Arif Fərzəli,

şair, AYB-nin üzvü.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Nurəddin Ədiloğlunun “Qaçaq Mozu... Yezid İzzət” roman içində roman kitabını artıq dördüncü dəfədir oxuyuram. Ona görə yox ki, dili qəlizdir, süjet quruluşu mürəkkəbdir. Əksinə, rəvandır, asan başa düşüləndir. Üstəlik, işıqlandırılan zaman kəsiyinin xronologiyası dərsliklərdən bəlli, təsvir və təhlil edilmiş hadisələrin məkanı doğma, canlandırılmış obrazların prototipləri tanışdır.

Sadəcə, əsərin faydalı olmasına gənclərimizi inandıra bilim deyə, bu yazıya məsuliyyətlə yanaşmışam. İstəmişəm, masa üstündə qalanmış qeydlərimə tez-tez baxmayım. Seyrçilikdən yayınıb, birbaşa romanın içindəncə şərhimi diqqətinizə çatdırım. Təəssüf ki, hər dəfə səhhətim namərdlik eləyib. Qələmi yerə qoyub, haçansa onu yenidən götürəcəyimə ümid bəsləmişəm...

Budur, sizinləyəm! İnşaallah, beşinci oxuya ehtiyac qalmaz...

Qaçaq Nəbi, Qaçaq Kərəm, Qaçaq Alı, Qaçaq Süleyman... Həmişə belə demişik, belə yazmışıq. El qəhrəmanlarımızı bu şəkildə tarixiləşdirmişik. “Qaçaq” sözünün “aradan çıxmaq”, “uzaqlaşmaq” mənasını verən “qaçmaq” feilindən törəndiyinin fərqinə varmayıb, onu “qoçaq”, “igid” sözlərinə sinonimləşdirmişik. Bəs indi? Hər şeyin öz kökündən-əslindən aralandığı bir zəmanədə, təkcə həmin ifadə nədənsə sürətlə fiziki mahiyyətinə qayıdır. İdarəçilikdən narazı qalanlar, hansı yollarlasa çırpışdırdıqları milyonlar əllərindən çıxanlar qaçıb gedirlər. Təbii ki, sıldırımlı dağlara, qalın meşələrə yox, xarici ölkələrə. Soyuq, nəmişgən, qaranlıq mağaralara deyil, kimlərinsə alıb bağışladığı, yaxud kirayə pulunu ödədiyi rahat, işıqlı mənzillərə. Şirnikləşdirici vədlər, güclü maliyyə dəstəyi, efirə çıxmaq imkanı...

Beləcə, Çənlibeldən də möhkəm “qala” qurub, girişirlər ayrı-ayrı fərdləri, müxtəlif dövlət təşkilatlarını vurmağa. Əlbəttə, nə tapança ilə, nə avtomatla. Heç tankla-topla, ballistik raketlə də yox. Daha qorxunc, daha dağıdıcı silahla. Sözlə! Təhqir dolu, şantaj məqsədli ədəbsiz cümlələrlə... Ancaq gecə-gündüz haray-həşir salmaqlarına baxmayaraq, qəhrəmana çevrilə bilmirlər. Bilməzlər də! Çünki üslubları təkcə qisasçılığa söykənir. Təməlində xalqa sevgi, yurd təəssübü yoxdur. Bu isə adicə qaçmaqlıqdır! Qaçıb, qarabaqara ambisiyanın havasına yüyürüb, sonda uçuruma yuvarlanırlar. Daha dəhşətlisi odur ki, qıcıqlandırıcı, pafoslu təbliğatları ilə neçə-neçə sadəlövh insanı da ağıldan çıxarıb, məhvə sürükləyirlər.

Qaçaqlıq isə bir fəlsəfi anlayışdır. Məntiq əsasında şəxsi intiqam və insanlıq borcu arasında ortaq məxrəc tapmaqdır. Düşməndən əvəzini çıxıb, psixoloji cəhətcə rahatlanmaqla bərabər, məzlumların dərdinə çarə qılmaq, onların və onların əhatəsinin məhəbbətini qazanmaqdır. Beləliklə, el arasında xilaskar kimi qəbul edilmək, tədricən əfsanələşmək, hafizələrdə nəsilbənəsil yaşamaqdır.

Bax, elə Qaçaq Mozu kimi! Əsrə yaxındır, adı dillər əzbəridir, comərdliyindən, insani keyfiyyətlərindən ağızdolusu danışılır.

Yazıçı Nurəddin Ədiloğluya dərin təşəkkür düşür ki, bu dəyərli qəhrəmanın unudulmazlığını sığortalayıb, baqiliyini rəsmiləşdirib. Yəni topladığı ona aid xatirələri yazılı mənbələrdən üzə çıxardığı tarixi faktlarla cəmləyib bədii təxəyyülündən keçirib. 1930-1993-cü illər aralığında təxminən iki qərinəlik dövrün söznən tablosunu çəkib. Cavan nəslin mənəviyyatına zənginlik gətirə bilən, tədqiqatçılar üçün gərəkli üç yüz doqquz səhifəlik bir sanballı əsər ərsəyə gətirib...

Kitabı vərəqlədikcə, əxlaqi məsələlərə geniş yer verildiyini görürük. Və bizcə, bu təsadüfi deyil. Dünyanın tanıdığımız-tanımadığımız bütün xalq qəhrəmanlarının əqidəsindən halallıq, düzgünlük ana xətt kimi keçib. Mübarizələrinin əsas məzmununu cəmiyyətdə ədalətin bərqərarlığına cəhd təşkil edib. Qaçaq Nəbi türmə naçalnikinə necə göstəriş vermişdi? Demişdi: “Dustaqların hamısını burax, oğrulardan başqa”... Mozu da özgə malına göz dikənlərə, yalançılara, zinakarlara, rüşvətxorlara, haramzadələrə nifrət bəsləyirdi. Çünki taleyi oxşar düyündən keçmişdi. Haqsızlığın qurbanı olmuşdu. Nişanlısından zorla ayrı salındığına görə, küskünləşib, öz isti yuvasını tərk etmişdi.

Amma aqressiv deyildi. Bəzi qaçaqlar sayağı, hər xırda məsələdən ötrü tezkən əlini mauzerinə aparmırdı. Fəaliyyəti uzunu cəmi bir nəfəri öldürdü, görkəmli ziyalılarımızı, din xadimlərimizi sürgünə göndərtdirən, güllələtdirən, Şura hökuməti adından mənimsədiyi xalı-xalçamızı İrəvan bazarında satdıran NKVD rəisi Aşot Avanesovu... Yerdə qalan xeyirxah missiyasını isə təmkininə söykənərək yerinə yetirdi. Naxırçı Kərəm kimi yüzlərlə sadə insanı böhtandan, həbsdən qurtardı. Münaqişələr yatırtdı, müşküllər həll etdi. Başlıcası, Şeyx İbrahimin etimadını doğrultdu, çırağını sönməyə qoymadı. Oğlu İzzəti humanist ruhda böyütdü, hörmətli, nüfuzlu şəxsiyyət olaraq yetişdirdi...

Kitabda bir neçə orijinal gediş var və onlardan ən gözlənilməzi, ən qəribə görünəni, şəksiz, “içiçəlik” məsələsidir. Üz qabığını görüncə, istər-istəməz duruxursan. Nurəddin Ədiloğlunun yaradıcılıq kataloqunda roman kimi hansının beşinci, hansının altıncı olmasını müəyyənləşdirməkdə aciz qalırsan...

Güman ki, Qaçaq Mozu haqqında salnamə, İzzətdən bəhs edən səhnələrsiz də çəkisini itirməzdi. Həmçinin İzzətin həyat hekayəsi, Qaçaq Mozu ilə bağlı hissələr qatılmasaydı belə, bitkin görünərdi. Lakin yazıçı ziqzaqvari sınmalar hesabına süjet xəttində növbələşmə aparmağı lazım bilib.

Maraqlıdır ki, baş qəhrəman yalnız yetmiş dördüncü səhifədə, çolaq Aşotun kabinetinin döşəməsində işaran kağız parçasındakı yazı ilə əsərə daxil olur və ilk dəfə doxsan ikinci səhifədə hadisələrdə bilavasitə iştirak etməyə başlayır.

İki yüz onuncu səhifədə isə dənizin içərilərinə doğru Ovçu Rəşidin itələdiyi qayıqla ümumiyyətlə süjetdən çıxır... Lakin arxa plana keçmir – yenə əsas obrazlığında qalır. Bağışladığı müqəddəs Azərbaycan bayrağı və Quran imkan vermir, İzzətin yaddaşında ona aid xatirələr korşalsın...

Yazıçı tərəfindən yerində işlədilmiş çox uğurlu ədəbi fənddir ki, oxucu axırıncı nöqtəyə qədər hər sətirdə Qaçaq Mozunun adını arayır, onun təzədən olayların mərkəzinə qayıdacağına ümidini itirmir...

Əsərdə növbəti orijinal gediş Nurəddin Ədiloğlunun yazıçı kimi yüksək peşəkarlığını ortalığa qoyaraq, bacardıqca uydurma obrazlardan uzaq durmasıdır. Onların əvəzində, necə deyərlər, hazır materialdan yararlanıb. Bütün yaradıcılığı boyunca sanki səfərbərlik elan edib. İndiyə qədər qələmə aldığı romanlarda, povestlərdə, pyeslərdə, hekayələrdə, publisistik yazılarda xarakterlərini incələdiyi tarixi şəxsiyyətləri təzədən meydana çəkib. Böyükağa Talıblı, Məmmədağa Sultanov, Museyib Kərimov, Molla Mücrüm, Mircavad bəy Talışxanov, Şeyx Əsədulla, xanəndə Mirislam, Şeyx Bəşir, Əlövsət Baxışov, Sami Kəlbiyev... Bunlarla yanaşı, hətta kəndçiləri Kərəm, Qaraş, Züleyxa, babaları Həmid, Məşədi Babaş, Qəhrəman Nifti oğlu – uşaqlıq xatiratında yurd salmış, yaxşı tanıdığı insanlar... Birini geniş halda, birini epizodik şəkildə, eləsini lap tək cümlə ilə, təsvirini verdiyi, mahiyyətini açdığı hadisələrə qoşub. Bu cür obraz rəngarəngliyi isə, təbiidir ki, istənilən nəsr nümunəsinə dolğunluq, dinamiklik bəxş edər, onun təsir gücünü artırar, bölmələr, fəsillər, səhnələr arasında boşluğun qarşısını alar.

Müəllif eyni mövzuya uyarlı bayatılardan, atalar sözlərindən, zərb-məsəllərdən, xalq mahnısı mətnlərindən, məzəli əhvalatlardan da yeri gəldikcə faydalanıb.

Məsələn, proloqda belə bir qısa dialoq var: İzzətin dərzi köşkündə Bülbül radiodan onun şagirdinə söz atır ki,

Həsən gəl, ay Həsən, gəl,

Sevgi bağın kəsən, gəl.

Könlüm arzular səni,

Ya mən gəlim, ya sən gəl.

Usta zarafata zarafatla qarşılıq verərək, böyük xanəndəni çay içməyə dəvət edir...

Qələmə alınan hadisələr əsasən respublikamızın Cənub bölgəsi ilə bağlı olsa da, əsərin hədəfi məhəlli deyil, dünyaya, bəşəriyyətə düşündürücü, çox vacib mesajları var.

İzzətə yeniyetməlikdə deyilən “Yezid” ayaması eləcə gəlişigözəllik idimi? Yaxud onun qayğı göstərdiyi gənclərə təsadüfənmi mübarək Fatimə və Həsən adları qoyulub? Yəqin ki, yox! On dörd əsr əvvəl Peyğəmbər övladlarının məruz qaldığı təşnəliyə, taleyi məchul fələstinlilərin gerçək vətənsizliyinə, aclığına – susuzluğuna qarşı əsl yazıçı üsyanıdır bu...

Və mən də sadə oxucu kimi, istedadlı nasir Nurəddin Ədiloğlunun belə insanpərvər çağırışına dəstək verməyi özümə borc bildim. “Qaçaq Mozu ... Yezid İzzət” roman içində roman kitabı barədə bir neçə xoş söz demək istədim.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.04.2026)

Kənan Məmmədli,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Düz 116 il öncə yazılan bir kitabın hələ də opular olması, hələ də insanlara bələdçilik etməsi, fayda gətirməsi əlbəttə ki, diqqətçəkən haldır. İnsan özünüinkişafı üzrə klassik iş hesab olunan bu kitabın əsas ideyası odur ki, insanı onun düşüncələri formalaşdırır. Yüksək, ali fikirlər insanı yüksəldir, necə deyərlər, axmaq fikirlər isə insanı alçaldır.

Həyatı faciələr içində keçən, cəmi 15 yaşında ikən atasının öldürülməsi səbəbindən təhsilini atıb ailəsini dolandırmaq üçün ağır işlərə qatlaşan Allendə kitaba sevgini Lev Tolstoyun yaradıcılığı oyadıb. Yüzlərlə kitab oxuyan bu dahi şəxsiyyət  insanın imkanlarının dəyişilməsi üçün düşüncənin gücünü ən əsas faktor hesab edir.

Allenə görə insan özü barədə nə düşünürsə, mahiyyətcə elə düşündüyünə bərabər olur.

İlk dəfə motivasiya mövzusuna toxunan Allen şəxsiyyətn inkişafını, uğur qazanma sirlərini məhz düzgün düşünə bilməkdə görməklə insanlığı düşünməyə səsləyir.

Sadəcə, düşünün, əziz oxucularım! Hər şey sizin düşüncələrinizdən asılıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.04.2026)

Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

“Hər böyük sevginin kölgəsində bir qürur dayanır”, deyirlər. Hər qürurun içində isə eşqin inkar olunmuş forması gizlənir. İnsanlar uzun illərdir ki, bu iki qüvvəni bir-birinə zidd, bir-birini boğmağa çalışan düşmənlər kimi görürlər. Amma sevgi ilə qürurun müharibəsi yoxdur. Onlar arasındakı münasibət, əslində, ruhun içindəki ən mürəkkəb və ahəngdar rəqslərdən biridir.

Əgər məndən soruşsan, Bircəm, mən deyərdim ki, eşq, məhəbbət qürurun ən uca, ən ilahi formasıdır. Sevgi insanı kiçiltmir, o, əksinə, insanın mahiyyətini, varlığını ucaldır. Əgər sevgi səni zəiflədirsə, səni sındırırsa, deməli, bu, sevgi deyil, sadəcə asılılıqdır. Həqiqi eşq isə insanı zənginləşdirir, ruhunu genişləndirir, ona öz varlığını daha dərindən anlamağa imkan verir. O, insana içindəki ən dərin ziddiyyətləri, arzuları, qorxuları tanıtdırır. Həqiqi sevgi insanın qürurunu sarsıtmaz. Əksinə, ona yeni bir forma verər, buna biz eqonun qüruru yox, ruhun qüruru deyirik.

Bəziləri deyir ki, sevən insan qürurunu itirər, sevdiyi qarşısında diz çökər, özünü unudar. Bəziləri isə qüruruna sarılıb sevgidən qaçar, onun gətirdiyi həssaslıqdan qorxar, özünü dəmir divarlar arxasında gizlədər. Amma sevgi qürurun əksi deyil axı. İnsan sevəndə özünü müdafiəsiz hiss edir, çünki qəlbini açır, içindəkiləri çılpaq şəkildə ortaya qoyur. Bu, qorxulu bir şeydir. Çünki sən artıq öz gücünü itirirsən, onu sevdiyinin əllərinə təslim edirsən. Sevdiyin insan səni tərk edə bilər, səni anlamaya bilər, sənə lazım olan sevgini göstərməyə bilər. İnsanlar bu ehtimallardan qorxur və qürurunu silah kimi istifadə edir. Özünü sevgidən qorumaq üçün, hisslərinə sərhəd qoymaq üçün. Amma bu, qürur deyil axı, bu, sadəcə müdafiə mexanizmidir.

Əsl qürur isə sevdiyini etiraf edə bilməkdir. Özünü olduğu kimi təqdim edə bilmək, hisslərindən qaçmamaq, sevdiyini sevdiyinə söyləyə bilməkdir. İnsan sevdiyi üçün qürurundan keçməməlidir. Əksinə, o, sevdiyinə görə də, sevgisi ilə də qürur duymalıdır. İnsan sevdiyi üçün utanmamalıdır, əksinə, öz sevgisini daşımağı bacarmalıdır. Sevgini zəiflik, acizlik sayanlar onu heç vaxt həqiqi mənada yaşamayanlardır. Sevgi cəsarət tələb edir, fədakarlıq tələb edir. Sevmək yalnız güclü olanlara xasdır, çünki sevən özünü riskə atır, bütün müdafiəsini sökür, ruhunu ortaya qoyur.

Əgər bir insan qürurunun sevgisini məhv etdiyini düşünürsə, deməli, ya o sevməyi bilməyib, ya da qürurun əsl mahiyyətini anlamayıb. Çünki əsl qürur insanın öz insanlığını, ruhunu, şəxsiyyətini qorumasıdır. Əgər eşq insanın ruhunu zənginləşdirirsə, şəxsiyyətini daha üstün zirvələrə çatdırırsa, bu necə ola bilər ki, eşq insanı qürursuz etsin? İnsan eşqi alçaldıcı bir şey kimi görməməlidir. Əksinə, ona sahib çıxmalı, onu qorumağı bacarmalıdır.

Bəzən insanlar qürur ucbatından sevgidən imtina edirlər. Amma bu, məncə, ən böyük məğlubiyyətdir. Sevgidən imtina edən insan, əslində, öz ruhundan imtina edir. Qüruru üçün eşqini qurban verən insan bəlkə heç vaxt qüruru hiss etməmiş insandır. Ən gözəl sevgi, insanın həm öz dəyərini qoruduğu, həm də eşqini yaşada bildiyi sevgidir. O, nə insanı aciz bir vəziyyətə salır, nə də onu daş divarlar arasında gizlədir. Ən gözəl sevgi insanın sevərkən güclü qaldığı, eşqini rahatlıqla etiraf etdiyi, qürurunu bu sevginin bir parçası kimi daşıdığı sevgidir.

Sevgi insanı alçaltmamalıdır. Əgər bir sevgi qüruru yox edirsə, insanı sındırırsa, onu öz kimliyini tapmaqdan uzaqlaşdırırsa, bu sevgi deyil. Amma əgər bir sevgi səni gücləndirirsə, sənə həyat eşqi verirsə, sən öz ruhunun gücünü hiss edirsənsə, bax, o, əsl sevgidir.

Qürur sevgiyə maneə olmamalıdır, sevgi də qüruru görməzdən gəlməməlidir. Onlar bir-birini tamamlayan qüvvələrdir, Bircəm. Eynilə bizim kimi... Əgər bir eşq səni qürurlandırırsa, bu, əsl sevgidir. Əgər bir sevgi səni qürurundan məhrum edirsə, bu, sadəcə asılılıqdır. Eynilə mənim siqaretim kimi.

Və bəlkə də əsl həqiqət budur. Eşq qürurun ən gözəl formasıdır. Çünki sevgi insanı alçaltmaz, əksinə, insanı ucaldar. Əgər bir sevgi səni yüksəldirsə, ruhunu genişləndirirsə, sənə öz qürurunla yaşamağa imkan verirsə, deməli, o, səni sən edən sevgidir, həqiqi sevgidir.

Əgər eşq içində qürur varsa və qürur içində eşq varsa, onda insan bütövdür. Və bəlkə də insanın ən ali varlığı, ruhunun ən kamil halı budur, Bircəm... Eşq elə məhz qürurun özüdür. Sən isə eşqin özüsən."

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.04.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Tqəvim şöbəsi

Az tanınanlar rubrikasında bu gün sizlərə Xalq şairi Nəbi Xəzrinin haqqında bəhs etdiyi Etibar Etibarlı barədə danışacağam.

Dərhal ondan başlayım ki, bu gün onun dünyaya gəldiyi gündür. Sağ olsaydı, 75 yaşını qeyd edərdi.

Etibar Etibarlı 2 aprel 1951-ci ildə Şamaxı rayonunun Kürdəmic kəndində (indiki Əhmədli) anadan olmuşdur. 1968-ci ildə S. M. Qənizadə adına Şamaxı şəhər 1 saylı orta məktəbi bitirmişdir. Bir müddət "Yeni Şirvan" rayon qəzetində işləmiş , sonra isə AzTV-nin "Gənclik" redaksiyasının "Yekun" jurnalında ştatdankənar kiçik redaktor kimi fəaliyyət göstərmişdir.

Uşaq yaşlarından şeirə həvəs göstərmişdir. 1974-cü ildə M. F. Axundov adına Rus dili və Ədəbiyyatı İnstitutunu (indiki Slavyan Universiteti) bitirib, rayonda müəllim işləmişdir.

İlk şeirləri hələ məktəbliykən "Göyərçin" jurnalında və rayon qəzetində dərc olunmuşdur. "Ulduz" jurnalının 1969-cu il 10-cu nömrəsində şair Nəbi Xəzri onun haqqında "Uğurlu yol" məqaləsi yazmış, onu ümidverən bir gənc şair kimi ədəbi aləmə təqdim etmiş:"Qoy, Etibar Etibarlı şeirə və sənətə ikiqat etibarlı olsun!"

Etibarlının isə həmin nömrədə iki səhifə həcmində şeirləri çap olunmuşdur.

O, 1975-ci ildə "Molodyoj Azerbaydjana" qəzetinin Şamaxı və Ağsu rayonları üzrə ştatdankənar müxbiri olmuşdur. Sonrakı uzun illər ərzində isə jurnalist kimi rəsmi mətbuat orqanlarında, "Xalq qəzeti", "Mülkiyyət", "Respublika" kimi rəsmi qəzetlərdə, həmçinin AzərTAc-da (Dövlət İnormasiya Agentliyində) işləmişdir. Bu illər ərzində o, müxtəlif mövzularda müxtəlif səpgili yüzlərlə məqalə, oçerk və felyeton yazmış və yazıçı-publisist kimi də tanınmışdır.

Yüzlərlə şeirin, bir çox poemaların, M. Müşfiq haqqında "Gözdən yaş çıxarmı ürək yanmasa?" pyesinin, həmçinin şeir kitablarının müəllifidir. O, həm də epik-lirik poemalar müəllifi kimi tanınır, "Nisgil", "Taleyimdən keçənlər (irihəcmli), "Bir gecənin poeması", "Ağdama gedən yol","Dan üzü ağaranda" (Çanqqala döyüşünün 100 illiyinə həsr olunmuş), "Dünya dağılacaq" (Dialoq-poema) və s. kimi poemaları oxuculara bəllidir. 

O, Rəsul Rza adına ədəbi mükafatın laureatıdır.

Şair 7 may 2019-cu ildə Bakıda vəfat etmişdir.

Allah rəhmət etsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.04.2026)

Şəfa Vəli,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Aprelin 2-si Beynəlxalq Uşaq Kitabı Günüdür. Uşaq kitabı... Hə, Hans Xristian Andersenin doğum günüdür 2 aprel... Amma çox az adam bilir ki, Beynəlxalq Uşaq Kitabı Gününün məhz Andersenin ad günündə qeyd olunması təklifini də bir yazıçı etmişdi - yəhudi əsilli Almaniya  yazıçısı Yella Lepman ( Jella Lepman).

O Yella ki, avtobiqorafik kitabı belə adlanırdı: “Uşaq kitabları körpüsü”.  O Yella ki, “Uşaqlar dünyamızı necə görürlər?” adlı kitabında 35 ölkədən material toplamışdı...  O Yella ki, 1936-cı ildə faşist Almaniyasından İngiltərəyə köçmüşdü, müharibədən sonra - 1946-cı ildə yenidən vətəninə dönmüşdü. Münhendə 20 ölkədən olan yazıçıların kitablarından ibarət sərgi təşkil etmiş və demişdi: “Kitablar uşaqlar üçün qanaddır!”  O Yella ki,  1949-cu ildə Münhendə Blutenburq malikanəsində Beynəlxalq Gənclik Kitabxanasının  (İnternationale Jugendbibliothek-İJB) əsasını qoymuşdu.  Və bu kitabxana hazırda dünyanın ən zəngin uşaq ədəbiyyatı kolleksiyasına malikdir...

Andersenin ad günündə qeyd edilən Beynəlxalq Uşaq Kitabı Günü mənimçün həm də “Yella günü”dür! Məhz buna görə,  bir qadın müəlliflə danışmalıydım - son illərdə Azərbaycan uşaq ədəbiyyatına öz əsərləriylə zənginlik qatan Xanım Anela ilə!

***

-Uşaq ədəbiyyatı... Bu məfhumu necə müzakirə etmək olar? Və ya  hansı əsərlər bu kateqoriyaya girir?

-Uşaq ədəbiyyatı haqqında danışmaq mənim üçün böyük zövqdür, çünki uşaqlara olan sevgim tamam başqadır. Bu mövzuda saatlarla danışa bilərəm! Amma uzun mətnlərin çox oxunmadığını bildiyim üçün qısa və yığcam olmağa çalışacam.

Uşaq ədəbiyyatı- xüsusi olaraq 15-16 yaşa qədər olan uşaqlar üçün nəzərdə tutulmuş ədəbiyyatdır və bədii obrazların dili vasitəsilə uşaqların tərbiyə və təhsil məsələlərini həll edir. Uşaq ədəbiyyatı janrı XVIII əsrdə Avropada orta təbəqənin artması və Con Lokkun fəlsəfəsinin populyarlaşması ilə formalaşmağa başlamışdır. 1744-cü ildə Con Nyuberi uşaqlar üçün ilk əyləncəli kitab olan “Balaca, gözəl cib kitabçası”nı nəşr etdirmişdir. Bu kitab qafiyələr, şəkillər, oyunlar və parlaq üz qabığı ilə nəzərə çarpırdı.

Uşaq ədəbiyyatını həm növlərə (epos, lirika, dram), həm də janrlara görə təsnif etmək mümkündür. Lakin adi janrların -roman, povest, hekayə, poema və s. – uşaq ədəbiyyatına daxil olduqda transformasiyaya uğradığını nəzərə almaq lazımdır. Məsələn, nağılın janr sisteminə təsiri nəticəsində müxtəlif janr modifikasiyaları meydana çıxır – povest-nağıl, novella-nağıl, poema-nağıl və s.

Uşaq auditoriyası üçün əsərlər: Proza (epos), poeziya (lirika), drama, bədii ədəbiyyat; Folklor janrları - xalq nağılları, laylalar, bayatılar, deyimlər, fantastik uydurmalar, uşaq xalq mahnıları; Müəllif nağılları, poetik miniatürlər, hekayələr, povestlər; Elmi-kütləvi janrlar (ensiklopediyalar); Dünya xalqlarının ədəbiyyat nümunələri.

-Uşaqlara dünyanı tanıtmaqda, onları həyata hazırlamaqda ədəbiyyatın rolu nə qədərdir? Və yaxud, ədəbiyyatsız böyümək olmazmı?

-Uşaq ədəbiyyatının məqsədi kiçik oxucuları zəngin söz ehtiyatı, cümlə quruluşları və dil modelləri ilə tanış etməkdir. Uşaqlara ucadan oxumaq onların dinləmə və danışıq bacarıqlarını inkişaf etdirməyə kömək edir, söz ehtiyatını genişləndirir və dili daha yaxşı qavramasına şərait yaradır.

Uşaqda kitaba və oxumağa sevgi aşılamaq erkən yaşlardan başlamalıdır. Beləliklə, o, dinləməyi, dünyanı dərk etməyi, fantaziya qurmağı və diqqətini cəmləməyi öyrənəcək. Bundan əlavə, kitab danışıq qabiliyyətinin inkişafı üçün əsas vasitələrdən biridir. Çünki bütün məlumatlar uşağın yaddaşında qalır və zamanla tam formalaşmış sözlərə və cümlələrə çevrilir.

Əsəbiyyatsız uşaqları böyütmək olarmı? Olar... Böyüyürlər... Görürük... Amma necə böyüyürlər? Oxumayan uşaqlar savadlılıq və düşünmə bacarıqları ilə bağlı problemlərlə qarşılaşırlar. Erkən yaşda, xüsusilə 8 yaşına qədər kitablarla tanış olmaq çox vacibdir. Ancaq oxuma vərdişi ömür boyu davam etməlidir. Oxumanın faydaları təkcə uşaqlıq dövrü ilə məhdudlaşmır. Əgər uşaqlar kitab oxumurlarsa, bu onların zehni və sosial inkişafına mənfi təsir edə bilər. Oxumaq dili öyrənmək, söz ehtiyatını artırmaq və anlama bacarıqlarını inkişaf etdirmək üçün əsasdır. Az oxuyan uşaqlar adətən zəif savadlılığa malik olur, söz ehtiyatları məhdudlaşır və böyüdükcə ünsiyyət qurmaqda çətinlik çəkirlər.

Oxumamağın nəticələri: Təhsil problemləri – Oxuma vərdişi olmayan uşaqlar məktəbdə çətinlik çəkirlər, çünki bir çox fənləri başa düşmək üçün yaxşı oxu bacarıqları tələb olunur. Zehni inkişafın zəifləməsi – Oxumaq tənqidi düşüncə və anlama bacarıqlarını inkişaf etdirir. Oxumayan uşaqlarda bu bacarıqlar geriləyə bilər. Empatiyanın azalması – Kitablar uşaqlara dünyanı fərqli baxış bucaqlarından görməyi öyrədir. Oxumayan uşaqlar başqalarının hisslərini başa düşməkdə çətinlik çəkə bilərlər.

Ən vacib yaş dövrünə gəldikdə isə, oxumaq xüsusilə erkən yaşlarda, doğulandan 8 yaşına qədər çox önəmlidir, çünki bu dövrdə əsas savad bacarıqları formalaşır. Ancaq bu, 8 yaşdan sonra oxumağın önəmsiz olduğu demək deyil. Yeniyetmə və yetkinlik yaşlarında da oxumaq şəxsi və akademik yüksəliş üçün vacibdir. Məncə oxuma vərdişinin inkişafı insanın bütün həyatı boyu davam etməlidir.

-Obrazların təsviri... Uşaq ədəbiyyatında bu təsvirlər üçün konkret tələblər varmı?

-Obrazların təsviri çox önəmlidir, çünki bu obrazlar uşaqların dünyagörüşünün formalaşmasına, onların mənəvi və emosional inkişafına təsir edir. Konkret tələblər varmı? Olmalıdır! Məsələn, deyək ki, müsbət və mənfi obraz. Onların arasında aydın fərq qoyulmalıdır. Müsbət obrazlar adətən dürüst, mehriban, cəsarətli və ağıllı olur. Onlar uşaqlara nümunə göstərir, yaxşılıq etməyə, düzgün qərarlar verməyə təşviq edir. Mənfi obrazlar isə ədalətsiz və ya qəddar ola bilər, lakin onların mövcudluğu uşaqlara pis əməllərin nəticələrini göstərmək və yaxşı ilə pis arasındakı fərqi anlamağa kömək edir.

Obrazları təsvir edərkən müəllif nəzərə almalıdır ki, uşaq obrazları maraqlı və yaddaqalan olmalıdır. Onların qeyri-adi adları, fərqli xüsusiyyətləri və özünəməxsus davranışları olarsa, uşaqlar onları daha asan qəbul edər və sevər. Məsələn, danışan heyvanlar, sehrli varlıqlar və ya canlı oyuncaqlar kimi personajlar uşaqların marağına səbəb olur və onların təsəvvür gücünü inkişaf etdirir.

Deyərdim ki, obrazların düzgün seçilməsi və işlənməsi uşaqların mənəvi inkişafına və dünyanı daha yaxşı dərk etməsinə töhfə verir.

-Nağıl yazmaq asandır?

-Mənim üçün bəli. İstənilən mövzuda və istənilən qədər nağıl yaza bilərəm. Bununla bağlı dost-tanışlarla çox danışıram.

Uşaqlıqda tək oynamağı və gəzməyi daha çox sevirdim. Atamın anası, Mələk nənəm (talış nənəm), dindar qadın idi. O, hətta bəzi varlıqların mövcudluğu barədə danışardı. Bizə deyirdi ki, əncir ağacının altına getməyin, qorxarsınız. Amma evdə heç kim olmayanda məhz o ağacın altına gedir, yerdə və budaqlarda qəribə varlıqlar axtarırdım. Orada başqa bir aləmin olduğunu düşünür, həmin varlıqları görmək və onlarla dostlaşmaq istəyirdim.

Xəyal dünyam çox geniş idi. Xəyallarımı yazmağa başladım və nağılçı oldum...

-Uşaqlar üçün yazdığınız əsərlərdən danışaq...

-İlk nağıllarımı övladlarım üçün yazmışdım. Rusiyadan qayıtdıqdan sonra bir müddət rayonda yaşadıq. Orada uşaq kitabı tapmaq və almaq çətin olduğu üçün özüm yazmağa başladım. İlk nağıllarım “Pıçıltı” və “Acı bibər” idi. Sonralar nağıllarımın sayı artdı və indi onların hamısı ilk nağıl kitabım olan “Pıçıltı”da yer alır.

Yeri gəlmişkən, “Pıçıltı” nağılımı o qədər çox sevirəm ki, oradakı qəhrəmanlar – Aydın və Ulduzu hal-hazırda rus dilində yazdığım “Больше жизни” adlı romanıma gətirmişəm. “Pıçıltı” nağıl kitabında ümumilikdə 10 nağıl yer alır: “Acı bibər”, “Leşyeyən və göyərçin”, “Qızıl alma ağacı”, “Xeyirxah şahzadə Şəfəq”, “Diş pərisi Mömü”, “Barmaq qurdu Zizi”, “Məstan”, “Musiqili şəhər” və “Nəhəng adam”.

Sonra “Şirin və Düşüncənin Yeni il macəraları” adlı nağıl kitabım çap olundu. Bu kitabda Şirin və Düşüncə Şaxta Babanın köməkçilərinə çevrilir və balaca Elifin Yeni il üçün hansı arzusu olduğunu öyrənməyə çalışırlar.

Daha sonra rus dilində yazdığım “Фа Фа и Гранатовое Королевство” və “Фа и Фа в поисках Деда Мороза” nağılları çap olundu. Bu nağılların qəhrəmanları Fərəh və Fəxridir. Onlar valideynlərindən icazəsiz anasının gizlətdiyi narı götürüb dolabın içində gizlənərək yeməyə çalışanda Nar Krallığına düşürlər və geri qayıtmaq üçün müxtəlif sınaqlardan keçməli olurlar. İkinci hissədə isə Şaxta Babanın varlığını sübut etmək üçün onun axtarışına çıxırlar.

Bəzi nağıllarım – “Yeni il kirpisi”, “Fidan və balaca sincab”, “Tülkü də bayram istəyir” – “Sehirli qış axşamı” adlı Yeni ilə aid nağıllar toplusunda yer alır.

Son çap olunan nağıl kitabım isə “Cırtdan geri qayıdır və ya Cırtdan və dostlarının Novruz macəraları” adlanır. Bu nağılda Cırtdan və dostları sehrli nağıl dünyasında uzun illər firavan yaşasalar da, zaman keçdikcə nağılların unudulduğunu və qəhrəmanların bir-bir yox olduğunu görürlər. Cırtdan anlayır ki, bir çarə tapmasa, özü də itib gedəcək. O, sehrin gücü ilə real dünyaya keçməyə qərar verir və insanlara nağılları yenidən tanıtmağa, onları unudulmaqdan xilas etməyə çalışır.

Hazırda yazılmış, lakin hələ çap olunmamış bir neçə nağılım da var.

-Uşaq kitablarının satışı ilə bağlı vəziyyət necədir?

-Ötən illərə baxanda indi daha yaxşıdır, amma yenə də başqa ölkələlə müqayisədə çox zəifdir.

-Məni obraz olaraq götürsəniz, uşaqlara necə təqdim edərsiniz?

-“Şəfaçı Şəfa”... ilk ağlıma gələn bu oldu. “Şəfaçı Şəfa” -sehrli bitkilərin sirrini bilən və insanlara şəfa verən balaca, xırda-mırda bir qadının hekayəsidir. O, meşələrdə, dağlarda və çay kənarlarında bitkilər toplayaraq onlardan möcüzəvi dərmanlar hazırlayır. Hər yeni kəşfini “Şəfaçı kitabı”na şeir şəklində yazır ki, bilikləri gələcək nəsillərə qalsın. Lakin bir gün insanlar çox qəribə bir xəstəliyə yoluxurlar. Şəfa bütün bacarığını və sehrini işə salaraq bu sirli xəstəliyin müalicəsini tapmağa çalışır. Belə...

  ***

  İndi oturub  “Şəfaçı Şəfa” adlı nağılı gözləyəcəyəm, ta gələn ilin 2 aprelinədək... Anamın dilində öz gəncliyindən bir misra qalıb: “Gözləyən olanda gəlmək asandır...”  Bir də onu gözləyəcəyəm ki, Azərbaycanda  müasir yazıçıların kitabları kitabxana fondlarına daxil ediləcək, “sağlığımızda yaxşı deyiləcək yaxşı yazdıqlarımıza...”

Bir gün də, Münhendə bir uşaq oturub Xanım Anelanın nağıllarını oxuyacaq... Dünyanın harasındasa hansısa Azərbaycan yazıçısının adı Hans ilə, Yella ilə yanaşı çəkiləcək...  

“Arzuya bax, sevgili ədəbiyyat, bəhs etdiyin mətləblərdən incəmi? Söylə, ürəyincəmi?”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.04.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.

Pərvanə Məmmədli

Məhəmməd Biriya Bağırzadə (1914-1985) – azərbaycanlı şair, dramaturq, siyasətçi

Məhəmməd Biriya həm mübariz bir şair, həm də zamanın faciələrini yaşayan bir ziyalı idi.  Onun həyatı və yaradıcılıq taleyi dövrün ictimai-siyasi prosesləri, təqiblər və sürgünlə sıx bağlıdır.

         Məhəmməd Hacı Qulam oğlu Bağırzadə Biriyanın ilk şeirləri 1924-cü ildə Bakıda çap olunan "Divar" jurnalında çap olunub. 1930-cu illərdə Azərbaycan və fars dillərində lirik qəzəllər yazmağa başlayıb. Özünə riyasız, yalansız mənasını verən "Biriya" ədəbi təxəllüsünü götürüb.

         İlk şeirlərində anaya, sevdiyi insana, doğma yurda bağlılıq və məhəbbət duyğuları üstünlük təşkil etsə də, az sonra onun poeziyasında sosial narazılıq, yoxsulluq, ədalətsizlik və zülmə qarşı etiraz xüsusi yer tutdu. İkinci Dünya müharibəsi başlayanda siyasi şəraitdə zəif də olsa, yaranmış mülayimlik Cənubi Azərbaycanda milli oyanışı gücləndirdi. 1941-ci ildən etibarən milli azadlıq hərəkatında fəal iştirak edən Biriya alovlu şeirləri ilə xalq kütlələri arasında məşhurlaşdı.

        Məhəmməd Biriyanın ədəbi və siyasi fəaliyyəti XX əsrin ortalarında baş verən milli-ideoloji proseslərlə sıx bağlı idi.Azərbaycan Milli Hökumətinin Mədəniyyət və Maarif naziri  vəzfəsinə qədər yüksəldi. Biriya təkcə şair deyil, həm də fəal publisist idi.

1941-1946-cı illər arasında onun şah rejiminə, faşizmə qarşı və eləcə də vətənpərvər ruhda yazdığı şeirlər Cənubi Azərbaycan şəhərlərində əldən-ələ gəzirdi. O bu yazılarda kapitalizmi, imperializmi və müstəmləkəçiliyi tənqid edir, sosialist dünyagörüşünü xilas yolu kimi təqdim edirdi.

M.Biriyanın bir neçə kitabı sağlığında çap olunmuşdu. Bakıda 1944-cü ildə “Ürək sözü”, 1945-ci ildə Təbrizdə "Üsyan" və "Hücum"kitabları çap olunmuşdu.

         M.Biriyanın ölümündən sonra 1376-cı ildə (1997-1998)  Təbrizdə “Ürək sözləri", “Seçilmiş əsərləri” adlı kitabları nəşr olundu. Bakıda isə 1997-ci ildə Nərgiz Rüstəmlinin tərtibi ilə M. Biriyanın istintaq materialları da daxil olunmuş  “Hər addımda məzarım var”, 2003-cü ildə Hökümə Allahverdiyevanın ön sözlə hazırladığı  “Seçilmiş əsərləri”, 2010-cu ildə isə İslam Qəriblinin müqəddimə və şərhlərlə nəşrə hazırladığı “Məhəmməd Biriya. Əsərləri” adlı kitabları çap olunmuşdur.

O, Azərbaycan Milli Hökuməti qurulduqdan sonra şairliklə yanaşı, pyeslər də yazaraq onları səhnələşdirib.

“Çətirbazlar”, “Baş tutmayan sevda”, “Hacı və hambal”, “Ədalətsiz mühakimə”,

“Bugünkü övzə – Seyid Ziya hökuməti”, “Cahid Yalçın və Seyid Ziya”, “Ata və oğul” kimi komediya və səhnəciklər yazmışdır.

Bu pyeslərin bəziləri  Təbrizdə fəaliyyət göstərən Ərk teatrında və Marağa şəhər teatrında səhnəyə qoyulub.

Onun iri həcmli əsərləri sırasında “Azərbaycan qəhrəmanı” və  “Ərk qalası” poemaları da var. Şairin şeirlərində Azərbaycan türklərinin milli haqq mübarizəsi mərkəzi mövzulardan biri idi.

        Biriyanın 1940-1950-ci illərdə yazdığı şeirlər yeni ədəbiyyatın sosial məzmunu ilə səsləşir. “Yaranmışam”, “İrticaya xitab”, “Göz aç, ey kargər”, “Bir may” kimi şeirlərində o, fəhlə, yoxsul, zəhmətkeş obrazlarını önə çəkir:

        “Mən fitrətən mübarizi-dövran yaranmışam,

Zəhmətkeşin nicatına qalxan yaranmışam.

Həqiqətin yolunda natiqi-Quran Əli kimi,

Öz qəqnima zamanda qəltan yaranmışam...

Lakin bu mərhələdə o, ideoloji romantizm içindəydi – hələ sovet sisteminin ziddiyyətlərini görmürdü.

Sovet ordusu onun üçün azadlıq rəmzi idi. Uzun müddət Biriya sosial-demokrat ideallara inanmış, Sovet Rusiyasını bu idealların daşıyıcısı kimi görmüşdü.

Lakin bu inam uzun sürmədi. 1946-cı ildən sonra sovet gerçəkliyi ilə tanış olduqca o, ideal ilə reallıq arasındakı dərin uçurumu gördü. Həbsxana illəri, təqiblər, sürgünlər bu inamı tamamilə dağıtdı.

Bu ideoloji qırılma Biriyanın poeziyasına da sirayət etdi. Əgər 1940-cı illərin əvvəllərində o, sosial-demokratik ümidlərlə yazırdısa, 1950-ci illərin ortalarından etibarən onun misralarında pessimizm, ümidsizlik və tənhalıq duyğuları güclənir. “Mən kiməm?” və “Nə azadam bu aləmdə” kimi şeirlərdə insanın öz varlığı ilə mübarizəsi, təqdirin sərt qanunları qarşısında acizliyi təsvir olunur. O, insanı “bəlakeşi-dövran” adlandırır və dünyanın ədalətsizliyini şəxsi ağrı kimi hiss edirdi.

        Həbsdən sonrakı şeirlər (“Mən kiməm?”, “Həqiqət”, “Bəşər”, “Qalacaq”, “Dövranə əsir yaranmış insan”) artıq sosial şüardan çox, ekzistensial sorğulara, insanın varlıq və ölüm məsələlərinə yönəlir.

Daha sonra həbs və sürgün illərində bu inam tamamilə sarsılır. 1957-ci ildə yazdığı məktubda ərəb əlifbasına qayıdış, marksizm-leninizm məktəblərinin bağlanması kimi fikirlər artıq onun ideoloji çevrilişinin, daxili oyanışının göstəricisidir.

Bu dəyişmə Biriyanı yeni ədəbiyyatın başqa bir mərhələsinə-fərdi azadlıq mərhələsinə gətirir.

         O həm “milli azadlıq” ideyasını, həm də “insani haqlar” düşüncəsini birləşdirən nadir Cənubi azərbaycanlı simalardan idi. Bu xüsusiyyət onu həm Təbrizdə, həm də Bakıda təhlükə altına saldı – çünki hər iki rejim millət fikrindən qorxurdu.

Mən kiməm? Laübal bir Məcnun,

Çöhrəsi qönçələr kimi solğun.

Mən kiməm? – Bir ümidsiz məhzun,

Sinəsi zülmü, cövrdən pürxun.

Biriyanın ictimai baxışlarında milli özünüdərk ideyası ilə dini təməl bir-birindən ayrılmır. O, dinin mənəvi dayağını itirmədən azadlığın mümkün olmadığını düşünürdü.

         Biriyаnın аdı həbs olduğu tаrixdən (1947-ci ilin sonundаn) hаqsız olаrаq Azərbаycаn ədəbiyyаtındаn və inqilаbi hərəkаt tаrixindən ləğv edildi. Birinci növbədə 1944-cü ildə Bаkıdа nəşr edilmiş “Ürək sözü” kitаbı 1948-ci ildən qаdаğаn olundu.

         Azərbаycаn Yаzıçılаr İttifаqının tədbirlərində, Cənubi Azərbаycаn ədəbiyyаtınа аid müzаkirə və məqаlələrdə Biriyаnın аdı çəkilmədi. Azərbаycаn Sovet Ensiklopediyаsındа Biriyа sözü yаzılmаdı. 1988-ci il “Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı antologiyası”nda onun adı belə çəkilməmişdi.

Biriya ədəbiyyatdan silinməklə ikinci dəfə öldürülmüşdü.

Bu, sovet ideoloji senzurasının “mədəni yaddaş üzərində repressiya” mexanizmini aydın şəkildə göstərir. O yalnız 1986-cı ildə Almaniyada nəşr edilən “Ana dili” qəzetində “Məhəmməd Biriyanı öldürdülər” başlıqlı məqalə ilə yenidən xatırlanırdı.

        Biriya Azərbaycan ədəbiyyatında “mənəvi mühacir” obrazının ən parlaq təcəssümlərindən biridir. O nə bir ideologiyanın, nə də bir rejimin vətəndaşı idi. “Mənəm ” adlı şeirində bu tənhalıq fəlsəfəsini belə ifadə edirdi:

Vurma əl türbətimə,

Türbəti-adəm də mənəm.

Nə o dünya, nə bu dünya,

İki aləm də mənəm.

Neyləyim rey aparan

Olmadı bir varlığıma.

Eyşü-işrət də mənəm,

Möhnəti-matəm də mənəm.

Arama qəbrimi,

Axtarma mənim başdaşımı,

Rəsmdə həzrəti Nuh,

İsmdə Xatəm də mənəm.

O, “iki aləm də mənəm” misrasında sufizmin fəlsəfi təmkinini ideoloji dirənişlə birləşdirir. Bu, Füzulidən gələn “mən” konseptinin modern transformasiyasıdır – mistik mənlik artıq siyasi müqavimət formasına çevrilmişdir.

Məhəmməd Biriyanın ömür yolu bir tərəfdən ideallar uğrunda mübarizənin, digər tərəfdən isə totalitar sistemlərə inanmağın faciəli nəticəsidir. Məhəmməd Biriya Azərbaycan ədəbiyyatının ən çox təqib olunan, lakin ən az tanıdılan mübariz simalarından biridir.

        O nə sovet ideologiyasına, nə də dini fanatizmə tam uyğunlaşa bildi. Onun həyatı, əslində, XX əsr Azərbaycan ziyalısının daxili ziddiyyətlərinin aynasıdır – azadlıq arzusunun dövlət və ideologiya divarlarına çırpıldığı bir taleyin hekayəsidir.

Təbrizdə yerləşən Vadi rəhmət qəbiristanlığında dəfn olunub. Sinə daşının üzərində özünün “Vəsiyyət” şeiri yazılıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.04.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Tələbə yaradıcılığı” rubrikasında bu gün Ağdam Dövlət Sosial- İqtisad Kollecinin 3-cü kurs tələbəsi Nuray Fərzəliyevanın “Yazılmayanlar” adlı essesi təqdim edilir.

Bu gün yenə yazmaq istədim.

Yenə alınmadı.

Bilmirəm nə vaxtdan belə oldu, sanki içimdə sözlər var, amma mənə aid deyillər. Elə bil kiminsə yad fikirlərini daşıyıram, amma onları dilə gətirə bilmirəm. Qələmi götürürəm, bir-iki cümlə yazıram, sonra dayanıram. Çünki hiss etdiyim şeylər sözlərdən böyükdür. Onları yazmaq, kiçiltmək kimi gəlir mənə. Bəlkə də problem elə bundadır.

Bəlkə də bəzi hisslər yazılmaq üçünyox, sadəcə yaşanmaq üçündür. Amma yaşamaq da asan deyil. İçimdə dayanmadan danışan bir “mən” var. Heç susmur. Sanki gecə-gündüz mənimlə mübahisə edir, suallar verir, cavabları yarımçıq qoyur. Bəzən kimsə mənimlə danışanda belə onu dinləyə bilmirəm. Baxıram, başımı tərpədirəm, amma əslində tam başqa yerdəyəm. Öz içimdə.

Bu düşünmək deyil artıq.

Bu - batmaqdır.

Hər şeyi eyni anda düşünmək keçmişi, gələcəyi, deyilənləri, deyilməyənləri və ən çox da deyə bilmədiklərimi. Deyə bilmədiklərim içimdə böyüyür, ağırlaşır, yer tutur. Elə yer tutur ki, nəfəs almağa belə yer qalmır bəzən. İnsan ən çox da inciməyə haqqı olmayanlardan inciyəndə dəyişir. Elə sakit, elə səssiz dəyişir ki, heç kim fərq etməz. Mən də fərq etmədim. Sadəcə bir gün özümü əvvəlki kimi hiss etmədiyimi anladım. Əvvəllər hər şey daha sadə idi sanki. Gülmək daha asan, inanmaq daha təmiz idi. İndi isə hər şeyin arxasında bir ehtiyat, bir qorxu var. Sanki içimdə bir şey qırılıb və mən onu necə düzəldəcəyimi bilmirəm.

Deyirlər, incimə.

Deyirlər, güclü ol.

Deyirlər, boş ver.

Amma heç kim demir ki, insan necə “boş versin” içində daşıdığı şeyi. Mən insan olmağı sevirəm. Həqiqətən sevirəm. Hiss etmək sevmək, mərhəmət hissi, bir uşağın cümləsi ilə gününün dəyişməsi - bunlar gözəldi. Hətta bəzən incimək də gözəldi. Çünki demək ki, hələ də hiss edirəm. Hələ də daşlaşmamışam.

Amma bu boşluq…

Bu heç getməyən hiss…

Onu sevmirəm. Adını qoya bilmirəm. Nədir bu? Darıxmaq? Yorğunluq? Yoxluq? Yarım qalmaq? Bilmirəm. Sadəcə var. Daim var. Sanki içimdə bir yer boşdur və nə etsəm dolmur. Nə ilə doldurmağa çalışsam, bir müddət təsir edir, sonra yenə eyni hiss. Yenə eyni ağırlıq. Bəzən elə olur ki, hər şey qaydasındadır. Heç bir problem yoxdur. Amma içimdə yenə də nəsə çatmır. Elə bir şeyki, nə olduğunu bilmədiyim üçün tapa da bilmirəm. Ən çətini də budur. Bilə-bilə acı çəkmək deyil bu. Bilmədən acı çəkməkdir. Və ən qəribəsi, mən buna öyrəşirəm. Gün keçir, mən bu boşluqla yaşamağa alışırmış kimi oluram. Onu daşıyıram, onunla gülürəm, onunla danışır, onunla susuram. Heç kim anlamır. Bəlkə də anlamalı deyil. Amma mən anlayıram. Və bu bəzən yetərli olmur.

Mən insan olmağı sevirəm…

Amma bu hisslərin məni belə yormasını sevmirəm.

Mən yaşamağı sevirəm…

Amma içimdə bu qədər səssiz qırılma ilə yaşamağı sevmirəm.

Və bəlkə də bu yazdıqlarım əslində heç yazılmayanlardır. Çünki ən dərin hisslər hələ də içimdədir. Hələ də adını qoymadığım, hələ də deyə bilmədiyim şəkildə. Bəlkə bir gün yaza bilərəm. Bəlkə bir gün bu boşluq dolmaz, mən də onunla barışaram. Amma bu gün sadəcə yazmağa çalışdım. Və yenə tam alınmadı.

Dostum, bəlkə də biz heç vaxt tam izah olunmayacağıq. Bəlkə də heç kim bizi tam anlamayacaq, hətta özümüz belə. Amma yenə də burdayıq. Yarımçıq qalan cümlələrimizlə, deyilməyən sözlərimizlə, içimizdə yığılıb ağırlaşan o hisslərlə… burdayıq.Ssəssiz, amma yox olmadan. Bəlkə də kifayət edən elə budur, çünki hər şeyin bir adı olmaq məcburiyyətində deyil. Hər hiss izah olunmaq üçün yaranmır. Bəziləri sadəcə var olur. Və biz o ağırlığın içində itməyi yox, qalmağı öyrənirik. Bəlkə heç nə dəyişməyəcək. Bəlkə o boşluq həmişə bir az bizimlə qalacaq. Amma bir gün o hissin içində itib yox olmağı dayandıracağıq. Onu daşıyaraq, amma onun altında əzilmədən.

O vaxta qədər isə susmaq da bir yazıdır. Yazılmayanlar da danışır.

Və biz hələ də o səssizliyin səsində özümüzü və səssizliyin səsini anlamağa çalışacayıq.

“Ədəbiyyat və incəsənət“

(02.04.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Amerikada qəribə bir hadisə baş verib.

14 yaşında uşaq marketdən çörək oğurlayarkən yaxalanır, qaçmağa çalışırkən bir də piştaxtanı sındırır. Uşaq həbs edilir və məhkəmə qarşısına çıxarılır.

Qərarı vermədən əvvəl hakim, uşağın son sözlərini eşitmək istəyir.

Hakim: Nəyə görə oğurluq etdiniz, səbəb?

Uşaq: Çörəyə ehtiyacım var idi.

Hakim: Oğurlamaq yerinə çörəyi ala bilməzdinizmi?

Uşaq: Ala bilmək üçün pulum yox idi.

Hakim: Amma ailəndən pul istəyə bilərdin.

Uşaq: Evdə sadəcə anam var. O da xəstə va işsiz. Sırf buna görə bir az pendir və çörək oğurladım.

Hakim: Siz iş tapa bilməzdiz?

Uşaq: Avtomobil yuma işində işlədim. Bir həfte əvvəl anama qulluq etmək üçün izin aldım və buna görə işdən qovuldum.

Hakim: Yardım istəyəcək yeriniz, kimsəniz yox idimi?

Uşaq: Hər gün evdən çıxdığımda hər hansı bir iş üçün işçi axtaran ən azı əlli ünvana baş çəkirdim, amma faydasız. Sonunda oğurluq etmək qərarına gəldim.

Nəhayət, hakim qərarını açıqlayır: - Oğurluq etmək, xüsusilə çörək oğurlamaq çox utancverici bir cinayətdir. Və o zaman cəmiyyət olaraq hamımız bu əməldə təqsirkarıq. Bu zalda olan hər kəs və mən bu əmələ görə günahkarıq. Odur ki, bütün məhkəmədə iştirak edənlər 10 dollar cəzalanır. 10 dollar verənə qədər kimsə məhkəmə zalını tərk etməyəcək.

Hakim ac uşağı polisə təslim edən market sahibinə isə 1000 dollar pul cəzası verir.

Və bütün toplanan pulların uşağa verilməsini təmin edir.

Qərarı eşitdikdən sonra uşaq gözyaşlarını saxlaya bilmir.

Hakim də gözyaşlarını saxlaya bilmədən məhkəmə zalını tərk edir. Hakimin son sözləri bunlar olur:

"Bir uşaq çörək oğurlayarkən yaxalanırsa, həmin cəmiyyətin, toplumun, dövlətin bütün insanları utanmalıdır...”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.04.2026)

Ülviyyə Əbülfəzqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi Layihələr şöbəsi

Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının media dəstəyi ilə Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun  Bakı Şəhəri Üzrə Təhsil İdarəsi ilə birgə keçirdiyi “Bir direktor, bir şagird” adlı layihəsinin məqsədi nümunəvi məktəblərimizi, istedadlı şagirdlərimizi üzə çıxarmaq, onların ədəbiyyata olan marağına diqqət yönəltməkdir.

Hazırda təqdimatda 32 nömrəli tam orta məktəbdir.

DİREKTOR:

Sevda Əli qızı Abdullayeva 3 aprel 1962-ci ildə Yevlax şəhərində anadan olmuşdur.1979-cu ildə Yevlax şəhər 3 saylı orta məktəbini bitirmişdir. 1984-cü ildə Azərbaycan Dövlət Dillər Universitetinin ingilis dili fakültəsinə daxil olmuş, 1989-cu ildə həmin universiteti bitirmişdir. Təyinatla Cəlilabad rayonu Hasıllı kənd məktəbinə ingilis dili müəllimi təyin olunmuşdur. 1998-ci ildən Bakı şəhəri Nizami rayonu M.Rüstəmov adına 32 nömrəli tam orta məktəbdə ingilis dili müəllimi işləmişdir. 2002-ci ildən təlim-tərbiyə işləri üzrə direktor müavini, 24 yanvar 2003-cü ildən isə həmin məktəbə direktor təyin edilmişdir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 1 sentyabr 2009-cu il tarixli sərəncamı ilə 2008-2009-cu il tədris ilində işlədiyi müəssisə "Ən yaxşı ümumtəhsil məktəbi" müsabiqəsinin qalibi olmuşdur.

Azərbaycan Respublikası təhsil nazirinin 3 oktyabr 2011-ci il tarixli qərarı ilə Azərbaycan Respublikasının Qabaqcıl Təhsil İşçisi Döş nişanı ilə təltif edilmişdir.

Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 1 oktyabr 2012-ci il tarixli sərəncamı ilə "Əməkdar müəllim" fəxri adına layiq görülmüşdür.

Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin 11 sentyabr 2015-ci il tarixli sərəncamı ilə rəhbəri olduğu məktəb buraxılış imtahanlarının nəticələrinə əsasən yüksək nailiyyət əldə etdiyi üçün Fəxri Fərmanla təltif olunmuşdur.

2015-ci ildə Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi və Qafqaz Universitetinin birgə təşkil etdiyi "Məktəb direktorlarının hazırlığı"təlim kursunu müvəffəqiyyətlə bitirərək sertifikat almışdır.

31.08.2015-9.09.2015-ci il tarixlərində Parisin Sorbon Universitetinin müəllimlərinin iştirakı ilə Quba şəhərində "Liderlik, şagird sağlamlığının qorunması, vaxtın idarə olunması, təqdimat və bacarıqların inkişafı"mövzusunda keçirilmiş kursda iştirak etmiş və sertifikat almışdır.

14.11.2015-19.11.2015-ci il tarixində Birləşmiş Ərəb Əmirliyinin Abu-Dabi şəhərində təşkil edilmiş "Yeni məktəb yaradılması" adlı,22.02.2016-26.02.2016-cı il tarixində isə İngiltərənin London şəhərində "İngilis dilini öyrənək" adlı kursları bitirmişdir.

2016-cı ilin may ayında Azərbaycan Müəllim İnkişafı Mərkəzi tərəfindən təşkil edilmiş "Direktorlar üçün strateji planlaşma" modulunu müvəffəqiyyətlə bitirərək sertifikat almışdır.

ŞAGİRD:

Bayramlı Ayla Murad qızı 21.05.2013-cü ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 2019-cu ildə Bakı şəhəri Nizami rayonu M.Rüstəmov adına 32 nömrəli tam orta məktəbin 1-ci sinfinə qəbul olmuşdur. Hal-hazırda həmin məktəbin 7-ci sinfində təhsilini davam etdirir.

Əlaçıdır, mütaliəni çox sevir, məktəb tədbirlərində fəal iştirak edir.

 Gələcəkdə həkim kimi Vətənə layiqincə xidmət etmək arzusundadır.

ESSE

Qəhrəmanlar unudulmurlar.

Qəhrəman - 8 hərfdən ibarət olan bu söz bütün xalqların həyatında mühüm rol oynayıb.

Doğrusu, əvvəllər qəhrəman deyəndə ağlıma qeyri-adi gücə malik obrazlar, əsərlərdəki mifik obrazlar gəlirdi. Ancaq böyüdükcə anladım ki, əsl qəhrəmanlıq tam başqa bir şeydir. Qəhrəman - Vətəni, torpağı və xalqı üçün öz istəklərindən, hətta canından keçməyi bacaran insandır.

Bizim ölkəmizdə qəhrəmanlar çoxdur. Onların çoxu gənc olub. Onlar da bizim kimi gələcək haqqında xəyallar qurublar, ailələrini seviblər. Amma çətin məqamda qorxmadan irəli atılıblar. Məncə, qəhrəmanlığın ən böyük sirri də elə budur.

Bəzən adam elə bilir ki, vaxt keçdikcə hər şey yaddan çıxır. Amma qəhrəmanlar unudulmurlar, çünki adları ürəyimizə yazılıb. Valideynlər övladlarına onların adlarını qoyurlar, biz məktəbdə onlar haqqında şeirlər öyrənirik, parklara, küçələrə, məktəblərə onların adları verilir.

Sonda demək istəyirəm ki, qəhrəmanlar heç vaxt ölmür. Onlar bizim qürurumuzdur. Biz şagirdlər yaxşı oxumalıyıq ki, onların qanları bahasına qoruduğu bu vətənin adını daim uca tutaq.

Qəhrəmanları unutmamaq hər birimizin vətəndaşlıq borcudur.

Dumanlı dağların başında durdum,

Dumandan özümə bir xeymə qurdum.

Keçdi xəyalımdan öz gözəl yurdum,

Dumanlar başında duman göründü.

                                  (Əliağa Vahid)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.04.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Tarix bəzən uzun illər səssiz qalır, lakin elə anlar gəlir ki, bir neçə gün bütöv bir millətin yaddaşına əsrlərlə silinməyəcək iz salır. 2016-cı ilin aprelində baş verən və tarixə Aprel döyüşləri kimi düşən hadisələr məhz belə anlardan biri oldu. Bu döyüşlər təkcə cəbhə xəttində qazanılan hərbi uğur deyil, həm də Azərbaycan xalqının özünə inamının bərpası, gələcək zəfərin xəbərçisi idi.

Sükutu pozan 4 gün

2016-cı il aprelin 2-dən 5-dək davam edən döyüşlərdə Azərbaycan Ordusu illərlə möhkəmləndirilmiş müdafiə xətlərini yararaq strateji yüksəklikləri geri qaytardı. Bu qısa, lakin taleyüklü döyüşlərdə xüsusilə Talış kəndi istiqaməti, Lələtəpə yüksəkliyi və Seysulan ətrafında əldə olunan uğurlar böyük əhəmiyyət daşıdı.

Bu əməliyyatlar göstərdi ki, Azərbaycan Ordusu yalnız müdafiə olunmur, həm də hücum qabiliyyətinə malikdir. Bu isə illərlə formalaşdırılmış “status-kvo” anlayışını faktiki olaraq dağıtdı.

Şəhidlərin yazdığı qəhrəmanlıq dastanı

Aprel döyüşləri Azərbaycan əsgərinin cəsarətini bir daha sübut etdi. Gənc zabitlər və əsgərlər böyük fədakarlıq göstərərək öz adlarını tarixə yazdılar. Bu döyüşlərdə şəhid olan qəhrəmanların hər biri gələcək qələbənin təməl daşına çevrildi.

Onların fədakarlığı xalqın yaddaşında bir həqiqəti möhkəmləndirdi: torpaq yalnız diplomatiya ilə deyil, həm də onu qoruyanların iradəsi ilə geri qayıdır.

2020 Zəfərinə gedən yol

Bir çox hərbi ekspertlər Aprel döyüşlərini İkinci Qarabağ müharibəsi üçün sınaq və hazırlıq mərhələsi kimi qiymətləndirir. 2016-cı ildə qazanılan taktiki üstünlüklər, yeni texnologiyaların tətbiqi və ordunun döyüş ruhu 2020-ci ildə böyük zəfərin əsasını təşkil etdi.

Aprel döyüşləri göstərdi ki, Azərbaycan xalqı torpaqlarının işğalı ilə barışmayacaq və bu mübarizə mütləq nəticə verəcək.

10 il sonra...

Bu gün — Aprel döyüşlərinin 10-cu ildönümündə — həmin günlərə qürurla baxırıq. Çünki o 4 gün yalnız yüksəkliklərin geri alınması deyildi; o 4 gün millətin ayağa qalxması idi.

Aprel döyüşləri bizə üç mühüm mesaj verdi:

Ordu güclüdür

Xalq bir olduqda qalibdir

Zəfər qaçılmazdır

Bu gün həmin qəhrəmanların ruhu qarşısında baş əyərək deyirik:

Aprel döyüşləri — 44 günlük Zəfərin ilk sədası, qürurun oyanışı, qayıdışın başlanğıcı idi.

Unutmadıq, unutmayacağıq.

Şəhidlərimizin ruhu qarşısında ehtiramla…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.04.2026)