“KİÇİK XALQLAR HƏR ZAMAN BÖYÜK GÜCLƏRIN ÇİRKİN OYUNLARININ QURBANI OLUBLAR”

Cahangir Namazov,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Özbəkistan təmsilçisi

Ədəbiyyat — söz sənətidir; elə uca bir sənətdir ki, qəlbləri qəlblərə bağlayan qızıl körpüdür.

Ədəbiyyat millət seçmir, sərhəd tanımır.

Bu dəfəki müsahibimiz tanınmış alban şairi, yazıçı və jurnalist, Durrës Yazarlar və Sənətçilər Evinin prezidenti, çoxsaylı milli və beynəlxalq ədəbi mükafatlar laureatı, iyirmiyə yaxın şeir, nəsr və publisistik kitabın müəllifi — Agim Bajramidir.

— Siz zorla qovulmuş Çam alban qaçqınları ailəsində doğulmusunuz. İnsan taleyini seçmir, amma ona məna verə bilər. Siz şəxsi taleyinizə necə məna vermisiniz?

— Ailəmin taleyi Çameriya bölgəsindən olan minlərlə günahsız ailənin taleyi ilə eynidir. Bərəkətli və zəngin bir torpaq olan bu diyar ana dövlətdən zorla qoparıldı və onilliklər boyu Yunan dövləti tərəfindən dəhşətli soyqırıma məruz qaldı. 1945-ci il Albaniyanın cənub sərhədindən o tayda yaşayan insanlar üçün qaranlıq bir il idi. Necə ki, Qəzzada minlərlə günahsız insan qətlə yetirildi, Çameriyada da eyni taktika tətbiq olundu.

Bir neçə həftə içində minlərlə günahsız sakin — qadınlar, kişilər, uşaqlar — amansızcasına öldürüldü. İşğalçının qəddarlığı o həddə çatmışdı ki, anaların bətnindəki körpələr belə bağışlanmadı. İnsan heç vaxt evini, torpağını tərk etmək istəməz. Lakin elə məqamlar olur ki, artıq taleyinin sahibi ola bilmir. Kiçik xalqlar hər zaman böyük güclərin çirkli oyunlarının qurbanı olublar.

Bu şəraitdə ailələrimiz sağ qalanları xilas etmək üçün əsrlər boyu yaşadıqları torpaqları tərk etməyə və vətənlərinin digər hissəsində — Albaniyada sığınacaq tapmağa məcbur oldular. Bu, çiyində bir kisə çörək və bir yorğanla edilən sürətli və məcburi köç idi. Üstəlik, müharibədən yenicə çıxmış bir ölkə bizi qarşılayırdı və o da yardım etmək imkanına malik deyildi.

Aylarla kəndbəkənd dolaşdıq, bəzən tox, bəzən ac qaldıq. Anam ağır həyat şəraiti və aclıq ucbatından yeganə qardaşını və atasını itirdi, atam isə çoxlu qohumlarını.

Buna baxmayaraq, ailəm taleyə boyun əymədi. Zəhmət və böyük səylə Cërrik qəsəbəsində məskunlaşdıq, iş tapdıq və yeni mühitə uyğunlaşdıq. Mən həmin şəhərdə orta məktəbi bitirdim, daha sonra Elbasanda tarix və filologiya fakültəsində — alban dili və ədəbiyyatı ixtisası üzrə, işimi tərk etmədən ali təhsil aldım.

Məhz o illərdə anladım ki, insan həyat və tale ilə üzləşmək üçün möhkəm olmalı, kövrək qalmamalıdır. Əlimə keçən hər kitabı oxumağa, qeydlər aparmağa başladım. Deyirlər, mütaliə insanın ruhunu yumşaldır, onu həyatı dərk etməyə, daxili düşüncəyə və cəmiyyətdə öz yerini axtarmağa sövq edir.

Elə həmin dövrdə ilk yazılarımı mətbuatda dərc etdirdim və yaradıcılığın sehrini içimdə hiss etdim.

— Uşaqlıqdan eşidilən “itirilmiş vətən” hekayələri insanın şüuraltına necə həkk olunur? Sizcə, bu yaddaş insanı zəiflədir, yoxsa daha da gücləndirir?

—  Onilliklər keçməsinə baxmayaraq, nənəmin gözlərindəki yaşları xatırlayıram. Köhnə evdən, geniş həyətdən və ziyarət edə bilmədiyi məzarlar arxasında qoyduğu əzizlərindən danışılarkən o, dərin bir ah çəkərdi. O və onun nəslindən olan bir çoxları gözlərini Çameriyaya dikərək dünyadan köçdülər — bir daha görə bilmədikləri torpağa. Onlar ürəyi sınıq, yalnız özlərinə məlum olan peşmanlıqlarla getdilər.

Atam deyərdi ki, vətənsiz insan yuvarlanan daş kimidir. Mən bu faciəvi təşbehi bir çox şeirlərimdə işlətmişəm və elə bilirəm ki, yaradıcılıq bu ağrını bir qədər yüngülləşdirib.

— Ədəbi yaradıcılığınızda insanın hansı daxili, emosional və ya mənəvi halları daha çox araşdırmağa çalışırsınız?

—  Demokratiyası zəif və kövrək olan bir ölkədə yaşayarkən tez-tez zorakılıq səhnələri, küçələrdə tərk edilmiş ümidsiz insanlar, kişilər və ya ərləri tərəfindən amansızcasına təhqir olunan qız və qadınlarla qarşılaşıram. Bu mənzərələr təkcə əhvalıma deyil, yaradıcılığımın mexanizmlərinə də zərbə vurur və məndə güclü ağrı, üsyan hissi oyadır. Yazıçı belə hallara biganə qala bilməz. Onları əks etdirərkən bütün yaradıcılıq arsenalını, o cümlədən ruhunu işə salır.

Digər tərəfdən, əsərlərimdə məhəbbət lirizmi də mühüm yer tutur — bir öpüşün hissi, gözlənti, həsrət, kiçik incikliklər… Bu duyğuları daha canlı göstərmək üçün əşyaların səssiz dünyasını və təbiətin dilsiz dilini mətnlərimə qatmağa çalışmışam. Onların harmoniyası yaradıcılığıma daha böyük ifadə və emosional güc verir.

 — Şairin daxili tənhalığı insanın yalqızlığıdır, yoxsa ilahi ilə dialoq?

– Əksər yazıçılar fərdi və təklik içində yaşayan varlıqlardır. Onlar davamlı olaraq səs-küylü mühitlərdən çəkilir, yalnız fikirlərini nizama salmaq üçün deyil, həm də mənasız və boş gündəlik həyatın terrorundan qaçmaq üçün. Franz Kafka təklik halını ağrılı, lakin insanın öz içinə dərin nüfuz etməsi və əsas olanı çıxarması üçün çox vacib bir şərt hesab edirdi.

Mən təklikdən, xüsusi məsələlər və yaradıcılıq prosesinə aid problemlər üzərində düşünməli olduğum anlarda zövq alıram. Mən bunu yazıçının normal iş rutinində bir hissə hesab edirəm.

— Şair bugünkü dünyanın qlobal çağırışlarına və böhranlarına necə cavab verməlidir?

– Bütün şairlər özləri üçün bir bədən və qan barometridir; bu barometrə dünyanın bugünkü hadisə və böhranları mütləq öz izlərini buraxır. Reaksiyaların yolları fərqli ola bilər, amma bu reaksiya yönəldilən obyekt — azadlıq və təhlükə altında olan demokratiyadır.

Eliot, Lorca, Kadare və başqaları belə məsələlərə hər zaman etiraz səslərini ucaltmış, əsərlərinə güclü polemik xarakter və ruh vermişlər. Onlar davamlı olaraq azad cəmiyyətlərinin ön sıralarında dayanmış, müvafiq hakimiyyətlərlə açıq qarşıdurmada olmuşlar.

“Vaxtı özünü yeməməyə öyrət. Əzabdan doğanı, şairlər düzəldir,” — deyirdi ən görkəmli səsimizdən biri, Din Mehmeti. Və bu, haqlı idi.

— Sizcə, Albaniya ədəbiyyatı bu gün hansı mərhələdədir?

– Albaniya ədəbiyyatı uzun və qorxulu bir dövrdən — Sosialist Realizmi adlanan dövrdən çıxmışdır. Bu dövrün məqsədi ədəbiyyatı bolşevik diktaturasının xidmətinə vermək idi. Beləliklə, bu ədəbiyyat vicdansız və həqiqi bədii formadan məhrum idi. İfadə azadlığının olmaması və sərt çərçivələrə bağlanmış mühitdə bu ədəbiyyat öz dövrünün və cəmiyyətinin səsi və aynası olmağı iddia edə bilməzdi. Ölkəmizdə bir qədər fərqli forma və səs gətirməyə cəsarət edənlər həbs və digər ciddi cəzalarla qarşılaşırdılar.

Demokratiya küləyi onun fizionomiyasını və xarakterini xeyli dəyişmiş kimi görünür. Bu gün yazıçılarımız hakimiyyətin xidmətində qulluqçu və demoqoqlik xarakterini etinasızlıqla rədd edərək daha sərbəst və açıq hiss edirlər, düşüncələrini öz üsullarında əks etdirməyə çalışırlar. İnqilab və sinfi mübarizə mövzuları artıq müasir və tarixi mövzularla, həyat və keçmişdən götürülmüş zəngin mövzularla əvəz olunmuşdur.

Bu gün artıq yalnız rəhbərliyin əmrlərinə və istəklərinə görə yazan bir neçə yazıçı və şair yoxdur. Əksinə, biz maraqlı və geniş dünyagörüşlü yazıçılar və şairlər qrupu görürük: Besnik Mustafaj, Bashkim Hoxha, Viktor Canosinaj, Rifat Ismaili, Vahid Hyzoti, Mujo və Skënder Buçpapaj, Rudolf Marku və başqaları. Onlar fərqli üslub və konseptual yanaşmalar gətirərək, yalnız oxucular tərəfindən deyil, xarici oxucular tərəfindən də yüksək qiymətləndirilmişlər. Belə yaradıcılar artıq yazı diapazonlarını genişləndirməkdən çəkinmirlər, dünənə qədər rejim və onun tərəfdarları tərəfindən qadağan və tabu sayılan mövzular və ideyalar üzərində də təcrübələr aparırlar.

— Uşaqlar üçün yazdığınız əsərlər vasitəsilə gənc oxuculara hansı dəyərləri və həyat dərslərini çatdırmaq istəyirsiniz?

– Mən uşaqlar ədəbiyyatı üçün məhsuldar bir dövrdə böyümüşəm. O zaman uşaqlar yazıçısı hesab olunmaq, indiki kimi, demək deyildi ki, cəmiyyət üçün adi bir işdir; əksinə, insanlar və cəmiyyət tərəfindən hörmətlə qarşılanırdı. Simpoziumlar təşkil olunurdu, oxucularla görüşlər keçirilirdi, antologiyalar nəşr olunurdu, müsabiqələr təşkil olunurdu və s. Bu gün isə bu ədəbiyyata laqeydlik hakimdir və dövlətin marağı demək olar ki, sıfıra bərabərdir.

Mənim yazdığım ədəbiyyat müxtəlifdir: şeirlər, nağıllar, dastanlar, tapmacalar, hekayələr. Mən və bir qrup həmkarım gənc oxuculara ən yaxşı tərbiyə dəyərlərini çatdırmaq üçün çalışırıq: əməyə hörmət, sağlam əxlaq, təşəbbüskar və kollektiv ruhun yetişdirilməsi, vətən sevgisi, valideynlərə hörmət və s.

Təbii ki, uşaqlar üçün yazmaq sadə görünə bilər, amma yazıçı özünü onların yaşı və istəkləri səviyyəsində yerləşdirməli, onların dünyasına toxunmalı və onu araşdırmalıdır. Bəzi yazıçılar bunu bacarmışdır; bəziləri isə uğursuz olmuşdur.

— Uşaqlar ədəbiyyatında ən vacib qorunmalı və saxlanmalı məqamlarda nəyi görürsünüz?

– Uşaqlar ədəbiyyatında tanınmış adların olmaması bu sahəni saxta, həqiqi ədəbiyyatla əlaqəsi olmayan insanlar üçün fürsətə çevirmişdir. Əslində, onların çoxu yazıçı deyil, ədəbiyyat impostorlarıdır — pul acısı ilə yaşayan, mənfəəti gənc oxucuların ehtiyaclarından, təhsilindən və ən yüksək dəyərlərinin yetişdirilməsindən üstün tutan insanlar.

Bu şəxslər uşaqların gözəl dünyasını ümumiyyətlə tanımırlar; Astrid Lindgrenin məşhur postulatını oxumayıblar ki, uşaqlarımıza cəsarət verən kitablar lazımdır, xəyallarını məhv edən yox. Bunun əvəzinə, əsərlərini boş hekayələr və absurdluqlarla doldururlar ki, insanı iyrəndirir.

Yaxşı kitab sayılması üçün yalnız uşaqlar tərəfindən deyil, həm də böyüklər tərəfindən qiymətləndirilməlidir. Yaxşı kitab oxucusunun qarşısında öz dünyasını açmalı, onun təsəvvürünü və yaradıcılıq ruhunu stimullaşdırmalıdır. Gənc oxucu dünyanı kəşf etməyə həvəsli olduğundan, hər səhifədə həm öz araşdırma və macəra ruhundan bir şey tapmalı, həm də dünyanın böyük ruhundan bir pay görməlidir.

— Qiymətləndirilməmiş istedadın ən böyük faciəsi nədir?

 – İstedadın ən böyük faciəsi həvəs və tənbəllikdir. Ədəbiyyatın böyük ustadları, məsələn, Lev Tolstoy və Stefan Zweig, istedadın inkişafı mövzusunu dəfələrlə işləmişlər. Tolstoy demişdir ki, gənc yaradıcı uğurun qapılarını açmaq üçün əlli faiz istedad və əlli faiz zəhmət tələb edir.

Ədəbiyyata sevgi çətin sevgidir.

Onlar mübarəkdirlər ki, onun tələbkar təbiətini tanımağı bilmiş və onu şərtsiz sevməyə davam etmişlər.

— Bədbəxtlik yalnız xaricdən gəlmir; çox vaxt içimizdən də doğur. İnsanlıq özünü əridən daxili pisliklərlə necə üzləşməlidir?

– İnsan ən mürəkkəb varlıqlardan biridir və bu onu daim təhlükələrə açıq edir. Egoizm, tamahkarlıq, qısqanclıq və qulluqçuluq insanlığa tarixi olaraq zərər vurmuş ən tanınmış və aktiv pisliklərdəndir. Bunların bir qismi mədəniyyətin olmamasından, bir qismi isə irsən ötürülmüşdür.

Ədəbiyyat və incəsənət bu dağıdıcı hallarla mübarizədə ən təsirli vasitələrə malikdir. Ədəbiyyat və fəlsəfə sahəsində bir çox nüfuzlu şəxsiyyətin vurğuladığı kimi, kitablar və oxu insan qəlbini yumşalda bilər — təsadüfi deyil ki, bu fikrə daim önəm verilmişdir.

— Bəzi insanlar inanır ki, bütün insanların potensialı bərabərdir və fərqliliklər əsasən şərtlərdən və vəziyyətlərdən qaynaqlanır. Siz bu fikrə necə baxırsınız?

– Dünya təcrübəsi göstərir ki, insanlar eyni şərtlər və vəziyyətlərdə doğulmur və böyümürlər; nəticədə, onların potensialları da bərabər ola bilməz. Kiminsə digərlərindən fərqlənməsi, daha çox tanınması və diqqət alması qaçılmazdır, və bu da zərurətən fərqliliklərə gətirib çıxarır. Bu fərqliliklərin tədricən güclənməsi, əlverişli şərtlərlə birlikdə, onları bəzən mənfi istiqamətdə korlayır, ətrafdakılarla kəskin kontrastlar və güclü toqquşmalar yaradır. Tarixdən verilən nümunələr bu baxımdan çox mənalıdır.

— Siz Albaniya ədəbiyyat irsi ilə müasir Albaniya ədəbiyyatı arasındakı əlaqəni necə qiymətləndirirsiniz?

– Ədəbiyyat irsi ilə müasir ədəbiyyat arasındakı əlaqəyə dair fikirlər çox müxtəlifdir. Bəziləri üfüqi davamlılıq xətlərini üstün tutur, bəziləri isə irsdən ayrılmanı. Mən həmişə birinci qrupa aid olmuşam. Bu xətti dəstəkləyən biri olaraq, həmişə inanmışam ki, yaxşı ədəbiyyat boşluqda inkişaf edə bilməz, yalnız kökləri ilə sıx əlaqədə ola bilər.

Məsələn, Albaniya poeziyası, əgər möhtəşəm cənub və şimal folklorumuzdan, eləcə də Jeronim de Rada, Ndre Mjeda, Gavril Dara və başqalarının möhtəşəm poetik irsindən kəsilsəydi, bu günkü səviyyəsinə çata bilməzdi.

— Sizcə, mədəniyyətlərarası ədəbi əlaqələr insanlığa necə müsbət töhfə verir? Müasir ədəbiyyat ölkələr arasında sülh və dostluğu təşviq etməkdə hansı rol oynayır?

– Mənim fikrimcə, müxtəlif ölkələr və xalqlar arasında mədəniyyətlərarası ədəbi əlaqələr çox vacib və zəruridir. Əvvəlcə, çünki xalqlar bir-birinin nailiyyətləri ilə tanış olmalıdır, həm də müxtəlif təcrübə və düşüncə məktəblərindən faydalanmalıdır. Bu dəyərlərin dövriyyəsi qarşılıqlı münasibətləri və hörməti gücləndirir.

Biz, kiçik bir xalq olaraq, bu ölkələrin böyük patriarchlarının kitablarını kitabxanalarımızda saxlamağa, eyni zamanda onların təcrübə və böyüklüyündən öyrənməyə böyük ehtiyac duyuruq. Bunu təmin etməkdə müvafiq ölkələr arasında mədəniyyət institutlarının rolu böyükdür.

— Müxtəlif xalqların ədəbiyyatını oxumaq və öyrənmək sizin düşüncə tərzinizi və təsəvvür dünyanızı necə dəyişib?

– Yazıçı üçün müxtəlif xalqların ədəbiyyatını oxumaq və öyrənmək çoxsaylı fayda və üstünlüklərə malikdir; buna görə də bu, zəruridir. Tanınmış müəlliflərin yeni yazı anlayışları və modelləri ilə tanış olmaq, onların təcrübəsini və ustalığını mənimsəmək əvəzsiz bir sərvətdir və heç vaxt əldən verilməməlidir.

Şəxsən mən inanıram ki, belə oxumaqla mən peşəkar olaraq inkişaf etmişəm, təsəvvürüm isə yeni ölçülər qazanmışdır.

— İstedad təbii olaraq öz yolunu tapır, yoxsa inkişafı üçün dəstək və təşviqə ehtiyacı vardır?

– Ədəbiyyat bir ehtiras və ömür boyu ruhu isidən odur, amma istedad nə qədər təbii olursa olsun, təkcə bu kifayət etmir. Mən harada oxudum xatırlamıram, amma deyilir ki, istedad ən erkən mərhələlərində, kiçik bir uşaq kimi, rəhbərlik və dəstəyə ehtiyac duyur.

Onun ətrafında isti bir mühit yaratmaq, uzun və davamlı söhbətlər aparmaq, dostca məsləhətlər, iradlar və təkliflər vermək — bütün bunlar müsbət enerji yaradır, sabah isə bu, uğur və nailiyyətə çevrilə bilər. Biz keçmişin böyük ədəbi nəhənglərinin əməkdaşlıq nümunələrindən öyrənməli və bu nümunələri bu gün gənclərlə münasibətlərimizdə həyata keçirməliyik.

Çox vacibdir ki, “Bugünkü vədli istedad sabah böyük yazıçı ola bilər” şüarı ilə irəliləyək.

Başqalarına qarşı mehribanlıq yalnız xeyir gətirir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.03.2026)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

 Dünya bir pəncərədir – hər gələn baxdı, keçdi. Amma nə gördü, nə apardı, kim xatırladı? 

Su axdı, torpaq qaldı, insan getdi, adı qaldı. Böyük sarayların divarları çökdü, sultanlar taxtlarını tərk etdi, amma onların izləri ya yaddaşlarda qaldı, ya da bir külək kimi unuduldu. Biz tərəflərin belə bir deyimi var:

 “Sular axdı, vaxtı keçdi,

Sultan getdi, taxtı keçdi.”

Həyatın qanunu budur: zaman dayanmır. Ömür bir bulud kimidir – əsən yellə dağılır. Hər birimiz bu dünyada bir yolçuyuq, gəlib baxırıq, sonra da gedirik. Amma baxıb keçmək yetərli deyil. Çünki hər axan su dənizə çatmaz, hər çıxan günəş sabaha qalmaz.

 Bəs bizdən sonra nə qalacaq? Unudulacaq bir ad, yoxsa xatırlanacaq bir iz? Babam həmişə deyərdi:

 “Ömür bir saz kimi – ya çalınar, ya qırılar.”

 Dünya bir körpüdür – bir tərəfdən gələnlər, o biri tərəfdən gedənlər var. Heç kim əbədi deyil, heç nə daimi deyil. Bu gün biz buradayıq, sabah olmayacağıq. Bütün saraylar bir gün xarabaya çevrilir, bütün padşahlar bir gün tarixə qarışır. Əsas olan, adını daşlarda deyil, qəlblərdə yaşatmaqdır.

 Dünya bir nağıldır – kimisi yazır, kimisi oxuyur, kimisi isə sona çatanda ancaq anlayır.

O halda, gəlin elə yaşayaq ki, pəncərəmiz bağlananda və geriyə baxanda peşman olmayaq. Gəlin baxıb keçməyək, iz qoyaq. Çünki sular axar, torpaq qalar, insan gedər, adı qalar.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.03.2026)

Birinci yazı

Şərəf Cəlilli,

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru. “Ədəbiyyat və incəsənət”

Məhəmmədəli Tərbiyyət: “Xaqani Şirvani öz dövrünün işlənməkdə olan elmlərinin çoxuna, xüsusən də hikmət, nücum, müsiqi elmlərinə yaxşı bələd idi”

Təbrizin ətəyində, Surxab kəndində, “Məqbərətüş-şüara” – “Şairlər məqbərəsi” adlanan yerdə bir məzar var. Üzü qibləyə deyil, Arazın bu tayına, qüdrətli sərkərdə-xaqanların, pirlərin, övliyaların diyarına, Şirvan şahlığına, Şamaxıya sarı baxır. Təkcə baxmır, nisgil və qürur dolu duyğularla “Şamaxı, ey mənim sevimli yurdum”, deyir. Şamaxı qüdrətli qələm sahiblərinin, mütəfəkkir şairlərin diyarıdır. Şirvani imzası, künyəsi ilə qələm çalan o qüdrətli söz ustadlarının sırasında üç əzəmətli şairin yeri başqadır, başdadır. Əfzələddin Xaqani Şirvaninin, Seyid İmadəddin Nəsiminin, Seyid Əzim Şirvanin adı gələndə sanki dünya dayanır, sükuta dalır, sonra yenidən dirilik suyu içib canlanır.

Bu il Xaqani Şirvaninin anadan olmasının 900 ili tamam olur. Azərbaycan Respublikasının Prezident İlham Əliyevin imzaladığı sərəncamla Odlar Yurdu Azərbaycanın hər guşəsi Xaqani gülzarının nuruna qərq olacaq.

Xaqani Şirvani 1126-cı ildə Şamaxıda anadan olub, 1199-cu ildə Təbrizdə 73 yaşında dünyaya vidan nəğməsi oxuyub. Əsl adı İbrahim olan Xaqani Şirvani 8 yaşında atasını itirib, dövrünün tanınan alim və həkimi olan, Şamaxı akademiyasının qurucusu əmisi Kafiəddin Ömər ibn Osmanın himayəsi və tərbiyəsi altında böyüyüb.

Gənc yaşlarından dövrünün müxtəlif elmlərinə dərin maraq göstərən, Şərqin bir çox elmlərinə vaqif olan Xaqani bütün bunları quru, yorucu bir dillə deyil, şirin, cazibədar, heyranedici poeziya dili ilə təqdim edib. O, bir sıra simvol və eyhamların köməyilə özü və mühiti arasında olan dərin ziddiyyətləri açıb göstərməyə nail olub. “Fitri istedada malik olan Xaqani əmisi Kafiəddin Ömər ibn Osmanın tövsiyəsi, Şirvanşah Mənüçöhrün istəyi ilə saraya dəvət edilib və burada böyük şöhrət qazanıb. O, klassik Şərq poeziyasının bütün janrlarında yüksək sənətkarlıq nümunəsi yaradıb. Əsərləri bütün Yaxın Şərqə yayılaraq müasirlərinin diqqətini cəlb edib”.

“Hər tərbiyəçi şairliyi bacarmaya bilər. Fəqət hər şair tərbiyə verməyi bacarmalıdır!”

Xaqani Şirvaninin ədəbi irsi çox zəngindir. Yaxın Şərqə etdiyi səfərdən qayıtdıqdan sonra o, Şərq ədəbiyyatı tarixində epik poeziyanın ilk görkəmli nümunələrindən hesab edilən məşhur “Töhfətül-İraqeyn” məsnəvisini yazıb. “Mədain xəbərləri” adlı məşhur fəlsəfi qəsidəsində müasirləri üçün maraqlı fikirlər irəli sürüb. Qüdrəti. əzəməti ilə dünyada məşhur olan Xaqani şeirinin təsir imkanlarına, tərbiyəvi gücünə inanaraq, şairlik sənəti haqqında belə söyləyib: “Hər tərbiyəçi şairliyi bacarmaya bilər. Fəqət hər şair tərbiyə verməyi bacarmalıdır!”

Xaqani Şirvani fitri istedad sahibi olmaqla yanaşı, ədalət carçısı, həqiqət tərəfdarı, vətən sevdalısı olub. Doğulduğu torpağı, qədim-qayım Şirvanın füsunkar təbiətini sonsuz sevgilərlə tərənnüm edib. Tarixi mənbələrə, qüdrətli ədəbiyyatşünasların qənaətinə istinad edərək deyə bilərik ki, Xaqani Şirvani vətənin adına sözdən çələng toxub, qələmin və kəlamın hikmətində abidələr ucaldıb. Ədəbiyyatşünaslar onu da qeyd edirlər ki, “Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində Qətran Təbrizi ilə başlayan qəzəl janrı Xaqani Şirvani və Nizami Gəncəvi yaradıcılığında kamillik zirvəsinə çatıb. Cərəyan edən hadisələri real surətdə əks etdirməyə çalışan şair, saraylara nifrətini, xalqa məhəbbət və sədaqətini, “Xaqani” deyil, “Xəlqani” olduğunu poetik bir dillə ifadə edib. Xaqani Şirvani eyni zamanda mahir bir nasir olub. O, “Töhfətül İraqeyn” məsnəvisində nəsrlə yazdığı müqəddimə və dövrünün məşhur adamlarına mürəkkəb bədii tərzli ifadələrlə yazdığı məktubları, istişarə, eyham və mübaliğələri ilə diqqəti cəlb edib”.

Xaqaninin əsərlərinə Şərqin bir çox görkəmli şairləri nəzirələr yazıb

Xaqani əsərlərini dövrün poeziya dili sayılan fars və ərəb dillərində yazsa da, şeirə gətirdiyi bir sıra yeniliklərinə və ədəbi-bədii xüsusiyyətlərinə görə Azərbaycan məktəbini, təmsil edib, Azərbaycanlı ruhunu yaşadıb. Xaqaninin əsərlərinə Şərqin bir çox görkəmli şairləri nəzirələr yazıb. Şairin bədii irsinin öyrənilməsi ilə Azərbaycan, İran, Rusiya, Hindistan, Pakistan və Qərbi Avropa tədqiqatçıları məşğul olub. Azərbaycan alimləri şairin həyatının və yaradıcılığının tətqiqi və təbliği istiqamətində mühüm nailiyyətlərə imza atıblar. Akademiklər Həmid Araslının, Mirzağa Quluzadənin, professorlar Məmmədağa Sultanovun, Qafar Kəndlinin bu istiqamətdə gördüyü mühüm işlər, ərsəyə gələn ciddi tədqiqatlar Xaqani Şirvaninin milli kimliyi ilə bağlı bütün suallara son qoyub. Xaqaninin poetik incilərinin böyük bir qismini Azərbaycan türkcəsinə Məmməd Rahim, Əliağa Vahid, Mübariz Əlizadə kimi istedadlı şair və alimlər çevirib.

Qeyd edək ki, “zəngin ədəbi irsi 17 min beytlik lirik şeirlər divanından, “Töhfətül-İraqeyn” məsnəvisindən, bədii nəsrin qiymətli incilərindən olan 60 məktubdan ibarət olan şairin divanı şeirlər, qəsidə, qəzəl, mədhiyyə, mərsiyə, rübailərdən ibarətdir. Onun ictimai-fəlsəfi məzmunlu əsərlərinə “Şiniyyə” və “Mədain xəbərləri” qəsidələri, “Həbsiyyə” şeirləri və “Töhfətül-İraqeyn” məsnəvisi daxildir. 

Müsəlman Şərqinin bir çox elminə vaqif olan sənətkar bütün bunları quru, yorucu bir dillə deyil, şirin, cazibədar, heyranedici poeziya dili ilə təqdim edib. Dövrünün elmlərini dərindən bilən Xaqani bəzən incə bir eyhamla bütöv əsərlərə sığa bilən fikir ifadə edib. Bəzən isə onun əsərlərində dövrünün şəriət xadimlərinin müəyyən etdiyi ehkamlarla uyuşmayan qənaətlər də irəli sürülüb, poetik simvollardan geniş istifadə edilib. Mütəfəkkir şair “Töhfətül-İraqeyn” əsərində bir sıra simvol və eyhamların köməyi ilə özü ilə mühiti arasında olan dərin ziddiyyətləri açıb göstərməyə nail olub. Təbiət və cəmiyyəti sükut halında deyil, daim inkişaf və yüksəlişdə təqdim edib”.

 Ədalət carçısı, haqq aşiqi kimi haqlının yanında olub, xalqa arxalanıb, xalqa arxa olub. Saray qanunlarına baş əyməyərək Məkkəyə ziyarətə getdikdən sonra bir daha Şirvana, saraya qayıtmayıb, Təbrizdə məskən salıb.

Fəlsəfi qəsidənin banisi, ilk ən güclü məsnəvilərin, incə ruhlu qəzəllərin və müdrik rübailərin müəllifi

Xaqani Şirvani Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində ən qüdrətli lirik şairlərdən biri kimi tanınıb. Onun qəzəl və rübailərində Azərbaycan poeziya məktəbinin ən parlaq ənənələrinin əsası qoyulub. Xaqani yaradıcılığında əksini tapan əsas xüsusiyyətlərdən biri də bir türk kimi onun öz soykökünü məhəbbətlə tərənnüm etməsidir. Bütün ruhu, duyğuları ilə Türan, türk dünyası, Odlar Yurdu Azərbaycan olan Xaqani Şirvani olduqca mürəkkəb yaradıcılığa və özünəməxsus bədii ifadə tərzinə malik bir şair olub. Azərbaycan klassikləri arasında ancaq o, əruz vəzninin, demək olar ki, bütün bəhrləri üzrə incilər yaradıb. Bu səbəbdən də o, təkcə öz dövründə deyil, sonrakı əsrlərdə də şöhrət qazanıb. Azərbaycanın və Yaxın Şərqin bir çox nüfuzlu şairləri onu özünə ustad hesab edib, ayrı-ayrı əsərlərinə iftixarla nəzirələr yazıblar.

Əfzələddin Xaqani Şirvani yalnız Azərbaycanın yox, bütün Yaxın Şərq ədəbi-ictimai fikrinin XII əsrdə yetirdiyi ən görkəmli simalardan biri, sənətinin bəzi əzəmətli keyfiyyətləri ilə birincisi hesab olunub. Bu səbəbdən də tədqiqatçılar haqlı olaraq onu ədəbiyyatımızda fəlsəfi qəsidənin banisi, ilk və ən güclü məsnəvilərin, incə ruhlu qəzəllərin və müdrik rübailərin, nəhayət, kamil mənzum səyahətnamənin yaradıcısı kimi çox yüksək qiymətləndirirlər.

“Məni sınamaq istəyirsən, əsərlərimə diqqət et”

Xaqani Şirvaninin cismani ayrılığından illər, əsrlər sonra belə əsərləri tədqiq etdikcə onun dövrünün bütün elmlərinə vaqif olduğu üzə çıxıb. Azərbaycan alimlərindən Məhəmmədəli Tərbiyyət Xaqaninin elmləri necə dərindən bildiyi haqda belə yazır: “Xaqani Şirvani öz dövrünün işlənməkdə olan elmlərinin çoxuna, xüsusən də hikmət, nücum, müsiqi elmlərinə yaxşı bələd idi. Onun əsərlərində bu elmlərdən çox istilahlar var; o, tarixi də yaxşı bilirdi. Xaqani Şirvani qəsidəsinin birində bu haqda yazır: “O hansı elmdir ki, mən onu bilmirəm? – məni sınamaq istəyirsən, əsərlərimə diqqət et”. Xaqani bu fikri ərəb dilində yazdığı bir əsərində də təkrar edərək yazır: “Mən elmlə şərafətlənib onun sayəsində şöhrət tapıram”.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.03.2026)

Xanım Aydın, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Azərbaycanın şimal-şərqində, Şabran rayonundan 20–25 kilometr, Bakı şəhərindən isə təxminən 150 kilometr məsafədə, Çaraq kəndi ərazisində ucalan Çaraqqaya adlı sıldırım qayanın zirvəsində möhtəşəm bir tarix abidəsi yerləşir. Dəniz səviyyəsindən 1232 metr yüksəklikdə salınmış bu qala V–VI əsrlərə aid edilir və əsrlər boyu bölgənin ən mühüm müdafiə məntəqələrindən biri kimi tanınıb.

Tarixin dərin qatlarından gələn istehkam

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, qala əsasən Sasanilər dövləti hökmdarları tərəfindən IV–VI əsrlərdə istehkam və qarovulxana məqsədilə inşa edilib. Çıraqqala möhtəşəm Gilgilçay səddi müdafiə sisteminin baş qarovulxanası olub. Bu sədd şimaldan cənuba keçilməsi mümkün olan yolları bağlayaraq ərazini xarici hücumlardan qoruyurdu.

Qalanın ən hündür bürcündə tonqal qalanaraq düşmənin yaxınlaşması barədə ətrafa xəbər verilirdi. Yüksək və əlçatmaz mövqeyi sayəsində buradan geniş bir ərazini nəzarətdə saxlamaq mümkün idi. Bəzi mənbələrə görə, Gilgilçay səddi məşhur Çin səddindən sonra dünyanın ikinci ən böyük müdafiə qurğularından hesab olunur.

Qala-şəhər ehtimalı və adın sirri

Çıraqqalanın yalnız xəbərdarlıq məqsədilə tikildiyi fikri tam inandırıcı görünmür. Qalanın geniş ərazisi, dörd tərəfdən keçilməz sıldırım qayalarla əhatələnməsi, möhtəşəm qala divarları və ümumilikdə 17 bürcünün olması onun qala-şəhər funksiyası daşıdığını göstərir. Tarixi mənbələrdə qeyd olunur ki, bu istehkam Xəzər dənizindən Baba dağın ətəklərinədək uzanan müdafiə xəttinin üç əsas qalasından biri olub.

Qalanın adı ilə bağlı müxtəlif versiyalar mövcuddur. Görkəmli tarixçi-alim Abbasqulu ağa Bakıxanov “Gülüstani-İrəm” əsərində abidəni “Çıraqqala” kimi qeyd edib və bu ad geniş yayılıb. Lakin yerli əhali qalanı “Çaraqqala” adlandırır. Ətrafdakı Çaraq kəndi və Çaraq qaya toponimləri də bu adı təsdiqləyir.

Rəvayətlərə görə, Sasanilər tərəfindən təyin edilmiş ilk hakimin adı Çora və ya Çara olub. Bu baxımdan “Çara yaşayan qala” ifadəsinin zamanla “Çaraqqala”, daha sonra isə “Çıraqqala” şəklinə düşməsi ehtimal edilir. Erkən orta əsrlərdə Beşbarmaq dağından Dərbəndə qədər uzanan ərazilərin “Çora vilayəti” adlandırılması da bu versiyanı gücləndirir. Bununla belə, tarixçilər arasında bu məsələdə yekdil fikir yoxdur.

Memarlıq xüsusiyyətləri

Çıraqqala düzbucaqlı plan quruluşuna malik olub və mərkəzi qala daxil olmaqla 17 bürcdən ibarət idi. Sədd boyunca hər 32,5 metrdən bir bürc və ya qüllə ucaldılmışdı. Ən böyük bürcün hündürlüyü 14,7 metr, eni isə 7,2 metrə çatırdı. Divarlar əsasən bişmiş və çiy kərpicdən hörülmüşdü.

Qala yeraltı kanallar və xüsusi akveduk sistemi vasitəsilə dağ bulaqlarından gətirilən su ilə təmin edilirdi. Müdafiə quruluşu elə planlaşdırılmışdı ki, düşmənin qala daxilinə nüfuz etməsi son dərəcə çətin idi. Bu gün 17 bürcdən yalnız üçü salamat qalıb.

Fətəli xanın istehkamı

XVIII əsrdə Çıraqqala Quba xanı Fətəli üçün əsas istehkamlarından biri olub. O, burada təxminən üçmərtəbəli saray tikdirmiş və təhlükə zamanı burada məskunlaşmışdı. Həmin dövrdə qala ərazisində 800-ə yaxın ailənin yaşadığı qeyd olunur. Bu fakt bir daha Çıraqqalanın sadəcə hərbi məntəqə deyil, yaşayış mərkəzi olduğunu göstərir.

Dağıntılar və qoruma tədbirləri

1952-ci ilə qədər qalanın bəzi bürcləri, narınqala və baş bürcü salamat idi. Lakin “Qalaaltı” adlanan ərazidə naftalan tipli müalicəvi suyun kəşfi və burada sanatoriyanın tikilməsi, eyni zamanda qalanın yetərincə mühafizə olunmaması onun sürətlə dağılmasına səbəb oldu.

2003-cü il 23 iyun tarixində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin sərəncamı ilə Çıraqqala tarixi kompleksi qoruq elan edildi və onun qorunması, bərpası üçün mühüm tədbirlər həyata keçirilməyə başlandı.

2019-cu ilin mart ayında Prezident İlham Əliyevin imzaladığı sərəncama əsasən, ölkəmizin ən qədim tarixi abidələrindən biri olan Çıraqqalada möhkəmləndirmə və bərpa-konservasiya işlərinin aparılması üçün 2 milyon manat ayrıldı və işlər 2024-cü ildə yekunlaşdı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.03.2026)

Səbinə Yusif, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Artıq özümüz kimi yaşlanmağı sevmirik. Yaşlandıqca özümüzə yad oluruq, cavanlıq eliksiri içməyi sevirik. Heç sözümüz-söhbətimiz də o deyil. Cavanlara öyüd-nəsihət də verə bilmirik. Deyirlər ki, xanım, bizim aramızda yaş fərqi ya 5, ya 6-dır. Sizin düşüncəniz mənim düşüncəmdən nə qədər uzaqgörəndir ki?

Əvvəllər maska taxıb dəyişərdilər. O da bir günlük, bayramlarda. İndi elə maskalar çıxıb ki, birbaşa dəriyə, qana nüfuz edir. İllərlə qalır. Tanıya bilmirsən. Nə yadı, nə yaxını.

İndi sevgilər də dəyişib. İncə dodaqlı, al yanaqlı qızlar sevilməz. Uşaq vaxtı kənddə saxladığımız, subarxında üzüb gözdən itib, itəndə həyacanla axtardığımız anaş ördəyə bənzəyənlər sevilir. Dimdiyi xeyli önə, arxası da ki, bir xeyli dala.

Daha qartal burunlar da sevilməz, tülkü burnu kimi xırda burunlar sevilər. Bunlar da həyatımıza təsirsiz ötüşmür. Qartal kimi zirvəni fəth etməyi düşünmək yerinə, tülkü kimi kiminsə cibinə girib rahat yaşamaq vərdişə çevrilib. Ailələr dağılır, körpələr gözü yaşlı qalır. Bu, insanlıqdan vəhşiliyə birbaşa keçiddir. Bu vəhşi həyata səviyyə, full dedilər. Demədilər ki, səviyyəmizi namusu satıb, cildimizi dəyişəndə itirdik. Mənliyimizi ailələri dağıdanda, yad kişinin qazancını rahat yeyəndə itirdik. Demədilər ki, atamızın sadə evini bəyənməyib, imkanlıların villasında kirayəliyə çevriləndə hər şey məhv oldu.

Deyək ki, qadın özü ilə mübarizə etməyi bacarmadı. Bəs qadınları o cür görmək üçün pullarını, gözəl-göyçək sözlərini xərcləyən kişilər necə? Onlardamı bu iyrənc dəbə bir sillə çəkməyi bacarmadılar? Bəs onlar niyə istədilər ki, qadınlar öz gözəlliyi ilə deyil, özgə gözəlliyi ilə çıxsınlar onların qarşısına?

İndi siz deyin: Kimdir müqəssir?

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.03.2026)

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

1950-ci illərdə doktor Kurt Rixter Harvard universitetində  bir təcrübə aparır. O, siçovulları suya salır və onların nə qədər yaşaya biləcəyini müşahidə edir. Qeyd edək ki, siçovullar orta hesabla 15 dəqiqə su üzərində qala bilirlər.

Tədqiqatçılar siçovulları 15 dəqiqələri bitməzdən bir neçə saniyə əvvəl sudan çıxardılar. Onları bir qədər dincəldir və sonra yenidən suya salırlar. Onlar hesab edirdilər ki, siçovullar birinci dəfə həyatda qalma uğrunda mübarizədə çox güc sərf etdiklərindən, ikinci dəfə tez təslim olacaqlar. Amma bunun əksinə olaraq, siçovullar düz 60 saat suda çabalayaraq, sağ qala bilirlər.

Bu təcrübə onu göstərdi ki, siçovullar son anda onları hovuzdan çıxarılaraq xilas olacaqlarına inanırdılar.  Buna görə də həyatda qalmaq və ölümlə mübarizə üçün bədənlərini əvvəllər qeyri-mümkün görünən şeyi etməyə məcbur edərək, son damla enerjilərini sərf edirlər.

Bu eksperiment həm də insanlara ümidin əsas hərəkətverici qüvvə olduğunu göstərdi. Çətinliklərlə üzləşmək, heç vaxt təslim olmamaq və ya geri çəkilməmək üçün insanlara güc verən ümiddir. Əgər siçovul bunu bacarırsa, insan da bacarar. 

Unutmaq lazım deyil ki, uğur çox vaxt ən ağıllı və istedadlı insanlara deyil, məqsədlərinə çata biləcəklərinə inananlara gəlir!

"İnsan təslim olmayana qədər, taleyindən güclüdür!" demişdi Erix Mariya Remark. 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.03.2026)                                                                      

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Tariximizin ağ ləkələri yavaş-yavaş yox edilir, həqiqətlər gəlib bizə çatır. 1918-1920-ci illərdə Qarabağ dağlıq yaylasında, indiki Laçın rayonu ərazisində erməni quldur dəstələrinə qarşı azəri türklərinin apardığı müharibədə, tarixə “Qara göl” döyüşləri kimi düşmüş bu azadlıq mücadiləsində öz qəhrəmanlığı ilə ad-san qazanmış xalq qəhrəmanlarından biri də Cağazurlu Ağaməmməddir (Ağamməd).

Qara göl döyüşləri əslində XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində formalaşmış Azərbaycan milli burjuaziyasının ən görkəmli nümayəndələrindən biri, öz xalqı qarşısında göstərdiyi xidmətlərə görə Hacı Zeynalabdin Tağıyev, Şəmsi Əsədullayev, Ağamusa Nağıyev, xan qızı Natəvan kimi öz halal zəhmətilə qazandıqları var-dövləti xalqın yolunda sərf edən və onlarla bir sırada dayanan Sultan bəyin bilavasitə rəhbərliyi, təşkilatçılığı və maddi dəstəyi ilə aparılan partizan müharibəsi idi. Bu müharibədə Sultan bəylə yanaşı onun ən yaxın silahdaşları – Seyid Həmid, Hacılarlı Ağalar, Cağazurlu Ağamməd, Bayandurlu Gülüm, Malıbəyli Zaman və digərləri də xalqımızın azadlıq mücadiləsi tarixinə əsl xalq qəhrəmanları kimi düşmüş, adları qan yaddaşımıza həkk olunmuş, nəinki Azərbaycan xalqının, bütün türk dünyasının qürur duyduğu, fəxr etdiyi şəxsiyyətlərdir.

Çətin dağ şəraitində, keçilməz dərə və aşırımlarda aparılan döyüş əməliyyatları ancaq bu ərazini dəqiq tanıyan, eyni zamanda qorxmaz, igid, doğma torpağın təəssübünü, xalqının, elinin namusunu canından əziz tutan qeyrətli oğullar sayəsində uğurla başa çatdı. Bu döyüşlərdə Cağazurlu Ağammədin göstərdiyi igidliklər, şücaətlər sonralar artıq əfsanələr səviyyəsinə qədər yüksəldi.

Ağaməmməd İmamqulu oğlu Quliyev 1873-cü ildə indiki Laçın rayonunun Cağazur kəndində anadan olmuşdu. Hələ yeniyetməlik və gənc yaşlarından mahir ovçuluğu, qoçaqlığı, qorxmazlığı ilə həmyaşıdlarından fərqlənən Ağaməmməd erməni quldur dəstələri Qarabağa soxulmaq istərkən bir an belə tərəddüd etmədən doğma torpaqların müdafiəsinə qalxmışdı. Onun adı xalq arasında o qədər danışılıb ki, sonradan xalq dilində qısalaraq Ağamməd şəklində tələffüz edilib.

Ağamməd iri, cüssəli bədən quruluşuna, ağır çəkiyə malik olmasına baxmayaraq görünməmiş dərəcədə cəld, qoçaq, yorulmaq bilməyən bir igid olub. Ağammədi hər at götürməzmiş. Hər hansı mənzilə gedərkən Ağamməd ən azı üç at dəyişməli olarmış. Erməni quldur dəstələrinə qarşı müharibədə göstərdiyi igidliklər sayəsində ən ağır döyüşlərdən, mühasirələrdən ağlagəlməz dərəcədə qalib çıxan Ağamməd və onun ən yaxın silahdaşları Seyid Həmid, Hacılarlı Ağalar haqqında sadə xalq kütlələri arasında əfsanə yaranmışdı ki, bəs guya Ağammədin, Seyid Həmidin və Ağaların əyinlərində dəmir libasları və ya Quran ayələri yazılmış geyimləri olduğundan onlara güllə təsir etmir.

Sultan bəydən külli miqdarda silah-sursat və maddi dəstək alan Ağamməd Cağazur kəndinin Gorus istiqamətində, sonralar yerli əhalinin Qarovultəpə adlandırdıqları məntəqədə, Mərkəzdə, Kömür quyusu adlanan yüksəklikdə gözətçi postları yaratmış, indiki Ermənistanın Goruş rayonunun Tex, Gornidzor, Xindzoresk, Daşkənd kəndləri istiqamətində Cağazur kəndinə doğru bütün erməni hücumlarının qarşısını özünün təşkil etdiyi hərbi dəstələrlə almışdı.

Çünki Ağamməd də, Seyid Həmid də, Ağalar da yaxşı bilirdilər ki, Cağazur kəndinin ərazisi nisbətən düzəngah olduğundan ermənilər məhz buradan cəbhəni yarıb Malıbəy, Qarıqışlaq, Zeyvə kəndlərindən keçməklə irəliləyə bilərlər. Cəmi bir dəfə Ağamməd Qarabağa – Xosrov bəy Sultanovla görüşə gedərkən ermənilər onun kənddə olmamasından istifadə edib Cağazur kəndinə soxulmuş və kəndi yandırmışdılar. Lakin Ağamməd kəndə qayıdan kimi öz dəstəsi ilə hücuma keçərək erməniləri qovub Gorusa qədər bütün kəndlərdən çıxarmış, həmin kəndləri yandırmış xeyli sayda erməni yağılarını məhv etmişdi. Ona görə də Sultan bəy bir təşkilatçı və rəhbər kimi Cağazur kəndinin əhəmiyyətli mövqeyinə görə buranı daim diqqətdə saxlamış, Ağammədlə tez-tez, demək olar ki, günaşırı görüşmüş, döyüş əməliyyatlarını müzakirə etmişdi. Sultan bəy istər döyüş bölgələrində, istərsə başqa rəsmi məclislərdə həmişə “Mən Ağammədə özüm qədər inanır, özüm qədər etibar edirəm” deyərmiş.

Cağazurlu Ağammədin şəxsi igidliyi Köhnə Gorus kəndinin şimalında, Qazi gölünün sahilində erməni quldur dəstələri ilə gedən döyüşdə daha bariz şəkildə özünü göstərmişdi. Burada ermənilər Gorus dərəsinə xeyli canlı qüvvə, silah-sursat toplayaraq, Minkənd istiqamətində irəliləmək məqsədilə hücuma keçmişdilər. Lakin Ağamməd özünün ən yaxın silahdaşları – Cağazur kəndindən mahir atıcı Mahmudu, Məmmədi, Məhini, Hacılarlı Ağaları keçidlərdə yerləşdirmiş, eyni zamanda Malıbəy, Hoçaz, Hacılar, Sadınlar, Əhmədli, Minkənd kəndlərindən əli silah tutan bütün əhalini Bayandur dərəsinə və Qurban bulağına toplamış, Seyid Həmid süvari dəstəsi ilə ehtiyatda dayanmış və onlar birlikdə ermənilərin hücumunu gözləmişdilər. Ermənilər hərəkət etməyə başlayarkən gözləmədikləri halda Ağammədin mühasirəsinə düşürlər. Ağamməd şəxsən özü xüsusi təlim görmüş 30 nəfər yağını zərərsizləşdirir, 10 nəfərini isə əsir götürür və təpədən dırnağa qədər silahlanmış ermənilərin ən güclü hesab etdikləri terrorçu birləşməsini darmadağın edir. Qazi gölü döyüşü Qara göl döyüşlərində dönüş nöqtəsi olur. Bundan sonra bütün döyüş əməliyyatları indiki Ermənistanın Gorus və Sisyan rayonlarının ərazisinə keçir.

Ağamməd Zabux dərəsində Andronikin böyük silahlı birləşməsinin darmadağın edilməsində də xüsusi rol oynamışdı. Məlum olduğu kimi, türk düşməni Andronik hiylə ilə Zabux və Abdallar dərələrindən keçməklə Şuşaya, oradan Qarabağa soxularaq Qarabağın aran hissəsini ələ keçirməyi planlaşdırmışdı. Lakin Sultan bəyin müdrikliyi və uşaqgörənliyi sayəsində Andronikin terrorçu quldur dəstəsinin özü Zabux dərəsində tələyə salınaraq məhv edildi. Həmin əməliyyatlarda əsas və həlledici döyüşlərə Ağamməd rəhbərlik etmişdi.

 Cağazurlu Ağamməd öz silahdaşları – həmkəndliləri Mahmud, Məhi, Məmməd, İsgəndər, Cəbrayıl, Kərəm, Qəhrəman, Qara Hüseyn, Pənah Heydərov, Həsi, Qaraş, Baloğlan, Cavad, Malıbəyli Zaman, eyni zamanda Hacılarlı Ağalar və Seyid Həmidlə birlikdə erməni terrorçu dəstələrinə qarşı diz qatlamadan, gecə-gündüz silahdan ayrılmadan mübarizə aparmışdır. Cağazurlu Ağamməd doğma torpaqlarını düşməndən qorumaqla yanaşı, Zəngəzurun türklər yaşayan kəndlərindən dinc əhalinin qətliamlarının qarşısını almış, minlərlə azəri türklərini erməni terrorçularından xilas etmişdi. Cağazurlu Ağamməd adı ermənilər arasında o qədər ciddi xof yaratmışdı ki, Daşnaksütyun partiyası Ağammədin başı üçün xüsusi pul mükafatı ayırmışdı. Lakin onların bütün ciddi-cəhdlərinə baxmayaraq nəinki Ağammədi ələ keçirmək və öldürmək niyyətlərinə nail ola bildilər, əksinə Cağazurlu Ağamməd öz silahdaşları ilə birlikdə ermənilərin indiki Laçına, bütün Qarabağa uzanan qara əllərini qırdılar, onlara bu ərazidə elə bir zərbə vurdular ki, uzun illər, Sovet imperiyası dağılana qədər gözlərini götürüb Qarabağa tərəf baxa bilmədilər.

Tarixi reallıq bundan ibarətdir ki, məşhur Sultan bəy, onun silahdaşları – Seyid Həmid, Cağazurlu Ağamməd, Hacılarlı Ağalar, Bayandurlu Gülüm və onların digər silahdaşları ermənilərin türklərsiz Qafqaz, dənizdən dənizə Böyük Ermənistan dövləti yaratmaq ideyasını heç kəsdən əlavə kömək almadan, öz gücləri, öz igidlikləri, cəsarətləri, doğma torpaqlarını öz canlarından əziz tutmaları, namus və qeyrətləri hesabına pozmuşdular. Böyük türk sərkərdəsi Nuru paşanın Bakıda, Qubada, Şirvanda, aran Qarabağda azadlıq yürüşlərini onlar Qarabağın dağlıq hissəsində həyata keçirmişdilər.

Nuru paşanın hərbi dəstələri indiki Laçın rayonu ərazisinə gələrkən Cağazurlu Ağamməd, Seyid Həmid, Hacılarlı Ağalar türk əsgərləri ilə birlikdə Qarabağın dağlıq hissəsinin ermənilərdən təmizlənməsində yaxından iştirak etmişlər. Cağazurlu Ağamməd türk əsgərlərinin əlavə ərzaqla təmin edilməsində böyük işlər görmüşdür.

Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra ermənilər bir çox azadlıq mücahidləri kimi Cağazurlu Ağammədi də həbs etdirmək, ondan qisas almaq üçün dəridən-qabıqdan çıxırdılar. Onlar Moskvaya Cağazurlu Ağammədin başkəsən, quldur, qaniçən olması, günahsız dinc erməni əhalisini kütləvi şəkildə qətlə yetirməsi haqda ardı-arası kəsilmədən şikayətlər edirlər. Nəhayət onlar 1930-cu ildə öz məqsədlərinə qismən nail olurlar. Ağamməd həbs edilərək Şuşa türməsinə aparılır. Həbs edildikdən sonra Moskvadan onun Şuşa həbsxanasında güllələnməsi haqda rəsmi qərar gəlir. Lakin Şuşa həbsxanasının rəisi igidliyinə, qoçaqlığına görə Ağammədin həbsxananın həyətində, erməni dustaqların və erməni milislərinin gözü qarşısında deyil, türmədən kənarda, Topxana meşəsində güllələnməsi barədə göstəriş verir. Deyilənə görə, indiyə qədər də mübhəm qalan səbəblərdən Ağamməd oradan qaçır və kəndə gəlir, ertəsi gün kəndi bir yolluq tərk edir. Onun sonrakı taleyi barədə heç bir məlumat yoxdur. Ağammədin dörd övladı – bir oğlu və üç qızı olmuşdur. Onun adını daşıyan nəvəsi Ağamməd hal-hazırda Bakıda məskunlaşmışdır. O, da babası kimi 1988-1992-ci illərdə erməni işğalçılarına qarşı müharibədə iştirak etmişdir.

Qədirbilən Laçın camaatı, bütün Qarabağ eli xalqımızın qəhrəman oğlu, azadlıq mücahidi Cağazurlu Ağammədi bu gün də qürur və fəxrlə yad edir, onun əziz xatirəsini savaş tariximizin ən müqəddəs əmanəti kimi qoruyub saxlayırlar.

(Nizami İsmayılSəfəvinin məqaləsindən istifadə edilmişdir)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.03.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və İncəsənət”

Ötən günlərdə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasında keçirilən rəyasət heyətinin iclasından yayılan bir neçə görüntü sosial şəbəkələrdə geniş müzakirə mövzusuna çevrildi. Kadrlarda iclas zalında əyləşmiş bəzi alimlərin gözlərini yumduğu anlar paylaşılaraq məsxərə obyektinə çevrildi. Bir anlıq kadr uzun illərin zəhmətini kölgədə qoymaq üçün kifayət etdi.

Amma sual yaranır: həmin görüntünü çəkən və paylaşan insanlar heç düşünürmü ki, o zalda əyləşən şəxslər təsadüfi insanlar deyil? Onların hər biri onilliklər boyu elmi araşdırmalar aparmış, gecələrini kitablar, laboratoriyalar, arxivlər arasında keçirmiş insanlardır. Alimlik dərəcəsi sosial şəbəkədə status yazmaqla deyil, ömrün böyük hissəsini elmə həsr etməklə qazanilir.

Bir insanın iclas zamanı bir neçə saniyə gözünü yumması doğrudanmı cəmiyyət üçün faciədir? Yorğunluq insanidir. Saatlarla davam edən müzakirələrdə diqqətin bir anlıq yayınması təbiidir. Həmin anı lentə alıb paylaşmaq əvəzinə iclasın bütövlüyünə baxmaq daha ədalətli olmazdımı? Bəlkə də həmin alim iclasın əvvəlindən sonuna qədər müzakirələri diqqətlə izləyib, qərarların formalaşmasında iştirak edib.

Təəssüf doğuran məqam başqa yerdedir: elmə münasibətdə yaranan  yanaşmadadır. Bu gün kitab oxumayan, elmi müzakirələrin ağırlığını anlamayan,  zəhmətin nə demək olduğunu bilməyən insanlar alimləri məsxərəyə qoymaqda özlərini haqlı hesab edirlər.  Alimi kiçiltmək asandır. Çətin olan onun çatdığı zirvəyə doğru bir addım belə ata bilməkdir. Bir elmi məqalə yazmağın, bir monoqrafiya ərsəyə gətirməyin, illərlə tədqiqat aparmağın nə demək olduğunu anlayan insan heç vaxt bir kadr üzərindən hökm verməz.

Və burada ən düşündürücü məqam odur ki, həmin görüntünü çəkib yaymağa çalışan şəxs özü də jurnalist kimi təqdim olunur. Əgər doğrudan da jurnalistdirsə, onda bir sual ünvanlamaq yerinə düşər: Ey jurnalist, sən jurnalist etikasının ən sadə prinsipini bilirdinmi? Kiminsə razılığı olmadan onu gizlicə çəkib ictimai məsxərəyə çevirməyin peşə davranışı ilə uzlaşmadığını anlayırdınmı, yoxsa bilmirdin?

Çünki jurnalistikanın məqsədi insanı alçaltmaq deyil, həqiqəti göstərməkdir. Peşə etikası sensasiya yaratmaq naminə insan ləyaqətini hədəfə almağa icazə vermir. Əgər bir neçə saniyəlik görüntü üzərindən alimlər mühakimə olunursa, onda eyni meyarla jurnalistin də peşə məsuliyyəti müzakirə olunmalıdır.

Bəlkə problem alimlərin gözünü yummağında deyil. Bəlkə problem cəmiyyətin elmin qarşısında gözünü yummağa başlamasındadır.

Çünki elmə hörmət azaldıqca, məsxərə artır. Elm adamı deyil, elmə münasibət yorulur. Mənə gəldikdə isə, konfranslarda bəzən gözümü yumuram, hətta yuxuya dalıram. Yaxşı da edirəm.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.03.2026)