İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Xalqımızın unudulmaz, dahi sənətkarı Rəşid Behbudov hələ 1985-ci ildə Almaniyada konserti zamanı Gülağa Məmmədovun təklifi ilə söz verilən 29 yaşlı Yaqub Zurufçunun "Ayrılıq" mahnısına heyranlıqla qulaq asaraq, 29 yaşlı gənc müğənnini elə səhnədəcə, tamaşaçıların gurultulu alqışları altında bağrına basıb, öpərək fəxrlə, qürurla deyib: "Daha arxayınam ki, məndən sonra davamçım var!".

Yaqub Zurufçu 8 aprel 1956-cı ildə Təbriz şəhərinin Çərandab məhəlləsində anadan olub. 7 yaşında Fərvərdin Mədrəsəsində ilk təhsilə başlayan Yaqub elə o illərdə Təbrizdə uşaq proqramlarında iştirak edib və məşhur "Cücələrim" mahnısı ilə həm Azərbaycanda, həm də İranda dillər əzbəri olub.

11 yaşında Azərbaycanın xalq mahnıları və bəstəkar mahnılarıyla tanış olan və onları məharətlə, şövqlə ifa edən Yaqub Zurufçu 15 yaşında Təbrizin Milli Televiziyasında ilk dəfə çıxış edərək, tamaşaçılar tərəfindən böyük rəğbətlə qarşılanan "Evləri var xana-xana", "De, gülüm gəlsin, ay nənə", "Dilbər" mahnılarını ifa edib.

Müğənni özünün musiqiyə olan böyük həvəsini, istedadını və oxumaq istəyini hər zaman atasının bir vaxtlar Bakıda yaşaması və Azərbaycan musiqisinə olan böyük sevgisi ilə izah edib. Tamaşaçıların, çoxsaylı musiqi həvəskarlarının xahişi ilə onu sonralar da vaxtaşırı Təbriz və Tehranın Radio və Televiziyaları öz musiqili proqramlarında çıxış etməyə dəvət ediblər.

 Ailədə 8 uşaqdan biri olan gənc Yaqub musiqi ilə yanaşı sonralar daha bir sənətə yiyələnmək üçün Tehran Universitetinin iqtisad fakültəsində ali təhsil almağa başlayıb, eyni zamanda Tehran Operasının xorunda öz musiqi fəaliyyətini davam etdirib.

İran İslam İnqilabı 1979-cu ildə İranda Xalq İnqilabından 1 il sonra — 1980-ci ildə İranı tərk edib, Almaniyaya köçməli olub. O, öz peşəkar musiqi təhsilinə Hamburq şəhərində başlamış və vokal sənəti üzrə diplomlu musiqiçi kimi daha sonra Amerikanın Florida ştatının Myami Universitetində vokal sənəti üzrə ali mütəxəssis diplomuna layiq görülüb.

Hər zaman ürəyində milli musiqi sevgisi yaşadan Yaqub Zurufçunun ən böyük, müqəddəs arzusu illərlə həsrətində olduğu, qəlbində böyük bir sevgi kimi yaşatdığı Azərbaycana gəlmək olub.

Nəhayət, 1989-cu ilin əvvəllərində Azərbaycanın məşhur müğənnisi, Xalq artisti Gülağa Məmmədov Almaniyada olarkən təsadüfən Yaqub Zurufçunun "Ayrılıq" mahnısına çəkilən sadə bir klipi görüb, adını ilk dəfə eşitdiyi gənc müğənninin ecazkar ifasından heyrətə gəlib.

Başı min-bir bəlalar çəkən Azərbaycanın 200 il əvvəl (1813-cü ildə) rus və fars şovinistləri tərəfindən "Gülüstan" müqaviləsi üzrə qəsdən iki yerə bölünərək, Güney və Quzey adlanan iki hissəyə ayrılmasına həsr edilən "Ayrılıq" mahnısını Yaqub Zurufçunun ifasında çox bəyənən Gülağa Məmmədov həmin klipi Azərbaycana gətirib və respublika televiziyasında yayımlanmasına nail olub.

Yaqub Zurufçunun o taylı — bu taylı Azərbaycanın birləşmə istəyinin ağrı-acı və böyük sevgi, həsrətlə dilə gətirildiyi "Ayrılıq" mahnısı qısa bir zamanda çox sevilərək, dillər əzbəri olub və ötən əsrin 90-cı illərində xalqımızın milli-mənəvi dirçəlişinə mühüm bir dayaq olmaqla ona sanki yön verərək, milli-azadlıq hərəkatının manifestinə çevrilib.

1989-cu ildə Gülağa Məmmədovun təşəbbüsü və "Vətən" Cəmiyyətinin dəvəti ilə Vətən eşqli, Vətən həsrətli Yaqub Zurufçu ilk dəfə olaraq doğma Azərbaycana gəlib. Həmin il oktyabrın 29-da Azadlıq meydanında dəniz kimi dalğalanaraq, kükrəyib-coşan izdihamın sürəkli alqışları altında Yaqub Zurufçu azadlıq eşqli doğma xalqımızı tribunadan böyük sevgi və ehtiramla salamlayıb.

Sonra da izdiham qarşısında diz çöküb, "Ayrılığ"ı oxuyub, birlik, həmrəylik çağırışı kimi səslənən bu mahnını Azərbaycanın azadlıq hərəkatında bir inqilabi "Marselyoza"ya, müstəqillik yolunda sönməz bir məşələ çevirərək, hamını kövrəldib. O vaxt Yaqub bəy çox cavan bir oğlan olub, cəmi 33 yaşı olub, ancaq artıq bütün Azərbaycan onu "Ayrılıq" və digər vətən eşqli mahnıları ilə tanıyıb və sevib.

Həmişə doğma Azərbaycanda, onun yanında olmağı, xalqımızın ağır günlərində ona kömək durmağı, onun qayğıları ilə yaşamağı arzulayan Yaqub Zurufçu 1989-cu ilin dərdli-həyəcanlı günlərində təşkil edilən konsertlərindən yığılan böyük həcmdə vəsaiti bütünlüklə azğın düşmən təfəfindən yaşadıqları doğma torpaqlardan — Qərbi Azərbaycandan və Qarabağdan qovulan, didərgin salınan evsiz-eşiksiz həmvətənlərimizə yardım fonduna köçürülüb — Yaqub Zurufçunun xahişi, öz təşəbbüsü ilə!..

Təsadüfi deyildi ki, həmin günlərdə Xalq hərəkatına rəhbərlik edən Əbülfəz Elçibəy fars əlifbası ilə ona təşəkkür məktubu yazıb.

Yaqub Zurufçu Azərbaycanın, bütün türk-müsəlman dünyasının görkəmli sənətkarı olaraq, milli musiqimizi Avropada – Almaniya, İngiltərə, Fransa, İspaniya ilə yanaşı ABŞ-da, Kanadada, Braziliyada, Cənubi Afrika Respublikasında, Misirdə, Mərakeşdə, hətta uzaq Yaponiya və Avstraliyada da uğurla təbliğ edərək, milyonlarla tamaşaçıya, dinləyiciyə sevdirə bilib.

Azərbaycanın görkəmli şəxsiyyətlərinin adını daim uca tutan Yaqub Zurufçu 2015-ci ilin sentyabrında Azərbaycanın professional musiqi sənətinin banisi, bütün Şərq dünyasının ilk opera yaradıcısı, dahi bəstəkar Üzeyir Hacıbəylinin 130 illik yubileyinə öz sanballı töhfəsini verib.

O, əbədiyaşar musiqi korifeyimizin və onun davamçıları olan bəstəkarlarımızın əsərlərindən ibarət maraqlı mahnı albomu hazırlayıb və respublikanın musiqi ictimaiyyətinin iştirakı ilə dahi bəstəkarın Ev-muzeyində onun təqdimatını keçirərək, klassik Azərbaycan mahnılarını böyük sənətkarlıqla, məftunluqla ifa edib.

Ulu öndər Heydər Əliyev də türk dünyasının sevimli müğənnisi Yaqub Zurufçu sənətinin böyük pərəstişkarı olub. Xalqımızın unudulmaz xilaskarı Amerikada müalicə olunarkən müğənninin ona baş çəkərək, o böyük şəxsiyyətin sevdiyi mahnıları pianinoda özü çalaraq, böyük sevgi ilə ifa etməsi dahi rəhbərin çox xoşuna gəlib. İlk müalicədən sonra Bakıya qayıdan Heydər Əliyev Prezident Aparatında Yaqub bəyi qəbul edərkən ona olan rəğbətini, sevgisini dilə gətirərək deyib:

"Mən səni, sənin sənətini çox sevirəm. Təbiidr, səni məndən başqa da Azərbaycanda çoxları, hamı sevir. Çünki sən Azərbaycanın o ağır illərində xalqımıza öz mahnılarınla, öz sənətinlə çox qürur vermisən, mənəvi dayaq olmusan!"

Doğma Odlar Yurdunu bütün varlığı ilə sevən Yaqub Zurufçu uzun illər xaricdə yaşadığına baxmayaraq, Azərbaycan musiqisini dünyada ən çox təbliğ edən bir sənətkar olub. Onun Almaniyada, ABŞ-də, Kanadada, Azərbaycanda və digər ölkələrdə 30-dan çox musiqi albomu işıq üzü görüb.

Azərbaycan musiqisinin həm respublikada, həm də xarici ölkələrdə pərəstişkarlarının daha çox olmasını arzulayan Yaqub Zurufçu 1995-ci ildə respublikada ilk professional səsyazma studiyası yaradıb. Xalqımızın unudulmaz, sevimli şairi Səməd Vurğunun adını verdiyi həmin səsyazma studiyası bir-neçə il uğurla fəaliyyət göstərib, tanınan musiqi sənətkarlarının böyük tirajla mahnı albomlarının buraxılmasına nail olub.

Hələ gənclik illərindən Bakının həsrətini çəkən görkəmli sənətkar Qarabağın, Azərbaycanın musiqi beşiyi, həm də akademiyası olan Şuşanın azad olunmasında Milli Ordumuzun gücünə, qələbə əzminə inanaraq, bu müqəddəs amala tezliklə nail olunması üçün özünün sənətkar töhfəsini verib.

Son 20–25 il ərzində Müdafiə Nazirliyinin təşkilatçılığı ilə əsgər və zabitlərimizin vətənpərvərlik ruhunun gücləndirilməsi məqsədilə 35-ə qədər hərbi hissədə geniş konsert proqramı ilə çıxış edib. Azərbayacanı bütün varlığı ilə sevən Yaqub Zurufçu Qarabağımızın işğaldan azad edilməsi uğrunda canlarından keçmiş Vətən şəhidlərini daim ehtiramla yad edib.

Bakıda, Mingəçevirdə, Masallıda və digər rayonlarımızda Şəhidlər xiyabanlarına gedərək, torpaqlarımıza azadlıq bəxş edən igid oğulların müqəddəs məzarlarını ziyarət edib, şəhid ailələrinə yardım göstərib.

Ölməz qəhrəmanlarımızın ruhuna onların şərəfli adına layiq çox təsirli və kövrək duyğulu "Ağlama, anam, mənə…" mahnı-elegiyasını bəstələyib və qəlb ağrısıyla ifa edib. Bununla o, Vətənə böyük Qələbə sevincini bəxş edən oğul və qızlarımıza öz sənətkar minnətdarlığını ifadə edib, sanki onlarla qəlbən vidalaşıb.

Yaqub Zurufçunun 2019-cu il oktyabrın 12-də Heydər Əliyev adına Respublika sarayında təşkil edilən konserti onun son solo-konserti kimi sənətsevərlərin yaddaşına əbədi həkk olunub.

Dahi Üzeyir Hacıbəylinin əsərlərinin, Bülbülün, Rəşid Behbudovun repertuarlarından klassik mahnıların, bütöv Azərbaycana, doğma Təbrizə və Bakıya həsr edilən musiqi əsərlərinin səsləndirildiyi, respublikamızın görkəmli mədəniyyət və incəsənət xadimlərinin, yüzlərlə pərəstişkarın iştirak etdiyi həmin möhtəşəm konsert sanki Yaqub Zurufçunun öz doğma xalqı ilə heç vaxt unudulmaycaq son, vida konserti olub

Yaqub bəy 2021-ci ilin iyun ayında xalqımızın Bütöv Azərbaycan həsrətinə — Güney və Quzey Azərbaycanın 200 illik birləşmə arzusuna həsr etdiyi, Xalq şairi Söhrab Tahirin "Daha" şeirinin motivləri əsasında iki hissəli klipin layihəsi üzərində işləyib.

Klipin 30 il əvvəl Arazın o tayından tikanlı məftillər arxasından milyonlarla ürəkləri alovlandıran "Ayrılıq" mahnısının təkrarsız ifası ilə çəkilən ilk klipə "cavab" olaraq Arazın bu tayından, bir zamanlar hələ parçalanmayan Azərbaycanın Xudafərin körpüsü üzərindən xalqımızın azad, sərbəst el-oba gediş-gəlişinin yenidən bərpasını, Vətənin iki sahilinin birləşməsini tərənnüm edəcək maraqlı bir klip ssenarisi hazırlayıb.

Görkəmli sənətkar 14 sentyabr 2021-ci ildə 65 yaşında Bakıda ağır xəstəlikdən sonra vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.04.2026)

İlhamə Məhəmmədqızı,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Sumqayıt təmsilçisi

Bu günlərdə Sumqayıt Dövlət Dram Teatrının mətbuat katibi Turan Etibaroğlu ilə həmsöhbət olduq. Öyrəndik ki, bu mədəniyyət ocağı 2026-cı ilin ilk aylarında sənətsevərləri bir-birindən fərqli, məzmun və janr baxımından zəngin iki yeni səhnə əsəri ilə sevindirərək teatr həyatına yeni nəfəs gətirib.

Repertuarın yenilənməsi istiqamətində atılan bu addımlar həm klassik, həm də müasir dramaturgiyanın uğurlu sintezini nümayiş etdirməklə yanaşı, tamaşaçı zövqünün inkişafına da xidmət edir.

Martın 1-də təqdim olunan “Gəlinlərin savaşı” tamaşası görkəmli yazıçı Mirzəağa Atəşin “Şərəfin sandığı” pyesi əsasında hazırlanıb. Xalq artisti Firudin Məhərrəmovun quruluş verdiyi bu səhnə əsəri ailə münasibətlərinə yumor prizmasından yanaşaraq gündəlik həyatda tez-tez rast gəlinən sosial problemləri komediya dili ilə təqdim edir. Tamaşanın süjet xətti üç gəlinlə qayınana arasında baş verən qarşıdurma üzərində qurulub. Bu qarşıdurma yalnız məişət səviyyəsində deyil, eyni zamanda dəyərlər, nəsillərarası fərqlər və ailədaxili balansın qorunması kimi daha geniş məna daşıyan məsələləri əhatə edir. Tamaşa boyunca gülüş doğuran situasiyalar vasitəsilə ailə harmoniyasının bərpasının vacibliyi incə şəkildə tamaşaçıya çatdırılır.

Martın 10-da isə teatr Milli Teatr Günü münasibətilə növbəti premyerasını - “Sonuncu qonaq” tamaşasını təqdim edib. Tanınmış tatar dramaturqu Taufiq Minullinin əsəri əsasında hazırlanan bu səhnə işi Xalq artisti Valeh Kərimovun quruluşunda tamaşaçıların ixtiyarına verilib. Dərin fəlsəfi məzmunu ilə seçilən tamaşa həyatın mənası, zamanın keçiciliyi, sevgi, ölüm və insan iradəsi kimi əbədi mövzulara toxunur. Əsərin mərkəzində dayanan 91 yaşlı Əlməndər obrazı vasitəsilə insanın həyat yoluna, seçimlərinə və sonluq qarşısında göstərdiyi mövqeyə bədii və düşündürücü yanaşma sərgilənir. Dramatik qarşıdurmalar və incə yumor elementləri tamaşaya xüsusi rəng qataraq onun emosional təsir gücünü artırır.

Hər iki premyera bir daha sübut edir ki, Sumqayıt Dövlət Dram Teatrı yaradıcı axtarışlarını davam etdirən, müasir səhnə həllərinə açıq olan və aktual mövzuları tamaşaçıya peşəkar şəkildə çatdırmağı bacaran sənət ocağıdır. Səhnə quruluşları, aktyor oyunu və rejissor yanaşması baxımından seçilən bu tamaşalar şəhər ictimaiyyəti, teatr xadimləri və media nümayəndələri tərəfindən böyük maraqla qarşılanıb.

Bir sözlə, teatrın yeni repertuarı həm əyləncəli, həm də düşündürücü məzmunu ilə tamaşaçıları cəlb etməyi bacarır və milli teatr ənənələrinin müasir ədəbi yaradıcılıqda uğurla davam etdirildiyini nümayiş etdirir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.04.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

O, olduqca mehriban, istiqanlı və nikbin adam idi, hər bir kəsi özünə vurğun edə bilib. Doğma şəhərində Telman Cəfərov təkcə rəssam kimi tanınmayıb. Özündən əvvəlki rəssamlara həsr olunan tarixi — analitik məqalələri ilə mütəmadi çıxış edib. Rübai və bayatı formasında şeirlər yazıb.

Bunları yerli qazetlər böyük həvəslə dərc ediblər...

 Dərin savada malik bu insan Nizami və Mirzə Şəfi Vazeh poeziyasının böyük bilicisi olub. Telman Cəfərovun qrafik işlərinin böyük qismi bu dahi Azərbaycan şairlərinin yaradıcılığına həsr olunub. Telman Cəfərov üsyankar olmayıb. O, müəllimlərinə sədaqətli şagird olub....

Cəfərov Telman İsmayıl oğlu 1939-cu ildə aprelin 8-də Gəncədə anadan olub. Orta təhsilini Gəncə şəhərində başa vurub, 1958-ci ildə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq məktəbinə daxil olub və 1963-cü ildə "Rəsm və rəsmxət müəllimi" ixtisası üzrə tam kursu bitirmiş və eyni zamanda SSSri rəssamlar ittifaqına üzv olub.

1964-cü ildə H. Zərdabi adına Kirovabad Dövlət Pedaqoji İnstitutuna daxil olub və 1969-cu ildə "Pedoqogika və ibtidai təhsil metodikası" ixtisası üzrə tam kursu bitirib. Əmək fəaliyyətinə orta məktəbdə rəsm müəllimi kimi başlayıb, uşaq rəssamlıq məktəbində müəllim, direktor vəzifəsində işləyib.

Eyni zamanda Gəncə Dövlət Pedoqoji institunda "Təsviri incəsənət" fənnindən dərs deyib. 1982-ci ildən ömrünün sonuna qədər Gəncə Dövlət Rəsm Qalareyasının direktoru vəzifəsində işləyib. Telman Cəfərovun yaradıcılıq yolu 1960-cı illərin sonu 1970-ci illərin əvvəlindən başlayıb.

Lakin ənənəvi təsviri sənət sistemində o, maksimum ifadəliliyə can ataraq özünün rəngkarlıq əsərlərini "səsləndirə" bilib. Həyatda, ətrafında görmək istədiyi harmoniya və gözəllik, sevgi və mərhəmət onun sənət dünyasında yanaşı yaşayıb. Qüsursuz intuisiyaya malik gözəl kolorist və estet olan sənətkar gündəlik həyatın sadə və kobud sözlərindən qaçmayıb.

Onun çoxsaylı natürmortları və məhkum heyvan obrazları sanki "ağrıdan" qışqırıbar. Sağlığında Telman Cəfərovun xeyli sərgisi olub. Onun işlərinə çox adam tamaşa edib. Lakin stereotipləri və şablon təfəkkürün hökm sürdüyü həmin dövrdə çətin ki kimsə onun həyat və yaradıcılığındakı dramatizmi sona qədər anlaya bilib.

Ömrünün sonunadək Gəncədə, respublikanın mədəni həyatının mərkəzindən kənarda yaşayan Telman Cəfərov heç vaxt əyalət adamı olmayıb. Onun güclü, parlaq və faciəvi sənəti bu gün də öz keyfiyyətini itirməyib.

O, "aralıq" yaş qrupuna aiddir: "sərt uslubun" idealları artıq öz işini bitirib, gələcək "yetmişincilərin" yaradıcılıq proqramı isə hələ rüşeym halındadır. Sənətkar 1960-cı illərin sonunda, artıq yetkin yaşında institutu bitirib.

Bəlkə də bu amil onun yaradıcılıq manerasının formalaşmasında öz rolunu oynayıb. Yolayrıcında olan sənətkar özündə nə isə pozitiv və onun özünün nöqteyi – nəzərincə maraq kəsb edən istənilən bədii prinsiplərə açıq olub. Tamamilə fərdi şəkildə və heç bir qəbul edilən qaydalara fikir vermədən o, yalnız özünün daxili seçiminə və yaradıcılıq inersiyasına arxalanıb.

Bununda bərabər, təbii və tam rahat şəkildə keçdiyi "məktəbin" çərçivəsində qala bilib. Sıx şəkildə qurulan kompozisiyalar, dolğun rəng formaların fəal plastik düzümü, relyefli parlaq faktura — bütün bunlar eyni dərəcədə bir çox azərbaycanlı rəssamlaq üçün seçiyyəvidir. Telman Cəfərov onlardan prinsipial olaraq bir cəhətlə, fərqlənib: əsərlərinin aşkar dramatik ovqatı ilə.

Bu dərəcədə kəskin ifadə tərzi, obrazların çılpaq tragizmi indi də bizi təəcübləndirib. Onun karyerasına çoxları qibtə edə bilərdi. Telman Cəfərov on ildən artıq Uşaq İncəsənət məktəbinə, sonra isə ömrünün sonunadək Gəncə rəssamlıq qalereyasına rəhbərlik edib. Eyni zamanda, bütün bu illər ərzində H. Zərdabi adına Gəncə Dövlət Pedaqoji İnstitutunda dərs deyib.

Rəssam 11 oktyabr 1994-cü ildə xəstəlik səbəbilə bu həyata gözlərini yumub.

Sənətkar bu gün də gündəmdədir, çünki ömrü boyu tapındığı və öz əsərlərində təsbit etdiyi dəyərlər zamanın hökmündən kənardadır.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.04.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Redaksiyasının poçtundakı növbəti məktubla sizləri tanış edirik. Məktub müəllifi Sadıqov Musa Mehman oğlu 27 noyabr 2001 ci ildə Bərdə rayonu Həsənqaya kəndində anadan olub. Gənc yaşlarından ədəbiyyata sevgisi olub və on beş yaşından şeir və hekayələr yazmağa başlayıb. O, ilk olaraq 2023 cü ildə "Mənim hekayəm" kitabının müəllifi olub. Daha sonra "Əbədi səmalarda" şəhid kitabı, "Qovuşmasaq da ayrılmayaq" romanı, "Mən də sevdim" şeir və esselərdən ibarət kitablarını oxucularına təqdim edib.

Musa Sadıqov tezlikdə "Kaş ayrılıq ölüm olsa" romanını oxucularına təqdim edəcək. Bu onun 5-ci kitabı olacaq. Musa Sadıqov hal- hazırda Azərbaycanın ordu sıralarında xidmət edir. Bu şeirlərini də bizə elə əsgəri xidmətdən göndərib.

"Vallah bu dünyaya bir də gələrdim"

Nüsrət Kəsəmənlinin "Bir də bu dünyaya gətirmə məni" şeirindən ilhamlanaraq...

Önümdə çiçəkli bağ görəcəmsə,

Eybi yox, keçilməz dağ görəcəmsə,

Atamı-anamı sağ görəcəmsə,

Vallah bu dünyaya bir də gələrdim.

Mənə pis çalsa da həyat zəngini,

Yenə də dözərəm versə dərdini,

Sevdiyim nigardan görsəm sevgini,

Vallah bu dünyaya bir də gələrdim.

Nuranə təbəssüm açsa üzümdə,

Günəş tək bir sevinc saçsa üzündən,

Kədər də, baş alıb qaçsa üzümdən,

Vallah bu dünyaya bir də gələrdim.

Gözəl keçirərdim bahar, yazımı,

Min şükür deyərdim, çoxa, azıma,

Xoşbəxt görəcəmsə, oğul, qızımı,

Vallah bu dünyaya bir də gələrdim.

"Əlvida"

Söylə ki, gedirəm ötürüm səni,

Arxanca su belə atmayacağam.

Getdiyin yerədək götürüm səni,

Dönüb arxanca da, baxmayacağam.

Getmək istəyirsən? Qapı açıqdır,

Bütün xatirəni yığıb gedərsən.

Mənlə qazandığın bu səadətə,

Son dəfə dayanıb, baxıb gedərsən.

Getsən vecimə deyil, qəm yemərəm mən,

Qoyduğun o, yerdə sanma qalaram.

Getmək istəyənə qal demərəm mən,

Qapını açaram, yola salaram.

Bizim eşq yolunuz bura qədərdir,

Gözündən yaş olub axıb gedəndə.

"Əlvida" deyənlər görüşmür bir də.

"Əlvida" deyərsən çıxıb gedəndə.

“Bağışla”

Dedilər ki, sevgi ölməz heç zaman,

Mən o eşqi dəfn elədim bağışla.

İndi ürəyimə necə deyim ki?

Qatilini əhv elədim, bağışla.

Dərd üstə dərd gəlir bu yazıq cana,

Bir nəfər olmadı halıma yana,

Məni tanımasan nə olar, ana,

Oğlunu da məhv elədim, bağışla.

Dilim öyrənibdir çəkdiyim aha,

Sevgi günahdırsa, batdım günaha,

Mən hər zaman yalvarıram Allaha,

Onu sevib səhv elədim, bağışla.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.04.2026)

Nigar Xanəliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin təşəbbüsü ilə yaradılmış Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu bir-birinin ardınca möhtəşəm layihələr icra edir. Bunlardan növbəti biri də "Türk dünyasının diplomatiya inciləri” kitab seriyasıdır.

Aprelin 7-də təşkilatın mənzil-qərargahında bu seriyadan növbəti kitab -Azərbaycanın Bosniya və Herseqovinadakı səfiri, filologiya elmləri doktoru, professor Vilayət Quliyevin müəllifi olduğu “Polşa-Litva tatarları Azərbaycanda” adlı kitabın təqdimatı keçirildi.

Tədbirdə diplomatik korpusun nümayəndələri, mədəniyyət və ictimai-siyasi xadimlər, millət vəkilləri, beynəlxalq təşkilat rəhbərləri iştirak edirdilər.

Tədbirin aparıcısı - Fondun əməkdaşı, şair Fərid Hüseyn qeyd etdi ki, kitabda Polşa-Litva tatarlarının Azərbaycan tarixində, xüsusilə də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə oynadıqları mühüm rol geniş tarixi faktlar və arxiv materialları əsasında işıqlandırılıb.

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti, professor Aktotı Raimkulova ilk çıxışçı olaraq bildirdi ki, Fond yalnız Türk dünyasında deyil, dünyanın müxtəlif guşələrində yaşayan türk xalqlarının mədəni irsinin təbliği istiqamətində çoxsaylı layihələr həyata keçirir.

Bildirdi ki, Azərbaycanın Bosniya və Herseqovinadakı səfiri, ədəbiyyatşünas-alim Vilayət Quliyevin qələmə aldığı və Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu tərəfindən nəşr edilən bu kitab Fondun Litva və Polşa ilə mədəni əlaqələrinin gücləndirilməsi, eləcə də həmin ölkələrdə yaşayan türk xalqlarının tarixi irsinin təbliği istiqamətində atılan ardıcıl və məntiqi addımların davamıdır.

Qeyd edək ki, Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu son iki il ərzində beş yeni kitab seriyası təsis edib. "Türk dünyasının diplomatiya inciləri" seriyasından çap olunan ilk iki kitab tarix elmləri doktoru Həsən Həsənovun "Macar–Azərbaycan ortaq etnik kökləri" və Vilayət Quliyevin "Polşa–Litva tatarları Azərbaycanda" əsərləridir.

Aktotı Raimkulova söylədi ki, "Fond olaraq biz diplomatik irsimizin qorunmasına və təbliğinə xüsusi önəm veririk. Çünki diplomatik münasibətlərin inkişafı eyni zamanda mədəni əlaqələrin güclənməsinə də mühüm töhfə verir”.

Tarix elmləri doktoru, ictimai-siyasi xadim Həsən Həsənov qeyd etdi ki, Azərbaycan elmi və ədəbi irsində, xüsusilə filologiya və tarix sahələrinə aid əsərlər xüsusi yer tutur. Onun sözlərinə görə, son illərdə görkəmli Azərbaycan şəxsiyyətlərinin fəaliyyəti və irsinin təhlilinə həsr olunmuş silsilə əsərlər meydana çıxıb.

Həsən Həsənov bildirdi ki, "Polşa-Litva tatarları Azərbaycanda” adlı kitab Polşa ilə Azərbaycanın mədəni və elmi əlaqələrinə, eyni zamanda Azərbaycana ürəkdən bağlı olan şəxslərin fəaliyyətinə həsr olunub. Bu, mühüm bir təşəbbüsdür, çünki tarixi əlaqələr və xalqlar arasında mövcud olan dostluq daha dərindən araşdırılmalı və təqdim edilməlidir.

Npvbəti çıxışçı – kitabın redaktoru olan Xalq yazıçısı, akademik Kamal Abdulla bildirdi ki, bu əsər Azərbaycan ilə Polşa-Litva tatarları arasında tarixi-mədəni bağların elmi əsaslarla araşdırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Onun sözlərinə görə, kitab bu əlaqələrin daha dərindən öyrənilməsinə və yeni elmi yanaşmaların formalaşmasına geniş imkanlar yaradır.

Əməkdarelmxadimi, professorSolmazRüstəmova-Tohidi ümumtürk dünyasına töhfə olan əsərlərin məziyyətlərindən, bu yolda zəhmət şəkən insanların cəfakeşliyindən danışdı.

Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlı və Milli Məclisin deputatı Hikmət Babaoğlu əsərin tarixi yaddaşın qorunması, Azərbaycan–Polşa–Litva mədəni əlaqələrinin daha dərindən öyrənilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıdığını vurğuladılar. Onların sözlərinə görə, Polşa–Litva tatarlarının Azərbaycanla bağlı tarixi əlaqələrinin elmi əsaslarla araşdırılması həm akademik mühit, həm də geniş ictimaiyyət üçün xüsusi dəyər kəsb edir və gələcək tədqiqatlara geniş imkanlar açır.

Tədbir bədii hissə ilə davam etdi. Həzin kaman musiqisi səsləndi. Musiqiçi bu çalğı alətiylə həm polyak həm də Azərbaycan musiqisi ifa etdi.

Sonda kitabın müəllifi Vilayət Quliyev özünün Polşa sevgisinin köklərindən danışdı, bildirdi ki, əsərin yazılmasında əsas məqsəd Polşa-Litva tatarlarının Azərbaycan tarixi ilə bağlı izlərini sistemli şəkildə araşdırmaq, bu əlaqələrin müxtəlif dövrlərdə necə formalaşdığını elmi mənbələr və arxiv materialları əsasında üzə çıxarmaqdır. Və tövsiyyə etdi ki, bütün azərbaycanlı səfirlər xidmət keçdikləri ölkələr barədə kitab yazmalıdırlar ki, Azərbaycandakı xarici ölkə səfirləri də Azərbaycan barədə yazsınlar.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.04.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.

Pərvanə Məmmədli

Ca­vad He­yə­t (1925-2014) – türkoloq-alim, publisist

İran­da 30 il­dən çox  İran türklə­ri­nin mə­nə­vi var­lı­ğı­nın – Azər­bay­can-türk di­li­nin, ədə­biy­ya­tı­nın, mə­də­niy­yə­ti­nin qo­ru­nub ya­şa­dıl­ma­sı dok­tor Ca­vad He­yə­tin adı ilə bağlı olub.

Onun fəa­liy­yə­ti həm İran­da, həm də Şi­ma­li Azər­bay­can­da ya­şa­yan azər­bay­can­lı­la­rın mil­li şüu­ru­nun for­ma­laş­ma­sın­da mühüm amil­lər­dən bi­ri ki­mi qiy­mət­lən­di­ril­mə­li­dir.

Ca­vad Mir­zə Əli oğ­lu  He­yət Tehran Universitetinin tibb fakültəsinin üçüncü kursunda oxuyarkən atası Mirzə Əli Heyətin təşəbbüsü ilə reallaşan layihə çərçivəsində İrandan Türkiyəyə gedən ilk tələbə qrupu ilə birlikdə Türkiyəyə göndərilmiş və İstanbul tibb fakültəsində oxumuş, sonra Cərrahiyyə Klinikasında ixtisaslaşmışdır. Daha sonra Parisə gedərək təcrübəsini artırmışdır.

İrana döndükdən sonra o, türk dilini, tarixini və ədəbiyyatını araşdırmaqdan və yaymaqdan heç vaxt yan keçmədi. Onun öz ifadəsi ilə desək, həm həkimlik sənətinə, həm də ana dilinə böyük eşqi var idi və bu eşq zamanla daha da dərinləşirdi. O, İranda elmi uğurlarla tanınan bir cərrah olmaqla yanaşı, türk dünyasına qarşı olan sistemli etinasızlığı və tarixi saxtalaşdırmaları da müşahidə etmiş, bu xüsusda xüsusilə Pəhləvi dövrünün tarix yazımını sərt şəkildə tənqid etmişdir. Türklərin çoxəsrlik mədəniyyət və tarixini görmədən onların, yarıvəhşi xalq kimi təqdim olunması alimin ləyaqət hissinə toxunurdu.Ca­vad He­yə­tin təh­si­li onu sırf bir hə­kim ola­raq de­yil, çox­yönlü sa­hə­lər­də zi­ya­lı ki­mi ye­tiş­di­rən mühit­lə izah olu­nur. Pa­ris və İs­tan­bul­da al­dı­ğı tib­bi təh­sil onun pe­şə­kar sə­viy­yə­si­ni yüksəlt­mək­lə ya­na­şı, ona Av­ro­pa və Türki­yə zi­ya­lı­la­rı ilə bir­ba­şa tə­mas qur­ma­ğa da im­kan ya­rat­mış­dı. Ey­ni za­man­da ədə­biy­yat və ta­rix sa­hə­lə­ri­nə ma­ra­ğı onu sa­də­cə cər­rah de­yil, həm də mə­də­niy­yət da­şı­yı­cı­sı və ideo­loq sə­viy­yə­si­nə yüksəlt­miş­di.

Bu da ma­raq­lı­dır ki,  məş­hur fran­sa­lı ge­ne­ral Şarl de Qol­lun xüsu­si hə­ki­mi, pro­fes­sor Liş­vitz, tə­lə­bə­si dok­tor He­yət 27 ya­şın­da ikən İran şa­hı­na yaz­dı­ğı mək­tub­da onu bir “əl­la­mə” ola­raq xa­rak­te­ri­zə edir, böyük nai­liy­yət­lər və kəşf­lə­rə la­yiq ol­du­ğu­nu söylə­yir­di.

Dok­tor Ca­vad He­yət 1963-cü il­dən eti­ba­rən Dünya Cər­rah­lıq Cə­miy­yə­tin­də İra­nı Azərbaycanın müxtəlif universitetlərinin fəxri doktoru və professoru, Türk Dil Qurumunun fəxri sədri, eləcə də İstanbul Universitetinin fəxri doktoru təmsil edirdi.

Ca­vad He­yət yal­nız hə­kim de­yil­di, həm də ürə­yin­də par­ça­lan­mış Və­tən həs­rə­ti gəz­di­rən bir ay­dın  idi.

Heyət yalnız Azərbaycanla deyil, bütün türk dünyası ilə bağlı məsələlərdə də həssas mövqe tuturdu.

Doktor Bakını ilk dəfə ziyarət edəndə ölkəmizə yalnız həkim qiyafəsində deyil, qəlbində böyük bir ədəbi missiyanın yükü ilə gəlmişdi. O, Azərbaycan ədəbiyyatını bütöv görür və bütöv yaşamağı arzulayırdı. Odur ki, bu arzunu reallığa çevirmək üçün gecə-gündüz işlədi, yazdı. Quzeyli-güneyli Azərbaycan şair və yazıçılarını böyük coşqu və ruh yüksəkliyi ilə bir araya gətirdi, onların həyat və yaradıcılıqlarını qələmə alıb təhlil etdi, əsərlərindən nümunələr təqdim etdi.

Orta çağ alimlərinə xas olan  ensiklopediklik, universallıq kimi keyfiyyətlər Cavad  Heyətin  şəxsiyyətinə  tamlıq gətirən cizgilər idi. O, tanınmış türkoloq olmaqla  yanaşı,  həm də bir tarixçi, folklorçu, dilçi, filosof və  ilahiyyatçı idi.

C.Heyətin İrandakı bir çox türk aydınlarının: Ə.Oxtayın, M. Şəhriyarın, R. Bərahəninin, Q. Saidinin və başqalarının boynunda haqqı az olmamışdır. Yeri gələndə onlara təbib kimi yardım etmiş, sağaltmış, bəzən də onları türkcə yazıb-  yaratmağa həvəsləndirmişdir.

         Ca­vad He­yət 1978-1979-cu il İran İs­lam İn­qi­la­bı­nın  ver­di­yi fürsət­dən ya­rar­la­na­raq bir qrup de­mok­ra­tik ruh­lu zi­ya­lı ilə Teh­ran­da “Var­lıq” jur­na­lı­nı tə­sis  edib nəş­ri­nə baş­la­dı. Bu top­lu va­si­tə­si­lə o, 60 ilə ya­xın bir müddət­də mən­sub ol­du­ğu xal­qı­nın əlin­dən alın­mış mə­də­niy­yə­ti­ni, di­li­ni özünə qay­tar­ma­ğa ça­lış­­dı. 

Ca­vad He­yət dünya şöhrət­li cər­rah ki­mi böyük nüfuz qa­zan­mış güclü şəx­siy­yət, hər­tə­rəf­li sa­va­dı, ge­niş eru­di­si­ya­sı olan zi­ya­lı-və­tən­daş ki­mi öz im­kan­la­rı­nı “Var­lıq” da ifa­də  edə bil­di. “Varlıq” dərgisi və onun ətrafında toplanan ziyalıların fəaliyyəti Güney Azərbaycanda türk dilinin, ədəbiyyatının və kimliyinin qorunması və inkişafı naminə görülmüş ən sistemli işlərdən biridir. Cavad Heyətin bu prosesdəki rolu isə yalnız redaktor və təşkilatçı kimi deyil, həm də bir elm adamı, strateq və mədəniyyət müdafiəçisi kimi qiymətləndirilməlidir. Bu dərgi İran türkünün “varlıq” məsələsini təkcə adla deyil, həm də konkret elmi və mədəni fəaliyyətlərlə yaşadan bir tribunaya çevrilmişdi.

Cavad Heyətin yaradıcılığında aparıcı mövzu kimi, əsasən, şahlıq istibdadının qadağalarından sonra bərpa və yardıma böyük ehtiyacı olan Cənubi Azərbaycan mədəni həyatının bütün sahələr üzrə inkişafı üçün çalışmaq öndə gəlirdi.

Dr. Cavad Heyət cərrahlıqla bağlı üç cildlik dərslik kitabı yazmışdır. İkisi fars və beşi də türk dilində olan yeddi cildlik türkologiya kitabının müəllifidir. Türkologiya sahəsində 300, tibb sahəsində isə 100 məqaləsi vardır.

En­sik­lo­pe­dik bi­li­yə ma­lik olan Ca­vad He­yət Azər­bay­can di­li, ədə­biy­ya­tı, ta­ri­xi və mə­də­niy­yə­ti­nin öyrə­nil­mə­si­nə böyük əmək sərf et­miş­dir. Bu sa­hə­də əl­də et­di­yi nə­ti­cə­lə­ri bir ne­çə mo­noq­ra­fi­ya­sın­da qə­lə­mə al­mış­dır.

“Azərbaycan ədəbiyyatına bir baxış” (1980, 1990)   adlı əsərində C.Heyət XIII əsrdən müasir dövrədək Azərbaycan ədəbiyyatı yazarlarının həyat və yaradıcılığından bəhs edir. Müəllif bu kitabı, əsasən, Azərbaycan ədəbiyyatını cənublulara yığcam şəkildə təqdim etmək məqsədi ilə yazmışdır. Onun iki cildlik “Azərbaycan ədəbiyyat tarixinə bir baxış” əsəri yalnız ədəbi mətnləri ardıcıllıqla təqdim etməklə kifayətlənmir, həm də Azərbaycan ədəbiyyatının tarixi inkişafını, onun formalaşması mərhələlərini elmi əsaslarla izah edir. Əsər poetik nümunələrlə zənginləşdirilmiş, Azərbaycan ədəbiyyatının əsas simalarının yaradıcılığı təhlil olunmuş və bu prosesdə sosial mühit, ədəbi çevrə, siyasi faktorlar da nəzərə alınmışdır. Beləliklə, Heyət yalnız fərdi şairlərin poetikasını deyil, onların ədəbi şəxsiyyətlərini dövrün ictimai kontekstində də təqdim etmişdir.

Dok­tor Ca­vad He­yət həm də is­te­dad­lı türko­loq olub, İran­da  Hə­mid Nit­qi ilə bir­lik­də türko­lo­gi­ya­nın ba­ni­si sa­yı­lır. C.Heyət "Türk dilinin tarixi və ləhcələri"(1987) əsərini Pəhləvi rejimi zamanı İran dilçilik elmi və hakim ideologiyanın Azərbaycan dilinin özünəməxsus müstəqil və zəngin bir dil olmasını inkar etməsinə cavab olaraq yazmışdı. Əsər Azərbaycan dilinin tarixi haqqında fars ziyalılarına və digər təbəqələrə, həmçinin farsca təhsil görmüş və ana dilini mükəmməl bilməyən azərbaycanlılara ətraflı və elmi məlumat vermək məqsədi daşıyırdı. Bu kitabla İranda türkologiyanın təməli qoyulmuşdur.

Cavad Heyət müqayisəli dilçilik sahəsində tarixi ənənələrə söykənən “İki dilin müqayisəsi” (1989) adlı əsərini “Mühakimətül-lüğəteyn” əsərinin davamı kimi yazmışdır. Əsər  doktorun dilçiliklə bağlı ikinci kitabıdır. Əsər türkcənin fonetik və morfoloji xüsusiyyətlərini fars dili ilə müqayisə etməklə yanaşı, eyni zamanda türkcənin söz ehtiyatının zənginliyini də ortaya qoyur. Əsərin sonunda yalnız türkcədə işlənən və fars dilində qarşılığı olmayan sözlərin siyahısı verilmişdir, bu da dilin müstəqilliyini və ifadə imkanlarını göstərmək məqsədi daşıyır.

Onun “Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı” (1988, 1990) əsərində qədim türk mifologiyasından, dastanlardan, əfsanə və mərasimlərdən tutmuş, bayatı və manilərə qədər geniş folklor materialı tədqiq olunmuşdur. Heyət, “Əfrasiyab”, “Şu”, “Hun-Oğuz”, “Manas”, “Kutadğu-Bilik”, “Divanü Lüğat-it-türk” kimi mənbələrə istinad edərək türklərin dastan dünyasını müqayisəli şəkildə analiz etmiş, ümumtürk mifoloji motivlərinin sistemli şəkildə araşdırılmasına zəmin yaratmışdır.

Eyni zamanda onun “Ədəbiyyatşünaslıq” (1996)  adlı əsəri də ciddi elmi yanaşmaları ilə seçilir. Bu kitabda ədəbiyyatın struktur və forma məsələləri, ədəbi cərəyanlar, janrlar və tənqid meyarları, strukturçuluq və formalizm kimi nəzəri yanaşmalar araşdırılır. Heyət burada həm özünün tədqiqat metodunu nümayiş etdirir, həm də müasir ədəbiyyatşünaslıqla klassik türk ədəbiyyatının qovuşma nöqtələrini müəyyənləşdirir.

Heyətin “Türklərin tarix və mədəniyyətinə bir baxış” (1987, 1993) əsəri türklərin İslamdan əvvəlki və sonrakı mədəni irsini araşdıran geniş miqyaslı bir tədqiqatdır. O, əsərdə türklərin siyasi və ədəbi müstəvidə qarşılaşdığı çətinlikləri göstərmiş, xüsusən də İran rejimi tərəfindən tətbiq edilən dil və mədəniyyət qadağalarının yaratdığı boşluqları doldurmaq məqsədilə zəngin qaynaqlara əsaslanaraq məlumatları ümumiləşdirmişdir. Əsər türklərin mədəni özünüdərkinin və kimlik axtarışının izlərini daşıyan ciddi nümunədir.

Nəhayət, Cavad Heyət “Göytürklərdən uygurlara qədər” olan tarixi dövrü əhatə edən mədəniyyət və dil araşdırmalarında da göstərmişdir ki, o, hər bir dövrü və bölgəni ayrı-ayrılıqda qiymətləndirərək türklərin tarixini XVI əsrə qədər gətirib çıxarmağa nail olmuşdur. Əsərdə yalnız tarix yox, həm də siyasi və sosial durum, sənət və ədəbiyyat da bütöv şəkildə təqdim edilmişdir. Bu yanaşma onu göstərir ki, Cavad Heyət türkologiyanı yalnız filoloji məsələ kimi deyil,  həm də ümummədəni və tarixi bir konsepsiya kimi dərk edirdi.

         Dr. Cavad Heyətin tədqiqatları sırasında “Azərbaycan ədəbiyyat tarixinə bir baxış”, “Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı, “Ədəbiyyatşünaslıq”, “Türk dili və ləhcələrinin tarixinə bir baxış”, “Müqayisətül-Lüğəteyn”, “Türklərin tarix və mədəniyyətinə bir baxış” və bu kimi elmi əsərləri də Azərbaycan ədəbiyyatına  və türkologiyaya bəxş etdiyi töhfə hesab olunur. Bu əsərlərin əksəriyyəti həm İran və Azərbaycanda, həm də Türkiyədə dəfələrlə nəşr olunmuş və tədqiqatçılar tərəfindən etibarlı mənbə olaraq istifadə edilmişdir.

Professor Cavad Heyətin ədəbiyyat tarixçiliyi sahəsində apardığı tədqiqatlar Azərbaycan yazılı ədəbiyyatının sistemli tədqiqi baxımından əhəmiyyətlidir.

Zaman-zaman görkəmli ədəbiyyatşünaslar, türkoloq alimlər, mədəniyyət xadimləri Cavad Heyətin yaradıcılıq yolu, əsərləri, şəxsiyyəti haqqında öz qənaətlərini bildirmiş, bəzən də əzəmətli portretinin sözlə aydın cizgilərini çəkmişlər. P. Məmmədli onun  həyat və yaradıcılığını tədqiqata cəlb edib ayrıca monoqrafiya  nəşr etdirmişdir.

Cavad Heyət türkologiya, folklorşünaslıq, ədəbiyyatşünaslıq və tibb sahəsində paralel və səbatlı fəaliyyəti ilə çağdaş Azərbaycan və türk dünyasının görkəmli simalarından biri kimi tanınır. Onun irsi yalnız klassik dövrün ədəbi, tarixi şəxsiyyətlərinin araşdırılması və dəyərləndirilməsi ilə tamamlanmır, bu türk sevdalısının həyatı daim dilimiz, ədəbiyyatımız, milli kimliyimiz uğrunda mübarizədə keçib.

Cavad Heyət 2014-cü il avqustun 12-də Bakı şəhərində dünyasını dəyişib,avqustun 15-də İkinci Fəxri Xiyabanda torpağa tapşırılıb.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.04.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Dünyada kiloqramı 60 000 dollara qədər satılan bir göbələk var. Ən təəccüblüsü isə bu göbələyin... tırtılın içində böyüməsidir. Bu, planetin ən qeyri-adi dərman göbələklərindən biri olan kordisepsdir.

Onun tarixi Himalay dağlarında başlayıb. Tibet çobanları bir vaxtlar qəribə bir şey müşahidə ediblər: onların yakları müəyyən yüksək hündürlük çəmənliklərdə otlayarkən çox enerjili və dözümlü olurlar. Sonradan məlum olub ki, bunun səbəbi  heyvanların yerdən çıxan kiçik "çubuqlar"ı yeməsidir. Bu "çubuqlar"isə kordiseps idi.

Lakin ən maraqlısı kordisepsin heyrətamiz həyat dövrü idi. Parazit göbələk  həşəratın bədəninə nüfuz edir və onun davranışını idarə edir. Məsələn, ona çoxalma üçün ən uyğun yerə köçməyi məcbur edir. Belə bir yeri tapdıqdan sonra göbələk sporları həşəratların sürfəsini yoluxdurur və onun toxumalarında inkişaf edərək, onun ölümünə səbəb olur.  Yazda həmin həşəratın bədənindən kiçik bir göbələk saplağı çıxır. Buna görə də Çində ona "qış qurdu - yay otu" deyilir. Kiloqramı 60 000 dollara satıldığına görə, bəzən onu "Himalay qızılı" da adlandırırlar.

Hər yaz minlərlə insan bu göbələyi axtarmaq üçün 4000-5000 metr yüksəklikdəki dağlara qalxır. Onlar həftələrlə çadırlarda vaxt keçirir və çəmənliklərdə sürünərək otları diqqətlə araşdırırlar. Kordiseps çox kiçikdir - cəmi bir neçə santimetrdir. Ona görə də bitkilər arasında asanlıqla görünmür. Bəzən bütün gün ərzində yalnız bir neçə göbələk tapmaq olur.

Kordisepsi məşhurlaşdıran daha bir səbəb isə, 1990-cı illərdə Çinli qadın qaçış idmançılarının gözlənilmədən bir neçə dünya rekordu qırdıqdan sonra olub.  Onların məşqçisi bildirib ki, idmançılar müalicəvi bitkiləri ilə birlikdə kordiseps ekstraktını də qəbul ediblər. Bundan sonra bütün dünyada göbələyə maraq daha da artıb.

Butan kimi bəzi ölkələrdə kordiseps yığımı hətta hökumət tərəfindən tənzimlənir və yalnız müəyyən kəndlərin sakinlərinə icazə verilir.

 1500 ildən çoxdur ki, ənənəvi Çin təbabətində istifadə olunan kordiseps enerji, uzunömürlülük və həyati əhəmiyyət kəsb edən göbələk hesab olunur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.04.2026)

Mahir Hüseyn, yazıçı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Son vaxtlar bölgələrə səfərlərimdən sonra gəncləri daha diqqətlə “analiz edirəm”. Və deyim ki, Ağdam Dövlət İqtisad-Sosial Kolleci mənim üçün kiçik bir sürpriz oldu.

Açığı, bina baxımından hansısa meqapolis lüksü gözləmirdim. Amma içəri girən kimi gördüyüm münasibət… elə bil “Oskar”a namizədəm, hamı məni gözləyirmiş.

Bir də o suallar… ay Allah! Sual yox, atəş-boran! Elə intellektual, elə dolğun suallar verirdilər ki, düşündüm: “Bir az da qalsam, burdan çıxanda yeni roman yazıb çıxacam.”

Ən çox təəccübləndirən isə “Müharibənin şəkli”ndə gizlətdiyim incə mesajları belə tutmaları oldu. Dedim, bu artıq başqa səviyyədir.

Amma gələk əsas məsələyə… əslindẹ növbəti yazılarımda bunun kökünə qayıdacam...

Diqqətimi çəkən bir şey də vardı: xanım tələbələrin say üstünlüyü. Və təkcə say yox — aktivlik, mütaliə sevgisi, öz fikrini sərbəst demək… Açığı, bir ata kimi adamın ürəyi açılır. Qızlarımız ciddi şəkildə “level up” edir.

Oğlanlar?

Pis başa düşməyin, amma sanki “copy-paste” dövrüdür: eyni saç, eyni geyim, eyni musiqi… Arada kitab oxuyanlar var, amma müqayisə etsək, fərq təxminən Bakı Bulvarının okean səviyyəsi ilə mart ayında iki dəfə ziyarətində olduğum Qoşqar dağı arasındakı yüksəklik fərqi kimidir.

Arzum sadədir: hər iki tərəfi “Everest səviyyəsində” yüksəlməsini görmək. Çünki potensial var, sadəcə bir az istiqamət lazımdır.

Sonda isə böyük təşəkkür — başda Nemət Tahir müəllim olmaqla, kollec kollektivinə. Həm təşkilat, həm də o səmimi enerji üçün...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.04.2026)

Bu gün Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunda Vilayət Quliyevin kitabı təqdim olunacaq

Nigar Xanəliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi

Bu gün Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun  A. Bakıxanov küçəsindəki mənzil – qərargahı çox maraqlı bir tədbirə evsahibliyi edəcək. Təşkilatın “Türk dünyasının diplomatiya inciləri” kitab seriyasının yeni nəşrinin – Azərbaycan Respublikasının Bosniya və Herseqovinadakı səfiri, filologiya elmləri doktoru Vilayət Quliyevin müəllifi olduğu “Polşa-Litva tatarları Azərbaycanda” adlı kitabın təqdimat mərasimi keçiriləcək.

Kitabda Polşa-Litva tatarlarının Azərbaycan tarixində, xüsusilə də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə oynadıqları mühüm rol geniş tarixi faktlar və arxiv materialları əsasında işıqlandırılır. Eyni zamanda, Polşa-Litva tatarlarının Azərbaycan elminə verdiyi töhfələr də diqqətə çatdırılaraq, onların ölkənin ictimai-siyasi və intellektual həyatındakı yeri kompleks şəkildə təqdim edilir.

Polşa-Litva tatarları (Lipka tatarları) Azərbaycan tarixində birbaşa böyük siyasi rol oynamasalar da, onların kökləri, mədəni əlaqələri və bəzi tarixi paralellər Azərbaycan tarixinin ümumi türk-islam kontekstində maraqlı yer tutur.

Polşa-Litva tatarları XIII–XIV əsrlərdə Qızıl Orda və digər türk-monqol dövlətlərindən çıxaraq Litva Böyük Knyazlığına köçmüş müsəlman türklərdir. Onlar sonradan Polşa-Litva Birliyinin (Rzeczpospolita) tərkibində yaşamış və əsasən:

• hərbi xidmət göstərmiş,
• süvari qoşunlarda (yüngül atlılar) tanınmış,
• İslam dinini qoruyaraq Avropa mühitində yaşamışlar.

Polşa-Litva tatarlarının əcdadları Qızıl Orda, Krım xanlığı və Noqay ordası ilə bağlıdır. Bu siyasi qurumlar isə:

• Azərbaycanla diplomatik və hərbi əlaqələr saxlamış,
• xüsusilə Səfəvilər dövründə regionda qarşılıqlı təsir göstərmişdir.

Bu baxımdan, Lipka tatarları Azərbaycan türkləri ilə etnik və mədəni baxımdan uzaq qohum sayılır.

XVI–XVII əsrlərdə: Səfəvi dövləti, Krım xanlığı və digər tatar qüvvələri eyni geosiyasi məkanın iştirakçıları idi. Hərçənd Lipka tatarları birbaşa Səfəvi xidmətində geniş şəkildə tanınmır, lakin onların mənsub olduqları tatar dünyası:

• Osmanlı və Səfəvi müharibələrində dolayısı ilə iştirak etmiş,
• regionun güc balansına təsir göstərmişdir.

Lipka tatarları maraqlı bir xüsusiyyətə malikdir:

• İslamı qoruyublar, amma zamanla dillərini (tatar dilini) itiriblər,
• dini mətnləri bəzən polyak və ya belarus dillərində, amma ərəb əlifbası ilə yazıblar.

Bu, Azərbaycan tarixində də müşahidə olunan bir haldır:

• ərəb əlifbası əsasında yerli dillərdə yazı ənənəsi,
• İslam mədəniyyətinin milli xüsusiyyətlərlə sintezi.

Mərasim çərçivəsində kitabın müəllifindən başqa Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun prezidenti professor Aktotı Raimkulova, Tarix elmləri doktoru, ictimai-siyasi xadim Həsən Həsənov, Xalq yazıçısı, akademik Kamal Abdulla, Əməkdar elm xadimi, professor Solmaz Rüstəmova-Tohidi  çıxış edəcək.

Tədbirdə Azərbaycan Respublikasında akkreditə olunmuş diplomatik korpusun nümayəndələri, dövlət rəsmiləri, elm, mədəniyyət və ictimai-siyasi xadimlər, beynəlxalq təşkilat rəhbərləri  eləcə də media təmsilçiləri iştirak edəcəklər.

Bu sayaq kitabların çapı türk irsinin tədqiqi cəhətdən çox vacibdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.04.2026)