“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının “Ulduz” jurnalı ilə birgə Biri ikisində layihəsində sizlərə filologiya elmləri doktoru Pərvanə Məmmədlinin Güney Azərbaycan ədəbiyyatı barədə yazıları təqdim edilir.

Pərvanə Məmmədli

Çagdaş  Güney  Azərbaycan ədəbiyyatı: dünəndən bu günə.

Azərbaycan mədəniyyətinin, tarixinin böyük bir hissəsi Güney Azərbaycanla bağlıdır. Amma Azərbaycanı  iki  əsr  bundan əvvəl  ayırsalar da,  xalq həmişə mənən  bir  olmuşdur.

XIX və XX yüzilliklərdə cərəyan edən siyasi və ictimai hadisələr bütün Şimali Azərbaycanda olduğu kimi, Cənubi Azərbaycanda da yeni realist bir ədəbi istiqamətin yaranmasına əhəmiyyətli zəmin yaratmışdı. XX əsrin ictimai-siyasi gedişləri poetik fikrin bütün qollarına təsir etmişdir. Bu dövr şairləri arasında fars dili ilə ortaya qoyulan “yeni şeir” anlayışına Azərbaycan şairlərinin əhəmiyyətli qatqısı olmuşdur.

          Şair və yazarların bir çoxu öz ana dilləri ilə bərabər, fars, eləcə də ərəb dillərində də yazıb-yaratmışlar. Milli Hökumət dövründə gənc yazarlar Poeziya məclisinin qurulmasından faydalanaraq ədəbiyyata yeni ruh gətirmişlər.

Pəhləvi rejiminin əlilə Milli Hökumət  məhv edildikdən sonra göstərilən məclisin  qalan nümayəndələri ilə 40-cı illərdə ədəbiyyata gələn şairlər ədəbi gedişata yön vermiş, onun poetik rəngarəngliyini təmsil etmişlər.

          1960-cı illərdən etibarən Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatında Şimala doğru başlayan yaxınlaşma şeirdə də özünü göstərir. Xüsusilə Məhəmmədhüseyn Şəhriyar, Bulud  Qaraçorlu Səhənd, Həmid Nitqi,  Barış, Həbib  Sahir, Həsən  Məcidzadə Savalan, Kərim  Məşrutəçi Sönməz, Haşım Tərlan kimi şairlər şimaldakı qardaşlarına səs verərək qarşılıqlı əlaqə yaradılmasına səy göstərmişlər.

          Pəhləvi rejiminin devrilməsi və İran İslam Respublikasının qurulmasından sonra əldə edilən nisbi azadlıq mühitində (1979 – 1981) Azərbaycan türkcəsində kitab, qəzet və jurnal bumu yaşanmış, ədəbi mühitdə özəl bir canlanma baş vermişdir.

Nədənsə çoxları Güney Azərbaycan ədəbiyyatı  deyəndə ancaq “Ayrılıq, həsrət, Araz” mövzusunu, uzaqbaşı Şəhriyarı göz önünə gətirir. Güneyli yazarların göstərilən  qəliblərdə qalmayıb, əksinə, onu çoxdan vurub sındırdırdığını, hətta   deyərdim ki, Quzeydəki yazarlardan sənət baxımından geri qalmayan ədəbi nümunələr yaratdığını görürük.

          Heç kəsə sirr deyil ki, ana dilində rəsmi təhsil almaq problemi ilə üz-üzə qalan güneylilərin ədəbiyyat dünyası mütaliə və oxucu gərginliyi ilə hələ də müşayiət olunmaqdadır. Bu dildə oxuyub düşünmək çoxlarına, təbii ki, çətindir. Bütün bunlara rəğmən, bu gün Azərbaycan ədəbiyyatına maraq artmaqdadır.

          Güney Azərbaycanda xalqın dili, ədəbi və mənəvi dəyərləri  son 100 ildə daim gərginlikdə  qalıb basqılı bir həyat yaşayıb. Bu səbəbdən də  yaranan ədəbiyyat  daha çox dirəniş və özünütəsdiq  kimi məzmunlar daşıyıb.

          Milli oyanış, hər şeydən əvvəl ana dilində yazılmış olan ədəbiyyatda özünü göstərib. Burada yaranan  ədəbiyyat ilə milli azadlıq hərəkatı həmişə qoşa olub. Hər inqilabdan, xalq hərəkatlarından sonra mədəni həyatda da irəliləyiş olub.

Rejim Azərbaycan türklərinin tək ədəbiyyat və dil sahəsini deyil, eləcə də teatr, kino, musiqi və incəsənət sferalarını basqı altında saxlamağa çalışıb.

Quzey Azərbaycanın müstəqillik əldə etməsi, onun dünyada söz sahibi olması Güneydə milli özünəqayıdışa böyük təkan verdi. Arazın hər iki tayında  vahid  bədii dünyagörüşün, hətta deyərdik ki, ortaq ədəbi prosesin formalaşma prosesi ortaya çıxdı. Ədəbi  janrların mənzərəsindəki fərqlərə baxmayaraq,  bu gün Güney və Quzey Azərbaycanda poeziyadakı axtarışların məzmun  və sənətkarlıq  tutumu bunu təsdiq edir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.03.2026)

Aytən Ağasıyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

De ki, mən Rəhman üçün oruc (susmaq niyyəti) etmişəm və bu gün heç kimlə danışmayacağam. Söhbət Surah Maryam surəsindən gedir.

Hadisəyə görə Məryəm tək halda səhraya çəkilir və orada İsa peyğəmbəri dünyaya gətirir. Doğuş zamanı çox çətinlik çəkir  və bir xurma ağacının yanında olur. O anda ona belə deyilir: “Xurma ağacını özünə tərəf silkələ, üstünə təzə, yetişmiş xurmalar tökülsün”.

Hər kəs həyatının fərqli tinlərində çətinliyə düşərkən “Kaş bundan əvvəl öləydim və unudulub gedəydim” ağrısı ilə bir “xurma ağacı”ndan möhkəm möhkəm yapışır.

Əlbəttə ki, söhbət xurma ağacından getmir. Sağlam, canlı bədəni olan insan belə xurma ağacını rahatlıqla silkələyə bilməz. Ama bəzən xəfif, zərif, çəlimsiz arzuları olmayan, ümidsiz insan öz “xurma ağacı”na rast gəlir və ağac ona mənəvi dayaq, möcüzəvi əl olur. Ac olana yemək, susuz olana su, nəfəssizə nəfəs, sevgisiz olana sevgi olur.

Həyat bütün çılpaqlığı ilə gözünə görünəndə yanında “xurma ağacı” varsa şanslı insanlardansan. O ağac sənə bəzən kölgəsində oturub nəfəs aldığın, sığınacağın bir liman, bəzən davam etmə düyməsi, bəzən də yad nəfəsin istiliyi olur.

Sən axtarmasan belə o bir yolunu tapıb sənin yanında bitir. Çoxumuz səhranın böyüklüyündən, quruluğundan, susuzluğundan şikayətlənib xurma ağaclarını görə bilmirik.

Bəzən də inanmaq istəyirsən o xurma ağacının varlığına, olmasa belə..

İnsan pis düşüncələrini sükutunda boğub nəfəs alacağına inanmaq istəyir. Gözəlliklərə, gözəl günlərə, ümidlərə.

Çox uzaqlara getməyəcəyəm. Ustad Şəhriyarın dediyi kimi, “Bəxtin dura, baxarsan yadlar qohum qardaşdı, amma bəxtin yatanda, qohum-qardaş yad olur.”

Hər gələn gün bizdən bir şeyləır aparakən hər keçən gün bizə nələrsə qazandırır. Başqa sözlə,

Gün var ki heç zad olmaz, gün var ki hər zad olar..

Bəzən elə düşünürük ki, ən pisi budur, bundan pisini yaşaya bilmərik ya da bundan pisini tanıya bilmərik.. Amma məsələ pislikdə deyil, məsələ özünə nə qədər yaxın, ya da uzaq olmaqdadır. Kim özünə daha yaxındırsa həmişə bir “xurma ağacı” yanında bitəcək... Lakin kim ki, özündən uzaqdır mənə görə həmişə yarımdır, yarımçıqdır...

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Azərbaycansovetnəsrində ənantisovetromanları yazanoolub, o – MövludSüleymanlı. Onun “Dəyirman” povesti tarixdə qaldıqca qalacaq. Həm məzmununa, həm də yüksək məharətlə yazıldığına görə. “Köç” romanı isə dilimizin ən dərin qatlarını ortaya çıxaran bir şedevr kimi daim oxunacaq.

Saytlardan biri məşhur əsərlərin yazılma tarixçəsindən bəhs edən “Necə yazdım?” layihəsi çərçivəsində Mövlud Süleymanlını “Dəyirman” necə yazması barədə danışdırmışdı. O da bunları demişdi:

-“Dəyirman” povestinin maraqlı yazılma tarixçəsi var. Arif Mustafazadə vardı, çox hörmətli bir ədəbiyyatçı idi. Yaradıcılıq baxımından ondan çox şey öyrənmişəm. Mənə şeirlər oxuyurdu. Onun dilinə, duyğularına hörmətim vardı. Uzun müddət görünmədi. Bir dəfə görəndə soruşdum ki, haralardasan, nə yazırsan, nə pozursan? Bir kəlmə söz işlətdi və o söz mənə “Dəyirman”ı yazdırdı: “Bu dəyirman xaraba qoyurmu nəynənsə məşğul olaq?” Gürcüstanda bir dəyirman qurmuşdu, kababxana eləmişdilər. Obrazlı desək, daş yox, cəmiyyət fırlanmağa başlamışdı. Bizim kənddə də iki dəyirman vardı. Bu dəyirman daha tez qurumuşdu. Mən 50-ci illərdən danışıram. Arif mənə bu sözü deyəndə həmin illər gözümün qabağına gəldi, dəhşətə gəldim. Oturdum yazdım əsəri. Mənim içimdə heç vaxt senzura olmayıb. “Azərbaycan” jurnalında çap olundu əsər. İlini deyə bilərəm: 1979-cu ildə. Dörd, ya beş aya yazmışdım. Əsər jurnalda çıxanda bütün aləm dəydi bir-birinə…

***

Mövlud Süleymanlı 1943-cü il mart ayının 18-də Qərbi Azərbaycanda - Ermənistan SSR-nin Kalinino rayonunun Qızıl Şəfəq kəndində (keçmiş adı "Cücəkənd") doğulub. Atası Süleyman Məhəmməd oğlu 1942-ci ilin axırlarında İkinci Dünya müharibəsinə gedib, 1945-ci ilin aprel ayının 23-də Berlin uğrunda döyüşlərdə həlak olub. Anası Bağdagül Mahmud qızı bədahətən şeirlər deyib.

 Mövlud Süleymanlı Qızıl Şəfəq kənd 7 illik məktəbindən sonra qonşu İlməzli kənd orta məktəbinin X sinfini (1960) bitirib. 1962-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Filologiya fakültəsinə daxil olub, 1967-ci ildə oranı bitirib.Ədəbiyyata ötən əsrin 70-ci illərində gələn Mövlud Süleymanlı yaradıcılığa lirik şeirlərlə başlayıb.

Onun "Əllərim" adlı ilk şeiri 1964-cü ildə "Azərbaycan gəncləri" qəzetində çap olunub. Ədibin "Bir ünvan" adlı şeir kitabı da çap olunub. M. Süleymanlının yaradıcılığını səciyyələndirən başlıca amillər ondan ibarətdir ki, əsərlərində məxsus olduğu xalqın tarixi, etnoqrafiyası, mənəvi-əxlaqi dəyərləri, vətənpərvərlik hisləri ön plandadır.

Mövlud Süleymanlının ilk nəsr kitabı yetmişinci illərin sonları çapdan çıxıb. 1970-ci illərin ikinci yarısında ədibin bir-birinin ardınca hekayə və povestləri dərc edilib. "Qar", "Yanğın", "Şanapipik", "Şeytan", "Dəyirman" hekayələrindən ibarət 1979-cu ildə "Ayın aydınlığında" kitabı işıq üzü görüb. Bu hekayələr Mövlud Süleymanlını xalqa cəmiyyət problemlərini zamanında görüb əks etdirən gözəl bir nasir kimi tanıdıb.

"Şanapipik", "Duzsuzluq", "Ot" yazıçının müharibə mövzusuna həsr etdiyi hekayələri sırasındadır. Ədib 1980-ci illərdən başlayaraq daha çox roman janrına müraciət edib. "Köç", "Ceviz qurdu" "Səs" romanları çağdaş Azərbaycan romançılığının inkşafında bir pillədir. "Köç"(1980) xalqın milli keçmişindən, sovet hakimiyyətinin gəlişinə qədərki taleyindən söhbət açıb.

Romanda təbliğ olunan başlıca ideya Azərbaycan xalqının birliyi ideyasıdır. Mövlud Süleymanlının bir sıra hekayələrində və "Köç" romanında Azərbaycan nəsri üçün yeni olan mifik təfəkkür tərzi, türk etnoqrafiyası və folklorunun ən qədim çalarları diqqəti cəlb edir.

Xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadə "M. Süleymanlıya açıq məktub"unda yazırdı:

"Köç" xalqımızın yüz illərdən bəri keçib gəldiyi yolların tarixi, adət və ənənələrini qoruyub saxladığı köçəri ruhunun bədii etnoqrafiyasıdır.

"Ceviz qurdu" — 1930-cu illərin represiyalarından 80-ci illərə qədərki fasiləli tarixin xalqın həyatında buraxdığı izlərdən, milli insana vurduğu sağalmaz yaralardan bəhs edir. Müəllif roman boyu ceviz qurdunun cevizə daraşıb, onu tamam məhv etməsini təkcə ziyanvericilərə qarşı mübarizəni təsvir üçün qabartmayıb. Burada həmçinin geniş planda cəmiyyət ziyanvericilərinin insanların mənəvi dünyasına daraşmasını, onu getdikcə məhv etməsini göstərmək üçündür.

"Səs" sovet cəmiyyətinin son durumunu əks etdirən sosial romandır. Ümumilikdə yazıçı "Səs" və "Ceviz qurdu" romanlarında cəmiyyətin düçar olduğu mənəvi bəlaların necə fəsadlar törətdiyini əks etdirib. Hadisələr həm ailə-məişət çərçivəsində, həm ictimai münasibətlərdə, həm də ayrı-ayrı fərdlərin düşüncələrində cərəyan edib. Hər iki romanda rəmzi-metaforik obrazlar diqqəti cəlb edib.

Romanlar

"Köç"

"Ceviz qurdu"

"Günah duası"

"Səs"

"Erməni adındakı hərflər

Povestlər

"Şanapipik"

"Duzsuzluq"

"Yel Əhmədin bəyliyi"

"Şeytan"

"Dəyirman"

Hekayələr

"Yamacda bir kənd"

"Yüz günümdən biri"

"Armud ağacının nağılı"

"Bərəkət"

"Füşkürək"

"Yallı gecəsi"

Mövlud Süleymanlı 1968-ci ildə Аzərbaycan Dövlət Radiosuna işə qəbul edilib, əvvəlcə "Gənclik", sonra "Ədəbiyyat və İncəsənət" baş redaksiyasında redaktor kimi çalışıb. O, 1992-ci ilin sonlarında Azərbaycan Dövlət Tele-Radio Şirkətinin Radio üzrə sədr müavini vəzifəsinə gətirilib, 17 il bu vəzifədə çalışıb.

Bununla yanaşı, ədib kinostudiya, 1976–1980-ci illərdə Yazıçılar İttifaqının orqanı olan "Ulduz" jurnalında nəsr şöbəsinin müdiri, 1980–1988-ci illərdə "Azərbaycan" jurnalında nəsr şöbəsində rəhbər kimi fəaliyyət göstərib. Radionun qızıl fonduna daxil olmuş, həftəlik yayımlanan "Bulaq" verilişinin, 1969-cu ilin oktyabrında ilk müəllif nömrəsini yazıb.

Verilişin uzun illər Azərbaycan folklorunun, etnoqrafiyasının, dilinin, məişətinin təbliğində əhəmiyyətli rol oynadığı əsas götürülərək 1974-cü ildə Azərbaycan Jurnalistlər İttifaqının "Qızıl qələm" mükafatına layiq görülüb. 1972-ci ildə Tele-Radio Verilişləri komitəsindən Moskvaya ixtisasartırma kurslarına göndərilib. 1974-cü ildə Cəfər Cabbarlı adına Azərbaycanfilm kinostudiyasına ssenarist kimi qəbul edilib

Ssenarisi əsasında "Bəyin oğurlanması" və Moskva Dövlət Kinematoqrafiya Komitəsinin sifarişilə "Çətirimiz buludlardır" bədii televiziya filmləri çəkilib. 1976-cı ildə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqına işə dəvət edilib. 1974-cü ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. Prezident təqaüdçüsüdür. Mövlud Süleymanlının 1992–1993-cü illərdə baş redaktorluğu ilə "Oğuz eli" adlı müstəqil qəzet nəşr olunub.

1992-ci ildə Azərbaycan Dövlət Televiziyasına işə dəvət edilib və televiziyanın "Xalq yaradıcılığı" redaksiyasına baş redaktor vəzifəsinə təyin olunub. Redaksiyada onun rəhbərliyi ilə folklor, etnoqrafiya yönündə yeni "Sizə hardan deyim?", "Təbriz gözəlləməsi", "Şirvan gözəlləməsi", "Yurd yeri" və s. kimi verilişlər hazırlanıb.

Azərbaycan Dövlət Radiosunda onun rəhbərliyi ilə "Respublika", "Dan yeri", 'Dünəndən bu günə", "Bizdən sonra", "Sarıtel", "Xeyrə qənşər", "Bulaq başı", "Mövqe", "Axtarış", "Dövran", "Qürbətdə qalan Vətən", "Parlament saatı", "Gündoğandan gün batana", "Eşidirsizmi?", "Qonaq eldən gələr", "Var səsimlə", "Çiyin çiyinə" və s. verilişlər efirə çıxıb

Mükafatları

- Şöhrət ordeni

- Azərbaycan Jurnalistlər İttifaqının "Qızıl qələm" mükafatı

- Moskvada rus dilində nəşr edilmiş ilk kitabına ("Çoban İbrahim və velosiped") görə Maksim Qorki adına Ümumittifaq ədəbi müsabiqə

- Kənd həyatına həsr edilmiş ən yaxşı əsərə görə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının "Qızıl sünbül" ədəbi mükafatı

- Bədii-sənədli publisistika sahəsində nailiyyətlərinə görə "Araz" ali ədəbi mükafatı

- "Köç" romanına görə "İlin ən yaxşı əsərinə görə" mükafatı laureatı

- ANASAM Ödül bəlgəsi (Türkiyə)

- "Anadolu ədəbiyyatı" toplantısının "Takdir" mükafatı

- 27 iyul 2023-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafında böyük xidmətlərinə görə "Şərəf" ordeni ilə təltif edilib

Tərcümə edilmiş kitabları

Ruscayа:

- "Çoban İbrahim və velosiped" (Povest və hekayələr. Tərcümə edən: T. Kolyaqina. Moskva, 1982)

- "Köç" (Roman. Tərcümə edən: T. Kolyaqina. Moskva, 1986)

Türkiyə türkcəsinə:

- "Köç" (çevirən S. Altaylı. 1990). Bu əsər "Ötüken" Yayın Evi tərəfindən dəfələrlə (1992, 1994, 1995, 1996) təkrar-təkrar yayımlanıb

- "Söz içində söz". Tehranda 2003-cü ildə əski əlifba ilə nəşr edilib.

- 2004-cü ildə "Üç roman" adı altında romanları "Azərbaycan" nəşriyyaında.

- 2006-cı ildə "Söz içində söz" adlı çox unikal kitabı "Ağrıdağ" nəşriyyatında.

Filmoqrafiya

- Ağstafa şərabçıları

- Bəyin oğurlanması

- Bəylik dərsi

- Çətirimiz buludlardır

- Dad

- Deportasiya

Mövlud Süleymanlı ömrünün son günlərini Şamaxı rayonunun Kərkənc kəndində keçirib. Orada Qərbi azərbaycanlı çox idi, sanki ikinci bir Qərbi Azərbaycan qurmuşdular… 21 fevral 2024-cü ildə vəfat edib. Elə o kənddəcə dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Həsrətin araya atdı dağ, dərə,
Sönən işıq oldun, batan səs oldun,
Qayıt, mənim gülüm, qayıt bu yerə,
Ey mənim istəyim, nə gəlməz oldun!

Ümidlər, arzular pərən-pərəndir,
Qəlbə təsəllidir xatirələrim.
Bir halını soruş, könlümü dindir;
Axşamlar yadıma düşür səhərim.

Qayıt, mənim gülüm, yerbəyer elə
Dərdli səhərləri, gecələri sən.
Çaşıb başqa yolla keçirəm evə,
Düz öz qaydasınca küçələri sən.

Qayıt, yerinə qoy Ayı, Günəşi-
Yenə olduğu tək görüm həyatı.
Qayıt, gözüm nuru, könlüm atəşi,
Qayıt, sahmana sal bu kainatı!

Razılaşın ki, poeziyamızın ən gözəl məhəbbət şeirlərinin başında dayanır bu şeir... Onu Əli Kərim yazıb. Cəmi 38 il ömür sürmüş nakam şair...

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü Əli Kərim 1931-ci il mart ayının 18-də Göyçay şəhərində anadan olub. Atası Paşa kişi fəhlə işləyib. 1948-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsinə daxil olub, burada ehtiyacı olduğu yataqxana olmadığından Teatr İnstitutunun teatrşünaslıq fakültəsinə keçib, III kursdan Moskvada, M. Qorki adına Dünya Ədəbiyyatı İnstitutunda təhsilini davam etdirib və 1955-ci ildə oranı fərqlənmə diplomu ilə bitirib.

 Bakıya qayıtdıqdan sonra "Azərbaycan" jurnalının redaksiyasında işləyib, şeir şöbəsinin müdiri olub. Əli Kərimin ömrü, öz şair sözü kimi, poeziyada atributa çevrilib. Bu gün onun üslubunu, deyim tərzini, söz-obrazlarını davam etdirən şairlər var. İlk nəşr olunan əsəri 1948-ci ildə "Azərbaycan pioneri" qəzetində çıxmış "Təzə müəllim" şeiri olub. 1957-ci ildə Moskvada keçirilən tələbələrin VI Ümumdünya Festivalında "İlk simfoniya" poeması mükafata layiq görülüb. İlk kitabı 1958-ci ildə Azərbaycan ədəbiyyatı dekadası münasibətilə Moskvada rusca çıxan "İki sevgili" kitabı olub.

Filmoqrafiya

1. Daş

2. Sənət sevincləri

3. Yeddi duyum

4. Son nəfəs

5. Sənətkar ömrü

6. Gələcəyin şairi

7. Əli Kərim

8. Yadigarlar

9. Könül dünyamız

10. Sətirlər

11. Ovqat

Şeirlərinə yazılmış mahnılar

- Flora Kərimova - Nə Gəlməz Oldun - musiqi: Oqtay Kazımi

- Yaqub Zurufçu - Yar Gəldi - musiqi: Adil Gəray

- Vaqif Şixaliyev - Azərbaycanım Mənim - musiqi: Hacı Zirəddin Tağıyev

- Ayşən Mehdiyeva - Azərbaycanım Mənim - musiqi: Adil Gəray

- Azad Zamanov - Qayıt - musiqi: Sevil Rüstəmova

- Flora Kərimova, Elxan Əhədzadə - Yar gəldi - musiqi: Elza Ibrahimova

- Nə xoşbəxt imişəm - musiqi: Cavanşir Quliyev

Əsərlərinin nəşri

1. İki sevgili

2. Həmişə səfərdə

3. Qızıl qanad

4. Qaytar ana borcunu

5. Uşaqlar və ulduzlar

6. Səfərdən sonra

7. Tənbəl ayı balası

8. Seçilmiş əsərləri (iki cilddə). I cild

9. Seçilmiş əsərləri (iki cilddə). II cild

30 iyun 1969cu ildə 38 yaşında Bakıda vəfat edib. Göyçayda dəfn edilib. Dəfn edildiyi yerdə Əli Kərim parkı salınıb. Sumqayıt şəhərində Əli Kərim poeziya klubu fəaliyyət göstərir.

Şairin əsərlərindən bir çoxu ölümündən sonra işıq üzü görüb. Əli Kərim ədəbiyyata özünə məxsus üslubu ilə gəlib, ilk şeirlərindən parlaq istedadı ilə şeirsevərlərin diqqətini cəlb edib, özündən sonra gələn bir sıra şairlərə güclü təsir edən sənətkarlardandır.

Nə yazıq ki, ömrü yarıda qırılıb.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

"Böyükağanı yaxından tanıyanlar onun nə qədər səmimi, ürəyiaçıq, nikbin, olduqca nəcib və təvazökar bir insan olduğunu yaxşı bilir"

Azərbaycan SSR xalq şairi Süleyman Rüstəm

Şair, tərcüməçi Böyükağa Qasımzadə 1916-cı il martın 18-də Bakı quberniyası Bakı qəzasının Maştağa kəndində xırda sahibkar-dəmirçi ailəsində doğulub. Atası Məmməd kişi 1903-cü ildə Bakıya köçüb xırdavat dükanı sahibi, sonra adi fəhlə olub. Böyükağa yeddiillik məktəbi Bakıda bitirib fəhlə fakültəsində, sonra isə sənaye institutunda təhsil alıb.

Ədəbi yaradıcılığa 30-cu illərdə başlayıb, ilk şerlərini məktəblilərə həsr edib. Onun ilk kitabı – "Murad" poeması 1937-ci ildə çapdan çıxıb. APİ-nin dil və ədəbiyyat fakültəsini bitirib . İkinci Dünya müharibəsinin ilk günlərində səfərbərliyə alınmış, hərbi məktəbdə kursant, 1941-ci ilin dekabrında Cənub cəbhəsində atıcı rotasının komandiri, siyasi şöbənin təlimatçısı, Zaqafqaziya cəbhəsində "Döyüşçü" qəzeti redaksiyasında məsul katib işləyib.

Xüsusi tapşırıqla İrana göndərilib, sonra təyyarəçilik məktəbində xüsusi qrupda siyasi rəhbər, hərbi klubda rəis vəzifələrində işləyib. Ordudan tərxis ediləndən sonra "Ədəbiyyat qəzeti"ndə incəsənət şöbəsinin müdiri, daha sonra "Azərbaycan" jurnalında poeziya şöbəsinin müdiri olub. A.S.Puşkin, N.Nekrasov, N.V.Qoqol, T.Şevçenko, İ.Franko, M.Bajan, P.Tıçina kimi sənətkarların və bir sıra xarici ölkə yazıçılarının poetik əsərlərini doğma dilə çevirib.

 Füzulinin "Yeddi cam" əsərini, M.F.Axundovun "Puşkinin ölümünə Şərq poeması"nı farscadan, "Sasunlu David" eposunu ermənicədən tərcümə edib. Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatında bədii ədəbiyyat şöbəsinin müdiri olub. Sonra bütün qüvvə və bacarığını yaradıcılıq işinə verib.

1957-ci il avqustun 29-da 41 yaşında vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Onun tərcümələri o qədər çoxdur ki. Ən müxtəlif diillərdən, ən müxtəlif janrlarda... O, doğma yurdunda da məşhurlaşa bilərdi. Ancaq yurdunu yağmalayanlar ona aman verməyiblər, nəticədə üz tutub Qərbi Azərbaycandan Bakıya gedib...

İsmayıl Vəliyev 1951-ci il martın 18-də Qərbi Azərbaycanda - Ermənistan SSR-nin Allahverdi rayonunun Böyük Ayrım kəndində anadan olub, 1965-ci ildə 8 illik məktəbi, 1968-ci ildə isə orta məktəbi əla qiymətlərlə bitirdikdən sonra Şınıq sovxozunda və Ağtala Tikinti Məmulatları Kombinatında fəhlə işləyib. Bakıda 8 nömrəli texniki-peşə məktəbini fərqlənmə diplomu ilə bitirib.

"Leninneft" trestinin Neft və Qazçıxarma İdarəsində elektrik montyoru peşəsində çalışıb. 1970–1975-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitenin jurnalistika fakültəsinin əyani şöbəsində təhsil alıb. Tələbəlik illərində Kiyevdə, Lvovda və Moskvada keçirilən Ümumittifaq Tələbə-Elmi konfransların-da çıxış edərək diplomlara layiq görülüb.

1975-ci ildən Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatında korrektor və sonra kənd təsərrüfatı ədəbiyyatı şöbəsində aparıcı redaktor vəzifəsində işləyib. 1976-cı ildə Moskva Poliqrafiya İnstitutunda baş redaktor və redaksiya müdirlərinin ixtisasartırma kursunda oxuyub və oranı "əlaçı" diplomu ilə bitirib.

1978-ci ildən "Yazıçı" nəşriyyatında ədəbiyyatşünaslıq və publisistika redaksiyasında redaktor, incəsənət və klassik ədəbiyyat redaksiyasında müdir, 1980-ci ildən Azərbaycan Dövlət Nəşriyyat, Poliqrafiya və Kitab Ticarəti İşləri Komitəsində Nəşriyyatlar İdarəsinin rəisi, 1984-cü ildən Azərbaycan KP Mərkəzi Komitəsinin təbliğat və təşviqat şöbəsi müdirinin mətbuat məsələləri üzrə müavini vəzifələrində işləyib.

Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası Baş redaksiyasında baş redaktorun birinci müavini, baş redaktor, Azərbaycan-Türkiyə birgə müəssisəsi "Göytürk" Nəşriyyat, Poliqrafiya və Ticarət Şirkətinin Baş direktoru, 1993-cü ildən 2004-cü ilin aprelinədək "Azərbaycan Ensiklopediyası" Nəşriyyat-Poliqrafiya Birliyinin Baş direktoru və Baş redaktoru olub.

1971-ci ildən Azərbaycan Radio və Televiziyası ilə əməkdaşlıq edib, on ilə yaxın "Bulaq" folklor verlişinin daimi müəlliflərindən biri olub. Onun hazırladığı verlişlərin bir çoxu radionun "Qızıl fond"unda saxlanılmaqdadır. Bundan əlavə, "Zəka" radio elmi proqramının uzun illər ssenari müəllifi və aparıcısı olub. Televiziyanın vaxtilə populyar olan "İdrak" proqramı da İsmayıl Vəliyevin ideyası əsasında yaradılıb və uzun müddət onun müəllifliyi və aparıcılığı ilə "Ata yurdu" verlişi uzun müddət efirə gedib.

İsmayıl Vəliyev bədii yaradıcılığa 1965-ci ildə "Azərbaycan pioneri" qəzetində dərc etdirdiyi kiçik sənədli hekayə ilə başlayıb. O vaxtdan uşaqlar üçün şer və hekayələr yazıb, "Pioner" jurnalında və başqa mətbuat orqanlarında da xeyli nağıl və hekayələri dərc olunub. Onun uşaq hekayələri beynəlxalq təşkilatların mükafat və qrantlarına layiq görülmüşdür. O, publisistika və tərcümə işi ilə ardıcıl məşğul olub.

Qədim şumerlərin məşhur "Bilqamış dastanı"nı, "Avesta"dan parçaları, Qədim Misir ədəbiyyatı nümunələrini, türk, rus, bolqar, litva, ukrayna, türkmən və başqa dillərdən bir sıra elmi və bədii əsərləri tərcümə edib. Onun tərtibi və tərcüməsi ilə böyük türkmən şairi Məhtimqulunun "Qəm seli" kitabı 1984-cü ildə nəşr olunub. Sonralar Məhtimqulu yaradıcılığı haqqında, onun Azərbaycan və Şərq xalqları ədəbiyyatı ilə əlaqələri haqqında bir sıra məqalələr yazıb.

Onun çevirməsi ilə Qaracaoğlanın "Aramızda qarlı dağlar dayanıb" adlı şeirlər kitabı geniş ön sözlə birlikdə (Q. Namazov) 1991 və 2006-cı illərdə nəşr olunub. Qədim Şərq ədəbiyyatı və mifologiyasına maraq onu şumerlərin "Bilqamış" dastanını tərcümə etməyə sövq edib. Gənc yaşlarında qədim yazılara və dillərə maraq göstərməsi bu əsə-rin uğurlu tərcüməsinə imkan yaradıb. Onun tərcüməsi ilə həmin dastan bir neçə dəfə nəşr olunub.

Onun tərcümə etdiyi "Avesta"dan parçalar "Ana kitabələr" və "Qədim Şərq ədəbiyyatı" toplularında nəşr olunub. Böyük rus yazıçısı M. Y. Saltıkov-Şedrinin "Nağıllar" kitabı (1988) İsmayıl Vəliyevin ön sözü ilə nəşr olunub və həmin kitabda onun tərcümə etdiyi bir sıra nağıllar yer alıb. İsmayıl Vəliyevin redaktəsi və rəhərliyi ilə Azərbaycanda ilk dəfə olaraq fundamental həcmdə "Qədim Şərq ədəbiyyatı" (müntəxəbat 1999-cu il) kitabı nəşr olunub. Həmin kitabda İsmayıl Vəliyevin böyük və zəngin elmi faktlara əsaslanan ön sözü verilib.

1983-cü ildə "Ədəbi portret: onun funksiyası və tipologiyası" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə edərək filologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsi alıb. 1999-cu ildə "Ədəbiyyatda insan konsepsiyası, tarixi təşəkkülü və inkişaf mərhələləri" mövzusunda monoqra-fiyasını nəşr etdirib. Həmin monoqrafiya müəyyən ixtisaslarla Ankarada nəşr olunub. 2001-ci ildə doktorluq dissertasiyasını uğurla müdafiə edib və filologiya elmləri doktoru adına layiq görülüb.

1979-cu ildən Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin, 1985-ci ildən isə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin, həmçinin Dövlət Dil komissiyasının, Toponomiya Komissiyasının, Füzuli adına Dövlət Mükafat Komissiyasının üzvüdür. Azərbaycan Qaçqınlar Cəmiyyətinin yaradıcılarından biri və sədrin birinci müavini olub. 32 kitabın, 400-dən çox elmi, 500-dən çox elmi və publisistik məqalənin, elmi məruzə və çıxışın müəllifi, 9 kitabın tərcüməçisidir. Onlarla irihəcmli ensiklopedik, elmi və bədii kitabın redaktoru, tərtibçisi və naşiri olub.

İsmayıl Vəliyev kitab nəşri və yayımı, mətbuatın nəzəri və praktik məsələləri ilə də ciddi məşğul olub. Beynəlxalq kitab sərgi və yarmarkalarında dəfələrlə ölkəmizi təmsil edib, mükafatlar almış, elmi seminar və simpoziumlarda elmi-nəzəri və praktiki məsələlərə hərs olunan məruzələrlə çıxış edib. O, 1975-ci ildən "Kitablar aləmində" biblioqrafik jurnalın işində yaxından iştirak edib, oranın redaksiya heyətinin üzvü və daimi müəlliflərindən olub.

2001-ci ildə "Ədəbiy-yatda insan konsepsyası" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə edib və filologiya elmləri doktor adına layiq görülüb. Həmin ildən "Kitabşünaslıq və nəşriyyat işi" kafedrası-nın professorudur. Kitab nəşri və mətbuat məsələləri ilə bağlı 7 tədris proqramının, onlarla elmi məqalənin, 4 dərs vəsaitinin və 3 dərsliyin müəllifidir.

Bakı Dövlət Universitetində və başqa ali məktəblərdə "Mətbuat tarixi", "Jurnalistikanın nəzəriyyə və təcrübəsi", "Redaktənin nəzəriyyə və təcrübəsi", "Redaktəetmə", "Nəşriyyat işinin təşkili və idarə edilməsi", "Mətnşünaslıq", "Ədəbi-bədii və uşaq kitablarının redaktəsi", "Mətn nəzəriyyəsi" və s. fənlərdən mühazirələr aparıb

 Türkiyə, Rusiya, İngiltərə, Ukrayna, İran, İraq, Belorusya, Orta Asiya respublikaları, Tatarıstan, Başqıdıstan və b. ölkələrin ensiklopediyaçı alim və naşirləri ilə yaradıcılıq əlaqələri yaradıb. O, "Türküstan" ensiklopediyasının redaksiya heyətinin üzvü olub. Türkiyə, Azərbaycan və Orta Asiya respublikalarının iştirakı ilə hazırlanmağa başlanan "Türk xalqlarının görkəmli adamları" ensiklopediyasının ideya müəllifi və baş redaktoru olub.

 2005-ci ildən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun Xarici Ölkələr Ədəbiyyatı və Ədəbi Əlaqələr şöbəsində baş elmi işçi vəzifəsində çalışıb. Eyni zamanda, Bakı Dövlət Universitetində Kitabxanaçılıq-İnformasiya fakültəsində Kitabşünaslıq və nəşriyyat işi kafedrasında professor vəzifəsində işləyib. O, işlədiyi və əlaqəli olduğu təşkilatlarda, o cümlədən respublika ziyalıları arasında böyük hörmət və nüfuza malikdir.

Kitabları

1. Ömrün yaşıl yarpaqları.

2. Ədəbi portret və xarakter

3. Mənim odum, ocağım (şeirlər və poemalar)

4. Literaturnıy portret: eqo funksiya i tipoloqiya

5. Bəxtimə düşən dünya

6. Dünya susur, tarix susmur

7. Azərbaycanın siyasi partiyaları və ictimai təşkilatları

8. Qaçqınlıq

9. Qızılqaz əfsanəsi

10. Pişik balasının oyunları

11. Sarı buğda

12. Zalım pələng və nəğməli quş

13. Zalım padşahla oğlu

14. Qara gündəlik. 1990-cı il yanvar hadisələri

Tərcümələri

(ruscadan)

- Boris Aprilov. Tülkübalanın sərgüzəştləri (povest)

- Semyon Lovkov. Yolda gözlənilməz hadisələr

(türkməncədən)

Məhtimqulu. Qəm seli (şeirlər)

(türkcədən):

- Qaraca oğlan. Aramızda qarlı dağlar dayanıb (Q. Namazovla birlikdə)

- Ə. Kamal Bəlviranlı. İslam prinsipləri

İsmayıl Vəliyev 9 dekabr 2017-ci ildə vəfat edib.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Bəli, mübaliğəsiz olaraq deyə bilrəik ki, o bir musiqi dahisi idi, mədəniyyətimiz tarixinə adını qızıl hərflərlə yazdırmış bir əfsanə idi.

Xan Şuşinski!

O, 1901-ci ildə avqust ayının 20-si Şuşada anadan olub. Əsı adı İsfəndiyar idi. Ailəsinin Qarabağ xanları nəsli ilə qohumluq əlaqəsi olub. 16 yaşında olarkən ustadı İslam Abdullayevlə birgə iştirak etdiyi məclisdə təbrizli xanəndə Əbdülhəsən xan İqbalın yolu ilə "Kürd-Şahnaz" muğamını heyrətamiz bir tərzdə ifa etdiyinə görə müəllimi ona "Xan Şuşinski" adını verib.

Xanın bir xanəndə kimi yetişməsində, həmçinin Cabbar Qaryağdıoğlunun və Seyid Şuşinskinin böyük təsiri olub. Qeyd etmək lazımdır ki, Xan Şuşinskinin təsirləndiyi şəxslərdən biri olan Şeyid Şuşinski o dövrün görkəmli xanəndəsi Əbdülhəsən xan İqbali Azər ilə yaxından dost olub. Əbülhəsən xan vallarından birində "Hümayun" muğamını oxuyaraq, üzərində onu Seyid Şuşinskiyə həsr etdiyini yazdırıb.

1920-ci illərdə Xan Şuşinski Bakıya gələrək öz ifaçılıq fəaliyyətini genişləndirib. 1920-ci ildə Bakıdan Qarabağa təbliğat konsertləri vermək üçün gələn bolşevik təşviqat briqadasınnı içində Cabbar Qaryağdıoğlu da olub. Cabbar Qaryağdıoğlu Xan Şuşinskini də yanına alaraq bütün Qarabağ da konsertlər verib

Xanın repertuarında "Mahur–Hindi", "Bayatı-Qacar", "Qatar" dəsgahları, "Qarabağ şikəstəsi", "Arazbarı", "Heyratı" zərbi muğamları ilə yanaşı, xalq mahnıları və təsniflər böyük yer tutub. Xan Şuşinski xalq mahnılarını xüsusi bir şövqlə oxuyub, onlara yeni bir çalarlar aşılayıb.

Bakıya gəldikdən sonra buradakı ilk rəsmi çıxışını 1923-cü ildə həyata keçirib. Bu çıxış Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında həyata keçirilib. Bundan sonrakı illərdə böyük məşhurluğa sahib olub və bir çox ölkələrdə və şəhərlərdə qastrol səfərlərində olub. Həmçinin, Səməd Vurğunun "Azərbaycan" poemasında da adı keçib.

1934-cü ildə Xan Şuşinski Tiflis şəhərində keçirilən Zaqafqaziya xalqlarının birinci incəsənət olimpiyadasında böyük müvəffəqiyyət qazanaraq, birinci mükafata layiq görülüb. O, digər ölkələrdə də Azərbaycan musiqi mədəniyyətini yüksək səviyyədə və layiqincə təmsil edib

1943-cü ildə birbaşa sürətdə olmaqla Azərbaycan Xalq Artisti adına layiq görülüb. Bu fəxri ada layiq görülməsindən bir il sonra, yəni 1944-cü ildə Məhəmməd Rza Şah Pəhləvinin dəvəti ilə İrana qastrol səfəri edib. Bu səfər zamanı Tehran da daxil olmaqla, 4 şəhərdə konsert verib

1960-cı ildə Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının nəzdində "Muğam studiyası" yaradıb və burada gənc xanəndələrə muğamın sirrlərini öyrədib. O, həmçinin Azərbaycan Dövlət Musiqi Məktəbində dərs deyib, muğam ifaçılarının yeni nəslini yaradıb. Xan əsl yaradıcı sənətkar kimi milli musiqi xəzinəsini yeni mahnılarla zənginləşdirib. Bu baxımdan onun "Qəmərim", "Şuşanın dağları" mahnıları dillər əzbəri olub

Xan Şuşinski öz yaradıcılığında bəstəkar mahnılarına da müraciət edib. Bu mənada Üzeyir Hacıbəyovun "Qara göz" mahnısının ilk ifaçısı olub və mahnını yüksək zövqlə oxuyaraq yaşadıb. Xan Şuşinski Üzeyir Hacıbəylidən başqa heç bir bəstəkarın yaradıcılığına müraciət etməyib.Deyilənə görə, Üzeyir Hacıbəyli də xanəndənin ifasında mahnıları, xüsusilə "Qaragöz"ü dinləməkdən zövq alıb.

Xan Şuşinski həmçinin, Azərbaycan Milli Konservatoriyası nəzdində Musiqi Kollecində (Asəf Zeynallı adına Musiqi Məktəbi) müəllimliklə də məşğul olub. Azərbaycan musiqi tarixinin korifeyi Xan Şuşinskinin səsindən cəmi 240 dəqiqəlik lent yazısı qalıb. Xan Şuşinski 18 mart 1979-cu ildə vəfat etmişdir. İkinci Fəxri Xiyabanda dəfn olunub.

Əsərləri

-  Yaxşı adamın hekayəti

-Nəğmələr susmur

- Səs, söz və ifaçılıq

Filmoqrafiya

- Bakı bağları. Buzovna

- Biz qayıdacağıq

- Havalansın Xanın səsi

- Muğamat var olan yerdə

- Muğamlar

- O olmasın, bu olsun

- Özgə ömür

- Prima

- Qızıl fonddan seçmələr

- Səs

Mükafatları

1. "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı (birbaşa)

2. "Şərəf nişanı" ordeni

3. "Vladimir İliç Leninin anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə" yubiley medalı

4. Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fəxri Fərmanı

Xan barədə mətbuatda bir-birindən maraqlı faktlara rast gəldim. Onlardan bəzilərini sizinlə bölüşürəm:

Qarabağ məclislərinin birində İranın böyük xanəndəsi Əbülhəsən Xan İqbalın “Kürd-Şahnaz” muğamını dinləyirlər. Xanəndə İslam Abdullayev üzünü şagirdi Xan Şuşinskiyə tutur. O vaxt o, hələ İsfəndiyar idi.

-Belə oxuya bilərsən?

Xan Şuşinski cavab verir:

-Bir dəfə də dinləsəm, oxuyaram!

Muğamı bir dəfə də dinləyirlər və Xan “Kürd-Şahnaz”ı necə oxuyursa, İslam Abdullayev heyran qalır. O, şagirdinə baxıb razılıqla gülümsəyərək deyir:

-Əbülhəsən İranın xanıdır, sən də bu gündən oldun Azərbaycanın Xanı!

O vaxtdan gənc İsfəndiyara hamı Xan, bir az yaşlanandan sonra isə Xan əmi deyə müraciət edir.

***

Cavanlığında at sürməyi, ov-ovlamağı xoşlar, iti görmə qabiliyyəti və cəld hərəkəti hesabına sərrast güllə atmağı bacararmış.

Hafizəsi güclü olduğundan hətta ömrünün ixtiyar çağlarında belə yaddaşında minə yaxın şeir və qəzəli təhrifsiz saxlayıb, söyləyə və oxuya bilirdi. Eyni zamanda müasirlərindən, əsasən də Əliağa Vahiddən ilk dəfə o qəzəl oxuyur və onları məşhurlaşdırır.

***

Bir gün Xan Şuşinski musiqiçi yoldaşları ilə toydan gəlirmiş. Quldurlar onları soymaq üçün faytonlarını saxladırlar. Sənətkar olduqlarını biləndə Xandan oxumasını istəyirlər. Xan necə oxuyursa, uzun müddət ev-eşiyindən uzaq düşmüş quldurbaşını ağlamaq tutur, onlara xələt verib sağ-salamat Şuşaya yola salır.

***

Qadın ifaçı ilə ilk duetin təşəbbüskarı və ifaçısı Xan Şişinski olub. Üzeyir bəy Hacıbəyov 1920-ci ilin payızında Qarabağda gənc ifaçılar axtarışına çıxır. Xan Şuşinski Üzeyir bəyin hüzurunda oxuyur, böyük bəstəkar onun səsini çox bəyənir və beləliklə müğənninin sənət karyerası başlayır.

 Sonralar Üzeyir Hacıbəyov Xan Şuşinskinin səsini və yaradıcılığını yüksək qiymətləndirərək ondan zövq aldığını dilə gətirir. Moskvada, Böyük Teatrda Azərbaycan mədəniyyəti ongünlüyündə o, Sara Qədimova və Şövkət Ələkbərova ilə birlikdə “Qarabağ şikəstəsi” ifa edir.

Zil pərdələri necə oxuyursa, kulisdə durmuş teatrın aparıcı solisti, SSRİ Xalq artisti İvan Semyonoviç Kozlovski heyrətə gəlir, iki əli ilə başını tutur və “Boje moy nu i qolos” deyə qışqıraraq səhnə arxasında var-gəl etməyə başlayır.

***

Xan Şuşinski ölümünə 10 il qalmış heç vaxt əlinə qaval alıb bircə ağız belə oxumur və təbii ki, səhnəyə çıxmır. Bu, Azərbaycanın mədəniyyət tarixində vaxtında səhnədən getməyin ən ağayana nümunəsi hesab olunur.

Çünki indi, necə ki, heç kəs yaşlaşanda vəzifədən getmək istəmir, eləcə də səhnədən getmək istəmirlər.

Allah sənə rəhmət eləsin, Xan əmi!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.03.2026)

İnci Məmmədzadə,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Təsəvvür edin, sovetlər dönümündə Lenin hamının babası idi, balaca uşaqlar dil açanda Lenin baba şeirini əzbərləyirdilər. O zamanlarda Gənc Tamaşaçılar Teatrının rus bölməsində hazırlanan Mixail Şatrovun "İnqilab naminə" pyesinin tamaşasında Lenin rolunu Yusif Vəliyevə həvalə etdilər. Onun ifası sənətkarlıq baxımından rus həmkarlarının oyunlarından daha canlı və real alındı. Hətta Mskva ona heyran qaldı...

Yusif Vəliyev 22 mart 1917-ci ildə Dərbənddə doğulub. Bakı Teatr Texnikumunda təhsil alıb. Tələbəlik illərində Milli Dram Teatrının tamaşalarında kütləvi səhnələrə, sözsüz rollara çıxıb. Eyni zamanda Yəhudi Dövlət Dram Teatrında işləyib. Dili bilməyə-bilməyə sözləri əzbərləyərək bir neçə rol oynayıb. Texnikumu bitirəndə yenicə açılan Mirzə Ələkbər Sabir adına Nuxa (indiki Şəki) Dövlət Dram Teatrına işləməyə göndərilib.

Teatr bağlananadək, yəni 1949-cu ilədək burada aktyorluq edən Yusif Vəliyev teatrın ən öncül sənətkarlarından biri olub. Bunu ifa etdiyi rolların siyahısı da açıq-aydın göstərib. Nəcəf bəy Vəzirovun "Hacı Qəmbər" (Əşrəf bəy), Mirzə Fətəli Axundzadənin "Hacı Qara" (Hacı Qara), "Molla İbrahimxəlil kimyagər" (İbrahimxəlil), Sabit Rəhmanın "Toy" (Surxay), "Xoşbəxtlər" (Sadıq) komediyalarının, Cəfər Cabbarlının "Almaz" (Şərif), "1905-ci ildə" (General-qubernator), "Aydın" (Aydın), "Oqtay Eloğlu" (Oqtay), "Od gəlini" (Elxan) dramlarının tamaşalarında xaraktercə fərqli rollar oynayıb.

 Teatr dram tamaşaları ilə yanaşı, opera və operettalar da oynayırdı. Yusif Vəliyev Şəki səhnəsində Üzeyir bəy Hacıbəyovun "Leyli və Məcnun" operasında İbn Səlam, "Arşın mal alan", "O olmasın, bu olsun", "Ər və arvad" operettalarında Vəli, Həsən bəy və Həsənqulu bəy, Mərcan bəy, Ağası Məşədibəyovun "Toy kimindir?" (librettosu Məhərrəm Əlizadənindir) musiqili komediyasında Qoşun rollarında çıxış edib.

1949-cu ilin yazında Bakıya gələn Yusif Vəliyev çox az müddət Rus Dram Teatrında aktyorluq edib. Ancaq əsas yaradıcılığı 1949-cu ilin axırlarından ömrünün sonunadək Gənc Tamaşaçılar Teatrı ilə bağlı olub. Burada bir-birindən fərqlənən, estetik baxımdan cazibəli, sənətkarlıq cəhətdən kamil fəlsəfi-psixoloji, dramatik, romantik, faciə və həm realist, həm satirik, həm də qroteskii komediya rollarını məharətlə ifa edib.

Hacı Nuru və Molla İbrahimxəlil ("Molla İbrahimxəlil kimyagər", Mirzə Fətəli Axundzadə), Qarakişi və Vəzir ("Aqil və Sərvinaz", Əyyub Abbasov), Aslan və Polkovnik Polad ("İki həyat", Rauf İsmayılov), Məlik Məmməd ("Məlik Məmməd", Əyyub Abbasov), General Leyk ("Əlvida, Hindistan!", Qeybulla Rəsulov), Ataman, Xeyrulla Şalıbudaqov ("Anacan" və "Qonşular", Yusif Əzimzadə), Xətib ("Rübailər aləmində", Məmmədhüseyn Təhmasib), Almurad baba ("Şəhərli oğlan", Qeybulla Rəsulov), Oruc ("Sevinc", Əyyub Abbasov) rolları aktyorun daha uğurlu yaradıcılıq işləridir.

Televiziya teatrında tamaşaya hazırlanmış Mirzə Fətəli Axundzadənin "Hacı Qara" (Hacı Qara), Qılman İlkinin "Baba və nəvə" (Baba) tamaşalarında, "Əfzələddin Xaqani" (Xaqani) bədii kompozisiyasında lent yazıları var. Ondan çox radio tamaşasında iştirak edib.

"Azərbaycanfilm"in kinolarında epizod rollar oynasa da, çox maraqlı, yadda qalan xaranterlər yaradıb. O, "Zirvə" (Bələdçi), "Sən nə üçün yaşayırsan?" (Balıqçı), "Nəsimi" (Teymurləng), "Qatır Məmməd" (Halvaçı), "Tütək səsi" (Qurban), "Arxadan vurulan zərbə" (Qurd Cəbrayıl), "Uşaqlığın son gecəsi" (İş icraçısı), "Bir cənub şəhərində" (Səfərəli) və sairə kinolentlərində çəkilib. "Nə yaxşı ki, Səməd Vurğun var..." sənədli filmində Qacar rolunda "Vaqif"dən bir parça ifa edib.

Uzunillik səhnə yaradıcılığında əldə etdiyi sənət nailiy-yətlərinə, gənclərə örnək olan zəngin irs yaratdığına görə Yusif Abdulla oğlu Vəliyev 24 may 1960-cı ildə Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti və 9 fevral 1979-cu ildə xalq artisti fəxri adları ilə təltif olunub. Aktyorluq imkanları baxımından Milli Dram Teatrının yaradıcılıq üslubuna daha uyğun olub. Təəssüf ki, dəfələrlə cəhdlər göstərilsə də, aktyorun Akademik teatra gəlişi baş tutmayıb.

Adi nağıl janrını əsərdəki personajı da dərin dramatizmlə cilalaya, mürəkkəb üslub elementlərindən məharətlə istifadə etməyə cəhd göstərən və istəyinə cəsarətlə nail olan sənətkar olub. Mürəkkəb rolların ifasında janr sintezindən həssaslıqla istifadə edib, məqamından, vəziyyətdən asılı olaraq ya psixoloji, ya dramatik və yaxud faciə elementlərinə üstünlük verib. Bəstəboylu aktyor səhnədə əzəmətli, pəhləvan cüssəli görünüb.

Yusif Vəliyev və Adil İsgəndərovun yaxşı yoldaşlığı olub. Lakin, sonradan onların münasibətləri soyuqlaşıb, hətta bir-birlərini danışdırmayıblar. Ancaq aktyorun xanımı Zemfira Sadıqovanın sözlərinə görə "Axırıncı aşırım" filmində Həsən Seyidbəyli səsləndirməni Adil müəllimə tapşıranda, o deyir ki, - Həsən, sən komediya çəkirsən? Mənim səsimlə Kərbəlayi olmaz axı. Get, Yusif Vəliyevi çağır, o gəlib səsləndirsin. Yusif Vəliyevə bu xəbər çatanda o, Adil İsgəndərola küsülü olsa belə, gəlib həmin rolu səsləndirir.

Təkbaşına səhnədə monoloq söyləyəndə də səhnə dolu və möhtəşəm təsir bağışlayıb. Pauzalardan və səs tembrinin variasiyalarından istifadədə qeyri-adi, gözlənilməz nailiyyətlər qazanıb.

Filmoqrafiya

1. Ad günü

2. Qatır Məmməd

3. Qəribə adam

4. Qəribə əhvalat

5. Alma almaya bənzər

6. Qızıl qaz

7. Axırıncı aşırım

8. Arxadan vurulan zərbə

9. Bakıda küləklər əsir

10. Bəxtiyar

11. Bizim küçə

12. Nəsimi

13. O qızı tapın

14. Böyük dayaq

15. Bir cənub şəhərində

16. Od içində

17. Dağlarda döyüş

18. Dəli Kür

19. Sən niyə susursan?

20. Poçt qutusu

Ürək xəstəliyi və kəskin tromboz diaqnozu qoyulan aktyor 1 saylı şəhər xəstəxanasında yatırdı. 1980-ci il martın 18-də vəfat edən Yusif Vəliyev Bakıdakı yeni "Qurd qapısı" qəbiristanlığında dəfn olunub.

Allah rəhmət eləsin!

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.03.2026)

Nail Zeyniyev,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Bəzən insan gələcəyə qaçmaqdan yorulub ayaq saxlayır və dönüb öz köhnə cığırlarına baxmaq istəyir. Bu gün mən də elə etdim; tozlu rəflərdə qalan xatirələri vərəqləyərkən 'Mən qəribə adamam' kitabımdan bir şeirim yenə gəlib çıxdı qarşıma.

Bu sətirlər yazılarkən ümidlərim o qədər balaca idi ki, həqiqətən də onları bir cibimə sığdırıb bu şəhərin küçələrində itmək istəyirdim. O zamanlar ruhumun boz səmaya bu qədər yaraşacağını, hər küləyin əslində Tanrının bir sığalı olduğunu yeni-yeni dərk edirdim. İndi bu köhnə misraları yenidən oxuyanda anlayıram ki, qəriblik təkcə şəhərdə deyilmiş, qəriblik elə insanın öz içində, öz səssizliyində imiş. İstədim bu səmimiyyəti, bu qəribə adamın daxili pıçıltılarını sizinlə də bölüşüm. Bəlkə sizin də ruhunuzun bir küncündə hələ də o 'kiçik ümidlər' yaşayır, bəlkə sizin də gözləriniz gələn bahardan sonra hərdən o küləkli havalar üçün darıxır...

Ümidlərim o qədər balacadır,

Doldururam hamısını bir cibimə.

Çıxıb getmək asandırmı görəsən?

Şəhər kimi sükut çöküb içimə.

Yolüstü saçları çiyninə çatan,

Bir gözəl xanıma rast gəlsəm bu gün.

Deyərdim; saçların gözəldir inan

O qara tellərə asıla bilsəm.

Qəribəm, dizinə qısıla bilsəm.

Yox belə alınmaz, bacarmaram ki.

Özümü asımmı dar ağacından?

Gör necə tez keçir amansız zaman

Qorxuram qəlbimin duracağından.

Səmaya baxıram hər tək qalanda,

Ruhum boz səmaya çox yaraşardı.

Mən əgər dözməyib, bu gün ölsəydim

Çaylar məcrasından aşıb, daşardı.

Küləkli havanı sevirəm bir də.

Bu əsən hər külək, Tanrı sığalı

Hər günah gözümdə tövbədi hərdən

Çarəsiz bir adam, əlləri bağlı.

Küləksiz havada çiynimdə günah

Gözlərim dolubdu yenə qəhərdən.

Gəldi məni tapdı etdiyim hər ah,

Çıxıb getmək olmur, qərib şəhərdən.

“Ədəbiyyat və İncəsənət”

(18.03.2026)

Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

Bəzən insan dünyanı gözləri ilə deyil, ürəyi ilə görür. Bəzən isə görən gözlər həqiqəti görmək istəmir, amma qaranlıqda yaşayan bir insan həyatın ən aydın həqiqətlərini hiss edə bilir. 1961-ci ildə ekranlaşdırılan “Korun mahnısı” filmi də məhz bu ziddiyyət üzərində qurulmuş, insanın daxili dünyasını və mənəvi həssaslığını ön plana çıxaran ekran əsərlərindən biridir.

Filmin rejissoru Azərbaycan kinosunun nümayəndələrindən olan Rauf Kazımovskidir. O, bu ekran əsərində təkcə bir insanın taleyini deyil, həm də cəmiyyətin insanlara münasibətini, mərhəmət və anlayış kimi dəyərlərin əhəmiyyətini bədii dillə təqdim etməyə çalışmışdır.

Səssiz dünyanın səsi

Filmin mərkəzində görmə qabiliyyətini itirmiş bir insanın taleyi dayanır. Onun həyatı zahirdən baxanda məhdudiyyətlər və çətinliklərlə dolu görünür. Lakin film göstərir ki, insanın dünyanı dərk etməsi təkcə gözlərdən asılı deyil.

Kor qəhrəmanın həyatında musiqi xüsusi yer tutur. Onun oxuduğu mahnılar təkcə səs deyil, həm də bir hiss, bir fəryad, bəzən isə həyatla barışığın ifadəsinə çevrilir. Bu mahnılar vasitəsilə tamaşaçı qəhrəmanın iç dünyasına daha dərindən daxil olur.

Məhz buna görə film sadəcə bir insanın taleyini göstərmir; o, insan ruhunun incə və həssas qatlarını açmağa çalışır.

Görənlərin korluğu

“Korun mahnısı” filmində diqqət çəkən məqamlardan biri də sosial məqamdır. Rejissor Rauf Kazımovski tamaşaçıya incə bir sual ünvanlayır:

Həqiqətən kor olan kimdir?

Fiziki olaraq görməyən insanmı, yoxsa ətrafında baş verənləri görmək istəməyənlərmi?

Film boyu bu sual müxtəlif səhnələrdə öz əksini tapır. Bəzən cəmiyyət fiziki qüsuru olan insanı zəif və köməksiz kimi qəbul edir. Lakin ekran hadisələri göstərir ki, mənəvi baxımdan güclü olmaq üçün gözlərin görməsi kifayət deyil.

Əsl görmə qabiliyyəti insanın vicdanında və hisslərində gizlənir.

Həyatın melodiyası

Filmin poetik tərəfi də məhz burada üzə çıxır. “Korun mahnısı”nda musiqi sadəcə bədii element deyil, həm də həyatın metaforasına çevrilir. Qəhrəmanın oxuduğu mahnılar onun yaşadıqlarını, hisslərini və dünyaya baxışını ifadə edir.

Bu mahnılar bəzən kədərli, bəzən isə ümid dolu səslənir. Çünki həyatın özü də belədir: qaranlıqla işığın, ağrı ilə ümidin arasında davam edən bir yol.

Rejissor Rauf Kazımovski bu emosional atmosferi sadə, lakin təsirli kino dili ilə təqdim edir.

Azərbaycan kinosunda humanist xətt

1960-cı illər Azərbaycan kinosunda insanın daxili dünyasına daha çox diqqət yetirilən dövrlərdən biri idi. “Korun mahnısı” da həmin dövrün humanist ruhunu əks etdirən ekran əsərlərindən sayılır.

Film tamaşaçıya sadə bir həqiqəti xatırladır: insanın gücü onun fiziki imkanlarında deyil, ruhunun gücündədir. Çətinliklər qarşısında sınmayan iradə və həyata bağlılıq insanı həqiqətən böyük edir.

Son söz

Bəzən həyatın ən təsirli hekayələri məhz səssiz insanların taleyində gizlənir.

“Korun mahnısı” filmi bizə bir həqiqəti xatırladır:

dünyanı görmək üçün təkcə gözlər kifayət deyil.

Çünki bəzən görməyən gözlər belə həyatın ən dərin həqiqətlərini görə bilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(18.03.2026)