“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə “Biri ikisində” layihəsində bu gün sizə yazıçı, millət vəkili Aqil Abbasın mərhum musiqiçi Rəmiş barədə xatirəsi ilə tanış olacaqsınız.

 

 

Aqil ABBAS

BU DÜNYADAN RƏMİŞ KEÇDİ

4-CÜ PAYLAŞIM

 

 

Qapıda fayton dayanmışdı. Rəmiş faytonçunu tanıdı, dünən onu gətirən idi, dönüb Paqaninin köməkçisinə dedi:

– Bu kişini buraxdırırsan içəri.

Faytonçu quruyub qalmışdı, qarşısında iki Paqanini durmuşdu.

Zal ağzınadək dolu idi. Küncdə-bucaqda adamlar ayaq üstə durmuşdu. Ortadakı keçiddə də oturmuşdular. 

Rəmişin yadına Musiqili Komediya Teatrında verdiyi konsert düşdü. Onda da zalda oturanlar qədər  ayaq üstə duranlar da vardı. Hətta səhnə də doluydu. Yalnız Rəmiş üçün səhnənin  ortasında bir yer düzəltmişdilər. "Neftçi"nin bütün futbolçuları da  konsertə gəlmişdi. Onlar da ayaq üstə idi.  Yalnız Səməd Qurbanov  xanımı ilə gəldiyindən ön sırada oturan iki gənc Səmədə hörmət əlaməti olaraq qalxıb yerlərini ona verdilər.

Rəmiş onda çalğısıyla hamını dəli eləmişdi. Bəs indi necə olacaqdı? İndi səhnədə tək deyildi, Paqanini də vardı. Onlar səhnəyə çıxanda zala bir sükut çökdü. Hamı çaşdı. Səhnəyə iki Paqanini çıxmışdı – biri skripka ilə, biri də gitara ilə. Necə çaşmışdılarsa alqışlamaq da ağıllarına gəlmirdi.

Vəliəhd  xanımı və əyanları ilə lojada oturmuşdu. Səhnəyə baxıb əyanlarına dedi:

– Keşişlər bir şeytanla bacarmırdılar, indi ikisi ilə nə edəcəklər?!

Nəhayət, konsert başladı. Birinci Paqanini başladı, Rəmiş isə Paqanininin çalğısına uyub getmişdi. Həmişə tamaşaçıları ələ alan Rəmiş bu dəfə zalı buraxmışdı Paqaninin skripkasına. Nəhayət, o da barmaqlarını  işə saldı. Zaldakılar ilk dəfəydi belə bir gitara dinləyirdilər. Əvvəl  Paqanininin ardınca gedən Rəmiş  bir fincan istədi, gitaranı yenə qoydu dizinin üstünə, başladı fincanla çalmağa. Gitara bəzən skripka, bəzən də tütək səsi çıxarırdı. Zalı necə uyutmuşdusa hətta Paqanini də bu çalğıya uyub indi də o, Rəmişin  ardınca gedirdi. Hamı ayağa qalxmışdı. Musiqiyə ağlaşma səsi qatılmışdı. Bəzən insanlar özlərindən çıxıb bağırırdılar. Hətta ürəyi gedənlər vardı. Paqanini də, Rəmiş də öz şeytan barmaqları ilə insanların içinə şeytan doldurmuşdu.

Bu hayqırtının içində Rəmiş qəfildən doğma bir səs eşitdi, kimsə bağırırdı:

– Ay bay! Ay bay!

Elə bildi bu səs hansısa toydan qulağında qalıb. Amma bu bağırtını bir də eşitdi:

– Ay bay! Ay bay!

Paqanini dayandı. Rəmiş isə gedirdi. Hara gedirdi, niyə gedirdi özü də bilmirdi.  Bu yol çox uzun bir yol idi,  çətin gedib sona  çataydı.

Paqanini gördü Rəmiş gedir, onu saxlamasa, axırda uçuruma düşə bilər, yaxınlaşıb onu qucaqladı. Rəmiş indi ayıldı. Zalda bağırtıqarışıq necə bir alqış qopdusa, yaxınlıqdakı  kilsədə eşidildi bu bağırtı, bu alqış.

Keşişlərdən biri o birisinə dedi:

– Bu şeytan yenə camaatı yoldan çıxartdı. Şəhərdən qovmaq lazımdı.

O biri keşiş:

– Deyirlər, vəliəhd də xanımı ilə konsertdədi. Onu necə qovmaq olar?

Rəmiş də ayağa qalxıb Paqaninini qucaqladı və dedi:

– Nikol, bir daha gördüm ki, sən məndən böyük sənətkarsan. Səhər açılır, uzaq yol gəlmişəm, mən gedirəm.

Paqanini:

– Səni gözləyəcəm, tez-tez gəl. Gələn  dəfə sənə bir skripka bağışlayacam.

Rəmiş gözlərini açanda gördü ki, Şair  qabağında dayanıb ağlayır.

– Şair, sən nə vaxt gəldin?

– Mən getməmişdim ki. Zalda oturub  Paqanini ilə sənə qulaq asırdım. O "bay"-"bay" deyib bağıran mən idim.

 

***

 

"Orta Sarıtel" çalırdı. Özü də bilmədən huşu getdi, keçdi "Yanıq Kərəmi"yə. Kərəm od tutub yanırda. O isə onu söndürməyə çalışırdı. Nə illah edirdi, söndürə bilmirdi. Toyda  yüzlərlə adamın gözü qabağında Kərəm yanırdı. Hamı da üzünü əllərinə alıb biçarə qalmışdı. Yenə ha elədi, Kərəmi söndürsün, əclaf keşiş onu elə yandırmamışdı ki, söndürə biləydi. Keşişi də tapmırdı, gitaranı onun başına çırpsın, ona görə də əlacsız qalıb gitaranı  atdı yerə, özü də dəli kimi çıxdı mağardan.

Qədir başını bulayıb dedi:

– Ə, avara, Yanıq Kərəmi sənnik deyil axı!

Mağardan çıxan Rəmiş oturdu maşınına və üz tutdu Qazaxa tərəf. Yol boyu da keşişə söyürdü:

– Ay şandığa, niyə yandırırsan Kərəmi? Neynəmişdi Kərəm sənə?

Sonra da Kərəmi söyürdü:

– Ə, sənə qız qəhətiydi? Stepanakert doludu erməni qızıyla. Gərəyh o oğraşın qızına vurulaydın?

Yolu necə getdi, bilmədi. Qazaxda maşını birbaşa sürdü Aşıq Ədalətin evinə. Darvazanı döydü. Ədalət ayağında şəpit darvazanı açdı. Gördü önündə rəngi-rufu qaçmış Rəmiş dayanıb.

– Qağa, noluf?

– Gəl otur maşına. Gəl, gəl, tez.

– Noluf dana?

– Otur, deyəjəm.

– Qoy gedim  ayağıma ayaqqavı geyinim.

Rəmiş:

– Ayaqqavını neynirsən, səni evləndirməyə aparmıram, –  deyib ayağındakı şəpitləri göstərdi: – Görmürsən, mən də şəpitlə gəlmişəm.

Ədalət bir söz demədən  keçib oturdu maşına. Rəmiş maşını sürdü Qarayazı meşəsinə. Düşdülər.

– Qağa, bir de görüm noluf dana?

– Heç, Ağdamda Kərəmi yana-yana qoymuşam. Çıxart sazını, onu söndür.

– Sazı götürməmişəm ha.

Rəmiş əsəbiləşdi:

– Ə, sazsız səni neynirəm.

Aşıq Ədalət:

– Eşitməmisən, dəli dəlini görəndə dəyənək göydən yağar?

Yenidən oturdular maşına, qayıtdılar Ədalətgilə. Rəmiş Ədaləti maşından düşməyə qoymadı. Düşüb darvazanı özü döydü, bir uşaq çıxdı.

– Ə, get dədəyin sazını gətir.

Aşıq Ədalət:

– Ə, qoy düşüm ayağıma ayaqqavı geyinim.

– Otur yerində. Sazı ayaqqavıyla çalassan?

– Hə! Sən niyə gitaranı ayaqqavıyla çalırsan?

– Maa baxma. Saz gitara döyül!

Uşaq sazı gətirdi. Təzədən qayıtdılar Qarayazıya.

Ədalət sazı köynəkdən çıxartdı və sinəsinə basıb "Yanıq Kərəmi" çalmağa başladı. Kərəm yanırdı, Rəmiş əl atıb ağlaya-ağlaya onun yanan paltarını  çıxarmağa çalışırdı. Əlləri yanırdı, amma əllərinin yanmağına baxmayaraq, Kərəmin əynindəki xələtin qırxıncı düyməsini  açmağa çalışırdı. Artıq Rəmiş də yanırdı.

Aşıq Ədalət gördü ki, Rəmiş də Kərəmlə bir yerdə yanır, Kürün suyunu axıtdı bunların üstünə, ikisini də söndürdü.

– Hə, razı qaldın?

Rəmiş:

– Qaqa, vallah, sənin yəən yoxdu, sən dahisən. Otur maşına.

Ədalət bir də gördü ki, maşın Qazaxdan çıxdı:

– Ə, hara  sürürsən, saxla düşüm də.

– Ağdama. Gedəyh Kərəmi orda da söndür.

Aşıq Ədalət başını buladı:

– Vallah, sən dəli deyilsən ey, zırramasan. Heç olmasa əyin-başımı dəyişərdim. 

Rəmiş:

– Darıxma, Ağdamda sənə elə bir kostyum alajam ki, heç dədə-baban da elə kostyum görmüyüf.

Nəhayət, gəlib  çatdılar Ağdamdakı toya. İkisi də birdən girdi mağara. Aşıq Ədaləti görəndə bütün mağar ayağa qalxıb alqışlamağa başladı.

Qədir Aşıq Ədaləti görüb dedi:

– Dəlinin biri də gəldi.

Ədalət:

– Qədir, üç dəli baş-başa verib görəyh neyniyirik, – dedi və sazı basdı sinəsinə, başladı "Baş Sarıtel" çalmağa.

Rəmiş:

– Ə, sənə deyirəm, Kərəm yana-yana qalıb, söndür, sən ayrı şey çalırsan.

Ədalət:

– Kərəmi elə Baş Sarıtellə söndürəjəm.

İlk dəfəydi ki, Ağdam toyunda Aşıq Ədalət saz çalırdı. Camaat Aşıq Ədalətin başına pulu xəzəl kimi tökürdü. Rəmiş Ədalətə dedi:

– Qaqa, indi bu pulnan özünə kostyum yox ey, təzə maşın da ala bilərsən. 

Amma Ədalət pulu götürmədi:

– Mən pay gəlmişəm. O pulları ikimizin adından yazdır toy dəftərinə!

 

***

 

Sarayda iki gündən sonra keçiriləcək dövlət konsertinə möhkəm hazırlıq gedir. Orkestr və ansambllar son məşqlərini eləyirlər. Hər kəs öz növbəsini gözləyir. Dirijor pultu arxasında Maestro  pəjmürdədi. Skripkaların birindən yad səs gəlir. Amma nə qədər çalışırlar yad səs çıxaran skripkanı tapa bilmirlər. Maestro əsəbi halda çubuqları pultun üstünə atıb səhnədən yendi və oturdu birinci sırada. Bu vaxt Rəmiş gəldi, Maestronu öpdü, əyləşdi yanında:

– Maestro, noluf, niyə əsəbləşmisən?

– Rəmiş, sən Allah, qoy oturum.

– İstəyirsən, durum gedim.

– Yox, otur. Orkestr çalır, skripkaların birində yad səs var, tapa bilmirik. İyirmi skripka var, hamısını bir-bir yoxlayıram səsi yerində. Elə ki orkestr başlayır, yenə yad səs var.

Rəmiş:

– Maestro, olar bir dəfə çalsınlar, mən də qulaq asım?!

Maestro işarə elədi, orkestr çalmağa başladı. Rəmiş də gözünü qıyıb qulaq asır. Nəhayət, dilləndi:

– Maestro, səkkizinci skripkaya deyin, düşsün aşağı.

Maestro  işarə elədi,  səkkizinci skripka yendi zala. Rəmiş ondan skripkanı alıb gitara kimi barmaqları ilə yoxladı, sonra yenidən köklədi. Bir də barmaqları ilə bir az çalıb verdi skripkaçıya.

– İndi getsin, yenidən çalsınlar.

Orkestr təzədən başladı  çalmağa. Artıq yad səs yox idi. Maestro Rəmişi sıxdı sinəsinə:

– Sənə dəli deyənin atabatasına lənət. Sən geniysən. İndi bir daha görürəm ki, səni Ağdamdan Bakıya gətirməkdə səhv etməmişəm...

…İmarətdə böyük bir konsert proqramı keçirilirdi. Bakıdan da incəsənət ustaları gəlmişdi. Böyük sənətkarlar da rayonun qonağı idi.

Maestro da rayonun Birinci katibi ilə gəbə-xəli döşənmiş şərəf tribunasında oturub konserti izləyirdi. Səhnəyə "Şur" ansamblı çıxdı. Ansamblda bir nəfər hamıdan  fərqlənirdi. Özünəməxsus geyinmişdi. Saçları da çox uzun idi. O dəqiqə diqqəti cəlb edirdi. Sonra isə  çalğısıyla hamıdan fərqləndi. "Segah"ı tamamilə fərqli çaldı.

Çalğısı Maestronu valeh elədi, Birinci katibdən soruşdu ki, bu uzun saçlı oğlan kimdi?

– Bizim kolxoz sədri Hüseynin oğludu. Gözəl tar çalandı, amma bir az şərəşur adamdı.

Maestro:

– Mən ona qulaq asdım, o, böyük sənətkar olacaq. Ağdamda qalsa, məhv olub gedəcək. Xahiş edirəm, tapşırasınız axşam Qonaq evinə gəlsin, onla görüşüm.

Birinci katib başını bulayıb:

– Maestro, inanmıram gələ, amma tapşıraram, çağırarlar, – sonra üzünü köməkçisinə tutub dedi: – Konsertdən sonra Rəmişə denən ki, axşam gəlsin Qonaq evinə, Maestro onu görmək istəyir.

Axşam katibin "şərəşur" adlandırdığı Rəmiş Maestronun sözünü yerə salmağa cəsarəti çatmadı. Belə bir dahi insanla görüşməyi şərəf bildi və gəldi Qonaq evinə.  Və bu, onun həyatında böyük bir səhifə açdı. Maestro onu özüylə Bakıya gətirdi…

…Bu vaxt Zeynəb xanım gəldi. O da oturdu Maestronun yanında. O da soruşdu:

– Maestro, əsəbi görünürsən.

– Keçdi getdi. Yarım saatdı məşq edirik, skripkalardan biri yad səs çıxarır, tapa bilmirdim, – dedi və Rəmişi göstərdi, – bu geniy tapdı.  Allah buna hər şey verib, bircə bəxti gətirməyib ki, eseseridə doğulub. İspaniyada, İtaliyada doğulsaydı, bütün dünyaya meydan oxuyardı.

Zeynəb xanım:

– Bu günlərdə Tehranda konsert verirdim, konsertin ortasında zaldan bir nəfər əlində tar çıxdı səhnəyə və başladı çalmağa. Aftandilə işarə elədim ki, sən də çal. Başı ilə işarə elədi ki, çala bilmərəm. Çöndüm Vəliyə tərəf, o da çalmaq istəmədi. Özümdən asılı olmayaraq dedim ki, hardan alım o dəli köpəyoğlunuku, bunu oturtsun yerində.

Maestro təəccüblə:

– Xaricə gedəndə Rəmişi aparmırsınız ki?

– Yox, heç pasport da vermirlər. Hamıdan xahiş etmişəm, nazirdən də, xeyri yoxdu. Deyirlər ki, qorxuruq gedə, qayıtmaya. Deyirəm mən zamin dururam, deyirlər, o heç atasını eşitmir. Heç görmürsən, saçını qırxdıra bilmirsən, ümumi ansamblın geyimini də geyindirə bilmirsən.

Rəmiş:

– Saçımı qırxdırsam, mən də ütülü geyinsəm, başqalarından nə fərqim? O qədər saçı qırxılı, qalstuklu gitara çalan var ki. Məni neynirsiniz, onlardan birini götürün də ansambla. Azad insanları niyə sevmirsiniz? Vaqif Mustafazadəyə dedilər bığını qırxdır, guya bığıyla çalırdı pianonu? Televizora, konsertə buraxmadınız, o da küsüb getdi Gürcüstana, indi orda kef edir. Bir də ki məni xaricə buraxmayanların başı xarabdı, mən Bakıdan kənarda yaşaya bilmərəm.

Maestro:

– Zeynəb xanım, mən çalışıb ona pasport alaram.

Zeynəb:

– Bir dəfə istədim Kişinin özünə deyəm, utandım, demədim ki, Allahın xarici pasportunu da Kişidən istəyəm. Bir-iki ay bundan qabaq dövlət konsertiydi, gördüm ki, mədəniyyət naziri deyir ya saçını qırxdır, ya da səni dövlət konsertinə buraxmayacam. Ansambl da səhnədədi. Mən də xahiş elədim, dedi, yox, bu görkəmdə mən bunu səhnəyə buraxa bilmərəm. Məcbur oldum gitarasız çıxım səhnəyə. Elə ansambl təzə başlamışdı ki, gördüm gitaranın səsi gəlir. Rəmiş bir əliylə çalır, bir əliylə də gitaranın şunurunu çəkə-çəkə girdi sənhəyə, gəlib oturdu yerində. Necə çalmağa başladısa, uydum getdim, oxumaq yadımdan çıxdı. Yaxşı ki özü bir qeyri-adi ayaq verdi, yoxsa biabırçılıq olacaqdı. Konsertdən sonra soruşdum ki, necə oldu, nazir icazə verdi? Dedi ki, gözlədim o getdi zala, sonra xəlvətcə girdim içəri.

Rəmiş:

– Bu dəfə də məni səhnəyə buraxmasa, gitaranı onun başına çırpıf çıxıb gedəjəm, nə ola-ola.

Zeynəb xanım:

– Yaxşı, sarsaqlama. Yenə dəlilik eləmə.

Rəmiş  üzünü tutdu Maestroya:

– Maestro, vallah, mən dəli döyüləm. Mənə dəli deyənnərin özdəri Maştağalıxdı. Mən məjburam ki, hamı kimi fikirləşim, hamı kimi oturum-durum? Onda Rəmiş olmaram ki.

Maestro güldü:

– Konsertdən sonra gələrsən yanıma, mən sənin pasport məsələni həll edəcəm.

 

***

 

Rəmiş  başının dəstəsi ilə Filarmoniyanın bağında çay içirdi. Ordan-burdan danışıb gülürdülər. Bu vaxt bir nəfər yaxınlaşıb Rəmişi bağrına basdı:

– Bütün günü səni axtarmışam. Axırda dedilər ki, bir Filarmoniyaya dəy.

Sonra stolda oturanlarla da bir-bir görüşdü, bir stul çəkib  oturdu. Rəmiş onu dostlarına təqdim elədi:

– Qazaxlı balasıdı. Yaxşı da saz çalır. Mənim də balelşikimdi. Gəmi kapitanıdı.

Gəmi kapitanı:

– Mən burda oturanların hamısını tanıyıram, hamısı böyük sənətkarlardı.

Rəmiş:

– Məni vurhavur axtarmaqda xeyir ola, toyunuz var?

– Yox, sənin üçün darıxmışdım.  Bu axşam Həştərxana səfərim var. Dedim ki, elə dostlarını da götür sizi aparım Həştərxana, gəzdirim. Gəmidə yaxşı restoran var, istərsiz, orda, istərsiz, kayutada yeyib içə-içə gedib-gələrik.

Rəmiş dostları ilə məsləhətləşdi, hamısı razılaşdı. Qazaxlı balasına bir şərt qoydu:

– Amma gitara  çalmeyjam ha.

Qazaxlı balası:

– Eybi yox, mən sizin üçün saz çalaram. Görərsiniz ki, saz heç gitaradan geri qalmır.

Axşam, deyilən vaxt hamısı oldu limanda. Kapitan özü qarşıladı və qaldırdı gəmiyə. Həştərxana yola düşdülər.

Kapitan bütün sərnişinləri yola salandan və gəmi heyətinə tapşırıq verəndən sonra dedi:

– Hə, Rəmiş, indi gedək, burda az-çox gözəl bir restoran var. Özü də  Azərbaycan mətbəxi də var.

Taksilərə oturub gəldilər deyilən restorana. Doğrudan da, deyilmişkən vardı. Restoranda adam əlindən tərpənmək mümkün deyil. Hələ bir on-on beş nəfər də növbə gözləyirdi. Foyedə  oturub növbələrini gözləməyə başladılar.

Kapitan:

– Eybi yox, bir az gözləyək.

Rəmiş:

– Ə, Bakıdan bura gəlif növbə gözlüyəjiyik?

Sonra cibindən yüzlük çıxarıb verdi nağaraçalana ki, apar ver administratora, stol boşalanadək çöldə gözləməyək. İçəridə üç stul versə, bəsdi, iki-iki oturub içəridə gözləyərik. Az keçmiş nağaraçalan qayıtdı ki, keçək içəri, məsələ həll olundu. İçəridə qapının ağzında üç dənə stul qoymuşdular, iki-iki oturdular və növbələrini gözləməyə başladılar. Restoranın ansamblı rəqs havası çalırdı, adamların əksəriyyəti də rəqs edirdi.

Rəmiş nə fikirləşdisə Kapitana dedi:

– Qazaxlı balası, çıxart o nağaraçalana yüz maat ver, – sonra üzünü tutdu nağaraçalana: – Get pulu ver ansamblın rəhbərinə, denən bizim bir gitaraçalan var, icazə versinlər  bir on-on beş dəyqə gitara çalsın.

Nağaraçalan durub getdi. Nə danışdı-nə danışmadı, qayıtdı ki, Rəmiş, razı oldular. Rəmiş qalxıb sallana-sallana, bir çiyni üstündə getdi səhnəyə. Gitaranı götürdü, zərb aləti çalana da gitaranın üstündə barmaqları ilə nağara kimi çalaraq dedi ki, bu ritmi tut. Bir-iki dəqiqə pərdələrdə gəzişdi, amma hamının diqqətini cəlb elədi. Sonra tufanı qopartdı. Necə çalmağa başladısa, səs-küylü restorana sükut çökdü. Hamı yeməkdən əlini çəkib ona qulaq asmağa başladı. Rəmiş tufanı saxladı, keçdi tans çalmağa. İndi də camaat qalxdı, başladı rəqs etməyə. Rəmiş də uyub getmişdi. Pulu yağış kimi yağdırırdılar Rəmişin üstünə.

Bu vaxt ofisiantlar mətbəxdən stol və stul gətirdilər dostların qabağına və süfrəni doldurdular. Növbə gözləyənlər də qapının ağzına yığışıb bu qeyri-adi musiqiyə qulaq asırdılar.

Stola bir zabitəli kişi və bir qadın yaxınlaşdı. Salamlaşandan sonra kişi dedi:

– Mən xanımımla mərc gəmişəm, mən deyirəm ki, bu oğlan bakılıdı, xanımım deyir ki, yox, Leninqraddandı, orda Gitara Akademiyasını bitirib.

Dostlar dedi:

– Siz düz demisiniz, bakılıdı. Heç bir akademiya da qurtarmayıb, samouçkadı.

Kişi əlindəki  konyakı qoydu stolun üstünə:

– Konyakdan mərcləşmişdik, buyurun, sizin olsun.

Və getdilər.

Rəmiş təxminən yarım saat çalandan sonra gitaranı qoydu yerə və ortaya  yığılmış pulu da ansamblın üzvlərinə göstərib dedi:

– Bu pullar sizindi.

Və düşdü gəldi dostlarının yanına. Konyakdan yüz qram vurub dedi:

– Hə, nətərdi?

Gəmi kapitanı:

– Aləmsən də. Mən də sənə bu çalğıya görə gəmiyə qayıdanda bir sürpriz edəcəm.

– Nə sürpriz?

– Onu gəmiyə qayıdanda bilərsən.

Nəhayət, yeyib-içəndən sonra ofisiantı çağırıb hesab istədi. Ofisiant dedi:

– Sizin hesabı ödəyiblər.

– Kim ödəyib?

– Bayaq sizə konyak gətirən. O, general-mayordu, Həştərxanın milis rəisidi. Arvadı da vəkildi. Hərdən axşamlar gəlib burda bir tikə çörək yeyib musiqiyə qulaq asırlar.

Rəmiş gülümsəyib dedi:

– Rəmişin vesin görürsüz?!

Gəmi Kapitanı:

– Səndən Azərbaycanda yoxdu ey!

– Mənnən mirdə yoxdu!

Durub restorandan çıxdılar, qayıtdılar gəmiyə. Kapitan hamını öz kayutuna dəvət elədi. İçəri girən kimi bir meymun atıldı kapitanın qucağına. Balaca bir meymunuydu. Kapitan meymunu sığallayıb verdi Rəmişə:

– Sürpriz budu. Bu meymunu sənə bağışlayıram. Mənə də bir türk kapitan bağışlamışdı, – sonra da gülüb əlavə elədi: – Rəmiş, bir suyu da sənə yaman oxşayır ey!

– Brat, mən meymun saxlıyanam? Heç özümü saxlıya bilmirəm.

– Qağa, sən öl, ona elə öyrəşəcəksən ki, heç ayrılmaq istəməyəcəksən. Çox şirin baladı.

Yol boyu  meymun Rəmişdən əl çəkmirdi. Gecə yatanda da gəlib oturmuşdu sinəsində uşaq kimi, o da yatmışdı. Rəmiş  meymunu gətirdi evə. Nə fikirləşdi-fikirləşmədi, cins şalvarlarından birini götürüb düşdü Beşmərtəbənin altındakı dərzi atelyesinə. Burda bir erməni dərzi dostu vardı. Şalvarı dərziyə verib dedi:

– Suren, bu şalvarı sök, ondan bu meymuna  bir şalvar, bir saroşka tik.

Suren təəccüblə:

– Meymuna?

– Hə də, meymuna.

Suren day heç nə demədi. Rəmişin köməyi ilə birtəhər meymunun ölçülərini götürdü və dedi ki, sabah gələrsən.

Səhər yenidən gəldi Surenin yanına, yenə də birtəhər meymunu geyindirdilər. Meymun heç geyinmək istəmirdi. Rəmiş onun qulağını nə təhər çəkdisə, meymun  çığırdı.

– Geyin, köpəyoğlu.

Sonra da meymunu çiyninə alıb qayıtdı evə. Yoldan iki-üç kilo banan aldı. Küçədən keçənlər hamısı Rəmişə baxırdı. Rəmiş hirsləndi:

– Nədi, ə, meymun görməmisiz? Ulu babanızdı dana.

Səhərisi gün çıxdı şəhərə. Yuviler mağazasından bir qızıl zəncir aldı. Sonra getdi zərgərin yanına bir qızıl lövhə aldı, üstünə də çox sevdiyi dostunun, Gəmi Kapitanının adını yazdırdı, bağlatdı zəncirə.

Evə qayıdıb asdı meymunun boynundan. Meymun da o zəncirlə başladı oynamağa.

Qapını bağlayıb çıxırdı şəhərə, bəzən toydan çox gec qayıdırdı. İçəri girən kimi meymun atılırdı üstünə, Rəmişin boynunu qucaqlayırdı. Meymun çox zaman Rəmişin çiynində otururdu. Bəzən də başına qalxıb saçını bitdiyirdi.  Bəzən də gitaranı qurdalayırdı, simlərindən qəribə səslər çıxırdı, bu da meymunun xoşuna gəlirdi. Rəmiş gülüb deyirdi:

– Belə getsə, saa gitara çalmağı da öyrədəjəm.

Bir axşam Gəmi Kapitanı gəldi onlara:

– Rəmiş, eşitdim meymuna mənim adımı qoymusan? Gəldim gördüsünə.

Özüylə də xeyli banan gətirmişdi.

Rəmiş:

– Çox fikirləşdim, nə ad qoyum. Öz adımı da qoymaq istədim, sonra fikirləşdim, iki Rəmiş bir yerdə yola gedə bilməz. Səni çox istədiyimdən sənin adını qoydum.

Gəmi Kapitanı gülüb dedi:

– Dur, adaşımı da götür gedək bizim bağa. Arvad-uşaq da bağdadı. Qoy tanış olsunlar.

Dostunun Şüvəlanda çox gözəl və geniş bir bağı vardı. Adətən, qışda  yığışardılar o bağa yeyib-içməyə, çalıb-oxumağa. Durub gəldilər bağa. Uşaqlar meymunu görəndə necə sevindilərsə elə meymun kimi atılıb-düşdülər. Meymun da qoşuldu uşaqlara.

Axşam çörək yeyəndə dostu Rəmişə dedi:

– Qağa, bu meymunla şəhərə az çıx. Onsuz da adına yüz şəbədə qoşurlar. İndi də sənə deyəcəklər meymun gəzdirən Rəmiş.

– Brat, sarsax adamları yanımda gəzdirməkdən yorulmuşam. Bu meymun onlardan sədaqətlidi. Görürsən, çörək yeyəndə də gəlib qucağımda oturur.

– Sən o meymunu  Ağdama aparsan, dədən səni öldürəcək.

Rəmiş gülüb dedi:

– Dədəmin yan-yörəsində o qədər meymun var ki, mənim meymunum onnarın yanında kişi adamdı.

Dostu bir az fikirləşdi:

– İndi mən sənin meymununa nə bağışlayım? – dedi, – sonra dərhal qolundakı bahalı İsveçrə saatını açdı, bağladı meymunun qoluna: – qoy məndən adaşıma  yadigar olsun.

Rəmiş:

– Bəzən gitara çalanda elə çığırır ki, mən də onun acığına gitaranı elə çığırdıram ki, qorxuf çıxır şkafın üstünə. Ciyiltisinə öyrəşmişəm. Sonra gitaranı ciyildədirəm, o dəyqə düşüf gəlir, başdıyır  o da ciyildəməyə. Bilirsən necə kef verir.

 

 

                         (davamı var)

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.02.2026)

 

 

 

Könül, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

 

“Qаrаbаğ”

“Gedib yenə gələcəyik”

“Yurd uğrundа sоn sаvаşdа”

“Biz ölümə güləcəyik”.

                          Rəfail Tağızadə

 

Tanış olmayan tanışlar... “Ədəbi ovqat” dərgisinin təsisçisi, yazar Rəfail Tağızadənin bu gün doğum günüdür.

 

O, 11 fevral 1958-ci ildə Ağdam rayonunun Sofulu kəndində anadan olub. 1974-cü illərdə Ağdam rayonu Boyəhmədli kənd orta məktəbini bitirib. 1974-1979-cu illərdə Azərbaycan Politexnik İnstitutunun (indiki Texniki Universitetdə) Avtomatika və Hesablama Texnikası fakültəsində təhsil alıb.

 

Müxtəlif vəzifələrdə çalışıb. Azərbaycan Milli Ordusunda döyüş bölgəsində zabit kimi xidmət edib. Ordu komandanlığı tərəfindən "Şah İsmayıl Xətai" və başqa Fəxri Fərmanlarla və qiymətli hədiyyələrlə təltif olunub.

 

"Qapı" və "Qarabağ rüzgarları", "Gecə xəyalları", “Su üzərində bahar” şeir kitablarının müəllifidir. Dünya şöhrətli alim Rafiq Əliyev haqqında “Su kimi sakit və güclü” kitabının tərtibçisi və redaktorudur. Dünyanın çağdaş avanqard şairlərinin, xüsusən çağdaş polyak şairlərinin şeirlərini Azərbaycan dilinə tərcümə edib. "Qəfil görüş" çağdaş polyak şeir antologiyası kitabının həmmüəllifidir. Çağdaş polyak şairlərinin şeirlərini tərcümə edərək "Şairlər eyni dildə danışırlar" adlı şeir antologiyası kitabını hazırlayıb.

 

“Şopenin ürəyi” poemasına və dahi polyak bəstəkarı Şopenin 200 illik yubileyi ilə əlaqədar Şopenin Azərbaycanda təbliğinə görə Polşa Respublikasının Mədəniyyət və Milli İrs naziri tərəfindən Diploma layıq görülüb. Ədəbiyyat üzrə Nobel Mükafatçısı Çeslov Miloşun Polşada keçirilən 100 illik yubileyində Azərbaycanı təmsil edib. Onun şeirləri ingilis, alman, italyan, rus, polyak, ukrayna və özbək dillərinə tərcümə olunub.

 

Şair Tağızadə "Qarabağ qazisi haqqında ballada” poemasına görə Beynəlxalq "Rəsul Rza" mükafatına layiq görülüb. O, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.02.2026)

 

 

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalı Şeir saatında bu gün sizlərə Pərvin Əliyevanın şeirlərini təqdim edir.

  

SEVİNMƏK İSTƏYİRƏM

 

Bir sidqi-ürəklə sevinmək gəlir içimdən,

hamının əvəzinə itaətsizlik göstərmək istəyirəm

XXI əsr uşaqları kimi –

Onlar çox sərbəstdir,

Hamısı nə istədiyini bilir.

 

Bu sırada sanki təkcə əyləşmişik,

çiynimizin üstündən getdiyimiz yolun

hara olduğunu bilmirik.

Görürəm ki, qupqurudur hər şey,

adamların sözü təpimiş haldadır.

Adamların dodaqlarında səadət pıçıltıları,

baxışlarında divar sərtliyi,

bu ahəngdən bir şey dadmaq arzusu...

 

Qızıl boyunbağı kimi keçirək boynumuza xatirələri,

nə vaxtsa anamızın tapaqçada südlə bişirdiyi qənddən dadaq,

keçmişdən soraq kimi ağzımız dada gəlsin.

 

Kimsə qəhərləndi,

kimsə dilləndi…

Bu vaxtı ötənəcən,

bu yolu keçənəcən

kəskin şəkildə danışqan adama dönəcəyik hamımız.

Yaddaşımızdakı boş otaqlar

dağınıq halda.

Xəlvəti üstümüzə soyuqlar qonar,

Yamyaşıl dünyanın alaçığında –

it mırıltıları,

dibçək dibləri,

cavabsız məktublar…

Bir də gözü ilə

keçmişini silmək istəyən milyonlarla adam…

 

 

AVQUST İSTİSİ

 

Göyqurşağı yeddi rəng, bir də meyxoş sərinlik;

Ürəyin ki kövrəkdir, sən, ey günəş qəlbli qız,

Sən, ey günəş üzlü qız, sən ey gecə saçlı qız,

İçində yırtıcı hiss qarışdırır qütbləri,

Bir də avqust istisi.

 

Gecə zülmət, ay da yox, görünür nə də ulduz,

İşığa gəzir ilbiz.

Dincəlir qarışqalar bircə, onlar xəbərsiz

Pərişan adamlardan.

Sayıram iki, üç, dörd – dərd əlindən bezarsan,

Bir də avqust istisi.

 

Gəzir xoşbəxt çağların yenə gözündə xülya,

Üryan qalan qəlbinin yasını saxlayırsan.

Gündüzlər baş qatırsan, gecələr – qisas hissi;

Axı sən ki bilirsən, dərd adamı yandırar,

Bir də avqust istisi.

 

Analar can çəkişir, balalar intizarda;

Bakı boyda şəhərdə

"Azadlıq" heykəlinə ancaq baxıb keçən var.

Ürəklər qan qırmızı, qan rəngli plakatlar,

Bir də avqust istisi.

 

Xəyalımin önündə dimdik durur o səhnə,

Yanır korun-korun od – ürəyin necə gəldi?!

Bircə sözün bəs idi zərbəni endirməyə

və məni öldürməyə,

Bir də avqust istisi.

 

Məni o incilərin,

məni o gündüzlərin bircəsində sevindir.

Sözüm – haray nidası...

Məni "xoşbəxtlik" adlı ömür talasına at,

Məni kəmənd atına, məni arzuma yetir.

Qoy yandırsın sevdanın şux alovu, yanğısı,

Bir də avqust istisi.

 

 

İNSANXANADA İNSAN

 

İnsanxanada insan

Yeknəsəq mühazirə deyir:

Dünyanın küçələri bir-birindən fərqlidir,

Yollar müasir asfalt, yollar – işıqlı plakatlar.

İllərin o tayından gün sayır,

Mərcantək görünən ömür tabutdan ağır,

Tikə-tikə talaşalar dönür külə.

İl ildən ağır gəlir,

Kindən qalaq qurub bir tay təkəbbür,

Hopub iliklərinə saxtakarlıq.

Adamlar köntöy daşdır elə bil,

Tükənmək bilmir vəzifə ədası

Nakəsi, nadanı böyüdüb edirlər qəhrəman...

 

İnsanxanada

Bir yaşıl dəryadır dünya;

Azına qismət qızıl xalı,

Çoxuna qismət köhnə həsir...

İnsanxanada

İnsan tutulmadı bir məhəbbət yağışına,

Nə tufanı, nə yeli var.

Bu hökmü verə bilmirəm,

İstixana effekti yandırır hamını.

 

İnsanxanada insan

Yeknəsəq mühazirə deyir:

Çözələnir min ilin bayatısı –

Didir varlığını dəryada ümman.

Bu dünyanın

Əsli-Kərəm, Leyli-Məcnun naləsi var.

O qədim xarababazar –

Nə gözləyirsən ondan?!

Yüzlərlə biganədən barmaq sayı laləzar

Doğulur, yaradır, yaşadır

Hər qarış torpaqda, sal daş üstündə.

Dönür, min yarpaqlı çiçəyə dönür,

Olur, gül ətirli gülabdan əfzəl.

Fəqət atəş içindədir,

Fəqət od içindədir,

Köksündəki nəhrlər – səadət piyaləsi...

 

İnsanxanada ildə bir dəfə

İnsanoğlu tən olsa,

Axı dünya dağılmaz.

Şair də gözəl deyir:

"Necə görsün işığı gündən qaçan yarasa?!".

İnsanxanada istixana effekti –

Günəşdən qorxan da yanır,

Günəşə gen olan da.

Ürəyində qəlpədir şöhrət, qılınc kimi kəsir

və səslər:

" – Mən şərqəm!

– Mən qərbəm!".

 

 

“HƏYAT” QƏZETİ

 

Napalm bombaları kimi yandırır bəzi sözlər;

Fotoşəkilllər köksündə asılan

Vyetnam muzeyidir.

 

Baxdıqca hər dəfə bir göz yanır oyuğunda,

Bütün qitələrdən səslər eşidirsən.

Dünyada hər 10 saniyədən bir

kimsə QİÇS-ə necə yoluxursa,

Bəlkə də, hər 5 saniyədən bir

kimsə ölür öz içində tənhalıqdan...

 

Bu, "Mond" qəzetinin

40 il əvvəlki sayında yoxdur,

Bu, "Həyat" qəzetidir,

Bu, bütün dövrlərin üstündəki

qan qırmızı oxradır.

 

İndi demirəm, alkoqoldan, heroindən

ölür adamlar – onlar bilinəndir.

Bilinməyənlər –

Bu qəddar kapitalizmin

hərgünkü sinə dəftəridir.

 

Kaş ki sərxoşluqla mübarizədən çox

Huşyarlıqdan danışıla...

 

Canlı mələklər

Hər cümə axşamı bir yorğun ağacın

qaralığında yalquzağa dönənləri

Nər qolları ilə qaldıralar.

 

Napalm bombaları kimi yandırmasın bəzi sözlər.

O dəhşətli fotoşəkillər köksündən asılmasın,

Dönməsin Vyetnam muzeyinə!

Deməsinlər, hər kölgəli qəlb bir insan günahıdır...

 

 

***

 

Bu nəhəng qələbəlikdə

şəhərlər,

yollar,

küçələr

adamla dolu.

Qəribə hərarət,

həsrət,

həsəd,

ağrı...

Yaşamaq ümidi ilə

müdhiş çırpınışda

bir yığın adamın

eyni hekayəsi var...

 

 

***

 

Hərdən bir göz qırpımında olur hər şey,

Boylanır bir göz də öz içindən

çiçək bükümü kimi

içindəki qırmızılıqdan xəbərsiz.

 

Hərdən daha çox arzulayarsan təqdir,

Qəribə şeylər istəyər könlün.

Xəta ardınca xəta edərsən,

Yumarsan gözlərini böyük boşluğa.

 

Utanarsan acgözlüklə yediyin həsəd hissindən

Çevrilib bir göz də içindən baxar xısın-xısın,

Sıxılarsan içindəki qırmızılıqdan.

 

Hərdən bir göz qırpımında olur hər şey,

Hər şey elə biraz da yarıda qalmış nağıl,

Heç nə yox imiş kimi.

Yandırır adamı köz kimi,

udur adamı torpaq kimi

və hər şey bitir.

 

Göydən üç alma düşmür,

Göydən od da yağmır, göydən alov da,

ancaq dönür bir ovuc duaya insan...

 

 

BİRCƏCİK YER KÜRƏSİNDƏ

 

Hələ neçə yuxulardan keçəcəyik,

Yozacağıq:

Bu körpədir,

Bu körpüdür.

Gözlərimizdə canlanacaq

Neçə sima, neçə xislət.

Barmaqlarımız neçə mürəkkəb tutacaq,

Yazacaq, hey yazacaq!

Biri doğru, biri yalan...

 

Yaracaq neçə sübhü

Mürəkkəb rəngindəki kor ilan,

Bəlkə də, ən adi, ən adi şeydən

O ilan çata bilməmiş ən xoşbəxt günə,

Neçə qəlbi yıxacaq zəhərli  sözlə.

 

Hələ neçə yuxulardan keçəcəyik,

Yozacağıq:

Ömrümüz haqqa yetənə kimi

Bir planetdə, bircəcik yer kürəsində

Bacı-qardaş adamlar

Asılacaqlar bir-birinin ayağından,

Utanacaq yer üzü.

 

Hələ neçə yuxulardan keçəcəyik,

Yozacağıq:

Fikir davasında böyük və azad,

Xoşbəxt və bədbəxt olan kim?!

Çapacağıq hər sözün üzərinə gürzümüzlə,

Üzəcəyik hamımız hansısa nəhrlərdə,

Ta ki, qalib, ya da məğlub olanacan.

 

Hələ neçə yuxulardan keçəcəyik,

Yozacağıq:

Bu körpədir,

Bu körpüdür...

Sonra və sonra biləcəyik,

Biri qafil gənclik, biri körpə qocalıqdır,

Könlü ilə söhbət edir hamısı.

Hansısa sətirdə çəkirdi can şirəsi,

Biri şirin, biri acı.

Bilirəm, yaşamağa heç kim tapmayacaq macal.

Yuxuların ömrü

elə insan ömrü kimi qısadır...

 

 

QUYUDAN SƏS

 

Sonra başladı həyat,

Əvvəldən heç nə olmamış kimi.

Ya ağac dibində

Dünyanı yaradan süjet var,

Ya quyu dibində

Vəbaya tutulanlar

Qurban – günahsızdır.

 

Bu Leyla əvvəlki deyil,

Dünya elə əvvəlkidir.

Sevincinin hamısı qəzəb,

Qonur qanadlarına uçan yerdən,

Barmağının ucunda sənə sarı qaçan ömrün

Möcüzə işləri var.

 

Kişilərin zavalına gəlib bu dünya,

Qızıl-qırmızı qandır.

Qadınların baxışları yara olub,

Qalıbdır yaddaşında. 

 

Bu Leyla əvvəlki deyil,

Dünya elə əvvəlkidir.

Nə insan, nə də dünya

Həyatın mənalı yerini görür.

Bu quyu qat-qat dərindir,

Qaranlıqda ruhi dinclik, məftunluq. 

 

İşıq da iztirab, işıq da həyat. 

Ömrünün aramca bir vaxtı

Vaxt sənə dar!

Zərrə illərin bərəkəti yox,

soyuqdur, soyuq.

Haradasa bir xatirə qanıqara qırılır,

Gündə yüz yol  ölür, quyudakı səs.

 

 

***

 

Savaşmaq ön cəbhədir,

bütün cəbhələrdə savaş – yaşamaq!

Təpələnirsən bəzən, olsan da dağ,

yarı yıxılmış ev kimi.

 

Ancaq heç nəyi saxlamır həyat

öz rəngindən –

cənnət və cəhənnəmdən başqa.

İlahi!

Mən necə də inanıram;

Bəzən tənhalıqdan da ucalmaq olur…

 

Bu səbr, bu səbat məni insan edəcək,

Göldə bir atəş səsitək itəcək…

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.02.2025)

Heyran Zöhrabova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Magistral yolların kənarında qoyulmuş qırmızı güllər bəzən min sözün ifadə edə bilmədiyi mənanı çatdırır. Zaman keçdikcə onlar böyük bir xatirəyə çevrilərək sevgi ilə nifrətin qovuşduğu ünvana dönür. Bu güllər adi bir xatirə əşyası deyil, yarımçıq qalmış ömürlərin səssiz nişanəsidir.

 

Hiss olunur ki, bu yolda avtoqəza nəticəsində həyatını itirən insanlar olub. Kim olduqları, neçə yaşlarında olduqları və hara tələsdikləri isə məlum deyil. Məlum olan isə yalnız ayrılığın rəngidir. Qırmızı!

Ömrümüzün demək olar ki, tən yarısı yollarda keçir. Yollarda nə qədər plan qursaq da, çox zaman elə yollar özləri bizim axırımıza çıxır. Ani bir diqqətsizlik, bir göz qırpımı qədər qısa vaxt kəsiyi və...“Xatirə nişanı”.

Bəzən bir yeri dəyərli edən orada doğulub böyüməyindir, bəzən mənzərəsidir, əlçatmazlığıdır.

Bəzən ilk tanışlıqdır, keçirilən xoş anlardır, gəncliyinin və ya tələbəliyinin orada keçməsidir.

Bəzən də ayrılıqdır.

Sevdiyin birini son dəfə gördüyün yer, sevdiyin birinin öldüyü yer.

Bəzən yol kənarlarında qoyulmuş çiçəklər görürük.

Onlar da bir növ yol nişanlarına bənzəyir, amma yol nişanları qaydaların göstəricisidir, onlar isə xatirələrin.

Bizim üçün adi olan, avtomobil və ya avtobusla bir dəqiqədə ötüb keçdiyimiz o yerlərdə kimlərsə illərlə, hətta bəlkə bir ömür ilişib qalır.

Bu yerlər həyat axıb gedərkən zamanın kimlər üçünsə donduğu yerlərdir.

Bu yerlər eyni anda həm sevgiylə sədaqətin, həm də nifrətlə qəzəbin, acının ünvanı olur.

Hər şeyin məhv olduğu, bütün gözəl sabahlarını, ümidlərini, xəyallarını dağıdan, səndən qoparan, amma yenə də qopa bilmədiyin bir yer.

Fəqət bu yer və bu güllər sadəcə kimin üçünsə bir xatirə deyil, eyni zamanda hamımız üçün bir xatırlatmadır - bəzən tələsməmək, bəzən isə gecikməmək üçün.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.02.2026)

Murad Vəlixanov, "Ədəbiyyat və İncəsənət"

 

Qısa baxış və yaradıcı kontekst

“Qatil” filmi Azərbaycan Xalq Yazıçısı Elçinin eyniadlı pyesi əsasında ekranlaşdırılıb. Filmin ssenari müəllifi Elçindir, quruluşçu rejissoru isə Kamran Şahmərdandır. Ekran əsəri psixoloji dram janrında çəkilib və Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin sifarişi ilə C.Cabbarlı adına “Azərbaycanfilm” kinostudiyası tərəfindən Finlandiya və Gürcüstan studiyaları ilə birgə istehsal olunub. Filmin baş rollarında gürcü aktyorları Eka Çxeidze və Apollon Kublaşvili yer alır. Filmin 2015-ci ilin oktyabrında Bakıdakı gala-premyerası olub və VI Avropa Film Festivalı çərçivəsində nümayiş etdirilib.

 

Süjetin mərkəzi: qatil və qurban — hisslər və tənhalıq dinamikası

Filmin süjet xətti sadə kriminal tapmaca deyil. Əsas motivlər insanın daxilindəki çarpışmalardır — hisslər, çarəsizlik, ehtiras və məsuliyyət arasındakı mürəkkəb əlaqələr. Baş qəhrəmanın yaşadığı əhvalatlar bu motivləri aydın göstərir:

Gənc oğlan asan qazanc və şans axtarışı ilə qadınlarla münasibətə girir.

Onun əvvəllər aşiq olduğu müəlliməsi ilə yenidən qarşılaşması duyğular və mənəvi gərginliklər yaradır.

Bu qarşılaşma gəncin daxili boşluğunu və mənəvi çarəsizliyini gücləndirir, konflikti daha da dərinləşdirir.

O, yaşadığı sarsıntı və çarəsizlik içində həm özünə, həm də sevdiyinə zərər verməklə, bir növ öz xilaskarını axtarır.

Filmin sonunda görünür ki, qurban bəlkə də əvvəldən öz qatili — yəni xilaskarını — axtarırmış.

Bu süjet qatil obrazını yalnız kriminal motivlərlə deyil, psixoloji labirintlərlə zənginləşdirir. Cinayət burada xarici hadisə deyil, daxili münaqişənin nəticəsi kimi təqdim olunur.

 

Obrazlar və daxili konfliktlər

Filmdə əsas diqqət obrazlara və onların daxili dünyasına yönəldilib. Qatil və qurban anlayışı yalnız xarici təsvirlərlə verilmir:

Gəncin daxili dünyası qarışıq emosiyalar, keçmiş xatirələr, sevgi və nifrət hissləri ilə doludur.

Müəllimə obrazı isə mənəvi güc, sabitlik və hisslərin ağır labirintindən çıxış yolu axtarır.

Obrazlar arasındakı münasibətlər yalnız fiziki deyil, psixoloji dinamika ilə də ölçülür — hisslərin məğlubiyyəti və ya qələbəsi dramın gərginliyini daha da artırır.

Beləliklə, film yalnız “qatili tapmaq” üçün deyil, insanın özünü necə “qatilə çevirməyə” meyilli olduğunu araşdırır. Bu, humanist və ekzistensial motivlərlə zəngin bir yanaşmadır.

 

Janr və tematik qat

“Qatil” adi kriminal detektiv deyil; o, psixoloji dramla detektiv motivlərini birləşdirir. Filmin vacib xüsusiyyətləri bunlardır:

Obrazların daxilindəki çarpışmalar, sevgi və nifrət, arzular və qorxular ekran dilinə çevrilir.

Filmin mərkəzində duran sual belədir: insan öz hissləri qarşısında nə qədər sorumludur və nəzarətlidir?

Qatil kimdir sualı artıq kənara çıxır; sual belə olur: insan niyə və necə qatilə çevrilir?

Bu yanaşma filmi həm milli kino üçün, həm də janr üçün orijinal edir. Film kriminal motivlərlə psixoloji fokus arasında incə balans qurur və tamaşaçını düşünməyə çağırır.

 

Filmin mesajı və tamaşaçıya çağırış

“Qatil” kinoda cinayət motivini yalnız gizli tapmaca kimi təqdim etmir; o, insanın daxilindəki qaranlıq və işıqlı qatları araşdıran bir metaforadır. Filmin əsas mesajları bunlardır:

Daxili konfliktlər bəzən xarici cinayətlərdən daha mürəkkəbdir.

Hisslər və ehtiras insanı necə dəyişdirə bilər.

Qurban və qatil rolunun sərhədləri çox vaxt biz öz daxilimizdə formalaşır.

Filmin çağırışı açıqdır: tamaşaçı yalnız cavabı tapmaqla kifayətlənməməli, hər səhnədə öz daxili labirintinə baxmalı, hisslərini, qorxularını və ehtiraslarını tanımalı, onları idarə etməyi öyrənməlidir.

 

Və nəhayət

“Qatil” göstərir ki, həqiqi cinayət yalnız əl qaldırmaq və qan tökmək deyil. Həqiqi cinayət daxildəki qaranlıqdır, təslim olmaqdır, seçim qarşısında özünü itirməkdir. Hər birimiz o qaranlıqla üz-üzəyik. Filmin çağırışı isə sərtdir: qorxuların köləsi olmaq yox, onları anlamaq, qəbul etmək və məsuliyyətlə üzləşmək — insan olmaq budur.

Və ən vacibi: “Qatil” bizə xatırladır ki, hər daxili labirintdə bir işıq var. O işığı görmək üçün isə gözləri açmaq, ürəyi hazırlamaq və cəsarət tapmaq lazımdır. İnsan olmaq, bəzən ən çətin labirintdən keçmək deməkdir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.02.2026)

Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 

Bəzən səhərlər gözlərimizi açanda ilk hiss etdiyimiz şey yorğunluq olur. Hətta yatmış olsaq belə, ruhumuz sanki istirahət etməyib. Xəbərləri açırıq – müharibələr, böhranlar, itkilər, bahalaşma, narahat üzlər… Sosial şəbəkələrdə isə hamı gülümsəyir, hamı xoşbəxt görünür. Bu ziddiyyətin içində bir sual yavaş-yavaş beynimizdə böyüyür:

Ümid hələ yaşayırmı?

 

Bu sualı özümə çox verən günlər olub. Xüsusən də hər şeyin ağır gəldiyi, gələcəyin dumanlı göründüyü anlarda. İnsan bəzən düşünür: “Bu qədər çətinlik içində yaşamağın mənası varmı?” Amma qəribədir, elə həmin anlarda belə, içimizdə sönməyən bir işıq qalır. Bəlkə də ümid elə budur – sönməmək.

Uşaqlığımızda bizə deyirdilər ki, gələcək parlaqdır. Oxu, çalış, dürüst ol – hər şey yaxşı olacaq. İllər keçdi, biz böyüdük, həyatın üzünü gördük. Anladıq ki, yol heç də həmişə hamar deyil. Bəzən ən çox çalışanlar da yorulur, ən dürüst olanlar da məyus olur. Amma yenə də insan ayağa qalxır. Çünki içində bir səs deyir: “Davam et.”

Ümid bəzən böyük arzular şəklində olmur. O, çox vaxt xırda detallarda gizlənir. Səhər çayının buxarında. Ananın “özünə yaxşı bax” deməsində. Dostun vaxt tapıb halını soruşmasında. Bir uşağın gülümsəməsində. Günəşin buludların arasından çıxmasında.

Biz fərqinə varmadan bu xırda ümid parçaları ilə yaşayırıq.

Bu gün dünyada çox insan qorxu içindədir. Kimisi evini, kimisi işini, kimisi yaxınlarını itirib. Kimisi isə sadəcə gələcəkdən əmin deyil. Amma bütün bunlara baxmayaraq, insanlar yenə də ev tikir, uşaq böyüdür, kitab yazır, mahnı oxuyur, sevir. Bu, ümidin ən canlı sübutudur.

Əgər ümid ölsəydi, insanlıq çoxdan dayanardı.

Bəzən özümə baxıram: yorğunam, amma planlar qururam. Narahatam, amma dua edirəm. Məyusam, amma yenə də sabaha inanmaq istəyirəm. Deməli, ümid hələ məndə yaşayır. Səndə də yaşayır. Bizdə yaşayır.

Ümid sadəlövhlük deyil. “Hər şey mükəmməl olacaq” demək deyil. Ümid – çətinliyə baxmayaraq yoluna davam etməkdir. Yıxılsan da qalxmaqdır. Qorxsan da addım atmaqdır. İtirsən də yenidən tapmağa çalışmaqdır.

Bəzən düşünürük ki, güclü insanlar ağlamaz. Amma bu doğru deyil. Güclü insanlar ağlayır, sonra göz yaşlarını silib yenə irəli gedir. Onları güclü edən məhz budur.

Bu gün bizim cəmiyyətə ən çox lazım olan şey puldan, texnologiyadan, hətta bilikdən də çox – ümiddir. Ümid olmayan yerdə inkişaf olmur. Ümid olmayan yerdə sevgi solur. Ümid olmayan yerdə insan özünə yadlaşır.

Biz gənclərə tez-tez deyirlər ki, “siz şanslısınız, imkanlarınız çoxdur”. Bəlkə də doğrudur. Amma bizim də yükümüz ağırdır: gözləntilər, qorxular, qeyri-müəyyənlik. Buna baxmayaraq, biz yenə də xəyal qururuq. Bu da ümiddir.

Ümid – susmayan daxili səsdir. Ümid – “hələ gec deyil” deyən ürəkdir. Ümid – sabaha yazılan görünməz məktubdur.

Bəlkə də bu gün hər şey istədiyimiz kimi deyil. Bəlkə planlarımız yarımçıq qalıb. Bəlkə həyat bizi yordu. Amma unutmayaq: biz hələ buradayıq. Nəfəs alırıq. Düşünürük. Sevirik. Deməli, imkan var.

Ümid varsa, yol da var.

Sonda özümə və sənə demək istəyirəm: Əgər bu sətirləri oxuyursansa, deməli, hələ axtarırsan. Hələ inanmaq istəyirsən. Hələ içində bir işıq var. Onu söndürmə.

Çünki dünya bəzən qaranlıq ola bilər. Amma hər qaranlıq gecənin bir səhəri var.

Və o səhər – ümidlə başlayır.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.02.2026)

 

 

Akif Cahangiroğlu,

Oğuz Rayon Mərkəzi Xəstəxanasının həkimi. “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

 

 

Bir vaxtlar belə bir düstur vardı: “Təhsil bərabərdir təlim üstəgəl tərbiyə”.

Haradan gəlirdi bu düstur? Həmin düstur, klassik maarifçilikdən, sovet pedaqogikasından, hətta daha dərindən Aristotelçi paideia anlayışından gəlirdi.

 

Orada, təlim bərabər idi bilik və bacarığa. Tərbiyə isə  xarakter, sərhəd, məsuliyyət, ictimai norma idi. Yəni, məktəb yalnız öyrətmirdi, formalaşdırırdı. Ahəngdar bir vətəndaş yetişdirməyə, ideal insan – nəcib insan  yaratmağa çalışırdı.

Niyə bu düstur dağıldı? 

Modern dövrün utilitar basqısı nəticəsində XXI əsrdə təhsildə sual dəyişdi.   "Bu insan kim olacaq?" sualı  "Bu insan nə bacaracaq?" sualı ilə əvəz olundu.

Bazar iqtisadiyyatı üçün bacarıq ölçüləndir, xarakter isə ölçülmür. Ölçülməyən şey isə hesabatdan, reytinqdən, statistikadan çıxarılır. Beləcə tərbiyə sistem xaricinə atıldı.

Tərbiyə norma qoymaq, sərhəd çəkmək, "bu olmazdır”. Bu isə valideyn etirazı, hüquqi risk, sosial şəbəkə qalmaqalı deməkdir.

Nəticədə məktəb təlimi saxladı, tərbiyəni "ailənin işidir" deyib kənara qoydu. Amma ailə də eyni anda vaxtsız, səriştəsiz, yüklü vəziyyətə düşdü. Ortada etik boşluq yarandı.

Prinsip olaraq uşaq mərkəzlilik doğrudur. Amma praktikada bu tez-tez təhrif edilərək: uşaq mərkəzlidir, uşaq haqlıdır, uşaq azaddır, uşaq məsuliyyət daşımamalıdır, uşaq travma yaşamamalıdır, uşaq sərhəd görməməlidir və s. şəklinə salındı.

Bu isə tərbiyəni zorakılıqla səhv salmağa gətirdi. Nəticədə intizam bərabərdir travma, cəza bərabərdir  basqı kimi oxunmağa başladı.

Beləliklə, məktəb ictimai institut olmaqdan çıxıb, xidmət göstərən quruma çevrildi. Valideyn müştəri, şagird müştəri, məktəb xidmətçi oldu.

Xidmətçi norma qoymaz, tərbiyə etməz, "razı qalmağı" əsas götürər. Bu mühitdə tərbiyə kommersiya baxımından təhlükəli olur.

Tərbiyə üçün müəllimin avtoriteti olmalıdır. Amma müəllimin sosial statusu aşağı salındı, hüquqi müdafiəsi zəiflədi, "xidmətçi" kimi təqdim olundu.

Avtoriteti olmayan müəllim tərbiyə edə bilməz, yalnız material ötürər.

Tərbiyə məktəbdən çıxanda onu sosial media, küçə norması, "güc kultu", görünən zənginlik estetikası doldurdu.

Və bu "tərbiyə" nə məsuliyyət tanıyır, nə sərhəd. Təhsil tərbiyəni itirəndə, bilik gücə, güc isə təhlükəyə çevrilir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.02.2026)

 

 

 

 

 

 

 

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Güney Azərbaycan Poeziyası Antologiyası layihəsində Təbriz təmsilçimiz Əli Çağlanın növbəti təqdim etdiyi şair Təbrizdə yaşayan Mehdi Səhəndidir.

 

 

Mehdi Sırdaş

Təbriz

 

 

 SƏNƏ UDUZMAQ

 

Məni səndən doymaq daha da gözəl,

Daha da gözəldir əlinlə yazmaq.

Ağzınla danışıb, gözünlə görmək,

O qədər gözəl ki, sənə uduzmaq!..

 

Yenə də gözəldir bitib qoynuna,

Sabahdan-sabaha dizində qalmaq.

Əlində yetişib əfsanələşmək,

Ayağından düşüb izində qalmaq.

 

Bilmirsən nə qədər təmiz duyğudur,

Səndən qurtarmamaq, şəfa bulmamaq.

Dərdinə bulaşmaq, döşəyə düşmək,

Sağlığa dolmamaq, doldurulmamaq.

 

Gözəllik bitərmi yazmaqla səni?

Saymaqlar nəhayət yarıya varar!

O qədər gözəldir məndəki huş-baş,

Yarıdan geriyə saymağım da var.

  

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.02.2026)

 

Nemət Tahir, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

 

Bu gün “Maraqlı söhbətlər” rubrikamda ötən əsrin tanınmış şairi, yazıçısı,  ədəbiyyatşünası və tərcüməçisi Əliabbas Müznibin 1918-ci illə bağlı bir xatirəsini təqdim edirəm. Xatırladım ki, bolşevik-daşnak istilasından sonra Nuru Paşa başda olmaqla türklər gəlib azərbaycanlıları xilas etdikləri dönəmdən söhbət gedir.

 

Türklər Maştağanı götürən kimi (1918-ci il), məni hərbi komendantlığa çağırdılar və minbaşı Tofiq bəyə katib təyin etdilər. Tofiq bəy tapşırdı ki, mənə xəbər verməmiş heç kimi kabinetə buraxma.

Xunxar məhəlləli qoçu, başkəsən Malbaş Dadaş komendantdlığa gəlib, birbaşa zabitin kabinetinə yönəldi. Mən qabağa yeriyib xahiş etdim ki, qoy özünə xəbər verim, sonra gir içəri. Malbaş qışqıra-qışqıra məni söydü.

Bu vaxt Tofiq bəy özü qapını açıb, biz olan otağa keçdi:

"Yahu, Şu nə qeyli-qal?!" deyə Malbaşa acıqlandı. Mən fikirləşdim ki, türk zabiti gəldi-gedərdir. Malbaş isə kənddə qalacaq, mənə divan tutar. Vəziyyəti yüngülləşdirmək üçün astadan dedim:

"Tofiq bəy, Şu zat qoçudur...

Tofiq bəy tünd-tünd ona baxdı, dönüb məndən, təəccüblə xəbər aldı:

 "Qoçu? Yahu, bu nə biçim Şey?"

Başa saldım ki, qoçu güclü, qolu-zorba adama deyirlər, kimi istəsə haqq-nahaq döyər, cəza verər...

Tofiq bəy əlini döşünə vurub dedi:

"O bən. Qoçu bən".

Qapıdakı növbətçini çağırdı: "Çavuş əfəndi, ikişər, subay səslə!"

Çavuş bir anda iki əsgər çağırdı. Tofiq bəy barmağı ilə Malbaşı göstərib əmr etdi: "Şu pəzəvǝng hərifin sırtına hərəniz qırx zopa endirərsiniz, bən gediyorum, varmasam, bən qayıdana qədər davam edərsiz”.

Çavuş arxadan Malbaşı qucaqlayaraq quş kimi qaldırdı, otaqdan çıxardı. Malbaş ha vurnuxdu, ha qol-qıç atdı, heç nə hasil olmadı. Naxır bulağı meydanının ortasında Malbaşın paltarını soyundurub, üzüqoylu yerə sərdilər. Əsgərlər növbə ilə zopalamağa başladılar. Malbaşın bağırtısı, yalan olmasın, Nardaranda eşidilirdi. Huşunu itirdi, qanı axa-axa cicimə uzadıb evinə apardılar.

Türklər Bakıdan gedəndən bir il sonra da yaralarına təpitmə, məlhəm qoyurdular, yenə sağalmırdı.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.02.2026)