Heyran Zöhrabova,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

"Mən Gültəkin idim! Mən özümü öz böyük eşqimə qurban verirdim. Mən cəfakeş bir eşqin ali səadəti ilə sevərək, gülümsəyərək ölürdüm. Mən, uğrunda həlak olduğum oğlanın xəyalını özümlə birlikdə əbədiyyətə aparırdım."

Əslində “Söyüdlü arx” haqqında çox danışmaq olar.

İmi ilə Cimi kimi insanın həyatda öz yerini tapmasından, Səadətdən, Nazxanımdan.

Amma mənim uzun-uzadı rəy bildirə bilməyəcəyim qədər təsirləndiyim əsərlərdən bir oldu.

Əsəri oxuyarkən elə ilk səhifələrdən Güney qışlağın şən, mehriban və bir o qədər də qayğıkeş mühiti, abu havası çox xoşuma gəlirdi. Boylanıb Söyüdlü arxı, Muradın iri qara gözlərini, Nuriyyəni, Hümməti öz gözlərimlə görmək istəyirdim.

Eynən Söyüdlü arxın Güney qışlağın başına dolanaraq axıb keçdiyi kimi sətirlər də mənim gözlərimin önündən axıb keçirdi.

Lakin Nuriyyənin ağlamamağı məni sıxırdı. Bəzən onun yerinə ağlamaq istəyirdim.

Amma sonra istehzayla öz-özümdən soruşurdum:

 "Məgər sən özün ağlaya bilirsən?"  Bir nöqtədən sonra nəhayət Nuriyyə özü ağlayıb bu məsələyə bir son qoydu.

Lakin əsərin sonu, Nuriyyənin son seçimləri məni olduqca mütəəssir etdi. Açığı mən belə bir sonluq gözləmirdim.

Sonda onu da deyim ki, üz qapağıyla əsəri heç cürə uyğunlaşdıra bilmədim. Kitabda çoxlu hərf səhvləri də var idi...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.03.2026)

Nemət Tahir,

 “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

1986-cı ildə avqustun 21-də gecə Kamerundakı Nyos gölü ətrafında yaşayan kəndin sakinləri həmişə olduğu kimi uzanıb yatırlar. Amma səhər onlardan heç kim oyanmayır...

Burada nə bir partlayış, nə bir zəlzələ, nə bir sunami baş vemişdi. İnsanlar sadəcə yatmaq üçün uzandıqları hər yerdə – çarpayıda, qapılarının ağzında, çığırlarda ölmüş vəziyyətdə olurlar. Həmin gecə insanlarla birlikdə mal-qara, quşlar, həşəratlar da sağ qalmayır. Daha sonra məlum olur ki, Nyos gölünün 25 kilometr radiusundakı bütün canlılar, o cümlədən təxminən 1746 yerli sakin və 155 turist və 3500-dən çox mal-qara həmin gecə səssizcə ölmüşdür.

Sonradan bunun səbəbi müəyyənləşir – səbəb Nyos gölündən karbon qazının püskürməsi olmuşdur. Həmin gecə sanki butulkanın ağzı "açılır" və gölün dərinliklərdən təxminən 1,6 milyon ton karbon qazı havaya püskürür. Havadan daha ağır, rəngsiz və qoxusuz karbon qazı buludu saatda 70 km-ə qədər sürətlə yamaclardan aşağı axaraq vadini 50 metrə qədər qalınlığında bir təbəqə ilə doldurur. İnsanlar nə baş verdiyini anlamadan, yuxuda ikən boğulurlar.

Mavi sulu Nyos gölü yaşıl təpələrlə əhatə olunmuş dinc, sakit, gözəl və mənzərəli bir yerdə yerləşir. Bu səbəbdən də insanlar onun yaxınlığında yaşayırdılar.  Bu sakitlik isə onlar üçün ölümcül olur.

Hal-hazırda gələcəkdə belə fəlakətin baş verməməsi üçün, borular vasitəsilə  göldən karbon qazını çıxarırlar.  Borular fasiləsiz olaraq karbon qazını gölün dibindən səthdə çıxardaraq, onu idarə olunan fəvvarələrə çevirirlər. Lakin, bununla belə, göldə qaz boruların onu çıxara biləcəyindən daha sürətli yığılmağa davam edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.03.2026)

Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bəzən düşünürük ki, klassiklər yalnız keçmişə aiddir. Onların yazdıqları, tənqid etdikləri problemlər artıq tarixdə qalıb. Amma doğrudanmı belədir? Əgər onlar bu gün yaşasaydı, yazacaqları mövzular dəyişərdimi, yoxsa sadəcə platforma?

Zaman dəyişir, texnologiya inkişaf edir, insanlar fərqli həyat tərzi yaşayır. Amma cəmiyyətin içindəki problemlər çox da dəyişmir. Sadəcə forması yenilənir. Bir vaxtlar qəzet səhifələrində yazılan tənqidlər bu gün sosial şəbəkə paylaşımlarına çevrilib. Amma mahiyyət eynidir. Mahiyyət insandır, onun zəiflikləri və səhvləridir. Klassiklər bu gün yaşasaydı, bəlkə də daha çox oxunardı. Amma bir şərtlə- əgər biz onları sadəcə paylaşmaq üçün yox, anlamaq üçün oxusaydıq.

Məsələn, əgər görkəmli publisist Cəlil Məmmədquluzadə yaşasaydı, yəqin ki, “Molla Nəsrəddin” jurnalını kağızda deyil, sosial şəbəkələrdə yaradardı. Onun satirası bu dəfə Instagram paylaşımlarında, Facebook statuslarında, bəlkə də Twitterdə qısa, amma sərt cümlələrlə özünü göstərərdi. O, yenə də cəmiyyətin eyiblərini açıq şəkildə göstərər, ikiüzlülüyü, savadsızlığı və saxta dəyərləri tənqid edərdi.

Bəlkə də o, bu gün “trend” olan mövzulara ironik yanaşar, insanların sosial mediada qurduğu süni həyatları ifşa edərdi. Süni intellekti ifşa edərdi. Bir əsər də yazardı. Adını da "Süni intellektin avam qulları" qoyardı... “Like” üçün yaşayan insanları, görüntü xatirinə yaradılan saxta xoşbəxtlikləri yazardı.

Amma təkcə o deyil. Digər klassiklər də bu günün problemlərini yazardı.

Bəlkə də fərq yalnız ondadır ki, əvvəllər həqiqəti demək üçün qəzet və jurnallar var idi, indi isə bir telefon kifayətdir. Amma sual eynidir: biz o həqiqəti görmək istəyirikmi?

 Cəlil Məmmədquluzadənin  ilk deyəcəyi sözlərdən biri ana dilimizlə bağlı olardı. O, dilin sadəcə danışıq vasitəsi yox, bir millətin varlığı olduğunu xatırladardı. Bəlkə də ən sərt tənqidlərini öz dilində danışmaqdan çəkinənlərə yönəldərdi. O, ailə anlayışını da unutmayanlardan olardı. Sadəcə yazıları ilə yox, həyatı ilə də nümunə göstərərdi. Ailə bağlarına sadiqliyi ilə cəmiyyətə səssiz mesaj verərdi: dəyərlər kağızda yox, həyatda yaşanır. Amma onun qələmi yenə də ən çox cəhalətə qarşı işləyərdi. “Ölü cəhalət” bu gün də onun əsas hədəfi olardı. Sadəcə adlar dəyişərdi, amma mahiyyət eyni qalardı. O, yenə də insanların görmək istəmədiyi həqiqətləri üzlərinə vurardı-  çəkinmədən, açıq və kəskin şəkildə.

Bəlkə də bu gün biz jurnalistlər üçün o, ən çox müraciət olunan isimlərdən biri olardı. Hər hansı qalmaqallı və ya tənqidi mövzu gündəmə gələndə ilk ona üz tutardıq. Ondan müsahibə almaq üçün  yarışardıq. Cəlil Məmmədquluzadə bir telefon zəngi ilə müsahibə verərdi. Və əminliklə demək olar ki, onun dediyi bir cümlə belə başlığa çevrilər, sosial şəbəkələrdə sürətlə yayılardı.

Cəlil Məmmədquluzadə də məhz o cəmiyyətə güzgü tutan biri idi. Və bəlkə də bu gün yaşasaydı, biz o güzgüyə baxmağa yenə də cəsarət etməzdik. Utanardıq...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.03.2026)

Harun Soltanov,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

Babazadə Abgülə ithafən..

Müəllim susur. Bu susqunluğun neçə il davam etdiyini dəqiq bilən yoxdur. O, heç vaxt özündən danışmayıb. Danışanda da yalnız tarixdən danışıb. Keçmişdən. Çoxdan olmuş şeylərdən. Özündən isə heç vaxt...

Babazadə Abgül. Qobustan şəhər 1 saylı tam orta məktəbində tarix müəllimidir.

 Adını eşidəndə gözünün qarşısında nə canlanır dostum? Heç nə. Qəzetlərdə yazılmayıb, televiziyalarda çıxış etməyib, təltifləri yoxdur bəlkə. Amma bir nəsil onun sinfindən keçib. Bir nəsil onun susqunluğunda böyüyüb. Bir nəsil onun səsinin tonunda tarixi sevib.

 O, dərs deyəndə səsi heç vaxt yüksəlməzdi. Alçalardı, bəzən elə bil pıçıltıya çevrilərdi. Tarixi danışanda qəhrəmanları ucaltmazdı, onları olduğu kimi göstərərdi, əti-qanı olan, sevən, sevilən, vuruşan, bəzən uduzan, bəzən qalib gələn insanlar kimi. Şagirdləri ona baxardı. Və onun susqunluğunda tarixin ən dərin sirlərini öyrənərdilər.

 Onun sinfində oturan şagirdlər indi böyüyüb. Kimi həkim olub, kimi müəllim, kimi əsgər, kimi sadəcə yaxşı insan. Onların içində bir küncdə Abgül müəllimin sözləri durur. O sözlər ki, heç vaxt unudulmur.

 Bir dəfə demişdi ki, "Tarix keçmiş deyil, uşaqlar. Tarix bu günün dərsidir. Sabah siz də tarix olacaqsınız. Yaxşı yazılmağa çalışın." Bunu deyəndə də səsi yüksəlməmişdi. Sadəcə, elə bil öz-özünə danışırdı. Amma o söz illər sonra da kimlərsə tərəfindən təkrar olunur.

 Müəllimlər iki cür olur. Danışanlar və susanlar.

 Danışanlar çox olur. Onların səsi sinifdən çölə çıxır, məktəbdən çölə, rayondan çölə. Qəzetlər yazır onlardan, təltiflər alırlar, yubileylər keçirilir.

 Susanlar isə... onlar qalırlar öz siniflərində. Pəncərənin qarşısında dayanıb uzaqlara baxarlar bəzən. Şagirdlər bilməz nə düşündüyünü. Amma hiss edərlər. O susqunluqda bir dərinlik olduğunu hiss edərlər. Babazadə Abgül susanlardandır.

 Onun susmağı tənbəllikdən deyil. O susur, çünki danışmağa dəyər görmür özü haqqında. O susur, çünki böyük işlər görənlər az danışar. O susur, çünki onun üçün ən böyük söz şagirdlərinin gözündəki işıqdır.

Abgül müəllim şagirdlərinə təkcə tarixdən danışmırdı. O, onlara azadlıqdan danışırdı, insanın ən böyük azadlığının öz nəfsinə hakim olmaq olduğunu deyirdi. Deyirdi ki, "Nə vaxt nəfsinə hakim olsan, o zaman həqiqi azadsan. Çünki ən böyük əsarət nəfsinin quluna çevrilməkdir."

 O, dözümlülükdən danışırdı. Deyirdi: "Hər kəs danışa bilər, amma susmağı bacaran azdır. Hər kəs səsini qaldıra bilər, amma səssizcə dözə bilən nadirdir. Səssiz qalıb öz yolunda getmək ən böyük cəsarətdir."

 O, tolerantlıqdan danışırdı. Deyirdi: "Başqasının səhvinə səssiz qalmaq, onun utancını artırmamaq, sözün ağırlığını yüngülləşdirmək.. Bax bu, insanlığın ən gözəl nümunəsidir."

 Və ən əsası, o, şagirdlərinə öyrədirdi ki, əsl güc səssizlikdədir. Əsl güc dözməkdir. Əsl güc susmaqdır. "Tarixi ucadan danışanlar yazmır, səssizcə iş görənlər yazır"

Tarix müəllimi olmaq ayrı bir şeydir məncə.. Coğrafiya müəllimi dağlardan danışar, çaylardan, dənizlərdən. Fizika müəllimi atomdan danışar, enerjidən, qanunlardan. Ədəbiyyat müəllimi sevgidən danışar, nifrətdən, insan ruhundan.

Tarix müəllimi isə ölümdən danışar. Ölənlərdən. Keçənlərdən. Bir daha geri qayıtmayanlardan. O, hər dərsdə bir az da ölümü öyrədər uşaqlara. Amma elə öyrədər ki, onlar həyatı daha çox sevərlər.

 Babazadə Abgül tarix müəllimidir. O, şagirdlərinə deyir: "Keçmişi bilmək keçmişdə yaşamaq deyil. Keçmişi bilmək gələcəyi qurmaqdır." O, dərs deyəndə sanki əsrlər danışır onun diliylə. Qəhrəmanlar canlanır, döyüşlər olur göz qarşısında, imperiyalar qurulur, dağılır. Və o bütün bunları elə sakit, elə sadə danışır ki, uşaqlar nəfəslərini tutub dinləyirlər. Bir qız şagirdi sonra deyəcək: "Abgül müəllimin dərsində tarix dərs deyil. O, bir nağıl danışır. Gerçək bir nağıl. Və biz o nağılın içində yaşayırıq."

 Hələ də yaşayırıq. Çünki müəllim hələ də var. Hələ də hər səhər eyni vaxtda məktəbə gəlir. Hələ də eyni təmkinlə sinfə girir. Hələ də eyni sevgiylə dərs deyir.

 Məktəbin direktoru dəyişib, müəllimlər dəyişib, dərs proqramı dəyişib, ölkə dəyişib. Abgül dəyişməyib. O, hələ də eyni yerində. Eyni sinif otağında. Eyni lövhənin qarşısında. Eyni təbaşirlə yazır eyni tarixləri. Amma hər dəfə başqa cür. Çünki hər dəfə qarşısında başqa uşaqlar oturur.

 Neçə nəsil keçib onun əlindən? Neçə uşaq böyüyüb, neçəsi ata-ana olub, neçəsi özü müəllim? O bilmir. O saymayıb. Onun üçün hər şagird yeni bir ümid. Hər sinif yeni bir başlanğıc.

 Bəziləri deyər: "Bu, təkrardır." O bilir: bu, sədaqətdir. Müəllimlər haqqında çox yazılıb. Qəhrəman müəllimlər, məşhur müəllimlər, mükafatlı müəllimlər. Amma ən böyük müəllimlər o susanlardır. O adı bilinməyən, üzü unudulan, amma sözləri heç vaxt silinməyənlər.

 Babazadə Abgül onlardan biridir.

 O, heç vaxt dərslik yazmayıb. Heç vaxt konfranslarda çıxış etməyib. Heç vaxt müsahibə verməyib. O, sadəcə dərs deyir. İllərdir. Eyni məktəbdə. Eyni sevgiylə.

 Bu gün də məktəbdədir. Pəncərənin qarşısında dayanıb uzaqlara baxır bəlkə. Və ya sinfə girib tarixdən danışır. Keçmişdən. Çoxdan olmuş şeylərdən. Özündən isə heç vaxt. Çünki o susur. Susmağıyla danışır. Varlığıyla öyrədir.

 O bilir ki, insanın ən böyük azadlığı nəfsinə hakim olmaqdır. O bunu həm yaşayır, həm də şagirdlərinə öyrədir. Onun üçün susmaq təkcə səssiz qalmaq deyil, susmaq nəfsi idarə etməkdir, tolerant olmaqdır, dözümlü olmaqdır. Və bu, onun şagirdlərinə verdiyi ən böyük həyat dərsidir.

Babazadə Abgül. Qobustan şəhər 1 saylı tam orta məktəbində tarix müəllimidir.

 Adını eşidəndə gözünün qarşısında nə canlanır? Heç nə. Amma bir nəsil onun sinfindən keçib. Bir nəsil onun susqunluğunda böyüyür. Bir nəsil onun sayəsində tarixi sevir, vətəni sevir, insan olmağı sevir. Və bu nəsil onun adını yaşadır. Hər dəfə tarix dərsi olanda, hər dəfə keçmişdən danışanda, hər dəfə gələcəyə baxanda, Abgül müəllim ordadır. Susur. Amma varlığıyla danışır.

 Susmaq lal olmaq deyil. Susmaq nəfsi idarə etməkdir. Susmaq tolerant olmaqdır, dözümlü olmaqdır. Susmaq insanın ən böyük azadlığıdır. Çünki danışan çoxdur, susan az. Danışmaq güc deyil, susmaq gücdür.

 Müəllim ölməz. Müəllim varsa, söz heç vaxt itməz. Çünki, yoxdan yaratmaq xislətini bizə İlahi veribsə, müəllim onu idarə etməyi öyrədir bizə.

 Və o var. Hələ də var. Hələ də susur. Hələ də öyrədir.

Bu yazı, Babazadə Abgülə, susan müəllimə ithaf olunur.

Söz bitən yerdə belə, müəllim bitmir...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.03.2026)

Eltən Törəçi,

dəyər yaradıcısı.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Son günlər bir neçə televiziya verilişinin bağlanması cəmiyyətdə sanki bir rahatlama yaratdı.

Hamı eyni fikirdədir: “Gec də olsa, doğru qərardır”.

Bəli, gec idi.

Amma bu, problemin həlli deyil. Sadəcə nəticəsidir.

Əsas məsələ hələ də yerində qalır.

Bu zövq bizə necə “öyrədildi”?

Televiziyalar illərdir eyni cümləni deyir: “Xalq bunu istəyir”.

Amma kim deyir bunu?

Kim ölçür bu istəyi?

Fransız sosioloq Pyer Burdye yazırdı:

Zövq təbii deyil, sosial olaraq formalaşdırılır.

Yəni sən tamaşaçıya illərlə nə göstərirsənsə, o da onu “istəməyə” başlayır.

Bu, seçim deyil. Bu, alışdırmadır.

Reytinq məsələsi: sadə ölçü deyil

Bütün qərarlar bir rəqəmin üzərində qurulur — reytinq.

Amma o rəqəm haradan gəlir?

Türkiyədə 2012-ci ildə reytinq sistemi ilə bağlı böyük qalmaqal yaşandı. Ölçmə mexanizminə müdaxilə iddiaları ortaya çıxdı və sistem dəyişdirildi.

Ukraynada da oxşar müzakirələr uzun müddət davam etdi — reklam bazarının reytinq vasitəsilə yönləndirildiyi iddiaları gündəmə gəldi.

Bu faktlar göstərir ki, reytinq sadəcə ölçü vasitəsi deyil, eyni zamanda bazarı formalaşdıran alətə çevrilə bilər.

Azərbaycanın reklam bazarı: görünən və görünməyən

Bu gün Azərbaycan televiziya və radio reklam bazarında qiymətlər, region ölkələri ilə müqayisədə aşağıdır.

Maraqlıdır ki:

Gürcüstanda reklam qiymətləri daha yüksəkdir

Ermənistanda belə bəzi seqmentlərdə TV reklamı daha baha satılır

əhalisi Azərbaycana yaxın olan ölkələrdə media daha yüksək dəyərləndirilir

Bu artıq təsadüf deyil.

Əgər bazarın var, amma qiymətin aşağıdırsa, deməli ya səni aşağı göstərirlər, ya da sən özünü düzgün ölçə bilmirsən.

Kim maraqlıdır ki, sən kiçik görünəsən?

Böyük qlobal reklam verənlər —

Coca-Cola, Procter & Gamble kimi şirkətlər —

reklam büdcəsini planlayarkən auditoriya ölçülərinə əsaslanır.

Auditoriya nə qədər kiçik göstərilirsə, ayrılan büdcə də bir o qədər azalır.

Bu, açıq iqtisadi məntiqdir.

Rəqəmsal nəhənglərin səssiz üstünlüyü

Son illərdə Meta və Google kimi platformalar reklam bazarının böyük hissəsini özlərinə çəkib.

Onlar:

daha ucuz reklam təklif edir

daha geniş çatım iddiası ilə çıxış edir

və ən əsası — yerli media ilə eyni şərtlərdə fəaliyyət göstərmir

Bu şirkətlər:

ölkədə real ofis şəbəkəsi qurmur

yerli iqtisadiyyatda məhdud iştirak edir

çox vaxt yerli media kimi vergi yükü daşımır

Amma reklam pullarının böyük hissəsini götürür.

Bu artıq təkcə bazar yox, ədalətli rəqabət məsələsidir.

Televiziya niyə bu vəziyyətə düşdü?

Uzun illər ərzində paralel bir proses getdi:

reytinq sistemi televiziyanı zəif göstərdi

reklam pulları digital platformalara axdı

televiziya maliyyə baxımından zəiflədi

Maliyyəsi zəifləyən media isə ya keyfiyyət istehsal edir, ya da ucuz kontentə yönəlir.

Bizdə ikinci baş verdi.

Çıxış yolu: sistemli yanaşma

Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin sədri Elçin Şıxlı bu məsələ ilə bağlı çox konkret təklif irəli sürüb:

Maarifləndirici və ictimai faydalı kontent istehsal edən layihələrə dəstək verən şirkətlər üçün vergi güzəştləri tətbiq olunmalıdır.

Bu, sadəcə təklif deyil — işləyən modeldir.

Dünyada:

Fransa mədəni kontenti subsidiyalaşdırır

Cənubi Koreya dövlət və biznes əməkdaşlığı ilə media gücünü qurdu

Bu model bizdə də işləyə bilər.

Son söz

Bu gün bağlanan verilişlər bir nəticədir.

Əsas məsələ isə budur:

biz uzun illər öz auditoriyamızı, öz zövqümüzü, öz media məkanımızı başqalarının ölçməsinə buraxdıq.

İndi isə seçim qarşısındayıq:

ya bu sistemi dəyişəcəyik,

ya da sadəcə aparıcıların adını dəyişib eyni verilişləri izləməyə davam edəcəyik.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.03.2026)

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Tələbə yaradıcılığı” rubrikasında Ağdam Dövlət Sosial-İqtisadi Kolleci Publik Hüquqi Şəxsin tələbəsi Məmmədova Gültəkin özünün “Ölülər danışa bilməz” adlı hekayəsini təqdim edir.

Bəxtindəki həyatı yaşamaq bu həyatda yaşamaqdan daha çətindir. Və yaşaya bilmədiklərimiz yaşadıqlarımızdan daha çox canımızı yandırır. Gəl gör ki, bu da bir dərsdir, bu da bir qanundur deyirik. “Alın yazısıdır, bəxti belədir” deyib keçirik. Axı Allah bir bəndəsini bu qədərmi bədbəxt yaradar? Ey Yaradan, bu sənin bizə verdiyin dərsdirsə, bəs bu yanda çəkdiklərimiz nədir? Dərs üstə dərsmi? Yox, təbii ki, bu insanın özünə təsəlli verdiyi bir şüuraltı düşüncədir.

Tanrı bizi yaradıb, ancaq necə yaşayacağımızı və necə yaşamayacağımızı özümüz seçməliyik. Bəli, özümüz. Niyəmi özümüz? Çünki biz adət-ənənə ilə böyüyürük, mentalitet formalaşır, ətraf mühitin düşüncəsi ilə yaşayırıq. Və mən bunu anlayanda çox gec idi. Ancaq nə deyirlər, oxumaq üçün gec deyil, hə? Axı həyat da bir dərsdir, biz də onu oxuyuruq. Mən də oxudum, gec dərs aldım, amma əsas nəticədir.

Bəlkə də düşünürsünüz, cəmiyyətə niyə belə aqressiya ilə danışıram deyə. Ola bilər. Çünki hər kəsin bir dönüm nöqtəsi var — pisdən yaxşıya, yaxşıdan pisə. “Mərdi qova-qova namərd etdilər” deyə bir deyim var, bax, eynən o.

Gəlin danışım, dinləyin. Mən 8 yaşımda atamı itirmişəm. Anam isə — qadınsan, təksən, ərindən öləndən sonra işləyirsən, nə edirsən, lazımdır sənə; özün də qız uşağı böyüdürsən, çətindir, indiki zamandır, özün də hələ cavansan, dalınca gəlib-gedən olar, adına söz çıxararlar; biri ilə evlən, əsas odur evə çörək gəlsin, qızın üstündə kimsə olsun — deyə aciz düşüncəli insanların sözü ilə 4 il sonra ikinci dəfə ailə həyatı qurdu. Mən istəməsəm də məcbur razı oldum.

Evləndilər, çox yaxşı idi, yaxşı davranırdı, dərslərdə köməklik edirdi. Mən “çox yaxşı insandır” deyə onu çox istəyirdim. Maraqlanırdı dərslərimlə, parka aparırdı, anam əsəbləşəndə arxamda dururdu. Və onu daha çox istəməyimə səbəb olurdu. Bu, 3 il belə davam etdi.

Artıq 15 yaşım var idi. Anam gəlib mənə artıq böyüdüyümü və nənəmgilə gedib orada oxumağa, yaşamağa davam etməyimi istədi. Getməkdən imtina etdim. Bunu mənim üçün etdiyini dedi.

“Yox” dedim, “sənsiz getmirəm, xahiş edirəm”.

“Qızım, get və nə olur-olsun geri gəlmə” deyə məcbur etdi.

Alim əmi istəmirdi artıq mənim burada qalmağımı? Dedim, yox, onluq deyil. Bu vaxt Alim əmi evə girdi: “Nə olub, niyə dalaşırsınız?” dedi. Ağzımı açmaq istəyəndə anam məndən qabaq: “Heç nə, dərsdə bir az zəif qiymət alıb, onun üçün danlayıram” dedi. Anam söhbəti başqa cür demişdi. Sadəcə susdum və otağa getdim. Olanları anlamırdım. Anam niyə elə dedi, niyə əmimdən gizlətdi deyə.

Səhəri anamın yanına gedib soruşdum. “Qızım, sənin üçün edirəm, xahiş edirəm, ananın sözünü dinlə və nənəgilə get. Orada qalmaq sənin üçün çox yaxşıdır” dedi. Nəsə olduğunu hiss edirdim, ancaq anlamırdım. Razılaşdım və getdim.

Axşamına əmi zəng edib geri gəlməyimi istədi. “Yox, əmi, burada qalacam” dedim. Səhəri qapıya qədər gəlmişdi: “Qızım, gəl evimizə gedək, anan səni gözləyir” dedi. “Yox, istəmirəm” dedim. Üzündə qəzəb vardı, amma üzə vurmurdu, sanki özünü saxlayırdı. Anama zəng etdim, anam götürmədi. “Yəgin iş görür” detə düşündüm. “Yox” dedim, getmədim. Anama söz vermişdim.

Alim əmi “Yaxşı, gedirəm, yenə gələcəm” dedi.

1 ay gedib-gəldi, getmədim. Ancaq 1 ay idi anamla danışmırdım. Zəng edirdim, açmırdı. Həm çox darıxmışdım, həm də çox narahat idim. Bu dəfə dözə bilmədim və getdim.

Evə çatana kimi maşında bir kəlmə belə söhbət etmədik. Sonra evə çatdıq. “Ana, ana, mən gəldim” dedim, içəri girdim. Ana uzanmışdı, üzü-gözü göy içində idi. “Ana, nə olub?” dedim. “Yıxılmışam” dedi. “Axı bu yıxılmağa oxşamır” dedim. “Sus, niyə gəldin? Axı sənə dedim, gəlmə, niyə gəldin?” dedi. “Ana, əmi məcbur etdi, səninlə bir aydır danışa bilmirəm” dedim. Ağladı. “Get” dedi, “çıx burdan”.

O an qapı arxadan bağlandı və əmi səsləndi: “Ana-bala indi oturun bir yerdə, bir də sözümdən çıxmaq nədir, sizə göstərəcəm” dedi. Hələ də anlamırdım.

Anam hər şeyi danışdı. Qumar və içkidən hər şeyi uduzmuşdu. Ən axırıncı isə qumarda bir yaşlı narkotik bağımlısı birinə məni uduzmuşdu. Bəli, bəli, düz eşitdiniz — məni. Anam bunu bildiyi üçün məni yollayıb nənəmgilə, “1 ay mənə gəl” demədiyi üçün anama işgəncə verib.

Anamı qucaqlayıb saatlarla ağladım. Otağa girdi. “Əmi deyib ata yerinə qoydum, o insanı, insan deyilmiş”.

“Mən səni ərə verirəm” dedi.

“İstəmirəm” dedim. “

Məcbur istəyəcəksən, yoxsa ananı öldürərəm” dedi.

“Yox, qoymayacağam” dedim.

Yorganı çəkdi anamın üstündən. Anam buraxmaq istəmədi, amma zorla çəkdi. Anamın ayaqları, yanığ və göy içində idi. Hər dəfə məni aparmaq istəyəndə “yox” dedikcə ona işgəncə verirdi. O bədənində bıçaqla iz açmaq, yaraya duz tökmək, siqaretlə dağ basmağ — bildiyiniz vəhşilik nümayiş etdirirdi.

2–3 gün belə davam etdi. Sonda məcbur qolumdan tutub aparmaq istədi. Qışqırırdım, ancaq anama “evlən” deyə fikir verənlər indi bağırtımıza fikir vermirdi. “Ər-arvad arasına girilməz” deyirdilər.

Anam qarşısına keçdi: “Qızımı ancaq mən öləndən sonra sata bilərsən” dedi. Elə bu anda dava qızışdı. Anam yaralardan zəif düşmüşdü, mənim isə nə gücüm vardı ki? Əlacsız qalan anam bıçağı götürdü və onu öldürəcəyini dedi. O an anama sillə vurdu və anam müvazinətini itirib öz tutduğu bıçağın üstünə yıxıldı və oradaca canını tapşırdı.

“Sən qatilsən, anamı öldürdün!” dedim. Leşə yığılmış leş yeyənlər kimi hər kəs töküldü “nə olub?” deyə. O an yerə yıxılıb “sənə işləmə ağrıyırsan dedim, amma qulaq asmadın” deyə qışqırmağa başladı.

Sonra arxayın-arxayın durub “heç nə, hacandı, ağrıyır idi, işlədiyi yerdə yıxılıb bıçaq batıb” dedi.

Sözlər boğazımda düyünləndi. Polis gəldi, hər şeyi danışdım. Ancaq hər şeyi yalanladı.

Anamı dəfn etdik. Ancaq bu burada bitməyəcək dedim, anama söz verdim. Dəfndən sonra yanıma gəlib mənə gülərək “sübut elə mən etmişəm, heç kim sənə inanan deyil” dedi. “Bir anan sübut edə bilərdi, o da öldü. Ölülər isə danışmaz” dedi və getdi.

İllər keçdi. Bu kin, nifrət içimdə mən böyüdükcə böyüdü. Məktəbi və universiteti bitirdim, bu arada hüququ bitirmişdim. Nəzərim hər zaman onda idi. Bir gün birini bıçaqla yaraladığından içəri düşdüyünü eşitdim. Bu şansı qaçıra bilməzdim. Nə də olsa, 3 il əziyyət çəkib mənim üçün.

Əlbəttə, məni tanımadı. Onun vəkili oldum və “kimsəsiz, günahsız insanlara kömək edirəm” dedim. Ancaq bir şərtlə: olanları mənə necə var, elə də danış, mən özüm məhkəməyə necə lazımdır elədə ifadə verəcəm dedim.

Danışdı — qumarbaz olduğunu, qumarda illər öncə uduzduğu insanın haqq-hesab sormaq istədiyini, özü də onu öldürmək üçün vurduğunu, amma yaraladığını dedi.

“Bəs əvvəl belə bir şey olubmu?” deyə soruşdum. Susub üzümə güldü. İçim qan ağlayaraq mən də gülərək dedim: “Deyəsən siz dinc durmamısınız.” Onu özümə güvəndirmək üçün belə deyirdim.

Məhkəmədə bıçaqladığı şəxsin guya yolla gedərkən içkili olduğu üçün onun qarşısını kəsdiyini, hədə-qorxu gəldiyini, onun isə özünü qoruma refleksi olaraq əlindən tutduğu, lakin ayağı ilişib yıxıldığı üçün bıçağın o şəxsə batdığını deyəcəyimi bildirdim. Kameranın olmadığı üçün tam sübutun olmadığını dedim.

Gözlərini dövrə-dövrə baxırdı. “Çox gözəl, yaxşı ki, sizi tanımışam” dedi. Və ona kömək etdim. Hə, düz eşitdiniz, kömək etdim. Çıxartdım türmədən. Özüm qarşıladım, cibinə bir az pul qoydum. Sadəcə gözlərini zilləyib baxırdı.

“Bir də, Alim bəy, bir şey soruşum, yadımdan çıxmışdı” dedim. “Buyurun, nə istəyirsiniz?” dedi. “Bu ilk deyil, hə? Cinayət. Narahat olmayın, nə bura məhkəmədir, nə həbsxana, nə siz canisiniz, nə mən vəkil. İki dost sadəcə.”

Gülərək “hə” dedi. “Bu bıçaqladığım adama illər əvvəl qumarda uduzdum. Onda oğru qızımdan xoşu gəldiyini və verməyimi istədi, mən də razılaşdım.”

Gülərək “aha” dedim.

“Ancaq anası bunu bilib evdən çıxarmışdı. Mən də anasına işgəncə eləmişdim, qızı çağırsın deyə. Əlaqələrini də kəsdim. Sonda qız gəldi. Evləndirəcəyim gün evdə dava çıxdı. Yoldaşım bıçağı götürüb qızıma toxunma deyəndə vurdum. Yıxıldı, bıçaq batdı, öldü. Amma hamı mənim tərəfimdə idi deyə günahsız olduğum sübut olundu.”

“Bəs qız hanı?” soruşdum.

“Bilmirəm, Allah bilir harda pozğunluqla məşğuldur” dedi. Güldüm. “Boş verin, getsin. Bir gün sizi tapar” dedim. “Necə?” dedi. “Yəni geri gələr yəqin” dedim. “Hə, əşi, cəhənnəm olsun” dedi və əlavə etdi: “Mənə bu gözlər nəsə tanış gəlir.” “Olar” dedim. “Və sağ ol” dedi, getdi.

Aradan 4 gün keçdi. Ona zəng etdim: “Alim bəy, sizə işim düşüb, o bıçaqlanma olan yerə gələ bilərsiniz?” dedim.

“Hə, gələrəm” dedi.

Ora getdik. “Nə olub, vəkil xanım, buyur, nəsə söhbət var? Mən həll edim, siz də məni xilas edin” deyib iyrənc-iiyrənc güldü.

“Yox, sıxılırdım. Bu yerə görə tanış olmuşuq. Burada bir-iki qədəh içki içək”, söylədim.

İçki süzdüm, içdi. İkinci qədəhdə əlinin-ayağının tutmadığını, stuldan qalxa bilmədiyini dedi. “Hə, bilirəm, dərmandandır” dedim.

“Necə?” heyrətlə soruşdu.

“Necəni deyəcəm, öncə tanışı olaq, mən Aysel — ögey qızın. Anasını gözü önündə öldürdüyün qızın. Ya da, bir əşya kimi satdığın qızın”.

Qəzəbdən söyüş söyərək qışqırırdı. Ağzını bağlayıb anama etdiklərini bir-bir etdim. Ayaqlarına dağ basdım, bıçaqla yarıb duz tökdüm və daha artığını. Sonra gözlərinə baxaraq “axı agrıyırsan, sənə dedim işləmə” deyib bıcağı ürəyinə sancdım. Və onun anamın cinayətini danışdığı səs yazısını, bir də onun yox, mənim dilimdən onun adı ilə intihar məktubunu qoydum.

Məktub: “Mən Alim. Yoldaşım Zöhrə və ögey qızım Ayselə etdiklərimi səs yazısı alaraq bu fleşə yazmışdım. Bir gün dövlətə təhvil verərəm deyə, ancaq cəsarətim çatmadı. İllər sonra bir söhbətdə içəri düşdüm və tale ögey qızım Ayseli mənə göndərdi və məni içəridən çıxardı. Düzəlməyimi, həyatımı davam etdirməyimi dedi və bunun vicdan əzabı məni məhv etdi. 4 gündür dayanmadan içirəm. Sonda bu gün Ayselin məni günahlandırıldığım cinayət yerinə gəlib yoldaşıma etdiklərimin hamısını özümə edərək intihar edirəm. Aysel, məni bağışla qızım. Bu yer bizi bir araya gətirdi, bu yerdə də sənə olan vicdan borcumu ödəyirəm.”

Deyə bir not qoydum və getdim.

Bəlkə də deyirsiniz, vəkil olaraq ədaləti beləmı saxladın? Ədalət gec-tez yerini tapdı. Ədalət tərəzisi düz durduqdan sonra onun zalda ya zaldan kənar olmasının nə önəmi var?

Cinayəti özü etiraf etdi, özü sözləri ilə də təsdiqlədi.

Hə, bu arada, dərmanı soruşsanız içki ilə qarışanda bir neçə saat içində bədəndə təsiri itir….

Kim sübut edə bilər ki, mən etmişəm?

AXI ÖLÜLƏR DANIŞA BİLMƏZ. 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.03.2026)

Tərcümə etdi: Məmməd Məmmədli

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Visente Blasko İbanyezin “Məhkum olunmuş qadın”ı qısa hekayədir, onu 10 il bundan əvvəl ispancadan çevirmişdim, ancaq saytlara verməmişdim.

Visente Blasko İbanyez dövrün bestseller müəllifi sayılır. Onun əsərlərinin motivləri əsasında Holivudda “The Torrent” və “The Temptress” filmləri çəkilib. İstərdim onun “Məhkum olunmuş qadın”ını  Ədəbiyyat və incəsənət portalının oxucularına təqdim edim.

“Məhkum olunmuş qadın“

Visente Blasko İbanyez

On dörd aydı ki, Rafael həbsxananın dar bir küncündə cəza çəkirdi. Dünyası dörd divar arasında keçirdiyi yeknəsəq həyatla məhdudlaşırdı. Kameranın hər yerini, divardakı bütün çatları, qabarmış kraska naxışlarını əzbərdən bilirdi. Onun günəşi yalnız göy üzünün kiçik bir hissəsini ona pay verən, dəmir barmaqlıqlarla hörülmüş nəfəslik idi. Sümüyünə işləyən topuğundakı zəncir və qandallarla hərəkət etdiyi səkkiz addımlıq kamera Rafaelin dünyasının sərhədlərini təyin edirdi.

Ömürlük cəzasını çəkdiyi vaxtda sonuncu dəfə Madriddə onun ətürpərdici işinə baxılırdı. O, aylarla həbsxanada çəkdiyi cəza ilə sanki ömrünü məzara gömürdü. Dörd tərəfdən əhatə olunmuş daş divar arasında çürüyən canlı cəsədə bənzəyirdi.

Onun heç xoşlamadığı şey təmizlik idi. Hər gün süpürülən, dümdüz yerdə altına saldığı qalın adyal nəmişliyi özünə çəkərək sümüklərinə işləyirdi. Kameranın divarlarında, ortalıqda gözə bircə qırıq da toz dəymirdi. Elə bil təmizlik kampaniyası da qəsdinə durmuş, onu rahat cəza çəkməkdən məhrum edirdi. Tam tənhalıq... Əgər, ora hardansa bir siçan girsəydi o, sevincək öz yeməyini onunla bölərdi və hətta bu gəmiriciylə söhbət də edərdi. Əgər, küncdə bir hörümçək görsəydi, vaxt itirmədən onu əhlilləşdirməyə başlayardı.

Bu məzarda ayrı bir həyat yaşamaq istəmirdi. Bir gün bir sərçə nəfəsliyə qonub içəri boylanaraq cik-cirik elədi. Elə bu məqamda işığın və məkanın uyarsızlığı rəngi saralmış, zəifləmiş, yayın cırhacırında üşüdən Rafaeli bayıra çəkdi. Başına bağladığı yaylıq, böyrəyini sarıdığı adyal bədənini heç qızdırmırdı. Yəqin dustağın saralmış sümüklü sifəti və qəribə geyimi quşu ürkütdü. Bir tərəfdən də içəridən gələn iydən uzaq olmaq üçün quş dərhal qanadlarını çırparaq uçub getdi…

Qibtə etdiyi yeganə şey həbsxana yoldaşlarının gəzinti zamanı etdikləri söhbətlər idi. Onlar heç olmasa mavi səmanı seyr edə bilirdilər, onun kimi havanı pəncərədən udmurdular. Ayaqları qandallı deyildi və gəzərək istədikləri dustaqlarla söhbət edə bilirdilər.

Əbədi dustaqlıq, bunu Rafael kəşf etmişdi. Belə bir cəzaya məhkum olunduğundan, bayırda gəzənlərə nifrət edirdi. Vəziyyətinin yüngül olmasını istəyirdi. Ciddi rejimdə olan dustaqlar bayırdakılara, azadlıqdan zövq alanlara nifrət edirlər: Ax, onların hamısı məhkum olunmalıdır!

Bədbəxtliyin sonuncu mərtəbəsində idi. Bir dəfə qaçmağa cəhd göstərmişdi. Ümidsizlik içində yeri qazıb çıxmaq istəyəndə nəzarətçilər ona mane oldular. Mahnı oxuyanda icazə vermirdilər. Anasının ona öyrətdiyi və az-maz yadında qalan sözləri monoton tərzdə astadan oxumaq istəyəndə səsini kəsirdilər. Özünü dəliliyə vurmuşdu nədi? Sakit! Onlar Rafaeli olduğu kimi görmək istəyirdi, sağlam və əqli yerində! Başı pozuq adamı həbsxanada saxlamaq olmaz.

Dəli?! Yox, o, elə olmaq istəmirdi, ancaq qandallı ayaqlarıyla bir yerdə hərəkətsiz qalmaq ömrünü kəsirdi onun. Gecələr gözlərini yumanda hərdən qarabasmalar görürdü. İşığı tez-tez yandırıb söndürmək ona pis təsir edirdi və on dörd ayda bu vəziyyətə heç uyğunlaşa bilməmişdi. Yuxularında onu öldürmək istəyən düşmənləri Rafaelin həyatını kəlləmayallaq etmişdi. Buna görə də əziyyət çəkirdi.

Gündüzlər keçmişini düşünürdü. Onun huşsuz yaddaşı həyatının səhifələrini bir də vərəqləmək istəyirdi.

Bir neçə xəstəliyinə görə, birinci həbsindən sonra doğma kəndinə qayıtmasını xatırlayırdı. Camaatın meydandakı tabernanın ətrafına yığışması, özünün bütün rayonda qazandığı nüfuzu, adı yadına düşdü. Hamı ona heyrətlə baxırdı: “Rafael necə də möhkəm adamdı!” Kəndin ən gözəl qızları onun qadını olmağa hazır idi. Bu, onun heç də nəvazişli münasibətinə görə deyildi, məhz hiss etdirdiyi qorxunun qazandırdığı hörmətə bağlıydı. Bələdiyyə işçiləri onun əlinə silah verib kəndin gözətçisi təyin etmişdilər. Kobudluğundan istifadə edib seçkilər zamanı səs toplayırdılar. O, sözün əsl mənasında hökmranlıq edirdi. Başqa bir quldur dəstəsini yumruğun altında saxlayırdı. Onlar da yorulmuşdular, artıq müdafiə oluna bilmirdilər. Çünki bunun sonu həbsxana ilə qurtarırdı. Axırda onları Rafaelin qabağına gətirdilər.

Aman Allah! Qüruru təhlükə altında idi: “Gərək bunun qulağının dibini qızışdıram. O mənim çörəyimi əlimdən alır”. Təsadüfən gözlənilən an gəlib çatdı. Ona tüfəngin qundağıyla elə goydu ki, bir də səsi çıxmasın.

Eh, bu da axırı… Kişilərin başına gələn şeylərdi! Sonu da həbsxana həyatı. Orada keçmiş yoldaşlarını tanıdı. Hökm çıxarılandan sonra əvvəl incitdiyi dustaqlar bütün vasitələrlə ondan qisas alırdılar. Həmən dəhşətli hökm və lənətə gəlmiş o gözətçilər… On dörd aydı ki, bütün bunlara dözürdü. Kaş Madriddən ölüm hökmü gələydi. Bəlkə də artıq yoldadır.

İndi Rafaelin heç bir dəyəri yox idi. Xuan Portela, göyçək Fransisko Esteban və etdiyi bütün qəhrəmanlıqlar haqqında düşünürdü. O qəhrəmanlıqlar ki xalq mahnıları kimi dildən-dilə düşürdü. Onları eşidəndə fərəhlənirdi. İndi bunlar düşdüyü vəziyyətə heç cürə kömək etmirdi.

Bəzən gecələr yerə sərdiyi adyaldan dik atılırdı, elə bil kimsə gizlindən ona atəş açırdı. Və bu zaman qandalları kədərli səslər çıxarırdı. Uşaq kimi qışqırırdı və həmin andaca qışqırmağına sanki peşman olur, səsini içində boğurdu. Onun daxilində bağıran başqa bir Rafael idi. İndiyə qədər tanımadığı Rafael. O Rafael qorxur, kövrəlir, ağlamsınırdı. Keçibuynuzu bitkisi və əncirdən hazırlanmış içkini içməsə sakitləşmirdi. Həmin içkiyə orda kofe deyirdilər.

Özünə ölüm arzulayan əvvəlki Rafaeldən yalnız bir dəri və bir sümük qalmışdı. Yeni Rafael isə artıq qəbiristanlığın içində gəzən birisi idi. Düşünəndə ki on dörd ay keçib və hər şeyin sonu çatıb, dəhşətə gəlirdi.

Qorxağın biri olmuşdu. Hiss edirdi ki, bədbəxtlik ona lap yaxınlaşıb. O, bədbəxtliyi hər yerdə, qapının pəncərəsindən maraqla boylananların üzündə, indi hər axşam ona baş çəkən həbsxananın rahibində də görürdü. Elə bil həbsxana kamerası ancaq söhbət eləmək və siqaret çəkmək üçündür. Pis, çox pis!

Ona verilən suallar narahatçılıqdan başqa bir şey deyildi. Yaxşı xristiandırmı? Əlbəttə, padre. Rahiblərə hörmət edirdi. Heç zaman onlar haqda pis fikirdə olmamışdı. Bütün qəlbi ilə kralı müdafiə etmək üçün dağlara çəkilmişdi. Bir də ki, onu kəndin rahibi göndərmişdi.

Sonra rahib ona İsadan danışdı. Allahın oğlu olaraq o da Rafael kimi çətin vəziyyətə düşmüşdü. Və belə müqayisə yazıq şeytanı daha da coşdururdu. Necə də qürurludur! Baxmayaraq ki, bu qədər oxşar əlamətlər göstərirdi, ancaq hökmün mümkün qədər gec yerinə yetirilməsini arzulayırdı.

Dəhşətli xəbər başının üstündə şimşək təki çaxdı. Madriddə hökm artıq oxunmuşdu. Ölüm hökmü sürətlə, teleqrafla gəlirdi. Rahibə deyəndə ki məhkum olduğu müddətdə əli uşaqlı bir qadın onu görmək üçün həbsxananı dörd dolanır, çox tərəddüd etmədi. O qadın kənddən çıxanda məsələ artıq bitmişdi…

Onun əfv oluna biləcəyini deyəndə, bütün bədbəxtlər kimi o, dəlicəsinə son ümidindən yapışdı. Məgər o, əfv oluna bilməzdimi? Niyə də ki olmasın? Bir də ki, istəsə bu sənədi Madriddə oturan o xanım imzalaya bilərdi.

Vəkillər, keşişlər, müxbirlər, hamısı ona baş çəkirdi. Bu ziyarətlər ya hansısa maraqdan irəli gəlirdi, ya da öz vəzifələrini icra edirdilər. Onlar yalvarıcı tərzdə suallar verirdi, guya ki, qəbir qazanlar dustaqları xilas etmək iqtidarında idilər:

– Necə bilirsiz? Sizcə imzalayacaq o sərəncamı?

Növbəti gün əli-ayağı bağlı halda inəyi kəsimxanaya aparan kimi, onu da öldürmək üçün öz kəndinə aparacaqdılar. Məhkum olunmuş və heç kimə lazım olmayan Rafael orda idi, öz kamerasında. Onun azadlığa çıxmasını gözləyən, cavan, uzun ətəkli, şişman dodaqlı, çatmaqaş bir qadın vaxtını bütün günü həbsxana qapısının ağzında keçirirdi.

Qadın orda olmağıyla hamını təəccübləndirmişdi. Onun çaşqın baxışlarından kədərdən çox kütlük yağırdı. Kobud bədəni və iri döşləri olan qız arabir gözünün yaşını tökürdü. Rafaelin sonunun belə olacağını bilirdi. Kaş ərindən uşağı olmayaydı!

Həbsxananın keşişi qadını sakitləşdirməyə çalışırdı. Özünə başqa bir kişi tapar, o zaman bəlkə xoşbəxt olarsan, deyirdi. Qadını ruhlandırmağa çalışırdılar. Hətta söhbət elə alındı ki, onun birinci sevgilisindən də danışdılar. Qızın dediyinə görə oğlan yaxşı adam idi. Rafaeldən qorxduğu üçün qıza yaxın durmurdu. Amma indi yavaş-yavaş kənddə qıza yaxınlaşırdı. Elə bil ona nəsə demək istəyirdi…

– Yox. Kişini hər zaman tapmaq olar. – Özünə toxtaqlıq verirmiş kimi təbəssümlə, sakit bir tərzdə dedi. – Ancaq mən əsl xristianam. Əgər başqa kişi tapsam istiyərəm ki, bu Allahın izniylə olsun.

Keşişin və yan-yörəsində olan işçilərin üzündəki ifadəni görəndə, reallığa qayıdıb yenidən göz yaşları tökməyə başladı.

Axşam düşəndə xəbər gəlib çatdı! Bəli, Rafaelin əfv olunması ilə bağlı sərəncam imzalamışdılar. Rafaelin təsəvvürünə gətirdiyi Madriddəki həmən o nəcib qadının qəlbində uzun-uzadı teleqram və xahişlərdən sonra mərhəmət hissi oyanmış, dustağın ömrünü uzatmaq qərarına gəlmişdi. Bu xəbər həbsxanada böyük səs-küyə səbəb oldu, elə bil orada yatanların hamısına azadlıq verilmişdi.

– Arvad, sevin, – keşiş dustağın qadınına dedi. – İndi sənin ərini öldürməyəcəklər, dul qalmayacaqsan.

Arvad eşitdiyi sözlərdən yerindəcə qurudu. Tərəddüdlə soruşdu:

– Yaxşı, nə vaxt çıxacaq?

– Çıxmaq?! Dəli olmusan? Heç vaxt! Ərinin həyatını xilas etdiyin üçün rahat ola bilərsən. İndi onu Afrikaya göndərirlər. Cavan və güclü olduğu üçün hələ iyirmi il də yaşayacaq.

Qadın hönkür-hönkür ağlamağa başladı. Ancaq onun göz yaşlarının səbəbi kədər deyil, ümidsizlik idi.

– Arvad, gedək. – Keşiş qıcıqlı halda dedi. – Bu, artıq Allaha inamsızlıq göstərməkdir. Onun həyatını xilas etdilər, başa düşürsən? Artıq ölüm hökmü üstündən götürülüb… Amma sən yenə də şikayətlənirsən.

Qadın göz yaşlarını sildi. Onun gözləri nifrət dolusu baxışlarla parladı.

– Yaxşı, öldürməyin onu… indi rahatam. O xilas olundu, bəs mən?

Uzun sürən sakitlikdən sonra qan dammış buğdayı yanaqlarını yenidən əsdirərək əlavə etdi:

– İndi məhkum olunmuş mənəm…

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.03.2026)

Kənan Məmmədli,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Azərbaycanın dünyaya bəxş etdiyi dahi incəsənət xadimləri sırasında bir ad çox möhkəm yer tutubdur - dünyaşöhrətli musiqiçi, XX əsrin ən böyük violonçel ifaçısı hesab edilən Mstislav Rostropoviç. Bu gün onun anadan olmasından 99 il ötür. 

Gəlin birlikdə görkəmli sənətkarın ömür yolu və yaradıcılığının bəzi məqamlarına nəzər salaq. Mstislav Leopoldoviç Rostropoviç 1927-ci il martın 27-də Bakıda, milliiyətcə yəhudi, tanınmış violonçel ifaçısı Leopold Rostropoviçin ailəsində dünyaya gəlib, uşaqlıq və gənclik illərini burada keçirib.

O, dörd yaşında ikən anasından fortepianoda, on yaşında isə atasından violonçeldə ifa etməyi öyrənib.

İkinci Dünya müharibəsi illərində Mstislav Rostropoviçin ailəsi Orenburqa, daha sonra 1943-cü ildə Moskvaya köçüb.

Mstislav Rostropoviç 16 yaşı olanda Moskva Konservatoriyasına qəbul olunub və orada fortepiano, violonçel ifaçılığı ilə yanaşı, dirijorluq və bəstəkarlıq ixtisaslarına da yiyələnib. Bu təhsil müəssisəsində Dmitri Şostakoviç və Sergey Prokofyev kimi böyük sənətkarlardan dərs alıb.

Gənc Mstislav Rostropoviç ilk violonçel konsertini 1942-ci ildə verib, üç il sonra isə SSRİ-də ilk dəfə keçirilən gənc musiqiçilərin birinciliyində qızıl medala layiq görülüb. Sovet İttifaqında şöhrət qazanmış gənc və son dərəcə istedadlı Mstislav Rostropoviç Sankt-Peterburq və Moskva konservatoriyalarında pedaqoji fəaliyyətlə də məşğul olub, çoxsaylı ifaçıların yetişməsində əmək sərf edib.

O dönəmlərdə Qərblə soyuq müharibə aparan SSRİ Qərb musiqisini də yasaq elan etmişdi, bununla belə, dahi Rostropoviçə tabu qoymaq mümkün deyildi. O, 1964-cü ildə Qərbi Almaniyada çıxışı ilə dünya klassik musiqisevərlərinin rəğbətini qazanıb, həmin illərdə Qərbi Avropanın bir neçə qabaqcıl bəstəkarları ilə tanış olub.

Mstislav Rostropoviç 1967-ci ildə Böyük Teatrda P.Çaykovskinin “Yevgeni Onegin” operasına yüksək dirijorluq istedadını da nümayiş etdirib.

Dünyaşöhrətli musiqiçi üçün D.Şostakoviç, S.Prokofiyev, B.Britten, A.Şnitke və digər bəstəkarlar əsərlər yazıb. Mstislav Rostropoviç D.Şostakoviçin violonçel üçün konsertlərinin ilk ifaçısıdır. O, dahi bəstəkarın “Birinci konserti”ni London musiqisevərlərinə təqdim edib.

Mstislav Rostropoviç 1977-1994-cü illərdə Vaşinqtonda ABŞ Milli Simfonik Orkestrinin bədii rəhbəri və dirijoru kimi fəaliyyət göstərib, Svyatoslav Rixter və Vladimir Horovits kimi məşhur musiqiçilərlə çalışıb. O, həmçinin Mstislav Rostropoviç Musiqi Festivalının təsisçisi və Birləşmiş Krallıqda B.Britten və Piter Pirsin təsis etdikləri Aldeburq Festivalının mütəmadi iştirakçısı olub.

Mstislav Rostropoviç sovet ideologiyasının ən təhlükəli illərində belə demokratik ideyaları çəkinmədən səsləndirib, bunun altından xüsusi xətt çəkməliyik.

Dünyaşöhrətli musiqiçi çoxsaylı mükafatlara və ordenlərə, o cümlədən “Heydər Əliyev” ordeninə, Fransanın “Şərəf Legionu” ordeninə, müxtəlif universitetlərin fəxri doktoru adına və digər mükafatlara layiq görülüb. Mstislav Rostropoviç UNESCO-nun səfiri kimi bir çox təhsil, tədris və mədəni layihələri dəstəkləyib. O, həyat yoldaşı Qalina Vişnevskaya ilə birlikdə Azərbaycanda da bir sıra sosial layihələrdə yaxından iştirak edib.

2002-ci il martın 4-də Bakıda dahi sənətkarın ev-muzeyi açılıb. M.Rostropoviç həyat yoldaşı ilə Azərbaycana vaxtaşırı gəlib və Üzeyir Hacıbəyli adına Bakı Musiqi Akademiyasında təkmilləşmə sinifləri təşkil etməklə Azərbaycan musiqi sənətinə də dəyərli töhfələr verib.

Mstislav Rostropoviç 2007-ci il aprelin 27-də Moskvada vəfat edib. Prezident İlham Əliyevin müvafiq Sərəncamı ilə onun anadan olmasının 90 illiyi Azərbaycanda dövlət səviyyəsində qeyd edilib.

Dünyaşöhrətli musiqiçi və görkəmli ictimai xadim, insan hüquq və azadlıqlarının fəal müdafiəçisi, SSRİ Xalq artisti Mstislav Rostropoviçin Onun əziz xatirəsi hər zaman Azərbaycan xalqının yaddaşında yaşayacaq.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.03.2026)

Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Teatrı kim sevir?

Və kim sevmir?

Təəssüf hissi ilə deyə bilərəm ki, günümüzdə ikincilər daha çoxdur. Mən üzümü birincilərə tuturam, amma elə ikincilərin də fikrində inqilab oyatmaq fikri ilə təntənə ilə qeyd edirəm ki bu günü – martın 27-ni dünya Beynəlxalq Teatr Günü kimi qeyd edir.

Bəs niyə məhz bu gün? Bu əlamətdar tarix Beynəlxalq Teatr İnstitutunun 1961-ci ildə Vyanada keçirilmiş IX konqresində qəbul edilmiş qərara əsasən təsis olunub. Devizi isə belədir: “Teatr – xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşmanın və sülhün möhkəmləndirilməsi vasitəsidir”.

Ənənəyə əsasən, hər il Beynəlxalq Teatr Günü münasibətilə görkəmli teatr xadimləri ictimaiyyətə müraciət ünvanlayırlar.

Yaranmasının 152-ci ildönümü qeyd edilən Azərbaycan teatrı da ötən müddət ərzində böyük inkişaf yolu keçib, beynəlxalq aləmdə layiqincə tanınıb və bu gün də uğurla inkişaf edir.

Və bəri başdan qeyd edim ki, hər zaman sənət adamlarına diqqət və qayğı ilə yanaşan Prezident İlham Əliyevin 2013-cü il 1 mart tarixli Sərəncamı ilə ölkəmizdə ayrıca  “Milli Teatr Günü” də təsis edilib. Sərəncama əsasən milli mədəniyyətin inkişafında və ölkənin mədəni həyatında milli teatrın əhəmiyyəti və rolu nəzərə alınaraq hər il martın 10-u Azərbaycan Respublikasında “Milli Teatr Günü” kimi qeyd edilməsi qərara alınıb.

Gəlin bu əlamətdar 27 mart günündə teatr tariximizə nəzər yetirək. Azərbaycan teatr sənəti çox qədim və zəngin bir tarixə malikdir. XIX əsrin ikinci yarısından başlayaraq ölkəmizdə cərəyan edən ictimai-siyasi hadisələr maarifçilik hərəkatının inkişafına güclü təkan vermişdi. Həmin dövr Azərbaycan teatrı üçün də əlamətdar olmuşdu. Belə ki, böyük mütəfəkkir Mirzə Fətəli Axundzadə tərəfindən ədəbiyyatımıza dram janrının gətirilməsi xalq teatrının peşəkar teatr sənətinə çevrilməsində həlledici rol oynamışdı. Görkəmli maarifçi Həsən bəy Zərdabi və yazıçı Nəcəf bəy Vəzirovun təşəbbüsü ilə 1873-cü ildə Bakıda M.F.Axundzadənin “Lənkəran xanının vəziri” və “Hacı Qara” komediyalarının tamaşaya qoyulması ilə Azərbaycanda, eləcə də bütün müsəlman Şərqində dünyəvi, peşəkar teatrın təməli qoyulmuşdur.

Uzun və şərəfli bir yol keçmiş Azərbaycan teatrı son illər ərzində daha da möhkəmlənərək yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyub. Bu gün ölkəmizdə 30-a yaxın dövlət teatrı fəaliyyət göstərir. Bu teatrlarda 1000-ə yaxın aktyor çalışır.

Ölkə prezidenti İlham Əliyevin 2009-cu il 18 may tarixli Sərəncamı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan teatrı 2009-2019-cu illərdə” Dövlət Proqramı uğurla həyata keçirilir. On illik bir dövrü əhatə edən proqram çərçivəsində Abdulla Şaiq adına Azərbaycan Dövlət Kukla, S.Vurğun adına Azərbaycan Dövlət Rus Dram, Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar, Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram, Azərbaycan Dövlət Akademik Musiqili, Mingəçevir, Şuşa, İrəvan, Ağdam və Füzuli Dövlət Dram teatrlarının binalarında yüksək səviyyədə təmir-bərpa və yenidənqurma işləri aparılıb.

Ötən illər ərzində teatrlarımız dünyanın 20-dən artıq ölkəsində, o cümlədən ABŞ, Almaniya, Türkiyə, Rusiya, Belarus, Gürcüstan, Fransa, Mərakeş, Finlandiya, İran, Misir, Hollandiya, Estoniya, Bolqarıstan, Ukrayna, Türkmənistan, Tacikistan, Başqırdıstan, İsveçrə, Moldova və Serbiyada keçirilən beynəlxalq tədbirlərdə Azərbaycanı layiqincə təmsil ediblər. Eyni zamanda, xarici ölkələrdən 10-dan çox teatr kollektivi Azərbaycanda qastrol səfərində olub, 30-dək tanınmış rejissor, baletmeyster xoreoqraf, teatr rəssamı tamaşa hazırlamaq üçün ölkəmizə dəvət edilib.

Bu gün biz əminliklə deyə bilərik ki, Azərbaycan teatrını qarşıda daha yeni, daha parlaq uğurlar gözləyir.

Bayramınız mübarək, əziz teatr xadimləri! 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

O, dünyayagələndə ölkədə BöyükVətənMüharibəsigedirdi. 1945-ciilinyanvarı, böyükqələbəyə beş ayvardı. Çoxuşaqlı ailəninsonbeşiyiolanbuuşaqmüharibəninqan-qadasındanuzaqAğsurayonundadoğulsadamüharibə onundataleyinə təsirsiz ötüşmədi.

Çox çətinliklə, qıtlıq, kasıbçılıqlaböyüdü. Anası onu, adınınqısaldılmış formasındaSəməni – deyib çağırırdı. Kasıbçılığı uşaqhissiyatı ilə duyanSəməniistedadınauyğunişlərtapıbpulqazanandahələ çoxbalacaidi…

Tay-tuşları ilə kənd klubun yanında oynayanda açıq qapıdan divarlara vurulmuş plakatlar onun marağını çəkir. Klubun müdirəsinin diqqətini isə plakatlara gözlərini zilləyib baxan bu toppuş uşaq cəlb edir. Uşaq deyir, mən bunlardan yaxşı çəkərəm, yazaram, rəngləri daha yaxşı yaraşdıraram bir-birinə. O da “Çək gətir, baxaq, xoşuma gəlsə, bunların yerinə sən çəkəni asaram”, söyləyir.

İki gün sonra iri bir plakatı qucağında güclə tutan uşağı, öz qapısı ağzında görən qadın təəccübünü gizlədə bilmədi. “Bu uşağın məsuliyyətinə bax”,-deyə düşünüb, onun çəkdiyi plakatı klubun ən görkəmli yerinə asdı, üstəlik Səməniyə zəhmət haqqı da verdi. Bu minvalla Səməndər anasına tez-tez belə oğul qazancı gətirdi.

Bir gün qazandığı pulu anasına verib dostları ilə rahatlıqla oynamağa getdi. Hava yağışdan sonra çox gözəl idi, amma yer palçıqdan sürüşkən olmuşdu. Oynadığı yerdə üstündə oynadıqları körpüdən sürüşüb üzüaşağı yuvarlanan Səməndər dizindən ağır zədə alır. Diz qapağı sınan uşaq düz dörd il xəstəxana, sonra isə ev şəraitində müalicə olunub.

Həmin dörd il onun üçün gələcək həyatının bünövrəsini qoyub. Hər gün radio tamaşaları, verilişləri dinləməkdən başqa əlacı olmayan uşaq, tezliklə bu sənətin sehrinə düşür. Xüsusən “Arxib baba və Lyonka” radio-tamaşasındakı Arxib baba rolunda Ələsgər Ələkbərovun səsi Səməndəri aktyor olmaq üçün qərar verməyə tələsdirir...

Xalq artisti Səməndər Rzayev 2 yanvar 1945-ci ildə Ağsuda anadan olub. O, Ağsu rayonundakı dram dərnəyində fəaliyyət göstərib. 1964-1968-ci illərdə Mirzağa Əliyev adına Azərbaycan Dövlət Teatr İnstitutunun dram və kino aktyorluğu fakültəsində təhsil alıb. Onun sənət müəllimləri Rza Təhmasib, Mehdi Məmmədov, Adil İsgəndərov olublar.

1968-ci ildə, institutun son kursunda oxuyarkən Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrının truppasına baş rejissor Tofiq Kazımovun dəvəti ilə qəbul edilib. Onun ilk rolu Uilyam Şekspirin "Hamlet" faciəsinin tamaşasında Horatsio olub. Aktyor Rəşid Səməndər və teatrşünas Rübabə Rzayevaın atasıdır.

Filmoqrafiya

1. 777 №-li iş

2. Ad günü

3. Alma almaya bənzər

4. İstintaq

5. Köhnə bərə

6. Arxadan vurulan zərbə

7. Qanlı zəmi

8. Qara gölün cəngavərləri

9. Aşıq Ələsgər

10. Babək

11. Bağ mövsümü

12. Bakıda küləklər əsir

13. Qızıl qaz

14. Qatır Məmməd

15. Layiqli namizəd

16. Nizami

17. Nəsimi

18. Bizim küçənin oğlanları

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

- Azərbaycan SSR dövlət mükafatı

Ramilə Qurbanlı onun haqqında yazır:

“Oxuduğu məktəbdə “aktyor” ləqəbi qazanan Səməndər Rzayev orta məktəbi bitirib İncəsənət İnstitutunun aktyorluq fakültəsinə qəbul olunur. Bəxti gətirir, çünki Rza Təhmasibin kursuna düşür. Daha doğrusu, imtahanı özü götürən Rza Təhmasib kursuna yığdığı uşaqlar arasında Səməndərin adını qırmızı haşiyəyə alır.

Azərbaycan mədəniyyətinə isə bu ad qırmızı haşiyədə yox, qırmızı hərflərlə yazılır – Səməndər Rzayev.

İlk vaxtlar Rza Təhmasib onu filmə çəkilməyə, teatrda işləməyə icazə vermirdi, hələ püxtələş deyirdi, “tez məşhurlaşıb məhv olarsan”-deyirdi. Ona görə də Səməndər Rzayev yalnız institutu bitirəndən sonra təyinatla Sumqayıt teatrında işləmək hüququ qazandı. Kinoda isə ilk dəfə “Uşaqlığın son gecəsi”ndə ani bir kadra çəkilmişdi, 1968-ci ildə. Ardınca “Tütək səsi” filmində, yenə epizodik rol.

Yalnız 1973-cü ildə artıq teatrdan, televiziyadan tamaşaçıların sevdiyi Səməndər Rzayev ilk dəfə “Nəsimi” filmində böyük rol oynadı - Şirvan şahı rolunu. Həmin filmdəki Nəsimi roluna görə “Ən yaxşı kişi aktyor” olan Rasim Balayevin uğuruna isə ən çox sevinən elə Səməndər Rzayev idi. Çünki Rasim Balayevi əlindən tutub bu sənətə gətirən, ona kömək edən Səməndər Rzayev olub”.

Ümumiyyətlə, bu aktyor həyatda heç vaxt özü üçün yaşamayıb, sənəti, bir də dostları onun həyat eşqi idi. "Babamızın babasının babası" (film, 1981), "Bağ mövsümü" (film, 1985), "Bəyin oğurlanması" (film, 1986) sonrakı illərin filmləri idi. Hər birində fərqli, maraqlı obrazı var. Televiziya tamaşaları deyəndə dərhal gözlərimizin qarşısında Şakir Şəkərov canlanır.

 Səməndər Rzayev kinoda çəkilməyindən danışanda “Ayə, niyə oynamırsınız?” məşhur ifadəsi yadımıza düşür.  Onun teatr səhnəsində oynadığı Xudayar bəy obrazının hələ də təkrarı, yaxud ondan yuxarı pilləsi yoxdur. “Nə deyir ə, bu” – əsərdə bu cümlə yoxdur, onu məhz Səməndər Rzayev yaradıb və qalan bütün Xudayar bəy ifaçıları bu ifadəni ondan öyrəniblər.

Aktyor 27 mart 1986-cı ildə Bakı şəhərində vəfat edib. Yasamal qəbiristanlığında dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.03.2026)