasın əhvalını soruşdular. Hacı Abbas dedi:

– Mən bir saata qədər öləcəyəm. Məni dəfn edib sonra yola düşün. Atımı, papağımı və Məkkədən xanımıma aldığım parçanı oğluma çatdırın.

Yoldaşları həm təəccüb etdilər, həm də onun sözünü ciddiyə almadılar. “Nə olub, səndə nə var ki”? – deyə soruşdular.

         Hacı Abbas cavab verdi:

– Mən əhd eləmişdim ki, Həcc ziyarətini tamamlayım, orda ölərək müqəddəslərin yanında dəfn olunum. Axşam arzumun gerçəkləşməyəcəyi üçün qəmgin idim. Gecə ağam yuxuma girdi, məndən qalıb-qalmayacağımı soruşdu. Mən burda qalmaq istədiyimi bildirdim.

         Hacı Abbas yatağının yönünü dəyişdirdi, üzü qibləyə doğru yatağına uzandı. Avazımış sifətində qan izləri qalmamışdı. Gözləri yarı qapalı vəziyyətdə, xəyalı uzaqlarda idi. Xəyal aləmində uzaq yolları yaxın edərək doğma kəndinə, evinə qayıtdı. Ailə üzvlərini, qonşularını, qohumlarını, dostlarını gözdən keçirtdi. Biçənək yerlərini, dağları, dərələri, bulaqları xəyalında canlandırdı. Sanki çəkisini itirib fiziki ağırlığını qeyb etmişdi. Bir ruh kimi necə gəlmişdisə, elə də geriyə döndü. Həcc ziyarətinin bütün mərhələlərini xəyalından keçirdi. Artıq varlıqla yoxluğun arasında olduğunu, bu dünya ilə vidalaşmağın vaxtı çatdığını sövqi-təbii hiss etdi. Onsuz da zəif vuran ürəyi sonuncu dəfə döyündü.

         Başının üstündə dayanan yoldaşları Hacı Abbasın gözlərini qapadılar, əllərinin və ayaqlarının düzgün dayanmasını nəzərdən keçirtdilər. Hər iki dostun gözündən süzülən yaş damcıları Hacının sinəsinə düşdü.

 

***

 

Dan yeri sökülməkdə idi. Mədinə şəhərinin Bəqi qəbiristanlığında yeni bir məzar qazıldı. Ancaq heç kəs bilmədi ki, bu məzar İmam Cəfər Sadiqin məzarı ilə sanki eyni düz xəttin üzərində yerləşmişdi. Məzar hazır oldu. Hacı Abbas yuyulub kəfənləndi. Meyidi qəbiristanlığa aparıb hazır qəbirə qoyan vaxt birdən-birə güclü külək əsdi. Bir qədər aralıda olan sidr ağaclarının yarpaqlarını külək təzə qazılmış məzara, ağa bükülmüş cəsədə səpələməyə başladı. Ətrafı xoş bir qoxu bürüdü. Sidr ağacından gələn rahiyə bütün məzarlığa yayıldı. Meyidin üstü torpaqlananda qəfil əsən külək qəfildən də yavaşıdı, olduqca xəfif meh dalğa-dalğa məzarın ətrafına ətir yaymağı davam etdirdi.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.05.2026)

 

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Rusların belə bir kəlamı var- "Yaşamaq yaxşıdır. Yaxşı yaşamaq ondan da yaxşı..." Azərbaycanda onun hər cür şəraiti olub, necə deyərlər, ev-eşik, avtomobil, restoran. Amma qərara gəlib ki, Amerikaya köçsün, ömrünə rəng qatıb daha da gözəlləşdirsin. Azadlığın məhdudiyyət tanımadığı bu ölkədə yaşaya-yaşaya həyatdan mənəvi zövq ala bilsin. Övladına yüksək təhsil verib, onu xoşbəxt insan kimi böyütsün. Elə bu məqsədlə də əvvlcə ailəsini göndərib. Bir müddət sonra isə özü də bu ölkəyə köçüb…

 

…Muxtarın atası Nurəddin Nəsirov Bakı Politexnik Texnikumunda kafedra müdiri işləyib. Eyni zamanda o vaxtki Azərbaycan Politexnik İnstitutunda riyaziyyat fənnini tədris edib. Anası Məryəm xanım Səfərova ixtisasca həkim olub. 1 nömrəli Bakı Tibb Texnikumunda həm kafedra müdiri və həm də texnikum həmkarlar təşkilatının sədri vəzifələrində çalışıb. Həmçinin Azərbaycan Tibb Universitetində də dərs deyib. Hər ikisi əslən Naxçıvanlı idi. Yeri gəlmişkən, əməkdar artist, tanınmış müğənni, rəhmətlik Yaşar Səfərovun bacısı oğludur…

Haqqında söhbət açdığım Muxtar Nəsirov 1966-cı ildə Bakıda dünyaya gəlib. 1981-ci ildə 258 nömrəli orta məktəbdə səkkizinci sinfi bitirərək Bakı Politexnik Texnikumuna qəbul olunub. 1985-ci ildə oranı avtomobillərin istismarı ixtisası üzrə qırmızı diplomla bitirib. 1985-ci ildə qəbul imtahanlarını uğurla verərək indiki Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin axşam şöbəsinin tələbəsi adına layiq görülüb. Sonra iki il ordu sıralarında xidmət edib. 1987-1993-cü illərdə qəbul olunduğu universitetdə təhsilini davam etdirərək iqtisadçı ixtisasına yiyələnib. Eyni zamanda 1987-1989-cu illərdə müxtəlif yerlərdə çalışıb. 1989-cu ildə "Almazdaş" koperativini yaradaraq 1997-ci ilədək Güzdək daş karxanasında işləyib. 1997-2012-ci illərdə Bakıda müxtəlif restoranlara rəhbərlik edib. Son işlədiyi yer, keçmiş "Torqovıy" küçəsindəki "M klub" restoranı olub. 2012-ci ildən ABŞ-ın Minnesota ştatında yaşayır…

…Ömür-gün yoldaşı Sərur xanım ixtisasca fransız dili müəllimidir. İyirmi beş yaşında bir oğlu var. Adı Nurəddindir. Günel Musəvi isə həyat yoldaşının birinci ərindəndir...

Muxtar Nəsirov ABŞ-a gələndən sonra bir il dil kurslarına gedib, müxtəlif işlərdə çalışıb. 2013-cü ildə "MN Transportation" şirkətini yaradaraq, hazırda həmin müəsissəyə rəhbərlik edir. Şirkətin tibbi cihazlarla təmin olunmuş xüsusi avtomobilləri vardır. İnsanların xəstəxanalara, klinikalara daşınması ilə məşğul olur…

"Minnesota Azərbaycanlıları Asossasiyası"nın fəal üzvlərindən biridir. Daha doğrusu, təşkilatın maliyyə məsələlərini o tənzimləyir. Tədbirlərinin baş tutması üçün maddi yardım göstərir, təşkilati məsələlərdə yaxından iştirak edir. Torpaqlarımızın azad olunması onun da ən böyük arzularındandır. Ölkəmizə əminamanlıq, insanlarına gözəl həyat diləyir. Balıq ovunu sevir. Asudə vaxtlarında balıq tutmaqdan ləzzət alır. Pianoda ifa etmək isə onun əsas hobbisidir. Tez-tez ailəsi ilə birlikdə Amerikanı səyahətə çıxır, ştatları gəzib tanış olur. İndiyədək Avropa ölkələrinin çoxuna səfər edib…

Bir başqa aləmdir, Muxtar. Şən, gülərüz, mərd, səmimi.

Deyir ki:- "Minnesotaya yolu düşən hər bir soydaşımızın üzünə evimin qapısı açıqdır. Buyurub gələ bilərlər. Xidmətlərində durmaqdan məmnun olaram. Bütün azərbaycanlılar mənim bacı və qardaşlarımdır"…

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.05.2026)

 

Mannanın yüksəlişi və süqutu – 22 qalanın taleyi

 

İkinci yazı

 

 

Şərəf Cəlilli,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Eramızdan əvvəl 716–680-ci illərdə hakimiyyətdə olan Ulussunu qardaşını devirməkdə ona yardım edən Urartu dövləti ilə ittifaqa girdi. Bu ittifaqın rəmzi olaraq Ulussunu Manna dövlətinə məxsus 22 qalanın açarlarını Urartu dövlətinə bağışladı.

Manna kimi müttəfiqin və Urartuya qarşı mühüm strateji əhəmiyyətə malik qalaların itirilməsi ilə barışmayan Assuriya hökmdarı II Sarqon eramızdan əvvəl 715-ci ildə Mannaya yürüş etdi. Bununla da Manna dövlətinin daixilindəku Urartupərəst qüvvələr aradan götürüldü. Urartu dövlətinə bağışlanmış 22 qala yenidən Mannanın hakimiyyəti altına keçdi.

Manna hökmdarı Ulussunu isə II Sarqondan bağışlanmasını xahiş etdi. II Sarqon Ulussununu bağışladı. Bununla da Ulussunu Assuriya vassallığını qəbul etməli oldu və üzərinə vergi ödəmək öhdəliyi götürdü. Bu dövrlərdə Manna Assuriya imperiyasından asılı vəziyyətdə olan yarımmüstəqil bir dövlətə çevrilmişdi.

Tarixi mənbələrə istinad edərək deyə bilərik ki, Manna dövləti eramızdan əvvəl 714-cü ildə Urartuya qarşı aparılan müharibə ilə bağlı Assuriyaya silah-sursat və qida məhsulları versə də, sonrakı dövrlərdə belə məlumatlara rast gəlinmir. Eramızdan əvvəl 713-cü ilə aid mənbədə isə Ulussununun II Sarqonu vergi məbləği ilə deyil, hədiyyələrlə qarşılaması öz əksini tapmışdır. II Sarqon da Mannalı hökmdara öz yaxın müttəfiqi kimi kətan və yundan toxunmuş nəfis geyimlər, xəncər və üzüklər bağışlamaqla onu yüksək dəyərləndirmişdir.

 

 

 

 

Türkdilli kimmer, skif və sak tayfaları ilə ittifaqa girərək Assur İmperiyasına yürüş təşkil etdi

 

II Sarqon Mannadan ayrılan kimi Ulussunu Assuriyanın siyasi üstünlüyünü tanımaqdan imtina etmiş, bununla da kifayətlənməyib Assur torpaqlarına yürüşlərə başlamışdır. Bəzi Assur mənbələrində eramızdan əvvəl VIII əsrin sonu, VII əsrin əvvəllərində Mannanın Assuriyaya boyun əyməməsi ilə bağlı xeyli məlumatlar var. Bu dövrlərdə Manna dövləti Assur torpaqlarına yürüşlər təşkil etmiş, onun bir sıra qalalarını ələ keçirmişdir.  Bu faktlar da sübut edir ki , həmin ərəfələrdə Manna tam müstəqil bir dövlət kimi mövcud olmuşdur.

Eramızdan əvvəl 675–650-ci illər aralığında Mannanın hökmdarı Ahşeri olub. Ahşeri hakimiyyətinin elə ilk illərində assurlara qarşı mübarizəyə başlayıb. O, eramızdan əvvəl 675-ci ildə Manna dövlətinin yaxınlığında məskən salan türkdilli kimmer, skif və sak tayfaları ilə ittifaqa girərək Assur imperiyasının üzərinə yürüş təşkil etmişdir.

 

 

 

Manna hökmdarının Assuriya dövlətinə ödədiyi vergiləri dayandırması Assuriya hökmdarı Aşşurbanipalı qəzəbləndirmişdi

 

Eramızdan əvvəl VII əsrin ortalarında Skif padşahlığı güclənərək bölgədə söz sahibi olmağa başlamışdır. Xüsusən də hökmdar Tuqdammenin hakimiyyəti illərində Skif padşahlığı Qafqaz və Ön Asiyada əksər dövlətləri özündən asılı vəziyyətə salmışdı. Skif padşahlığının bu dövrdə Manna dövlətini də özündən asılı etməsi ilə bağlı mənbələrdə xeyli məlumatlar vardır. Onu da qeyd edək ki, bu dövrdə  türkdilli skiflər Mannanın qonşusu olan Midiya İmperiyasını da 28 il əsarətdə saxlamışlar.

Məlumatlardan o da bəlli olur ki, Manna hökmdarı olan Ahşeri skiflərlə ayaqlaşmaqla bərabər onlarla münasibətləri korlamaq istəmirdi. Lakin assurlar durmadan Manna dövləti ilə skiflərin arasını vurmağa çalışırdı. Manna hökmdarının Assuriya dövlətinə ödədiyi vergiləri dayandırması Assuriya hökmdarı Aşşurbanipalı qəzəbləndirdi. Ahşerinin bu addımı yeni Manna–Assuriya müharibəsinin başlamasına səbəb oldu.

Eramızdan əvvəl 660–659-cu illər aralığında assurlarla mannalılar arasında baş verən növbəti savaşda Ahşeri məğlub oldu. Məğlubiyyətdən sonra ölkədə daxili çəkişmələr başladı. Bu da Ahşerinin sonunu gətirdi. Eramızdan əvvəl 650-ci ildə Ahşeri üsyankar qüvvələr tərəfindən öldürüldü. Hakimiyyətə isə onun oğlu Ualli gətirildi.

 

 

 

Skif padşahlığını tarix səhifəsindən silən Midiya daha sonra Assuriyanı süquta uğratdı

 

 İyirmi il hakimiyyətdə olan Ualli assurlarla ittifaqı bərpa etmək məcburiyyətində qaldı. Hətta Ualli Aşşurbanipalın Babilistana hücumlarında öz ordusu ilə Assuriya İmperiyasına yardım etmək məcburiyyətində qaldı.

Bölgədə isə daha böyük bir təhlükə var idi. Bu da getdikcə güclənən Midiya dövləti idi. Əvvəl Skif padşahlığını tarix səhifəsindən silən Midiya dövləti, daha sonra eramızdan əvvəl 609-cu ildə Assuriya dövlətini də süquta uğratdı.

 

 

Müttəfiqlərini bir-bir itirən Manna dövləti isə eramızdan əvvəl 590-cı ildə Midiyanın aramsız yürüşlərinə məruz qaldı və həmin il o ömrünü başa yetirdi.

Beş yüz ilə yaxın mövcud olan Manna dövləti süquta uğrasa da, Azərbaycan xalqı üçün zəngin dövlətçilik ənənəsini miras qoydu. Sonrakı dövrlərdə Azərbaycanın güneyində yaranan Atropatena, quzeyində qurulan Albaniya dövlətləri məhz Manna dövlətinin varisləri olaraq adlarını Milli dövlətçilik tariximizə həkk etdilər.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.05.2026)

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

 

19-cu əsrdə Tailandda kral V Rama Dunandha Kumariratonun hökmranlığı dövründə qeyri -adi bir qanun qüvvədə idi.

Qanuna əsasən, kral ailəsinə mənsub bir şəxsə toxunan hər kəs dərhal edam edilməli idi.

 

İlk baxışdan bu kral ailəsinin təhlükəsizliyini təmin edilməsi başa düşülə bilər. Lakin bu sonda heç də müsbət nəticə vermir.

1880-ci ildə kralın həyat yoldaşlarından biri qayıq ilə gəzintidə olarkən, onun olduğu qayıq qəfildən çevrilir. 19 yaşlı kraliça üzməyi bacarmırdı və dərhal suyun dibinə doğru gedir. Bu zaman sahildə çoxlu sayda insan dayanmışdı və hər biri kraliçanın necə batdığını görürdülər. Hadisənin şahidi olan insanların nəyə görə batan kraliçaya kömək etmədiyi isə aydın məsələdir. Təbii ki, heç kim öz həyatından mərhum olmaq istəmirdi. Bu hadisə qanunların onu düşünənlərin özlərinə qarşı necə əks təsir göstərdiyinin bariz nümunəsidir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.05.2026)

Əkbər Qoşalı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının redaktoru

 

Cəlilabadda yaşayıb-yaradan şair qardaşım Əlirza Həsrətin Naxçıvanda boya-başa çatmış, Qarabağda şəhid olmuş baş leytenant Yusif Vəliyevə ad etdiyi “Təyyarəçi nəğmələri” əsəri çağdaş Azərbaycan poeziyasında həm dastan-poema gələnəyinin davamı, həm də Vətən savaşının mənəvi-estetik salnaməsi kimi diqqəti çəkir.

 

Kitabın poetik yükü yalnız bir qəhrəmanın taleyi ilə sınırlanmır; burada Vətən, sevgi, ayrılıq, şəhadət, milli yaddaş bütöv bir poetik sistem içində təqdim olunur.Əlirza Həsrət əsərin başlanğıcında hadisələri konkret tarixi kontekstə bağlayır. Müəllif Şuşanın, Laçının işğalını, keçmiş Sovet imperiyasının çöküş dönəmində yaranmış qarışıqlığı həm siyasi hadisə kimi, həm də milli ruhun sınandığı məqam kimi tanıdır. Proloqda verilən bu fikirlər dastanın ideoloji-fəlsəfi sütununu müəyyənləşdirir.

Şair qəhrəmanlığı bəlağət içində boğmur. – Əsərin ən önəmli uğurlarından biri budur. Yusif obrazı həm döyüşçüdür, həm sevən insan, həm də kövrək duyğular yiyəsi. Əlirza yazır:

 

“Gözlərim qərib elçidir,

Göylər ovcumun içidir.

Böyüyüb, təyyarəçidir,

O şıltaq balaca Yusif.”

(s. 9)

 

Bu misralarda diqqəti çəkən əsas məqam qəhrəmanın mifləşdirilməməsi, eləcə insaniləşdirilməsidir. Yusif öncə “şıltaq balaca uşaq”, sonra isə Vətən göylərinin keşiyində duran igid kimi boy göstərir. Burada folklor poetikasına yaxın bir transformasiya görünür: uşaq – igid – şəhid və bəngülük simvolu.

Əlirza Həsrətin poetik dünyasında Naxçıvan ayrıca bir obrazdır. Şair həmin məkanı bir coğrafi ərazi olmaqdan çıxararaq, mənəvi qala, yaddaş mərkəzi kimi tanıdır:

 

“Zirvələr göstərir əzmin, vüqarın,

Çöhrəsi nə gözəl gülür dağların.”

(s. 7)

 

Bu misralar klassik Azərbaycan poeziyasındakı dağ kultunun çağdaş təcəssümü kimi gəldi mənə. Burada Naxçıvan, belə deyək, yalnız fon kimi iştirak etmir; o, qəhrəmanın ruhunu yetişdirən “ocaq”dır.

Əsərin emosional mərkəzində Arzu obrazı dayanır. Şair onu bəzən Nigara, bəzən bir başqa obraza yaxınlaşdırır:

 

“Arzu Koroğlunun Nigarı kimi,

Elə mərdanəydi, elə mərd idi.

Leyli yaraşıqlı o dəli qıza, –

Məcnuntək vurulmaq ayrı dərd idi.” (s. 17)

 

Burada klassik Şərq eşq modeli ilə milli qəhrəmanlıq motivi bir-birinə bağlanır. Ümumən, şəhid xanımlarının ağrısı insani olduğu qədər həm də milli ağrıdır.

Poemanın ən təsirli məqamları savaş səhnələrinin lirizmlə verildiyi bölümlərdir. Müəllif güllə, raket, ölüm motivlərini quru hərbi təsvirlərlə çatdırmaqdan uzaqdır; onun poetik ritmi diqqətçəkicidir:

 

“Mərmi, raket yağa-yağa,

Döşünü verdi qabağa.

Yusif bürünüb bayrağa,

Keçdi hava hücumuna.”

(s. 33)

 

Burada “bayrağa bürünmək” şəhidlik anlamı daşımaq etibarıyla, qəhrəmanın milli varlığa çevrilməsi aktıdır. Şair şəhid Yusifi bir insan taleyindən çıxarıb simvol səviyyəsinə yüksəldir.

Əsərdə diqqət çəkən digər önəmli cəhət “təyyarə” obrazının işlənməsidir. Təyyarəni burada texniki vasitə olaraq görməyi nə biz Əlirzaya yaraşdırardıq, nə də o, özünə; təyyarə burada – azadlığın, yüksəlişin və ruhun metaforudur. Müəllif yazır:

 

“Qonmuşam təyyarə qanadlarına,

Çırpına-çırpına oxuyan quşam.”

(s. 48)

 

Bu misralar artıq realist müstəvidən çıxaraq metafizik qat yaradır. Təyyarə – göy, göy isə azadlıq, şəhid ruhu və Tanrıya yaxınlıq anlamı qazanır.

Əlirza Həsrətin dili xalq şeiri ilə çağdaş poetik düşüncənin arasında uyumlu biçimdə dayanır. Mətn boyu qoşma, gəraylı, dastan ritmi hiss olunur; özəlliklə təkrarlar və nidalar əsərin ritmini canlı saxlayır. Bu üslub oxucuda həm aşıq dastanı təəssüratı yaradır, həm də günümüzün savaş elegiyası hissini oyadır.

Poemanın epiloqu isə ayrıca diqqətə layiqdir. Müəllif Qarabağın qurtuluşunu Yusifin ruhunun qayıdışı kimi təqdim edir. Burada Zəfər hərbi sonuc olmaqla birgə, mənəvi tamamlanmadır.

Şəhidlik ölüm sayılmır, o, ölümdən üstün hadisə olaraq xalqın yaddaşında davam edən mənəvi həyatdır. – Əsərin əsas poetik qənaəti də, məncə, budur.

Şair bunu açıq şəkildə hiss etdirir:

 

“Vətənin köksündə dönüb heykələ,

Oldu əbədiyyət nişanı Yusif.” (s. 39)

 

Bu fikir “Təyyarəçi nəğmələri”nin ideya mərkəzidir. Yusif artıq fərdi taleyin adı olmaqdan daha çox, Azərbaycan ruhunun poetik simvoludur.

Əlirza Həsrətin bu kitabı çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatında Qarabağ savaşını dastan poetikası ilə ifadə edən diqqətəlayiq örnəklərdən biridir. Əsər bir tərəfdən xalq yaddaşına söykənir, digər tərəfdən çağdaş milli kimliyin poetik manifestinə çevrilir. “Təyyarəçi nəğmələri”ndə göyüzü yalnız uçuş məkanı kimi götürülmür – oralar şəhid ruhlarının Vətən üzərində dolaşdığı qutsal mənəvi qatdır.

Xalq şairi Məmməd Rahimin igid azərbaycanlı təyyarəçi Hüseynbala Əliyevin qəhrəmanlığına həsr etdiyi ünlü “Leninqrad göylərində” poeması ilə Əlirza Həsrətin “Təyyarəçi nəğmələri” arasında müəyyən poetik yaxınlığı sezməmək mümkün deyil. Hər iki əsərdə göy üzü qəhrəmanlığın, fədakarlığın və mənəvi yüksəlişin simvoludur. Hər iki poemada təyyarəçi obrazı sıradan hərbçi olmaqdan çıxaraq milli ruhun daşıyıcısına çevrilir.

Ancaq bu iki əsəri bir-birindən ayıran çox önəmli tarixi və mənəvi fərqlər vardır.

“Leninqrad göylərində” poemasında azərbaycanlı qəhrəman sovet coğrafiyasının uzaq bir savaş cəbhəsində – Leninqrad səmasında faşizmə qarşı döyüşür. O əsərdə qəhrəmanlıq antifaşist ideologiyası və sovet vətənpərvərliyi kontekstində təqdim olunur. (İndi nə Leninqrad adı qalıb, nə Sovet, nə də onun “həqiqətləri”… Ancaq Hüseynbalaların qəhrəmanlıqları, əlbət, unudulmazdır.)

Əlirza Həsrətin “Təyyarəçi nəğmələri”ndə isə qəhrəman artıq öz doğma torpağı – Qarabağ uğrunda savaşır; onun təyyarəsi yad ölkənin deyil, Şuşanın, Laçının, Ağdamın, Qarabağın göylərində havalanır.

Bax, bu fərq əsərin poetik enerjisini də dəyişir. Məmməd Rahimdə qəhrəmanlıq ideoloji-siyasi anlam daşıyırsa, Əlirza Həsrətdə şəhidlik milli yaddaşın və tarixi ədalətin poetik ifadəsinə çevrilir. Burada savaş yalnız cəbhə hadisəsi kimi işlənməyib; savaş burada həm də torpaq, yurd, ailə, sevgi və kimlik uğrunda mənəvi dirənişdir.

Əgər “Leninqrad göylərində” poeması sovet dönəmi Azərbaycan poeziyasında aviasiya qəhrəmanlığının klassik örnəklərindən biri sayılırdısa, “Təyyarəçi nəğmələri” müstəqil Azərbaycanın Qarabağ yaddaşını yaşadan çağdaş milli dastan örnəyi kimi dəyərləndirilə bilər.

Bu anlamda Yusif Yaqub oğlu Vəliyev (14.02.1968, Nehrəm – 12.05.1992) obrazı Hüseynbala Əliyevin (Hüseyn Balaəli oğlu Əliyev; 25.11.1918, Pirşağı – 18.07.1941) poetik xəttinin davamı təsirini bağışlasa da, onun ağrılı taleyində öz Vətəninin göylərində şəhid olmaq kimi daha doğma bir həqiqət yaşayır…

Yusifin qəhrəmanlığı Azərbaycanın bir çox tanınmış şair və bəstəçilərinin – Əli Vəkil, Vahid Əziz, Sabir Arazlı, Fərqanə Mehdi, şəhidin həyat yoldaşı Arzu Nehrəmli və başqalarının mahnı, şeir və poemalarında öz bədii ifadəsini tapmışdır.

 

“Təyyarəçi nəğmələri” mənə daha öncə yazılan, bəstələnən və oxunanların ülvi, ümumi poetik şəkli təsiri bağışladı. Kitab haqqında danışarkən belə bir qənaət yaranır: Əlirza Həsrət bu əsərlə – bir qəhrəmanın timsalında – bütöv bir dönəmin ağrısını, sevgisini və qürurunu nəğmələşdirib.

Şair şəhid təyyarəçinin nəğməsini belə tamamlayır:

 

“…Daha Qarabağda çiçək-çiçəkdir,

Torpağa tökülən hər şəhid qanı.

Bürünsün səsinə azad quşların,

Göy üzü olmasın döyüş meydanı.

 

Böyük əsərlərin bəzəyi olub,

İgid təyyarəçi Yusifin adı.

Şəhid məzarları üstündə elə,

Hər bayraq çırpınan mələk qanadı.

 

İlahi, Vətənin üfüqlərindən,

Günəşi ayna tut ilham pərimə.

Səma qol götürsün, bulud oynasın,

Mənim “Təyyarəçi nəğmələri”mə!”

 

Ümidvaram, Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı, şəhid Zaur Nudirəliyev, şəhid Milli Qəhrəmanımız Vaqif Qurbanov, "Azərbaycan Bayrağı" ordenli şəhid mayorlarımız Ürfan Vəlizadə, Təbriz Musazadə, şəhid polkovnik-leytenant Rəşad Atakişiyev və digər şəhid pilotlarımız haqqında da yeni əsərlər yazılacaq.

Şəhidlərə min rəhmət, şairlərə yeni əsərlər, qazilərə bayraq ucalığı dilərim!

Şəhidlər ölmədi, Vətən bölünmədi!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.05.2026)

III Beynəlxalq Türk Dünyası Strateji Araşdırmalar Konqresində Rəsmiyyə Sabir ölkəmizi layiqincə təmsil edib

 

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Mayın 15-dən 17-dək Türkiyədə - Mərmərə Universiteti Siyasi elmlər fakültəsinin və Türk Dünyası Yörük Türkmən Birliyinin təşkilatçılığı ilə “Türk Dostluğu Əsaslı İşbirliyi: Tarixdən Gələcəyə Beynəlxalq Münasibətlərin Perspektivləri” mövzusunda III Beynəlxalq Türk Dünyası Strateji Araşdırmalar Konqresi keçirilib.

 

Konqres Türk Dövlətləri Təşkilatı, TÜRKSOY, Beynəlxalq Türk Akademiyası, Türk Dünyası Bələdiyyələr Birliyi, TİKA və YTB-nin dəstəyi ilə gerçəkləşib.

Beynəlxalq tədbirdə Azərbaycan Respublikasının Elm və Təhsil Nazirliyi İqtisadiyyat İnstitutunun əməkdaşları da iştirak edib. İqtisad elmləri doktoru, professor, institutun “İnklüziv sosial inkişaf” şöbəsinin müdiri, eyni zamanda DGTYB Məsləhət Şurasının üzvü Rəsmiyyə Sabir (Abdullayeva) “Türk dövlətlərinin dünyaya inteqrasiyası və dayanıqlı inkişaf: sosial sahibkarlıq modeli” mövzusunda məruzə ilə çıxış edib.

Rəsmiyyə Sabirin portalımıza verdiyi açıqlamasında bildirilir ki, məruzədə sosialsahibkarlığıntürkdövlətlərində inklüzivinkişafıntəminolunması, sosialrifahınyüksəldilməsivə bölgəsəlişbirliyiningücləndirilməsibaxımındanstrateji önəmidiqqətə çatdırılıb.

İnstitutun “İnnovativ iqtisadiyyat və rəqəmsal transformasiya” şöbəsinin müdiri, iqtisad elmləri doktoru Allahyar Muradov isə “Türk dövlətlərinin inkişaf etmiş ölkələrlə iqtisadi əlaqələrinin innovativ inkişafa təsiri: çətinliklər və imkanlar” mövzusunda məruzə edib. Çıxışda qlobal iqtisadi çağırışlar fonunda texnoloji modernləşmə, rəqəmsal transformasiya, innovasiya ekosisteminin formalaşdırılması və iqtisadi tərəfdaşlıq mexanizmlərinin genişləndirilməsi kimi məsələlər incələnib.

Konqresdə Azərbaycan, Türkiyə, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan, Moldova, Almaniya, Yaponiya, Hindistan, Güney Koreya, ABŞ, Kanada, İtaliya və digər ölkələrdən 100-ə yaxın alim, araşdırmaçı və ekspert iştirak edib. Tədbir çərçivəsində Türk dünyasında ortaq strateji düşüncə platformalarının gücləndirilməsi, beynəlxalq münasibətlər sistemində yeni işbirliyi modellərinin formalaşdırılması, iqtisadi inteqrasiya, mədəni diplomatiya və dayanıqlı inkişaf perspektivləri ətrafında geniş fikir mübadiləsi aparılıb.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

O, 1982–1989-cuillərdə Naxçıvan şəhərində fəaliyyətgöstərən "Cavid" PoeziyaTeatrınınyaradılmasınanailoldu. Teatrsəhnəsində oynanılan üç tamaşadansonraovaxt üçün çoxböyükhesabolunanLeninKomsomolumükafatı laureatı adınalayiqgörüldü. Bu, çox nüfuzlu bir mükafat idi və onu hər adama da vermirdilər..

 

Haqqında danışdığım Əsədov Vaqif Firudin oğlu 5 aprel 1947-ci ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasında anadan olub. 1969-cu il may ayının 25-də Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun (indi ki,Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti "Dram və kino aktyorluğu" fakültəsini bitirib. 1969-cu ildən 1989-cu ilə kimi Cəlil Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrında aktyor, quruluşçu rejissor, baş rejissor vəzifələrində çalışıb.

V. Əsədov hələ aktyor kimi işləyərkən yadda qalan bir çox obrazlar yaradıb. Rejissor kimi onun Naxçıvan teatrında hazırladığı "Elektra" tamaşası uğurlu tamaşa kimi vaxtı ilə Moskva televiziyası ilə nümayiş etdirilib.

Mərhum aktrisa Zemfira Əliyevanın həyat yoldaşı, Rejissor, aktyor Rüfət Əsədovun əmisioğludur.

 

Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrında quruluş verdiyi tamaşalar:

- "Mənim nəğməkar bibim" — (Ə. Əylisli)

- "Qiymətli qafiyələr" — (Ə. Əylisli)

- "Əlincə qalası"-(Həmid Arzulu)

- "Bir cüt bədmüşk ağacı" — (Ə. Əylisli)

- "Qarağaclar altında məhəbbət." — (Yucin Onil)

- "Elektra" — (Sofokl)

- "Sükut divarı" — (Paolo Messini)

- "Bəxt üzüyü."- (Vaqif Səmədoğlu)

 

1989-cu ildən o, Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar teatrında quruluşçu rejissor kimi fəaliyyət göstərib, V. Əsədovun Dövlət Gənc Tamaşaçılar teatrında hazırladığı İ. Coşğunun "Açıl, bənövşəm açıl", A. Həsənzadənin "Mağara", "Oxu bülbül" kimi əsərlər gənclərin sevdiyi tamaşalara çevrilib.

 

Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar Teatrında hazırladığı tamaşalar:

1. "Açıl, bənövşəm açıl" — (İ. Coşgun)

2. "Mağara" — (A. Həsənzadə)

3. "Oxu bülbül" (A. Həsənzadə) (azərbaycan bölməsi)

4. "Ana laylası" — (İ. Coşgun)

5. "Məhv olmuş gündəliklər" — (İ. Əfəndiyev) (rus bölməsi)

6. "Adsız" — (F. Mustafa) (rus dilində)

7. "Oliver Tvistin macəraları" — (Ç. Dikkens)

 

Rejissor həmçini Akademik Milli Dram Teatrının səhnəsində "Burlaxatun"(N. Xəzri) və İrəvan Dövlət Dram Teatrın səhnəsində "Məhəbbət yaşayır hələ" (Hidayət), Azərbaycan Dövlət Akademik Musiqili Teatrı səhnəsində "Qar çiçəyi" — (Y. Abramov, L. Bəyim) tamaşalarına quruluş verib. Rejissorun yaradıcılığı yalnız teatr tamaşaları hazırlamaqla məhdudlaşmayıb, o, eyni zamanda bir sıra irimiqyaslı Dövlət səviyyəli tədbirlərin quruluşçu rejissoru və ssenari müəllifi olub.

Belə tədbirlərdən C. Məmmədquluzadənin 120 illiyi, C. Məmmədquluzadənin 150 illiyi, H. Cavidin 120 illiyi, Zərifə Əliyevanın 80 illiyi, Heydər Əliyevin 80 illiyi, S. Vurğunun 100 illiyi, Həsən Turabovun 80 illiyi , "Yeni teatr" gənc rejissorların ümumrespublika festivalının açılış və bağlanış mərasimlərini, Gənclər Festivalı çərçivəsində "Tarixin canlı səhifələri"ni qeyd etmək olar.

I Nəsimi – şeir, incəsənət və mənəviyyat festivalı çərçivəsində Maqsud şair Leyla Bəyim və Yefim Avramovun müəllifi olduğu "İmmolatio" ("Qurbanvermə") tamaşasına, II Nəsimi – şeir, incəsənət və mənəviyyat festivalı çərçivəsində "LEYLA. FONS VITAE" poeziya tamaşasına quruluş verib

 

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı — 10 yanvar 1978

- "Şərəf nişanı" ordeni — 1986

- "Azərbaycan Respublikasının xalq artisti" fəxri adı — 16 may 2006

- Prezident mükafatı — 2002–2004

- Azərbaycan Respublikası Prezidentinin təqaüdü — 15 may 2006-cı ildən.

- 10 dekabr 2018-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fəxri diplomu ilə təltif olunub

 

Vaqif Əsədov 19 may 2022-ci ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.05.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Bu dəfə “Gəncləri tanıdaq!” deyibən sizlərə gənc musiqiçi Emil Şahin (Qonaqov) barədə danışmaq istəyirəm. Bu gün onun ad hünüdür, 39 yaşı tamam olur. Emil bəstəkardır, tanınmış ifaçılar onun mahnılarını oxuyurlar. Üstəlik, o, konsert təşkilatçısı kimi də parlamaqdadır.

 

Emil Şahin oğlu Qonaqov 19 may 1987-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1995-ci ildə Eldar Məmmədov adına orta məktəbə daxil olub. Musiqiyə olan həvəsi uşaq yaşlarından formalaşdığı üçün, məktəbdən əlavə həmin illərdə Səbail rayonunda fəaliyyət göstərən incəsənət dərnəklərində, eləcə də Bülbül adına orta ixtisas musiqi məktəbində təşkil olunan müxtəlif konsertlərdə fəal iştirak edərək laureat olub.

İlk bəstələdiyi melodiya 11 yaşı olarkən ərsəyə gəlib. "Vətən" adlı bu bəstə illər ötməsinə baxmayaraq onun yaradıcılığında özünəməxsus yer tutub. Bu əsər daha da təkmilləşdirilərək, Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti Qara Qarayev adına Dövlət Kamera Orkestrının bədii rəhbəri və dirijoru Teymur Göyçayevlə birlikdə xüsusi layihə kimi dinləyicilərə təqdim olunacaqdır.

Əsərin ifaçısı Azərbaycan muğamlarını dünyaya tanıdan xalq artisti, “Şöhrət” ordenli Alim Qasımov olacaq. Emil Şahin haqqında məlumatda onu da vurğulamaq istərdik ki, 2005-ci ildə Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin "Beynəlxalq İqtisadi Münasibətlər" fakültəsinə daxil olub. Onu Emil Şahin kimi tanıdan "Xəyallar" kompoziyasını da elə həmin ildə yazıb. Bu əsər çox qısa müddət ərzində ona şöhrət qazandırıb.

Həmçinin xüsusi olaraq qeyd edə bilərik ki, Ümummili Liderimiz Heydər Əliyevin 82-ci ildönümünə həsr olunan sənədli film üçün yaradıcı heyətin təşəbbüsü ilə "Xəyallar" kompozisiyası seçilib və bu əsər sözügedən ekran işində yer alıb. Ona uğur qazandıran bəstələr sırasında "Follow may way" əsərini də xüsusi qeyd etmək istəyərdik. Yazdığı bəstə 2009-cu ildə "Eurovision" Beynəlxalq mahnı müsabiqəsində namizəd mahnı kimi irəli sürülüb.

Layihə, Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti, Qara Qarayev adına Dövlət Kamera Orkestrinin bədii rəhbəri və dirijoru Teymur Göyçayevin rəhbəri olduğu orkestrin musiqiçilərinin, həmçinin Azərbaycanın əməkdar artisti "Natiq Ritm Qrupu"nun rəhbəri Natiq Şirinovun və Xalq Artisti Alim Qasımovun iştirakı ilə gerçəkləşib. "Follow may way"in ifaçısı müğənni Ülviyyə Ağayevadır. Emil Şahin yaradıcılığında ümumilikdə 30-a yaxın bəstə var.

Mahnıları Azərbaycan Respublikasının xalq və əməkdar artistləri tərəfindən ifa edilib. Hər bir layihəsi Azərbaycanda fəaliyyət göstərən televiziya və radio şirkətlərində eləcə də qardaş Türkiyənin radio qurumlarında xüsusi maraqla işıqlandırılıb. Hazırladığı layihə "Odlar yurdu" radio müsabiqəsində birinci yerə layiq görülüb. Məlumat üçün bildirək ki, o, 2014-cü ildən etibarən bir çox konsertlərin təşkilində fəal iştirak edib

Bu siyahıda ön cəbhədə hərbi xidmətdə olan əsgərlər, Bakıda yerləşən Sərhəd Qoşunlarının zabitləri üçün keçirilən konsertlərin adını çəkə bilərik. Yaradıcılığı boyu bir çox fəxri fərman və mükafatlara layiq görülüb. O həmçinin "Qrand", "Seçilənlər", "Nəğmə payızı" mükafatlandırma mərasimlərində "İlin bəstəkarı" nominasiyasında təltif olunub.

Bu günə qədər bir neçə xarici ulduzun Azərbaycana səfərini təşkil etmək də qazandığı uğurlar sırasındadır. Türk və əcnəbi ulduzlarla yaradıcı işləri olmuş və bu əməkdaşlıq hələ də davam etdirilməkdədir. Emil Şahin hazırda "Bir sevgi hekayəsi" adlı operetta üzərində çalışır. Həmçinin öz adını daşıyan "Emil Şahin prodüser mərkəzi"nin rəhbəridir.

 

Mahnıları

1. Səni tapdım

2. Eşqim

3. Sən getdin

4. Niyə?

5. Həyat bir nağıl

6. Keçdi getdi

7. Bilmirəm

8. Səninlə

9. Yaralı ürək

10. Dəyər

11. Sevdim

12. Anacan.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.05.2026)

Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

 

Bəzi insanlar izdihamın içində yaşayır, bəzi insanlar isə dünyanın içində tək qalır. Maraqlıdır ki dünya ədəbiyyatının ən böyük imzaları məhz ikinci qrupa aid idi. Onlar milyonlarla insanın hisslərinə toxundular, amma öz hisslərini çox zaman heç kimlə bölüşə bilmədilər. Bəziləri oldu, öz həyatlarını şeirlər vasitəsilə paylaşdı, kədərinə imza qoydu. Bəziləri də oldu, tənhalıq dərdi olsa da yenədə yazdı. Yenə də yazdı. Onlar insan ruhunu hamıdan yaxşı tanıyırdı, amma insanların arasında yaşamaqda çətinlik çəkirdilər. Bəlkə də buna görə ən böyük əsərlər səs-küydə yox, səssizlikdə yaranıb. Çünki həqiqətən də səssizlik -  yazılan yazılar, esselər üçün daha münasibdir, səssizlikdə ağla gələn fikirlər ən dərindən gəlir.

 

Frans Kafka gecələr yazırdı. Gündüzlər adi bir işçi kimi görünürdü, amma gecələr insanın ən qaranlıq qorxularını kağıza köçürürdü. O, dostlarına yazdığı məktublarda dəfələrlə “insanlarla birlikdə olarkən belə özümü tək hiss edirəm” deyirdi. Kafka üçün tənhalıq seçim deyildi - sanki onun taleyi idi. Çünki bəzi insanlar dünyanı çox dərindən hiss edir. Dərin hiss edən insanlar isə çox zaman səssizləşir. Onun “Metamorfoz” əsərində Gregor Samsanın böcəyə çevrilməsi əslində insanın cəmiyyət içində yadlaşmasının simvolu idi. Kafka bəlkə də heç vaxt böcəyə çevrilmədi, amma cəmiyyətin içində özünü həmişə yad hiss etdi. Bunu da böcək simvolu olaraq bizlərə çatdırdı...

Fyodr Dostoyevski isə insan ruhunun ən qaranlıq tərəflərini yazırdı. O, sürgün gördü, ölüm hökmü ilə üz-üzə qaldı, epilepsiya xəstəliyi ilə yaşadı. Bütün bunlar onun iç dünyasını insanlardan uzaqlaşdırdı. Dostoyevskinin qəhrəmanları təsadüfi şəkildə bu qədər ağrılı deyildi. Çünki onları yazan insan özü də daxilində böyük savaşlar yaşayırdı.

Bəzən elə görünür ki, böyük yazıçılar cəmiyyətə aid olmaq üçün yox, cəmiyyəti uzaqdan müşahidə etmək üçün doğulurlar.

 

 

Virginya Vulf  “insanın özünə aid bir otağı olmalıdır” deyərkən sadəcə fiziki məkan nəzərdə tutmurdu. O, insanın düşünmək üçün tənhalığa ehtiyacı olduğunu deyirdi. Vulf üçün tənhalıq qaçış deyildi, yaradıcılığın nəfəsi idi. Amma həmin tənhalıq zamanla onun psixologiyasını da ağırlaşdırdı. Çünki insan uzun müddət öz düşüncələri ilə tək qalanda, bəzən öz beyninin labirintində itib gedir.

Ernest Heminquey  isə güclü görünən, amma daxilən parçalanmış yazıçılardan idi. O, müharibələr gördü, ölümə yaxın oldu, həyatın ən sərt tərəflərini yaşadı. Heminqueyin qəhrəmanları susurdu. Çünki bəzi ağrıların dili olmur. Maraqlıdır ki, insanlar onu cəsarətli yazıçı kimi tanıyırdı, amma onun daxilində dərin bir tənhalıq yaşayırdı.

Milyonlarla insanın qəlbinə toxunan insanlar çox zaman öz qəlblərini xilas edə bilməyiblər. Azərbaycan yaradıcılıgina gəldikdə isə Cəlil Məmmədquluzadə də dövrünün insanlarından fərqli düşünürdü. O, cəmiyyətin eyiblərini yazır, insanların görmək istəmədiyi həqiqətləri göstərirdi. Belə insanlar isə çox zaman öz dövründə anlaşılmır. Çünki həqiqəti deyən adamlar alqışdan çox, tənhalıq qazanır.

Bəlkə də yazıçını insanlardan ayıran əsas səbəb onun çox görməsidir. Hamının baxdığı yerdə fərqli şeyi görmək ağırdır. Çünki o zaman insan özü ilə cəmiyyət arasında görünməz məsafə hiss edir.

Vahid Əziz yazırdı:

 

Neynim ki, dövranın gələm xoşuna,

ya da ki, biryolluq yan durub, gedəm?

hərdən əl atıram haqqın daşına,

vurub bu dünyanı sındırıb gedəm.

Suallar əl çəkmir, əhli-halam ki,

neynim – “kim nə çaldı?” qaravulam ki?

gərək ucalmaqçün arsız olam ki,

hər düşük havaya sındırıb gedəm?!

Küt elə kütdürsə, daha “kütlə” nə?

Yaxşı qorunacaq pis kilidlə nə?!

Qəlbim yol vermədi eşqin qətlinə,

gülüm, imanımı yandırıb gedəm!

Vaxtdan “yoxum” qaldı, aldı “varımı”,

bu, qanlar baisi qəsdən sarımı?!

Dünyadan köçəndə öz mağarımı

gərək dünya boyda gen qurub gedəm!

Kaş ki; çin olaydı nə yozmuşamsa,

mən düşəm özgəyə nə qazmışamsa,

hərdən istəyirəm nə yazmışamsa –

yandırıb külünü sovurub gedəm!

Tanrım, neynəyim ki, arzular gülə,

kim qıydı başıma dünya dar gələ?

Yanına yol gedən bir qatar gələ

kimsəyə demədən oturub gedəm.

Cəllad başım boyda qızıl istəmiş,

zəkam kasad oldu, elədim gümüş!

Vallah, Vahid ƏZİZ, çətin işimiş

şərdən-şəbətədən qorunub gedəm...

 

Tənha qəlbin dediklərinə bənzəmirmi? Hətta Nüsrət Kəsəmənli də yazırdı:

 

Olan olub, keçən keçib bəlkə də,

İndi daha kövrəlməyin yeri yox.

Ömrüm boyu belə gəlib mənimki

Əvvəlindən biri vardı, biri yox.

 

Uzaqdaydı mən istəyən ocaqlar,

Urəyimdən gəlib keçdi sazaqlar.

Atalıydı, analıydı uşaqlar,

Bizim evdə biri vardı, biri yox.

 

Əslində böyük yazıçılar insanlardan qaçmırdı. Onlar sadəcə insanların görə bilmədiyi hissləri daşıyırdı. Çünki yaradıcılıq insanı fərqləndirir. Fərqli olmaq isə çox zaman tək qalmaq deməkdir.

Bu gün sosial şəbəkələr insanları bir-birinə yaxın göstərsə də, bəlkə də tarixdə heç vaxt insanlar bu qədər daxildən tənha olmayıb. Amma qəribədir ki, ən yaxşı kitablar yenə də tənha otaqlarda yazılır. Çünki insan səs-küydə danışa bilər, amma yalnızlıqda düşünür. Və bəlkə bütün böyük yazıçıların ortaq cəhəti məhz buydu: Onlar dünyanı hamıdan yaxşı başa düşürdü, amma dünyanın içində özlərinə yer tapa bilmirdilər.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(19.05.2026)