Nail Zeyniyev,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Sənaye inqilabından sonra insan böyük bir seçim etdi: vaxtını və fiziki zəhmətini maşınlara verdi, əvəzində sürət və ucuzluq qazandı. Bu dəyişiklik maddi baxımdan sərfəli oldu. Amma o vaxtdan bəri itirilənlərin tam hesabı heç vaxt dəqiq aparılmadı. Əl işi insanın ən qədim ifadə formalarından biridir. Yazı yaranmamışdan əvvəl də insanlar gil qablar düzəldir, daşlara naxış vururdu. Bu yalnız ehtiyacdan doğmurdu. İnsan içində olanı ortaya qoymaq istəyirdi. Bu istək bu gün də qalır. Texnologiyanın hər şeyi asanlaşdırdığı bir dövrdə belə insanın öz əli ilə nəsə yaratmaq arzusu sönmür. Bu, sadəcə maraq deyil, daha dərin bir ehtiyacdır.

Azərbaycanda əl işinin kökləri çox dərindir. Qarabağ xalçaları təkcə bəzək üçün deyildi; hər naxışın öz mənası vardı. Onu toxuyan insan bu mənanı anlayırdı. Şəki ipək fabriki, zərgərlik nümunələri, mis qabların üzərindəki işləmələr də eyni şəkildə bir mədəniyyətin dili idi. Bu dil indi yavaş-yavaş zəifləyir. Ustalar azalır, onları əvəz edəcək şagirdlər isə daha da azdır. Bu gün maraqlı bir ziddiyyət var. Əl işi məhsullara maraq artır, insanlar belə əşyalar üçün daha çox pul ödəməyə hazırdır. Amma eyni zamanda bu sənəti öyrənmək istəyənlərin sayı azdır. Çoxu nəticəni istəyir, prosesi yox. Bu da o deməkdir ki, bazar böyüyür, amma sənət özü zəifləyir. Rəqəmsal texnologiya bu prosesə həm kömək etdi, həm də mane oldu. Bir tərəfdən insanları əl əməyindən uzaqlaşdırdı. Digər tərəfdən isə sənətkar üçün yeni imkanlar yaratdı. Artıq kiçik bir kənddə yaşayan usta da işini geniş auditoriyaya göstərə bilir, alıcı tapa bilir. Bu əvvəllər mümkün deyildi. Eyni zamanda yeni texnologiyalar bəzi sənət sahələrinə yeni ifadə imkanları gətirdi.

Burada əsas sual ortaya çıxır: əl işini dəyərli edən nədir? Təkcə texnika və material, yoxsa ona sərf olunan vaxt və niyyət? Dəqiq cavab vermək çətindir. Amma aydındır ki, əl işi sadəcə bir məhsul deyil, həm də bir bilikdir. Bu bilik yalnız oxumaqla yox, edərək öyrənilir. Bir nəsil bu prosesi yaşamasa, həmin bilik də yoxa çıxır. Sonradan onu bərpa etmək isə daha çətin olur.

Keçmişdə Azərbaycanda bir çox sənət sahəsi müxtəlif səbəblərlə zəiflədi. İqtisadi çətinliklər insanların diqqətini gündəlik dolanışığa yönəltdi, sənətkarlıq arxa plana keçdi. Bunun nəticəsi olaraq bəzi ənənələr qırıldı. Bu itkinin təsiri isə hələ də hiss olunur.

Bu gün gənclər arasında əl işinə maraq var. Amma bu maraq çox vaxt səthi qalır. Daha tez öyrənilən, tez nəticə verən işlərə üstünlük verilir. Uzun zaman və səbr tələb edən sahələr isə diqqətdən kənarda qalır. Bu yanaşma sənətin dərinliyini qorumağa kömək etmir. Əl işinin dəyərini başa düşmək üçün onun mahiyyətini anlamaq lazımdır. Bu, sadəcə gözəl bir əşya deyil. Bu, bir insanın vaxtını, diqqətini və zəhmətini başqa birinə ötürməsidir. Fabrik məhsullarında bu hiss yoxdur. Onlar kütləvi və şəxssizdir. Əl işi isə fərdidir və məhz bu fərdilik ona xüsusi dəyər verir.

Rəqəmsal dövr əl işini aradan qaldırmadı, sadəcə onun yerini dəyişdi. Əvvəllər zərurət olan şey indi seçimə çevrilib. Bu seçim isə artıq yalnız praktik deyil, həm də mənəvi məna daşıyır. Sürətli və kütləvi istehsalın hakim olduğu bir zamanda əl ilə nəsə yaratmaq bir növ mövqe göstərməkdir.

Azərbaycanda bu yolu seçən insanlar var. Onlar ənənəni qoruyur, öyrənir və başqalarına ötürür. Sayları çox olmasa da, gördükləri iş dəyərlidir. Çünki bu sahənin yaşaması birbaşa onlardan asılıdır. Sonda məsələ əl işinin dəyərinin artıb-artmaması deyil. Əsas məsələ onun yaşayıb-yaşamamasıdır. Bu isə təkcə bazarın yox, bütöv cəmiyyətin qərarından asılıdır.

“Ədəbiyyat və İncəsənət”

(26.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bir rəssamın yetişməsində, yetkinləşməsində və püxtələşməsində onun doğulduğu məkan, təhsil aldığı mühit əsas faktordur və şübhə yox ki, bu amillər yaradıcı şəxsin həyatında mühüm rol oynayır. Qəyyur Yunus (Yunusov) Avropa yönümlü rəssamlıq təhsili alıb. Amma onun yaradıcılığının ana xətti və əsas qayəsi Şərq incəsənətindən, Azərbaycan incəsənətinin ayrılmaz qolu olan Qacar üslubundan qaynaqlanır.

Və rəssamın yaratdığı bədii sənət nümunələri bunu hər vəchlə özündə ehtiva edir. Təbii ki, bu, rəssamın bədii dünyagörüşündən və ömrü boyu apardığı bədii müşahidələri əsasında gəldiyi qənaətlərdən yaranıb. Rəssamın özü bu barədə deyir:

 "Mənim bu istiqamətdə işləməyim Tbilisidə təhsil aldığım illərdə orada Qacarlar üslubunda yaradılmış sənət əsərləri ilə tanışlığımdan başladı və bunun mənim yaradıcılığıma böyük təsiri oldu".

Qəyyur Habil oğlu Yunusov 1948-ci il martın 26-da Bakının Əmircan kəndində anadan olub. Xatırladaq ki, bu kənddən dahi rəssamımız Səttar Bəhlulzadə də çıxıb. Və Qəyyur Yunusov dahi rəssamla qohum olub.

O, hələ uşaqlıq illərində doğulduğu Əmircan kəndində Səttar Bəhlulzadənin emalatxanasına gələrək onun necə rəsmlər çəkdiklərini müşahidə edib. O, Səttar Bəhlulzadənin tələbəsi olub və sənətin müxtəlif üslublarını mənimsəyib. Qəyyur Yunus doğulduğu Əmircan kəndi haqqında deyib:

"Bu kənddə anadan olmuşam, ilk təhsilimi burada almışam, sonra da ömürlük bu kəndə bağlanmışam. Hara getmişəmsə, yenə də Əmircana qayıtmışam. Əmircan mənim üçün dünyanın ən doğma, ən əziz bir yeridir. Bütün bunların hamısı yaradıcılığımda əksini tapıb".

Orta məktəbi bitirdikdən sonra 1967–1971-ci illərdə Əzim Əzimzadə adına Bakı Rəssamlıq Məktəbinin (indiki İncəsənət Kolleci), 1971–1977-ci illərdə Tbilisi Rəssamlıq Akademiyasının rəngkarlıq fakültələrində təhsil alıb. 1972-ci ildən sərgilərin iştirakçısıdır. 1980-ci ildə Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının və SSRİ Rəssamlar İttifaqının üzvlüyünə qəbul olunub.

Qəyyur Yunusun yaradıcılığında lirik, mənzərələr yer alsa da, rəssama daha çox qadın portretləri şöhrət gətirib. Onun dini-fəlsəfi baxışları, gözəlliyə sevgisi çəkdiyi rəngkarlıq əsərlərində müşahidə olunur. Qəyyur Yunusun yaradıcılığının başlıca kulminasiyası qadın surətləri hesab olunur. Müəllif Azərbaycan qadını obrazının zəriflik və nəcibliyi ilə təsvir edilməsinin əsas səbəblərindən biri kimi isə – "Allah gözəldir və gözəlliyi sevir" prinsipi ilə əsaslandırır.

Yaratdığı zərif gözəllikli qadınlar obrazlarının çöhrələrində və sadə milli geyimlərində əks olunub. Müəllif təsvir etdiyi qadın obrazlarının məhz azərbaycanlı və müsəlman qadını olduqlarını xüsusilə vurğulayıb. Kətan üzərində yağlı boya texnikası ilə çəkilən nurani qadın portretlərinin arxa fonunda armud, balıq, quş, gül, epiqrafik yazılar və s. kimi müəyyən rəmzlərin istifadə olunur ki, bu da rəssamın öz şəxsi fantaziyasından və onların hər birinə verdiyi ayrı-ayrı simvolik anlamdan meydana gəlib.

Belə səciyyələrin içərisində ərəb hərfləri ilə yazılmış xəttatlıq nümunələri də mövcuddur. Həmin yazılar, əsasən "Allah", "Bismillahir-Rəhmanir-Rəhim", "Əlif", "Ləm", "Mim", "Haqq", "La İlahə İlləllah" kimi dini kəlmələrdir. Qəyyur Yunus öz əsərlərinə imzasını Azərbaycan və Kiril əlifbası ilə bərabər Ərəb əlifbası ilə də qoyub. Bu baxımdan, Qəyyur Yunusun hər əsərində onun müsəlman olması vurğulanıb və bu, qürurla tamaşaçıya çatdırılıb.

1972-ci ildən etibarən Qəyyur Yunusun Azərbaycanda və müxtəlif xarici ölkələrdə 11 fərdi sərgisi keçirilib. Onun işləri Almaniya, Türkiyə, ABŞ, Fransa, Norveç, Finlandiya, Danimarka, Hollandiya, Suriya, İngiltərə, Polşa, Əlcəzair, İran, Rusiya kimi ölkələrdə həm dövlət, həm də şəxsi kolleksiyalarda saxlanılıb. 1988-ci ildən etibarən Bakıda, Londonda, Alma-Atada fərdi sərgiləri açılıb. 1990-cı ildə rejissor Teymur Bəkirzadə tərəfindən rəssamın yaradıcılığından bəhs edən "Qəyyur" filmi çəkilib.

Hazırda Qəyyur Yunusun çəkdiyi rəsm əsərləri Azərbaycan Dövlət İncəsənət Muzeyində, Tbilisi Xalqlar Dostluğu Muzeyində, Pavlador İncəsənət Muzeyində, Moskva Dövlət Tretyakov Qalereyasında, Moskva Şərq Xalqları İncəsənət Muzeyində, Fransa Loranjeri Qalereyasında, Nyu-Yorkda D. Rokfellerin şəxsi kolleksiyasında saxlanılır. Rəssamın sonuncu fərdi sərgisi Rusiyanın Moskva şəhərində Şərq Xalqları İncəsənəti Muzeyində keçirilib. Onun bu sərgisi isə "Gizli və görünən" devizi altında keçirilib.

Mükafatları

- "Humay" mükafatı

- "Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamı"fəxri adı

- "Tərəqqi" medalı

- "Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı" fəxri adı

Sənətşünas, AMEA-nın dissertantı, Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü Əsəd Quliyev rəssam barədə belə yazır:

“Rəngkarlıq ustası olan Qəyyur Yunus gördüklərini bədii təxəyyülündən keçirməklə və islam incəsənətinin əsas xüsusiyyətlərini araşdırmaqla öz yaradcılıq manerasını zənginləşdirib və sonda yaradıcılıq dəst-xəttini, özünün bədii yaradıcılıq cığırını formalaşdırıb. Q.Yunusun əsərlərinə tamaşa edən zaman sanki adam ayrı bir aləmə düşür.

Sənətkarın sirli tablolarında rəssamın bədii təxəyyülündən süzülüb gələn obrazlar, nəsnələr, əsərin ümumi ab-havası tamaşaçını öz dünyasına çəkib aparır. Rəssamın tablolalarında elə bil dərin mistika var. Tamaşaçı sanki obrazların statik, dolğun, mənalı və müəmmalı nəzərləri qarşısında qeyri-ixtiyari olaraq fikirlərə dalır, düşüncələrə qərq olur.

Elə bil mənəvi cəhətdən saflaşır, durulur. Fikrimcə, bu, rəssamın elə əsl istəyinin, yaradıcılıq qüdrətinin nəticəsidir. Q.Yunus yaratmış olduğu obrazlar - əsasən də qadın obrazları timsalında ümumiləşmiş Azəbaycan qadınının saf, ülvi, məhrəm obrazını yaratmağı qarşısına məqsəd qoyub və öz istəyinə uğurla nail ola bilib.

Rəssamın yaratdığı kompozisiyalarda məkan tutqun tonlardadır. Bu, istər açıq, istərsə də qapalı məkanda işlənilmiş tablolarda olsun, eyni ilə belədir. Rəssamla Əmircanda yerləşən yaradıcılıq emalatxanasında görüşümüzdə onunla apardığımız sənət söhbətləri adama ayrı bir estetik zövq bəxş edir.

Qəyyur müəllimin minilliklərə söykənən İslam incəsənəti, mənəvi dini dəyərlərimiz, ölkəmizin zəngin incəsənət tarixi, rəssamlığın hazırkı durumu, rəssamın fərdi yaradıcılıq xüsusiyyətləri, onun rəssam kimi missiyası və gələcək planları baradə söhbətlərini dinlədikcə nə qədər kamil və zəngin bədii təxəyyülə, dünyagörüşə malik bir insanla, müdrik rəssamla qarşı-qarşıya qaldığını dərk edirsən.

Rəssamın yaradıcılıq nümunələri - təsvir edilən məkanlar və qəhrəmanlar ilk baxışda sadə, cəlbedici, ovsunlayıcı olmasına, tamaşaçıda xoş hisslər, duyğular yaratmasına baxmayaraq, birdən adam özü də bilmədən bu məkanda və qəhramanların içində - süjetin alt qatlarında gizlənmiş, minilliklərdən süzülüb gələn, dərin məna-məzmun yükünə malik hadisələrin axırına düşüb gedir, həmin aləmə qərq olur, tabloda kilidlənmiş ilahi gözəlliklə qovuşur.”

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

“Mənə İlk dəfə Eskamilyo rolu tapşırılmışdı. Fatma xanımın, Karmenin sevgilisini oynayacaqdım. Tamaşanın başlanmasına iki saatdan çox vaxt qalmışdı. Teatra gəldim. Fatma xanımın otağının qarşısından keçəndə onun geyindiyini, tamaşaya hazırlaşdığını gördüm. Bu, onun sənətə necə bağlı olmasını, tamaşa qabağı nə qədər məsuliyyət daşımağını mənə əyani olaraq sübut etdirdi. Həddən artıq tələbkar idi”. (Ağbaba Bünyadzadə)

Fatma Muxtarova 26 mart 1893-cü ildə Cənubi Azərbaycanın Urmiya şəhərində doğulub. Kiçik yaşlarından ailəsi ilə birlikdə Rusiyaya köçüb. Atası Abbas Rzayev o, 3 yaşında olarkən vəfat etdiyindən anası Sara xanım ikinci dəfə Səttar Muxtarov adlı bir nəfərlə ailə həyatı qurub. 1910-cu ildə yeni ailə Saratovda məskunlaşıb.

Anasınınikincidəfə ailə qurması Fatmanınhəyatını alt-üstedir. Bununla da onun həyatının acınacaqlı günləri başlayır. Alverçi olan atalığı yüngül yolla qazancı və “şən həyatı” xoşlayırdı. Ailə zirzəmilərdə, daxmalarda yaşasa da o, ailəsinə heç nə vermir, tez-tez anasını və Fatma xanımı döyürdü. Yeddi yaşı olanda ailə Peterburqa köçür.

Valideynləri qərara gəlirlər ki, onu dilənməyə göndərsinlər. Qızcığaz nə qədər ağlasa da, yalvarsa da xeyri olmur. Şaxtalı qış günündə onu küçəyə itələyib pulsuz geri qayıtmamağı tapşırırlar. Fatma xanım həmin günləri müsahibələrində belə xatırlayıb:

 “Qərib, soyuq şəhərdə uzun-uzadı veyilləndim. Lakin əlim “uzanmadı”. İçimdəki utancaqlıq duyğusuna üstün gələcək qüvvə tapa bilmirdim. Soyuğun və küləyin əlindən dörd tərəfdən hündür daş binalarla çevrələnmiş həyətlərdən birinə girdim. Divara söykənib qalmışdım.

 Atamı, onun özü ilə apardığı yaxşı günlərimizi, uşaqlığımızı xatırladım. Ardınca da oxumağa başladım. Pəncərələr açıldı. Adamlar mənə cır-cındır geyimli qıza maraqla baxır, gümüş və ağ pullar atırdılar. İlk "konsertimdən" sonra səsim bərk xırıldadı, ancaq evə şən və qürurla qayıtdım”.

Küçədə oxuyaraq qazanıb evə gətirdiyi pulla valideynləri ona şarmanka alır, beləliklə də küçə müğənniləri ilə nəğmə dərsləri başlanır. Artıq 12 yaşında Fatma Muxtarova şarmanka ilə küçələrdə mahnılar oxuyur pul qazanırdı.

Qızcığazın üzərinə düşən məsuliyyət ağır idi. Səhərdən axşama qədər nəfəsini dərmədən oxuyurdu. Atalığı da bir yandan göz verib, işıq vermirdi. Fatma evə az pul gətirəndə atalığı onu döyürmüş. Uzun müddət Fatmanın anası onun əsl adını hamıdan gizlədir. Saratovda onu "Katya Muxtarova" və ya "Şarmankaçı Katya" kimi tanıyırdılar.

O, pul yığmağa başlayıb və 1 il ərzində dövr üçün heç də az olmayan məbləğ — 1000 rubl toplaya bilib. Saratovun "Spravoçnı listok" qəzeti yazıb ki, Fatma həmin pullarla dəmir yolunda çalışan L. Kamenskinin ailəsinin yanına yollanıb. Onun xanımı opera ifaçısı olub. Burada Fatmaya musiqi öyrədiləcəyi sözü verilsə də, hər şey fərqli olub.

O, çirkli qab-qacağı yuyub, mənzili sahmana salıb, mətbəxdə aşpazla birlikdə yeyib, "ictimaiyyətdən" olan qonaqlar gələn zaman isə ona dərhal fərqli geyimlər geyindirib, "cənablar" və "xanımlar"la bir masaya əyləşdiriblər. Bu durumundan çox məyus olan Fatma yaşananları onun taleyilə çox maraqlanan jurnalistə, "Saratovski listok"un baş redaktoru Nikolay Arxangelskiyə danışıb. Ziyalı, teatr və opera həvəskarı olan Arxangelski ona bu gündən heç bir "təlim"in olmayacağına söz verib.

Baş redaktor musiqi məktəbində onun üçün xeyriyyə konserti təşkil edib. Konsertə kifayət qədər dinləyici toplaşıb və buna görə də, toplanan pullar Fatmanın Saratov konservatoriyasında təhsil almasına kifayət edib. 1913-cü ildə Fatma Muxtarova ilk dəfə Bakıya gəlib. Bakı ona müstəsna müvəffəqiyyət gətirib və burada ona xüsusi diqqət yetiriblər. Belə gəlişlərdən biri haqqında 21 iyun 1913 il tarixli "Kaspi" qəzeti xəbər verib:

"Dünən Həştərxandan Bakıya yolüstü Zakaspiysk və Türküstan diyarında, Pavoljyedə məşhur olan xalq müğənnisi Muxtarova, xalq müğənnisi Anikina, xalq müğənnisi Kamil Mutıqi Tuxvatullin gəlmişlər. Müğənnilər yalnız cəmi bir konsert verməyi təxmin edirlər. Povoljye qəzetləinin yazdıqlarına görə onlar hər yerdə çox böyük müvəffəqiyyətə nail olurdular. Konsert rus və tatar dillərində veriləcək"

Konservatoriyadaoxuduğuillərdə belə ailəsiMuxtarovanı rahatburaxmayıb. Onuməcburediblərki, tətillərdə qastrollaragedib, pulqazansın. Buqastrollarzamanı o, birdəfə Bakıdadaolub. 1914-cuildə kanservatoriyanı bitirənFatmaMuxtarovaailə həyatı quraraqvalideyinlərinitərkedib.

O, həyatyoldaşı ilə birlikdə Moskvayaköçüb. Onu çoxsevənhəyatyoldaşı AleksandrMalininFatmanı Səttarkişinincaynağındanxilasetmək üçünatalığınınbütüntələbləriniyerinə yetirib-adını dəyişdirib, müsəlmanlığı qəbuledib.

FatmaMuxtarova 1932-ciildə operaulduzuolduğu, LeninqraddaS. M. KirovadınaOperavə BaletTeatrındaişlədiyivaxtlardaatalığı ilə sonuncudəfə təsadüfənküçədə qarşılaşıb. Atalığı çəkmə silirmiş.

 Fatmaxanımuzunmüddətonadayanaraqbaxıb. Birdəno, başını qaldırıbvə Fatmaxanımı tanıyıb. Fatmaxanımomənzərənibelə təsviredib: “Sankioandagözününişığı söndü, tezbaşını aşağı saldı”.

F. Muxtarovanınailə həyatı qurandansonraişləriyaxşı gedir. S.İ. Ziminonunoxumağını bəyənib özteatrınadəvətedir. 1919-cuildə qızı Leyladünyayagəlir. Ailədə xoşbəxtolanmüğənnisəhnədə şöhrətinastanasındaidi. DahasonraonunSaratova, Rostova, Xarkovaqastrolsəfərləribaşlayır. Dövrünqəzetləriisə onunhaqqındayazırdılar: "Busəsinsanı xəncərkimiyaralayadabilər”...

2 ilKonservatoriyatəhsilialdıqdansonraoSaratovdan, Moskvayayoladüşübvə buradaməşhurmusiqiçiFyodr Şalyapinlə tanış olub. Saratov Konservatoriyasını bitirdikdən sonra o, Moskva, Saratov, Sankt-Peterburq, Kiyev, Xarkov, Odessa və s. şəhərlərin opera teatrlarında oxuyub, 1938–1953-cü illərdə Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının solisti olub.

F. Muxtarova Əvəllərdə Bakıdaqastrolsəfərlərində olub. AncaqonunBakıyadönüşü 1928-ciilə təsadüfedib. O, 25 il Azərbayacan opera səhnəsində bir-birindən gözəl rollar oynayıb. Fatma Muxtarova ilə 15 il birgə çalışan Ağbaba Bünyadzadə onu belə xatırlayır:

“Mənə İlk dəfə Eskamilyo rolu tapşırılmışdı. Fatma xanımın, Karmenin sevgilisini oynayacaqdım. Tamaşanın başlanmasına iki saatdan çox vaxt qalmışdı. Teatra gəldim. Fatma xanımın otağının qarşısından keçəndə onun geyindiyini, tamaşaya hazırlaşdığını gördüm. Bu, onun sənətə necə bağlı olmasını, tamaşa qabağı nə qədər məsuliyyət daşımağını mənə əyani olaraq sübut etdirdi. Həddən artıq tələbkar idi”.

Daha sonra F. İ. Şalyapinin vasitəsilə S. İ. Ziminin opera teatrına dəvət olunaraq 1917-ci ilədək burada oxuyub. 1920-ci ildən Kazan, Leninqrad, Kiyev, Xarkov, Odessa, Tbilisi və s. şəhərlərin opera teatrlarında da çıxışlar edib. Fatma Muxtarova 1938–1953-cü illərdə M. F. Axundov adına Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrının solisti olub. Konsert proqramları ilə də çıxış edib.

Tembrinə görə qüvvətli metso-soprano səsin sahibi, Muxtarova bu cür səs üçün yazılan çətin partiyaların öhdəsindən çox gözəl gəlib. Bunlardan "Qaratoxmaq qadın" operasından Polinanın partiyası, "Mazepa" operasından Lyubovun partiyası, "Çereviçki" operasından Saloxanın partiyası, "Qar qızı" operasından Baharın partiyası, "Çar gəlini" operasından Lyubaşanın partiyası, "Xovanşina" operasından Marfanın partiyası, "Faust" operasından Zibelin partiyası və bir çox baş qaları qeyd oluna bilər.

Yaradıcılığının zirvəsi Karmen ("Karmen", J. Bize) partiyasıdır. Onun opera səhnəsində ilk çıxışı isə baş rolda Şalyapinin çıxış etdiyi V. Serovun "Yudif" operasında ona Oloferni partiyası olub. 1949-cu ildə Fatma Muxtarova iki operada iki böyük partiya ilə çıxış edib. Bunlardan birincisi Jorj Bizenin "Karmen" operasında (rej. İ. Hidayətzadə, dirijor Ə. Həsənov) Karmen və ikincisi isə martın 22-də göstərilən Cüzeppe Verdinin "Trubadur" operasında (rej. P. Tveretski, drijor V. Traximoviç) Azuçena partiyaları idi.

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR xalq rəssamı" fəxri adı

- "Gürcüstan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

- "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni

- "Şərəf nişanı" ordeni

Fatma Muxtarova səhnə ilə Tiflisdə 1953-cü ildəki axırıncı qastrol səfəri zamanı vidalaşıb. Çünki Bakıda onu təqaüdə göndərmişdilər. Birdən-birə ona təklif etmişdilər ki, təqaüdə getsin, dincəlsin. Fatma xanım isə bunu “sən artıq qocalmısan, sən gərəksizsən, teatra yüksən" fikri kimi qəbul etmişdi. Buna görə də incik qəlblə, heç kimə bir kəlmə belə demədən teatrdan ayrılıb.

1953-cü ildə Fatma Muxtarovanın sevimli operası “Qara toxmaq qadın”ı yeni quruluşda hazırlayırdılar. Və Polina rolunun ifaçısı, gənc müğənni Maxova Fatma xanımı roluna baxmaq üçün məşqə dəvət etmişdi. Muxtarova həmişə yaxşı yoldaş olmuşdu və həmişəki kimi yenə qürurla hərəkət etdi. (teatrın isə nə rəsmi, nə də şifahi dəvəti var idi.) Məşqə getdi. Fatma xanım xidmət keçidinə daxil olanda (O, bu keçiddən otuz il keçmişdi) onu administrator saxlayır.

“Mən, Muxtarovayam”- deyib keçmək istəyir. Adminsitrator taxtaya vurulmuş elanı göstərir: "Kənar şəxslərin girişi qadağandır".

“Buradan ancaq mənim tabutum keçəcək”-deyərək aktrisa həmişəlik teatrdan çıxıb gedir və yatağa düşür. Sözünün də üstündə durur. Düz 19 il sonra onun cənazəsi teatrın binasından içəri girir.

Maestro nəql edirmiş ki, Fatma xanım səhnədən gedəndən sonra səhnə paltarlarını sobada yandırıb... 1963-cü ildə Gürcü operası Bakıya qonaq gəlib. “Daisi” operası səhnədə oynanılacaqmış. Teatrın rəhbərliyi parterin ilk cərgələrini hörmətli qonaqlar üçün saxlayıbmış. Yerlərdən ikisi gürcü qonaqların arzusu ilə Fatma Muxtarovanın idi. Gürcü operaçıları isə Fatma Muxtarova ilə görüşməyi həsrətlə arzulayırmışlar. Ancaq o, gəlməyib.

Ertəsi gün Gürcüstan teatr muzeyinin mudiri Nunu Mesxi və məşhur gürcü opera müğənnisi Batu Kraveyşvili Fatma xanımın evinə gediblər. Qonaqları görən Fatma xanım əvvəlcə onları tanımayıb, kim olduqlarını öyrənəndən sonra isə: “əgər mənə əvvəlcədən xəbər versəydiniz, sizi qəbul etməzdim. İstəyirəm ki, tiflislilər məni həmişə gənc, gözəl xatırlasınlar. İndi gördüyünüz kimi yox”, - deyib.

Gürcü rejissoru İ. Klavişvili “Çətin yollarla ” kitabında bir fəsli Fatma xanıma həsr edib. Həmin fəsildən bir məqam: “Fatma Muxtarovanın öz yaradıcılıq prinsipləri var idi. O, bu prinsipləri cəsarətlə, yeri düşəndə lap saymazyana bir tərzdə müdafiə edərdi. Özü də belə hallarda qaba ifadələri işlətməkdən çəkinmirdi. Yavaş-yavaş biz onun qəşəng “sözcüklərinə” öyrəşmişdik. Və heç kəs də incimirdi.

“Karmen”in məşqində dirijor A. V Pavlov Arbenin onu saxlayıb dedi: "Madam Muxtarova, siz bu yerdə ritmdən çıxırsınız”. Muxtarova ona sarı çevrildi və bərkdən elə səhnədə dedi: “Maestro, gedin ..”

Dirijor özünü itirdi: “Siz mənə deyirsiniz bunu?”.

"Bəli, sizə" - Fatma xanım halını dəyişmədən cavab verib. Maestro drijor çubuğunu pulta vuraraq deyib: "Eksentrik qadındır. Nə isə, davam edək”.

Fatma xanım teatrdan ayrılandan sonra ömrünün 19 ilini sakit, səssiz sənəti ilə bağlı sənədləri, fotoları toplamaqla yaşayıb. Ömrünü, keçmişini həmişə nəvəsi Svetlanaya nağıl kimi danışarmış...

Fatma Muxtarova 1972-ci ildə Bakıda vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.03.2026)

Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Artıq öyrəşmişik... bu gün müxtəlif proqramlardakı effektlərlə selfi və video çəkməyə, onları paylaşmağa. Effektsiz kamera ilə qarşılaşanda isə sanki ondan qaçırıq. Filtrlər reallığı dəyişdirir, amma buna baxmayaraq, bu hal gündəlik vərdişə çevrilib. İnsanlar getdikcə təbii görünüşdən uzaqlaşaraq daha “mükəmməl” obraz yaratmağa çalışırlar. Bu isə real görüntü ilə sosial şəbəkədə təqdim olunan sima arasında fərqi artırır. Nəticədə, virtual mühitdə formalaşan görünüş anlayışı cəmiyyətin estetik və psixoloji baxışlarına təsir göstərir.

Mövzu ilə bağlı klinik psixoloq Gülşən Rüstəmova “Ədəbiyyat və incəsənət” portalına açıqlama verib. Psixoloqun qeyd etdiyi kimi, sosial şəbəkələr sosiallaşmamız üçün lazım olan, bizim ehtiyacımız olan, ümumiyyətlə fikirlərimizi, düşüncələrimizi və ya həyat tərzimizi, fəaliyyətimizi bölüşməyi daha asan bacardığımız, sanki üzdə, üz qabığında olmaq, özümü göstərmək, “mənim haqqımda informasiyanız olsun” deməyə bənzər bir hissəmizdir:

"Çünki insanın ümumiyyətlə müxtəlif ehtiyacları var, bu da bizim bir ehtiyacımızdır.

İnsan “məni görün, mən buradayam” demək istəyir. Lakin təəssüf ki, sosial şəbəkələri hamımız bu ad altında qəbul etmirik. Sosial şəbəkə bir çoxlarımız üçün aqressiyamızı göstərə biləcəyimiz bir mühitdir. Bu aqressiyanın əslində başlanğıcı və bunun psixoloji səbəbləri var ki, biz niyə aqressiv oluruq? Bu, travmalarımızdan dolayı yaranır və bizi narahat edən bir hissəmiz olur. İnsan olaraq o aqressiyamızı real həyatda boşaltmaq və ya ifadə etmək üçün yerimiz olmadığı üçün sosial şəbəkələrdən istifadə edərək yola çıxırıq və bunu edən zaman əlbəttə ki, qarşılıq gələ biləcəyi ehtimalı var. Biz sadəcə aqressiyamızı boşaltmaq istədiyimizə görə, qarşılaşacağımız cavablara hazır deyilik, zənnimiz buna hazır deyil. Bu halda biz filtrlərdən, maskalardan istifadə edə bilirik və ya feyk profillər açırıq, yaxud saxta yazılar yazırıq.

Çünki bizə lazımdır ki, müdaxilə edək, fikir bildirək və ya əzdiyimiz insanların, məsələlərin fonunda özümüzü daha üstün hesab edək. Bu, bizim yaralı hissəmizdir və bu yaraları sanki sağaltmış olur bir çox insan sosial şəbəkələrdə maskalanaraq ortalığa çıxmaqla. Belə şərait yaradılır".

G. Rüstəmovanın fikrincə, əgər hər kəs özü ilə məşğul olsa, daxilindəki özünə yönəlik aqressiyanı hesablamaq, araşdırmaq, bunun səbəbini aydınlaşdırmaq istəsə, bu məsələlərə son qoyulma ehtimalı böyükdür:

"Təəssüflər olsun ki, bəzilərimiz bunun fərqində deyilik. Təəssüflər olsun ki, bəzilərimiz üçün bu daha rahat bir yoldur ki, “məni tanımırlar, məni bilmirlər” deyə düşünərək cəmiyyətə, insanlara və ya baş verən hadisələrə münasibətimizi bildiririk və bundan sonra sözümüzün arxasında dura bilmirik. Çünki özümüz də şüurun altında bilirik ki, düşüncələrimiz o qədər də adekvat olmaya bilər və ya kütlə tərəfindən düzgün qarşılanmaya bilər, ya da fikirlərimizə görə mənsubiyyət daşıdığımıza görə sorğu-sual edilə bilərik. Bax, maskalanma bunun üçün gərək olur insanlara. Buna özgüvənsizlik deyə bilərsiniz, diqqət çəkmək, inamsızlıq deyə bilərsiniz. Amma bunun bəzi səbəblərini biz izah etsək, insanlar bunun fərqində olsalar,  düşünürəm ki, bunu etməyi ya tərk edəcəklər, ya da bir-iki dəfə düşünəcəklər ki, mən bunu edib-etməyim.

Çünki maskalanmaq əslində məni gizlətmək deməkdir, “məni görün” demək deyil. Bu, bir mərhələ daha fərqli dalğadır, fərqli frekansdır. Mən sözümü deyə biləcək varlıq deyiləm, beynimdə, zənnimdə formalaşdırdığım bir varlıqam və başqa bir obraza girərək real fikirlərimi ifadə edə bilirəm".

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.03.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Siyasi baxışlarına görə uzun müddət xaricə çıxışına qadağa qoyulan Əziz Nesinə 1965-ci ildə pasport almağa icazə verilir. Bu hadisədən dərhal sonra o; Bolqarıstan, Rumıniya, Almaniya, Polşa və Sovet İttifaqını əhatə edən geniş bir səyahətə çıxır. Bu səfər duracaqlarından biri də Azərbaycan olur.

Nesin orada azərbaycanlı dilçilərlə yaşadığı "uydurma söz" polemikaları ilə bağlı xatirəsini "Akbaba" jurnalının 1 dekabr 1965-ci il tarixli sayındakı məqaləsində belə nəql edir:

Üç ay əvvəl Bakıdaydım. Azərbaycan ziyalıları ilə dil davasından danışırdıq. Onlar da dilin özləşməsinə bir növ qarşı idilər. İçlərindən biri dedi:

— Dil məhv oldu, uydurma ilə dil olmaz!

— Nədir uydurulan? — deyə soruşdum. Başladı bu nümunələri verməyə:

— "Stüardessa" yerinə guya "göyqonaqsal arvad" uydurublar, düzdür? Avtomobilin türkcəsi guya "özitişməli götürgəc" imiş, heç belə şey olar? "İmambayıldı" yeməyinə "içi keçmiş dindar kişi" deyirlərmiş...

Baxın, dil geriçilərinin uydurduğu bu yalanlar ta Azərbaycana qədər gedib çıxıb.

Siz də çox eşitmiş olarsınız bu yalanları. Güya siqaretin türkcəsi "tüstüsəl dumanğac" imiş. Döşəkçənin türkcəsi "qıça qoyğan" imiş. Velosiped "ayaq itər götürgən" imiş. Hələ "İstiqlal Marşı" da guya olub "Milli düttürü"...

Otuz beş il əvvəl həqiqətən də "rəhmətlik" yerinə "keçmişi xınalı" desəydilər, lap yerinə düşərdi. Çünki bu qədər yalançıya onsuz da rəhmət düşməz ki...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

"Qonşuluqda yaşayan dahi bəstəkarımız Üzeyir bəy Hacıbəyli muğamlarımızın ifaçısını axtarırdı və onun axtardıqlarından biri də ədəbiyyatdan götürdüyü "Nəva" muğamı idi. Üzeyir bəyə deyiblər ki, həmin muğamı yeganə Əhməd Bakıxanov ifa edə bilər. Üzeyir bəy Hacıbəyli də xəbər göndərib ki, Əhməd xan, xahiş edirəm tarınla bizə gələsiniz. Atam gedib. Onu çox gözəl qarşılayıblar.

Çay süfrəsi arxasında Üzeyir bəy soruşub ki, Əhməd xan, "Nəva" muğamını çala bilərsiniz? Atam cavab verib ki, bəli, çalaram. Atam "Nəva"nı tarda ifa edib. Üzeyir bəy deyib ki, Əhməd xan, onu bil ki, axtardığımı  tapmışam. Üzeyir bəy elə həmin gün atamı konservatoriyaya müəllim işləməyə dəvət edib".

Görkəmli bəstəkar, Xalq artisti Tofiq Bakıxanov

Azərbaycan SSR xalq artisti Əhməd Bakıxanov 5 sentyabr 1892-ci ildə Bakıda anadan olub. İlk musiqi təhsilini İranda alıb, 1920-ci ildən Bakıda musiqi məclislərində və konsertlərdə ifa edib. 1930-cu illərdən Üzeyir Hacıbəyovun dəvəti ilə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında, daha sonra Azərbaycan Dövlət Musiqi Kollecində muğamdan dərs deyib. 1931-ci ildə Xalq Çalğı Alətləri Ansamblını yaradıb, ömrünün sonunadək bu ansambla rəhbərlik edib.

 1973-cü ildən həmin ansambl Əhməd Bakıxanovun adını daşıyır. "Azərbaycan xalq rəngləri" (1964), "Azərbaycan ritmik muğamları" (1968), "Muğam, mahnı, rəng" (1975) kimi not nəşrlərinin müəllifidir. Əhməd Bakıxanovun ifasından bir çox instrumental muğamlar — "Rast", "Şur", "Bayatı-Şiraz", "Segah-Zabul", "Rahab", "Şüştər", "Hümayun", "Şahnaz" muğamları bəstəkar Nəriman Məmmədov tərəfindən nota salınaraq çap olunub. Bakıxanovun mənzilində Azərbaycan Musiqi Mədəniyyəti Dövlət Muzeyinin filialı yaradılıb.

Burada tarzənin xalq çalğı alətlərindən ibarət zəngin kolleksiyası nümayiş olunur. Məşhur yayılmış versiyanın əksinə, Abbasqulu ağa Bakıxanovun nəvəsi deyil, bəstəkar Tofiq Bakıxanovun atasıdır. 1994-cü ildə Əhməd Bakıxanovun 100 illiyinə həsr olunmuş tələbə və gənclərin tar alətində muğam ifaçılığı üzrə respublika müsabiqəsi keçirilib.

Təltif və mükafatları

1. "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

2. "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı

3. "Azərbaycan SSR əməkdar müəllimi" fəxri adı

4. "Şərəf nişanı" ordeni

Sənətkarın həyatını tədqiq edən Zöhrə Fərəcova yazır:

“Atası Məmmədrza bəy uzun illərdi ticarətlə məşğuldu. Ancaq o, peşəkar musiqiçi olmasa da, bu sənətə ürəkdən bağlı idi. Sənətkarlara böyük ehtiram göstərir, onlardan özünə qarşı hörmət görürdü. Süfrəsi açıq, ocağı qonaq-qaralı idi. Məmmədrza bəy Bakı musiqisevərlərini, bacarıqlı musiqiçiləri, xanəndələri tez-tez evinə dəvət edirdi. Əslində, özü də, sadəcə, tamaşaçı, dinləyici deyildi.

Məmmədrza bəy tarda musiqilər çalır, xoş avazla oxuyurdu. Onun qaynı Mirzağa zərgər olsa da, tarda gözəl çalırdı. Məmmədrza bəy oğlanları Məmmədxanı və Əhmədi musiqiçi görmək istəyirdi. Ailədə musiqi sənətinə tükənməz sevgi ilə böyüyən, evlərində musiqiçilər görən, onların gözəl ifalarını dinləyən qardaşlar da kiçik yaşlarından tar alətinə xüsusi maraq göstərirdilər.

 Hər iki qardaş tar ifaçılığında ustad tarzənlərdən geri qalmayan dayıları Mirzağaya və ataları Məmmədrza bəyə qoşuldular. Beləliklə, Məmmədrza bəyin ocağında ailə ansamblı yarandı.

Bütün bunlar Əhməd Bakıxanovun ilk musiqi təhsilinə, görkəmli tarzən və bacarıqlı pedaqoq kimi yetişməsinə böyük təsir göstərdi. Ancaq o illərdə bircə qayğısı vardı.

 Evin yuxarı başında saxlanılan və hər kəsin sevimlisi olan gözəl sədəfli tarda çalmaq növbəsi atasından, dayısından və böyük qardaşından sonra ona gəlib çatırdı. Bəzən eləcə kənarda dayanıb onların ifasını həm heyranlıqla, həm də həsrətlə dinləməli olurdu. Axır ki çıxış yolu tapır.

Bir gün evdə heç kim olmayanda tarı götürüb sağdan sola çevirir ki, ondan başqa həmin tarda çalan olmasın. Atası, dayısı bundan xəbər tuturlar. "Gör Əhmədin necə həvəsi var ki, tarı soldan sağa çevirib", - deyirlər. Belə çalmaq çətin olsa da, o, nəinki bacarmış, hətta ifası ilə məşhurlaşmışdı. Və Əhməd Bakıxanov təkcə Azərbaycanda yox, Şərq ölkələrində yeganə solaxay tarzən olmuşdu.

Bakıxanovlar ailəsi bir müddət İranın Rəşt şəhərində yaşamalı olub. On altı yaşlı Əhməd Bakıxanov da ilk təhsilini orada məşhur xanəndə Əbdülhəsən xandan almağa başlayıb. Qabiliyyətli şagird olduğunu ilk günlərdən göstərib. Qısa vaxtda musiqi sənətinin çox dərinliklərindən, incəliklərindən xəbərdar olub. Ustad tarzənlərdən tar ifaçılığının və muğamatın sirlərini öyrənib.

Ailəlikcə Bakıya qayıtdıqdan sonra Əhməd Bakıxanov təhsilini doğma şəhərində davam etdirmək istəyib. O illərdə maddi vəziyyətləri buna imkan verməyib. Amma həvəsdən düşməyib. Nə könlü, nə də barmaqları tarın mizrablarından uzaq düşüb. Gənc Əhməd Bakıxanov böyük arzularla və musiqi sənətinə sonsuz sevgi ilə öz üzərində çalışıb. Dövrünün görkəmli tarzənlərinin yanına gedib, onların ifaçılıq ustalığına diqqət yetirib, daim öyrənib.

1920-ci ildən Bakıda musiqi məclislərində və konsertlərdə fərqli ifası ilə tanınıb və sevilib. Böyük arzularını həyata keçirməsində, Azərbaycan musiqi sənətinə bacardığı qədər, misli-bərabəri olmayan xidmətlər göstərə bilməsində Üzeyir bəy Hacıbəyli ilə tanışlığının böyük rolu olub.

Əhməd Bakıxanov Üzeyir bəy Hacıbəylinin dəvəti ilə 1930-cu illərdən Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında, sonralar Azərbaycan Dövlət Musiqi Kollecində dərs deyib. 1931-ci ildə Xalq Çalğı Alətləri Ansamblını yaradıb. Ömrünün sonunadək bu ansambla rəhbərlik edib. Amma repressiya tufanı respublikanı çənginə alanda  Əhməd Bakıxanov bu sahədəki xidmətinə də ara vermək məcburiyyətində qalıb...

1930-cu illərdə sovet hakimiyyətinin həyata keçirdiyi repressiya siyasətinin ağır zərbələrindən Bakıxanovlar ailəsi də qurtula bilməyib. 1937-ci ildə Əhməd Bakıxanov və böyük qardaşı Məmmədxan həbs olunublar. Tofiq Bakıxanov onlara qarşı irəli sürülən saxta ittihamlar barədə danışıb:

"Atamı və əmimi Azərbaycanda muğamları İran adı ilə təbliğ etməkdə təqsirləndirirdilər. Deyirdilər ki, Əhməd Bakıxanov "Bayatı-Şiraz"la bizi Şiraza çəkir... Buna görə həbs olundular. İkiotaqlı evdə yaşayırdıq. NKVD-nin əməkdaşları gəlib axtarış apardılar. Ancaq evdə Əhməd Bakıxanovun dəftərindən, kitablarından başqa heç nə olmadığına görə  akt tərtib etmədilər. Anam Məsmə xanım Üzeyir bəyin yanına gedib və baş verənləri ona danışıb.

Üzeyir bəy anama səbirli olmağı məsləhət görüb. Deyib ki,  mən respublika rəhbərləri ilə bir yerdə Moskvaya gedirəm, bu məlumatları onlara çatdıraram. Atamla əmim hələ həbsdə ikən Moskvada Azərbaycan mədəniyyəti və incəsənəti ongünlüyü keçirilirdi. Onlar qayıdandan sonra Üzeyir bəy bizə zəng vurub şad xəbər verdi ki, yaxın vaxtlarda Əhməd xanı və Məmmədxanı buraxacaqlar. Atamla əmim üç ay sonra azad edildilər".

Onlar həbsdən qurtulduqdan sonra da böyük məhəbbətlə, təəssübkeşliklə Azərbaycan musiqi sənətini qoruyub inkişaf etdiriblər. Əhməd Bakıxanov çoxşaxəli fəaliyyət göstərib. Muğamlarımızı dərindən bilən, milli musiqimizin cəfakeşlərindən olan sənətkar ömrünün sonlarına qədər yorulmadan çalışıb. Onun qardaşı Məmmədxan Bakıxanov istedadlı tarzən kimi tanınıb. Əməkdar artist Məmmədxan Bakıxanov Azərbaycan musiqisinin görkəmli nümayəndələrindən biri, filarmoniyanın solisti olub.

Əhməd Bakıxanovun həm tarzən, muğam bilicisi, həm də pedaqoq kimi Azərbaycan musiqi sənətinə göstərdiyi xidmətlər böyükdür. Onun Azərbaycan muğamının qorunmasında və inkişafında böyük xidməti var. Tara, muğama hücum edilən keçən əsrin 30-cu illərində Əhməd Bakıxanov dahi bəstəkar Üzeyir bəy Hacıbəyli ilə birlikdə xalqımızın milli sərvəti olan muğamın, tarın qorunub saxlanılmasında böyük işlər görüb.

Əhmd Bakıxanov 1973-cü il martın 26-da vəfat edib. İkinci Fəxri xiyabanda dəfn olunub. Yaratdığı və rəhbərlik etdiyi Xalq Çalğı Alətləri Ansamblı həmin ildən Əhməd Bakıxanovun adını daşıyır. Sənətkarın ifasında lentə alınmış muğamlarımız, eləcə də bəstələdiyi əsərlər gözəl sənət nümunələri kimi musiqi tariximizdə qalıb”.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.03.2026)

Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyatvə İncəsənət" Beyləqan və İmişlitəmsilçisi,

BeyləqanrayonMədəniyyətMərkəzininrejissoru, "Gənclik" xalqteatrının rəhbəri, "Haberdili.com"-un Azərbaycannümayəndəsi

İnsan ünsiyyəti tarix boyu əsasən söz üzərində qurulmuşdur. Dil, düşüncənin ifadə vasitəsi kimi qəbul edilmiş, mədəniyyətlərin formalaşmasında və ötürülməsində mühüm rol oynamışdır. Lakin bütün bunlara baxmayaraq, insan təcrübəsinin elə qatları mövcuddur ki, onları sözlə ifadə etmək ya qeyri-mümkündür, ya da sözlər həmin dərinliyi tam şəkildə çatdıra bilmir. Bu məqamda “sükut” anlayışı ön plana çıxır. Sükut sadəcə danışmamaq deyil; o, özlüyündə bir dil, bir ifadə forması, bəzən isə sözlərdən daha güclü bir ünsiyyət vasitəsidir.

Bu esse, sükutun ünsiyyət sistemindəki yerini, onun psixoloji, estetik və mədəni aspektlərini araşdıraraq “danışmadan anlatmaq” fenomeninin mümkünlüyünü təhlil etməyi məqsəd qoyur.

Sükutun fəlsəfi mahiyyəti

Sükutun fəlsəfi təhlili bizi insan varlığının ən dərin qatlarına aparır. Qərb fəlsəfəsində Ludwig Wittgenstein məşhur şəkildə qeyd edirdi: “Haqqında danışmaq mümkün olmayan şeylər haqqında susmaq lazımdır.” Bu fikir, sükutun sadəcə boşluq deyil, əksinə, ifadə olunmayanın sərhədində dayanan bir anlayış olduğunu göstərir.

Digər tərəfdən, Martin Heidegger sükutu “varlığın açılması üçün bir imkan” kimi qiymətləndirirdi. Onun fikrincə, sözlər bəzən varlığı gizlədir, sükut isə onu daha saf şəkildə üzə çıxarır. Bu yanaşma, sükutun yalnız kommunikasiya vasitəsi deyil, həm də ontoloji bir hadisə olduğunu göstərir.

Şərq fəlsəfəsində isə sükut daha çox daxili harmoniya və idrakla əlaqələndirilir. Zen buddizmi təlimlərində sükut, həqiqətə çatmağın əsas yollarından biri kimi qəbul olunur. Burada sözlər deyil, birbaşa təcrübə və hiss ön plandadır.

Psixoloji baxımdan sükut

Psixologiyada sükut çoxqatlı bir fenomen kimi dəyərləndirilir. İnsanlar bəzən sözlərdən qaçaraq sükuta sığınırlar. Bu, qorxu, travma, ya da sadəcə ifadə edə bilməməkdən irəli gələ bilər. Lakin eyni zamanda sükut, emosional zənginliyin də göstəricisi ola bilər.

Məsələn, iki insan arasında yaranan dərin bağ çox vaxt sözsüz anlaşma ilə müşayiət olunur. Bu fenomen “qeyri-verbal ünsiyyət” adlanır və insan münasibətlərində böyük rol oynayır. Göz təması, jestlər, mimikalar və bədən dili – bütün bunlar sükutun içində danışan elementlərdir.

Araşdırmalar göstərir ki, ünsiyyətin böyük bir hissəsi məhz qeyri-verbal vasitələrlə həyata keçirilir. Bu isə o deməkdir ki, “danışmadan anlatmaq” yalnız mümkündür deyil, eyni zamanda gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsidir.

Sənətdə sükutun rolu

Sükutun ən güclü ifadə formalarından biri sənətdə özünü göstərir. Xüsusilə teatr və kino bu baxımdan diqqətəlayiqdir.

Teatr səhnəsində aktyorun susaraq yaratdığı təsir bəzən uzun monoloqlardan daha güclü ola bilər. Konstantin Stanislavski sistemində də aktyorun daxili vəziyyətinin səhnədə sözsüz ötürülməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Aktyorun baxışı, nəfəsi, bədəninin ən kiçik hərəkəti belə tamaşaçıya güclü mesaj verə bilər.

Kino sənətində isə sükut bəzən dramatik effektin əsas vasitəsinə çevrilir. Charlie Chaplin kimi səssiz kino ustaları sözsüz şəkildə milyonlarla insanı güldürə və düşündürə bilmişdir. Onun filmlərində dialoq yox idi, amma duyğu, fikir və sosial mesajlar son dərəcə aydın idi.

Eyni zamanda, musiqidə də sükut mühüm rol oynayır. Nota aralarındakı pauzalar melodiyanın ritmini və emosional təsirini formalaşdırır. Bu baxımdan sükut musiqinin ayrılmaz hissəsidir.

Sükut və mədəniyyət

Sükutun mənası mədəniyyətlərə görə dəyişir. Bəzi cəmiyyətlərdə sükut hörmət və düşüncəlilik əlaməti kimi qəbul edilir. Digərlərində isə sükut narahatlıq və ya ünsiyyətdən qaçmaq kimi yozula bilər.

Məsələn, Şərq mədəniyyətlərində sükut çox vaxt müdrikliyin göstəricisi sayılır. İnsan az danışdıqca daha çox anlayan və düşünən biri kimi qiymətləndirilir. Qərb mədəniyyətində isə açıq və verbal ünsiyyət daha çox təşviq olunur.

Bu fərqlər göstərir ki, sükut universal olsa da, onun interpretasiyası mədəni kontekstdən asılıdır.

Sükutun gücü və təhlükəsi

Sükutun gücü onun çoxmənalılığındadır. O, həm sevgi, həm nifrət, həm razılıq, həm də etiraz ifadə edə bilər. Lakin bu çoxmənalılıq eyni zamanda təhlükə də yaradır. Sükut bəzən yanlış anlaşılmalara səbəb ola bilər.

Məsələn, sosial və siyasi kontekstlərdə sükut razılıq kimi qəbul edilə bilər. Bu isə fərdin mövqeyinin yanlış dərk olunmasına gətirib çıxara bilər. Digər tərəfdən, sükut bəzən müqavimətin də formasıdır — insan danışmayaraq etiraz edir.

“Danışmadan anlatmaq mümkündürmü?” sualına cavab axtararkən görürük ki, sükut sadəcə səssizlik deyil, eyni zamanda bəzən daha təsirli bir ünsiyyət formasıdır. O, sözlərin çata bilmədiyi yerlərə nüfuz edir, duyğuların ən saf halını ifadə edir və insan münasibətlərində dərinlik yaradır.

Sükut, boşluq deyil — o, mənalarla dolu bir sahədir. Onu anlamaq üçün isə yalnız eşitmək deyil, hiss etmək lazımdır.

"Ədəbiyyat və İncəsənət"

(26.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Ürəyində Vətən varsa,

Güc olacaq qollarında.

Hara getsən, hara varsan,

Şam yanacaq yollarında.

Nə hikmətdir, bu, nə sirdir?-

Bir nemətdir vətən eşqi.

Qanımız da Vətən deyir.

Canımız da Vətən deyir…

Belə deyirdi Vətən sevdalı şair - Davud Nəsib.

Bu gün onun anım günüdür – vəfatından tam 23 il ötür.

Onu duymaq üçün oğlu Xəyalın söylədiyi bir əhvalatı dinləmək lazımdır. Bilgəhdə yeni bağ evi alan ailə həyətdə səliqə-sahman yaratmaq istəyir, qurumuş otları da yandırır. Bu zaman bir quşun yuvası və oradakı balaları da yanır. Ondan sonra, yəqin ki, həmin balaları dünyaya gətirən iki quş hər gün eyvana gələr, oradan "ağılarını" deyərdi. Bu, Davud Nəsibə çox pis təsir elədi. Danışardı ki, "özüm hər zaman ata ocağının həsrətini çəkmişəm, doğma yurddan yazmışam, amma hansısa quşun yuvasını yandırdım".

Sonradan o bağ evini satmalı olurlar. "Bu, mənim atam idi - bir quşun yuvasının dağılmasına dözə bilməyən adam...", -deyir Xəyal.

Davud Nəsib 1942-ci il avqustun 25-də Azərbaycanın Qazax şəhərində anadan olub. Qazax şəhər 2 saylı orta məktəbini bitirdikdən sonra Azərbaycan Dövlət Universitetinin kitabxanaçılıq fakültəsində təhsil alıb. Ədəbi fəaliyyətə 1956-cı ildə "Qalibiyyət bayrağı" (Qazax rayonu) qəzetində dərc edilən "Mənim doğma çayım — Mənim Kür çayım" adlı ilk şeiri ilə başlayıb. Həmin vaxtdan fəal poetik yaradıcılıqla məşğul olub.

SSRİ xalqları poeziyasından bədii tərcümələri də vardır. Macar şairi Mikloş Radnotinin şeirlər kitabını Azərbaycan dilinə çevirib. Onun Moskvada "Sovetski pisatel" nəşriyyatı tərəfindən "Anama məktublar" (1974), "Ocaq daşları" (1981) şeirlər kitabları çap olunub. 1966–1969-cu illərdə Azərbaycan SSR Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində incəsənət redaksiyasında redaktor işləyib.

Moskvada, SSRİ Yazıçılar İttifaqı nəzdində olan ikiillik ali ədəbiyyat kursunu bitirib. Sonra Bakıya qayıdıb, "Ədəbiyyat və incəsənət" qəzeti redaksiyasında ədəbi işçi, təsviri sənət şöbəsinin müdiri olub, sonra burada poeziya şöbəsinə rəhbərlik edib. Azərbaycan Yazıçılar İttifaqı Rəyasət Heyətinin üzvü olub.

 1978–1980-ci illərdə Macarıstan Xalq Respublikasında yaradıcılıq ezamiyyətində olub. ÜİLKGİ — XVU qurultayına nümayəndə seçilib. Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri fərmanına (1984), Ümumittifaq və Azərbaycan LKGİ-nin Fəxri fərmanlarına layiq görülüb.

Kitabları

1. Gözüm səni axtarır

2. Dağlar danışsaydı

3. Məhəbbət yolları

4. Ürək sözsüz danışır

5. Ümid qatarı

6. Bizdən sonra yaşayanlar

7. Əsrin laylası

8. Azərbaycan bayatısı (şeirlər və poemalar)

9. Dünya bir körpüdür

10. Karvan gedir

İkinci Dünya müharibəsində atasını itirən Davud Nəsibin ağlına da gəlməzdi ki, qismətinə daha bir savaş, müharibə də yazılıb. Həm də öz evinin, öz yurdunun içində olacaq bu savaş - Qarabağ savaşı. Vətən, yurd, torpaq adlı o böyük həqiqətləri və ağrı-acıları həm şeirlərində, həm nəsr əsərlərində eyni uğurla qələmə alıb.  

Ürəyini boşaltmaq və tarixi həqiqətləri oxuculara daha geniş və maraqlı bir formada çatdırmaq üçün publisistikanın, nəsrin imkanları ona daha geniş və cəlbedici görünürdü. Bu baxımdan həyatının 20 ilindən çoxunu həsr etdiyi "Cavanşir" (2000) və "Cavanşirsiz məmləkət" (2002)  romanlarının meydana gəlməsini özünüifadənin sadə bir forması kimi qiymətləndirmək, ən azından, bir günah olardı.

O, bu əsərlər üzərində çalışarkən müxtəlif arxivlərə baş çəkir, saysız-hesabsız mənbələri araşdırmaqla məşğul olurdu. Bu işdə akademiklər Ziya Bünyadov, Budaq Budaqov, professor Qiyasəddin Qeybullayev onun ən yaxın dostlarına və yol göstərənlərinə çevriliblər. Onların faktlarla, sənədlərlə elmi ictimaiyyətə təqdim etdikləri həqiqətləri Davud Nəsib bədii təxəyyülün gücü ilə daha yüksəkliklərə qaldırmağa çalışır və buna bir sənətkar kimi nail ola bilirdi.

O, bu əsərlər üzərində elə həvəslə, elə əzmlə, elə inadla çalışırdı ki, sanki vaxtın və əcəlin səbirsizliklə onu gözlədiyini bilirdi. Elə bu əsərlərin ardınca - 2003-cü ildə bir maşın qəzasında Davud Nəsibin dünyasını dəyişməsinə də təsadüf kimi baxmaq olmaz. Zatən onun içindəki qəza çoxdan baş vermişdi…

Yazıçı-publisist Bəxtiyar Qaraca yazır:

“Nədən və hardan qaynaqlanırdı şairin bitib tükənməyən bu ağrı-acıları? Harda başlamışdı və harda gözləyirdi bu qəza? Bunun üçün müəllifin son əsərlərini bir də oxumaq məsləhətdir. Davud Nəsibin VII əsrdə yaşamış böyük, qüdrətli Alban hökmdarı, sərkərdəsi Cavanşirin qəhrəmanlıqla zəngin, keşməkeşli, faciəli həyat və fəaliyyətindən bəhs edən "Cavanşir" və "Cavanşirsiz məmləkət" tarixi romanlarını təkrar vərəqlədikcə Aristotelin söylədiyi bir həqiqət yada düşür:

"Poeziya yalnız zahiri əlamətlərin, hadisələrin təsviri deyil. O tarixdən daha ciddi və fəlsəfidir. Çünki tarix olan şeyləri göstərirsə, poeziya ola biləcək şeyləri də göstərir." Məhz bu mənada Davud Nəsibin həm də  vətəninə bağlı, yurd həsrətli bir ziyalı kimi tarixdən, olub keçənlərdən danışarkən daha qabağa gedərək olacaqları da göstərməyə çalışmaq istəyi anlaşılandır.

Əsərdəki hadisələr o qədər canlı və sadə bir dillə təqdim olunur ki, baş verənlər hər dəfə bir kinolenti kimi göz önündə canlanır, oxucu sanki həmin dövrün və təlatümlərin iştirakçısına, şahidinə çevrilir. Mövzudan yayınmamaqla qeyd etməyə dəyər ki, tariximizin çox maraqlı bir dövrü - Albaniya dövrü, Cavanşir obrazı Davud Nəsibin qələmində sanki özü gözəl bir bədii-sənədli filmin ortaya qoyulmasını tələb edir.”

Qeyd edək ki, Davud Nəsibin ölümündən bir il əvvəl tamamladığı hər iki əsərin bu ağrı-acılı kəlmələrlə bitən sonluğunu onun bizə öz vəsiyyəti kimi də qəbul etmək olar. O, bugünkü nəsli Bakurun məzarını taparaq qolundakı paslı zənciri qırmağa çağırırdı:

 "...Əgər o paslı zənciri axtarmaq fikrinə düşsəniz, əvvəl-əvvəl qəlbinizə nəzər salın, özünüzə qarşı zərrə qədər şübhə yaransa, onda bu işdən vaz keçin.O ürək sahibi - ad-san, şan-şöhrət, var-dövlət hisslərindən, hərisliyindən kənar olub, təkcə torpaq eşqi, vətən məhəbbəti yaşatmalıdır içərisində.

Bir məmləkətin, bir xalqın tale-tarixini araşdırmaq istəsəniz, yenə də heç bir qiymətə gəlməyən, ölçüyə sığışmayan milli dəyərlərə arxalanmağı unutmayın. Onda bu müqəddəs duyğularla Dəməşqin, İçmiəzdinin, Matandarının gizli saxlanılan ağzıbağlı arxivlərinə baş vurmağa çalışın. Torpağının, xalqının danışan dilini sandıq-sandıq daşıdılar vaxtilə.

 Dədəm Qorqudun da öz dövründə Alban-Oğuz əlifbasında qələmə alınan dastanın ilk nüsxəsini də tapa bilərsiniz həmin yerlərin birində... Bu günə qədər buraxdığımız səhvləri bu gündən səbirlə, ifcin-ifcin düzəldib yerinə qoymalıyıq... bu sözlər yalnız və yalnız bu yurdu, bu xalqı canından artıq istəyənlərə aiddir".

Bəli, bu əsərlərin tamamlanmasından tam 1 il sonra - 2003-cü il martın 26-da Davud Nəsib qəzaya uğrayıb dünyasını dəyişdi. Özündən sonra ölməz əsərlərini, övladlarını, bir də bir dünya xatirə qoyub getdi.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.03.2026)

Murad Vəlixanov

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Bəzən insan öz kökünü axtararkən təkcə ailə tarixini deyil, bütöv bir xalqın yaddaşını vərəqləmiş olur. Keçmiş nəsillər haqqında düşünmək, bu günün insanına kim olduğunu və haradan gəldiyini anlamağa kömək edir. 1981-ci ildə çəkilmiş "Babamızın babasının babası" filmi də məhz nəsillərin davamlılığı və tarixi yaddaş mövzusu ilə diqqət çəkən ekran əsərlərindən biridir. Filmin rejissoru Tofiq Tağızadə bu ekran işi vasitəsilə tamaşaçıya keçmişlə bu gün arasındakı görünməz bağları göstərməyə çalışır.

Nəsillər arasında körpü

Filmin adı artıq özlüyündə ideyanı açır. “Babamızın babasının babası” ifadəsi təkcə ailə ağacını deyil, zamanın dərinliyində uzanan bir yaddaşı simvolizə edir. Film bu anlayışı sadəcə nostalji kimi deyil, mənəvi miras kimi təqdim edir. Keçmiş nəsillərin həyat tərzi, düşüncə dünyası və dəyərləri bu günün insanına ötürülən bir miras kimi göstərilir.

Keçmişin izi

Hadisələr inkişaf etdikcə tamaşaçı anlayır ki, film konkret bir ailənin tarixindən daha geniş məna daşıyır. Burada söhbət insanın öz köklərini dərk etməsindən gedir. Keçmişi xatırlamaq, onu qorumaq və gələcək nəsillərə ötürmək filmin əsas ideya xəttini təşkil edir. Rejissor göstərir ki, nəsillər dəyişsə də, mənəvi dəyərlər zamanın içində yaşayır.

Zaman və yaddaş

Film həm də zaman anlayışı üzərində qurulub. Keçmiş və bu gün arasında paralellər yaradılır. Bu paralellər vasitəsilə tamaşaçı görür ki, insanların qayğıları, sevincləri və arzuları nəsillər boyu oxşar qalır. Bu yanaşma filmin fəlsəfi qatını gücləndirir və onu sadə ailə hekayəsindən daha geniş mənaya yüksəldir.

Rejissor yanaşması

Tofiq Tağızadə filmi sakit tempdə quraraq daha çox atmosferə üstünlük verir. Obrazların dialoqları təbii və səmimidir. Rejissor hadisələrdən çox, insanların münasibətlərinə və daxili dünyasına diqqət yetirir. Bu isə filmin emosional təsirini artırır.

Dövrün ruhu

1980-ci illərin əvvəllərində çəkilmiş bu film Azərbaycan kinosunda tarixi yaddaş mövzusuna fərqli yanaşma kimi seçilir. Ekran əsəri tamaşaçını keçmişin romantik təsvirinə deyil, onun mənəvi yükünü anlamağa çağırır. Film göstərir ki, insan yalnız bu günü ilə deyil, keçmiş nəsillərin davamı kimi mövcuddur.

Yekun söz

Bəzən insanın kim olduğunu anlamaq üçün güzgüyə deyil, tarixə baxmaq lazımdır.

“Babamızın babasının babası” filmi bizə xatırladır ki, hər bir insanın arxasında nəsillərin izi dayanır.

Və bu izlər unudulmadıqca, keçmiş də, bu gün də eyni yaddaşın içində yaşamağa davam edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.03.2026)

Xanım Aydın,

"Ədəbiyyat və incəsənət”

XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəlləri Bakının sürətlə inkişaf etdiyi və şəhərin memarlıq simasının formalaşdığı dövr idi. Bu dövrdə neft sənayesinin yüksəlişi ilə yanaşı, bir sıra varlı sahibkarlar və xeyriyyəçilər şəhərin görünüşünü dəyişdirən möhtəşəm binaların tikintisinə böyük vəsait sərf edirdilər. Onlardan biri də məşhur neft milyonçusu və xeyriyyəçi Musa Nağıyev idi.

Onun Bakıda inşa etdirdiyi çoxsaylı tikililər arasında 28 May küçəsində yerləşən “Əkiz binalar” xüsusi yer tutur. Memarlıq gözəlliyi və orijinal planlaşdırma həlli ilə seçilən bu tikililər şəhərin tarixi memarlıq irsinin ən maraqlı nümunələrindən hesab olunur.

Tikilmə tarixi və memarı

“Əkiz binalar” 1908–1910-cu illərdə Musa Nağıyevin sifarişi ilə məşhur memarİosif Ploşkonun layihəsi əsasında inşa edilmişdir.

Dördbloklu və çoxmənzilli yaşayış kompleksi kimi nəzərdə tutulan bu tikililər o dövr üçün həm planlaşdırma, həm də memarlıq baxımından olduqca müasir sayılırdı. Binaların fasadları bir-birinin güzgü əksi kimi qurulduğuna görə xalq arasında onlar “Əkiz binalar” və ya “güzgü simmetriyalı binalar” kimi tanınmağa başlayıb.

Memarlıq xüsusiyyətləri və üslub

Bu binalar Bakıda yayılmış modern üslubunun parlaq nümunələrindən biri hesab olunur. Fasadların quruluşunda şaquli oxların ritmi, erkerlərin istifadəsi və incə dekorativ xətlər memarlıq kompozisiyasına xüsusi dinamika və zəriflik verir.

Dekorativ elementlər və dərin relyefli plastik həllər fasadın ümumi kompozisiyasını zənginləşdirir. Hər bir detal – pəncərə çərçivələri, bəzək ornamentləri və memarlıq elementləri – sanki heykəltəraş dəqiqliyi ilə işlənmişdir.

Kompleks memarlıq-planlaşdırma həlli bu binaların şəhər mühitinə ahəngdar şəkildə daxil olmasına imkan yaratmış və 28 May küçəsinin memarlıq ansamblında mühüm rol oynamasına səbəb olmuşdur.

İtaliyadan gətirilən materiallar

Rəvayətlərə görə, binaların tikintisində istifadə olunan bir çox materiallar – daş elementlər, parket döşəmələri, dekorativ hissələr və digər detallar İtaliyadan gətirilmişdir.

Bu səbəbdən tikililər həm material keyfiyyəti, həm də bədii görünüş baxımından saray memarlığını xatırladırdı. Gözəlliyi və möhtəşəmliyi ilə seçilən “Əkiz binalar” həm keçmişdə, həm də bu gün 28 May küçəsinin ən diqqətçəkən tikililərindən biri sayılır.

Emblemlər və həyat hekayəsini xatırladan simvolika

Binanın giriş hissəsində daş üzərində kiril əlifbası ilə həkk olunmuş “MN” baş hərfləri yerləşir. Bu yazı Musa Nağıyevin adının və soyadının baş hərfləridir.

Ümumiyyətlə, Musa Nağıyevin tikdirdiyi bir çox binaların üzərində xüsusi venzel və ya emblem yerləşdirib. Bu emblemlərdə hambal palanı və kənarlarında saman şələsi təsvir olunur.

Bu simvolika təsadüfi deyildi. Belə ki, Musa Nağıyev atasının saman satdığını və özünün vaxtilə hamballıq etdiyini unutmadığını göstərmək istəyirdi. Bu detallar onun həyat yolunun – sadə zəhmətkeşlikdən böyük sərvət və nüfuza doğru yüksəlişinin rəmzi kimi qəbul edilir.

Bakının memarlıq irsində yeri

Bu gün “Əkiz binalar” Bakının tarixi memarlıq nümunələri sırasında xüsusi yer tutur. Binaların fasadlarının zərifliyi, memarlıq harmoniyası və dekorativ zənginliyi onları şəhərin ən maraqlı tikililərindən birinə çevirir.

Zaman keçsə də, bu binalar öz gözəlliyini qoruyub saxlayaraq paytaxtın memarlıq tarixinin canlı şahidi kimi qalır. Onlar həm memarların yüksək peşəkarlığını, həm də Musa Nağıyevin uzaqgörənliyini və şəhərin inkişafına verdiyi töhfəni nümayiş etdirir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.03.2026)