Eltən Törəçi, “Ədəbiyyat və incəsənət” üçün

Qorxulu deyil, amma təhlükəlidir - yalançı izlənmə və oxunma saylarının gizli sirri

 İllərdir internetdə gördüyümüz izlənmə sayları bizdən hansı gerçəkləri gizlədir? Dəyərli oxucularım, aylardır araşdırdığım bir mövzunun incəliklərini sizinlə paylaşmaq istəyirəm. Mən 2002-ci ildən televiziyada çalışan adamam. Canlı efirin nə olduğunu, reytinqin necə ölçüldüyünü, tamaşaçının diqqətinin necə qazanıldığını, bir mövzunun cəmiyyətdə necə qarşılıq tapdığını illərlə studiyanın içindən görmüşəm. Elə buna görə də son illər internetdə rast gəldiyim bəzi “möcüzə rəqəmlər” məndə sadəcə maraq yox, ciddi suallar doğurur.

İndi tez-tez eyni cümləni eşidirik: “Mən artıq televiziyaya baxmıram”. Ardınca da adətən bu gəlir: “İnternetdə reklam daha effektlidir”.

Mən bu cümlələri deyən insanlara dərhal etiraz etmirəm. Çünki doğrudan da baxmayanlar var. Amma illərlə kütlə psixologiyası ilə işləyən biri kimi soruşuram: biz bu fikrə həqiqətən özümüz gəlmişik, yoxsa bu fikir bizə tədricən öyrədilib? Bu sual məni bir anlayışın üzərinə gətirdi - bot fabriki.

Bot fabriki nədir? Qorxulu deyil, amma təhlükəlidir. Bot fabriki sadəcə “saxta profil” demək deyil. Bot fabriki – internetdə minlərlə, bəzən yüzminlərlə saxta və ya yarısaxta hesabın bir mərkəzdən idarə olunduğu sistemdir. Bu hesablar real insan kimi davranır: paylaşımları bəyənir, şərh yazır, videoya baxır, paylaşır, mübahisəyə girir, hətta reklama klikləyir. Kənardan baxanda hər şey canlı görünür. Amma bu canlılığın arxasında maraq yox, tapşırıq dayanır. Məhz ona görə buna “fabrik” deyilir. Çünki burada təsadüf yoxdur. Burada plan var, strategiya var, istehsal var. Bu mexanizm haradan meydana çıxdı?

İnternetin ilk illərində botlar əsasən spam üçün istifadə olunurdu. Sonra sosial şəbəkələr böyüdü, diqqət-dəyər qazandı və bir gəlir qaynağı kimi ortaya çıxdı: günümüzdə diqqət pulla ölçülür. O andan etibarən botlar təkcə texniki alət olmadı, reklamın, medianın və ictimai rəyin yönləndirici alətinə çevrildi.

2016-cı ildən sonra aparılan beynəlxalq istintaqlar göstərdi ki, bot və troll şəbəkələri artıq təsadüfi fəaliyyət deyil, sistemli mexanizm kimi işləyir. ABŞ Ədliyyə Nazirliyinin, “Meta” şirkətinin, “Freedom House”un və digər beynəlxalq qurumların hesabatlarında bu, açıq şəkildə təsdiqlənib. Bu sənədlər bot fabriklərinin ictimai rəyə və reklam bazarına real təsir göstərdiyini sübut edir.

 Bot fabriki necə qurulur? Gəlin bizi aldadan bu sistemin iç üzünü açaq. Bot fabriklərinin iş prinsipi sadə görünür, amma çox planlıdır. Əvvəl minlərlə profil yaradılır. Bəzən saxta adlarla, bəzən oğurlanmış şəkillərlə, bəzən real telefon nömrələri ilə. Daha sonra bu hesablar VPN və proksi vasitəsilə müxtəlif ölkələrdən girirmiş kimi göstərilir, fərqli vaxtlarda aktiv olur, eyni cümləni eyni anda yazmamaq üçün proqramlaşdırılır. Yəni bot özünü adam kimi aparır. Bundan sonra mərkəzdən tapşırıqlar gəlir: hansı videonun izlənmə sayı qaldırılacaq, hansı paylaşım trend ediləcək, hansı fenomenin paylaşımları məşhur göstəriləcək, hansı reklama klik ediləcək.

Qırğızıstanla bağlı “Open Democracy” araşdırmalarında keçmiş bot fabriki işçiləri açıq deyirlər ki, hər işçinin yüzlərlə hesabı olub və gündəlik planla işləyiblər. Türkiyə üzrə aparılan elmi araşdırmalar sosial şəbəkə trendlərinin əhəmiyyətli hissəsinin bot şəbəkələri tərəfindən süni şəkildə yaradıldığını göstərib. Bu, təsadüf deyil – bu, planlı işdir.

Rəqəmlər niyə yalan danışır? İndi əsas sual budur: internetdə gördüyümüz baxış, izləyici və bəyənmə rəqəmləri nə dərəcədə realdır? Cavab birmənalıdır: həmişə yox. Reklam sənayesində bunun rəsmi adı var – “Invalid Traffic”, yəni real insan fəaliyyəti olmayan trafik. “Media Rating Council” və “DoubleVerify” kimi beynəlxalq qurumlar bu anlayışı illərdir ölçür və sənədləşdirir. Bunun nəticəsi nədir? Reklam sahəsində adi sahibkarlar öz məhsul və xidmətlərinin reklamına pul qoyur, klik gəlir, baxış gəlir, amma real müştəri gəlmir. Çünki reklama baxan insan deyil, botdur. Məsələn, ABŞ-da aparılan “3ve” adlı istintaq işi zamanı milyardlarla saxta reklam baxışının yaradıldığı və bizneslərə on milyonlarla dollar zərər dəydiyi rəsmi sənədlərlə təsdiqlənib.

Bot fabrikləri ən çox harada yayılıb? Bot fabrikləri bir ölkənin problemi deyil. “Oxford Internet Institute” və “Freedom House”un hesabatları göstərir ki, bu mexanizm onlarla ölkədə mövcuddur və artıq sənaye miqyasında işləyir. Xüsusilə geosiyasi gərginliklərin olduğu bölgələrdə, seçki dövrlərində və reklam bazarının sürətlə böyüdüyü ölkələrdə daha çox sənədləşdirilir. Ukraynada rəsmi qurumlar onlarla bot fabrikinin bağlandığını və milyonlarla saxta hesabın aşkarlandığını açıqlayıb. Türkiyədə və Gürcüstanda platformalar koordinasiyalı saxta davranış şəbəkələrini silib. Azərbaycanda isə “Meta”nın rəsmi hesabatlarında koordinasiyalı saxta fəaliyyət şəbəkələrinin aşkarlandığı və ləğv edildiyi açıq şəkildə qeyd olunub. Bu faktlar şayiə deyil, platformaların öz sənədlərində yer alan məlumatlardır.

Azərbaycanda bu saxtakarlıqlarla bağlı nə etməliyik? Bu nöqtədə vacib olan kimisə ittiham etmək deyil, qorunma mexanizminin düzgün qurulmasıqdır. Sosial mediada reklam və informasiya yayımı ilə məşğul olan, böyük izləyicisi olan səhifələrin fəaliyyətinin tez-tez dövlət qurumları tərəfindən rəsmi yoxlanması vacibdir.

 İzləyici keyfiyyəti, davranış izi, coğrafi uyğunluq və reklam nəticələrinin reallığı sistemli şəkildə analiz edilməlidir. Eyni zamanda, davamlı yoxlanılan “güvənilir sayt və səhifə” nişanı yaradılmalıdır. Bu nişan bir dəfə verilib unudulan deyil, mütəmadi auditlə yenilənən mexanizm olmalıdır. Xüsusilə SMM təlimləri və sosial media marketinqi ilə məşğul olan səhifələrin fəaliyyəti də şəffaflıq prinsipləri əsasında izlənilməlidir. Məqsəd cəzalandırmaq yox, bazarı qorumaqdır.

Bu kontekstdə bir məqamı da açıq demək lazımdır: qlobal media platformaları Azərbaycan reklam bazarından böyük gəlirlər əldə edir, amma bizim ölkəyə nə vergi ödəyir, nə işçi saxlayır, nə də yerli media ilə bərabər rəqabət şərtləri yaradır. Bu, həm iqtisadi, həm də etik baxımdan ədalətsiz vəziyyətdir və yerli medianı daha da çətin duruma salır.

 Son söz əvəzi

Televiziyada illərlə bir qayda vardı: tamaşaçı yoxdursa, proqram yaşamazdı. İndi isə internetdə tamaşaçı olmadan “məşhurluq” yaratmaq mümkündür. Bot fabriklərinin yaratdığı ən böyük təhlükə də budur – etibarın saxtalaşdırılması.

Bu yazını qorxu yaratmaq üçün yazmıram. Mən televiziyaçı kimi bir şeyi yaxşı bilirəm: tamaşaçını aldatmaq olar, amma uzun müddət yox. Bot fabrikləri müvəqqəti illüziya yaradır. Amma o illüziya dağılanda, ardında böyük güvənsizlik və boşluq qalacaq.

Ona görə də, dəyərli oxucularım, internetdə gördüyünüz rəqəmlərə kor-koranə inanmayın. Çox baxış həmişə maraq demək deyil. Çox bəyənmə həmişə dəyər demək deyil. Bəzən bunların arxasında insan yox, bot fabrikləri dayanır. Və bu yalan mexanizmlərin necə işədiyini tanımaq –   özümüzü, sevdiklərimizi və dəyərlərimizi qorumağın ilk addımıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.02.2026)

Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Yenidən şəhərimin yeganə dəyişməyən şeyi olan, dənizinin sahilində dayanıram. Amma bu, deyəsən suyun kənarı deyil. Bu, vaxtın sahilidir. Arxamda, içində böyüdüyüm şəhərin, məhəllənin, küçənin dalğaları sığal çəkib geri çəkilir. Qabağımda isə mənzərəsiz, rəngsiz, səssiz bir səhra uzanır. Mən buna indiki zaman deyirəm. Və mən bu iki ölkə arasında qalmış, pasportu ləğv edilmiş bir sürgünəm.

Məhəlləmizdə Dostu nənə var idi. Onun pəncərəsi, bizim oyun meydanımızın qəddar hakimi idi. O, heç bir top səsini, uşaqların qışqırığını bağışlamazdı. Nə vaxt ki, "köpəyuşağlari!" deyə pəncərəsini şıqqıldadırdı, bütün küçə donub qalardı. O, bir gün mənim yeni, iki günlük koladan hədiyyə qazandığım topumu aldı, qoltuq altına qoydu, evinə apardı və bir paslı qayçı ilə onu kəsdiyini xəyallarımda gördüm. Onun üz ifadəsi dəyişmədi. Bu, bir qəddarlıq deyildi. Bu, qanun idi. Nənənin qanunu. Onun nəzarəti bir yük deyil, bir hüdud idi. Onun qayçısı bizə dayaq verirdi. Dünyanın burada bitdiyini, başqasının pəncərəsinə top vurmaq haqqımız olmadığını öyrədirdi. Biz nənədən qorxurduq, amma həyata onun pəncərəsindən baxırdıq.

 İndiki uşaqların Dostu nənəsi yoxdur. Onların "nənəsi" alqoritmdir. O da onların oyununu kəsir, "vaxtınız doldu, növbəti səviyyəyə keçmək üçün ödəniş edin". Amma bu, pəncərədən baxan insani bir göz deyil. Bu, soyuq, riyazi, məqsədyönlü bir hesablaşmadır. Nənənin qayçısı hədd qoyurdu. Alqoritmin "kəsilməsi" isə yalnız ödəniş üçün bir fürsətdir. Biz məhəllənin qanununu öyrənirdik. Onlar "istifadəçi razılaşması"nı qəbul edirlər.

 Məktəbin dalındakı boş sahə bizim Kolizeyimiz idi. Orada qanun yox idi. Yalnız güc və məkr var idi. Dərsdən qaçıb ora yığışan biz, nə qədər kiçik olsaq da, öz qəhrəmanlıq dastanlarımızı yaşayırdıq. Tozlu yerdə güləşir, dirsəklərimiz qanayıb, dizlərimiz cırıla-cırıla bir-birimizi məğlub etməyə çalışırdıq. Bu, zorakılıq deyildi. Bu, məşq idi. Cidd cəhdli hünərlə, nəfəs nəfəsə, tər içində insan olmağın ilk ibtidai dərsi. Üzərimizdə formamızla rəqibimizin gözünün içinə baxırdıq. Orada ya qorxu, ya hiddət, ya da hörmət görürdük. Həqiqət orada idi.

 İndiki döyüş meydanları "online arena"lardır. Orada dirsək vurmaq yoxdur, "skill" atmaq var. Qanayan diz yoxdur, "health bar" azalmaq var. Rəqibin gözünə baxmaq yoxdur, onun anonim "avatar"ına nifrət etmək var. Onlar bir-birini məhv edir, amma heç bir tər görmür, heç bir yara almır. Bu, təhlükəsiz zorakılıqdır. Bu, təsirsiz bir təcrübədir. Biz toz-torpaq yeyirdik. Bəzən isə qonşu qızların palçıq küftlərini. Onlar isə siqnal yeyirlər.

 Hələ Atamın “Jiguli”si. Bir canavar idi. O, qapının qabağında aslan kimi yatardı. Mənim ən böyük macəram, onun açarını oğurlamaq, tərcümeyi-halımda yazılmayan o bir-iki kilometri, ürəyim ağzımda, yolda heç kimə dəymədən, idarə etmək idi. Bu, heç bir diplomla ölçülməyən bir sınaq idi. Mühərrikin səsini, sükanın ağırlığını, qorxunun və azadlığın qarışığı olan o adrenalin şırnağını yadda saxlayıram. Bu, qanunsuzluq deyildi. Bu, sərhədi keçmək idi.

 İndiki uşaqların "sükan"ı gamepad-dir. Onlar "idarə etmir", simulyasiya edirlər. Onların cəzası "game over"dır, atanın qışqırığı deyil. Onların riski mənfi yoxlama deyil, həqiqi bir maşını divara sürtməkdir. Biz azadlığın ləzzətini və ağırlığını öyrənirdik. Onlar isə, heç bir risk olmadan, "qalib gəlmək" hissini satın alırlar.

 Və televizor... O, evin mərkəzində oturan bir müdrik idi, ya da belə olduğunu düşünürdük. Biz onun qarşısında cəm olur, onun bizə nə göstərəcəyini gözləyirdik. O bizə komediya, macəra, dram göstərirdi. Amma o, həmişə pərdənin arxasında dayanırdı. O, həddini bilirdi. O, heç vaxt otağa girib, geyimini çıxarmazdı. O, heç vaxt bizim qulağımıza fısıldayıb, "Bax, necə də çılpaqdır" deməzdi.

 İndiki ekran isə obszendir. O, pərdəni yırtıb atıb, bir fahişə kimi otağın ortasına gəlir. Onun bütün məqsədi, diqqəti cəlb etməkdir. Necəmi? Ən qədim, ən alçaq, ən ibtidai yol ilə: çılpaqlıq və qışqırtı ilə. O, artıq hekayə danışmır. O, insanın ən aşağı səviyyəsini normallaşdırır. O, bizə deyir: "Bax, bu da normaldır. Bu da məqbuldur. Hamı belədir." O, tədricən, sinifdən-sinifə, evdən-evə daxil olur və ən dəyərli şeyi oğurlayır: həssaslığımızı. Biz indi heyrətlə deyil, cansıxıntısı ilə baxırıq. Biz indi təəccüblə deyil, laqeydliklə qarşılayırıq. Ekran bizim Dostu nənəmizi öldürüb, onun yerində, daima çılpaq, daima qışqıran, heç bir hədd tanımayan bir canavarı qoyub.

 Bəs dostlar, biz nəyi itirdik?

Biz məkanı itirdik. Məkan fiziki, toxuna bilinən, iylənilən bir şey idi. İndi məkan virtualdır, portativdir.

Biz məqsədsizliyi itirdik. Ən dəyərli anlarımız məqsədsiz olanlar idi. Boş-boş gəzmək, güləşmək, dayanmaq, mis satmaq, butulka yığıb onu təhvil verib dondurma almaq... İndi hər anın "məqsədi" var. Foto çəkmək, paylaşmaq, bəyənmək yığmaq.

  Biz ütülməmiş kənarları itirdik. Dostu nənənin qayçısı, atamın qışqırığı, güləşdəki yaralar... Bunların hamısı bizi ütüləyirei, kənarlarımızı hamarlayırdı. İndi həyat hamısı təhlükəsiz, hamarlanmış, plastik bir qab kimidir. Kənar yoxdur. Heç bir şey sancmır. Və heç bir şey də formalaşdırmır.

Ən betəri, biz bir-birimizlə eyni gündə yaşamağı itirdik. Hamımız eyni bir neçə kanalı izləyirdik, eyni küçədə oynayırdıq, eyni nağılları eşidirdik. Bu, kollektiv şüur yaradırdı. İndi hər kəsin öz alqoritmi, öz kiçik, şəxsi cəhənnəmi var. Biz eyni otaqda oturub, fərqli planetlərdə yaşayırıq.

 Biz həqiqiliyin özünü virtual olanla əvəz etdik. Həqiqilik, yaralayandır, narahat edəndir, kənarları olan, qayçısı olan, qışqıran atası olan, tozlu və qanlı olandır. Virtual olan isə rahatdır, təhlükəsizdir, hamardır. Amma o, bizə təcrübə deyil, yalnız simulyasiya verir. Biz canlı ətlə, sümüklə, qanla olan təcrübənin ləzzətini unutduq. İndi ləzzətimiz, beynimizdəki dopamin düyməsini sıxmaqdan ibarətdir.

 Biz öz uşaqlığımızın mülkiyyətçiləri kimi, indiki uşaqlığın kirayəçiləri olduq. Biz bir şey sahibi idik, o top, o küçə, o an. Onlar isə hər şeyə icazəli giriş əldə edirlər. Oyunlara, seriallara, məlumatlara. Sahib olmaq məsuliyyət, məhəbbət, yara deməkdir. İcazəli giriş isə müvəqqəti, səthi, heç bir iz qoymayan bir əlaqədir.

 Ona görə də mən bu sahilə tez-tez gəlib dayanıram. Dalğaların sığalı ruhumu yuyur. Bəlkə də Dostu nənə haqlı idi. Bəlkə də o, topumuzu kəsərək, bizə həqiqətin ən böyük dərsini verirdi. Burada hədd var. Burada dayan. Burada yaşa. Çünki o tərəfdə, o ekranların, siqnalların, simulyasiyaların dənizində... orada yaşayış yoxdur. Yalnız bir görüntü var.

 Və biz, həmin köhnə, kəsik topların sahibləri, bu görüntüdə heç vaxt öz əksimizi tapa bilməyəcəyik.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

“Sprinter yarışındakı kimi onunla birlikdə uzun yaradıcılıq marafonunda “rəqabət aparanların” çoxu tablamayaraq yarı yolda qaldı. Fazil isə gərgin matçı qalibiyyətlə başa vuran güclü idmançı timsalındadır” - “Kirpi” jurnalının keçmiş baş redaktoru, tanınmış yazıçı, mərhum Seyfəddin Dağlının sözləridir.

Fazil Rəhmanzadə 9 fevral 1942-ci ildə Bakıda doğulub.1949-cu ildə Orta məktəbin birinci sinfinə daxil olub.1959-cu ildə Orta məktəbi bitirib, həmin ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinə daxil olub. Mətbuata ilk gəlişi "Azərbaycan bədən tərbiyəçisi"qəzetinə korrektor kimi, bir müddətlik fasilədən sonra isə müxbir kimi olub. Bir müddət isə "Ədəbiyyat və incəsənət"qəzetində işləyib.

1961-ci ildə tanınan jurnalist Şamil Şahməmmədovun dəvət ilə "Bakı" qəzeti ilə əməkdaşlıq edib. Əsasən idman mövzularında yazan F. Rəhmanzadə mədəniyyət sahəsində yazmağa qərar verib və "Bakı" qəzetinə "Bir saat bəstəkarın yanında" adlı yazı təqdim edib. Görkəmli bəstəkar Fikrət Əmirovdan bəhs edən bu yazı ilə "Bakı" qəzetinin yaradıcısı və baş redaktoru Nəsir İmanquliyevi təəccübləndirə bilib. Həm idman, həm də mədəniyyətdən yazan gənc müxbiri Nəsir İmanquliyev "Bakı" qəzetinə işə dəvət edib.

İlk öncə Fazil Rəhmanzadə "Bakı" qəzetində kiçik ədəbi işçi kimi çalışıb, daha sonra şöbə müdirinin müavini olub və 1967-ci ildə "Bakı" qəzetində ədəbiyyat, incəsənət və mədəniyyət şöbəsinin müdiri vəzifəsinə təyin olunub. Fazil Rəhmanzadə uzun illər bu vəzifədə çalışıb. O, bu dövrdə mətbuatda yaradıcılıq fəaliyyəti zamanı əsasən özünə məxsus "Jurnalistin cib dəftərindən" rublikası altından müxtəlif səciyəli, marağlı və dəyərli qeydlər toplusu ilə oxucuların diqqəti cəlb edib.

Məhz həmin səpkili yazıları ona böyük şöhrət qazandırıb. Ancaq ona daha böyük müvəffəqiyət qazandıran onun saysız hesabsız kitablarıdır. Bu kitablar iki öz mövzusuna görə iki qisimdədir. Birinci qismə onun Azərbaycanın yaradıcı sənət adamlarına həsr etdiyi silsilə publisistik kitablarıdır.

"Nəsibə Zeynalova","Lütfiyar İmanov","Sənətkar qüdrəti"(Rejissor-Şəmsi Bədəlbəyli barəsində),"Nəğmə dolu könül" (Zeynəb Xanlarova haqqında-iki dəfə nəşr olunub), "Bədəlbəylilər", "Böyük yaşantının naxışları" (Tahir Salahov haqqında), "Sən olmasaydın" (Müslüm Moqamayev barəsində), "Dahiliyin sehri" (məşhur aktyor Ələsgər Ələkbərov haqqında) və s. kitablar yada düşür.

İkinci qism kitabları isə tarixi publisistik əsərlərdir. Həmin kitabdalarda Azərbcaycan tarixinin ən önəmli səhifələri işıqlandırılıb, eyni zamanda Ermənistanın Azərbaycana təcavüzü, torpaqlarımız işğal etməsi xüsusən əzəli torpağımız olan Dağlıq Qarabağda törətdikləri dəhşətli faciələr oxuculara çatdırırlıb. Fazil Rəhmanzadə həmin kitablarında "Erməni məkri" rublikası altında Erməni faşistlərinin Azərbaycan xalqının başına açıdığı böyük müsibətlər vərəq-vərəq oxuculara çatdırılıb.

Bu mövzuda Fazil Rəhmanzadənin rus dilində çap olunan "Dar sudbı"(Taleh töhfəsi) kitabı da rus oxucularında da böyük maraq doğurub.1994-cü ildə publistin Vaşinqtonda "Caan Books" şirkətinin nəşr evində ingilis dilində buraxılan "Sən mənimsən, Azərbaycan’’(My Homeland, Azerbaijan) Amerikada böyük marağa səbəb olub. Amerikalı oxucular, ümumiyyətlə ingilis dilli oxucular həmin kitab vasistəsi ilə Qarabağ hadisələri ilə bağlı daha doğru real həqiqətlərlə üzləşiblər.

 1990-cı ildən başlayaraq Dünya səyahətinə çıxıb, müxtəlif qitələrə səfər edib, saysız, hesabsız şəhərlərdə olub. O, olduğu hər yerdə soydaşlarımızı arayıb axtarıb, onların taleləri ilə maraqlanıb. Nəticədə Fazil Rəhmanzadənin "Yol" ikicidlik tarixi publistik kitabı çap olunaraq oxuculara təqdim edilib.

Fazil Rəhmanzadə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin, Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqının, vaxtı ilə SSRİ Yazıçılar İttifaqı, SSRİ Teatr Xadimləri İttifaqının üzvü, SSRİ Jurnalistlər İttifaqının İdarə Heyətinin üzvü olub.

2017-ci ilin ilk çağlarında Publisist daha bir dəyərli kitabı ilə oxucularını sevindirib. Bu teatr və kino aktyoru Ələsgər Ələkbərovun həyat və yaradıcılığından söhbət açan "Dahiliyin sehri" kitabıdır. Həmin əsər də məşhur qələm ustasının zəhmətini bəhrəsidir. Fazil Rəhmanzadənin "Qızıl qələm","Dan ulduzu", "Humay" "H. B. Zərdabi" mükafatları laureatıdır. "Azərbaycan Dünyası" jurnalının beynəlxalq "Dədə Qorqud" fondu Fazil Rəhmanzadəni "Qızıl ürək" medalına layiq görüblər.

Kitabları

"Nəğmə dolu könül"(Zeynəb Xanlarova barəsində)

"Sən olmasaydın…"(Müslüm Moqamayev)

"Böyük yaşantının naxışları"(Tahir Salahov barəsində)

"Yol"(birinci və ikinci kitablar)

"My Homeland, Azerbaıjan"(1994-cü ildə Vaşinqtonda nəşr olunub.)

"Tale töhfəsi",

"Sən mənim, Azərbaycan",

"Doqquza qədər say"

"Bu isimdə bir can…"(II-cilddə)

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Bəlkə də, mədəniyyət xadimləri quruluşa yox, sənətə xidmət etməlidirlər. Bəlkə də quruluş onları məcbur edir özünə işləməyə...

Bu gün Azərbaycan Respublikasının Xalq rəssamı Cabbar Qasımovun doğum günüdür. O, 9 fevral 1935-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1956-cı ildə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbini, 1963-cü ildə V. Surikov adına Moskva Dövlət Rəssamlıq İnstitutunu bitirib.

Cabbar Qasımov 1965-ci ildə Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü seçilib, İttifaqın Rəyasət Heyətinin üzvü və plakat bölməsinin sədri olub.

Professor Cabbar Qasımov yaradıcılıqla yanaşı, pedaqoji sahədə də fəaliyyət göstərib, uzun illər Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində və Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Akademiyasında işləyib. Cabbar Qasımov yaradıcılığına plakatçı rəssam kimi fəaliyyətə başlayıb, Azərbaycanda bu sahədə aparıcı rəssam kimi tanınıb.

 O həmçinin rəngkarlıq əsərləri də yaradıb, kitab qrafikası və monumental sənətlə də məşğul olub. Onun yaratdığı plakatlar məzmunu, mövzu aktuallığı və emosionallığı ilə seçilib. Rəssamın yaradıcılığında dövrün tələblərinə uyğunlaşmış "Lenin yolu ilə kommunizmin qələbəsinə doğru" (1970), "Planetin uşaqlarına sülh", "Torpağı qoru və onu sev" əsərləri dövründə əhəmiyyətli yerə malik olubdur.

Onun "Bizim amalımız qurmaqdır" plakatı 1965-ci ildə Zaqafqaziya plakatçı rəssamlarının yaradıcılıq konfransında nümunəvi hesab edilib və SSRİ Rəssamlar İttifaqının diplomu ilə təltif edilib. Cabbar Qasımovun əsərləri müxtəlif illərdə Azərbaycanda və digər ölkələrdə keçirilən sərgilərdə nümayiş etdirilib, dəfələrlə diplomlara, fəxri fərmanlara layiq görülüb

Mükafatları

- "Azərbaycan SSR əməkdar rəssamı" fəxri adı

- "Azərbaycan Respublikasının xalq rəssamı" fəxri adı

Xalq rəssamı Cabbar Qasımov 19 oktyabr 2002-ci ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(09.02.2026)

Murad Vəlixanov, “Ədəbiyyat və İncəsənət” 

Yadınızdadırsa, məcburi evlilik haqqında bir neçə mövzu əvvəl yazmışdım. Bu dəfəki mövzumuz da məcburi evlilik haqqındadır. 1956-cı ildə  rejissor Hüseyn Seyidzadənin ekran əsəri olan  “O olmasın, bu olsun” filmi çəkildi. Bu filmdə də məcburi evlilikdən söz açılır.

Film eyni zamanda məşhur bəstəkar Üzeyir Hacıbəyovun eyni adlı operettası əsasında ekranlaşdırılmışdır. Hadisələr 1910-cu ildə Bakıda, faktiki olaraq Rüstəm bəyin evində cərəyan edir. Müflis olduqdan sonra olan-qalan pulunu da qumarxanalarda xərcləyən Rüstəm bəy son çıxış yolunu Bakının məşhur tacirlərindən olan Məşədi İbaddan borc istəməkdə görür. Rüstəm bəyin gözünün ağı qarası bircə qızı - Gülnaz var idi. Həyat  yoldaşı dünyasını dəyişdikdən sonra Gülnaza Sənəm baxmış və ona mənəvi analıq etmişdi. Məşədi İbadın da gözü Gülnazda idi. Rüstəm bəyin də borc istəməsi Məşədi İbad üçün göydəndüşmə oldu. Rüstəm bəyin istəyini qəbul edən Məşədi İbad qarşılığında ondan Gülnazı istədi. Rüstəm bəyin bir tərəfi peşman olsa belə lal-dinməz təklifi qəbul elədi. Lakin Gülnazın qəlbi ta əvvəldən Sərvərdə idi.

Filmin janrı komediya olsa belə dərinlərə enəndə əslində pulun insanı necə eybəcərləşdirə biləcəyi aşkar görülür. Pulun, var-dövlətin, acgözlülüyün qalib gələ bilməyəcəyi yeganə şey sevgidir. Sərvər və Gülnaz da bir-birilərinə sarılaraq bu haqsızlıq üzərində parlaq qələbə çaldılar. Filmdə sadəcə aktyorlar yox, Azərbaycanımızın milli-mənəvi dəyərləri olan sənətkarlarımıza və musiqimizə də xüsusi yer verilmişdir. Xan Şuşinski, Cəlil Məmmədquluzadə, Mirzə Ələkbər Sabir kimi sənətkar və şairlərimiz də bu filmdə canlandırılmışdır. Filmdə maraqlı və gülməli dialoqlar da az deyil. Məsələn,  Məşədi İbadın acgözlülükdən  “şeytan deyir bunların ikisini də birdən al” cümləsi üzlərdə gülüş yaratsa belə, əslində insan oğlunun necə acgöz, nəfsinə yenik düşə biləcək bir varlıq olduğunu göstərir. Eyni zamanda Sərvərin sevgisi üçün Məşədi İbadın  başına açdığı oyun da burda yada düşür. Sərvər və Məşədi İbad arasında keçən dialoq da maraqlıdır. Sərvərin yerinə özümüzü qoyanda da bəlli olur ki, mövzu sevdiklərimiz, yaxınlarımız olanda edə bilmiyəcəyimiz şey yoxdur. Ən önəmlisi isə bu həyatda insan hərşeyi qazana bilər. Ancaq övlad ailənin ən dəyərli xəzinəsidir. Gəlin o dəyərli xəzinəmizi nəfsimizə, öz şəxsi mənafelərimizə qurban verməyək. Bir-birimizə olan bağlılığımız da eynən Sərvər və Gülnaz kimi olsun.

“Ədəbiyyat və İncəsənət” 

 (07.02.2026)

Fatimə Məmmədova, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Həyatda borcu heç vaxt ödənməyən ilk varlıq anadır. Onun sevgisi, qayğısı və səbrini heç bir söz, heç bir hərəkət tam əvəz edə bilməz. Amma həyatımızı azad, nəfəsimizi rahat almağımızı təmin edən başqa borclularımız da var – şəhidlərimiz.

Biz aldığımız hər nəfəsi, nəfəsimizin rahatlığını onlara borcluyuq. Şəhidlərimiz canlarını fəda edərək bizə bu havanı, bu azadlığı veriblər. Hər qarış torpağımızda, hər nəfəs aldığımız andan onların qəhrəmanlığı hiss olunur. Biz bu havanı rahatlıqla alırıqsa, deməli, bir qəhrəman artıq orada dayanıb, öz canını verərək bizə yol açıb. Onlar ölməyiblər, onların ruhu hər an bizimlədir və bizə azad, təhlükəsiz bir həyat bəxş edir.

Bu gün şəhidimiz Mübariz İbrahimovun anadan olduğu gündür. Belə ki, o, 7 fevral 1988-ci ildə Biləsuvar rayonunun Əliabad kəndində zəhmətkeş bir ailədə dünyaya gəlib. Orta təhsilini şəhid Malik Piriyev adına Əliabad kənd orta məktəbində başa vurub. Uşaq yaşlarından boks idman növü ilə məşğul olmuş və döyüş ruhunu həm fiziki, həm də mənəvi olaraq formalaşdırmışdır. 2006-cı ildə həqiqi hərbi xidmətə çağırılan Mübariz, Daxili Qoşunların xüsusi təyinatlı bölüyündə atıcı əsgər kimi xidmətə başlayıb və çavuş rütbəsini qazanmışdır.

Xidmətini bitirdikdən sonra bir müddət mülki işlərdə çalışan Mübariz İbrahimov, Vətən sevgisinin gücü ilə yenidən könüllü olaraq orduda xidmətə qayıtmışdır. O, təlim-tədris mərkəzində gizir hazırlıq kursunu başa vurduqdan sonra ehtiyat hərbi hissədə xidmət edərkən yalnız ön cəbhədə olmağı arzulayırdı. Mübariz bir neçə dəfə ərizə verərək, onu ön xəttə yerləşdirmələrini xahiş etmiş və nəhayət istədiyi yerə göndərilmişdir.

2010-cu il iyunun 18-dən 19-a keçən gecə Tərtər rayonunun Çaylı kəndi yaxınlığında baş verən döyüşdə 22 yaşlı gizir Mübariz İbrahimov misilsiz qəhrəmanlıq göstərmişdir. O, təkbaşına bir kilometrlik minalanmış sahəni keçərək düşmən qüvvələrinə ağır zərbələr endirmiş, düşmənin silahlarından istifadə edərək beş saat davam edən təkbətək döyüşdə əzmkarlığını nümayiş etdirmişdir. Müxtəlif mənbələrə görə, o, döyüşdə 4-dən 45-ə qədər düşmən əsgərini məhv etmişdir. Prezident İlham Əliyev də vida mərasimində onun döyüşdə 5 nəfəri öldürdüyünü, 3 nəfərini isə yaraladığını bildirmişdir.

Mübariz İbrahimov son məktubunda yazırdı:

“Mən yolumu seçmişəm. Düşməndən qisas almasam, Allahım və valideynlərim məni bağışlamaz. Vətənin azadlığı üçün qurban lazımdırsa, biri mən...”

Eyni zamanda evə yazdığı məktubunda  deyirdi:

“Canım atam və anam, darıxmayın. İnşallah, cənnətdə görüşəcəyik. Məndən bol-bol dua edin. Vətənin dar günündə ürəyim dözmür. Allaha xatir bunu etməliyəm. Şəhid olsam – ağlamayın, sevinin ki, o mərtəbəyə ucaldım. Vətən sağ olsun. Oğlunuz, Mübariz”.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 22 iyul 2010-cu il sərəncamı ilə Mübariz İbrahimov ölümündən sonra “Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı” adına layiq görülmüş, "Qızıl Ulduz" medalı və "Vətən övladı" qızıl ordeni ilə təltif edilmişdir. Prezident vida mərasimində qeyd etmişdir ki, Mübarizin vətənpərvərlik ruhu onu şəhidlik zirvəsinə ucaltdı və bu, bütün gənclər üçün örnəkdir.

Mübariz İbrahimovun xatirəsi əbədiləşdirilmişdir: Biləsuvar rayonunda lisey kompleksinə və küçələrdən birinə onun adı verilmiş, yaşadığı kənddə evi tikilmiş, ətraf ərazi yaşıllaşdırılmış və müasir infrastrukturla təmin edilmişdir.

Qeyd edək ki. Mübariz subay idi və xarakteri ilə tanınırdı: daxilən utancaq, lakin Vətən sevgisi və haqq uğrunda mübarizəsi ilə hər kəsə örnək olan bir gənc idi. Döyüşdən sonra nəşi düşmən ərazilərində qalmasına baxmayaraq, diplomatik danışıqlar nəticəsində 6 noyabr 2010-cu ildə Azərbaycan tərəfinə təhvil verilmişdir. Mübariz İbrahimov İkinci Fəxri Xiyabanda dəfn edilmiş və şəhid olduğu ərazi 2020-ci ildə işğaldan azad edilərək Azərbaycan bayrağı asılmışdır.

Bu gün biz azadlıqda nəfəs alırıqsa, bunu Mübariz İbrahimov kimi qəhrəmanların fədakarlığı sayəsində edə bilirik. Onların ruhu hər zaman bizimlədir, bizə ilham verir və göstərir ki, Vətən sevgisi ən böyük qəhrəmanlıqdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.02.2026)

KübraQuliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Az qala dünyanın hər bir guşəsində, hər kəsin dilində bu ad və soyad dolaşır: Jeffrey Epstein. Qandondurucu faktlar, bir çoxlarını ifşa edən sənədlər və fotolar... Amma əksəriyyət üçün bu, sadəcə vəhşət dolu bir gündəmdir, hələ də işin mahiyyətindən xəbərsizdirlər. Biz çalışdıq, məsələnin mahiyyətini açaq.

Jeffrey Epstein işi son onilliklərin ən sarsıdıcı kriminal hadisələrindən biri kimi tarixə düşüb. Bu olay təkcə bir şəxsin törətdiyi cinayətlərin ifşası deyil, həm də güc, pul, nüfuz və sistem zəifliklərinin necə təhlükəli bir şəbəkə yarada bildiyini göstərən real nümunədir. Epstein hadisəsi ətrafında illərdir dolaşan şayiələr, konspirasiya nəzəriyyələri və miflər olsa da, məsələni dəyərləndirərkən əsas meyar faktlara, hüquqi sənədlərə və rəsmi istintaq materiallarına söykənməkdir.

Epstein ABŞ vətəndaşı, özünü maliyyəçi kimi təqdim edən və elit dairələrlə yaxın əlaqələr qurmuş bir şəxs idi. Onun rəsmi biznes fəaliyyəti həmişə qeyri-şəffaf olub. Böyük investisiya fondu və ya açıq maliyyə imperiyası olmadığı halda, milyardlarla ölçülən sərvətə sahib olması illər boyu suallar doğurub. Buna baxmayaraq, o, siyasətçilər, iş adamları, akademik fiqurlar və ictimai nüfuz sahibləri ilə yaxın münasibətlər qurmağı bacarmışdı.

Epsteinin əsas cinayətləri azyaşlı qızların cinsi istismarı və insan alveri ilə bağlı olub. Məhkəmə sənədləri və qurban ifadələri göstərir ki, o, sosial və iqtisadi baxımdan həssas vəziyyətdə olan gənc qızları manipulyasiya edib, onları müxtəlif şəxslərlə əlaqəyə məcbur edib və bu prosesdən sistemli şəkildə faydalanıb. Virginia Giuffre və digər şahidlərin ifadələri, hüquqi materiallar və istintaq sənədləri bu istismar mexanizminin real olduğunu təsdiqləyir.

Epsteinin ABŞ Virgin Adalarında yerləşən Little Saint James adası bu işin ən simvolik məkanlarından biri sayılır. Ada rəsmi olaraq ona məxsus olub və 2019-cu ildə FBI tərəfindən aparılan reyd zamanı orada çoxsaylı elektron avadanlıqlar, yaddaş qurğuları, kompüterlər və müşahidə sistemləri müsadirə edilib. Adada yerləşən və mediada “mavi zolaqlı məbəd” kimi tanınan bina haqqında müxtəlif iddialar irəli sürülsə də, rəsmi sənədlər bu tikilinin mistik ayinlər üçün istifadə edildiyini sübut etmir. Əldə olunan faktlar daha çox məkanın istirahət və müşahidə məqsədli istifadəsinə, eləcə də texniki avadanlıqlarla təchiz olunmasına işarə edir.

Epsteinin şəxsi təyyarəsinin uçuş qeydləri də istintaqın diqqət mərkəzində olub. Media tərəfindən “Lolita Express” adlandırılan bu təyyarənin uçuş siyahılarında Bill Clinton, Prince Andrew, Alan Dershowitz kimi tanınmış şəxslərin adları yer alıb. Bununla belə, uçuş siyahısında adın olması avtomatik olaraq cinayət iştirakçısı olmaq demək deyil. Bu sənədlər yalnız Epsteinin geniş əlaqələr şəbəkəsini və sosial çevrəsini göstərən fakt kimi qiymətləndirilir.

Maliyyə məsələsi Epstein işinin ən qaranlıq tərəflərindən biri olaraq qalır. Onun sərvətinin mənbələri tam şəkildə açıqlanmayıb. Rəsmi olaraq varlı şəxslərə maliyyə idarəçiliyi və vergi optimizasiyası xidmətləri göstərdiyi bildirilsə də, gəlirlərinin real miqyası ilə bu izah arasında uyğunsuzluqlar mövcuddur. İstintaq zamanı onun mülklərində və ofislərində çoxsaylı gizli kameralar və serverlərin tapılması şantaj ehtimalını gücləndirib. Lakin kimlərin konkret olaraq şantaj edildiyinə dair açıq və hüquqi baxımdan təsdiqlənmiş siyahı yoxdur.

Bəzi iddialar Epsteinin kəşfiyyat qurumları ilə əlaqədə ola biləcəyini irəli sürsə də, bu istiqamətdə rəsmi sübut təqdim edilməyib. Keçmiş Florida prokuroru Alexander Acosta-nın 2008-ci ildə Epsteinin “toxunulmaz” olduğu barədə aldığı mesajı xatırlatması institusional səviyyədə qorunma ehtimalını gündəmə gətirsə də, bu, birbaşa dövlət strukturları ilə əməkdaşlığın sübutu kimi qəbul edilmir.

Epsteinin 2019-cu ildə həbsxanada ölümü isə işin ən çox müzakirə olunan və şübhə doğuran məqamlarından biridir. Rəsmi versiya intihar olsa da, hadisə zamanı nəzarət kameralarının işləməməsi, mühafizə protokollarının pozulması və tibbi detallarla bağlı suallar bu ölümün şübhəli şəraitdə baş verdiyini göstərir. Bununla belə, onun öldürüldüyünü sübut edən hüquqi baxımdan qəti dəlil mövcud deyil.

Son illərdə Jeffrey Epstein işi ətrafında ortaya çıxan sənədlər, yazışmalar və arxiv materialları ictimaiyyətin diqqətini misli görünməmiş səviyyədə cəlb edib. Bu sənədlər arasında məhkəmə materialları, uçuş qeydləri, şahid ifadələri, maliyyə izləri və müxtəlif rəsmi yazışmalar yer alır. Onlar Epsteinin azyaşlılara qarşı cinsi istismar, insan alveri və manipulyasiya şəbəkəsi qurduğunu, eyni zamanda yüksək nüfuzlu şəxslərlə geniş əlaqələr saxladığını təsdiqləyən faktlar ortaya qoyub. Bəzi materiallar qurbanların necə cəlb edildiyini, hansı mexanizmlərlə nəzarətdə saxlanıldığını və bu sistemdən necə faydalanıldığını detallı şəkildə göstərir.

Eyni zamanda Epstein hadisəsi ətrafında yayılan bəzi ekstremal iddialar və sensasiyalı narrativlər rəsmi sənədlərlə təsdiqlənmir və daha çox dezinformasiya, şişirdilmiş şok kontent və manipulyativ təqdimat kimi qiymətləndirilir. Real cinayət faktları ilə sonradan yaradılmış miflərin bir-birinə qarışması ictimai şüurda həqiqətlə uydurma arasındakı sərhədləri bulanıqlaşdırır.

Diqqətçəkən əsas məqamlardan biri də məlumatların yayılma sürəti və miqyasıdır. Bir neçə il ərzində mərhələli şəkildə açıqlanan məhkəmə sənədləri, arxiv paketləri və istintaq materialları müəyyən bir vaxt aralığında sanki “bir anda” üzə çıxmış kimi qəbul edilib. Sosial media platformalarının alqoritmləri, xəbər saytlarının dramatik təqdimat forması və istifadəçilərin şok yaradan kontenti daha sürətlə paylaşması bu təsiri daha da gücləndirib. Nəticədə ictimaiyyət üçün bu proses “birdən-birə hər şey açıldı” kimi qavranılıb.

Bu hadisə göstərdi ki, Epstein dosyesi təkcə bir cinayət işi deyil, həm də müasir dünyanın etik, hüquqi və siyasi problemlərinə güzgü tutan bir dərsdir. Qurbanların ədalət uğrunda mübarizəsi, güclü şəxslərin məsuliyyətdən yayınma cəhdləri və ictimai nəzarətin rolu bu işi sadə kriminal hadisədən çıxarıb qlobal miqyasda simvolik bir hadisəyə çevirib. Hadisə bir daha sübut etdi ki, təhlükə bəzən miflərdə və qorxu hekayələrində deyil, real dünyada, real insanların ehtiraslarında və sistemlərin boşluqlarında gizlənir.

Bütün bu mənzərə fonunda ən çox düşündürən suallardan biri isə budur: əgər bu qədər sənəd, yazışma və həssas material illər boyu məhdud dairələrdə saxlanılırdısa, hansı səbəbdən və hansı mexanizmlə onlar bir anda bu qədər geniş kütlə üçün — sıravi vətəndaşlara bu qədər açıq və əlçatan hala gətirildi?!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.02.2026)

Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portal ilə birgə həyata keçirdiyi “Məşhur türklər” layihəsində növbəti görüşümüzdür. Sırada Atilladır. Bu əfsanəvi qəhrəman haqda o qədər dastanlar qoşulub, rəvayətlər uydurulub ki. Gerçək tarix isə möhtəşəm və şərəflidir.

Attila (406-453) dünya tarixində ən qüdrətli türk sərkərdələrindən biri kimi tanınır. O, Hun İmperatorluğunun hökmdarı olmuş və Avropada böyük iz buraxmışdır. Atilla 434-cü ildə əmisi Rua və qardaşı Bleda ilə birlikdə Hun İmperiyasının hökmdarı oldu. 445-ci ildə isə qardaşını öldürərək bütün hakimiyyəti öz əlinə aldı və dövləti daha da gücləndirdi.

Attila Avropanın ən qorxulu sərkərdələrindən biri hesab olunurdu. Onun ordusu Şərqi Roma (Bizans) və Qərbi Roma imperiyalarına qarşı saysız-hesabsız yürüşlər etmişdi.

• 447-ci ildə Attila Bizansa qarşı böyük yürüş təşkil etdi və imperiyanı sülh bağlamağa məcbur etdi.
• 451-ci ildə Qərbi Roma imperiyasına qarşı məşhur Katalaun döyüşü baş verdi. Bu döyüşdə Attilanın ordusu Roma və onların müttəfiqləri ilə qarşılaşdı. Döyüş qəti qələbə ilə nəticələnməsə də, Avropa dövlətləri Attilanın gücünü bir daha hiss etdilər.
• 452-ci ildə Attila İtaliyaya yürüş edərək Romaya yaxınlaşdı. Lakin Papa I Leo ilə görüşdən sonra ordusunu geri çəkdi.

 453-cü ildə Attila qəfil vəfat etdi. Onun ölümündən sonra Hun İmperiyası zəifləməyə başladı və tezliklə dağılaraq tarixin səhifələrində yox oldu.

 Attila təkcə böyük sərkərdə deyil, həm də strateq və diplomat idi. O, Avropada hunların hakimiyyətini möhkəmləndirmiş, Roma imperiyalarını qorxu içində saxlamış və Avropanın siyasi xəritəsini dəyişdirmişdi. Qərb mənbələrində "Tanrının Qəzəbi" adlandırılan Attila türk tarixində əbədi iz buraxan ən qüdrətli hökmdarlardan biri olmuşdur.

 Attila dünya tarixində ən güclü sərkərdələrdən biri olduğu üçün onun haqqında çoxlu rəvayətlər və əfsanələr yaranmışdır. Xüsusilə, Avropa və türk mifologiyasında Attila ilə bağlı maraqlı hekayələr mövcuddur.

 1. "Tanrının qəzəbi" rəvayəti

Avropa tarixçiləri və kilsə xadimləri Attilanı “Tanrının Qəzəbi” (Latınca: Flagellum Dei) adlandırırdılar. Onların inancına görə, Attila günahkar Roma imperiyasını cəzalandırmaq üçün Tanrı tərəfindən göndərilmişdi. O, şəhərləri yandırır, xalqları diz çökdürürdü. Bu qorxu Avropada o qədər güclü idi ki, Attilanın adı uşaqları qorxutmaq üçün deyilirdi.

 2. "Sehrli qılınc" əfsanəsi

Bir əfsanəyə görə, Attila döyüş meydanında məğlubedilməz olmasını Tanrının ona verdiyi “Sehrli qılıncla” (“Tanrının qılıncı”) izah edirdi. Rəvayətə əsasən, bu qılıncı çoban təsadüfən tapıb Attilaya gətirmişdi. Attila isə bunu göylərin bir işarəsi kimi qəbul edib dünyanı fəth etmək üçün Tanrının onu seçdiyinə inanmışdı.

 3. Roma Papası ilə görüş

452-ci ildə Attila Roma şəhərinə yaxınlaşanda Papa I Leo onun qarşısına çıxdı. Əfsanəyə görə, görüş zamanı Attila birdən-birə qərarını dəyişib şəhəri dağıtmadan geri döndü. Xalq arasında bu hadisə möcüzə sayılırdı. Bəzi rəvayətlərə görə, Papa ilə görüş zamanı göydə müqəddəs qüvvələrin peyda olduğu və Attilanı geri çəkilməyə məcbur etdiyi iddia edilirdi. Lakin tarixçilər onun geri çəkilməsini xəstəlik və ya resurs çatışmazlığı ilə izah edirlər.

 4. Attilanın qeyri-adi ölümü

Attilanın ölümü də sirli və əfsanəvi hadisələrdən biridir. Rəvayətə görə, o, 453-cü ildə toy gecəsi birdən-birə vəfat etmişdi. Bəzi mənbələrdə onun daxili qanaxmadan öldüyü deyilsə də, bəzi əfsanələrdə yeni evləndiyi arvadının onu öldürdüyü bildirilir. Hətta bəziləri onun Tanrının qılıncının lənətinə düçar olduğunu söyləyirdi.

 5. Attilanın gizli məzarı

Attilanın məzarının yeri bu günə qədər sirr olaraq qalır. Rəvayətə görə, onun cəsədi qızıl, gümüş və dəmir tabutun içində dəfn edilmiş və məzarı tapılmasın deyə, onu dəfn edən qullar öldürülmüşdür. Bəzi versiyalara görə, Attilanın məzarı Dunay çayının altındadır və çayın axarını dəyişdirərək onu basdırmış, sonra isə suyu yenidən əvvəlki yatağına qaytarmışdılar.

Attila təkcə böyük bir sərkərdə deyil, həm də əsrlər boyu Avropada və türk dünyasında əfsanəvi bir şəxsiyyət olmuşdur. Onun adı bu gün də həm qorxu, həm də heyranlıqla xatırlanır. Attila haqqında yaranan əfsanələr onun necə qüdrətli bir hökmdar olduğunu bir daha göstərir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.02.2026)

İnci Məmmədzadə, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Özünəməxsus geyim forması olub. Onu başındakı "Meksika panaması"ndan asanlıqla tanımaq olardı. Çox həssas insan idi. Adicə söz də xətrinə dəyərdi. Bütün bunlar onun xarakterinin məlum ştrixləridir. Ancaq bu xarakterin görünməyən tərəfləri də vardı…

"De ki, torpaqların sahibi gəlib!" – Haqqında danışdığım şəxs - Tofiq Tağızadə  söyləyib bu sözləri. Bu cəsarətli sözləri kimə və nə üçün deyib, bu barədə yazımın sonunda danışacağam.

Azərbaycan SSR xalq artisti, kinorejissoru Tofiq Tağızadə 7 fevral 1919-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1953-cü ildə Moskvada Ümumittifaq Dövlət Kinematoqrafiya İnstitutunun kinorejissorluq fakültəsini bitirdikdən sonra "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında fəaliyyətə başlayıb. Bir çox filmlərin quruluşçu rejissoru olub. Azərbaycanın xalq artisti fəxri adına layiq görülüb.

Onutanımaq, daxiliniduymaqistəyirdinsə, gərəkfilmlərinə baxaydın. Onların sayı o qədər çox deyil. Cəmi 14 filmdir. 15-ci filmi isə yarımçıq qalmışdı. 50-ci illərdə çəkdiyi üç filmlə Azərbaycan kinosuna yeni üslub gətirib. ("Görüş", "Uzaq sahillərdə", "Əsl dost" filmləri). Tofiq müəllim "Görüş"lə gəlib sənətə. "Görüş" onu əbədi olaraq bu sənətə bağlayıb.

 Ömrünün 40 ilə yaxın bir dövrünü kinoda keçirib. Kino tariximizdə Tofiq Tağızadənin məxsusi yeri var. O, çəkdiyi filmlərdə peşəkar kimi özünü təsdiq edib. Bu filmlərdə Azərbaycanın tarixi də, mədəniyyəti də, məişəti də çox sənətkarcasına öz həllini tapıb. Tofiq müəllim zamanın problemlərini ekrana gətirib və insanları bu problemlər ətrafında düşünməyə sövq edib.

 O, tamaşaçı ilə açıq mükaliməyə girib, onun daxili "mən"ini özü ilə üzbəüz qoyub. Tofiq müəllim Vətənini, xalqını sevən sənətkar olub. Filmlərindəki ən kiçik detallarda belə milli-mənəvi dəyərlərimizin görüntüləri var. Hətta Sovetin asıb-kəsən vaxtında belə cəsarətlə danışır, simvollar vasitəsilə bu xalqın taleyinə zərbə vuranları qamçılamaqdan çəkinməyib.

Tofiq Tağızadə o sənətkarlardandır ki, onun yaradıcılığı xalqımızın taleyi ilə sıx surətdə bağlıdır. O, "Dədə Qorqud" dastanının motivlərini kinoya gətirən ilk kinorejissordur. Bu filmin yarandığı vaxtdan 40 ilə yaxın bir dövr keçməsinə baxmayaraq, yenə də ona tamaşaçı marağı səngiməyib.

Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutuna daxil olub, ancaq Böyük Vətən müharibəsi başlandığı üçün könüllü müharibəyə gedib. 1942-ci ildə Rostov yaxınlarındakı döyüşlərdə yaralanıb və tərxis olunub. Müharibədən gələndən sonra Bakı Komsomol Komitəsində çalışmağa başlayıb, ancaq sənətə olan sevgisi onu Moskvaya aparıb.

Moskvada Ümumittifaq Dövlət Kinematoqrafiya İnstitutunun kinorejissorluq fakültəsinə qəbul olunub. Məşhur sovet rejissorları Sergey Yutkeviç, Eyzenşteyn, Lev Kulişov kimi ustadlardan dərs alıb. Moskva mühiti onun rejissor kimi yetişməsində müstəsna rol oynayır. Sonralar sovet kinosunun nəhəngləri sayılan Çuxray, Qurin, Abuladze, Çxeidze, Basov Tofiq Tağızadənin tələbə yoldaşları olublar.

Müstəqillik dövrünün ilk illərində rejissor "O dünyadan salam" adlı filmini çəkib. Filmdə ölülərin dirilib evlərinə qayıtması səhnəsi ilə o, 15 respublikanın yenidən dirilib azad olmasına işarə edib. Kinoteatra təqdim olunan filmə marağın az olması, onu sənətdən küsdürüb. O, televiziya kanallarına bu filmi yayımlamağı qadağan edərək deyib: "Belə filmin gözdən düşməsinə yol verə bilmərəm".

Film yalnız Tofiq Tağızadə vəfat edəndən sonra yayımlanıb.

Bir dəfə haqqında Kulis-dən oxudum ki, uşaq yaşlarından saatlarla Çarli Çaplinin filmlərinə baxırmış. Bu, ondakı bu böyük kino sevgisinin ilk rüşeymlərini cücərdibdir.

İndi isə vəd verdiyim əhvalatı danışım.

60-ci illərdə Tağızadə və komandası film çəkmək üçün hazırda Daşkəsən rayonuna aid olan Bayan kəndinə getməli imişlər. Bu səfalı torpaqlarımızda kompakt halında yaşayan ermənilər öz şovinist və millətçi simalarını büruzə verərək kəndə gedən yolu kəsmişdilər. Tofiq Tağızadə başa düşür ki, erməniləri qəsdən bura yığıblar ki, o, filmi çəkə bilməsin, dava-dalaş düşsün. Bu işlərin başında kənd sovetinin sədri dayanırdı. Tofiq müəllim gonbul bir kişidən milliyətcə erməni olan kənd sovetinin sədrini çağırmağını tələb edir. Gonbul kişi, "Nə deyim çağırım" - deyə soruşanda, rejissor hamı eşitsin deyə ucadan səslənir: "De ki, torpaqların sahibi gəlib!"

Filmoqrafiya

1. Ac həriflər

2. Anlamaq istəyirəm

3. Arşın mal alan

4. Azərbaycan kinosu-80

5. Babamızın babasının babası

6. Bağ mövsümü

7. Bəxt üzüyü

8. Bir nömrəli...

9. Böyük ömrün anları

10. Dədə Qorqud

11. Evin kişisi

12. Əmək və qızılgül

Mükafatları

1. Azərbaycan SSR xalq artisti

2. Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri Fərmanı

3. "Şərəf nişanı" ordeni

4. "Oktyabr inqilabı" ordeni

Tofiq Tağızadə 27 avqust 1998-ci ildə vəfat edib. 24 yanvar 2019-cu ildə Azərbaycan prezidenti Tofiq Tağızadənin 100 illik yubileyinin qeyd edilməsi haqqında sərəncam imzalayıb.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.02.2026)

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Müasir dövrümüzdə "5-ci kolon" termini müxtəlif xəbərlərdə və digər informasiya mənbələrində olduqca geniş yayılmışdır. Məsələ burasındadır ki, bu termini çox vaxt  bir çox məşhur aktyor, musiqiçi, parlament üzvü və sadəcə tanınmış şəxslərə  öz ölkələrinin siyasətinə açıq şəkildə qarşı çıxmağa başlayanda işlədirlər. Əsas məsələ "5-ci kolon"un təxribat, xəyanət və ölkəsinə qarşı ümumi düşmənçilik anlamına gəlməsidir. Bəs bu ifadə necə yaranmışdır və niyə 5-ci kolon adlanır?

Bu ifadə ilk dəfə təxminən 90 il əvvəl İspaniyada səsləndirilmişdir. 1936-cı ildə İspaniyada respublikaçılar və frankoçular arasında Vətəndaş müharibəsi başlayır. Respublikaçılar tərəfində hökumət qüvvələri, onların müttəfiqləri arasında SSRİ, Fransa və Meksika kimi ölkələr var idi. Fransisko Frankonun başçılıq etdiyi millətçi və sağçı qüvvələin müttəfiqləri isə Almaniya və İtaliya idi. Müharibə kifayət qədər uzun müddət - 3 il davam edir və frankoçuların qələbəsi ilə başa çatır.

Frankoçuların əsas məqsədi İspaniyanın paytaxtı Madridi ələ keçirmək idi. Buna 3 il ərzində bir neçə dəfə cəhd edilsə də, lakin heç biri uğurlu olmayır. "5-ci kolon" ifadəsi məhz frankoçuların Madridə ilk hücum cəhdi zamanı yaranır. Bu ifadəni isə   Emilio Mola Vidal adlı bir general işlədib.

Bir dəfə o demişdi: "Noyabrın 7-də “Qran Via”da qəhvə içəcəyəm. Dörd kolon mənimlə, beşincisi isə Madriddə olacaq."

"5-ci kolon" dedikdə general nəyi nəzərdə tuturdu? General Emilio Mola qoşunlarını Madridə apararaq onları hər biri müxtəlif istiqamətlərdən irəliləyən dörd kolona bölür.  Beşinci kolon artıq Madriddə idi və məhz hökumətdən narazı olanlardan, hər cür gizli agentlərdən və digər frankoçu tərəfdarlarından ibarət idi. General qoşunların paytaxta müxtəlif istiqamətlərdən yaxınlaşdığı zaman şəhərin içərisindəki bu kolonun, yəni “5-ci kolon”un ona böyük kömək edəcəyinə ümid edirdi. Məhz Madridə bu hücumdan sonra o dövrün yerli mediasına bu ifadə uğurla nüfuz etməyə başlayır və ondan sonra bütün dünyaya yayılmağa başlayır.

Şübhəsiz, hər ölkədə 5-ci kolon var. Allah xalqları və dövlətləri onlardan hifz etsin.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.02.2026)