Könül Əliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bu mənim sözüm deyil. Sənətşünaslar, musiqişünaslar onun səsini musiqi tariximizin ən yanıqlı səsi adlandırırdılar. Burada o qədər hüzn, kədər var ki, qulaq asanda səni necə özüylə aparırsa istər-istəməz sən də qüssəyə bürünürsən.

Azərbaycan SSR xalq artisti Rübabə Muradova! Bu gün onun anım günüdür.

Rübabə Muradova 22 mart 1933-cü ildə Güney Azərbaycanda - Ərdəbil şəhərində anadan olub. Sonra ailələri Quzeyə köçüblər. Bəlkə də elə vətən nisgili olub onun səsini bu qədər yanğılı edən.

Az müddət Sabirabad Dövlət Dram Teatrında işləyib. Ələsgər Ələkbərov təsadüfən onu görüb Bakıya - Filarmoniyaya dəvət edib. 1951–1955-ci illərdə A. Zeynallı adına Bakı Musiqi Məktəbində (Seyid Şuşinskinin sinfində) təhsil alıb. 1954-cü ildən ömrünün sonuna kimi Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrında əvvəlcə solist, sonra məşqçi-pedaqoq olub.

Əsas partiyaları: Leyli ("Leyli və Məcnun" – Üzeyir Hacıbəyov), Əsli ("Əsli və Kərəm" – Üzeyir Hacıbəyov), Xanəndə qız ("Koroğlu" — Üzeyir Hacıbəyov), Ərəbzəngi ("Şah İsmayıl" – Müslüm Maqomayev), Şahsənəm ("Aşıq Qərib" – Zülfü Hacıbəyli), Sənəm ("Gəlin qayası" – Ş. Axundova)

Filmoqrafiya

- Muğamlar

- Ölümdən 24 saat əvvəl

- Rübabə Muradova

- Üzeyir ömrü

Mükafatları

1. "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı

2. "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı

3. "Şərəf nişanı" ordeni

Rübabə Muradova, deyilənə görə, vaxtsız öləcəyini hiss edibmiş. Elə də olub, cəmi 50 il yaşayıb, 28 avqust 1983-cü ildə qaraciyər serozundan Bakıda vəfat edib və Yasamal qəbiristanlığında dəfn edilib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.08.2026)

Nicat Hunalp,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

Ədəbiyyat mövzulu “Nicatlı söhbətlər” rubrikasında ilk qonağımız gənc yazar Şamil Həsəndir.

Şamil, əvvəlcə dəvətimi qəbul etdiyin üçün fransızlar demişkən “merci”. Keçək müsahibəmizə. Ədəbiyyat  sənin üçün nəyi ifadə edir?

Təşəkkür edirəm müsahibən üçün, Nicat. Mən ədəbiyyatı incəsənətin tərkibində görürəm. İncəsənət də insan ruhunun, bədənin bütün növlərdə xəritəsini çəkir. Bu xəritədə dünya da, cürbəcür əşyalar da var. Dünya insanın lap ürəyinin başındadır. İnsan fikrini sözlə ifadə edirsə, ədəbiyyatı yaradır, gillə, yaxud tuncla ifadə edirsə, heykəltəraşlığı, kətanla, rənglə ifadə edirsə, rəssamlığı yaradır.

Yazılarının, demək olar, çoxunda xoşbəxtlik axtarışındasan. Şamil Həsəni xoşbəxtlik axtarışına çıxmağa nə vadar edir.

Gündəlik qayğılarım. Xoşbəxtliyə can atmayan insan varmı? İnsan iki şeyə can atır: ölümsüzlüyə və xoşbəxtliyə. Təəssüf ki, hər ikisinə də axıra qədər çata bilmir. İnsan xoşbəxtliyə acgözdür. Gilqameş kimi ölümsüzlüyə can atıram, bəzən tanrıça Feliçita kimi insanlara xoşbəxtlik “paylayıram”. (Yadıma Al Banonun "Feliçita" mahnısı düşdü). Elə güman edirəm ki, seçim qarşısında qalsam, xoşbəxt yaşamağı həyatda hər şeyə, istisnasız olaraq, hər şeyə dəyişərdim. Amma yenə də mən mövcud olma mübarizəsi aparıram, bu halda mənim üçün heç bir şeyin dəyəri qalmır, bəzən xoşbəxtlik də mənə simvolik görünür. Deyəsən, Bencamin Franklin deyib: insan 25 yaşında ölür, 75 yaşında dəfn edilir. Bütün inandığım dəyərlər zərbə alıb. Bundan sonra xoşbəxtlik axtarışında olmağımın da bir mənası görünmür bəzən. Lakin daxili mövcud olma instinktim yenə də həyat şərabını dadmağa sövq edir.

Şamil, XVII-XVIII əsr ədəbiyyatımıza baxanda görürük ki, şairlərimiz gözəlləmədən başqa böyük bir şey ortaya qoymayıblar. Avropa, Qərb ədəbiyyatında isə əksinə inqilab ruhu dolanır. Biz Füzulidən bu yana gələn gözəlləmə ədəbiyyatından nə zaman əl çəkəcəyik?

Nicat, bu suala cavab vermək üçün monoqrafiya yazmaq olar hətta. Mövzunu hardan başlayım ki, kələfin ucunu itirməyim. Bax, əvvəlcə onu deyim ki, tənqid işi bizdə əmmalı şeydir. Birini 4 il, 40 il də, hətta 400 il də uzaqdan tənqid etsən, səni topa qoyub atacaqlar. Deyəcəklər: niyə bizim müqəddəslərə hörmətsizlik edirsən. Hətta eləsi də var ki, dilə gəlib müdafiə edəcək, deyəcək ki, sənin yazıların nədir ki, filankəsi tənqid edirsən. İndi gələk əsas məsələyə. Allah Axundova rəhmət eləsin. Yaxşı ki, Füzulini tənqid edib, yoxsa istinad nöqtəmiz olmayacaqdı. Adam o boyda məktəb yaratdı. Dedi ki, məni ötüb keçin. Heyif...

Sosiologiyada iki anlayış var: bazis və üstqurum. Bazis üstqurumu müəyyən edir. Daha da aydın deyim. Bazis cəmiyyətin iqtisadi münasibətləridir. Üstqurum isə iqtisadi münasibətlərin müəyyən etdiyi din, mədəniyyət, incəsənət və s. kimi şeylərdir. Bura qədər ümid edirəm, aydındır. Avropada dediyin tarixdə yeni cəmiyyətin, yəni kapitalizmin rüşeymləri meydana gəlirdi, daha sonrakı əsrlərdə bütün Avropada möhkəmlənirdi. Bayaq dedyim bazis təzə cəmiyyətin rüşeymləridir. Bu rüşeymlər öz bərabərində yeni mədəniyyət, incəsənət, ədəbiyyat və s. gətirirdi. Avropada ədəbiyyatda yeni forma, janr, yeni mövzu yaratdı, inkişaf etdirdi. Hələ elmi demirəm. Bizdə xeyli gec, 19-cu əsrə təsadüf edir. Yəni ta Axundov rəhmətliyin vaxtına. Bizim feodal cəmiyyətində şahları, cəngavərləri, onların gözəlçə arvadlarını tərifləmək dəbdən çox zərurət idi, çünki o şairin gündəlik təlabatını onlar qarşılayırdı. Mən obyektiv münasibət bildirməyə çalışıram, Axundovdan fərqli olaraq iddia etmirəm ki, Füzuli şair deyil və ya M.P.Vaqif, Vidadi və s. sözləri hecada düzməkdən savayı iş görməyiblər. Azacıq aşım ağrımaz başım. Bizdə hələ meyxananın yeri müəyyən edilməyib, səsi çıxanı da bir-iki statusla “parça-parça edirlər”. (Gülür) Bunu görüb aşıq ədəbiyyatına, orta əsr ədəbiyyatına söz demək olar heç?

Bax, qərb ədəbiyyatının ən nəhənglərindən biri Şekspirdir da. Şekspiri aşdılar, ötüb keçdilər, ona görə yeni-yeni ədəbiyyat şedevrləri ortaya çıxdı. Bizdə Axundov “Kəmalüdövlə məktublarını” yazıb köhnə dəyərləri baltaladı, rus şpionu damğasını vurdular. Halbuki Axundov ən pis halda öz dövründə müsəlman şərqinin Martin Lüteri sayıla bilərdi. Bu 150-200 ildə bir şey dəyişib bizdə, səncə?

Şamil Həsənov və Şamil Həsən. Sənin üçün ayrı-ayrılıqda kimdirlər?

Bunu yaxşı-yaxşı düşünməliyəm bu məhdud vaxtda. Elə zənn edirəm ki, ağılla ürək kimi şeydir. Həsənov kritik məqamlarda rasional qərarlar verib, Həsənə nəzarət edir. Həsən isə özünü çərçivədən kənar tutur, sərhədləri qəbul etmək istəmir. Sanki bir-biri ilə mübarizə aparırlar. Həsən dəlisovdur, qərarları incəsənətin o müqəddəs meyvələrindən yeyərək vermək istəyir. Məncə, bir daxili persona digər daxili personayla mübarizə aparmaqdansa, bir-birini tamamlamalıdır. Məndə hələ ki mübarizə aparır bir-biriylə. Buna baxmayaraq, ziddiyətlərin içində çabaladığımı da qəbul edirəm.

Ölümü bir sözlə necə ifadə edərdin?

Epikür deyirdi ki, biz varıqsa, ölüm yoxdur, ölüm gələndə də biz olmayacağıq. Monten öz esselərində ölüm haqqında xeyli müzakirələr aparıb. Deyir ki, son addımından niyə qorxursan? Hər gün ölümə gedirik, sonuncu gün ona çatırıq. Amma bəzi insanlarda sonuncu gün dəhşətli olur... çox dəhşətli. Xəstə insanın ölümü qurtuluşdur. Babam xərçəngə tutulmuşdu, son günlərini yaşayırdı. Son iki həftə insan əridi. Pıqqıltıyla qaynayıb əriyən yağ var ha, bax onun kimi gözümün qabağında əriyirdi. Kənddə seyvanda döşəmə üstünə salınmış döşəkdə yatırdı. Sağalmaq adlı ümid işığı yox idi. Mən dua edirdim ki, ilahi onu tez öldür, bircə o işgəncədən qurtulsun. İlk dəfə bir insana ölüm arzulayırdım. Nitsşe insanın duyğularını ən dərin nöqtəyə qədər yaşamasını istəyirdi. Nitsşe babamın xəstə yatağında gəlib bu fikiri mənə desəydi, dəryazı götürüb onun arxasınca düşərdim... Nə sayaqlayırsan? Fikirləşirəm ki, evtanaziya belə hallarda labüddür.

Eləsi də var deyir, İsa çarmıxda gözəldir. Bir insan işgəncə çəkərkən necə gözəl ola bilər? İşgəncə necə romantikləşdirilə bilər? Mən əzabda heç bir müsbət şey görmürəm. Əzab insanı sısqalaşdırır. Bir bomj, səfil günə düşmüş hər hansısa bir insan əzabla sısqalaşıb. Səfalət, əzab insanı alçaldır. İztirab Tanrının yer kürəsinə göndərdiyi mütləq cəza deyil axı, iztirabdan tamamilə qurtula bilməsək də, onu azalda bilərik. Ədəbiyyat bu yolda bizə böyük mayak ola bilər hətta.

Son zamanlarda yazdığın esselərinlə diqqət çəkməyi bacarmısan. Səncə, bizim ədəbiyyat Monten, Bekon, Oruel səviyyəsində bir esseist yetişdirə biləcəkmi?

Yetişəcək. Mən həqiqətən inanıram. Ötən tədris ilində məktəbimizdə esse müsabiqəsi keçirildi. Məktəb rəhbərliyindən xahiş etmişdim ki, "Mən dünyanı necə görürəm" adlı esse müsabiqəsi keçirək. Sağ olsunlar əllərindən gələn bütün köməyi göstərdilər. Xeyli şagird iştirak etdi. Ədəbiyyat müəllimləri ilə birlikdə esseləri qiymətləndirdik. 2 nəfər şagirdin yazısı ürəyimə yağ kimi yayıldı. Hər ikisi birinci yeri tutdu, məktəb rəhbərliyi xüsusi sertifikat təqdim etdi. O iki esse çox gözəl yazılmışdı. Qaliblərdən biri 5-ci sinifdə, digəri 8-də oxuyurdu. Mən isə kitab hədiyyə elədim. Uşaqlar bir həvəsli idilər, heç belə gözləmirdim. Nəticə nə oldu? Bir daha əmin oldum ki, hələ Mingəçevirdə böyük qəlbli gənclər gizlidir, kəşf olunmağı gözləyirlər.

Avstraliya aborogenlərinin maraqlı alətləri var. Yerlilər ona bumeranq deyir. Göy üzünə atırsan ve eyni nöqtədə sənə qayıdır. Sənin də “Bumeranq” adlı essen var. Bu essenin yaranma səbəbindən danışarsan. Bəs sənin bumeranqların həmişə sənə qaydıırmı?

Esse haqqında nə danışım? Həmin essenin birinci hissəsi yayımlanıb, digər hissələrini yazmaqda davam edirəm. Qoy, oxucu onu dəyərləndirsin. Sənətin, yazı prosesinin necə yarandığı, hansı tərzdə getdiyi ilə bağlıdır. Bumeranq isə sadəcə simvoldur.

Şamil, səni tanıdığım qədər emosional biri deyilsən. Ya da özünü bizə soyuq adam kimi tanıtmısan bilmirəm. Mənə elə gəlir Xəlil Rza istəsəydi də onun ruhundakı emosiya özünü büruzə verərdi. Şamildə necedir bu proses?

“Matrix” filmi var. Hər şey, hər yer matrisdir. İnsan mavi həblə, qırmızı həb arasında seçim qarşısında qalır. Əvvəllər deyirdim ki, hər şeydən qaçıb, incəsənətə sığınmaq lazımdır, artıq o da mənə incəsənət adı altında mavi həbi yedizdirir, ona görə bəzən ondan da qaçıram, yalnız nizam-intizamlı həyata can atıram, zərərli vərdişlərdən də uzaqlaşmağa çalışıram. Qırmızı həb acıdır, həqiqəti şillə kimi vurur. Deyəcəksən ki, bunun nə dəxli? Emosional insanlar doğru qərarlar verə bilmirlər, çünki hisslərinin nəzarəti altında yaşayırlar.  Mən ömrümdə nə vaxt səhv qərarlar vermişəmsə, yalnız emosionallıq bataqlığına düşərək vermişəm. Emosiyaları rədd etmirəm, edə də bilmərəm heç. Dəfələrlə təcrübədən keçirdiyim şey var: soyuqqanlı və rasional olmaq məni möhkəm, həm də xoşbəxt edir. Mən buna inandım, buna inanacam.

Şamil, son zamanlar şeir yazmağa başlamısan. Necə deyərlər, Allah var göydə səndə heç də pis alınmır. Hətta deyərdim atanın ölümünə yazmış olduğun şeir çox təsirlidir. Şeir yazmaq səncə emosional haldan irəli gəkmədimi səndə?

Elə zənn edirəm ki, şeir emosional fırtınanın nəticəsidir. Panik atak kimi bir şeydir. Məqamı tutuzdurmaq lazımdır. Yazdın yazdın, yazmadın o dəftər ömürlük bağlanır. Hekayə, esse yazarkən günlərlə onu fikirləşib, planını qururam, qeydlərimi aparıram, amma məncə, şeirin planını qurmaq olmur. Bunu özün daha yaxşı bilirsən. Bu ani emosionallıqdan da qurtulmağa çalışıram tezliklə. Çünki bu mənim bütün enerjimi tükədir və real həyatıma sıçrayanda səhv qərarlara sövq edir.

Son sualım  7 fərqli sualdan ibarət rubrika  olacaq. Məncə, maraqlı olacaq. Sualları cavablandırdığın üçün təşəkkür edirəm.

1. Evdə təkbaşına olanda özün üçün hansı yeməyi hazırlamağı xoşlayırsan?

Steik bişirirəm. Ümumiyyətlə, yemək bişirməyi sevirəm.

2. Keçmişə qayıda bilsəydin, hansı yazıçı ilə görüşmək istəyərdin?

Tolstoyla. Ondan öyrənməli olduğum şey var.

3. Ən ağır zamanlarında səni sakitləşdirə biləcək musiqin varmı?

Çox ağır vaxtlarımda musiqiyə qulaq asa bilmirəm. Məni sakitləşdirə biləcək şey yalnız özümlə təkbaşına qalmaqdır.

4. Gürcü çaxırı ilə Samux xəngəli, yoxsa ənənəvi Sovet süfrəsi

Qış olsa, bol sarımsaq qatıqlı Samux xəngəli. Yayda öldürsən də, yemirəm.

5. Azərbaycan ədəbiyyatının Şamilə görə ən uğurlu 3 əsəri hansıdır?

“Dəli Kür”, “Ürək yaman şeydi”, “İblis”.

6. Nicat Hunalp və Elçin Məhərrəm sənin üçün nə məna kəsb edir?

Hər ikisi mənim dostumdur, doğmamdır. Sənət dostlarımdır. Biriylə şiddətli fikir mübadiləsi apara bilirəmsə, o mənim üçün çox dəyərlidir. Biz haqlı çıxmağa çalışmırıq, həqiqəti tapmağa, öyrənməyə çalışırıq. Dostluğun gücü budur.

7. Meqapolisdə yaşamaq, yoxsa dağ başında qoyunçuluqla məşğul olmaq?

Bu dəqiqə yalnız dağ başı. Qoyun zad lazım deyil.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.08.2026)

Aynur İsmayılova,

Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Yaradıcılıq şöbəsi

Ana müqəddəsdir. “Cənnət anaların ayaqları altındadır.” “Ana haqqı ödənməz.” “Anadan əziz yenə anadır”, — deyiblər. Əsrlər boyu analar haqqında əsrarəngiz sözlər deyilib, şeirlər, hekayələr yazılıb, mahnılar oxunub. Ana insan obrazının ən müqəddəs varlığı hesab edilib. Ana bir evin istiliyi, övladının sığındığı, rahatlıq tapdığı ilk sığınacaq kimi təsvir olunub.

Onlar öz övladları üçün təmənnasız olaraq hər fədakarlığı edən, canı bahasına balalarını qoruyan, hər əziyyətini çəkən, gecə yatmadan övladlarının keşiyini çəkən ən ali varlıqlardır. Ana haqqında nə qədər sözlər yazılsa da, heç bir söz, ifadə onların haqqını ödəməyə yetmir.

Biz də anaları gözümüzdə belə böyütmüşük. Ana obrazı bizim həyatımızın ilk mənası, əbədi unudulmaz kəlməsidir. Biz nə qədər səhv etsək də, yerə yıxılsaq da, elə bilmişik ki, anamız hər zaman yanımızdadır. Bizi hər zaman dinləyər, başa düşər və yanımızda olar. İndi isə anaların dilindən başqa cümlələr eşidirik:

“Səbrimi sınama”, “Bezdiridin məni”, “İnsan ol!”,

"Özünü düzgün apar"

“Yorulmuşam artıq”, “Oflama…” Hətta təhqir və fiziki zorakılıq da görürlər.

Maraqlıdır, görəsən, nə dəyişdi? Ana obrazı dəyişdi, yoxsa bizim ana haqqında qurduğumuz təsəvvür çoxmu ideal idi?

Əlbəttə, ana da insandır. Onun da duyğuları, ehtiyacları, qayğıları var. Amma hər zaman mehriban, səbirli, güclü olmaq məcburiyyətində deyil. Onun da yorulduğu, sıxıldığı, stres yaşadığı zamanlar olur. Amma bir uşağın anasından eşitdiyi hər söz onun yaddaşında iz buraxır. Bu sözləri deyən də, eşidən də eyni evin içindədir. Və bəzən cəmiyyət də bu anların şahidi olur.

Bəzən yorulan ana o anda fərqinə varmadan ən çox sevdiyi insana ən ağır sözləri deyə bilər. Məsələ ananı günahlandırmaq deyil, uşağın gözündə ananın necə insan qalacağını düşünməkdir. Çünki illər keçir, uşaq böyüyür, həyat dəyişir. Ana yaşlanır. Amma elə sözlər olur ki, zaman keçsə də, uşağın yaddaşında həmin ifadələr silinməz iz buraxır və gələcək həyatına təsir edir.

Düşünün ki, “Sən bacaracaqsan, mən sənə inanıram”, — deyən bir ananın övladı həyatda uğur qazanar, yoxsa “Səndən heç nə olmaz”, — deyən ananın övladı?

Ona görə bəzən düşünürəm: biz anaları müqəddəsləşdirərkən onların önünə çox böyük bir məsuliyyət qoymuşuq. “Ana hər şeyə dözməlidir”, — demişik.

Bu gün cəmiyyət olaraq hər birimiz bir dəfə belə olsa, bəzi anaların övladlarına qarşı laqeyd davranışlarını görürük. Üstəlik, ana-övlad münasibətlərinin içində fəaliyyət göstərib hər gün bu hallarla rastlaşmağa məruz qalmaq daha acınacaqlıdır. Bəzən görməzdən gəlmək, bəzən empatiya qurmaq, bəzən də ağızdolusu danışmaq istəyib danışa bilməmək bəlkə də ən acınacaqlısıdır.

Bəlkə indi özümüzdən soruşmalıyıq: uşaqlarımızın yaddaşında necə bir ana kimi qalmaq istəyirik?

Çünki ana olmaq yalnız dünyaya uşaq gətirmək demək deyil, onun həyatında necə bir iz buraxacağını da düşünməkdir.

Əziz analar, qoy əsrlər boyu ana haqqında eşitdiyimiz cümlələr öz müqəddəsliyini itirməsin. Dünyada ən uca, ən əziz varlıq ana olsun.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.08.2026)

Nemət Tahir,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Qarabağ təmsilçisi

Bir türkün söhbətini diqqətiniə çatdırıram:

Restoranda oturmuşdum. Birdən telefonla danışan bir adam sevincindən qışqırmağa başladı. Sevincdən az qala göz yaşları ilə dolan bu adam danışığını qurtarandan sonra hamı eşidə biləcəyi bir səslə ofisianta dedi:

-Mənim adımdan restoranda olanların hamısına plovüstü kabab verin! 18 ildən sonra ata olmuşam!

Bir neçə gün sonra həmin adamı təsadüfən küçədə gördüm. Yanında 3-4 yaşlarında bir oğlan usagı da var idi. Uşaq ona “Ata” deyə müracət edirdi. Restorandakı o hadisə yadıma düşdü. Maraq məni götürdü. Yaxınlaşıb, o gün restorandakı etdiyi hərəkətin səbəbini bilmək istədim.

Hamin adam könülsüz və həvəssiz də olsa, o hadisəni danışdı:

-Həmin gün restoranda məndən bir stol aralı yaşlı bir ər-arvad oturmuşdu. Qadın menyuya baxandan sonra ərinə: ”Kaş bu gün plov üstündə kabab yeyə biləydik”  söylədi. Əri isə utancaq və yazıq halda bildirdi ki, pulu ancaq şorba almağa catacaq.

Bunu eşidəndə elə bil üstümə qaynar su tökdülər. Tikə boğazımda qaldı. Ona görə mən də yalançı telefon zəngi ilə onlara kömək etmək istədim.

-Bunu təkcə onlara da edə bilərdin. Bəs niyə restorandakıların hamısını qonaq etdin ki?-deyə soruşdum.

O ciddiləşərək dedi:

-Mən bütün malımın getməsinə razı olaram, amma heç bir insanın alçalmasına razı olmaram. Əgər mən bunu açıqca etsəydim, kişi həyat yoldaşının yanında çox utanc vəziyyətə düşərdi. Həm də ki, xanımı da bunu qəbul etməzdi. Ona görə bunu dolayı yolla etdim.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.08.2026)

Kəşfiyyat intellekti və Şuşaya açılan yol: Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı Anar Əliyevin cildlərə sığmayan dastan bənzəri həyatı

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin polkovnik-leytenantı, Naxçıvan Əlahiddə Ümumqoşun Ordusunun Xüsusi Təyinatlı Bölməsinin əfsanəvi komandiri Anar Vaqif oğlu Əliyev müasir Azərbaycan hərb tarixinə adı qızıl hərflərlə həkk olunmuş strateqdir. O, təkcə cəbhədə göstərdiyi qorxmazlıqla deyil, həm də usta kəşfiyyatçı zəkası, dərin hərbi fəlsəfəsi və Ali Baş Komandana etdiyi rəsmi məruzə ilə Silahlı Qüvvələrin parlaq simalarından birinə çevrilmişdir.

Kökü Kəlbəcərə dayanan nəsil, ziyalı ailəsi və qaçqınlıq ağrısı

Soykökü və doğumu:

 Anar Əliyev 28 avqust 1980-ci ildə Kəlbəcər rayonunun Boyaqlı kəndində anadan olmuşdur. O, Kəlbəcərin qədim sakinlərindən və əsilzadə soylarından hesab olunan "Kalvavəllər" Kərbəlayi Vəlinin nəsli şəcərəsinə mənsub idi.

Müəllim ailəsi:

Atası Vaqif Əliyev və anası Səkinə Bayramova hər ikisi Azərbaycan Dövlət Dillər İnstitutunun məzunları olan ingilis dili müəllimləri idilər. Anarın uşaqlıq illərində ailənin iş təyinatı Ağdərə rayonunun Göyarx kəndinə verilir. O, ibtidai təhsilini burada, rusdilli Levonarx məktəbində alır.

Məcburi köçkünlük illəri:

1988-ci ildə Qarabağda separatizm baş qaldıranda ailə Ağdərəni, 1993-cü ildə isə doğma yurdları Kəlbəcəri tərk etməli olur. Onlar Tərtər rayonunun Bəyimsarov kəndində məskunlaşırlar. Erkən yaşlarında didərginlik ağrısını yaşayan Anar, hələ uşaq ikən özünə bir söz verir: Zabit olub yurdu geri almaq!

Dəbilqə altındakı beş dil: "USTA" dərəcəli beynəlxalq hərbi zəka

Anar Əliyev Azərbaycan ordusunda intellektual hazırlığı ilə digər həm MK məzunlarından kəskin fərqlənirdi. O, hərbi sahədə yüksək peşəkarlığı bildirən rəsmi "USTA" dərəcəli hərbi qulluqçu statusunu qazanmışdı.

Hərbi təhsil xətti:

1995–1997-ci illərdə Cəmşid Naxçıvanski adına Hərbi Liseydə, 1997–2001-ci illərdə Bakı Ali Birləşmiş Komandanlıq Məktəbinin "Qoşun kəşfiyyatı" ixtisası üzrə ali hərbi təhsil almışdır. Bilik və taktikalarını təkmilləşdirmək üçün 2012–2014-cü illərdə Silahlı Qüvvələrin Hərbi Akademiyasının magistratura pilləsini uğurla bitirmişdir.

Dil bilgisi: 

Müəllim ailəsində böyüməyin verdiyi üstünlüklə Anar Əliyev kəşfiyyat fəaliyyətində həlledici rol oynayan 5 dili - Azərbaycan, türk, ingilis, rus və erməni dilləri mükəmməl səviyyədə bilirdi.

Dünya ordularının təcrübəsi:

O, fərqli illərdə Azərbaycanı beynəlxalq miqyasda təmsil etmişdir: 

  2003 Türkiyə: "Təməl Paraşüt" və xüsusi komando kursu 

 2005 Macarıstan: Təkmilləşdirilmiş hərbi ingilis dili kursu 

 2006 Çexiya: "Sülhməramlı əməliyyat təlimatçısı" proqramı 

  2007 İsveçrə: Dağ atıcılığı və çətin şəraitdə sağ qalma kursları 

2015-ci ildə xidməti nailiyyətlərinə görə vaxtından əvvəl polkovnik-leytenant rütbəsi ilə təltif olunmuşdu.

Naxçıvanda qazanılan zəfər: Günnüt əməliyyatı

Anar Əliyev Naxçıvan Əlahiddə Ümumqoşun Ordusunda xidmət edərkən 2018-ci ilin may ayında baş tutan məşhur Günnüt əməliyyatının əsas planlaşdırıcılarından və icraçılarından olmuşdur.

Onun rəhbərlik etdiyi xüsusi təyinatlı qrupların qəfil əks-həmləsi nəticəsində Şərur rayonunun Günnüt kəndi, Qızılqaya dağı, Qaraqaya dağı və "Ağbulaq" yüksəkliyi düşməndən azad edilmişdir. Azərbaycan ordusuna Ermənistanın Dərələyəz mahalındakı strateji yolları nəzarətdə saxlamaq imkanı verən bu zəfərə görə Anar Əliyev şəxsən Prezident İlham Əliyev tərəfindən "Şücaətə görə" medalı ilə təltif olunmuşdur. 2019-cu ildə isə Türkiyədə keçirilən genişmiqyaslı "Qars-2019" beynəlxalq qış təlimində Azərbaycan xüsusi təyinatlı qüvvələrinin rəhbəri kimi iştirak etmiş və qrupu birinciliyə daşımışdır.

Vətən müharibəsi və Zəngilan zəfərinin tarixi məruzəsi

27 sentyabr 2020-ci ildə Vətən müharibəsi başlayanda Anar Əliyev dərhal cəbhəyə atılmaq istəsə də, rəhbərlik etdiyi elit Naxçıvan xüsusi təyinatlı briqadası strateji əmrlə oktyabrın 11-də cəbhə xəttinə cəlb olunur.

Döyüş marşrutu: Füzulidən başlayaraq Cəbrayıl, Qubadlı və Zəngilan rayonlarının yaşayış məntəqələrinin və strateji dərələrinin təmizlənməsində birbaşa xüsusi əməliyyatları idarə etmişdir. Düşmən qərargahlarının darmadağın edilməsində onun kəşfiyyat taktikaları həlledici rol oynamışdır.

Tarixə keçən o an: Zəngilan şəhəri Ermənistan işğalından tam azad edildikdən sonra, binanın üzərinə şanlı Azərbaycan bayrağı sancılır. Dövlət televiziyası ilə bütün dünyaya yayımlanan və xalqın yaddaşına həkk olunan o qürurverici kadrda Ali Baş Komandan İlham Əliyevə şəhərin azad olunması barədə dik və məğrur duruşla rəsmi hərbi məruzəni edən zabit məhz polkovnik-leytenant Anar Əliyev idi.

Tuğ kəndində qoşa şəhadət: Komandir və həkim fədakarlığı

Zəngilandan sonra briqadanın hədəfi Şuşaya gedən strateji arteriyanı açmaq üçün Xocavənd rayonunun mərkəzi nöqtələrini tutmaq idi. 21 oktyabr 2020-ci ildə Xocavəndin Tuğ kəndi və "772 metr" yüksəkliyi istiqamətində son dərəcə amansız döyüşlər başlayır. Bu ərazi Şuşaya daxil olacaq qüvvələrimizin cinah təhlükəsizliyini təmin etmək üçün mütləq ələ keçirilməli idi.

Döyüşün ən kritik anında Anar Əliyev öndə vuruşarkən qəfil düşmən gülləsi ilə sağ qolundan, ardınca isə göz nahiyəsindən ağır yaralanır. Hərbi nizamnaməyə görə, yüksək rütbəli komandiri döyüş meydanından sanitar və ya feldşer çıxarmalı olsa da, gənc hərbi həkim, leytenant Adil Əfəndiyev tabeliyində vuruşduğu komandirini xilas etmək üçün israrla irəli atılır. Adil həkim Anarın yanına çataraq onun gözünə ilk yardımı ağrıkəsici iynəni vurduğu anda, pusquda duran erməni snayperinin açdığı atəş həkimin birbaşa ürəyinə dəyir. Paralel olaraq qarşı tərəfin atdığı əl qumbarasının onların düz yaxınlığında partlaması və intensiv atəş nəticəsində hər iki qəhrəman eyni saniyələrdə, yan-yana şəhidlik zirvəsinə ucalırlar.

Onların nəşi oktyabrın 23-də mühasirədən çıxarılaraq Füzuliyə, oradan isə ailəsinin yaşadığı Tərtərə gətirilmişdir. Oktyabrın 25-də polkovnik-leytenant Anar Əliyev böyük bir izdihamla, Müdafiə Nazirliyinin yaylım atəşi altında Bakıdakı II Fəxri Xiyabanda dəfn edilmişdir.

Geridə qalan ailə və qəhrəmanın əbədi irsi

Anar Əliyev ailəsinə olduqca bağlı bir insan idi. Həyat yoldaşı Vüsalə xanım müsahibələrində onun haqqında belə deyir:

"Anar çox ailəcanlı idi, uşaqları ilə nəfəs alırdı. Hərbçilik nə qədər çətin olsa da, evə gələndə bunu bizə büruzə verməzdi. İstəmirdi ki, az da olsa narahatlıq keçirək... Yoxluğu ilə ürəyimizə elə bir dağ çəkdi ki, göynərtisi heç zaman getməyəcək."

Şəhidimizin geridə Nigar adlı bir qızı və Əli adlı bir oğlu yadigar qalmışdır. Ömür-gün yoldaşı Vüsalə Əliyeva da şəhidinin yolunu davam etdirərək hərbi sahədə xidmətə başlamış və ona müvafiq rütbə təqdim olunmuşdur.

Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin müvafiq sərəncamları ilə Anar Əliyev ölümündən sonra ölkənin ən ali hərbi dərəcəsinə "Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür. O, həmçinin aşağıdakı dövlət medalları ilə təltif olunmuşdur:

1."Vətən uğrunda" medalı

2."Şuşanın azad olunmasına görə" medalı

3."Xocavəndin azad olunmasına görə" medalı

4."Füzulinin azad olunmasına görə" medalı

Onun əziz xatirəsini əbədiləşdirmək məqsədilə Tərtər şəhərində mərkəzi küçələrdən birinə qəhrəmanımızın adı verilmiş, Gəncə şəhərində fəaliyyət göstərən Kəlbəcər rayon 2 nömrəli tam orta məktəbi Anar Əliyevin adına rəsmiləşdirilmişdir.

2021-ci ildə isə tanınmış yazıçı Əli İsmayılov onun şərəfli ömür yolunu gələcək nəsillərə ötürmək üçün "İgid ölər, adı qalar" adlı bioqrafik kitab nəşr etdirmişdir.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.08.2026)

BU GÜN BÖYÜK REJİSSOR VAQİF MUSTAFAYEVİN DOĞUM GÜNÜDÜR

 Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Tqəvim şöbəsi

Müsahibələrinin birində deyir ki:- “Uşaq vaxtlarımda “Sovetski”də yaşayırdıq. Bir adətim vardı, həyətimizdə gizlənirdim. Gizlənirdim ki, heç kim məni tapa bilməsin. Bilmirəm, niyə belə edirdim, ancaq içimdə həmin hiss indi də var. Desəm izdihamı sevmirəm, yalan olar. Əksinə, çoxluğu xoşlayıram, ictimai insanam, ancaq tez-tez insanlardan qaçmaq istəyirəm. Xatırlamaq, düşünmək üçün, tək qalmaq lazımdır. Yüz nəfərin içində, iclasda bu mümkün deyil. Bu, bəlkə də, uşaq oyunlarına xas məsələdir, gizlənmək lazımdır ki, hamı səni axtarsın. Bəli, mən kinostudiyaya küçədən- “Sovetski”dən gəlmişəm. Orda hamıya böyük adam kimi baxırdım, hamısı zirvələr, kultlar idi mənim üçün. Ancaq sonra küçənin məntiqi ilə ordakıları bir-bir dişimə vurmağa başladım, görüm həqiqətən, maraqlı adamdır ya yox? Şəxsiyyətdir ya yox? Məncə, hər şey şəxsiyyət olmaqdan başlayır.”

O, 1953-cü ilin qorabişən ayında Bakıda dünyaya gəlib. Orta məktəbi bitirdikdən sonra Azərbaycan Dövlət Xalq Təsərrüfatı İnstitutunu, daha sonra Moskvada Ali Rejissorluq və Ssenaristlik kursunda, Eldar Ryazanovun emalatxanasında rejissor bölməsini bitirib. Əmək fəaliyyətinə 1973-cü ildən Cəfər Cabbarlı adına “Azərbaycan” kinostudiyasında başlayıb. Xidmətlərinə görə “Xalq artisti” fəxri adına, “Şöhrət”, “Şərəf” və II dərəcəli Əmək ordenlərinə layiq görülüb. Dövlət mükafatı laueratı, Prezidentin fərdi təqaüdçüsüdür...

“Mən hədsiz dərəcədə çox kitab oxuyan adam olmuşam. Səmimi deyirəm, bəlkə də, oxumadığım azsaylı əsərlərdən biri də Şarl Kosterin “Ulenşpigel”i idi. Elə oldu ki, onun adına mükafat qazandım, öz-özümə dedim ki, gec də olsa, oxumaq lazımdır. Kitabı aldım, həvəslə başladım, amma oxuya bilmədim, bir də oyandım ki, yuxuya getmişəm. Nə bilim, belə alındı. “Don Kixot” isə dünyada ən çox sevdiyim əsərlərdən biridir. Oğlum İspaniyadan mənə Servantesin yaşadığı yerdən barelyefinin fotosunu göndərmişdi, çox sevindim. Sizə deyim ki, uzun müddət “Don Kixot”u çəkmək haqqında düşünmüşəm. Ən böyük arzularımdan biri olub. Əvvəllər “Don Kixot” çəkilib, məsələn, Qriqori Kozintsev çəkib, yaxşı filmdir, ancaq nəsə mənə qaramat gəlir. “Yaramaz” filmini çəkəndə aktyor axtarırdım, yadıma düşdü ki, tələbəlik vaxtı Nikita Mixalkov bizə Gürcüstan İncəsənət Universitetinin məzunlarının qısa filmlərini göstərmişdi, orda mən bir qısa film görmüşdüm: Kvazimoda. Orada kök bir aktyor oynayırdı, həmin aktyor yadıma düşdü, başladım onu axtarmağa. Zəng vurdum, dedilər Gürcüstanda deyil, sorağı gah Parisdən gəldi, gah da İspaniyadan. Dedilər, “Don Kixot”a çəkilir, Sanço Pansa rolunda. Bu, Mamuka Kikaleyşvili idi. Onu tapa bilmirdim, bir gün bir nəfər gəldi ki, sənin axtardığın adam “İçərişəhər”dədir. Getdim ki, indi Muğam Mərkəzinin yerində çəkilişdədir. Orda tanış olduq, filmə dəvət etdim.

Rezo Çxeidze də “Don Kixot və Sançonun rəvayəti” adlı çoxseriyalı film çəkmişdi. O film də məni bir o qədər açmadı. Mən “Don Kixot”u başqa cür təsəvvür edirdim. Mənim içimdə “Don Kixot”la bağlı arzu hələ də diridir. Əsas olan da budur. Sizə deyim, biz sənət adamları da Don Kixotuq, bəlkə, bu əsər ona görə bizə belə doğma gəlir, çünki bu, elə bizim haqqımızdadır. Xəyal qurmağı bacaran hamı bir az Don Kixotdur.”- söyləyir.

Bəli, söhbət kinorejissor, ssenarist, professor Vaqif Mustafayevdən gedir. Xarakter baxımından cazibədar və sirli xüsusiyyətlərə malikdir. Duyğuları ilə hərəkət etməyi xoşlayır. Təbiətcə çox emosionaldır. Romantikaya böyük əhəmiyyət verir. Ətrafındakı insanlara qarşı diqqətli və anlayışlı davranışı ilə tanınır. Yüksək intellekti var. İti düşüncəsi və rasional yanaşma tərzi istənilən çətin vəziyyətdə ona doğru qərar verməsinə kömək edir. Dostluq və iş münasibətlərində güclü təsir bağışlayaraq qarşısındakı insanları heyran qoymağı bacarır. Mehriban, qonaqpərvər, əyləncəli, simpatik, düşüncəli və cəlbedicidir. Elə bunlara görə də, ona həsəd aparanlar, qibtə edənlər yetərincədir...

Deyir ki:- “Mən aktyorlarla işləməyi yaxşı bacarıram, onlar da məni yaxşı anlayırlar. Məsələn, mərhum aktyor Yaşar Nurinin yaratdığı obrazlar mənim filmlərimdə çox uğurlu alınıb. Mərhum sənətkarlar Həsənağa Turabov da, Səməndər Rzayev də bu filmlərdə çox gözəl oynayıblar. Kinoda qeyri-aktyorlarla işləmək çətindir. Aktyorlarla işləyərkən gərək onların daxili aləmini yaxşı biləsən. Qeyri-aktyorlarda isə onları öz daxili aləmlərinə qaytarmağı bacarmalısan. Çünki bu insanları real həyatdan kinoya gətirirsənsə, deməli, səni qane edir. Kameranın qarşısında isə, o artıq aktyora çevrilir...”

Bir sözlə, o, insanları özünə cəlb edən təsirli, parlaq və cazibədar bir şəxsiyyətdir. Ciddidir, amma asanlıqla zarafat edə bilir və ətrafındakı insanların diqqətini özünə cəlb etməyi bacarır. Yumşaq və eyni zamanda həssas xarakteri var. İzdihamın, dava-dalaşın və savaşın olmadığı dinc mühitləri axtarır. Həyatda həmişə nəsə öyrənmək istəyir. Daim özünü təkmilləşdirməyə çalışır. Sosial həyatında çox aktiv və çılğındır. Dostları ilə vaxt keçirməyi, əylənməyi və söhbət etməyi xoşlayır. Dostlarının yaxşılığı üçün əlindən gələni edəcək qədər fədakardır. O, yüksək səviyyəli yumor bacarığı ilə ətrafındakı insanlara sevinc bəxş edir, bir sözlə, mühitdə axtarılan simadır...

““Bəyin oğurlanması” filmindəki məşhur bir ifadə tez-tez yadıma düşür,- "bu kino ki var, çox qəliz məsələdir". Orada bir məqam da var: jurnalistin rejissordan müsahibə aldığı epizod. Jurnalist soruşur ki, siz yenidən doğulsaydınız yenə rejissor olardınızmı? Rejissor isə cavab verir ki, yox! Hərdən fikirləşirəm ki, bu ənənəvi suala mən necə cavab verərdim? Əlbəttə ki, bəli, əgər yenidən doğulsaydım, yenə də rejissor olardım. Çünki bu günədək mənim yaradıcılığım dövlət tərəfindən daim yüksək qiymətləndirilib.”- söyləyir.

Bu gün - avqustun 28-i haqqında söhbət açdığım Vaqif Mustafayevin 73 yaşı tamam olur. Onu bu münasibətlə təbrik edir, möhkəm can sağlığı arzulayırıq...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.08.2026)

Kənan Məmmədli,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Qərbi Azərbaycanda maddi və mənəvi irsimizi tam olaraq məhv etdilər ermənilər. İndi o torpaqlarda yetişmiş ziyalılarımızın irsi bizə təsəllidir. 

Ermənistan SSR Yazıçılar İttifaqının Azərbaycan bölməsinin rəhbəri olmu

Əkbər Yeravanlı (İrəvanlı) barədə danışacağıq. Bu gün onun anım günüdür. 

Əkbər İrəvanlı 1921-ci il iyunun 17-də İrəvan şəhərində anadan olub. Burada orta məktəbi bitirib. İrəvan Dövlət Universitetinin Filologiya fakültəsinin Şərq şöbəsində təhsil alıb. 

Əmək fəaliyyətinə 1938-ci ildə İrəvanda Azərbaycan dilində nəşr edilən "Kommunist" (1939-cu ildən "Sovet Ermənistanı") qəzetinin redaksiyasında başlayıb, ədəbi işçi, məsul katib, tərcüməçi, Ağbabada, Basarkeçərdə müəllim işləyib. 

1951-ci ildə Ermənistan SSR EA M. Abeğyan adına Ədəbiyyat İnstitutunun aspiranturasna daxil olub, 1954-cü ildə "Azərbaycan-erməni ədəbi əlaqələri tarixindən" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə edib.

1950–1965-ci illərdə İrəvan Dövlət Universitetində Azərbaycan ədəbiyyatı müəllimi olub, 1956-cı ildən X. Abovyan adına İrəvan Pedaqoji İnstitutunda Azərbaycan dili və ədəbiyyatı kafedrasının müdiri işləyib. Erməni və Azərbaycan qarşılıqlı ədəbi əlaqələri sahəsində ardıcıl tədqiqat aparıb, bir sıra erməni yazıçılarının əsərlərini Azərbaycan dilinə tərcümə edib. Onun erməni dilində "Erməni və Azərbaycan xalqlarının dostluğunun ədəbiyyatda inikası", "Cəlil Məmmədquluzadə və erməni xalqı", "Nəsimi", "Xatabala" jurnalı Azərbaycan haqqında"  kitabları çap olunub.

İrəvan şəhərində Azərbaycan dilində "Erməni-Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı əlaqələri", "M. Ə. Sabir və erməni xalqı", "Hovannes Tumanyan və Azərbaycan ədəbiyyatı", "Avetik İsahakyan və Azərbaycan ədəbiyyatı" tədqiqat əsərləri və bədii yaradıclıq nümunələri toplanmış bir neçə kitabı çap olunub. Əkbər İrəvanlının  Sabir Rzayevlə birgə yazdıqları 166 səhifəlik illüstrasiyalı "Yunis Nuri" kitabı 1980-ci ildə Ermənistan Teatr Cəmiyyəti tərəfindən İrəvanda çap olunub.

Cəfakeş tədqiqatçı, nasir, dramaturq 28 avqust 1982-ci ildə İrəvan şəhərində vəfat edib, valideynlərinin yanında dəfn olunub.

O, 1988-ci il deportasiyasından xəbərsiz dünyadan köçüb. Amma növbəti deportasiya içi onun əzizləri qarışıq bütün azərbaycanlıların o torpaqlardan qovulması ilə sonuclanıb. 

Əsərləri

Ədəbi

Mənim günəşli ölkəm

Gözəllik və səadət nəğmələri

Azadə

Yay gecəsində

Qəlbimin çırağı

Yeddinci övladın anası (rus. Мать седьмого ребенка)

Elmi 

1. Erməni və Azərbaycan xalqlarının dostluğunun ədəbiyyatda inikası 

2. Erməni-Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı əlaqələri.

3. M. Ə. Sabir və erməni xalqı

4. Cəlil Məmmədquluzadə və erməni xalqı

5. Azəri-erməni ədəbi əlaqələri (Qədim dövrdən XVIII əsrin sonuna qədər)

6. Nəsimi

7. "Xatabala" jurnalı Azərbaycan haqqında

8. Hovannes Tumanyan və Azərbaycan ədəbiyyatı.

9. Avetik İsahakyan və Azərbaycan ədəbiyyatı

10. Yunis Nuri.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.08.2026)

Kənan Məmmədli,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

-Cəmi 6 dəqiqə kitab oxumaq stressin səviyyəsini 30 %-ə qədər azalda bilir ki, bu da musiqi terapiyasından və ya gəzintidən daha səmərəlidir.  

-Həkimlər sübut ediblər ki, mütaliə həm də güclü sağaldıcı prosedurdur. Bu gün inkişaf  etmiş ölkələrin bir çox aparıcı klinikalarında yeni müalicə metodu – biblioterapiya tətbiq edilir.  

-Tədqiqat zamanı zəngin süjet xəttinə malik romanların beş gün ərzində oxucunun beyin hüceyrələrini dəyişdiyi sübut edilib.

Sizləri cəlb edə bildik, elədirmi? Onda hər gün mütaliə mədəniyyəti barədə oxuyun və özünüzdə mütaliə vərdişləri aşılayın.

ÜMUMMİLLİ LİDERİN MÜTALİƏYƏ MÜNASİBƏTİ 

Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafına və milli mənəvi dəyərlərimizin mühafizə olunaraq gələcək nəsillərə çatdırılmasına böyük diqqət və qayğı ilə yanaşan Ulu Öndər Heydər Əliyev kitaba və mütaliəyə həmişə böyük dəyər vermişdir.

Kitabı mənəvi zənginliyin və elmlərə yiyələnməyin mühüm açarı hesab edən Ulu Öndər daima gəncləri və ətrafındakı insanları mütaliə etməyə, kitabla həmsöhbət olmağa dəvət etmiş, həyatda kamil insan kimi yetişməyin, zəngin biliklərə 

yiyələnməyin yeganə yolunun mütaliədən keçdiyini söyləmişdir.

Ümummilli liderimiz hətta M.F.Axundov adına Milli Kitabxanamızın fondunun yeni ədəbiyyatla necə komplektləşdirilməsi ilə də maraqlanmış, bu işin çox vacib olmasını söyləmişdir. Ulu öndər kitabxanaya çox az sayda yeni 

ədəbiyyatın daxil olduğunu görərək demişdir: “Kitabxana elə bir yerdir ki, gərək daim onun fondu genişlənsin. Çünki dünya 

dəyişir, yeni əsərlər, kitablar yaranır. Ona görə də bizim bu mərkəzi kitabxanamız gərək daim yeni nəşrlərlə təmin olunsun”. 

Eyni zamanda bunu nəzərə alaraq Heydər Əliyev öz şəxsi kitabxanasından 300 nüsxəyədək çox qiymətli kitabı Milli Kitabxanaya 

hədiyyə etmişdir. 

Heydər Əliyev deyirdi: “Kitab nəşri hər ölkənin, hər xalqın mədəniyyətində, ümumiyyətlə, mənəvi ictimai həyatında çox görkəmli yer tutur. Hər birimiz ilk növbədə ancaq kitab vasitəsilə təhsil almış, elmlərə yiyələnmiş, həyatda yaşamağa, fəaliyyət göstərməyə hazır­laşmışıq. Ona görə də hər birimiz kitablara bocluyuq. Həm kitabları yazıb yarat­maq, həm də onları nəşr etmək əsas vəzifələrimizdən biridir. Bunun üçün mümkün olan bütün tədbirləri görməliyik. Mən respublikanın prezidenti kimi bunu əsas vəzifə­lərimdən biri sayıram”.

Ulu Öndərin bütün elmlərə vaqif olduğunun hər birimiz dəfələrlə şahidi olmuşuq 

və bir sıra xarici jurnalistlərin ona verdikləri “Siz hər bir sahənin mütəxəssisi ilə onların özü kimi mühakimə yürüdə bilirsiniz və bu qabiliyyət Sizdə haradandır?” sualına Heydər Əliyev cavab verirdi ki, hər sahəyə dair çoxlu sayda kitab oxumaq və zəngin həyat təcrübəsinə malik olmaq lazımdır. Doğrudan da ulu öndərin oxuduğu kitablara, onların geniş tematikasına və həmin kitabların içərisində aparılan qeydlərə nəzər yetirərkən dahi şəxsiyyətin bu fikrinə tam əmin olursan. Yaxşı bir deyim var: “Nə oxuduğunu de, mən deyim sən kimsən”. Bu deyim kitabın, mütaliənin Ulu Öndərin həyatında oynadığı rola əyani misal ola bilər.

Heydər Əliyev müxtəlif çıxış, nitq və məruzələrində hər zaman Azərbaycanın və türk dünyasının görkəmli ədiblərinin, yazıçı və şairlərinin, alim və ictimai fikir sahiblərinin, maarifpərvər ziyalıların ölkəmiz, xalqımız, türk dünyası və ümumilikdə bəşər mədəniyyəti üçün bəxş etdiyi töhfələrdən danışaraq İbn Sina, N.Tusi, Firdovsi, Nizami, Nəvai, Y.Əmrə, Məhtimqulu, Abay, M.Kaşğari, M.Füzuli, İ.Nəsimi, M.P.Vaqif, M.F.Axundov, Sabir, C.Məmmədquluzadə, M.S.Ordubadi, Ü.Hacıbəyov, H.Cavid, S.Vurğun, Homer, Şekspir, Puşkin kimi məşhur ədiblərin əsərlərini mütaliə etməyi, yaşatmağı gənc nəslə tövsiyə edib. Müxtəlif müsahibələrində ən çox sevdiyi şeirin Səməd Vurğunun “Azərbaycan” şeiri, ən çox sevdiyi şairin Məhəmmədhüseyn Şəhriyar, ən çox sevdiyi pyesin Cəlil Məmmədquluzadənin “Ölülər”pyesi, ən çox sevdiyi dramaturqun Hüseyn Cavid, ən çox sevdiyi jurnalın isə “Molla Nəsrəddin” olduğunu bildirib.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(28.08.2026)

Elman Eldaroğlu,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Onunla söhbət zamanı siyasət, hava haqqında danışmağına dəyməz. Söhbət xatirinə söhbət edən insanlardan deyil. Onu düşündürən mövzular haqqında danışmağa səy göstərsəniz, bəlkə də, sizi diqqətlə dinləyər. Kobudluqdan, kəskin ifadələrdən xoşu gəlmir. Ondan tərcümeyi-halı ilə maraqlanmağına da dəyməz, onsuz da danışan deyil. Bəlkə də bundan irəli gəlir ki, onun ömür yolu haqqında geniş məlumata heç bir yerdə rast gəlmək olmur. Əslində, o, öz tərcümeyi-halını çiyinlərində gəzdirir...

Deyir ki:- “Hazırda çoxları iddia edirlər ki, guya ziyalılarla cəmiyyət arasında böyük uçurum var, lakin mən belə düşünmürəm. Ziyalı təbəqəsi sadəcə efir, televiziya vasitəsi ilə deyil, auditoriyalarda, müxtəlif toplantılarda, gündəlik həyat tərzində də insanlarla ünsiyyətdə olur. Ziyalılar və gənclər arasında görüşlər keçirilməsi ünsiyyətin tam səmimi və uğurlu qurulması üçün heç də vacib şərt deyil. Əsas odur ki, ziyalının mövqeyi, düşüncələri, onun əməlləri ilə üst-üstə düşsün və cəmiyyətin tərəqqisinə xidmət etsin. O zaman ziyalının düşüncələri gənclərə örnək olacaq. Hər hansı bir şüarla, tribunadan danışıb, bəyanatlar verməklə, gənclərin zehninə istədiyin fikri təlqin etmək mümkün deyil. Çünki gənc elə qüvvədir, özü qavrayıb düşünür, qərar verir. Bu, bütün zamanlarda belə olub...”

Ənənəvi həyatda olduğu kimi, iş həyatında da mübarizdir. Sakit həyatı xoşlamır. Çox məhsuldar xanımdır, öhdəliklərini vicdanla yerinə yetirməkdən, bildiklərini xalqa çatdırmaqdan zövq alır. Səmimiyyət və dürüstlük onun üçün vacib amillərdəndir. Hissləri və intuisiyası güclü olduğu üçün qarşısındakı insanın daxili aləmini görməyi bacarır...

“Sovet dönəmində ziyalılarımız ideoloji çərçivə daxilində fəaliyyət göstərən şəxslər olub. Onlar imkanları daxilində bu və ya digər məsələdə millətin, xalqın mövqeyi ilə bağlı səy göstəriblər. Çox zaman bu ziyalıların həyatı bahasına başa gəlib, cəzalandırılması ilə nəticələnib. Amma bütövlüklə həmin ziyalıların fəaliyyətinin üzərindən xətt çəkmək cəmiyyətin sivil düşüncə tərzinə fayda gətirməyəcək. İstənilən məsələdə qərəzlə hərəkət etmək obyektiv nəticəyə gətirib çıxarmır. Bunu anlamasaq, gələcəkdə də eyni səhvləri etməli olacağıq. Gənclər düşünsün ki, mən bu gün obyektiv təhlil edə bilmirəmsə, gələcəyimi necə düzgün planlaşdıra bilərəm?..”- söyləyir.

Mükəmməl xasiyyətə malik olduğu üçün araşdırmaları da maraqlıdır. Həddən ziyadə realistdir, onu boş-boş xəyallarla, iddialarla fikrindən döndərmək mümkün deyil. Adətən heç vaxt ram edə bilməyəcəyi məqsədlərin arxasınca getmir. Elə ona görə də ən nifrət etdiyi məsələlərdən biri də qeyri-müəyyənlikdir. Bu səbəbdən də hədəfə doğru planlı şəkildə irəliləyir...

Deyir ki:- “Azərbaycan gəncliyi bilgilənməyə laqeyd deyil. Mən də sosial şəbəkələrdən istifadə edirəm və gəncləri də izləyirəm. Müşahidələrimə görə, deyə bilərəm ki, gənclərimiz nəinki bilgi almağa meyllidir, hətta o bilgini paylaşaraq maarifçilik fəaliyyəti göstərməkdə də aktivdirlər. Sosial şəbəkələrdə yayılan məlumatlar içərisində çoxlu elektron kitablar, məqalələr də yer alr. İstifadəçilər maraqlı materialları paylaşır və öz dostlarına oxumağı tövsiyə edir. Amma mən yaşlı nəslin nümayəndələri arasında belə nümunələrə rast gəlmirəm. Ona görə, bu gün kitabı tək klassik formada oxumağın informasiya mənbəyi olduğunu demək düzgün olmaz. Kitabları alıb oxumaq da lazımdır, lakin texnologiyanın inkişafı sayəsində ağırlıq elektron kitablara düşüb. Maddi baxımdan da bu kitablar sərfəli olduğundan gənclər elektron kitablara üstünlük verirlər...”

Həm də çox emosionaldır. Amma duyğularını gizlətməyi bacarır. Özünə, biliyinə çox güvənir. Kənardan sərt və amansız görünür, amma göründüyü qədər də nəcib, mülayim və nəzakətli xanımdır...

“Hər bir Azərbaycan vətəndaşı özünün müstəqil dövlətə sahib olmağı ilə fəxr etməlidir. Çünki Yer üzündə yaşayan bütün xalqların dövləti olmaq xoşbəxtliyi yoxdur. Amma Azərbaycan xalqı xoşbəxt xalqdır ki, onun müstəqil dövləti var və biz müstəqil dövlətin vətəndaşlarıyıq. Bu, müstəqil cümhuriyyətdən yaranan bir tarixdir. Çünki Azərbaycan dövlətçiliyinin tarixi çox qədimdir - e.ə. III minillikdən gələn bir tarixdir. Amma Azərbaycan ərazisində dövlətçiliyimizin varisliyi zaman-zaman yadelli işğalların nəticəsində kəsilibdir. Bütün bunlara baxmayaraq, Azərbaycan böyük bir imperiya yaradan dövlət olub. XV əsrin sonu – XVI əsrin əvvəli Səfəvilər dövləti yaranıb. Bu dövlətin əsasını Azərbaycanəsilli sülalə qoyub. Yəni zəngin bir dövlətçilik tariximiz var. Ən qürurlusu da ondan ibarətdir ki, 105 il öncə bütün türk dünyasında ilk türk cümhuriyyətini 1918-ci il 28 Mayda Azərbaycan xalqı qurub. 105 ildir ki, respublika quruluşunda yaşayırıq. Düzdür, 23 aydan sonra birbaşa Sovet Rusiyasının hərbi müdaxiləsinin nəticəsində müstəqil dövlətçiliyimizə son qoyuldu, amma yenə də Azərbaycan Respublikası sovetlər formasında, müttəfiq dövlətlər statusunda öz varlığını saxladı. 1991-ci ildə isə dövlət müstəqilliyini bərpa edəndə özünü Azərbaycan Cümhuriyyətinin varisi kimi bərpa etdi. Bunlar çox qürurverici tarixdir”.- söyləyir.

Ölkədə cümhuriyyət tarixini mükəmməl bilən nadir alimlərdən biri də odur. Uzun illər bu mövzunu araşdırıb, necə deyərlər, gecəsini gündüzünə, gündüzünü gecəsinə qatıb. Dövlət İdarəetmə Akademiyasının Tarix kafedrasının müdiri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosentdir. “Azərbaycan Respublikasının əməkdar müəllimi” fəxri adına layiq görülüb. "Nəriman Nərimanov – ideal və gerçəklik" kitabının, 40-dan çox elmi məqalənin, "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ensiklopediyası" iki cildliyində isə 200 məqalənin və 7 elmi toplunun tərtibçilərindən biridir...

...Bəlkə də bu yazını növbəti ad günündə- noyabrın 7-də qələmə alsaydım, lap yerinə düşərdi. Məni tələsdirən, haqqında söhbət açdığım Firdovsiyyə xanım Əhmədovanın Cümhuriyyət tarixinin və eləcə də inqilabdan sonrakı Azərbaycanın araşdırılmasında göstərdiyi misilsiz xidmətləri oldu. Və bu yolda bir əzmkar alim kimi müvəffəqiyyətlə addımlamaqdadır. Ona bu fədakarlığına görə ehtiram göstərməyə borcluyuq...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.08.2026)

Nigar Xanəliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi Layihələr şöbəsi

Türk Mdəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının layihəsində bu dəfə siyasi deyil, iqtisadi mövzuya baş vuracağıq: Orta əsr Türk şəhərlərində bazar mədəniyyəti və ictimai həyat.

Orta əsr türk şəhərləri yalnız inzibati və hərbi mərkəzlər deyil, həm də iqtisadi və mədəni həyatın qaynadığı mühüm məkanlar idi. Bu şəhərlərin ən canlı hissəsi bazarlar olmuşdur. Bazar mədəniyyəti ticarətlə yanaşı, ictimai münasibətlərin, mədəniyyətin, adət-ənənələrin formalaşdığı mühüm sosial institut idi. Türk şəhərlərində bazarlar ticarət məkanı olmaqla yanaşı, həm də sosial həyatın nizamlayıcısı və mədəniyyətin daşıyıcısı kimi çıxış edirdi.

Orta əsr türk şəhərlərində bazar şəhərin mərkəzində yerləşir, ətrafında məscidlər, karvansaralar, hamamlar və sənətkar məhəllələri qurulurdu. Bazar yalnız alış-veriş yeri deyil, həm də şəhərin ictimai-siyasi həyatının mərkəzi hesab olunurdu. Burada dövlət qərarları elan olunur, xalq toplaşır, mühüm xəbərlər yayılırdı.

Bazar türk şəhərlərinin iqtisadi həyatının əsası idi. Burada yerli məhsullarla yanaşı, uzaq ölkələrdən gətirilmiş mallar da satılırdı. İpək Yolu üzərində yerləşən şəhərlərdə (Səmərqənd, Buxara, Təbriz və s.) bazarlar beynəlxalq ticarət mərkəzi rolunu oynayırdı. Bu, türk şəhərlərini dünya iqtisadi sisteminə bağlayırdı.

Bazar mədəniyyətinin əsas hissəsini sənətkarlar təşkil edirdi. Hər bir sənətkar qrupu öz məhəlləsində və bazarda ayrıca fəaliyyət göstərirdi. Sənətkarlıq birlikləri (loncalar, ahi təşkilatları) təkcə peşə fəaliyyəti ilə deyil, həm də sosial-mədəni münasibətlərlə bağlı idi. Onlar gənclərə sənət öyrədir, eyni zamanda əxlaq və davranış qaydaları aşılayırdılar.

Bazar həm də ictimai ünsiyyət mərkəzi idi. Burada insanlar görüşür, fikir mübadiləsi aparır, xəbərlər öyrənirdi. Ədəbi və dini məclislərin təşkili, xalq oyunlarının və tamaşaların keçirilməsi də bazar mədəniyyətinə daxil idi. Beləliklə, bazar şəhərin ictimai-mədəni həyatının ayrılmaz hissəsi olmuşdur.

Orta əsr türk dövlətlərində bazarlara xüsusi diqqət yetirilirdi. “Muhtəsib” adlanan dövlət məmurları bazarda qayda-qanuna, ölçü və çəkiyə nəzarət edir, alverin ədalətli aparılmasına çalışırdılar. Bu, dövlətin bazar mədəniyyətini sadəcə iqtisadi yox, həm də sosial ədalət mühiti kimi qəbul etdiyini göstərir.

Orta əsr türk şəhərlərində bazar mədəniyyəti sadəcə ticarət mühiti deyil, həm də ictimai həyatın mərkəzi idi. Bazarlar iqtisadiyyatla yanaşı, sosial münasibətlərin, mədəni ünsiyyətin, adət və ənənələrin inkişafında mühüm rol oynayırdı. Onlar türk şəhərlərinin canlı ruhunu əks etdirir, həm dövlətin, həm də xalqın birgə fəaliyyətinin təzahürü kimi çıxış edirdi. Bazar mədəniyyəti sayəsində türk şəhərləri orta əsrlərdə yalnız siyasi deyil, həm də iqtisadi-mədəni mərkəzlər kimi dünya tarixində öz yerini tutmuşdur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.08.2026)