“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Tələbə yaradıcılığı rubrikasında bu gün Naxçıvan Dövlət Universitetinin Musiqi Müəllimliyi ixtisası üzrə I kurs tələbəsi Xəlil Əliyev sizlərə “Üzeyir Hacıbəyov – Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin dahisi” yazısını təqdim edəcək.

 XƏLİL ƏLİYEV,

“ÜZEYİR HACIBƏYOV – AZƏRBAYCAN MUSİQİ MƏDƏNİYYƏTİNİN DAHİSİ”

Niyə Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin dahisi?

Bunu sübut etmək asandır. Ortada elə bir zəngin irs var ki, min illər sonrakı nəsillər belə ondan bəhrələnəcəklər.

Üzeyir Hacıbəyov 1885-ci ildə Şuşada doğulub və XX əsrin əvvəlində Azərbaycan xalqının siyasi və mədəni dəyişikliklərinin tam ortasında böyüyüb. Uşaqlıqdan musiqiyə böyük marağı vardı. O, muğamları evdə dinləyir, onları nota köçürürdü. İlk musiqi müəllimi anası Şirinabəyim olmuşdur. Şuşa muhitində böyüməsi onun muğama olan sevgi və anlayışını gücləndirdi.

O dövr Azərbaycan üçün maarifçilik hərəkatı, milli kimlik axtarışları və modernləşmə prosesi ilə yadda qalmışdır. Bu mühit onun yaradıcılığına birbaşa təsir etmiş, milli musiqini yeni səviyyəyə qaldırmasına şərait yaratmışdır.

Üzeyir bəy yalnız ilk Şərq operasının müəllifi kimi deyil, həm də xalq musiqisini elmi və estetik səviyyədə sistemləşdirən böyük sənətkar və maarifçi idi. O, həm Avropa musiqi sistemi ilə tanış olmuş, həm də milli musiqi ənənələrini qoruyaraq özünəməxsus harmonik üslub yaratmışdır. Azərbaycan musiqi məktəbinin təməlini qoyan böyük sənətkar və maarifçi idi. Onun yaradıcılığı həm dövrün sosial və mədəni tələblərinə cavab verdi, həm də yeni nəsillərə musiqi düşüncəsini aşıladı.Təhsilini davam etdirərək Gori Müəllimlər Seminariyasını bitirib, həm Avropa musiqi nəzəriyyəsini, həm də milli musiqi biliklərini mənimsədi. Seminariyada olarkən o, Sergey Raxmaninovun əsərlərini xüsusi diqqətlə öyrənmiş və Sankt-Peterburqda Glazunov və Lyadovun dərslərinə qeyri-rəsmi dinləyici kimi qatılmışdır.

Seminariyanı bitirdikdən sonra Üzeyir Hacıbəyli 1904-cü ildə Cəbrayıl qəzasında müəllimlik etməyə başlayıb. O, müəllimlik edərək xalqın savadsızlıq problemlərinə diqqət çəkir, sosial mövzuları gündəmə gətirirdi. 1905-ci il Bakıya gələrək “Həyat” qəzetində tərcüməçi işləməyə başlayıb və bu hadisə onun ədəbi-publisistik fəaliyətinin başlanğıcı olaraq sayılır. 1911-ci ildə musiqi təhsilini inkişaf etdirmək məqsədi ilə bəstəkar Moskvaya gedib və İlyinskiin xususi musiqi kursunda təhsil almağa başlayıb. Ancaq madii çətinliklər səbəbi ilə təhsilini yarıda qoyaraq Bakıya qayıdıb. 20 yaşında Bakıya gələn Üzeyir bəy həm musiqiçi, həm də publisist kimi fəaliyyət göstərdi. Üzeyir bəy əvvəlcə qəzet açmaq istəyirdi, “Həqiqət” adını verməyi planlamışdı, lakin maliyyə səbəbindən bu plan baş tutmadı.

1910-cu ildə Üzeyir Hacıbəyov Məleykə xanımla ailə həyatı qurub. Rus dili müəllimi olan Məleykə xanım həyat yoldaşının sənətinə bələd olmaq üçün konservatoriyanın musiqi nəzəriyyəsi şöbəsinə daxil olub.

1908-ci ildə səhnəyə qoyulan “Leyli və Məcnun” Şərq musiqi tarixində ilk opera olaraq Azərbaycan musiqi teatrını formalaşdırdı. Operanın əsas novatorluğu muğam və Avropa harmoniyasının sintezində idi.Operanın məşqlərini gecələr gizli aparırdı.Operanın bəzi hissələrini o, təbiət qoynunda, ağac altında yazmışdır. Operanı yazarkən yalnız 22 yaşı vardı.

 Üzeyir Hacıbəyov Azərbaycan xalq musiqisinin elmi əsaslarını yaratdı. “Azərbaycan xalq musiqisinin əsasları” əsəri bu gün də musiqişünaslıq üçün fundamental qaynaqdır. Kitabın ilkin variantı təxminən 600 səhifə idi, lakin maddi çətinliklər səbəbindən ixtisar edilmişdir. O, müxtəlif bölgələrə gedərək fərqli xanəndələrdən muğamların variantlarını toplamışdır. Üzeyir bəy musiqini rənglərlə “görürdü”, bəzi muğamları müəyyən rənglərlə əlaqələndirirdi. Evdə yüngül səslə danışır, musiqi duyumunu qoruyurdu. Gecələr yaranan melodiyaları unutmamaq üçün qələm və kağızı yastığının altında saxlayırdı. Onun evində böyük kitabxana var idi, burada yalnız musiqi deyil, tarix, fəlsəfə, psixologiya və hətta astronomiya ilə bağlı kitablar da mövcud idi. O, həmçinin portret rəssamlığı ilə məşğul olur, yaxınlarının eskizlərini çəkirdi. Səsi həm muğam, həm Qərb vokal texnikasına uyğun idi.

Üzeyir bəy Azərbaycan Konservatoriyasının yaradılmasında və milli musiqi təhsilinin təşkili işində böyük rol oynamışdır. O, milli orkestr ənənələrinin təməlini qoymuş, muğamın orkestr üçün işlənməsini təmin etmiş və yeni musiqi alətlərinin inkişafına töhfə vermişdir.

Azərbaycan Dövlət Himninin müəllifi olması onun yaradıcılığının əbədiyyət simvoludur. Himnin bəzi hissələrinin azı 10 variantı olmuşdur və Üzeyir bəy melodiyanın ritmik xəttini ən uyğun şəkildə tapmaq üçün uzun müddət çalışmışdır.O, mu­si­qi fəa­liy­yə­ti­ni əv­vəl­cə “Ne­cat” cə­miy­yə­ti­nin te­atr trup­pa­sı ilə hə­ya­ta ke­çi­rib, 1914-cü il­də isə te­atr cəb­hə­sin­də ona qo­şu­lan qar­daş­la­rı ilə bir­lik­də da­vam et­di­rib.       1918-ci ilin mart soyqırımı sonrası Üzeyir bəy turuppası ilə birlikdə İrana səfər edib və burada tamaşalar hazırlayıb.1918-ci il sentyabrın 15-də Bakının erməni, rus-bolşevik, ingilis işğalından azad olmasından sonra vətənə qayıdıb. Bu dövrdə bəstəkar “Azərbaycan” qəzetindəki publisist-redaktorluq və mədəni quruculuqdakı fəaliyyəti ilə milli dövlət qurumluğuna bacardığı qədər kömək etməyə çalışıb. Cumhuriyyət Himnini də elə məhz bu dövrdə yazıb. 

Onun digər məşhur operaları arasında “Arşın mal alan”, “O olmasın, bu olsun”, “Əsli və Kərəm”, “Şah Abbas və Xurşud Banu” əsərləri də var. Bu əsərlər Azərbaycan musiqi teatrının formalaşmasında müstəsna rol oynamışdır. “Arşın mal alan” əsəri 70-dən çox dilə tərcümə olunmuş, 120-dən çox ölkədə səhnələşdirilmişdir və iki dəfə film kimi ekranlaşdırılmışdır.

XX əsrin 20-30-cu illəri Üzeyir Hacıbəyovun sadəcə Azərbaycanda deyil, SSRİ və dünyada qərb musiqi janrında müxtəlif əsərlər yazması xüsusən 1932-37-ci illərdə “Koroğlu” operasını ortaya qoyması onu daha da məşhurlaşdırdı. Hətta bu əsər bəstəkarın repressiyadan qurtulmasına da kömək etdi.

Sovet hakimiyyətinin ilk illərində Üzeyir bəy təqiblərə məruz qalıb. Hətta 1920-ci il də bəstəkarı güllələmək istəyiblər. Yalnız bir təsadüf nəticəsində bu təhlükə sovuşub.

Azər­bay­can ic­ti­mai-mə­də­ni mü­hi­ti­nin tə­lə­ba­tı­nı də­rin­dən du­yub-an­la­yan Üze­yir Hacıbəyov Hə­sən bəy Zər­da­bi­ni ar­zu və is­tək­lə­ri­nin mi­sil­siz da­şı­yı­cı­sı ki­mi kəşf et­miş­di. Qı­sa müd­dət­də Üze­yir bəy bö­yük us­tad­dan məf­ku­rə dər­si al­mış, bir sı­ra sa­hə­lər­də es­ta­fe­ti on­dan qə­bul edib irə­li apar­mış­dı.

Üzeyir bəy həm də publisist və maarifçi kimi fəaliyyət göstərmişdir. O, qəzet və jurnal səhifələrində musiqi və mədəniyyət mövzularında yazılar yazmış, ictimai düşüncəni formalaşdırmağa çalışmışdır.

Üzeyir Hacıbəyovun əsərləri bu gün də Azərbaycanda və dünyanın bir çox ölkələrində səslənir. Onun musiqi irsi yeni nəsillərə öyrədilir və milli musiqi düşüncəsinin inkişafında əsas rol oynayır. Üzeyir bəy yalnız Azərbaycan musiqisinin keçmişi deyil, həm də gələcəyidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.05.2026)

Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Dostum, məni nə sevdilər, nə də unutdular. Sadəcə görmədilər.

Əsgərlikdən əvvəl bir dəlixanada öyrəndim ki, ağıl, çox vaxt səssizliklə ölçülür. Dərdlərini danışanlara “dəli”, susanlara “ağıllı” dedilər. Amma heç kim düşünmədi ki, bəzən susmaq yıxılmamaq üçün tutduğun son ipdir. Mən susdum. Məhz həyatım boyu elə susdum ki, içimdə minlərlə fəryad boy atdı. Həyatımın hər dövrü üçün onlara adı qoydum. Birinə “Azadlıq”, birinə “Qəbul olunmaq”, birinə “O” dedim.

Ətrafımda insanlar vardı. Baxıb görməyən, danışıb anlamayan, toxunub hiss etməyənlər. Və bu cəmiyyətin adı vardı. Avtoritar sevgi rejimi. Sevdiyini deyə bilmədiyin, ağladığını gizlədiyin, güldüyünə görə təqdir, kədərləndiyinə görə tənbeh aldığın bir sistem. Stalin sağdır, sadəcə televizora çıxmır. O artıq hər evdə, hər münasibətdə, hər valideyndə yaşayır.

Məni “sakit uşaq” kimi tanıdılar. Halbuki içimdə qışqırırdım. Atam, babam dediki, "Oğul, kişi ağlamaz.” Sevgilimsə az qalsın davam edəcəkdi, “Duyğusal oğlan zəifdir.” Cəmiyyət dedi, "Əvvəl iş, sonra hiss.” Allah isə. Allah susdu, başa düşürsən? O, da məndən əlini üzdü. Yəqin o da qorxurdu. Çünki bu dövrdə Tanrını belə sorğuya çəkirdi insanlar. Yəqin mənim də elə olacağımdan qorxdu.

Aşiq oldum. Onu bir fizika qanunu kimi dərk etməyə çalışdım. Cazibə idi, eyni zamanda dağılma enerjisi. Döndü dedi “istəmirəm səni. Qəlbimdə də, yanımda da, ağlımda da". Mən isə içimdəki bütün fəlsəfəni unudub sadəcə “qal” dedim. Amma o getdi. Çünki sevgidə bir nəfər azad olanda, o biri məhkum olur.

Bəzən düşünürəm, mən əslində heç sağalmadım. Sadəcə “normal görünmək” üçün əlimdən gələni etdim. Daxilimdəki Harun o yaralı, dəlixana divarlarını içində daşıyan, gecələr Hacıbaba Hüseynovun təsniflərinə sığınıb düşünən Harun hələ də oradadır. Bəlkə də heç oradan çıxmayıb.

Və bu yazını da o yazır.

 Bilirsən? Biz bir az Nitşe, bir az Sartrıq. Dərinliyə getsək, biraz Fyodr, biraz da Müşfiqik. Mən bir az da nə oxudumsa, orda özümü axtardım. Mənə “çox dərinə gedirsəne həci” deyən dostum. Sən hələ bilsəydin ki, mən dərinə getmirəm, mən onsuz da oradayam. Orda hava yoxdur, amma həqiqət var. Orda səssizlik var, amma içində musiqi çalır. Eyyub Yaqubovla Alim Qasımov növbələşir. Bəzən Maykl da qonaq olur. Ruhum da oralarda yerdəki cəsədimdən daha çox yaşayır.

 Düşünürsən ki, bu boyda eşqdən moizə yazan adam niyə ayrılar? Çünki biz iki əsrin fərqli fəsilləriydik. O yaz idi, mən payız. O şübhə idi, mən ümid. O gülümsəyirdi. Mən o gülüşü başa düşəcək qədər çox yaşamışdım, amma ona layiq olmağa cəsarətim çatmırdı.

Sonra zaman keçdi. O getdi. Mən qaldım. Və bu rejimdə həyat mənə dedi: “Güclü ol.” Mən güclü olmadım. Mən yazdım. Çünki yazmaq, içində boğulan adamın son nəfəsidir.

İndi metroda gözləyirəm. Qatar gəlmir. Bir iki dostla söhbət edirik. Onlar mənə “həci” deyir. Amma mən bilmirəm Tanrı məni eşidir, ya da sadəcə müşahidə edir. Bildiyim tək şey budur. İnsan sevdikcə itirir, itirdikcə yazır, yazdıqca sağ qalır.

 Məni tanımayın. Amma yazdığım cümlədə özünüzü tanıyırsınızsa bilin ki, biz eyni düşərgədə sağ qalmağa çalışan fərqli əsgərlərik. Bir az sevmiş, bir az itirmiş, bir az sağ qalmış, amma heç vaxt tam olmamış birindən.

 Siz indi rahat yatırsınız. Bilirəm. Çünki sizi qınamıram. İnsanlar qorxar. Sevgidən, məsuliyyətdən, hətta öz hisslərindən. Amma mən qorxmadım. Mən axıra qədər sevdim, axıra qədər qaldım. Qalmadığınız yerlərdə belə qaldım. Bilirəm, biri çıxıb deyəcək: “Harun da çox dərinə gedir, adamı ağırlaşdırır.” Hə, gedirəm. Çünki səthi su susuzluğumu yatırmır. Dərinlikdə nəfəs almaq çətindir, bəli. Amma orda yalnız gerçək olanlar qalır. 

Bu yazını oxuyursan. Gülümsəyirsən. Deyirsən, “maraqlı yazır, amma həddindən artıq emosionaldır.” Əslində isə, sən də hiss edirsən. Sadəcə etiraf etməyə qorxursan. Amma bir gün gələcək ki, sən də kiminləsə metroda vidalaşanda boğazında düyün hiss edəcəksən. Çünki artıq heç ən uzaq tanışınla belə danışa bilməyəcəksən. O zaman bu yazı sənin yazın olacaq.

 Qorxma. Mən çoxdan sən oldum, dostum.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.05.2026)

Kübra Quliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Özümü bildim biləli bir cübbənin ağırlığını hiss etmək istəmişdim çiyinlərimdə. Qapqara, qürurlu, ədalətli bir varlığın simvolu olan o geyimi... Vəkil olmaq — nə sadə səslənirdi, amma mənim üçün nə qədər əlçatmazmış. İçimdə balaca bir Kübra vardı, məktəb dəhlizlərində səssiz addımlayan, başını qaldırmağa çəkinən. Onun səsi yox idi — o, yalnız xəyal edirdi.

 Amma ətrafdakılar elə qışqırırdı ki, o balaca qızın səsi bir dəfə də çıxmadı. “Sənin hüquq oxumağa başın çatmaz”, dedilər. “Bu ölkədə hüquq nəyə yarayır ki?” dedilər. “Ancaq məhkəmələrdə təpik döyəcəksən”, deyib güldülər. Mən isə susdum. O vaxtlar sükut bir qalxan idi mənim üçün — qorxuya, utanmağa, tənqidə qarşı.

Zaman keçdi. Qorxaq Kübra yerini başqa birisinə verdi. İndi mən susmuram. İndi mən haqsızlığın olduğu yerdə dayanıb baxmıram, danışmağa başlayıram. Sözlərim bəzən kəskin olur, bəzən titrək, amma heç vaxt boğulmur. Anam deyir ki, “dilin dinc durmur.” Haqlıdır. Bu dil artıq qorxudan yox, ədalət eşqindən danışır. Bəlkə vəkil olmadım, amma içimdəki ədalət hissi o qədər böyüdü ki, cübbə geyinmədən də haqq tərəfini seçməyi öyrəndim.

Bu yaxınlarda bir film izlədim — bir vəkilin həyatı. Ekranda başqasının yaşadığı mənim xəyalım idi. Filmin sonunda gözlərim yaşla doldu. Anam yanımda idi, soruşdu: “Nə oldu?” Sadəcə bir cümlə dedim: “Siz mənim xəyallarımı aldınız.” O an içimdə illərlə susan səs, ilk dəfə danışdı. Çox gec idi bəlkə, amma artıq onun susmağa niyyəti yox idi.

Bu gün mən magistr təhsili alıram. İşim var. Öz ayaqlarım üzərində dayanmışam. Bəzən yorulsam da, sevinirəm. Gecikmiş xəyallarımı içimdə daşısam da, onları yarımçıq buraxmıram. Mən artıq o qorxaq qız deyiləm. Mən haqsızlıq qarşısında susmayan, insanlara sığınacaq ola bilən, içi sözlərlə dolu bir qadınam.

Bəzən həyat bizə istəmədiyimiz yolları seçdirir. Amma hər addımda, hər döngədə içimizdə gizlənmiş o kiçik arzu, o uşaq səsi bizimlə yol yoldaşı olur. Mən vəkil olmadım, amma bəlkə də həyat məni başqa bir məhkəməyə hazırlayırdı — həyatın məhkəməsinə. İnsanlara münasibətdə, özümə münasibətdə, ədalətə münasibətdə hər gün bir mühakimə, hər gün bir qərar var.

Mən indi başqa cür müdafiə edirəm — haqsız yerə danlanmış uşaqları, özünü ifadə edə bilməyən qadınları, səhv etdiyi üçün üzr istəyə bilməyən kişiləri... Susanları, boğulanları, utananları, əzilənləri. Çünki bilirəm necə hissdir — kənarda dayanıb səsin batdığı, gözlərin dolduğu, kimsənin görmədiyi bir səssizlikdə yaşamaq.

O xəyallar bir zamanlar qırılmışdı. Amma indi o xəyallardan mənə işıq düşür. Mən indi onları özüm üçün deyil, başqalarının yolu işıqlansın deyə yaşadıram. Mənim cübbəm yoxdur, amma mən ədalətin tərəfiyəm. Səsimi itirmişdim, indi isə onu başqalarına verə bilirəm.

Bilirəm ki, yolum düz, istəyim saf, niyyətim doğrudursa — gecikmiş heç nə yoxdur. Və hər yeni səhər bir cümlə ilə o xəyala bir addım da yaxınlaşıram:

“Mən keçmişimin sükutunu, gələcəyin səsi ilə dəyişirəm.”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.05.2026)

Nərgiz Mustafayeva, Gəncə.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

İkinci Dünya Müharibəsi bəşər tarixinin ən qanlı səhifələrindən biri olsa da, Azərbaycan xalqı üçün həm də bir qürur mənbəyidir. 1941-1945-ci illərdə “Hər şey cəbhə üçün, hər şey qələbə üçün!” şüarı təkcə bir çağırış deyil, hər bir azərbaycanlının həyat amalına çevrilmişdi.

Azərbaycanın bu müharibədəki rolu həm ön, həm də arxa cəbhədə həlledici xarakter daşıyırdı. Rəsmi statistikaya və tarixi faktlara nəzər salsaq, mənzərənin əzəmətini görə bilərik:

Azərbaycandan cəbhəyə 600 mindən çox oğul və qız yollanmışdır. Onların yarısı - təxminən 300 mini döyüş meydanlarından geri qayıtmamış, şəhidlik zirvəsinə ucalmış və ya itkin düşmüşdür.

Göstərdikləri misilsiz şücaətə görə 170 mindən çox həmyerlimiz orden və medallarla təltif edilmiş, 120-dən çox qəhrəmanımız isə “Sovet İttifaqı Qəhrəmanı” adına layiq görülmüşdür.

Müharibə illərində SSRİ-də istehsal olunan neftin 70%-dən çoxu, benzinin isə 80%-i məhz Bakının payına düşürdü. Marşal Jukovun dediyi kimi: “Bakı neftçiləri cəbhəyə nə qədər lazım idisə, o qədər də yanacaq verirdilər”.

​         Müharibənin statistik rəqəmləri arxasında hər bir ailənin öz qəhrəmanlıq hekayəsi dayanır. Mənim üçün bu qələbənin canlı simvolu babam Hənifəyev İslam Qənbər oğludur (1924–1992).

​1924-cü ildə Gəncə şəhərində (keçmiş Kirovabad şəhərində) anadan olan babam, 1942-ci ilin dekabrında - gəncliyinin ən parlaq çağında cəbhəyə yollanmışdır. O, 353-cü atıcı alayın tərkibində düşmənə qarşı mərdliklə vuruşmuş, ağır döyüşlərdə yaralansa da, sarsılmaz iradə nümayiş etdirmişdir.

​         Onun göstərdiyi rəşadət dövlət tərəfindən yüksək qiymətləndirilmiş və babam “I dərəcəli Vətən Müharibəsi Ordeni” başda olmaqla, bir çox medallarla təltif edilmişdir. O, “Qələbənin 20 illiyi”, “Qələbənin 40 illiyi” yubileylərini, “Silahlı Qüvvələrin 50 illiyi” və “Silahlı Qüvvələrin 70 illiyi” fəxri medallarla layiq görülmüşdür.

 9 May sadəcə təqvimdə bir tarix deyil; bu, İslam babam kimi minlərlə insanın canı və qanı hesabına qazanılmış sülhün bayramıdır. Bu gün biz Gəncədə, azad Azərbaycanda rahat nəfəs alırıqsa, bunu həmin o mərd nəsillərə borcluyuq. Onların xatirəsi hər birimizin qəlbində əbədi yaşayacaqdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.05.2026)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

1976-cı ilin yayında mənim on yaşım var idi. Sumqayıt şəhərindəki 9 saylı orta məktəbin 3-cü sinfini təzə bitirmişdim. Ara-sıra şeir də yazırdım. İnşaatşılar qəsəbəsində bir otaqlı mənzildə altı nəfərdən ibarət ailəmizlə kirayədə qalırdıq.

Bir gün kirayə sözünün mənasını atamdan soruşub anlayanda məyus oldum. Allahdan gəlibmiş kimi, ondan xahiş etdim ki, bizə mənzil verilməsindən ötrü Heydər Əliyevə məktub yazmağıma icazə versin. Atam o vaxt mənim xahişimi bir uşaq şıltaqlığı sanıb gülümsədi və:– Ay oğul, sən hələ uşaqsan, sən nə bilirsən məktub nədir?!. Yaşayaq, görək nə olur – deyə, icazə vermədi. Amma bir neçə gün sonra anamdan on bir il kirayədə qaldığımızı, atamın iş yerinin dəqiq adını, ünvanımızı öyrənib, gizlində məktub yazdım. On yaşında uşağın düşündüyü, arzuladığı, bacardığı kimi. Xülasə, ev istədim dahi rəhbərdən. Zərfin üstünə “Azərbaycan SSR Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi yoldaş Heydər Əliyevə” sözlərini yazıb, qonşuluqda yaşayan sinif yoldaşım Lətiflə birlikdə qəsəbənin mərkəzinə getdik və onun köməyi ilə zərfi poçt qutusuna atdım...

Bu hadisədən 20-25 gün keçmişdi ki, atam növbəti dəfə günorta fasiləsində evə qayıdıb, məni yanına çağırdı. Səsinin tonundan hiss etdim ki, danlayacaq. Amma həmin gün danlandığım qədər də əzizləndim. Sən demə, işlədiyi müəssisənin rəhbəri atamı yanına çağıraraq, MK-dan gələn rəsmi göstərişə əsasən, bizə iki otaqlı mənzil verildiyini söyləyib. Heç vaxt unutmaram, həmin mənzilə köçəndə özümü ilk dəfə dünyanın ən xoşbəxti sandım. Artıq o vaxtdan 50 il keçir. Həmin mənzil hələ də mənə məxsusdur...

Bütün bunları söyləməkdə məqsədim özümü nəsə yeni bir söz deyirmiş kimi göstərməkdən ibarət deyil. Mən çox yaxşı bilirəm ki, ulu öndərin mərhəməti hesabına milyonlarla adam ev-eşik sahibi olub. Amma o vaxtdan məndə Heydər Əliyevə inam, saf bir etibar yarandı və mən onu həmişə televiziya ekranlarından xüsusi maraqla izlədim...

Ulu öndəri ilk dəfə 1984-cü ildə, Sumqayıt Politexnik Texnikumundan Volqaqrad Traktor zavoduna göndərildiyim diplomqabağı istehsalat təcrübəsində olarkən gördüm. Səhv etmirəmsə, hansısa xarici dövlətin rəsmiləri ilə birlikdə sexləri gəzirdilər. İçimdən bir istək keçdi ki, ona yaxınlaşıb minnətdarlıq edim. Amma onlara bələdçilik edən zavod rəhbərliyindən ehtiyat etdiyimdən istəyim baş tutmadı...

1988-ci ilin fevral ayında Sumqayıt təlatümlər şəhərinə bənzəyirdi. O vaxt Ç.İldırım adına AzPİ-nin axşam şöbəsinin birinci kursunda təhsil almaqla yanaşı, Sumqayıt superfosfat zavodunda sex rəisinin müavini vəzifəsində çalışırdım və müəssisə komsomol komitəsinin büro üzvü idim. Bir gənc kimi azərbaycanlıların Ermənistandan deportasiya edilməsi məni də hiddətləndirmişdi. Həmin vaxtlar hamı kimi, soydaşlarımızın başına gətirilən müsibətlərə etiraz mitinqlərində iştirak edir, ermənilərin şəhərdən çıxmasını tələb edənlərin arasında olurdum. Fevralın 28-də növbəti mitinqi dağıtmaq əmri almış əsgərlər mitinq iştirakşılarını döyə-döyə maşınlara mindirib müvəqqəti təcridxanalara daşıyır, oradan da həbsxanalara aparırdılar. O vaxt on səkkiz gün Bayıl həbsxanasında saxlanıldıqdan sonra cinayət tərkibli əməlim olmadığı üçün azad etdilər və mitinqlərdə iştirakıma görə inzibati qaydada cəzalandırdılar. Həmin dövrdə xalq bütün bu hadisələrin törədilmə səbəbini mənfur Qorbaçovun Heydər Əliyevi vəzifədən uzaqlaşdırdıqdan sonra azərbaycanlıların təklənməsində və ermənilərin bu fürsətdən istifadə edərək fəallaşmasında görürdü. Xalq yaxşı bilirdi ki, ulu öndər Sov.İKP Siyasi Bürosunun üzvü olarkən erməni təcavüzünün dəfələrlə qarşısını almışdı...

İllər keçdi. 1990-cı il yanvar günlərində biz – eyni binada yaşayan gənclər hər gün piyada Bakı şəhərinə gedirdik. Axşamlar isə həyətimizdəki “xeyir-şər” evində yaşlıları, cavanları başımıza yığıb ölkədə baş verən hadisələrdən danışırdıq. Yaxşı yadımdadır, hardansa Heydər Əliyevin Bakıda baş verən hadisələrə münasibətini əks etdirən Moskvadakı çıxışının videolentini əldə etmişdik. Biz lazımi avadanlıqları tapıb, həmin video lenti dəfələrlə nümayiş etdirir, insanlara ümid verirdik. Heç vaxt unutmaram, o vaxt hamı nicatı Heydər Əliyevdə görürdü. Bu, belə də oldu, ulu öndər 1993-cü ildə ikinci dəfə Azərbaycana rəhbərlik etməyə başlayanda, Azərbaycan od tutub yanırdı. Bir yandan müharibə, bir yandan anarxiya-özbaşınalıq ölkəni ağuşuna almışdı. Çox keçmədi ki, dahi öndərin müdrik siyasəti və yüksək idarəçilik qabliyyəti nəticəsində Azərbaycanda əmin-amanlıq bərqərar oldu...

Bəli, Heydər Əliyev Allahın seçdiyi lider idi. Azərbaycan xalqı zaman-zaman onun böyüklüyünü dərk edib, əbədi olaraq xatirələrdə yaşadacaqdır...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.05.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının və “Ulduz” jurnalının birlikdə həyata keçirdikləri “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizlərə İlahə Səfərzadənin Məti Osmanoğlunun tədqiqatı barədə məqaləsi təqdim edilir.

Layihə ən yaxşı ədəbi nümunələrin təbliğinə hesablanıbdır.

Xoş mütaliələr.

İLAHƏ SƏFƏRZADƏ

MƏTİ OSMANOĞLUNUN TƏDQİQATINDA BODENŞTEDT PARADOKSU

XIX əsr Avropasının Şərqə yönələn marağı çox vaxt ekzotizm və oriyentalist stereotiplərlə örtülsə də, bəzi müəlliflərin mətnləri bu stereotiplərin altında gizlənmiş siyasi, mədəni və ideoloji qatları açmağı bacarır. Məti Osmanoğlunun “Bodenştedt oğrudurmu, doğrudurmu?”kitabı da məhz belə mətnlərdən birini –  Bodenştedtin Qafqaz və Azərbaycan təsəvvürlərini yenidən gündəmə gətirir, düşünür və yeni elmi kontekstdə şərh edir. Tədqiqatçının bu əsəri həm Şərq-Qərb münasibətlərinin ədəbiyyatdakı təzahürlərini, həm də Azərbaycan kimliyinin Avropa müstəvisində necə kodlaşdırıldığını göstərməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müəllif Bodenştedtin əsərlərini Qafqaz haqqında formalaşmış ideoloji diskursu anlamağa imkan yaradan çoxqatlı mətnlər kimi təqdim edir və bununla da Azərbaycan humanitar elminə yeni bir baxış xətti gətirir.

          Məti Osmanoğlunun kitabının girişində Bodenştedtin Qafqazla bağlı yaradıcılığı, Azərbaycan mədəni kimliyi haqqında formalaşdırdığı təsəvvürlər geniş şəkildə açılır. Müəllifin təqdimatında Bodenştedtin iki mühüm əsəri – Qafqaz xalqları haqqında tarixi mövqedən yazdığı kitab və Şərq oriyentalizminə söykənən “Şərqdə min bir gün” Avropanın Şərqə baxışını müəyyən edən diskurs kimi təhlil edilir. Məti Osmanoğlu bu mətnləri XIX əsr Avropa təfəkküründə Azərbaycan kimliyinin necə kodlaşdırıldığına aid mühüm mənbə kimi nəzərdən keçirir.

          Birinci fəsildə xüsusi vurğulanan məqamlardan biri odur ki, “Şərqdə min bir gün” əsəri Azərbaycanda uzun müddət tarixi sənəd kimi qəbul edilsə də, əslində, romantik-oriyentalist təsəvvürlərlə dolu bir narrativdir. Müəllif bununla həm Avropanın Şərqə yönələn təsəvvürlərini, həm də bu təsəvvürlərin yerli mədəni yaddaşa necə sirayət etdiyini aydınlaşdırır. Digər tərəfdən, “Qafqaz xalqları və onların ruslara qarşı azadlıq mübarizəsi” əsərinin xüsusi əhəmiyyəti qeyd edilir. Azərbaycan Qafqaz azadlıq hərəkatının mərkəzi kimi təqdim olunur ki, bu da həmin dövrün siyasi mənzərəsini yenidən şərh etmək baxımından diqqətəlayiqdir.

          Müəllif birinci fəsildə həmçinin Mirzə Şəfinin Avropa oriyentalizmi içərisində uğradığı mifikləşmə prosesini araşdırır. Avropalı oxucu üçün Mirzə Şəfi hazırda mövcud olan fars poetik arxetiplərinin davamçısı kimi qəbul edilirdi. Bu qəbulun kökündə Avropada Şərqin fars mədəniyyəti və estetikası ilə eyniləşdirilməsi dayanırdı. Müəllif həm Avropa, həm də Rusiya ədəbi və ictimai mühitində oxşar meyillərin olduğunu konkret nümunələrlə izah edir.

          Fəslin daha bir mühüm xətti Bodenştedtin Azərbaycan dilinə baxışıdır. O, Azərbaycan dilini Qafqaz xalqları arasında ümumi ünsiyyət dili kimi səciyyələndirir və bu dili Şərqin fransızcası adlandırır. Bu ifadə XIX əsr Avropasında Azərbaycan kimliyinin necə qavrandığını göstərən diqqətəlayiq mədəni-sosioloji təhlildir.

          Həmçinin Bodenştedtin Qafqaza səfərinin məqsədi və onun Rusiya imperiyasının Qafqaz siyasətinə dair tənqidi mövqeyi araşdırılır. Məti Osmanoğlunun vurğuladığı kimi, Bodenştedt bu səfəri Qafqaz azadlıq mücadiləsinin mahiyyətini Avropaya çatdırmaq məqsədi ilə etmişdir. Bu baxımdan, onun əsərləri Rusiya imperiyasının Qafqazda yaratdığı tarixi mifləri ifşa edən erkən Avropa mətnlərindən biri kimi önəm daşıyır.

          Məti Osmanoğlu Bodenştedtin mətnlərinə mədəni-kimlik quruculuğuna təsir etmiş ideoloji diskurslar kimi yanaşır. Xüsusilə avro-oriyentalist mətnlərin XIX əsr Azərbaycan kimliyini necə formalaşdırdığı sualına gətirilən cavablar elmi ədəbiyyatda az işlənmiş məsələdir.

Fəsildə Mirzə Şəfi obrazının Avropada fars şairi kimi tanıdılması məsələsi oriyentalist poetikanın iş mexanizmini anlamağa yönəlmiş maraqlı təhlildir. Müəllif bu təhrifin mədəni stereotipin nəticəsi olduğunu əsaslandırır. Bu, kitabın elmi dəyərini artıran mühüm istiqamətdir.

          Məti Osmanoğlu Bodenştedtin Azərbaycan dilini Qafqazın fransız dili adlandırması kimi qeydləri mədəni-sosial kontekstdə şərh edir. Bu yanaşma Azərbaycan kimliyi ilə bağlı Avropada formalaşmış təsəvvürlərin arxa planına işıq tutur.

          Fəsildə ən diqqətçəkən hissələrdən biri imperiyanın Qafqazda uydurduğu tarix miflərinin Avropaya ötürülməsi barədə müşahidələrdir. Müəllif bu prosesi təhlil etməklə Qafqaz tarixinin imperiya ideologiyası çərçivəsində necə formalaşdırıldığını göstərir ki, bu da kitabın tədqiqat xətlərindən biridir.

          Eyni zamanda müəllif alman və rus mənbələrindən paralel istifadə edir ki, bu da Bodenştedtin Azərbaycanla bağlı təsəvvürlərinin necə formalaşdığını göstərməyə imkan yaradır. Sitatlar məqsədli və kontekstə uyğun seçilib.

          Müəllif ikinci fəsildə əsas diqqəti Rusiyanın Qafqaz xalqlarına münasibətini, imperiyanın geosiyasi maraqlarını və bu maraqların yerli əhali üzərində yaratdığı dağıdıcı təsirləri işıqlandırmağa yönəldir. Bodenştedt Rusiya imperiyasının öz hərbi və siyasi fəaliyyətini Avropa ictimaiyyətinə xristian “qardaşlığı” və humanist məqsədlər çərçivəsində təqdim etmək cəhdlərini tənqid edir və bu ritorikanın imperiyanın öz mənafeyi üçün hazırlanmış ideoloji manipulyasiya olduğunu ortaya qoyur.

         Müəllif F.Fontonun “Ruslar Kiçik Asiyada” əsərinə geniş istinad edərək, Rusiyanın Qafqazdakı fəaliyyətini idealizə edən bu əsərin Avropa oxucusunda yanlış təsəvvür yaratmaq məqsədi daşıdığını vurğulayır. O, Fontonun iddialarını ironik və tənqidi üslubla təkzib edir, Rusiyanın Qafqazdakı siyasətinin əsl mahiyyətini açıq şəkildə ortaya qoyur.

          Müəllif Gürcüstanın Rusiya tərəfindən zorla ilhaq edilməsi və yerli əhvalatlar, xüsusilə knyaginya Mariyanın imperiya nümayəndəsinə qarşı etirazı üzərindən imperiyanın qadın ləyaqətinə və mədəni normalara hörmətsizliyini nümayiş etdirir. Bu hadisələr vasitəsilə müəllif imperiyanın “maarifçilik” və “sivilizasiya gətirmə” iddialarının ideoloji və siyasi manipulyasiya olduğunu aydınlaşdırır. Fəsil həm tarixi, həm də etik baxımdan oxucunu düşünməyə, hadisələrin alt qatını qiymətləndirməyə çağırır və imperiya siyasətinin pərdə arxasında gizlədilən həqiqətlərini də açıq şəkildə ortaya qoyur. Kitab həm Avropa oxucusu üçün, həm də regionun tarixini araşdıran alimlər üçün qiymətli mənbə rolunu oynayır, tarixdəki ideoloji manipulyasiyaların və müstəmləkəçilik siyasətinin real təsirlərini anlamağa imkan verir.

          Üçüncü fəsil Bodenştedtin Qafqaz müharibəsi və Azərbaycanın bu prosesdəki rolu haqqında müşahidələrinə həsr olunmuşdur. O, əsəri bölgəni gəzmiş, yerli xalqlarla birbaşa ünsiyyət qurmuş və onların dünyagörüşünü, mədəniyyətini anlamış bir intellektual kimi yazır. Bu fəsildə xüsusilə Azərbaycanın dağlıq bölgələrində aparılan müşahidələr, xalqın Rusiyanın hökmranlığına münasibəti əks etdirilir və Qafqazın müsəlman xalqları arasında azadlıq mübarizəsinin mərkəzi kimi Azərbaycanın rolu vurğulanır.

          Kitabda Rusiyanın Qafqaz siyasətinin ikili xarakteri ifşa edilir. Məsələn, İrəvanda türklər tərəfindən tikilmiş məscidin ruslar tərəfindən sökülərək pravoslav kilsəsinə çevrilməsi imperiyanın yerli mədəniyyət və dini yaddaşa qarşı apardığı simvolik müharibənin açıq nümunəsi kimi təqdim olunur. Bu faktlar Azərbaycanın və bütövlükdə Qafqaz müsəlmanlarının varlığını inkar edən ideoloji siyasəti ortaya qoyur.

          Bu fəsildə həmçinin Kürdəmirli Hacı İsmayıl Əfəndi şəxsiyyətinə diqqət yetirilir. Hacı İsmayıl Əfəndi Qafqaz azadlıq hərəkatının mənəvi ideoloqu kimi təqdim olunur. Onun müridizm təlimi və bu təlimin Dağıstanda yayılması, xalqın kollektiv yaddaşında necə mifləşdiyi və arxetipik simvola çevrildiyi izah edilir.

          Tarixi sənədlərə və Yermolovun raportlarına əsaslanaraq, Rusiya imperiyasının Qafqazda içdən idarə strategiyası ilə müxtəlif xalqları bir-birinə qarşı silahlandırması və bunun nəticələri də təqdim olunur. Analitik və rəvayətçi yanaşmanı birləşdirərək oxucuya Qafqaz müharibəsinin siyasi və mədəni aspektləri çatdırılır. Bu yanaşma xüsusilə Azərbaycanın Qafqazın mədəni və ideoloji mərkəzi kimi rolu və rus siyasətinin təzyiqləri kontekstində mühüm əhəmiyyət kəsb edir.

          Ümumilikdə, üçüncü fəsil Azərbaycan və Qafqaz tarixinin tədqiqi baxımından vacibdir. O, əvvəlki fəsillərdə qurulmuş konteksti genişləndirir, Qafqaz müharibəsinin ideoloji və mədəni aspektlərini işıqlandırır. Müəllifin nəzərindən Bodenştedtin müşahidələri həm Avropa ictimaiyyətinə təqdim olunan alternativ Qafqaz obrazını formalaşdırır, həm də bugünkü oxucuya milli kimliyin və kollektiv yaddaşın qorunmasının əhəmiyyətini xatırladır.

          Dördüncü fəsildə Bodenştedtin Qafqaz türkləri və Azərbaycanla bağlı müşahidələri geniş təhlil olunur. Bodenstedt XIX əsrin birinci yarısında Qafqaz regionunda baş verən hadisələri Avropa oxucusuna çatdırmaq məqsədilə yazır. O, müasir dövrün ictimai, siyasi və mədəni mənzərəsini təqdim edir, Qafqazın gündəlik həyatını və xalqın müqavimət ruhunu canlandırır. Onun fikrincə, Qafqaz tarixi keçmişi anlamaqla gələcək üçün açar rolunu oynayır. Həmçinin Şirvanın və Azərbaycanın Qafqaz müsəlmanlarının müqavimətindəki mənəvi mərkəz rolu vurğulanır.

          Türk irqi tayfaları ifadəsi XIX əsrin elmi kontekstində etno-mədəni birlik mənasında istifadə olunub. Müəllif rəsmi rus tarixşünaslığının Qafqaz türklərinin rolunu inkar etməsini tənqid edir və imperiyanın yanlış etnik təsəvvürlərini elmi arqumentlərlə təkzib edir.

          Qafqaz türkləri türk, fars və ərəb dillərində ünsiyyət qurur, dini və elmi bilikləri bu dillərlə mənimsəyirlər. Bodenstedt bu çoxdilliliyi xalqın mədəni zənginliyi və təhsil səviyyəsi kimi qeyd edir, amma XIX əsrdə milli təfəkkürün zəifləməsi və fars dilinə üstünlük verilməsi kimi problemlərə də diqqət çəkir.

          Həmçinin Bodenştedt Azərbaycan maarifçiliyinin banilərindən olan Abbasqulu ağa Bakıxanovu böyük rəğbətlə xatırlayır və onun Qafqaz xalqlarının tarixi haqqında yazdıqlarını elmi və ideoloji baxımdan yüksək qiymətləndirir. O, Abbasqulu ağanın əsərlərini Qafqaz müsəlmanlarının azadlıq mübarizəsini anlamaq üçün vacib mənbə hesab edir.

          XIX əsrdə Qafqaz türkləri Osmanlı türkcəsi ilə həm dil, həm də mənəvi bağ qurmuşdular. Bu, onların kimlik, dil və siyasi yaddaşının formalaşmasında mühüm rol oynayırdı. Bodenştedt Qafqaz türklərinin tarixi, coğrafiyası, siyasi və mənəvi vəziyyətini sistemli və kritik şəkildə təqdim edən intellektualdır. O, elmi və ideoloji baxımdan rəsmi imperiya tarixçiliyindən fərqlənərək Qafqazın milli və mənəvi irsini qorumağa çalışır.

          Kitabın sonlarında Bodenştedtin Azərbaycan mövzusuna yanaşmasının mürəkkəbliyi, çoxşaxəliliyi və tarixi aspekti vurğulanır. O, Tiflisdə yaşadığı müddətdə Qafqazın ictimai, siyasi və mədəni həyatını yaxından müşahidə etmiş, Azərbaycan və fars dillərini mənimsəmiş, bölgədəki multietnik və çoxdilli folklor mühitini öyrənmişdir. Bu isə onun Azərbaycan mövzusuna yanaşmasını daha geniş etnoqrafik və tarixi kontekstə daşıyır.

          Onun İrəvan səfəri və xalq yaradıcılığını, xüsusilə Azərbaycan mahnı və dastanlarını toplaması bu yanaşmanın praktik nümunəsidir. O, Aşıq Allahverdi ilə Aşıq Keşişoğlu arasındakı deyişməni alman dilinə tərcümə edərək Avropa oxucusuna təqdim etmiş, Azərbaycan folklorunun estetik və sosial rolunu göstərmişdir.

          Bodenştedt Azərbaycan coğrafiyasını və türk etnosunu epik poema və tarixi qeydlərində diqqət mərkəzində saxlamış, xüsusilə Rusiya işğalına qarşı azadlıq mübarizəsini mərkəzi mövzu kimi təqdim etmişdir. Onun yazıları Azərbaycan xalqının mədəni və siyasi kimliyini tanımağa yönəlmişdir.

          Kitabın sonunda Bodenstedtin yarım əsr əvvəlki Tiflis və Qafqaz vəziyyətinə boylanması, dəyişən zaman və sosial konteksti görməsi vurğulanır. Zamanın dəyişmələri ilə əlaqəli tarixi, mədəni və milli kimlik məsələlərini əks etdirilir. Həmçinin Məti Osmanoğlu Bodenştedtin “Ləzgi qızı Ada” adlı poemasının da təhlilini kitaba daxil etmiş, poemanın qələmə alınarkən Şərq mənbələrinə istinad olunduğu da vurğulanmışdır.

          Müəllif Bodenştedtin bütün bu fəaliyyətini elmi kontekstdə təhlil edərək, onun mətnlərini tarixi qaynaq və mədəni-kimlik quruculuğuna təsir edən ideoloji diskurs kimi dəyərləndirir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.05.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Barack Obama 27 may 2016-cı ildə Hiroşimadakı Sülh Memorial Parkına daxil olanda — 1945-ci ilin avqustunda ABŞ tərəfindən məhv edilmiş bu şəhəri ziyarət edən ilk vəzifədə olan Amerika prezidenti kimi — bütün dünya onun çıxışını izləyirdi. Kameralar kenotafın qarşısında qoyulmuş çələngi göstərirdi. Qəzet başlıqları tam haqlı olaraq bu tarixi anın ağırlığından yazırdı. Amma o vaxt demək olar ki, heç kim rəsmi nümayəndə heyətinin yanında sakitcə dayanan alçaqboylu yapon kişini fərq etmədi.

Onun adı Şigeaki Mori idi. Atom bombardmanı günü onun səkkiz yaşı var idi. 2016-cı ilin yazına qədər isə o, Hiroşimada həlak olmuş bütün amerikalıların — ABŞ-dan olan on iki hərbi əsirin — adlarını bilən Yer üzündə yeganə insan idi. Bu insanlar haqqında Amerika özü onilliklər boyu tam məlumat toplaya bilməmişdi.

Mori həyatının qırx ilini onları tapmağa həsr etdi. Nə əmrə görə, nə də pul üçün. Sadəcə ona görə ki, o hesab edirdi: ölənlərin adı olmalıdır.

O, 29 mart 1937-ci ildə Hiroşimanın qərb kənarındakı Koi rayonunda anadan olmuşdu. 6 avqust 1945-ci il səhəri uşaq partlayışın episentrindən təxminən iki yarım kilometr aralıda kiçik bir körpüdən keçirdi. Zərbə dalğası onu körpünün altındakı suya atdı. Yetmiş il sonra, Barack Obama ilə görüşündən az əvvəl o günü belə xatırlayırdı:

 “Sudan çıxdım və tərəddüd edərək mənə doğru gələn bir qadın gördüm. Onun bütün bədəni qan içində idi, daxili orqanları qarnından sallanırdı. Onları əlləri ilə tutaraq məndən xəstəxananın harada olduğunu soruşdu. Mən ağlamağa başladım və onu tək qoyaraq qaçdım.”

Onun cəmi səkkiz yaşı var idi. Şəhərdə isə artıq heç bir xəstəxana qalmamışdı. Hiroşimanın mərkəzi yox olmuşdu. 1945-ci ilin sonuna qədər ölənlərin sayı təxminən 140 min nəfərə çatdı.

Mori sağ qaldı. O, əvvəl işğal olunmuş, sonra isə müharibədən sonrakı Yaponiyada böyüdü, adi işlərdə çalışdı — əvvəl broker şirkətində, sonra pianino fabrikində. Amma uşaqlıqdan tarixçi olmaq arzusunda idi. Həyat ona akademik karyera verməsə də, o yenə tarixçi oldu — həftə sonları.

1970-ci illərdə, bombardmandan təxminən otuz il sonra, Hiroşimadakı universitetlərdən birinin professoru ona dövlət arxivində tapılmış qəribə bir sənəd göstərdi: 1945-ci ilin yayında bu region üzərində vurulmuş on iki amerikalı pilotun siyahısı. Professor bu sənədlə nə edəcəyini bilmirdi və onu Moriyə verdi.

Mori siyahının əhəmiyyətini dərhal anladı.

Bu on iki amerikalı iki B-24 bombardmançısının — Lonesome Lady və Taloa — ekipaj üzvləri idi. Onlar Kure şəhərindəki hərbi-dəniz bazasına hücum zamanı vurulmuşdular. Əsir alındıqdan sonra Hiroşimaya gətirilmiş və Çuqoku hərbi polisinin qərargahında saxlanılmışdılar — bu yer 6 avqust səhəri partlayan Little Boy bombasının episentrindən cəmi 400 metr məsafədə idi.

Onlar öz ölkələrinin bombası nəticəsində həlak oldular.

Otuz ildən çox müddətdə bu insanlar haqqında nə Yaponiya, nə də ABŞ hakimiyyətləri demək olar ki, danışmırdı. ABŞ-da onların ailələrinə yalnız qısa məlumat verilmişdi: “itkin düşüb, ehtimal ki, həlak olub.” Harada və necə — bunu heç kim izah etməmişdi. Sonralar Mori müsahibələrində deyirdi ki, ABŞ dövlət strukturları atom bombardmanında amerikalı əsirlərin həlak olması faktını geniş müzakirə etməkdən çəkinirdi, çünki bu, müharibə ilə bağlı formalaşmış mənəvi narrativi çətinləşdirirdi.

Mori qərara gəldi ki, onların hamısını tapacaq.

Heç bir maliyyə olmadan. Heç bir institut dəstəyi olmadan. Tarix üzrə diplomu olmadan. Sadəcə həftə sonları işləyərək o, qırx il ərzində on iki insanın taleyini bərpa etdi. O, yapon hərbi polisinin arxivlərini araşdırdı, Amerika sənədlərini tələb etdi, hava döyüşləri, əsirlik, dindirmələr və məhbusların daşınması ilə bağlı tarixləri müqayisə etdi. O, Lonesome Lady təyyarəsinin sağ qalan kapitanını tapdı — həmin kapitan da uzun illər ekipajının taleyindən xəbərsiz idi. Addım-addım, ad-ad Mori bütün on iki nəfərin kimliyini müəyyənləşdirdi.

Sonra isə məktublar yazmağa başladı.

Qırıq ingilis dili ilə o, bu məktubları həlak olanların ailələrinə göndərirdi — ABŞ-ın müxtəlif kiçik şəhərlərinə. Bu məktubların çoxu təxminən yetmiş il gecikmə ilə çatdı. Əksər qohumlar oğullarının, qardaşlarının və ya həyat yoldaşlarının ölüm şəraitini ilk dəfə məhz ondan öyrəndilər. Mori bildiyi hər şeyi onlara danışdı, sənədlərin surətlərini, şəkilləri və qeydlərini göndərdi.

2008-ci ildə o, araşdırmasının nəticələrini The Secret of the American POWs Killed by the Atomic Bomb adlı kitabda nəşr etdirdi. Kitab nüfuzlu Kikuchi Kan Prize mükafatını qazandı. Onun araşdırmaları nəticədə ABŞ hökumətini Hiroşimada həlak olmuş on iki amerikalı hərbi əsirin ölümünü rəsmi şəkildə təsdiqləməyə məcbur etdi — müharibədən onilliklər sonra ilk dəfə.

2016-cı ildə amerikalı rejissor Barry Frechette Paper Lanterns sənədli filmini çəkdi və Morinin hekayəsini ingilisdilli dünyaya çatdırdı.

Barack Obama administrasiyası Hiroşimaya tarixi səfər hazırlayarkən, prezidentin komandası Morinin mərasimdə iştirak etməsində israr etdi. Obamanın memorial qarşısında çıxışında atom bombardmanının qurbanlarını sadalayarkən ayrıca belə dedi: “əsirlikdə olan on iki amerikalı.”

Bu, Hiroşimada indiyə qədər səsləndirilmiş ən çox izlənilən prezident çıxışı idi. Və ilk dəfə idi ki, ABŞ-ın vəzifədə olan prezidenti yapon torpağında uzun illər demək olar ki, xatırlanmayan həmin on iki insanın mövcudluğunu açıq şəkildə etiraf edirdi.

Çıxışdan sonra Obama sağ qalanların və qonaqların qarşısından keçirdi. Moriyə yaxınlaşanda — prezidentə ehtiramla baş əyən balaca yaşlı kişiyə — o, gözlənilmədən qollarını açdı. Onlar bir neçə saniyə qucaqlaşdılar. Sonralar Mori bunu sadəcə belə izah edirdi:

“Prezident jest etdi ki, məni qucaqlamaq istəyir, biz də qucaqlaşdıq.”

Bu qucaqlaşmanın fotosu bütün dünyaya yayıldı və bir çoxları üçün Obamanın prezidentliyinin ən insani anlarından biri oldu.

2018-ci ildə, 79 yaşında, Şigeaki Mori ilk dəfə ABŞ-a səfər etdi. O, Hiroşimada həlak olmuş amerikalı hərbi əsirlərə həsr olunmuş memorialın açılışında iştirak etdi, Paper Lanterns filminin nümayişinə qatıldı, Columbia University universitetində oldu və United Nations təşkilatında çıxış etdi.

Qırx il ərzində tanımadığı amerikalı ailələrə məktublar yazan insan nəhayət okeanı keçərək onlarla görüşdü.

Bir dəfə Moridən soruşdular ki, niyə Amerika bombası nəticəsində az qala həyatını itirən bir insan ömrünün yarısını amerikalıların xatirəsinə həsr edib.

Onun cavabı bəlkə də onun haqqında ən vacib fikirdir:

“Qırx ildən çox həsr etdiyim bu araşdırma düşmən ölkənin insanları haqqında deyildi. Bu, insan varlıqları haqqında idi.”

Şigeaki Mori 14 mart 2026-cı ildə Hiroşimadakı xəstəxanada vəfat etdi. Onun 88 yaşı var idi.(Emin Əlinin paylaşımından istifadə edilib)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.05.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Mən ilk dəfə onun barəsində yazıçılar Varisin və Əlibala Məhərrəmzadənin Moskvada“Müasir nəsr kolleksiyası” vintaj seriyasından çıxan A.M.İ.N. romanından xəbər tutdum.

Quba rayonu. Qırmızı qəsəbə. Əslən buradan olan məşhur biznesmenlər, dövlət xadimləri çıxıb. Həm də Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı. 1-ci Qarabağ müharibəsinin əfsanəsi. Bu gün onun – Albert Aqarunovun şəhadətə qovuşduğu gündür. Məhz Şuşanın alınması günündə. Çünki, o məhz Şuşada Şəhid olub.

Albert 25 aprel 1969-cu ildə Bakı şəhərinin Orconikidze rayonunun Əmircan qəsəbəsində Qırmızı qəsəbədən olan yəhudi Aqarunovların ailəsində anadan olmuşdur. O, Suraxanı rayonundakı 154 saylı orta məktəbin səkizinci sinfini bitirmiş, 101 saylı texniki-peşə məktəbində sürücü-mexanik peşəsinə yiyələnmişdir.

1987-ci ildə SSRİ ordu sıralarında hərbi xidmətə çağırılmışdır. Gürcüstanın Axalkalaki rayonunda xidmətə başlayan Aqarunov starşina rütbəsi alaraq tank komandiri olmuşdur. 1989-cu ildə ordudan tərxis olunmuş, bir müddət Suraxanı Maşınqayırma Zavodunda işləmişdir.

1991-ci ildə cəbhə bölgəsinə könüllü getmişdir. Əsgər yoldaşları tərəfindən əla atıcı və tankçı hesab edilən Aqarunov tank briqadasının tərkibində, kapitan rütbəsində Ağdam, Cəbrayıl, Füzuli, Laçın bölgələrində vuruşmuş, Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin ən effektiv hərbçilərindən biri olmuşdur. Orduda kifayət qədər təlimatçı olmadığından Aqarunov əsgər yoldaşlarına T-72 tankını idarə etməyi öyrədirdi.

Albertin döyüş yoldaşları, onun düşmənin iki tankını bir mərmi ilə vurma metodunu "yəhudi buterbrodu" adlandırmışlar. Bu səbəbdən ermənilər onun başına 5 milyon rubl mükafat qoymuşdular.

Şuşa Dağlıq Qarabağı Ermənistanla birləşdirən Laçın dəhlizinə gedən yolda yerləşirdi və regionda Azərbaycanın nəzarət etdiyi ən böyük məntəqə idi. Bu səbəbdən erməni hərbi komandanlığı öz səylərini Şuşanı ələ keçirməyə yönəltdi və nəticədə, müharibənin episentri Şuşaya keçdi. 

Artıq 7 mayda azərbaycanlı hərbçilərin çoxu Şuşanı tərk etmişdi və erməni qüvvələri gecə saatlarında şəhərə hücum etməyə başlamışdı. Aqarunov Şuşada qalan son azərbaycanlı hərbçilərdən idi.

"O, ƏLA ATICI İDİ " – düşmən Qaqik Avşaryan bunu etiraf etməyə məcbur olmuşdu.

Gün ərzində şəhərin şimalındakı teleqüllə və şərqindəki həbsxana uğrunda şiddətli döyüşlər gedirdi. Erməni tank komandiri Qaqik Avşaryan öz T-72 tankını Şuşanın şimal girişinə gedən yolla sürürdü və bu əsnada Aqarunovun tankı peyda oldu. Hər iki tank 350 metr məsafədən bir-birinə atəş açmağa başladı. 

Avşaryanın tankı üç dəqiq zərbədən sonra alışdı, özü isə lyuku açıb çölə atlamağı bacardı, lakin sürücüsü və atıcısı həlak oldu. Bu hadisə nəticəsində ağır yaralanan Avşaryan sonradan Aqarunov haqqında "o, əla atıcı idi" demişdir.

Daha sonra Aqarunov Şuşa–Laçın yoluna doğru irəliləmişdir. O burada, tankının sürücüsünə həlak olmuş azərbaycanlı əsgərlərin və mülki vətəndaşların cəsədlərinin üstündən keçməməyi tapşırmış və ona yol göstərmək üçün tankdan enmişdir. Bu zaman o, erməni snayperinin açdığı atəş nəticəsində, 8 may 1992 -ci ildə şəhid olmuşdur.

Kapitan 11 mayda Bakıdakı Şəhidlər Xiyabanında dəfn edilmiş, mərasim eyni vaxtda molla və ravvin tərəfindən keçirilmişdir.

Ölümündən sonra Albert Aqarunov "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.  O, bu ada layiq görülən ilk əsgərlərdən biri olmuşdur.  Medal Aqarunovun bacısı Sofiya Məmmədovaya 1998-ci ildə Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyev tərəfindən təqdim edilmişdir.

O, həmçinin, 2014-cü ildə "Vətən Övladı" ordeni, 2016-cı ildə isə "Həzi Aslanov" ordeni ilə təltif olunmuşdur.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.05.2026)